Հայոց ցեղասպանության պատմություն

ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ

ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԵԾ ԵՂԵՌՆԸ

ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՆԱՀԱՆԳՆԵՐՈՒՄ

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ 941 (479.25) ԳՄԴ 63.3 (2Հ) Պ 797

Պողոëյան Սւեւան Պ 797 Հայոց ցեղաëւանության ւաւմություն / Սւեւան Պողոëյան.- Եր.։ ԵՊՀ Շրաւ., 2011, 111 Շաւոր։ Մեծ եղեéնը Ար¨մւյան Հայաëւանի նաՇանդներում.- 672 Էç։ Երրոր¹ Շաւորն ըն¹դրկում Է 1915 թվականից Շեւո ßարունակվող Թուրùիայի Շայաçինç ùաղաùականությունը։

ՀՏԴ 941 (479.25) ԳՄԴ 63.3 (2Հ)

1SBN 978-5-8084-1400-6

© ԵՊՀ Շրաւարակչություն, 2011 թ. © Պողոëյան Ս. Կ., 2011 թ.

ԲՈՎԱՆԴԱկՈՒԹՑՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱԶիՆ

Վան-Վասւուրական.............................................................................................................5 Վանի Հերոսամարւը...........................................................................................................30

ԳԼՈՒԽ ԵՐկՐՈՐԴ

էրղրում- կարին ...................................................................................................................76 Երղնկա................................................................................................................................112 Բաբերդ................................................................................................................................126 Դերջան ...............................................................................................................................132 Բղի.......................................................................................................................................133 Խուորջուր ..........................................................................................................................134

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

Սվաղ-Սեբասւիա ..............................................................................................................142 Ամասիա...............................................................................................................................165 Մարղվան ............................................................................................................................166 Շաւին կարաՀիսարի ասւղային ժամն ու մայրամոււը .............................................170

ԳԼՈՒԽ ԶՈՐՐՈՐԴ

Խարբերդ- Մամուրեթ ուլ-Աղիղ ......................................................................................178 Խարբերդ քաղաք ...............................................................................................................184 Մալաթիա ...........................................................................................................................197 Արաբկիր .............................................................................................................................199 Դերսիմ ................................................................................................................................215

ԳԼՈՒԽ ՀիՆԳԵՐՈՐԴ

Դիարբեքիր-Տիդրանակերւ .............................................................................................221

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

Բիթլիսի-Բաղեչի նաՀանդ ................................................................................................249 Մուչը՝ նաՀաւակ ..............................................................................................................335 Մարւնչող Սասուն ............................................................................................................352

ԳԼՈՒԽ ՑՈԹՆԵՐՈՐԴ

կիլիկիա ...............................................................................................................................388

ԳԼՈՒԽ ՈՒԹԵՐՈՐԴ

Տրաւիղոն ...........................................................................................................................438

ԳԼՈՒԽ իՆՆԵՐՈՐԴ

Մուսա լեռ ...........................................................................................................................465

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆԵՐՈՐԴ

կենւրոնական Անաւոլիա ...............................................................................................476 Ցողղաթ...............................................................................................................................496 կասւամոնու ......................................................................................................................527

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆՄԵկԵՐՈՐԴ

Արնմւյան վիլայեթներ .....................................................................................................531

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆԵՐկՈՒԵՐՈՐԴ

Ուֆա (ՈւռՀա)....................................................................................................................560

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆԵՐԵԲԵՐՈՐԴ

Հարավային վիլայեթներ ...................................................................................................588

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ՎԱՆ - ՎԱՍՊՈՒՐԱԿԱՆ

Վանը Արնմւյան Հայասւանի այն մեծ քաղաքներից է, եթե ոչ միակը, որւեղ առաջին աչիարՀամարւի նաիօրյակին Հայերը աղդաբնակչության բացարձակ մեծամասնություն էին կաղմում: Հենրի Մորդենթաուն դրում է, թե Վանն իր «չուրջ 30.000 բնակչութեամբ կը ներկայացնէր թրքական կայսրութեան ժողովուրդներու ամենէն իաղաղ, երջանիկ եւ բարդաւաճ մէկ Համայնքը»1: Նա դւնում է, որ թեն Վանում նս կեղեքումներն ու բռնություններն անւակաս էին, բայց «իսլամ լուծը Համեմաւաբար աւելի թեթեւ կերւով ծանրացած է ժողովուրդին վրայ»: Նա Վանի Համայնքի այդ Համեմաւական բարվոք վիճակի ւաւճառներից մեկը Համարում է այն, որ վալին ԹաՀսին ÷աչան էր՝ «Թիւրք ւաչւօնաւարներու ամենէն լուսաւորուած դեմքերէն մէկը»: Զնայած իրողությանը, որ քաղաքի «լաւադոյն մասին մէջ» բնակվում էին Հայերը, իսկ թուրքերն ու քրդերը ղբաղեցնում էին «իսլամ թաղերու ւղմոււ Հիւղակները», քրիսւոնյա ն մաՀմեդական Համայնքների միջն «դոյութիւն ունեցող յարաբերութիւնները ւանելի կերւով դոՀացուցիչ եղած են բաղմաթիւ ւարիներու ընթացքին»2: 1914-ին արդեն Վանը կարծես թե լրիվ բուժվել էր ոչ վաղ անցյալի դժբաիւություններից: Հաջողվել էր վիլայեթում ինչ-որ չա÷ով վերականդնել կարդուկանոնը: Համաձայն բարենորոդումների ծրադրի՝ Վանում թուրքական ժանդարմերիայի ղեկավար նչանակվեց ֆրանսիացի կաւիւան Մարասեն, որը չաւ չոււով ընդՀանուր Համակրանքի արժանացավ: Թվում էր, թե վաւ օրերը մնացել էին անցյալում: Հայերը ձեռնամուի եղան նան մչակութային կյանքի ղարդացմանը, կառուցեցին դրադարան, կաղինո, թաւրոն, ակումբ, սւեդծեցին դւրոցների ցանց, միայն Համբարձում Երամյանի վարժարանում դասավանդում էր 20 մանկավարժ, որոնց թվում կային նան Եվրուայում կրթություն սւացածներ: Գործում էր ֆրանսիական դւրոց աղջիկների Համար: Հանրի Բարբին նույնւես նչում է, որ ԹաՀսինը քաղաքում կարդուկանոն մւցրեց, եվրուական սւաներ նչանակվեցին ժանդարմերիայի ՀրաՀանդիչներ, ինչը Հայերին վսւաՀություն ներչնչեց ն նրանց մղեց սւեղծադործ աչիաւանքի: Վանի վիլայեթն ուներ նան մի քանի ուրիչ առանձնաՀաւկություններ, որոնք էին ձնավորում ւեղի Հայկական կաղմակերւությունների աչիաւանքի բովանդակությունը: Դա նաի սաՀմանամերձ լինելն էր, Ռուսասւանի ու Պարսկասւանի Հեւ կաւերի Հանդույցում դւնվելը:

Ամերիկեան դեսւան Մորդենթաուի յիչաւակները եւ Հայկական եղեռնի դաղւնիքները, Եր., 1990, էջ 242-243: Նույն ւեղում:

Զի կարելի աչքաթող անել, որ քաղաքում դործում էր իթթիՀադի ուժեղ կաղմակերւություն. աղդեցիկ էին նան քրդական աչիրեթներն ու ավաղակաիմբերը: Վանի Հեւադա իրադարձությունների վրա վճռորոչ աղդեցություն ունեցան «ւաւերաղմական Հարկաւվությունը»՝ «Թեքյալիֆի-Հարւիեն», որին ժողովուրդն անվանեց «Թեքյալիֆի» ու նան այն, որ նաՀանդի «դիրքը ղայն անիուսա÷ելիօրէն թաւր կը դարձնէ ղինուորական դործողութիւներու եւ Հայ ժողովուրդին դործունէութիւնը մչւաւես կասկածի նիւթ եղած է»: Վասւուրականը դեւի Փոքր Ասիա ռուսական արչավանքի ամենաՀարմար ուղիներից էր: Հայերի ւրամադրության վրա էական աղդեցություն ունեցան «ղորաՀավաքի դաղանային եղանակները» ն Հայ ղինվորների Հանդեւ իւրականությունները, որի ուղղակի Հեւնանքը դասալքությունն էր, ինչը ղուդակցվում էր Հայ բնակչության Հանդեւ բռնությունների, սանձարձակ վերաբերմունքի, սւանությունների ու թալանի Համակարդով: Վանի վաճառականները Հեոադրեցին կ. Պոլիս, թե ւեղում «20.000 ոսկիի աւրանք դրաւուած է ոչ մեկ դրամ վճարած ըլլալով Հանդերձ ... սկսած են դրաւել նան այն վաճառականներու աւրանքները, որ դեռ ճամբան կը դւնուէին, բռնի բանալ էրղրումի եւ Վանի մէջ անոնց ունեցած ւաՀեսւները եւ բոնադրաւել ղանոնք»1: Մի առանձնաՀաւկություն նս. Վանից ու Վասւուրականից արնելք ընկած չրջանների Հայաթա÷ումը Հիմնականում ւեղի էր ունեցել մինչն առաջին աչիարՀամարւը: Եթե 1880ական թվականներին Հայ էր Աղբակի բնակչության 50 ւոկոսը, աւա 20-րդ դարասկղբին՝ միայն 25-30 ւոկոսը: Հաքիարիի վիլայեթն ամբողջությամբ դարձել էր քրդաբնակ: Ընդ որում, Պարսկասւանին սաՀմանակից չրջանների ամբողջական Հայաթա÷ումը կաւարվեց աչիարՀամարւի առաջին ամիսներին: Աղբակի 10.000 Հայից 8000-ը բնաջնջվեց: Զի կարելի աչքաթող անել նան այն, որ Օսմանյան սաՀմանադրությունը կայսրության այս ծայրամասում անակնկալ էր անդամ Հայերի ու նրանց քաղաքական ուժերի մի մասի Համար, որոնք երկար ժամանակ չկարողացան «Հարմարվել» նոր ւայմաններին: Դրանով է րացաւրվում նան սաՀմանադրության Հանդեւ Հակասական, ոչ քիչ դեւքերում իրարամերժ մուեցումները. ոմանք այն մերժում էին. մյուսները՝ ÷առաբանում, ոմանք Համարում էին ծուղակ, մյուսներն՝ աղաւության արչալույս: Երկրորդներն ավելի մեծ թիվ էին կաղմում, ն դա բնական էր, որովՀեւն դարավոր անիչիանությանը ն իրավաղրկությանը ÷ոիարինելու էր եկել Հալածանքների դադարը, բանւերից Հայ դործիչների աղաւ արձակումը. նրանց Հանդեւ իչիանությունների ընդդծված Հարդալից վերաբերմունքը2: ՍաՀմանադրության Հանդեւ ՀՀ Դաչնակցության ւաչւոնական կարծիքը

Զավեն Արք., Պաւրիարքական յուչերս, վաւերադիրներ եւ վկայութիւններ, ԳաՀիրէ, 1947,

էջ 54:

Արամ. ՄաՀուան 50-ամեակի առթիվ: Տես Ա. Ասւվածաւրյանի «Արամը», Ե., 1991, էջ 61:

ՎաՀան Փա÷աղյանը ներկայացնում է Հեւնյալ կերւ. «...Օսմանեան սաՀմանադրական չարժումը ւէւք է նկաւել իբրեւ դրական երեւոյթ եւ միւս աղաւական ւարրերու Հեւ դործակցաբար ւաչււանէր ղայն: Առ այժմ իուսա÷իլ մասնաւորելու որեւէ քաղաքական կամ վարչական ւաՀանջ»1: կողմնորոչումը կողմնորոչում էր. բայց իրական կյանքն իրենն էր թելադրում: ՍաՀմանադրությունը նոր էր, բայց նրա դործադրողները սուլթանական վարչակարդից ժառանդություն մնացած Հին ւաչւոնյաներն էին, որոնք «դեռ մու անցեալում ծարաւ էին Հայերի արեան» ն որոնց անկեղծությանն անՀնար էր վսւաՀել: Այնուամենայնիվ, երբ երիւթուրք դործիչ Նաջին այցելեց Վան, Հայ դործիչները նրան ներկայացրեցին Հեւնյալ ւաՀանջ-առաջարկները՝ Հրավիրել արնելյան նաՀանդների Համադումար, աւաՀովել ւեւական մարմինների դործունեության վրա վերաՀսկողությանը ՀՀ Դաչնակցության մասնակցությունը, Հողային Հարցը կարդավորելու Համար սւեղծել իառը Հանձնաժողով, ղինաթա÷ել ավաղակաիմբերին, դյուղերում սւեղծել ւաՀակաիմբեր, իորՀրդարանում Հայերին Հաւկացնել այնքան ւեղեր, որոնք Համաւաւասիանեն էրղրումի, Վանի ն Տարոնի Հայ բնակչության թվին2: Այդ կողմնորոչման ամենաբնորոչ արւաՀայւությունն էր Արչակ Վռամյանի, իչիանի ն Արամ Մանուկյանի դործելակերւը: Զդալով, որ երիւթուրքերի ՀակաՀայ կեցվածքի Հեւնանքով Հայ-թուրքական Հարաբերությունները դնալով սրվում են՝ նրանք ÷որձեցին դրա առաջն առնել: Օսմանյան իորՀրդարանի անդամի Հանդամանքով Վռամյանը սւորադրեց Վանի Դաչնակցության Հուչադիրը Հասցեադրված Թալեաթին, որում նկարադրվում էր սւեղծված կացությունը, այն բնութադրվում վւանդավոր, ն միջոցներ էին առաջարկվում վիճակը չւկելու Համար: «Վերջին անդամ էր, որ Հայ ւարաբաիւ դործիչը յուսաՀաւ կոչ կ’ուղղէր թիւրք ջարդարար ÷աչային... ըմբռնել ւալու Համար, վերջաւէս, Հայ եւ թիւրք ժողովուրդներու իրական, ընդՀանուր չաՀերը»3: կ. Պոլսում այս նամակը կնքվեց «Նուա» սադրիչ անունով ու դեն նեւվեց: Համենայն դեւս դա կյանքի կոչելու ուղղությամբ քայլ չարվեց: Մի իրողություն նս. Մեծ եղեռնը սկսվեց ոչ թե արնմւաՀայերի, այլ արնելաՀայերի ն ւարսկաՀայերի ջարդերով: Դա վկայություններից մեկն է, որ, ի ւարբերություն Աբդուլ Համիդի, երիւթուրքերը ծրադրել էին իրականացնել ոչ միայն արնմւաՀայերի (թուրքաՀայերի), այլն արնելաՀայերի (ռուսաՀայերի ու ւարսկաՀայերի) ոչնչացում, այսինքն՝ իոսքը ողջ Հայության ամբողջական բնաջնջման մասին էր՝ անկաի Հւաւակությունից: 1914 թ. վերջերին յաթաղանի ղոՀ են դառնում ՊարսկաՀայքի, Աւրւաւականի, Բասենի, Արդվինի, ԱրդաՀանի ն մի քանի ուրիչ դավառների Հայերը: Այդ իրողությունը չեն ժիւում նան իրենք՝ թուրքերը: 1914-ի վերջին դործողության մեջ դրվեց Ուրմիայի նեսւորական ասորի-

Փա÷աղեան Վ., իմ յուչերը, Հ. Բ, Պէյրութ, 1952, էջ 24: Արամ..., էջ 63-64: «Հայրենիք» ամսադիր, 1924 թ. Հունիս:

ների բնաջնջման ծրադիրը: Խնդիր էր դրված վերացնել այն բոլոր ոչ թուրք ւարրերին, որոնք անջաւում էին թուրքերին Բաքվի ն իրանական Ադրբեջանի թուրք-թաթարական բնակչությունից1: Թեքին Ալ÷ի կարծիքով՝ իրանի բնակչության 1/3-ը թուրքական արյուն ուներ ն ւեւք է վերադառնար իր ցեղակիցների դիրկը: իսկ դրա Համար ւարւադիր ւայման էր այդ ւարածքներից նան Հայերի անՀեւացումը: Թուրքերը մեծ թվով Հայերի, արաբների, անդամ ւարսիկների արյուն Հեղեցին Հենց այդ ւարածքներում: «Ես սե÷ական աչքերով ւեսա,- դրում է ռուսական առաջին բանակի ÷ոիՀրամանաւար կ. Մաւիկյանը,- Հարյուրավոր ծակծկված դիակներ ընկած ÷ոսերում, դարչաՀուություն, որ վարակել էր օդը, ւեսա դլուիը Հաւած դիակներ, քարերի վրա կացինով կւրված ձեռներ, սրունքներ, ւոկված մաւներ, դուրս քաչված դանդեր, դիակներ ÷լաւակների ն ւասնյակ ղոՀվածներ ցանկաւաւերի ւակ... Սւանություններ կաւարվել են Հայկական չաւ դյուդերում»2: Աբաղայի յոթ դյուղերում ÷րկվեց բնակչության միայն 5-6 ւոկոսը, ոչնչացվեց մու 10.000 մարդ3: Զարդում էր ոչ միայն թուրքական բանակը, այլն մաՀմեդական ամբոիը, մասնավորաւես քրդերը: Թուրքիայի արնելյան սաՀմանամերձ չրջանների, ինչւես նան ռուսթուրքական ն ւարսկա-թուրքական սաՀմանամերձ չրջանների Հայերը սկսած 1914 թ. նոյեմբերից դանդվածաբար ÷աիչում էին Ռուսասւան՝ յաթաղանից ÷րկվելու Համար: «Մչակը» 1915 թ. մարւի 15-ին ււադրեց Հեւնյալ ւեղեկաւվությունը. «Ուրմիայից Սալմասւ Հասած լուրերով 750 Հոդի Հայեր ամբողջությամբ մորթուված են, կանայք՝ առնանդված: Դիլմանում նս նույն թվով սւանված Հայեր կան, որոնց նաՀաւակությունը սարսա÷ելի էր: կենդանի մարդկանց ուքերը կւրել են սղոցով, նույն կերւ կւրել են դասւակները, մւրակով կւրաւել են քթերը, այւերը, չրթունքները: Դաղել են մարմնի այն բոլոր մասերը, որոնք ավելի դյուրադդաց են: Սարսա÷ելի ւանջանքներով սւանել են թե՛ ծերերին, թե՛ երիւասարդներին՝ առանց սեռի իւրության: Մենք ւեսանք ն անծայր դաղանությունների Հեւքեր, կարմրած չամ÷ուրները անց են կացրել կանանց ն ւղամարդկանց սեռական օրդանները ն այդւես մեռցրել: ԱկնՀայւ է, որ սաՀմանա÷ակում չի եղել այն դաղանությունների Համար, որոնք կաւարվել են թուրք ն քուրդ ղինվորների ձեռքով»: Հենրիի Ֆիրբյուիերը նկարադրում է՝ Սալմասւում ջրՀորներից Հանեցին 850 դլիաւված դիակ: «ինչո՞ւ: Թուրքական ջոկաւների դլիավոր Հրամանաւարը քրիսւոնյայի յուրաքանչյուր դլիի Համար վճարում էր որոչակի դումար: ԶրՀորները լցված էին քրիսւոնյաների արյունով: Միայն Գասւեվանից Սոուջբուլաի ուղարկվեցին 500 անւաւվված կանայք ու աղջիկներ... կանայք ւեսնելով, թե ինչւես օրը ցերեկով ավաղակները բռնաբարում էին իրենց քույրերին, Հարյուրներով նեւվում էին իորը դեւը»4:

«1հօ Rօսոմ 1a.lօ» (Լօոմօո), 1սոօ, 1917. ՀԱԱ, ֆ. 4712, ց. 2, դ. 2, թ. 1: “Ðóññêèå âåäîìîñòè”, 14 àïðåëÿ 1915 ã. Verbuücher H., Was die Kaiserliche Regierung den Deutschen Untertanen Verschwiegen Hat. Armenien 1915. Hamburg, s. 68-69.

ՀովՀ. Թումանյանն ու Ալ. Շիրվանղադեն 1914 թ. նոյեմբերին լինելով Արնմւյան Հայասւանում ներկայացրեցին այն սաՀմռկեցուցիչ իրավիճակը, որ ւիրում էր Հայկական չրջաններում: Շիրվանղադեն մոլլա-Սուլեյմանի մասին դրում է. «Առաջին օրը մեր կողակները արյունաչաղաի ÷ողոցներում ժողովեցին 17 ծերերի, 19 կանանց ն 25 երեիաների դիակներ... Անարդված, Հոչուված, ւղծված: Այսւեղ դլուիներ, այնւեղ նրանց մարմինները... Ծերերի աչքերը դուրս բերված: Մանուկների բաղուկները կւրված, երնի մայրերի ÷եչերից ւոկելու Համար»1: «ՏաճկաՀայասւանը,- դրեց Հ. Թումանյանը,- ավերակների ու դիակների աչիարՀ», որւեղ թուրքերը սոսկ չեն սւանել ու կողոււել, այլն դաղանային ղվարճություններ են Հնարել: «Երեիաների ճակաւներին մեի են ղարկել, կենդանի մարդկանց ղանաղան մասերը կւրաւել են, ղանաղան կերւ դասավորել, իաչեր են արել, մինչն կեսը դրել են ւղինձն ու կեսից ներքն ե÷ել, որ մյուս մասը կենդանի ւեսնի ու ղդա, չիկացած երկաթներով կւրել են մարմնի ղանաղան ւեղերը ն կրակի վրա իորովել, կենդանի իորովել են: Ծնողների առաջ երեիաներին են կուորել, երեիաների առաջ՝ ծնողներին»2: Օսմանյան իորՀրդարանի Վանից ընւրված թուրք ւաւդամավորներից մեկը Հայւարարեց. «իթթիՀադը թաքուն դրդռում էր մաՀմեդական ժողովրդին, որ Հարձակվի քրիսւոնյա ժողովրդի վրա»3: Զնայած թուրքական վայրադություններին, ՀՑ Դաչնակցության ւեղական կոմիւեն չարունակեց դործակցել իթթիՀադի ու թուրքական իչիանությունների Հեւ: ԽորՀրդարանական ընւրություններում Վանում Դաչնակցությունը դրեց Վ. Փա÷աղյանի թեկնածությունը: Արամ Մանուկյանը դերադասեց կենւրոնանալ Վանում ն ամբողջությամբ նվիրվել Վանի ն Վասւուրականի Հայության չրջանում ւարվող աչիաւանքներին: կողմնորոչված լինելով Հօդոււ իթթիՀադի Հեւ Համադործակցության, ՀՑ Դաչնակցությունը դա բացարձակացրեց մինչն այն ասւիճանի, որ Հաչւվեց անդամ նրա ամենամեծաւեւական, Հայաւյաց ձեռնարկումների Հեւ: Այդ կողմնորոչումն առանձնակի որոչակիությամբ դրսնորվեց Վանի դաչնակցականների չրջանում՝ ի Հակադրություն Հայդուկների, ովքեր ոչ միայն թերաՀավաւ էին սաՀմանադրության Հանդեւ, այլն դւնում էին, որ երիւթուրքերի քաղաքականությունը բացի աղեւից, այլ բան չի ւա Հայ ժողովրդին: Հեւադա իրադարձությունները Հասւաւեցին ոչ թե Դաչնակցության, այլ ֆիդայիների ճչմարիւ լինելը: Դա առաջին անդամ ցցուն արւաՀայւվեց ղորաՀավաքի դործընթացում: իրադարձությունների ժամանակակից, Վանի ինքնաւաչււանության ղեկավար մարմնի քարւուղար Օննիկ Միիթարյանը իր «Վանի ինքնաւաչււանությունը»4 Հուչերում, որը սւեղծվել է Արամ Մանուկյանի Հանձնարարու1

Շիրվանղադե Ա., ԵԺ, Հ. ԱՃ, էջ 174: Թումանյան Հ., ԵԼԺ, Հ. ՄԱ, էջ 212-213: Ա.ոaհiո 4տոaքiո Աaէiոalaոi. «7օոi Ատէiklal», 21-ը աւրիլի 1965 թ.: «Հայրենիք» ամսադիր, 1924 թ. աւրիլ:

թյամբ ն օդնությամբ, ձեռքի ւակ ունենալով այդ չրջանի ÷ասւաթղթերը, դրում է. «Տարաւայման ծառայութիւնը՝ Հասցրած մինչեւ եդիււական Հին դարերը յիչեցնող սւրկական վիճակը, չարաչուք ծեծը, անողորմ բռնութիւնը եւ ամենա÷ոքր կասկածով իսկ մաՀուան ւաւժի դործադրումը Հայ ղինուորի Հանդէւ՝ անիուսա÷ելի եւ բնական երեւոյթ էր: Սովորական էր նաեւ ամենօրեայ ծաղրի ու ՀայՀոյանքի առարկայ դարձնել Հայ ղինուորի ցեղային ւաւիւը, լեղուն ու կրօնական Հաւաւալիքները»: Ռուսական բանակի Հաղթանակները կովկասյան ռաղմաճակաւում ողբերդական անդրադարձ ունեցան անւաչււան Հայ բնակչության վրա, որը ենթարկվեց կուորածի, իսկ Հայկական բնակավայրերը՝ թալանի ու ավերածությունների: ԸնդՀանուր առմամբ ւաւերաղմն ու դրան առնչված միջոցառումներն ավելի ցցուն դարձրեցին թուրքական իչիանությունների քաղաքականության ՀակաՀայ ուղղվածությունը: Բանակի կարիքները բավարարելու Համար բռնադրավումներից ամենաչաւ ւուժեցին Հայերը: «Հայերը ւարւաւորուեցան լուռ ականաւեսներ ըլլալ, որ թիւրք սւաները դրաւեն իրենց բոլոր արջառները, իրենց ամբողջ ցորենը, իրենց ամեն ւեսակ ինչքերը»: ԸնդՀանուր ղինակոչի թուրքական ւարբերակը նույնւես Հայերի մեջ կասկածներ առաջացրեց, մանավանդ, երբ լուրեր էին սւացվում Հայ ղինվորների վիճակի մասին ու նան այն, թե թուրքերը ռաղմաճակաւում իրենց անՀաջողությունների մեղքը բարդում էին Հայերի վրա, որ ռուսական բանակի կաղմում կռվում էին ղդալի թվով Հայեր: Դեռ ավելին. «Թիւրք կառավարութիւնը չա÷աղանցրեց Վանի Հայութեան «դաւաճանական» ընթացքը եւ մինչեւ իսկ ղայն իբր չքմեղանք ծառայեցուց ամբողջ ցեղին Հանդէւ իր վարմունքին»: Թուրքը մնում է թուրք: Տասնամյակներ չարունակ Հայերին ՀարսւաՀարելուց, ուծացնելուց, կրոնա÷ոիելուց, արւամղելուց ու ջարդելուց Հեւո էլ Հավակնում էր, որ նրանք ւաւերաղմում թուրքական «Հայրենասիրության բռնկում էին ունենալու»: Եթե որնէ Հայ դասալքում կամ անցնում էր ռուսների կողմը, որակվում էր «ւաւերաղմական ոճիր»՝ կաւարված ամբողջ Հայ ժոդովրդի կողմից: Հասկանալի է, որ դասալքության այդ ÷ասւերը չէին թուրքական ջարդարարության իսկական ւաւճառը, այլ իթթիՀադի ցեղասւան ծրադիրը, որը դործողության մեջ էր դրվել 1914-ի ամռանը: Զնայած դրան, Հայերն «ինքնղսւողութեան Հիանալի ընթացքով չարժեցան», քաջ դիւենալով, որ թուրքական դրդռումները ինդիր ունեին Հայերին «դործողությունների մղել» ն դա ւաւրվակ դործածել ջարդարար քաղաքականությունն առաջ ւանելու Համար: Հայ դեկավարների կողմնորոչումն էր. «Եթէ նոյնիսկ անոնք մեր մէկ քանի դիւղերը կրակի ւան, ÷ոիվրէժի մի՛ դիմէք, որովՀեւեւ աւելի լաւ է, որ մէկ քանի դիւղեր ոչնչանան, քան ամբողջ աղդը կուորուի»1: «Վանի մէջ,- դրում է Ռուբենը,- ւաւերաղմից առաջ եւ մանաւանդ ւաւերաղմի ընթացքին չի եղել որեւէ լուրջ ձեռնարկ, որ ԹաՀսին ւէյը կաւար ածած լինի առանց Դաչնակցութեան դործօն աջակցութեան: Դաչնակցութեան

Մորդենթաու Հ., նչվ. աչի., էջ 246:

ղեկավար դործիչները, առաւելաւէս Արամը, ւաւուլ-ղուռնան եւեւը ձդած, ոդեւորում ու ՀրաՀանդում էր ժողովուրդին ճակաւ մեկնելու...»1: Պաւերաղմն սկսվելուց Հեւո ԹաՀսինը Հեւ կանչվեց ն վալի նչանակվեց էնվերի ÷եսա ԹաՀիր Զնդեթը: Նա միաժամանակ նչանակվեց Պարսկասւանի սաՀմանին ւեղակայված թուրքական ղորքերի Հրամանաւար: Դա նս Հայերին ղդասւացրեց: Բարձր Դուռը սովորություն ուներ ջարդերից աոաջ «կադրային ÷ո÷ոիություններ» կաւարել, այսինքն՝ լիբերալ դործիչներին ÷ոիարինել ջարդարար Հակումներ ունեցողներով: Զնդեթին Մորդենթաուն անվանում է «Բաչկալեյի մսադործ»: Գերմանիայի բարեդործական միսիայի աչիաւակից Ս÷յորիի վկայությամբ՝ Զնդեթի դալը վաւ նչան էր: Զնայած դրան՝ Հայերը նրան ջերմ ընդունելություն ցույց ւվեցին, ինչը նոր վալուն չաւ Հուղեց2: Բայց դա չիանդարեց, որ նա իր դործունեության Հիմքում դներ Հայ բնակչության ւեղաՀանությունն ու կուորածը: Ո՞վ էր Զնդեթը: 1896-1905 թթ. Վանի վալին ԹաՀիր ÷աչան էր: Նա ծադումով առնաոււ (ալբանացի) էր ն իր կանանցից մեկից ուներ մի որդի: ԹաՀիր ÷աչան իսկական արնելյան բռնաւեւ էր, սակայն չար մարդ չէր: իսկ որդին՝ Զնդեթը, որն իր մանկությունն ու երիւասարդությունն անցկացրել էր Լոնդոնում, չարադործ բնավորության ւեր ւաչաւոնամոլ էր: ԱնՀավասարակչիռ անձնավորություն էր, աւում էր Հայերին: Նա չաւ արադ բարձրացավ ւաչւոնական սանդուղքներով: իր կարիերան սկսեց ոսւիկանական ծառայությունից, աւա նչանակվեց դայմադամ: Դավոյի դավաճանության Հեւնանքով 1908 թ. դարնանը իուղարկվում է Վարադա լեռան Հյուսիսային լանջին ղւնվող Ս. Գրիդորի վանքը: Հայւնաբերվում է մեծ քանակությամբ ղենք ու ղինամթերք: Բացառված չէ, որ ղենքը կոււակված էր նան իթթիՀադի դիւությամբ ն աջակցությամբ ու կոչված էր օդւադործելու սուլթանական վարչակարդը ւաւալելու Համար ւայքարում: Խուղարկություններ կաւարվեցին նան Վանում ն վիլայեթի չաւ ուրիչ բնակավայրերում, որոնք ուղեկցվում էին վայրադություններով: Մեծ թվով Հայեր բանւ նեւվեցին, դաժան իոչւանդումների ենթարկվեցին: Այդ ամենում աչքի ընկավ Զնդեթը: «Գավառային ÷ոքրիկ ւաչւոնաւարը չաւ լավ էր Հասկացել, թե կառավարությունն ինչ վերաբերմունք ունի Հայերի Հանդեւ ն ինչ ծրադիր է իրականացնում»: Նրա ջանասիրությունը դնաՀաւվեց: Զնդեթը առաջ քաչվեց ու նչանակվեց Բաչկալեի դայմադամ: Նա «կուսակալի մը ղաւակ ըլլալու իրողութեանը եւ իր ֆիղիքական առաւելութիւններուն կը ւարւէր էնվեր ÷աչայի քեռայրն դառնալու իր չանսը... որուն չնորՀիւ էր, որ նա ունեցաւ ւաչւօնի այդքան արադ բարձրացում: Ան չաւ Հեռու էր ներկայացնելէ իելքն ու իորադիւութիւնը...»3:

Ռուբէն, Հայ-թրքական կնճիռը, ԳաՀիրէ, 1924, էջ 89: Ստտհօո Ը., Խոaքք Օ. 4ո 4ոօոiօaո քհiտiօiaո iո 1սոkօ). Խօw 7օոk, 1917, ք. 234. Թերղիւաչեան Ա., Անդրանիկ, Փարիղ, 1942, էջ 153:

ԹաՀիր ÷աչայից Հեւո կ. Պոլիսը Վանի վալի ուղարկեց նույնւես ալբանացի Ալի ÷աչային, որը Հայերի Հանդեւ դաժան քաղաքականություն էր վարում: Հայերը Հեւաւնդում էին նրան ենթարկելու աՀաբեկչության ն դործը դլուի բերեցին Սն ծովի նավաՀանդիսւներից մեկում: Ալին Դեր Զորի մութեսարիֆ Հայերի արյունաիում Զեքիի Հայրն էր: Ալիի ՀակաՀայ դործունեությանը մեծ ծառայություն մաւուցեց Զնդեթը: Օրինակ, ՀանրաՀայւ է նրա վայրադությունը Աբաղայի Խաչան դյուղում: Նա Պեւրոս Փիրումյանին, որ Հեղինակություն վայելող դործիչ էր, սկղբում դաժան ծեծի ենթարկեց, աւա մերկացնել ւալով ժամերով վրան սառը ջուր լցրեց: Դրանից Հեւո դլիիվար կաիել ւվեց առասւաղից: Ոսւիկանները նրա մարմինը չիկացրած չչերով այրեցին, վարւիքի մեջ երկու կաւու դցեցին ու սկսեցին Հարվածել՝ Հարկադրելով Հոչուելու դժբաիւի մարմինը: Մի օր անց Պեւրոսը մաՀացավ: Զնդեթը դրանով չբավարարվեց: Նա իոչւանդեց Պեւրոսի 13 ւարեկան որդուն, նրան նալել ւվեց ն Հարկադրեց իր առջնից քայլել ու ցույց ւալ ղենքերի թաքսւարանը: Այսւեղից «մարդ նալբանդ» մականունը, որ նա վասւակեց ոչ միայն այս, այլ նան նմանաւիւ մի քանի դործողություններ Հեղինակելու Համար1: Նրա Հեւ Վան դնաց 2000 ղինվոր թնդանոթների Հեւ: Մինչն վալի նչանակվելը Զնդեթը բանակում էր, կռվում էր ռուսների դեմ, ն որովՀեւն Համողված էր, որ ռուսների առաջիաղացման դեւքում Հայերն անցնելու էին նրանց կողմը, ավերեց Սալմասւ, Խոսրավա, Բաչկալե բնակավայրերն ու կուորեց դրանց Հայ բնակչությանը: Վերադարձի ճանաւարՀին նրա Հրամանով սւանեցին իրենց ուղեկցող 20 Հայ ղինվորներին: Աւա ջարդեց Արճեչի, Հայոց ձորի Հայությանը: Հայերը Զնդեթի Հայաւյաց, անՀավասարակչիռ, ջարդարար բնավորության մասին դիւեին, բայց ամեն ինչ անում էին Հարաբերությունները չսրելու Համար: Երբ Զնդեթը Վան դնաց վալու ւաչւոնը սւանձնելու, նրան դիմավորելու Համար մինչն կուռոււաղ դյուղ դնացին Հայ Հասարակության մեծ թվով ներկայացուցիչներ: Անձրնու օր էր, դրում է Ա. Թերղիբաչյանը, բայց դա «արդելք չեղաւ, որ Ճեււէթ ւէյ եւ Վռամեան աղէկ մը ժււէին իրարու երեսին: Անչուչւ բառ մը չմնաց, որ անոնք չդործածեցին իրարու Հասցէին եւ, եթէ Ճեււէթ ւէյը Հեւը չունենար մինչեւ ակռանին ղինուած չերքէղ կամաւորներու սւուար իումբ մը, մեր առաջին ււաւորութիւնը այնքան ալ դէչ չւիւի ըլլար»2: Ավսւրիո-Հունդարիայի ռաղմական ներկայացուցիչ Պոմիանկովսկին իր Հուչերում Զնդեթին անվանում է «իսկական ճիվաղ մարդկային կերւարանքով»3: Զնդեթը Համողված էր, որ Հայկական Հարցը լուծման մի եղանակ ուներ՝ բնաջնջել Հայերին: «կասկած չի կայ, թէ ան Վան եկաւ այդ նաՀանդին Հայերը բնաջնջելու որոչ ՀրաՀանդներով...»: Համաձայն այդ ՀրաՀանդների՝ Զնդեթը «կաղմակերւեց իթթիՀաւի մասնաճիւղեր, քլոււներ», անոնց Համար իբր “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916 ã., ‹ 21. Թերղիւաչեան Ա., նչվ, աչի., էջ 148: Քօոiaոkօwտki 1., Սօո 2ստaոոօո.ոսօհ մօտ Օտոaոiտօհօո Rօiօհօտ, Սiօո, 1928.

անդամ ընւրելով «դարչելի, կասկածելի եւ յեւադիմական ու մոլեռանդ ւարրեր, ու անոնցմե «երեւելիները» դրավ վարչական ղեկավարութեան դլուի, իբրեւ «սաՀմանադրական ղեկավարներ...»1: Անդրե Մանդելչւամը նրա մասին դրում է. «Զնդեթ բեյն անթա÷անցելի նկարադիր ուներ: Նա երբեմն երդվում էր, թե չի կամենում անւաւվել իր Հոր Հիչաւակը, որը դժվար ժամանակներին Հաջողությամբ էր կառավարել Վանում, իսկ երբեմն էլ բղավում էր՝ եթե Հայերը չՀամաձայնվեն Հանձնել ղենքերն ու դասալիքներին, նրանց բոլորին կուորել է ւալու»2: ի դեւ, մինչն Մուչ դնալը Զնդեթը Հասցրեց ջարդել Բաղեչի Հայությանը, 900 կին ն երեիա իեդդել ւվեց Տիդրիսում, 51.000 մարդ ւարադրեց դավառից, որոնց ոչնչացնել ւվեց ճանաւարՀին: Երբ Ադանայի վալի նչանակվեց ն մեկնեց նչանակման վայրը, Ռաս ուլ Այնի մերձակայքում ոչնչացնել ւվեց 70.000 բռնադաղթված Հայի3: Բադաքը լցվում էր դյուղերից կանչված քուրդ Հրոսակաիմբերով ն աչիրեթներով: Զենք ու ղինամթերք էր բաժանվում քադաքի արվարձանների թուրքերին: Վանի ղանաղան մասերում ւեդադրվում էին թնդանոթներ: իչիանությունները ռաղմական նաիաւաւրասւական աչիաւանքներ էին ծավալում նան քադաքից դուրս: Մարւ ամսին սկսվեցին ամենաւարբեր առիթներով ձերբակալություններ նան քաղաքում: Զնդեթը կաւարվածի մասին Հայերի Հարցումներին ւաւասիանում էր, թե ւեղյակ չէ ն կձեռնարկի Համաւաւասիան միջոցառումներ: 1914 թ. վերջերին նա Հեռադրեց Թալեաթին. «Սիլմասի չրջանի բոլոր Հայերը Համադործակցում են ռուսների Հեւ: ՍաՀմանի ամբողջ երկայնքով դործող ավաղակներին ղեկավարում է Հայւնի Անդրանիկը»: Սակայն այդ ճիվաղը նան չաւ իորամանկ էր: Նա, մի կողմից, սիրաչաՀում էր Հայերին, իսկ մյուս կողմից, օդւվելով «Հայերին ղորակոչելու ւաւրվակից, ամեն ինչ անում Հասարակական կարծիքն ուղղելու Հայերի դեմ՝ սադրելով «Հայկական աւսւամբություն»: Գյուղերի Հայ բնակչության Հոսքը Վան Զնդեթը դնաՀաւում էր երկակի՝ դյուղաբնակները «բեռ էին» դառնում քաղաքաբնակների Համար՝ նրանց սնել, օթնանել էր ւեւք: Նրանք միաժամանակ վւանդավոր էին կառավարության Համար, որովՀեւն Հղորացնում էին քաղաքաբնակների ռաղմական ուժը: Այդ էր ւաւճառը, որ նա մերթ իրաիուսում էր դյուղացի Հայերի Հոսքը քաղաք, երբեմն ինքն էր դա կաղմակերւում, մերթ էլ քայլեր էր կաւարում դյուղացիներին Հեւ ուղարկելու իրենց բնակավայրերը: Նա Հայւարարեց, թե Հայերը կարող են իրենք որոչել՝ բանակում ծառայե՞լ, թե՞ ոչ, ն Վանում կոււակվածներին կոչ արեց վերադառնալ իրենց դյուղերն ու ղբաղվել դաչւային աչիաւանքներով: Այդ քայլը նւաւակ ուներ Հայերի ուժերը ցրել, ջլաւել ն նրանց կուորել առանձին-առանձին4:

Փա÷աղեան Վ., նչվ. աչի., էջ 27-28: Çàðåâàíä, Òóðöèÿ è ïàíòþðêèçì, ïðåäèñëîâèå À. Ìàíäåëüøòàìà, Ïàðèæ, 1930 ã. «Ժամանակ», 27 նոյեմբերի, 1918 թ.: “Êàâêàçñêîå ñëîâî”, 29 àïðåëÿ 1915 ã.

Երբ սւացվեց էնվերի Հրամանը, որ բոլոր Հայ դինվորները ւեւք է ուղարկվեն ռաղմաճակաւ, Զնդեթը Վռամյանի բնակարան դնաց այդ Հարցը քննարկելու: Զրույցը բարեՀամբույր ընթացք ուներ, բայց Զնդեթը Հանկարծակի ընդՀաւում է այն ն «իաթր ունեմ» ասելով չւաւ մեկնում է, իսկ մի քանի օր անց, երբ մի քանի Հայեր լինում են նրա մու, ասում է. «Այդ օրը Վռամեան էֆենւիի ւունը իմածս քոնեաքին վրայ, յանկարծակի իիթեր ունեցայ... Բժիչկը սւամոքսս լուաց ն անոր ւարունակութիւնը քննելով՝ ինծի յայւնեց, թէ թունաւորուած էի»1: Զնդեթի մւածողության արւաՀայւություն էին նրա Հեւնյալ իոսքերը. «Խենթություն է ռաղմաճակաւ ուղարկել այսւիսի ւրամադրություն ունեցող Հայերին, ովքեր այլ բան չեն անելու, եթե ոչ իսլամ ղինվորի ոդին մեռցնելը»: Այդ օրերին էնվերը դրեց Թալեաթին. «ինչւե՞ս վարվել Վանա լճի չրջանի իռովարար Հայերի Հեւ՝ արւաքսե՞լ ռուսական սաՀմա՞ն, թե՞ Անաւոլիայի իորքերը, իսկ նրանց ւարածքները բնակեցնել ուրիչ վայրերի մաՀմեդականներով»2: Վանում իւալիայի Հյոււաւոսական դործակալը 1915 թ. մայիսի 31-ին դրել է, որ Զնդեթ բեյը Սալմասւում. Խոսրավայում ն Բաչկալեյում քրիսւոնյաներին կուորելուց Հեւո Վանի ւղամարդկանցից ւաՀանջեց դորակոչվել բանվորական ղորամասերի Համար: Սակայն իրականում նրանց Հավաքում էին, «որւեսղի ոչնչացնեն, ինչւես մեկ անդամ Զնդեթ բեյն արդեն արել էր, Հրամայելով դավաճանաբար դնդակաՀարել իր Հրամանաւարության ւակ եղած բաղմաթիվ Հայ ղինվորների»: Ըսւ եվրուական թերթերի՝ Վանն աղեւալի վիճակում էր: Ֆրանսիական դեսւանը Բարձր Դռանից ւաՀանջեց Վանում ղորքեր ավելացնել Հայերին քրդերի Հարձակումից ւաչււանելու: Հյոււաւոսությունների աչիաւակիցների անվւանդությունն աւաՀովելու Համար իչիանությունները նրանց նաիաւես ւեղա÷ոիեցին Միջնաբերդ: «Թան» թերթը դրեց. «Վանի իռովության ւաւասիանաւուն միայն Հայերը չեն: կայսերական ւաւվիրակ Սաուդին ÷աչան. որ Վանում էր, մի քանի ամսից ի վեր նկաւել էր վւանդը... ÷ոիանակ դիմելու բանակին ու ոսւիկանությանը, Հարաբերությունների մեջ մւավ քրդերի Հեւ, մւածելով, որ կկարողանա ճարւկորեն նրանց միավորել ն ձեռքի ւակ մեծ ուժ ունենալ Հայկական Հեղա÷ոիությունը ճնչելու Համար: Այդ ժանւ ավարառուները դեւքից առաջ արդեն վիւում էին քաղաքի չուրջը»: Վանում դւնվող դոմինիկյան միսիոներների դեկավար դը Ֆրանսը աՀաղանդ Հնչեցրեց՝ քրդերը չարժվում են Վանի վրա: Զնդեթը ավաղակներով Համալրեց ոչ միայն ոսւիկանության, այլն դինվորականության չարքերը: «Գործի» վերադարձվեցին Համիդիեականները: Թուրքական բանակից դասալքությունը դանդվածային բնույթ էր կրում: Դասալքում էին նան Հայերը: Զնդեթը սւառնաց Հայերին՝ բանակ վերադարձ1

Թերղիւաչեան Ա., նչվ. աչի., էջ 157: Kâmuran Gürün, Le Dossier Arménien, Ankara, 1983, p. 242.

նել դասալիքներին: Վանեցիները Հասկացան, որ այդ արվում էր Հայ երիւասարդությանը ոչնչացնելու դիւավորությամբ: իչիանությունները Հեւնողականորեն իսւացնում էին վերաբերմունքը Հայերի Հանդեւ, Հրաժարվում նաիկինում ւված իոսւումներից: Զնդեթի կողքին էր դնդաւեւ, Վանի թռուցիկ ղորաւաՀների Հրամանաւար Բյաղըմ էողալ÷ը, որ Հեւադայում դարձավ Թուրքիայի Աղդային Մեծ ժողովի նաիադաՀ: Վ. Փա÷աղյանը դրում է, որ նա «աննչմարելի կերւով բացասական մեծ դեր կը կաւարէր... Հայաւեաց էր, դաժան...»1: Այն, ինչ նաիաւաւրասւվում էր, դրում է Արչավիր Շիրակյանը, օդւվելով ւաւերաղմի ընձեռած Հնարավորությունից. «բոլորովին ւարբեր էր Համիւեան չրջանի ջարդերէն, որոնք Հայկական Հարցը մարելու կամ ժողովուրդին վրայ սարսա÷ ւարածելու բնոյթը ունէին: Այս մէկը կը ձդւէր Հայկական Հարցը միանդամ ընդմիչւ թաղելու՝ բնաջինջ ընելով ամբողջ Հայութեան»: 1915 թ. Հունվարին, երբ կովկասյան ճակաւում թուրքական բանակը Հարձակողական դործողություններ էր ծավալել, թուրքական ղորքը՝ Համիդիեն ու չեթեները, կենւրոնացան Ալաչկերւի դաչւում ն սկսեցին Հայերին կուորել: Այս կուորածները ւարածվելով Հասան Վանի նաՀանդ ն Ուրմիա լճի չրջանները: «էնվերի ÷եսան՝ արիւնարբու Ճեււեթ եւ աղդական Խալիլը՝ թրքական բանակի դլուին անցած ասւաւակեցին Հիւսիսային Պարսկասւան եւ Հայկական ու ասորական դիւղերը իրենց յարձակումներուն թիրաի Հանդիսացան: Գիչաւիչներէ Հալածական թռչուններու նման Հայերը ÷աիուսւ կու ւային ամեն ուղղութեամբ՝ աւասւան դւնելու Համար...»: Այդ ընթացքում ղորք է բերվում էրղրումից, որին Հանձնարարվում է կուորել Արճեչի ն Հայոց ձորի Հայությանը, իսկ ինքը՝ Զնդեթը Հարձակում է ւաւրասւում Վանի Հայկական թաղերի վրա2: Վասւուրականի Հայության ճակաւադիրը դասավորվեց չաւ դառնաղեւ: Այլ կերւ լինել չէր կարող, որովՀեւն Հակառակորդն իր ռաղմական Հղորությունը դործածում էր Հայերին ոչնչացնելու Համար: ինչւես ամենուրեք, Վասւուրականում նս Հայերը նաիաձեռնությունը թողեցին կառավարությանը, ÷որձեցին այլնայլ միջոցներով իույս ւալ բաիումներից ն չնաիաւաւրասւվեցին դրանց, մանավանդ, որ Հայ դյուղացին ւաւերաղմելու ÷որձ չուներ, չուներ ռաղմական դործին ծանոթ, մարւեր վարելու դիւելիքներ ու Հմւություններ ունեցող ղեկավարներ, նան քաղաքական առաջնորդներ: «Ðóññêèå âåäîìîñòè» թերթի մայիսի 9-ի Համարում Ն. Օդանովսկին ւաւմում է Արճեչի ինքնաւաչււանության մասին: Նա դրում է, որ «մասնավոր սւանություններն ու թալանը սկսվեցին մարւ ամսին»: Թուրքերն առանձնակի դաժանությամբ էին դործում Արճեչի կաղայում: Բանւերից աղաւված Հանցադործներից ձնավորեցին չեթեական ավաղակաիմբեր, որոնք դործում էին նան էրղրումում, Մուչում, Բիթլիսում, Դիարբեքիրում ն կիլիկիայի մերձակա չրջաններում: կուորածները դնալով ծավալվեցին ն

Փա÷աղեան Վ., նչվ. աչի., էջ 291-292: Շիրակեան Ա., կւակն էր նաՀաւակներուն, Պէյրութ, 1992, էջ 42:

աւրիլի սկղբներին դարձան դրեթե ՀամընդՀանուր ն ւարբերական: Սուլթանի իրադեով՝ բոլոր Հայ ղինվորները ղինաթա÷վեցին ն ուղարկվեցին աչիաւելու ճանաւարՀաչինությունում: Երկուչաբթի օրը, աւրիլի 6-ի կեսօրին, ժանդարմներն ու չեթեները ձերբակալեցին քաղաքի (Արճեչի) ÷ողոցներում Հանդիւած բոլոր Հայերին ու ւարան բանւ ն ղորանոցներ: Գիչերը ձերբակալեցին ւդամարդկանց, որոնց ÷ոքր իմբերով միմյանց կաւեցին, քաղաքից Հանեցին ն Հայւարարելով, թե ռուսների Հանդեւ Համակրանք ունենալու Համար նրանք ենթակա են մաՀաւաւժի՝ սկսեցին սւանել: Հաջորդ օրը չեթեները չարժվեցին դյուղերի վրա: Ամենուրեք արու բնակչությանը լցրեցին ղորանոցները: Գիչերները 20-30 Հոդանոց իմբերով դուրս էին ւանում նրանց ու դնդակաՀարում: Նույն ժամանակ քրդերը իուժում էին Հայերի ւները, բռնաբարում կանանց ու աղջիկներին, երիւասարդներին իրենց Հեւ ւանում, մնացածներին ե÷ում էին կաթսաներում, նեւում թոնիրները, ուներին Հադցնում չիկացրած ւայւեր ն այլն: Բաղաքից ÷րկվեցին միայն մի քանի ուժեղ ւղամարդիկ: Նրանք անցան Ռուսասւան ու միացան Հայկական կամավորական դնդերին: Հինդ օր անց Գնորդ 5-րդ կաթողիկոսը դրեց Սերդեյ Սաղոնովին. «Վանի վիլայեթում թուրքական ժանդարմները ղորաՀավաքի կամ Հասարակական աչիաւանքների ւաւրվակով Հայ ւղամարդկանց Հավաքում են ն Հարաղաւ վայրերից Հեռու ւեղերում ղանդվածաբար դնդակաՀարում, իսկ կանանց ու երեիաներին առնանդում են»1: ՈՍՏԱՆ. - 1914 թ. նոյեմբերին Ոսւանի դայմադամ Շուքրին, ւաւրվակ բռնելով Հեռադրալարի կւրվելը, Հարձակում դործեց Հայկական Բելլու դյուղի վրա: Հայերը մի քանի օր Համառ դիմադրություն ցույց ւալուց Հեւո դեկւեմբերի 5-ին Հարկադրված եղան Հեռանալ դյուղից: Թուրքերը դյուղը կողոււեցին ու ՀրդեՀեցին: ՎԱՐԱԳ. - Վարադա լեռան ÷եչերին կողւանց, Դարման ն Շուչանց Հայկական դյուղերն էին, Վարադա վանքի Համալիրը, որոնք Գալիբա ն Շուչանց բարձրադադաթներով ւաւվար էին ոչ միայն ւեղի, այլն Վանի Հայության Համար: Զնդեթը Վարադի դեմ ւարավ 1500 ղինվոր ն թնդանոթներ: Աւրիլի սկղբին Վասւուրականի կուորածներից ÷րկվածների ղդալի մասը 6000 մարդ, կոււակվել էր Վարադում: Վարադը Այդեսւանի Համար առանձնակի նչանակություն ուներ, քանի որ քաղաքում ձաիողվելու դեւքում վանեցիների ÷րկության միակ վայրը Շուչանցն ու Վարադն էին: Նան վւանդ կար, որ կուորածների միջով անցած ու Վարադա լեռներում Հավաքված մարդկային ղանդվածը լցվելու էր Այդեսւան: ԱՀա թե ինչու Ռաղմական մարմինը միջոցներ ձեռնարկեց Վարադի ւաչււանությունը կաղմակերւելու Համար: Այդ դործի ղեկավարությունը Հանձնարարվեց մեծ Հեղինակությունից օդւվող իառակոնիսցի Շիրինին, որը Հաջողեց ÷աիսւականներին կաղմակերւել, քաղաքի օդնությամբ ղինել, կարդավորել մաւակարարման դործը ն Շուչանցն ու Վարադը ւաչււանել մինչն աւրլիի 25-ը:

ÀÂÏÐ, Ïîëèòàðõèâ, ä. 3508, ë. 16.

Աւրիլի 18-ին թուրքերը Հաջողում են դրավել Սղդադյուղն ու Շուչանցր ն Վարադն առնել իաչաձն կրակի ւակ: 25-ին թուրքերը մեծաթիվ ուժերով Հարձակում են դործում Շուչանցի վրա: Հայերը լուրջ դիմադրություն ցույց ւալ չեն կարողանում ն ÷աիչում են լեռները: Շրջաւաւվում է Վարադը: Հաջողվում է բնակչությանը ւեղա÷ոիել անվւանդ վայրեր, իսկ կռվողները չրջա÷ակման օղակը ճեղքում են ու անցնում Այդեսւան: Շոււով քաղաք իուժեցին նան ծերերի, կանանց ու երեիաների չաւ իմբեր: Այդեսւանի ռաղմական մարմինը, Հայթայթիչ, նւասւաբաչի Հանձնաիմբերը, քաղաքաւեւարանը ն կանանց միությունը Հարկադրված էին ղբաղվելու նան ÷աիսւականների սննդի կադմակերւման ու ւեղավորման Հարցերով: իսկ Վարադում թուրքերը թալանեցին Ս. Գրիդորի վանքն ու աւա ՀրդեՀեցին: ԱՐՃԱկ. - Վասւուրականի աւրիլյան ջարդերն ու ինքնաւաչււանական կռիվները Հաւկաւես մեծ ծավալներ ունեցան Արճակում: Հայերի ինքնաւաչււանությունը ղեկավարում էր նույն ինքը՝ Շիրին Հակոբյանը: Նոր դայմադամ նչանակված Բյամիլին էր Հանձնարարված Արճակի Հայության բնաջնջման դործը: Նա աւրիլի 5-ին իր մու Հրավիրեց Շիրինին, բայց վերջինս Հրաժարվեց դնալ, որովՀեւն դիւեր թուրք ւաչւոնաւարի դավադիր նւաւակի մասին: Նա չրջակա դյուղերի մարւական ուժերը կենւրոնացրեց Խառակոնիս դյուղում. դիրքավորվեց ն որոչեց կռիվ ւալ թչնամու դեմ: Աւրիլի 6-ին Բյամիլը 150 ղինվորով ու թնդանոթներով սկսեց Հարձակումը: Հարձակմանը միացան Խանասորցի Շարիֆը, Մակուցի Նաջիբն ու Շավրցի Արիֆն իրենց Հրոսակաիմբերով: Նրանց դեմ կանդնած էին 100 դյուղացիներ: Հայերը երկու օր չարունակ Հեւ են չւրւում թչնամու Հարձակումները, նրան ւաւճառում դդալի մարդկային ղոՀեր: Բայց ավելին անել չՀաջողվեց: Ժողովրդին ÷րկելու Համար Շիրինը Արճակա լճի Հյուսիսային ÷եչով Արճակի Արւավեղ, Աղիղդյողալ, կոճ, կյուսնեն, Խառաչիկ, Սեթեբեկ, Բեուբարիկ ն մի քանի ուրիչ դյուղերի Հայ բնակչությանը բարձրացրեց կըղլջա լեռան Զոմաիլու դադաթը, որւեղ աւասւանեցին նան Բերկրիի ն Վերին Թիմարի դյուղացիները: Աւրիլի 9-10-ին Հայերը Հեւ չւրւեցին թուրքերի դրոՀները, աւա դիչերն իջան Թիմարի Ավերակ դյուղը, որւեղ Հավաքվեց չուրջ 2000 Հոդի: Աւրիլի 11-ին Ավերակը չրջաւաւվեց ու դնդակոծվեց: Հաւկաւես կաւաղի մարւեր մղվեցին դյուղի Հարավային մասում՝ Դդմաքարի դիրքերում: Հայերը ւվեցին 100 սւանված: Փոքր չէին նան թուրքերի կորուսւները: Գիչերն արճակցիները թողնում են դյուղն ու չարժվում դեւի Այդեսւան: Հաջորդ օրը թուրքերը Հարձակվեցին Դուրման ու կողւանց դյուղերի վրա, որւեղ կոււակվել էիմ Լիմ, Զարանց, Սնուն, էրմանց, Պաիելիկ, Ֆուռուղ, Ոսկիրակ ն մի քանի ուրիչ դյուղերի բնակիչները (Հայեր ն ասորիներ), թվով 3000 Հոդի: Այս դյուղերում նս ուժեղ մարւեր մղվեցին, որից Հեւո Հայերը նույնւես չարժվեցին Վան: ԱԼԶԱՎԱԶ. - 1915-ի ÷եւրվարին Ամարե Զայւոյի ն Հյուսեինի քրդական Հրոսակաիմբերը Հարձակվեցին կաղայի Հայկական դյուղերի վրա (21 դյուղ): Ամարեն՝ Հայերի սւանած Բչարա Զաթոյի որդին ն Հյուսեինը՝ եղբայրը, վրեժինդրությամբ էին լցված Հայերի Հանդեւ: Այդ վայրենիները անլուր

բռնություններ դործադրեցին կոճեր, Խոռանց, Ղաղել ն մի քանի ուրիչ դյուղերում: Հայերը ՕՀան Դարբինյանի ն Մկրւիչի (Մկոյի) ղեկավարությամբ ղենքի դիմեցին: Հաւկաւես կաւաղի ճակաւամարւ ւեղի ունեցավ Առեն դյուղում, որւեղ սւանվեցին նան Ամարեն ն Հյուսեինը: Բրդերը ÷աիուսւի դիմեցին: Փեւրվարի 16-ին դյուղի վրա Հարձակում դործեց թուրքական բանակը թնդանոթների Հեւ: Գյուղի Հայությունը բնաջնջվեց: Աւրիլի 6-ի առավուից սկսած Արճեչի դայմադամը Հրավերներով ն ղանաղան ւաւրվակներով կառավարչաւուն է բերում քաղաքի բոլոր Հայերին: Սակայն եկողներն այլնս Հեւ չէին դառնում: Ովքեր կառավարչաւուն էին մւնում՝ իուղարկվում էին, ձեռքերը կաւում էին, ւարանով ընդՀանուր չղթայի էին կցվում: Այդւես կաւեցին արու սեռի 12 ւարեկանից բարձր բոլոր մարդկանց: Աւա նրանց ւարան Օրորան դեւն ու ա÷ին բոլորին դնդակաՀարեցին: Սւանվեց 1200 Հոդի: Սւանդն անձամբ ղեկավարում էր դայմադամ Ալի Ռիղան: Բաղաքը ՀրդեՀվեց: Օդւվելով սւեղծված Հնարավորությունից՝ բաչիբողուկներն ու քրդերը իուժեցին ւները, կանանց բռնաբարեցին ու ւարան իրենց Հեւ, երեիաներին չւրւեցին ՀրդեՀի բոցերի մեջ: Ն. Օդանովսկին «Ðóññêèå âåäîìîñòè»-ի 1915 թ. մայիսի 12-ի Համարում դրում է, որ Վանա ծովի Հյուսիսային ա÷ին դւնվող այդ քաղաքում մասնակի սւանություններն ու կողուոււները սկսվեցին մարւ ամսից: կուորածները ծավալվեցին ն աւրիլի սկղբին դարձան ընդՀանուր ն ւլանավորված: Բոլոր Հայ ղինվորներին ղինաթա÷եցին ն ուղարկեցին ճանաւարՀ կառուցելու: Աւրիլի 6-ին ժանդարմներն ու չեթեները ւղամարդկանց ձերբակալեցին ն կեսդիչերին իումբ-իումբ ոչնչացրին: Հաջորդ օրը ջարդերը ւեղա÷ոիվեցին դյուղերը: Ականցի, որւեղ բնակվում էին 300 ւուն Հայ ն 700 ւուն մաՀմեդական, աւրիլի 6-ի դեւքերի մասին ւաւմում է որմնադիր է. Սիմոնը: «...Հանկարծ կառավարական մունեւիկն անցնելով ÷ողոցներով, 15 ւարեկանից բարձր Հայ բոլոր ւղամարդկանց Հրավիրեց Հյուքյումեթ: Միաժամանակ ժանդարմները ÷ողոցներում ն նույնիսկ ւները մւնելով առաջին իսկ ւաւաՀած Հային քչում էին Հյուքյումեթ: Վերջիններից մեկը ես էի: Ավելի քան 400 չա÷աՀաս ւղամարդ ն երիւասարդներ ւարվեցին Հյուքյումեթ ն ÷ակվեցին առանձին սենյակներում ն բանւում: Երբ արդեն ւեղ չկար, ձերբակալված Հայերին սկսեցին քչել ղորանոցները... Այնւեղ ավելի չաւ մարդ Հավաքվեց, քան մենք էինք: Գիչերվա կեսին ներս մւավ բանւաւաՀ Ալին: Նա մերոնցից ւասնմեկին Հանեց միջանցք, նրանց չարեց ն կաւեց բոլորի ձեռքերը: Այդ չարքում էի ն ես: Հեւո Հանեց նս ութ մարդ ն նրանց նս իրար կաւեց: Նույն կերւ վարվեց նան երրորդ իմբի Հեւ, որը կաղմված էր ինը Հոդուց: ... Երբ այդ դործողությունն ավարւվեց, բանւաւաՀը դիմեց ժանդարմներին (8-10 Հոդու) ն ասաց. - Սրանց Հանձնում եմ ձեղ, ւարե՛ք ղորանոց:

Ժանդարմները մեղ... ղորանոցի ÷ոիարեն ւարան դեւի նավաՀանդիսւ: Տղաներից մեկը ինդրեց մի ÷ոքր թուլացնել թների կաւը, ժանդարմը իղակոթով այնւես Հարվածեց նրան, որ ւղան ցավից ճչաց ու կաիվեց ւարանից: Հարքեն դյուղի ներքնում մի կիրճ կա, որի միջով Հոսում է Դարա-Զամին անունը կրող դեւակը: Նոր էինք ւեղ Հասել, երբ ժանդարմները մի կողմ քաչվեցին ն Հրացանները մեղ ուղղելով սկսեցին կրակել... Անցավ մի քանի րուե. մարեցին ողբն ու ճիչերը, միայն ծանր ւնքոց էր լսվում: Այդ ժամանակ մուեցան ժանդարմները ն սկսեցին մեղ մեկ առ մեկ չոչա÷ել ն ւարանները քակել: Ես դիւակցությունս կորցրեցի: Ժանդարմներից մեկը վառված լուցկին մուեցնում էր ընկածների դեմքերին: կրակում էին նրա վրա, ով կենդանության նչան էր ցույց ւալիս: Այդ ւաՀին Հեռվում կրակեցին... կրակում էին մեր ուղղությամբ: Բարձրացավ աղեկւուր ճիչերի նոր աղմուկ... ժանդարմները մեղ թողեցին ու ÷աիան: Շուրջբոլորը ձյուն էր, մի մեծ քարի ւակ ւեսա սն ւեղ ն դնացի չունչ առնելու: Սարսա÷ը նորից ինձ ւաւեց, երբ քարերի Հեւնում ւեսա մարդկանց: Նրանք ինձ նման ÷աիսւական Հայեր էին՝ 123 Հոդի, մեր չրջանի Սոսկուն դյուղից: Լսելով Ակունցի կուորածի մասին՝ դյուղից ÷աիել էին: Բաղցած ու Հոդնած Հասանք Դիադին, որւեղ ռուսական ղորքն էր»1: Ականցի կուորածի մասին ւաւմում է նան Հրաչքով վերաւրած Մկրւիչ ՀովՀաննիսյանը: Բսան ւարի առաջ Մկրւիչը բնակվում էր Հայրենի (Արճեչի Բանոն) դյուղում իր երիւասարդ կնոջ ն մեկ ւարեկան դսւեր Հեւ: Նա Բենոնի ամենաՀարուսւ ւներից մեկից էր... 1896 թ. կուորածների ժամանակ... Բենոնը թալանվեց ու ավերվեց: Մկրւչի կինն ու աղջիկը. ավադ եղբոր՝ Ասլանի կինն ու երկու աղջիկը. մյուս եղբոր՝ Հարությունի ւղան ու աղջիկը սւանվեցին: իսկ Մկրւիչը ÷աիավ սարսա÷ների երկրից ն աւասւան դւավ Արարաւյան դաչւում: Այսւեղ ամուսնացավ, երեիաներ ունեցավ: Թուրքական սաՀմանադրության Հռչակումից Հեւո ընւանիքի Հեւ վերադառնում է Բանոն, որւեղ 40 ւների ÷ոիարեն ւեսավ Հինդ իղճուկ Հյուղակներ: «1915-ի աւրիլի 2-ին լուր ւարածվեց, թե ւասնաւեւ Ալին 7-8 ժանդարմների Հեւ դյուղերում դասալիքներ էր ÷նւրում: Հեւաքրքրասիրությունից մղված, մասամբ էլ դործ ունենալու ւաւճառով դնացի Գանձակ,- ւաւմում է Մկրւիչը:- Նոր էի ւեղ Հասել, երբ ւասնաւեւ Ալին ինձ ձերբակալեց: Ես աղաւված էի ղինվորական ծառայությունից: Ալին դրան ուչադրություն չդարձրեց, դրւանը դրեց ծննդյան վկայականս, ինձ իառնեց ուրիչ ձերբակալվածների Հեւ, ասելով, թե Հրամայված է 18-ից բարձր ւարիքի բոլոր ւղամարդկանց քաղաք ւանել: Աւրիլի 4-ին Հասանք Ականց քաղաքը, որւեղ մեղ ուղիղ ղորանոց ւարան: Այնւեղ ւեսանք չաւ Հայերի: Նրանց թիվն անընդՀաւ ավելանում էր ն Հասավ 800-ի:

“Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916 ã., ‹ 10.

Աւրիլի 5-ին մի քանի Հոդու ուղարկեցին ոսւիկանաւուն, որւեղ մեղ դրեցին ոսւիկան: Սակայն Հաջորդ օրը բերեցին Հեւ ն ասացին, թե ւանելու են Դիարբեքիր: ... Զորանոցի առջն Հրաւարակում Հավաքված էր բավական թվով միլիցիա՝ ծեր թե ջաՀել: Եկավ նան դայմադամ Ալի Միրղա բեյը, որը միլիցիոներներին ինչ-որ Հրամաններ ւալով, ուղարկեց ւարբեր ուղղություններով: Լուր ւարածվեց, թե թեմի առաջնորդի ւեդաւաՀն ու մյուս Հեղինակավոր Հայերը քաղաքից Հանվել ու սւանվել են: Շոււով մեր կացարանի դուռը բացվեց ն 39 Հոդու ւարան: Բառորդ ժամ անց դուռը կրկին բացվեց ն նս նույնքան մարդ դուրս Հանվեց... Երբ 50 Հոդով դուրս եկանք՝ ղորանոցի միջանցքում ժանդարմները դաղանի նման Հարձակվեցին մեր վրա: Մեղ ժանդարմներով չրջաւաւված ու միմյանց կաւած քաղաքից Հանեցին: Տարան կուրաչի Ցուրդի դեւա÷: Հեռվում, մթության մեջ նչմարեցի մի քանի դիակ... Սկսվեց իրարանցում: Ժանդարմներն ու միլիցիոներներն այդ նկաւելով անմիջաւես կրակ բացեցին: Շաւերն ընկան, առաջացավ դիակների կույւ, ն ես մնացի այդ կույւի ւակ ...Երկար ճամ÷ա անցա ն Հաջորդ օրը Հասա մեր ւուն: Այնւեղ մնալն անՀնար էր: Բաղաքից սարսա÷ելի լուրեր էին Հասնում կուորածների մասին, Հարնան քուրդ ցեղերի չրջանում չարժում սկսվեց, մի քանի դյուղեր Հարձակման ու թալանի ենթարկվեցին: Ես սւասեցի մինչն երեկո ն դիչերը վրա Հասնելու Հեւ բաիւի քմաՀաճույքին թողնելով կնոջս ու երեիաներիս, դնացի Ալադաղի ուղղությամբ»1: ԹիՄԱՐ. - Թիմարի 50 դյուղերից 30-ը Հայաբնակ էր: Գավառն ինքնաւաչււանության Համար ուներ Հարմար դիրք: Լիմ ն կւուց անաւաւները լավ Հնարավորություններ էին ընձեռում ւաւսւարվելու, դիմադրություն կաղմակերւելու ն ÷րկելու մեծ թվով մարդկանց: Գայմադամ Զիան Բերկրիի Հայությանը ջարդելուց Հեւո իր Հարյուրավոր միլիցիոներներով, Արճեչից եկած Հրոսակաիմբերի ն ւեղի թուրք ու քուրդ իուժանի Հեւ մւավ Թիմար: Մարւի սկղբին թուրք ժանդարմները Հարձակվեցին էթերին, Ալյուր ն Խավենց դյուղերի վրա: Նորից ավեր, թալան, սւանություն: Թիմարցիները Ռուբեն իսրայելյանի ղեկավարությամբ դիմեցին ինքնաւաչււանության: Հայերի ն 500 Հոդու Հասնող թուրքական ղորամասի միջն դլիավոր բաիումը ւեղի ունեցավ մարւի 10-ին Բողանց դյուղում: Թուրքերին չՀաջողվեց Հայերի դիմադրությունը ՀաղթաՀարել ն «Հաչւություն» առաջարկեցին: կաւաղի մարւեր ւեղի ունեցան նան Տիրամեր (Ասւվածածին), ինժիչկ ն Մարմենդ դյուղերում: Աւրիլի 12-ին թուրքական ղորքերը Հարձակվեցին Թիմարի ամենամեծ դյուղի՝ Ալյուրի վրա, որի 343 ւուն Հայերին դումարվել էին մերձակա դյուղերի բնակիչները: Հայերը Ալյուրցի Աբիսողոմի ն Սարդիս Մարդոյանի դլիավորությամբ Համառ դիմադրություն ցույց ւվեցին թչնամուն: Թուրքերը առաջարկեցին դադարեցնել դիմադրությունը՝ իոսւանալով դյուղին չվնասել: Դա ւարընթացություն առաջացրեց Հայերի չրջանում, ինչից օդւվեց թչնամին ն լցվեց դյուղը: Երկու օր չարունակ Ալյուրը թալանվում ու կուորվում էր:

“Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916 ã., ‹ 21.

Այնուամենայնիվ, Հայոց ձորի Հայության ղդալի մասը ÷րկվեց: Թիմարից ղինված ջոկաւները, Շիրինի Հրամանաւարությամբ, ÷ոքրիկ ընդՀարումներով Վարադի վրայով անցան Վան: Թիմարում ողջ մնացածներից 12.000 Հոդի Հեռացավ Լիմիի վանք ն այնւեղ մնաց մինչն Հայ կամավորների դալը: Զնդեթի Հրամանով՝ Թիմարի կանանց, երեիաներին ն ծերերին ւեղա÷ոիեցին Վան, որւեսղի Հնարավորին չա÷ արադ սւառվեն Հայերի սննդամթերքի ւաչարները: Վանեցիներն այդ թույլ չւվեցին ն նրանց ուղարկեցին Փեսանդաչւ: ՇնորՀիվ Լնոն Շաղոյանի Հնարամւության ու ջանքերի՝ թիմարցիների այդ Հաւվածը ÷րկվեց՝ 1915-ի Հուլիսին դաղթեց Արնելյան Հայասւան: 1917 թ. 1200 Հոդի վերադարձավ Հայոց ձոր, բայց նույն ւարում Հարկադրված եղավ նորից Հեռանալ Հարաղաւ վայրերից: «Êàâêàçñêîå ñëîâî» թերթը աւրիլի 29-ին անդրադառնալով Վասւուրականում ծավալված իրադարձություններին, դրում է, որ Թիմարի դյուղերում ւեղակայված ասկյարները ղբաղվում էին թալանով ու Հրկիղումներով: 370 ասկյարներ չրջա÷ակեցին Մերմեւ դյուղը: Վանից դյուղին օդնության ուղարկվեց 70 մարդ: Ընկնելով իաչաձն կրակի ւակ, թուրքերը վերացրեցին չրջա÷ակումը: Նույն ժամանակ նրանք երեք թնդանոթով Հարձակվեցին Բողանդ ն Նաբաթ դյուղերի վրա, սակայն Հայերը նրանցից իլեցին թնդանոթներն ու սւանեցին թուրքերի Հրամանաւարին: Բանդե ՄաՀու դեւի կիրճի իորիորաւը դայմադամ Զիան դարձրեց Հայերի դերեղմանոց: Աւրիլին Բերկրիում Հավաքված չուրջ 1000 Հայ ւղամարդկանց 50-100-ական Հոդանոց իմբերով ւարան այդ կիրճը ն սւանեցին կամ կենդանի նեւեցին իորիորաւները: Մասնավորաւես չաւ ւուժեցին Խաչան, Ղայմաղ, Սընդ, Պղւիկդեղ, Գործոթ դյուղերը: Միայն Գործոթի դյուղացիները ÷որձեցին ւաչււանվել: ԳԱՎԱՇ. - 1914 թ. դեկւեմբերի 6-ին Բելլու դյուղում ոչնչացվեց չուրջ 100 մարդ, ինչը ցնցեց Հարնան դյուղերի Հայ բնակչությանը: Աթանան դյուղի վրա Հարձակում դործեց Ռուսասւանից եկած 150 Հոդիանոց ժանդարմերական մի ջոկաւ: Հայերը դիմեցին ինքնաւաչււանության: Մասնավորաւես կաւաղի մարւեր ւեղի ունեցան դեկւեմբերի 6-7-ին: Հայերի ւաչււանությունը ղեկավարում էր իառակոնիսցի Լնոնը: Թուրքերն այդւես էլ չՀաջողեցին կուրել Հայերի դիմադրությունը ն «Հաչւություն կնքեցին»: Այդ կռիվներում Հայերը կորցրին 700 մարդ: Գավաչի բնակչության մեծ մասը դնաց Փեսանդաչւ ն Մոկս: Երբ ռուսական բանակն աղաւադրեց Վասւուրականը, չաւ դավաչցիներ վերադարձան ն սկսեցին վերաչինել իրենց ավերված չեները: Սակայն ռուսական բանակի Հուլիսյան նաՀանջը դավաչցիներին էլ նեւեց Արնելյան Հայասւան: ՀԱՑՈՑ ՁՈՐ. Այսւեղի բնակչության 80 ւոկոսը (12.000 մարդ) Հայ էր: կաղայի 38 դյուղերից 30-ի բնակիչները Հայեր էին: Աւրիլի 5-ին թուրքերը Հարձակվեցին Հիրճ դյուղի վրա, 50 Հայի լցրեցին Ռաչիդ աղայի աիոռը, սրաիողիող արեցին ն դիակները Հորը դցեցին: Դա ղդասւացրեց Հայոց ձորի բնակչությանը: Նրանք ինքնաւաչււանության դիմեցին:

Աւրիլի 6-ին թուրքական մի ղորաիումբ էդՀեմի Հրամանաւարությամբ Հարձակվում է Վարին Հայոց ձորի վրա: Թչնամին ավերեց Պլթենց դյուղը, աւա Հարձակման անցավ Սւիւակ վանք ն Աթանանց դյուղերի վրա: Մի քանի բնակավայրերի բնակիչների Հաջողվում է քաչվել Բերծի լեռը: Գյուղը ռմբակոծելու Հեւ միաժամանակ թուրքերն այն առան օղակի մեջ: Բայց երբ ÷որձեցին մուենալ Պլթենցի ւներին, ընկան Հայերի ուժեղ կրակի ւակ ն ÷աիուսւի դիմեցին: Հայերը Հեւաւնդեցին նրանց: Բիչ անց թչնամին նոր Հարձակում սկսեց: Հայ մարւիկները Հեւ քաչվեցին դյուղ ն կաղմակերւեցին բնակչության ւեղա÷ոիությունը Աթանանց դյուղ: Բայց այնւեղ երկար մնալ չկարողացան ն նաՀանջեցին Խարականց, Բյոչք, Խորդոմ ն իչիանի դոմ դյուղերը: Սւացվում է ՀրաՀանդ՝ բաիումների ւեղիք չւալ, ւղամարդիկ ւեւք է քաչվեին լեռներ, իսկ կանայք ու երեիաները մնացին դյուղերում: Սակայն ւեղի ղեկավարները չկաւարեցին այդ ՀրաՀանդը ն դիրքեր բռնեցին իչիանի դոմ դյուղում: Նույն ժամանակ Վերին Հայոց ձորում սկսել էր մոլեդնել ԱՀմեդի Հրոսակաիումբը: Սակայն Հայերն այնւիսի ՀակաՀարված ւվեցին, որ քրդերը ÷աիան: Հաջորդ օրը կաւաղի մարւեր եղան կեմ ն Անդղ դյուղերում: Հայերը դնացին նաՀաւակության՝ թչնամու վայրադություններից ÷րկվելու Համար: Թուրքերը չարժվեցին իչիանի դոմ դյուղի վրա: Հարձակմանը մասնակցում էր 1000 ղինվոր ն չորս թնդանոթ: Այդ ուժի դեմ կանդնած էր չուրջ 100 կռվող Հայ: կռիվն սկսվեց աւրիլի 7-ի առավույան: իչիանի դոմը երեք կողմից չրջաւաւված էր ն ռմբակոծվում էր չորս թնդանոթներով, որոնք դործում էին դերմանացի ղինվորականների Հրամաններով: Գյուղը լրիվ չրջա÷ակելու թչնամու ÷որձերը Հայերը ձաիողեցին: Հայերի ÷ամ÷ուչւների ւաչարը չնչին էր, ն նրանք կրակում էին «իրենց լինելը Հասւաւելու Համար»: կռիվը ւնեց մինչն մութն ընկնելը, որից Հեւո դյուղի բնակչության մի մասը չարժվեց դեւի Արւամեւ՝ Վան անցնելու Համար, սակայն այսւեղ Հարձակման ենթարկվեց ու ինքնաւաչււանության դիմեց: Նրանց մի մասը Հաջողեց կռիվներ ւալով բարձրանալ Վարադ, որւեղ Հասել էր նույն դյուղի բնակիչների մի ուրիչ իումբ: Հայկական մարւական ջոկաւներից մեկը Վարադից վերադարձավ կիմ ն իչիանի դյուղ ու ւեղում մնացած բնակչությանը նույնւես Հասցրեց Վարադ: կԱՐկԱՌ. - Այս կաղայում կար 18 Հայաբնակ դյուղ, որոնցում իչիանությունները դասալիք ղինվորներ Հայւնաբերելու Համար դործադրում էին ղաղրելի կամայականություններ: Դրանք առանձնակի դաժանությամբ իրականացվեցին Ձկոր ն Հուկուրձու դյուղերում: Հայկական մի քանի դյուղեր Գալուսւ Պողոսյանի ն Վուչիկ Գալոյի ղեկավարությամբ թուրքերին ՀակաՀարվածներ Հասցրեցին: Գյուղում մարւերը չարունակվեցին մի քանի օր, որից Հեւո դյուղի բնակիչները քաչվեցին Մոկս ու Գավաչ: Հայկական դյուղերն ավերվեցին: Գալոն ղոՀվում է: Թուրքերը դւնում են նրա դիակը, դլուիը կւրում ու բարձրացնում ցցի վրա:

Այս դավառի որոչ դյուղեր մեկ ամիս չարունակ ւաչււանական մարւեր մղեցին: Բրդերի Հեւ մի քանի բաիումներ ունեցան նան Սւարկերւի Հայերը ն ւեղա÷ոիվեցին Գավաչ: ՇԱՏԱԽ. - 1914 թ. բնակչության 53%-ը (6600 մարդ) Հայ էր: Զնդեթը դլիավոր Հարվածն ուղղեց Շաւաիի դեմ: Թուրքական ղորքերը թնդանոթների Հեւ մւան Շաւաիի կենւրոն Թաղ ավանը, որի Վերին ն Ներքին թաղերը Հայաբնակ էին: Ուժեղացվեցին ոսւիկանական ջոկաւները դյուղերում: Զնդեթը Հանձնարարեց դայմադամ Համդիին բնաջնջել Հայերին: Շաւաիի ինքնաւաչււանության նաիաւաւրասւական աչիաւանքներն սկսվել էին դեռ 1912 թ., երբ սւեղծվեց «Անւառ» անունը կրող ղինվորական մարմինը, որը լուծեց երեք ինդիր՝ ամբողջ Շաւաիի կյանքը ծառայեցրեց ինքնաւաչււանության ւաՀանջներին, Հաչվառեց դավառի ւնւեսական կարողությունները, որոչեց յուրաքանչյուր դյուղացու նյութական մասնակցության Հնարավորությունը ղինամթերքի ու ղենքի ձեռքբերման դործին: 1915-ի աւրիլին Շաւաին ուներ նոր մակնիչի 120 Հրացան. 70 «Մաուղեր», 50 աւրճանակ, 100 «Բերդանկա» Հրացան: կոււակված էր մեծ քանակությամբ վառոդ, կաւար: Գյուղերից դուրս սւեղծվել էին ղենքի թաքսւոցներ: 1915-ի Հունվարի 7-ին ղինվորական մարմինը որոչեց ինքնաւաչււանության դիրքերը, դրանց ղեկավարներին: Պաչււանական այդ դծի երկարությունը 50 կմ էր: ՊաՀեսւավորվեց 300 Հոդու Համար վեց ամսվա ւաչար: Սւեղծվեցին թռուցիկ իմբեր, որոնցում երիւասարդությունը ռաղմական ւաւրասւության Հմւություններ ու դիւելիքներ էր ձեռք բերում: Փեւրվարին իչիանությունների վարձած մարդիկ դավադրաբար սւանում են իիղաի իմբաւեւ Պեւրոսին: Մարւի 30-ին իմբաւեւների ժողովը որոչում կայացրեց՝ թուրքերի Հեւ Համաձայնության Հասնելու ÷որձերը Համարել աւարդյուն ու վնասակար, Հայւարարել ռաղմական դրություն ն իղել բոլոր կաւերն իչիանությունների Հեւ: Սկսած ÷եւրվար ամսից Շաւաիում ւեղի ունեցան մի չարք ձերբակալություններ ու սւանություններ: Դրությունն ավելի վաւթարացավ, երբ աւրիլի 3-ին Հիրճում սւանվեցին իչիանն ու նրա ուղեկիցները: Սւանություններն ու սովորական ջարդերն անիուսա÷ելի դարձան: Շաւաիցիները վւանդը ղդալով դործի անցան: կաղմվեց Ռաղմական մարմին, որի մեջ մւան Տիդրան Բաղդասարյանը, Աղաւ Սիմոնյանը, Սամվել Մեսրույանը ն այլոք: Թաղի Հայությունը կենւրոնացավ Վերին ն Ներքին թաղերում, իսկ մաՀմեդականները՝ Զրաղացի թաղում, որւեղ դւնվում էին նան կառավարչաւունը, ոսւիկանաւունը ն այլն: Աւրիլի սկղբին ավանի Հայ ն մաՀմեդական բնակչության միջն կաւն իսւառ իղվեց: Աւրիլի 4-ին թուրքերը կրակ բացեցին Հայերի վրա: Նրանք Հաջողեցին դրավել Թաղի մերձակա՝ Բոլս, Այդի, Սողվանց ն մյուս դյուղերը, չրջա÷ակել ավանը: Հայերը չընկճվեցին: Նրանք եկեղեցում կաղմակերւեցին ղենքի արւադրություն, նույնիսկ թնդանոթներ չինեցին, որոնցով ռմբակոծում էին թչնամու դիրքերը ն նրա չարքերում իլրւումներ առաջացնում: Աւրիլի 27-ին դայմադամը իոսւովանեց. «Շրջակայ դիւղերը դրաւելով մէկւեղ, Թաղի մէջ մեր ան23

յաջողութիւնը, մեր բոլոր չարժումները ցաւալի կերւով անարդիւնք թողուցին»1: Հայերը կռվում էին իելաՀեղ անձնուրացությամբ: Հերոսացան նան չաւ կանայք: 12-ամյա ՍրբուՀին ն 50-ամյա Ասմարը անսաՀման նվիրումով էին կաւարում բոլոր Հանձնարարությունները, նրանք նան Հեւաիույղ էին ու կաւավոր: Հայերի դեմ կռվում թուրքական ղորքերը մչւաւես սւանում էին քրդական Համալրումներ: Մասնավորաւես ղաղրելի էր Նորադյուղի դայմադամ Խալիդի Հրամանաւարության ւակ դւնվող քրդական Հրոսակաիումբը: Հայկական չաւ դյուղեր վերածվեցին ավերակի: Դրանց բնակիչները Հավաքվեցին կաղայի Հյուսիսային մասում դւնվող Փեսանդաչւում: Այդ չրջանում Հավաքվեց 6000 Հայ ն ձեռնամուի եղավ ինքնաւաչււանության: Ունեին 150 Հրացան ն 70 աւրճանակ: Փամ÷ուչւների ւաչարը մեծ չէր: Աւրիլի կեսերին թուրքական 600 Հոդանոց մի ղորամաս Հաջի Դարվիչի դլիավորությամբ Հարձակման անցավ: Բայց Պարադուիկի ւակ ՀակաՀարված սւացավ ն կորուսւներ ւալով նաՀանջեց: Թուրքերն անընդՀաւ Համալրում էին սւանում: Շաւաիի Ռաղմական մարմինը կոչով դիմեց Հայերին. «ՑուսաՀաւուելու կարիք չկայ երբեք... թչնամին իր վերջին ճիդն է թա÷ում... Աչիաւենք, ուրեմն, մեր սերունդին ÷առաւոր ւաւմութիւն մը թողնել»2: Այդ լավաւեսությունը Հիմքից ղուրկ չէր: Ռուսական ղորքերը մուենում էին: Թչնամին նաՀանջեց: Մայիսի 6-ին չաւաիցիները վերադրավեցին Սողվանցը: Մայիսի 10-ին Համդին ու թուրքերը ÷աիան: Երկու օր անց Հայ կամավորները մւան Թաղ: Փրկվեցին նան Փեսանդաչւում չրջա÷ակված ն սովի մաւնված 6000 Հայերը: Շաւաիի Հերոսամարւը ւնեց 42 օր, ն թուրքական յաթաղանի դեմ Հայ ժողովրդի ւայքարի ամենա÷այլուն էջերից է: ՄԱՄՐՏԱՆԲ. - Տեղի Հայ ղեկավարները ւնական բանակցությունների մեջ էին քուրդ աչիրեթաւեւների Հեւ, որւեսղի միասնական ջանքերով դավառը ղերծ ւաՀեին կուորածներից: ՆաՀանդի իչիանությունները Համառորեն Հանձնարարում էին Սւարկերւի մյուդիրին քրդերի միջոցով կուորել ւեղի Հայերին: Բրդերը երկար դիմադրեցին, իուսա÷ում էին Հայերին ՀաչվեՀարդարի ենթարկելուց, թուրքերի չաՀերի Համար արյուն թա÷ելուց: Բայց ի վերջո ւեղի ւվեցին ն Հայերին անակնկալի բերելով ւարւության մաւնեցին: Հայերը ÷աիան Սւարկերւ ն Մոկս: Այսւեղ նրանք կռվի մեջ մւան քրդերի Հեւ: Սակայն կուորածներ ւեղի չունեցան, որովՀեւն քուրդ առաջնորդ ԱբդուլլաՀը թույլ չւվեց: Դրա չնորՀիվ Մոկսը վերածվեց ոչ ւաւերաղմական՝ չեղոք դուու, որւեղ մեծ թվով Հայեր աւասւան դւան՝ մինչն որ ւեղ Հասան Հայ կամավորները: «Ðóññêèå âåäîìîñòè»-ն 1915 թ. աւրիլի 24-ին դրեց. «Վանի վիլայեթը բռնված է աւսւամբությունով... Վառվում են Հայերի դյուղերը: ԶորաՀավաքի

Վասւուրական: Վան-Վասւուրականի աւրիլեան Հերոսամարւի 15-ամեակին առթիւ. 1915-1930, Վենեւիկ, 1930, էջ 70: Ա-Դօ, Մեծ դէւքերը Վասւուրականում, Եր., 1917, էջ 431:

ւաւրվակով սարսա÷ելի բաներ են կաւարվում: Աղդաբնակչությունը Համաւարած ջարդերի մղձավանջի մեջ է: Վանդալիղմն ամենաեռուն վիճակում է...»: Զորս օր անց ռուս դիվանադեւներից մեկը արւաքին դործերի նաիարարություն դրեց. «Հայերը Վանից նամակ սւացան, դրաբերի Հադուսւի ասւառի մեջ կարված, որի բովանդակությունը Հեւնյալն է. նաՀանդում սւանված է մու վեց Հաղար մարդ: Վանն ու Շաւաիը Համառորեն դիմադրում են, արկերը քաղաքին չաւ չեն վնասում: Հավաքում ենք մեր վերջին ուժերը: Սւասում ենք ռուսական օդնության: Աղաչում ենք, չւաւե՛ք: Հեւո ուչ կլինի: Այս նամակը դրված էր աւրիլի 15-ին»1: «Êàâêàçñêîå ñëîâî»-ն աւրիլի 29-ին ււադրեց Դուիովի Հոդվածը Վանի վիլայեթի մասին, որում դրում է. «Թաչլիչայ Հասան Վանի վիլայեթից մու 200 Հայ դաղթականներ, որոնք ÷րկվել էին թուրքական կառավարության ն ղորքերի՝ Հայերի Հանդեւ կիրառած սարսա÷ելի դործողություններից... Մեծ ւասից 10 օր առաջ թուրքական կառավարությունը Վանի Հայ երնելիներից ւաՀանջում է Հանձնել 6000 Հայ դասալիքների, որոնք թաքնվում էին քաղաքում»: Միաժամանակ Զնդեթը ասկյարներ ուղարկեց քաղաքի մերձակա դյուղերը՝ դասալիքներ բռնելու ն Հայերին ղինաթա÷ելու Համար: Սակայն սրանք Թիմարում ղբաղվել են թալանով ն ՀրդեՀել Հայերի ունեցվածքը: «Մարւի 19ին Վանում լուր սւացվեց, որ Մարմեւ Հայաբնակ ղյուղը չրջաւաւվել է 370 ասկյարներով ն դյուղացիները նրանց Համառ դիմադրություն են ցույց ւալիս: Գյուղացիներին օդնության է ուղարկվում 70 Հոդի, որոնք թիկունքից Հարվածեցին թուրքերին ն Հարկադրեցին վերացնել դյուղի չրջա÷ակումը: Նույն ւաՀին լուր է սւացվում, որ ասկյարները երեք թնդանոթներով Հարձակվել են Բոիանց ն Նաբաթ դյուղերի վրա»: Զինված Հայերի իումբը դնում է օդնության ն թուրքերից իլում է թնդանոթները: Զնդեթը Հարկադրված եղավ բանակցություններ սկսել: Նա Հայւարարեց, թե «սուլթանական բոլոր Հայերն աղաւված են ղինաւարւությունից» ե կոչ արեց Վանում Հավաքված մերձակա դյուղերի բնակիչներին՝ «վերադառնալ իրենց դյուղերը ն լծվել դաչւային աչիաւանքներին»: ԱկնՀայւ էր, որ վալին «ուղղում էր իր սիալը», ձդւում էր դյուղացիներին Հեռացնել Վանից: Լքված դյուղերում բաչիբողուկների ու քրդերի ավաղակաիմբերը իուժում էին ւները, բռնաբարում անւաչււան կանանց ու աղջիկներին, նրանց ւանում իրենց Հեւ: Եղել են երեիաներին կրակը նեւելու դեւքեր: Փրկվածներից մեկը ւաւմել է, թե Հրաման եղավ Հայ ւղամարդկանց Հավաքել «ամելե թաբուրի» Համար, աւա սկսվեց կուորածը, մերձակա դյուղերը ՀրդեՀվեցին: Ընդ որում՝ Հայերի ճնչող մեծամասնությունը, վւանդավոր որնէ բան չկասկածելով, մասնակցեց ղորաՀավաքին, որովՀեւն դա ւարածվում էր նան թուրքերի ու քրդերի վրա: Սակայն ղորակոչված մաՀմեդականներին անմիջաւես աղաւ արձակեցին ն նրանց Հրամայեցին ջարդել դյավուրներին: ԸնդՀանուր առմամբ, Վասւուրականի Հայության ջարդերը Հիմնականում

ÀÂÏÐ, Ïîëèòàðõèâ, ä. 3505, ë. 4.

ւեղի ունեցան 1914 թ. դեկւեմբերից մինչն 1915 թվի աւրիլի սկղբները: Ոչնչացվեց 16.000 մարդ, դրեթե նույնքան Հայ էլ աւասւանեց Վան քաղաքում: Նույն ժամանակ սկսվեց Հայ ղինվորների ղինաթա÷ումն ու ոչնչացումը»1: Վասւուրականի ղյուղերում դորակոչը քող դարձվեց Հայ երիւասարդությանը ոչնչացնելու Համար, դրում է «Հնչակը» 1915 թ. օդոսւոսին (‹ 3): Վանի բանւում սւանվեց 150 Հայ, որոնց թվում էին դրող Ասոն (Տիդրան Օւյանը), ուսուցիչներ, Հասարակական դործիչներ: Թուրք-ւարսկական սաՀմանամերձ դյուղերի բոլոր ւղամարդիկ սւանվեցին, կանայք ու ադջիկները սե÷ականացվեցին քրդերի կողմից: Երեիաներին սւանում էին մայրերի դրկում, կանանց մերկացնում ու ծեծում էին: Հայկական դյուղերը Հարձակմանը չէին նաիաւաւրասւված ն լուրջ դիմադրություն ցույց ւալ չէին կարողանում: կուորածները սարսա÷ելի էին Հայոց ձորում: Շաւաիում Հայերը կաւաղի դիմադրություն ցույց ւվեցին: Նրանց ոչնչացնելուն էր կոչված «մսադործների բրիդադին» Զնդեթի Հրամանը՝ «Գնա՛ Շաւաի ն բնաջնջի՛ր այնւեղի ժողովրդին»2: Մինչն մայիս նաՀանդում բնաջնջվեցին 100 դյուղերի Հայեր3: 1915 թ. աւրիլի 15-ին Վանից Հայւնեցին՝ Վասւուրականում ւեղի ունեցած կուորածների մասին, որ Վանի չրջաւաւում ն Շաւաիում սւանվել էր 6000 մարդ: Այդ մասին Ռուսասւանի դեսւանը ւեղյակ է ւաՀում Ֆրանսիայի արւաքին դործերի նաիարարին: իսկ երբ Խոյում Ռուսասւանի Հյոււաւոսը Պեւրոդրադ Հայւնեց Բաչկալեում, Շաւաիում ն մի քանի այլ վայրերում ւեղի ունեցած կուորածների մասին, Վաչինդւոնում Ռուսասւանի դեսւան Մ. Բաիմեւնը Հանձնարարություն սւացավ այդ մասին ւեղյակ ւաՀել Հենրի Մորդենթաուին, առաջարկելով Հանդես դալ Հեւաւնդվող Հայերի ւաչււանությամբ4: ՆաՀանդի դյուղաբնակ Հայերի վիճակն անւանելի դարձավ Վանը ռմբակոծելու նաիօրյակին: կաղաների բռլոր Հայ ւաչւոնաւարները, մւավորականներն ու Հեղինակություն վայելող անձինք դնդակաՀարվեցին կամ իեղդվեցին: Գերմանացի Հոդնորական Ֆիչերը ւաւմում է. «Վանի չրջանում ւեսա այնւիսի բաներ, որ լավ կլիներ, եթե ւեսնեին նրանք, որոնք Հայերին են Համարում անկարդությունների մեղավորներ: Աղջիկների մի իմբի կաիեցին ծառերից ու սկսեցին քերթել... Մեղ մու եկած մի կնոջ երեիայի մարմինը բաժանել էին կւորների ն այդ կւորները մւցրել էին մոր բերանը, չաւ աղջիկներ որբանոցներում սարսա÷ելի վիճակում էին... Մի անդամ անցնում էի թուրքական սաՀմանադծի երկայնքով ն ւեսա, որ ծառից ինչ-որ մուդ բան էր

«Տարօնի արծիւ», 1950 թ., ‹ 30, էջ 11-15: Usher C., նչվ. աչի., ք. 238. Beylerian A., Les Grandes Puissances. l’Empire Ottoman et les Arméniens dans les Archives Francaises. 1914-1918, Paris, 1983, p. 25. ÀÍ Àðì. ÑÑÐ, Äîêóìåíòû ôðàíöóçñêèõ àðõèâîâ î ãåíîöèäå àðìÿí, Åð., 1985, ñ. 9.

կաիված... Դա մարդ էր, որի մաչկն ամբողջությամբ Հանել էին»1: «Անցած աչնանը վերադարձած քրդերը, դրում է Արամ Մանուկյանը, մորթեցին ն թալանեցին Բերդինի, Արչակի, Սարայայի, Բաչկալեի ն Սալմասւի չրջանների Հայկական դյուղերը: Ռուսների Հեռանալուց Հեւո Հենց այս քրդերը մորթեցին Բաչկալեի Հայ ւղամարդկանց սկսած 10 ւարեկանից, թալանեցին ու կրակի ւվին նրանց ողջ ունեցվածքը: Այդ նրանք Արանք դյուղում Հավաքեցին Փանդ, Փիս, Ալաս, Սեւան, Ռուսուլան ն մյուս Հայկական դյուղերի ւղամարդ աղդաբնակչությանը ն դաչւ քչելով մորթեցին ավելի քան 500 Հոդու, բռնությամբ ւարան ու բռնաբարեցին կանանց ու երեիանեբին, չաւերին բռնությամբ մաՀմեդականացրին: Անցյալ ւարվա դեկւեմբերից սկսած նրանք ավերեցին ու կրակի ւվեցին Ադըլջեվաղի, Արճեչի, Բերկրիի, Սարայի, Բաչկալեի, Խոչաբի, Հայոց ձորի, Խարաքարայի ն կարճկանի բոլոր Հայկական դյուղերի ւներն ու եկեղեցիները: ՀրդեՀեցին Հեւնյալ նչանավոր վանքերը՝ Տեր-Ոսկան Վերդի (ս. Սւե÷անոս), Բաչկալեի մուերքում ս. Բարդուղիմեոսի, կարճկանում ս. Սորւ ն Ուրանցի. ս. Գրիդոր, կարմրավոր, Վարադա...»2: Սկղբից ի վեր ւաչւոնական Թուրքիան աղավաղում էր իրողությունը, ÷որձում կաւարվածի մեղքը բարդել Հայերի վրա: Հենց Եղեռնի ւարիներին մչակվեց այդ ինդրում թուրքական սւաՀոդ Հայեցակարդը, որը լեչի նման քարչ է դալիս մինչն օրս: Այդ Հայեցակարդը մչակողն ինքը Թալեաթն էր: ԱՀա թե նա ինչւե՛ս է ներկայացնում Վասւուրականում կաւարվածը. «1915 թ. Թիմար դյուղում ոչիարների դլիաքանակի Հաչվառման ժամանակ ւեղի ունեցավ իռովություն, մուավորաւես 1000 Հայ Հարձակվեց մաՀմեդականների վրա ն սւանեց ոսւիկաններին... ինքնաւաչււանության նւաւակով մաՀմեդական դյուղերի չրջաւաւում դւնվող դյուղերի Հայերը ÷ոիադրվեցին Հայաբնակ վայրեր ն սկսեցին Հեղա÷ոիություն ւաւրասւել: Երիւասարդ Հայերը Հիմնական դիրքերն էին ղբաղեցնում, իսկ կոմիւեի մնացած անդամները ղենքի ւակ էին առնվում... դյուղերում ձեռնարկում են սւանել մուսուլման ժողովրդին... իմանալով, որ կառավարությունը նաՀանդի կենւրոնից ղինված ջոկաւներ է ուղարկել Շաւաիի, Հայոց ձորի, Թիմարի ն Գավաչի աւսւամբական չարժումները ղսւելու Համար, վանեցի Հայերը ՀրդեՀում են Համմուդ աղայի ղորանոցը, ոսւիկանական չենքերը ն քաղաքում վայրենի կուորած սարքում: Միայն Վան քաղաքում աւսւամբած Հայերի թիվը Հինդ Հաղարից ավելի էր ն բոլորն էլ ղինված էին նոր ւեսակի ղենքերով: Սրանք մինչն վերջը ւաչււանում էին իրենց դիրքերը: Բաղաքում քանդել էին կառավարական չենքը, ղինվորական Հասւաւությունները, Հանրային ւարւքի չենքը, Օւոմանյան բանկի մասնաճյուղը ն ուրիչ չինություններ, կրակի էին ւվել իսլամական թաղերը: 700-ի չա÷ աւսւամբներ ձեռնառումբերով ւայթեցրել էին Վանի ամրոցը: Աւսւամբական այս չարժումները չարունակվեցին մինչն աւրիլ ա1

Սօսէտօհօտ 2օոէոalaոօհiv, Աiտէօոiտօհօ 4.մօilսոջ Ք, 4kէօո ‹ 2/3340, 81. 192. ×àëõóøüÿí Ãð., Êðàñíàÿ êíèãà, Ðîñòîâ íà Äîíó, 1919, ñ. 116.

միսը: Ռուս սւաների Հրամանաւարության ւակ առնվաղն 400-ական մարդուց բաղկացած Հայ Հրոսակների իմբեր աւրիլի կեսերին սկսեցին անցնել սաՀմանը: Տեղի ունեցած բաիումների Հեւնանքով դրավվել են «Անկաի Հայասւան» վերւառությունը կրող դրոչներ ն «Վրեժ» բառը ւարունակող ւաիւակներ»1: Հարկ է նկաւի ունենալ, որ Թալեաթի այս ն նման չաւ այլ Հարցադրումները չծնվեցին նրա Հուչերը դրելու ընթացքում: Դրանք դեռ մինչն ւաւերաղմի մեջ Թուրքիայի մւնելը քարողչական միջոցներով ւարածվում էին ոչ միայն կայսրությունում, այլն նրա սաՀմաններից դուրս ն Հաճաի էին դործածվում ւերությունների դիվանադիւական իաղերում: Թուրքական քարողչությունը սկսած 1910-ական թվականների սկղբներից թուրքերի (ու նան ոչ թուրքերի) մեջ այն ւրամադրությունն էր ներարկում, թե Թուրքիայի բոլոր Հայերն են կայսրության Համար վւանդավոր, բայց վւանդներից ամենավւանդավորը սւասվում է Վան-Վասւուրականում: 1912 թ. սեււեմբերի 17-ին Տրաւիղոնից Հաղորդեցին, թե Վանի վիլայեթում Դաչնակցությունն աչիույժ դործունեություն է ծավալում Հայերին կաղմակերւելու ն անլեդալ դործող ւարւիղանական իմբերի միջոցով նրանց ւաչււանելու Համար: Հայերը ղինված են ժամանակակից Հրաղենով ն ռումբերով: Նրանք լուրջ վւանդի ւաՀին կունենան նան ÷որձառու ղեկավարներ: «Պարւիղանական իմբերը ւարբերաբար այցելում են Հայկական դյուղերը, վերցնում են ռաղմաւուդանք, ւաւժում են անՀավաւարիմ Հայրենակիցներին ն Հայերին ւաչււանում են քրդերից: Ասում են, թե վերջնական նւաւակը իչիանության Հասնելն է... Այնւեղ Հայերը միայն քրդերի Հեւ դործ ունեն, որովՀեւն թուրքերը ÷ոքրամասնություն են կաղմում»2: Երկար ւարիներ Արնմւյան Հայասւանում աչիաւած ամերիկացի միսիոներ Բլարենս Ըչըրը ուրիչ ւեսքով է ներկայացնում իրավիճակը: Նա դրում է, թե Հայերը ւարւավոր էին ւանել մաՀմեդականների քմաՀաճույքները, իսկ երբ ընդդիմանում էին, դործը վերջանում էր Հայկական բնակավայրերի վրա Հարձակումներով3: Նա Վանի իրադարձությունների նաիաւաւրասւության ժամանակաչրջանը ձդում է մինչն երիւթուրքերի Սալոնիկի 1911 թ. Համաժողովը: Այդ ժամանակ էր, որ Վանի կայաղորի ղորքերը 8 դումարւակից Հասցվեցին 32-ի: Որ Հայերի Հանդեւ բռնությունների ծննդոց Հայկական չէր, այլ բիում էր երիւթուրքերի դաղա÷արաիոսական ն քաղաքական սկղբունքներից, վկայում են նան թուրքական ն օւար չաւ ուրիչ աղբյուրներ: Հանրի Բարբին դրում է. «... 1914 թ. նոյեմբերի 15-ին վիլայեթի քարւուղարը ն ժողովրդական լուսավորության ւնօրենը ոսւիկանական դործակալների ուղեկցությամբ, առանց ֆրանսիական Հյոււաւոսական աչիաւողի, ներկայացան Դոմինիկյան Հայրերին ն օրդենի քույրերին... ու ւաՀանջեցին

Թալեաթ, Հուչեր, անւիւ: ԳԱԱ Արնելադիւության ինսւիւոււի դրադարան, էջ 71: Սiօոո, ԱԱՏ14 Ք4 ՃՃՃՄԱԱԱ 357, 1ոaքiշօոէ, 17 Տօքէօո.օո 1912. Ստհօո Ը., նչվ. աչի., էջ 156:

անմիջաւես Հեռանալ վանքից ն բոլոր դւրոցական չենքերը ու բարեդործական Հիմնարկները Հանձնել օսմանյան կառավարությանը»: Հոդնորականները Հարկադրված եղան թողնել իրենց կացարանները: Միսիայի բոլոր չենքերը կնքվեցին: Հրաման արձակվեց 24 ժամվա ընթացքում վիլայեթից դուրս վռնդել ֆրանսիացի միսիոներներին1: 1917 թ. Թիֆլիսում լույս ւեսավ «Մի թուրք սւայի Հիչաւակարանից» օրադիրը: Հեղինակը թուրքական բանակի 44-րդ դնդի 4-րդ վաչւի չավուչ, սալոնիկցի Հադղն է: Նա ւաւմում է 1915 թ. մայիսին նան Վանի վիլայեթում կաւարված դեւքերի մասին, երբ իրենց դունդը ւարսկական սաՀմանից մեկնում էր Դիարբեքիր: «Զինվորներից մեկը,- դրում է Հադղը,- ւաւմում էր, որ Հայերի դիակներն ընկած էին իառնիիուռն... ոմանք էլ Հոդեվարքի մեջ էին: Նա ւեսել էր ժանդարմի, որը Հինդ Հայի առաջը դցած ւարել էր քաղաքից դուրս ն Հանկարծակի... մաուղեր Հրացանից կրակ էր բացել Հայերի թիկունքին ն բոլորի մեջքներին ւաւուՀան բացելով դեւին էր ÷ռել՝ «Փչացածնե՛ր, վերցրե՛ք ձեր անկաիությունը»... Մի ժանդարմ ինձ ասաց, թե ÷ոքր երեիաներին մաՀմեդականացնում են, երիւասարդ աղջիկներին իրենց են վերցնում, իսկ ւղամարդկանց ու ծերերին կուորում են... Ասում են, որ մենք ւեւք է մինչն Բիթլիս դնանք իանդարելու ռուսների առաջիաղացումը... ԱՀա ւե՛ս Բաչկալեից դաղթող թուրք դաղթականների թչվառ վիճակը... Ռուսները ՀրդեՀում են Բաչկալեն... Հայ կամավորները Հարձակվել են այդ կողմի դաղթականների վրա ու բոլորին կուորել են ու նրանց Հուերն էլ ղավթել են... Զինվորների վիճակը ծանր է: Նրանց մի բուռ ցորեն ենք ւալիս ն նրանք երեք օր ճանաւարՀ են դնում, մեռնում սովից ու Հոդնածությունից... Նրանք իու են ոււում: Սկսվել է ւիֆը: Զինվորներն իրար Հեւնից մեռնում են: Այսօր ճանաւարՀին ւեսանք մի սաւկած ձի: Զինվորներն իսկույն վրա թա÷վեցին, նրանք բոկուն էին ն քերթեցին ւրեի կարելու Համար... ղինվորները Հում միս են կրծուում... նրանցից մսի Հու է դալիս, որովՀեւն ւարկերում Հում միս են ւաՀում: ... Սղերդում կուորել են 2000 Հայ»: Զնայած իր թթու թուրքականությանը, այս չավռւչը ներկայացնում է իրերի վիճակը, այն ավերներն ու քայքայումները, որոնց սւեղծման դործում Հայերը որնէ դեր չեն իադացել, մանավանդ թուրքական բանակի քայքայման ն դասալքության դործում: Նրա ւաւմածները լրացուցիչ վկայություն են, որ թուրքական բանակը կործանվում էր ոչ թե մարւերում, Հայ «աւսւամբների» դեմ կռվում, այլ մաւակարարման բացակայությունից, քաղցից ու Համաճարակներից:

Áàðáè À.,  ñòðàíå óæàñîâ. Ìó÷åíèöà Àðìåíèÿ, Òèôëèñ, 1919, ñ. 143-144.

ՎԱՆԻ ՀԵՐՈՍԱՄԱՐՏԸ

Երբ Հրաւարակվեց ղորակոչի Հրամանը (1914 թ. Հուլիսի 27-ին), Վանի Հայ երիւասարդությունը չդիմադրեց, մասնակցեց ղորաՀավաքին: Դրությունը բարդացավ Հեւո, երբ Հայւնի դարձավ, թե թուրքական բանակում ինչւիսի վայրադությամբ էին վերաբերում Հայ ղինվորներին: Խնդիրը Վանում ավելի սուր բնույթ սւացավ նան այն ւաւճառով, որ քաղաքում ղինվորադրվածների մեծ մասը այլնայլ ւաւճառներով նչանակման վայր չէր մեկնել, օրինակ, ուսուցիչները մնացել էին մինչն նրանց ÷ոիարինողների Հարցի լուծումը, արՀեսւավորները մնացել էին բանակի Համար Հադուսւ, կոչիկ, Հանդերձանք ւաւրասւելու Համար, չաւերը բանակից աղաւվել էին ղինվորական Հարկ (50 ոսկի) վճարելու միջոցով: Շոււով Հայւնի դարձավ, որ որոչ թվով երիւասարդներ դասալքել էին: Նրանց Հեւաւնդող ոսւիկանների ու Հայ բնակչության միջն Հաճաի էին միջադեւեր ծադում: Սակայն իրավիճակն արմաւաւես սրվեց Զնդեթի դալուց Հեւո, Հասկանալի ւաւճառով՝ որովՀեւն նրան վալի էին նչանակել նաՀանդի Հայությանը բնաջնջելու Հանձնարարականով: Վան քաղաքը բաժանվում էր երեք մասի՝ Բաղաքամեջ, ՆավաՀանդիսւ ն Այդեսւան: Բաղաքամեջը լճից բաժանում էր նեղ, ճաՀճաւաւ լճա÷ը, որի վրա կաիված է վիթիարի ղառիթա÷ը՝ Հին բերդի ավերակներով: Այդ մասում էր կառավարչաւունը, որ վարչական կենւրոնն էր: Այսւեղ կային 300-500 Հայկական ւներ: ՆավաՀանդիսւը դյուղ-արվարձան էր: Այդիները, դաչւերը ն լճի երկայնքով ձդվող մյուս ւարածքները ւաւկանում էին մաՀմեդականներին ն Բաղաքամեջը միացնում էին Այդեսւանին: Այդեսւանի մոււքը Խաչ÷ողան չուկան էր, որից էլ սկսվում էին Հայկական թաղերը: Վանում կար թուրքական երկու դորանոց: Մեծը Հայկական թաղամասի կենւրոնում էր՝ Խաչ-÷ողանի մերձակայքում: Այդեսւանը Բադաքամեջից բաժանված էր 5-6 կմ լայնությամբ ն մաՀմեդականներով բնակեցված ւարածքով: Այդեսւանում բնակվում էր 20.000, իսկ Բաղաքամեջում՝ 3.000 Հայ: Վանի ւաչււանության դլիավոր ամրոցը դարձավ Այդեսւանը ն դա Հասկանալի էր, որովՀեւն՝ ա) Այդեսւանը թուրքերի դեմ ւայքարում երբեք չէր ւարւվել, բ) Այդեսւանում բնակվում էին միայն Հայեր: Այնւեղ Հավաքվեցին նան ծայրամասերի ն քաղաքի թուրքաիառը թաղերի Հայերը: Այդեսւանում, բացի անդլիական Հյոււաւոսարանի ն Համմուդ աղայի ղորանոցի ւաՀաւան ղորաջոկաւներից, ոչ թուրք կար ն ոչ էլ քուրդ, այլ ղորաջոկաւներն էլ կռվի Հենց սկղբին վերացվեցին, դ) Այդեսւանի ոադմաճակաւային դիրքերն «ավանդական» էին, Հայերը բաղմիցս էին այդ դիրքերից կռվել թչնամու դեմ ն ժամանակ չւաՀանջվեց ւաչււանական դծի ձնավորման Համար: 1915 թ. մարւի 13-ին Վռամյանը դրում է Զնդեթին. «Այսւեղ կառավարութեան Հանդէւ ո՛չ մէկ անւաւեՀութիւն յառաջ չդալուն Համար ւաււոյս վրայ կը վսւաՀեցնեմ, ինչւէս որ ամիսներ յառաջ մեր անՀաւական ջանքերով աւացուցինք: Այս առթիւ կառավարութիւնն ալ ներկայ կացութեան չրջանին,

Հայերը աւաՀովցնելու Համար ւեւք եղած միջոցները ձեռք առնելու է»1: Զնդեթի ւաւասիանը թունու էր, թե «իմ կրկնակի աղդարարութիւններուն Հակառակ կասկածու վերաբերուելով, ձեր Հաղարաւոր ցեղակիցները ռուսերու ծրադրով դայթակղեցնելով, թչուառութեան մաւնեցիք... կառավարութեան բռնելիք արդար ն ուղղամիւ դիրքին բոլորովին աւաՀով եղէ՛ք, այդւէս էլ յայւնեցէ՛ք ժոդովուրդին...»: իրավացի է Ա-Դոն, երբ դրում է. «Զնդեթը վարւեւ էր, վարւեւ չարադործությունների, դավադրական ծրադրերի ն միննույն ժամանակ կեղծելու, իաբելու արՀեսւի մեջ»: Նա մի կողմից Հայ ղեկավարներին Հավասւիացնում էր, որ իչիանությունները որնէ չարամիւ դիւավորություն չունեին Հայերի Հանդեւ, իսկ մյուս կողմից «քաղաք էբ բերում ռաղմական ուժ, դավադրություն էր նյութում... կաղմակերւում էր ջարդեր...»2: ԱՀա ջարդերի սարսա÷աղդու վւանդն էր, որ Հայերին մղեց դործողությունների, որոնք որքան Համեսւ, նույնքան էլ մասնակի էին, որւեսղի կարողանային Հօդոււ Հայերի որնէ լուրջ ինդիր լուծել: Դրանք մասնավորաւես թուրքական իչիանությունների, մասամբ նան բանակի ՀայաՀալած դործողությունների վրա իա÷անարար աղդեցություն ունեցող ձեռնարկումներ էին: Օրինակ՝ Գավաչի Բելլու դյուղի մու Հայերը կւրեցին Հեռադրադիծը, կւրեցին նան Գավաչը Հայոց ձորին կաւող Հեռադրադիծը, քանդեցին Անդղի կամուրջը, Հեռադրադիծը կւրեցին նան Փեսանդաչւի մու ն այլն3: Թե ի՞նչ ինդրի էին ծառայում նման ձեռնարկները, ղժվար է ասել. դրանք ո՛չ ւարւիղանական կռիվ էին, ո՛չ ինքնաւաչււանության ն ո՛չ էլ սադրանք4: Բացարձակ ակնՀայւ էր, որ դրանք «կենւրոնից» կաղմակերւված դիվերսիոն դործողություններ չէին, այլ ւարղաւես իեղդվողի ճիչ, անելանելի վիճակից մղված Հակաղդեցություն: Միանդամայն ճչմարիւ է էրղրումում Գերմանիայի Հյոււաւոս Շոյբներ Ռիիւերը, երբ դրում է. «Առանձին ւաւաՀարներ, ինչւիսիք էին Հեռավոր դյուղերում բռնադրավումներին ղինված դիմադրությունը, Հայ աղջիկներ ու կանայք ւաՀանջող թուրքերի սւանությունները, Հեռադրային ն Հեռաիոսային դծերի կւրելը, դրանց աչիաւանքը իա÷անելը, ինչւես նան լրւեսությունը, նկաւի ունենալով, որ այդ ամենը ւեղի էր ունենում ւաւերաղմի ժամանակ ն իառը բնակչություն ունեցող չրջաններում, արւակարդ ոչինչ չէին նչանակում... Թուրքերը մչւաւես սիալներ են թույլ ւվել Հայերի Հանդեւ իրենց վարքադծում»5: ՎաՀադն Տաւրյանը ճիչւ է նկաւում, որ Հայերի Հակաթուրքական դործունեությունը աննչան ողորմելիություն էր Համեմաւած քրդերի Հակաթուրքական դործունեության Հեւ՝ ռուսական բանակին դրեթե անթաքույց աջակցություն, թուրք բնակչության թալան, կռիվներ թուրքական այլնայլ ուժերի

Ա-Դօ, նչվ. աչի., էջ 147: Նույն ւեղում, էջ 150-151: Ա-Դօ, նչվ. աչի., էջ 150-151: Լէօ, ԹուրքաՀայ յեղա÷ոիութեան դաղա÷արաբանութիւնը, Հ. Բ, Փարիղ, 1935, էջ 143-144: ԷՕ 44 8օէտօհaքէ Խօոտէaոէiոօքօl Խ-168, ‹ 9 (3224).

դեմ, Հարկեր բացարձակաւես չվճարել ն այլն: Մինչդեռ թուրքական իչիանությունները քրդերի դեմ ոչ միայն ւաւժիչ լայնամասչւաբ դործողություններ չէին ձեռնարկում, այլն դրանց առաջ աչք էին ÷ակում: Հայ կամավորների չուրջ թուրքերը ՀամաչիարՀային աղմուկ բարձրացրին ն մինչե օրս էլ աղմկում են, իսկ որ Հրեաները սւեղծեցին Հրեական ղորադունդ, որը մասնակցեց Դարդանելի կռիվներին թուրքերի դեմ, որ Հրեական կամավորական ուժերը նչանակալից դեր իաղացին Պաղեսւինի աղաւադրության դործում, որ Հրեաները Հակաթուրքական լրւեսական լայն ցանց էին սւեղծել, կ. Պոլիսը ոչ միայն Հրեաների դեմ լուրջ քայլերի չդիմեց, այլ ւարղաւես լռեց, իսկ Հայերի Հանդեւ ծրադրեց ու իրականացրեց ՀամընդՀանուր բնաջնջման քաղաքականություն1: Սակայն դժվար է Համաձայնվել Վ. Տաւրյանի Հեւնյալ մւքի Հեւ. «Վանի ինքնաւաչււանութեան դրուադը արդարացիօրէն աւսւամբութեան Հանդամանք սւացաւ...»2: ինքնաւաչււանությունը երբեք աւսւամբություն լինել չի կարող ն այն, որ ինքնաւաչււանական կռվում Հայերը Հաղթեցին, չ÷ոիեց դրա բնույթը, այլ մնաց ինքնաւաչււանական Հաջող կռիվ, որը ժողովրդի այդ Հաւվածին ÷րկեց բնաջնջումից: Նան նչենք, թե ինչ բնույթ էլ այն ունենար, ինչւես Ա. Զուանյանն է դրում. «Ցուսաւու, դեղեցիկ, ուժեղ ինչ որ ունինք կովկասի Հայկական կամաւորներու բանակն է եւ Վանայ աւսւամբութիւնը: Աւրի՛ Հայ ժողովուրդը»3:

Վասւուրականի Հայերի «Հարցի լուծումը» երկակի նչանակություն ուներ: Նաի, բնաջնջվում էր Վասւուրականի Հայությունը, որը թե՛ թվային ւեսակարար կչռով, թե՛ Հսւակ ընդդծված աղդային կեցվածքով ն Ռուսասւանի Հեւ մչւական կաւի չնորՀիվ առանձնաւես էր անՀանդսւացնում թուրքական իչիանություններին ն, երկրորդ, առանց Վասւուրականի Հայության բնաջնջման չաւ դժվար էր Վանի Հայ բնակչության ոչնչացումը: ՊաՀանջվում էր Վանը չրջա÷ակել ն քաղաքի դյավուրներին Հարկադրել ենթարկվելու ՄաՀմեդի Հեւնորդների կամքին: Զնդեթը Հրաման արձակեց, որ 18-45 ւարեկան արու բնակչությունը ւարւավոր էր անմիջաւես ներկայանալ ղորաՀավաքի կեւեր ն ղորակոչվել որւես ամելե (չինարար ղինվոր): Հայերը ւաՀանջեցին իրենց ղորակոչել ոչ թե ամելե թաբուրների կաղմում չինարարությամբ ղբաղվելու, այլ դործող բանակ՝ իսկական ղինվորական ծառայության, նան Համաձայնվել, որ թույլաւրվի դրամական Հաւուցման միջոցով (50 օսմանյան ոսկի) ղերծ մնալ ղինվորական ծառայությունից: Զնդեթը մերժեց: Հայերը ինդրեցին թույլ ւալ, որ իրենք ղորակոչվեն ոչ թե

Տաւրեան Վ., Հայկական ցեղասւանութիւնը իորՀրդարանական եւ ւաւմադիւական քննարկումներում, Ուոթըրթաուն, 1995, էջ 52-53: Նույն ւեղում, էջ 54: Զուանյան Ա., Երկեր, Ե., 1988, էջ 125:

միանդամից, այլ մաս-մաս: Վալին Համաձայնվեց ւայմանով, որ ամեն չաբաթ ւեւք է ղորակոչվեր 500 Հայ ն ղորակոչը ավարւվեր երկու ամսում: Այսինքն՝ բանակին ւեւք է ւրամադրվեր 4000-5000 մարդ: Աւրիլի 1-ին Վանում ւեղի է ունենում մի ժողով Հայկական բոլոր կուսակցությունների ն առաջնորդարանի ներկայացուցիչների մասնակցությամբ, որը ւարւադրված էր Համաձայնվելու վալու ւաՀանջի Հեւ: Ժողովն անդամ Հանձնաժողով է սւեղծում Հայ երիւասարդության ղորակոչը կաղմակերւելու Համար: Բաղաքի երիւասարդությունն ընդվղեց այդ որոչման դեմ ոչ միայն այն ւաւճառով, որ թուրքական իչիանություններին չէր վսւաՀում, այլ նան դւնելով, որ «այդ ձեւով ղինուորադրուած երիւասարդութիւնը կորուսւի է ենթարկուելու»: Երիւասարդությունը ւաՀանջում էր անՀաւաղ ձեռնամուի լինել ինքնաւաչււանության: «Միննույն է,- ասում էին նրանք,- մեռնելու ենք, ինչւես մեռան մեղանից առաջ մեկնողները... Մեղ անղեն ուղարկելն ինքնին բացաւրում է Զնդեթի դիվային մւադրությունը: Ուրեմն, թույլ ւվեք ղեն ի ձեռքն մեռնինք ւաւվավոր կերւով, մեր ժողովրդի Համար»1: Մարւի 29-ին լուր Հասավ, որ Հ. Զոլոյանի ն նրա ընկերների անՀարկի ձերբակալության ւաւճառով Շաւաիի երիւասարդությունը ղենք է վերցրել: Հաջորդ օրը երիւասարդության նաիաձեռնությամբ Հրավիրված ժողովում սուր բանավեճ ծադեց: Դաչնակցական դործիչները մեղադրվեցին Հարմարվողականության, իչիանությունների Հեւ դործարքի Համար: Մերժելով այդ քննադաւությունը, Վռամյանն ասաց. «Դուք կը իօսիք կառավարութեան դաւադրութեան մասին: Այո, ես դիւեմ, որ օր մը իմ դիակը ÷ռուած ւիւի մնայ Այդեսւանէն քաղաք ւանող ճամբուն վրայ... Գիւեմ, որ քաղաքը ւաչարուած է արդէն ն օր մը թնդանօթներով ւիւի քանդեն այս դեղեցիկ չէնքը («Աչիաւանքի ւունը»)... Գիւեմ, որ այս 500 ամելէները, ղոր մենք իոսւացեր ենք ւալ առաջին իսկ առիթով դէւի անսւոյդ աւադայ մը, թերեւս դեւի մաՀ կ’առաջնորդենք: Բայց... մենք չւիւի սկսինք... որովՀեւեւ մենք աւսւամբներ չենք եւ աւսւամբութիւնը ինքնին բաւական է ամբողջ Հայկական բարձրաւանդակը դերեղմանի վերածելու: Եւ վերջաւէս, մենք Համողուած ենք, որ Հակառակ մեր բոլոր ղիջումներուն ու իաղաղասիրական ձդւումներուն, օր մը աՀարկու ÷ոթորիկը ւիւի ւայթի մեր դլիուն: Այդ օրերը մօւեցած են»: Մի ելք կա՝ Համբերել: «Միայն վերջին րուէին, երբ այլեւս ոչ մէկ ճամբայ կը մնայ եւ թչնամիի սուրը կ’երկարի ամբողջ աղդին ւարանոցին..., այն աւեն ոչ ոք ւիւի մեղադրէ ձեղ, եթէ դուք նս դիմէք ձեր առաջարկած ինքնաւաչււանութեան ղէնքին...»2: ԱնձնաղոՀ, բայց ւարօրինակ ւրամաբանության, ւարւվողականության Հավասարում, ճակաւադրաւաչւության, բացառված չէ նան՝ վաիկուություն քողարկված անձնաղոՀության մասին իոսքերով: Դա կործանման

«Վան-Վասւուրականի Հերոսամարւը», Ե., 1990, էջ 20: «Հայրենիք» ամսադիր, 1924 թ. աւրիլ:

բանաձն էր, որի առաջին ղոՀերից մեկը դարձավ ինքը՝ Արչակ Վռամյանը (Օննիկ Դերձակյան): իսկ ամենաառաջին ղոՀը եղավ իչիանը (Նիկողայոս Միքայելյան): Զնդեթը իչիանին ինդրեց դնալ Շաւաի՝ լուծելու Հայերի ու քրդերի միջն ծադած վեճը: Պաւմում է ականաւեսը. «Ցանկարծ քրքիջի աղմուկով մը, իրար եւեւէն ներս մւան Ճեււեթ ւէյ, Վռամեան, Արամ, իչիան: Անոնց իորՀրդակցութեան եղրակացութիւնն այն եղած էր, որ իչիանը ոսւիկանութեան ւնօրէն Վեֆիդ ւէյի Հեւ յաջորդ առաւօւը Շաւաի ւիւի մեկնէր...»1: Նման դործուղման նաիադեւեր Վանում եղել էին: Ավելի վաղ նույնանման ինդիրներով Բելլու էր դնացել Վռամյանը, իսկ Թիմար՝ Արամը: Այսինքն՝ իչիանը այդ առումով կասկածելու Հիմք չուներ: իչիանն ըմբոսւ ոդի էր, քաջ: Նա դեմ էր Զնդեթի Հեւ Համադործակցելուն, առավել նս դառնալ նրա Հանձնակաւարը, բայց ի չաՀ որդեդրած «ղիջումների քաղաքականության»՝ Համաձայնվեց դնալ: Մինչդեռ Զնդեթը իչիանին ուղարկում էր սւանվելու: Նրա Հանձնարարությամբ՝ աւրիլի 3-ին Շաւաիի Հիրջ դյուղում իչիանն ու նրա երեք թիկնաւաՀները՝ Վ. Խռանյանը, Բոթոթ Պողոսն ու Մ. ՏերՄարդարյանը սւանվում են քուրդ դավադիրների կողմից: Զնդեթբ եբիւթուրքական «բարոյականության» կերւվածք էր: Նա իչիանին նաՀաւակելով չբավարարվեց: Հաջորդ օրը, աւրիլի 4-ին «եղբայրական ջերմ ողջույն» Հղեց Ա. Վռամյանին ու Ա. Մանուկյանին ն Հրավիրեց լուծելու «Հրաւաւ Հարցեր»: Առաջինը դնաց Վռամյանը: Վալին ասաց, թե Հանձնարարություն ունի նրան ուղարկելու կ. Պոլիս: Մինչն վալու մու դնալը Վռամյանը երկւողով այդ մասին ւեղյակ է ւաՀում Ա. Մանուկյանին, ինչը ն վերջինիս ÷րկեց իր ընկերների ողբերդական ճակաւադրին արժանանալուց: կա նան կարծիք, որ Արամին ղդուչացրել էր Վռամյանին վալու մու ւարած կառաւանը2: Նույն օրը մերձակա դյուղերի մի իումբ քրդեր Հայ ղեկավարներին Հայւնում են, որ թուրքերը ծրադրել են աւրիլի 6-ին ընդՀանուր կուորած կաղմակերւել քաղաքում ն դյուղերում: Արամն իւալիայի Հյոււաւոսի միջոցով անմիջաւես բանակցությունների մեջ է մւնում Զնդեթի Հեւ, Վռամյանին աղաւ արձակելու ն Հայ-թուրքական ընդՀարման առաջն առնելու Համար: Վռամյանի Հարցում Զնդեթը չքմեղանում է, թե նրա աղաւումը իր իրավասություններից վեր է: Նա Հյոււաւոսին ասաց. «Վռամեանը երես÷ոիան է եւ ւէւք է իր ւարւականութեան դլուին անցնի... Արամ էֆէնւին կանչեցի՝ չեկաւ եւ լաւ ըրաւ, որ չեկաւ... Այլեւս դոմիթէներու Հեւ դործ չունիմ եւ անոնք ւէւք չէ իառնուին ւեւութեան դործերուն»3: Նույն դիչեր նա Վռամյանին ճանաւարՀ Հանեց:

Թերղիւաչեան Ա., նչվ, աչի., էջ 155: Տես «Հերոսամարւեր», Լոս Անջելես, 1985, էջ 18: Թերղիւաչեան Ա., նչվ, աչի., էջ 158

Վռամյանի Հեւ կաւարվածի մասին ԱՄՆ-ի ներկայացուցիչ Լնիս Հեսկը 1919 թ. Հունվարի 21-ին դրեց, որ Վռամյանին ոչ թե ուղեկցել էին կ. Պոլիս, այլ Բիթլիսի «սարսա÷ելի ղնդաններից մեկը, լրիվ մերկ, մարմնին բաղմաթիվ վերքեր, աչքերը իամրած ու Հիվանդ»: Նրան ղրկել էին սննդից: Դրա ÷ոիարեն ոսւիկանական ղորանոցի բակում Հասցրել էին դավաղանի 50 Հարված: «Բթից ու բերանից արյուն էր Հոսում»: Երկու չաբաթ այդւես ւաՀելուց Հեւո 50 ժանդարմների ուղեկցությամբ նրան ձեռները կաւած քչեցին դեւի «Արաբական կամրջի կիրճը՝ ճանաւարՀին անընդՀաւ Հարվածներ Հասցնելով»1: Նրան սւանեցին Մուֆարկինում դարանակալած քուրդ ջարդարարները Բիթլիսից Դիարբեքիր ւանող ճանաւարՀին՝ Բաթմանսու կամրջի մու2: Այս առնչությամբ Ա. Մանդելչւամը նկաւում է. «կառավարությունը մի չարք անդամներ օդւադործեց Դաչնակցության կուսակցության ղեկավարներին՝ Հայերին Հանդսւացնելու ն որնէ վւանդավոր աւսւամբություն թույլ չւալու Համար: Այսւես, Վռամյանին իբրն Հաչւարար միջնորդ ուղարկեց Ոսւան ն Բայրաք, որւեղ Հայերը ւաչււանվում էին քրդերի Հարձակումներից: Ռաղմաճակաւից վերադառնալուց Հեւո Զնդեթը չնորՀակալություն Հայւնեց Վռամյանին: Սակայն այդ նույն Զնդեթին չիանդարեց Շաւաիի իռովությունների ժամանակ սւանել ւալ իչիանին ն նրան ուղեկցող Հայերին... դավաճանաբար ձերբակալել Վռամյանին ն այլոց...»3: Վանի Հայության ղեկավարների ոչնչացումը մի նւաւակ էր Հեւաւնդում՝ Հեչւացնել վիլայեթի Հայերի բնաջնջման դործը: Այդ ողբերդական իրադարձությունները ակնՀայւ դարձրեցին, որ ÷րկվելու միակ Հնարավորությունն ինքնաւաչււանությունն էր: Աւրիլի 5-ին Այդեսւանի երիւասարդությունը մւավ դիրքեր: Շոյբներ Ռիիւերը 1915-ի մայիսի 15-ին ւեղեկացրեց, որ Վանի «իռովությունների արւաքին դրդաւաւճառը... մի քանի ականավոր Հայերի, Հաւկաւես իչիանի ն երես÷ոիան Վռամյանի, որոնք Հայերի չրջանում Հարդանք էին վայելում, ձերբակալությունն ու սւանությունն է...»: Դա Հայերի Հանդեւ թուրքերի սիալ քաղաքականության Հեւնանք է: Արւակ Դարբինյանը նկաւում է, որ Վանում Հասունացող իրադարձությունների ւայմաններում թե՛ Արամ Մանուկյանը ն թե՛ Վռամյանը «...չաւ ջանք էին թա÷ում, որ ինչ-որ չա÷ով դոՀացում ւային կառավարության ւաՀանջին»4: Սակայն այդ չիանդարեց, որ իչիանից Հեւո Արամն ու Վռամյանը դառնային Զնդեթի թիրաիը:

ՍՏ Խaէiօոal 4ոօհivօտ Rօօօոմ Օոօօք. 256, 867, 4016/3. ԷՕ 44 8օէտօհaքէ Խօոտէaոէiոօքօl Խ-168, ‹ 9 (3224). Çàðåâàíä, նչվ. աչի., ñ. 26-28. Դարբինեան Ա., Հայ աղաւադրական չարժման օրերէն, Փարիղ, 1947, էջ 260:

Վանի Հայությունը իմանալով, թե թուրքական իչիանություններն ինչւիսի ՀաչվեՀարդարի էին ենթարկում դյուղաբնակ Հայերին ն ւեսնելով, թե որքան է կոչւացել վեբաբերմունքն իրենց Հանդեւ, Հասկացան, որ ÷րկության մի Հնարավորություն կա՝ կռիվ, ինքնաւաչււանություն: Բայց նան չէին ուղում այրել բոլոր կամուրջները: Աւրիլի 4-ին Արամի նաիաձեռնությամբ դումարվում է Հայերի իառը (ոչ կուսակցական) ժողով, որը որոչում է նս մի ÷որձ անել բաիումը կանիելու Համար՝ դիմել վալուն ն ÷որձել ցրելու առճակաւման մթնոլորւը: Ժողովականների ինդրանքով միջնորդի առաքելությունն իրենց վրա վերցրեցին ամերիկյան միսիոներներ Ցարսունն ու Ըչըրը: Զնդեթը Համաձայնեց ընդունել Հայերի ւաւվիրակությանը: Բայց դա արդեն նաիկին սիրալիր Զնդեթը չէր: Նա ոչ թե լսեց Հայերին, այլ աչիաւեց սւառնալիքներ ւեղալով նրանց աՀաբեկել: ՊաՀանջեց, որւեսղի 24 ժամվա ընթացքում Հայերը Հանձնեն բոլոր ղենքերը, այլաւես Այդեսւանում «քարը քարի վրա չի թողնի»: Նա իր ւաՀանջները Համաւեղում էր Հայերի Հասցեին լւիրչ արւաՀայւություններով: Վերջում Հոիորւաց. թե եթե Հայերը ղիմադրեն՝ «քաղաքն ամբողջությամբ կկործանեմ՝ չթողնելով ծնկիցս բարձր ոչ մի երեիա»1: Ըչըրը Հայերին իորՀուրդ ւվեց. «Ձեղի կը մնայ ւաչււանել ձեր կեանքը, վասն ղի ամեն յոյս վերջացած է...»2: ԸնդՀանուր վւանդը միավորեց Հայերին, Հեւին ւլան մղեց կուսակցական, դավանաբանական ն այլ Հակասությունները: «կուսակցական ինդիրը,- ւաւմում է իրադարձությունների մասնակիցը,կռուի ամբողջ ընթացքին վերացուած էր մեր միջէն: Միեւնոյն աղդին ղաւակներն էինք բոլորս եւ միեւնոյն ճակաւադրին մաւնուած եւ կենաց ու մաՀուան ւայքարն էր մերինը, ւէւք է կա՛մ միասին աւրեինք եւ կա՛մ միասին մեռնէինք»3: Վանի ինքնաւաչււանության Հաջողության դլիավոր դրավականներից մեկը Հենց այն էր, որ քաղաքի ամբողջ Հայությունը, անկաի կուսակցական ւաւկանելությունից, դավանանքից, սոցիալական վիճակից, Համողված էր, որ ÷րկության ուրիչ ելք չկար, բացի ինքնաւաչււանությունից: Հայերի ն թուրքերի միջն Հարաբերությունները դնալով սրվում էին ն ի վերջո դադարեցին: Բաիումն անիուսա÷ելի էր: Հայերի կողմից դեռնս մարւական բնույթի որնէ չարժում չկար, երբ թուրքերն սկսեցին իրամաւներ կառուցել ու ղորքեր ւեղաբաչիել: Զնդեթը ռաղմական ուժեր է ւեղադրում Այդեսւանի կողքով Հոսող Ուրբաթ առվի ա÷ին եղած իրամաւներում: Նա Հոիորւաց, թե Հայերը իռովություն են բարձրացրել ն ինքը ամեն եղանակով ճնչելու է այն: «Եթե

Խոaք Ը., 1հօ Խiտտiօո aէ Մaո iո 1սոkօ) iո Սaո 1iոօ. Խօw 7օոk, 1915, ք. 16. նան ւես Երամեան Հ., Ցուչարձան Վան-Վասւուրականի, Հ. 1, Աղեքսանդրիա, 1929, էջ 324: Արամ..., էջ 76: կէորկիղեան Ա., Վասւուրականի Հերոսամարւը, Պէյրութ, 1965, էջ 6:

աւսւամբները,- Հայւարարեց վալին,- բաց թողնեն թեկուղ մեկ դնդակ, բոլոր քրիսւոնյաներին՝ ւղամարդ, կին, թե երեիա, ոչնչացնելու եմ»: Թուրքերը Հայկական թաղերը չրջա÷ակեցին: Ամերիկյան քաղաքացիներին ւաչււանելու ւաւրվակով նա ÷որձեց ղորք մւցնել Այդեսւան: Հայերը թույլ չւվեցին: Նա միաժամանակ իրականացնում էր բռնի ղորաՀավաք ն այդ անում էր այլանդակ եղանակներով՝ նւաւակ ունենալով սադրիչ դործողություններով Հայերին մղել աւսւամբության ն դա ւաւրվակ դարձնել կուորածների Համար: Հայերն, իսկաւես. միանդամայն Հակառակ դիրքորոչումն ունեին, սակայն Հակամարւությունը իաղաղ միջոցներով լուծելու նրանց ջանքերը թուրքերը ձաիողեցին: Եվ դեռ մինչն ռաղմական դործողությունների սկսվելը Վանի Հայությունը Հռչակվեց աւսւամբ: Մինչդեռ Հայերը ւաչււանական միջոցառումներ սկսեցին իրականացնել միայն այն բանից Հեւո, երբ ակնՀայւ դարձավ, որ բաիումն անիուսա÷ելի էր: Աւրիլի 5-ին Վանում դավառից նամակ է սւացվում, որ ւաւմում էր իչիանի սւանության ն սկսված կուորածների մասին: Այլնս ւարղ էր՝ անդամ կարծեցյալ իաղաղությունը ÷րկելն էր անՀնար: Աւրիլի 6-ին կաւը իղվեց ոչ միայն Վանի ու դյուղերի, այլն Բաղաքամեջի ու Այդեսւանի միջն: Հայերը սկսեցին ւաւրասւվել մարւական դործողությունների: Աւրիլի 5-ին սւեղծվեց Վասւուրականի Հայ ինքնաւաչււանության Զինվորական մարմին, որին ւրվեցին անսաՀմանա÷ակ լիաղորություններ վիլայեթի Հայության ինքնաւաչււանությունը կաղմակերւելու Համար: Այդ բարձրադույն մարմնի մեջ մւան Արմենակ Եկարյանը, Բուլղարացի Գրիդորը ն կայծակ Առաքելը: Մինչն աւրիլի 10-ը ձնավորվեցին նան օժանդակ ն ւնւեսական ինդիրների լուծմանը կոչված մարմիններ՝ Հայթայթիչ, Պարենավորման, կարմիր իաչի, ղենքերի Հավաքման իմբեր, ինչւես նան Տեղեկաւու դիվան (ղեկ. Հմ. Մանուկյան), Զինաբաչի մարմին (ղեկ. Դ. Փա÷աղյան), Հաչվառման իումբ: Ձնավորվեցին նան կանանց միությունը, Ոսւիկանական վարչությունը, Բաղաքաւեւարանը, Դաւարանը: Վանի ինքնաւաչււանության իրական ու ամբողջական ղեկավարն ու ոդին Արամ Մանուկյանն էր: ի դեւ, Զինվորական մարմնի կաղմի մասին ւարբեր ւվյալներ կան: Վկայվում է նան, որ Ա. Մանուկյանը նույնւես այդ կառույցի անդամ էր: Զինվորական մարմնի անդամների թվում նչվում են նան Գաբրիել Սեմերջյանը, Հրանւ Գալիկյանը ն Փանոս Թերլեմեղյանը: Զինվորական մարմնի ղեկավար Ա. Եկարյանը նրա անդրանիկ նիսւում ասաց. «Վանը առաջին անդամը չէ, որ ցոյց ւիւի ւայ իւր Համերաչի ոդին, երբ դործ ունի ընդՀանուր թչնամիին Հեւ... Այս անդամ ալ ւիւի ւանինք այս կռիւը միեւնոյն Համերաչի ոդով... Մեր ուղելով չէ, որ ւիւի կռուինք, ան մեղ ւարւադրուեցաւ: Երկու ճամ÷այ ունինք... կա՛մ դլուի ծռել բռնաւորին առջեւ

եւ բնաջնջուիլ անւաւիւ մաՀով եւ կա՛մ անվեՀեր ու բաց ճակաւ դուրս դալ անոր առջեւ..»1: իրար դեմ կանդնած էին երկու ուժեր, որոնցից թուրքերը մւնում էին Հայությանը բնաջնջելու ինդիրը լուծող ւաւերաղմ, իսկ Հայերը ւայքարում էին դոյաւնման Համար: Զնդեթը մարդուժի ն սւառաղինության նորանոր Համալրումներ էր սւանում, մասնավորաւես սւացավ դերմանական նորադույն մակնիչի թնդանոթներ, թուրքական թաղերից մինչն Հայկական դիրքերը իրամաւներ ÷որել ւվեց: Այդեսւանը բաժանվեց Հինդ ռաղմական դուիների, յուրաքանչյուրն ուներ իր Հրամանաւարն ու կռվող ուժը: կռվում էր 73 դիրք՝ 1053 մարւիկներով: Առաջին դուին ամենաերկարն էր, ձդվում էր Թութունջյանների թաղամասից մինչն Արարուց Հրաւարակ ն աւա մինչն Հաջի Բեքիրի ղորանոց: Այդ դուու մեջ էին մւնում արնմւյան ճակաւի կեսը, Հարավային թնն ու Հարավարնելյան ճակաւի ղդալի մասը: Գուու Հրամանաւարությունը Հանձնվեց Ն. Նալբանդյանին: Գուին ուներ 20 դիրք, 209 ղինվոր, 127 Հրացան, 109 մաուղեր ն 26039 ÷ամ÷ուչւ: Շոււով այս դուին կիսվեց ն Դարդանելի չրջանը Հանձնվեց Ա. Պարսամյանին: Երկրորդ դուին ձդվում էր Ավոյի ձորից ն Հասնում Թաղա-ԲաՀրիղի ծայրը ն ղբաղեցնում էր Հարավարնելյան ճակաւը: Հրամանաւարն էր Ռ. Խաչաւրյանը: Ուներ 14 դիրք, 252 ղինվոր, 143 Հրացան, 128 մաուղեր. 28536 ÷ամ÷ուչւ: Երրորդ դուին ձդվում էր Շան թաղից մինչն Զավուչ Բաչին ն ղբաղեցնում էր Հյուսիսային ն Հյուսիսարնելյան ճակաւը: Հրամանաւարն էր Հ. Մանուկյանը: Ուներ 10 դիրք, 114 ղինվոր, 40 Հրացան, 55 մաուղեր, 10012 ÷ամ÷ուչւ: Զորրորդ դուին ձդվում էր Պողւաւի դարից մինչե Խաչ-÷ողանը ն ղբաղեցնում էր Հյուսիսային ճակաւը: Հրամանաւարն էր Մ. էյնաթանյանը: Ուներ 13 դիրք, 215 ղինվոր, 89 Հրացան, 119 մաուղեր, 25117 ÷ամ÷ուչւ: Հինդերորդ դուին ձդվում էր Խաչ-÷ողանից մինչն Թութունջյանների թադամասը ն ղբաղեցնում էր արնմւյան ճակաւի մեծ մասը: Հրամանաւարն էր Փ. ԺամՀարյանը: Ուներ 16 դիրք, 263 ղինվոր, 106 Հրացան, 138 մաուղեր, 24229 ÷ամ÷ուչւ: Այսւիսով, Այդեսւանն ուներ 5 դուի (չրջան), 11 Հրամանաւար (չրջանաւեւ), 1053 ղինվոր. 505 Հրացան՝ 74824 ÷ամ÷ուչւ, 549 մաուղեր՝ 39089 ÷ամ÷ուչւ: 40 Հոդանոց մի իումբ 40 Հրաղենով ու 6000 ÷ամ÷ուչւով դործում էր անմիջաւես Ա. Մանուկյանի Հրամանաւարության ւակ: Հայկական այս ÷ոքրաթիվ ուժերի դեմ Զնդեթն ուներ 6000 կանոնավոր ղորք, 12 լեռնային ն ծանր թնդանոթ, ւասնյակ Հաղարավոր քուրդ ն թուրք ամբոի: Միայն աւրիլի 7-ին դիչերը թուրքերը սւառեցին ավելի քան մեկ միլիոն ÷ամ÷ուչւ: Զնդեթը Այդեսւանի Հարավային ճակաւի դեմ Հաջի Բեքիրի բարձրադիր ղորանոցներում ւեդադրել էր 500 ղինվոր ն 4 թնդանոթ,

կէորկիղեան Ա., նչվ. աչի., էջ 93:

կառուցել իրամաւներ, որոնք ձդվում էին մինչն Ուրբաթ առվի բլուրները ն վւանդում Շուչանցին: կլոր Դարի ն Արարուց աղբյուրի մերձակա թաղի Հայերի ն թուրքերի դաւարկված ւներում ղորքեր էին ւեղադրված: Արնմոււքից թուրքերի դիրքերը Հասնում էին մինչն Հայերի ւաչււանության դիծը: Այսւեղ դրված էր 3 թնդանոթ: Նույն դրությունն էր նան մյուս մասերում: Այդեսւանը չրջա÷ակված էր, բացի մեկ կեւից, որւեղ ամերիկյան ն դերմանական միսիոներների չենքերն էին: Զնդեթը ÷որձեց այդ Հիմնարկների ւաչււանության ւաւրվակով դրանց չենքերում նույնւես ղորքեր ւեղադրել, բայց միսիոներները թույլ չւվեցին: Դա այդեսւանցիներին Հնարավորություն էր ընձեռում կաւ ունենալ Շուչանցի, Վարադի ն քաղաքի արվարձանների Հեւ: Դրա ÷ոիարեն թուրքական Հրամանաւարությունը Համմուդ աղայի ղորանոցում ու չենքերում, որոնք Հայկական թաղերի սրւում էին դւնվում, 200 մարղված չեթեներ ւեղավորեց: Հայերին լուրջ վւանդ էր սւառնում նան Թո÷րաք-կալեի կողմից: Հայերի Հանդեւ թուրքերի ռաղմական մեծ դերակչռությունը ակնՀայւ էր բոլոր առումներով: Այդ դերակչռությունները կարելի է իմբավորել Հեւնյալ կերւ: Թուրքերն ունեին ըսւ ւաՀանջի ղինամթերք ն սննդամթերք, ինչւես նան ցամաքային ն ջրային կաւ դրսի Հեւ, ինչը Հնարավորություն էր ւալիս սւանալ թե՛ մարդկային ուժի ն թե՛ սւառաղինության ն սննդամթերքի Համալրումներ: Հայերը ÷ամ÷ուչւները Համրելով էին օդւադործում, մչւաւես սննդամթերքի սուր կարիք կար, Շուչանցի անկումից Հեւո նրանք լրիվ չրջա÷ակվեցին: Հայ կռվողները արՀեսւավորներ էին, իանութւաններ, մւավորականներ, ւաչւոնաւարներ, Հողաւերեր, քաղաք լցված դյուղացիներ: Ընդ որում, քաղաքում կար 18.000 մաՀմեդական բնակչություն: Զնդեթի ւրամադրության ւակ էին նան 6000 ղինվոր ու սւա, 5000-6000 Համիդեականներ ն չեթեներ, 125 լեռնային ծանր թնդանոթ, նավաՀանդիսւ ու նավաւորմ: Հայերն ունեին 800 ղինվոր, որոնց միայն կեսը Հրացան ուներ, մյուսները կռվում էին մաուղերներով1: Մի քանի օր անց, ի Հաչիվ քաղաք եկած դյուղացիների, Հայ կռվողների թիվը դարձավ 1053, որոնք ունեին 505 Հրացան ն 549 մաուղեր2: Այդ նույն ժամանակ քաղաքում Հայերի թիվը Հասել էր 70.000-ի, որոնցից 40.000-ը «մերկ ու անօթի ÷աիսւականներ» էին3: Ըսւ Ռաֆայել Նոդալեսի, որը ծառայում էր օսմանյան բանակում, Վանում թուրքական ղորքերի թիվը Հասնում էր 12.000-ի4: Հրաչ Տասնաւեւյանը նչում է, որ սկղբում Վանի Հայկական թաղերը ւաչարել էր 6.000, աւա 10.000 ղորք, իսկ Հայերն ունեին 800 կռվող, որից 400-ի ձեռքին նոր մակնիչի Հրացաններ էին:

Միիթարեան Օ., Վանի Հերոսամարւը, Սոֆիա, 1930, էջ 65: «Վասւուրական: Վան-Վասւուրականի աւրիլեան Հերոսամարւի 15-ամեակին առթիւ»,

էջ 30:

Երամեան Հ., նչվ. աչի., Հ. Բ, էջ 324: Խօջalօտ R., Խօոօiոտ օք Տօlմiօո օք Էօոէսոօ. Խօw 7օոk, 1932, ք. 271.

Պրոֆեսոր Ա. Համբարյանի ւվյալներով, երբ Թիմարի, Հայոց ձորի ն մյուս դավառների դյուղացիները լցվեցին Վան, Հայ մարւիկների թիվը Հասավ 1053-ի՝ 505 մարւական Հրացանով1: Թուրքերն ամեն օր Այդեսւանի վրա նեւում էին չուրջ 300 արկ ու ռումբ: Այդ ընթացքում չարունակվում էր Վասւուրականի Հայության ջարդը: Աւրիլի 13-16-ի երեք օրում կուորվեց 24.000 Հայ: Հասկանալով, որ վալու միջոցով դրությունը ÷րկելու ջանքերը դաւաւարւված էին, Զինվորական մարմինը ÷որձեց ինչ-որ Համաձայնության Հասնել չրջանցելով նրան: Աւրիլի 5-ին ւարածվեց մաՀմեդականներին ուղղված կոչ. «Արիւնառուչւ առնաութ կուսակալ մը երկիրը ւաւերաղմի աղէւներուն ենթարկելէ եւ անմիւ յարձակումներով մեր մօւաւորաւէս 16.000 Հայ ղինուորներու արիւնը ղուր ւեղը Հոսեցնելէ եւք, այսօր կ’ուղէ այդ անղդամութիւնը ծածկել վանեցիներու արեան մէջ: Ասոր Համար է, աՀա, որ սաՀմանին վրայ դւնուող ղինուորները քաչելով՝ ւեղւոյս անմեղ ժողովուրդը ոչնչացնել կ’ուղէ: ԽորՀեցէ՛ք, թէ ինչւէս ինքը կ’ըսէ. «անիկայ այս երկրի մէջ ձի մը ունի միայն»: Հեւնաբար անիկայ երկու աղդերուն արիւնը Հոսեցնելէ եւք, իր ձին Հեծնելով՝ երկրէն դուրս կ’ելլէ ու ÷աիչելով երկիրն ու, մանաւանդ ձեղ, սաՀմանն անցնող թչնամիներուն ձեոքը ւիւի յանձնէ: Գիւէք, որ այս կուսակալը ծառէն ճիւղ մը կւրելու Համար կացինը արմաւին կը ղարնէ... Եթէ լսէք կուսակալին, երկու աղդերու միջեւ աՀարկու անդունդ բանալուն օդնած կ’ըլլաք: Ուսւի ղանց առէք Ճեււեթ ւէյի դործակալներու քարողները, մի՛ իյնաք անոր լարած թակարդը: Եղեր են ժամանակներ, որ մենք ենք օդներ ձեղ, այժմ դուք, դոնէ ձեր չէղոքութեամբ օժանդակէք մեղ»2: Նույն օրը կոչեր Հղվեցին նան Հայ բնակչությանը. «Մեր Համար թչնամիի անՀանդուրժելի ւաՀանջներուն ւեղի ւալը անկարելի ըլլալով եւ մանաւանդ դառը ÷ասւերով Համողուած ըլլալով, որ ան իւր Հայաջինջ դիւային ծրադիրը անւայման իրադործել կ’ուղէ, ուսւի Հակառակ մեր իաղաղասիրական ջանքերուն եւ ղդացումներուն, ւարւաւորուեցանք ակամայ կռուի ասւարէղ դուրս դալ ւաչււանելու Համար մեր աղդային դոյութիւնը, չինայելով մեր արեան վերջին կաթիլը»3: Եվ աւա. «... եթէ երկրի ÷րկութեան եւ երջանկութեան ÷ա÷աքող էք, անմիջաւէս սկսիք դործիլ: Ըսէք Ճեււեթ ւէյին, թէ ւեղէ մը կառավարութիւնը կրնայ վերացուիլ, բայց աղդերը մնայուն կը մնան: Ըսէ՛ք, թէ երկու աղդեր ւէւք չէ իրար ղարկել ւալ: Ըսէ՛ք, դուք Հիւր եք, իսկ մենք ընդմիչւ աս երկրին մէջ ւիւի աւրինք, Հեւեւաբար, ւաՀանջեցէք, որ նա այս երկրէն ելլէ երթայ, ւաչարումը վերցնէ եւ դաւառներու մեջ ւեղի ունեցող դէւքերուն անմիջաւէս վերջ ւայ: Հակառակ ւարադային դործը իւր ելքին ւիւի յանդի եւ վաիճանը աղէւալի ւիւի ըլլայ»4: «1915. Հայոց ցեղասւանության ւաւմության ն ւաւմադրության Հարցեր»: Տե՛ս Համբարյան Ա., Վանի 1915 թ. Հերոսամարւը, Եր., 1995: Միիթարեան Օ., նչվ. աչի., էջ 71, 241-242: Նույն ւեղում, էջ 54: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի. 1915-1965», Պէյրութ, 1965, էջ 733:

Աւրիլի 6-ին կայացավ Հայ Զինյալ ուժերի ղեկավարների իորՀրդակցություն: Բուլղարացի Գրիդորն ասաց. «Մեր առջեւ կանդնած է թչնամին, որն անՀամեմաւ ուժեղ է մեղնից, բայց նրան ւակասում է այն բարոյական ուժը, որ մենք ունենք, դա մեր մեռնելու ւաւրասւակամութիւնն է: Մեղ Համար... այս կռիւը մէկ նչանաբան ւիւի ունենայ՝ մեռնել միայն մեր դիրքերու վրայ»1: Հայերի բարոյական առավելության Հսկայական նչանակությունը կռվի ընթացքի վրա նչում են չաւերը: Այսւիսով, ինչւես դրում է Փ. Թերլեմեղյանը. «Վանի Հայութիւնը... Համողուեց, որ թուրք կառավարութիւնը որոչել է ամբողջովին բնաջնջել մեր ցեղը: Ուրեմն կռուիլն անիուսա÷ելի դարձաւ»: Վանեցին «չուղեց իր վիղը դնել թուրքական եաթաղանի ւակ եւ վճռեց կռուել: ՈրովՀեւեւ Հերոսական կյանքը թէ՛ ւարւաւոր եւ թէ՛ ւարւավորիչ էր»: Ա Հերոսամարւը «ժողովրդական ւաւերաղմ էր». այլ ոչ թէ որնէ կուսակցության դործ: «... Ամենքն իրենց բաժին աչիաւանքն ունեցան եւ ուս-ուսի կռվեցան»2: Աւրիլի 6-ին մի իումբ թուրք ղինվորներ բռնեցին Շուչանց դյուղից քաղաք մւած մի քանի Հայ կանանց: Երկու Հայ մարւիկներ իրամաւներից բարձրացան այդ կանանց օդնելու Համար, բայց անմիջաւես դնդակաՀար ընկան: Դա աղդանչանի նչանակություն ունեցավ: Փ. Թերլեմեղյանր Հասւաւում է կռվի սկսվելու նչված իրողությունը: Նա ղւնում է. «Հայ մարւիկներից երկուսը՝ Եղյանը ն Թյուրղյանը ւեսնելով, որ թուրքերը ÷որձում են բռնաբարել Շուչանցի կանանց, աւրճանակը ձեռքերում դուրս թռան մարւական ւնակից, բայց անմիջաւես սւանվեցին»: Այդ ւեղի ունեցավ դերմանական որբանոցի դիմաց: ՄիսիոներուՀի Սւերին թուրքական Հրամանաւարին Հասցեադրված նամակում դրում է. «Սե÷ական աչքերով ւեսա, որ առաջինը դուք սկսեցիք ն ւաՀւանջում եմ, որ դուք էլ առաջինը կռիվը կանդնեցնեք...»3: «Այդւէս սկսուեց Վանի դիւցաղնական կռիւը»4: Նաիորդ օրը մարւական իմբերին բաժանվել էին Զինվորական մարմնի ՀրաՀանդները մարւեր վարելու ն ղինվորական կարդաւաՀության վերաբերյալ: Գիչերը բոլոր իմբաւեւները ժողովի Հավաքվեցին ն սւացան վերջին ՀրաՀանդներն ու մաղթանքները: Թուրքերի արձակած դնդակին Հեւնեցին ՀամընդՀանուր կրակաՀերթեր: Թչնամու թնդանոթները դործի անցան ամբողջ Հղորությամբ: Այդեսւանը դնդակոծվում էր սկսած Խաչ-÷ողանից մինչն Հակույսներ: Հայերը ւաւասիանում են իրենց ունեցած ղինամիջոցներով: Հրաւարակում Հայւնվում է վարժաւեւանոցի «Շե÷որ» նվադաիումբը, Հնչում է «Մեր Հայրենիքը»: Հայերը մարւնչում էին իելաՀեղ: Գիւակցաբար, թե ենթադիւակցաբար Հասկանում էին, որ Վանում թուրքական իչիանություններն ու բանակն իրենց վերջին օրերն էին աւրում, որ ռուսական բանակի դալուն երկար չեն սւասե-

«Վասւուրական...», էջ 34: ՀԱԱ, ֆ. 30, դ. 423, թ. 412: “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916 ã., ¹ 18. ՀԱԱ, ֆ. 30, դ. 423, թ. 404:

լու: Եվ վանեցիներն այդ սարսա÷ելի ամիսը վերածեցին Հայ ժողովրդի ւաւմության ամենաՀերոսական էջերից մեկի: Դոկւոր Ըչըրը դրեց, թե վանաՀայերի վարքադիծը ւաւիվ կբերեր յուրաքանչյուր ժոդովրդի, իսկ այն, ինչ արեցին թուրքերը՝ սաղում է քինաինդիր վաիկուներին: Թուրքերի ÷աիչելուց Հեւո ռուսները Հավաքեցին ու այրեցին Հայերի 55.000 դիակ: Վանում «Հեղա÷ոիության» մասին ւաւմությունը, դրում է Բարբին, ես չարադրեցի ոչ միայն որովՀեւն այն մի ամբողջ ժողովրդի վերացնելու ÷որձի առաջին էւաւն էր, այլ նան նրա Համար, որ այդ կռիվները մչւաւես թուրքերի կողմից վկայակոչվում են իրենց դաղանություններն արդարացնելու Համար: Թալեաթը, էնվերը ն մյուսները մչւաւես Վանի «Հեղա÷ոիութիւնը» ներկայացնում են որւես Հայկական ուիւադրժության օրինակ: Մինչդեռ այդ «Հեղա÷ոիությունն այլ բան չէր, եթե ոչ Հայերի վճռականությունը՝ ÷րկելու իրենց կանանց ւաւիվը, իրենց սե÷ական կյանքը, ն դա այն բանից Հեւո, երբ թուրքերը ոչնչացնելով վանեցիներին Հարնան Հայերին, Հասկացրեցին, թե ինչ է սւասում նան նրանց: Վանում իւալիայի Հյոււաւոս Գ. Սբորդոն ւաւմում է. «Աւրիլի 1-ին չաբաթ օրը, Հայկական թաղամասերը Հանկարծակի չրջաւաւվեցին ղորքերով ու թնդանոթներով: կիրակին ու երկուչաբթին անցան վալու Հեւ իմ անարդյունք բանակցություններով: Երեքչաբթի, մի քանի Հայի սւանության Հեւնանքով, որոնք ւաչււանել էին քրիսւոնյա դաղթական աղջկան, որին բռնել էին թուրք ղինվորները, Հուղումները ՀամընդՀանուր են դառնում: Բոլոր ղորանոցներից ղինվորներ են դուրս դալիս ու կրակ բացում բնակչության վրա: Սկսվում է ռմբակոծությունը»: կառավարության ւրամադրության ւակ կար 12 թնդանոթ ն վիթիարի քանակությամբ ռաղմամթերք, 6000 ղինվոր (թուրք, քուրդ, չերքեղ), Հինդ ղորանոց, լճում նավաՀանդիսւ, ոչ մեծ չոդենավ ն չաւ առադասւանավեր: «... Հայերը թնդանօթ չունէին, իսկ մարւիկներ ունէին՝ 100-120 Հոդի Բաղաքում ն 1500 Հոդի Այդեսւանում... Թուրքերի Համար չրջաւաւման ամբողջ դործողությունը Հանդում էր օր ու դիչեր Բաղաքամէջը եւ Այդեսւանը դնդակոծելուն, նաեւ Հայերի ւները ՀրդեՀելուն... եւ Հայերի դիրքերը դրաւելուն»1: Թերլեմեղյանը նույնւես Հեւաքրքիր է դնաՀաւում կռվող կողմերի ուժերի ÷ոիՀարաբերությունը: «Թուրքերն ունեին 6-8 Հաղ. ղինվոր, 13 թնդանոթ ն Հսկայական քանակությամբ ռաղմամթերք: Մեր առավելությունն էր անսաՀման Հավաւն ու ցանկությունը աւրելու ն չարունակելու մեր նաինիների ժառանդած մչակութային, սւեղծադործական աչիաւանքը»2: Աւրիլի 7-ի առավույան մարւերն սկսվեցին բոլոր դիրքերում: Թչնամին նորից դործի դրեց թնդանոթները, որոնց ռմբակոծություններից ավերվում էին Հայերի դիրքերը, նրանց ւներն ու այդիները: «ԱնՀնարին է ÷ողոցով անցնիլ:

Պարւի Հ., Սարսա÷ի երկրին մէջ. ՆաՀաւակ Հայասւան, կ. Պոլիս, 1919, էջ 148-149: “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916 ã., ¹ 18.

Ամեն քայլա÷ոիը կաւուած է մեծ վւանդի մը Հեւ: Ոչ միայն Հրացանի դնդակները կը սողան անվերջ, այլեւ թնդանօթներու Հարուածները որուալով կը ւայթին բարդիներու դլիուն ու կը ցրուին ÷ողոցի երկայնքի ու լայնքի վրայ»1: Շաւ ւեղերում դնդակների կարկոււ էր ւեղում, ամենուրեք ծուի էր, վառոդի Հու: Բայց Հայկական դիրքերը մնում էին կանդուն, Հայերը կռվում էին աներեր, ՀակաՀարված ւալիս առաջանալու թչնամու ÷որձերին: կռիվը չարունակվեց մինչն օրվա երկրորդ կեսը: Փ. Թերլեմեղյանը «Армянский вестник»-ի 1916 թ., թիվ 18-ում դրեց, որ Վանի ինքնաւաչււանությունն սկսվեց աւրիլի 7-ին: Դա սկսվեց, որովՀեւն «վերջին ամիսների ծանր իրադարձությունները լցրեցին Համբերության բաժակը»: Հայերն այլնս չէին ուղում իրենց որդիներին Հանձնել դաՀիճ կառավարության ձեռքը, որովՀեւն իմացան, որ «ճամբարներում նրանց մի մասը դնդակաՀարվել էր»: Հայերի անձնաղոՀությունն արւաՀայւվում էր Հաղթանակի կերւման դործում առավել ներդրում ունենալու նրանց բուռն ձդւման մեջ: Այդեսւանի ւներն ու ցանկաւաւերը Հողաչեն չէին, բայց չէին դիմանում ականների Հարվածներին: Վիճակը ÷րկում էին անձնաղոՀ քարադործներն ու դյուղացիները, որոնք քանդված ւաւերը նույն օրը վերականդնում էին «կռվելու Համար բոլոր Հարմարություններով»: Վանեցի վարւեւները բաղմաթիվ սւորդեւնյա անցուղիներ ÷որեցին թչնամու դիրքերի կամ չինությունների ւակ՝ դրանք դրավելու կամ ՀրդեՀելու Համար: Հայկական դիրքերի չուրջ դյուղացիների ÷որած ամրաչերւը Հայերին ւաչււանում էր ռմբակոծություններից: «Մեղանում,- չարունակում է Փ. Թերլեմեղյանը,- չաւ դիւակից, կենսաիինդ անձինք սւասում էին իրենց Հերթին՝ ղոՀված մարւիկի ւեղը ղբաղեցնելու, իսկ թչնամին իր ղինվորներին ճիւուի Հարվածներով էր Հարկադրում մարւի դնալ կամ բորբոքում էր կրոնական մոլեռանդությունը»: «Շե÷որ» նվադաիումբը վաղ առավուից մինչն ուչ դիչեր դիրքերում էր: «Անդամ մեր Հինդ ւարեկան երեիաներն էին աչիաւում», նրանք Հավաքում էին թչնամու դործածած դնդակները ն Հարմարեցնում մեր ղենքերին: Թչնամու արձակած ամեն մի ռումբից Հայերն սւանում էին 5-7 ֆունւ վառոդ: Բեռնակիր Մուկուչն իր ւան միակ անկողինը ւարավ իրամաւներ, որւեսղի մարւիկները չմրսեին: Վանի Հերոսամարւի մասնակից Ա. Փոիարյանը Հայերի «թիկունքի» աչիաւանքը ներկայացնում է Հեւնյալ կերւ: կռվողների սննդի, կոչիկի ն մյուս կարիքները Հոդալու Համար սւեղծվեց «Հայթայթիչ» Հանձնաիումբը, որը ոչ միայն Հոդաց կռվողների, այլն Այդեսւան լցված Հաղարավոր սովալլուկ ժողովրդի, կուորածից ճողուրած կանանց ու երեիաների կարիքները: «Հայթայթիչն» իր ւրամադրության ւակ ուներ ջրաղաց, ÷ռեր, սւանդանոց, իոՀանոցներ ն այլն: «Հայկական կարմիր իաչը» մաւակարարում էր դեղորայք, վիրաբուժական դործիքներ, Հիվանդանոցը աւաՀովում մաՀճակալներով, չւաւ օդնության Հասնում ճակաւում վիրավորվածներին: «Վասւուրականի

Միիթարեան Օ., նչվ. աչի., էջ 72-73:

Հայ կանանց միությունն» իր դործունեությունն ամբողջովին ենթարկեց ինքնաւաչււանությանը, որի մասնակիցներին էին ծառայում նրա արՀեսւանոցները (կարուձնի), Հավաքած նվիրաւվությունները: կաղմակերւվեց նան «Ամրաչեն իումբ», որի կաղմում աչիաւում էին չուրջ 500 արՀեսւավորներ, որոնք կռվի ամենավւանդավոր ւեղամասերում էին, ու բաՀ ու բրիչով վերականդնում էին արկերի դործած ավերածությունները: Նրանք Այդեսւանը չրջա÷ակեցին իրամաւներով, չինեցին թունելներ ն Հաղորդակցության սւորդեւնյա ուղիներ: Սւեղծվեց նան Հրկիղող ու ւայթեցնող սարք՝ «Թուլումբա»: Հայերը ցուցաբերում էին նան անձնական Հերոսության ÷այլուն օրինակներ: իննը Հոդանոց մի իումբ 8 օր չարունակ Հեւ մղեց թչնամու մեծաթիվ ուժերի կաւաղի դրոՀները: Թչնամին մեծ կորուսւներ էր ունենում Հայ ՀրաձդաՀարի նչանառու կրակից: Հայերը թա÷անցում էին թչնամու ճակաւային դիծ ու թիկունքը ն Հրկիղում ու ավերածություններ դործում: ինքնաւաչււանության չաՀերին էր ենթարկված ամեն ինչ, վերջին ունեցվածքը: Փանոսի արՀեսւանոցը օրվա ընթացքում արւադրում էր 2000 ÷ամ÷ուչւ: Ոսկերիչներն ու ÷որադրիչները վառոդ էին ւաւրասւում: Այդեսւանի ջրաղացները մնացել էին թչնամու ձեռքը, Հարկ եղավ չւաւ վերանորոդել լքվածները ն կառուցել նորերը: կանայք ղբաղվում էին Հադուսւ աւաՀովելով՝ կարկաւում էին Հները, կարում նորերը, սնունդ ւաւրասւում ու կրակի ւեղաւարա÷ի ւակ Հասցնում կռվողներին: Մի քանի կանայք ղբաղվում էին նան Հեւաիուղությամբ, անցնում թչնամու թիկունքը ն արժեքավոր ւեղեկություններ բերում: Նրանցից 19-ամյա իսկուՀի Համբարձումյանը (Սնո) նույնւես ւարդնաւրվեց Զինվորական մարմնի «Պաւվո իաչ» չքանչանով: Պաւանիներն ու երեիաները վնասաղերծում էին թչնամու արձակած ռումբերը ն ւալիս ղինադործներին՝ դրանց վառոդը օդւադործելու Համար, Հրկիղում էին թչնամու դիրքերը ն չինությունները: 14 ւարեկան Արամը Հրկիղեց ֆրանսիական Հյոււաւոսարանը, որւեղ դիրքավորված էին թուրքերը: Ուսուցիչ Հ. Մկրւչյան-Գյուլօղլյանի սւեղծած «Բանքար (Շե÷որ)» նվադաիումբը, որը ոդնորում, բարձրացնում էր կռվողների մարւական ոդին, այնքան էր անՀանղսւացրել Զնդեթին, որ նա ւոռթկաց. «Նրանք իրենց երաժչւությունով ինձ կիելադարացնեն»: Գյուղերից Հայերի Հոսքը քաղաք չարունակվում էր. դալիս էին ՇաՀբաղից, Արճակից, Խառակոնիսից, կուռոււաչից ն այլ դյուղերից: Բաղաքում դյուղացիների թիվը Հասավ 40.000-ի, ինչը ւարենավորման լրացուցիչ դժվարություններ սւեղծեց: Փաիսւականների Հանդեւ Հոդաւարությունն ու նրանց ուժերի օդւադործումը կենսական, բաիւորոչ ինդիր էր: Ա. Մանուկյանը ÷այլուն լուծեց այդ ինդիրը. նրանց երեիաներին, ծերերին, ինչւես նան Հիվանդներին ւեղավորեցին ուննոր ւներում: կաղմակերւվեցին դաղթականական իոչոր աւասւարաններ օրիորդաց դւրոցում ն բարեսիրականի մանկաւարւեղում: Գյուղացիների մի մասը կռվի մեջ մւավ Այդեսւանի դիրքերում,

մյուսներից ձնավորվեց ամրաչինական երկու բրիդադ1: Մարդկանց մի իումբ էլ ղբաղված էր ածուի ն ծիավոր վառոդ սւանալով, ղենքեր վերանորոդելով ն ւաւրասւելով: Մ. Գարիւճանյանն ու Ա. Պոռողանճյանը բացեցին ղինադործարան, որւեղ Բուլղարացի Գրիդորը ձուլեց առաջին թնդանոթը: Երբ Զնդեթն այդ թնդանոթի կրակը լսեց՝ սարսա÷եց, կարծեց թե ռուսներն արդեն Վանում էին: Աւրիլի 7-ի ցերեկային ռմբակոծությունները արնամոււին դադարեցին: Պայքարի ելան բոլոր Հայերը՝ անկաի ւարիքից ու սեռի: «Վանի Հայությունը,- դրում է Փ. Թերլեմեղյանը,- Համողվեց, որ թուրքական կառավարությունը վճռել է ամբողջովին բնաջնջել մեր ցեղը: Ուրեմն կռվելն անիուսա÷ելի դարձավ... Հերոսացումը այս կամ այն կուսակցությանը վերադրելը Հիմնովին թյուրիմացություն է, ամենքն իրենց բաժին աչիաւանքն ունեցան ն ուս-ուսի կռվեցան»2: Երեկոյան Հայկական ն թուրքական դիրքերում ւարօրինակ լռություն էր, դրում է ժամանակակիցը, քաղաքում կարծես որնէ չարժում չկար: Միայն Խաչ÷ողանն էր անՀանդիսւ, այնւեղ Հայերի ւներն էին այրվում: Սակայն իորՀրդավոր լռռւթյունը միայն կես ժամ ւնեց ն քաղաքը նորից սուղվեց Հրանոթային դնդակոծության, մարդկային ճիչերի, լացի, ողբի դժոիային աղմուկի մեջ: Ամենուրեք Հնչում էին Հրացանային Համաղարկեր, ականջ էր ծակում ւաւուՀանների ÷չրվող աւակիների իչչոցը, օդն էին ճեղքում լուսարձակների ÷նջերը: Հայ Հրամանաւարությունը իսկույն Հասկացավ, որ Զնդեթը աՀաբեկելու իրաիճանք է կաղմակերւել ն որոչեց որնէ կերւ չարձադանքել դրան: Ռմբակոծություններն ու կրակաՀերթերը վնասեցին ւներին, այլնայլ չինություններին, բայց ո՛չ կռվող ուժին, որն իր ղսւվածությամբ ու սառնասրւությամբ ձաիողեց Նալբանդի ւլանը: Նան Հարկ է նկաւի ունենալ, որ Հայերը սւեղծել էին լրացուցիչ Հնարավորություններ՝ ւասնյակ կեւերում թչնամուն ՀակաՀարված ւալու Համար: Այդեսւանի արնմոււքում դւնվող Աղիւսն ձոր թաղամասում ՍաՀակ բեյի ն Թովմասյանի կարնոր դիրքերն ուժեղ ռմբակոծության ենթարկվեցին: Միաժամանակ թուրքերը դարան էին մւել 25 մեւր Հեռավորության վրա: Նրանց կողմից այդ դիրքերի դրավելը ոչ միայն բացասական առումով Հոդեբանական իոչոր նչանակություն կարող էր ունենալ, այլն Այդեսւանը ÷ասւորեն բաժանելու էր երկու մասի: Բիչ անց ռմբակոծության ւակ էին Հայերի բոլոր դիրքերը: Հրանոթները ի÷ում էին Հաջի Բեքիրի ղորանոցից ու Թո÷րաիկալեի բարձունքներից: «կրակ կը ւեղար չուրջերնիս,- դրում է Արմենակ Եկարյանը,- կրակի առաջին մկրւութիւնն էր... Շուրջերնիս չ÷ոթ, աղմուկ ու աղաղակ, ողբ ու կոծ... Ընկերներուս Հեւ Շւաւը նսւած, սրւաւրո÷ կը սւասենք դժբաիւ լուրերու, ո՞ր դիրքը ինկաւ արդեօք... Բայց աՀա, ո՛վ Հրաչք, ամեն կողմէ լրաբերներ կը Հասնին. «Մենք մեր դիր-

«Հայրենիք», 1924, ‹ 2, նոյեմբեր: Հայասւանի ւեւական ւաւկերասրաՀ, ֆ. 30, ինվ. 423, թ. 412:

քերու վրայ ենք, յառաջացումի ոչ մէկ ÷որձ թուրքերու կողմէ...»: Շունչ մը կ’առնենք: Ժողովուրդէն չաւերը դինիի կամ օղիի չիչերը առած, ոււելիքներու Հեւ կը դիմեն դիրքերը, կռուողներուն ոդեւորելու եւ իրենց դոՀունակութիւնը յայւնելու...»1: Զնդեթը ÷ր÷րել էր: Նա չւաւում էր. Դիլմանում Խալիլը իայւառակ ւարւություն էր կրել ռուսներից: Վերջիններիս առաջ բաց էր Վանի ճանաւարՀը: Դա Հաղթանակ էր, Հաղթանակ կամքի, Հմւության ն սառնասրւության: Բայց մինչն Հանդուցալուծումը դեռ չաւ օրեր ու ÷որձություններ կային: Զինվորական մարմինն այդ նկաւի ունենալով աւրիլի 7-ի դիչերը դիմեց ինքնաւաչււանության մասնակիցներին. «Պղւիկ յաջողութիւն մը թող չի Հեռացնէ ղձեղ իոՀեմութենէ. ամեն բանի վերջն է դովելի: Թչնամին ուժեղ է եւ իորամանկ, ձեր անվեՀերութեանը միացուցէ՛ք ղդուչութիւն եւ իոՀեմութիւն: Մի՛ ՀայՀոյէք թչնամիի կրօնքին, աւիկայ անվայել է մեղի Համար... Եղէ՛ք կարդաւաՀ»2: Աւրիլի 8-ին բոլոր ճակաւներում կռիվն ավելի է բորբոքվում: Դաչւի Հայկական դյուղերը ավերմունքի են ենթարկվում ղորանոցի թնդանոթային ռմբակոծությունից: կռիվը կաւաղի է դառնում Խաչ-÷ողանում, որւեղ թուրքական դերակչիռ ուժերը մի ւաՀ ընկճում են Հայերին: Թուրքերը ՀրդեՀում են մերձակա Հայկական դյուղերը: Նույնը նրանք անում են Խաչ-÷ողանում: Բոցերը անցնում են ս. Հակոբի թաղը, թալանվում ու ՀրդեՀվում է նան Ս. Հակոբի եկեղեցին: Ժողովրդի մեջ իրարանցում սկսվեց: Սակայն Հայերի մյուս դիրքերն աներեր էին: Զինվորական մարմինը Հեւնյալ Հայւարարությունը Հրաւարակեց. «Երէկ դիչերուան ամբողջ թնդանօթաձդութիւնն ու թչնամիի կողմէ վաւնուած Հարիւր Հաղարաւոր դնդակներն ու Հայկական ւուներու ՀրդեՀումները նւաւակ ունեցան միայն վաիցնել ժողովուրդը... Խուճաւի ւէւք չի կայ»3: Հաջորդ օրը թուրքերը ուժեղ ռմբակոծություն սկսեցին ու Հարձակման անցան Դարդանել թաղամասում: Ականաւեսը նկաւում է, թե «Հրաղէններու լոյսին ւակ ամբողջ դիչերը Հնարաւոր էր կարդալ ու դրել...»: կես դիչերին ÷որձ արվեց ճեղքելու ՍաՀակ բեյի ն Թովմասյանի դիրքերը: Սակայն Հայերը ՀակաՀարված ւվեցին, ու թուրքերը մեծ կորուսւներ կրելով Հեւ քաչվեցին: Ձաիողվում են Հարձակումները նան Խաչ-÷ողանի վրա: Գործը ձեռնամարւի Հասավ Հայնկույսերի չրջանում՝ թուրքերը Հաջողում են դրավել ՇաՀբենդերյանի դիրքերը, սակայն մի քանի ժամ անց օդնության Հասած Հայերը թուրքերին դուրս են չւրւում: Ցերեկը թչնամին Հաջողում է, չնայած Հայերի Համառ դիմադրության, Հեւ դրավել այդ դիրքերը: իսկ երեկոյան ւիրեց լռություն, միայն լսվում էին Բաղաքամիջի դիրքերը ռմբակոծող թնդանոթների իուլ որուները:

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 734: Նույն ւեղում, էջ 736: Նույն ւեղում, էջ 734:

Սակայն դա չարադույժ լռություն էր: կես ժամ անց, դրում է Օ. Միիթարյանը. «ԱՀեղասասւ կայծակի որուի ուժդնութեամբ բոլոր դիրքերու վրայ կը լսուի դժոիային աղմուկ մը... Մարդկային լսելիքը ուղղակի իլութեան կը դաւաւարւուէր եւ ամեն մարդ անդիւակցօրէն կը ÷ակէր իր աչքերն ու ականջները... Բայց աՀա ծառերու իչրւուքը՝ Հրացաններու դնդակներու ւակ, լուսամոււներու աւակիներու անընդՀաւ դղրդոցը, կայծակնային ÷այլը կամ օդին մէջ ղիկղակ եւ ալեւաւան Հրթիռները, եւ վերջաւէս, այս արի մարդիկ, որոնք ամբողջ օրը այնքան քաջաբար կռուեցան եւ որ այս անդունդային որուին մէջ դալկացան ջղային անընդՀաւ կծկումներով»1: Հայկական թաղերում ու նրանց չուրջը թուրքերն ունեին ղինվորական ն ոսւիկանական Հսկիչ կեւեր, որոնք նեղում էին Հայերին: Թուրքերը նան ÷որձեցին մւնել Հայերի ւները ն կռվել դրանցում: Մասնավորաւես մեծ վնաս էին Հասցնում անդլիական Հյոււաւոսարանում դիրքավորված թուրքերը: Բուլղարացի Գրիդորի իումբը Հաջողում է չենքը ՀրդեՀել: Թուրքերը դուրս են ÷աիչում ն ընկնում Հայերի կրակի ւակ: Սա մեծ Հաղթանակ էր՝ նաի թուրքերը ղդալի ղոՀեր ւվեցին ն աւա, այդ չենքից թչնամին վերաՀսկում էր Հայերի մի քանի դիրքերի վրա: Գործողության մասնակիցները ւարդնաւրվեցին եռադույն երիղներ ունեցող «Պաւվո իաչերով»: «Հայ աղդային ինքնաւաչււանութեան կեդրոնական մարմինը, դնաՀաւելով ձեր աննման արիութիւնը... յարդանօք կը նուիրէ ձեղ ներ÷ակ «Պաւուոյ իաչը», որուն կաւարելաւէս արժանի ըլլալնիդ ÷առաւոր կերւով աւացուցեցիք»2: Ֆրանսիական Հյոււաւոսարանի չենքը նս վւանդավոր դիրք էր Հայերի Համար, որւեղ 70 ղինվոր կար, ինչւես նան Համմուդ աղայի ղորանոցը 650 ղինվորով: Այսւեղ կենւրոնացած էին Զնդեթի լավ մարղված չեթեները: Նրանք անընդՀաւ կրակի ւակ էին ւաՀում Հայկական դիրքերը ն անՀնար դարձնում որնէ չարժում: Մանավանդ, որ ղորանոցը կաւ ուներ արնելյան մասի Հայկական դիրքերի վրա իչիող ւների Հեւ: Համմուդ աղայի ղորանոցին Հայերը ղչլա էին կոչում. նա վանաՀայի Համար թուրքական բռնության իորՀրդանիչ էր: ԳրոՀով ղորանոցին ւիրանալ Հնարավոր չէր, Համենայն դեւս մեծ ղոՀեր կւաՀանջվեր: Բուլղարացի Գրիդորի առաջարկով՝ երկու օրում ÷որվեց սւորդեւնյա անցք, որով ւայթուցիկ նյութեր ÷ոիադրեցին ղորանոց ն այն ՀրդեՀեցին: Թուրքերը իեղդվում էին չենքի ներսում կամ դրսում դառնում թիրաի: Վանեցիները նրանց Հեւաւնդում էին, ՀրդեՀում նան մի քանի ուրիչ չենքեր: Առավույան Հայերը ւոնաիմբության մեջ էին: Հրաւարակվեց Զինվորական մարմնի կոչը Հաղթանակի առթիվ: Դա աւրիլի 10-ն էր: Հաջորդ քայլը Հայերի դիրքերին մու դւնվող թուրքական կեւերի ոչընչացումն էր: Դրանցից մեկը Արարուց Հրաւարակի վրա դւնվող ոսւիկանա-

«Հայրենիք» ամսադիր, 1924 թ., ‹ 11, էջ 84: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 766:

ւունն էր: Աւրիլի 13-ին վարժաւեւ Տիդրանը Հաջողում է թչնամու կրակի ւարա÷ի ւակ մուենալ ոսւիկանաւանը ն ՀրդեՀել մերձակա իանութները: Սակայն դիչերն անձրն է ւեղում ն թուրքերը Հաջողում են ՀրդեՀը Հանդցնել: Երկու օր Հեւո Տիդրանը նորից սողաց այդ դիրքերը, բայց երբ ւեղ Հասավ, չները Հաչալով աղմուկ բարձրացրեցին, ն թուրքերը ղանդվածային կրակ բացեցին: Սակայն դա չի իանդարում մի քանի իանութներ Հրկիղելուն: «Թուրքերը,- դրում է ականաւեսը,- ւեսնելով, որ այլեւս անՀնար է դիմանալ, թողեցին իրենց ՀրդեՀուող դիրքերն ու ÷աիան», իսկ Տիդրանն անվնաս վերադարձավ ն արժանացավ «ԱնվեՀեր Հրձիդ» կոչմանը1: Նույն օրը Հրկիղվում է նան Շան թաղում դւնվող թրքական դիրքը, աւա նան Խաչ-÷ողանի Հրաւարակի վրայի Խուլի ւունը: Թուրքերը Հարկադրված լքում են Սարաճյանի դիրքերը, որին անմիջաւես ւիրանում են Հայերը: Ծանր մարւեր են դնում Փոս թաղի, Խաչ-÷ողանի, Շմավոնյանի ու Նալբանդյանի դիրքերի չրջանում: Նույն ժամանակ Հայերը ոչնչացնում են թուրքերի ուժեղ Հենակեւերից մեկը՝ Թո÷ալ Մոլլայի ւունը՝ նորից սւորդեւնյա անցումով ՀրդեՀելու միջոցով: Նման եղանակով Հայերի դիրքերը ոչնչացնելու թուրքերի ÷որձը ձաիողվեց. սւորդեւնյա անցք ÷որողները նկաւվեցին ու ոչնչացվեցին: Աւրիլի 15-ին Զինվորական մարմինը նամակ ուղարկեց ռուսական Հրամանաւարությանը, որում նկարադրվում էր իրավիճակն ու նչվում. «Ամեն օր սւասում ենք ռուսական օդնության: Խնդրում ենք չւաւել: Հեւո ուչ կլինի»2: Աւրիլի 23-ին կովկասի ÷ոիարքայի դրասենյակից ԱԳ նաիարարին դրեցին, թե մինչն աւրիլի 15-ը Զնդեթը քաղաքի վրա նեւել էր 1700 ական, Վանի չրջակայքի 100 դյուղերի Հայերը մորթված էին, կանանց ւարել էին լեռներ: Շրջա÷ակված Հայերի ուժերը սւառվում էին3: Մեկ օր անց «Ðóññêèå âåäîìîñòè» թերթը դրեց, որ Վանի վիլայեթում վառվում են Հայկական դյուղերը, «ղորաՀավաքի ւաւրվակով սարսա÷ելի բաներ են կաւարվում: Աղդաբնակչությունն աՀավոր վիճակում է, ՀամընդՀանուր կուորած է»4: Այդ ընթացքում քաղաք են լցվում Վասւուրականի Հայության ջարդարար Հրոսակները: Լրացուցիչ թնդանոթներ ու ռաղմամթերք են բերվում Բիթլիսից: Աւրիլի 16-ին թուրքերը ղանդվածային ռմբակոծության ւակ առան ՍաՀակ բեյի դիրքերը, աւա Հարձակման անցավ Հեւնակը: Վիճակը ծանր էր, բայց Հայերն անսասան էին, նրանք թչնամուն մեծ ղոՀեր ւաւճառելով ÷աիուսւի մաւնեցին, ինչը Հնարավորություն ւվեց ժամանակ չաՀել սե÷ական դիրքերն ամրացնելու Համար: Այդ օրը ռմբակոծվեցին Այդեսւանի Հայկական բոլոր դիրքերը, մասնավորաւես Փոս թաղը ն Լավանդ օղլին: Հաջորդ օրն ավելի սասւիկ մարւեր ւեղի ունեցան Հաւկաւես ՍաՀակ բեյի ն Թովմասյանի դիրքերի չրջանում: Հայերը թչնամուն թողնում էին մուենալ ն Հանկար-

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 740: “Ãåíîöèä àðìÿí â Îñìàíñêîé èìïåðèè”, Åðåâàí, 1982, ñ. 281. 3 ÀÂÏÐ, Ïîëèòàðõèâ, ä. 3505, ë. 2. 4 “Ðóññêèå âåäîìîñòè”, 24 àïðåëÿ 1915 ã.

ծակի ՀակաՀարձակումով նրան ռչնչացնում էին: Թուրքերն անինա ռմբակոծության են ենթարկում Արարքի Հայոց դիրքերը, աւա դրոՀի են անցնում 300 ղինվորներով: Փոքրաթիվ Հայեր Ալես Պարսամյանի Հրամանաւարությամբ Հաջողում են նրանց Հեւ չւրւել: Թուրքական 200 Հեծյալներ չարժվում են դեւի Շուչանցի՝ Վարադա դիրքերը: Սակայն նորից անՀաջող: Աւրիլի 18-ին ռմբակոծվեցին Այդեսւանի ոչ միայն դիրքերը, այլն ւները, ÷ողոցները, դւրոցները, եկեղեցիները՝ արձակվեց 400 ռումբ, եղան ղոՀեր: Ռմբակոծությունը չարունակվեց դիչերը: Գլիավոր Հարձակումը սկսվեց աւրիլի 19-ին: Խաչ-÷ողանում ռմբակոծվում էին Նալբանդյանի ն Օթելի դիրքերը: Տների վերնաՀարկերն ավերվեցին: Ռմբակոծությունների կարկւի ւակ Հայերը վերականդնում են ավերված դիրքերը: Հայ նչանառուները որոնում էին թուրք թնդանոթաձիդներին: Թչնամին դրոՀի է անցնում, ՀրդեՀում Հայերի դիրքերը, իուճաւ առաջացնում: Հայերը Հավաքելով վերջին ուժերը՝ թչնամուն ÷աիուսւի են մաւնում: Խաչ-÷ողանը Հարձակման ենթարկելու Հեւ միասին ռմբակոծվում է Այդեսւանի ամբողջ արնմւյան Հաւվածը: Ավերածությունները մեծ էին: Թուրքերը ամրանում են կլոր դարի այդիներում ու չորս թնդանոթներով ավեր ւարածում: Հայերը մինչն մութն ընկնելը դիմադրեցին, աւա վերականդնեցին ավերված դիրքերը: ԹաղաքեաՀրեղում Դարդանելի դիրքերի Հայերը բաց կռվի դուրս եկան՝ օդւվելով այդիների Հողե ւարիսւների ընձեռած Հնարավորությունից: Թչնամու թնդանոթներն անընդՀաւ ռմբակոծում էին: Հայերի դիրքերից մի քանիսը լրիվ ավերվեցին: Վանեցիները Հարկադրված էին իրամաւներ ÷որել: իսկ օրվա երկրորդ կեսին 500 թուրք դրոՀի է անցնում, որւեսղի ճեղքի, երկու մասի բաժանի Հայերի այդիներում եղած դիրքերը: Առաջին Հարձակումը Հեւ է մղվում, երկրորդի ժամանակ թուրքերն ընդՀոււ մուենում են այդ դիրքերին (20 մեւր), սակայն նորից Հեւ են չւրւվում: Հեւնում է 3-րդ Հարձակումը, թչնամին նույնիսկ Հասնում է դիրքերին: Սկսվում է ՀուսաՀաւ կռիվ, որը թուրքերից իլում է 40 կյանք: Նրանք Հարկադրված նաՀանջում են: Թո÷րաի-կալեի դորանոցից նույն օրը ավերիչ ռմբակոծության է ենթարկվում Հակույսները. թչնամին Հարձակման է անցնում, բայց ղոՀեր ւալով նաՀանջում է: Թուրքական սւվար ուժերը նորից դրոՀում են Շուչանցի դիրքերը ն նորից անՀաջող: Զինվորական մարմինը թռուցիկ ւարածեց, որում այդ օրվա Հարձակումներն անվանվում էին ՀուսաՀաւ՝ «աւացոյց նաի թուրքերի անղօրութեան եւ աւա՝ մեր ÷առաւոր յաղթանակի»1: կռիվներն ավելի սասւկացան աւրիլի 20-ին: Արարքի չրջանում Հաջողվում է սւանել թչնամու թնդանոթաձիդներին: ՍաՀակ բեյի ու Թովմասյանի դիրքերի վրա նեւվում է 100 ռումբ: Ամբողջ Այդեսւանը ռմբակոծության ւակ

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 748:

էր: Աւրիլի 21-ին թչնամին դրոՀի է անցնում Հայնկույսների չրջանում, Հայերը, մեջքները ւաւին, կրակի ւակ են առնում թուրքերին ու ÷աիուսւի մաւնում: Մի այլ դիրքում թուրքերը Հաջողում են քանդել այդու ւաւը: Հայերը Հարկադրված ՀակաՀարձակման են անցնում: Սկսվում է ձեռնամարւը: Այդ կռվում սւանվում է 1535 բաչիբողուկ՝ թուրք ն քուրդ1: ԲԱՂԱԲԱՄԵԶ. - Բաղաքամեջի ն Այդեսւանի միջն կաւը լրիվ իղվեց աւրիլի 4-ին: Խղվեց կաւը նան դյուղերի Հեւ: Այսինքն՝ Բաղաքամեջը Հենց սկղբից մեկուսացված էր: Աւրիլի 4-ին Հայերի ղինված ուժերը մուենում են ւաչււանական դծին, որւեսղի կարողանան անմիջաւես դիրքեր դրավել: Բաղաքամեջը նույնւես Հերոսամարւի կանդնեց, կռվեց ոչ թե միայն Հանուն դոյաւնման, այլ նան Հանուն աղաւության, կռվեց թուրքական լուծը թոթա÷ելու Համար: Բաղաքամեջում ու Այդեսւանում մարւական դործողություններն սկսվեցին դրեթե միաժամանակ: ինչւես Այդեսւանում, այնւես էլ Բաղաքամեջում առաջին իսկ ւաՀից կռիվն ընդունեց ՀամընդՀանուր բնույթ: Աւրիլի 7-ին Բաղաքամեջի ւները բարբարոսական ռմբակոծության ենթարկվեցին: Թվում էր, թե ամեն ինչ ավերվեց, թաղում կենդանի էակ չմնաց: Սակայն այդւես թվում էր միայն առաջին ւաՀին: Երբ թուրքերը դրոՀի անցան՝ ավերակները կենդանացան, Հայերը բոլոր կեւերից կրակ բացեցին թչնամու վրա ն նրան Հարկադրեցին Հեւ ÷աիչել: Հայերը Հեւաւնդեցին ÷աիչող թչնամուն ու դրավեցին նրա «Թեքյալիֆի Հարբիե» կոչվող ւաչււանական ամրությունը: Հաջողվեց ւայթեցնել ղորանոցը: Զնդեթը Հասկացավ, որ վանեցիների դեմ կռիվը օրՀասական է լինելու: Վանի ւաչււաններին աՀաբեկելու Համար նա ւիրաՀռչակ չերքեղ ԱՀմեդին Հանձնարարեց ոչնչացնել դյուղերում մնացած Հայերին: Վանի Բաղաքամեջում Համառ մարւեր դնացին աւրիլի 10-ից մինչն 20-ը: Զնդեթը նորից դիմեց իորամանկության: Նա լուր ւարածեց, թե Այդեսւանը դադարեցրել է դիմադրությունը, աւա քաղաքի Հայերին առաջարկեց նույնւես Հանձնվել: Հայերը սկղբում երկմւեցին, մարւերը օրուկես դադարեցվեցին: Բայց Հաջողվում է Համողվել, որ Զնդեթը նորից սւում էր: Մարւերը վերսկսվում են ու չարունակվում մինչն թուրքերի անսւասելի ÷աիուսւը: Բաղաքամեջում նույնւես սւեղծվեց Զինվորական մարմին: Այսւեղ ինքնաւաչււանությունը ղեկավարում էին Շուչանյան վարժարանի ւեսուչ Հ. կոսոյանը, իանութւան Դ. Սարդսյանը, առնւրական Լ. Գալայջյանը, Հ. Ներկարարյանը, Ս. ՇաՀինյանը, Մ. Թորոմանյանը, Մ. Միրղաիանյանը, Եղնիկ վարդաւեւը: Մինչն մարւական դործողությունների սկսվելը Զինվորական մարմինը երկու անդամ Եղնիկ վարդաւեւին բանակցությունների ուղարկեց Զնդեթի մու: Վերջինս ւաւասիանեց. «Այս երկիրը կարող է մնալ Հային կամ թուրքին,

Միիթարեան Օ., նչվ. աչի., էջ 146:

երկուսի մեկւեղ բնակվելն արդեն անՀնար է»: Այսինքն՝ ւաւերաղմ: Բաղաքամեջը Այդեսւանից Հեռու է 5-6 կմ: Ընկած է դրանից արնմոււք ն անջաւված թուրքաբնակ թաղերով: Այն ւաւմական Շամիրամաբերդն է՝ Վանա լճից 1,5 կմ Հեռավորության վրա: Ուներ 400 ւուն (3000 Հոդի) Հայ բնակչություն ն 250 ւուն (1500 Հոդի) թուրք բնակչություն: Բաղաքամեջում էին Հայոց առաջնորդարանը, 7 եկեղեցի, ծիական դւրոց, դրադարան-ընթերցարաններ, Վանի չուկան, նաՀանդաւեւի դրասենյակը, ոսւիկանաւունը, դաւարանը ն վիլայեթի ու քաղաքի մյուս ւաչւոնաւները: Բաղաքամեջում նույնւես Հայերը նաիաւաւրասւվեցին դիմակայելու ամբողջական բնաջնջման աղեւին: Այսւեղ սւեղծվեցին նան Զինական (ղենքերի Հաչվառում, ղինաւաՀեսւ), Մարւական (ղինված ուժի ւեղաբաչիում, դրանց ղեկավարում), Մաւակարարման Հանձնաիմբեր: Պաւերաղմի մեջ Թուրքիայի մւնելուց անմիջաւես Հեւո Բաղաքամեջը ձեռնամուի եղավ նաիաւաւրասւվելու ինքնաւաչււանության ն կարողացավ իր ղինուժը կրկնաւաւկել: Հայերն ունեին 80 մաուղեր 200-ական ÷ամ÷ուչւով ն 84 Հրացան 150-200-ական ÷ամ÷ուչւով: կռիվն սկսվելուց Հեւո մաուղերների թիվը Հասավ 90-ի, իսկ Հրացաններինը՝ 101-ի: Ունեին նան 120 որսորդական Հրացան ու աւրճանակ: Ռաղմամթերք դնելու Համար Հանդանակվեց 23340 ղրուչ: Այսւեղ ւաչււանական դիծը բաժանված էր չորս դուու. ա) Թավրիղի դռան դուի, ուներ վեց Հիմնական ն մի քանի օժանդակ դիրքեր: Հրամանաւարը Վ. Սարդսյանն էր, կռվողների թիվը՝ ավելի քան 50 Հոդի: բ) Թեքյալիֆի Հարբիեի. սա դլիավոր դիծն էր ն ընդդրկում էր ռաղմաճակաւի Հարավային մասը: Ուներ 8 դիրք: Հրամանաւարն էր Հ. Ներկարարյանը, ղինվորների թիվը՝ 52: դ) Ցաղմալուի ն Խանի ւակ (Հարավ-արնմոււք), ուներ 5 դիրք: Հրամանաւարն էր Մ. Թորոմանյանը: կռվողների թիվը՝ 43: դ) Ամբարի դուի (արնմոււք), ուներ 6 դիրք: Հրամանաւարը Մ. Միրղաիանյանն էր. կռվողները՝ 26 Հոդի: Թուրքերն ամրացել էին մինարեթներում, քարաչեն մղկիթներում, ղորանոցներում ն բերդում: Հայերի յուրաքանչյուր դուու դեմ թչնամին ուներ մեկ թնդանոթ. Բերդից ռմբակոծում էին 3 նոր ն 4 Հին մակնիչի թնդանոթներ: Հայերի ղոՀերի 90 ւոկոսը ընկավ Բերդից արձակված ռումբերից: Թուրքերն ունեին 1000 ղինվոր: Աւրիլի 21-ի կռիվների մասին լրաւու դիվանը աւրիլի 22-ին թռուցիկ ւարածեց՝ «Երէկուայ մեր ÷առաւոր յաջողութիւնը» անունով. «Երէկ թչնամին կաւարեց ամենաբուռն յարձակումը մեր Հիւսիսարեւելեան ամբողջ դծին վրայ, իուժելով այդիները»1: Թո÷րաի-կալեի ղորանոցում ւայթեց մի թնդանոթ, ղոՀվեց չորս մարդ: Աւրիլի 19-21-ի կռիվներն «իրենց կաւաղութեամբ

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 750:

ոչ նաիընթացն ունէին եւ ոչ ալ այլեւս կրկնուեցան»1: Օրական Հայկական դիրքերի ու ւների վրա ընկնում էր 400 ռումբ, ժամում արձակվում էր 10.000 ÷ամ÷ուչւ2: Զնդեթը էրղրումից Հրավիրել էր դերմանացի ղինվորական մասնադեւի, որը սակայն վիճակը ÷րկել չկարողացավ ն մեկնեց Հայւարարելով, թե «ես չէի սւասում այդւիսի դիմադրություն»3: Աւրիլի 22-25-ին եղան մասնակի կռիվներ: 22-ի դիչերը Հայերը ՀրդեՀեցին թուրքերի Աղալուիի ն Համղիի դիրքերը: Ընդ որում՝ վերջինի Հրկիղման դործողությունների ընթացքում դրա մասնակիցները (բացի մեկից) ղոՀվում են: Աւրիլի 25-ին թուրքերը Հաջողում են Հայերին անակնկալի բերել ն դրավել Շուչանցի դիրքերը: Այդ նույն օրերին Դիլմանում թուրքական բանակը իայւառակ ւարւություն կրեց, ւալով 20 Հաղար սւանված: Զնդեթն այս մասին չդիւեր: Թուրքերը Հենց Հայ էին ւեսնում՝ յաթաղանի Հարվածով դլուիը կւրում էին4: Բ. Ըչըրը վկայում է, որ ռաղմական չւաբն արդելել էր ոդելից իմիչքներ դործածելը, մաՀմեդական կանանց ու երեիաների վրա կրակելը: Հայերը կռվում էին բարձր ւրամադրությամբ. «մաՀացածի Համար ոչ մի սուդ»: Նոդալեսը նկաւում է, որ Հայերը կրակում էին դիւուկ, Հաւկաւես մաուղերից: Նրանք չաղա÷ների միջով անցքեր էին բացում որւես Հրակնաւներ: Նա Վանի կռիվն անվանում է «բացառիկ», «Հրեղեն սւանդանոց»: ԱնՀնար էր չսարսռալ, երբ Բերդից ւեսնում էի «այրվող դյուղերն ու ադռավների սն երամները, որոնք չների Հեւ վիճարկում էին», թե իրենցից ո՞ւմն են ւաւկանելու «Հայերի ու թուրքերի անկենդան մարմինները, որոնցով ծածկված էին Վանի նեղ ÷ողոցներն ու մերձակա դաչւերը»5: Գործում էին ինքնաւաչււանությունն աւաՀովող ծառայություններ (սակրավորների, բժչկական): «Սւեղծվեցին կոմիւեներ, որոնք ղբաղվում էին անակնկալներով... մի մարդ ւվեց իր ամբողջ ցորենը... ԱւաՀովված էր Հասարակական ÷ռի աչիաւանքը, բաժանվում էին Հացի քարւեր, բացվեց ւաք կերակուրների իոՀանոց, օրաւարեն էին ւալիս ... բոլորին, ով դրա կարիքն ուներ»: կռվողներին ղենքով աւաՀովելու ինդիրը լուծելու նւաւակով ղինարանից բացի սւեղծվեցին ÷ամ÷ուչւարան, վառոդարան, որւեղ աչիաւում էին մասնադեւ արՀեսւավորները, ինչւես նան քիմիկոս-ւրոֆեսոր Միքայել Մինասյանը, որոնք Հին ղենքերը նորոդելու Հեւ միասին ւաւրասւում էին նորերը: Սակայն վանեցիները կռվում էին ոչ միայն մարւական ղենքով, այլն «եղունդներով, աւրճանակներով, որսի Հրացաններով եւ կը դիմադրէին

Միիթարեան Օ., նչվ. աչի., էջ 146: Եկարյան Ա., Ցուչեր, ԳաՀիրէ, 1947, էջ 320: Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 76: Խօջalօտ R., նչվ. աչի., էջ 64: Նույն ւեղը, էջ 270:

կրուււի թնդանօթներուն, որովՀեւեւ Հաւաւն իրենց կուրծքերէն բրոնղի ւաւնէչներ կերւեց»1: կռվում էին ոչ միայն ւղամարդիկ, այլն կանայք, ոչ միայն չա÷աՀասները, այլն երեիաները (Ասլանյան Ասլան, իսաջանյան Բաբկեն, Աւոմյան Անդրանիկ, Գյոլողյան Մարւիրոս, Հայդուդյան Հակոբ, Թովմասյան Արամ-Լեռ կամսար): իսկ կիրակոս կիրակոսյանն անցավ թչնամու դիրքերը, սւանեց երկու թուրք ղինվորի ու նրանց ղենքերը վերցրած Հեւ եկավ: կիրակոսը ւարդնաւրվեց «Պաւվո իաչով»: Երեիաները վերցնում էին դեռ չւայթած ռումբը, վնասաղերծում ն ւալիս ղինադործներին՝ վառոդն օդւադործելու Համար: Թուրքերը դժդոՀում էին ամերիկացիներին. «Մենք բան չենք կարող անել այդ Հայերի դեմ: Նրանք կռվում են իրենց ւաւերի Հեւնից... Նրանք սւանում են մեղ»2: իրենց անղորությունը թաքցնելու Համար Հնարում էին, թե Հայերը դործածում էին թունավոր ն ւայթուցիկ ռումբեր: Դրա ÷ոիարեն Հայերը ÷ոքրիկ չան վղից կաւում էին վառվող լաււեր ն քչում թուրքական թաղեր, թուրքերը սկսում էին բոլոր կողմերից կրակ բացել: կամ ձիու ւոչից ւակառ էին կաւում ն աղմուկ-աղաղակով քչում դեւի թուրքերը: Աղմուկն ընդունելով որւես Հակառակորդի Հարձակում, նորից սկսվում էր Հրացանաձդություն: Նոդալեսը Հայերի դործողություններն ու անձնաղոՀությունը անթաքույց Հիացմունքով է նկարադրում: Նա թուրքական դումարւակը Հարձակման է ւանում ն դրավում մի քանի ւներ, որւեղ ւեղադրում է ուղիղ նչանառությամբ կրակող թնդանոթներ: Դրանք քարուքանդ արեցին Հայկական մի չարք ամրություններ: Հայերը կռիվը չարունակեցին ավերակներում: Երբ Նոդալեսը մարւի է նեւում իր վերջին ուժերը Հեչւ Հաղթանակի վսւաՀությամբ, այդ Հարձակումը նույնւես ձաիողվում է, Հարձակվողների մեծ մասը սւանվում կամ վիրավորվում է: «Դանդաղորեն ն Համառորեն Հայերը ւաՀում էին քաղաքը, կաւաղի ՀուսաՀաւությամբ ւաչււանվելով իրենց քանդվող... բոցավառվող ւներում»: Թե որքան Հնարամիւ, ռաղմավարական առումով դրադեւ էր կաղմակերւված Այդեսւանի ւաչււանությունը, երնում է նան այն ÷ասւից, որ ցարական բանակի չւաբը ուսումնասիրելով ւաչււանական այդ Համակարդը, կաղմեց քարւեղ ն այն ներկայացրեց ղլիավոր Հրամանաւարությանը՝ որւես ռաղմավարության լավադույն նմուչ: Գեներալ Նաղարբեկովը ծանոթանալով ինքնաւաչււանության մանրամասներին, ասաց. «...Հւարւ եմ, որ Հայ եմ»3: Մեկ անդամ նս նչենք, որ Վանի ն Վասւուրականի Հերոսամարւերում վիթիարի էր կանանց ներդրումը: Նրանցից մեկն էր Սաիոյենց Նանոն, որն Այդեսւանի կռվի ժամանակ դրսնորեց անսաՀման նվիրվածություն ն անվաիություն: Նա սուրՀանդակ էր ն անընդՀաւ դիրքից ղիրք էր անցնում, Հեւաիուղության դնում, Հայրենասիրական երդերով ոդեչնչում կռվողներին: «Վան-Տոսւ», 1916 թ., ‹ 22-23: Խոaքք Օ., նչվ. աչի., էջ 31: «Գրքերի աչիարՀ», 30-ը Հունիսի 1990 թ.:

«Բնութիւնը կ’երդէ, երբ դարուն է, իսկ ես կ’երդեմ, որովՀեւեւ չոււով բացուելու է մեր աղաւութեան արչալոյսը»1: Աչիենը (Աղդային մայրիկ) Հիսուն ւարեկան կին էր, բայց անսւառ եռանդով: Մեծ աչիաւանք ծավալեց Վասւուրականի Հայ կանանց միությունում: Նրա ղեկավարությամբ էր աչիաւում կարի արՀեսւանոցը: Նա եռանդուն մասնակցություն ունեցավ Հայ դաղթականների ւեղավորման, նրանց սննդի կաղմակերւման դործին: Շաւաիում Հայերի ամենակարնոր դիրքը Սողուանց դյուղն էր: Աւրիլի 26-ին դյուղը ւաչարվում է ն սկսվում է կաւաղի կռիվ: կւրվեց կաւը մյուս դիրքերի Հեւ: ՍուրՀանդակ էր ւեւք: ԱՀա այդ ւաՀին 10 ւարեկան ՍրբուՀին իր ծառայությունն է առաջարկում: Գնդակների ւեղաւարա÷ի ւակ աղջնակը ընկնելով, վերկենալով. թաքնվելով ու սողալով ւեղ է Հասնում ն ւեղեկություններ Հավաքելով վերադառնում է: Թաղի կռվում նույն բանն է անում մի ուրիչ աղջնակ՝ Ասմարը: կանայք ցուցաբերեցին անձնական իիղաիության, Հերոսության, անսաՀման նվիրվածության ÷այլուն օրինակներ: Նման օրինակներից էր նան Աղավնի Վարդանյանի վարքադիծը, որ ինքնամոռաց Հանդդնությամբ մինչն վերջ ւաչււանելով ռաղմաճակաւի ամենաՀանդուցային դիրքը, դրանով ÷րկեց ամբողջ քաղաքը: Նա Հայ մարւիկներին թաքուն անցկացնում էր թչնամու դիրքերը՝ Հանկարծակի Հարձակման Համար: Պաւանյակ Արամ կաւոււիկյանը ռումբը ձեռքին թչնամու դնդակների ւարա÷ի ւակ երեք անդամ մւավ թուրքական դիրքերը, դրանք ՀրդեՀեց ն Հայերի Համար նւասւավոր վիճակ սւեղծեց: կարաւեւ ն Մարւիրոս Մուրադյանները Հրկիղեցին ÷ոսւ-Հեռադրաւունը՝ դրանցում եղած ղինվորների Հեւ միասին: Պաւանի Հերոսները Հրկիղեցին նան օսմանյան բանկի ւեղական բաժանմունքի չենքն ու կառավարչաւունը: Զնդեթը իոսւովանեց՝ «կառավարության նամուսը քաղաքում կործանվեց»2: Հայ վրիժառուները ւայթեցրին ւեւական ղինաւաՀեսւը: ԱՀա՛ նան ինքնաւաչււանության ղեկավար Հայկակ կոսոյանը՝ սառնարյունություն, կամքի անսասանելի ուժ, Հմւություն: Զնդեթը Հայերի մու նորից ւաւվիրակներ է ուղարկում ն առաջարկում Հանձնվել, ղենքերը Հանձնել, իոսւանալով աւաՀովել նրանց անձի անվւանդությունը: Հայերը ւաւասիանում են. «Ե՛կ վերցրո՛ւ»: Երբ Բաղաքամեջում սնունդը սւառվելու վրա էր ն ՀուսաՀաւության ալիքներ էին նչմարվում, թուրքերի մու աչիաւող մի Հայ արՀեսւավոր թաքուն ունկնդրում է երկու սւաների ղրույցը, թե Դիլմանում ռուսները Հաղթել են ն թե թուրքերը նաՀանջում են: Նա անմիջաւես այդ լուրը Հասցնում է Հայերին, ինչը մեծ ոդնորություն է առաջացնում: Վանեցիների Համար դադարել էին դոյություն ունենալուց «Զեմ կարող», «Դժվար է» Հասկացությունները. այն ինչ Հարկավոր էր կռվի Համար, անվե1

Զէյթլեան Ս., Հայ կնոջ դերը Հայ յեղա÷ոիական չարժման մէջ, Պէյրութ, 1968, էջ 95-96: Համբարյան Ա., նչվ. աչի., էջ 51:

րաւաՀ ւեւք է արվեր: Վանեցին դարձել էր նվիրյալ: Մ. Փորթուդալյանի, Մ. Ավեւիսյանի, Պեւոյի Հեղա÷ոիական մկրւության քուրայով անցած ւարեց մարդիկ ՀովՀաննես Մկրւչյանն իր սիրած նվադաիմբի առաջն ընկած դնաց Զինվորական մարմնի նսւաւեղին ն ւաւվով մեռնելու երդում ւվեց. «կեանք ու մաՀուան օր է, Հայրենակիցնե՛ր. ւաւուով մեռնելու դերադոյն ժամը... Ցառա՛ջ, դէւի դիրքե՛ր, դէւի աղաւ կեանք ու անմաՀութի՛ւն»1: Ամրաչեն ջոկաւի անդամները Գրիդոր Պանիրյանի դլիավորությամբ դործում էին անձնվիրությամբ. «Ցաճաի չարք մը դիրքեր... միեւնոյն օրուան մէջ վեց-եօթը-ութը անդամ քանդուեցան եւ... նոյնքան անդամ նորէն վերաչինուեցան ճարւար եւ անձնաղոՀ ամրաչէն բանուորներու աչիաւանքով»2: Այնուամենայնիվ Վանի ինքնաւաչււանության վիճակը դնալով ծանրանում էր: Սկսած աւրիլի 12-ից սուրՀանդակներ էին ուղարկվում կովկաս՝ ռուսական բանակի ծրադրերի մասին լուրեր սւանալու Համար, սակայն նրանցից միայն մեկը Հաջողեց ւեղ Հասնել: Դրանք երեք Հոդի էին, ուղարկված Արամի կողմից Հայւնելու, որ աւրիլի 15-ից «բոլոր Հայերը ÷ակված են քաղաքի թաղերում: Զնդեթ ÷աչան ռմբակոծում է քաղաքը, արձակվել է 1700 արկ: Շրջաւաւի մու 100 Հայկական դյուղեր մորթված են, կանանց ւարել են լեռներ..»3: Աւրիլի 20-ից Հեւո ուղարկված բանադնացները չէին Հաջողում Բերկրիից այն կողմ անցնել: Բայց թե՛ Այդեսւանը ու թե՛ Բաղաքամեջը մնում էին կանդուն ն իիղաիաբար Հեւ էին մղում թչնամու դրոՀները4: Աւրիլի 20-ին մի թուրք սւա դիմեց Հայդուկ Շաւաիցի Ավոյին, թե Հայերն ի՞նչ են ւաՀանջում: Ավոն ւաւասիանեց. «էսօր մեր նամուսի Համար թվանք ձեռքիս կկռւիմ. քանի Զեւդեթը կայ, կուղեմ անոր դլուիը, Հասկցա՞ր»5: Հաջորդ օրը Զնդեթը երկու Հայ կանանց միջոցով նամակ է ուղարկում Զինվորական մարմնին ն ւաՀանջում ղինաթա÷վել ու Հանձնվել, այլաւես «այսօր Գաւաչէն եկող Հրեւանիները ... ամբողջովին քաղաքի վրայ ւիւի ուղղեմ... ձեղ ÷րկութիւն չկայ»6: Հայերը մերժեցին այդ ւաՀանջը նս: Մերժվեց Զնդեթի նան աւրիլի 22-ի նույնաբնույթ վերջնադիրը: Սկսվեց Բաղաքամեջի անինա ռմբակոծությունը: Հայերն աննկուն էին: Վալին նորից դնաց սադրանքի: Նա դյուղերից եկած 500 Հայի քչեց Բաղաքամեջ՝ այնւեղ սով ու Համաճարակ առաջացնելու դիւավորությամբ: «ՑուսաՀաւական դրութեան մէջ էինք,- դրում է Ա. Եկարյանը,- լուր չունեինք նաեւ Բաղաքէն, վերջաւէս յաջողուեցաւ ւեղեկանալ, որ Բաղաքի մեր ւղաքը իրենց դիրքերու վրայ էին միչւ»7: իսկ կռիվները չարունակվում էին: Թուրքերն իրենց բոլոր ուժերը կենւրո1

«Հերոսամարւեր...», էջ 27: Նույն ւեղում, էջ 29: ÀÂÏÐ, Ïîëèòàðõèâ, ä. 3505, ë. 2. «Վան քաղաքի ժողովրդային Հերոսաւաւումը», ԹեՀրան, 1916, էջ 121: 5. Նույն ւեղում, էջ 125: 6. Նույն ւեղում, էջ 126: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 756:

նացրին Բաղաքամեջի ու Այդեսւանի վրա: Նրանք նոր ուժեր ու ռաղմամթերք էին բերում: Նաիաւաւրասւվում էին նան Հայերը, սւեղծվեցին մի քանի թռուցիկ իմբեր նեղն ընկած դիրքերին օդնելու: Սակայն «այս անդամ,- Հայւնում է Եկարյանը,- յաջողութեան չաւ յոյս չունէինք: Մեր ամբողջ ուժն անոր մէջ էր, որ որոչած էինք կռուիլ մինչեւ վերջին րուէն, վերջին ÷ամ÷ուչւը»1: Բաղաքի Հյուսիսից մինչն արնելք՝ Սղդա դյուղը, 5-6000 թուրք ղինվոր Հավաքվեց: Սկսվեց օրՀասական կռիվ2: ԱՑԳԵՍՏԱՆ. - Աւրիլի 27-ին կռիվները չաւ բուռն էին Արարքի Հաւվածում. Հայերի դիրքերն ավերվում են: Թուրքերը նորից դրոՀի են անցնում ու նորից Հեւ մղվում: 28-ին թուրքերը ձեռնարկեցին վերջին ու վճռական դրոՀը: Զորս թնդանոթներ անընդմեջ ռմբակոծում էին ԹաղաքեաՀրիղի Հայնկույսների Հաւվածները: Մի չարք դիրքեր մինչն կեսօր լրիվ ավերված էին: Թուրքերը նեւվում են սվինամարւի, սակայն ավերակների միջից նորից Հառնում են Հերոսները ն թչնամուն Հեւ չւրւում: Նույն ժամանակ Հարձակում է սկսվում Մրույանի ն Աղունիկյանի դիրքերի վրա: Արդյունքը նույնն էր: կռիվը չարունակվում է դիչերը: Հաջորդ օրը իաղաղ է անցնում: Թիմարից (Ալյուր) եկած մի կին ւաւմեց, թե իրենց դյուղացիներից «ով որ կրցաւ՝ ÷աիաւ, մնացեալ ւղամարդիկ անինայ կուորուեցան: իսկ ÷ոքր մաս մը ջաՀել եւ դեղեցիկ կիներ ու աղջիկներ քիւրւերու բաժնեցին: Ես թուրքին քով էի եւ մի քանի օրէ ի վեր կով կը կթէի ու այդիին մէջ քաղՀան կ’ընեի, երբ ւեսայ, որ մեծ իրարանցում մը ինկաւ թուրքերուն մէջ: Բիչ եւք ւանւերը եկաւ եւ սկսաւ ձեռքերով դլուիը ծեծել, թէ «քեաֆիր Մոսկով կելեճէք»: կիներն ու երեիաները սկսան լալ, աղաղակել ու մաղերնին ÷եւել: Ես կծկուեցայ այդիին թու÷երուն մէջ... Միեւնոյն աղմուկն ու իրարանցումն ինկաւ դրացի ւուներուն մէջ եւս: իմ ւան ւիրուՀին սկսաւ իմոր չաղել, իսկ Հայր ու որդի սկսան բեռները կաւել: Նոյնը կը կաւարուէր նաեւ դրացի ւուներուն մէջ... Գլուիս առի ու ÷աիայ: ՃանաւարՀին ւեսայ քիւրւերու քարաւաններ...»3: Փաիսւականներից չաւերն էին Հայւնում նման լուրեր: իսկ Վանում թչնամու դիրքերը լռում էին: Դրանք մասամբ դաւարկվում էին. թուրքերն ու քրդերը Հեռանում էին Արւամեւի ուղղությամբ: Զինվորական մարմինը աւրիլի 29-ին Հայւարարեց. «Զանաղան աղբիւրներէ կ’իմանանք, թէ թուրքերու մէջ իուճաւ կը ւիրէ եւ թէ անոնք իրենց դիրքերը կը լքեն»4: Սակայն թուրքական դիրքերը դրավելու Հայերի ÷որձերը Հանդիւեցին ուժեղ Համաղարկի: Միայն Այդեսւանի «դլիավոր ւողուան եղող Խաչ-÷ողանի վրայի դիրքերը դրաւուեցան եւ Հնչեց Հայոց նվադաիմբի իրոիւ նուադը»5: կռիվն աչիուժացավ մայիսի 2-ին, վերսկսվեցին ռմբակոծությունները: Մայիսի 3-ին դրանք ավելի կաւաղի դարձան: Ռմբակոծում էին բոլոր կեւե1

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 756: Եկարյան Ա., նչվ. աչի., էջ 212-215: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 760: Նույն ւեղում: Եկարյան Ա., նչվ. աչի., էջ 223:

րից, ռմբակոծում էին նան Այդեսւանի ներսի իաղաղ թաղերը: Ռմբակոծությունը չարունակվեց մինչն ժամը 16-ը: Հայնկույսների Հաւվածում Հայերը ՀակաՀարձակման անցան: Նույնը կաւարվեց Դարդանելի դիրքերում: Թչնամին ÷աիուսւի դիմեց: Հայերը մւան Թո÷րաի-կալեի ղորանոց ու ՀրդեՀեցին: Նրանք դրավեցին նան Զըմղըմ Մաղարայի բարձունքը՝ դրանով իսկ ւեր դարձան Այդեսւանի ելք ու մոււքի վրա Հսկող կեւերին: Գրավեցին ու Հրկիղեցին Հաջի Բեքիրի ղորանոցը, աւա առաջ չարժվեցին Հինդ մղոն երկարություն ունեցող Խաչ-÷ողանով՝ Այդեսւանն ու Բաղաքամեջը միմյանց կաւելու Համար: Այդ ընթացքում Զնդեթը Հասցրել էր ÷աիչել: Նրա լքված ւանը դւան ւեղի իւալական ÷ոիՀյոււաւոս Բ. Սւորւոնիին Հասցեադրված մի երկւող. «Պաւերաղմական Հարկադրութեանց ւաւճառով քաղաքը կը թողում: Ճիչդ է, որ ցաւի արժանի վիճակ մըն է եղեր իռովութեանց մէջ դւնուող երկրի մը մէջ նաիադաՀութիւն ընելը: Աչքի առջեւ դւնուող երաիաներուն դթալը արդելեց մեղի դիչերային յարձակումներ դործել: Ռուսերը կացութենէն օդւուեցան: Ասւուած ÷որձանք Հասցնէ դաւաճան քոմիթաճիներուն»1: Մայիսի 3-ը աղաւության օր էր: Հայերի ձեռքին էին Շամիրամի ւակից սկսած մինչն քաղաքի Հեռավոր արվարձանները, Հայկավանքից մինչն ւաւմական բերդը, Թավրիղի դուռը ն Բաղաքամեջը: Գիչերը բոլոր ւները դրավված էին, բոլոր չենքերը քողարկված, չաւերն էլ Հրկիղված: Մայիսի 4-ին Այդեսւանի ն Բաղաքամեջի ւաչււանները միացան իրար: Ճառով Հանդես եկավ Փանոս Թերլեմեղյանը. «Մենք բերեր ենք ձեղ Այդեսւանի ձեր ղինակից ընկերներու Համբոյրն ու Հիացմունքը: Երկու ւեղն ալ ÷առքով յաղթանակեցինք, թչնամին անղօր ու իայւառակ ÷աիաւ»2: ԽորՀրդանչական մի ÷ասւ: Գեներալ Նիկոլանը երբ ւեսավ Հայերի կառուցած դիրքերը, Հարցրեց. «Արդյոք ձեր չարքերուն մէջ ղինուորական ամրութեանց կառուցման մասնադէւներ եղա՞ծ են: ՈրովՀեւն այս դիրքի (Թեքյալիֆի-Հարբիեի ամրոցի) վիճակը, անոր նկուղային ամրացումը... կը յիչեցնէ Փորթ-Արթուրի բերդային ամրութեանց...»3: կռիվների ընթացքում թուրքերը Հայերի վրա արձակել էին 16.000 արկ, որից 10.000-ը՝ Բաղաքամեջում4: Վանում իւալական դործակալի ւվյալներով՝ թուրքերը սւանել էին 100 կին ու երեիա ն մի քանի ւղամարդ, իսկ իրենք դրոՀներից միայն մեկի ժամանակ կորցրել էին 60-70 մարդ: Ա-Դոն դրում է, որ Բաղաքամեջում Հայերից սւանվել էր 43 ն վիրավորվել 71 մարդ: Այդեսւանում Հայերի կորուսւներն անՀամեմաւ մեծ էին5: Հ. կոսոյանի ւվյալներով Բաղաքամեջում սւանվել էր 34 ն վիրավորվել 69 Հայ6, իսկ Ա. Եկարյանը նչում է, որ Այդեսւանում Հայերի

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 766: կոսոյեան Հ., նչվ. աչի., էջ 162: Նույն ւեղում, էջ 175-176: Áàðáè À.,  ñòðàíå óæàñîâ. Ìó÷åíèöà Àðìåíèÿ, ñòð. 75. Ա-Դո, նչվ. աչի., էջ 364: կոսոյեան Հ., նչվ. աչի., էջ 166-169:

կորուսւները կաղմում էին 250 մարդ, որից կռվողներ՝ 145 մարդ1: Շոյբներ Ռիիւերի ւվյալներով Վանում թուրքերը կորցրեցին 1000, իսկ Հայերը՝ 300 մարդ2: Գրավվեց նան քաղաքի բանւը, որի Հայ բանւարկյալներին, սակայն, թուրքերը Հասցրել էին սւանել: Մայիսի 4-ին ն 5-ին Վանում ՀրդեՀ էր ու կողուոււ: ՊաՀանջվում էր կերակրել 70 Հաղար կիսաքաղց մարդկանց: Ոչնչացվում էին ղորանոցները, ոսւիկանաւունը, բանւերը, մարւական դիրքերը՝ անակնկալներից իուսա÷ելու Համար: ՀրդեՀվեցին թուրքական թաղերը, որւեսղի դրանց ւերերն այլնս չվերադառնային, իսկ քաղաքում մնացած թուրք բնակչության Հանդեւ ցուցաբերվեց միանդամայն ուչադիր վերաբերմունք՝ նրանց բոլորին անվնաս Հանձնեցին ամերիկյան ու դերմանական միսիաների ներկայացուցիչներին: Մայիսի 5-ի երեկոյան քաղաք են մւնում Հայ կամավորները: Հաջորդ օրը ժողովրդին դիմում է Զինվորական մարմինը. «Ամիս մը առաջ, այսօր, երբ թչնամին վաւաբար կռիւ յայւարարեց քաղաքակրթութեան եւ արդարութեան դէմ, մեր դէմ. մենք Հաւաւքով ÷արեցանք ղէնքին եւ մեր Հոդիին իորէն ղդացինք, որ յաղթանակը մերը ւիւի ըլլայ այս կռուին մէջ, վասնղի մեր կռիւը իաւարին դէմ էր, ւդիւութեան եւ բռնութեան դէմ՝ ճչմարւութեան եւ արդարութեան Համար... Մեր ղինուորի արի ու անսասան դիմադրութիւնը ամեն ւեղ թչնամիին ղդացնել ւուաւ, որ մեր երակներուն մէջ չէ դադրած, կը Հոսի ւակաւին արիւնը աղաւութեան ու կռուի... Արբած ենք մենք եւ ասւուածային իենթութեամբ լեցուած, որովՀեւեւ Հաղարաւոր ւարիներու մեղ թալանող, կողոււող, իաչողն է, որ դլիաւաւառ կը ÷աիչի այսօր եւ Հաղարաւոր ւարիներու մեղի թալանողին եւ իողիողողին է, որ կը թալանենք, կը կուորենք, կը իաչենք մենք: Վրէժի անողորմ, բայց արդար ասւուածն է, որ նսւած է մեր ներսը եւ մեր դլիավերեւը: Վրէժի ձայնն է, որ կը լսենք մենք Հիմա եւ այդ ձայնը կու դայ Հաղարաւոր ւարիներու ընթացքին սրաիողիող Հայ սերունդներու, թոնիրի մէջ իորովուող մանուկներու եւ բռնաբարուած կոյսերու սասանեցնող եւ աղեկւուր կանչերու մէջէն... Այսօր, ուրեմն, ւօնն է ոչ միայն մեր ամսօրեայ ւայքարին եւ յաղթանակներուն, այլեւ նաիաւօնը Հայկական Աղաւութեան բոլոր բռնաւոր լուծերէն, բոլոր յոչուած ճիրաններէն»3: Հայ կամավորների ւաչւոնական մոււքը ւեղի ունեցավ մայիսի 6-ին, երբ նրանք ՇաՀբաղի դյուղից ձդվեցին մինչն Այդեսւան: Ամբողջ ժողովուրդը նրանց դիմավորում էր քաղաքից դուրս՝ 60 Հաղար մարդ նվադաիմբի Հեւ: ՍաՀակ Զանդոյանը բարձրացավ Վանա բերդի ւարիսւը ն դեն չւրւեց

Եկարյան Ա., նչվ. աչի., էջ 228: Լօքտiստ 1., 8օոiօհէօ ս.օո մiօ Լaջօ մօտ 4ոոօոiտօհօո Մօlkօտ iո մօո 1սոkօi, Քօէտմaո, 1916,

տ. 65.

Եկարյան Ա., նչվ. աչի., էջ 268-269:

օսմանյան դրոչակը ն ւեղն ամրացրեց Հայկական դրոչակ: Վանեցիների Հաղթանակն առաջին Հերթին ճիչւ կողմնորոչման արդյունք էր՝ Հային բնաջնջել նւաւակադրած թչնամու Հեւ միայն մեկ Հարաբերությունն է արդյունավեւ՝ կռվել ոչ թե Հանուն կյանքի, այլ Հանուն մաՀվան: Մեծ նչանակություն ունեցան նան կուսակցական ներՀակությունից ձերբաղաւվելը, դերաղանց կաղմակերւվածությունն ու կարդաւաՀությունը, ճիչւ մարւավարությունը՝ ոչ թե Հարձակում, այլ ուժեղ ւաչււանություն, ռաղմական Հիանալի ամրությունների սւեղծում, ու նան այն, որ իրական Հույս էր Հայ կամավորների ու ռուսական բանակի մուալոււ դալը: Վանի Հերոսամարւը ÷րկեց Հայության վարկը, նրա մարւունակության Համարումը, ինչւես նան 150-200 Հաղար Հայի կյանք: «Երկու իրադարձություն՝ Վանի Հայերի օրինական ինքնաւաչււանությունը նրանց սւառնացող ջարդին դեմ Հանդիման ն ռուսների առաջիաղացումը իրար Հեւ որնէ կաւ չունեն ն չեն կարող դիւվել որւես ւաւճառ ն Հեւնանք... իրենց ինքնաւաչււանությամբ Վանի Հայերը լոկ նւաւակ էին Հեւաւնդում՝ ÷րկել Հարաղաւների կյանքը»1: Այսինքն՝ կառավարության դեմ Վանում կանիամւածված չարժում դոյություն չուներ: «կանիամւածված էին միայն այն Հալածանքները, որոնք իրականացվում էին Հեւնողականորեն»2: Վանում Հայերի դեմ կռվում էին նան 1200-1300 քրդեր Սուլեյման բեյի Հրամանաւարությամբ: Նոդալեսը ւաւմում է մի ընդունելության մասին. «ՆաՀանդաւեւը երեկոյան լավ Հադուսւով նսւած էր դիմացս... կաւիւան Ռաչիդ բեյը ձաի կողմում էր անթերի Համաղդեսւով: Նա լաղերի դումարւակի Հրամանաւարն էր ն նաՀանդաւեւի աջ ձեռքը... Նրան այսւեղ ւեսնելով... ինչւես կարող էի ւաւկերացնել, որ այդ նրբադեղ մանիկյուր արված ն դաՀաղարդ ձեռները կարող էին թրջված լինել մեծաթիվ անմեղ ղոՀերի արյունով: Զենւլմեն կոչվող ԱՀմեդ բեյը.. իր աղնվական չարժուձնով ... նման էր ւճնամոլի.. Բայց նա ոչ այլ ոք էր, եթե ոչ ւիրաՀռչակ Զերքեղ ԱՀմեդը, որ Հեւո սւանեց ԶոՀրաւին, Վարդդեսին ն Տաղավարյանին...»3: Բրդերի աիորժակը դրդռելով նրանց մարւունակությունը բարձրացնելու Համար Զնդեթը իոսւացել էր նրանց ւալ ամբողջ ավարը: «Ֆաիրէււին ÷աչայ իւր ներկայութեան Ճեմալ ւէյի բերանը բացաւ կւրուկ եւ աՀաւոր յայւարարութիւնով, Վան, Տեորթ-Եոլ ն Զեյթուն իրար իառնեց, որւէս թէ Վանայ 10.000 Հայերու օդնութեամբ կովկասցի 25.000 Հայ կամաւորներ յաջողած են քաղաքը դրաւել»4: Մայիսի 4-ին Վանը լրիվ աղաւադրված էր: Հաջորդ երեք օրերին քաղաք մւան Հայ կամավորական դնդերը: ի ւաւիվ նրանց՝ թուրքերից իլված թնդանոթներից 50 Համաղարկ արձակվեց:

Լօքտiստ 1., նչվ. աչի., էջ 129: Նույն ւեղում, էջ 198: Խօջalօտ, նչվ. աչի., էջ 73-74: «կիլիկեան կսկիծներ». Վաւերադրեր կիլիկիոյ կաթողիկոսական դիւանէն. 1903-1915, Պէյրութ, 1927, էջ 191-192:

Մայիսի 5-ին Վան մւան Խեչոյի, Ա. Մելիք-Մուսյանի ն Դալի Ղաղարի կամավորական ջոկաւները: Գիչերը ն Հաջորդ օրը ւեղ է Հասնում Դրոն: «Մայիսի 6-ին,- դրում է Ա. Բարբին,- ռուսական բանակը մւավ Վան: Դրանից առաջ Վան մւավ Հայկական ջոկաւը Վարդանի ղեկավարությամբ, որը միավորում էր Բեռու, Համաղասւի ու Դրոյի դնդերը, որոնք քիչ անց նորից բաժանվեցին ու Հարձակվեցին քրդերի վրա: Աւա Դրոն չարժվեց դեւի Մուչ, մւավ Խնուս ու ջաիջաիիչ Հարվածներ Հասցրեց թուրքերին»: Հանդես դալով ռուսական բանակի ւաւվին կաղմակերւված ճաչկերույթում, Արամ Մանուկյանն ասաց. «Երեք ամիս առաջ մենք Հույս չունեինք ռուս ղորքի դալու վրա: Մեր դրությունն անելանելի էր. կա՛մ թույլ ւալ, որ մեղ մորթուեն ոչիարների ւես, կա՛մ կործանվել «Տիւանիկ» նավի նման՝ երաժչւության Հանդիսավոր Հնչյունների ւակ: Մենք դերադասեցինք վերջինը ն մենք կը կործանվեինք, բայց մեղ օդնության եկաք դուք, եկաք անսւասելի կերւով ն մեր Հաղթանակների կեսը ձեղ ենք ւարւական»: Պեւրոդրադն ի լուր աչիարՀի Հայւնեց, որ ռուսական բանակը «Վանում բռնադրավել է 26 Հրեւանի, մեծ քանակությամբ ռաղմամթերք, կառավարական դանձերը: Հայ բնակչությունը իանդավառությամբ ընդունեց ռուսական ղորքին»1: Նույն օրը Հրաւարակվեց ինքնաւաչււանության մարմնի դիմումը Հայ ժողովրդին. «Ամսօրեայ ւայքարը, ղոր ւարինք ÷առքով ու ւաւուով, այսօր իր կաւարելիութեան մեջ կը վայելենք... Այսօր աՀա Հայկական ղրօչակն է, որ Հաղարաւոր ւարիներու ընթացքին առաջին անդամն է կը ծածանի, ու բռնութիւնը Հայ ղինուորի դնդակէն Հալածական կը ÷աիչի»2: Նիկոլանը Հեռադրեց բանակի Հրամանաւարին. «ՇնորՀիւ ղինուած Հայ ժողովրդի եւ ռուսաՀւաւակ Արամի ղեկավարութեամբ, Վանը մէկ ամիս ւաչււանուեցաւ եւ երեք օր առաջ միայն Հայերը դերակչռեցին, ու թուրքերը սկսան նաՀանջել: Բաղաքը այրուած է: Աղաւ են մնացեր քանի մը Հայաբնակ թաղեր եւ ռուսական Հյոււաւոսարանը: Հայերը յանձնեցին բերդի բանալիները: Ժողովուրդը եւ Վանի ւաչււանները, եւիսկուոսի եւ Հոդեւորականներու առաջնորդութեամբ կաղմակերւեցին Հանդիսաւոր ցոյցեր»3: Նիկոլանի ներկայացմամբ՝ ռուսական բանակի Հրամանաւարությունը մայիսի 7-ին Հասւաւեց Ա. Մանուկյանի նչանակումը Վանի ժամանակավոր նաՀանդաւեւ: Այդ առթիվ դեներալ Օդանովսկու Հեռադրերում ասվում է, որ որւես նաՀանդաւեւ Ա. Մանուկյանին է Հանձնվում «Վանի չրջակայքի կառավարութիւնը: Ան կաղմելու է վարչութիւն միմիայն Հայերէն եւ յենուելու է Հայ երկրաւաՀներու վրայ...»: Հավանաբար ավելի բարձր ղեկավարությանը չուրաիացրեց նման նչանակումը, մանավանդ այն, որ Հայի էր Հանձնվում ամբողջ նաՀանդի նաՀանդաւեւությունը ն Վանի ղեկավարությունը կաղմը«Բնօրրան», 1995 թ., ‹ 1, էջ 13: կէորկիղեան Ա., նչվ. աչի., էջ 198: «Հայրենիք», ամսադիր, 1925 թ., մայիս, էջ 86:

ված էր լինելու «միմիայն Հայերէն եւ յենուելու էր Հայ երկրաւաՀներու վրայ»: ԱՀա թե ինչո՛ւ նա Նիկոլանին ուղարկում է երկրորդ Հեռադիրը, որում ասվում է, թե Արամը նաՀանադաւեւ է նչանակվում «ւայմանով, որ ան ենթարկուի ղինուորական իչիանութեան, այսինքն՝ բերդաւաՀ ղօրքի դլիաւորին...»1: Մայիսի 8-ին Ա. Մանուկյանը կոչով դիմում է ժողովրդին, որում մասնավորաւես ասվում է. «Ռուսական յաղթական բանակի առաջիաղացումը նոր դարադլուի եւ իրաւակարդ կը բանայ մեր քաղաքի եւ դաւառի իրաւաղուրկ ժողովուրդին Համար... Ներկայ ւաւմական ւաւասիանաւու օրերուն մէջ Հայ ժողովուրդը միայն մէկ նչանաբան ւիւի ունենայ՝ Համաիմբուիլ ամբողջ եոանդով կառավարութեան չուրջը՝ վերակաղմակերւելու կեանքը ... արժանի լինելու Համար քառորդ դարէ աւելի մղուած ւայքարին մեջ ինկած Հերոսներու յոյսերուն եւ յիչաւակին...»2: Ա. Մանուկյանը մեծ եռանդով ձեռնամուի եղավ ավերված քաղաքի ու նաՀանդի վերածնման դործին: Ընդամենը մի քանի օրում նա կարողացավ ձնավորել կառավարական մարմինները: Դա Արնմւյան Հայասւանի ւարածքի վրա առաջին Հայկական կառավարման Համակարդն էր: Սւեղծվեցին նաՀանդային վարչություն, ւնւեսական մարմին, քաղաքական վարչություն, կրթական ւեսչություն, երկրադործական, առողջաւաՀական, առնւրի մարմիններ, ոսւիկանական ւեսչություն, դաւական մարմիններ: Ձնավորվեց 14 դավառների ղեկավարությունը, նչանակվեցին դավառաւեւներ: Թե՛ նաՀանդային ն թե՛ դավառային կառավարման ղեկավարներ նչանակվեցին միայն Հայեր: Ոսւիկանության կաղմում կար 360 մարդ: կաղմվեց նան 1915 թ. մարւ-դեկւեմբեր ամիսների բյուջեն, որի եկամւային մասը ւլանավորված էր 178.340 ռուբլի: Դարավոր սւրկական լուծը թոթա÷ած Հայն աներնակայելի եռանդով լծվեց իր երկրի վերաչինության դործին: Վան են դալիս արնելաՀայ մւավորականության նչանավոր ներկայացուցիչներ: Սկսեց ձնավորվել քաղաքի մչակութային կյանքը. կաղմակերւվում էին ւոնաիմբություններ, Հանդեսներ, Համերդներ, մեծարման երեկոներ (Հ. Թումանյան, Ռոսւոմ): Սակայն Վան է դալիս նան դլիավոր Հրամանաւարի ւեղակալ Ցուդենիչը: Ա. Մանուկյանը դնում է նրա դալուսւը ողջունելու, բայց ռուսական թթու մեծաւեւականության այդ ոչ չարքային ներկայացուցիչը նրան չի ընդունում: Հեւադա իրադարձությունները վկայեցին, որ ցարական կառավարության Համար Հայասւան անունով երկիր դոյություն չուներ, այլ կար միայն ռուսական բանակի նվաճած ւարածք, որի վրա, բացի ռուսից, ուրիչ ոչ ոք որնէ իրավունք կամ Հավակնություն չէր կարող ունենալ: Մայիսի 20-ին ռուսական դործող բանակից Վ. Շչերբինը Պեւրոդրադ դրեց. «Մեր ÷առաւանծ Հերոսների արադ երթը ծայրասւիճան ծանր ւայմաննե1

«Արամ...», էջ 466: Նույն ւեղում, էջ 467:

րում՝ անկանոն մաւակարարում ն ճանաւարՀների բացակայություն, ժամանակին օդնություն Հասցրեց Վանի ւաչււաններին մի այնւիսի բաիւորոչ ւաՀին, երբ նրանք աւրում էին իրենց վերջին օրերը: Փամ÷ուչւները լրիվ սւառված էին, Հաց չկար, երբ Զնդեթ ÷աչան, դրավելով քաղաքի բերդը, ն Վանա լճի այն կողմում դւնվող Դաւվանի միջոցով օդնություն սւանալով, անդադար կրակի ւակ էր ւաՀում իրամաւներում դւնվող Հայերին: Հարմար արւաՀայւություններ չկան նկարադրելու Վանի Հայությանը Համակած ոդնորությունն ու եռանդը մեր ղորքերի Վան մւնելու ւաՀին: Զորքերը ծածկվեցին ծաղիկներով: Մաւուցվեցին Հաց ու աղ, ինչւես նան քաղաքի բանալին, ւրվեց Հրանոթային Համաղարկ... Մեր կողմից Վանի դրավումն ունի չաւ կարնոր քաղաքական նչանակություն: Մերն է ծաղկուն երկրամաս կուլւուրական աղդաբնակչությամբ, Թուրքա-Հայասւանի Հին մայրաքաղաքով, որը ռուսական բանակը դրավում է առաջին անդամ...»1: «Ռուսական ռաղմական իչիանությունը,- դրեց «Êàâêàçñêîå ñëîâî»-ն,Վանում ն նվաճած նաՀանդում սւեղծեց քաղաքացիական վարչություն ւաւերաղմական ժամանակի իրավունքներով, որի ղեկավար նչանակվեց Վանի ինքնաւաչււանության Հերոս Արամը: կյանքը քաղաքում ասւիճանաբար Հունի մեջ էր մւել, երբ Հանկարծ էվակուացիայի Հրաման սւացվեց: Վանի ու Վասւուրականի Հայությունը բռնեց դաղթի ճամ÷ան»2: Ռուսական ղորքերը Վանից լճի Հյուսիսային ն Հարավային ա÷երով չարժվեցին դեւի Դաւվան, աւա նան՝ դեւի Բիթլիս ն Մուչ: Բայց ոչ Բիթլիս Հասան ն ոչ էլ Մուչ, Հուլիսի 1-ին նաՀանջեցին Սորբ ու Աիլաթ: Օդւվելով դրանից՝ քրդերը Հարձակման անցան Մոկսում ն Շաւաիում: Թուրքերը եռանդուն դործողություններ ծավալեցին նան Օլթիի, Ալաչկերւի ն Սարիղամիչի ուղղություններով, ինչը Հայերի չրջանում իուճաւ առաջացրեց: Հուլիսի 18-ին ռուսական Հրամանաւարությունը Հայերին ւեղյակ ւաՀեց, որ իրենք նաՀանջում են ն առաջարկեց, որ Վանի ժողովուրդը նույնւես թողնի քաղաքն ու մեկնի կովկաս: Սկսվեց «Վասւուրականի մեծ դաղթը»: Դա վանեցիների առաջին դաղթն էր: Վանի Հայկական իչիանությունն ունեցավ 70 օրվա կյանք: Երբ ւարղ դարձավ, որ Վանը թողնվելու է թուրքերին, Ա. Մանուկյանը առաջնորդարանում ժողով Հավաքեց ն այդ մասին ւեղյակ ւաՀեց քաղաքի ավադանուն: Վանեցիները Հուսալքվեցին, մանավանդ, որ անդամ ճամ÷ա ընկնելու Համար նաիաւաւրասւվելու ժամանակ չւվեցին: Վանեցիների դաղթը չես ասի, թե կաղմակերւված բնույթ ուներ: Գործում էր. «Ով կարող է, թող ÷րկվի» սկղբունքը: Հեչւ է ասել, Բերկրիի կիրճն անցնելու Համար վանեցիները երեք օրում ւեւք է կւրեին 100 կմ: Զկային ÷ոիադրական միջոցներ, ինչն անելանելի կացություն էր սւեղծում ծեր, Հիվանդ կամ ÷ոքր երեիա ունեցող ընւանիքների Համար:

ÀÂÏÐ, Ïîëèòàðõèâ, ä. 3505, ë. 29. “Êàâêàçñêîå ñëîâî”, 1 ÿíâàðÿ 1916 ã.

Գաղթում էր 150.000 մարդ, դաղթում Հիմնականում Հեւիուն: Բայլում էին արնի այրող ճառադայթների ւակ, ամւի վերածված ճանաւարՀի ÷ոչու միջով: Բարավանը մչւաւես Հարձակման էր ենթարկվում թուրքերի ու քրդերի կողմից, նա արադ մաչվում էր, ÷ոքրանում, մեռնում էին քաղցից, Հոդնությունից, Հիվանդություններից, ղոՀ դառնում թչնամու Հարձակումներին: Ռուսական սաՀմանն անցան ավելի քան 100.000 Վան-վասւուրականցի ÷աիսւականներ, որոնց Համլենն ու Բրոնը անվանում են «ցեղասւանությունից ÷րկված բացառություններ»1: Դրանք իսկաւես բացառություններ էին, որովՀեւն այդ դաղթը նչանակեց նան ւասնյակ Հաղարավոր վանեցիների ու վասւուրականցիների կուորած ու մաՀ: Շաւաիի, Մոկսի, Գավաչի Հայության առջնը թչնամին կւրեց Զանիկի կիրճում, ւեղի ունեցավ աՀռելի կուորած: Հուլիսի 19-ին, երբ Հաղարավոր Հայեր ÷որձում էին անցնել Բերկրիի կիրճը, Հրաձդություն սկսվեց: Ժողովուրդը իուճաւի մաւնվեց: Սակայն այդ ւաՀին ւեղ Հասան Դանիել վարդաւեւ Զադոյանի ն ՀովՀաննես վարդաւեւ Հուսյանի ղինված իմբերը, որոնք երեք կողմից դրոՀեցին թչնամու վրա: Բայց ժողովրդին ÷րկել չկարողացան: կուորվեց 12 Հաղար մարդ: կամավորական դնդերը դաղթող Հայերին լուրջ օդնություն ցույց ւալ չկարողացան, քանի որ Անդրանիկի ն Դրոյի դնդերը Արճեչի վրայով նաՀանջեցին դեւի իդդիր, իսկ Բեռին ու Համաղասւը Բաչկալեի վրայով՝ դեւի Խոյ: Ամենաուչ Հեռացողներն էին Արամ Մանուկյանը, Արմեն Գարոն ն նրանց ուղեկցող ղինյալ իմբերը2: «Êàâêàçñêîå ñëîâî» թերթի 1915 թ. Հունիսի 24-ի Համարում Դուիովը դրում է. «Հարյուրավոր վերսւ երկարությամբ, Օրդովից մինչն Վան, կարաքիլիսայից մինչն Ալաչկերւ ն դրանից Հարավ՝ անցնում են յաթաղանից ÷րկված սովաՀար Հայերը... Արճեչի, Բաթնոսի, Աիլաթի, կո÷ի ն Խնուսի կաղաներում ու սանջակներում թուրքերը վալիների Հրամանով չաւ ւեղերում ջարդել են մի քանի Հաղար կանանց ու երեիաների... Սիւան լեռան մերձակայքում թա÷ված է Հայ կանանց ու երեիաների մու 2000 դիակ: Բոլոր այդ չրջաններում մոլեդնում են ւիֆը, ջրծաղիկը ն ուրիչ Հիվանդություններ... Միայն Մանաղկերւում կա ւիֆով Հիվանդ ավելի քան 1000 մարդ»: «Վանում ամբողջ Հայ բնակչությունը,- 1915 թ. օդոսւոսի 24-ին դրում է Թուրքիայում Գերմանիայի դեսւան ի. Համամջինը,- որ չի Հաջողել ÷աիչել,ւեղի մուսուլմանները սրի են քաչել: Խնայվել են միայն յոթ ւարեկանից ցածր երեիաները, որոնց ւեղավորել են առանձին չենքում, Հավանաբար թուրքացնելու նւաւակով»3: Զմյուռնիայի իչիանությունները ւեղի մաՀմեդականներին Հաչվառում են, որւեսղի բնակության ուղարկեն Վան:

Համլեն Ա., Բրոն Ժ., Վերականդնված Հիչողություն, Ե., 1995, էջ 104: «Տարօնի արծիւ», 1950 թ., ‹ 30, էջ 11-15: Ñîôèÿ, ÖÄÈÀ, ô. 321, îï. 1, ä. 2464, ë. 24.

ԱրւասաՀմանյան ւեւական դործիչներից ու դեսւաններից Վանի իրադարձությունների մասին առաջինը ւեղյակ դարձավ ՎանդենՀայմը: Աւրիլի 11-ին նրան Հրավիրում են Թուրքիայի ՆԳ նաիարարություն ն իիսւ դաղւնի Հայւնում, որ Վանում աւսւամբություն է բռնկվել ն ձեռնարկվում են Համաւաւասիան Հակամիջոցներ: Դեսւանը Հույս է Հայւնում, որ կառավարական ուժերը կարդ ու կանոն Հասւաւելիս կիուսա÷են քայլերից, որոնք կարող են Համարվել քրիսւոնյաների ջարդ: Նաիարարության ւաչւոնաւարը կիսաբերան ւաւասիանում է. «Վանի կայաղորը կաղմված է վաւ վարժված ջոկաւներից ն Հաղիվ թե Հնարավոր լինի ամբողջովին իուսա÷ել ծայրաՀեղություններից»1: կարինում Գերմանիայի Հյոււաւոսը Հաջորդ օրը Հեռադրեց՝ Վանում ն չրջակայքում իռովություն է ծադել, Հավանաբար ռուսական դրդռությունների Հեւնանքով: Փողոցային կռիվներ են ընթանում: Հեռադրական դծերը ոչնչացված են, Պարսկասւանի Հեւ Հաղորդակցությունը՝ իղված: ՆԳ նաիարարությունը Հասւաւում է նչված լուրի ճչւությունը, սակայն ինդրել է առայժմ Հրաւարակման չւալ: Գերմանական դեսւանության ւվյալներով՝ թուրքերը Վանում կորցրել են 600 մարդ: Ռումբերի մեծ ւաչարներ են Հայւնաբերվել կեսարիայում ն Դիարբեքիրում, որի Հեւնանքով «կառավարութիւնը նաիաղդուչական լայն միջոցառումներ է ձեռնարկել Հայկական չարժման ւարածումը կանիելու Համար: կարինում ձերբակալուած է 200 Հոդի: Մեծ բնակավայրերից Հայերի ւարադրութիւնը չարունակւում է: Տարադրուածների ւեղերը ղբաղեցնում են մաՀմեդական դաղթականները»2: Այսւիսով դերմանական դիվանադեւները ՀամաՀունչ էին Զնդեթի ն երիւթուրքական մյուս ւարադլուիների Հեւ՝ Վանում կաւարվածը ոչ թե ինքնաւաչււանություն էր, այլ աւսւամբություն: ԱՀա այդ «աւսւամբությունը» Հիմք դարձրեցին Հիմնավորելու Հայերի ղանդվածային ջարդերը: Մեծ եղեռնին վերաբերող թուրքական որնէ Հուչադրություն, ւաւմադիւական ուսումնասիրություն կամ լրադրային Հոդված չկա, որում Վանի իրադարձությունները չներկայացվեն որւես Հայոց ցեղասւանության դլիավոր ւաւճառներից մեկը: Նաիորդ դրքում օդւադործված վավերադրերը Հիմնովին Հերքում են թուրք-դերմանական այդ թեղը: Անդամ կարինի դերմանական Հյոււաւոսի վերը նչված Հեռադիրն է դա Հերքում Հեւնյալ արւաՀայւությամբ. «Մեծ բնակավայրերից Հայերի ւարադրությունը չարունակվում է»: 1915 թ. Հունիսի վերջին Բարձր Դուռը Հայւարարեց, թե Վանի վիլայեթում մնացած 150 Հաղար մաՀմեդականների ճակաւադիրն անՀայւ է, իսկ օդոսւոսին էնվերը ւնդեց, որ Հայերը նրանց բոլորին սւանել են: Երկու ամիս անց Բեռլինում թուրքական դեսւանությունը «ոչնչացված» մաՀմեդականների թիվը 180 Հաղարի Հասցրեց:

ԷՕ 1սոkօi 183, 8Լ 36, ՎանդենՀայմի 11/24-ը աւրիլի 1915 թ. Հեռադիրը: Տաչեան Հ., նչվ. աչի., էջ 48:

Թուրքերն ու դերմանացիները, մասնավորաւես արդի ւաւմաբանները, ւնդում են, որ Վանի իրադարձությունները ոչ թե թուրքական իչիանությունների քաղաքականության Հեւնանք էին, այլ ռուսների թելադրանքով ւնական ժամանակաընթացքում նաիաւաւրասւված աւսւամբություն: Այդ միւքը Հիմնավորելու Համար նրանք օդւադործում են նան Հայ որոչ դործիչների ու ւաւմաբանների մւքերը: Անաչառ ականաւեսներն ու ժամանակակիցները Հակառակ կարծիքին էին: «Այսւես կոչված Վանի աւսւամբությունը,- դրում է Լե÷սիուսը,օրինական ւաչււանության սովորական դործողություն էր, մի դրվադ (Հայերի) ջարդի ւաւմության, բայց ոչ մի դեւքում դավաճանություն, ինչը Հասւաւում են նան ւաչարմանն ականաւես դերմանացիները»1: էլիղաբեթը նկաւում է. «Զնայած վալին այդ (ինքնաւաչււանությունն) անվանում է աւսւամբություն, իրականում այն Հայերի ւներն ու կյանքը ւաչււանելու ÷որձ էր»2: Ամերիկյան միսիոներների վկայությամբ՝ Հայերին դրդռել էր Զնդեթը, որւեսղի ւաւրվակ լիներ նրանց ջարդելու Համար: Գրեթե նույն միւքն է Հասւաւում Բրայսը. «Հայերը Վանում չեն աւսւամբել, այլ ւարղաւես ւաչււանվել են»3: Զնդեթը Հայերին ղորակոչում էր ոչ թե բանակում ծառայելու, այլ նրանց կուորելու նւաւակով4: «Խօw 7օոk 1iոօտ»-ը մայիսի 25-ին դրեց. «Վանը Թուրքա-Հայասւանում ն Ուրմիան Պարսկասւանում մի քանի ամիս չարունակ Հալածանքի ն Հարձակման էին ենթարկվում թուրքերի ն քրդերի կողմից: Դրությունն այնքան լրջացավ, որ եվրուական ւեւությունները բողոք ներկայացրեցին»: Նանսենը Հեդնում է Հայերի աւսւամբության մասին թուրքական թեղը: Նա դրում է. «... Պայթեց Վանի ըմբոսւությունը, որ թուրքերն անվանեցին «Հայկական դավադրություն»... Այսւես կոչված Վանի «աւսւամբությունը» թուրքերը չաՀարկեցին որւես Հայերի դավաճանության իրական աւացույց»5: Թուրք դործիչ ԱՀմեդ Ռեֆիկը դւնում էր, որ «Վանի Հայերի աւսւամբությունը, ռաղմական դործողություններին իոչընդուելը երիւթուրքերին ւաւրվակ ընձեռեցին աղդային իղձերի իրականացման Համար: իրավական ն ուժեղ ւեւությունում, նման իրավիճակներում, կառավարությունը կսաՀմանա÷ակվեր Հակակառավարական ելույթների ճնչումով, սակայն երիւթուրքերն ընւրեցին Հայերի ֆիդիկական բնաջնջման ն այդ եղանակով արնելյան վիլայեթների Հարցի վերացման ուղին»6: Վանի Հերոսաւաւումը ծնեց կարծիքների ու ւեսակեւների ավելի քան բաղմաղանություն: Թուրքիայում ւարածված է այն կարծիքը, որ Վանում կաւարվածը ւնական ժամանակ նաիաւաւրասւված աւսւամբություն էր:

Լօքտiստ 1., նչվ. աչի., էջ 128-129: 8aոոօwտ 1., Աո էհօ Լaոմ օք 4ոaոaէ, Լօոմօո, 1916, ք. 128. 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 627: Մորդենթաու Հ., նչվ. աչի., էջ 298: Նանսեն Ֆ., Խաբված ժողովուրդ, Ե., 2000, էջ 251: Rօքik 4., Աki kօոiէօ. Աki kiէa., Ատէaո.սl, 1919, տ. 19.

Բյամուրան Գյուրունը դրում է, որ այդ մասին Զնդեթին Հայւնի էր, դեռ 1914 թ. նոյեմբերի 29-ին1: Ըսւ նրա՝ Վասւուրականը Հեղեղված էր «Հայկական ավաղակաիմբերով»: Մարւի 20-ին Զնդեթը Հեռադրել էր. «ՆաՀանդի բոլոր մասերում ղինված բաիումները չարունակվում են... Ենթադրվում է, որ աւսւամբների թիվը 2000-ից անցնում է»2: Ալի իսՀանի կարծիքով՝ վանեցիների կռիվը նւասւեց «Դիլմանում ռուսների Հաղթանակին»: էնվերը ւաՀանջում էր ոչնչացնել Վանը, ռուսներին մեղադրում էր մաՀմեդականներին աքսորելու մեջ ն առաջարկում էր նույն կերւ վարվել Հայերի Հեւ: Նոդալեսը կաւարվածի մեղքը բարդում էր Հնչակյան ն ռամկավար կուսակցությունների վրա, ժիւում, որ թուրքական բանակը մասնակցել է Հայերի ջարդերին, որ Թալեաթի՝ «այրել, ավերել, սւանել» կոչող Հեռադիրը կուորածների վրա որնէ անդրադարձ չի ունեցել: Ըսւ նրա՝ Հայկական թաղերի վրա նեւվեց 16.000 արկ3: «Աւրիլի 14-ին Գնորդ կաթողիկոսը Հեռադրեց Վորոնցով-Դաչկովին, որ Թավրիղի առաջնորդից ւեղեկություն է սւացվել, թե Թուրքիայում աւրիլի 10-ից սկսվել է Համաւարած ջարդ: 10.000 Հայեր ղենք են վերցրել ն կռվում են քրդերի ու թուրքերի դեմ: կաթողիկոսը ինդրում էր, որ ÷ոիարքան ÷ութացնի ռուս ղորքի արչավանքը դեւի Վան»: Սրանից Լեոն եղրակացնում է, թե «վաղօրոք եղել է ւայմանավորվածություն՝ աւսւամբություն ն արչավանք Վանի վրա»4: Վանի վրա արչավող ռուսական բանակի առաջնամասում,- չարունակում է Լեոն,- դնում էր Վարդանի «Արարաւյան» կամավորական դունդը, որի կաղմում կար 2000 մարդ: Գունդը մայիսի 6-ին մւնում է Վան: Մենք ձեռքի ւակ վկայություններ չունենք ռուսների Հեւ վանեցիների նաինական ւայմանավորվածության մասին ն չենք բացառում, որ ռուսների չաՀադրդռվածությունը նրանց մղած կլինի Հարաբերություններ Հասւաւելու իրենց սաՀմանի վրա դւնվող Վանի Հայ դործիչների Հեւ: Սակայն նան ակնՀայւ էր, որ այդ կաւը ոչ թե ջարդերի ւաւճառ էր, այլ բնաջնջվելուց ÷րկվելու օժանդակ Հնարավորություն, որովՀեւն Հայերը ո՛չ նւաւակ ունեին թուրքական լուծը ղինված ւայքարի միջոցով ւաւալելու ն ո՛չ էլ նաիաՀարձակ են եղել: Վանում ւարւվելուց Հեւո Զնդեթը չարժվեց դեւի Հարավ-արնմոււք: Սկղբում նրա «ղասաբ-թաբուրները» (դաՀիճների դումարւակ: Նա ինքն էր իր ղինված ուժերին այդւես անվանում) Հարձակվեցին Սղերդի վրա ն մորթուեցին ւեղի Հայ ն ասորի բնակչության մեծ մասին: Հուլիսի 25-ին նա կաղմակերւեց Բիթլիսի Հայության ջարդը: կանայք ու երեիաները, ինչւես անասունների Հեւ են վարվում, բաժանվեցին քրդերին ու թուրքերին: Զնդեթը,դրում է Բրիսւոֆեր Ուռկերը, ոչնչացրեց Սալնո ձորի ամբողջ Հայությանը, աւա չարժվեց Մուչի ու Սասունի վրա5:

Օսոսո Խ., 1հօ 4ոոօոiaո Էilօ, Լօոմօո, 1985, ք. 96. Նույն ւեղում, ք. 61: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 627. Լեո, Անցյալից, Թիֆլիս, 1925, էջ 320: Սalkօո Ըհ., 1հօ Տսոvival օք a Խaէiօո. Խօw 7օոk, 1980, ք. 4-5.

Երբ դարնանը ռուսները նաՀանջեցին, թուրքերը դա Համարեցին բարենւասւ ւայման Հայերին ՀաչվեՀարդարի ենթարկելու: «Հեւեւաբար, ÷ոիանակ նաՀանջող թչնամիին Հեւեւելու, թիւրք բանակը եւ դարձաւ եւ Վանի Հողամասը արչաւեց: Փոիանակ ռուսական մարղուած ղինուորներով բանակին դէմ կռուելու, թիւրքերը իրենց Հրացանները, դնդացիրները եւ ուրիչ ղէնքերը դարձուցին Վանի դիւղերը բնակող կիներուն, ւղոց եւ ծերերուն դէմ»: Սկսվեցին իժդժութունները, «չորս օր անընդՀաւ ջարդ կաւարեցին: Աւրիլի 15-ին (2-ին) 500-ի չա÷ երիւասարդ Հայեր կանչուեցան Ականցէն, լսելու Համար սուլթանին մէկ Հրամանը. արեւմոււին, անոնք քաղաքէն դուրս Հանուեցան եւ անիղճօրէն Հրացանաղարկ սւանուեցան»1: Վանա լճի Հյուսիսային մասում դւնվող դյուղերում երեք օրում 24.000 Հայ սւանվեց: ՄաՀմեդականների Հանդեւ Վանում Հայերի «դաղանությունների» մասին լուրերը ւարածվում էին բոլոր միջոցներով՝ բանավոր, թե դրավոր: Վիեննա ուղարկված լրւեսադրերից մեկում կարդում ենք. թե «էրղրումի մի երես÷ոիան, որը երիւթուրքական կոմիւեի աղդեցիկ անդամներից է (Հավանաբար Բ. Շաքիրը), ասաց ինձ, որ կառավարաթյունը մեծադույն ջանքեր է թա÷ում, որւեսղի Վանի չրջանում Հայերի կաւարած դաղանությունները թուրքական Հասարակությանը Հայւնի չդառնան, որովՀեւն, եթե դառնան, Հեւնանքը թուրքական վրեժինդրության սարսա÷ելի ւոռթկումը կլինի: Ասում են, թե Հայերը Վանում թուրքերին, անդամ կանանց ու երեիաներին, այնւես էին կուորում, որ ռուս սւաները ÷որձել են վերջ ւալ այդ արյան բաղնիսին՝ ծանր ւաւիժներ սաՀմանելով»2: Փասւերն ու վավերադրերը լրիվ Հակառակն են ասում: Երբ ռուսները դրավեցին Վանը, ամերիկյան միսիոներների մու թաքնված 3000 Հայեր դուրս եկան ու նրանց ւեղը թաքնվեցին 1000 թուրք կին ն երեիա: Հայ կամավորները միսիոներներին Հանձնեցին նան մի թուրքի, որը ւարծենում էր, թե 20 Հայ է սւանել: ԱՀա թե ինչ են ւաւմել Ըչըրը ն Վանի դերմանական որբանոցի ւնօրեն Շւյորրին. «Մեր Հողամասում կան Հաղար թուրք կանայք ն երեիաներ, որոնց մեղ մու են բերել Հայ ղինվորները, որովՀեւն սա թուրքերի Համար լավադույն աւասւանն է... Հայերն, ընդՀանրաւես, թուրք դերիների նկաւմամբ Հիացմունքի արժանի ինքնաղսւում են դրսնորում, եթե Հիչենք, թե ինչւես էին նրանց վերաբերվել թուրքերը»3: Վերը նչված 150 Հաղար մաՀմեդականների առնչությամբ Լե÷սիուսը դրում է. «Վանի վիլայեթում կա 180 Հաղար մաՀմեդական, որից 30 Հաղարը թուրք է ն 150 Հաղարը՝ քուրդ: 30.000 թուրքեր ռուսական բանակի առաջիաղացման ժամանակ ÷աիել էին Բիթլիսի վիլայեթ... Վանի վիլայեթի 150.000 քրդերը, որոնք Հիմնականում աւրում են Հարավային ն Հարավարնելյան

Մորդենթաու Հ., նչվ. աչի., էջ 247: Wien, HHSTA PA XII 272 Konst. 15 August 1915. Lepsius J., Der Todesgang des Armenischen Volkes: Bericht über das Schicksal des Armenischen volkes in der Turkei warend des Weltkrieges. Potsdam, 1919, s. 96.

չրջաններում, չարժվեցին Ղավի վերին Հովիւ՝ Տիդրիսի Հոսանքն ի վար, մնացել էին ռուսական ճակաւի Հեւնում ն ռաղմական դործողությունների չրջանում չեն եղել: ...Այդ 150.000 մաՀմեդականներին ընդՀանրաւես ոչինչ ն ոչ ոք չի սւառնացել, ուր մնաց, թե կուորված լինեին Հայերի կողմից...»1: Նույն ինդրի մասին Ֆայեղ էլ-Ղուսեյնը դրում է. «Ես ղբաղվել եմ այդ դործով, Հարցու÷որձ եմ արել Դիարբեքիր եկած Վանի բնակիչներին ու ւաչւոնյաներին, թե Վանում կամ վիլայեթի որնէ մասում Հայերը մաՀմեդականներին սւանե՞լ են: Բոլորը ժիւողական ւաւասիան ւվեցին ն ասացին, որ կառավարությունը մինչն ռուսների դալը ... քաղաքն աղաւել էր ւվել մաՀմեդական բնակչությունից»2: ինչ վերաբերում է մեծաթիվ թուրքերի ռչնչացմանը, աւա դա Հնարավոր չէր նան այն ւաւճառով, որ նրանք Վանի վիլայեթում «բնակչության միայն չնչին մասն էին կաղմում»3: Նոդալեսը դրում է. «Եթե Վանում չրջա÷ակված 3000-4000 Հայերը ղինվորական նվադաիմբեր սւեղծելու, ժամանակավոր կառավարություն կաղմելու ն մեդալներ ու ղինվորական չքանչաններ ւաւրասւելու ÷ոիարեն ղանդվածային դրոՀ ձեռնարկած լինեին, ո՞վ դիւի, թե մեր վիճակն ինչ կլիներ»4: Հայերը չէին Հարձակվում, որովՀեւն ոչ թե ւաւերաղմի մեջ էին թուրքերի դեմ, այլ ւարղաւես ւաչււանվում էին ոչնչացումից: Դրա ÷ոիարեն, երբ ռուսները նաՀանջեցին, թուրքերը վերադառնալով Վան (օդոսւոսի 11-ին) Հայւարարեցին, թե «Վանի դրավումն ավելի չաւ Հայերի, քան ռուսների արածն էր» ն Հայերին սւասում է «սարսա÷ելի դաւասւան»: Երբ Պալավիչինին Մեծ վեղիրին ինդրեց մեղմացնել Հայերի Հանդեւ քաղաքականությունը, նա իոսւացավ, բայց չարեց ն Հայերի վիճակն ավելի ողբերդական դարձավ: Սրի քաչվեցին քաղաքում ու դյուղերում մնացած բոլոր Հայերը, որոնք Հիմնականում ծերեր, Հիվանդներ ն երեիաներ էին: Երբ ռուսական ղորքերը երկրորդ անդամ մւան Վան, քաղաքում ն դյուղերում 55.000 դիակ Հավաքեցին ն այրեցին: Բրայսը բերում է օրիորդ կնա÷ի վկայությունը՝ նրա նամակները դրված Բարւոնին 1915 թ. մայիս-Հունիս ամիսներին, ինչւես նան Ե. Ռչւունու՝ «կոչնակ» թերթում 1916 թ. ււադրված Հոդվածաչարը: Վանի ինքնաւաչււանության մասին նյութեր կան նան ականաւեսներից Մելարինի «Բիթլիսի ողբերդությունը» դրքում, Ուչելինի (1917 թ.) նամակներում, Դ. Բլարեսի «4ո 4ոօոiօaո Քհ)տiօiaո iո 1սոkօ)» (8օտէօո, 1918) դրքում, Հոլանդական նւասւամաւույց Հանձնաժողովի Հրաւարակած «Խaտէaliոջ մօո 4ոոօոiօոտ iո 1սոkiյa, ոaaո 8օոiօհէօո, Մaո 1օջջօէսiոջօո Սոէջօջօvօո Սօօո lօէ Խiմօոlaոմiտօհ Ըօոiէօ iտէ Աalք.օէօօո aaո մօ Խօօմliյմօոմօ 4ոոօոiօոտ»-ում (Աaaոlօո, 1918):

1 Lepsius J., Deutschland und Armenien 1914-1918, Sammlung diplomatischer Aktenstucke. Potsdam, 1919,

s. LXXIV.

2 El-Ghassein F. S., Die Turkenherrschaft und Armeniens Schmerzenschrei. Zürich, 1918, s. 95. 3 Wien, HHSTA PA XXXVIII 375, Trapezunt, 17 September 1912. 4 De Nogales, Vier Jahre, s. 57.

կարնոր սկղբնաղբյուր է ինքնաւաչււանության ժամանակավոր Զինվորական մարմնի «La Defanse Lezuque de Van» (Génève, 1916) ժողովածուն, որում ղեւեղված են նան Զնդեթի նամակներր, ինքնաւաչււանության կոմիւեի Հրամանները ն նման այլ նյութեր: ԱրժանաՀավաւ նյութեր կան Հայասւանի ն Ռուսասւանի արիիվներում, այլնայլ Հրաւարակություններում ն ուսումնասիրություններում: «Երկար ժամանակ,- դրում է Շւյորրին,- թուրքերը, քրդերն ու չերքեղները կեղեքում էին ւեղի Հայերին: Թալանը, սւանությունները, բռնություններն այնւիսի արադությամբ էին Հաջորդում միմյանց, որ չաւերը Հարկադրված ÷աիան կովկաս: Վանի վալի Զնդեթ բեյը ... իոսւացավ վերջ ղնել այդ անիրավություններին, մեղավորներին ւաւժել: Նա կարդուկանոն Հասւաւելու Համար իր մու Հրավիրեց Հայ Համայնքի ակնառու ներկայացուցիչներին, որոնց թվում՝ երես÷ոիան Վռամյանին, բայց դավադրաբար բոլորին կուորել ւվեց: Այսւես սկսվեցին Վանի դեւքերը: Բաղաքն ուներ մու 50.000 բնակիչ, որի 3/5-ը Հայեր էին... Թուրքական ղորքերը դրոՀում էին քաղաքի վրա, իսկ բնակչությունը դիմադրում էր: Սկսվեց ւաչարումը: Հաջորդ 15 օրերին Զնդեթ բեյն իր մարդկանց Հրամայեց Հարձակվել մուակա բնակավայրերի վրա: Թալանվեց ու ավերվեց 258 դյուղ, մու 26 Հաղար Հայ կուորվեց, ւներն ու այդիներն ավերակի վերածվեցին: 10.000 ÷աիսւականների Զնդեթ բեյը թույլաւրեց քաղաք մւնել, որւեսղի Հայերի թիվը ավելացնելով արադացնի սովամաՀությունը»: Աւրիլին սկսվեցին անկարդությունները Վանում,- վկայում է դերմանական մի այլ աղբյուր,- այնւեղ աւրիլի 15-ին Հայ երկու դործիչ սւանվեց, երբ վալու Հանձնարարությամբ թուրքական ժանդարմների ուղեկցությամբ դնում էին վիլայեթի լեռնային չրջանը: Երրորդ ղեկավարը՝ Արամը, ղդուչանալով ընդՀանուր ջարդից, Հայկական թաղը ամրացրեց ւաչււանության Համար: Նա Հաջողեց 30 օր դիմադրել թուրքական ղորքերին, մինչն որ մայիսի 5-ին Վանը Հանձնվեց ռուսներին1: Եթե ուրուդվայական «Էl 1օոքօ»-ն դրեց. «Թուրքիայի վիճակն ավելի է բարդանում: Վան նաՀանդի ն նույնանուն քաղաքում ւայթել է Հայերի աւսւամբությունը: Բնակչությունը դւնվում է աւսւամբների իչիանության ւակ», աւա Սաղոնովը լսելով Վանի իրադարձությունների մասին Փարիղի ն Լոնդոնի իր դեսւաններ իղվոլսկուն ն Բենկենդորֆին Հայւնեց, որ Հայերի ղինված դիմադրությունը Հանդիսանում է թուրքական ավաղակաիմբերի ն քրդական Հորդաների կողմից իրականացվող բռնությունների ու կուորածների Հեւնանք ու դրանց ւաւասիան: Նույն օրը Հայւարարություն Հրաւարակվեց, որ Սաղոնովը Հերքում է Սալոնիկում Ֆրանսիայի Հյոււաւոսի կարծիքը, թե Հայերի ղանդվածային ջարդերը կաղմակերւվել են ի ւաւասիան Վանի ն Զեյթունի աւսւամբությունների: Հենց այդ ժամանակ Սաղոնովը միւք Հղացավ Հանդես դալու Հայւարարությամբ Օսմանյան կայսրությունում

R 14098, 4.. 39028.

Հայերի Հալածանքների ու ջարդերի դեմ: Նա Բենկենդորֆին ու իղվոլսկուն Հղած Հեռադրերում անՀրաժեչւ Համարեց այդ Հարցում Անւանւի երկրների կառավարությունների Համաւեղ Հանդես դալը, նան չարադրեց այդ Հայւարարության Հիմնական դրույթները1: Բենկենդորֆը Սաղոնովին ւեղեկացնում է, որ ինքը Նիկոլսոնին Հայւնել է Վանի դեւքերի մասին: Նիկոլսոնն ասել է, որ անդլիական կառավարությունը կաւարվածից անւեղյակ է, սակայն եթե դա Հասւաւվի, աւա Թուրքիան այդ իրադարձությունների մեջ կդւնի աւացույց՝ Հասւաւելու, թե Հայերը աւսւամբություն են բարձրացրել: Ռուսասւանի դեսւանը ւաւասիանել է, որ Հավանաբար արյունալի սադրանքներից Հեւո Հայերին այլ ելք չէր մնում: Նա դւնում է, որ թուրքերի նմանօրինակ ÷ասւարկները ղուրկ են որնէ նչանակությունից2: Սաղոնովը մայիսի 2-ին Հեռադրում է. «Լիովին Հավանություն ենք ւալիս Նիկոլսոնին ձեր ւված ւաւասիանին: Տարակույս չկա, որ Վանում Հայերի աւսւամբությունը Հարուցված է կուորածով, ն ոչ ընդՀակառակը, որովՀեւն Հայերի Համար իմասւ չուներ մինչն մեր ղորքերի ւեղ Հասնելը սկսել չարժում քրդերի ն թուրքերի դերակչիռ ուժերի դեմ»3: Բենկենդորֆը Գրեյի Հեւ ունեցած ղրույցի մասին մայիսի 7-ին դրում է. «Երբ ես նրան ասացի, որ այսւես կոչված Վանի աւսւամբությունը չի կարելի նկաւի առնել, քանի որ այն, ակնՀայւորեն, Հաջորդել է կուորածներին, Գրեյը չառարկեց»4: Նույն օրերին «8օոliոօո 1aջօո.laէ» թերթը ււադրեց իր թղթակցի Հարցաղրույցը թուրքական իորՀրդարանի նաիադաՀի Հեւ: Վերջինս, դրում է թերթը, Հայերին Համարում է դավաճան, թեն ընդունում է, որ իրենք որոչ սիալներ թույլ ւվել են, որի Համար ցավում է: Թուրքերի ն քրդերի ՀակաՀայկական Հալածանքները նա բացաւրում է թչնամիների Հեւ Հայերի Համադործակցելու դիւավորությամբ»5: «Ձեռքի ւակ ունենք ականաւես դերմանացի ն ամերիկացի միսիոներների վավերական դրությունները: 1915 թ. ÷եւրվարին Վանի Զնդեթ բեյը թուրքերի մի ժողովում Հայւարարել է. «Բնաջնջեցինք Ադրբեջանի Հայերին ու սիրիացիներին, բնաջնջենք ն Վանի Հայերին»: Հօդոււ բանակի բռնադրավումներ կաւարելու նւաւակով, Հայերին ամոթալի միջոցներով կողոււեցին, չրջակա դյուղացիները քրդերի ն ոսւիկան-ղինվորների ավաղակությանը ն բռնաբարումներին ենթարկվեցին: ... Զնդեթ բեյը Հարձակում ւաւրասւեց Վանի Հայկական թաղերի վրա, միաժամանակ Հրամայեց ջարդեր կաղմակերւել Արճեչի ն Հայոց ձորի դյուղերում: կանանց ն երեիաներին ւաչււանելու Համար Հայերը քաչվեցին Վանի իրենց թաղերը...

“Äîêóìåíòû ôðàíöóçñêèõ àðõèâîâ”, ñ. 9. «Հայասւանը միջաղդային դիվանադիւության ն սովեւական արւաքին քաղաքականության ÷ասւաթղթերում», Ե., 1972, էջ 370: Նույն ւեղում, էջ 374: Նույն ւեղում, էջ 376: «Էl 1օոքօ» 27 Հոկւեմբերի 1915 թ.:

Թուրքերը Հայկական թաղերը ռմբակոծեցին թնդանոթներով ու Հրացաններով: Հայերը ւաչււանվեցին, ինչւես կարողացան: Միայն մի քանի աւրճանակ ու Հրացան ունեին. ռաղմամթերք չունեին: իրենց ձեոքերով ղենքեր, ÷ամ÷ուչւներ ն ռումբեր ւաւրասւեցին: Թուրք ղինվորներն ու քրդերը ավերում են Վանի չրջակայքը, այրում են ւները, կուորում ծերերին, կանանց ու երեիաներին: ... Պաչարումն ու ռմբակոծումը ւնեցին չորս չաբաթ: Մայիսի 16-ին (ն. ւ.) դրանք Հանկարծ դադարեցին ն Զնդեթ բեյն ու թուրքերը ÷աիան: ի՞նչ էր ւաւաՀել: Ռուսական մի ղորաբանակ էր մուենում Վանին: Հայերը նույնիսկ լուր չունեին: Մայիսի 18-ին (ն. ւ.) ռուսական առաջաւաՀ դնդերը մւան Վան. աՀավոր եղելության մասին ռուսները նս ւեղեկություն չունեին... Թուրքական Հարձակման դեմ Վանի Հայկական ինքնաւաչււանությունը ունեցավ իր ւաւմիչը՝ էնվեր ÷աչան: Թուրքական կառավարությունը Բեռլինում Հրաւարակեց մի ւեղեկադրություն, որն ուղարկեց նան այլ երկրներ: Ըսւ այդ ւեղեկադրության, ըմբոսւ Հայերի իմբերը Հարձակվել էին մաՀմեդական ժողովրդի վրա: Վանի վիլայեթի 180 Հաղար մաՀմեդականներից միայն 30 Հաղարը ճողուրեց մաՀից: Ավելի ուչ, 1915 թ. Հոկւեմբերի 1-ին, Բեռլինի թուրքական դեսւանաւունը Հայւարարեց, որ «ոչ ւակաս, քան 180 Հաղար մարդ սւանված է: Դրանից Հեւո մաՀմեդականները վրեժ են լուծել ն ի՞նչ Հարկ կա ղարմանալու: Հարձակման ւաՀին սւանված 18 թուրքեր դարձել են... 18 Հաղար... Վանի դեւքերը բնորոչ օրինակ էին Հայերի նկաւմամբ թուրքերի կեցվածքի ու ողջ դործելակերւի՝ իրողությունները իեղաթյուրելու, Հայւարարելով, թե Հայերը դործել են որւես դավաճաններ ն ըմբոսւներ: Բոլոր մյուս ÷ասւերը, որ թվարկում են երիւթուրքերը իրենց արարքները արդարացնելու Համար, նույն բնույթի են1: Լսենք թուրքական «ՍաբաՀ» թերթի իմբադիր, իրադարձությունների ժամանակակից Ա. Բեմալին. «ի՞նչ ւեւք է անենք... Ներո՞ւմ ւիւի ինդրենք: Վանում կեղեքիչ ոճիրներ դործեցին մի քանի անՀաւներ, ն կառավարական ուժը ւարւավոր էր բնաջնջել միայն այս ոճիրների Հեղինակներին, մինչդեռ մեր կառավարությունը որոչեց ջարդեր կաւարել, մորթել ւվեց մարդկային ղանդվածների, կողոււել ւվեց նրանց ունեցվածքը ն Հրաւարակեց լքյալ դույքերի օրենքը՝ դրավելու Համար այն կալվածքները, որոնք Հնարավոր չէր եղել Հա÷չւակել: Մեր՝ թուրքերիս առաջ քաչած ւաւճառաբանությունները, Համաձայն որոնց Վանում Հայերն են մեր վրա նաիաՀարձակ եղել ն որ մենք Անաւոլիայում ÷ոիվրեժի դիմեցինք, դոՀացում կարող է ւալ միայն նրանց, ովքեր «ղդացմունքայնությամբ» ն ոչ թե դիւական ու իրավական ւրամաբանությամբ են դործում»2:

Նանսեն Ֆ., Հայասւան ն Մերձավոր Արնելք, Վերիւոն, 1956, էջ 253-255: «Լa Rօոaiտտaոօօ», 1 մարւի 1919 թ.:

Անդրե Մանդելչւամը դրում է, որ մի ամերիկուՀի՝ միսս Գրաս Հիդլեյ կնաււը, Վանի Հայկական թաղի թուրքական ւաչարման միջոցին դւնվում էր «Ամերիկայի ւանը»: Նրա վկայությունն ամենաարժեքավորն է: Նա ժիւում է, թե Հայերը դրդռեցին թուրքերին. ճիչւ Հակառակը, նրանց ղեկավարներն աչիաւում էին արդելել բաիումը: իրականամ բաիման ւաւճառը նաՀանդաւեւ Զնդեթ բեյն էր: Տեսնելով իրենց ղեկավարների ոչնչացումը «Հայերն այլնս ամեն վսւաՀություն կորցրին կուսակալի Հանդեւ, ն մերժեցին ւալ նրան այն 3000 ղինվորները, որ նաիաւես իոսւացել էին, ÷ոիարենը առաջարկեցին 400 Հոդի: Զնդեթը, սակայն, ւնդեց 3000-ի վրա ն Հայւարարեց, թե ինչ էլ որ լինի, ւիւի ճնչի «աւսւամբությունը», չնայած այդւիսին դեռ չկար: կուսակալը Հայոց թաղը չրջաւաւեց իրամաւներով: Հայերը վճռեցին իրենց կյանքը ծաիել որքան Հնարավոր է թանկ, ւաւրասւեցին ւաչււանական դիծ: Գործողություններն սկսեցին թուրքերը՝ 1915 թ. աւրիլի 20-ին (ն. ւ.), բայց թուրքական ղենքերը ÷առքով չւսակվեցին: Մինչ Վանի 1500 Հայերը Հաջողությամբ ւաչււանում էին իրենց թաղը օսմանյան կանոնավոր ղորքի դեմ, թուրքերն ու քրդերը ՀրդեՀում էին չրջակա դյուղերը ն կուորում ւղամարդկանց, կանանց ն երեիաներին...»: Միսս կնաււի ւաւմածը Հասւաւում է ւարոն Ցարոն՝ ամերիկյան վարժարանի ւնօրենը: Թուրք Հիչաւակադրի Հավասւիացնելը, թե ռուսների կողմից Վանը դրավելուց Հեւո «քաղաքում մնացած իսլամ բնակչությունը կուորվեց», ւարղաւես թուրքական սոււ է: ԸնդՀակառակը, իսլամները՝ մեծ մասամբ ռուսների դրաված վայրերից ÷աիսւականներ՝ չուրջ 1000 Հոդի, ինամվեցին ամերիկացի միսիոներների ու կոմսուՀի Տոլսւոյայի կողմից ն ռուս ղորավարի միջոցով ւեղավորվեցին դյուղերում: Վանի ինքնաւաչււանության մասին Հայ ւարոն Ռչւունու Հեւաքրքրական ւաւմությունից ուչադրության ենք առաջարկում Հեւնյալ դեւքերը. «Հենց որ դերմանացիները ւաւերաղմ Հայւարարեցին ռուսներին, թուրքական կառավարությունը ւաչարողական դրություն Հայւարարեց Վանում ն ղենքի ւակ կանչեց 21 ւարեկանից մինչն 45 ւարեկան բոլոր այր մարդկանց՝ առանց ցեղի ն կրոնի իւրության: Հայերն իրենց դլիավորների Հորդորով ւաւրասւակամ արձադանքեցին այդ կոչին: Սկղբում նրանց Հարաբերությունը թուրքերի Հեւ բավական լավ էր: Բայց ն այնւես, Հայ ու ասորի ղինվորների մեծ մասը մնաց առանց ղենքի ն ղինվորական Հանդերձանքի, նրանց ւալիս էին վաւ սնունդ, որը դասալքություն առաջ բերեց: Թուրքիայի՝ ւաւերաղմի մեջ մւնելուց Հեւո կառավարությունն սկսեց Հայերին կասկածանքով վերաբերվել1: Որւես Մեծ Եղեռնի իրողություններից ու ւրամաբանությունից Հեւնություն են Հնչում Ա. Զիվելեդովի Հեւնյալ իոսքերը. «Վանա լճի ա÷երից, Հարավից, արնմոււքից, անդամ արնելքից ն Հյուսիսից, Մուչի ու Բիթլիսի չրջակայքից, ւարսկական սաՀմանից ւոկվեցին ու չարժվեցին այս անդամ արդեն ղինված կանայք, երեիաներ, ծերեր: Տղամարդիկ ... դնացին լեռներ, որւեսղի

Çàðåâàíä, նչվ. աչի. Ա. Մանդելչւամի առաջաբանը:

ւարւիղանական կռվով իաղաղեցնեն թուրքերին ն քրդերին մինչն ռուսական ղորքերի վերադարձը: Տեղերում մնացածները չՀասցրեցին Հեռանալ, Հավանաբար այլնս չեն աւրում: Նրանք բոլորը մորթվել են»1: Միանդամայն ճչմարիւ բնութադրություն: Նրանից սակայն Հեւնություն է Հանվում, ինչի Հեւ Համաձայնվելն անՀնար է, որովՀեւն սիալ է ու վւանդավոր: «Այն բանից Հեւո,- եղրակացնում է Զիվելեդովը,- երբ Վանում Հայերը չցանկացան իրենց վիղը ինքնակամ դնել դաՀիճի դանակի ւակ, կամավոր ձնով իայւառակության ն ւանջանքների Հանձնել իրենց կանանց ու երեիաներին, երիւթուրքերը ընդունեցին որոչում: Այն, ինչի առաջ ընկրկել էր անդամ արնաիում Համիդը՝ դաղանային արարքների նկարիչը, ձդւում են իրականացնել քաղաքադեւներ, ովքեր իչիանությանը ւիրել ն իրենց ձեռքում ւաՀում են դերմանական սվինների օդնությամբ: Նրանք որոչեցին բնաջնջել Հայ ժողովրդին, արմաւաՀան անել քրիսւոնեական ռասային, որի դոյությունը ներկայումս արդեն լրջորեն սւառնում է Օսմանյան կայսրության ամբողջականությանը»2: ԱնՀնար է Համաձայնվել երկու ւաւճառով. ա) Հայերի բնաջնջման վերաբերյալ երիւթուրքերը որոչում կայացրել էին Վանի իրադարձություններից ամիսներ, անդամ ւարիներ առաջ ն այդ իրադարձությունները ւարղաւես ւաւրվակ դործածվեցին, բ) Հայերի դոյությունը Օսմանյան կայսրության ամբողջականության Համար սւառնալիք չի եղել ն չէր լինի, եթե թուրքական ւիրաւեւությունը չսւառնար Հայերի բուն դոյությանը: 1914-1916 թվերին ւեղի ունեցածն ասում է, որ անդամ բնաջնջման վւանդի առկայության ւայմաններում ոչ թե առաջինը Հայերն ինքնաւաչււանական կռվի ելան, այլ թուրքերը ձեռնամուի եղան ամբողջական բնաջնջման ծրադրի դործադրմանը: Վանի իրադարձությունների Հսւակ ն օբյեկւիվ դնաՀաւականը ւվել է Հ. Մորդենթաուն: Նա այդ իրադարձություններն անվանում է «ամբողջ աղդ մը բնաջնջելու կաղմակերւուած ÷որձի մը առաջին» քայլ ու թուրքերի Համար նան «արդարացում իրենց յաջորդ ոճիրներուն... Ամեն անդամ, երբ Հայերու նւասւին կը դիմէի էնվերին, Թալէաթին եւ նմաններուն, անոնք ան÷ո÷ոիելիօրէն կը յիչէին Վանի «յեղա÷ոիականները», իբրեւ օրինակ «դաւադրութեան»: Մինչդեռ այդ «յեղա÷ոիութիւնն» այլ բան չէր, եթէ ոչ «Հայերի դիմադրութիւն», որոնք որոչել էին «ւաչււանել իրենց կիներու ւաւիւը եւ իրենց կեանքը...»3: Միանդամայն իրավացի է նան Ա. Շիրակյանը. «Ցեւադային թրքական կառավարութիւնը ւիւի չաՀադործէր Վանի դէւքը, ղայն ներկայացնելով որւէս ծրադրուած Հայկական ընդՀանուր աւսւամբութեան ÷որձ մը, որուն նւաւակն էր թիկունքէն Հարուածել թիւրք բանակը: Վանի Հերոսամարւի նկարադրութիւնը... ցոյց կու ւայ, որ Հայերը, ւեսնելէ եւք, թե ինչեր կը կաւարուին չրջաններու մէջ, լոկ ինքնաւաչււանութեան էին դիմած: Արդեն “Ðóññêèå âåäîìîñòè”, 24 àâãóñòà 1915 ã. Նույն ւեղում: Մորդենթաու Հ., նչվ. աչի., էջ 249:

ւաւերաղմական ճակաւի, սաՀմանային չրջաններուն կուորածները, ինչւէս նաեւ Զէյթունի ւեղաՀանութիւնը աւելի կանուի ւեղի ունեցած էին. չաւ աւելի կանուի, քան Վանի Հայութեան կարծեցեալ աւսւամբութիւնը, որ իբր թէ ւաւճառ եղած է Հայութեան ընդՀանուր ւեղաՀանութեան ու ջարդին»1:

Ռուսական բանակի նաՀանջը կարճ ւնեց, ընդամենը 3-4 օր: Այդ 3-4 օրում Հայերի արյունը դեւի նման Հոսեցնելուց Հեւո Զնդեթը նորից բռնեց ÷աիուսւի ճամ÷ան: Ականաւեսներից Հեղինե Խեչինովան ւաւմում է, որ թուրքերի մեջ միաւեղված էին դաժանությունը, ընչաքաղցությունը ն մարդասւանությունը... Մեր վիրավոր կողակներից մեկն ասաց. «Սրանց Հարկ է կաիել, միայն թե նաիաւես ւեւք է ներողություն ինդրել ծառի այն ճյուղից, որից կաիելու ես...»2: Թուրքերն ու քրդերը ÷աիան, Հայերը վերադարձան: Նրանց դիմավորեց ավերված, դիակներով ծածկված Վանը: Գեներալ Զերնողուբովը Հեռադրեց Պեւրոդրադ, թե քաղաք մւնել Հնարավոր չէ դիակների դարչաՀուության ւաւճառով: Վանը «ամբողջությամբ ավերված է: Լավադույն չինությունները Հրկիղված են, իսկ կավաչենները՝ ÷լված: Փողոցներում ն բակերում ամենուրեք թա÷ված են կենդանիների ու Հայերի դիակներ... ԹուրքաՀայասւանի՝ իր ծավալով նաիադեւը չունեցող, ոչնչացումը, ինչը վերջին ժամանակներս թուրքական կառավարությունը վերածել է Համակարդի, ւեղի է ունենում ... թուրքական բանակի Հանկարծակի Հարձակումներին ղուդընթաց... Դրանք ծայր ասւիճանի կործանարար են Հայ ժողովրդի Համար ն նւաւակ ունեն Հայ ժողովրդին ջնջել աչիարՀի երեսից»3: «Ռուսական իչիանությունների օդնությամբ,- ւաւմում է իրադարձությունների մասնակիցներից մեկը,- Արամը իր չուրջը Հավաքեց չուրջ 100 Հեծյալ ու Հեւնակ ղինված երիւասարդների ն ուղարկեց Վան: Նրանց Հեւնեցին ուրիչները, ն ժողովուրդն սկսեց ասւիճանաբար վերադառնալ Հարաղաւ քաղաք: Զնայած իչիանությունների Հանձնարարականին՝ վերադառնան միայն ւղամարդիկ, դնացին նան կանայք ու երեիաներ: Փաիսւականներն ու Արամն իր ջոկաւով մեծ դժվարությամբ վերադարձան Վան, որն արդեն ռուսների ձեռքին էր: Արամը միջոցներ ձեռնարկեց մարդկանց ւեղավորելու, կարդուկանոն Հասւաւելու Համար ն կանիարդելու ամեն ւեսակի ւՀաճություններն ու թալանը: Բաղաքի մի մասը առաջին նաՀանջի ժամանակ ավերվել էր, սակայն չաւ ւներ կանդուն էին ն Հնարավոր եղավ ասւիճանաբար վերականդնել»: Բայց այդ Հերոսական բնակչությանը բաիւ չվիճակվեց աւրելու Հարաղաւ քաղաքում: Առաջին իսկ օրերից նրանք ւեսան, որ ռուսական ղորքերը

Շիրակեան Ա., կւակն էր նաՀաւակներուն, Պէյրութ, 1965, էջ 44: «Հայրենիքի ձայն», 3 Հոկւեմբերի 1984 թ.: “Äåíü”, 6 ñåíòÿáðÿ 1915 ã.

վաիեցած են ն ամեն ւաՀի ւաւրասւ էին նաՀանջելու: Մի անդամ ռուսների չրջանում լուր է ւարածվում, թե դեւի Վան են չարժվում թչնամու իոչոր ուժեր, ն նրանք որոչում են նաՀանջել Խոչաբ: «Ռուս Հրամանաւարը Արամին առաջարկում է ղինյալների ն ղորքի Հեւ քաչվել դեւի Խոչաբ»: Բաղաքում իուճաւ սկսվեց: Բնակչությունը նորից ամեն ինչ լքեց ու Հեւիուն չարժվեց դեւի Երնան: Երբ Հասան Խոչաբ, ռուս Հրամանաւարությունը ասաց, թե թուրքերի Հարձակման մասին լուրերը ճիչւ չեն ն որոչվել է վերադառնալ Վան: Հոդնած. ւանջաՀար ժողովուրդը վերադարձավ: Սակայն նույն օրվա դիչերը Հրաման սւացվեց նաՀանջելու: Ռուսական ղորքն ամեն ինչ լքելով ÷աիչում էր: Արամը ժողովրդին Հորդորեց մեկնել Երնան: Նորից դաղթ1: Դա 1915 թ. սեււեմբերի 26-ին էր: Հայերը չարժվեցին դեւի իդդիր: 1916-ի սկղբներին ռուսները նորից դրավեցին Վանը: Նրանց Հեւնից վերադարձան նան Հայերը: Ս. Գորոդեցկին 1916-ին լինում է Վանում ն դրում. «Այն ղդացումը, որով կանդնած ես ջարդի վայրում, չի կարող Համեմաւվել ն ոչ մի վչւի Հեւ: Անուղղելի դժբաիւություն, չմաքրվող իայւառակություն, անՀուն ղայրույթ մարդկային ոդու անարդման Համար՝ աՀա՛ առաջին ղդացումները, որ ւալիս է Թուրքիան: Նրա ղոՀն է ւանջված, ÷ոքրիկ Հայասւանը»2: 1917 թ. Սալմասւից ռուսական բանակի Հեռանալուց Հեւո Համաթուրանական իղձեր ÷այ÷այող որոչ ւարրեր աչիրեթաւեւ Սմկոյին Հանձնարարում են սւանել ասորիների առաջնորդ Մար-Շիմոնին: Սմկոն վերջինիս Հրավիրում է Հին քաղաք ավան ն դավադրաբար սւանում իր 80 ղինվորների Հեւ: Ուրմիայից Մելիք Խոչաւան ն Աղա Պեւրոսը, Սալմասւից Աղա Դավուդը, ՄաՀլամից Զիբրայել Վարդանյանը, Հայդուկ Զիրոն Հարձակվում են Զարա բերդի վրա ն Սմկոյին ւարւության մաւնում: Սմկոն 150 Հեծյալով ÷աիչում է Խոյ, դրավում կոթուրի բարձունքները՝ Վասւուրականի Հայությունից վրեժինդիր լինելու Համար: Դրա չնորՀիվ մարւի 29-30-ը Սալմասւ Հասած 18.000 Հայեր ÷րկվում են3: 1917 թ. ռուսները սւեղծեցին Վանի Հայկական վարչությունը կոսւի Համբարձումյանի դլիավորությամբ, որը դործեց մինչն Հայության երրորդ նաՀանջը՝ 1918 թիվը: Մինչն ռուսական բանակի ու վանեցիների երրորդ նաՀանջը Վանը Հիմքեր ուներ վերադառնալու իր երբեմնի կարդավիճակին: Նա դառնում էր Արնմւյան Հայասւանի վարչական կենւրոնը: Բայց ավա՛ղ...

ÖÃÂÈÀÐ, ô. 521, ä. 492, ë. 46à-46á. Ãîðîäåöêèé Ñ., Îá Àðìåíèè è àðìÿíñêîé êóëüòóðå, Åð., 1974, ñ. 23-24. 3 «Տարօնի արծիւ», 1950 թ., ‹ 30, էջ 16-18:

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

¾ՐԶՐՈՒՄ– ԿԱՐԻՆ

էրղրում քաղաքը մինչն 19-րդ դարի կեսերը լինելով Արմենիա էյալեթի կենւրոնը, ÷ասւորեն այդւես էլ մնաց Արնմւյան Հայասւանի քաղաքական, նան ւնւեսական, որոչ առումներով նան վարչական կենւրոնը: Պաւերաղմի նաիօրյակին էրղրումի վիլայեթում բնակվում էին 11 աղդությունների 630.000 ներկայացուցիչներ, որոնցից Հայեր էին 220 Հաղարը1: Հայերը Հիմնականում բնակվում էին էրղրումի (կարին), Երղնկայի, Բայբուրդի (Բաբերդ), Բեմաիի (կամաի), Դերջանի, Բղիի, իսւիր-Թորթումի, Հասանկալեի, Ալաչկերւի, Բայաղեւի վարչական միավորումներում, ն կաղմում էին 10 Հոդնոր թեմեր: Այդ թեմերը ւաՀւանել էին միլիեթների Համակարդով Հայ եկեղեցուն ւրված իրավասությունների ÷չրանքները: էրղրումի վիլայեթում նույնւես Հայերի Հանդեւ իսւությունները ուժեղացան ւաւերաղմի նաիօրյակին: Դրա արւաՀայւություններից էր Հայ ուսուցիչների Համաւարած ղորակոչը: Հայերի ունեցվածքի բռնադրավումներն էլ վիլայեթում սկսվեցին ւաւերաղմի նաիօրյակին: Նան Հարկ է Հաչվի առնել, որ Հայերի Հանդեւ քաղաքականության իսւանալը ւեղի էր ունենում ամբողջ աղդաբնակչության սոցիալ-ւնւեսական ծանր վիճակի Համայնաւաւկերի վրա: Բաղաքների Համառուսական միության Սարիղամիչի լիաղոր Արղութինսկին դրում է. «Թուրքական ւիրաւեւության չրջանում ամեն ինչ արվեց, որւեսղի էրղրումը վերածվի նրա բնակչության առողջությանն ու կյանքին մչւաւես սւառնացող վարակի օջաիի... Թուրքական սանիւարական ծառայության ւվյալներով՝ 100.000 բնակիչ ունեցող էրղրումում մի ժամանակ բծավոր ւիֆով Հիվանդ էր 40.000 մարդ, մաՀացությունը կաղմում էր 50-60 ւոկոս»2: էրղրումի վիլայեթը 1915 թ. մոււք դործեց, երբ Հարնան չաւ չրջաններում Հայերի բնաջնջումն արդեն իրողություն էր: 1914 թ. դեկւեմբերին թուրքերն իրականացրին ԱրդաՀանի ու դրա դյուղերի (Մեթիյամ, Սաղարա, Խելավան, Սեդերեկ, Ուր, Պանդիս, Օլչակի, կերմակ, Դադադյուլ, Ռնադ, Շեղեվան, Զիկովա, կնդեղաման, Ալարա) Հայ բնակչության ոչնչացում: Դրանից մեկ ամիս առաջ բնաջնջվել էր Արդվինի Հայ բնակչության կեսը: էրղրումի նաՀանդի Հայաթա÷ումն ավելի չոււ սկսվեց, քան մյուս վիլայեթներում: Օրինակ, եբբեմնի Հայաչաւ Ալաչկերւում ւաւերաղմի նաիօրյակին մնացել էր միայն 22 Հայաբնակ դյուղ: Դրա ւաւճառներից մեկը ռուս1

“Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916 ã., ‹ 23. Նույն ւեղում:

թուրքական սաՀմանի վրա դւնվելն էր: ի ղեւ, Ալաչկերւի ն Հարնան չրջանների Հայաթա÷մամբ չաՀադրդռված էր նան Ռուսասւանը, ն ւաւաՀական չէ, որ երբ 1916-ին եղեռնից վերաւրած ալաչկերւցիները ուղեցին վերադառնալ իրենց դյուղերը, ռուսական Հրամանաւարությունը թույլ չւվեց: Հայր Հակոբոս Տաչյանը դրում է, որ ւաւերաղմի մեջ Թուրքիայի մւնելուց «Հաղիւ քանի մը չաբաթ եւք ... կարինը դարձեր էր դորչ ու Հսկայ մեռելաւուն մը: ՄաՀն իր մանդաղը սրած ման եկաւ ÷ողոցներուն մէջ եւ կուորեց անինայ: Հաղարաւոր ղինուորներ մեռան մայթերու վրայ, ուրիչներ՝ ÷ողոցներուն մէջ մնացին սառած»: 1915 թ. «կարինի մէջ Հավաքուած թիւրք դունդերէն ... երրորդ մասը Հիւանդացած է,- դրում է Շոյնբեր Ռիիւերը,- եւ ուրիչ երրորդ մաս մըն ալ... դասալիք եղած է»1: Ուրուդվայական «Էl Սia» թերթը աւրիլի 28-ին դրեց, «էրղրումում օրական 1000 մարդ է մեռնում ւիֆից ու ծաղկաիւից: Բաղաքի ÷ողոցներում թա÷ված են անթաղ դիակներ: Շաւ ւների դռներն այլնս չբացվեցին, որովՀեւն դրանց բոլոր բնակիչները մեռել էին: Ռուսները վարանում էին էրղրումի ուղղությամբ առաջանալ, վաիենալով վարակիչ Հիվանդություններից, որոնք ավերում էին քաղաքը»: Սկսած 1914-ի կեսերից, չուրջ 30-35 Հաղ. Հեծյալ ն Հեւնակ Համիդիեներ աւրում էին Հայերի ւներում, իսկ Հայ ւդամարդկանց ւարան ղորանոցներ: էրղրումի 1914 թ. քաղաքական կյանքի ամենանչանակալից իրադարձություններից մեկը ՀՑ Դաչնակցության 8-րդ Համադումարն էր: Դրա մասնակիցներից ՎաՀան Մինաիորյանն իր «1915 թուականը: ԱրՀաւիրքի օրեր» Հուչերում անդրադառնում է այդ Համադումարի աչիաւանքներին: Այն բացվեց էրղրումի դաչնակցական կաղմակերւության ակումբում: Համադումարը ւեւք է քննարկեր ու լուծեր բարենորոդումներին առնչվող մի չարք Հարցեր ն լսեր ւեղական կոմիւեների ղեկույցները: «Տիուր ÷ասւերով լի էին այդ ղեկուցումները: Բռնադրաւումներ, մասնակի ւեղաՀանութիւններ, անՀաչիւ սւանութիւններ... իրաւաղրկման այնւիսի դէւքեր, որ առանց կսկիծի՝ անՀնար էր լսել»2: Խոսքը 1914 թ. Հուլիսի ու դրանից առաջ ընկած ժամանակաչրջանի մասին է, երբ ո՛չ ւաւերաղմ կար ն ո՛չ էլ «ւաւերաղմական անՀրաժեչւություն»: Թուրքական իչիանությունները ւարղաւես «կաւարում էին» Հայկական բարենորոդումների վերաբերյալ 1914 թ. ÷եւրվարի 6-ի ռուս-թուրքական ւայմանադիրը: Պաւմությունը կրկնվում էր. Բեռլինի 1878 թ. դաչնադրի 61րդ Հոդվածը ծնեց Հայերի «÷ճացման» ղուլումի քաղաքականությունը, իսկ 1914 թ. ÷եւրվարի Համաձայնադիրը՝ նորից Հայերի «÷ճացմանն» ուղղված միջոցառումների մի ամբողջ Համակարդ: Դա կյանքի էր կոչվելու՝ անկաի սկսվելո՞ւ էր Առաջին աչիարՀամարւը, թե՞ ոչ: Պաւերաղմը ւարղաւես նւասւեց այդ քաղաքականության կիրառմանը, դրա Համար սւեղծեց բարենւասւ ւայմաններ:

Տաչեան Ց., Հայ աղդային ւարադրութիւնը դերմանական վավերադիրներուն Համեմաւ, Վիեննա, 1921, էջ 171-172: Մինաիորեան Վ., 1915 թուականը: ԱրՀաւիրքի օրեր, Վենեւիկ, 1949, էջ 66:

Եվ որւես վաղվա չարադույժ իրողություն, Համադումարին ցնցեց աչիարՀամարւը սկսվելու լուրը ն այն Հարկադրված էր ամբողջությամբ վերակառուցվել «ւաւերաղմի ոդով»: Դեռ մինչն թուրքական ւաւվիրակության երնալը Համադումարն սկսեց քննարկել բաիւորոչ Հարցը՝ ոուս-թուրքական ւաւերաղմ սկսվելու դեւքում (իսկ ոչ ոք չէր կասկածում, որ դա սկսվել էր), Հայությունն ի՞նչ դիրքորոչում էր ունենալու: Համադումարի մեծամասնությունն այն կարծիքին էր, որ եթե Թուրքիան ւաւերաղմի մեջ մւնի, Հայությունը ւեւք է կաւարի իր քաղաքացիական ւարւքը: իսկ եթե Թուրքիան ւաւերաղմի մեջ մւներ Ռուսասւանի՞ Հեւ: ինչւիսի՞ն էր լինելու Հայության երկու Հաւվածների կեցվածքը: Մեծամասնությունն այն կարծիքին էր, որ թե՛ արնմւաՀայությունը ն թե՛ կովկասաՀայությունը ւարւավոր էին կաւարել իրենց քաղաքացիական ւարւքը որւես Ռուսասւանի քաղաքացիներ: Դա նչանակում էր, որ Հայ ժողովուրդի երկու դլիավոր Հաւվածները մի կողմ էին դնում Համաղդային ինդիրները ն ռաղմաճակաւի երկու կողմերում կռվելու էր միմյանց դեմ՝ Հանուն Ռուսասւանի ն Թուրքիայի, այլ ոչ թե սե÷ական աղդային չաՀերի: «Ժողովականները դիւակցում էին այս դրութիւնից բիող անՀեթեթութիւնները: Զիօսելով եղբայրը եղբօր դէմ Հանելու դործնական դժուարութիւնների մասին... կար քիչ առաջ բարենորոդումների չուրջը ծնունդ առած Համաղդային չարժման Հմայքը»1: ԱՀա թե ինչու Համադումարը ւառակւվեց: Ոմանք (Հ. Սրվանձւյան, Տ. Խաչիկյան) առաջարկում էին Արնմւյան Հայասւանում ընդՀանուր աւսւամբություն կաղմակերւել, իսկ Ռ. Տեր-Մինասյանն առաջարկեց «կամաւորական դնդեր սւեղծել եւ միանալ թրքական բանակին՝ ռուսների դէմ»2: Համադումարը մերժեց թե՛ մեկ ն թե՛ մյուս աոաջարկությունները ն որոչեց մնալ չեղոքության դիրքերում: Այդ ժամանակ Համադումարի ւաւվիրակների Հեւ բանակցություններ սկսեցին ԲեՀաէդդին Շաքիրն ու Նաջին: Նրանց Հեւ բանակցում էին Ա. Վռամյանը, Ռոսւոմն ու Ակնունին: «Բաղաքացիական ւարւականությունները բարեիիղճ կաւարելու 8-րդ Համադումարի որոչումը թուրքերի Համար ընդունելի չէր», նրանք ւաՀանջում էին, որ Հայերն անվերաւաՀորեն կանդնեն թուրքերի կողքին, Հրաժարվեն Հայկական Հարցից: Հայերը մերժեցին թուրքական առաջարկությունը ն բանակցությունները ձաիողվեցին: Երկու օր անց ոսւիկանաթյունը ւաՀանջեց Համադումարի մասնակիցների ցուցակը, չնայած այն էրղրումում դումարվել էր Թալեաթի առաջարկությամբ: Դրան Հաջորդեցին անսանձ բռնությունները Հայերի Հանդեւ: «Àðìÿíñêèé âåñòíèê»-ի 1916 թ. թիվ 44-ում կարդում ենք. «կառավարական ավաղակների իումբը ղորքերի Համար ւարեն Հավաքելու ւաւրվակով մւնում էր Հայերի ւներն ու այլանդակություններ կաւարում: Հայկական դյուղերից քչեցին անասունների ամբողջ Հուեր՝ Հայւարարելով, թե դրանք ձեռք են բերվել Ռուսասւանում»: Հիմնարկների դռները ÷ակվեցին Հայ Հոդնորականների

Մինաիորյան Վ., նչվ. աչի., էջ 68: Նույն ւեղում, էջ 69:

ն ւաչւոնական անձանց առաջ: «իսկ քիչ անց Հայերի դիակներով ծածկված կռվի ղաչւում թուրքական ղորքերն ու ամբոիը ընկածների արյունով էր Հադեցնում ծարավը»: Հոկւեմբերի սկղբներից սկսած Ալաչկերւում ամեն օր ւեղի էին ունենում Հայ դործիչների ձերբակալություններ ն աքսորներ: Հայերի ւներում իուղարկություններ էին կաւարվում՝ ցանկանալով սւառնալիքների միջոցով Հարկադրել ասելու դոյություն չունեցող ռուս լրւեսների թաքսւոցները: Եվ դա՝ մինչն ռուս-թուրքական ւաւերաղմը: Տանը միայնակ մնացած կանայք ն ծերերը լրւեսներ թաքցնելու մասին նույնիսկ մւածել չէին կարող: Սակայն կառավարությունը «կասկածում էր» ն դա բավական էր, որւեսղի ւանջեին ու սւանեին Հայերին: Հայ ւաչւոնաւարներից մեկն այն Հարցին, թե «դյուղերի Հայ բնակիչներին վերադարձվելո՞ւ են թալանված ունեցվածքն ու կանանց, որոնց ւարել էին Համիդիեները», արցունքն աչքերին ւաւասիանեց. «Պարո՛ն, կառավարությունից որնէ լավ բան մի՛ սւասեք... իմ Հարաղաւները նույն բաիւին են արժանացել: Նրանք մեղ վերջնականաւես կիժռեն, լրիվ կոչնչացնեն: Մեր բոլոր դիմումներին ու ինդրանքներին նրանք միայն մի ւաւասիան ունեն՝ «Հայը, նրա կինը, նրա ունեցվածքը, այդ ամենը ւաւերաղմի Համար են»: Ալաչկերւում, ինչ-որ ժամանակ Հայկական Հոծ բնակչությամբ դավառում, 1914 թ. մնացել էր 22 Հայկական դյուղ: 1914-ի դեկւեմբերի դաղթի օրերին ոչնչացվեց Մոլլա-Սուլեյման ն Զեւյկան դյուղերի բնակչությունը: Այդւես էր վիճակը ոչ միայն Ալաչկերւում, այլ ամբողջ Բասենում, որւեղ Հայ բնակչության թիվը 8-10 Հաղարից չէր անցնում, իսկ Հայաբնակ էր մնացել ընդամենը 57 դյուղ: Բասենի առաջին իոչոր արւադաղթը ւեղի ունեցավ 1914 թ. նոյեմբերի 22-24-ին՝ կաւված ռուսական բանակի նաՀանջի Հեւ: Վերին Բասենը դաւարկվեց 1915 թ. մայիս-Հունիսին: 1915 թ. մարւի 15-ին ռուս դիվանադեւ Սերաֆիմովը ւեղեկադրեց, որ էրղրումի մերձակայքի 17 դյուղերից կանդուն են միայն երեքը»1: Ալաչկերւի երեք դյուղերում ոչնչացվեց 490 ընւանիք, ռուսական սաՀմանն անցան չորս դյուղերի բնակիչները2: 1914 թ. սեււեմբերի 18-ին իչիանություններն սկսեցին ղենք բաժանել վիլայեթի մաՀմեդական ամբողջ բնակչությանը: Ռուսասւանի ÷ոիՀյոււաւոսի ւեղեկադրերից մեկում նչվում է. 1914 թ. Հոկւեմբերին Բայաղեւում իչիանությունները ղինել էին քրեական Հանցադործներին՝ Հայերին բռնությունների ու Հալածանքների ենթարկելու Համար: Դրանից իուսա÷ելու Համար չաւ Հայեր արւադաղթեցին: Մեկ ամիս անց ռուսական ղորքերը դրավեցին Բայաղեւը, բայց չոււով այն թողեցին: Ռուսական ղորքերի Հեւ Հեռացան մեծ թվով Հայեր: «Àðìÿíñêèé âåñòíèê»-ի թղթակիցը 1914 թ. օդոսւոսին լինում է Բայաղեւում ն նչում, որ այդ քաղաքում ն դավառի դյուղերում «վիճակն աղեւալի էր: Ամբողջ Համայնքից մնացել

ÀÂÏÐ, Ïîëèòàðõèâ, ä. 3504, ë. 19. “Ðóññêèå âåäîìîñòè”, 14 àïðåëÿ 1915 ã.

էին միայն կանայք ու երեիաներ... իրենց դործն սկսեցին նան Համիդիե դնդերը: Հայկական դյուղերում թադավորում էին բացարձակ կամայականությունն ու ավերածությունը: Բյո÷րի-Բեոյի, Ցուղվերանի ն Վալի-Բաբանի բնակչությունը ենթարկվեց աներնակայելի ւանջանքների»1: Թե՛ Բայաղեւում ն թե՛ Ռուսասւանին սաՀմանակից մյուս չրջաններում 1914 թ. երկրորդ կեսին ւեղի ունեցան Հայ բնակչության թե՛ արւաքսում, թե՛ իոչւանդումներ ն թե՛ ղանդվածային սւանություններ: Դա ցեղասւանության թուրքական քաղաքականությունն էր, որը դործողության մեջ դրվել էր ւաւերաղմի մեջ Թուրքիայի մւնելուց ն, առավել նս, Վանի իրադարձություններից ամիսներ առաջ: Թուրքերը Հայերի բռնադաղթի առաջին ւաւճառը Համարում էին ոչ թե Վանի Հերոսամարւն ու Զեյթունի ինքնաւաչււանությունը, այլ Սարիղամիչի ճակաւամարւը: Սարիղամիչից Հեւո էր, որ էնվերի Հրամանով Հայ ղինվորներին ղինաթա÷եցին, իսկ բժիչկներին ձերբակալեցին ն կուորեցին էրղրումԵրղնկա ճանաւարՀին: Գիչերային ժամաւաՀները 1914 թ. Հոկւեմբերի 14-ին, այսինքն՝ մինչն Թուրքիայի՝ ւաւերաղմի մեջ մւնելը, ÷ոիերեց Հ. Տեր-Մինասյանին ւնից դուրս Հանեցին ն նրա մարմինը մանր մասերի բաժանեցին: Այդւես վարվեցին մեկի Հեւ, որը չնայած մւաՀոդություն ուներ, որ Հայերը ենթարկվելու էին կողուոււի ու կուորածի, երեք ամիս չարունակ իչիանություններին մաւուցել էր ամենաւարբեր ծառայություններ՝ բանակի կարիքների Համար Հայերից Հավաքել էր ՀացաՀաւիկ, վարսակ, յուղ, Հադուսւ: Նրան մեղադրեցին «ռուսների Հեւ կաւի մեջ»: «Ոչ ոք չէր Համարձակվում նրա դիակի մնացորդները Հավաքել ու թաղել: Միայն երբ ռուսական ղորքը դրավեց Ալաչկերւը ն ռուս դնդաւեւի Հրամանով Հավաքեցին ղոՀվածների դիակները, թաղեցին նան Տեր-Մինասյանի դիակը»2: «Ռուսական ղորքերը Հնարավորություն ունեցան ականաւես լինել, թե ինչւես էր մերկ ու սոված Հայերի ամբոիը թա÷առում դաչւերում ն ոււելիք ÷նւրում: Դրանք ավերված Հայկական դյուղերի բնակիչներն էին: Դեկւեմբերյան նաՀանջից երկու ամիս անց ռուսական ղորքերը նորից դրավեցին մի քանի օր առաջ իրենց թողած վայրերը ն արդեն ականաւես եղան ոչ թե եղակի դիակների, այլ դրանց ամբողջ սարերի եկեղեցիներում ու ւներում, որւեղ նրանք աւասւան էին ÷նւրել թուրքական դաղանություններից ÷րկվելու Համար: Թուրքական ղորքերը չէին Հանդուրժում ոչ մի Հայի դոյությունը: Բնակավայրերից մեկում Հայ կանայք չւանելով թուրքական ղինվորների կողմից իայւառակությունը, Բիթլիսի չեյիի ներկայությամբ ինքնասւանություն դործեցին: Հայկական Զիթիլան ն Մոլլա-Սուլեյման դյուղերում մորթվեց մու 40 Հայ ընւանիք, սկսած օրորոցի երեիայից մինչն ղառամյալ ծերը: Ալաչկերւի բնակչությունը «մի այլ չեյիի ներկայությամբ մոիրի վերածվեց Համիդիե սւաների ու չարքայինների կողմից»: Հրաչքով ÷րկվեց մի

“Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916 ã., ¹ 44. Նույն ւեղում. ւե՛ս Փաիսւականի Հոդվածը:

քանի մարդ, որոնք վկայեցին. «Երբ թուրքերը ռուսական նաՀանջից Հեւո մւան Ալաչկերւ, սւաների դլիավորությամբ կաղմակերւեցին Հեւնյալ թաւերական ներկայացումը: Բաղաքի բոլոր Հայ կանանց ու աղջիկներին լրիվ մերկացրին, իրար կողքի կանդնեցրին ն Հերթով բռնաբարեցին, իսկ նրանց ամուսիններին, որոնք ներկա էին, սւանեցին, որից Հեւո միայն սւանվածների ւաւվաղրկված կանանց աղաւ արձակեցին»1: 1914-ի նոյեմբեր, դեկւեմբեր ն 1915-ի Հունվար ամիսներին մամուլում ււադրվեցին բաղմաթիվ ւաչւոնական ն ոչ ւաչւոնական Հաղորդադրություններ, որոնք Հասւաւում են, թե Հայերի Հանդեւ թուրքական դաղանությունները Ալաչկերւում, Բայաղեւում ն Բասենում ծայր էին առել աւրիլյան իրադարձություններից չաւ առաջ: Բայաղեւ-էրղրում ճանաւարՀի երկու կողմերի դյուղերը վերածվել էին ավերակների կույւերի, արւերում բաղմաթիվ ÷ոսեր լցված էին թուրքական ղինվորների սւանած Հայերի դիակներով2: «Էl Սia» թերթը 1915 թ. Հունվարի 1-ին դրեց, «էրղրումի կառավարիչը Հրամայել է բնակչությանը՝ Հեռանալ քաղաքի ռաղմական ամրոցների չրջակայքից»: Ռուս ղորաՀրամանաւարներից է.-ն 1915 թ. Հունվարի սկղբներին դրում է Ա. Խաւիսյանին. «Հայկական մի չարք դյուղեր, որոնցով մեր Հարձակման ընթացքում ես անցա դնդի Հեւ, ւառացիորեն մորթված են: ԱՀավոր ւեսարան էր: Դիակներ, դիակներ, դիակներ... ւղամարդիկ, կանայք, կրծքի երեիաներ: Հաչմված, այլանդակված, դաղանաբար ւղծված: ԱնՀնար է արցունքը ղսւել: Միայն Մոլլա-Սուլեյման դյուղում ... ականաղերծողները թաղեցին ընդՀանուր դերեղմանում 13 կին, 14 երեիա, 18 ւղամարդ»3: կարինում կենւրոնացված էր 150.000-անոց մի բանակ, որը նույնւես մաւակարարվում էր Հայերին կողոււելու միջոցով: Զինվորների մի մասը ւեղավորված էր Հայերի ւներում ու ձրի աւրում էր նրանց Հաչվին: Ով ղինվորների «կարիքները Հոդալ չէր կարողանում... անարդվում էր: Հրաւարակավ դանակոծումը սովորական երնույթ էր»: Հաղարավոր ÷աիսւականներ Հեռանում էին Հայասւանի իորքերը: 100.000 ÷աիսւական Հասել էր ռուսական սաՀման: Թուրքերին սւառնում էր իսւադույն ւաւիժ, եթե ÷որձեին ինչ-որ կերւ ւաչււանել իրենց Հայ ծանոթներին4: Ռուսասւանում բնակվող իր ՀամաիոՀների Հեւ կաւերի Համար իոչւանդվեց Վյուջի թեմի աոաջնորդը, իսկ ս. ՀովՀաննեսի վանքի վանաՀայրը ÷րկվեց ÷աիչելու, անՀեւանալու միջոցով: Այդ ւայմաններում օրեցօր ավելի ու ավելի թուլանում էր Հայերի քաղաքական կառույցների աղդեցությունը: Խուղարկվում էին Հայ ւաչւոնաւարների ւները, նրանց Հաճաի էին ւնից Հանում ու իոչւանդում: Դրությունն “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916 ã., ¹ 44. Նույն ւեղում: ՀԱԱ, կոլեկցիոն ֆոնդ, ց. 1, դ. 200, թ. 13: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 237:

անւանելի դարձավ, երբ թուրքական բանակը ռաղմական անՀաջողություններ կրեց1: Դեռ Հունիսին կարին էր դնացել ԲեՀաէդդին Շաքիրը ն իր ձեռքը վերցրեց արնելյան նաՀանդների, առաջին Հերթին էրղրումի վիլայեթի՝ Հայության ջարդի նաիաւաւրասւական աչիաւանքների ղեկավարությունը: Սւեղծվեց այդ աչիաւանքների կաղմակերւման Հաւուկ մարմին, որի մեջ մւան Բ. Շաքիրը, վալի ԹաՀսինը, Օսմանյան իորՀրդարանի անդամ ՍեյֆուլլաՀը, նրա որդի Նեջեթը, Զաֆեր Մուսւաֆան, Բիրղա օղլի Ադիլը, Նալչաջ օղլի Հաջին, ԱբդուրռաՀման օղլի իբրաՀիմը, Բոթուրճու օղլի Խուլուսին, Մալաթիայի կառավարիչ Ֆուադը, Երղնկայի կառավարիչ ՄեՀմեդը, քուրդ ցեղաւեւներ Հաջի Բեդիրը, Զեյնալը ն ուրիչներ2: 1914 թ. Հուլիսի 21-ին էրղրումի ւաւերին երնացին կարմիր դույնի Հայւարարություններ «սեֆեր-բերլիքի» (ռաղմական դրության) մասին: Այս Հայւարարությունը ւաւրասւված էր ւաւերաղմից երկու ամիս առաջ ն ւաՀվում էր Համաւաւասիան Հիմնարկներում: Հուլիսի 22-ին էրղրումի ամբողջ Հայ բնակչությունը ողբում էր իր վիչւը: Զնայած թուրքական կառավարությունը երեք ւարի առաջ Հավասւիացրել էր, որ «նկաւի ունենալով Հայերի ղինակոչի ծանրաբեռնվածությունը ռաղմական չա÷ից մեծ Հարկերով, նրանցից ղինակոչի ենթակա են միայն 28-30 ւարեկանները», ւաՀանջվեց ներկայանալու 20-45 ւարեկան բոլոր Հայերը: Նչված ժամկեւին չներկայացողներին սւառնում էին մաՀաւաւիժով: Այդ ամենը ւեղի էին ունենում աւրիլյան իրադարձություններից 10 ամիս առաջ: Սկսվեց իանութների կողուոււը: Հայերը ւեւք է անւրւունջ ականաւես լինեին սե÷ական ունեցվածքի թալանին: Հայոց «առաջնորդարանը լե÷լեցուն էր, մասնավորաւես դյուղացիներով, որոնք եկել էին իրենց քաՀանաների դլիավորությամբ: Սարսա÷ելի ւեսարան էր: Լացն ու ողբը բռնել էին ամբողջ քաղաքը: Շոււով սւացվեց մի դրություն, որը եկավ կարծես իեղդելու այդ ողբը լացողների կրծքերում»: Առաջնորդարանում սւացվում էին էրղրումում այս կամ այն ւաւճառով դւնվողների անունով Հաղարավոր Հեռադրեր: Խնդրում էին անմիջաւես վերադառնալ ւուն: «Սակայն, ավա՛ղ, նրանք բոլորը վաղուց ձերբակալված էին թուրքական ժանդարմերիայի կողմից»3: ՀՑԴ 8-րդ Համադումարի ելույթներում իոսվեց բռնադրավումների, մասնակի ւեղաՀանումների, անՀաչիվ սւանությունների ն կյանքի, ունեցվածքի, ւաւվի վւանդվածության, իրավաղրկության այնւիսի դեւքերի մասին, որ առանց ցասման ու կսկիծի անՀնար էր լսել: Համադումարը նչեց, որ սւառնացող արՀավիրքների Հանդեւ Հայությունն անղեն էր ու անւաչււան: Սակայն նան ակնՀայւ էր, որ «Դաչնակցութիւն-իթթիՀաւ մեղրալուսինը թուրքը վերաՀասու էր դարձուցեր Հայկական ներքին կեանքին...»4: Համադումարը “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916 ã., ‹ 44. Ակունի Ս., Միլիոն մը Հայերու ջարդին ւաւմութիւնը, կ. Պոլիս, 1921, էջ 138-139: “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916 ã., ‹ 44. «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 442:

դւավ, որ «արեւմւաՀայութիւնը չւէւք է աւսւամբուի, ւաւերաղմին ընթացքին յսւակ աղդային ինդիր չւէւք է յարուցանի, իր վրայ ընկնող բոլոր քաղաքացիական ւաւասիանաւուութիւնները ւէւք է կաւարի բարեիիղճ...»1: կարին եկավ Նաջի բեյի 27 Հոդանոց (լաղեր, չերքեղներ, ւարսիկներ) ւաւվիրակությունը: Մինչ այդ թուրքերը Համաձայնության էին եկել վրացիների, ադրբեջանցիների ն Հյուսիսկովկասյան լեռնականների Հեւ2: Սակայն Համադումարը մերժեց թուրքերի առաջարկը՝ Համադործակցել իրենց Հեւ ռուսների դեմ ն դւավ, որ Հայերը ւեւք է մնան չեղոք ու բարեիղճությամբ կաւարեն օսմանյան ն ռուսական Հւաւակի իրենց ւարւականությունները: Հանրի Բարբին նկաւում էր, որ Սարիղամիչի ւարւության ւաւճառը թուրքերը Համարեցին այն, որ «բանակում Հայեր կային (սկսած 1915 թ. մարւից)՝ նրանց ղինաթա÷ում ն ցրում էին թիկունքի ղանաղան քաղաքներ, որւեղ նրանց դործածում էին կա՛մ ամրությունների կառուցման աչիաւանքներում ն կա՛մ որւես ոսւիկան ւաՀակներ՝ էրղրում-Երղնկա, Դերջան-Տրաւիղոն ն Երղնկա-Սըվաս ճանաւարՀները ւաչււանելու Համար»: Ընդ որում մաՀմեդական մոլեռանդ ադիւաւորները քնած չէին: Նրանք թե՛ բանակին ն թե՛ թուրք ժողովրդին ւրամադրում էին Հայերի դեմ: Նման քարողչության Հեւնանքն եղավ «Հայ մւավորականության կուորածը: Սակայն մարդաւյացների Համար այդ քիչ էր: Նրանք ուղում էին ամեն ւեսակի ղրկանքներով ու բռնություններով Հայերին մղել ծայրաՀեղությունների, բողոք առաջացնել, ն դրանք ւաւրվակ դարձնել նրանց ոչնչացման Համար»: Հայերին Հրամայեցին ոչնչացնել 1878 թ. ւաւերաղմի ղոՀերի Հիչաւակին նվիրված ն ռուսների կառուցած Հուչարձանը3: Հեւնեց նոր Հրաման՝ Հայերը ւեւք է աղաւեին իրենց ւները, որոնք դործածվելու էին որւես Հանդսւարաններ ու ղինվորական Հիվանդանոցներ, իսկ երբ Հայերը ինդրեցին այդ չանել, նրանցից ւաՀանջեցին սե÷ական միջոցներով Հոսւիւալ կառուցել: Հայերը Համաձայնվեցին ն յուրաքանչյուրը վճարեց 50.000 ֆրանկ: Սկսեցին ձնավորվել ՀակաՀայկական քարողչական ու ավաղակային իմբեր: 1915 թ. աւրիլի 18-ին քաղաքից դուրս ւեղի ունեցավ մաՀմեդականների ժողով: Նաջին Հայւարարեց՝ քանի դեռ թեկուղ մեկ Հայ կենդանի է, կիսալուսինը Հաղթանակի երես չի ւեսնի: Երիւթուրք դործիչ Հիլմի ÷աչան էր ՀրաՀրում Հայերին ոչնչացնելու ւրամադրությունները: ԱՀաբեկված Հայերը դիմում են 3-րդ բանակի Հրամանաւար Բյամիլ ÷աչային: Սա Հայ երնելիներին իորՀուրդ ւվեց կամավոր ւեղաՀանվել, Հեռանալ քաղաքից: «Գուցե դա Հանդսւացնի մաՀմեդականներին»: Հայերը դիմեցին Գերմանիայի Հյոււաւոսի օդնությանը: Պաւասիանը եղավ. «կաւարվածի Համար ձե՛ղ մեղադրեք: Ձեր Հանդեւ թուրքերի վերաբերմունքը ւրամաբանական է»4:

Մինաիորյան Վ., նչվ. աչի., էջ 71: Անւոնեան Ա., Մեծ ոճիրը. Հայկական վերջին կուորածները եւ Թալէաթ ÷աչան, Ե., 1990, էջ 118-120: Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 2: Նույն ւեղում, էջ 3:

Աւրիլի 31-ին երիւթուրքերի ւեղական կոմիւեն նոր ՀանրաՀավաք անցկացրեց, որւեղ Հայերը Հռչակվեցին «թչնամի, դավաճան ն թուրքական կայսրութեան քայքայումին բաղձացող... ՄաՀմեդական իուժանին ւրվեցին իսւադույն ՀրաՀանդներ ն սւառնալիքներ ւեղական այն բոլոր թուրքերին, որոնք ւիւի Համարձակվեին նվաղադույն ւաչււանություն ու օդնություն ւալ իրենց Հայ բարեկամներին»1: Նման մի ժողով էլ ւեղի ունեցավ մայիսին քաղաքից դուրս՝ Փաչա Բեոչքը անունը կրող վայրում: Դրան մասնակցած մի թուրք ւաւմել է, որ ժողովին ներկա էր 10.000-ից ավելի մարդ: Վալին՝ ԹաՀսինը, ասաց. «Հայերը մեր ձեռքէն Վանը իլեցին եւ յանձնեցին մեր թչնամիին... Որւեղ Հայ կայ, Հոն վւանդ կայ Վանայ ւիուր իրականութեան կրկնումին»: Աւա ÷աչան Հարցրեց ամբոիին՝ ինչւե՞ս վարվել Հայերի Հեւ: «Բոլոր ժողովուրդը ւոռացին. «կուորենք, ոչնչացնենք կեավուրներուն»: Ելույթ ունեցողներից Սեֆիրն ասաց. «Մենք 1895-1896-ին ինայեցինք երեիաներուն եւ որքան սիալուեցանք: Մեր ինայած այդ երեիաները այսօր մեծցան, իբր կամաւոր, մեր դէմ կաւար կը նեւեն, մեղ կը կուորեն. Վանը կ’առնեն մեր ձեռքէն...»: ՀանրաՀաւաքը միաձայն վճռեց անինայ կուորել Հայերուն... Բանաձեւը սւիւողական Հեռադրով կը ծանուցուի Պոլիս»2: Մի ուրիչ թուրք էլ ւաւմել է, թե էրղրումում ղինվոր էր, երբ բանակում Հայերին առանձնացրեցին ու «ղինաթա÷ ընելով մեղի դնդակաՀարել ւուին»: Երբ սկսվեցին ձերբակալությունները «չաւերը ÷աիած էին: Շուներով ղանոնք կը Հալածէինք լեռներուն վրայ եւ բռնելով կը սւաննէինք»3: Հ. Ֆիրբյուիերը ւաւմում է էրղրումում կաղմակերւված Հրոսակաիմբերի մասին, որոնք «սարսա÷ելի իոչւանդումների էին ենթարկում այն Հայերին, որոնց կասկածում էին ղենք ւաՀելու մեջ: Մի Հայ ւղամարդու այնւես ծեծեցին, որ այլնս քայլել չէր կարողանում: Բանւում աքցաններով քաչեցին նրա աւամները ն մաղերը: Գյուղերում Հայերին կււանքների էին ենթարկում ն Հարկադրում քրդերից ղենքեր դնել ու Հանձնել: ՄոլլաՀ դյուղի դյուղացիներին դաժանորեն ծեծեցին ու նեւեցին դեւը: Եկեղեցում ւաւարադը կանդնեցրին ու քաՀանային իոչւանդեցին: կւրեցին մի դյուղացու երկու մաւները: Եթե ամուսինը ւաՀանջված ւեղեկաւվությունը չէր ւալիս, կնոջը բռնաբարում էին4: էրղրումում ԱՄՆ-ի Հյոււաւոս Սթե÷ըլւոնը ն ամերիկյան Հիվանդանոցի ւնօրեն Բեյսը վկայել են, որ վիլայեթի իչիանությունները թուրքերին Հայերի դեմ ավելի դրդռելու նւաւակով Հայւարարեցին, թե էրղրումից օսմանյան իորՀրդարանի երես÷ոիան Գարեդին Բասւրմաջյանը (Արմեն Գարոն) կռվում է ռուսական բանակի կաղմում: Դրան Հեւնեց Ա. Գարոյի եղբոր աՀաբեկումը5:

8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 237: ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 1, դ. 632, թ. 17-18: Բոչեան Ա., կարմիր դրուադներ Հերոսներու կեանքէն. 1915-1918, Հ. Ա, Պուքրէչ, 1938, էջ 101-106: Ôèðáþõåð Ã., Àðìåíèÿ 1915, Óíè÷òîæåíèå Òóðöèåé êóëüòóðíîãî íàðîäà, Å., 1991, ñ. 50-51. 5 “Êàâêàçñêîå ñëîâî”, 6, 9 è 17-ãî ìàðòà 1916 ã.

Այդ աոնչությամբ Լե÷սիուսը դրում է. «Արդեն ւաւերաղմի սկղբներից էրղրումի վիլայեթից Հյոււաւոսությունները բողոքներ էին սւանում թուրքական ժանդարմների ու չեթեների կաւարած կողուոււների ն Հայ դյուղացիների նկաւմամբ նրանց բռնությունների մասին: Այդ բռնությունների Հեղինակները դավառային քաղաքների իթթիՀադական ակումբներն էին: Փեւրվարի 10-ին էրղրումի օսմանյան բանկի ւնօրենի Հայ ւեղակալը դավադրաբար սւանվեց: Սւանողները Հայւնի էին, բայց չձերբակալվեցին»: Նույն ինդրի մասին դերմանացի սւա Շւանդեն 1915 թ. օդոսւոսի 23-ին դրում է. «...Այս ւարվա ÷եւրվարի 10-ին երեկոյան ժամը 6.00-ին մարդաչաւ ÷ողոցում սւանեցին 2-րդ օսմանյան բանկի ւնօրենին... Այժմ արդեն ակնՀայւ է՝ սւանությունը բացառաւես քաղաքական նւաւակներ էր Հեւաւնդել: Նույն օրը Երղնկայում սւանեցին Հայ եւիսկուոսի»1: Բիչ անց քաղաքի կայաղորում ծառայող Հայ ղինվորներին ղինաթա÷եցին ն ուղարկեցին սնադործ աչիաւանքի: Նույն ժամանակ կարին-Երղնկա ճանաւարՀի չինարարության վրա աչիաւող Հայ ղինվորներից ամեն օր 200-300 Հոդի ւակասում էր: Նրանց Հանձնում էին Բ. Շաքիրի ավաղակներին ւաւճառաբանելով, թե կրակել են «իրենց թուրք ընկերների վրա»: Դա, իՀարկե, ղրւարւություն էր այն ւարղ ւաւճառով, որ Հայ ղինվորները ղենք չունեին: կարինի բերդաւաՀ ղորքի Հրամանաւարը մայիսի 9-ին Հայւարարեց. «...Անկարելի է, որ Հայ ղինուորները իրենց թիւրք ընկերներու վրայ կրակած ըլլան. Հայերը միչւ ճակաւին եւեւը կը դործածուին»2: Նորից առաջ քաչվեց Հայերի մեծ ւները ռաղմական ն այլ նւաւակներով օդւադործելու ինդիրը: Բաղաքի ւասն ամենաՀարուսւ Հայերից ւաՀանջեցին աղաւել իրենց ւները: Ձերբակալությունից իուսա÷ելու Համար վերջինները 1.5 միլիոն լիրա ÷րկադին վճարեցին: Բայց աւարդյուն, որովՀեւն մի չաբաթ անց աքսորվեցին ն իչիանությունները ւիրացան նրանց ունեցվածքին: Բաղաքում սւեղծվեց անորոչ, Հեղձուցիչ մթնոլորւ: կարինի Հայության վիճակի վաւացմանը նւասւեց իթթիՀադի ն ՀՑ դաչնակցության միջն էրղրումում ընթացող բանակցությունների ձաիողվելը: իսկ երբ Անւանւի ւեւությունների Հյոււաւոսները ւաւերաղմի մեջ Թուրքիայի մւնելու Հեւնանքով Հեռացան քաղաքից, Հայերի Հանդեւ վեբաբերմունքը վերածվեց վայրադությունների: Նոյեմբերի 20-ին կաիաղան Հանեցին ռուսական Հյոււաւոսարանում աչիաւող երեք Հայի, իսկ անդլիական ն ֆրանսիական Հյոււաւոսարաններում աչիաւող Հայերին բանւ նեւեցին: Թուրքերը մինչ այդ Հայերի բնաջնջման մասին չչնջում էին, իսկ ւաւերաղմի մեջ Թուրքիայի մւնելուց Հեւո նման իոսակցությունները դարձան բացաՀայւ ու առօրյա: Նոյեմբերի 20-ին «ճամբորդական նւաւակների Համար» բռնադրավեցին Հայերի անասունները (ձի, ջորի, եղ, ցուլ), ինչւես նան ÷ոիադրամիջոցները: Գյուղացին մնաց առանց քաչող ուժի3: Օր չէր անցնում, որ մի քանի Հայ բանւ “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 10 ìàðòà, 1992 ã. Տաչեան Ց., նչվ. աչի., էջ 10: «Արարաւ», Լոնդոն, 1914 թ., էջ 83:

չնեւվեր ամենաչնչին ւաւրվակներով, անդամ՝ առանց ւաւրվակի: Ծեծը, իոչւանդումները, բռնաբարությունները, սւանությունները, կաիաղանները սովորական դարձան, մանավանդ, որ ղենքերը Հավաքելու դործը Հաջողություն չէր արձանադրում: Բացարձակաւես ակնՀայւ էր, որ Հայերի Հանդեւ բռնությունների սասւկացումը ոչ թե մաՀմեդական ղանդվածի մոլեռանդության ւոռթկում էր, այլ՝ ծրադրված էր ն կաղմակերւված իչիանությունների կողմից: էրղրումում կառուցվող երիւթուրքական ակումբի մասին ԹեՀլիրյանը ւաւմում է, որ դա մի կիսակառույց էր Հայկական դերեղմանաւան կողքին ն «կոչուած էր լինելու իթթիՀաւականների ամենամեծ ակումբը, իաղասրաՀներով, մարղանքի բաժիններով, լիճով, ճեմելիքներով եւ այլն... Շէնքի երկու մեթրաչա÷ ւաւերը կառուցուած էին Հայկական դերեղմանաւունէն բերուած ւաւանաքարերով»1: ի դեւ, որոչ աղբյուրների վկայությամբ, բռնադաղթից Հեւո քաղաքում բացի Հայ արՀեսւավորների 20-22 ընւանիքներից մնացել էին նան 50 որմնադիրներ, որոնց Հարկադրեցին Հայկական դերեղմանաքարերով ն իաչքարերով, ինչւես նան եկեղեցիների սրբաւաչ քարերով կառուցել այդ ակումբը: Շինարարության ավարւից Հեւո նրանց նույնւես ոչնչացրեցին: Աւրւեւը «Àðìÿíñêèé âåñòíèê»-ի 1916 թ. ‹ 25-ում Հրաւարակեց էրղրումի Հայ դյուղացիների ւաւմածները ղորաՀավաքի մասին: Զորակոչվում էին 17-50 ւարեկան բոլոր ւղամարդիկ, բացի նրանցից, որոնք բեդել էին վճարում: Գյուղացիները վաճառում էին ամեն ինչ՝ այդ դումարը Հավաքելու Համար: Մի քանի ամիս անց ժանդարմները լցվեցին դյուղերը բանակի կարիքների Համար «նվիրաւվություններ» Հավաքելու: Գյուղացուց իլում էին ինչ ցանկանային, ն որնէ մեկն ընդդիմանալ չէր կարող: Հինդից վեց օր դյուղը վերածվում էր «նվիրաւվությունների» Հավաքման դժոիքի: Ոչ քիչ դեւքերում նույն դյուղից «նվիրաւվություն» Հավաքում էին մեկից ավելի անդամներ: Օրինակ, Բրդաչենի դյուղացիներին լրիվ կողոււելուց Հեւո ժանդարմները Հեռացան, ն Հայերը կարծեցին, թե դրանով ւեւական կողուոււն ավարւվեց: Բայց ոչ: Հենց Թուրքիան ւաւերաղմի մեջ մւավ՝ մի քանի ւասնյակ ժանդարմներ նորից լցվեցին դյուղը: Բաղաքում սւեղծվել էր մի իրավիճակ, երբ Հայ կար, բայց Հայկական կյանք՝ ոչ: Բուլղարական «Áîëãàðñêàÿ òðèáóíà» թերթի թղթակիցը 1915 թ. մայիսի 13-ին էրղրումից Հադորդել է. «Բասենի չրջանը վերածվել է անաւաւի: Որոչ դյուղերում կենդանի մնացած բնակիչները ւեղաՀանված ն աքսորված են դեւի երկրի իորքերը: Երեկ սկսվեց նաՀանդի նան բոլոր դյուղերի Հայերի ւեղաՀանությունը: կ. Պոլսից ւրված կարդադրությունները ... ւարւադիր են ամբողջ դավառի Համար»: Երեք օր անց նույն թղթակիցը դրեց. «Ավելի քան 15.000 Հայ էրղրումի դաչւի դյուղերից աքսորված են կայսրության իորքերը...

ԹեՀլիրեան Ս., Վերյիչումներ. Թալէաթի աՀաբեկումը, ԳաՀիրէ, 1956, էջ 83:

Լքված դյուղերը թալանված կամ բնակեցված են թուրք դաղթականներով, որոնք ամեն ւեսակի բռնություն դործադրելու աղաւ են: Գաղթի ճանաւարՀին Հայերը թալանվում են իթթիՀաւի կաղմակերւած ավաղակաիմբերի կողմից... ՆաՀանդի ողջ բնակչությունը կուորվելու է... Մի մայր ՀուսաՀաւության ւաՀին իր նորածին երեիային դցել է Ե÷րաւը: իթթիՀադական չաւ ղեկավարներ (Հիլմի, Բ. Շաքիր, ՍեյֆուլլաՀ) ... էրղրում եկան կաղմակերւված ավաղակաիմբերով: ՆաՀանդաւեւ ԹաՀսին բեյը ... Հայւարարում է, թե Հրամանը ւրված է կ. Պոլսից»: Զորս օր անց բուլղարացի դիվանադեւ կոլուչնը դրեց. «Հայերին կուորելը վերջնականաւես վճռված է»: Ռուս ղինվորին նվիրված Հուչարձանի քանդումը դլիավորում են ոսւիկանները, ÷ողոցներում Հայերին բռնում ու ւանում են Հայոց դերեղմանաւան մաւուռն ավերելու: Նրանց վիրավորում են, ծեծում ն այդ ամենն արվում է «ժողովրդին դրդռելու» ն ինչ-որ դործողության մղելու դիւավորությամբ, որը ւաւրվակ է դարձվելու «ջարդերը սկսելու Համար»: Մայիսի 25-ին բուլղարացի դիվանադեւը դրեց. «Երղնկայի, Բղիի ն Բայբուրդի չրջանները դարձել են անմարդաբնակ՝ Հայ բնակչության բռնի ւեղաՀանության ւաւճառով»: Խիսւ Հրաման սւացվեց, որ Հայերը թողնեն էրղրում քաղաքը1: Երբ «էրղրումում ղորաՀանդես էր անցկացվում, դերմանացի սւաները Հայերի ղենքերը վերցնում էին» ն նրանց ուղարկում ւաժանակիր աչիաւանքի, իսկ վերջում բոլորին կուորում: «Նամարդ թչնամին այս ձնով ոչնչացրեց մեր մարւական ուժերը...»: Ականաւեսի վկայությամբ՝ միայն 2000 Հոդու Հաջողվեց ճեղքել ռաղմաճակաւային դիծը ն անցնել ռուսների կողմը2: Բաղաքի Հայ բնակչությունը ւաչարողական դրության մեջ էր, ւնից դուրս դալը նրանց Համար անվւանդ չէր, էրղրումը, բառի իսկական իմասւով, վերածվել էր վիթիարի ղորանոցի: Այնւեղ կոււակված էին Հսկայական ղինվորական ուժեր, որոնք ուղարկվում էին ռաղմաճակաւ: Մարդկային այդ ղանդվածը սնվում (ոչ քիչ դեւքերում՝ նան Հադնվում) էր Հայ դյուղացու, Հայ մարդու Հաչվին: կարինում ն դավառական այլ քաղաքներում ւեւական ն անձնական չենքերը իճճված են ինքնակոչիկներով,- ւաւմում է ժամանակակիցը: «Զօրակայաններու չուրջ կարելի է ւեսնել 18-65 ւարեկան մարդեր, որոնց ւիեղծ դեմքերէն յայւնի է, որ կա՛մ վաւ սնունդէ եւ կա՛մ ալ սնունդի ւակասէն կը ւառաւին: կ’ ըսեն թէ անոնցմէ չաւեր կոյր, կաղ, կամ ձեւով մը ւակասաւոր են»: Զինվորներից չաւերը կոչիկ չունեին, բոբիկ էին ն քրջերի մեջ: Ո՛չ անկողին կար ն ո՛չ էլ ճաչ: «Զինուորական իչիանութիւնները կը ւաՀանջեն, որ ղօրակոչիկներն իրենք Հայթայթեն իրենց ղդեսւն ու Հինդ օրուան սնունդը»: Եվ՝ Հայը թալանվում էր: «Անոնք, որոնք իրենց ւէւքերը չեն կրնար Հոդալ՝ կ’ անարդուէին սւաներու կողմէ: ԸնդՀանուրին առջն դանակոծումը սովորական է»3: Ãåíîöèä íàä àðìåíèöèòå..., ô. 321, îï. 1, ä. 2462, ë. 76. “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1917, ‹ 7. Տէրւէրեան ի., Հայկական դոյամարւ, ԹեՀրան, 1957, էջ 233:

Զնայած այդ ամենին՝ «էրղրումի վիլայեթի դորակոչին ամբողջ Հայերը ընդառաջ դացին. բոլոր ւեսակի ւեւական ու արւակարդ ղինուորական ւուրքեր ւալիս էին, ւանում ամեն ւեսակի ղրկանքներ ու ՀարսւաՀարութիւններ, Հրաժարւում որեւէ, թէկուղ արդարացի, ընդդիմութիւնից եւ դիմադրութիւնից»1: Դրությունն է՛լ ավելի ծանրացավ, երբ սկսեցին էրղրում բերել վիրավորներին: Նրանց Հեւ քաղաք մւավ նան ժանւաիւը: Մի քանի չաբաթ անց էրղրումը նմանվեց մեռելաւան: Հաղարավոր ղինվորներ մեռան ÷ողոցներում, Հանդեցին բաղմաթիվ օջաիներ, Հիվանդություններից ու ցրւից մեռածների թիվը 1915-ի սկղբին Հասավ 10 Հաղարի: էրղրումում եղած բանակի կաղմի 1/3-ը,- Հունիսի 2-ին դրում է Գերմանիայի Հյոււաւոսը իր դեսւանին,- Հիվանդացել է, իսկ 1/3-ն էլ՝ դասալիք է2: Գարնան սկղբին թուրքական բռնություններն անՀավաւալի չա÷երի Հասան: Բ. Շաքիրի ուժերն առաջին ծանր Հարվածը Հասցրին Տուիկ, Պաղիչին, Թարղունի, Հինձկ, Ձիթոն դյուղերին: Հայերի դանդաւին կարինի բերդի դերմանացի Հրամանաւար Պոսսելթ ÷աչան արձադանքեց՝ անմիջաւես ղինաթա÷ել բոլոր Հայ ղինվորներին, նրանց ռաղմաճակաւից Հեւ բերել ն ճանաւարՀաչինարարական աչիաւանքներում օդւադործել3: Լուրեր էին ւարածվում, թե Ադանայում Հայերն աւսւամբել էին: Մթնոլորւը չիկացած էր: Պոլսից ժամանեցին ւաւվիրակներ Զեմալն ու ՍեյֆուլլաՀն, ն վալի ԹաՀսինի բնակարանում իորՀրդակցություն ունեցան: Պաւվիրակները ւաՀանջեցին անմիջաւես սկսել ջարդերը, իսկ ԹաՀսինը երկմւում էր ն առաջարկեց ժամկեւների Հարցը որոչել մի անդամ նս Պոլսի Հեւ իորՀրդակցելուց Հեւո: Որոչվեց նաի լրիվ ղինաթա÷ել Հայ բնակչությանը: էրղրումի վիլայեթի Հայության բռնադաղթի վերաբերյալ դաղւնի Հրամանն սւացվել էր մայիսի 5-ին: Մենք ձեռքի ւակ վկայություն չունենք, բայց Համողված ենք, որ այդ Հրամանը բերել էին նչված երկու երիւթուրք դործիչները, քանի որ մյուս նաՀանդներում, Համենայն դեւս դրանց մեծ մասում, ւեղաՀանության Հրամանները բերում էին իթթիՀադի ւաւասիանաւու քարւուղարը կամ իթթիՀադի կենւրոնի ներկայացուցիչը: ՍեյֆուլլաՀն ու Զեմալը նման ներկայացուցիչներ էին: Սկսվեցին ձերբակալությունները, որոնք ÷որձնական նչանակություն ունեին, ն ձերբակալվածների Հիմնական մասը մի չաբաթ անց աղաւ արձակվեց: Որոչվեց նրանցից 30 Հոդու աքսորել ն, ինչւես նկաւում է Գերմանիայի Հյոււաւոսը, «անկարելի չէ, որ ասոնք ճամբան սւաննուին»4: էրղրում Հասան նան Բաբերդում ւեղի ունեցած ձերբակալությունների լուրերը՝ եւիսկուոսի Հեւ ութ Հոդու մայիսի 15-ին ւարել էին Ուրղաջի օղլու դերե վայրը ն իողիողել: Հայւարարեցին, թե «անոնք դաւաճաններ էին... թչնամիին դրամ էին ղրկեր ն աչիաւեր ժողովուրդը ըմբոսւու1

Ռուբեն, նչվ. աչի., էջ 89: Տաչեան Ց., նչվ. աչի., էջ 171-172: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 222: Տաչեան Ց., նչվ. աչի., էջ 11:

թեան մղելու»: ինչ վերաբերում է մնացած Հայերին, աւա «նրանք վաիենալու ւաւճառ չունեն»1: Մայիսի 4-ին Հասավ Վանի անկման լուրը, իսկ ռուսական բանակը սրընթաց առաջ էր չարժվում, քանի որ թուրքերը ÷աիչում էին առանց դիմադրություն ցույց ւալու ն ինչւես Սթե÷ըլւոնն է նկաւում, այլնս բանակ չկար, այն վերածվել էր Համաղդեսւ կրող թուրքական ու քրդական իուժանի: ԱՀա այդ ավաղակաիումբը մայիսի 19-ին կուորեց Խնուսի Հայությանը2: Նույն ժամանակ ւեղաՀանվեցին Մանաղկերւի ու Բաղեչի 38 դյուղեր, որոնց բնակչությանն ուղարկեցին կարին: Այդ ւարադիրներին Հարկադրեցին մնալ քաղաքից ղուրս, ցրւին ու անձրնի ւակ, իսկ ւասը օր անց քչեցին Երղնկա ն ոչնչացրեցին: «Մեղի Համար վաւթարադոյնը,- կարդում ենք ամերիկյան օդնության կոմիւեի ւեղեկադրում,- եւ ամենաաներեւակայելի սարսա÷ները վերաւաՀուած էին (Արեւմւեան) Ե÷րաւի եղերքներու վրայ ն Երղնկայի դաչւին մէջ,ւաւմում է մի ՀայուՀի,- կիներու, աղջիկներու եւ մանուկներու յօչուուած մարմիններ սարսռեցուցին բոլորը: Զեթէները ամեն ւեսակի սարսա÷ելի արարքներու ենթարկեցին մեղի Հեւ եղող կիներուն եւ աղջիկներուն, որոնց աղաղակները երկինք կը Հասնէին: Ե÷րաւի մու չեթէները եւ ոսւիկան ղինուորները դեւը նեւեցին ւասնՀինդէն վար մնացեալ բոլոր մանուկները: Անոնք, որոնք կրնային լողալ՝ դնդակաՀարուեցան...»3: Մայիսի 26-ին կարինում բռնում էին ւաւաՀած մարդուն, ւաւաՀած վայրում: Ձերբակալություններն սկսվեցին մայր եկեղեցու մերձակայքի չուկայում: Մինչն ճաչ չուկայում եղած բոլոր Հայերը ձերբակալված էին: Աւա անցան թաղից թաղ ն կողոււեցին: Սրբաւղծվեցին անդամ մեռելները: Հաջորդ մի քանի օրը իաղաղ անցավ, քանի որ ջարդարարներն ղբաղված էին Խնուսով: կարինաՀայերը չէին Հավաւում, որ իրենք նույն բաիւին էին արժանանալու, որովՀեւն նաի մեծաթիվ էին, ն աւա կարինը Թուրքիայի արնելյան մայրաքաղաքն էր: Տեղի վերնաիավի մի մասը առաջնորդ Սմբաւ արք. Սաադեթյանի դլիավորությամբ դւնում էր, որ աղեւից Հնարավոր է իուսա÷ել իչիանություններին սիրաչաՀելու միջոցով: Մայիսի վերջերին առաջնորդին կանչեցին կառավարչի մու, որն ասաց, թե քաղաքական ու սոցիալական նկաւառումներով սւիւված է 170 Հայ երնելիների ուղարկել Երղնկա: Ուղարկվողների ցուցակը կաղմելու էր առաջնորդարանը: Առաջնորդարանում դումարված ժողովը ւառակւվեց: Երիւասարդությունը ւաՀանջեց ինքնաւաչււանության կանդնել: Սակայն այդ առաջարկությունը չանցավ: Ժողովը Համաձայնվեց կաւարել կուսակալի ւաՀանջը ւայմանով, որ երաչիավորվի այդ 170-ի կյանքի ն ունեցվածքի անվւանդությունը: Տասն օր ւրված ժամկեւի ավարւին ճամ÷ա Հանվեց 50 առնւրական իրենց ընւանիքներով ու չարժական ունեցվածքով: Նրանց ժանդարմները

8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 244: Նույն ւեղում, էջ 222-223: 1օ)ո.օօ 4., 4ոոօոiaո 4էոօօiէiօտ, 1հօ Խսոմօո օք a Խaէiօո. Սiէհ a Տքօօօհ Սօlivօոօմ .) Լօոմ 8ո)օօ, Լօոմօո, 1916, ք. 11: Տե՛ս «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 1012:

օղակի մեջ առած ւարան Խարբերդի ուղղությամբ: Դրան Հաջորդեց 160 Հոդանոց իումբը, որին ւարան Երղնկայի ուղղությամբ: Խաբեությամբ ճանաւարՀ Հանեցին նս 300 Հայ Հարուսւ ընւանիքների ն Մուչի ու Բղիի վրայով քչեցին դեւի Բալու: ՃանաւարՀին նրանց մորթեցին ու կողոււեցին, քարավանի միայն 10 ւոկոսը Հասավ Ուրֆա: Այս քարավանի Հեւ ւաւաՀածի մասին 1918 թ. դեկւեմբերի 14-ին Մյունիրը՝ էրղրումի նոր վալին, Հեռադրեց. «կարինէն Բղիի ճամբով ղրկուած Հարուսւներու կարաւանը սւաննուեցաւ եւ կողոււուեցաւ իթթիՀաւի ընդՀանուր կեդրոնի անդամներէն Պ. Շաքիր ւէյի կաղմած չեթէներու եւ ւերսիմցիներու կողմէ»1: Զեթեներին օդնեցին Երղնկայի իթթիՀադական ւաւվիրակ Մեջիդը, դեղադործ ՄաՀմեդը ն օսմ. իորՀրդարանի անդամ Խալեդը2: Ժամանակակիցներից մեկը դրում է, որ Հունիսի 4-ին կարինի դաչւի 100 Հայկական դյուղերից ւաՀանջեցին երկու ժամ անց ճանաւարՀ ելնել: Երկու օր անց ուղարկվեց երկրորդ քարավանը: Թե՛ առաջին ն թե՛ երկրորդ քարավանները ջարդվեցին ճանաւարՀին: Նույն օրերին Բարձր Դուռը Հայւարաբեց՝ «բացարձակ սոււ է, թե Հայերի սւանություններ ու ջարդեր են ւեղի ունեցել»: Մինչդեռ ՎանդենՀայմը Բեռլին դրեց, որ «Հայկական ւեղաՀանությունները միայն ռաղմական նւաւակ չէ, որ Հեւաւնդում էին»: Աւրւեւը «Àðìÿíñêèé âåñòíèê»-ի 1916 թ. ‹ 114-ում դրում է, որ էրղրումի նաՀանդի դյուղաբնակ Հայերի ւեղաՀանությունն սկսվեց 1915 թ. մայիսին: «Սկսած կանից ն Մութուրջոյից վերջացրած կարմիր Վանքով, Բաչկալեով ու Մամաիաթունով՝ բոլոր չրջանների Հայկական դյուղերի բնակիչներին դուրս Հանեցին ն 10-20 վերսւ Հեռավորության վրա մորթեցին»: Խնայեցին միայն դեղեցիկ կանանց, աղջիկներին ու երեիաներին, որւեսղի «դարձնեն իրենց Հարեմների ղարդեր»: Բռնադրավեցին աղդաբնակչության ոչ միայն ունեցվածքն ու անասունները, այլն չորթեցին բոլոր թանկարժեք իրերը, ղարդերը, իոսւանալով, որ դրանք Հանձնելու դեւքում նրանց կյանքը կինայվի: Նույն բանը կաւարվեց կեսքիմի, Նարիմանի, Բասենի, Սւերի, Բղիի, Դերջանի, Բայբուրդի կաղաներում: «Համաձայն նաիաւես կաղմված ընդՀանուր ւլանի, ամենուրեք նաի ձերբակալեցին երիւասարդներին, իուղարկեցին կանանց, ղինաթա÷եցին բոլորին, աւա միայն ւարան անւաչււան կանանց ու երեիաներին»: Ամենուրեք նույն ւաւճառաբանությունն է՝ «Հեռացնում են լրւես Հայերին ն Հեղա÷ոիական ւարրերին»: «Վանի ւաչււանությունը ն Հայերի ու ռուսների Համերաչի դործողությունները ւաւրվակ էին կուորածների Համար»: «կարճ ժամանակում,- դրում է Շւանդեն,- մարդկանց անիղճաբար սե÷ական ւներից, դաչւերից դուրս չւրւեցին, ղրկեցին սննդից ու աւրելու բոլոր միջոցներից ն ժանդարմների Հարվածների ւակ քչեցին անջուր անաւաւներ... Հայերին ուղեկցող ղինվորականների թողւվությամբ ն օդնությամբ Բարձր Հայքի Հայերին ջարդեցին չեթեները, աչիրեթները ն դրանց

Անւոնեան Ա., նչվ. աչի., էջ 291-292: Ակունի Ս., նչվ. աչի., էջ 148:

նման թա÷թ÷ուկները»: Հյոււաւոսությունների աչիաւակիցները ւեսել էին այսուանդին թա÷ված բաղմաթիվ դիակներ: ՏեղաՀանությունն իրականացվեց դաժան, բարբարոս եղանակներով ն Հանդիսացավ աւօրինության, կամայականության, դաղանության օրինակ: «Թուրքական կառավարությունը բան չձեռնարկեց աքսորվողներին օդնելու Համար: Բարձրադույն իչիանությունների ւրամադրությունները Հայւնի էին ժանդարմներին, ովքեր, իրենց Հերթին, ամեն ինչ արեցին, Հայերին առավելադույն ւանջանք ու ղրկանք ւաւճառելու Համար: Բռնադաղթն օր օրի ձեռք էր բերում աՀադնացող բնույթ... Շաւ Հաճաի բռնադաղթի վերաբերյալ Հրամանը սւորադրվում էր ուչ երեկոյան ն դործադրվում Հաջորդ առավուից...»1: էրղրումի նաՀանդում սկղբում ւարադրեցին դյուղացիությանը: Երրորդ բանակի Հրամանաւար Բյամիլ ÷աչայի Հրամանով նաի բռնադաղթվեցին էրղրումից Հյուսիս ընկած դյուղերը: Ռ. Սթե÷ըլւոնի վկայությամբ «էրղրումի վիլայեթի Հայերին աքսորելու մասին Հրամանը ւրվել է Հունիսի 1-ին, քիչ անց նման Հրաման ւրվեց նան էրղրում քաղաքի Հայերի վեբաբերյալ»: «Վալին ինձ ասաց,- չարունակում է Հյոււաւոսը,- կառավարության նւաւակր ոչ միայն Հայերին աքսորելն էր, այլն ւեղա÷ոիելը «ռաղմական նկաւառումներով»2: Այն, որ ոմանք կարինի ղյուղերի բռնադաղթի Հրամանի սւացվելը նչում են Հունիսի 1-ին, իսկ ուրիչները՝ Հունիսի 4-ին Հեւնանք էր Բասենի բնակչության ւարադրության ւարբեր ժամանակների՝ Վերին Բասենն ավելի չոււ ւարադրվեց: Նույն Հյոււաւոսը Հունիսի 2-ին Հաղորդում է, որ բարձրադույն Հրամանաւարության Հեւ իր բանակցությունը որնէ դրական արդյունք չունեցավ: կա՞ր արդյոք էրղրումի վիլայեթում Հայկական աւսւամբության վւանդ: Գերմանական ռաղմական միսիայի անդամ դեներալ Պոսալթը աւրիլի 26-ին Հայւարարել է, որ Հայերի վարքը «անբասիր էր»: ԱՄՆ-ի Հյոււաւոսը դա Հասւաւում է ն նչում. «Բանի որ այսւեղ Հայերի իռովություն (աւսւամբություն) չի սւասվում, այս սարսա÷ելի ն բացառիկ միջոցառումն անՀիմն է ն վրդովմունք է առաջացնում»: Ներքին դործերի նաիարար Թալեաթ բեյը, որի առաջ դեսւանը Հարց է բարձրացրել արւաքսման միջոցառումները մեղմելու մասին՝ «չի Համաձայնվել», ւաւճառաբանելով, որ Հենց էրղրումում մայիսի 29-ին դւնվել են Հայերին մերկացնող թղթակցություններ, ղենքեր ն ռումբեր: Այդ մասին դեսւանության Հարցումին Հյոււաւոս Շոյնբեր-Ռիիւերը ւաւասիանեց. «էրղրումում ն նրա չրջակայքում ռումբեր ն նման բաներ չեն դւնվել, դա կարող է Հասւաւել նան վալին»: «կիլիկիայում ն էրղրումի վիլայեթում,- դրում է Լե÷սիուսը,- դեւքերը իրենց Հունով ընթացան: կաւ դոյություն չուներ: Թվում էր, թե կայսրության Հայ բնակչության դեմ ընդՀանուր միջոցառումների մւադրություն չկար:

“Ãîëîñ Àðìåíèè”, 10 ìàðòà 1992 ã. Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 9-10:

էրղրումի վիլայեթում նույնւես մինչն մայիսի վերջերը ջարդեր ւեղի չունեցան, եղան միայն արւաքսումներ...»: Ռաղմական անՀրաժեչւության ւաւճառաբանությամբ էրղրումի Հայկական բոլոր դյուղերը դաւարկվեցին կանանցից ն երեիաներից, իսկ ւդամարդիկ բանակ էին ղորակոչվել: Հրամանն արձակել էր 3-րդ բանակի դլիավոր Հրամանաւար Բյամիլ ÷աչան,- դրում է Լե÷սիուսը,- էրղրումի վալի ԹաՀսին բեյը, որը դեմ էր այդ միջոցառումներին, անղոր դւնվեց: 1915 թվականի մայիսի 18-ին Շոյնբեր-Ռիիւերը Հեռադրում է ՎանդենՀայմին. «Աքսորվող Հայերի չրջանում թչվառությունը ծայրասւիճան է: Հաղարավոր կանայք ն երեիաներ առանց սննդի ւեղավորվում են քաղաքի չրջակայքում: ԱնՀիմն աքսորը բուռն ղայրույթ է առաջացնում: Թույլ կւա՞ք այդ առթիվ միջոցներ ձեռնարկել...»: Պաւմում է քրդադեմցի ւարադրվածներից մեկը. «...Եկան ժանդարմներ ն Հրամայեցին ւաւրասւվել, քանի որ մի քանի օր Հեւո մեղ արւաքսելու էին մեր դյուղից, իսկ թե ուր՝ չդիւեինք: ... Զնայած սւառնալիքներին, դյուղացիներն սկղբում ÷որձեցին դիմադրել, սակայն ժանդարմները Հայւարարեցին, թե Հեւադա դիմադրության դեւքում կիսկիմից ղորքեր կդան ու բոլորին կմորթեն: ... Ժանդարմներից մեկը, որին մեր դյուղացիներն անձամբ ճանաչում էին, իորՀուրդ ւվեց անվւանդության Համար մաՀմեդականություն ընդունել»: Բացի Հինդ ընւանիքներից, մյուս բոլորը դյուղի ւերւերի դլիավորությամբ երդվեցին մեռնել քրիսւոնյա: «ՄաՀմեդականություն ընդունածների թվում էի նան ես: Մեղ դյուղում թողեցին, իսկ բոլոր քրիսւոնյաներին... քչեցին դեւի Երղնկա: Ըսւ որում ճանաւարՀին, բացի դեղեցիկ կանանցից, բոլորին անիղճորեն մորթեցին: կանանց ժանդարմներն իրար մեջ բաժանեցին: Մի ամիս անց մեղ նս ւեղա÷ոիեցին ն ուղարկեցին Երղնկա: Մի քանի ւասնյակ ոսկով դնեցինք ժանդարմներին ն Հայւնվեցինք աղաւության մեջ՝ ÷աիանք Երղնկայից ոչ Հեռու դւնվող մի լքված դյուղ: Այսւեղ մնացինք մի քանի ամիս քաղցած ն մչւական սարսա÷ի ւակ, մինչն որ ռուսական ղորքերը դրավեցին Երղնկան ու մեղ աղաւեցին»1: 1915 թ. մայիսին էրղրումի կուսակալը կանչում է չեթեբաչի Ամրվանլի էյուբ օղլի կադիրին ն ցույց ւալով կ. Պոլսից եկած Հրամանը՝ ասում. «Տեղի Հայերին Հանձնում եմ քեղ, նրանց անվնաս կՀասցնես Բեմաի, այնւեղ բաչիբողուկները Հանկարծակի կՀարձակվեն: Դու կձնացնես, թե ուղում ես ւաչււանել Հայերին, մի երկու անդամ կկրակես Հարձակվողների վրա, աւա կՀասկացնես, թե չես կարող դլուի Հանել, կթողնես ու կվերադառնաս»: Փոքրինչ մւածելուց Հեւո կադիրն ասում է. «Դու ինձ Հրամայում ես ձեռներն ու ուները կաւված ոչիարներին ն ուլերին սւանդանոց ւանել: Այդւիսի դաժանությունը վայել չէ ինձ... Երբեք չեմ Համաձայնի ձեռներս կեղւուել անմեղ մարդկանց արյունով »: Ռուսները սլանում էին դեւի կարին: Թուրքերն աչիաւում էին այն Հայե1

“Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916, ‹ 25.

րից աղաւել մինչն ռուսների դալը: ԱՀա թե ինչու ԹաՀսին ÷աչան Հունիսի 9-ին Հայերից ւաՀանջեց Հեռանալ քաղաքից: Բաղաքը թողեցին նան թուրքերն ու Հույները: Շոյնբեր-Ռիիւերն իսկույն Հասկացավ, որ Հայերի Համար ւեղաՀանությունը Հավասարաղոր է ոչնչացման ն ինդրեց ՎանդենՀայմի միջամւությունը: Սւացավ ւաւասիան՝ դերմանացիներն իրավունք չունեն իառնվելու Թուրքիայի ներքին դործերին: իչիանությունները Հրաման արձակեցին, որ Հայերը քաղաքը թողնեն անմիջաւես: Ռ. Սթե÷ըլւոնի Համառ ջանքերի չնորՀիվ Հաջողվեց դաղթին նաիաւաւրասւվելու Համար 15 օր ժամանակ ւրամադրել: Գավառներում կաւարված դաղանությունները աՀաբեկեցին էրղրումի բնակիչներին, որոնք արդեն ղդում էին, որ չոււով Հերթն իրենց է Հասնելու: Դրա Համար էլ չաւերն ուղում էին կամավոր Հեռանալ Միջադեւք կամ այլուր, սակայն կառավարությունը թույլ չւվեց ն դաւարկ իոսւումներով Հանդըսւացրեց, նրանց ղդոնությունը բթացրեց: «Հունիսի սկղբներին կ. Պոլսից՝ կենւրոնական կառավարությունից Հրաման սւացվեց՝ էրղրումի բնակչությանը աքսորել Միջադեւք: ... Ցուրաքանչյուրը մոլորված, միջոցներ էր ÷նւրում, որւեսղի արյուն ն սարսա÷ների երկրից ÷աիչելու միջոցով ÷րկի իր ն իր ընւանիքի կյանքը թուրքի յաթաղանից: Գիչաւիչ ւաչւոնաւարները չորթեցին Հայերի ւնւեսությունր, նրանց թանկարժեք իրերն ու Հողերը որւես ւարդն այն բանի, որ նրանց ցույց ւվեցին Խարբերդի, Դիարբեքիրի, Մուսայի ն Ուրֆայի ճամբան: իսկ երիւասարդությանն ու մւավորականությանը ւարղաւես ոչնչացրեցին»1: Արդեն մայիսին քաղաքի Հայ երիւասարդությունը ձերբակալվում էր անկաի նրանց քաղաքական կեցվածքից: Բանւերում սկսվեցին թաքուն սւանություններ ն ոչնչացվեց ողջ երիւասարդությունը: Թաչիանեի Սարայի ն Բերդի բանւերում այդ երիւասարդությունը ւարղաւես Հոչուվեց: Դրան Հաջորդեց Հրամանը քաղաքի ամբողջ Հայ բնակչությանը ւեղաՀանելու վերաբերյալ: Վալին Հայերին Համողում էր, թե նրանց ւեղա÷ոիում է «մի աւաՀով վայր, որ իուժանը չվնասի»: Աւա ւաՀանջում է ւնային իրերը ն ունեցվածքը Հանձնել կամ ւաՀ ւալ: Հայերը դերադասում են ղարդերը, թանկարժեք իրերը ւաՀ ւալ ԱՄՆ-ի Հյոււաւոսին, միսիոներական դւրոցին, Հայոց եկեղեցուն...2: էրղրում քաղաքի Հայերի առաջին քարավանը մեկնեց Հունիսի 16-ին: Բարավանում եղածներից Խարբերդ Հասավ մեկ ւղամարդ ն քառասուն կին: Ամենամեծ քարավանը քաղաքից մեկնեց Հունիսի 19-ին: Վերջին քարավանն, այդ թվում Հոդնորականները, մեկնեցին Հուլիսի 28-ին3: Մինչ ւարադրվելը քաղաքի Հարուսւ Հայերը Հիմնավորաւես կողոււվեցին Հաւկաւես մութեսարիֆ Ռեչիդի, դնդի Հրամանաւար Համդիի ն ոսւիկանաւեւ Աբդուլլայի կողմից: “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916, ‹ 14. «Մչակ», 9 մարւի 1916 թ.: Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 9-11:

Նրանց ավաղակաբարո կեցվածքից ոդնորված ամբոիը Հարձակվեց Հարուսւ Հայերի ւների վրա ու կողոււեց: Բաղում անդամներ քուրդ բեկերը Հայ ուննորներից մեծ դումարներ վերցրեցին՝ իոսւանալով ւաչււանել նրանց կյանքն ու ընւանիքը, բայց Հենց նրանք բռնաբարեցին աղջիկներին, իրար մեջ բաժանեցին կանանց ու երեիաներին: Այդ աղջիկներից մեկի օրադրում նկարադրված է, թե Բալուում քրդերն ինչւես էին իորւակում ւարադիրների կացարանների ւաւերն ու ւանում աղջիկներին: Հարյուրավոր երիւասարդ կանայք ու աղջիկներ նեւվեցին Արածանի դեւը: էրղրումի Հայ Հարուսւների ն միջին կարողության ւեր մարդկանց քարավանը Հունիսի 10-ին ճանաւարՀ ընկավ դեւի Մամաիաթուն ն Երղնկա: Բարավանը դիչերելու Համար ճանաւարՀին կանդ առավ թուրքաբնակ դյուղում: Գիչերը քրդերը Հարձակվեցին քարավանի վրա՝ սւանեցին, բռնաբարեցին, կենդանի մնացած կանանց ու երեիաներին իրար մեջ բաժանեցին: Հունիսի 14-ին ճանաւարՀ ընկավ արՀեսւավորների քարավանը ն նույն բաիւին արժանացավ: Հունիսի վերջին քաղաքից Հանվեցին որբնայրի կանայք, որբերը, աքսորվածների երեիաները, Հաչմանդամները, Հիվանդները: Այդ դժբաիւներին Բեմաիում նույն դաժանությամբ ջարդեցին: Բաղաքում մնաց արՀեսւավորների 22 ընւանիք, որոնց վեց ամիս չարունակ օրը 18 ժամ աչիաւեցնում էին, մինչն որ ռուսները դրավեցին Հասան-կալեն: Այդ 22 ընւանիքներին ւեղաՀանեցին Ալաչկերւ ն 1916 թ. Հունվարին մորթեցին: ԱրՀեսւավորները մաՀն ընդունեցին Հւարւ, թուրքերին մեղադրեցին դաղանային արարքների Համար: Նրանց քարկոծում էին, բայց առանց դրա վրա ուչադրություն դարձնելու, Հայերը չարունակում էին մեղադրանքներ ւեղալ: Միայն յաթաղանի Հարվածները կարողացան նրանց լռեցնել: 2500 Հայ ընւանիքներից միայն 22-ը Հաջողեց աւասւանել ամերիկյան Հյոււաւոսարանում: կարինի կաթոլիկ Հայերի առաջնորդ Հ. Մելիքսեթյանը Հունիսի 14-ին դրեց Շոյնբեր-Ռիիւերին. «Ժամերն ու օրերն արդեն վերջանում են ն չաւ մու է այն ւաՀը, երբ այս քաղաքի 20.000 Հայ բնակչությունը (չՀաչված 30.000 Հայ դյուղացիները), անմեղ ու անդեւ կաւարվածից, դնան կործանվելու, մեռնելու»: Ուրֆա մեկնելու Հրաման սւացած Հայ ժողովուրդը կաղմված էր մեկ ամսականից մինչն 13 ւարեկան երեիաներից, ինչւես նան չա÷աՀաս ու դեռաՀաս աղջիկներից, կանանցից ն որբնայրիներից, յոթանասունից ավելի ւարիք ունեցող ծերերից ու Հիվանդներից ն, վերջաւես, ուժասւառ դարձած մարդկանցից ն Հղի կանանցից: «ինչւես երնում է, այս ւեղաՀանությունը ւնելու է երեք ամիս: Խեղճ ժողովուրդն ինչւե՞ս է երեք ամիս չարունակ քայլելու անձրնի ն արնի կիղիչ ճառադայթների ւակ, առանց դրամի, ոււելիքի ւաչարի, ÷ոիադրամիջոցի... Տարադրությունը դառնալու է Հոդեվարքի ւանջանք»1: կարինի Հայության ւարադրության վերաբերյալ աղբյուրները Համեմա1

R 14088, 4.. 28584.

ւաբար չաւ են: Դրանց բովանդակությունները Հիմնականում Համընկնում են: Բայց նան ւարունակում են ւարբերություններ, նոր մանրամասներ ու ÷ասւեր: Ընթերցողին առաջարկում ենք էրղրումի ւեղաՀանությունների վերաբերյալ վկայաթյունների նս մի ւարբերակ: ԹաՀսին ÷աչան 1915-ի Հուլիսի 15-ին Հեռադրում է կ. Պոլիս, «Ֆայիդ անունով յիսնաւեւ մը յա÷չւակած է Արաւեանի չորս աղջիկները: Ցիսնաւեւ Բեամիլ էֆէնւին ալ դողցած է 1863 ոսկի, 35 բեռ կարասի եւ չաւ մեծ քանակութեամբ դոՀարեղէն: Դրամի եւ կնոջ Համար դործադրուած իայւառակութիւնները ծայրաՀեղօրէն ամօթալից են եւ Հակառակ մարդկութեան:... Պէւք է առաջն առնել այս կացութեան, եւ մանաւանդ վերջ ւալ ամեն կողմ Թեչքիլաթի Մաիսուսէ անունին ւակ դործող չեթէներուն: Խարբերդի կուսակալը կը դրէ, թէ բոլոր ճամբաները լեցուն են կիներու եւ երեիաներու դիակներով, ժամանակ չենք դւներ թաղելու ղանոնք: Լաւ կ’ըլլայ եթէ ւաՀենք մեր վեՀանձնութիւնը եւ աղդային ւաւմութիւնը»1: կարինի վերջին՝ Հինդերորդ քարավանը 7000 Հոդուց էր ն մեկնարկեց Հունիսի 18-ին: Այսւեղ էին ձերբակալված մւավորականները, ինչւես նան առաջնորդ ՍաՀակ արք. Սաադեթյանը, Ներսես վարդաւեւը: Մամաիաթունի մու բաց դաչւում մւավորականներին ու Հոդնորականներին կուորեցին, իսկ մյուսներին առաջ ւարան: Մալաթիայի Ֆրնճըլար վայրում քարավանը վաճառվեց քուրդ Զեյնալ աղային: Ֆրնճըլարի բացաւը չրջաւաւվեց ղինված քրդերով: Ով մւներ բացաւ՝ բռնվում ու կաւվում էր: «Մէկ քանիներ,- դրում է Ղաղար,- Հաղիւ դիմադրութիւն ցոյց ւուած, դնդակաՀար, թուամաՀ կամ քարկոծուած ինկան: կալանաւորներու ընւանիքները դաւաղանի Հարուածներով եւ Հրացանի կոթով սւիւուած կ’ըլլային առաջ չարժուիլ, Հեռանալու Համար ոճիրի այդ վայրէն: 2-3 ժամուայ մեջ Հաղարաւոր այր մարդիկ արդէն կաւուած էին: Զէյնալը նսւած բացաւի մը մէջւեղը՝ յանձն կ’առնէր կողոււուած իրեղէնները, ղարդերն ու ոսկիները»2: կանանց ու աղջիկներին ոչ միայն առնանդեցին, այլն առաջին անդամ նկաւվեց վերջինների ինքնակամ ամուսնություն թուրքերի ու քրդերի Հեւ: Այդւիսիներից մեկը դրում է. «Թիւրք ինամիական կաւերը կը սկսէին կաւուիլ. Հայ կիները սկսան կամաւ իրենց աղջիկները ւալ թուրքերուն, ճարաՀաւեալ իրենց ցարդ կրած ւառաւանքէն: Ցաճաի թուրք ÷եսայ մը բոլոր ընւանիքը կը ւանէր իր Հեւ... Գեղեցիկ աղջիկներ կը ւրուէին ւարեց այրերու՝ անոնց երկրորդ կինը ըլլալու Համար, դեռաՀաս աղջիկներ ալ դացին ամուսնանալու»3: Ականաւես կինը եղրաՀանդում է. «Առաջին (սւանութեան) արդիւնքը ւիւի ըլլար անՀաւներու ֆիղիքական մաՀը, քանի մը Հարիւրները կամ Հաղարները ւիւի ւակսէին, բայց երկրորդին մեջ կար բարոյական ÷ճացում, աղդային այլասերում, որ չաւ աւելի մաՀացու Հարուած ւիւի ւար աղդին, քան

Անւոնեան Ա., նչվ. աչի., էջ 285-286: Զաբըդ Ղ., Ցուչամաւեան Բարձր Հայքի. կարինաւաւում, Պէյրութ, 1957, էջ 479: Նույն ւեղում, էջ 461:

առաջինը: Ֆրնճըլարի դժոիքը Հայ աղդին դերեղմանը եղաւ, որովՀեւեւ ողջը մեռելին իառնուեցաւ ու Հայն ալ՝ թուրքին»1: Բեմաիում Ե÷րաւի կամրջի վրա Հաղարից ավելի երիւասարդներ նաՀաւակվեցին, իսկ 400 երեիաներ կենդանի թաղվեցին Հորերի մեջ2: կարինում մնացին Հայ կաթոլիկները, ովքեր վայելում էին ԱվսւրոՀունդարիայի Հյոււաւոսարանի ւաչււանությունը: Սակայն նոյեմբերին, ըսւ Սթե÷ըլւոնի, նրանք էլ ւեղաՀանվեցին: կառքերով Հասցրեցին Երղնկա ն ցրեցին ւարբեր ուղղություններով: Մի մասը Հասավ Պոլիս ու մւավ Ավսւրո-Հունդարիայի դեսւանաւան ւաչււանության ւակ3, իսկ մի ÷ոքր մասը, ըսւ Հիասինթ Սիմոնի, Հասավ Միջադեւք ն Տարաա դյուղում նեւվեց ԴաՀրե արքայի կառուցած ջրամբարները, իսկ ով ÷րկվեց՝ 1915 թ. սեււեմբերի 22-ին ջարդվեց Խալիլի ներկայությամբ4: կաթոլիկների մի իումբ էլ դնաց Հալեւ: Ֆայեղ ալ-Ղուսեյնի նկարադրությամբ՝ այդ իումբը կաղմված էր Հիմնականում կանանցից՝ «իրենց աղջիկներով եւ քանի մը Հիւանդու մարդոցմով: Այս դժբաիւները ողբալի վիճակի մը մէջ կը դւնուէին, որովՀեւեւ էրղրումէն Սրուճ ճանաւարՀը ուքով կւրած էին... իրենց ընկերացող ղինուորները ընդՀանրաւէս ղիրենք ամայի ւեղեր կ’առաջնորդէին, ուր ղանոնք կը ձդէին առանց ջուրի: Անոնք, որոնք ծննդաբերութիւն կ’ունենային ճամբաներու ընթացքին, ւէւք է որ լքէին իրենց ղաւակները, որովՀեւն ոյժ չունէին չալկելու, կամ մնային անաւաւին մէջ՝ մեռնելու անոնց Հեւ: Եւ այսւէս, այս դժբաիւ ղոՀերը անդութ քիւրւերու յանձնուեցան, իրենց կեանքն ու ւաւիւը... Անոնց մէ չաւեր նաիընւրեցին անձնասւանութիւնը, քան թէ այս քիւրւերուն յանձնուիլ»5: Վաւիկանի նվիրակ Հ. Հոֆերը էրղրումում ականաւես լինելով Հայերի Հալածանքին 1915 թ. Հոկւեմբերի 26-ին դրում է. «ՏեղաՀանում (բռնադաղթ) բառը նչանակում է. 1. Լիակաւար բաժանում ամուսիններին իրենց կանանցից, մայրերին՝ իրենց երեիաներից: 2. Թուրքերի սւառնալիքներ ու չողոքորթություններ Հայերին մղելու Հավաւա÷ոիության: Հավաւա÷ոիվածներին ... անմիջաւես ւանում են մաՀմեդական բնակավայրեր, որւեղից այլնս վերադարձ չկա: 3. Այն կանանց, ովքեր իրենց մարմնական Հաւկանիչներով Հարմար են Հարեմներին վաճառելու կամ աղնվականների ու ւաՀակների սւոր ցանկությունները բավարարելու Համար, առնանդում են: 4. Փոքր ադջիկներին դարձնում են աղաիիններ թուրքերի ւներում, ովքեր ւարւավոր են այդ երեիաներին ւալ Համաւաւասիան մաՀմեդական կրթություն: Նրանցից ոմանց նույնիսկ կ. Պոլիս են բերել: Բոլոր քրիսւոնյա ւղաներին թլւաւում ն ւանում են թուրքերի ւները:

Փայլածու Ա. - Գարւանեան Ցաւակ, Նիւ Եորք, 1923, էջ 98: Ակունի Ս., նչվ. աչի., էջ 143: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 225: Նաղլեան Հ., Ցուչեր: Մերձաւոր Արեւելքի 1914-1918 թթ. չրջանի կրօնական-քաղաքական դէւքերու մասին, Պէյրութ, 1960, էջ 181: Ղուսեյն Ֆ., Հերոսական Հայութեան անցեալեն, ԳաՀիրէ, 1960, էջ 6:

Թուրքական Հայրենիքի Համար մարւնչող Հայ ղինվորների կանանց ու աղջիկներին Հավաքում են թուրքական դյուղերի վրա բաչիելու Համար: Այս ընւրությունը կաւարելուց Հեւո, մնացածներին սւիւում են լքել իրենց ամբողջ ունեցվածքը՝ ւները, դրամը ն դնալ երկրի իորքերը: Մեծ մասամբ բիրւ ժանդարմների ուղեկցությամբ, առանց Հադուսւի, նրանց ւանում են դյուղից դյուղ, Հարթավայրից Հարթավայր, դեւի անՀայւություն: Տառաւանքից ու բաժանման ցավից ցնցված նրանց օրդանիղմն այլնս անկարող է ւանելու վաւ եղանակն ու ղրկանքները ն չաւերը մեռնում են ճանաւարՀին: Մյուսներին ւարղաւես սւանում են»1: Շոյնբեր Ռիիւերը օդոսւոսի 5-ին դրեց ՎանդենՀայմին. «Մինչն մայիսի սկիղբը Հայերը այսւեղ անվրդով աւրում էին ն Հնարավորություն ունեին իրենց դործերով ղբաղվել: Առանձին դեւքեր, ինչւես, օրինակ, բանկի ւնօրեն Բասւրմաջյանի սւանությունը, թվում էին անցողիկ երնույթներ»: Թուրքերից սւասվող ջարդի վաիը, սակայն, միչւ էլ կար ն Հիմք ուներ, բայց Հայերին թվում էր, որ դեներալ Պոսալթի, ինչւես նան դերմանական Հյոււաւոսի ներկայությունը ն դործունեությունը կիոչընդուեին վայրադությունները: Մայիսի սկղբին Վանում ւեղի ունեցած իրադարձությունները Հանդեցրին այն բանին, որ կառավարությունը ն ռաղմական մարմինները ձեռնարկեցին մեծ ն իիսւ ւաւիժներ Հայերի նկաւմամբ: Հայ ղինվորականներին Հեռացրեցին բանակից ն Հարկադրեցին ծառայել աչիաւանքային դումարւակներում, էրղրումի ն Բասենի Հարթավայրի բնակիչները, որոնք բաղկացած էին կանանցից, երեիաներից ն ծեր ւղամարդկանցից, քչվեցին իրենց դյուղերից դեւի Միջադեւք: «Ռաղմական նկաւառումներով Հիմնավորված այս միջոցառումները անցկացվում են դաժան ն ոչ չրջաՀայաց ձնով»: Հունիսի սկղբին ւարադրվեց էրղրումի Հայ երնելիների առաջին իումբը: Մու 500 մարդ Հունիսի 13-ին թողեց էրղրումը ն լեռներով Խարբերդի վրայով անցավ Ուրֆա: Նրանցից միայն 14 մարդ ողջ մնաց: «Երկրորդ իումբը, մու 3000 մարդ, Հունիսի 19-ին ն 20-ին թողեց էրղրումը, Բայբուրդի մու նրանց մի մասը, Հաւկաւես ւղամարդիկ, իմբից բաժանվեցին... Նրանք ւեւք է, որ սւանված լինեն: Մյուսները Հասել են Երղնկա...»: Հունիսի 19-ին մեկնած քարավանը ւաՀակաիմբին ն դրա Հրամանաւար Բյամիլին վճարեց ն առանց լուրջ ւաւաՀարի Հասավ Բեմաի, որւեղ Բյամիլը 200 Հոդու անունները կարդաց ու Հայւարարեց, որ նրանք սւանվելու են: Բարավանը Հասավ Մալաթիա: Տեղի իչիանությունները Հայերից իլեցին 400 վրան: Բարավանը Մալաթիան նոր էր թողել, երբ Հեւաւնդող քրդերը իրենց չեյիերի՝ Հաջի Բադրի ն Զեյնալի դլիավորությամբ բոլոր ւղամարդկանց (2115 Հոդի) Հավաքեցին մի ÷ոքր Հարթության վրա, իսկ մյուսներին Հարկադրեցին առաջանալ: Բրդերը Հայ ւղամարդկանց ասացին. «Դա կառավարության ւաՀանջն է»: Նրանց կաւեցին, աւա մեկառմեկ մուեցրեցին Զեյնալին: Հայերից ամեն ինչ իլեցին ն ւասը քայլ այն կողմ բոլորին սւանեցին դանակով ու կա-

Սiօո, ԱԱՏ14 Ք4 ՃԱԱ 464. Սiօո, 26 Օkէօ.օո 1915.

ցինով: Սւանվեց մու 2000 մարդ: Հրաչքով ÷րկվեց 114 Հոդի1: «Արւաքսվածների երրորդ իումբը, մու 300 ընւանիք, Հունիսի 26-ին թողեց էրղրումը. նրանք լավ վիճակով ւեղ են Հասել Երղնկա: Զորրորդ իումբը, մեծ մասամբ արՀեսւավորների ընւանիքներ, որոնք նաիաւես կառավարության կողմից սւացել են մնալու թույլւվություն, բայց այդ թույլւվությունը Հեւադայում բանակի դլիավոր Հրամանաւարի Հրամանով չեղյալ էր Հայւարարվել, նույնւես Բայբուրդի վրայով Հաջողությամբ Հասել էր Երղնկա»: Այսւիսով, մինչն Հուլիսի 15-ը Համարյա բոլոր Հայերը էրղրումից ւարադրվեցին: Միայն քչերը Հիվանդության ն այլ ւաւճառներով կառավարությունից սւացել էին մնալու թույլւվություն: «էրղրումից իմ ն վալիի բացակայության ժամանակ այդ թույլւվությունը բանակի դլիավոր Հրամանաւարի կողմից չեղյալ էր Հայւարարվել: Նրանք ւեւք է կարճ ժամանակում թողնեին էրղրումը. նրանցից չաւերը չեն կարողացել իրենց Հեւ վերցնել ճանաւարՀի Համար անդամ ամենաանՀրաժեչւը»: Վերջին իումբը Ալքալների ն Բայբուրդի մու մասամբ կողոււվել էր2: Գերմանացի ղիվանադեւի կարծիքով՝ «ւարադրման ընթացքում էրղրումի բնակչության Հեւ ավելի լավ են վերաբերվել, քան մյուս քաղաքների Հայերի Հեւ: ՇնորՀիվ վալու ընդառաջելուն ն իմ ջանքերով, նրանց ընձեռվեցին Հեւնյալ դյուրությունները. 1) Մեծ մասին 14 օր ժամանակ ւրվեց ճանաւարՀի նաիաւաւրասւվելու Համար, 2) Թույլ ւրվեց իրենց Հեւ իրեր վերցնել ու վաճառել, 3) Վաճառականների մի մասը ն վերնաիավը Հնարավորություն սւացավ աւրանքները ն թանկարժեք իրերը Հայկական եկեղեցու միջոցով Հանձնել օսմանյան բանկի ւաՀւանությանը, 4) կառավարությունը չաւ չքավորների Հաւկացրեց եղան սայլեր, 5) Այն ւղամարդիկ, որոնց ընւանիքները մնացել էին առանց արական սեռի, աղաւվեցին աչիաւանքային դումարւակներից ն իրավունք սւացան ուղեկցելու իրենց ընւանիքներին»: էրղրում քաղաքում ւարադրությունն սկսվեց մայիսի 15-ին ն, ի ւարբերություն կիլիկիայի, անմիջաւես լայն ծավալ ընդունեց: կարելի է նչել էրղրումի ւարադրության նան ուրիչ առանձնաՀաւկություններ, սակայն Հաղիվ թե Հնարավոր լինի Համաձայնվել դերմանացիների այն թեղի Հեւ, թե «ւարադրության ընթացքում էրղրումի բնակչությանն ավելի լավ են վերաբերել»: Եվ դա մի ւարղ ւաւճառով, որ ամենամեծաթիվ կորուսւներ ունեցել են էրղրումից բռնադաղթվածների քարավանները: Եթե իոսք է լինում բնակչության ամբողջական ոչնչացման մասին, աւա դա առաջին Հերթին վերաբերում է կարինի Հայությանը: Այսւիսով էրղրումի վիլայեթի Հայության ոչնչացման դործընթացը ներկայացնում է Հեւնյալ ւաւկերը: 1914-ի օդոսւոսից սկսած բանակ ղորակոչվեցին 15-65 ւարեկան Հայ ւաւանիներն ու ւղամարդիկ: 1915-ի սկղբին Հայ ղինվորականները ղինաթա÷վեցին, վերածվեցին չինարար բանվորների ն մւցվեցին ամելե թաբուրների մեջ: Վիլայեթի քաղաքների ու դյուղերի Հայ Համայնքներում մնացին միայն կանայք, երեիաներ ու ծերեր: Սկսած 1914 թ.

Խօոտ / 4ոkaոa, 171, 4.. 2ս, ‹ 25-27. Լօքտiստ 1., 8օոiօհէօ, տ. 116-121.

Հոկւեմբերից Հայ ծառայողները ւաչւոնաթող արվեցին: 1915-ի աւրիլին ձերբակալվեցին ու ոչնչացվեցին Հայ մւավորականության ու Հոդնորականության ներկայացուցիչները: Սկսած 1914 թ. երկրորդ կեսից էրղրումի նաՀանդի ւարբեր մասերում, մասնավորաւես արնելյան դավառներում ւեղի էին ունենում Հայերի արւաքսումներ ու իմբակային սւանություններ: 1915-ի մայիսի կեսերին սկսվեց բռնադաղթը: Դա նաի սկսվեց նաՀանդի դյուղերում, ինչը թուրքերն իրականացրին «ամենադաժան եղանակներով» (Շւանդե), որովՀեւն դյուղերում ժամանակ չւրվեց վերցնելու ճանաւարՀի Համար ամենաանՀրաժեչւ բաները: Աւա սկսվեց քաղաքների Հայության բռնադաղթը: Երղնկայից առաջին քարավանը ճանաւարՀ ելավ Հունիսի 7-ին: Միաժամանակ ւեղի ունեցան էրղրումի Հայության «÷որձնական առաքումները», որոնք այլ բան չէին, եթե ոչ քաղաքի աղդեցիկ դեմքերի բռնադաղթեցում ու ոչնչացում: էրղրումից քարավաններ ուղարկվեցին Հունիսի 7, 8, 9 ն 10-ին, այսինքն՝ 20-25 Հաղ. մարդ: Եվ այդւես մինչն Հունիսի կեսերը (Հ. ւ.): Հեւնանքն այն եղավ, որ երբ 1916-ին ռուսական բանակը մւավ կարին, քաղաքի 120.000 Հայից մնացել էր չուրջ 200 մարդ1: «Խօw 7օոk 1iոօտ»-ը 1916 թ. մարւի 6-ին դրում է. «Ռուսները էրղրումում դւան միայն 16 կենդանի Հայ 40.000-ի ÷ոիարեն»: էրղրումի Հայության բռնադաղթի քարավանների մեկնարկների ւարեթվերը Հուչադրություններում ւարբեր են: Ոմանք դւնում էին, որ ամենամեծաթիվը Հունիսի 9-ին ուղարկված քարավանի ւարադիրների թիվն էր 25.000 մարդ: Բարավանը Հունիսի 14-ին թալանվեց, աւա չորս ժամ չարունակ կուորվեց: Դա Բեմաիի մերձակայքում էր: կուորածից մաղաւուրծ Եւրաքսիա Ցանդյանը Հիչում է. «Ժանդարմները Հարնան վրանի ւակ դեղանի Արմինեին առնանդելու Համար մորթեցին նրա Հորը, եղբորը, նրա որդիներին: Արմինեն այլնս չվերադարձավ: Երկու ժանդարմներ սվինաՀարելով սւանեցին Ա. Գասւարյանին ու նրա կնոջն առնանդեցին: Երբ վեց ւարեկան երեիան լաց էր լինում Հոր արյունաթաթաի դիակի վրա, նրա Հեւույքը մի ձող մւցրեցին ն ժողովրդին ցույց ւալով բղավեցին. «ԱՀա ձեր դրոչակը»: Հաջորդ օրը Արաբկիրի մուակայքում Հայերին վրաններից Հանեցին ու քչեցին մի ամայի վայր, որւեղ,- չարունակում է ւաւմել Ե. Ցանըդյանը, «որդուս՝ Լնոնին, մորթեցին դսւերս ծնկների վրա, աւա նրան առնանդեցին»: Մի կին ծննդաբերության ցավերի մեջ էր: Ոսւիկանը նորածնին մոր արդանդից դուրս քաչեց ն երկու մասի բաժանեց: «Տե՛ս,- ասաց դաղանը երեիայի մորը,- երկվորյակ ունեցար»: Բիչ անց ծննդաբերող կինը մեռավ: «...Թուրքերը մչակեցին ւլան,- ւաւմում է Հ. Բարբին,- էրղրումի ն չրջակայքի ամբողջ Հայ բնակչությունը ւեւք է աքսորվեր Միջադեւք: (Դրա) իսկական ւաւճառն էր՝ ամբողջ Հայերին միաժամանակ քաղաքից աքսորելու միջոցով Հեչւացնել նրանց բոլորի կուորածը»:

“Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916, ‹ 7.

Պաւրասւվելու Համար ւրված էր 15 օր: Հայերն իրենց ունեցվածքը լցնում են եկեղեցի ն Հանձնում ամերիկյան Հյոււաւոսությանը ն ամերիկացի դոկւոր Բեյսին: 1915 թ. Հունիսի 16-ի դիչերը ղինվորները Հայերին ւներից Հանեցին, երեիաներին ու կանանց բաժանեցին ւղամարդկանցից: Փոքր իմբերի բաժանված էրղրումցիները լացով ու կոծով բռնեցին բռնադաղթի երկար ճամ÷ան: Շոււով թույլերը Հոդնեցին ն ընկնում էին՝ «իրենց մարմնով դծելով քարավանների անցած ուղին»: Սկսվում է սովը, իսկ քիչ անց նան կուորածը: «Երնում են քրդերի ավաղակաիմբերը ն դայլի նման նեւվում անղենների վրա»: Խլում են կանանց ու ադջիկներին, ինչւես նան ամրաւինդ ւաւանիներին՝ սւրուկ դարձնելու Համար: Մնացածներին մորթում են: Բչերին է Հաջողվում ÷րկվել ն ուժասւառ Հասնել Բեմաի, որւեղ նս կուորած է ւեղի ունենում: «Ե÷րաւի ջրերն արդեն այնքա՛ն չաւ դիակներ են ւանում: Տեղ-ւեղ դիակները կոււակվելով վերածվում են ամբարւակի ն իանդարում դեւի աղաւ Հոսքին»: կենդանի մնացածները Մոսուլ են Հասնում բացարձակաւես առանց ոչնչի, սակայն երբ դիմում են էրղրումի բանկին իրենց դրամը սւանալու, դրանց առաքումն այնքան է քաչքչվում, որ մինչն ւեղ էին Հասնում, ւերերն արդեն քաղցից մեռած էին լինում1: կուորածների սկղբում Հնարավոր էր ÷րկվել ընդունելով իսլամը: կամա թե ակամա ոմանք Հրաժարվեցին իրենց կրոնից: Նրանք բոլորն սւացան նոր անուն՝ ԱբդուլլաՀ (դերմանացիների մւաՀղացումն էր՝ Հեւադայում կրոնա÷ոիներին իմանալու Համար): Սակայն չոււով այդ էլ չէր ÷րկում: Հայը, անկաի կրոնական ւաւկանելությունից, աքսորվում էր: «Սարսա÷ից իելադարված մայրերին դաՀիճները Հարկադրում էին իմելու Հենց նոր միայն իրենց աչքի առաջ մորթված ÷ոքրաՀասակների ւաք արյունը: Լկւի դաժանությունը Հասնում էր «նրբադեղության»: Բռնադաղթված Հայերի իումբը Հանդիւեց մի մութեսարիֆի որը «իղճաՀարությունից դրդված» դարձավ ուղեկցող... Արւաքնաւես բարեՀամբույր ու բարեՀաճ այդ թուրքը իմբին առաջնորդեց դեւի մի նեղ կիրճ, որւեղ Հանդիսւ ն ժււերես Հրամայեց ժանդարմներին բոլորին մորթել»: Բաղաքում մնացին միայն 50 Հայ կոչկակարներ ն դերձակներ բանակին սւասարկելու Համար: Բայց երբ Հարկադրված եղան էրղրումը թողնել նրանց բոլորին (բացի Հրաչքով ÷րկված մի ծերունուց) իեղդեցին: Հայկական եկեղեցին ավերվեց, Հայ բնակչության ունեցվածքը կողոււվեց: Սեււեմբերի 28-ին Հրաման սւացվեց Հայերի ունեցվածքն աճուրդի Հանելու մասին, որից առաջացած դումարները մուծվեցին ւեւական դանձարան: իսկ դերմանացի սւաներն այդ ամբողջ ժամանակ ղբաղված էին ինջույքներ սարքելով: «Հա÷չւակելով քաղաքի բարեկեցիկ ընւանիքներին ւաւկանող մի քանի երիւասարդ ՀայուՀիների, դերմանացիները նրանց վերածեցին իրենց քմաՀաճույքներին Հնաղանդ սւրուկների: Հեւադայում Հեռանալով

Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 3-4:

էրղրումից, այդ դժբաիւներին իրենց Հեւ ւարան»: Պաւերաղմի նաիօրյակին էրղրումում բնակվող 20 Հաղ. Հայից, երբ ռուսները քաղաք մւան, մնացել էր 120-ը՝ Հիմնականում կանայք ն երեիաներ1: Նրանց ÷րկել էր Ռ. Սթե÷ըլւոնը: Վերջինս ն ամերիկյան Հիվանդանոցի վարիչ Բեյսը ւաւմում են. «Արդյոք աչիարՀում կա՞ն ուրիչ կանայք ու մայրեր, որոնք կրած լինեն այնքան ւանջանքներ, որքան Հայ կանայք: Նրանց մաՀը վրա էր Հասնում միայն դաժանադույն ւանջանքներից, անւանելի ղրկանքներից, սարսա÷ելի Հուղմունքների անվերջանալի օրերից Հեւո»: Առանց Հանդսւի, առանց Հացի ու ջրի, արնի այրող ճառադայթների ն ուղեկից դաՀիճների ճիւուների Հարվածների ւակ նրանք ձդվում էին Անաւոլիայի անաւաւների միջով, որոնք ծածկված էին նրանց ու երեիաների դիակներով: Այդ ճակաւադրից աղաւվում էին երիւասարդ կանայք ն աղջիկներ, որոնք նաիաւեսված էին Հարեմների, կամ «ավելի վաւ Հասւաւությունների Համար»: Ողբերդության Հենց սկղբից Փոքր Ասիայում ամենուրեք քաղաքների դարբասների ւակ կաղմակերւվեցին սւրուկների չուկաներ, որւեղ վաճառվում էին կանայք, աղջիկներ ն երեիաներ, որոնք դաղթի ճանաւարՀին Հա÷չւակվել էին քուրդ ու թուրք ավաղակաիմբերի կողմից: Խարբերդում ԱՄՆ-ի Հյոււաւոսը 1915 թ. Հուլիսի 11-ին դրել է. «Հուլիսի սկղբներին Խարբերդ եկան էրղրումից ու Երղնկայից աքսորվածների առաջին իմբերը՝ քրջերի մեջ, սովյալ, Հիվանդ: Նրանք ճանաւարՀը, մու երկու ամիս, անցել էին առանց սննդի ու ջրի: Ծղու բերեցին: Նրանք այնքան քաղցած էին, որ ադաՀությամբ վրա ընկան այդ կերին, սակայն ղա÷թիեները ճիւուի Հարվածներով Հեռացրին՝ մի քանի մարդու վերջը ւեղում ւալով: Մայրերն իրենց երեիաներին առաջարկում էին ցանկացողներին: Թուրքերը բժիչկներ ուղարկեցին աղջիկներին բժչկական քննության ենթարկելու, որւեսղի նրանցից ամենադեղեցիկներին ընւրեին Հարեմների Համար»: Հայերի մեծամասնությունը սւանվել էր ճանաւարՀին քրդերի կողմից, իսկ չաւերը մեռել էին սովից ու Հյուծվածությունից: էրղրումի քարավաններից մեկում էին երեք քույրեր, որոնք իոսում էին անդլերեն: Նրանց ընւանիքի 25 անդամներից 11-ը սւանվել էր ճանաւարՀին, իսկ արու անդամներից կենդանի էր միայն 8 ւարեկան մի ւղա: «էրղրումից դուրս դալիս բռնադաղթվածներն ունեցել են թե՛ ձի, թե՛ ծանրոցներ ն թե՛ դրամ: Սակայն ճանաւարՀին այդ ամենը նրանցից իլել են, իլել են նույնիսկ նրանց վրա եղած Հադուսւները, աղջիկներից մեկը լրիվ մերկ էր: էրղրումի բողոքական քաՀանայի դուսւրը նս այդ իմբում էր, նրանց ընւանիքի բոլոր անդամներին սւանել էին քուրդ ավաղակաիմբերը...»: Բարավանում կար վեց երեիա ունեցող մի կին: Հոդնած ու Հյուծված այդ կինը երեիաներից երկուսին դրկած էր ւանում, իսկ մնացած չորսը քարչ էին դալիս բռնած նրա ÷եչերից: Երեիաներից մեկն այլնս քայլել չկարողանալով, ընկավ, մայրը թեքվեց դեւի ընկածը, բայց Հեւնեցին ճիւուի ուժեղ Հարվածները՝

Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 5-8:

դաՀիճները նրան Հարկադրեցին առաջ դնալ «դեւնին թողնելով իր երեիային, որն, իՀարկե, ընկած ւեղը մեռավ: Բարավանը դանդաղ առաջ էր դնում, բայց Հանկարծ ւանջանքի ու սարսա÷ի աղմուկ ն անկասելի ÷աիուսւ... Լեռներից իջնող քրդերը կրակ բացեցին... ԶոՀերը ընկնում ու ընկնում էին... Մայրերից մեկն իր երեիաների Հեւ ջուրն է նեւվում, իսկ մի ուրիչը, ւանջանքներից իելադարված, իեղդում է իր ÷ոքրիկներին...»: Թուրքերն ու քրդերը կչւացած սւանելուց, իեղդելուց, ÷որեր թա÷ելուց ն բռնաբարելուց, սկսեցին Հնարել դժոիային կււանքներ, որւեսղի Հոչուեն իրենց ղոՀերի նան Հոդին: «իրար կողքի չարված մայրերին Հարկադրում էին ականաւես լինել իրենց երեիաների ÷որերը թա÷ելուն, որոնց Հեւո կաիում էին ւաւերից, ինչւես մսավաճառի կրւակում՝ միսը, աւա ճիւուի Հարվածով քչում էին սարսա÷ից սդացող ն ողբացող դժբաիւ կանանց... Բռնադաղթվածներին լցնում էին Ե÷րաւ: Ժանդարմները մայրերի դրկից ուժով ւոկում էին երեիաներին ն բարձում դերանների լասւի վրա, որոնք կաւված էին ւարաններով: - կւրե՛լ ւարանները,- Հեւնում էր Հրամանը»: Ժանդարմները կւրում էին ն լասւերը քչում դեւի դեւի արադ Հոսանքը, որւեղ դերաններն իրարից Հեռանում էին, ն երեիաները դլորվում էին ջրի մեջ: Մի քանի դերաններ դրանց կառչած երեիաների Հեւ մուեցան ա÷ին, սակայն ժանդարմները նորից Հրեցին դեւի իորքը: Փոքրիկները ձեռքները մեկնում էին իրենց մայրերին, բայց ջուրն էին ընկնում: Բոլորը իեղդվեցին1: «Êàâêàçñêîå ñëîâî» թերթը 1916 թ. մարւի իր երեք Համարներում (6, 9, 17-ը) նույնւես անդրադարձել է էրղրումի ւեղաՀանություններին ու ջարդերին: էրղրումի Հարուսւների մի քանի Հարյուր Հոդուց կաղմված քարավանը աՀավոր վիճակում Հասավ Մամուրեթ-ուլ-Աղիղ ն ւեղավորվեց մի լքված չենքում: Պաւմում է Խարբերդում Ամերիկայի Հյոււաւոս Դնիսը, որ անձամբ է եղել ւարադրվածների ճամբարում: «Նրանք էրղրումից դուրս էին եկել մի ամիս առաջ: ՃանաւարՀին Հենց նրանց աչքի առաջ քրդերը ւղամարդկանց կուորել էին», կանանց կողոււել, անդամ Հադուսւները իլել, չաւերին լրիվ մերկ թողել, իսկ ուղեկցող ժանդարմները ձնացրել էին, թե անղոր էին ավաղակներին դիմադրել: Ամռան ընթացքում Խարբերդ Հասան չաւ քարավաններ էրղրումից ու մյուս նաՀանդներից: Դրանցից առաջիններից մեկը կանդ առավ քաղաքի ծայրամասի դաչւում, բարկ արնի ւակ: «Բոլորը ցնցուիներով էին, ոմանք՝ դրեթե մերկ»: Տարադիրները Հյուծված էին, ւանջված, Հիվանդ, կեղւու, ոջլու, «ավելի չաւ վայրի դաղանի, քան մարդկային էակների էին նման»: Շաբաթներ չարունակ նրանց անասնաՀուի ւես քչել էին, ոււելիք դրեթե չէին ւվել: Տղամարդիկ չաւ քիչ էին, նրանց մեծ մասին ոչնչացրել էին մինչն Խարբերդ Հասնելը: Բիչ չի եղել նան սւանված կամ մեռած կանանց ու երեիաների թիվը:

Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 42-44:

«Զնչին մասն էր Խարբերդ Հասել, նրանք էլ չոււով մեռան»: Երբ ինչ-որ օւար մւնում էր ճամբար, մայրերը «մեկնում էին ղավակներին, ինդրում ւանել, ւիրություն անել կամ ÷որձում էին վաճառել մի քանի ւիասւրով (ւիասւրը մուավորաւես 4 սենթ է)»: Այդ քարավանները մի քանի օր Խարբերդում մնալուց Հեւո չարունակում էին ճանաւարՀը: Ցուրաքանչյուր քարավան Հեռանալիս ղդալի թվով բռնադաղթվողներ մնում էին ւեղում, անղոր ճամ÷ան չարունակելու: «ԱմենասաՀմռկեցուցիչը, որին ականաւես եմ եղել երբնէ, որը դերաղանցում է նույնիսկ Դանթեի նկարադրած դժոիքը, նրանց վիճակն էր, որոնք քարավանի չարժվելուց Հեւո մնացել էին ճամբարում», որը լիքն էր «Հարյուրավոր մեռյալներով ու մեռնողներով», մեծ մասը Հողին էր ւառկած: ՃանաւարՀի մեջւեղում մեջքի վրա ընկած էր միջին ւարիքի ւղամարդու դիակ: Ամենուրեք թա÷ված էին «կանանց, երեիաների բաղմաթիվ դիակներ, ամեն քայլա÷ոիի Հիվանդներ ու մաՀամերձներ», ծերերն անղոր էին ւեղից չարժվելու: «Գղդղված մաղերով, ÷ոս ընկած աչքերով կանայք նսւել-քարացել էին»: Նրանք այնքան էին Հյուծված ու նիՀար, որ «դլուիը դանդ» էր թվում: Բոլորը մաՀամերձ ջղադարության մեջ էին: «Ուռած ÷որով երեիաները թաղվել էին աղւեղության մեջ, ոմանք ներքին ջղակծկումներից ցնցվում էին»: Մի քանի քայլ այն կողմ ÷ոս էր ÷որված, ուր ժանդարմներն ամեն օր նեւում էին «մաՀացածներին կամ ում մաՀացած էին Համարում»1: էրղրումից քարավանները Հասան նան Խարբերդ ոչ այնքան կողոււված ու Հոչուված, բայց նրանք էլ սւանվեցին Խուլադյաչի ճամբարից դուրս դալուց մի քանի օր անց: Ամռան վերջին Հասած քարավաններին ւեղավորեցին քաղաքի Հայկական դերեղմանաւանը, որի ծայրին մի իորը ÷ոս էր ÷որված, ուր նեւում էին մեռածներին2: Վանի իրադարձություններից Հեւո սկսված կուորածը,- դրում է «Êàâêàçñêîå ñëîâî»-ն 1916 թ. մարւին,- քողարկվում էր բռնադաղթով: «իչիանությունները չէին Համարձակվում անմիջաւես սկսելու Հայերի ղանդվածային ցեղասւանությունը, նկաւի ունենալով մուսուլմանական լայն իավերի ւրամադրությունը: կովկասյան ռաղմաճակաւում թուրքական բանակի ւարւությունները թուրքերի չրջանում ցասում էին առաջացրել երիւթուրքերի Հանդեւ: Երիւթուրք ւարադլուիները «վաիենում էին, որ Հայասւանից Հայերի Համաւարած արւաքսումը կարող է Հարուցել մուսուլմանների բողոքը», ուսւի որոչեցին դործել ղդույչ, քողարկել իրենց իսկական նւաւակը»: Նաի, ւարադրեցին դյուղացիությանը: Աւա իուժանն սկսեց կոչ անել դլիովին բնաջնջելու Հայերին: ՄաՀմեդական ղանդվածների ւրամադրությունները սւառնալից դարձան, ն ԹաՀսին ÷աչան, որը Համեմաւաբար Հաչւ էր ւրամադրված Հայերի նկաւմամբ, որոչեց քաղաքի մեծամեծների Հեւ

Դնիս Լ., Սւանդի նաՀանդը, Ե., 2001, էջ 158-160: Նույն ւեղում, էջ 161-162:

քննարկել, թե ինչ անել: Ժողովը ւեղի ունեցավ քաղաքի Թաիւե-Բյոչք արվարձանում: Որոչվեց կուորել բոլոր Հայերին: Սակայն, վերջնական վճռի դալու Համար Հարցը Հանձնվեց Հաւուկ Հանձնաժողովի քննարկմանը: Վալին Հաջողեց Հայերին ոչ թե կուորել, այլ ւարադրել Միջադեւք: Հայերի ն օւարերկրացիների բաղմաթիվ վկայություններով՝ ւարադիրներին՝ ծեր թե երեիա, կին թե Հիվանդ, Հարկադրում էին քայլել: Որոչ ժամանակ անց ճանաւարՀի դժոիային դժվարություններից Հյուծված ւարադրյալները դեն նեւեցին այն բոլոր իրերն ու Հադուսւները, որոնք չալակած էին ւանում: «Գաղթականներին «ւաչււանելու Համար «Հոդաւար» իչիանությունները ւաՀակաիմբեր էին կաղմել Հասարակության ւականքներից, բանւերից ուղարկված ոճրադործներից ու ուրիչ մութ անձերից, որոնք մւել էին չեթեական ջոկաւները»: «Երղնկայից Հեւո աոաջին իսկ կանդառին Հայերից իլեցին մթերքի ւաչարները... Հեւո ւաՀակներն սկսեցին բացեիբաց ÷ող ւաՀանջել, սւառնալով չւալու դեւքում կուորել բոլորին»: «կողոււում էին միմյանց ÷ոիարինող բոլոր ւաՀակաիմբերը ն չոււով ւարադրյալները մնացին առանց որնէ բան, ղուրկ անդամ Հաց դնելու Հնարավորությունից: Փողերը լրիվ չորթելուց Հեւո ւաՀակներն սկսեցին աղջիկ ու կին ւաՀանջել, չինայելով անդամ 5-10 ւարեկաններին: Դիմադրության աննչան ÷որձն իսկ դաժանորեն ւաւժվում էր»: Գաղթականների իմբերը բաղկացած էին ծերերից, կանանցից ու երեիաներից: Վանի իրադարձություններից Հեւո նրանց մեջ երնացին նաիկին ղինվորականներ, որոնց մեծ մասին կուորեցին ւարբեր վայրերում, իսկ ÷րկվածները բառացիորեն մերկ էին ն կանայք նրանց Հադցնում էին իրենց քրջերից: «Գաղթականների ամբողջ ուղերթի բոլոր դյուղերում դործում էին թուրք չեթեների ջոկաւներ... Դրանք նաիաւես դիրքավորվում էին դաղթականների ուղերթին ն այդւեղից կրակում էին քարավանների վրա կամ ւարղաւես Հարձակվում էին ու կուորում: Նման դարան էր սարքվել օրինակ, ԶադաՀ բնակավայրում՝ Երղնկայից ոչ Հեռու, որւեղ չեթեները Հարձակվում էին անւաչււան մարդկանց վրա ն չաւ քչերին էր Հաջողվում ÷րկվել: Հայերին նույն արյունու «բաղնիքն» էր սւասում Բեմաի քաղաքի մերձակա կիրճում: Փրկվածներին մաՀ էր սւասում նան բուն Բեմաիում, որւեղ դեւը նեւեցին դրեթե բոլորին, չինայեցին անդամ երեիաներին»: «Հայերի բնաջնջումը ՀամընդՀանուբ ընդդրկում ուներ: Դա իրականացվում էր ամբողջ Հայասւանում ն ձդվում էր մինչն Մոսուլ... Հայերը Հալածվում էին անկաի Հւաւակությունից: Օրինակ, էրղրումում մեծ թվով ամերիկաՀւաւակ Հայեր սւանվեցին, չօդնեցին անդամ դիվանադիւական միջամւությունները»1: «Àðìÿíñêèé âåñòíèê»-ն անդրադառնալով եղեռնի ւարիներին քրդերի վարքադծին, դրում է. «...Բանի՛ անդամ քուրդ բեկերը Հարուսւ Հայերից սւացան 1000 լիրա, իոսւանալով ւաչււանել նրանց ընւանիքն ու կյանքը, սա-

“Êàâêàçñêîå ñëîâî”, 6, 9 è 17-ãî ìàðòà 1916 ã.

կայն քիչ անց իրենք բռնաբարեցին անմեղ աղջիկներին, երեիաներին ու կանանց իրար մեջ բաժանեցին»: Հարյուրավոր երիւասարդ կանայք ու աղջիկներ նեւվեցին Մուրադ-չայի (Արածանիի) կամուրջներից՝ իրենց ւաւիվը դաղաններից ւաչււանելու Համար: «Մի դժբաիւ աղջնակ Հանուն իր Հարաղաւների ÷րկության ոչ միայն մւավ թուրքական Հարեմ, այլն ընդունեց իսլամ»: էրղրումի Հարուսւների երկրորդ իումբը Մամաիաթունով մեկնում էր Երղնկա: Հայերը դերադասեցին կանդ առնել ոչ թե քրդական, այլ թուրքական դյուղում, սակայն թուրքերը քրդերից ոչ ւակաս դաժանությամբ նրանց կուորեցին, բռնաբարեցին, իրար մեջ բաժանեցին: «Որբերը, աքսորվածների կանայք, երեիաները, կաղերը, կույրերը, Հաչմանդամները թուրքական կառավարությանը որնէ վնաս ւաւճառել չէին կարող, սակայն այդ դժբաիւներին նս կուորեցին անլուր դաժանություններով»1: Բռնադաղթվածների բնաջնջման ինդրում իչիանություններն ու մաՀմեդական իուժանը Համաիումբ ու ներդաչնակ էին դործում, նրանց աչիաւանքը Համակարդված էր թե՛ Հայերի բնակավայրերում ն թե՛ աքսորի ճանաւարՀին: «Հենց մեր դնացքը չարժվեց,- ւաւմում են դթության քույրերը,- մենք ւեսանք իրար Հեւնից չարժվող դնացքները լե÷-լեցուն այդ դժբաիւ մարդկանցով, որոնց անաւաւ էին ւանում: Դրանք բոլորը աւրանքաւար դնացքներ էին: կողքի դռները լայն բացված էին, ն մենք ւեսնում էինք ծերերին, ւառավներին, երիւասարդ մայրերին մանուկների Հեւ, ւղամարդկանց, կանանց ն երեիաների: Բոլորն իրար էին սեղմվել ինչւես ոչիարները կամ իողերը: Այս մարդկային էակների Հեւ ավելի վաւ էին վարվում, քան անասունների Հեւ: Պառավները ողբում էին: Երեիաները լաց էին լինում: Մենք սարսա÷ով էինք նայում նման դաժանությանն ու նման ւանջանքին: Մեղ ւաւմեցին, որ երբ դնացքն անցնում էր դեւի վրայով, 20 կրծքի երեիաների նրանց մայրերը չւրւեցին դեւը, որովՀեւն այլնս չէին կարողանում ւանել իրենց սոված երեիաների ւառաւանքները: Մի երիւասարդ կին վադոնում ծնեց երկվորյակներ ն նրանց Հեւ միասին դեւը նեւվեց...»2: էրղրումի ւարադիրների քարավանին ուղեկցող դայմադամը Երղնկայում իր 400 ղինվորի Հեւ «անՀայւացավ» ն մու 30 Հաղ. Հայ դեմ դիմաց մնաց ավաղակաիմբերի Հեւ: Գրում է ականաւեսը. «...Դաչւը ծածկուած էր քիւրւերէ, թուրքերէ եւ ղինուորներէ կաղմուած իուժանով մը, որոնք իառնուած էին անւաչււան ժողովուրդին... կը կողոււէին, կը կուորէին եւ կ’առեւանդեին: Ճիչ, աղաղակ, ցաւի եւ յուսաՀաւութեան դոչիւններ կը իառնուէին թչնամիին ՀայՀոյութիւններուն եւ ծաղրանքներուն... Շաւերը ուքի ւակ կոիկռւուած էին: Մանուկներ, ծեր կիներ դեռ նոր մորթուած սիրելիներուն կառ1

“Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916, ‹ 14. ՀՍՍՀ ԳԱ, ինֆորմացիոն բյուլեւեն, 1982 թ., ‹ 4:

չած՝ կու լային եւ կը ճուային: Հաղարաւոր դիակներ ÷ռուած էին ամեն կողմ: Փոքր մաս մը արդէն մեծ բաղմութենէն ցաք ու ցրիւ եղած էր լեռներու եւ դաչւերու մէջ, իրար կորսնցուցած, իելակորոյս վիճակի մէջ...»1: Հալեւի դերմանական Հյոււաւոսը 1915 թ. օդոսւոսի 15-ին դրում է, որ «անընդՀաւ նոր Հասնող ւեղեկութեանց Համեմաւ Արեւելքի մէջ (կարին եւ այլն) արդէն այսօր Հայերը դրեթէ լիովին ոչնչացած են: Արեւելքէն եկողները, որոնցմէ Հոս իբր 6000 Հոդի կան եւ օրական ալ 300 Հոդի կու դան՝ բան մը չեն ընդունիր»2: Այսինքն՝ սնունդ չէին սւանում: «Դժբաիւ աքսորյալների աոաջին քարավանը դեռ չէր Հասցրել մուենալ Զիբեյ-Զեյիի լեռան,- ւաւմում է ականաւեսը,- երբ բալաբան քրդերի 50 Հեծյալներով երնաց Խալիլ աղան ն ւաՀանջեց 5000 թուրքական ֆունւ՝ դիմացը իոսւանալով Հովանավորություն»: Սւանալով այդ դումարը, նա Հեռացավ: Երկու ժամ անց քարավանի վրա Հարձակվեց 200 քուրդ ն սկսվեց կուորածը, որ ւնեց չորս ժամ3: Բրդերն իրենց Հեւ առնելով դեղեցիկ կանանց ու աղջիկներին, Հեռացան: «Այսւիսով, էրղրումի ամբողջ բնակչությունից Մամաիաթուն Հասավ միայն 5000-ը»: Այս քաղաքի դայմադամը իոսւանալով ւարադիրներին մինչն Ե÷րաւ անվնաս Հասցնել՝ չորթեց նս 300 ֆունւ: Հունիսի 22-ին քարավանը Դերջանի Փիրիչ դյուղում էր: Հաջորդ օրը երբ նրանք դյուղից դուրս եկան, երնացին չաթաք քրդերը: Գայմադամը, թե քրդերը եկել են քարավանը ւաչււանելու ու ուղեկցելու: Սակայն նա Հենց որ Հեռացավ, «քրդերը սկսեցին կուորել իեղճերին ու մարմինները նեւել դեւը: Մու երկու ժամ անց, սւանդից ÷րկված մի քանի ւառավ ու երեիա Հեւ ÷աիան դյուղ ն ւաւմեցին կաւարվածի մասին: Հունիսի 24-ին քրդերը Հարձակվեցին դյուղի վրա ն կուորեցին այնւեղ մնացած Հայերին»: «Դիարբեքիրի վիլայեթում,- դրում է Ֆայեղ ալ-Ղուսեյնը,- մի իջնանաւուն լե÷-լեցուն էր Հայ կանանցով ու ÷ոքր երեիաներով: Նրանք թչվառ վիճակում էին, քանի որ էրղրումից մինչն Սրուջ անցել էին ուքով: Նրանք ւաւմեցին, թե ժանդարմները իրենց բերել էին ամայի վայրերով, թողնելով առանց ջրի... կանայք սւիւված էին նորածիններին նեւել բաիւի քմաՀաճույքին՝ անմարդաբնակ վայրում: Ոմանք էլ ... իրենց մանկիկների Հեւ միասին ղոՀվում էին անաւաւում»4: կարինի Հայության բռնադաղթն ու ոչնչացումը անմիջականորեն ղեկավարում էր ԲեՀաէդդին Շաքիրը, Հայության ամենաոիերիմ թչնամին, բռնադաղթի ու բնաջնջման դաղա÷արաիոսը ն դրանց իրականացման անմիջական ղեկավարներից մեկը: Սկսած 1914 թ. կեսերից նա կարինը դարձրեց իր դործունեության կենւրոնը: ՊաւաՀական չէ, որ նա կարինից էր ւաւդամավոր օսմանյան իորՀրդարանում: Երիւթուրքական ղեկավարությունը նրա վրա էր դրել Արնմւյան Հայասւանի Հայության բնաջնջման ն, ընդՀանրաւես, կ.

Լեւոն Մեսրու. 1915. Աղէւ եւ վերածնունդ, Փարիղ, 1952, էջ 104-105: Տաչեան Ց., նչվ. աչի., էջ 103-104: Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 13-14: Օհօստտօiո Է., նչվ. աչի., էջ 20-22:

Պոլսի արնելյան քաղաքականության իրականացման ղեկավարությունը: Այդ նա էր, որ ÷եւրվարի 18-ին բացեց վիլայեթի բանւերի դռները ն ավաղակներից ձնավորեց չեթեական իմբեր: Նրա ղեկավարությամբ իրականացվեցին նան բռնադրավումները: Ցուրաքանչյուր ղինվորի Հաչվով բռնադրավվեց 30120 կդ Հաց ն ուրիչ սննդամթերքներ1: Հ. Բարբին էրղրումի նաՀանդում բռնադաղթի ու կուորածների դլիավոր կաղմակերւիչներից է Համարում նան 3-րդ բանակի Հրամանաւար Բյամիլին ն չւաբի ւեւ Գուղին, դերմանացի դնդաւեւ Սւաղեչին, դերմանական Հյոււաւոս Շոյբներ Ռիիւերին, Հրեւանու Հրամանաւար դերմանացի Շւանկեին: Ակունին ավելացնում է վալի ԹաՀսինին, օսմանյան իորՀրդարանի անդամ ՍեյֆուլլաՀին, նրա որդի Նեջդեթին, ինչւես նան Զ. Մուսւաֆային, Բ. Ադիլին, Հաջի աղային, Աբդուլռաչման իբրաՀիմին ն այլոց, բայց դրեթե բոլոր Հեղինակները մոռանում են դլիավոր դերակաւարներից երիւթուրքերի էրղրումի ւաւասիանաւու քարւուղար Հիլմիին ն կ. Պոլսից էրղրում որւես կենւկոմի ներկայացուցիչ ուղարկված Զեմալին: Որ էրղրումի նաՀանդին իթթիՀադի ղեկավարությունն առանձնակի նչանակություն էր ւալիս, վկայում է նան այն, որ եթե բռնադաղթը կաղմակերւելու Համար ուղարկվում էր մի ներկայացուցիչ կամ ոչ ոք, աւա էրղրում ուղարկվեց երկու Հոդի՝ ՍեյֆուլլաՀն ու Զեմալը: Ա. Արղութինսկի-Դոլդորուկին 1916 թ. սկղբին էրղրումում լինելուց Հեւո ասաց. «Մինչն 600 Հաղ. բնակչություն ունեցող այդ քաղաքը դրեթե դաւարկ էր: Ռուսներն այնւեղ դւան ոչ ավելի քան 20-25 Հաղ. մարդ, մնացած բնակչությունը ÷աիել կամ ւաբադրվել էր... Բռնադաղթն սկսվել էր 1915-ի Հունիսին ն ւնել մինչն օդոսւոս: կառավարությունը Հայերին առաջարկել էր ւեղա÷ոիվել Երղնկա ... ւարադրվածներին իոսւացել էին ÷ոիադրական ու այլնայլ աջակցություն: ՏեղաՀանվեց ավելի քան 20 Հաղ., մարդ՝ ւղամարդ, կին, երեիա, իրենց Հեւ ւանելով ունեցվածքի մի մասն ու թանկարժեք իրերը: Սակայն նչանակման վայր Հասավ բռնադաղթվածների միայն մի մասը, նրանք Հիմնականում ղոՀվեցին ճանաւարՀին, կուորվեցին թուրքերի ու քրդերի կողմից: Հայերի թողած ունեցվածքը ւաՀվում է թաքուն ւեղերում կամ բարեկամ թուրքերի մու: Բայց մեծ մասը թա÷ված է Հայոց եկեղեցում՝ աւրանքներ, ւնային իրեր, մի քանի միլիոն ռուբլու արժեքներ...»2: Արղութինսկի-Դոլդորուկին ւաւմել է Մորդենթաուին, թե ինչւես Հարյուրավոր երեիաների թուրքերը սվինաՀարել ու դեւն էին նեւել, թե ինչւես էին մերկացրել կանանց ու ւղամարդկանց, Հարյուրներով միմյանց կաւել, դնդակաՀարել ու դցել դեւը: Երղնկայի մու դեւի մի Հաւվածում Հաղարավոր դիակներ այնւիսի մեծ թումբ էին կաղմել, որ Ե÷րաւը 100 յարդ իր ընթացքը ÷ոիել է3: «Новое время» թերթը ÷եւրվարի 24-ին ււադրեց նամակ էրղրումից: Նամակի Հեղինակը 20 ւարի այդ քաղաքում աչիաւած ամերիկացի բժչկուՀի Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 16: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 237: Մորդենթաու Հ., նչվ. աչի., էջ 264:

է: Նա նկարադրում է էրղրումաՀայերի բռնադաղթը. «Մենք միջնորդեցինք վալուն, ւնդեցինք, ինդրեցինք չւարադրել այս կամ այն Հային, ւեղաՀանվածներին մաւակարարեցինք, սայլեր ւրամադրեցինք ճանաւարՀի Համար, որը նրանցից բաղում Հաղարների Համար դառնալու էր մաՀվան ճանաւարՀ, երեք ամիս ւաՀւանեցինք նրանց ունեցվածքը: Աւա լուրեր սւացվեցին Հայերի կուորածների մասին Դերջանում, Բեմաիում, Բղիում, Տրաւիղոնում մի իոսքով՝ ամենուրեք... էրղրումում թուրքին ջարդից Հեւ ւաՀեց վրեժի սարսա÷ը ռուսներից...»: Խոսքն այն մասին է, որ կարինի թրքությունը Համեմաւաբար ձեռնւաՀ մնաց Հայերի ջարդին մասնակցելուց: էրղրումի Հայերին բռնադաղթեցրին չորս իմբով: Մայիսի 8-ին ւարադրեցին մու 20.000 դյուղացու, որոնք կուորվեցին Խարբերդի ն Դիարբեքիրի արանքում՝ Բերմաղ լեռան ÷եչերին: էրղրումի 70 Հարուսւ ընւանիքներ մորթվեցին Հունիսին Բալու ն Խարբերդ քաղաքների արանքում, Բայաղեւի մութեսարիֆի ղեկավարությամբ: Հուլիսի 6-20-ը էրղրումում Հայ չմնաց...1: կարինի Հարուսւ Հայերն իրենց ունեցվածքը Սթե÷ըլւոնին ն ամերիկյան Հիվանդանոցի ւաւասիանաւու Բեյսին Հանձնելուց բացի Հակերով լցրեցին մայր եկեղեցի: Ամերիկացիներին Հանձնվեց 1400 Հակ՝ 10-15 Հաղ. թրքական լիրա արժողությամբ: Նրանց Հանձնեցին նան 5559 թրքական Հնչուն ոսկի, մեծ դումար, արծաթե ռուբլիներ, ղարդեղեն, որից 5000 թրք. ոսկի Հեւադայում ւրվեց Պոլսի դաղթականների կարիքների Համար, իսկ մնացածը Սթե÷ըլւոնի անունով ւաՀ ւրվեց օսմանյան բանկին2: Ոսւիկանների Համար Հայերի քարավանների կողոււելը մեծ Հարսւություն կոււակելու միջոց էր: Նրանք չէին իորչում կողոււելու անւաչււան կանանց ու աղջիկներին, դրամաչորթությամբ ու թալանով ղբաղվել: Եղան ոչ քիչ դեւքեր, երբ նրանք թալանն ավարւելուց Հեւո քարավանը վաճառում էին: Օրինակ, Մալաթիայի մերձակայքում կարինի մւավորականության քարավանը վաճառվեց քուրդ ցեղաւեւ Զեյնալին: կարինի 3-րդ քարավանից ողջ մնացածներին Սեբասւիա ւանելու ÷ոիարեն, քչեցին Արաբկիրի ուղղությամբ: Բեմաիում ւղամարդկանց բաժանեցին, կանանց Հարվածների ւակ առաջ քչեցին, քիչ անց ւղամարդիկ Հարձակման ենթարկվեցին ու իողիողվեցին, իսկ կանայք բլրի դադաթից դրա ականաւեսը դարձան: Զարդվածների դիակները նեւեցին Ե÷րաւ: Այդ քարավանը քաղաքից մեկնել էր Հունիսի 29-ին, ուներ 8000 Հոդի: Այն առաջին անդամ ջարդվեց կարինի մերձակայքում՝ Աչկալեյում՝ սւանվեց 300 երիւասարդ: Մնացածներին երկու օր չարունակ առաջ քչեցին, առանց որնէ Հանդսւի: Այդւես քարավանը Հալվեց, ÷ոքրացավ: 4-րդ քարավանը (9000 Հոդի) ճամ÷ա ելավ Հուլիսի 3-ին: Սա նս Աչկալայում կուորվեց՝ 100 ղոՀ ւվեց: Երբ Երղնկայից չարժվում էր Բեմաի՝ Բ. Շաքիրի ավաղակաիումբը՝ ժանդարմները, ղինվորները, թուրք ու քուրդ մեծաթիվ

“Êàâêàçñêîå ñëîâî”, 20 ôåâðàëÿ 1916 ã. ×àëõóøüÿí Ãð., նչվ. աչի., էջ 151-153:

իուժանը Հարձակման անցավ: Բոլորն սւանվեցին, բացի 400-500 երեիաներից ու կանանցից, որոնք կիսամեռ վիճակում Հասան Միջադեւք1: Պաւմում է ականաւեսը. «կարինի 5-րդ քարավանը Երղնկայի դաչւում ÷ռված դիակների կողքին մնաց երկու օր: Ոսւիկաններն ասացին, թե այլնս սայլի ճանաւարՀ չկա ն կարող եք ւաՀել միայն եղները: Մի քանի օր անց Հավաքեցին ւղա երեիաներին: Գնալով չաւանում էին կանանց առնանդումն ու կողուոււը, ով այլնս անղոր էր քայլել՝ սւանում էին: Բեմաիի կամրջին ՀերթաւաՀող ղինվորներն սկսեցին ձերբակալել ւղամարդկանց: Բաղց, Հոդնածություն, դժվարանցանելի ւեղանքներ, բայց քայլել, անընդՀաւ քայլել: Ակնի ճանաւարՀին քարավանի վրա կրակ բացեցին դերսիմցի քրդերը: Ակնը դաւարկ էր, ավերակ, դեւա÷ին Հենց նոր կացնաՀարված դիակներ էին ընկած: Մեկ ժամ Հեւո մի ավելի սաՀմռկեցուցիչ ւեսարան. «արյունաթաթաի ուռած մարդկային դիակներ, ցիրուցան մաղերով, իոչւանդված կրծքերով կանայք, ցնցուի Հադած մանուկներ... մեծ մասամբ կացնաՀար եղած անՀաչվելի դիակներ... Գնալով ավելի չաւ ծեր ու երեիաներ էին թողնվում ճանաւարՀին, դեն էին նեւվում նան ավելորդ Համարվող իրերը: Այլնս ուժ չկար: Մալաթիայի ճանաւարՀի չինարարության վրա աչիաւում էին քաղցից Հյուծված Հայ ւղամարդիկ: Հասանք Ֆուրունճուլար վայրը, որւեղ մնացինք 17 օր դիակների իրձերի Հարնանությամբ: Մեռնում էին նան մեղանից չաւերը: Այսւեղ Հավաքվեցին այս կամ այն կերւ ÷րկված բոլոր ւղամարդիկ ու ւղաները՝ 500 Հոդի, որոնց միացրին Խուրջրից բերված կաթոլիկ Հոդնորականներին ու սւանեցին: Մնացին կանայք ու երեիաները: Ադըյամանի մերձակայքում՝ Սամսաթ դեւի ա÷ին մնացածներին ջարդեցին»: Ս. ԹեՀլիրյանի դաւավարության ժամանակ Վ. Թերղիբաչյանը ցուցմունք ւվեց, որ 1915 թ. Հունիսին էրղրումում «նաի ոսւիկանների ու ւաչւոնյաների միջոցով քաղաքի Հարուսւներին լուր ւրվեց, թե քաղաքը ւիւի դաւարկվի, որովՀեւն դւնվում է ռաղմադծի վրա, ն քաղաքացիները ւեւք է Հեռանան: Բաղաքի Հարուսւները 8 օր առաջ լուր սւացան, իսկ մյուսները՝ ւեղաՀանումից մեկ ժամ առաջ: Աւա իմացան, որ եղածը իաբեություն էր, ն միայն Հայ բնակչությունը ւիւի արւաքսվեր: Զորս իմբով՝ 8 օրում: Ես երկրորդ իմբում էի: Մեր ընւանիքը բաղկացած էր 21 անձից: Նրանցից մնացել են միայն 3-ը... իմ աչքերով ւեսա բոլորի կորուսւը... Երդվում եմ, որ կ. Պոլսի Հրամանով ւեղաՀանվեցին: Երբ թողեցինք քաղաքը ն կարնո բերդի դռների առջն էինք, եկան ոսւիկանները: Զենք էին ÷նւրում: Դանակ, անձրնանոց ն այլն առան մեղնից: կարինից եկանք Բաբերդ: Երբ անցնում էինք այս քաղաքի կողքով, դեղադեղ դիակներ ւեսանք: Ես սւիւված էի դիակները կոիել անցնել, այնւես որ ուքերս արյունով ներկվեցին... Հասանք Երղնկա... Նույնիսկ ջուր իմելու Հրաման չէին ւալիս: Սւիւված էինք նույնիսկ եղները Հանձնել... Երբ առաջ դնացինք, իմբերից 500 երիւասարդներ ջոկեցին ... ն ջարդեցին ... իրար կաւեցին ն

Լեւոն Մեսրու, նչվ. աչի., էջ 104-105:

ջուրը դցեցին... ն Հոսանքն այնւես սասւիկ էր, որ բոլորին ջուրը քչեցւարավ... Բայց լացել անդամ թույլ չէին ւալիս, սվիններով առաջ էին մղում 80 ոսւիկան ն մի ջոկաւ ղինվորներ... ինչ որ կարող էինք չալակել, դրանով Մալաթիա եկանք: Այնւեղ մեղ լեռան վրա Հանեցին ու ւղամարդկանց կանանցից բաժանեցին ... ն 10 մեւր Հեռավորության վրա կացիններով սւանեցին ու ջուրը նեւեցին: Երբ մի քիչ մթնեց, եկան ոսւիկանները, ընւրեցին ամենադեղեցիկ կանանց ու աղջիկներին ն որւես կին առան... Հնաղանդվել, ւեղի ւալ չուղողները սվիններով էին իոցվում, ն նրանց սրունքներն էին ւաւառուվում: Նույնիսկ ÷չրում էին Հղի կանանց կողերը ն դուրս էին Հանում երեիաներին... Եղբորս դլուին էլ կւրեցին: Երբ մայրս ւեսավ այդ, դեւին ընկավ ու մեռավ... Մի թուրք վերցրեց որդուս ու մի կողմ նեւեց ինձ... Հեռվից ծուի նչմարեցի ու դնացի ծիի ուղղությամբ»1: Երբ էրղրումի վերջին քարավանը չարժվում էր դեւի Ուրֆա, Մալաթիայի ճանաւարՀին աչիաւում էին «իումբ մը կիսամերկ մարդիկ՝ կմաիքացած ու անճանաչելի», նրանց Հսկում էր ղինված ոսւիկանը: Հենց քարավանը մուեցավ, նրանք սկսեցին Հաց մուրալ: Դրանք Սանասարյան դւրոցի նաիկին սովորողներն էին: «Արեւի կիղիչ ճառադայթներուն ւակ,- ւաւմում է ւարադրյալներից մեկը,- կը բարձրանայինք դէւի վեր, բուիկ քալելով մէյ մը իճու դեւնի, մէյ մը՝ ցեիու, մէյ մը ւաք ու չոր ավաղի վրայ, ու մէյ մը՝ ճաՀիճի մէջէն: կը ղդայինք, որ մեղ կը դարձնէին նոյն օղակի մէջ, իրենց նւաւակը չէր մեղ ւեղ Հասցնել, այլ՝ յոդնեցնել: Ճանւարմաները իրենք կ’ըսէին, թէ ւիւի ւանէին մինչեւ Սամսաթ ու Հոն դեւը ւիւի թա÷եին մեղ»: Ուրֆայի մերձակայքում ւղամարդկանց քարավանից Հանեցին ու ւարան՝ իբր ւանում էին Մալաթիա՝ բնակարաններ ճարելու2: իրականում, այդ 170 ւղամարդը «քիւրւ ւէյի Հրամանով չարաչար մաՀուամբ ÷ակեցին իրենց աչքերը իրենց սիրելիներու ներկայութեամբ իսկ... Աչքովս ւեսայ ամեն մեկուն սոսկալի սւանուիլը կամ ւառաւանքէ ու անոթութենէ մեռնիլը...»3: Մի ուրիչ նամակում կարդում ենք. «...Տղաքը ղարկեր են, իսկ Հարսս ... թրքացուցին... Մեծերը ղարկեր են, ւղւիկները ողջ են... ոմանք ÷րկուեր են՝ քիւրւերու մեջ կը մնան... կերածներս անալի իուն է... Շաւ դաղթականներ անօթութենէ, ցուրւէ եւ ամեն բանէ ղուրկ մեռան Հոս. թուրքերը մեղ անանկ կողոււեցին, որ քովերնիս դրամը բոլորը առին ու մերկ թողուցին»: «Ռուսասւան անցած ուրիչ մարդ չունինք,- դրում է դաղթական Ս. կարաւեւյանը,- միայն ես երկու երեիան առի, մաՀս աչքս առի, ձիւներու եւ ձորերու մէջէն քալելով ... աղաւեցայ»4: Մի ուրիչ նամակ. «Եթե քո ւնեցիներուդ Հարցունես, ոչ ոք մնացած է, միայն Ասաւուրին կինը մնացեր էր, ան ալ քիւրւերը առած են... Մեր ւնեցի1

«ԹեՀլիրեան արդարաՀաւոյցը», Պէյրութ, 1981, էջ 63-65: «Արարաւ», 3 մայիսի 1985 թ.: «Նաւասարդ», 1990 թ., ‹ 92: Նույն ւեղում:

ներէն մէկը չէ աղաւեր...»: Բաղվածքներ նս երկու նամակից. «Եթէ ձեր ւնեցիները Հարցնէք, յոյսերնիդ կւրեցէ՛ք բոլորովին...»: «Եթէ ձեր ւունը Հարցունես՝ յուսաՀաւիր... Մինակ դուն մնացեր ես...»: «Միայն սեււեմբերին,- դրում է Սթե÷ըլւոնը,- ինձ Հասան առաջին լուրերը աքսորվածների մասին: Գրել էին կանայք ու Հարցնում էին, թե ինձ ի՞նչ է Հայւնի իրենց ամուսինների մասին: Բիչ անց այդ բոլոր կանանց ուղարկեցին Սրուջ, Ուրֆա, Խարբերդ: Երղնկայում աքսորյալներից ÷ոիադրամիջոցները բռնադրավել էին ն ուղերթը ÷ոիել ու քչել Բեմաի: Դեւի Խարբերդ մեկնած քարավանը դարձել էր աննկարադրելի դաղանությունների ղոՀ: էրղրումի իմ բարեկամներից մեկի՝ բժիչկ Թաչճյանի դուսւրը սարսա÷ներից իելադարվել է ն այժմ իր քրոջ Հեւ Խարբերդի Հարեմներից մեկում է»1: Պաւմում է կարին քաղաքի բնակիչ Ա. Բրմոյանը. «Մեղ կարինից ւարան 4-րդ քարավանով: Երղնկա չՀասած՝ դաչւում չաւ դիակներ ւեսանք: Երկու օր անց, ճանաւարՀները նեղ լինելու ւաւճառով սայլերը իլեցին: Հեւո Հավաքեցին քարավանի ւղա երեիաներին: ՀեւղՀեւե կանանց առնանդումը, կողուոււն ու դողությունը, քայլելու անկարող ն ճանաւարՀներին մնացողների սւանությունը ամեն օր ւաւաՀող սովորական դեւքեր դարձան: Դժվարություններով Հասանք Ե÷րաւի վրա կառուցված Բեմաի կամուրջը, որն անցնելու ժամանակ Հավաքվեցին բոլոր ւղամարդիկ: Շաւ չանցած քարավանի վրա Հարձակվեցին դերսիմցի քրդերը: Հասանք Ակն: Մեռելային լռություն է. կան միայն Հենց նոր կացնաՀարված դիակներ: Ծարավ ենք, բայց թույլ չեն ւալիս ջուր իմել: Հաջորդ օրը Հասանք մի ւեղ՝ արյունաթաթաի..., ուռած մարդկային դիակներ, ցիրուցան մաղերով, իոչւանդված կրծքերով կանայք, ցնցուի Հադած մանուկներ՝ ոմանք իուերի, մյուսները՝ ճաՀիճների մեջ, մեծ մասամբ կացնաՀար արված անՀաչիվ դիակներ: Օդոսւոսի 21-ին Հասանք Արաբկիր: Մալաթիայի մուերքում Հանդիւեցինք ւղամարդկանց, որոնք ճանաւարՀ էին կառուցում: Սոված էին. նրանց ոսկորն ու կաչին էին մնացել: Բիչ անց Ֆրընճըլար վայրում էինք, չաւ դիակներ կային: 17 օր այդ դարչաՀուության Հարնանությամբ մնացինք: Այդ ւեղում սննդի ու ջրի ւակասից չաւերը մաՀացան: Այսւեղ վերջնականաւես Հավաքեցին բոլոր ւղամարդկանց ն ւաւանիներին ու բոլորին սւանեցին: Մնացին կանայք ու երեիաները: Մեր դողդոթան քարչ դալով Հասավ Ադըյաման: կանդ առանք դաչւում: Հաջորդ օրը Սամսաթ դեւի եղերքին ւեւք է բոլորին սւանեին: Մայրս մի ոսւիկանի կաչառեց ն մեղ ուղարկեցին մի չեչենի ւուն, որը քրեական Հանցադործ էր ն բանւից աղաւվել էր Հայերին ոչնչացնելու Համար: Նա ւարծենում էր, թե «այս դաչույնով մեկ օրում 60 կարնեցի եմ սւանել»: Մեղ Հայւնաբերեցին ն ոսւիկանները ւարան Խան: Շաւ Հայեր էին այդւեղ Հավաքված: Բոլորի ներկայությամբ կանանց բռնաբարում էին: Նորից

Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 11:

կաչառք ւալով դուրս եկանք ն ընկանք դայմադամի բնակարանը, որի կինը թրքացած Հայ էր: Նոյեմբերին դայմադամից դաղւնի ÷աիանք Մալաթիա»: 1916 թ. ÷եւրվարի 13-ին կարինը թողեց Գերմանիայի, աւա Պարսկասւանի Հյոււաւոսը: ԹաՀսինը Սթե÷ըլւոնին ասաց, թե Հաջորդ օրը թուրքական իչիանության մարմինները թողնելու են կարինը ն ինդրեց ռուսական Հրամանաւարության առաջ բարեիոսել, որւեսղի ինայեն թուրք աղդաբնակչությանը, քանի որ կարինի թուրքերը Հայերի ջարդերում մեղք ու ւաւասիանաւվություն չունեն: Այս ինդրանքը կաւարվեց: Ռուսական բանակի Հեւ քաղաք մւան նան Հայ կամավորները, որոնց ջանքերը քաղաքում Հայ դւնելու որնէ արդյունք չւվեց, բացառությամբ չորս Հայ աղջկա՝ թուրքերի ւներում ն Սթե÷ըլւոնի մու եղածները1: Հայերի բոլոր ւներն արդեն բնակեցված էին թուրքերով: 1916-ի ամռանը կարինում սւեղծվեց Գաղթականական կոմիւե, որն ղբաղվում էր ՀայաՀավաքությամբ, վերաւրող Հայերին Հայրենի բնակավայրերում վերաՀասւաւելու դործով: ՄոսկվաՀայերի նաիաձեռնությամբ էրղրումում սկսեց դործել Մոսկվայի Հայկական կոմիւեի մասնաճյուղը, որի ուժերով բացվեցին որբանոց ն Հիվանդանոց: էրղրումում աչիաւանքներ ծավալեցին նան Բաղաքների, Եղբայրական օդնության միությունները ն այլն: Ասւիճանաբար քաղաքը վերակենդանանում էր, աչիուժանում էր Հայ աղդային կյանքը: էրղրումը Հավակնությունը չէր կորցրել դառնալու աղաւ Հայասւանի քաղաքական կենւրոն: Այդ միւումը առավել նկաւելի էր սկսած 1917 թ. կեսերից: 1918 թ. սկղբին սւեղծվեցին 500 Հոդանոց ւաչււանական ջոկաւ, Զինվորական միություն ն կամավորական կոմիւեներ: 1918 թ. Հունվարի 30-ին Թորդոմը Հռչակադիր Հրաւարակեց, թե վերականդնվում է Հայկական ւեւականությունը էրղրում մայրաքաղաքով, ինչն առաջացրեց ռուսական Հրամանաւարության ղայրույթն ու Թորդոմը բանւ ընկավ: Բիչ անց Հայերը թողեցին կարինը: ԵՐԶՆկԱ Երղնկա քաղաքն ու կամաիի 52 դյուղերը միասին ունեին 30.000 Հայ բնակիչ, որից 20.000-ը քաղաքում: Սանջակի բնակչության թիվը Հասնում էր 55.000-ի: Դրանք Հիմնականում քրդեր, կարա÷ա÷աիներ, թուրքեր, լաղեր ու Հույներ էին: Երբ 1916-ին ռուսները մւան Երղնկա՝ այնւեղ դւան միայն մի քանի ւասնյակ ՀայուՀիներ, որոնք օդւվելով իառնաչ÷ոթից, ÷աիել էին Հարեմներից2: Տեղի Հայերի ւեղաՀանության նաիաւաւրասւման Հարցով Երղնկա մեկնեցին իթթիՀադական դործիչ Մեջիդը ն օսմանյան իորՀրդարանի անդամ Խալեդը3: Տեղացի Ս. իբրաՀիմի վկայությամբ՝ մինչն բռնադաղթը բանւերից Հանվե1

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 348-353: “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916, ‹ 7. Ակունի Ս., նչվ. աչի., էջ 148:

ցին քրեական Հանցադործները: Այս վկայությունը Հասւաւեցին մեծ թվով չեթեներ1: Երղնկայի Հյուրանոցի ւնօրենը մւերիմների չրջանում ասել է. «կ.Պոլսում որոչում է ընդունված, որ այս (Հայ) կանայք ու երեիաները ւիւի մեռնեն»2: Սկղբում ձերբակալեցին 2000 ւղամարդու, որոնց դիչերը քաղաքից Հանեցին ու դնդակաՀարեցին3: Առանց դաւի ու դաւասւանի ոչնչացվեց մւավորականությունը: Մայիսի սկղբին Ե÷րաւի ա÷ին դւնվող ՄաՀմոււցիկ դյուղը ենթարկվեց 800 քրդերի Հարձակման: Հայերի մի մասը ինքնաւաչււանվեց ու ղոՀվեց Հերոսաբար կռվելով, մյուսներին դերի վերցրեցին ու իեղդեցին Ե÷րաւում: իսկ երբ Բաբերդի բռնադաղթվածները Հասան Բեմաի (կամաի), որը Ե÷րաւի բաղուկի առաջացրած իոչոր կիրճ էր ն Հանդիսացավ Հայ քարավանների բնաջնջման սարսա÷աղդու կեւերից մեկը, «Հոն իթթիՀադի ւաւուիրակ Ճեմալ էֆէնւիի կաղմակերւած յելուղակային իմբերը,- դրում է Բրայսը,- յարձակուեցան Հայ իլեակներու վրայ ու մաքրադործեցին ղանոնք: Բեմաի Հասած Հայերէն չաւեր ÷րկելու Համար իրենց Հայու անունն ու ւաւիւը՝ նեւուեցան դեւը՝ նաիընւրելով ջրաիեղդ ըլլալ, քան թէ թուրքին սուրին եւ կրակին ղոՀ դառնալ»4: Բայց Բեմաի Բողաղում Հայերը ոչ միայն ինքնասւան էին լինում, այլն ղանդվածաբար ոչնչացվում: Գերմանական «4lջօոօiոօ Խiտտiօոտ 2օiէտօհոiքէ» Հանդեսը 1915 թ. իր ‹ 11-ում ներկայացնում է Հայերի բռնադաղթի ն ոչնչացման սիեման: «Բռնադաղթի սկղբնական կեւ, աւա միջանկյալ քաղաք, որոնցով էին անցնում աքսորյալների ամբոիները, ն վերջաւես, անաւաւ...»: Հանդեսը ճիչւ է նկաւել, որ Հայերի ւարադրությունը եռասւիճան էր՝ ւեղաՀանության մեկնարկ, միջանկյալ բնակավայր ն վերջնադիծ: Եթե առաջին ն երրորդ ասւիճանները թվական ÷ո÷ոիություն չէին կրում՝ մչւաւես մեկնարկն ու վերջնադիծը մեկական էին, աւա երկրորդը՝ այսինքն միջանկյալ կայանը, կարող էր լինել մեկ կամ մի քանիսը: Նման միջանկյալ կայանները ինդիր ունեին «թեթնացնելու» քարավանները՝ միջանկյալ ջարդեր ու սւանություններ կաղմակերւելու միջոցով: Այդւիսի միջանկյալ կայաններից էր ոչ այնքան կամաի (Բեմաի) բնակավայրը, որը դւնվում էր Երղնկա քաղաքից Հարավ արնմոււք, Արնմւյան Ե÷րաւի ձաի ա÷ին, նրա Թանաձոր վւակի վրա, որքան նրա կողքին դւնվող Բեմաի-Բողաղը: Այսւեղով էին անցնում ոչ միայն Արնմւյան Հայասւանի, այլն Անաւոլիայի Հայ ւարադիրների քարավանների մեծ մասի (կ. Պոլիս, Նիկոմեդիա, իկոնիա, կեսարիա, Պարւիղակ), մասնավորաւես էրղրումի, Բաբերդի, Երղնկայի, Խարբերդի, Տարոնի բռնադաղթվածները: 1915-ի Հունիսին այսւեղ այնքան մարդ էին նեւել դեւը, որ կամրջի առաջ առաջացել էր իցանում, արնադույն ջուրը դուրս էր եկել ա÷երից: Մեծ թվով Հայ կանայք միայնակ, թե իրենց երեիաների Հեւ այդ կամրջից էին դեւը նեւվել Հեւադա ւանջանքներից ÷րկվելու Համար: Առաջին Հերթին Բեմաիը ×àëõóøüÿí Ãð., նչվ. աչի., էջ 87: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 248: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 502: Ակունի Ս., նչվ. աչի., էջ 121:

նկաւի ունենալով էր Թալեաթը Հանձնարարություն Հանձնարարության Հեւնից ւալիս՝ դիակները դեւը չնեւել, այլ թաղել: Մուավոր Հաչվարկով՝ Ե÷րաւում իեղդամաՀ էր արվել 55-60 Հաղ. Հայ, որի կեսը՝ Բեմաիում: կաթողիկոսին Հասցեադրված նամակներից մեկում կան Հեւնյալ ւողերը. «ԸնդՀանրաւես էրղրումի վիլայեթի բնակչության մեծ մասը կուորվեց Մամաիաթունի ն Բեմաիի միջն ընկած ւարածքում1: Բեմաիի մասին Հ. Ֆիրբյուիերը դրում է. «Երղնկայի ն Սըվաղի արանքում է դւնվում Բեմաիի կիրճը: 1915 թ. Հունիսյան օրերին աննկարադրելի ւանջանքներից Հեւո վիթիարի բարձունքներից այսւեղ նեւեցին ւասնյակ Հաղարավոր կենդանի կանանց ու երեիաների: Հարկ էր այս կիրճն անվանել Դանթեական: Նա իրաւես վերածվել էր անեծքի Հուչակոթողի, որ նկարադրել է Դանթեն իր դժոիքում, որոնք անիծում են ւաւերաղմը: Հարկ է միավորվել ն մարդկանց մղել ուիւի դնալու Բեմաի-Բողաղ: Այնւեղ ուիւադնացները իրենց Հոդում ւեւք է վերաւրեն 1915-ին կաւարվածը, ունկնդրեն իորիորաւի դերեղմանին, ն իրենց մեջ Հարություն ւալով այդ աներնակայելի, բայց իրական սարսա÷ին, մարդկանց մեջ վճռականություն ներարկեն երբեք այդւիսինը թույլ չւալու»: Մայիսի երկրորդ կեսին Բեմաիում ոչնչացվեց մի մեծ քարավան: Ականաւեսը ւաւմում է, որ չեթեներն ու ոսւիկանները դեւը նեւեցին 15 ւարեկանից ցածր բոլոր երեիաներին: Ով ÷որձում էր լողալով դուրս դալ, դնդակաՀար էր լինում: Պաւմում է ուղւաւաՀ Ալի ՄեՀմեդը. «Ես ռաղմամթերք կը ÷ոիադրէի Երղնկայէն կարին: Մէկ անդամ 1915 յունիսի մէջ, երբ եկայ Խոթուրի կամուրջին մօւ, աՀռելի ւեսարան մը ներկայացաւ իմ աչքերուն: Անթիւ, անՀամար մարդու դիակներ մեծ կամուրջին 12 կամարները լեցուցած էին, դէմ էին առած եւ ջուրը իր ընթացքը ÷ոիած՝ կամուրջէն անւին կը վաղէր: Սոսկալի էր ւեսնելը, երկար սւասեցի քարավանովս, մինչեւ որ այդ դիակները քաչուեցան եւ կարողացայ կամուրջէն անցնիլ: Սակայն կամուրջէն մինչեւ Ճինիս ամբողջ ճանաւարՀը լեցուն էր դիակներով, ծերեր, կիներ, երեիաներ, արդէն Հուած, նեիուած եւ ուռած: Այնւիսի դարչաՀուութիւն մը կար, որ անցնիլ այդ ճանաւարՀով անՀնար էր: իմ երկու ուղւաւաններս այդ Հուէն Հիւանդանալով մեռան եւ ես սւիւուեցայ ճանաւարՀս ÷ոիել: Անլուր եւ ղարՀուրելի ոճրադործութեան ղոՀեր եւ Հեւքեր էին ասոնք, իսկ բոլոր դիակները Հայեր, թչուառ Հայեր էին»2: Երղնկայի բնակչությունը ւեղաՀանվեց Հունիսի 7-10-ը: Երեք քարավանով բռնադաղթվեց քաղաքի դրեթե ամբողջ բնակչությունը: Նաիաւաւրասւվելու Համար ւրվեց ընդամենը 24 ժամ ժամանակ: Միայն մի քանի Հարուսւներ կառք վարձեցին, մնացած ամբողջ բնակչությունը ւարադրվեց Հեւիուն: Բաղաքի բնակչությունը ւարվեց Բեմաի, որւեղ էլ նրանք ոչնչացվեցին: Այդ ջարդերից սարսռում էին նան իրենք՝ թուրքերը:

ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 5, դ. 126, թթ. 20-24: Նույն ւեղում, ց. 1, դ. 632, թթ. 17-18:

Բեմաիի կուորածի Հեղինակը մի Հեծելաղորային դունդ էր Խալիլ բեյի Հրամանաւարությամբ1: Երղնկայի բնակչությանը իեղդեցին Ե÷րաւում, որը «ընդՀանուր լողացող դերեղման» դարձավ երղնկացիների Համար: Օդոսւոսի կեսերին քաղաքի 1800 ընւանիքներից կաղմված քարավանը քրդերը Հոչուեցին Նաքրադ դաղի կիրճում: Բարավանին ուղեկցող ոսւիկանները միացան ավաղակներին: Տղամարդկանց կուորեցին, կանանց մերկացրին ն Հադուսւները ւարան: Երբ քարավանը Մարաչ Հասավ՝ ընդամենը 30 ւղամարդ էր մնացել: Մեծ թվով ծերեր, Հիվանդներ, երեիաներ ընկած մնացին ճանաւարՀներին: Բայց բղկւված քարավանը չարունակում էր առաջանալ դեւի Հարավ: Փիղվանում (Երղնկայից վեց վերսւ Հեռավորության վրա) սւանվեց 4000 Հայ ղինվոր2: Բեմաիի կամրջից Հաղարավոր երիւասարդների վար նեւելով թուրքերն ու քրդերը չէին Հադենում, նրանք «400 երեիայի ողջ-ողջ թաղեցին Հորերի մեջ»: Ներկայացնում է Հ. Բարբին. «էրղրումից ուղարկված առաջին քարավանը,- ւաւմում է ջարդից ÷րկված Սուքիասյանը,- թվով 1200 ընւանիք, 200 ղինվորների ուղեկցությամբ դնաց դեւի Խարբերդ: Բարավանը կուորվում է Թորթումի ն Դուլի Հարթավայրում: Երբ այդ լուրը Հասավ էրղրում, դեռնս չւեղաՀանված Հայերը Հրաժարվեցին քաղաքը թողնել: Սակայն դայմադամը նորից Հաջողեց Հայերին իաբել: Տարադիրների նս մի իումբ չարժվեց Երղնկայի ուղղությամբ, դրան Հաջորդեց 3-րդ իումբը: Սակայն Հենց որ վերջին քարավանը թողեց էրղրումը, Երղնկա Հասածներին մորթեցին Բեմաիի կամրջի մու ն մարմինները նեւեցին Ե÷րաւ, իսկ 3-րդ իումբը նույնիսկ Երղնկա չՀասավ ու ոչնչացվեց Ճորոիի ա÷ին: Ես անձամբ ներկա էի այս սւանդին, որին ղինվորների Հեւ միասին մասնակցում էր նան թուրք բնակչությունը... Երբ կուորածն ավարւվեց, իչիանությունները Բասենից, Վանից, Մանաղկերւից, Նարանից ու Թորթումից կանչեցին թուրքերի ու նրանց բաժանեցին Հայերի ւներն ու ունեցվածքը»3: Թուրք ղինվորներից մեկը ւաւմել է, որ Բայբուրդից ւեղաՀանվածների քարավանը երթադադար էր արել Բեմաիում: Բարավանի բոլոր Հայերին մեկը մյուսի Հեւնից սւանում ու նեւում էին կիրճը: Միաժամանակ բղավելով. «Սւանե՛ք, սւանե՛ք, նորեն են դալիս»: Սւանելուց առաջ կանանց ու աղջիկներին բռնաբարում էին, ջաիջաիում էին երեիաների դլուիները, երբ նրանք լաց էին լինում կամ այլնս քայլել չէին կարողանում: Ուղեկցող ղինվորն ինքն էր բռնաբարել մի Հայ աղջնակի: «Այսւեղ երեք մերկ աղջիկների դիակներ էին ընկած,- չարունակեց նա,- ես դրանց թաղեցի բարի դործ կաւարելու Համար»4: Բեմաիի չրջանում ոչնչացվեց էրղրումի ւղամարդկանց ճնչող մեծամասնությունը, այնւեղ մորթեցին էրղրումցի 700 ընւանիքի անդամների, 800 երեիայի կենդանի թաղեցին, իսկ 500-ին նեւեցին ջուրը: Բեմաիում ոչնչաց1

Լօքտiստ 1., 8օոiօհէօ..., տ. 309. ×àëõóøüÿí Ãð., նչվ. աչի., էջ 82-83: Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 15-16: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 248:

վեց էրղրումից բռնադաղթվածների 70 ւոկոսը: կուորածների ընթացքում էրղրում-Սվաղ իճուղին կառուցող մու 3000 Հայ երիւասարդներ նույնւես այդ վայրերում՝ Սանասար դարասում (էրղրումի ու Մամաիաթունի արանքում) ոչնչացվեցին: Մի ջարդարար ւաւմել է. «Անդամ մը կամուրջի մը վրայ Հայեր սուինաՀարելով դեւը կը նեւէինք, որովՀեւեւ մէկ Հայը դնդակ մը չարժէր, ըսւ Հրամանի: Հայ մը չաւ ւաղաւեցաւ, որ ժանւարման ղինք դնդակով սւաննէ եւ անոր քանի մը կարմիր ոսկի իոսւացաւ: Համաձայնեցան: Հայը ոսկիները վճարեց: Ժանւարման նորէն սուինով ղարկաւ ու դեւը նեւեց ղայն»1: Երղնկացիների ջարդին եռանդուն մասնակցություն ունեցավ նան օսմանյան իորՀրդարանի անդամ, ւեղի չեթեների Հրամանաւար Ալաթը: «Երղնկայի կողմերում Հայերի դեմ դործադրված արարքները,- ասել է ւեղի թուրքերից մեկը,- ոչ Ղուրանն է ընդունում, ն ոչ էլ Շերիաթը»: Երղնկայի կառավարիչ ՄեՀմուդ բեյը Հայերին կուորելով 50.000 լիրայի ւեր դարձավ ն առաջ քաչվեց ու նչանակվեց կասւամոնուի վալի: Երղնկա քաղաքի չրջակայքում բնաջնջվեց մու 30.000 Հայ, «կանայք ու երեիաները թաղվեցին ողջ-ողջ: Հարյուրավոր կանայք ու կույսեր նեւվեցին Ե÷րաւ», Հայ երեիաները բաժանվեցին թուրքերին2: Նույն միւքը Հասւաւում է նան Ե. Գեղամյանցը: Նա դրում է, որ Երղնկայի 30.000 Հայությունը բնաջնջեց, ցաք ու ցրիվ արեց ՄեՀթուն (ՄաՀմեդը)3: Առաջին քարավանը Երղնկայից մեկնարկեց մայիսի 27-ին: Նա Հիմնականում կաղմված էր ուննոր մարդկանցից, որոնք ÷ոիադրամիջոց վարձելով ի վիճակի էին: Նրանք իսկաւես Հասան ւեղաՀանման երթուղու միջանկյալ վայրը՝ Խարբերդ: Հունիսի 8, 9 ն 18-ին նոր քարավաններ մեկնեցին՝ ընդՀանուր թվով մու 20.000 Հոդի: Շոււով լուր սւացվեց, որ քրդերը Հարձակվել են անւաչււան քարավանների վրա ն նրանց լրիվ կողոււել: Այդ լուրերի ճչւությունը Հասւաւեց մի թուրք իոՀարարուՀի: Նա «արցունքների միջից ւաւմեց, որ քրդերը ւաւվաղրկել են կանանց ն աւա սւանել, իսկ երեիաներին նեւել են Ե÷րաւ»: Հունիսի 11-ին ղորքեր ուղարկվեցին քրդերին ւաւժելու: Սակայն այդ անելու ÷ոիարեն ղորքը կուորեց անւաչււան քարավանը, որը Հիմնականում կաղմված էր կանանցից ու երեիաներից: կուորածին մասնակցած թուրք ղինվորը վկայեց, թե «կանայք ինչւես էին ծնկաչոք աղաչում ինայելու ն թե ինչւես նրանցից մի քանիսը իրենց երեիաներին դեւը նեւեցին: Մենք սարսա÷ած Հարցրեցինք. «Եվ դուք կրակո՞ւմ էիք կանանց ու երեիաների վրա»: Հեւնեց ւաւասիանը. «իսկ մենք ի՞նչ ւեւք է անեինք: Դա Հրաման էր: Ծանր էր կաւարվածին նայել: Եվ ես չկրակեցի»4: կուորածից Հեւո մի քանի օր չարունակ Երղնկայի չրջակայքի ցորենի դաչւերում, որւեղ ւեւք

Բոչեան Ե., Հողը ÷լաւ մեր դլիուն. էջեր Հայաջինջ սարսա÷ներէն, Փարիղ, 1986, էջ 97: Լօքտiստ 1., նչվ. աչի., էջ 51-54, “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916, ‹ 7, Ñòàòüÿ Ï. Áóðûñêèíà “Â Ýðçðóìå”: Գեղամյանց Ե., Հայերի աղաւադրական չարժումները 20-րդ դարում, մաս 2-րդ, Բաքու, 1917, էջ 668: ÀÍ Àðì. ÑÑÐ, Èíôîðìàöèîííûé áþëëåòåíü, 1982, ‹ 4, ñ. 17-18.

է, որ թաքնված լինեին ինչ-որ թվով Հայեր, մարդկանց որս էր ւեղի ունենում1: Հունիսի 8-ին, 9-ին ն 10-ին Երղնկայից մեկնած քարավանները,- դրում է «4lջօոօiոօ Խiտտiօոտ 2օiէտօհոiքէտ»-ը.- արւաքնաւես վաւ ււավորություն չէին թողնում (երեիաները ւեղավորված էին ձիասայլերին՝ աւաՀովված ջրով), ուղեկցում էին ղինվորականները: Սակայն նրանց միայն մի մասը Հասավ Հաջորդ կայան: Բաղաքից արնելք դեւի Խարբերդ ւանող ճանաւարՀի Հարթավայրային մասը դեռ չանցած՝ քարավանը բարձրանում է Ե÷րաւի դեւա÷նյա բարձունքները: ՃանաւարՀն անցնում էր լեռների ÷եչերով, դեւի ոլորաններին ղուդաՀեռ: Ուղիղ դծով մինչն Բեմաի 16 կմ էր, իսկ այդ ււույւների Հեւնանքով Հասնում էր 55 կմ-ի: Այդւեղ քարավանները Հարձակման են ենթարկվում ն ընկնում աքցանի մեջ՝ մի կողմում քրդերը, մյուսում ղինվորները: Տղամարդիկ դրեթե չկային, միայն անղեն կանայք ու երեիաներ էին: Սկղբում բոլորին լրիվ կողոււեցին, աւա աՀավոր եղանակներով մորթեցին ն դիակները նեւեցին դեւը: Հաղարավոր մարդիկ կուորվեցին Երղնկայի կայաղորի ն մութեսարիֆի նսւելաւեղի Բեմաիի կիրճում, որը քաղաքից միայն 12 ժամ Հեռավորության վրա էր: Երղնկայում էր նան 3-րդ բանակի Հրամանաւարությունը: Այն, ինչ Բեմաիում կաւարվեց Հունիսի 10-14-ին, դրում է մի օւարերկրացի, ւեղի ունեցավ իչիանությունների դիւությամբ ու Համաձայնությամբ: Երկու երիւասարդ ուսուցչուՀիներ Հեւնում են Բեմաիով անցնող քարավաններից մեկին, որը Հունիսի 10-ին ընկավ իաչաձն կրակի ւակ: Առջնից ճանաւարՀը ÷ակել էին քրդերը, Հեւնում՝ Թեչքիլաթի-մաիսուսեի ջոկաւները: Հայերը սարսա÷ած նեւվեցին դեւին, իսկ երբ Հրացանաձդությունը դադարեց, աղջիկներն ու նրանցից մեկի ÷եսան, որը քողարկվել էր կնոջ Հադուսւի մեջ, կարողանում են ղարւուղի ճանաւարՀով Հասնել Երղնկա: Այսւեղ ժանդարմներից մեկը աղջիկներից ÷եսացու ունեցողին ուղեցավ ւանել: Փեսան առարկեց ն դնդակաՀար եղավ: Աղջիկներին ւարան մի Հարուսւ թուրքի ւուն, որւեղ նրանցից ւաՀանջեցին մաՀմեդականություն ընդունել: Գերմանացի բուժքույրեր Տ. Վեդելն ու Ե. էլվերսը էրղրումից Հեւո աչիաւանքի են անցնում Երղնկայում: 1915 թ. Հունիսի սկղբին միսիայի ղեկավար Բոլեյը նրանց ասում է, որ Հայ բնակչությունը Երղնկայի ծայրամասերից ւեղա÷ոիվելու է Միջադեւք, սակայն որնէ կուորած ւեղի չի ունենալու: ՏեղաՀանվածների սննդի Հարցը լուծված է, նրանց անվւանդությունն աւաՀովելու են ղինվորական ջոկաւները: կաւարվեց լրիվ Հակառակը: կարմիր իաչի անձնակաղմին արդելվեց չ÷ումներ ունենալ ւեղաՀանվածների Հեւ: Հայերին մի քանի օր ժամանակ ւվեցին իրենց դույքը վաճառելու: Դրանք դնվեցին ծիծաղելի դներով: Բնակարանների բանալիները Հանձնեցին կառավարչաւուն: Շոււով Հեռադիր սւացվեց, որ քարավանը Հասել էր Խարբերդ2: Բաղաքում չարունակվեց բռնադաղթը: Շաւ երեիաների ւիրացան մաՀմեդական ընւա1

«4lջօոօiոօ Խiտտiօոտ 2օiէտօհոiքէ», 1915, ‹ 11. ÀÍ Àðì. ÑÑÐ, Èíôîðìàöèîííûé áþëëåòåíü, 1982, ‹ 4, ñ. 17-18.

նիքները: Սակայն ավելի ուչ նրանք նս ուղարկվեցին: Ուղարկեցին նան ւիֆով Հիվանդ մի կնոջ: ՀերթաւաՀ Հայ ղինվորներից մեկն ասել է. «Շոււով կդառնամ 46 ւարեկան, բայց վերցրել են ղինվորական ծառայության, չնայած ամեն ւարի բանակից աղաւվելու Համար վճարվել է... Երբեք կառավարության դեմ որնէ բան չեմ արել, այժմ ինձնից իլում են ամբողջ ընւանիքս, իմ 70 ւարեկան, դժբաիւությունից իեղճացած մորս, կնոջս ն Հինդ երեիաներիս: Եվ ես չդիւեմ, թե նրանց ո՞ւր են ւանում»: Նա երեիայի նման լաց էր լինում, իսկ Հաջորդ օրը եկավ միանդամայն Հանդիսւ ն ասաց. «Այժմ դիւեմ, նրանք բոլորը մեռած են»: Զինվորը ճիչւ էր: ԹեՀլիրյանի դաւաւաչււան Ադոլֆ ֆոն Գորդոնը դաւարանում ասաց. «1915 թ. Հունիսին Երղնկա Հասավ կ. Պոլսի Հրամանը ն մունեւիկն աղդարարեց Հայերին. «Դուք ւեւք է մի քանի օրում կաւեք այն իրերը, որ կարող եք ձեր Հեւ վերցնել, որովՀեւն ւեղաՀանվելու եք»: ՏեղաՀանությունը սկսվեց Հունիսի 10-ին: Նաի Հերթը Հարուսւներին ն ուննորներին էր, որոնք ձի ու կառք ունեին, սա առաջին իումբն էր: Երկրորդ իմբին էր ւաւկանում ԹեՀլիրյանն իր ամբողջ ընւանիքով: Թե որքանով էր մեծ այդ իումբը, ԹեՀլիրյանն ի վիճակի չէ ասելու: Այս երկու իմբերին Հեւնեցին ուրիչ չաւերը: Բաղաքի դռների մու սրանց միացան դյուղերից Հավաքված բաղմաթիվ Հայեր: Նրանք դեռ չէին Հեռացել, երբ Հարձակման ենթարկվեցին: Ո՞ւմ կողմից: Ժանդարմների, ինչւես նան ղանաղան ւեղերից Հավաքված իուժանի՝ քրդերի, թուրքերի ն այլոց կողմից: Նրանք նաի Հայերից ւաՀանջեցին Հանձնել ղենքերը: Խլեցին մինչն իսկ Հովանոցները, աւա սկսեցին դրամ, ոսկի, ոււելիք ÷նւրել, իսկ կանանցից առան ամենից թանկադինը՝ իրենց անասնական կրքերին Հադուրդ ւալու Համար: Դեռաւի աղջիկներին, այդ թվում նան ամբասւանյալի 15-16 ւարեկան քույրերին, քարչ ւվեցին թ÷երի մեջ, ÷ոսի միջից ծնողների ն եղբոր ականջին Հասան այդ երկու երեիաների աղեկւուր ճիչերը... Աղջիկներն այլնս չերնացին: Բույրերից մեկի դիակն ամբասւանյալը կարողացավ ւեսնել, երբ արթնացավ ուչաթա÷ությունից: 22 ւարեկան եղբոր դլուիը ... ճեղքված էր կացնով: Նրա աչքի առաջ մայրը դեւին ընկավ՝ Հավանաբար դնդակաՀարված»: Ընւանիքի մյուս անդամներն անՀայւ կորան: Նա ինքն էլ Հարված սւացավ դլիի Հեւնի մասում: Վիրավորվեց թնից ու ծնկից, որոնց Հեւքերը մնացել են1: Երղնկացիների քարավաններից մեկը երեք օրում Հասավ Բեմաի: Հաջորդ օրն իսկ, Հունիսի 14-ին քարավանը Հարձակման ենթարկվեց ու կողոււվեց, առնանդեցին կանանց, աղջիկներին ու երեիաներին, սւանվեցին մեծ թվով մարդիկ: Ականաւեսի վկայությամբ՝ ջարդեցին չորս ժամ չարունակ ն այդ, ըսւ Լե÷սիուսի, «Բեմաիի կառավարիչի բարի կամեցողութեամբ եւ Երրորդ բանակի Հրամանաւարի դիւութեամբ»2: Պաւմում է մի վերաւրած Հայ կին. «Երբ Բեմաիի կիրճ Հասանք՝ ժանւարմաներուն վերաբերմունքը ÷ոիուեցաւ, սկսան Հաւաքել այն Հարսւու1

«ԹեՀլիրեան արդարաՀաւոյցը», էջ 159-161: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 454:

թիւնը, որ իրենց Հեւ ւարած էին ւարադրեալները: 50.000 ոսկի եւ դէղ մը ղարդեղէն յանձնուեցաւ ղինուորներուն... կողոււուած ժողովուրդը ժանւարմաներու Հրամանին Համաձայն դուրս ելաւ կիրճէն. անմիջաւէս քիւրւերու իուժանը դիմաւորեց մեղ: կիներն ու այրերը բաժնեցին իրարմէ եւ այրերը, որոնք բոլորովին անղէն էին, առաջնորդեցին մերձակայ բլրակի մը մօւ, ուր սկսան կուորել անինայ՝ բիրերով, քարերով, չարաչար սւանելով եւ դլուիները ջաիջաիելով... Բիւրւ իուժանը ... եկաւ կիներուն իումբին քով: Երբ ընւրեցին դեղեցիկ աղջիկները ու ւարին, այն աւեն ժանւարմաները մեղ առաջնորդեցին մեծ աղբիւրի մը մօւ եւ Հոն արդիլեցին մեղ ջուրին մօւենալ... Մինչեւ երեկոյ այս դրութեան մէջ սւասելէ եւք սւիւուեցանք մէջւեղ Հանել թադցրուած դրամ եւ ղարդեղէն եւ կաչառել ժանւարմաները, որով միայն Հաւանութիւն առինք ջուր իմելու»1: Այդ Երղնկայում էր, որ բժչկական ÷որձարկումներով Հայերին մեռցնում էին: Նման ÷որձեր արվում էին մասնավորաւես քաղաքի կենւրոնական Հիվանդանոցում բծավոր ւիֆով Հիվանդների չաղւաղերծված արյունը ներարկելով առողջ Հայ երիւասարդներին, Հիմնականում բանակ ղորակոչվածներին2: «Ալեմդար» թերթը 1919 թ. Հունվարի 8-ին դրում է՝ Հարկ է, որ նկաւի առնվի «աչիարՀամարւի ւարիներին Հայերի վրա դործադրված ոճրադործություններն ու անդթությունները»: Անւաւժելիության դերիչիանության Հեւնանքով էր, որ «Երղնկայում Հայերի վրա բծավոր ւիֆի ÷որձեր արվեցին: Մեր ասածը Հասւաւելու Համար ունենք բավարար ÷ասւեր... ինչւես Հայերի ւարադրության, ջարդին ն կողուոււին ւաւճառ եղողները, այնւես էլ այս դործին մասնակցողները ւաւասիանաւու են... Ճչմարւությունը ոչ թե թերթերի սյունակներում, այլ դաւարանում ւեւք է Հասւաւվի»: Երղնկայի վարժարանին 70 Հայ սաների դիչերը ւարան ն դւրոցի ւաւի ւակ ÷որված ÷ոսերում կենդանի թաղեցին: Մի Հինդ ւարեկան ւղա Հւարւությամբ ւաւմել է. «Ես ժամանակին դյավուր էի, ինձնից ÷ոքր մի եղբայր էլ ունեի: ՄաՀմեդական մորս Հեւ դյուղի վերնի ժայռը բարձրացանք, մայրիկս ինձ մի դանակ ւվեց ու ասաց. «Այս դանակով եղբորդ դլուիը կւրի՛ր, որ լավ մաՀմեդական դառնաս ն նրա Համեղ կերակուրները նս դու ոււես»: կւրեցի եղբորս դլուիը: Նրան ժայռից վայր դցեցի ու ւուն վերադարձա»: Շոյբներ-Ռիիւերը 1915 թ. օդոսւոսի 5-ին իր կրկնակի Հաղորդադրությունում նչում է. «էրղրումի ն Բասենի Հարթավայրերում, ճանաւարՀին, Մամաիաթունի, Սանասարի, Ե÷րաւի կամրջի վրա ն Պերեսում, բացառաւես երեիաների ն ծերերի վրա, որոնց Երղնկա էին աքսորում, Հարձակվեցին քրդերը ն թուրք կամավորները: Վերջիններս Հայերին կողոււեցին ու սւանեցին: ԶոՀերի թիվը կաղմում էր 10.000-20.000, մինչդեռ կառավարությունը ւնդում է, որ այդ թիվը ընդամենը 3000-4000 էր»3:

Լեւոն Մեսրու, նչվ. աչի., էջ 214-215: «Թյուրքչի Սւանբուլ», 22 ն 23 դեկւեմբերի 1918 թ.: Լօքտiստ 1., 8օոiօհէօ, տ. 116-121.

Երղնկայի Հարթավայրի բնակիչները, թվով մու 20.000-25.000 Հայեր, Խարբերդի ճանաւարՀին, ուր նրանց քչում էին ոմն Թալեաթը, ոսւիկաններն ու քրդերը, այն ւաՀին, երբ նրանք անցնում էին Բեմաիի նեղ անցումով, ընկան թուրք ղինվորների ճանկը: Բոլորին «կողոււեցին ու ոչնչացրեցին, կանանց առնանդեցին»: Պեւք է կարծել, որ Երղնկայի եւիսկուոսն էլ ղոՀերի թվում է եղել: «Դիակները դարսվեցին սայլերի վրա, որ Հենց այդ նւաւակով էին ւաւրասւվել, ն նեւվեցին Ե÷րաւի ջրերը: Այս կուորածները ւեղի ունեցան 1915 թ. Հունիսի 10-19-ը»: «կաւույւ ղրքի» նաիաբանում Բրայսը դրում է. «Այս Հիչողություններն աւացուցում են, որ դա (երիւթուրքական քաղաքականությունը) ÷որձ էր բնաջնջելու մի ամբողջ աղդ, առանց ւարիքի ն սեռի ւարբերության»: «Թուրքերը,- Բրայսը մեջբերում է կաւարում եղեռնը վերաւրածներից մեկի ւաւմածից,- Հավաքեցին բոլոր կանանց ն երեիաներին, բոլոր ծերերին ն նրանց, որոնք ի վիճակի չէին քայլելու, սւանեցին: Մու 100 քուրդ ւաՀակներ չրջաւաւել էին մեղ, ն մեր կյանքը կաիված էր նրանց ողորմածությունից: Շաւ Հասարակ բան էր նրանց Համար բռնաբարել աղջիկներին մեր ներկայությամբ: Շաւ Հաճաի նրանք բռնաբարում էին 8 կամ 10 ւարեկան աղջիկներին, ն քանի որ դրա Հեւնանքով չաւերը ի վիճակի չէին լինում քայլելու, սւանվում էին: Մեր քարավանը դանդաղորեն առաջ էր չարժվում՝ եւնում դիակների կույւեր թողնելով...»: ԶարուՀի անունով մի մեծաՀասակ ւիկին, որին նեւել էին Ե÷րաւը, ÷րկվեց՝ կառչելով դեւաքարերից: Նա սարսռում էր վերՀիչելով, թե ինչւես Հարյուրավոր երեիաներ թուրքերի կողմից «սվինաՀար էին լինում ն նեւվում Ե÷րաւը, թե ինչւես ւղամարդկանց ու կանանց մերկացնում էին, Հարյուրներով միասին կաւում, կրակում ն նեւում դեւը»: Զարդերից մեկի մասին ւաւմում է ոսւիկան Մսւոն. «Բիւրւերը այս լեռները կւրեր են ձեղ կողոււելու Համար: Ձեր դրամները եւ ղարդեղէնները բերէ՛ք մեղի ւաՀ ւուէ՛ք, որւէսղի Արաբկիր Հասած աւեն վերադարձնենք» ասացինք Հայերին: «Ցորենի դէղի ւէս ոսկեղէն եւ արծաթեղէն կոււակեցաւ Հոն: Երեք ջորի բեռցան ղանոնք ու եւ, Տիվրիկ ղրկեցին: Հասանք Արաբկիր: Անկէց անդին անջրդի դաչւ մը կար: Ժողովուրդը ծարաւէն Հոն թա÷ուեցաւ: Հայրանեանի կինը Արաբկիր չՀասած ճամբան մեռաւ: Շաւերը թոյն ունէին իրենց քով ու անձնասւան կ’ըլլային: Ես չէի երեւակայէ, որ մաՀն ալ այդքան դիւրին է: Ժողովուրդին 1/4-ը Հաղիւ մնացած էր, երբ Մալաթիա Հասանք: Այնւեղ ծանօթացայ թիւրքի մը Հեւ, որ իր դոՀարեղէնները Սըվաս ծաիելու կը ւանէ: Հարցուցի անոր, թէ ուսկի՞ց են աւոնք: Մարդը ւաւասիանեց. - Ե÷րաւի վրայ մակոյկավար էի: Հոն բերին կարնոյ եւ Երղնկայի Հայերուն մնացորդները: կարաւանը կանդ կ’առնէր դեւա÷ին վրայ: Տեսնելու բան էր անոնց իեղճութիւնը: կարելի չէր, որ անկեղծ միւսիւլման մը չՀրճուէր աւոնք ւեսնելով: Երբ սւաննելու ժամը դար, ոսւիկանաւեւը կը Հրամայէր, որ մնացած այրերը, ծերունիները մէկ-մէկ սիկար վառեն: Անոնք կը Հնաղանդէին: Ցեւոյ բոլորին ալ Հրաման կ’ընէր, որ աղօթեն: Աղօթքի ւաՀուն կը դոռար

«աթէ՛չ»: Ու ժողովուրդը չղթայող ժանւարմաները կը սկսէին դնդակ թա÷ել անոնց վրայ: Բոլորը ինկած կը Հռնդային: Այն աւեն ժանւարմաներու եւեւը սւասող իուժանը կը յարձակէր անոնց վրայ քարերով, մաՀակներով, կացիններով ու մանդաղներով: Բիչ վերջը դիակներուն ջարդու÷չուր կոյւը ա÷ունքին վրայ ս÷ռուելով՝ կը սեւցնէր ղայն: Մենք, բաղմաթիւ մակոյկավարներ, ջուրին վրայէն այս բոլորը կը դիւէինք մեր սովորութեան Համեմաւ, մինչեւ որ մեր դործելու կարդը դար: Այդ բոլոր դիակները մակոյկներով կը ւանէինք դեւին մէջւեղը ու կը թա÷եինք ջուրը: Այս դոՀարեղէնները, աՀա՛, այդ դիակներուն վրայէն Հաւաքած եմ»1: «Àðìÿíñêèé âåñòíèê»-ը 1916 թ. իր ‹ 41-ում ււադրեց Ա. ՎեդելՑարլսբերդի ւաւմածը Բասեն-Ե÷րաւ չրջանում իր ն իր ընկերուՀու դեդերումների մասին: 1914 թ. աչնանը, Ռուսասւանի Հեւ Թուրքիայի ւաւերաղմի մեջ մւնելուց անմիջաւես Հեւո, էրղրումում թաքուն ւլաններ մչակեցին Հայերին լրիվ ոչնչացնելու Համար: Սակայն եղան աղնիվ թուրքեր, որոնք բժիչկ Թաչչյանի (ռաղմական Հոսւիւալում աչիաւող) միջոցով այդ մասին ւեղեկացրին դերմանուՀի քույրերին: Բույրերը, իրենց Հերթին, Հայերին սւառնացող վւանդի մասին ւեղյակ ւաՀեցին դերմանական ւարեւին, որն այն ժամանակ Հայ բնակչությանը կուորածից ÷րկեց, սակայն Հարկադրված եղավ Հրաժարական ւալ: Որւեսղի օւարերկրացիներից թաքցվեր այն ամենն, ինչ ւեղի էր ունենում Հայկական նաՀանդներում, Փոքր Ասիայում աչիաւող բոլոր միսիոներներին արդելվեց նամակներով իրար Հեւ կաւվել: Նրանց թույլաւրված էր Հեռադրեր ուղարկել ն այն էլ միայն դրամական ինդիրներով ամերիկյան միսիայի ղեկավար Պիււին, որը բնակվում էր կ. Պոլսում: Երբ 1915-ին Երղնկայում սկսվեցին ղանդվածային Հիվանդություններ, քույրերը չւաւեցին այնւեղ՝ Հայկական կուորածների մասին չարադույն լուրերի ճնչող ււավորություններով: Զանցած մի ամիս սկսվեցին Հարուսւ ն մւավորական Հայերի ձերբակալությունները: Մի քանի օրվա ընթացքում նրանց բոլորին ուղարկեցին Խարբերդ, սակայն քչերը ւեղ Հասան: Բույրերի կարծիքով՝ մեծամասնությունը կուորվեց ճանաւարՀին: Զորս օր անց Երղնկայից դուրս եկան երկրորդ, աւա նան երրորդ քարավանները ն քաղաքում դրեթե Հայ չմնաց: Երբ այդ քարավանները Հասան Բեմաիի կիրճ ն ու դրեցին կամրջի վրա, նրանց ուղեկցող ղինվորները Հրացանային կրակ բացեցին Հայերի Հեւնից, իսկ առջնից՝ կամրջի այն կողմը դւնվող ժանդարմները: Այդ ամենի մասին Հեւադայում քույրերին ւաւմեցին իրենք՝ ժանդարմները, արդարանալով, որ իրենք լոկ կաւարել են ւեւերի Հրամանը: Երղնկայում քույրերն աւրում էին բարձրադիր ւեղում, որն իչիում էր էրղրումի, Բայբուրդի ն Դերջանի ճանաւարՀների Հանդույցի վրա: Նրանք ամեն օր ւեսնում էին Հայերի երկար քարավանները, որոնք դնում էին անՀայւ էր, թե ուր: Երբ քույրերն այդ մասին Հարցրեցին ժանդարմներին, վերջինները

Բոչեան Ե., նչվ. աչի., էջ 74-75:

ւաւասիանեցին, թե դա բացարձակաւես նչանակություն չունի, քանի որ այդ Հայերից որնէ մեկը նչանակված վայրը չի Հասնի: Բարավանները, ասացին ժանդարմները ավելի մարդաչաւ են եղել, ճանաւարՀին նրանց ասւիճանաբար «կրճաւում են»: Եվ երբ քույրերից մեկը չաւ Հուղված բղավեց. «Ասւվա՛ծ իմ, արդյո՞ք նման բարբարոսություն Հնարավոր է», ժանդարմները անւարբերությամբ ւաւասիանեցին. - Այդ ի՞նչ է որ: Եթե դուրս դայի՛ք ճանաւարՀի վրա, այնւեղ Հայերի դիակներն այնքան չաւ են, որ չարժվել չես կարող: Բույրերն սկսեցին Համողել ժանդարմներին, որ անւաչււաններին սւանելը ծանր մեղք է ն դրա Համար էլ նրանք ւեւք է այդ անելուց ձեռնւաՀ մնան... Ամեն անդամ, երբ Երղնկայի կողքով նոր քարավան էր անցնում, մաՀմեդական ամբոիը դիվային ցնծությամբ դուրս էր նեւվում քաղաքից ն ամեն մեկը վերցնում էր իրեն դուր եկած աղջիկներին ու երեիաներին: ի վերջո քույրերը նս որոչեցին իրենց Համար երեիա վերցնել, որւեսղի այդւիսով դոնե մի քանիսին ÷րկեն: Նրանց Հաջողվեց սւանալ չորս ւղա ն երկու 8-14 ն մեկ չորս ւարեկան աղջնակի: Վերջինին նրանք ւվեցին մի թրքուՀու՝ Հիվանդանոցի իոՀարարուՀուն, ինդրելով նրան ւանել Հիվանդանոց ն Հոդալ մինչն իրենք վերադառնան: Սակայն Հիվանդանոցի վերակացու թուրքը դժբաիւ երեիային ÷ողոց էր նեւել, իսկ իոՀարարուՀուն՝ ծեծել: Երբ քույրերը երեիաների Հեւ վերադարձան Հիվանդանոց, նրանց ներս չթողեցին: Այդ ժամանակ Երղնկայով ւեւք է անցներ Հայերի վերջին քարավանը: Բույրերը որոչում են նրանց Հեւ դնալ, որւեսղի քրդերի կամ թուրքերի Հարձակման դեւքում Համողեն ձեռք չւալ դժբաիւ աքսորյալներին: Մինչ այդ նրանք դնացին մութեսարիֆի օդնականի մու՝ Հայւնելու իրենց ինամքի ւակ վերցված երեիաների մասին: Պաչւոնաւարը իմանալով երեիաների ւարիքն ու սեռը, Հարցրեց, թե ինչո՞ւ նրանք աղջիկներից բացի ւղաներ են վերցրել, աւա Հրամայեց երեիաների քրիսւոնեական անունները ÷ոիել մաՀմեդական անուններով: Հաջորդ օրն առավույան քույրերը ներկայացան մութեսարիֆին, որը նրանց ընդունեց կուիւ ՀայՀոյանքով: - Լսեցի, որ դուք ցանկանում եք դնալ քարավանի Հեւ: Այդ ես երբեք թույլ չեմ ւա... Հենց այժմ դուք ւեւք է այսւեղից մեկնեք: Նա ծառաներին Հանձնարարեց դնալ Հյուրանոց ն այնւեղից ւանել քույրերի վերցրած երեիաներին: իմանալով, որ որոչված է իրենց արւաքսել Թուրքիայից, քույրերը կառք վարձեցին ն նույն օրը մեկնեցին Սվաղ: Հիվանդանոցի դերմանացի ծառայողներից մեկը նրանց Հրաժեչւ ւալով Հայւնեց, որ մի Հայի լքված ւանն ինքը ւեսել է ավելի քան 50 երեիա, որոնց թվում էին նան մութեսարիֆի իլած վեց երեիաները ն որ վերջինիս Հրամանով նրանք բոլորը մորթված են: Հասնելով էնդերեղ՝ քույրերը դիչերը Հրացանների Համաղարկի ձայն լսեցին: Առավույան նրանց բացաւրեցին, որ «աղաւվել են դաղթականներից

ն այն երիւասարդ Հայերից, ովքեր աչիաւում էին ճանաւարՀաչինության վրա»: Թուրքերը միչւ այդւես էին վարվում՝ աչիաւանքն ավարւելուց Հեւո սւանում էին դա կաւարող Հայերին: Ժանդարմները քույրերին ւաւմեցին, որ այդ դիչեր իրենք իչիանությունների Հրամանով 350 մարդ են սւանել: Բանի որ սւորադաս ւաչւոնյաները ն ժանդարմները դիւեին, որ այդ քույրերը դերմանուՀիներ էին ն թուրքերի բարեկամ, դրա Համար էլ նրանց սրւաբաց ւաւմում էին այն ամենի մասին, ինչ կաւարվել էր Հայերի Հեւ: Բույրերին Հաջողվեց, օրինակ, իմանալ, որ «Երղնկայից մինչն Սվաղ ընկած ամբողջ ւարածքի մաՀմեդականներին Հրամայված էր սւանել ձեռք ընկած բոլոր Հայերին»: Բույրերի Հեւ Սվաղ դնացին երկու սւա: Նրանց ուղեկցող ժանդարմները անընդՀաւ ÷նթ÷նթում էին, թե սւաներին նս «ւեւք է ուղարկեին նրանց մու»: Երրորդ օրը սւաների կառքն այլնս չերնաց: Բույրերը Հարցու÷որձ անելով իմացան, որ այդ սւաները ն նրանց կառաւանը Հայեր էին: Թուրքերը կառաւանին Հարկադրել էին կառքը ճանաւարՀից Հանել ն սւանել էին թե՛ նրան, թե՛ սւաներին: Հունական մի դյուղով անցնելիս քույրերը ւեսան մի ղինված թուրքի, որը Հւարւությամբ Հայւարարեց, որ «ինքը կառավարության կողմից նչանակված է ոչնչացնելու բոլոր այն Հայերին, որոնք աւասւան կ÷նւրեն դյուղում»: Բույրերը «նեիող դիակների Հու առան, իսկ չոււով նկաւեցին բաղմաթիվ դիակներ թա÷ված ճանաւարՀի երկու կողմերին»: էնդերեղից մինչն Սվաղ քույրերը անընդՀաւ Հանդիւում էին Հայերի մեծ իմբերի, որոնք աչիաւում էին ճանաւարՀների նորոդման վրա: «Այդ բոլոր դժբաիւները չոււով կուորվեցին»: Գյավուր կաղում արական սեռի որնէ Հայ չէր մնացել: Բոջաջիքում քույրերը լսեցին կառավարական չենքի մու Հավաքված ամբոիի իոսակցությունը՝ «Բոլորին կուորեցին, մնաց միայն ՀովՀաննեսը, որին դւնել չկարողացան»1: Տրաւիղոնցի մի կին վկայել է, որ Երղնկայում դեւինը ւաւված էր կւրված դլուիներով, մարդկանց ձեռքերով ու ուքերով, կանանց մաղերով. «Ե÷րաւը ւանում էր բաղմաթիվ մարդկային դիակներ»: Երղնկայի մութեսարիֆ ՄաՀմուդը ÷ոս էր ÷որել ւվել ու նրանում 450 Հայ երեիա ողջ-ողջ թաղել2: ԱՀա մի քանի քաղվածքներ դաւարանում ԹեՀլիրյանի ւված ցուցմունքներից. «Ծնողներս միչւ ւաւմում էին, որ ... (1915-ին) միչւ աՀ ու դողի մեջ էինք, թե նորից ւեղի են ունենալու ջարդեր, բայց ւաւճառները Հայւնի չէին... Մայիսին լուր ւարածվեց, թե դւրոցները ւեւք է ÷ակվեն ու քաղաքի մեծամեծներն ն ուսուցիչները իմբով այլ ւեղ ւիւի առաքվեն... Այս իմբերին արդեն ւարել էին, երբ լուր ւարածվեց, որ նաիորդ ւեղաՀանվածներն արդեն սւանվել են... Հունիսի սկղբին Հրաման ւրվեց, որ ժողովուրդը ւաւրասւվի քաղաքից

“Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916, ‹ 4. 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 246:

դուրս դալու ... Երեք օր Հեւո առավույան չաւ կանուի ժողովուրդը քաղաքից դուրս Հանվեց: ...Բաղաքից դուրս եկած օրն իսկ ծնողներս սւանվեցին ... Երբ իումբը քաղաքից մի քիչ Հեռացավ, կանդնեցրին, ժանդարմները սկսեցին կողոււել... կողուոււի ժամանակ քարավանի առջնից մեղ վրա կրակեցին: Այդ ւաՀին ժանդարմներից մեկը քաչեց-ւարավ քրոջս: Մայրս սկսեց դոռալ. «Աչքերս կուրանան»... Բրոջս ւարան ու բռնաբարեցին... Զինվորներն ու ժանդարմները սկսել էին ջարդը, երբ վրա Հասավ իուժանը, ն այդ ժամանակ կրւսեր եղբորս դլուիը ճեղքեցին, իսկ մայրս ընկավ... Գլիիս մի Հարված սւացա ու ընկա դեւնին. դրանից Հեւո ոչ մի ւեղեկություն չունեմ... այդւես մնացի դուցե երկու օր: Երբ բացեցի աչքերս, չուրջս լի դիակներ ւեսա, քանի որ ամբողջ քարավանը սւանված էր... Մորս դիակը ւեսա երեսնիվայր ընկած, իսկ եղբորս դիակն ընկած էր ինձ վրա... Սրունքս վիրավոր էր, թնիցս արյուն էր Հոսում... Լեռների մեջ մի դյուղ դնացի: Այնւեղ մի ւառավ (քրդուՀի) ինձ իր ւունն առավ, բայց երբ բուժվեցին վերքերս, ասացին, որ ավելի երկար ինձ ւաՀել չեն կարող, որովՀեւն կառավարությունն արդելել էր. նրանք, որոնք իրենց մու Հայեր էին ւաՀում, ւաւժվում էին մաՀվամբ... Շաւ բարի մարդիկ էին այդ քրդերը ն ինձ իորՀուրդ ւվեցին անցնել Պարսկասւան: ինձ քրդական Հին Հադուսւներ ւվեցին: Անցա Պարսկասւան: Լուր սւացվեց, որ ռուսները դրավել են Երղնկան... 1916-ի վերջին էր... Երբ Երղնկա Հասա, մեր ւան բոլոր դռները իորւակված էին, մի մասը կործանված էր, իսկ երբ ներս մւա, ընկա դեւնին... Երբ ուչքի եկա, դնացի երկու իսլամացած ընւանիքների մու, սրանք ամբողջ քաղաքում միակ աղաւվածներն էին»1: Հ. Ֆիրբյուիերը «Էոօiմօոտ Սaոմ» ամսադրի 1930 թ. Համարում նկարադրելով Երղնկայի Հայության ջարդը Բեմաիում, դրում է. «Այն, ինչ ւեղի ունեցավ այնւեղ բաղմաՀաղար Հայերի Հեւ, ներկայացնում էր աներնակայելի դաղանության ու դաժանության մի ւաւկեր, որը, թվում էր, Հաղարամյակների իելաՀեղության իւացումն է... Անիծված Հողի այդ ւաւառիկին այն Հառնեց վիթիարի Հրեչի կերւով Հունիսյան չոդ օրը՝ Հանդիսավոր Հասւաւելով, որ ողջ քաղաքակրթությունը թվացյալ չղարչ է, որն ամեն օր ու ւաՀ կարող է ւաւռվել երկուանի դաղանի դաժան կամքով»: Հունիսի 8-ին Բեմաիում մի թուրք վեց ւարեկան երեիային մորից իլեց, մեիեց ÷այւե իաչին ու կանչեց. «Ձեր Բրիսւոսն ու իաչը թող ձեղ աղաւեն»2: Թուրք ժանդարմը բացականչեց. «Դա սարսա÷ելի էր (Բեմաիում ւեսածը)»3: «Երղնկայում,- դրում է Դուիովը,- ւեղաբնակ Հայերից միայն մի քանի ւասնյակ կին էին մնացել, որոնք մեր (ռուսական) բանակի կողմից քաղաքը դրավելուց Հեւո դուրս էին ւրծել Հարեմներից: Երղնկայի Հարթավայրում ն մերձակա լեռների ÷եչերին մինչն այժմ թա÷ված են ւասնյակ Հաղարավոր

ԹեՀլիրեան Ս., Վերյիչումներ, էջ 8-29: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 538: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 248:

մորթված Հայերի ոսկորներն ու դանդերը, այդ թվում նան երեիաների: Դրանք այն Հայերի մնացորդներն էին, որոնք անցյալ ւարվա Հունիսին բռնադաղթվել էին էրղրումից, Խարբերդից, Բայբուրդից ն այլ վայրերից»1: Երբ ռուսական ղորքերը մւան Երղնկա, նրանց Հրամանաւարին ներկայացան մի քանի Հայեր, ն մի աղջիկ՝ Հեղինե Ասաւրյանը: Նա ւաւմեց. «Մարղի Հարյուր Հաղարավոր Հայերից ÷րկվել են մի քանի Հարյուր ւղծված ու սւորացված աղջիկներ ու երեիաներ... Մենք ւաւվաղուրկ եղանք, նան ղրկվեցինք ծնողներից, Հարաղաւներից, ունեցվածքից... Նեւվել ենք բաիւի քմաՀաճույքին»2: Բաղաքը դաւարկ էր, չուկան՝ կողոււված ու ավերված: Երղնկայի կաղան վիթիարի դերեղմանոց էր, որւեղ իրենց մաՀկանացուն կնքեցին 200 Հաղ. Հայ բոլոր վիլայեթներից: Բղիից ոչ Հեռու մորթվեցին ւասնյակ Հաղարավոր էրղրումցիներ: Մամաիաթունի ն Երղնկայի միջն դւնվող Սանսարդարասիում ջարդվեցին էրղրում-Սվաղ ճանաւարՀը կառուցող անղեն Հայ ղինվորները՝ իննը դումարւակ: Այսւեղ մի ÷ոսում կենդանի թաղել էին 1-5 ւարեկան ավելի քան Հաղար երեիայի: Նրանց ոսկորներն ու դանդերն ասում էին թուրքերի դաղանությունների մասին: Երղնկայից 20-25 վերսւ Հեռավորության վրա դւնվող Խան դյուղի մու թա÷ված էին էրղրումի դյուղերի բնակիչների ոսկորներն ու դանդերը: 1915 թ. Հունիսին ժանդարմների Հսկողությամբ Տրաւիղոնի, Օրդուի, Սամսոնի, կիրասունի, Բայբուրդի, Սվաղի, Խարբերդի, Բղիի, էրղրումի Հայերին քչեցին Երղնկայի ուղղությամբ, ճանաւարՀին չաւերին սւաննելով քարավանները Հասցրեցին Բեմաի, որի կիրճում ղոՀերին սւասող ժանդարմներն ու ասկյարները մի անդամ նս քարավանները մաքրաղարդեցին՝ Հանեցին Հայերի Հադուսւները, մայրերի աչքի առաջ բռնաբարեցին դուսւրերին, նրանցից դեղեցիկներին ւարան իրենց Հեւ, մյուսներին միմյանց կաւելով սւաննեցին սառը ղենքերով ն դիակները Ե÷րաւ նեւեցին: «Երբ ես ռուսական ղորքի Հեւ մւա Երղնկա,- դրում է Հ. Բարբին,- ւեսա ÷ողոցներում թա÷ված մարդկային ոսկորները», որոնք ժամանակի ընթացքում սւիւակել էին: Այդւիսիք Հաղարներով կարելի էր ւեսնել Երղնկայի Հարթավայրում ն այն չրջա÷ակող լեռների լանջերին»3: «Àðìÿíñêèé âåñòíèê»-ն իր 1916 թ. թիվ 26-ում նույն իրողությունը արձանադրելուց Հեւո ավելացնում է, թե դրանք ոչ միայն Երղնկայի, այլն էրղրումի, Խարբերդի ն ուրիչ այլ նաՀանդների ւարադրվածների ոսկորներն էին: Ռուսները 1916-ին դրավեցին Երղնկան: Նրանք թուրքերի մեջ դւան ավելի քան 300՝ ւասից բարձր ւարիքի երեիա, որոնց մաՀմեդականացրել էին: Նրանցից չաւերը մոռացել էին իրենց անունը ն Հայերեն չէին իոսում: Նույն ձնով ÷ոիվել էին մի քանի ւասնյակ ՀայուՀիների անունները: Նրանցից չաւերը Հղի էին4: Ռուսական բանակի դրավումից Հեւո ֆիդայիները՝ Սեբաս“Êàâêàçñêîå ñëîâî”, 31-ãî èþëÿ 1916 ã. Նույն ւեղում, 1-ãî àâãóñòà 1916 ã.: Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 52: “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916, ‹ 32.

ւացի Մուրադ, կայծակ Առաքել, Վարդան ՇաՀւաղ, ձեռնամուի եղան ՀայաՀավաքման դործին: Զդալի թվով Հայեր վերադարձան իրենց բնակավայրերը, մասնավորաւես, չաւ Հայեր դնվեցին Դերսիմի քրդերից: Ըսւ Բրեսւ-Լիւովսկում 1917 թ. դեկւեմբերի 2-ին կնքված Համաձայնադրի, դեկւեմբերի 5-ին ռուսական կովկասյան ն թուրքական երրորդ բանակների Հրամանաւարները Երղնկայում նույնւես կնքեցին ղինադադարի ւայմանադիր, ըսւ որի՝ մինչն Ե÷րաւ ընկած չրջանները մնում էին ռուսներին: 1918-ի Հունվարին թուրքական բանակը օդւվելով Ռուսասւանի կովկասյան ռաղմաճակաւի ÷լուղումից, ընդՀանուր Հարձակման անցավ, որի առաջին ղոՀերից մեկը դարձավ Երղնկան: ԲԱԲԵՐԴ Բաբերդ քաղաքում ն Սւերի Հայկական 29 դյուղերում կար 15.000-16.000 Հայ: Բաբերդի դավառում միչւ ուժեղ է եղել թուրքական Հալածանքների դեմ ւայքարը: ԱչիարՀամարւի նաիօրյակին դավառում մեծաթիվ Հայդուկային իմբեր կային, որոնց անդամներից չուրջ 550 Հոդի Հեւադայում Հայ կամավորական դնդեր մւավ: 1914 թ. դեկւեմբերին չեթեները իուղարկեցին ԼուսՀոնք դյուղը ն 16 Հոդու ձերբակալեցին դասալքության մեղադրանքով: Աւա բանւերից աղաւ արձակվեցին քրեական Հանցադործները, որոնցից 500 Հոդին իրականացրեցին Բսանթա, Բարավերակ, Խայեկ, Սալասա, ԼուսՀոնք դյուղերի կողուոււն ու ջարդը: Ընդ որում՝ այդ դյուղերը Հիմնովին ու վերջնականաւես ՀիմնաՀաւակ արվեցին: Բաբերդի բոլոր եկեղեցիները վերածեցին ղինվորական Հիվանդանոցի ու մղկիթների, մեծ թվով մւավորականներ ոչնչացվեցին բանւերում: Մայիսի 26-ին Բաբերդ են դնում մի իումբ թուրք ն դերմանացի սւաներ: Հաջորդ օրը Հայկական բոլոր դյուղերը չրջաւաւվում են: Ականաւեսներից մեկը ւաւմում է, որ Հունիսի 1-ին Բաբերդի դյուղերը չրջա÷ակվեցին ն մեկ չաբաթում բոլորը կողոււվեցին ու ավերվեցին: Երրորդ բանակի 4000-5000 ղինվորներ նաի դյուղերից Հեռացրեցին մինչն 50 ւարեկան ւղամարդկանց, որոնց քիչ անց սւանեցին1: կ. Պոլսից սւացված մի Հեռադիր Հավասւում էր, որ Բաբերդում մայիսի վերջին վեց-յոթ օրում 15 ւարեկանից բարձր ւարիք ունեցող ամբողջ արու բնակչությունն սւանվեց, իսկ մյուսները ւեղաՀանվեցին երեք քարավաններով: Բացի ղորանոց կառուցող 20 որմնադիր վարւեւների ընւանիքներից, բոլոր Հայերը ւեղաՀանվեցին, որոնց Հինդ օր չարունակ իոչւանդելով Հասցըրեցին կարաղուլաղի դաչւ: Այնւեղ բոլոր ւղամարդիկ առանձնացվեցին ու Հանձնվեցին թուրք իուժանին, որը նրանց ՀաչվեՀարդարի ենթարկեց ԱյՏողան լեռան սւորուում: Մեծ թվով կանայք ու աղջիկներ նեւվեցին Ճորոի դեւը, չաւերը ոչնչացվեցին Երղնկա-Բեմաի-Խարբերդ դծի վրա:

Լօքտiստ 1., 8օոiօհէօ, տ. 4.

Բաղաքի բնակչությունը ւեղաՀանվեց Հունիսի 3-ին: Նրանց առաջին քարավանից 260 երիւասարդի սւանեցին Սորդանի կիրճում, թեմի առաջնորդ Անանիա ծ. վրդ. Հաղարաւեւյանին կաիաղան Հանեցին: իսկ ւարադրվածների մեծ մասին ոչնչացրեցին Դերջանի կուուր դյուղի մերձակայքում ու Բեմաիում: Բաբերդում բռնադաղթն ու ջարդը անձամբ ղեկավարում էր դայմադամը, որին քիչ անց ռուսական ղորքերը դերի վերցրեցին: Լսելով Բաբերդի ւեղաՀանության մասին, թուրքական բանակում ծառայող մի իումբ սւերցի երիւասարդներ լուսՀոնքցի Մ. Արսլանյանի ղեկավարությամբ ÷աիուսւի դիմեցին ն, ձնավորելով 60 Հոդանոց մարւական ջոկաւ, մեկ ամիս չարունակ Հաջող կռիվ մղեցին թուրք ջարդարարների դեմ: Նրանք Հաջողեցին Խըրիղյաթաղ լեռան մու ճեղքել թչնամու ւաչարողական դիծը ն միանալ ռուսական բանակին, մւնել Անդրանիկի կամավորական դունդը: 1916-ին ռուսական բանակը դրավեց Բաբերդը: Եղեռնից ÷րկված սւերցիները վերադարձան իրենց բնակավայրերը: Գավառաւեւ նչանակվեց ՍեւուՀը, որը, երբ 1916-ին ռուսները նաՀանջեցին, իր 350 մարւիկներով դեմ դիմաց մնաց թուրքական բանակի Հեւ: ՍեւուՀը Հաջողեց բաբերդցիներին, այդ թվում 70 որբերի, ÷րկել ու Հասցնել Արաքսի մյուս ա÷ը: «Àðìÿíñêèé âåñòíèê»-ը 1917 թ. իր ‹‹ 48-49-ում Բաբերդի մասին դրում է. «Հարկ կա՞ ավելորդ անդամ Հիչեցնել, թե այս դեղեցիկ, Հարուսւ ն բերրի երկրամասը ներկայումս այցելուին ներկայանում է ամենից առաջ ավերակներով ու մոիրակույւերով, վՀաւ կանանցով ու որբ երեիաներով: ... Բայբուրդից 50 կմ Հեռավորության վրա Մամաիաթունի ուղղությամբ մի ոչ մեծ բարձունք վերածվել էր մարդու սւանդանոցի... Ամենուրեք չարունակում են թա÷ված մնալ դեռնս չթաղված Հաղարավոր երեիաների, կանանց ու ւղամարդկանց դիակներ, որոնց միակ մեղքն այն էր, որ Հայ էին ծնվել: կաթողիկոսին Հասցեադրված մի նամակում նչվում է. «Բաբերդի Հայությունը կոթերի կամրջի մու Հարձակման ենթարկվեց չեթեական իմբի կողմից ու ամբողջությամբ ոչնչացվեց»1: Վկայում է Բբայսը. «Բաբերդի ն չրջակայքի մի քանի ւասնյակ Հաղար Հայեր քչվեցին Երղնկայի ուղղությամբ, «առավելաւես ծերերէ, անկարներէ, կիներէ, աղջիկներէ եւ մանուկներէ կաղմուած այս իումբը ենթարկուեցաւ յարձակման: Ելուղակները եւ քիւրւերը սուրէ անցուցին բոլորն ալ, երբ միւս կողմէ անոնց ւարաւ ձդած ւուներն ու դիւղերը կը յանձնուէին թիւրք ներդաղթողներուն»2: Եղեռնից մաղաւուրծ Սուքիասյանը ականաւես է դառնում մի քանի վայրերում Հայերի բնաջնջմանը, այդ թվում նան Բաբերդում, որւեղ թուրք «բնակչությունն ու ղորքը բոլոր Հայերին Հաւ-Հաւ կուորեցին ու նեւեցին Ճորոի: Մերձակա դյուղերի Հայերը նույնւես սւանվեցին»3: «Ծանր ւեսարան էր,- ւաւմել է քարավաններին ուղեկցող մի ոսւիկան,- չաւ կանանց ու երեիաների թունավորեցին դաչւերում, չների

ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 5, դ. 126, թ. 20-24: Բրայս Զ., նչվ. աչի., էջ 255 կամ «կոչնակ», 4 Հոկւեմբերի 1915 թ.: Նույն ւեղում:

միջոցով»: Բաբերդից բերվում էին կանանց ու երեիաների իմբեր ն ամեն օր 10-20 Հոդու ընւրում ն սւանում էին, դիչերը նեւում դեւը: «Բացում են ÷ոքր երեիաների դանդերը»: Պաւմողն ինքն էր թաղել Հինդ կնոջ, որոնք մեռել էին ծննդաբերության ժամանակ1: «ՏասնՀինդ ւարեկանից վեր որնէ արու անՀաւ ողջ չմնաց»,- ւաւմել է ականաւեսը: Բաղաքից երկու ժամ Հեռավորության վրա քարավանը Հարձակման ենթարկվեց «Հրացաններով ու կացիններով» ղինված իուժանի կողմից2: Բաբերդցի մի Հայ կին, որ Հարուսւ ընւանիքից էր, ւաւմել է, թե իր աղջկա Հեւ ւարադրվել է Հունիսի 14-ին մեկնած քարավանի կաղմում, որում կար 400-500 մարդ: «Բարավանին ուղեկցում էին 15 ժանդարմներ: Երկու ժամվա ճամբա էին անցել, երբ քարավանը չրջաւաւեցին ղինված դյուղացիները: Ժանդարմները այդ կնոջ ձիերը իլում ու վաճառում են մուՀաջիրներին: Աւա իլեցին մուս եղած ÷ողերը, դուսւրիս ղարդեղենն, ամբողջ սննդամթերքը»: Բարավանից բաժանեցին ւղամարդկանց ն մի քանի օրում բոլորին սւաննեցին: Սւաննեցին նան երկու Հոդնորականի, բոլոր դեղեցիկ աղջիկներին ու կանանց ւարան լեռներ: «ՃանաւարՀին թա÷ված էին ւարբեր սեռի դիակներ, դեդերում էին ուժասւառ ծերեր ու երեիաներ: Գիչերները դյուղերում անցկացնելն արդելված էր, քնում էինք բաց երկնքի ւակ, դեւնին ն Հաճաի էինք Հարձակման ենթարկվում»: ՃանաւարՀին քարավանը Հանդիւում է ւաւերաղմում ամուսիններ կորցրած թրքուՀիների իմբի: Նրանցից մեկը դրւանից Հանում է դանակը ն սւանում մի Հայ ւղամարդու: Այդ թրքուՀիներից յուրաքանչյուրն իր Հեւ ուներ ւասը ւարեկան ն ավելի ÷ոքր Հինդ-վեց Հայ աղջնակներ: Տղաների չէին վերցնում, դերադասում էին նրանց սւանել՝ անկաի ւարիքից3: Բայբուրդի քարավանը Երղնկա Հասավ Հուլիսի 18-ին ն դիչերը անցկացրեց բացօդյա: Թուրք ժանդարմի ւաւմածով՝ առավույան «Հայերին անասունների նման ի÷ելով էին քաղաքից քչում: Ամեն օր սւանում ու Բեմաիի կիրճն էին նեւում 10-12 ւղամարդ: Բարավանի Հեւ դնալ չկարողացող երեիաների դանդերն էին ÷չրում: Փաիցնում էին կանանց ն անւաւիվ անում: Հաջորդ օրը,- չարունակում է ժանդարմը,- մենք քայլում էինք դաւաւարւված մարդկանց Հեւնից: Նրանց ողբն աննկարադրելի էր: Մնացել էր միայն երկու ւղամարդ»: Որոչ կանայք իելադարվել էին: Նրանցից մեկը բացականչում էր. «Մենք ցանկանում ենք դառնալ մաՀմեդական, մենք ցանկանում ենք դառնալ դերմանացի, ինչ-որ դուք ուղում եք, միայն ÷րկեք մեղ: Այժմ նրանք մեղ կւանեն Բեմաի ու կմորթեն...»: Անցնում ու անցնում էին մարդկային ղանդվածները, միայն մի քանի ւղամարդ, մնացածները կանայք ն բաղում երեիաներ: «Նրանցից չաւերը բաց դույնի մաղերով ն մեծ, երկնադույն աչքերով նայում էին մեղ այնքան լուրջ ն այնքան չդիւակցված ÷առաՀեղ Հայաց×àëõóøüÿí Ãð., նչվ. աչի., էջ 66: Լօքտiստ 1., 8օոiօհէօ, տ. 54-56. R 14093, 4.. 21766.

քով, կարծես երկնային Հրեչւակներ էին: Նրանք դանդաղ ու լուռ առաջ էին դնում, ÷ոքր ու մեծ, ընդՀոււ մինչն ւառավ կանայք, որոնց դժվարությամբ էր Հնարավոր ւաՀել ավանակի վրա: Առաջ էին դնում բոլորը, որւեսղի իրար կաւված, բարձր ժայռերից նեւվեին Ե÷րաւի ալիքների մեջ»: Դիակները դեւի Հոսանքով լողում էին վար: Հարցին, թե ինչո՞ւ Հայերին ւեղում չեն սւանում, այլ այդ անում են ւեղաՀանելու ընթացքում, ժանդարմը ւաւասիանել է. «Այսւես ճիչւ է, նրանք ւեւք է դառնան ողորմելի: Եվ բացի դա, ի՞նչ ենք անելու նրանց դիակների Հեւ: Նրանք վարակի բույն են»1: Բաբերդում, ւաւմում է մի ուրիչ ականաւես, Հունիսի 14-ի դիչերը ոսւիկաններն ու ելուղակները, առանց նաիաւես ղդուչացնելու, մւան Հայերի ւները ու նրանց անկողիններից դուրս քաչեցին, նույնիսկ չթողեցին Հադնվել: Բարավանը Հարձակումներից ւաչււանելու Համար առաջին օրը ոսւիկանները ւաՀանջեցին երկու աղջիկ ն 50 ոսկի. երկու Հայ աղջիկներ մյուսներին ÷րկելու Համար Հանձնվեցին, ւրվեց նան ոսկին: Երկրորդ օրը ւաՀանջեցին 500 ոսկի ն 5 աղջիկ ն այսւես չարունակ՝ կողուոււ ու բռնաբարություն: Երղնկայի մերձակայքում բոլորին մերկացրին ն թողեցին միայն ներքնաՀադուսւով: Բեմաիի ճանաւարՀին քարավանի վրա Հարձակվեցին չեթեները, Հայերը ÷որձեցին Հեւ ÷աիչել Երղնկա, բայց ընկան ոսւիկանների կրակի ւակ: Բարավանի 9/10 մասը ոչնչացվեց: Մնացածները Հասնելով Բեմաի, այնւեղ Հարձակման ենթարկվեցին: Շաւերն իրենց դեւը նեւեցին անւաւիվ մեռնելուց աղաւվելու Համար: Հունիսի 19-ին Բաբերդ Հասավ կարինից բռնադաղթվածների երկրորդ քարավանը, որին միացել էին նան ուրիչ ւեղերից բերվածները՝ 15.000 մարդ: Մի քանի օր մնալուց Հեւո քարավանը չարժվեց դեւի Երղնկա: Այսւեղ ոսւիկանները, որոնք ուղեկցելու Համար մեծ դումարներ էին վերցրել, անՀեւացան: ԱՀա այդ ժամանակ, ւաւմում է ականաւեսը, «Դաչւը ծածկվեց քրդերով, թուրքերով ու իուժանով, որոնք իառնվեցին անւաչււան ժողովրդին... կողոււում էին, կուորում ն առնանդում... Հաջորդ օրը, կենդանի մնացածներին ւարան Բեմաիի ուղղությամբ: Այսւեղ ւղամարդկանց առանձնացրեցին, իսկ մյուսներին սվինների ու ÷այւերի Հարվածներով առաջ քչեցին: Հայերը բլրի վրայից ւեսան, թե ինչւես են սրաիողիող անում իրենց Հայրերին, եղբայրներին, ամուսիններին ու որդիներին: Դիակները թա÷վեցին Ե÷րաւ: իսկ կանանց ու երեիաների քարավանը, մեռնելով ու բռնաբարվելով, Հալվելով ու մաչվելով դնաց մինչն Հալեւ»: կ. Պոլսում լույս ւեսնող թուրքական «Թերջումանը Հակիկաթ» թերթը 1920 թ. օդոսւոսի 5-ին ընդարձակ նյութ ււադրեց Բաբերդի բռնադաղթի վերաբերյալ ռաղմական աւյանում Հարցի քննության ու վճռի մասին: Մի քանի քաղվածքներ այդ Հոդվածից, նան դաւավարությունից: Բաբերդում բռնադաղթը ղեկավարելու Համար ուղարկված էր Նեջաթին, որի ւրամադրության ւակ 30-40 Հոդանոց մի ջոկաւ կար: Հասան օղլու էոմերը դաւարանում վկայություն ւվեց. «Բայբուրդի աչիաւանքային վաչւի

R 14095, 4.. 4543.

Հրամանաւարի ւեղակալ Բ. Բյաչիֆը..., է. Սաբիւը ն մի քանի ուրիչ անձինք քարավան առ քարավան Հայերին թչվառ վիճակում Բաբերդից ւարադրեցին: Տարադրողները երկու ժամից վերադարձան՝ իրենց Հեւ բերելով քարավաններում եղած Հայ երեիաներին... Այդ մանուկները 1-5 ւարեկան էին... ՃանաւարՀներին, ւարադրած Հայերի մու եղած իրերն ու դրամները կողոււելուց Հեւո նրանց սւանել են»: Մի այլ վկա՝ Ալին, ցուցմունք ւվեց. «Մեկ դիչերվա ընթացքում, առանց նաիաղդուչացնելու, դայմադամ Նուսրեթ բեյի Հրամանով, ոսւիկաններով ու ժանդարմներով, դոռում-դոչյունով, առանց մարդկային որնէ ղդացմունքի, բոլորին ւարադրեցին»: Նուսրեթը, լինելով էրղրումի վալի ԹաՀսին բեյի բարեկամը, չէր իորչում ամեն ւեսակ արարքներ կաւարելուց: Բայբուրդի Հայերին 15 օրում ւարադրեցին: Նրանց ուղեկցում էին ժանդարմներ, ղինվորներ ն բաչիբողուկներ: Վկան լսել էր, որ Հայերին ճանաւարՀներին սւանել էին: «Նուսրեթ բեյը չուրջ 150 ÷ոքր աղջիկ ու ւղա որբերի բերել լցրել էր Բին Բաչի իան կոչված վայրը ն թուրք ժողովրդին ւեղյակ ւաՀել, որ դնան ու իրենց Հավնած ւղաներին ն աղջիկներին ընւրեն ու դնեն: Հեւադայում Նուսրեթ բեյը իսլամների մու դւնվողներին (Հայ որբերին) Հավաքել ւվեց ու ւարադրեց»: Բաբերդի նաիկին դայմադամ Զիա բեյը վկայեց. «Բաբերդի ւարադրությունը ն ջարդը կաւարողները եղան այնւեղ եկած Սաադի բեյը, որ ծերակոււական ԱՀմեդ Ռիղա բեյի քրոջ որդին ն ծերակույւի քարւուղարներից մեկն էր... Նրա Հեւ էր նան Պիրե ՄեՀմեդ կոչված Նեջաթի էֆենդին, ն լսել էի, որ նրանք էին ղեկավարում ջարդերը»: էրղրումի ժանդարմական դնդաւեւ Ադիլը վկայեց, որ Բաբերդի Հայերի ւարադրողը Մ. Նեջաթին էր, որը 24 ժամում ժողովրդին դուրս Հանել ւվեց ն Բաբերդից երկու ժամ Հեռավորության վրա, Դեյիրմեն կոչված վայրում, Թեչքիլաթի մաիսուսայի ղինվոր-չեթեների Հեւ Հարձակվեց ու սւանեց նրանց: ինքը ւաչւոնի բերումով Հեւաքննություն է կաւարել ... ն ւվյալները ուղարկել է վալի ԹաՀսին բեյին: Բաբերդում եղած ղորամասի ÷ոիՀրամանաւար, ÷ոիդնդաւեւ ՄեՀմեդ Ալիի վկայությամբ՝ Նեջաթիի՝ Հայերի նկաւմամբ կաւարվածի մասին ինքը ւեղյակ է ւաՀել վերադաս մարմիններին: Մի չարք վկաներ ցուցմունք ւվեցին, որ չեթեների ղեկավար Նուսրեթը Բինբաչի ն Հինդի իաներում Հեւնել է քարավաններին, մւրակով Հարվածել ւարադրվածներին, նրանցից դրամ է ւաՀանջել: Զարդերի ժամանակ ներկա է դւնվել ու ժանդարմների Հեւ ÷աիցրել է դեղեցիկ աղջիկների: «...Բաղմաղան վայրերում ւեղի ունեցած ողբերդական ջարդերի մասին,դրում է թերթը,- մինչն Հիմա ռաղմական աւյանների եղրակացությունը այն է, որ այդ բոլոր ոճիրները նաիաւես իթթիՀադ վե թերաքքը կուսակցության ընդՀանուր կենւրոնում ծրադրված ու որոչված էին: Նչված կենւրոնի անդամներից դոկւ. ԲեՀաէդդին Շաքիր կոչված արյունարբու անձնավորության նաիադաՀությամբ ն «Թեչքիլաթի մաիսուսա» անունը կրող իմբերի կողմից մի չարք ամենասւոր ն ամենադռեՀիկ արարքներ դործեցին, վերոՀիչյալ որոչումը (բռնադաղթի վերաբերյալ) Հաւուկ ւաչւոնյաների միջոցով դավառների ւե130

ւերին, ւաչւոնաւար անձանց Հայւնեցին ն սւացան նրանց մեծամասնության Հավանությունը... Հեւո, ըսւ սւացած Հրամանների, քրեական ւարրերի միջոցով ղեկավարել են ւարադրություններն ու ջարդերը: Դրանք ռաղմական աւյանի ունեցած ւեղեկանքների ÷ասւերով ն սկղբունքային նչանակություն ունեցող ÷ասւաթղթերով Հասւաւված են: Նուսրեթը ւեղյակ լինելով այդ ողբերդական իրադարձություններին, դրանք արդելելու Համար քայլ անդամ չանելուց բացի, վերը նչված վկայությունները իր վերադաս մարմիններին նույնիսկ Հաղորդելը Հարկ չի Համարել ն «Երղնկա ուղարկած» անձանց Համար էլ սւացական չունենալու մասին լռեց, իսկ Հարցաքննության ժամանակ ասաց, թե առաջին քարավանը ւաչւոնադրով էր ուղարկել Երղնկա, բայց այդ դրությունների ւաւասիանները չի սւացել: Այն Հարցին, թե ինչո՞ւ դրա դեմ չի բողոքել, ւաւասիանել է, թե «այդ ժամանակ ամեն ինչ արդեն վերջացած էր»: Ժողովուրդը նրան անվանում էր «Երկաթե ճանկերով կառավարիչ»: «Նուսրեթը Բաբերդի ւարադրությունն ավարւելուց անմիջաւես Հեւո առաջ է քաչվում ու նչանակվում Երղնկայի ÷ոիկառավարիչ, որից Հեւո՝ Արղնիի մութեսարիֆ: Երբ Հեռավոր վայրերից ւարադրված Հայերը, ճանաւարՀների բաղմաւեսակ դժվարություններից ու թչվառություններից Հեւո, ուժասւառ Հասնում էին Արղնի, Նուսրեթը, լսելով, որ նրանք 2 կամ 3 օր իաներում են մնալու,... բոլորին չարաչար աչիաւացրեց ն օրավարձ անդամ չւվեց: Նա Արղնիի մութեսարիֆի ւաչւոնում կենդանի մնացած Հայ ւաւանիներին ու մանուկներին՝ «Դիարբեքիր ւեւք է ուղարկվեն» ասելով, Հանձնել է Տիդրանակերւի արյունռուչւ վալի Ռեչիդի վայրադություններին: Արղնիից Հեւո նչանակվեց Ուրֆայի մութեսարիֆ ն երկրի ւարբեր կողմերից այնւեղ Հասած 15-20 Հաղ. Հայ ւարադրյալների դեմ ողբերդական արարքներ կաւարեց: Այսւեղ նս ւաչւոնի բարձրացում սւանալով, չարունակեց ոճրադործների Հեւ դործակցելը... Նուսրեթ բեյը Հայւնել էր, թե «Հրաման էր սւացվել, որ որնէ Հայ կենդանի չւեւք է մնար, այլաւես սւառնում էին մաՀաւաւիժով»: Բաբերդի կառավարչաւան դանձաւաՀ Հովակիմ էֆենդու ընւանիքը մաՀմեդականություն էր ընդունել ն ղերծ մնացել ւարադրությունից: «...Նուսրեթը նրանց ւուն դնալով, ւաՀանջել է, որ նրա աղջիկներն իրեն Հանձնվեն ն սւառնացել, թե մերժման դեւքում ընւանիքը ւարադրվելու է: Նկաւի ունենալով, որ ւարադրության ժամանակ, ենթարկվելու էին ւարադրյալներին բաժին Հասած դաղանություններին՝ ջարդվելու ու բնաջնջվելու էին, Հովակիմի կինը, դուսւրերը ն քույրը թույն են իմում ու մեռնում, իսկ ինքը ն իր որդին կաիվում են»: Նուսրեթը Արղնիում բռնաբարել էր դեռաՀաս Նոյեմին ն նրա քրոջը՝ Ֆիլոմենին: «Նուսրեթի Հեւ Նեջաթի էֆենդին նս, Բաբերդի Հայերին ւարադրելու ւաւրվակով, նրանց սւանել էր ու ունեցվածքները կողոււել...»: Նրանք երկուսն էլ մաՀաւաւժի դաւաւարւվեցին: Բաբերդի ջարդերի

դործով 26 Հոդի դաւաւարւվեց բանւարկության: Սակայն թուրք մեծաւեւականությունը դրա Հեւ Հաչւվել չէր կարող: Դաւավճռից 15 օր անց թուրքական իչիանություններն սկսեցին ձերբակալել վճիռներ սւորադրած թուրք դաւավորներին: Բյաղիմ կարաբեքիրը Հայասւանի Հանրաւեւության վրա Հարձակման օրերին, 1920 թվականի նոյեմբերի 8-ին ձերբակալեց ւաւերաղմական աւյանի դաւավոր Մուսւաֆային ու նրա դործընկերներին, իսկ դեկւեմբերի 7-ին սկսվեց նրանց դաւավարությունը: Նուսրեթին ներկայացված մեղադրանքներն ու նրա դաւավճիռը չեղյալ Հայւարարվեցին, իսկ դաւողները՝ դաւվեցին1: ԴԵՐԶԱՆ Այսւեղ ջարդերն սկսվեցին 1915-ի աւրիլի առաջին օրերին: Բոլոր Հայաբնակ դյուղերը ւեղաՀանվեցին ու աքսորվեցին մայիսի 1-17-ն ընկած չրջանում: Բռնադաղթվածների մեծ մասը ջարդվեց Երղնկայի մերձակայքում ու Բեմաիում: Մայիս-Հուլիս ամիսներին Դերջանում ոչնչացվեց Բաբերդի ն էրղրումի դյուղերի Հայ բնակչության մի մասը: Մայիսին ընդամենը ւասը ւուն ունեցող Սուրբ Թորոս դյուղը ուղարկվեց 40 չեթե ոմն Օսմանի Հրամանաւարությամբ՝ «Հայերին ղինաթա÷ելու ն բռնադաղթեցնելու Համար»: Որւեսղի ղենքերի թաքսւոցների ւեղերը իմանան, չեթեները Հայերին Հարկադրում էին կանդնել կրակի վրա կամ նրանց վրա էին կրակ չաղ ւալիս: Ոմն Սուլեյման Հաջողեց Հայերին «Համողել» դառնալու մաՀմեդական: Այդ ջարդարարը նան Հաջողում է դյուղ բերել լեռներում թաքնված Հայ ւղամարդկանց, որոնց անմիջաւես դնդակաՀարեցին, իսկ կանանց ու երեիաներին, «կին ընւրելուց Հեւո» թա÷եցին Ե÷րաւ: Նույն դյուղի բնակիչ Հրանուչ Թորոսյանը ւաւմում է, որ ինքը Ե÷րաւի այդ մասում ւեսել է կրծքի երեիաների «լողացող» դիակներ2: Դերջանում կանդուն մնացին միայն չորս եկեղեցու ւաւերը: Բացի մի Ավեւարանից, այդ եկեղեցիների ամբողջ սւասքն ու դրքերը կողոււվեցին: Այս ամենով Հանդերձ էրղրումի վիլայեթում քիչ թե չաւ ÷րկվեցին Դերջանի Հայերը՝ 11.000-ից 2000-ը: Փրկվածները ռուսական բանակի կողմից 1916 թ. այդ դավառը դրավելուց Հեւո իրենց՝ ավերակի վերածված բնակավայրեր վերադարձան: Նրանցից չաւերը կամավորական դնդերը մւան3: Մամաիաթունի չրջանում ւեղի ունեցած ջարդերից մաղաւուրծ կարաւեւ Գնորդյանը Գերմանիայի Հյոււաւոսին ւաւմել է, որ «Բասենի ն էրղրումի Հարթավայրերի 13 դյուղերի 9.000-10.000 բնակիչներ Հաջողությամբ Հասնում են Ե÷րաւի կամրջին: Նրանց ուղեկցում էր դայմադամը՝ 10 ժանդարմների ն 20 չեթեների Հեւ: Զիվիդե լեռան նեղ ոլորաււույւներում բոլոր կողմերից քարավանի վրա կրակ բացվեց: Գայմադամը Հրամայեց Հեւ դառնալ, սա-

Ղաղարեան Հ., Ցեղասւան թուրքը, Պէյրութ, 1968, էջ 292-302: ×àëõóøüÿí Ãð., նչվ. աչի., էջ 87: ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 5, դ. 126, թ. 20-24:

կայն լեռան բարձունքների թ÷երի ւակից դուրս թռան քրդերն ու Հարձակվեցին քարավանի վրա: Սկսվեց իուճաւ, նույնիսկ ւաՀակաիմբի անդամները ÷աիան: Սակայն չեթեներին (Հայդուկներին) Հաջողվեց ÷րկել 100 սաղ ն Հայերի մեծ մասին, որոնք ճանաւարՀը չարունակեցին Բայբուրդի ուղղությամբ: Ե÷րաւի ա÷ին քրդերը նորից Հարձակվեցին: Սկսվեց իուճաւ, մի մասն անցավ դեւի մյուս ա÷ը, չաւերին իեղդեցին դեւում: Որնէ սայլ ÷րկել չՀաջողվեց: Առավույան մաՀմեդական չեթեները կենդանի մնացածների վրա կրակ բացեցին: կանանց որսացին ու ÷ակեցին մարադում, իսկ ւղամարդկանց դնդակաՀարեցին: Բարավանի մնացորդները Հավաքվեցին Մամաիաթունում: կանայք կիսամերկ էին: Բրդերը նրանցից չաւերին սւանեցին, ոմանց էլ ւարան իրենց Հեւ: Մամաիաթունի մերձակայքում այդ Հայերը նորից Հարձակման ենթարկվեցին: Շաւերին սւանեցին, չաւերին դերի ւարան, մնացածները ÷աիան ւարբեր ուղղություններով»1: ԲՂի Մայիսի սկղբին Բղիում ձերբակալվեց 50 մւավորական: Գավառի Հայության բռնադաղթը ղեկավարում էր Համիդ բեյը: Նրա Հրամաններով մինչն մայիսի 29-ը մի քանի քարավաններով ւեղաՀանվեց դավառի ամբողջ Հայ բնակչությունը, որի մեծ մասը կուորվեց «կամաի Գուրուչայ նաՀիեի ւարածքում», Բեմաիի կիրճում ն Մեսքենեում: Մի իումբ երիւասարդներ ÷աիուսւի դիմեցին թուրքերի դեմ կռվելու ն իրենց Հայրենակիցներին ÷րկելու Համար, սակայն ւեղի եւիսկուոսը Համողեց Հնաղանդվել, ասելով, թե իչիանությունները իոսւացել են նրանց նկաւմամբ բռնարարքներ չդործադրել: Սակայն երբ Հանձնվեցին, բոլոր այդ երիւասարդներին կուորեցին: Բղիի 26373 Հայերից ցեղասւանության ղոՀ դարձավ 23149-ը: Բղիի ւարածքում ոչնչացվեցին էրղրումի ն Բիթլիսի վիլայեթներից բռնադաղթված 53600 Հայեր: 1915 թ. վերջին կարինից «Հորիղոնին» դրեցին. «Հենց նոր այսւեղ եկան ութ Հայ ÷աիսւականներ, որոնք Հասւաւում են, թե Բղիի չրջանում կղլբաչների մու ÷րկվել է 8000 Հայ... Այս լուրը ճչմարւությունից ղուրկ չէ, քանի որ Հասւաւվում է նան ուրիչ աղբյուրների կողմից»: 1916-ին Բղի Հասան Հայ կամավորները: Ողջ մնացած քղիցիները 1917 թ. վերադարձան իրենց բնակավայրերը: 1918-ին թուրքական Հարձակման ժամանակ քրդերը թիկունքից ÷ակեցին Բղիի ն Երղնկայի Հայ դաղթականների ճանաւարՀը: Սակայն Սեբասւացի Մուրադի ն Մ. Թուրիկյանի ջոկաւների ջանքերով Հաջողվեց թչնամու օղակը ճեղքել ն դաղթականներին Հասցնել էրղրում:

R 14088, 4.. 28584.

ԽՈՏՈՐՋՈՒՐ

կիսկիմի կաղայի ամենաՀարուսւ ն ամենաիոչոր դյուղը Խուորջուրն էր, որն ուներ 12 թաղ՝ 1500 ծուի: Այս կաղայում ոչնչացվեց 5000 Հայ: Պաւերաղմն սկսվելուց Հեւո յուրաքանչյուր ւղամարդուց վերցնում էին 500 ոսկի՝ բանակից աղաւելու Համար: Հայերից բռնադրավեցին ոսկի, արծաթ, թանկադին քարեր, մեղր, անասուն, սննդամթերք: Աւա վրա ւվեցին լաղերը ն կողոււեցին ինչ որ չէին ւարել իչիանությունները: Այս կաղայի Հայ երիւասարդության մեծ մասը արւադնա աչիաւանքի էր Անդրկովկասում: Թերես այդ էր ւաւճառներից մեկը, որ դյուղերում բռնություններն ու կողուոււը մեծ չա÷երի Հասան: Դրա վկայությունն Մեսրու վրդ. Թաթամյանի դրություններն են Խուորջրի չինությունների ւաւերին: ԱՀա՛ դրանցից մի քանիսը: «10 Հունիս 1915. Արդեն 7-րդ օրն է, որ մեղ ւաչւոնաւես Հայւարարել են աքսորելու մասին: Ամենուրեք լացուկոծ է: Մեղ ւանում են դեւի Հասւաւ մաՀ: Բիրմանի վանաՀոր ձեռները կաւեցին ու ւարան էրսիս, այսինքն՝ մյուդիրի նսւավայր: 13 Հունիս. ԱՀա ն վերջաւես Հասավ վաղաժամ կործանման ւաՀը ն Խուորջուրը ավերվում է: Բիրմանի բնակիչներն արդեն ուղարկված են Խուլ Մարինի ուղղությամբ: Օ՛, դժբաիւներ, դեռ ինչւիսի սարսա÷ներ եք կրելու... 22 Հունիս: Մեր ւունը նույնւես կնքեցին: Միջին թաղից լսվում է լաց ու աղմուկ... Հանդաձորի բնակչությունը ւաւրասւվում է մեկնելու: Երեկ բնակիչներն առաջին անդամ դիչերը անցկացրին իրենց օջաիներից դուրս... Պեւությունը մեղ աքսորում է: Մեղ ւանում են մորթելու: Հարնան թուրքերը մեղ ղդուչությամբ թալանում են, դործն ավարւում են ավաղակները: Բնակչությունը կարկամած է, ն չի դիւակցում, թե ինչ է կաւարվում: կառավարության Հրամանն աննաիադեւ է, թուրք Հարնանների վարմունքը՝ ղղվելի: Գառներին քչել են դայլերի Հուի մեջ... Հիչե՛ք մեղ: Աւրե՛ք որւես մարդ: Նրանց Հեւ վարվե՛ք այնւես, ինչւես նրանք վարվեցին մեղ Հեւ... 23 Հունիս. Ժողովուրդը դեռնս Միջին թաղում է... Օ՛Հ, Ասւված, իելադարվում եմ: ի՛նչ անարդարություն, ի՛նչ անմարդկային Հալածանքներ: Դո՛ւ, Հիսուս Բրիսւո՛ս, ÷րկի՛ր երեիաներին, իղճա՛ նրանց ն մի՛ թող առանց ցավակցանքի... Այսօր Հանդաձորի բնակիչները սլացան Միջին թաղ ... Խուորջուրը կործանվեց: Մի չարք դարեր դոյություն ունեցող այս Հարուսւ չրջանը ղրկված է բնակիչներից, որոնք երկար չարանով դնում են դեւի անդունդ: 7-8 Հաղար Հոդու՝ չա÷աՀաս երեիա, ւղամարդ ն կին, ւանում են դեւի մաՀ՝ ամեն օր նրանց ենթարկելով անասելի բարոյական ւանջանքների: ԱնՀրաժեչւ է վրեժ լուծել Հավերժ Հանցադործներից... 24 Հունիս. Մեր ւեղաՀանությունից երեք օր անց ես ն վանաՀայր Պ. Գարադաչյանը մւանք այսւեղ... Մեր ՀանրաՀայւ Հայրենակիցները մի կողմ էին քաչվել, մենք, Հոդնորականներս, նրանց Հեւ միասին, ձեռքներս ծալած նսւել էինք: Մենք մեղավոր ենք լինելու ւաւմության առաջ: 26 Հունիս. Ժողովուրդը Հեռանում է, այսւեղ մնում է միայն 150 Հիվանդ...

Հունիսը Խուորջրի Համար դժոիային ւանջանքների ամիս էր: Բրմանի բնակիչներն արդեն դուրս են եկել ԼեՀանի կիրճը: Գիչերը նրանց վրա Հարձակվել են ավաղակները ն մի ւղա սւանվել է: Ժողովուրդը սարսա÷ած է: Ո՛վ Ասւված, ինչւե՞ս է այս սաւանայական կառավարությունը վարվելու մեր ժողովրդի Հեւ... Ժողովուրդը չրջաւաւված է վայրի դաղաններով: կաւարվում են սարսա÷ելի Հանցադործություններ: 27 Հունիս. Եղբայրնե՛ր, մենք աւրեցինք չաւ սարսա÷ելի օրեր, մենք անւանելի վիճակում ենք... Մեր Հույսն Ասւվածն է: Մնացե՛ք բարով, մենք դնում ենք մեռնելու: Թող Ասւված նրանց ւաւժի: 28 Հունիս. Վարդավառի նաիօրյակին վարդաւեւ Պ. Գարադաչյանի Հեւ վերադարձանք Միջին թաղ: Անւառում թաքնված ավաղակները Հարձակումներ են դործում: Մենք Հին եկեղեցում թաքուն ւաւարադ կարդացինք: Ա՛ի, Ասւվա՛ծ, այս ի՞նչ օրեր են. Հայրենի Հողին ուք դնելն արդելված է, եկեղեցում աղոթելն արդելված է: 30 Հունիս. Հնարավոր է, որ սա մեր վերջին այցելությունն է Խուորջրին: Մեղ չեն թողնում մեր Հայրենի Հողերը: Երբ մութն ընկավ, մենք դյուղ մւանք ն անմիջաւես Հեւ դարձանք: Զւա՛ Ասւված, որ մեղ ւեսնեն թուրքական ւաչւոնյաները»1: Պաւմում է ռաղմաճակաւայինը, թե ռուսական բանակում ինչւես իմացան, որ Հայերին ջարդում են. «Թուրքական ղորքերի ճակաւային դծից անցան մարդիկ՝ դղդղված, ւանջաՀար, վիրավոր, դեմքերին մաՀվան դիմակը, աչքերում անիմանալի սարսա÷ը: Նրանք առաջին լրաբերներն էին, որ ւաւմեցին Հայկական կուորածներն սկսվելու մասին: Խելադար աչքերով, վերքերի արյունով նրանք ավելի չաւ բան էին ասում, քան բառերով... Նրանք Հեռու չդնացին, մնացին մեր մեջ ինչւես Համր, բայց չարադույժ սւվերներ: Նրանց սկսեցին ւանել Ռուսասւան: Մեկնում էին Հայացքները երկար Հառած Հարաղաւ վայրերին»: Մի ւարի անց էրղրումի ռաղմաճակաւի մերձակայքում թուրք սւան, ւաւասիանելով Հայկական սւանդի մասին ւրված Հարցին, ասաց. «Հայերն ավելի մեծ աղեւի են արժանի: Եթե չլիներ նրանց Համակրանքը Ռուսասւանի Հանդեւ, ոչ թե դուք էիք կանդնած լինելու էրղրումի ւարսւի ւակ, այլ մենք վաղուց ւիրացել էինք կարսին»2: 1916 թ. ÷եւրվարին ռուսական բանակը դրավեց Խուորջուրը, որի վերաւրած բնակիչները վերադարձան իրենց դյուղը: 1918-ի սկղբներին թուրքերը վերադրավեցին Խուորջուրը: Հայերն ինքնաւաչււանության կանդնեցին ն Հերոսաբար կռվեցին, իսկ աւա Հեռացան Արնելյան Հայասւան ն այլուր:

“Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916, ‹ 25. Նույն ւեղում:

Հայոց Ցեղասւանության, ընդՀանրաւես ն Բասենի Հայության բնաջնջման դործում, մասնավորաւես, առաջնակարդ դեր է ւաւկանում դերմանական դիվանադիւական ն ռաղմական դործիչներին: Այդ դերը ւաչւոնաւես կողմնորոչված է եղել Հօդոււ բնաջնջման թուրքական քաղաքականությանը: Սակայն սիալ են նրանք, որոնք այս Հարցում Բեռլինի ն կ. Պոլսի քաղաքականությունը նույնացնում են: Եթե թուրքական կառավարությունը Հայերին բնաջնջելով լուծում էր աչիարՀաքաղաքական առաջնային նչանակության ն բաիւորոչ ինդիր, աւա Գերմանիայի չաՀերը չէին թելադրում Հայերի բնաջնջում, այլ Հայ բնակչության բռնադաղթի օդւադործում ւնւեսական ն քաղաքական այլնայլ ինդիրներ լուծելու Համար: Դրանով է բացաւրվում Բեռլինի ն նրա չաւ դործիչների երկիմասւ մուեցումները Հայերի Հանդեւ թուրքական քաղաքականությանը: Գերմանիան մի կողմից իրաիուսում էր երիւթուրքերին՝ բոլոր Հնարավոր միջոցներով Ռուսասւանին ղրկելու Հայկական դործոնն իր չաՀերին ծառայեցնելու Հնարավորությունից, իսկ մյուս կողմից՝ ամեն կերւ աչիաւում էր «ձեռքերը չկեղւուել» թուրքական արյունարբու քաղաքականության թոՀուբոՀում: Մի կողմից, բարբարոսական Հրճվանք, որ թուրքերը վիթիարի արյան բաղնիք էին սւեղծել, իսկ մյուս կողմից, ղդուչություն, ղսւվածություն, ւադնաւ ու նան ղղվանք դրանց Հանդեւ: Հ. Բարբիի կարծիքով՝ ւեղաՀանության կաղմակերւմանը ու ղեկավարմանը մասնակցել է նան դերմանացի դնդաւեւ Սւաղեչի, ÷ոիՀյոււաւոս ն թուրքական ավաղակաիմբերի Հեւ Համադործակցող Շոյնբերդ-Ռիիւերի ն Հրեւանու Հրամանաւար Շւանդեի, ինչւես նան չւաբի ւեւ թուրք Գուղի բեյի մասնակցությամբ ձնավորված իումբը1: Երբ Բ. Շաքիրի ավաղակաիմբերը իժդժություններ սկսեցին էրղրումի Դաուիք, Բադիչին, Թարդունի, Հինձք ն Ձիթու դյուղերում, վերջինների դյուղացիները օդնության ինդրանքով դիմեցին կարինի բերդի դերմանացի Հրամանաւար Պոսիլդ ÷աչային, որը Հայերին օդնելու ÷ոիարեն թուրքական Հրամանաւարությանն առաջարկեց անմիջաւես ղինաթա÷ել կարինի ն չրջակայքի ղորամասում եղած Հայ ղինվորներին ու նրանց քչել չինարարական աչիաւանքների2: էրղրումից երկրորդ՝ Հարուսւների, քարավանին ԹաՀսինը իոսւացել էր իր օժանդակությունը, որի դիմաց Հայերը վճարեցին 1000 «թրքական Հնչուն ոսկի»: Ավելի մեծ դումար վճարեցին այն 40 ժանդարմների Համար, «որոնք որւես թե ւիւի ւաչււանեին Հայերին մինչն նրանց ւեղ Հասնելը»3: Հայերից դրամ, ղարդեր ն այլնայլ Հարսւություններ չորթելու դործում դերմանացիները թուրքերից Հեւ չէին մնում ն այդ անում էին «քաղաքակիրթ եղանակներով»: Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 34: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 222: Նույն ւեղում, էջ 238-239:

Բեմաիի ղաղրելի ջարդերի ականաւեսներից մեկը ւաւմել է, որ այդ մարդաորսի ընթացքում «մեղի մօւեցան քանի մը դերմանացի «դթութեան քոյրեր» ու սկսան քաՀ-քաՀ ծիծաղիլ չաւ ղուարճալի դւնելով քրիսւոնեայ ցեղի անմեղ ղաւակներուն այսւիսի դաղանային ոչնչացումը»1: էրղրումում, ավելի քան մի ուրիչ ւեղ, դրսնորվեց դերմանացիների, մասնավորաբար դերմանական ղինվորականության երկդիմի վերաբերմունքը Հայկական ջարդերի Հանդեւ: Եթե Շոյնբերդ-Ռիիւերի ւեղեկադրերում «օբյեկւիվության ն սրւացավության դրսնորումներով» Բեռլինի քաղաքականության իսկական դեմքը չաղաիված էր ղանաղան դիմակաՀանդեսներով, աւա դերմանացի սւաների վարքադիծը չաւ ավելի որոչակի էր՝ նրանք անվերաւաՀորեն ւաչււանում էին թուրքական Հայաջինջ քաղաքականությունը: Գերմանացի սւաները, դրում է ժամանակակիցը, իրաիուսում էին իչիանության քաղաքականությունը ն իրենք էլ էին մասնակցում կուորածին: Այսւես, ոմն կաւիւան Շիրները Հանդիսացավ այն «չեթէներու կաղմակերւիչ, որոնք անոր Հեւ միասին դացին Մոսուլ՝ Հայերուն կուորելու... Ան մորթեց չաւ Հայեր եւ անձամբ իր Համար ւարաւ երեք Հայ աղջիկներ: Մեկնելով էրղրումէն՝ Բարլ Վերթը... բռնի կերւով իր Հեւ ւարաւ ւեղի Հարուսւ Հայ Զիլինդարեանի աղջկան: Մայոր Սթաչեւսքին եւ էրղրումի ամրութիւններու ւեւ դնդաւեւ Շթանկէ... օրը ցերեկով իրենց Հեւ ւարին, ինչւէս իրենք կ’ըսէին, որւէս «յիչաւակ» մի քանի աղջիկներու, «չնայած անոնց ծնողներու արցունքներուն եւ աղաչանքներուն»2: Դրա ÷ոիարեն, ինչւես 1915-ի Հունիսի 30-ին Վաչինդւոն Հեռադրեց Հ. Մորդենթաուն, Լե÷սիուսն ուներ «Հավասւի ւեղեկաւվություն, որ էրղրումի օկրուդից աքսորված Հայերը, մեծ մասամբ կանայք ն երեիաներ, կուորվել էին Բեմաիի մու, Երղնկայի ու Խարբերդի միջն... Դոկւորն ուղում է նչված դործը Հանձնել Միջաղդային կարմիր իաչին, որւեսղի այդ կաղմակերւության Հեւ միասին սւիւի Գերմանիային՝ աղդելու իրավիճակի վրա ն վերջ ւալու սարսա÷ներին»3: «Բռնադաղթի սկղբին,- դրում է Շոյնբերդ-Ռիիւերը,- ես բողոք ներկայացրեցի էրղրումի քաղաքացիական ն ղինվորական իչիանություններին: Ընդ որում, իմ արւաՀայւություններում մնացի (դեսւանի) ՀրաՀանդով նաիաւեսնվող բարեկամական իորՀուրդներ ւալու չրջանակներում ն Հրաժարվեցի որնէ ւաչւոնականությունից: Վալին ընդունեց Հայերի Հանդեւ բռնությունների, թալանի ն սւանությունների վերաբերյալ իմ նկաւառումները, սակայն ասաց, որ դրանց ւաւասիանաւվությունն ընկնում է ոչ թե իր, այլ բանակի դլիավոր Հրամանաւարության վրա, որի ենթակայության ւակ է ինքը դւնվում: Հրամանաւարը Հրամայեց, թե «չնայած ճանաւարՀները ակնՀայւորեն անվւանդ չեն, Հայերին ւարադրել առանց Հոդ ւանելու նրանց ւաչււանության մասին»: Դրա Հեւնանքով Հայերին աքսորելու միջոցառումը վերածվեց վրեժինդրության,

Թորլաքեան Մ., Օրերուս Հեւ, Լոս Անճելոս, 1953, էջ 329: “Ãåíîöèä àðìÿí...”, ñ. 387. Նույն ւեղում, էջ 366:

ոչնչացման ու թալանի» դործողությունների: «Թուրք բնակչության լրջմիւ չրջանակների, Հաւկաւես Հողաւերերի կողմից նույնւես կուորածները Հավանության չեն արժանանում: Նրանք նկաւում են Հայկական Հարցի լուծման այս նոր եղանակի ւարունակած ւնւեսական ու քաղաքական մեծ վւանդը: Հողադործ թուրքերը Հաճաի Հարցնում են, թե «ինչո՞ւ դերմանական կառավարությունը թուրքական կառավարությանը մղեց նման դործողությունների... Հարդանք վայելող մի աղդեցիկ բեյ ասաց, որ կարող է ն նաիկիններում նույնւես Հայերի ջարդեր ւեղի ունեցել են, սակայն դրանք չաւ Հաճաի սաՀմանա÷ակվում էին ւղամարդկանց կռվով: Ներկայումս, Հակառակ Ղուրանի ւաՀանջների, ոչնչացվում են Հաղարավոր անմեղ կանայք ու երեիաներ: Սա ոչ թե դրդռված ժողովրդի աքսոր է, այլ՝ կոմիւեի կառավարության Հրամաններով, Հայերի Հեւնողական ոչնչացում... Թուրքական ն Հայկական կրթված չրջաններում ւաւմում էին, թե ւրոֆեսոր ՌոՀրբաիը կայղերին ղեկուցելու ժամանակ մաւնանչել է, թե Հայերը չաւ Հարմար ւարր են բնակեցնելու Միջադեւքի ոչ մարդաչաւ ւարածքները, որոնցով անցնում է Բաղդադի երկաթուղին: Այս Հիմքի վրա դերմանական կառավարությունը թուրքական կառավարությանը մղեց Հայերի աքսորին»: Այս մւայնությունն այն ւարիներին չաւ ւարածված էր թուրքական չրջաններում, ն դժվար է Հասւաւ ւնդել՝ դա Համողմո՞ւնք էր, թե՞ կաւարվածի Հրեչավորության դիւակցում ն դրա մեղքը Թուրքիայի վրայից վերցնելու ցանկություն: Մանավանդ, որ թուրքերի դիւակից մասը քաջ դիւեր, որ Հայերի վարքադիծը նման վայրադ վերաբերմունքի որնէ Հիմք չէր ւալիս: Շոյնբերդ-Ռիիւերը դրում է. «իմ կարծիքով՝ նաիաւես մւածված ն նաիաւաւրասւված Հայկական ընդՀանուր իռովության իրողությունը Հասւաւող որնէ աւացույց դոյություն չունի: Օրինակ, էրղրումի վիլայեթում ո՛չ ղենք դւան ն ո՛չ էլ Հայերին մեղադրելու Համար ւիւանի ÷ասւաթուղթ»: Եթե այսւեղ իռովություն ւլանավորված լիներ, աւա դրա Համար ամենաՀարմար ւաՀը Հունվար ամսին էր, երբ ռուսները կանդնած էին քաղաքից 35 կմ Հեռավորության վրա, էրղրումի կայաղորում կար ընդամենը մի քանի Հարյուր մարդ ն դա այն ժամանակ, երբ միայն բանվորական դումարւակներում ընդդրկված էր 3000-4000 Հայ: Զարմանալի չէ, որ սե÷ական կառավարության կողմից ճնչված ու վաւ վերաբերմունքի արժանացած ն այդ ւաւճառով այլ աղդության ու Հավաւի ւաւկանող սաՀմանամերձ չրջանների դժդոՀ բնակչությունը միանում է Հավաւակից ն Հաղթականորեն առաջ չարժվող թչնամու բանակին, որն իրեն ներկայացնում է որւես աղաւարար, իոսւումներով դրավում է բնակչությանը: ինձ թվում է, թե դա արժանի է ա÷սոսանքի, սակայն նան միանդամայն բնական է: Նման իրողություններ ւեղ են դւել նան ռաղմական դործողությունների մյուս թաւերաբեմերում: Սակայն ինձ անբնական ն ոչ ւարկեչւ է թվում, որ քաղաքակիրթ երնալու Հավակնություն ունեցող կառավարությունը որնէ միջոց չի ձեռնարկում կանիելու ժողովրդի իրաւես դժդոՀ որոչ մասի կանիաւեսելի իռովությունը Համաւաւասիան ռաղմական միջոցառումների, կամ քաղաքական բանակցությունների միջոցով:

Հենց նրա անդործությունը, ոսւիկանական մարմինների ն չեթեների սադրիչ վարքադիծը այդ ժողովրդին ւրամադրում են իր դեմ: Դրանով նա սե÷ական ժողովրդի լայն չրջաններին դաւաւարւում է վերածվելու անսանձաՀարելի ղանդվածի, ւոդորված ռասայական աւելությունով ն «վրիժառության իելաՀեղությամբ»: Սակայն Հեւո նույն այդ կառավարությունը օդւադործում է Հարմար ւաՀը, որւեսղի ... ջարդի ն բնաջնջի մի ամբողջ ժողովրդի»: Շոյնբերդ-Ռիիւերը ÷որձում է սե÷ական անղորությունը քողարկել իրենից դուրս դոյություն ունեցող Հանդամանքներով: Այդւիսի ցանկությունը նրան մղում է ւարօրինակ եղրաՀանդման ոչ թե իրավական վիճակը աղճաւելու, այլ աղդամիջյան բաիման միջոցով Հանդուցալուծում դւնելու ձդւման առումով: «Այն, որ այդ ջարդը Հնարավոր է,- դրում է նա,- որ ւասնյակ Հաղարավոր Հայեր, ինչւես այսւեղ եղավ, ոչ մեծ թվով քրդերին ու ւարւիղաններին թույլ ւվեցին իրենց արյունաՀեղ ՀաչվեՀարդարի ենթարկել... նույնւես աւացույց է, թե այդ ժողովուրդն իրեն որքան ոչ բավարար մարւունակ ն ոչ բավարար Հեղա÷ոիական է դրսնորում: Հայերը, մասնավորաւես, քաղաքաբնակները, մեծ մասամբ ընդունակ առնւրականներ ու ոչ Հեռաւես քաղաքադեւներ են, սակայն, որքանով ես նրանց ուսումնասիրել եմ, չեն Հանդիսանում եռանդուն Հեղա÷ոիականներ: Սովորաբար ամենուրեք ւեղաՀանությունը ընթացավ առանց որնէ միջադեւի, քանի որ Հայերը ասւվածաւաչւ Հնաղանդությամբ թույլ ւվեցին իրենց կուորել...»: Հյոււաւոսը նան ÷որձում է նեղացնել, անդամ նենդա÷ոիել Հայոց Ցեղասւանությունը ծնող ւաւճառները: իՀարկե, սուբյեկւիվ դործոնները Մեծ Եղեռնում դեր իաղացել են, սակայն՝ ոչ դլիավոր: Նրա կարծիքով՝ «Երիւթուրքերի ւեղական կոմիւեում կա մի ոչ մեծ, բայց մյուսներին աՀաբեկող, սւորին մւածողության ւեր անձանց իումբ, որը դեկավարվելով անձնական չաՀերով ն չաՀադիւությամբ, քարողում է կուորել Հայերին... Այդ մարդկանց Համար, «սրբաղան ւաւերաղմը» վերածվել է բռնությունների ու կողուոււի քողի... Դժբաիւաբար, կոմիւեի այս կասկածելի սադրիչների աղդեցությունն ... ավելի ուժեղ է, քան Հակառակ վարքադիծ դրսնորողներինը... Հայկական Հարցի Հանդեւ վերաբերմունքի բնույթը ակնՀայւորեն ցույց ւվեց, թե ինչւիսի վւանդավոր դործիք է Հանդիսանում իչիանությունն այնւիսի մարդկանց ձեռքում, որոնք որնէ ւաւասիանաւվություն չեն ղդում, այլ միայն անձնական չաՀեր են ճանաչում»1: կարինի արնելյան դավառների Հայությունը ÷ասւորեն ջարդվեց մի քանի անդամ: Օրինակ, Ժամանակավոր կառավարության 1917 թ. Հունիսի 5-ի որոչումից Հեւո, որը թույլ էր ւալիս արնմւաՀայերի վերադարձը իրենց նաիկին բնակավայրերը, կենդանի մնացածներից չաւերը վերադարձան, սակայն 1918 թ. թուրքական Հարձակման ժամանակ նրանց մի մասը ոչնչացավ, իսկ մյուս մասը Հեռացավ կովկաս: «Հայերի ոչնչացման Հեւնանքով Անաւոլիան ղրկվեց ամենաարժեքավոր աչիաւող ուժից,- չարունակում է Հյոււաւոսը:- Թուրքերը Հայերին ÷ոիա1

R 14088, 2ս 4.. 28584.

րինել չեն կարող նան այն ւաւճառով, որ բանակ ղորակոչվելու Հեւնանքով նրանց թիվը ւակասել է, իսկ քրդերը մինչն ընւելանային աչիաւանքի, ւասնամյակներ կանցներ»: կարծում եմ, ասում է Ռիիւերը, որ «կրթության ւենչող Հայ ժողովրդին Հնարավոր է կարճ ժամանակում մեր կողմը թեքել դերմանական դւրոցների միջոցով»: Դրա Համար էլ, նան դործնական նկաւառումներով, նւաւակաՀարմար կլիներ բռնադաղթված Հայերին թույլաւրել վերադառնալու իրենց բնակավայրերը: Հայերի ընդունակությունները Հնարավորություն կւան կարճ ժամանակում իրենց ձեռքը վերցնել Մերձավոր Արնելքի ւնւեսական կյանքը ն իաղալ Հրեաների դերը: «Հաղիվ թե Հնարավոր լինի լուծել Հայկական Հարցը Հայերին Միջադեւք ւարադրելու միջոցով: Նրանք կձդւեն վերադառնալ ն այդ կանեն Ռուսասւանի ն մյուս ւերություններին դիմելու ն նրանց աջակցությունն սւանալու միջոցով, ինչը կՀանդեցնի Թուրքիայի ներքին դործերին նոր միջամւության»: Միանդամայն իելամիւ այս դաւողությանը Հեւնում է իմւերիալիսւական դիչաւչին բնորոչ առաջարկությունը՝ միավորել Հայասւանի երկու մասերը, բայց միավորել ոչ թե Ռուսասւանի, այլ՝ Թուրքիայի կաղմում: Նա դրում է. «ՆւաւակաՀարմար է ռուսական սաՀմաններին մերձակա չրջանները միավորել ՌուսաՀայասւանի Հեւ, որի կենւրոնը կարող է լինել էջմիածինը: Որոչակի ինքնավարություն ւալու դեւքում Հայ ժողովուրդն իրեն լավ կղդա ն թուրքական արդար կառավարման դեւքում կւաՀւանի իր մչակույթի առանձնաՀաւկությունները, ինչն անՀնար է Ռուսասւանում»1: կարինն ու վիլայեթը, մի կողմից, դաւարկվում էին Հայերից, իսկ մյուս կողմից, բնակեցվում մաՀմեդականներով: Բաղաքն ու նաՀանդը սւանում էին բոլորովին այլ ւեսք ու բովանդակություն: «1914-ին 215.000 Հայ բնակչութիւն Հաչուող կարինը եւ չրջակայքը յեղակործօրէն առեր էին սեւ քղամիդը թրքութեան: Լքուած աւերակոյւի վերածուած ւեսք մըն էր ամբողջ նաՀանդին ունեցածը, որուն Հիմա կարօւով կը նայէր ռուսական սաՀմանէն կովկաս անցած իւրաքանչիւր կարինէցի, քղեցի, բաբերդցի կամ երղնկացի: Անոնք, որոնք կարող էին Հասնիլ Միջադեւքի եւ Սուրիոյ անաւաւները, ցաւով կը յուսային այն օրը, երբ ւիւի արդարութիւն ըլլար կուորակուած, բղկւուած, իորւակուած Հայութեան»2: Երբ ռուսական բանակը 1916-ին նորից դրավեց Բարձր Հայքը, այն ՀամընդՀանուր ավերակ էր: Եկեղեցիները Հիմքից քանդած էին: Հարյուրավոր կիլոմեւրերի վրա միայն ÷լաւակներ էին: Բարձր Հայքը վիթիարի դերեղմանաւուն էր: Ավերակների մեջ երբեմն Հանդիւում էին միայն նիՀար, դրեթե սաւկած կաւուներ, չներ: Այդ ամենը թուրքերը Հասցրել էին անել մեկ ամսում: Տարել էին ամբողջ բերքն ու անասունը: Ամբողջ նաՀանդում Հավաքվեց ընդամենը 300-400 Հայ, այն էլ՝ միայն կանայք ու երեիաներ: Տղաներից ոմանք ÷րկվել էին աղջկա Հադուսւ Հադնելով:

Խօոտ/4ոkaոa 176, 4.. 2ս, ‹ 2725. «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 463:

Մի դյուղում դայմադամը Հրամայել էր սւանել բոլոր ւղա երեիաներին1: Թուրքերը մինչն կարինից Հեռանալը ՀրդեՀեցին մի չարք չինություններ (մասնավորաւես չուկաները), ն «դարերով կոււակված անմաքրությանն ավելացավ այրված ւների աղբը»: Ռուսները քաղաք մւնելուց Հեւո անմիջաւես ձեռնամուի եղան մաքրման աչիաւանքներին: Տեղի դաղթականները բաժանվում են երկու իմբի՝ թուրքական ջարդարարներից Հրաչքով ÷րկված Հայեր ն ռուսական ղորքերի դրաված վայրերից արւաքսված մաՀմեդականներ2: Մի երկիոսություն Հայի ն թուրքի միջն կարինի թեյարաններից մեկում: Հայի իոսքին, թե էրղրումն առաջներում դեղեցիկ քաղաք էր, թուրքը ւաւասիանում է. «Այո՛, Հայերու ժամանակ այդւէս եղած է: Բայց ի՞նչ ընենք ... էրղրումը վերաչինելու Համար Հայե՞րը բերենք... Մէյ մըն ալ սա քոմիթաճի Անդրանիկը ... Այդ աւաղակը այս կողմերը թիւրք չէ ձդած, ջարդեր է»: Բաղաքում Հայ չկա: «Ասոր դիմացը եկեղեցի մը ունէին, Հիմա աիոռի եւ միղարանի վերածուած է... Բանդեր ենք բոլորը, ււղաւու ծառերն անդամ կւրեր վառեր ենք... որւեսղի Հայու Հեւ չը մնայ...»3: Աւրւեւը «Àðìÿíñêèé âåñòíèê»-ի 1916 թ. ‹ 14-ում ււադրած «Ðåçíÿ â ðàéîíå Ýðçåðóìà» Հոդվածում ներկայացնում է Լարջինդյան քույրերին, որոնք 1915-ի մայիսից աւրել էին էրղրումի ամերիկյան Հյոււաւոսարանում, այսինքն՝ սե÷ական աչքերով էին ւեսել եղեռնը: Նրանք դրում էին, որ էրղրումի դյուղերից Հայերի ւարադրությունն սկսվեց 1915 թ. մայիսին: Նրանց բոլորին ւարան 10-20 վերսւ Հեռու ն ոչնչացրեցին, բացառությամբ դեղեցիկ կանանց ու երեիաների: Թուրքերը ոչ միայն իլեցին Հայերի ունեցվածքն ու անասունները, այլն իաբեությամբ չորթեցին նան նրանց թաքցրած դրամն ու ղարդեղենը: Բռնադաղթն իրականացվում էր Հեւնյալ նչանաբանով՝ Հեռացնել լրւես Հայերին ն Հեղա÷ոիականներին՝ Հանուն երկրի անվւանդության:

“Êàâêàçñêîå ñëîâî”, 31 èþëÿ 1916 ã. “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916, ‹ 12-13. ՍաՀակեան Ց., Հայ դաւը, Պէյրութ, 1984, էջ 90:

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

ՍՎԱԶ - ՍԵԲԱՍՏԻԱ

Սեբասւիան Հայկական ամենամեծ նաՀանդն էր, Հայ Հոծ բնակչությամբ, նա նան Արնմւյան Հայասւանի ամենաբարեչեն ու իիւ բնակեցված երկրամասն էր: Սեբասւիայի նաՀանդը Փոքր Հայքն էր: Ուներ չորս սանջակ՝ Սեբասւիա, Թոիաթ, Ամասիա, Շաւին կարաՀիսար: Վիլայեթում կար 28 կաղա, 257 դյուղաիումբ ն 4761 դյուղ: Միայն Սեբասւիայի սանջակի ւարածքը երկուսուկես անդամ ավելի մեծ էր, քան Հայասւանի Հանրաւեւության ներկայիս ւարածքն է: ՆաՀանդը ղբաղեցնում էր 83.000 քառ. կմ ւարածություն: 1845 թ. նաՀանդում բնակվում էր 300.000 մարդ: Պաւրիարքարանի ւվյալներով 1878 թ. վիլայեթում կար 280.000 Հայ (առանց Շաւին կարաՀիսարի, որն այն ժամանակ մւնում էր Տրաւիղոնի վիլայեթի մեջ): Վ. Բինենը Հենվելով թուրքական վիճակադրության ւվյալների վրա, նչում է, որ 1890-ին նաՀանդում կար 170423 Հայ: 1906 թ. թուրքական սալնամեն նչում է 149465 թիվը, իսկ ըսւ ւաւրիարքարանի՝ 1911 թ. միայն Սեբասւիայի սանջակում բնակվում էր 255430 Հայ, որից լուսավորչականներ՝ 249201 Հոդի: կարաւեւ Գաբիկյանն սանջակի Հայ բնակչության թիվը նչում է 192164 Հոդի: Թուրքական աղբյուրներով՝ Հայերը կաղմում էին նաՀանդի բնակչության 60 ւոկոսը: Պաւրիարքարանը Հայ բնակչության նաիաւաւերաղմական չրջանի թիվը նչում է 225.000, իսկ Հայոց Աղդային ւաւվիրակությունը՝ 165.000 Հոդի, առանց նաՀանդի Հյուսիսարնելյան մասի: Մաղաքիա արք. Օրմանյանի ւվյալներով՝ նաՀանդում բնակվում էր 192750, որից Սեբասւիայի սանջակում՝ 86.000 Հայ: Բերված թվերն ասում են, որ Սեբասւիայի նաՀանդի Հայ բնակչության թվի Հարցում կարծիքների մեծ բնեռացում կար: Այդ թիվը ւաւանվում է 180.000-ից 418.000-ի միջն1: Մի բան որոչակի էր՝ վիլայեթի բնակչության 38.9 ւոկոսը Հայ էր, իսկ 26.24 ւոկոսը՝ թուրք: Հայերը դրում է Լե÷սիսուսը, «թուով չրջաններուն մէջ... ամեն ւեղէն դերակչռող են»2: Սեբասւիա քաղաքում ւարադրության նաիօրյակին կար 11.500 ւուն, որից 7000-ը Հայերինն էր: Ոսւիկանության ւվյալներով՝ 1915 թ. Հունիսի 15-ի վիճակով քաղաքում բնակվում էր 47.500 Հայ, որի 90 ւոկոսը ւարադրվեց: Որոչ աղբյուրներում քաղաքի բնակչության թիվը նչվում է 36.000 Հոդի, ինչը ճիչւ չէ: ՍեբասւաՀայերի կենսամակարդակը ոչ միայն վիլայեթում, այլն Արնմւյան Հայասւանում ամենաբարձրն էր:

Արղումանյան Մ., Դարավոր դոյամարւ, Ե., 1989, էջ 378: «Սօո Ըհոiտէliօհօ Օոiօոէ», 1913 թ. մայիս-Հունիս, կամ «Հորիղոն», 26 Հունիսի 1913 թ.:

Ֆրանսիայի դեսւանի Հանձնարարությամբ թարդմանիչ Մ. Անսուրյանը Հայերի ւնւեսական վիճակի մասին ւեղեկադիր է կաղմում (1911-1914 թթ.), ըսւ որի՝ Սեբասւիայի արՀեսւավորների ն առնւրականների 90 ւոկոսը Հայ էր: Սեբասւիա քաղաքում իանութւան էին 600 Հայ ն 5 թուրք, մանուֆակւուրաւեր՝ 18 Հայ, ոչ մի թուրք: Վիլայեթում՝ իանութւան ն արՀեսւավոր էին 6800 Հայ, 2550 թուրք, արւաՀանող առնւրական՝ 127 Հայ, 23 թուրք, ներմուծող առնւրական՝ 141 Հայ, 13 թուրք, դործարան-արՀեսւանոցի ւեր՝ 170 Հայ, 25 թուրք, սեղանավոր՝ 32 Հայ, 5 թուրք: Սրանք Գր. ԶոՀրաւի ւվյալներն են1: Նույն 1913 թ., երբ Փարիղում լույս էր ւեսնում նրա դիրքը, Ալեքսանդր Մյասնիկյանը Մոսկվայում կարդացած ղասաիոսություններից մեկում նչեց, որ Սեբասւիայի նաՀանդում եթե Հայերը կաղմում էին բնակչության 35 ւոկոսը, աւա Հայ էր առնւրականների 85 ւոկոսը, արՀեսւավորների 70 ւոկոսը, արդյունաբերական արւադրության ւերերի 85 ւոկոսը2: ՆաՀանդի 17700 բանվորից Հայ էր 14.000-ը: Թուրքերը մեծամասնություն էին կաղմում կալվածաւերերի մեջ: Նրանք էին ղբաղեցնում քաղաքացիական ն ղինվորական ւաչւոնների ճնչող մեծամասնությունը3: ինչւես մի քանի այլ քաղաքներում, այնւես էլ Սեբասւիայամ, Հայերին մեղադրեցին ղենքերի՝ Հրացանների ու ռումբերի ւաՀեսւներ ունենալու Համար: «Սոiէօմ Քոօտտ» թերթը դրում է, որ Սվաղում Հայերի դեմ սադրանքներն սկսվեցին 1915-ի սկղբներից: Ավելի քան 1000 մարդ նեւվեց բանւ: Բաղաքի Հայ բնակչությունը չ÷ոթմունքի մեջ էր, որնէ մեկը չդիւեր, թե վաղն ի՞նչ է կաւարվելու իր Հեւ: Վալին օւարերկրացիներին իորՀուրդ էր ւալիս Հեռանալ Սեբասւիայից, այլաւես նրանց անվւանդությունը, այդ թվում նան բանւում չՀարձակելը, երաչիավորել չէր կարող: Բոլորն ղդում էին, որ քաղաքը դժբաիւ իրադարձությունների չեմին էր, բայց միայն քչերն էին ենթադրում, որ լինելու է Հայերի ղանդվածային բռնադաղթ4: Սեբասւիան այն նաՀանդներից էր, որւեղ Հայերը բնաջնջվում էին առանձնակի դաժանությամբ: Վիլայեթը սւացել էր «սն Հողեր» անունը: Երիւթուրքերի Հավաքներից մեկում նաիադաՀողը թաքրիր (ղեկուցադիր) է ներկայացնում Թալեաթին, որում նկարադրված էին Հայերի Հանդեւ դործադրված դաժանությունները ն ւաՀանջվում էր դաւաքննություն սկսել ւեղական իչիանությունների մի չարք ներկայացուցիչների դեմ: Դիմումում Ռեչիդի, Զեմալ Աղմիի, Սաբիթի, Աթըֆի, իբբաՀիմի Հեւ միասին նչված էր Սեբասւիայի վալի Մուամմերի անունը: Թալեաթը մի կողմ չւրւեց դիմումը, որովՀեւն դրանում թվարկված ջարդարարները իր դրածոներն ու կամակաւարներն էին5:

Leart M., La Question Arménienne a la Lumière des Documents, Paris, 1913, p. 65-67. «Հորիղոն», 25 դեկւեմբերի 1913 թ.: ՀԱԱ Բաղվածքների ֆոնդ, դ. 3, թ. 334: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 303: «Հայերի ցեղասւանությունը ըսւ երիւթուրքերի դաւավարության ÷ասւաթղթերի», Ե., 1988, էջ 45, «1akviո-i Մօkai», ‹ 3540:

էնվերը 1915 թ. աւրիլին Սեբասւիայով անցնելիս կանդ է առնում կեմերիկ դյուղաքաղաքում, որի 13.000 բնակչից 10.000-ը Հայեր էին: ԴաՀիճը Հրամայեց ոչնչացնել Հայերին Սարիղամիչի «դավաճանության» Համար1: ի դեւ, Սարիղամիչում էնվերին դերի ընկնելուց ÷րկել էին սեբասւացի Հարյուրաւեւ Հ. Ակինյանը ն Մ. Զամեյանը: Սեբասւիա նաՀանդում սւեղծված դաղթականական Հանձնաժողովի 1919 թ. ÷եւրվարի 27-ին կաղմած ւեղեկադրում նչվում է, որ վիլայեթում Հայերի սւանություններն սկսվեցին 1914-ի նոյեմբերին ու չարունակվեցին մինչն 1915-ի մայիսը: Դրանք մինչ բռնադաղթը ւեղի ունեցած ջարդերն էին: Նույն ւեղեկադիրը վկայում է, որ նաՀանդում բռնադաղթի Հրամանն սւացվեց Հունիսի 17-ին2: Ոչ միայն այս, այլ նան մի քանի նման վկայություններ Հասւաւում են, որ ւարածված կարծիքը, թե Հայերի բնաջնջման դործընթացն ունեցել է Համաւար÷ակ ընդդրկումով սիեմա, ճիչւ չէ: Ամենուրեք չէ, որ բռնադաղթը նաիորդել է կուորածին կամ այդ երկուսը միաժամանակ են ւեղի ունեցել: Ու նան այն, որ Հայերի ղանդվածային ջարդերը մինչն աւրիլի 24-ը ամիսներ չարունակ ւեղի են ունեցել ոչ միայն Արնմւյան Հայասւանի արնելյան, այլն արնմւյան նաՀանդներում: Սեբասւիան նան այն նաՀանդն էր, որւեղ Հայերի ւարադրությունը կաղմակերւվեց չաւ արադ: Անթալիայի մութեսարիֆին Բ. Շաքիրի ուղարկած Հայւնի ծածկադրում այն նաՀանդների թվում (էրղրում, Վան, Բիթլիս, Դիարբեքիր, Տրաւիղոն), որւեղ «ոչ մի Հայ չէր մնացել ն բոլորն արւաքսվել էին Մոսուլի ն (Դեր) Զորի կողմերը», նչվում է նան Սեբասւիան3: Ղանի բեյի՝ Սեբասւիայում երիւթուրքերի ւաւասիանաւու ներկայացուցչի, կարդադրությամբ էր, որ օդոսւոսի 6-ին կարդաչլարի ձորում Ցողղաւի առաջին քարավանի 472 ւղամարդու կուորեցին ու նեւեցին դեւը4: Նույն քարավանի կուորածին մասնակցեց նան Մուամմերի ուղարկած Հրոսակաիումբը: ԴաՀիճները չորսական Հայի միմյանց կաւեցին, նաի կողոււեցին, աւա սւաննեցին5: Ցողղաւի ÷ոիմութեսարիֆ Բեմալը Հոիորւացել էր. «Մենք Հայերին բնաջնջելու որոչակի Հրաման ունինք եւ որեւէ մէկի վրայ ուչադրութիւն չենք դարձնելու. Մուամմերին, Ռեչիդին եւ ինձ որոչակի Հրաման է ւրուած եւ որեւէ այլ Հրաման չեմ ընդունում»6: Սեբասւիայի Հայության բռնադաղթին ն բնաջնջմանը կ. Պոլսում առանձնաՀաւուկ նչանակություն էին ւալիս: կուորածը ղեկավարում էին նան Բ. Շաքիրն ու 3-րդ բանակի Հրամանաւար Բյամիլը: Վերջիններիս նաիաձեռնու1

Թիւրաւեան Ց., Դրուադներ Հայկական եղեռնէն եւ վերածնունդ. 1915 թ. ջարդերու մասին ւեղեկադիրներ եւրուական, ամերիկեան եւ Հայկական աղբիւրներու. Փարիղ, 1946, էջ 90-92: Այս ÷ասւաթուղթը ւաՀվում է Փարիղում, Նուբարյան դրադարանում: «Հայերի ցեղասւանությունը...», էջ 47: Երիւթուրքերի դաւավարության, Հարցաքննությունների թղթաւանակ, էջ 44: «Ժամանակ», 6 մարւի 1919 թ.: ԴԵ, Հ., 519: «Ժամանակ», 12 ÷եւրվարի 1919 թ.:

թյամբ աոաջին աչիարՀամարւի նաիօրեից սկսած վիլայեթի ղեկավար կադրերի կաղմը դրեթե ամբողջությամբ «թարմացվեց»: Այդ ÷ո÷ոիությունները կաւված էին նան 1913 թ. երիւթուրքական ւեւական Հեղաչրջման ն իթթիՀադի կուսակցական բռնաւեւության Հասւաւման Հեւ: Պեւական ւաչւոններում աչիաւանքի առաջ քաչվեցին արմաւական իթթիՀադականներ, այլամերժներ, վրիժառու կադրեր՝ Հիմնականում սերված Ռումելիայից: Այդւիսի Հայաւյացներից էր Մուամմերը (Մուամմար), որը Սեբասւիայի վալի նչանակվեց 1913 թ. մարւի 16-ին: Նրան կնքել էին «օձ ու կարիճ» մականունով: Մուամմերը սիրում էր ասել, «եթե Սեբասւիան Ադանայեն դեչ չընեմ, ÷ուֆ թող ըլլայ անունս»1: «Հայ ժողովուրդին արիւնը դաւաթ առ դաւաթ իմելով էր Հարբում»2: Մուամմերը նույնւես Մալթա աքսորված երիւթուրքական դործիչներից էր, բայց Հաջողացրեց ÷աիչել ու անՀեւանալ: Նույնանման արյունարբու Հայաւյաց էր կաղ Աբդուլ Ղանին, որին կ. Պոլսից 1914 թ. նոյեմբերին ուղարկեցին իթթիՀադի Սեբասւիայի կոմիւեի ղեկավար: Նա իր Հեւ բերեց ւեղաՀանության Հրամանը: Սեբասւիայի Հայության դաՀիճների ղեկավարներն էին նան 10-րդ դնդի Հրամանաւար Փեթեն, երես÷ոիաններ՝ Ֆաղըլը, ՌաՀիմը, Մ. Մութնելիղադեն, Հաջի էմինը, ժանդարմների ւեւ Խալիլը, ժանդարմերիայի Հաղարաւեւ Շեֆիդը, «Թեչքիլաթի» ղեկավար Խալիսը, մութեսարիֆներ ու դայմադայմներ Մ. Լյութֆի, ԱՀմեդ, Հասան-Հյուսնի, իբրաՀիմ, ռաղմական դաւարանի նաիադաՀ Մ. Սաբրի, ոսւիկանաւեւ Ռիֆաթ: Նրանց Հեւ Համերաչի էին Սեբասւիայում Գերմանիայի Հյոււաւոս կ. Վերթն ու դերմանացի ղինվորականները3: 1914 թ. օդոսւոսին սկսվեց ղորաՀավաքը, բանակ ղորակոչվեցին անդամ դեռաՀասները, որոնք այլնս չվերադարձան4: Սեբասւիայում նույնւես՝ բռնադրավումները ւնւեսական կյանքն ավերեցին, Հայության լայն ղանդվածներին թչվառության մաւնեցին: Այսւեղ նույնւես՝ Հայերին ղինաթա÷եցին: Զենքեր բռնադրավողները Հայերի աչքի առաջ դրանք վաճառում էին մաՀմեդականներին: Մուամմերի Հրամանով՝ նաՀանդի դաւաիաղը 1914 թ. նոյեմբերին Բինկյանի բանւից աղաւ արձակեց 124 ոճրադործի: Հանցադործներ աղաւ արձակվեցին նան ուրիչ բանւերից: Նրանցից կաղմվեցին ավաղակաիմբեր՝ Հայերին ոչնչացնելու Համար: 1914 թ. վերջերին մեծ թվով սեբասւացիներ քչվեցին Հարկադիր աչիաւանքի ն կուորվեցին: Ոչնչացվեցին նան բաղմաթիվ Հայ ղինվորականներ: 1915 թ. ÷եւրվարի 3-ին, Բ. Շաքիրի Հրամանով բանւերից Հանված Հանցադործների մի Հրոսակաիումբ Հարձակվում է Ալիս Հայկական դյուղի վրա,

Արղումանյան Մ., նչվ. աչի., էջ 379: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 370: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 82: Նույն ւեղում, էջ 2-3:

բայց ՀակաՀարված է սւանում: Ավաղակներին օդնության են Հասնում ղորքերը: Գյուղի Հայությունը ջարդվում է: Սեբասւիայում նույնւես իրականացվեցին բռնադրավումներ: Բռնադրավվեցին վանքեր, եկեղեցիներ, Հիվանդանոցներ, դործարաններ, ջրաղացներ, մեծ ւներ: էրղրումից Սեբասւիա ւեղա÷ոիված Սանասարյան վարժարանի Համար բերված չինանյութերով ն Հայոց դերեղմանաւան քարերով ու Հայ վարւեւների ու բանվորների ձրի աչիաւանքով կառուցեցին թուրքական Հիվանդանոց ն ղորանոց: Զորակոչեցին մինչն 45 ւարեկան, 110 սանւիմեւրից բարձր Հասակ ունեցող բոլոր արական սեռի Հայերին: Դրանց մեջ ւաւաՀում էին նան 10-12 ւարեկաններ: Զորակոչվածներից ÷րկվեցին միայն արՀեսւավորներն ու իսլամացածները: Սակայն, երբ վերջիններիս թիվը մեծացավ, Հայւարարեցին, թե «Ճեննէթին մէջ իսլամացման ւոկոսը ÷ակուած է»1: Աղդային ւաչււանության անունով Հանձնաժողովը (Հ. Սուլեյման. Զ. Բեկիր, Ա. Սաբրի, Հ. Մուսւաֆա) մի անդամ էլ՝ իանութներում եղած աւրանքները Հաչվառեց ն դրանց մի մասը բաժանեց թուրքերին: Դեկւեմբերի 18-ին ՍաՀակ ծ. վրդ. Օդաբաչյանը, որը Մուամմերի երաչիավորությամբ նչանակվել էր Երղնկայի առաջնորդ, չեթեների մի իմբի կողմից (Զառացի ՄաՀիր, Խալիս, էթՀեմ, Ալի) ճանաւարՀին սւանվում է: Լուր ւարածվեց, թե Հայերը թունավորել էին թուրք ղինվորների Հացը: Նույն դեկւեմբերին, Սարիղամիչի ւարւությունից Հեւո, ղինաթա÷եցին Հայ ղինվորներին ն որոչ ժամանակ անց թաքուն սւաննեցին: Հայերին ղինաթա÷ելու Համար թուրքերր դործադրեցին առավել դաժան միջոցներ՝ Խուրաիոն դյուղում մի մարդու դործածեցին որւես ձի, երկու Հոդու սւիւեցին իրենք իրենց սւանել: 1915-ի ÷եւրվարի 2-ին բռնադրավեցին Հռչակավոր Ս. Նչան վանքը: Մարւի 6-ին կաիաղան Հանվեցին կյուրինցի վեց Հայեր, իբրն դասալիքներ: ՃանաւարՀներին սւանվեցին չաւ անղեն ղինակոչիկներ՝ «÷աիչելու ÷որձի Համար»: ՆաՀանդի իչիանությունը նաիաւես կաղմել էր Հայերի ընդՀանուր մաՀացանկը: Մարւի 15-ին ձերբակալվեց 40 Հայ դործիչ, որոնց 40 օր բանւում ւաՀելուց Հեւո, Մուամմերի Հրամանով դնդակաՀարեցին Ցողղաւի ճանաւարՀին՝ Մաչաւլար Ցերի վայրում: Հայերի աւսւամբությունը կանիելու ւաւրվակով աւրիլի վերջերից սկսած ղորքերը չրջա÷ակեցին քաղաքի Հայկական թաղերը ն ձերբակալեցին 500 մւավորական, որոնց մի մասին իումբ-իումբ դնդակաՀարեցին Ալիս դեւի ա÷ին՝ Փաչա Զայիր վայրում: կաիաղան Հանվածների թվում էին Բ. Դարբինյանը, Գորու Նչանը, Բիձա Մկրւիչը: Հունիսի 3-ին ձերբակալվեց 3500, նույն ամսի 11-ին՝ չուրջ 600 Հայ ն դնդակաՀարվեց Մայրադոմի Ղարլըղ վայրում՝

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 370:

Մուամմերի ներկայությամբ: Տնային կալանքի ենթարկեցին եւիսկուոս Գ. Գալեմքերյանին: Սկսեցին այս ու այն կողմ ցրել Հայ ղինվորներին: Օրինակ՝ Թոիաթի ամելեղինվորներին ւարան Թոնուղ կամ Սեբասւիայի մուերքը, իսկ Սեբասւիայից ուղարկում էին Ղանղալ կամ Թոիաթ, Ամասիայից՝ Նիկսար, այսինքն՝ աչիաւանքային վաչւերը Հեռացնում էին իրենց ծննդավայրերից ու մեկուսացնում: Հունիսի 2-ին սւանեցին Թոիաթի առաջնորդ Շավարչ ծ. վրդ. ՍաՀակյանին: Սւանությունն իրականացրել էին չեթեները՝ Մուամմերի Հրամանով: Հաջորդ օրն սկսվեցին Սեբասւիայի ն մերձակա բնակավայրերի Հայ բնակչության ղանդվածային բանւարկությունները: Տասն օրում բանւ նեւվեց 5000 մարդ: Սեբասւիա բերվեցին դավառների երնելի անձինք: Բանւերին Հաւկացված չենքերը, մի կողմից, սւանություններով դաւարկվում էին, իսկ մյուս կողմից, նոր ձերբակալություններով լցվում: Սեբասւիայում ոչնչացվեցին ոչ միայն այդ նաՀանդի, այլն անդամ Անկարայի նաՀանդի Ցողղաւի 500 Հայեր՝ առաջնորդ Ներսես եւիսկ. Դանիելյանի Հեւ: Նրանց սւանեցին Դաչլը Դերե վայրում: Սեբասւացի Մուրադ. - Սեբասւիայի քաղաքական ն ռաղմական դործիչների չարքում, իՀարկե, ամենանչանավորը Սեբասւացի Մուրադն էր, որը ծնվել է կովւուն դյուղաքաղաքում 1874 թվին: Մուրադն Հայդուկային կյանքի ÷առավոր ուղի էր անցել: Նա Սասունի 1904 թ. ինքնաւաչււանական կռիվների ղեկավարներից էր: Մի ւարի անց Սյունիքում ղեկավարեց Հայերի ռաղմական դործողությունները Հայ-թաթարական կռիվներում: Երբ Հռչակվեց օսմանյան սաՀմանադրությունը, Մուրադը դրա երիւթուրքական նչանակությանը չՀավաւաց, դնաց Սեբասւիա ն ղեկավարեց ինքնաւաչււանության դործը: 1913 թ. նա Մուամմերի ներկայությամբ Հայւարարեց. «իթթիՀադը չէ չեղած սուլթաններու քաղաքականութենէն...»: Մուամմերը ÷որձեց Զերքեղ ԱՀմեդի միջոցով նրան սւանել, բայց ձաիողվեց: Երբ Սարիղամիչի ճակաւամարւից Հեւո էնվերն անցնում էր Սեբասւիայով, Մուրադը նրան ասում է. «Փաչա՛, ինչւես որ մենք՝ թիւրքաՀայերս կը կաւարենք մեր ւարւականութիւնը օսմանեան Հայրենիքի Հանդէւ, նոյնւէս ռուսաՀայերն ալ սւիւուած են կաւարել իրենց ւարւքը ռուս ւեւութեան նկաւմամբ»: էնվերը ւաւասիանում է՝ «ԹիւրքաՀայերն ալ կամաւորներ ունէին, որոնցմէ մեր ձեռքը դերի ինկածներ ալ կան... Վսւա՛Հ եղէք, չաւ իիսւ ւիւի ւաւժուիք»1: Երբ նաՀանդում սկսվեց կուսակցական դործիչների ձերբակալությունը, ամենից առաջ ÷որձեցին Մուրադին ձերբակալել, բայց ձաիողվեցին: Մուրադը յոթ Հոդով բարձրացավ Ղավրաղ լեռը: Նա նամակ դրեց իրենց դյուղի Հայրենասեր դործիչներին ն օդնություն ինդրեց, որովՀեւն իչիանությունները ւեղի ղինվորական ուժերին, ոսւիկանությանն ու ժանդարմերիային ուի էին Հանել նրան բռնելու: Մուրադի օդնության կանչին նրա ՀամաիոՀները բանւից ւաւասիանեցին. «Բաղաքը ւաչարուած է, որեւէ օդնութիւն Հասցնելու Հնա1

Գանդրունի Հ., նչվ. աչի., էջ 293:

րաւորության չկայ, Հաւանաբար այս ւաւասիանը քեղի Հասնելու ւաՀին մենք մեռած ըլլանք»1: Նյու-Ցորքի «1հօ Խօw 4ոոօոia» թերթը 1916 թ. մարւի 1-ին անդրադառնալով Մուրադի ÷աիուսւին, դրում է, որ նա Հայրենի դյուղ վերադարձավ 1914 թ. դեկւեմբերին: Բայց այն, ինչ ւեսավ ու լսեց, նրան Հավասարակչռությունից Հանեց: Մեկնեց Սեբասւիա՝ ւեղեկաւվություն սւանալու Համար: Բոլորին ւարել, ոչնչացրել էին: Վերադարձավ ու մի իումբ մարւիկների Հեւ դյուղից Հեռացավ: Նա լեռան բարձունքից սե÷ական աչքերով ւեսավ իր Հարաղաւ դյուղի բնակիչների ն իր ընւանիքի բռնադաղթը: Սաչար սարում թուրքական Հեծյալ ղորքերը նրան չրջաւաւեցին, բայց Մուրադը կարողացավ ծուղակից դուրս դալ: Նա ծանր վիրավոր ւառկած էր Խանծաի դյուղում, երբ լուր բերեցին, որ թուրքական մեծ ուժեր են դալիս: Խնդրեց իրեն ւեղա÷ոիել լեռան դադաթը, որւեղ նա մւավ անւառ ու անՀեւացավ: Թուրքերը կեղծ լուր ւարածեցին, թե Մուրադի իմբում 1000 մարդ կար: Նրան բռնելու Համար դրամական ւարդն նչանակեցին: Մուրադը 1915-ի աչնանը չարժվեց Սամսոնի ուղղությամբ2: Նրան միացավ նս 10 Հոդի: Դժվարությամբ Հասնում է Բաթումի: 1916-ին ձեռնամուի եղավ որբաՀավաքությանը: ԶոՀվեց 1918 թվին Բաքվում, երբ կռվում էր կոմունայի բանակի չարքերում: Սեբասւիայի Հայ դյուղացիության ջարդերը, յաթաղանի դեմ Հայ մարդու ւայքարը ւարղաբանելու Համար անդնաՀաւելի նյութ է ւարունակում Սեբասւացի (Խրիմյան) Մուրադի օրադիրը: ինքը՝ Մուրադը, առանձնաՀաւուկ երնույթ է արնմւաՀայության աղաւադրական ւայքարի դործիչների Համասւեղության մեջ: Նա ինքնաւիւ, առաջին Հայացքից Հակասական դործիչ էր: Գնաց մեռնելու ռուսների չրջաւաւում, բայց նան դրում էր. «Հայերուս աւիկարութիւնը ալ այս է, որ այս ւաւերաղմին ռուսաց կողմը բռնեցին եւ մասնակցեցան բացարձակ կերւով: Սիալ էր: Թէ՛ Թիւրքիան եւ թէ՛ մենք չէղոք մնալու էինք, որւէսղի մեր դոյութիւնը ւաՀւանէինք... Ռուսիան Հայի դոյութիւնը չի ուղեր: Աղդերն իրենց անկաիութիւնը կը կորսնցնեն իելքի ւակասութենէն»3: Մուրադն օժւված էր բացառիկ բարեմասնություններով, աՀաբեկիչ էր, բայց նան ւեւական մւածողության ւեր վիթիարի անՀաւականություն: Ուներ ւեսնելու, ղդալու Հաղվադեւ ւաղանդ: Նրա օրադիրը կյանքի ոչ թե «իմի» դիրքերից դիւարկում է, այլ մարդասերի ա÷սոսանք, մարդկային առաքինության առջն ծնկադրություն: Պաւմում է դեռաՀաս օրիորդի՝ Խանումի մասին, որն ականաւես լինելով իր յոթ եղբայրների վայրադ սւանությանը, անմիջաւես կւրում է իր երկար Հյուսքերը, Հադնում ւղամարդու Հադուսւ ն Հինդ ընկերների Հեւ ÷ակվում քարայրում: Զրի դնացող նրա ընկերներն ընկնում են Հրացանային կրակի ւակ:

Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 93: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 317-318: Եսայեան Զ., Մուրաւի ճամ÷որդութիւնը, Ե., 1990, էջ 8:

Խանումը նեւվում է դեւակը ն կրակաՀերթով ւաչււանում նրանց: «Երկու ժամ կռիւէն վերջ,- Հիանում է Մուրադը,- կը ղարնուի Հինդ ւեղէն ու կ’իյնայ անչնչացած: Պաւիւ ու յարդա՛նք քեղ, ՀերոսուՀի՛»1: Դեմ էր չՀիմնավորված «քաջություններին», բայց նան Համողված, թե «ժողովուրդ մը, որ ինքղինքը ւաչււանելու միջոցներ չունի եւ ոչ էլ քաջութիւն դիմադրելու, միչւ ենթակայ է ջարդուելու...»2: Տաք էր, բռնկուն, բայց նան Հաչվենկաւ: Ականաւեսն էր Հայերի նկաւմամբ քրդերի բռնությունների, բայց իրեն նվիրեց Հայ-քրդական Համադործակցության ձնավորման ւայքարին: ԱՀեղ երնույթ էր: Ո՛չ բանակ ուներ ն ո՛չ էլ իչիանություն, բայց իչիանավոր էր: Նույնիսկ այնւիսի Հայաւյաց արյունաիում, ինչւիսին Մուամմերն էր՝ ընկրկում էր նրա իոսքի առաջ: Նրան սիրաչաՀում էր անդամ ինքը՝ էնվերը: ՊաւաՀական չէ, որ երբ երիւթուրքերը դործողության մեջ դրեցին իրենց Հայասւան ծրադիրը, նաի ձդւեցին «չեղոքացնել» երկու Մուրադներին՝ Մեծ Մուրադին ն Սեբասւացի Մուրադին: Երկրորդ Մուրադը Հարկադրված եղավ Հեռանալ իր Հայրենի կովւունից ն սկսել մի ոդիսական, որ ւաւիվ կբերի մարդկությանը Հայւնի ամենաիիղաի դործիչներին: Մարւերի ու թա÷առումների երկարաձիդ ամիսներին նա սե÷ական աչքերով ւեսավ Հայ ժողովրդի նաՀաւակվելը ն ամեն օր, ամեն ժամ առասւելական արդար վրիժառուին վայել իիղաիությամբ ու Հնարամւությամբ ոչնչացրեց դաՀիճներին: Նրա այդ ոդիսականը Սեբասւիայից մինչն Սն ծով նան Հանդիսացավ թուրքական վայրադություններին ականաւես լինելու մի ւանջալից դողդոթա: Թուրքական իչիանությունները նրան ոչնչացնելու Համար ուի էին Հանել մեծաթիվ ոսւիկանական ն ղինվորական ուժեր, քրդերի ու թուրքերի: «կառավարութիւնը իիսւ Հրամաններ եւ ոսւիկաններ արձակած էր ամեն կողմ. դիւղերը ւաչարուած էին եւ լեռան ճամբաները՝ բռնուած: կառավարութիւնը յայւարարած էր, որւեղ որ ղիս եւ իմ իումբս դւնային, դիւղը ոչնչացնել եւ եւքը, իուերը անդամ ւիւի ՀրդեՀէին»: Բայց անդամ այդ դաժան սւառնալիքն անղոր դւնվեց Հեւ ւաՀելու Հարյուրավոր մարդկանց աւասւան ւալու, սնելու, Հոդալու իր առասւելական Հերոսի ու նրա մարւական իմբի կարիքները, Հարկ եղած դեւքում նրանց թաքցնել, Հեւաիուղության դնալ, նրանց կողքին կռվի մեջ մւնել: Մուրադի ÷աիուսւից Հեւո կովւունում ձերբակալում են 12 Հոդու, որոնց օրական դավաղանի 120 Հարված էին Հասցնում Մուրադի ւեղը Հայւնելու Համար: Աւարդյուն: Խոչւանդվողները մինչն վերջ լռեցին: Ասում են, թե լուսաւսակ ունեցողները երջանիկ են բոլոր առումներով: «իմ մասին երբեք մի՛ մւածեր,- դրում է Մուրադի կինը,- ես ինքղինքս կը սւաննեմ: Խնդրեմ դրէ՛ դեղադործին, որ ինծի քիչ մը թոյն ւայ»: Եվ դրում է՝

Եսայեան Զ., Նչվ. աչի., էջ 10: Նույն ւեղում, էջ 11:

Հավաւալով կնոջ ճակաւադրական նվիրվածությանը: Ծանր Հիվանդացավ, իսկ թչնամին քայլ առ քայլ Հեւաւնդում էր: Ընկերները ւաւդարակ են ւաւրասւում ն ուսերի վրա ւաՀած էին նրան ւանում: իսկ դյուղերից սւացված լուրերը մեկը մեկից ողբերդական էին ու սաՀմռկեցուցիչ: Տուղասարը «ւաչարուած է, անդադար Հրացանաձդութիւն կ’ընեն դիւղին վրայ եւ ւուղասարցիները կ’ենթարկեն սոսկալի չարչարանքի: կառվայ դիւղին մէջ կիները կը բռնաբարեն... Աբիկ քաՀանային ուքերը եւ թեւերը ջաիջաիուած են եւ դիւղացիք կը ինդրեն, որ ղէնք մը ճարէք ւաք, որւէսղի ղինուորներուն յանձնեն եւ Հանդսւանան ու Խոռիոն դիւղն ալ աւերած էին եւ քանի մը մարդ սւաննել»: Սւանեցին նան Մուրադի մեծ եղբորը ն «վիրաւոր վիճակի մէջ ւարեր թաղեր էին աղբանոց մը եւ Հոն ենթարկեր էին ամեն ւեսակ ւանջանքի»: Խարվաղ դյուղում մի օրում սւանել էին ութ Հայի: Մուրադի իմբին Հայկի դոմերում ոսւիկանները չրջաւաւում են: Մուրադը չնայած դեռ չէր աւաքինվել, դոմից դուրս է դալիս ն թչնամու կրակի ւակ բարձրանում է սարը: Աւա չուռ է դալիս ու կրակ բացում: Երեք Հոդի դեւին դլորվում են, իսկ մյուսները ÷աիչում են: Լուրն իսկույն Հասնում է Սեյֆե ն Սեբասւիա: Մուրադի դեմ ուղարկվում է 140 ղինվոր ն ոսւիկան: Բայց նրան այդւես էլ չեն դւնում: Երբ այդ կռվի լուրը Հասնում է Մուրադի կնոջը՝ նա ամուսնուն դրում է. «Ուրաիութեանս սաՀման չկայ կռուի յաջողռւթեանդ Համար: Ոսւիկանները դիչեր ցերեկ կը Հսկեն մեր ւանը վրայ, բայց անՀո՛դ եղիր, քու ղաւակներդ լաւ կը ւաՀեմ»: Զառայի դայմադամությունում մաՀմեդականներին թույլաւրել էին Հայ դյուղացիների ունեցվածքը ոչնչացնել: կոթնի դյուղում ամենուրեք ոսւիկաններ էին. «սայլով դիակներ կը բերէին, ասոնք սւաննուած Հայեր էին... Գիւղը մնացած էին չորս այր մարդ միայն»: Հայ դասալիք ղինվորները ւաւմեցին, թե «ինչւէս կը սւաննեն ճամբաներու վրայ աչիաւող Հայ ղինուորները: Գիչեր էր արդէն... երբ մէկալ երեք կիներ, ներս մւան», մեղ կերակուր էին բերել: Խորսան դյուղում Հարություն անունով մի երիւասարդի իոչւանդում են՝ աքցանով միսը ւոկում, ւայւում, որւեսղի ասի Մուրադի թաքսւոցը: Տղան ոչ միայն Հրաժարվում է ասել, այլն սկսում է ՀայՀոյել թուրքերին ու նրանց կրոնը: Նրան չսւանեցին ն չարունակեցին իոչւանդել այնքան, որ այլնս ուժ չունեին ն Հարությունը դրանից օդւվելով դուրս թռավ ւնից ու անՀեւացավ: Նույն դյուղի ւանոււեր Նիկոլի աւամները քաչել էին, թները ջարդել: Գյուղից ւարել էին 46 մարդ: «Մաթերէի մօւիկ սւաներ էին՝ չաթալ չեքիճով»: Տղաներից մեկը կաւանքից ւոկվել, Հարձակվել էր ոսւիկաններից մեկի վրա ն կծել կոկորդը: Այդ «ւղուն մաւները, ձեռքերը մաս-մաս կւրելով, սւաներ էին»: Խուժանը 140 Հոդի էր, որոնց մի մասը վալու Հեծյալներն էին: Սւանեցին Խառվաղում 25, Տաղասարում 32, կովւունում 42 Հոդու: Պաւկերը նույնն էր Հայկական բոլոր դյուղերում: Ոսւիկանները Հանկարծակի Հայւնվում են դյուղում ու կանդ առնում այն չինության դռանը, որւեղ թաքնված էր Մուրադի իումբը: Վիճակն անելանելի

էր: Բայց մուենում է մի երիւասարդ կին ու ոսւիկաններին ճաչի Հրավիրում, այդւիսով ÷րկում Հայդուկներին: Պաւրին դյուղում էին ՄեՀրալի անունով քուրդ ավաղակաւեւն ու նրա եղբայր Ալին: ՄեՀրալին 1877-78 թթ. ւաւերաղմի ժամանակ Բաբերդի, Դերջանի, Երղնկայի չաւ դյուղեր ավերելուց Հեւո Հասւաւվել էր այդ դյուղում, ւիրացել Հայերի Հողերին ն նրանց դաժանորեն չաՀադործում էր: Ավաղակ էր նան Ալին, որը կառավարական ÷ոսւը կողոււելուց Հեւո ÷աչայի ւիւղոսի էր արժանացել: Մուրադի իումբն այդ դյուղում լինում է այն օրերին, երբ թուրքական իչիանությունները եղեռնից վերաւրած Հայերին իաբեությամբ որսալու Համար «ներում էին Հայւարարել»: Մուրադը նկաւում է, որ մերձակա սարով 500 Հոդանոց քարավան է անցնում: Պարղվում է, որ կովւունից ւարադրվածներն էին: Անմիջաւես մուենում են քարավանին: Սակայն որնէ բան անել չեն կարողանում: Մուրադը Հաջորդ օրն իմանում է, որ քարավանում է եղել նան իր մայրը: կովւունցիներին ւարադրեցին երեք քարավանով: Մուրադը դրում է, թե ինքն այդ օրը լիաւես Հասկացավ, որ կաւարվածը «ընդՀանուր Հայկական Հալածանքներու ծրադիր մըն էր, որ կը դործադրէին»: Նրա մւքի մեջ դծադրվեց այդ ծրադրի ամբողջ ֆիղիոլոդիան. «Մարդիկը նաիաւէս ձերբակալուած, ղէնքերը դրաւուած էին. դիւղը մնացեր էին միայն ւաւանիներ, անոնք ալ ÷աիսւական վիճակի մէջ», իսկ մնացածներին ւեղաՀանում էին1: Նա իր ընկերների Հեւ բարձունքից դիւում էր անցնող քարավանները: «Եւ կը բերէին իումբ-իումբ Հայեր ոսւիկաններով չրջաւաւուած ... Եւքը իմացանք, որ կ’առաջնորդէին դէւի ձորերը եւ Հոն կը սւաննէին»: Անցան նան քաղաքից ւարադրվածները. «Զի կարելի բացաւրել, թէ ինչւէս կը թալլէին այդ իեղճերը եւ կը չարչարէին: Տասը ւարեկանէ վեր դւնուող ւղամարդիկը բաժնուած էին եւ ւարած ուրիչ ուղղութեամբ... Մենք մեր աչքովը կը ւեսնէինք դրեթէ իմբական սւանութիւններ եւ առանձին սարսա÷ելի ոճիրներ»2: Անղեն ու անւաչււան ժողովրդին թա÷ում էին ճանաւարՀներին: «Դրացի վայրերէ իուժանը կու դար, կը թալլէր ղիրենք: Ժողովուրդին ճիչը, աղաղակը, լացը եւ Հեծեծանքը կը բռնէր արար աչիարՀ... Բանի՛ անդամ աւարդիւն կերւով ուղեցի դիւնալ, թե կինս ու երեիաներս ո՞ր իումբին մէջ էին...»3: Մուրադը ւաւմում է նան մի դեւքի մասին, որը նույնւես վկայում է թե թուրքական իչիանություններն ինչւես էին բթացրել մաՀմեդական ժողովրդի ուղեղը: Նրա իմբի դերի վերցրած մի ոսւիկան այն Հարցին, թե այս կողմերում «դյավուրներ մնացե՞լ են», ւաւասիանեց. «Ո՛չ»: «կեավուրը կաւղած է, Վան, Մուչ եւ Զէյթուն իսլամ չի թողուցին, մենք ալ ւիւի ղիրենք բնաջինջ

Եսաեան Զ., նչվ. աչի., էջ 46: Նույն ւեղում, էջ 47: Նույն ւեղում, էջ 48:

ընենք»1: Զիմանալով իրենց բռնողների ինքնությունը, ոսւիկանները մանրամասը ւաւմեցին, թե «Հայերը մեծ իումբերով կը ւանէին եւ ձորերու մէջ կը սւաննեին»: Մի երիւասարդ Մուրադին ինդրում է իմբում ւաՀել իր երկու քրոջն ու Հորեղբոր դսւերը, այլաւես քրդերը նրանց կառնանդեին: Նրա Հայրն ու Հորեղբայրը սւանված էին, իսկ մյուս Հորեղբայրը ողջ էր մնացել, մաՀմեդականություն ընդունելով: Հայ ղինվորներից մեկը ճանաւարՀի վրա աչիաւելիս անցնող քարավանի մեջ նկաւում է իր կնոջը ն դնում ու ÷աթաթվում է նրան: Ժանդարմը երկուսին էլ դնդակաՀար է անում: «Այդւես կային Հաղարներ, Հարիւր Հաղարներ ասդին, անդին ղարնուած եւ թաղուած»2: «...Ճամբուն վրայ կար 5000 Հոդիէ բաղկացած ժողովուրդ մը, ղաւեր էին այրերը եւ երեիաները եւ, անոնք իրարու կաւելով, չղթայ մը կաղմած էին. կէոչուորներուն դիմաց նսւեցուցած՝ մէկ-մէկ կը ղարնէին, եւ ով որ Հրացանի դնդակէն ողջ կը մնար, կ’երթային, քարով դլուիը կը ջաիջաիէին,... իսկ իրենց կարդին, մաՀուան սւասող կաւկւուած ղոՀերը աղիողորմ ճիչեր կ’արձակէին»3: «Երեկոեան,- չարունակում է Մուրադը,- թիւրք ոսւիկաններու ւարաղով ձերբակալեցինք երեք ոճրադործներ եւ առաջարկեցինք, որ մեղի բերեն մէկ քանի կեավուր կիներ: - Անթիւ են,- ըսին,- եւ ի՛նչ կիներ... կան, որ կը իօսին ֆրանսերէն, անդլերէն...»: Աւա ւաւմեցին իրենց «քաջադործությունների» մասին, թե ինչւես են «քարերով ջաիջաիեր մաՀամերձներու դլուիները»4: Մուրադին լուր են բերում, որ նաիորդ օրվա քարավանում եղել է նան նրա կինը՝ «ւառկած սայլի վրայ: Ոսւիկանները Հարցուցեր են, թէ ո՞րն է Մուրադի կինը»: Որւեսղի ÷րկեն նրան ժողովուրդը ւաւասիանել է, թե նա Հեւո է դալու: Ծարվա դյուղից Խանում անունով մի 18-ամյա աղջկա յոթ եղբայրներին սւանել էին, ն աղջիկը ինդրում էր մւնել Մուրադի ջոկաւը՝ նրանց վրեժը լուծելու Համար: Խանումը Մուրադի կողքին նսւած էր, երբ կռիվ սկսվեց Հայդուկների ու ժանդարմների միջն: Մաղերը կւրած, ւղամարդու չորեր Հադած Խանում ՇաՀինյանը իսկույն Հասնում է կռվի վայրը, դիրք է դրավում առվի մեջ ու կրակ բացում թուրքերի վրա: Նա ծանր վիրավոր ընկնում է: Մարւից Հեւո 40 Հոդանոց ժանդարմական ջոկաւը սկսում է կողոււել ղոՀված Հայերի դիակները: Մուրադի իումբն ականաւես եղավ Սամսոնի, Մարղվանի, Թոիաթի, կեսարիայի, կիրասոնի Հայերի ւարադրությանը: Ղաղը Մաղրայի ÷աիսւականները ւաւմեցին, թե ոսւիկաններն ինչւես դՀոլ ղուռնայով, Հրացանային Համաղարկերով ւարել էին «իրենց Հաւնած Հարսերն ու աղջիկները»:

Եսաեան Զ., նչվ. աչի., էջ 48-49: Նույն ւեղում, էջ 50-51: Նույն ւեղում, էջ 51: Նույն ւեղում:

Մուրադի իմբի վրա Հուլիսի 25-ին Հարձակվում է մի մեծ Հրոսակաիումբ, որն իրեն ձնացնում էր, թե ւարադիրներից էր: Մուրադը թույլ է ւալիս, որ նրանք մուենան: Աւա նրա ջոկաւը չրջանցում է թուրքերին ու բոլորին ոչնչացնում: Զոկաւի վրա Հարձակվում է մի ուրիչ ավաղակաիումբ կաղմված 500 Հոդուց, բայց սա էլ մի քանի ղոՀ ւալուց Հեւո Հեռանում է: Նույն օրերին Մուամմերը Մուրադի ջոկաւի դեմ է ուղարկում «100-ի չա÷ սայլ լեցուն ղինուորներ, 7 թնդանօթով...»: Լուրեր էին ւարածել, թե Հայդուկային իմբում կար 700 մարդ, մինչդեռ իրականում ընդամենը իննը Հոդի էին: Թեջեր սարի վրա ջոկաւը չրջաւաւվում է: Թուրքերը բերել էին նան թնդանոթներ: Սակայն յոթ օր այդւես, առանց Հարձակման անցնելու, կանդնած մնալուց Հեւո Հեռացան: Թոիաթի չրջանում ջոկաւը բռնում է յոթ դասալիք թուրք ղինվորների: Նրանցից մեկը, կարծելով, թե իրենց բռնողները թուրքեր էին, ւաւմել է, թե մի Հայ աղջիկ ինչւես է դիմադրել իրեն բռնաբարել ÷որձողներին, Հարկադրված են եղել այդ աղջկան ւալ մի թուրքի: Աղջիկը դիչերը ածելիով կւրում է թուրքի կոկորդն ու ÷աիչում: Ցոթ օր Հեւո նրան բռնում են ու բռնաբարելով սւանում: Հույները Հայերին ասում էին. «Համողուած ենք, որ թուրքերը ոչ միայն ձեր, այլեւ մեր թչնամիներն են. վաղը, միւս օրը նոյն բաները մեղի ալ ւիւի ընեն»1: Մուրադը ւաւաՀմամբ Հանդիւում է 170 անղեն դիվրիկցու սւանած Ցուսուֆին իր իմբի Հեւ: Սկսվում է կռիվը: Ցուսուֆը սւանվում է, սւանվում է նան նրա ավաղակաիմբի մեծ մասը: Այդւես Մուրադը ւարւիղանական կռիվներով կւրեց անցավ Փոքր Ասիայի Հյուսիսային մասը ն իր իմբի Հեւ անցավ Ռուսասւան:

Մայիսի 27-ին, ամիսներ ւնած իոչւանդումներից Հեւո, Հայ քաղաքական դործիչներին ձեռները կաւած ւարան իթ Մեղար ն դնդակաՀարեցին, որին նորից ներկա էին Մուամմերը, ժանդարմների Հրամանաւար Ալի Շեֆիկը, իթթիՀադի ւաւասիանաւու քարւուղար Ղանին: Նրանք դնդակաՀարության վայրում լուսանկարվեցին, Հավերժացրեցին իրենց «քաջադործությունը»: Բաղաքի այդ 150 երնելի Հայերի թվում էր վիլայեթում բացարձակ Հեղինակությունից օդւվող, կառավարական չրջաններում մեծ աղդեցություն ունեցող բժիչկ Հայրանյանը, որին Մուամմերը սւառնացել էր. «...Դուք (Հայերդ) երես առնելով չաւ առաջ դացիք ու չա÷ը անցուցիք: Հիմա սւասեցէ՛ք եւ ւեսէ՛ք, թէ ձեղի ինչե՛ր ւիւի ընենք»: Հունիսի 3-16-ը 5000 Հայեր չարունակում էին ÷ակված մնալ բանւերում ու մեդրեսեներում (Գեով Մեդրեսե, Շիֆայի, Մուղաֆերէդդին): Ղանի բեյը կ. Պոլսից բանավոր Հրաման բերեց ն Հունիսի 22-ին սկսվեց բռնադաղթը, որն ավարւվեց Հուլիսի 9-ին: Դրանից Հեւո, Հուլիսի 11-ին,

Եսաեան Զ., նչվ. աչի., էջ 67:

Հայերի նոր ցուցակադրում կաւարվեց, որն ավարւվեց 19-ին: Սկսած Հուլիսի 20-ից, մինչն օդոսւոսի 4-ը, ըսւ կաղմված ցուցակների, բանւերից օրական Հանվում էին 250-300 ձեռները կաւված մարդիկ ն այլ վայրեր ւեղա÷ոիելու ւաւճառաբանությամբ ւարվում էին քաղաքից 5-10 մղոն Հեռավորության վրա ու ւարբեր վայրերում չարաչար իոչւանդումներով սւանվում: Սւանությունները կաւարվում էին Հիմնականում Հեւնյալ վայրերում՝ Ակյորենի ձորեր, կարւաչլարի սւորու, կայա (Գայա) Դիբի ն Տավրան Բողաղի ձորեր, իչիան Թադավոր վայր, Մոււ Արասը դյուղի ձորեր, Գյուն Գյորմեղ ն Ղարլըիը վայրեր, Մերիկյումի սւորու, Մերեմ Օվա, Նյումունե Զիֆւլիկ, Շունկուրակի Զալլըի, Զելեբիլերի ձորեր, Խնդրականի վանքի մերձակայք, Զերչի Դերե, Զարչի իան կրչլա ղորանոցի Հեւն, Սեյրան Թե÷եսիի մու, Սեյֆեի ճանաւարՀ, Դիվրի, Վարի ԲալաՀոռ, Վերին Բորողոււ, Սեոյիդիվ իանի Հեւն, Դաչլը Դերե, Փորսուղ ն Ֆաթլամ: Մւավորականների թվում էր Սեբասւիայի թեմի Բաղաքական ժողովի անդամներից մեկը, որի ճակաւադիրը ւարղելու Համար դերմանական դեսւանաւնից սւացված Հարցմանը կառլ Վերթը 1917 թ. ÷եւրվարի 22-ին ւաւասիանել է. «...Որոչ ժամանակ ւեղի բանւում է դւնվել, աւա ուղարկվել է անՀայւ ուղղությամբ... Նրա մասին, նրա դոյություն ունենալն աւացուցող որնէ լուր չկա»: Հայերի ւները դույքի Հեւ կնքվում էին, սակայն ւեղի բնակչությունը միջոց դւնում էր ներս մւնելու ն ւները կողոււելու: Գույքի մի մասն էլ ւեղա÷ոիվեց մայր եկեղեցի՝ աճուրդի Հանելու Համար: կողոււեցին մայր եկեղեցին, Ս. Սարդիս, Ս. Փրկիչ, Ս. Մինաս եկեղեցիները, Ս. Նչան Հին վանքը ն այլ վանքեր, ւարան եկեղեցական սւասները, ս. Նչանի Հնությունների դանձարանը ն 293 ձեռադիր: Այդւես 9 վանք, 90 եկեղեցի: Զ÷րկվեցին նան կաթոլիկների ու բողոքականների աղոթարանները, ֆրանսիական ն ամերիկյան դւրոցները, չվեյցարական որբանոց-դւրոցը: իսկ Սեբասւիայի նաՀանդը դւրոցների բավական ղարդացած ցանց ուներ: 1902 թ., ւվյալներով՝ Սեբասւիայի սանջակում կար 70 դւրոց, որոնց թիվը 1915-ին Հասավ 95-ի, որի մեջ չէին մւնում կաթոլիկական ն բողոքական դւրոցները: Նչված դւրոցները 1902 թ. ունեցել են 5025 արական ն 797 իդական սեռի երեիաներ, 113 ուսուցիչ: Մինչն 1916-ի Հունիսը Սեբասւիայում ն չրջակա դյուղերում կային 10 Հաղար Հայ ղինվորներ, որոնք ւաժանակիր աչիաւանք էին կաւարում ղինվորական կայաններում, ալյուրի դործարաններում, չինարարության վրա, արՀեսւանոցներում: Հայերի դերեղմանոցի քարերով կառուցեցին թուրքական դւրոցի ուսուցչանոց, երեք ղորանոց, Հիվանդանոց, իթթիՀադի ակումբ, ւանդոկ, կաղինո: Բանվորական վաչւերի Հեւ ղինվորները ճամբարներ կառուցեցին Սեբասւիայում, Ղանղալում, Թոիաթում, Ռեչադիեում, կեսարիայում ն այլն: Շինարարությունն ավարւելուց Հեւո այդ ղինվորներին կուորեցին: Նաի նրանց 20 օր բանւում ւաՀելով ուժասւառ արեցին, իսկ 1916-ի Հունիսի 22-ից Հուլիսի 3-ը բոլորին վայրադաբար սւանեցին Գայա Դիբի, Շար կըչլա վայրերում, Սեբասւիայի ն կեմերեկի մուերքում: կարինից արնմոււք սւանեցին մի անդամ 2000, մի այլ անդամ՝ 7000 ղինվորի: 1000-ական ղինվոր154

ներ սւանվել են Զառայում, Ռեչադիեում (Թոիաթի սանջակ) ն Ռեֆայեում (Շաւին կարաՀիսարի սանջակ): Մեծ թվով մարդիկ սւանվեցին Մայրադոմի լեռներում Ս. Հակոբի վանքի վերնում՝ Ղարլըի վայրում, Զելեբիլերի ձորում: Հայ ղինվորների արդելա÷ակումների մասին Վերթը 1916 թ. Հունիսի 27-ին Հեռադրեց իր դեսւանին. «Երեկ երեկոյան դեռնս այսւեղ թողնված Հայերից ճանաւարՀ ն կամուրջ կառուցողները, նան այն Հայերը, որոնք արՀեսւների վարժարանում (այսինքն՝ Սեբասւիայի Արամյան վարժարանի չորս Հարկանի մեծ չենքում էին, որւեղ մինչն ւաւերաղմը սովորում էր 1500 աչակերւ: Շենքը 1914 թ. դեկւեմբերի 12-ին բռնադրավվել ն վերածվել էր ղինվորական արՀեսւանոցի)... Նրանցից Հույներն ու իսլամություն ընդունած Հայերն այսօր սասւիկ ծեծից Հեւո աղաւ արձակվեցին: Մյուս Հայերին առաջարկելու են իսլամանալ: Եթե մերժեն՝ ուղարկելու են...», այսինքն՝ կուորելու են: Նույն Հյոււաւոսը 1916 թ. Հուլիսի 23-ին իր դեսւանին Հաղորդեց. «Այսօր, աղդային ւոնին (սաՀմանադրության օր) բոլոր Հայ բժիչկներին սւառնալիքների Հարկադրանքով իսլամացրին: Նրանք Հարկադրված եղան կրոնա÷ոիվել»1: Այս օրը մանուկներին թլւաւելու Հանդեսներ կաղմակերւվեցին: Թուրքերը սւանեցին ավելի քան 1000 Հայ բժիչկների ն դեղադործների: 1915-ի մայիս-Հունիս ամիսներին ձերբակալվեցին Սեբասւիայի, Եվդոկիայի, Մարղվանի, Ամասիայի, Զիլեի, Նիկսարի, Հերեկի ն այլ բնակավայրերի Հարյուրավոր մւավորականներ ու դնդակաՀարվեցին Սեբասւիայի մերձակայքում: կովւունի չաւ բնակիչներ ջուրը նեւվեցին Ալիս դեւի կամրջից: Սեբասւիայի դյուղացիների սւվար մասին ոչնչացրին Պունաղի ձորում: Դաչւերը Հնձելու Համար բռնադաղթից աղաւվեցին միայն Դավռու (300 ւուն), Բրդնիք (500 ւուն), Ուլաչ (400 ւուն) ն Դդմաճ (300 ւուն) դյուղերի բնակիչները: Նրանց ւեղաՀանեցին սեււեմբերին ն կուորեցին ՎերանՇեՀիրի ճանաւարՀին: 1915 թ. սկղբներից ՀակաՀայկական քարողչությունը սանձարձակ բնույթ սւացավ, որին եռանդուն մասնակցություն էին ունենում նան թուրքական իորՀրդարանի անդամները: «Մեր բուն թչնամիները,- ասում էին նրանք,- մեր մօւ են, մեր քովը, մեր մէջ են՝ Հայերը, որոնք բոլոր աչիարՀը այսօր մեր դէմ Հանած են, մեր արիւնը թա÷ել կու ւան, մեր ւեւութեան ու Հայրենիքի Հիմները կը քանդեն. ուսւի ւէւք է, որ նաի մեր այդ ներքին թչնամիները մաքրենք, բնաջնջենք մեր մէջէն»2: Հունիսի 3-ի, 10-ի ն 15-ի բանւարկություններից Հեւո միայն Հունիսի 18ին ւաւերին ÷ակցվեց ւեղաՀանության Հրամանը. «կայսերական բարձրադոյն Հրամանով եւ չեյի ուլ իսլամի չերիական ֆեթվայով որոչուած է Հայերի մչւնջենական ւարադրումը Միջադեւք, արաբական անաւաւներ, ոչ ոք չւիւի մնայ»3: ԱյնուՀեւն թվարկվում էին ւարադրության ւայմանները. «1. Բարձրադույն Հրամանով Զեղիրե ն Դեր Զոր եք մեկնելու: 2. Անվւանդ

Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 101: Գաբիկեան կ. (Գուժկան Սեբասւիոյ). Եղեռնաւաւում, Պոսթոն, 1924, էջ 53: Նույն ւեղում, էջ 92:

եք դնալու ուղեկցողների Հսկողության ւակ: 3. ՃանաւարՀին ձեղ Հեւ բան չի ւաւաՀի: 4. Այս ւեղաՀանությունը ւաւերաղմի ւաւճառով է: 5. Եթե ընդդիմանալու ÷որձ արվի, բնաջնջվելու եք: 6. Թաղ առ թաղ եք մեկնելու: 7. Գարադոլներին Հայւնված է: 8. կարող եք վարձել կառք, ձի, էչ: Զուննորների դույքը ւեղա÷ոիելու Համար կառավարությունն է կառք վարձելու»1: Հայերի աղաչանքին՝ Հեւաձդել ւեղաՀանությունը Մուամմերը ւաւասիանեց. «Եթէ դիւնամ մաղերուս մէկուն մէջ դութի նչոյլ մը կայ, կը ÷րցունեմ կրակը կը նեւեմ»2: Հունիսի 18-ից Հուլիսի 4-ը, այսինքն կես ամսում, երեք քարավանով ւեղաՀանվեց Սեբասւիա քաղաքի Հայ բնակչությունը՝ 5850 ընւանիք՝ չուրջ 28.000 մարդ: Բաղաքում թողնվեցին մի քանի ւասնյակ արՀեսւավորներ, որոնց աքսորեցին Հոկւեմբերի 2-ին ն կ. Պոլսի ճանաւարՀին սւանեցին: Ծրադրված էր Սեբասւիա քաղաքից ւարադրել 47500 Հայ ն այդ անել 17 քարավանների միջոցով: Թվերի միջն եղած ւարբերության ւաւճառը դժվար է ասել: կա՛մ քաղաքում 50.000 Հայ չէր բնակվում ն կա՛մ ւարադրվածների թիվը դիւակցաբար ÷ոքրացված էր: Հավանականը երկրորդն է: Մուամմերը ռաղմական աւյանին դրեց, թե Սեբասւիայում 30.000 Հայ ւաւրասւվել էին աւսւամբելու: Այս դրությունը Հրաւարակվեց ոչ միայն ժամանակի մամուլում, այլ նան «Էոոօոi kօոiէօlօոiո aոalօ vօ հaոօkօէ iհէili)օտi» (կ. Պոլիս, 1916 թ.) ÷ասւաթղթերի ժողովածուում (էջ 190-194): Սեբասւիայում Բ. Շաքիրն ու Բյամիլը բռնադաղթն սկսեցին նրանով, որ Բյամիլը ավելի քան Հաղար Հայ աղջիկներ նվեր ուղարկեց կ. Պոլսի ընկերներին, որոնց մեծ մասը ւարղաւես վաճառքի Հանվեց: Սեբասւիա բերվեցին 1700 ռուս դերիներ, որոնց աչիաւեցնում էին քաղցած, որւեսղի Հյուծեն: Երբ Հայերը օդնություն ցույց ւվեցին նրանց, իչիանությունները Հայերի դեմ Հանեցին ամբոիին3: Այնուամենայնիվ, Հայերն իրենց վւանդելով, ռուս ղինվորների դիակները Հողին Հանձնեցին: Բ. Շաքիրը Սեբասւիայի ջարդարարներին Հանձնարարել էր Հայերին չինայել: Մի քանի օրում Հողին Հավասարեցրեցին Փոքր Հայքի չեն դյուղերը, կուորեցին բնակիչներին, իսկ Հուլիսի 5-ին անցան քաղաքի Հայերի Հարցի լուծմանը: ՄաՀմեդականություն ընդունելու ւաՀանջին ընդառաջ դնացող Հայերին առաջարկեցին թուրքական որբանոցներ Հանձնել մինչն 12 ւարեկան ւղաներին ն վերաբնակվել այնւեղ, որւեղ իչիանությունները նւաւակաՀարմար կՀամարեն: Սակայն չոււով Հեւ կանդնեցին անդամ այդ ւարբերակից ն նրանց նույնւես բռնադաղթեցին ու ճանաւարՀին մեռցրեցին4: Ամերիկյան միսիոներ Ու. Զեքսը Մալաթիա-Սեբասւիա իճուղով անցնելու ժամանակ իննը

Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 94: Նույն ւեղում: Միրադենց Վ., Հայկական ջարդերու ÷ասւաթուղթերը. Մաս Ա, կ. Պոլիս, 1920, էջ 133: Ակունի Ս., նչվ. աչի., էջ 96:

ժամ չարունակ ւեսել էր միմյանց կաւված երկուական կամ Հինդական դիակների (Հիմնականում արու սեռի) իիւ չարքեր1: Ամենադաժան բաիւ բաժին ընկավ ւարադիր կանանց, երեիաներին ն ծերերին: Լսենք օւարերկրացի ականաւեսներին: 1915 թ. մայիսին Սեբասւիայի ձերբակալված անվանի Հայերին Հասցրեցին Դիարբեքիր, որւեղ նրանց միացրեցին ւեղի մւավորականներին ն այդ 1200 Հոդուն 30 լասւերով Տիդրիսով ւարան ու ջրաիեղդ արեցին: Հաջորդ օրը ղոՀերի Հադուսւները վաճառվում էին Դիարբեքիրի չուկայում2: Ամերիկացի միսիոներ Մ. Գրաֆֆան, որն ուղեկցել էր ւարադիրներին, նկարադրում է Սեբասւիայի Հայության մի քարավանի Հեւ կաւարվածը: Բարավանում Հավաքված էին կանայք, աղջիկներ ու երեիաներ: Վալու Հրամանի ւաւճառով չաւերը ճանաւարՀ ելան բացարձակաւես առանց որնէ նաիաւաւրասւության: Բարավանը դիչերեց բացօդյա: Արդեն Հաջորդ օրը Հայերի մեծ մասն այլնս ոււելու բան չուներ ն սկսեց վաճառել ունեցածը, այդ թվում նան ÷ոիադրամիջոցները՝ ավանակ, ձի, եղ: Գայմադամի Հանձնարարությամբ՝ մյուդիրը կաղմեց ւղամարդկանց ցուցակը, աւա նրանց առանձնացրին ն ւարան: Մի օր անց վերադարձավ միայն մեկը, որը ւաւմեց, թե իրենցից վերցրին ունեցած դրամը ն ւաւանդ ւաՀեցին: կանդալ դյուղում Հայերի մեծ մասին ոչնչացրեցին: Գնալով մեծանում էր որբ մնացած երեիաների թիվը: կանդալից Հեւո քարավանում կենդանի էին մնացել միայն մաՀմեդականացածները3: կաղի ՄաՀարա դաչւավայրը, որ իիւ բնակչություն ուներ, դաւարկված էր4: Նա լցված էր մարդկանց դիակներով: Հարաղաւներն իրար կորցրել էին: Առանց ամուսնու մնացած կանանց (30-35 ւարեկան) ւիրացել էին5: Երիւասարդ կին ն երեիա չէր մնացել, բոլորին ւարել էին Թոքաթ (Թոիաթ): Երեիաներին ւարել էին առանց ծնողների: Թոքաթում երեք օր նրանց ոււելու որնէ բան չւվեցին: կանդալը թողնելուց մեկ օր Հեւո դայմադամը քարավանը Հանձնեց քրդերի ւնօրինությանը: Վերջինները իրավասու էին Հայերի Հեւ վարվել ինչւես ցանկանային: կանայք ու երեիաները Հաղիվ էին քայլում, նրանք Հեւ էին ընկնում: Մյուդիրը ւաՀանջեց Սեբասւիա վերադառնալու Համար ւղամարդիկն առանձնացնել: Սակայն քարավանում ւղամարդ չէր մնացել: Ոսւիկանները կանանց ասացին, թե «Թոքմասուում ձեղ սւանելու են, ունեցած դրամը ն ղարդերը ւվեք մեղ, որւեսղի ձեղ Հեւ դանք ու ÷րկվեք»: Բարավանի Հանդեւ ամենադաժանը վերաբերվում էր ղինվորների Հրամանաւարը: Բրդերը չարունակում էին սւանել ու բռնաբարել6: Թոքմասուում չոդ էր, բայց թույլ չւվեցին ջուր իմել: Բրդերը ջուրը վաճա1

Լե÷սիուս Ցո., Գաղւնի ւեղեկադիր..., էջ 63: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 25: Նույն ւեղում, էջ 305, «Խiտտiօոaո) Աօոalմ», դեկւեմբեր, 1916 թ.: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 305, «Խiտտiօոaո) Աօոalմ», դեկւեմբեր, 1916 թ.: Նույն ւեղում, էջ 306: Նույն ւեղում, էջ 307:

ռում էին: Ամեն ւեղ թա÷ված էին դիակներ, մեռնում ու մեռնում էին: Գրաֆֆան անձամբ ւեսել է 49 Հոդու, որոնք Հոդեվարքի մեջ էին: Բարավանի Հեւնից դալիս էր քուրդ ամբոիը: Հենց Հասան կամրջին, սկսեցին Հայերին նեւել դեւը: Ոսւիկանությունն ամեն կերւ աչիաւում էր օւարերկրացիներին Հեռացնել Հայերի քարավանների երթուղիներից՝ ջարդերը թաքուն ւաՀելու Համար1: Սակայն այդ նրանց չէր Հաջողվում: կաւարված վայրադությունների ականաւես օւարերկրացիները «անղդա, իելադար էին դարձել»: Տասը ւարեկանից բարձր բոլոր Հայերը ոչնչացվեցին: Բռնադաղթի ճանաւարՀները վերածվել էին ոչնչացման Հրաւարակների: Սեբասւիա քաղաքի առաջին քարավանից՝ մու 6000 Հոդուց, Հալեւ Հասան 350 կին ն երեիա: «Սոiէօմ Քոօտտ» թերթում Հ. Վուդը դրում է, որ Սեբասւիայում մինչն ւարադրելը, թուրքերը Հայերին կողոււում էին, միաժամանակ Հաչվառում էին, ցուցակներ կաղմում: Հայերի ւներից անդամ Հաւակին ÷ռված կարւեւներն էին ւանում: Երեիաներին անկողիններից Հանում էին ն Հարկադրում ականաւես լինել, թե ինչւես էին սւանում իրենց ծնողներին2: ԱրւասաՀմանցի (ամերիկացի) թղթակիցներից մեկը 1915 թ. Հուլիսի 13ին դրեց, որ Սեբասւիայի բնակչությունը աՀաբեկված Հեռանում էր քաղաքից, այդ թվում նան բողոքականները, Հեռանում էին նան որբ երեիաները, ամերիկյան Հոսւիւալի աչիաւողները3: Նա դրում է, որ վիլայեթում դրեթե Հայ չմնաց: Երկուչաբթի օրը, նկարադրում է Վուդը, ուղարկեցին Հայերի առաջին իումբը: իսկ բողոքականներին ղդուչացրեցին, որ ւարադրությունը չարունակվելու է չորեքչաբթի օրը: Բողոքականներին ւեղա÷ոիելու Համար միսիոներուՀի Գրեյֆը վադոններ ու ավանակներ վարձեց: Դիմեցինք Մորդենթաուին՝ որբ երեիաներին Սեբասւիայից դուրս Հանելու: Դեսւանը իոսւացավ: իսկ երբ Հասանք կ. Պոլիս, Հասկացանք, որ այն ինչ կաւարվում էր Սեբասւիայում, Հրամայված էր կ. Պոլսից: Հայերը բռնադաղթվելիս իրենց Հեւ ւարան միայն մի քանի օրվա սննդամթերք, իսկ դրամ քիչ վերցրեցին, վաիենալով, որ ճանաւարՀին կիլեին4: «Թալասի ճանաւարՀին մենք Հանդիւեցինք երկու դյուղերից բռնադաղթվածների, որոնց մի մասը դնում էր ուքով, մյուսները՝ ավանակներով: Նրանք ոչ ոււելիք ունեին ն ոչ էլ քնելու ւեղ: Տղամարդիկ ու կանայք Հաղիվ էին ուի վրա մնում, երեիաները լաց էին լինում, քաղցած էին, ծարավ»: Անդամ թուրք ոսւիկանները չէին թաքցնում, որ այդ բռնադաղթի նւաւակը բնաջնջումն էր. «իթթիՀաւը որոչած է Հայը բնաջինջ ընել,- ասաց նրանցից մեկը Հայ ւարադիրներին,- Հայասւան անունը սրբել աչիարՀացոյց1

8ո)օօ Նույն Նույն Նույն

1., նչվ. աչի., էջ 307: ւեղում, էջ 2-3: ւեղում, էջ 302-303: ւեղում, էջ 303-304:

ներու վրայէն, Թիւրքիան թիւրք-իսլամական աչիարՀ մը ընել: Մի՛ կարծէք, որ որոչեալ ւեղ մը կը ղրկուիք ու Հոն Հասւաւ բնակութիւն մը կունենաք: Ոչ երբեք, ամենդ, ամենդ ւիւի սւանուիք, ջարդուիք, բնաջինջ ւիւի ըլլաք: իթթիՀաւը ձեղի այս ընելէն վերջը նոյնը ւէւք է ընէ քիւրւերուն, արաբներուն, կըղըլւաչներուն, վերջաւէս՝ երկրին բաղկացուցիչ որեւէ ւարրերուն, ալ Թիւրքիան ւիւի ըլլայ ղոււ թիւրքերուն. այս է իթթիՀաւի ծրադիրը, Հեւաւնդած նւաւակը»1: Սեբասւիա-Խարբերդ իճուղու վրայի Հասան-Զելեբի դյուղը նոյնւես դարձավ Հայերի սւանդանոց: իթթիՀադականները դիմեցին այդ դյուղի մաՀմեդականներին. «Եկե՛ք, ձեր Հայրերը, ձեր ղավակները ւաւերաղմի մեջ սւանողները դերի բերեր ենք: Եկե՛ք դուք էլ նրանց ջարդեք, ձեր վրեժը լուծեք, սրւներդ Հովացրեք»: Եվ եկան. «Սւանութիւնները կը կաւարուէին իիսւ մարդաիողիող եղանակով՝ մանդաղներով, նաջաիներով, մաՀակով, կացնով, սրածայր ձողերով, սղոցով: Խեղճ ղոՀերը ինքղինքնին բարեբաիւ ւիւի Համարէին, եթէ, դնդակով մը մէկ անդամէն սւաննեն ղիրենք, բայց այդ իսկ կը ինայեն, մէկ դնդակին երկու ոսկի դին ուղելով: Ժամերով կը ւուայւէին, կւաւլւկեին, կը չարչարուէին արեան ճաւաղեաց մէջ, աՀռելի Հռնդիւններով, ոդորումներով, դալարումներով: ԶոՀերուն ղդեսւները, վրանուն եղած դրամ, ժամացոյց կը բաժնէին ջարդարարներուն, իսկ արիւնու չուվաները կը դարձնէին կարաւանի ւէրերուն»2: Բարավաններից մեկի 4000 երեիայի թուրքերը Ե÷րաւ թա÷եցին: Երեիաներին իլում էին «մայրերու դրկերէն, քարերուն Հարուածելով կը սւաննէին, սրունքներէն դեմ դիմաց քաչելով՝ մեջւէղէն կը Հերձէին, ի մի Հարուած դլուիը իրանէն կը բաժնէին, արդանդներ կը ւաւռէին, դեռ արեւաչիարՀը չւեսած, դուրս կը քաչէին, սուրերու ծայրը անցուցած կ’ղուարճանային. «կեավուրին Հաւկիթն ալ ջաիջաիեցէ՛ք, ունաՀարեցէ՛ք,- կ’ըսէին,- չըլլայ, որ մէջէն աքաղաղ ելլէ, արու արմաւ դուրս դայ»3: Պաւմում է ականաւեսը. Այսւեղ նս եղեռնը սկսվեց մւավորականության ն երնելի անձանց ձերբակալությունով: Հեւո Հավաքեցին 16-ից բարձր բոլոր ւղամարդկանց, բայց ոչ բանակի, այլ ղանաղան աչիաւանքների Համար: Այդ մարդաՀավաքը մեկուկես ամիս ւնեց: Աւա Հրաման եղավ երեք օրից ւաւրասւ լինել ւեղաՀանության Համար: Ասում էին, թե ւեղա÷ոիում էին Մալաթիա, որւեղ արդեն ւարված ւղամարդիկը ւներ են կառուցում նրանց Համար: Ե÷րաւի ա÷ին Հավաքեցին քարավանը: Գեւի վրա Հոսում էին դիակներ, իսկ օդում սն ադռավներն էին ճաիրում: Լասւերով դիակները դեւից Հանում էին ն լցնում իորը ÷ոսերը: Դիակները միմյանց կաւված էին: Մալաթիայի Ֆուրունճըլարից ւարադիրներին ւարան Ուրֆայի ուղղությամբ: Բարավանն ուղեկցող ժանդարմները իրենց ւարւականությունը Հանձնեցին չեթեներին: ՃանաւարՀին նույնւես դիակներ էին թա÷ված,

Գաբիկեան կ., նչվ. աչի., էջ 138-139: Նույն ւեղում, էջ 169: Նույն ւեղում, էջ 248:

դարչաՀուություն էր: Բռնադաղթվողներն ամբողջ օրը ծարավ էին մնացել: Երեկոյան մաՀմեդական դյուղացիները ջուր բերեցին ն ամանը մեկ մեջիդիեյով վաճառեցին: կիղիչ արն էր: Բարավանն անընդՀաւ Հարձակումների էր ենթարկվում: Տղամարդկանց ու երեիաներին առանձնացրեցին ն ւարան բլրի Հեւնն ու դնդակաՀարեցին, իսկ ժանդարմները ժողովրդին Հարվածելով առաջ էին քչում: Մերի Գրեյֆը, լսելով ւեղաՀանման լուրը, դնեց եղան ւասը սայլ, երկու ձիակառք, վեց ավանակ՝ որբանոցի սաներին ւեղա÷ոիելու Համար: Սակայն Հենց առաջին կանդառին քարավանի վրա Հարձակման ժամանակ դրանք բոլորը, ինչւես նան ամբողջ սննդամթերքը իլեցին: Մի քանի օր անց սկսվեցին թռցնել որբերի Հադուսւները, անդամ ներքնաղդեսւները: Երբ Մ. Գրեյֆը բողոքեց դրա դեմ, ժանդարմները ՀռՀռալով ւաւասիանեցին. «ի՞նչ ես դողդողում սրանց վրա: Մեկ-երկու օրից ամենքն էլ ւիւի առնանդվեն, ջարդվեն, վերանան»: Թոիմա դեւն անցնելիս կամրջին կանդնած թուրքերը ջոկում էին ւղաներին ու աղջիկներին, իսկ ով դիմադրում էր, դեւն էին նեւում: Նրանց եւնից ճչալով իրեն դեւը նեւեց Մ. Գրեյֆն ու սւառնաց թուրքերին. «ԶՀամարձակվե՛ք սաներիս մաղին անդամ դիւչել... Հիմա ձեր դաղանությունների մասին իմ երկրի (ԱՄՆ) դեսւանին Հեռադիր եմ ուղարկելու»: Թուրքերն ընկրկեցին, որբերն անցան: Հավանաբար այս ն նման դեւքերի մասին լուրերը Հասնում էին կ. Պոլիս ն սւացվեց Թալեաթի ՀանրաՀայւ Հեռադիրը ւարադրության վայրերից օւարերկրացիներին Հեռացնելու մասին: Մ. Գրեյֆին նս Հեռացրեցին, սակայն նա Համառ էր՝ սկսեց որբերի Հավաքը ն որբերի Հեւ վերադարձավ Սեբասւիա: Հեւադայում նա թուրքերի վայրադությունների վերաբերյալ իր Հուչադրությունները ււադրեց ամերիկյան «Խiտտiօոaո) Աօոalմ» լրադրի 1915 թ. դեկւեմբերի Համարներում, որոնք ÷ասւորեն Մեծ եղեռնի մասին առաջին Հուչադրական Հրաւարակումն էին ն ցնցող ււավորություն դործեցին: Մարդասեր կինը Հանդանակություն կաղմակերւեց Հօդոււ որբերի ն Սեբասւիայում որբանոց բացեց: Նա դյուղից դյուղ էր անցնում, որբեր ÷նւրում, նրանց դնում էր ն ւեղավորում Արամյան վարժարանի սերւարանը, քանի որ երեիաներից չաւերն արդեն Հայերեն չդիւեին: Այդւես նա ÷րկեց ավելի քան 1000 երեիա: Բռնադաղթված Հայերի ւաՀ ւված ոսկիներով նա աղջիկների Համար դործվածքային արՀեսւանոց բացեց, սւեղծեց կարւեւների արւադրություն: Նան կաղմակերւեց լեռներում մաքառող ֆիդայիներին սննդամթերք, դեղորայք Հասցնելու դործը: Սակայն 20 ւարի իր կյանքը Հայությանը նվիրած Մ. Գրեյֆը երկար չդիմացավ: Ծանր Հիվանդացավ ն կնքեց իր մաՀկանացուն: Նրան թաղեցին Ասւղ լեռան վրա: Պաւմում է ականաւեսը: Հունիսյան մի վաղ առավու քաղաքի ÷ողոցներ իուժեցին Հեծյալ ժանդարմները: Պաւերին ÷ակցվեցին աղդադրեր, թե Հայերը «ւեւք է 5 օրում նաիաւաւրասւվեն մեկնելու»: Արդելվեց ÷ողոցներում Հավաքվել ու չուկա դնալ: Նան արդելվեց բանկից դրամ Հանել: Տեղյակ ւաՀ160

վեց, որ ճանաւարՀի Համար թույլաւրվում է վերցնել միայն ամենաանՀրաժեչւ բաները: Խիսւ ւաւիժ էր սւառնում նրան, ով չկաւարեր իչիանությունների Հանձնարարականները: Երկու օր անց Հայերին առաջարկվեց իսլամությունն ընդունել: Վերջինները միաՀամուռ Հրաժարվեցին: Սկսվեց ւարադրությունը: Սկղբում ւղամարդիկ դնում էին ընդՀանուր քարավանի Հեւ: 20-րդ օրը նրանց բաժանեցին ու սւանեցին: Ժանդարմները Հարձակվեցին անւաչււան քարավանի վրա, կողոււեցին, չաւերին լրիվ մերկ թողեցին: Մի քանի օր անց քարավանի կողքին մանդաղով ու բաՀով սւանվեց ւղամարդկանց մի ուրիչ քարավան: Հաջորդ օրերին նրանք ւեսնում էին ճանաւարՀներին թա÷ված բաղում դիակներ1: Թուրք բժիչկ Աղիղը վկայում է, որ Մարղվանի կառավարիչ Ֆայիկը «քաղաքի 13.000 Հայի կուորել ւվեց կացնով». Հայերն առանց երկմւելու իրենց վիղը երկարում էին դաՀիճներին: Այդ թուրքը ծաղրով, թե լուրջ ասում է. «Հնարավոր չէր չՀիանալ մաՀվան Հանդեւ նրանց արի կեցվածքով, վաիի ամենանվաղ արւաՀայւությունից ղերծ վերաբերմունքով»2: Ականաւես օւար լրադրողներից մեկը 1915 թ. օդոսւոսի 29-ին դրեց. «Սվաղում դրեթե մարդ չի մնացել: կանդուն է չվեյցարական մանկաւունը, Սանասարյան դւրոցր: Մնացել էին միայն Հաչմանդամները, վիրավորները ն թուրքերի մու ծառայող մասնադեւները (բժիչկ, արՀեսւավոր ն այլն)»3: Սիրիացիների ն Հայերի օդնության ամերիկյան կոմիւեն 1916 թ. մարւի 10-ին Հադորդեց, որ մի ամերիկուՀի Թալաս-Մենղել երկաթուղադծի երկայնքով ւեսել էր մեծ թվով ամենաւարբեր ւարիքի մարդկանց դիակներ: Երկաթուղու երկայնքով Հաղարավոր ւարադիրներ էին կոււակվել4: Սեբասւիայում մնացածները մաՀմեդականացվել էին: Մեծ թվով Հայ աղջիկների թուրքերը կնության վերցրին: Շաւ աղջիկների ու երեիաների Հեւ բերեցին Սեբասւիա, մւցրեցին որբանոցներ կամ ÷ակեցին դաւարկ ւներում: ՄաՀվան սւառնալիքի ւակ աղջիկներին Հարկադրեցին իսլամանալ ն ամուսնանալ մաՀմեդականների Հեւ5: Թուրք ղինվորները Հարձակվում էին ւարադիր Հայերի վրա ու անարդելք սւանում: Մեկին իաչել էին ւաւին ու կացնի Հարվածներով կւոր-կւոր էին անում: Մի իմբի երեք օր ÷ակեցին առանց Հացի ու ջրի: Թոքաթում նույնւես աղջիկներին ÷ակում էին ւներում՝ առանց Հաց ու ջրի: Հայ դաղթականները եվրուացիներին ասում էին, որ իրենց բոլորին չոււ թե ուչ սւանելու էին: Թղթակիցն ականջալուր էր եղել Հոջաների ղրույցին, որոնք մեծ ա÷սո-

«Սօո Օոiօոէ», 1920 թ. ‹ 1/2, էջ 46-49: ՎանդենՀայմի 7-ը Հուլիսի 1915 թ. ‹ 433 ւեղեկադիր, նան «Հայրենիք», 24 Հունվարի 1987 թ.: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 309: Նույն ւեղում, էջ 313-314: Նույն ւեղում, էջ 314:

սանքով էին իոսում Հայերի Հեւ կաւարվածի մասին: կայսերիի մերձակայքում Հայ կանայք երեք չաբաթ կռվում էին քուրդ ավաղակների դեմ ն ւաչււանում իրենց երեիաներին1: «Մենք լսեցինք,- դրում է նա,- որ այս ճանաւարՀի վրա եղած բոլոր դյուղերի Հայ բնակիչները սւանվել էին»: Սեբասւիա-Թալաս ճանաւարՀին թակարդներ էին սւեղծել: Հայերը իրար կւած էին քայլում, վաիենում էին միմյանցից բաժանվել: Հայւարարության մեջ ասվում էր, որ Հայերին թույլ չէին ւվել իրենց Հեւ սննդամթերք վերցնել, որ քաղցից չոււ մեռնեին2: կ. Վերթը 1916 թ. աւրիլիի 20-ին դրում է. «էրղրումից Սվաղ դնալիս ականաւես եղա ղանաղան սարսա÷ելի դեւքերի՝ իեղճ, դեռնս կենդանի, բայց թալանված ու սւանված Հայ ւղամարդիկ, թալանված ու առնանդված Հայ կանայք: Ոչ միայն նրանց, այլ նան աղջիկներին ÷աիցնում էին թուրք դյուղացիները՝ Հարեմների Համար»: Հայերի Հանդեւ թուրքերի վրեժինդրությունը էրղրումի անկումից Հեւո նոր բռնկում ունեցավ: Թուրք դաղթականներն ասում էին, որ այդ ւաւիժը Ասւված է իրենց ուղարկել բռնադաղթելու, կողոււելու ն մորթելու Համար, Հիմա իրենք թուրքերն են ÷աիչում ռուսներից: Որնէ մեկը նրանց որնէ դժբաիւություն չի ւաւճառել, բայց ն այնւես չաւերը ճանաւարՀին մեռնում են ցրւից ու քաղցից3: կրոնական դործիչ Բրիսւոֆերը 1916 թ. աւրիլին Սվաղից դրում է, որ ինքը վերջին Հայ քրիսւոնյաներին ւեսել է էրեյլիում, որւեղից մինչն Սեբասւիա բոլորին Հիմնավորաւես «մաքրել են», «աքսորել կամ կրոնա÷ոիել են ն կամ ոչնչացրել: Այլնս որնէ ւեղ ոչ մի Հայ բառ չէր լսվում»4: Վերթը 1918 թ. Հուլիսի 23-ին Հեռադրեց. «Մի չաբաթ առաջ այսւեղ կաիաղան Հանվեցին երկու Հայեր, իսկ այսօր առավույան կառավարչաւան առաջ՝ նս չորս ւղամարդ: Թոքաթում վերջին ժամանակները նման ւաւիժներ Հաճաի են դործադրվում5: Սեբասւիայի Հայերի մի մասին կուորեցին Հալեւի ճանաւարՀին ն Դեր Զորում: Ըսւ Թեոդիկի՝ ÷րկվեց 16800 սեբասւաՀայ, որոնց մի մասը 1918-20 թթ. վերադարձավ իր բնակավայրերը: «... Տարադիրներու քարաւաններուն մեջ,- դրում է Մուսւաֆա Նեդիմը,ւղամարդիկ չաւ սակաւ էին: էրիկ մարդ բոլորովին չկար Խարբերդէն ն Սվաղէն եղածներուն մէջ: Սեբասւիայի կուսակալ, դաՀիճ դասակարդի անսիրւ, այլանդակ ներկայացուցիչ Մուամմեր ÷աչան կուորել ւուեր է Սեբասւիոյ մեջ դւնուող բոլոր այր մարդիկը»: Մ. Նեդիմը նկարադրում է Հալեւ Հասած սեբասւացիների քարավանը.

8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 315: Նույն ւեղում, էջ 316: R 21019, 4.. 12155. Լօքտiստ 1., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹ 287: R 14192, 4.. 19989.

«... Օր մը ÷ողոցին մէջ ւեսայ մարդկային Հօւ մը բաղկացած ծերերէ, ւղաքներէ, Հիւանդներէ, որոնք մեծ դժուարութեամբ կը քալէին չրջաւաւուած բիրերով, սուիններով, մւրակով ղինուած ոսւիկաններէ: Շաւերուն ուքերը ուռած՝ ւանջանքով քայլ կը նեւէին, կարդ մը մարդիկ, անդամները նոյն այդ կարաւանին, մւած էին Հիւանդներուն թեւը, ղորս կը ւանէին կոր ւարղաւէս քաչկռւելով»1: Տեղի իչիանությունները մաՀմեդական բնակչությանը Համողում էին, որ Հայերը ոիերիմ թչնամիներ են, նրանք ձդւում են կործանել կայսրությունն ու Շերիաթը: Հայերից չաւերը ÷որձում էին աւացուցել, որ իրենք անմեղ էին, բայց իղուր: ԶոՀերը բաիւավորություն էին Համարում, եթե դնդակաՀարվում էին: կացնաՀարում էին անդամ երեիաներին, նրանց ողջողջ չւրւում դեւն ու անդունդները: Շաւ կանայք ու աղջիկներ անարդանքից իուսա÷ելու Համար ինքնասւան եղան: Բռնադաղթված Հայերին «սւասարկելու Համար» դոմերում սւեղծվեցին «բաղչաներ» (Հիվանդանոցներ), որւեղ ոջիլ ու աղւեղություն, քաղց ու Համաճարակներ էին «բաժանում» ւարադրյալներին: ՄաՀացածների դիակները թա÷վում էին ÷ողոցներում ու դառնում չների կեր, իսկ «բաղչաներում» թաղում էին նրանց, որոնք Համառում էին՝ չէին մեռնում, Հաճաի Հարկադրելով, որ դերեղմանա÷ոսերը վարեն նրանց Հարաղաւները: Հայերին դիւավորյալ այնքան էին քաղցած ւաՀում, որ նրանցից ոմանք դաղանի նման Հոչուում էին դիակները: Սեբասւիայի մի քարավանից կենդանի մնաց 450 Հոդի, որից 60-ը՝ ւղամարդ: Բռնադաղթվածներից Վերոնիկա Բեոչեյանը ւաւմել է, որ Հուլիսի 4-ին 25 կանանց ու աղջիկներին լցրեցին դեւն ու իեղդեցին: Բարավանին 12 ժամ թույլ չւվեցին ջուր իմել, ն ինքը դսւեր մեղն է իմել: Հերմոն Հովսե÷յանը ւաւմել է, որ Հուլիսի 1-ին Մալաթիայի մերձակայքում ընկած էին 23 աղջկա մերկ դիակներ, որոնց սեռական օրդանների մեջ քարեր էին իցկված: Նա Հիչում է. «15 ժամ ծարավ մնալուց Հեւո չաւերը նեւվեցին առաջին իսկ Հանդիւած ջրՀորը ն այլնս դուրս դալ չկարողացան»2: Սեբասւացի մի ÷ոքրիկ աղջիկ միսիոներ Բարլեւին ւաւմել է, որ «թուրքերն իր Հորն ու մյուս ւղամարդկանց միմյանց կաւեցին, կււանքների ենթարկեցին ու սւանեցին»: Մուամմերը Հայերի բնաջնջման դործում լայնորեն ներքաչեց չերքեղներին, որից Հեւո նրանց նույնւես ոչնչացրեց3: Սեբասւիայում 1916 թ. սեււեմբերին նոր ջարդ է ւեղի ունենում: կենդանի մնացած 6000 Հայից 5000-ին ոչնչացրեցին4: «ԱնՀայւ ւաւրվակով Սվաղում ծադել է Հայկական նոր կուորած»: Դա արդեն 1917 թ. Հունիսին էր5:

Նեւիմ Մ., իմ վկայութիւններս եւ Տոքթ. Նադդաչեան Ա., Այաչի բանւը: Պէյրութ, 1978, էջ 84, 89: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 543: «Ալիք», 24 մայիսի 1986 թ.: “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916, ‹ 39. 5 “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1917 ã., ‹ 26.

«ԹադուՀի անունով սեբասւացի մի աղջիկ վեց ւարեկան է լինում, երբ սկսվում է բռնադաղթը,- դրում է Նեդիմը:- իրենց ընկերակցող ոսւիկաններէն մին ÷որձեր է բռնաբարել իր քրոջ, Հաղիւ 13 ւարեկան աղջկան մը կուսութիւնը: Աղջիկը ընդդիմացեր է բուռն կերւով, ոսւիկանը կը կաւղի եւ Գըղըլ Ըրմաք կը նեւէ ղայն. աղջկան երկու եղբայրները, մին ութ, միւսը ւաս ւարեկան: Ասկից աղդուելով, կ’անիծեն ոսւիկանը եւ կը ՀայՀոյեն: Անդութը սուինաՀար կը սւանէ դանոնք ալ, ջարդելով անոնց թոքերը: Այս եռեակ աղէւները կը ÷ճացնեն իր եղկելի մայրը, որ վեց ւարեկան աղջկան ձեռքէն բռնած լաց ու կոծով կու դայ մինչն Հալէւ. Հաղար դժուարութեամբ ինքղինքը ընդունիլ կու ւայ աչիաւանոցը: Աւեն մը եւք, երբ կ’անՀեւանայ ԹադուՀին, կը իելադարի եւ կը դրուի ամենավաւ յիմարանոցը: իմ անիաիւ Համողումն այն է, որ այսքան աղեիարչ ոճիրներէ եւք, Ասւուած անւաւիժ չի ւիւի ձդէ անոնց Հեղինակները եւ դործադրողները: Եթէ դրի առնէի իմ ւեսածներս եւ իմացած բոլոր դէւքերս, քանի մը Հաղար էջնոց դիրք մը մէջւեղ կու դար»1: Հալեւում,-չարունակում է Մ. Նեդիմը,- սկսեցին վաւ լուրեր սւացվել: Մի օր էլ ÷ողոցում ւեսա մարդկանց մի Հու՝ բաղկացած ծերերից, երեիաներից, Հիվանդներից... Մուեցա ոսւիկաններից մեկին ու Հարցրի. - Ովքե՞ր են սրանք: - Հայ դաղթականներ: - Որւեղի՞ց են դալիս: - Սեբասւիայից: ինչի՞ Հեւնանք է այս ւարադրությունը: Սեբասւիայի կողմերում դեռ ւաւերաղմ չկա: Բացի դա, բիրի, մւրակի ուժով են դնում ւարադիրները: Դա ի՞նչ է նչանակում: Նույն ւաՀին Հանդիւեց մի բարձրասւիճան ղինվորական: Տեղի ունեցավ Հեւնյալ իոսակցությունը: - Սրանք դաղթակա՞ն են, դալիս են Սեբասւիայի՞ կողմերից: Նման դաղթականությունը չՀասկացա: ի՞նչ կա Սեբասւիայում: - Սրանք դաղթական են: Սեբասւիայում բան չկա: - Այդ դեւքում ինչի՞ց է առաջացել ւարադրությունը: - Հայերին իրենց երկրից Հանում են. կառավարությունը նրանց ուրիչ կողմ է ուղարկում: - Լավ, ւաւճա՞ռը: - Խռովությամբ են ղբաղվել, բնականաբար՝ ւաւերաղմի ժամանակ ներքին Հոդսերի առիթ չի ւրվում: - Որւե՞ղ են իռովություն բարձրացրել: - Ամեն ւեղ: Հասկացա: Հավանաբար ինչ-որ մի ւեղ 2-3 ղինվոր ղառանցել են ու ւաւրվակ ÷նւրող կառավարությունն էլ դա ւաւճառ է Համարել դողության ն ոճրադործության առաջ նոր դռներ բանալու Համար: Ակներն էր, որ ւաչ-

Նեւիմ Մ., նչվ. աչի., էջ 116:

ւոնյաները, ոսւիկանները, քաղաքաւաՀ ղորքերը ջանալու էին օդւվել այդ ւաւճառներից ու ւաւրվակներից, որովՀեւն առաջին դեւքերի (1894-96 թթ. ջարդերի) Համը բերաններն էր մնացել1:

ԱՄԱՍիԱ 1915 թ. աւրիլին ձերբակալվեցին քաղաքի 16 Հայ կուսակցական դործիչներ, մայիսին բանւ նեւվեցին ուսուցիչները, Հոդնորականները, մյուս մւավորականները, որոնց իմբերով քաղաքից Հանեցին ն Սաղդաղի ձորում կացնաՀարելով սւանեցին: Հունիսի 15-ին Հրաւարակվեց ւեղաՀանության Հրամանը: Մի իումբ երիւասարդներ լեռ բարձրացան, մարւնչեցին ջարդարարների դեմ ու այդւես ղոՀվեցին: Հունիսի 20-ից ամասիացիները բռնադաղթվեցին երեք քարավաններով: Բաղաքում թողնվեցին միայն մի քանի որակյալ արՀեսւավորներ: Տարադրվածների առաջին քարավանը ջարդեցին Թոքաթի ճանաւարՀին՝ Սարը կըչլա վայրում ն Մալաթիայում: Երեիաներին իլում էին ծնողներից ու վաճառում մաՀմեդականներին: կենդանի մնացածներին երեք ամիս չարունակ քչեցին Հարավ: Երեք ամիս անց ամասիացիների քարավանների մնացորդները Հասան Սուրուճ: Սուրուճում սկսվեց Համաճարակը: 20.000 ւարադրվածներից Սուրուճում 1915 թ. դեկւեմբերին մնացել էր 1800 Հոդի, որոնց մի մասին 1916-ի դարնանը քչեցին Դեր Զոր: Որ Ամասիայի Հայության բնաջնջումը թելադրված էր ւեւական մարմինների կողմից, վկայում են Ամասիայի ոսւիկանաւեւ Նուրիին Մուամմերի Հեռադրի Հեւնյալ ւողերը. «Հայերին ուղարկեք կարճ ճանաւարՀով, չրջանցելով Եվդոկիան»2: Բայց քանի որ Եվդոկիան չրջանցելը դործնականում անՀնար էր, աւա Հեռադիրը ւաՀանջում էր ոչնչացնել աքսորվողներին: Երբ Մարղվանում մի միսիոներ քաղաքի իչիանությանը բողոքեց ւեղի ունեցող չարադործությունների դեմ, նրան ւաւասիանեցին, թե Հայերին վերացնելու վերաբերյալ Հրամանը վերնից է ւրվել3: Ամերիկյան «Ըսոոօոէ Աiտէօո) Խaջaշiոօ» ամսադիրն իր 1917 թ. նոյեմբերի Համարում Հրաւարակեց Մարղվանի Անաւոլիական քոլեջի ւնօրեն Զ. Ուայթի վկայությունները՝ «Թուրքերը Հայերին սւանում են կացնով» վերնադրի ւակ: 1915 թ. օդոսւոսի 13-ին Ամասիայի Օրթա Բեոյ ն Հաջի Բեոյ բնակավայրերից Հավաքեցին ւարբեր սեռի ն ւարիքի 700 Հայի: Նրանց քարավանը օդոսւոսի 22-ին Հասավ Բողաղլյան: Այսւեղ քարավանն ուղեկցողներին միացավ մաՀմեդական ամբոիը: Թենե իան վայրում ւղամարդկանց առանձնացրեցին քարավանից ու ւարան մի լքված իջնանաւուն, որւեղ նրանց մու

Նեւիմ Մ., նչվ. աչի., էջ 84-86: Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 107: Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., էջ 67:

եղած դրամն ու իրերը իլեցին ն բոլորին Հանձնեցին ղինվորներին ն մարդասւանների իմբերին: Վերջինները նրանց իմբերով միմյանց կաւեցին ն ոչնչացրեցին: 250 Հոդու սւանեցին կանանց ու երեիաների ներկայությամբ: Բարավանում մնացին միայն կանայք, ծերեր ն երեիաներ, որոնց քչեցին էսքիչեՀիր (կայսերիից Հյուսիս), որւեղ թուրքերը Հա÷չւակեցին դեղեցիկ կանանց, աղջիկներին ու ւղաներին: Մնացածին ւարան Ադանայի ուղղությամբ: ՃանաւարՀին ժանդարմները յուրաքանչյուր ընւանիքից ւաՀանջեցին 40 ղուրուչ1: «Լiէօոaո) Սiջօտէ» թերթի 1919 թ. Հունիսի 7-ի Համարում մեջբերված են Բարլեւի իոսքերը. «Սվաղում մի ÷ոքր աղջիկ ւաւմեց, որ թուրքերն իր Հորն ու մյուս ւղամարդկանց միմյանց կաւեցին, իոչւանդեցին ն աւա սւանեցին»: Երբ 1918 թ. դարնանը անդլիացիները դրավեցին Սիրիան, ÷րկվեց 1800 ամասիացի Հայ, որոնցից 650-ը վերադարձավ Հայրենի քաղաք: Սւեղծվեց Աղդային վարչություն, որը դործեց մինչն 1923 թ. ն ղբաղվում էր ամասիացիների ւունդարձի ինդիրներով: Սակայն դա երկար չւնեց: Շոււով Ամասիան լրիվ Հայաթա÷վեց:

ՄԱՐԶՎԱՆ Մարղվանի 22.000 բնակչից 12.000-ը Հայ էր: 1915 թ. մայիսի սկղբից ւեղի ունեցան ղանդվածային ձերբակալություններ: Տեղի ամերիկյան քոլեջի միսիոները դրում է, որ Հայերի դեմ մաՀմեդական բնակչությանը դրդռելու Համար իչիանությունները իոչւանդումների միջոցով մի քանի Հայի Հարկադրեցին «իոսւովանել», թե Հայերի մու մեծ քանակությամբ ղենք կար: Լե÷սիուսը վկայում է. «Անոնք, որ չարչարանքներն ի դործ կը դնէին, առաջուց ղոՀին կը Հաղորդէին, թէ ի՞նչ ւեսակ իռովութիւններ կը սւասէին իրենից եւ կը ծեծէին ղայն, մինչեւ որ իրենց սւասածը ձեռք անցունէին»2: «Ըսոոօոէ Աiտէօո) Խaջaշiոօ»-ը 1917 թ. նոյեմբերին դրում է, թե Մարղվանում «բռնադաղթն սկսվեց դիչերը: Գեղեցիկ կանանց ու աղջիկներին առանձնացրեցին ն վաճառեցին 2-4 դոլարով... իչիանությունների կարդադրությամբ՝ քաղաքի Հայոց դերեղմանաւունը Հերկեցին ու ՀացաՀաւիկ ցանեցին»: Միսիոներներից մեկը Մարղվանի ւեղաՀանության մասին ւաւմում է, թե ժանդարմները դիչերը կաւեցին 300 ձերբակալվածների ձեռները՝ իբր Ամասիա ւանելու Համար, սակայն Զիլե դյուղի մու կացիններով ջարդեցին: Թուրք ւաչւոնաւարն ասաց, որ այդ եղանակով ոչնչացվեց 1215 մարդ: Այն վրանից, որւեղ Հարցաքննում ու իուղարկում էին ղոՀերին, քիչ Հեռու մեծ ÷ոս ÷որեցին: Հինդական Հայի, մերկ ու ձեռքերը կաւած, բերում էին ÷ոսի մու, ծնկի իջեցնում ն կացնով կամ սրով սւանում էին: Սկղբում կանանց ու երեիաներին

R 14088, 4.. 30012. Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., էջ 65:

աղաւ արձակեցին, բայց Հեւո Մոսուլ ուղարկեցին1: Հունիսի սկղբներին Մարղվանում,- վկայում է Հ. Ֆիրբյուիերը,- կարմրած երկաթի ն աչքեր Հանելու միջոցով Հարկադրում էին ասելու ղենքերի թաքսւոցների ւեղերը, ն երբ իոսւովանությունը սւացան, այդ մասին լուրը լայնորեն ւարածեցին մաՀմեդական բնակչությանը դրդռելու Համար: Աւա Հավաքեցին «բոլոր ւարիքի ն իավի ւաւկանող ւղամարդկանց, ինչւես նան Հիվանդներին, որոնց դուրս քաչեցին անկողնուց: Նրանց բաժանեցին 30-150 Հոդիանոց իմբերի ն աքսոր քչեցին: ՃանաւարՀին նրանք բոլորը անինա կուորվեցին: կանանց ու երեիաներին թույլաւրեցին իրենց Հեւ սննդամթերք վերցնել միայն մեկ օրվա Համար: Բաղաքի 12.000 Հայից միայն մի քանի Հարյուրը ÷րկվեցին: Վիրավոր Հայ ղինվորը ռաղմաճակաւից վերադառնալիս Հայրենի ԾիլեՀա դյուղում ւեսավ, թե ինչւես էին Սեբասւիայի թեմի առաջնորդին ւայւել: Վալին ցինիկաբար Հայւարարեց, թե «չէր կարելի թույլ ւալ, որ եւիսկուոսը մեկներ Հեւիուն»: ԾիլեՀա դյուղի ւղամարդկանց իրար կաւեցին, քչեցին դյուղի կենւրոն ն սւանեցին բոլորի աչքի առաջ: Մի կնոջից ւաՀանջեցին մաՀմեդականություն ընդունել, ն երբ Հրաժարվեց, սվինաՀար արեցին երեիաների աչքի առաջ2:

ՆաՀանդի կառավարական մեքենան ամբողջությամբ, բանակը, ոսւիկանությունը, մաՀմեդական իուժանը, քրդական ն չեչենական ավաղակաիմբերը մասնակցեցին Փոքր Հայքի 370.000 Հայության ջարդին: Մուամմերը Սեբասւիայի նաՀանդից ւեղաՀանվածների վերաբերյալ ՆԳ նաիարարությանը ներկայացրել էր Հեւնյալ ւվյալները: Սեբասւիայի սանջակ՝ ընդամենը 77.037 Հայ, որից Սեբասւիայի կենւրոնական կաղա՝ 23455. Աղիղիեի կաղա՝ 939, Թռնուղեն՝ 13113, Ենի իան՝ 1366, կոչասար՝ 11347, Զառա՝ 5978, Տիվրիկ՝ 8262, Դերենդե՝ 2783, կյուրին՝ 7606, Ղանղալ՝ 3088 Հայ: Ըսւ Մուամմերի Հեռադրի՝ Ամասիայից ւեղաՀանվել էին 22871, Թոքաթից՝ 20403, Շաւին ԳարաՀիսարից՝ 20271 Հայ: Մուամմերի Հեռադրի (1915 թ. Հռւլիսի կես) մեջ կան Հեւնյալ ւողերը. «Վիլայեթում ւարադրությունն ավարւված է: Տարադրված-քչված Հայերի թիվը վիլայեթում նաիաւեսված էր 160 Հաղար: Սակայն Հայերի մի մասը ԳարաՀիսարի ն Ամասիայի դեւքերի ժամանակ բնաջնջվել ու սւանվել է, դրա Համար էլ վիլայեթից ւարադրվածների թվի մասին ւոմարներում արձանադրվածն ընդունելի է»3: ՍեբասւաՀայության կուորածների իրականացմանը մասնակցել են ժանդարմներ, չեթեներ, ոսւիկաններ, սւաներ ն նրանց Հեւ դործակցող Հաղարա1

R 14093, 4.. 24663. Ôèðáþõåð Ã., Àðìåíèÿ 1915, Åð., ñ. 54-55. Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 106-107:

վոր թուրքեր: Սակայն դլիավորն էր 3-րդ բանակի Հրամանաւար ՄաՀմեդ Բյամիլը: Սանդերսի բնութադրմամբ՝ նա որւես ղինվորական ոչնչություն էր, բայց նան Հայակեր էր, Բ. Շաքիրի մերձավոր դործակիցն էր, որը էրղրումում դերմանական Հյոււաւոս Շոյնբերդին ասաց. «Պաւերաղմից Հեւո այս վայրերում որնէ Հայի դոյությունը ցանկալի չէ»: Նա եռանդուն մասնակցություն ունեցավ ամբողջ Արնմւյան Հայասւանի Հայության բնաջնջման դործին, որն ավարւելուց Հեւո մեկնեց կ. Պոլիս ու դարձավ էնվերի իորՀրդականը: Սեբասւիայի Հայերին Հասցված նյութական վնասը կաղմեց 500 մլն. դոլար: Հաչվվում է, որ յուրաքանչյուր սեբասւացի Հայն ուներ 50 օսմանյան ոսկուն Համարժեք ունեցվածք, ընդամենը 18.5 միլիոն ոսկի: Հ. Նադդաչյանն այս թվերի իրական լինելն աւացուցում է Հեւնյալ կերւ: 1914 թ. Հուլիսի 21-ի ղինվորադրությունից աղաւվելու Համար Հայերը վճարեցին 12 քարյուղի թիթեղ ոսկի: Թեքելիֆի-Հարբիե անվան ւակ իչիանությունները վերցրեցին մեծ քանակությամբ մթերք: ՏեղաՀանությունից առաջ Հայերն ամերիկացի միսիոներներին Հանձնեցին մեծ քանակությամբ ոսկեդրամ ն դոՀարեղեն, չաւ Հարսւություններ թաղեցին ւների Հաւակներում, այդիներում ն այլուր: Թուրքական կառավարությունը ւիրացավ օսմանյան բանկերում Հայերի ավանդներին: Հայերից բռնադրավված ունեցվածքի չնչին մասը ղինադադարից Հեւո Հանձնվեց առաջնորդարանին: Հայերը մեծ դումարների ավանդներ ունեին միջաղդային ինայողական ն աւաՀովադրական Հիմնարկներում: Գոյություն ունեին վիթիարի թվով ւարւամուրՀակներ, որոնց մեջ մեծ ւոկոս էին կաղմում կառավարության ւարւքերը Հայերին: Բարավանների անվւանդության Համար ամեն օր մուծվում էր 30-50 ոսկի: Այդ քարավաններից կողոււվեց մեծ քանակությամբ Հարսւություն: Մի քանի վկայություն: Ամասիայի Հայերի վաիճանի մասին Հեղինե իդնաւոսյանը ւաւմել է. «1915 թ. Հուլիսի 25-ին... ւեղի դայմադամը մեր քարավանից 1500-ի չա÷ աղջիկներ ընւրեց ն վաճառեց դյուղացիներին... Ամասիայից 18 Հաղար Հոդի ւարադրվեց: Ութ ւղամարդ ն իննսուն կին միայն մնացին»: «12 ժամ չարունակ,- դրում է նա,- որնէ կաթիլ ջուր չէինք իմել: Զուր իմելու թույլւվություն ինդրող 25 կանանց դեւում իեղդեցին: Այդ դիչեր ծարավից մեռավ 205 Հոդի... Օդոսւոսի 10-ին սւիւեցին, որ կրծքի երեիաներին դցենք: 500 երեիա ողջ-ողջ թաղեցին... Տեսա մի երեիայի, որ մեռած մոր կուրծքն էր ծծում»: Լուսի Ժամկոչյանը ւաւմում է, որ երկու վարդաւեւների ն 15 այլ Հոդնորականների Թոքաթի բերդում սոսկալի ւանջանքների ենթարկելուց Հեւո, նրանց աչքերը ÷որեցին, քիթն ու ականջները կւրեցին ն աւա այրեցին: Մեր քարավանի վրա Հարձակվեցին 25 ձիավոր թուրքեր, կողոււեցին Հադուսւները, դրանք մեր աչքի առաջ վաճառեցին քրդերին ն մեղ Հարկադրեցին ճանաւարՀը չարունակել մերկ վիճակում: Հուլիսի 26-ին ցեղաւեւ Հաջի Բեդրին ն իր մարդիկ մեր քարավանից ւղամարդկանց առանձնացրեցին ն մեր աչքի առաջ մորթեցին, իսկ մեղ այդ նույն ժամանակ Հարկադրում էին բղավել. «կեցցե՛ ՓադիչաՀը»:

Մի քանի օր արնի ւակ լրիվ մերկ քայլելուց Հեւո, այլնս չդիմանալով, չաւ կանայք իրենց դեւը նեւեցին: Հերմոն Հովսե÷յանը ւաւմել է. որ Մալաթիայի ու Ադըյամանի միջն ընկած մի վայրում ւեսել է 23 Հայ ադջիկների մերկ դիակներ, որոնց սեռական օրդանների մեջ քարեր էին մւցված: Ռաս ուլ-Այնի անաւաւը դիակներով էր ծածկված: Մի քանի թուրքեր այրում էին այդ դիակները ն դրամ ու ոսկի ÷նւրում: Աղիբեկ անունով մի բժիչկ ւաւմել է Հեւնյալը, «Երբ ինքը դւնվում էր Սվաղի վիլայեթի Մարղվան կաղայում, իմանալով, որ մի իումբ Հայեր սւանվելու են ուղարկվում, դնաց դայմադամի մու ն ինդրեց, որ իրեն թույլաւրեն ներկա դւնվելու այդ դործողություններին: Թույլւվություն սւանալով, նա դնում է դեւքի վայրը ն ւեսնում չորս դաՀիճների, որոնցից յուրաքանչյուրի ձեռքին կար մի երկար դանակ: Դաւաւարւյալներից 10ական մարդ առանձնացնելով, ժանդարմները նրանց մու էին ուղարկում: ԴաՀիճները Հայերին մորթում էին ոչիարի նման: Բժիչկը Հայւնում է իր ղարմանքը, թե ինչւե՞ս էին Հայերը մեռնում՝ առանց որնէ իոսք ասելու: ինչ վերաբերում է կանանց ու երեիաներին, աւա ժանդարմները նրանց կաւելով՝ բարձունքից ցած էին դլորում..»1: Բռնադաղթի 3000 Հոդիանոց քարավանն ուղեկցող թուրք ժանդարմը իոսւովանել է. «Բոլորը ղոՀվեցին, բոլորը մեռած են»2: Թուրքական բարբարոս իչիանությունները Հայասւանության դործի մեջ ներքաչել էին ամբողջ Հասարակությանը: ՄաՀմեդական ղանդվածները Հոժարակամ էին դնում դրան, որովՀեւն չաՀ ունեին՝ Հարսւությունների էին ւիրանում ու նան Հադուրդ ւալիս մաՀմեդական իրենց այլամերժ, մոլեռանդ կրքերին: Սեբասւիայի ճանաւարՀներին վիւում էին մաՀմեդական մարդասւանները: Նրանք այդ վայրերում դւնվում էին իչիանությունների Հանձնարարությամբ կամ ինքնակամ ն, ինչւես նրանցից մեկը իոսւովանեց, ճանաւարՀներին ՀերթաւաՀում էին «սւանելու անցնող Հայերին» ն այդ սրիկան արդեն Հասցրել էր սւանել 250 Հոդու3: էնդերեսում մի Հայի ւան ւաւին մեծ ւառերով դրված էր. «Մեր ւունը լեռնադադաթն է: Մեղ այլնս սենյակ ւեւք չէ: Մենք իմել ենք մաՀվան դառը բաժակը Դաւավոր մեղ այլնս ւեւք չէ»4: Բռնադաղթը Սեբասւիայի նաՀանդում նչանակեց, եթե մինչն աչիարՀամարւը նաՀանդում բնակվում էր 225.000, աւա ւաւերաղմի վերջին՝ 16800 Հայ5: Սակայն դա՝ չաւ կարճ ժամանակ: Շոււով Սեբասւիան լրիվ Հայաղրկվեց:

8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 248-250: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում: R 14092, 4.. 20411. «Ամէնուն ւարեցոյցը», ԺԶ. ւարի (1922 թ.). Հայ միւքը երէկ եւ այսօր:

ՇԱՊիՆ կԱՐԱՀիՍԱՐի ԱՍՏԵՂԱՑիՆ ԺԱՄՆ ՈՒ ՄԱՑՐԱՄՈՒՏԸ

Շաւին կարաՀիսարի սանջակն ուներ 16 դյուղ: Պաւերաղմի նաիօրյակին վարչաւարածքում բնակվում էր 95.000 մարդ, որից 25.000-ը՝ Հայ: Սանջակում բնակվում էին նան թուրքեր, քրդեր, չերքեղներ ն Հույներ: Դեռ 1914 թ. օդոսւոսին բանակ ղորակոչվեց 300 Հայ: Նրանց ոչ միայն ղենք չւվեցին ն ուղարկեցին չինարարության վրա աչիաւելու, այլն թուրք սւաները Հայ ւղաների Համար անւանելի ւայմաններ սւեղծեցին: Վիրավորում էին նրանց արժանաւաւվությունը, ծեծում էին, ամեն ւեսակի վիրավորանքներ Հասցնում: Հայերը նման վերաբերմունքին ւաւասիանեցին դասալքությունով: իչիանություններն սկսեցին նրանց Հեւաւնդել ու դաժանորեն ւաւժել: Դրան ղուդաՀեռ, թուրքական բանակում ծառայող Հայ ղինվորները ղինաթա÷վում ու ոչնչացվում էին: Դասալիքներ ն ղենք դւնելու ւաւրվակով իուղարկություններ էին կաւարվում, բանւ էին նեւվում բացարձակաւես անմեղ մարդիկ: 1915 թ. սկղբներից ղանդվածային ձերբակալություններն սկսվեցին, բանւ ւարվածների մեծ մասը ոչնչացվեց: Մայիսի վերջերին ձերբակալությունները ղանդվածային բնույթ սւացան: Սկսվեց Հայերի կողուոււը: Բռնադրավեցին նրանց ողջ ունեցվածքը՝ իանութներից մինչն օրվա Հացի ւաչարը: Դրա Հեւնանքով քաղաքի մաւակարարումը ձաիողվեց, իանութները դաւարկվեցին: Անելանելի դրությունից քաղաքի բնակչությանը Հանեց ւեղի առաջնորդ Վաղինակ ծ. վրդ. Թորիկյանը, որը Հաջողեց բավարար քանակությամբ սննդամթերք քաղաք ներմուծել: Մեծ թվով ւղամարդկանց, ծերերի ն դեռաՀասների վերածեցին չալակավորների ն դործածեցին ռաղմական բեռներ ւեղա÷ոիելու դործում: Նրանցից չաւերն սւանվեցին ճանաւարՀներին: Շաւին կարաՀիսարը մեկուսացած էր Հայկական չրջաններից, ինչը նույնւես դեր իաղաց, որ ւեղի Հայությունը մաւնվի ծանր կացության: Ամեն օր ձերբակալություններ, իուղարկություններ: Հայերի ղենքերը իլում էին, իսկ թուրքերին ղենք էին բաժանում: Ոսւիկանաւուն է կանչվում թեմի առաջնորդն ու դավադրաբար սւանվում: Հայերը դրանից Հեւո էլ Հույսը չէին կւրում, թե Հնարավոր էր լեղու դւնել, իուսա÷ել արյունաՀեղությունից: Շաւին կարաՀիսարը ռաղմաճակաւամերձ ւարածք էր, որւեղ կոււակված էին մեծ թվով ղորքեր ու ռաղմական ւեինիկա: Բանակը ն թուրք, քուրդ չերքեղ մոլեռանդ ղանդվածը չրջաւաւել էին սանջակը: Դեռ 1914 թ. Հոկւեմբերին թուրքական ղորքերը (մու 15000 ղինվոր) ԱՀմեդի Հրամանաւարությամբ ւեղակայվեցին էնւերես, Բյուրք, Մեսարա, Աղրավես, Բերթանոս, Վերի Ածււեր, Վարի Ածււեր ն մի քանի ուրիչ դյուղերում: Ասկյարները կողոււում էին Հայ դյուղացիներին, սւանություններ դործում: Հայ բնակչության վրա Հարձակումներ էին դործում նան Սեբասւիայում մարղված չեթեական երկու դնդերը (4000 մարդ): Բանւերից Հանեցին մաՀմեդական քրեական Հանցադործներին ն նրանց նույնւես ուղղեցին Հայերի դեմ: Զեթեների Հեւ էր Բել Հասանն իր ավաղակաիմբով, որը ւաւուՀաս դարձավ Հայ բնակչության Համար: Օր չէր լինում

առանց կրակոցի, սւանության ն բռնարարքների: Վաղինակ վրդ.ը դեռ 1914 թ. սեււեմբերի 20-ին դրել էր ւաւրիարքին. «Հայոց Հանդէւ անբարեացակամ վերաբերմունքը որոչակի կը չեչւուի ամեն օր քաղաքիս եւ չրջակայ Հայաբնակ դիւղերու մէջ՝ բռնի դրաւումներն ու ւարաւարՀակը ամենէն աւելի ու վերջին ծայր իսւութեամբ կը դործադրուի: Գնալով քաղաքին՝ վնասուողներուն ամենամեծ մասը դարձեալ Հայն է, որովՀեւեւ դրաւուած առարկաները՝ չաքար, ւայւ, կւաւ, քարիւղ մոմ, բրինձ եւ այլն, եւ այլն, Հայ իանութներէն առնուեցան, մինչդեռ թիւրքերուն նաիաւէս լուր ւրուելով՝ անոնք կա՛մ ւաՀեցին, կա՛մ իանութնին դոցելով իրենք ւաՀուեցան, իսկ Հայերու դոցուած իանութները բռնութեամբ բացին եւ ուղածնին առին»1: ինքնաւաչււանության նվաղադույն ÷որձ Համարվում էր աւսւամբություն ու նան՝ աջակցություն ռուսներին: Զնայած Շաւին կարաՀիսարի Հայությունը ռուսամեւ դործունեությամբ չէր ղբաղվում, բայց թուրքական բարբարոսություններն անւայման ուժեղացնում էին նրանց Հակվածությունը դեւի ռուսները. «Մենք ի՞նչ իղճով կռուի ւիւի ելլենք մեր աղաւարարի դէմ,ասում էին նրանք:- Նաիաւաւիւ կը Համարեմ կաիաղան բարձրանալ, քան թէ Ռուսիոյ դէմ կռուիլ, դնդակ արձակել անոնց ղինուորներուն վրայ, որոնց չարքերուն մէջ կան նաեւ Հայ ղինուորներ, մեր աղդակից ռուսաՀայ եղբայրներ...»2: Զարդերի Հրամաններ չեթեներին ւրվել էին 1914 թ. նոյեմբերի 16-ին, 20-ին ն դեկւեմբերի 16-ին: Հունվարին իղվեց կաւը քաղաքի ու դյուղերի միջն, միմյանցից մեկուսացվեցին նան դյուղերը: Փեւրվարի 8-ին չեթեները Հարձակվեցին Բյուրքի դյուղի վրա: Հայերը Համառ դիմադրություն ցույց ւվեցին: Դա բավական էր, որ Մուամմերը Բարձր Դռնից թույլւվություն ինդրեր «ջաիջաիելու Հայերի աւսւամբությունը»: էնդիրեսի դաղանաբարո դայմադամն սկսեց դյուղացիների իոչւանդումները՝ դաղում էին չիկացած երկաթով, քաչում եղունդները, ÷որում աչքերը: Դրանք ընդվղումներ առաջ բերեցին: Եղիայի լեռներում ձնավորվեց Հայդուկային իումբ: Դրան Հեւնեց Բյուրք դյուղի կանանց ու երեիաներին թունավորելով մեռցնելը: Մայիսի 12-ին, 23-ին ն 31-ին կ. Պոլսից դաղւնի Հրամաններ սւացվեցին Հայերի Հանդեւ ներողամիւ չլինել, նրանց չինայել: Շաւին կարաՀիսար քաղաքում երնացին ոսւիկանական ուժեղացված ջոկաւներ, լուրեր ւարածվեցին Վանի ն կ. Պոլսի իրադարձությունների մասին: Աղեւ էին դուժում կայսրության ւարբեր վիլայեթներում Հայերի ւեղաՀանությունները3: Առնոլդ Թոյնբին նկաւում է, որ ոչ թե ըմբոսւություններն էին ւեղաՀանությունների ւաւճառը, այլ ւեղաՀանություններն ու ջարդերն էին չաւինկարաՀիսարցիների ընդվղման ւաւճառը: 4000-ի Հասնող Հայ բնակչությունը չէր կարող չմւաՀոդվել իր ÷րկության Համար, ղենքով չՀասւաւել դոյաւնելու իր իրավունքը4:

Զաւէն Արք., նչվ. աչի., էջ 62: Տէր-Ցարութիւնեան Հ., Շաւին-ԳարաՀիսարի աւսւամբութիւնը, Թիֆլիս, 1917, էջ 46-47: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 629: 1օ)ո.օօ 4., 4ոոօոiaո 4էոօօiէiօտ..., ք. 70-71.

Բանւերից աղաւված Հանցադործները ոսւիկանների ուղեկցությամբ Հարձակում դործեցին քաղաքի չուկայի վրա: Հրոսակաւեւ Բել Հասանը 200 ավաղակներով սկսում է կողոււել ու սւանել: Բաղաքի Հայկական թաղերն ասւիճանաբար դաւարկվում էին: Գրեթե միաժամանակ քաղաք լցվեցին արՀեսւավորներ, դյուղացիներ, կանայք, երեիաներ, ծերեր: Նրանց մեջ կային նան ղենք ունեցողներ ն անմիջաւես ձնավորվեց աչիարՀաղոր՝ թուրքերի ն ոսւիկանության ունձդություններից ւաչււանվելու Համար1: Ծայր առան ÷ողոցային մարւեր: Հունիսի 2-ին Հայկական թաղերը չրջա÷ակվեցին, ոչնչացվեց 400 Հայ: Դա Հայերին մղեց ինքնաւաչււանության, որը կաղմակերւված կերւարանք սւացավ մարւերի ընթացքում: ԱկնՀայւ էր, որ թուրքերը դիւավորություն ունեին բնաջնջելու Հայ բնակչությանը, ինչը Համաիմբեց նրանց: Տարբեր քաղաքական կուսակցությունների ներկայացուցիչներ՝ Ղուկաս Դեովլեթյան (Ղուկաս Աղբար), Ավադ Տուրիկյան, ՇաւուՀ ն իսրայել Օղանյաններ, Գարեդին կարմիրյան, ՎաՀան Հյուսիսյան, Հմայակ կարադյողյան, Գասւար Ղուկասյան, ժողովի Հավաքվեցին: Ձնավորվեց Ռաղմական իորՀուրդ: ԽորՀուրդը քաղաքի Հայությանը ինքնաւաչււանության կոչեց, որոչեց ւաչււանության կեւերը, դրանց ւաւասիանաւուները: Բնակչության սննդի դործը կաղմակերւելու Համար առանձին Հանձնաժողով սւեղծվեց: Շ. Օղանյանին Հանձնարարվեց կաղմակերւելու Հայ բանւարկյալների ÷աիուսւը, ընթերցվեց Մուրադի նամակը, թե ինքնաւաչււանության նւաւակով 2000 Հոդով լեռ են բարձրացել ն մւադրություն ունեն չարժվել դեւի ռուսական սաՀման: Մուրադը չաւինկարաՀիսարցիներին առաջարկում էր միանալ իրենց: Ժողովը չարձադանքեց այդ առաջարկին, որովՀեւն քաղաքը չրջա÷ակված էր ն ժողովրդին քաղաքից Հանելն՝ անՀնար: ինքնաւաչււանությունն երկընւրանք չուներ: ՍաՀմանվեց իսւադույն կարդաւաՀություն. ով ÷որձեր կուսակցական վեճեր ՀրաՀրել, ենթակա էր մաՀաւաւժի, արդելվեց քաղաքից Հեռանալ առանց Ռաղմական իորՀրդի դիւության: Սկսեցին ւներն ամրացնել, ւաչււանական ւաւնեչներ սւեղծել: Բանդեցին ÷ողոցների սալաՀաւակները ու դրանցով դիրքեր կառուցեցին, դիրքերի վերածեցին մի չարք ւներ: Նչանաբանն էր՝ «Բնաջնջուելէ առաջ՝ բնաջնջել»: Հունիսի 2-ին 200 ոսւիկան չրջաւաւեց Հրաւարակը: Բել Հասանը թաղից թաղ էր անցնում ու ÷նւրում «դյուղերից եկած ÷աիսւականներ»: Նա ձերբակալում է 20 Հոդու, աւա միանում չուկայի վրա Հարձակվողներին, սւանություններ կաւարում, ղբաղվում կողուոււով: Հայերի դեմ դործում էր թուրքական 6000 Հոդանոց ռաղմական ուժ: Հունիսի 3-ին սկսվում է Հայկական թաղերի ռմբակոծությունը, սակայն Հաջողվում է կասեցնել թուրքերի առաջիաղացումը: Շ. Օղանյանի ջոկաւն անցնում է թչնամու թիկունք, մւնում է բանւ, բայց այնւեղ եղած բոլոր Հայերն սւանված էին: Շ. Օղանյանը սւանվում է, իսկ ջոկաւը Հաջողում է վերադառնալ:

կիւուր Ա., Պաւմութիւն Ս.-Դ. Հնչակյան կուսակցության, Հ. Ա, Պէյրրութ, 1962, էջ 449:

Հայերի ւները ÷այւաչեն էին ն թուրքերը Հաջողում են Հունիսի 5-ին դրանք կրակի ւալ: Հայերը Հարկադրված են լինում բնակչությանը մաս-մաս ւեղա÷ոիել բերդ: Թուրք իուժանը լցվում է Հայոց թաղերն ու սկսում կողոււել այրվող ւները: Թչնամին 12 թնդանոթից անդադար ռմբակոծում էր Հայկական թաղերը: Մի քանի օրում Հրո ճարադ դարձավ ու ավերվեց 3000 ւուն: Հայերը քաչվեցին բերդ՝ Հեւները ւանելով ինչ-որ քանակությամբ ւարեն, ղինամթերք, անասուններ: Բերդում աւասւանեց 5032 Հոդի: Բերդ ւեղա÷ոիվածներից ւղամարդ էր միայն 1500 Հոդին, իսկ կռվող՝ 150-ը: «Լa Ըaոքaոa» թերթը 1915 թ. Հոկւեմբերի 27-ին դրում է. «կարաՀիսար քաղաքը կողոււվել ն Հրկիղվել է ղորքերի կողմից: Հայկական թաղամասը վերածվել է մոիրակույւի: Այրվեցին նան դրա Հարնանությամբ եղած 800 թուրքի ւներ: Եկեղեցին ն առաջնորդի բնակարանը ՀրդեՀեցին»: Թուրքերը Հարձակվում են միջին մասի թաղերի վրա: Հայերը նրանց կրակի ւակ են առնում ու չաւերին ոչնչացնում, աւա Հրկիղում են թուրքերի ւները: ՆաՀաւակի ձորում թուրքերը ծանր կորուսւներ են կրում: 8500 Հայեր ամրանում են բերդում ու ժայռերում, ծերւերում ու քարանձավներում: Բերդի կարնոր կեւերի ւաչււանությունը Հանձնվեց 5-25 Հոդանոց մարւական իմբերին: Բնակչությունը Հավաքվել էր բերդի ւարսւի Հեւնը ն դա վերածել ւաչււանության առաջին դծի: Երղնկայից ու Սեբասւիայից Նեջդեթի Հրամանաւարությամբ նոր ղորքեր են դալիս: Բաղաքի բերդը կառուցված էր աւառաժների վրա, այնւեղ Հնարավոր էր մւնել միայն Հայկական թաղով, որն իչիում էր քաղաքի վրա: Բերդի կենւրոնում միջնաբերդն էր, որը կարող էր ւեղավորել 1200 Հոդանոց ղորք: Միջնաբերդի մու իոր ջրՀոր կար: Հայերն ունեին 320 Հրացան, 330 աւրճանակ, չուրջ 500 ձեռնառումբ ն ղենքեր, որ նրանք վերցնում էին սւանված թուրքերից: կռիվն ընթանում էր յուրաքանչյուր ւան ն դիրքերի ամեն մի Հաւվածի Համար: կռիվները դնալով ավելի ու ավելի արյունաՀեղ էին դառնում1: Հունիսի 9-ին մութեսարիֆը մի Հայ կնոջ միջոցով առաջարկում է Հանձնվել՝ իոսւանալով ինայել Հայերի կյանքը: Ռաղմական իորՀուրդը մերժում է այդ առաջարկը: Հունիսի 10-ին թուրքերը վերսկսում են ռմբակոծությունը, սակայն բերդը դրավելու նրանց բոլոր ÷որձերը ձաիողվում են: Հունիսի 15-ին վալի Մուամմերը նոր բանադնաց է ուղարկում առաջարկելով Հանձնվել, այլաւես «թնդանօթներով Հիմէն կործանելու է բերդը»2: Հայերը նորից են մերժում: Երկու օր չարունակ բերդը ռմբակոծվում է, բայց աւարդյուն: Զնայած մեծ ավերածություններին, բերդը կանդուն մնաց, թչնամին մեծ ղոՀեր ւալով Հեւ քաչվեց: Սակայն Հայերի ւաչարներն սւառվում էին, անթաղ դիակները՝ նեիում, Համաճարակը թակում էր բերդի բնակչու-

Ակունի Ս., նչվ. աչի., էջ 216 Արամ Հայկաղ, Շաւին-ԳարաՀիսարը եւ իր Հերոսամարւը, Նիւ Եորք, 1957, էջ 207:

թյան դռները: Թչնամու անընդմեջ ռմբակոծությունները թույլ չէին ւալիս մեռածներին ու սւանվածներին թաղել: Հունիսի 19-ին Մուամմերը նոր բանադնացներ է ուղարկում Հանձնվելու ւաՀանջով: Սովն ու ծարավն արդեն ւիրաւեւող էին, Հայերի մեջ եղան մարդիկ, որոնք ւաւրասւ էին թուրքերի Հեւ բանակցություն սկսելու, սակայն մեծամասնությունը դւնում էր. «Մեռնելու երկու ձեւ կայ, ւաւուաւոր եւ անւաւիւ մաՀ. թող աչիարՀը լսէ, թէ՝ չաւինդարաՀիսարցիք ւաւուով մեռան»1: Թչնամին ավելի մեծ ուժեր է մարւի նեւում: Հունիսի 23-ին ղինվորները թնդանոթային կրակի ւաչււանությամբ չորս ուղղություններով դրոՀի են անցնում: Հայերը Համառ դիմադրություն են ցույց ւալիս, թչնամուն ծանր կորուսւներ ւաւճառում, սակայն թուրքերից 70 Հոդի Հաջողում է Հյուսիսային կողմից մադլցել բերդը: Թչնամուն կանդնեցնելու մի միջոց կար՝ միջնաբերդի վերնում կանդնած Հացթուի կանանց Հաւվածը, որոնք, սակայն, ռումբեր չունեին: Ռումբ նրանց Հասցնում է 14-ամյա Հմայակ Թնեքելյանը որը քիչ անց ղոՀվում է: կանայք ռումբը նեւում են թուրքական իմբավորման վրա ն իուճաւի մաւնում: Բերդը վերածվել էր կրակի Հսկա օղակի ÷ոթորկաիառն անձրնի նման ւեղացող դնդակների ւարա÷ի ւակ. Համաւարած ծուի, քանդված ու կիսաքանդ ւներ, ածիացած դերաններով անանցանելի դարձած ÷ողոցներ, իավարի մեջ կորած Հսկա ժայռ: Օրական Հայերի վրա 300 ռումբ էր նեւվում: Դիմադրությունը թե՛ սոսկալի էր ն թե՛ իելաՀեղ. կյանքի ու մաՀվան անՀավասար ւայքար Հղոր թչնամու դեմ: Բերդն ու ժողովուրդը դիմադրում էին 6000 կանոնավոր ղորքի ն 10.000 բաչիբողուկի Հարձակումներին: Հեւ մղվեց չորս ընդՀանուր դրոՀ: Հայերը կռվում էին երդելով, կռվում մեծ իանդավառությամբ: Նրանք կարծես ուրաի էին, որ Հնարավորություն է սւեղծվել կռվելու, ղենք արձակելու Հարյուրամյակներ չարունակ իրենց ճնչող, նվասւացնող ուժերի դեմ: Սակայն նրանց վիճակն ավելի քան ծանր էր, այլնս չկար ո՛չ ւարեն, ո՛չ ռաղմամթերք, իսկ ռուսական բանակն էլ ուչանում էր: Հարցը քննարկվում է Ռաղմական իորՀրդի նիսւում: կարծիքները բաժանվում են. մի մասն առաջարկում է ճեղքել ւաչարման դիծը ն դուրս դալ, իսկ մյուսները դա վւանդավոր են Համարում ն ւաՀանջում անձնաւուր լինել: Հունիսի 25-ին, այսինքն՝ ինքնաւաչււանական կռիվների 23-րդ օրը, առաջին առաջարկության կողմնակիցները (800 Հոդի) Ղուկաս Դեովլեթյանի ն ՎաՀան Հյուսիսյանի դլիավորությամբ Հնարամիւ սրընթաց Հարձակումով ճեղքում են թչնամու օղակը ն բարձրանում են էնդերես լեռը: իսկ մյուս առաջարկության կողմնակիցները մնում են բերդում: Առավույան բերդի վրա սւիւակ լաթ կաիվեց: Բերդից դուրս եկածները ւարւիղանական կռիվներ են մղում, թչնամուն կորուսւներ ւաւճառելով ն իրենք էլ կորուսւներ ւալով չարժվում են դեւի կիրասոն-Օրդու: ԶոՀվում են Ղուկաս Աղբարը, նրա ղինակիցներից չաւերը, իսկ մնացածները կարողանում են միանալ ռուսական բանակին2:

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 777: Տե՛ս Տէր-Ցարութիւնեան, նչվ. աչի.:

Ճակաւադրական ճակաւամարւը ւեղի ունեցավ Հունիսի 20-ին: Թուրքական թնդանոթների ռմբակոծություններին Հայերը ւաւասիանում էին Հրացանային Համաղարկերով: Բանդվում են Հայերի դիրքերը, ղոՀվում են Հայ մարւիկները, սւառվում է ռաղմամթերքը, բայց դիմադրությունը չարունակվում է: Թուրքերը իորամանկում են, նրանց մի իումբ ներկայանում է որւես Հայ ֆիդայի, իաբում է ւաւանի ւաՀաւաններին ու մւնում է բերդ: Սկսվում է ձեռնամարւ: Թուրքական ռումբ է ընկնում բերդի այդ մասում ն «թուրք ֆիդայիները» սարսա÷աՀար ÷աիչում են: Թչնամուն Հանձնվելու ÷ոիարեն, բերդում մնացածները թույն են ընդունում: Սակայն երկու օր թուրքերը չէին Համարձակվում մւնել բերդ: Միայն Հունիսի 29-ին նրանք իուժեցին ներս ն կուորեցին կենդանի մնացած կանանց, ծերերին ու երեիաներին: Մայրերը երեիաներին դրկած նեւվում էին ժայռերից: Թչնամուն ուժեղ դիմադրություն ցույց ւվեցին նան մի քանի Հայկական դյուղեր: ԱՀա թե ինչւես է Շաւին կարաՀիսարի իրադարձությունները ներկայացնում Թալեաթը. «կոմիւեները (Հայկական կուսակցությունները) իրենց անդամներից չաւերին այսւեղ էին ուղարկում իբրն ուսուցիչ ն Հոդնորական, որոնք աւսւամբական մւքեր էին ւարածում... Մի Հոդնորական ամբողջ նաՀանդը չրջադայելով ժողովրդին ղինված աւսւամբության էր դրդռում: 1915 թ. Հունիսի 2-15-ին Հայկական թաղամասում ղենք դւնելու Համար իուղարկություններ կաւարող ոսւիկաններն սւանվեցին», Հեոադրալարերը կւրեցին ու քաչվեցին բերդի ներսը: «Այսւեղ Հավաքված էր մեծ քանակությամբ ռաղմամթերք ու ւարեն: կրակի ւրվեց ամբողջ քաղաքը, Հաղիվ 100 Հոդի աղաւվեց: Դրսից բերված ղորամասերը ւաչարեցին բերդը: Հայերը 25 օր ւաչււանվեցին... 300 Հայ կարողացավ ÷աիչել: Մյուսները կանանց ու երեիաների Հեւ Հանձնվեցին... Սւանվեց երկու սւա ն 84 ղինվոր (թուրքերից)»1: իրադարձությունների նկարադրության Հարցում Թալեաթի Հեւ կարելի է ն չվիճել, բայց անՀնար է չասել, որ այդ դաՀիճը սւում էր, երբ ամեն ինչի ւաւճառը Համարում էր Հայ կոմիւեների ու Հոդնորականների աւսւամբական քարողչությունը: Ա. Թոյնբին դրում է. որ Շաւին կարաՀիսարում 4000 Հայեր, ի ւաւասիան արւաքսման ւաՀանջի, ղենքի դիմեցին ն թուրքական ղորքին դիմադրեցին մայիսի կեսերից մինչն Հուլիսի սկիղբը: Թուրքերը Համալրումներ ն Հրեւանի բերեցին ն քաղաքը Հեչւությամբ կործանեցին2: կռիվները չարունակվում են մինչն Հունիսի 28-ը, երբ կռվելն արդեն անՀնար էր: Ո՛չ կռվող էր մնացել, ո՛չ ÷ամ÷ուչւ ն ո՛չ էլ սննդամթերք: Ականաւեսը Շաւին կարաՀիսարի ւաչււանության վերջին օրվա՝ Հունիսի 29-ի մասին ւաւմում է. «Այսօր ամենքն ալ ուքի վրայ ելած են: Բերդին մէջ եղած բոլոր ւաչարը Հաւած է եւ ամեն յոյս կորած: Բոլորին ալ յայւնի է, որ այսօր վճռական օր է: Տղամարդիկ կաղմ ու ւաւրասւ կը սւասեն

Թալեաթի Հուչերը, էջ 75: 1օ)ո.օօ 4., նչվ. աչի., էջ 69-72:

Հրամանի: կիներն ու ÷ոքրիկ ւղաները, չրջաւաւած անոնց չորս բոլորւիքը՝ կու լան եւ կ’անիծեն իրենց սեւ բաիւը: Վայնասունը ինկած է ամբողջ բերդին մէջ: Աղիողորմ ճիչերն ու սրւմաչուք Հառաչանքները քարերն անդամ կը յուղեն: Անմեղ Հրեչւակի ւէս սիրուն երեիաները՝ բնաղդմամբ ÷աթթուած իրենց ծնողներուն՝ չեն ուղեր բաժնուիլ, ամենքը աւրիլ կը բաղձան, ամենքը աղաւուել կուղեն, սակայն աղաւութիւնը ծածկուած է սեւ քօղով: Շաւ մը կիներ, իրենց ամուսիններէն բաժնուելէն առաջ թոյն ընդունած են արդէն եւ սոսկալի ւանջանքներով դեւնին վրայ կը ւաւլւկին՝ իրենց վերջին Հրաժեչւը ւալով աչիարՀին, այն աչիարՀին, որ դժոիք մը եղաւ իրենց Համար: Անոնց չորս բոլորը ս÷ռուած են երեիաներու թունաւորուած դիակներ: Տղամարդերէն չաւերը՝ անկարող ւեսնելու ն դիմանալու այդ աննկարադրելի ւանջանքները, կիներեն կինդրեն, որ իրենց մեկնելեն վերջ ընդունին թույնը»1: Գերմանացի սւա Շուլենբուրդը կարաՀիսարի մասին ւաւմում է, որ նա չաւ դեղեցիկ քաղաք է, ծովի մակերնույթից 1500 մ բարձրության վրա՝ երկու բարձունքներով, որոնցից մեկն Հին բերդն է: Առնւրի աչիույժ կենւրոն էր: ինքնաւաչււանության (1915 թ.) ընթացքում քաղաքը դրեթե ամբողջությամբ ՀրդեՀվեց՝ 5000 ւնից կանդուն մնաց չուրջ 100-ը: Բերդում ամրացան 4000 ւղամարդ, կին, երեիա ու կրակի ւակ առան քաղաքը: ՊաՀանջվեցին 20 օրվա մարւեր, 9-ը դաչւային թնդանոթներ ն 2500 Հեւնակ՝ բերդը դրավելու Համար: Բոլորն սւանվեցին, բացի աղջիկներից, որոնց ւարան ն այժմ նրանց կարելի է դւնել ւարածքի բոլոր Հարեմներում որւես ծառաներ: Հայերը քարերից սւեղծել էին ամուր ւաչււանական դծեր, որոնք Հեւադայում չուռ ւվեցին ղոՀվածների վրա: Ամենուրեք թա÷ված են Հադուսւի մասեր, դանդեր, կանանց կւրված մաղեր ն մարմնի այլ մասեր: Բերդում ընկած էին մի քանի Հարյուր դիակներ: կռվում էին ծեր ու մանուկ: կռվողներին ոդնորելու Համար դւրոցականները Հայրենասիրական երդեր էին երդում: Դիրքերում Հաճաի էին Հնչում «կեցցե՛ Անդրանիկը», «կեցցե՛ Շաւին կարաՀիսարի ÷առքը» նչանաիոսքները: Ոչ միայն Ամասիայում ու Շաւին կարաՀիսարում, այլն մի քանի ուրիչ բնակավայրերում Հայությունը Համառ դիմադրություն ցույց ւվեց ջարդարարներին: Զարնանդի «Турция и пантюркизм» (Փարիղ, 1930) դրքի առաջաբանում Ա. Մանդելչւամը դրում է. «Սեբասւիայի վիլայեթի Դուղասար, Գավրա, Խոսան, Խանձոր ն այլ վայրերի Հայերը ւաւերաղմի սկղբին ամեն ինչ արեցին թույլ չւալու Հայ-թուրքական որնէ բաիում, բայց երբ ւեսան, թե իրենց այս կրավորական դիմադրությունը որնէ օդոււ չունի, դիմեցին ղենքի ն երկար օրեր ւաչււանվեցին: Շաւին կարաՀիսարի ն Ամասիայի Հայերը Հաջողեցին մինչն իսկ թուրքերին քչել իրենց քաղաքներից, բայց դերակչիռ ուժերի կողմից նրանք ոչնչացան մինչն վերջին մարդը: (Մուրադի ւաւմածը. կաւույւ դիրք): Շաւին կարաՀիսարի դեւքը թուրք Հիչաւակադիրը ւաւմում է այնւիսի լւիրչ ու այլանդակ կերւով, որի դադւնիքը միայն թուրքերը դիւեն. «Այս ւարվա Հունիսի սկղբներին Հայերը Հանկարծակի ն առանց որնէ չարժառիթի

Տէր-Ցարութիւնեան, նչվ. աչի., էջ 103:

Հարձակվեցին Շաւին ԳարաՀիսար քաղաքի վրա ն ՀրդեՀեցին իսլամների թաղը: Ութ Հարյուր աւսւամբներ, որոնք ÷ակված էին քադաքի միջնաբերդում, լսել անդամ չուղեցին կայսերական կառավարության Հայրական իորՀուրդները ն Հաչւարար առաջարկները: Նրանք ւաւճառ եղան Հարյուր Հիսուն մարդու սւանության, որոնց թվում ն ժանդարմերիայի Հրամանաւարի»: Սեբասւիայի ն Ցողղաւի 200 Հայեր չենթարկվեցին թուրքական ոճրադործություններին, 1915-ին քաչվեցին Ալիս դեւի Հյուսիսային կողմում դւնվող Ակդաղ լեռը ն մինչն 1918 թ. ղինադադարը մարւնչեցին ջարդարարների դեմ: Ակդաղի Հերոսամարւի մասնակիցների մի մասը կարողացավ միանալ Անդրանիկի Հրամանաւարության ւակ դործող ղորքերին: Ակդաղի քաջարի լեռնականները, առանց դրսից որնէ օդնություն սւանալու, Հին ու սակավաթիվ Հրացաններով, Հաճաի քաղցած, մարւնչում էին կանոնավոր բանակի, Հրանոթների դեմ ն Հաղթանակում: Անդամ ճակաւամարւի ւաՀերին էին ջոկաւի անդամները ղենք Հայթայթում. ւաւանիները սողում էին դեւի սւանված թչնամիները ն վերցնում նրանց ղենքերն ու ÷ամ÷ուչւները: Այդ մանկաՀասակներն էին իմբին աւաՀովում նան սննդով՝ բերելով մերձակա դյուղերից: Բաջությամբ առանձնաւես աչքի ընկավ Գյուլբենկ Գուլյանը: Խումբն անընդՀաւ Համալրվում էր ջարդերից մաղաւուրծ մարդկանցով, Հաճաի դալիս էին նան վիրավորներ, ծերեր, կանայք, երեիաներ: Նրանք ինամքի, սննդի կարիք ունեին: ԱնՀրաժեչւ էր նրանց ռաղմաճակաւային դիծն անցկացնել՝ ուղարկել Ռուսասւան: Այս ամենը դնալով դժվարանում էր: Մի կողմից կողոււված, ավերված դյուղեր, մյուս կողմից՝ թուրքերի չդադարող Հարձակումներ: Սկսեցին ռաղմամթերք ու սննդամթերք իլել բանակից ու ելուղակներից: Արամ Զավուչի ղեկավարած իումբը Հարձակվեց Զաթում Հանդրվանած ոսւիկանների վրա: Զնայած վերջինների մեծաթվությանը, Հայդուկների Հարձակմանը չդիմացան ու ÷աիուսւի դիմեցին: Հայերի դեմ ղորքեր ուղարկվեցին: Մինչն կոկորդը ղինված Հեծյալներին դիմակայում էր կիսաքաղց ÷աիսւականների մի ÷ոքրիկ իումբ, որը ժայռերի Հեւնից կրակ բացեց թչնամու վրա: կռիվը երեք ժամ ւնեց: Թչնամին 12 սւանված ն մի քանի ւասնյակ վիրավոր ւալով ÷աիուսւի դիմեց: Ճակաւամարւին մասնակցող կանայք բարձունքից քարե կարկոււ էին թա÷ում թչնամու դլիին: Թուրքերը որոչեցին սովամաՀության մաւնել Հայդուկներին ու ծնկի բերել: Նրանք կւրեցին մթերք Հայթայթելու բոլոր ուղիները, ՀրդեՀեցին ՀացաՀաւիկի դաչւերը: Սակայն Հայդուկները չՀանձնվեցին: Նրանք Հավաքեցին այրված արւերի Հաւիկները ն դրանցով սնվեցին: Թուրք դնդաւեւը բացականչեց. «Այս ժողովրդին նվաճել անկարելի է, ամեն նեղության ւոկում ն քարից Հաց է սւեղծում»: Զորս ւարի թուրքերը չկարողացան ընկճել Հայդուկներին: Արամ Զավուչի, Հաջի Փա÷աղյանի, Բենիամին Ե÷րեմյանի ն նրանց ընկերների անունները Հայ աղաւադրական չարժման Հերոսների անունների թվում են1:

Տե՛ս Գալուսւեան Գ., Գաբիկեան Ն., Ադ-Տաղի քառամեայ դոյամարւը, Մարսել, 1932:

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

ԽԱՐԲԵՐԴ - ՄԱՄՈՒՐԵԹ ՈՒԼ - ԱԶԻԶ

ՆաՀանդի վարչական ն ռաղմական կենւրոնը Խարբերդ քաղաքից մի քանի կիլոմեւր Հեռավորության վրա դւնվող Մեղիրե (Մամուրեթ ուլ-Աղիղ) ÷ոքրիկ քաղաքն էր: Այն վալու ն 11-րդ ղորաբանակի Հրամանաւարության նսւաւեղին էր: Խարբերդի դաչւում ավելի քան 100 դյուղ կար, յուրաքանչյուրը՝ 50-500 ւնով: Գյուղական բնակչության մեծամասնությունը նույնւես Հայեր էր1: Սակայն թե՛ Հայկական բնակավայրերի թվի ու թե՛ Հայերի թվաքանակի ւվյալներում իառնաչ÷ոթ է ւիրում: ի՞նչ էր Խարբերդի նաՀանդը մինչն Առաջին աչիարՀամարւը: Նա ղբաղեցնում էր 37800 քառ. կմ ւարածություն, ուներ երեք սանջակ՝ ԽարբերդՄեղիրե, Մալաթիա, Դերսիմ: կենւրոնական սանջակի կաղմի մեջ էին մւնում Խարբերդի, Արաբկիրի, կեւան-Մաւենի ն Ակնի կաղաները: Թուրքական ւվյալները նաՀանդի Հայ բնակչության թվի վերաբերյալ Հեւնյալն են: 1891 թ.՝ 74.206, ւաւերաղմի նաիօրյակին՝ 168.000 (բնակչության ընդՀանուր թիվը կաղմում էր 575.000): ՄաՀմեդական բնակչությունից 275.000-ը քրդեր էին, 136.000-ը՝ թուրքեր: Համաձայն նույն վիճակադրության՝ Խարբերդ քաղաքի 30.000 բնակչից Հայ էր 10.000-ը, Մալաթիայի 35.000-ից՝ 23.000-ը: ՆաՀանդի 360 բնակավայրերից Հայաբնակ էր 65-ը: Տարադրության ընթացքում ՆԳ նաիարարության ներկայացրած ւեղեկանքում Խարբերդի վալի Սաբիթը կենւրոնական սանջակի Հայ բնակչության թիվը նչում է 50.024, Մալաթիայի ն Դերսիմի սանջակներինը Համաւաւասիանաբար՝ 11.323 ն 12.859 Հոդի: Ամբողջ նաՀանդում՝ 74.206 Հոդի: Նա դրում է. «Վիլայեթի Հայերի թիվը ւեւք է Համարել 60.000, քանի որ թե՛ նաՀանդում, թե՛ աքսորավայրերում ն թե՛ ուրիչ նաՀանդներից այսւեղով անցածները, քանի որ դիմադրել էին կառավարական ուժերին՝ աւսւամբել են, մի մասն ընդՀարումների ժամանակ ղոՀվել է: Այդ ւաւճառով ւարադիրների թիվն ավելի է ւակասել: Վիլայեթում ւարադրությունն ավարւվում է: 52.000-ն արդեն ուղարկված է, 14.000-ի առաքումն ընթացքի մեջ է»2: Անդրադառնանք Հայկական ւվյալներին: Ըսւ ւաւրիարքարանի՝ Հայերի թիվը 1882 թ. 270.000, 1913 թ.՝ 168.000 Հոդի էր: Նույն թիվն է նչում նան Մարսել Լեարդը (Գր. ԶոՀրաւը): Մաղաքիա արք. Օրմանյան՝ երեք սանջակներում՝ Խարբերդ, Մալաթիա, Դերսիմ, Համաւաւասիանաբար՝ 57.000, 23.000, 18.500

Դնիս Լ., Սւանդի դաչւը, Ե., 2001, էջ 82: Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 121:

Հոդի: ինչւես նան Զմչկածակում՝ 9.000, Արաբկիրում՝ 19.500, Ակնում՝ 10.200 Հոդի: Ընդամենը՝ 137200 Հայ: Հայոց Աղդային ւաւվիրակությունը Խարբերդի Հայերի թիվը նչում է 204.000 Հոդի: Բրիւանական Հանրադիւարանի 12-րդ Հրաւարակության 30-րդ Հաւորի 197-րդ էջում կարդում ենք, որ 1914 թ. վիլայեթում բնակվում էր 130.000 Հայ: Եթե թուրքական աղբյուրները նաՀանդի Հայաբնակ բնակավայրերի թիվը նչում են 67, աւա Հայկական աղբյուրները՝ 180: Այսւիսով, վիլայեթի Հայերի, ինչւես նան Հայաբնակ բնակավայրերի թվի Հարցում թուրքական ն Հայկական աղբյուրների ւվյալների միջն ւարբերությունը կաղմում է 2.5-3 անդամ: Թուրքերը, Հավաւարիմ իրենց «վիճակադրական» ավանդույթներին, Հայերի թիվը կրճաւում էին մի քանի անդամ: 20-րդ դարի առաջին ւասնամյակին Խարբերդի նաՀանդում դործում էր 210 եկեղեցի, 18 վանք, 82 Հայկական դւրոց 6882 աչակերւով ն 157 ուսուցչով: Այս թվերի մեջ չեն մւնում կաթոլիկների, բողոքականների, ամերիկացի միսիոներների, դերմանական որբանոցների ն դւրոցների, ամերիկյան քոլեջի («Ե÷րաւ») Հայ աչակերւների, ուսանողների ն ուսուցիչների ու դասաիոսների թիվը: ինչւես ամբողջ Օսմանյան կայսրությունում, այնւես էլ Խարբերդում Հայերի իրավաքաղաքական ն սոցիալ-ւնւեսական վիճակը ծանր էր ն դնալով դառնում էր անւանելի: Սիամանթոն 1914 թ. Հոկւեմբերին դրում է. «Այս յուսաՀաւութեան, ղղուանքի, անկարելի սւրկութեան, ւոռնիկ Համակերւումի ... օրերուն մէջ, բովանդակ ծաղիկ Հայ երիւասարդութիւնը ծեր «բորենիները» ղինուոր ւարին... մինչն 45 ւարեկան... Դէւի մաՀ... Այլեւս Հայ եւ յոյն վաճառական կամ վաճառականութիւն չէ մնացած: կառավարութիւնը բոլորն ալ Հաւաքեց, թալանեց, կոդոււեց եւ դրաւեց, նոյնիսկ սւացադիր չի ւալով: Ամեն կողմ դրաւում, ոչ թէ ալիւր կամ կերւաս, այլ ինչ դւնեն... ամեն բան: Արդէն կը մռլւան, ւիւի կուորեն բոլոր քրիսւոնեաները»1: Երուիանը 1914 թ., Հունվարի 29-ին դրում է. «Անցեալ օրը ւեղւոյս նաինական դաւարանին դաւաւորը ... յայւարարեց Հայերուն, որ եթէ ընւրութեանց չմասնակցին, աՀռելի կերւով ւիւի ջարդեն Հայերը, ինչւէս ըրին Աւանայ: Եւ այդ իթթիՀաւական սրիկան դաւաւոր է...»2: Խարբերդն ու նրա նաՀանդը ընկած էին կայսրության իորքերում ն ոչ միայն ռաղմաճակաւային չրջան չէին, այլն դրեթե կւրված էին արւաքին աչիարՀից: Այն ժամանակ Խարբերդը նավաՀանդիսւներից «նուաղադոյնը ւասներեք, չոդեկառքի կայարաններէն ւասնութ օրուայ Հեռաւորութիւն ունէր»: Հավանաբար դա էր ւաւճառներից մեկը, որ այդ վիլայեթն «ընւրուեց սւանդի վայր»: «Հոն կը կոււակէին եւ աւա կը բնաջնջէին ոչ միայն ւեղւոյն, այլեւ Արեւմւեան Հայասւանի ւարբեր դաւառներէն եւ նաՀանդներէն քչուած քարաւանները»: Դա Հիմք ւվեց ԱՄՆ-ի Հյոււաւոս Լեսլի Դնիսին Խարբերդի վիլայեթն անվանելու «Սւանդի նաՀանդ»:

Գուժկան Սեբասւիոյ..., էջ 302, 304: «Լրաբեր» ԳԱ Հասարակական դիւությունների բաժանմունքի, 1966 թ., ‹ 8, էջ 67:

ՆաՀանդում ւուրքերը Հավաքում էին ոսւիկանները Հայ երնելիների օդնությամբ՝ ծեծով, բիբերով, կեղծ մուրՀակներով: Տուրքերը բաղմաթիվ էին՝ Հողի, անասունների, դինու ն իմիչքների, արական սեռին ւաւկանողների, ճանաւարՀների, կրթության ն այլն: Որոչակի ւարիների Հաչվառում էին արական սեռին ու ղինվորական Հարկ նչանակում: Գյուղացիները ւղա երեիաներին թաքցնում կամ ծննդյան թիվը ÷ոիում էին: 1915-ին չաւ երիւասարդների դրանցեցին 18 ւարեկանից ÷ոքր՝ բանակ ղորակոչվելուց աղաւելու Համար: Ցուրաքանչյուր Հայ 15-60 օր ւեւք է իր բնակավայրից Հեռու ձրի, առանց սնունդ աւաՀովելու աչիաւեր բանակի կարիքների Համար: Խարբերդի դյուղերից մեկում մի դրադեւ, թուրքերեն լավ իմացող Հակոբ անունով քաՀանա կար: Նա աղքաւներին կեղծ ÷ասւաթուղթ էր բաժանում Հարկերից աղաւվելու Համար: 1915 թ. դյուղի ւեր Հաջի բեյը կրակում է քաՀանայի վրա, սակայն նա չի ւուժում, որովՀեւն ամբողջ կուրծքը ծածկել էր դրքերով: Բայց քաՀանան չի ÷րկվում, նրան բիրերով սւանում են ու աւա այրում: Թուրքերը սովորություն ունեին ձրի աչիաւեցնել Հայերին: Թուրքերի ն Հայերի միջն լինում էին նան ընդՀարումներ, միմյանց սւանելու դեւքեր. իչիանությունները միչւ թուրքերի կողմն էին: 90-ական թվականներին Հարյուրավոր Հայ կանանց ու աղջիկների ÷աիցրին: Նրանցից չաւերը 1915 թ. դեռ կաւի մեջ էին իրենց աղդականների Հեւ: Մի առավու քրդերն ու թուրքերը դանակներով ու յաթաղաններով ղինված իուժեցին դյուղ: Հայերի մի մասը ÷աիավ Մեղրեի ուղղությամբ, մյուսները թաքնվեցին թուրքական դյուղերում: 1914 թ. ամռանը դյուղերում Հայւարարություն ÷ակցրեցին, որով ղորաՀավաքի էին կանչում 20-40 ւարեկաններին: Հաջորդ օրը դյուղացիները դնացին Մեղրե՝ ղինվորադրվելու: Բաղաքի բոլոր դւրոցներն ու մեծ չենքերը բռնադրավվեցին: Հայերը մասնակցեցին սեֆերբերլիքին ու թեքալիֆի-Հարբիեին միայն մի ւաւճառով՝ որւեսղի չսրեին Հարաբերությունները ոչ միայն իչիանությունների, այլ նան Հենց թուրքերի Հեւ: Բայց ւարղվեց, որ նրանց նման դիրքորոչումը թե՛ իչիանություններին ն թե՛ թուրք բնակչությանը դոՀունակություն չւաւճառեց: Հայերի Հանդեւ կամայականություններն աճում էին ժամ առ ժամ: Դասալիքներ ն ղենքեր դւնելու ւաւրվակով կողոււում, ոչ քիչ դեւքերում, նան սւանում էին անմեղ մարդկանց: 1915-ի մայիսին ւեղի իչիանությունները Դաւեմ դյուղից ւաՀանջեցին 35 սայլ ն 40 սայլվոր: Հայերը ւրամադրեցին: Նրանց ւարան Հաբուս դյուղի ուղղությամբ, բայց չթողեցին դյուղ մւնել ն ոչ էլ ոււելիք ու ջուր ւվեցին: Հաջորդ օրը Ե÷րաւի ա÷ին Հավաքվել էին Հարյուրավոր սայլեր, որոնցից յուրաքանչյուրին բարձեցին չորս սնդուկ ղենք ու ւարան Տարոնի ուղղությամբ: ՃանաւարՀին ոսւիկանները իլեցին սայլվորների մու եղած սննդամթերքը: Խնաչ դյուղի ճանաւարՀի երկու կողմերում թա÷ված էին դիակներ: Դիակներ էին թա÷ված նան Ճաւաղջրի ամբողջ երկայնքով: 300 սայլից կաղմված քարավանին ուղեկցում էր Հիսուն ոսւիկան՝ Օսմանի Հրամանաւարությամբ: Մեկնելու երկրորդ օրը 30 սայլվորի ւարան ձորն ու սւանեցին: Գրեթե նույն ժամանակ, բանակում ծառայող Հայերի մեծ մասին ÷ակեցին կարմիր կոնակի չենքում: Մինչ այդ նրանց ղինաթա÷ել էին, մի քանի օր քաղ180

ցած ու ծարավ ւաՀել, իոչւանդել էին: Գիչերը նրանց չենքից Հանեցին, ասելով, թե ւանում են Ուրֆա՝ ճանաւարՀներ կառուցելու: Այլնս նրանցից ն նրանց մասին որնէ լուր չսւացվեց: Հեւո ւարղ դարձավ, որ բոլորին սւանել էին: Սակայն Խարբերդում Հայերի ւեղաՀանումն իրողություն դարձավ, երբ սկսեցին ավերել Հայկական կրթական Հասւաւությունները: Սկսած 1915 թ. մարւի 28-ից դրանք բոլորը ÷ակվեցին, այդ թվում նան «Ե÷րաւ» քոլեջը՝ Հայւարարելով, թե «Համաճարակ կա»: Ուսումնական չենքերը ղորանոցների ու ղինվորական Հիվանդանոցների վերածվեցին: Բաղաքի Հայերից մեկի ւանը Հավաքել էին Հարյուրավոր Հայ որբեր, որոնք մեռնում էին ցրւից, սովից ու Համաճարակից: ԳերմանուՀի Դանթե Հելենեն, արՀամարՀելով վաիը, դնում է այդ երեիաներին կորսւից ÷րկելու: Թուրքերը նրան այնքան են ծեծում, որ մեռնում է: Թուրքերն իրենց չէին ղրկում աղդեցիկ մւավորական դործիչներին դաղանաբար սւանելու Հաճույքից: Նույն բանւի բակում Հունիսի 25-ին դաՀիճներն այրելով մեռցրեցին բժիչկներ՝ Ն. ՆաՀիկյանին, Վեղնեջյանին ն Վ. քՀն. Ասլանյանին1: Խարբերդի ամերիկյան դւրոցի դասաիոսներին մեռցրեցին կււանքներով: Այդ կււանքները ւեսնելով՝ դասաիոսներից մեկը իելադարվեց: Պրոֆեսոր Լյուլեջյանի իոչւանդումներին մասնակցում էր նան վալին: Նա՝ ինքը քաղաքի լավադույն մւավորականին այնքան ծեծեց, որ Հոդնեց ու դիմելով ներկա դւնվող թուրքերին ասաց. «Ով սիրում է իր կրոնն ու ժողովրդին, կարող է չարունակել»2: Խարբերդն ու նրա դյուղերը դաւարկվեցին, ավերակ դարձան: Բնակավայրերում միայն դաղաղած չների կաղկանձն էր լսվում: Մնացել էին միայն Հաւուկենւ, կմաիքացած որբուկներ: Ոչ միայն սւանդանոցային վայրերում, այլ ամենուրեք՝ ճանաւարՀի եղրերին ու ÷ողոցներում, քարերի ու թ÷երի եւնում ընկած էին դիակներ, մարդու մարմնի մասեր, ÷չրված դանդեր: Երիւթուրք ւարադլուիները Հասկանում էին իրենց քաղաքականության դարչելիությունը: Դրա Համար էլ իոսւովանում էին, թե «Հայրենասիրական մղումներից դրդված են սւանձնում այն իայւառակության ւաւասիանաւվությունը, որ սնացնելու է օսմանյան ւաւմությունը»: Պաւմում է իարբերդցի կ. Ժամկոչյանը. «Մի օր նսւած եմ մեր դյուղի աւաղձադործի մու, երբ մուեցավ դյուղի ղինվորական Հրամանաւարն ու ասաց. «Սեֆերբերլիկը (ղորաՀավաքը) սկսված է»: Եթե Հայերը բարձր ւրամադրությամբ էին ղինվորադրվում, աւա քրդերը իուսա÷ում էին ղորակոչից: Մամուրեթ ուլ-Աղիղում դւրոցները դրեթե ÷ակ էին: Բաղաքի Հայության չրջանում ճնչիչ մթնոլորւ էր, մանավանդ, երբ Պոլսից լուր սւացվեց Հնչակյանների ձերբակալության մասին:

Ակունի Ս., նչվ. աչի., էջ 509: Ôèðáþõåð Ã., նչվ. աչի., էջ 55:

Հայ երիւասարդությունը բանակ մեկնեց անւրւունջ, սակայն նրան ղենք չւվին կամ ւվածները Հեւ առան: Եվ այդ Հայերն առավուից մինչն երեկո արնի ու անձրնի ւակ, Հաճաի առանց սննդի ու ջրի, ւարւավոր էին քարեր ջարդել ն ճանաւարՀ կառուցել1: Մի մասին էլ դործածում էին որւես ÷ոիադրամիջոց. նրանք օրեր չարունակ չալակով ծանր բեռներ էին ÷ոիադրում ւեղից ւեղ: Զորակոչվածներից չաւերին ղբաղեցրին դյուղաւնւեսության մեջ: Ճնչումների, ՀարսւաՀարությունների Հեւնանքով ւնւեսական կյանքը դնալով Հանդչում էր: Թեքալիֆի Հարբիե (ւաւերաղմական ւուրք) անվան ւակ Հայերից իլում էին ամեն ինչ: Աւա Հայերին սկսեցին կողոււել ÷աիըսւականներ բռնելու ւաւրվակով: Դրան Հաջորդեցին ղենքեր Հավաքելու իժդժությունները: Ոչ քիչ դեւքերում ւլան էր իջեցվում, թե ո՛ր բնակավայրը որքա՛ն ղենք ւիւի Հանձնի: Ժողովրդի իոչւանդումներին վերջ դնելու ինդրանքով Հայերի մի ւաւվիրակություն դիմեց վալուն: Վերջինս ւաւվով երդվեց, որ եթե Հայերը կամովին Հանձնեն ղենքերը բռնություն չի դործադրվի: Դրան Հավաւաց անդամ դերմանական Հասւաւությունների ւնօրեն էՀմանը, որը նույնւես սկսեց Հորդորել Հայերին՝ Հանձնելու ղենքերը: Եվ Հանձնում էին: Խարբերդցիները իաղաղ մարդիկ էին, ղենքին անծանոթ ու անաիորժ, մանավանդ, երբ ներքաչվեցին միսիոներների աղդեցության ոլորւը: Ռուսական մի ÷ասւաթղթում նչվում է, որ 1915-ի դարնանը Հայ ղինվորները ղինաթա÷վեցին ն ւարվեցին բանվորական դումարւակներ (ամելե-թաբուրի): Արդեն մարւի 15-ին «ղորքերում ծառայող ոչ բոլոր Հայերը ղինաթա÷ված» էին2: Հայ ղինվորների ղինաթա÷մանը Հաջորդեց Հարձակումը քաղաքացիական բնակչության վրա: 1915 թ. աւրիլ-մայիսին ւեղի ունեցան ղանդվածային իուղարկություններ ու ձերբակալություններ: Հայ մւավորականությունն, այդ թվում ՀովՀաննես Թլկաւինցին, Երուիանը, ինչւես նան քաղաքական դործիչներ ու աղդեցիկ դեմքեր բանւ նեւվեցին: Երբ Խարբերդի քոլեջը իուղարկում էին, ւնօրեն ՀովՀաննես Պուճիդանյանը (Սոկրաւը) ղանդը ÷չրեց ու իուղարկողներին ասաց. «Անոր ռումբը ղանդին մեջ է»: Ձերբակալվեց քաղաքի ու վիլայեթի մանկավարժական կաղմի մեծ մասը: Նրանց աՀավոր ւանջանքների էին ենթարկում՝ ածելիով կւրւում մարմինները ն աղ ու քացաի լցնում վերքի վրա, մաղերն ու եղունդները քաչում, ւանջամաՀ անում: Մի քանի քաՀանաների ւայւեցին, կուսակցական դործիչների նեւեցին ցցերի վրա3: Զնայած դրան՝ բանւարկվածները չէին ընկճվում, չէին Հանձնվում դաՀիճների կամքին: Երբ դիչերը ոսւիկանները ÷որձեցին նրանց դուրս Հանել, նրանք ասացին՝ «Մեղմէ ոչ ոք դիչերով դուրս կու դայ, իսկ եթէ բռնութեամբ ղմեղ ւիւի Հանէք, Համեցէ՛ք, եթէ կրնաք»: Բանւարկյալները որւես բողոքի նչան այրում են իրենց անկողինները, որից ՀրդեՀ է առաջանում: 37 Հոդի նաՀաւակ1

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 378: ÖÃÂÈÀ, ô. 2000, îï. 1, ä. 385. «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 383:

վում է: կենդանի մնացածներին ւանում են Դիարբեքիր ն Դնե-բոյնու վայրում կացնաՀարելով սւանում: Մի ուրիչ անդամ Հայ բանւարկյալներն իրենց Հադուսւներին նաիաւես յուղ են քսում ու, երբ դալիս են իրենց ւանելու, իրենց ՀրդեՀում են ու ղոՀվում: Զենքերի բռնադրավումները, ղորակոչը, Հայ ղինվորների ղինաթա÷ումն ու ձերբակալություններն 1915-ի սկղբներից ւեղի էին ունենում դրեթե միաժամանակ: Այդ բոլոր միջոցառումները միւված էին Հայ արու սեռի ասւիճանական ոչնչացմանը, որի Համար ի դործ էին դրվում ամենաւարբեր առիթներ ու ւաւրվակներ: Հայ ղինվորներին սւանում էին նան առանց առիթի, սոււ ւաւրվակներ Հնարելով: Խարբերդի Սուրսուրի դյուղից երեք Հայ երիւասարդներ ծառայում էին բանակում: Մի ուրբաթ դրավոր թույլւվությամբ այցելում են իրենց ծնողներին: Նրանց բռնում են, թույլւվության թղթերը վերցնում ն դնդակաՀարում, միաժամանակ ՀրդեՀելով նրանց ւները ունեցվածքի Հեւ: Մունեւիկները, ընկած Հայկական դյուղերն ու թաղերը, բղավում էին՝ ւաՀանջվում է Հանձնել բոլոր Հին ու նոր ղենքերն ու ռումբերը: Խուղարկությունն սկսելուց առաջ ոսւիկանները դյուղը կամ քաղաքը ւաչարում էին, որւեսղի որնէ մեկը չկարողանար ÷աիչել: «ԱյնուՀեւն ուրիչ ոսւիկաններ ներիուժում էին ւներն ու բնակիչներին Հրամայում ղենքերբ Հանձնել»: «Ես բաղմաթիվ ւներ եմ ւեսել,- դրում է Լ. Դնիսը,- որոնց Հաւակը ղինվոր-ոսւիկանները ÷որել, Հաւակները քանդել են»՝ իբր ղենք դւնելու Համար: «Խուղարկությունները այնւիսի բռնություններով էին ուղեկցվում, որ մարդիկ ... ոսւիկաններին իոչոր դումարներ վճարելով Հին Հրացան, աւրճանակ էին դնում...»1: Մթնոլորւը մեղմելու Համար Հայ կանայք սկսեցին բանակի Համար դուլւաներ, բաճկոններ դործել: Բանվորական վաչւերից մեկի ղինվորը ւաւմում է. «Մենք ճամ÷աներ չենք չիներ Հոն, այլ իրամաւներ կը բանանք, այսինքն՝ երկար դերեղմանա÷ոսեր, դրանց մեջ թաղվելու Համար: Մեր աչիաւանքը ռաղմաճակաւին մերձակայ չրջաններում չէ, այլ լրիվ ամայի վայրերում... Եթե մի բան ասացիր՝ Հրացանի իղակոթն իջնում է դլիիդ ն ընկնում ես ÷ոսը: Աւա ընկերներիդ Հարկադրում են վրադ Հող լցնել: Բանիսները այդւես թաղվեցին»2: Բանւերը լե÷-լեցուն էին, իսկ բանւարկությունները դնալով սասւկանում էին: Եթե Հայ վաճառողը աւրանքի Համար թուրքից ÷ող էր ակնկալում, ուրեմն իրեն անւայման վւանդում էր. Հայի երեսին չւրւում էին «թուրքի կողոււիչ, իաբեբա, դյավուր» ւիւակները ու սւառնում՝ «կդա՛ օրը»:

Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 101: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 561:

ԽԱՐԲԵՐԴ ԲԱՂԱԲ

Հունիսին Խարբերդում բռնություններն աներնակայելի բնույթ սւացան: Բաղաքում այս կամ այն չա÷ով Հեղինակություն ունեցող բոլոր Հայերը բանւում էին: Նրանց բրածեծ էին անում, մեջքերը մերկացնում էին ու իարաղանում, եղունդները, մաղերը, բեղերն ու մորուքը քաչում, ժամերով ձեռքերից կաիում, օրերով քաղցած ւաՀում: Հունիսի 23-ի դիչերը նրանց եղան սայլերով քաղաքից Հանեցին ու ւարան անՀայւ ուղղություններով: Նրանց թվում էր նան ւեղի թեմի առաջնորդը: Որոչ ժամանակ անց Հայւնի դարձավ, որ ողջ մւավորականությանը ջարդել են Արիանա Մադենի մուերքում, Խարբերդ-Դիարբեքիր ճանաւարՀի դրեթե միջին մասում: Այդ օրվա ձերբակալությունների մասին Դնիսը Հուլիսի 11-ին դրեց Վաչինդւոն. «Շչուկներ են ւււվում, որ բոլորին սրաիողիող են արել ու չաւ քիչ Հավանականություն կա, որ այդւես չէ»1: Հուլիսի 5-ին, այսինքն՝ ւարադիրների երկրորդ քարավանի մեկնելուց երկու օր անց Խարբերդում, Մամուրեթ ուլ-Աղիղում ն մերձակա դյուղերում ձերբակալվում է 800 մարդ: Նրանց առանց որնէ մեղադրանք ներկայացնելու բանւ են նեւում: Հուլիսի 6-ի դիչերը մյուդիրի Հրամանով այդ մարդկանց նս դուրս են Հանում, բակում չարում, 14-ական Հոդու իրար կաւում ու ւանում քրդական ինչ-որ դյուղ, որւեղ նրանց առանց Հաց ու ջրի ÷ակում են մղկիթում ն Հարակից չինություններում: Հաջորդ օրը ւանում են մի Հովիւ, Հրամայում են նսւել ու այդւես նրանց դնդակաՀար ու սվինաՀար են անում2: Վկայում է Մորդենթաուն. Հուլիսի սկղբին 2000 ամելեների Խարբերդից ւարան ճանաւարՀներ կառուցելու: Հայերը վալուն ինդրեցին «ինայել»: Վալին Հավասւիացրեց, որ նրանց բան սւառնում ն էՀմանին ւաւիվի իոսք ւալով, թե նաիկին ղինվորները ւիւի ւաչււանվեին, բայց բոլորին ջարդեցին: Նրանց մարմինները նեւվեցին նկուղի մեջ»: Մի քանի օր անց 2000 Հոդու էլ ուղարկեցին Դիարբեքիր: «Որւէսղի անոնք դիմադրելու կամ ÷աիուսւով աղաւուելու յոյս չունենան... կանոնաւոր կերւով անօթի կը ւաՀուէին», աւա նաիաւես քրդերին ւեղյակ ւաՀեցին նրանց դնալու մասին ն Հանձնարարեցին «կաւարել իրենց սրւաՀաճոյ ւարւականութիւնը: Ոչ միայն քիւրւ ցեղի այրերը լեռներէն վար կը իուժէին... այլ նան քիւրւ կիները կու դային մսադործի դանակներով, որւէսղի ԱլլաՀի աչքին չաՀին այն արժանիքը, որ քրիսւոնեայ մը սւանելէն առաջ կու դայ»3: Վերնում բերված ÷ասւերը վկայում են, որ Խարբերդի նաՀանդում նույնւես ջարդերը սկիղբ առան 1914 թ. վերջերից, որ այնւեղ էլ դործողությունների Հերթականությունն այնւիսին չէ, ինչւիսին ավանդաբար ընդունվում ու Հրամցվում է: Հավանաբար Հարկ կա այս առումով բռնադաղթն ու ջարդերն, ինչւես ԱՄՆ ՊԴԱ 59 ի÷., ւասնորդական թղթաւանակ ‹ 867, 4016/122: Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 131-132: Մորդենթաու Հ., նչվ. աչի., էջ 251-252:

նան դրանց բաղադրիչ Հանդիսացող միջոցառումները միմյանցից ւարանջաւել: Արնմւյան Հայասւանի երեք նաՀանդներում (էրղրում, Սեբասւիա, Խարբերդ) բռնադաղթը ոչ միայն սկսվեց Համաձայն կ. Պոլսից սւացված Հրամանների, այլն դրանց ժամկեւները նույնւես (չնչին չեղումներով) որոչվում էին Թալեաթի դրասենյակում: ինչ վերաբերում էր իուղարկությունների, բռնադրավումների, մւավորականության ու Հասարակության աղդեցիկ մասի ձերբակալությունների ն այլնի, այդ թվում նան ղանդվածային ջարդերի, ժամկեւները, աւա դրանք որոչվում էին նաՀանդներում: Ով էլ լիներ դրանք դործողության մեջ դնողը, այդ բարբարոսություններն ամենուրեք Հայությունն ընկալեց որւես բնաջնջման միջոցներ, ինչը նրան ղդասւացրեց: Դրանով է բացաւրվում այդ միջոցառումների Հանդեւ Հայերի վերաբերմունքի մեջ կաւարված կւրուկ չրջադարձը: Թե՛ ղորաՀավաքի ն թե՛ ղենքերի Հանձնման դործում Հայերը որդեդրեցին իուսանավման, ժամանակ չաՀելու միջոցով դրանք ձաիողելու քաղաքականություն: Դժբաիւաբար այդ ինդրում Հայ Համայնքների ղեկավարները ճկուն չդւնվեցին: Դեռ աւրիլի վերջերին Խարբերդում ոսւիկաններից մեկն իր Հայ ծանոթին ասել էր. «Մի քանի օրէն Հայերու դլիին չաւ ծանր բան է ւայթելու»1: Երբ այդ մասին ւեղյակ են ւաՀում ՀՑ Դաչնակցության ւեղի կաղմակերւության ղեկավարին ն Պսակ վարդաւեւին, սւանում են ւաւասիան՝ ղենքերը թաքցնել ու Համբերել: Մի քանի օր անց սկսվեցին մւավորականների ձերբակալությունները: իբր դաղւնիքներ կորղելու Համար նրանց այլանդակ իոչւանդումների ենթարկեցին, սւանեցին, կաիեցին: Խոչւանդվածներից ոմանք իելադարվեցին: կուսակցական կաղմակերւությունների ղեկավարներին նսւեցրեցին ցցին, ինչն առաջացրեց օւարերկրացիների ղայրույթը: Ե÷րաւ քոլեջի ւնօրեն է. Ռիկսը մեկնեց ԱՄՆ ն ւաւմեց կաւարվածների մասին: Բայց չՀաջողվեց դրսում բողոքի չարժում ձնավորել: Խարբերդի վալին կանչում է Հայոց առաջնորդ Պսակ վարդաւեւին, դերմանական Համայնքի ղեկավար էՀմանին, Հայ ավեւարանականների Հովիվ Վ. Ամիրիանյանին ն սւառնալից ւոնով ասում. «Եթե ժողովուրդը կուղե բանւի մեջ եղող չեղոքները չոււ արձակուած ւեսնել, քովերնին եղած որնէ ղենք ն ռաղմամթերք չոււով մեղի Հանձնելու են...»: Հրավիրվածները Հավաւացին վալու ասածներին ն սկսեցին նորից Հորդորել ժողովրդին ղենքերը Հանձնելու: Խնդրի լուծումը Հեչւացնելու Համար «իորամանկ կառավարությունը Հաջողեցավ թչնամանք ն դժդոՀանք սերմանել ժողովրդյան մեջ. կուսակցականները ն ոչ կուսակցականները ... սկսան ղիրար իծբծել, մեղադրել, որուն Հաջորդեցին կարդ մը անաիորժ դեւքեր...»: Տեղի առաջնորդը դյուղերը մարդիկ ուղարկեց, նամակներ դրեց, որ ղենքերն անմիջաւես Հանձնեն: Զենքերը Հանձնեցին: Դիմադրողները ոչ միայն ենթարկվում էին իչիանությունների բռնություններին, այլն Հայ ջոջերի Հալածանքներին: Զենքերի Հավաքումը ւնեց մայիսի վերջերից մինչն Հունիսի 10-ը: Դրանից անմիջաւես Հեւո աքսորեցին բանւում եղածներին, մու 15001600 մարդ: Խարբերդի ու դյուղերի միջն երթնեկությունը կանդ առավ, ÷ողո1

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 381:

ցում Հանդիւած ւղամարդուն անմիջաւես ձերբակալում էին, ծեծում, դլիի, բեղերի, մորուքի մաղերը ÷եւում: Տնից ւուն դնալն անդամ անվւանդ չէր: Պսակ վարդաւեւին նույնւես բանւ նեւեցին ն 15 օր քաղցած ւաՀելուց Հեւո 900 մւավորականների Հեւ ւարադրեցին: 1915-ի դարնանը ձերբակալվեցին նաՀանդի երնելի Հայերը, այդ թվում «Ե÷րաւ» քոլեջի դասաիոսները: Նրանց մեռցնելու ասւիճան ւանջեցին: Մի կին ւաւմում է, որ 1915-ի մայիսի 1-ին ձեբբակալվեցին Հայ մւավորականությունն ու վերնաիավը: Նրանց իոչւանդում էին, որւեսղի ցույց ւային ղինաւաՀեսւները: Երբ դրանից բան դուրս չեկավ, բանւ նեւեցին Հարուսւ ընւանիքներին ւաւկանող մի իումբ կանանց: Սակայն կանայք նույնւես չբավարարեցին դաՀիճների Հեւաքրքրությունը: կանանց բանւից Հանելու Համար Հայերն որոչ քանակությամբ ղենք Հանձնեցին1: կանանց աղաւեցին, իսկ ւղամարդկանց՝ ոչ: Նրանցից չաւերը դաժանություններին չդիմացան ու մեռան բանւում, ոմանք իելադարվեցին2: Դիմանալն իսկաւես անՀնար էր, ձերբակալվածների «դլուիները դնում էին մամլիչի ւակ ու ճղմում, աքցանով եղունդները, անդամ մաւերն էին ւոկում, ձեռների մեջ յուղ լցնում ու վառում»: Որոչ ժամանակ անց ասացին՝ «Հեռադիր ունինք՝ չեղոքները ւիւի արձակենք, իսկ կուսակցականները թեթնորեն ւիւի ւաւժենք. ժողովուրդը դրդռելու չէ»: Խարբերդում չարունակվում էր ւղամարդկանց ձերբակալությունը, իսկ դյուղերում ղանդվածային ջարդեր էին ընթանում: կանայք դիմեցին էՀմանին, թե «Մեր էրիկներու արիւնաթաթաի Հադուսւները դիւմամբ մեր դռները կը ձդեն»: Սւացան ւաւասիան. «Զեմ Հաւաւար ձեր իօսքերուն, կառավարութիւնը մեղի վսւաՀեցուցած է, թէ աքսոր ւիւի ըլլայ, բայց ոչ ջարդ»: Երբ էՀմանը կուսակալին Հիչեցրեց, որ ւաւվո իոսւում է ւվել, վերջինս ւաւասիանեց. «Եթէ մենք դերման կառավարութեան ՀրաՀանդը դործադրենք, աւելին ընելու ենք»3: Գերմանացի դործարարներից Ֆ. Շուիարդը դրում է. «Մամուրեթ ուլ-Աղիղի վալին մեր այնւեղի կայանի ւեւ էՀմանին իոսւացել էր, թե բոլոր Հայերը բացարձակաւես անւաւիժ կմնան, եթե Հաջողվի նրանց Համողել Հանձնելու ղենքերը: էՀմանը սւանձնեց այդ դործը, սակայն ժողովուրդը կուորվեց ու ջարդվեց»4: Հունիսի 15-ին մունեւիկները չրջում էին քաղաքի ÷ողոցներով ու բղավում «Բոլոր Հայերը, կաթնակերից մինչն իորը ծերունիները, առանց բացառության, ւեւք է դաղթեն Ուրֆա»: Թաղերը մեկը մյուսի Հեւնից դաւարկվում էին, Հայերին քչում էին Դիարբեքիրի ու Մալաթիայի ուղղությամբ: Բաղաքից իումբ-իումբ Հանվող Հայերին ժամուկես ճանաւարՀ կւրելուց Հեւո կանդնեցնում էին Գյոլջյուկ լճի ա÷ին, լեռների դրկում ն կողոււում ու ջարդում էին այլանդակ եղանակներով, այն էլ կանանց, ծնողների, երեիաների աչքի առաջ: Տե՛ս "Íà ïóòè îò Õàðáåðäà äî Óðôû”, Ì., 1917: Նույն ւեղում: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 384: Լօքտiստ 1., նչվ. աչի., էջ 213:

Հուսեյնիկում «չաւ երիւասարդների դանակոծեցին, որւեսղի ղենքեր Հանձնեին: Այսւեղ նս Հայերը Հարկադրված եղան թուրքերից ղենքեր դնել ու ւալ կառավարությանը»1: «Àðìÿíñêèé âåñòíèê»-ն իր 1917 թ. ‹ 4-ում ււադրեց Հեւնյալ ÷ասւաթուղթը: 1915 թ. Հունիսի 26-ին մունեւիկը Խարբերդի ÷ողոցներում դոչում էր. «Հե՛յ, լսեցե՛ք, իոսքս դյավուրներին է վերաբերում: Մեր ւանծալի ւեւության ն թադավորաց թադավորի Հրամանով որոչված է Խարբերդի բոլոր դյավուրներին Ուրֆա ուղարկել: Օրորոցի մանուկից մինչն ամենավերջին ծերը ճամ÷որդ ւիւի դառնա: Ով չՀնաղանդվի օրենքին, իր ւան առջն կաիաղան է բարձրացվելու: իսլամնե՛ր, լսեցե՛ք, ով իր ւանը Հայ ւաՀի, ինքն էլ Հայի Հեւ կաիաղան է Հանվելու, ա՛յս է մեր թադավորի Հրամանը»2: Զինվորներն անմիջաւես չրջաւաւեցին քաղաքը, դրեթե ամեն քայլա÷ոիի «Հրացանը ձեռքին ղինվոր էր Հայւնվում ու Հարցաքննություն կաւարում: Բաղաքում ւղամարդ դրեթե չէր մնացել: Մունեւիկը ՄաՀմեդ Զավուչն էր, որը դոչում էր թմբուկ ի÷ող մի ւղայի Հեւ ÷ողոցից ÷ողոց անցնելով: Հայւարարեցին, որ առաջին քարավանը ճանաւարՀ է ընկնելու Հունիսի 1-ին, երկրորդը՝ Հուլիսի 3—ին: Մեկնելու էին թաղ առ թաղ: Մամուրեթ ուլԱղիղի ն Խարբերդի օւարերկրյա ներկայացուցիչները՝ Լ. Դնիսը, Հ. էՀմանը օսմանյան բանկի ÷ոիւնօրեն ավսւրաՀւաւակ Շ. Պիլիւոն, ամերիկացի երեք միսիոներներ լինում են վալու մու ն ինդրում, որ դաղթին նաիաւաւրասւվելու Համար նաիաւեսված ժամանակը երկարացվի: Վալին իոսւանում է՝ առանց ւղամարդու մնացած ընւանիքներին, թույլաւրել ւարադրվելու վերջին քարավանով, իսկ մյուսները ւեւք է մեկնեին Համաձայն Հասւաւված դրաֆիկի: Նա մերժեց նան ինդրանքը՝ թույլ ւալու, որ քարավաններին միսիոներներ ուղեկցեն: իրարանցում սկսվեց: Մոլորված Հայերը չարժական ունեցվածքը վաճառքի Հանեցին ն վաճառում էին «իրենց առաջարկված» դնով: Փողոցները լցված էին թուրքերով, որոնք «չնչին դներով ձեռք էին բերում երդեՀոններ, կարի մեքենաներ, կաՀույք, դորդեր»: 200 դոլար արժեցող երդեՀոնը դնվում էր 5 դոլարով, իսկ 25 դոլար արժեցող կարի մեքենան՝ 50 սենթով, թանկարժեք դորդը՝ մեկ դոլարով: Հայերի ունեցվածքի մեծ մասը մաՀմեդականները ւարղաւես ձրի ւարան: «Տեսարանը,- դրում է Լ. Դնիսը, ինձ Հիչեցնում էր որսին դիչանդղների Հեւաւնդելու ւեսարանները: Թուրքերի Համար իսկական ւոն էր, նրանք ղուդված-ղարդարված ելնում էին ÷ողոց, ցնծում էին, Հրճվում ուրիչի դժբաիւությունով»3: Ամենաւարբեր միջոցներով (բանկ, օւարերկրացի, ծանոթ, մուսուլման) ւաՀւանության էին Հանձնում իրենց թանկարժեք իրերն ու ղարդերը, ինչւես նան դրամը: ի վերջո, այդ ամենի մեծ մասը անցավ լքված դույքերի Հանձնաժողովին: Եվ կաւարվեց այն, ինչ Հնարավոր էր ենթադրել: «Հարյուր Հաղարավոր դոլարների ւիրանալուց Հեւո Հանձնաժողովը ճիչւ ժամանակին «կորցրեց» Հաչվեդրքերը» ն Հայւարարեց, թե ամբողջ դումարը

8ո)օօ 1., նչվ. աչի., ք. 68: ՎաՀէ Հայկ, Խարբերդ եւ անոր ոսկեղէն դաչւը, Նիւ Եորք, 1959, էջ 1420: Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 113-114:

ծաիսվել է Հայերի ունեցած ւարւքերը մարելու վրա1: Այսւիսով, Խարբերդի Հայության ւեղաՀանման Հրամանը ւեղ Հասավ Հունիսի 26-ին, այն բերեց իթթիՀադի նաՀանդային ներկայացուցիչ Ղանին: Խարբերդում բռնադաղթի իրականացման դործում առաջնային դեր իաղաց 11-րդ բանակաթնը, որը ւեղաՀանման Հրամանի Հրաւարակման օրը բերվեց քաղաք: Բանակը մասնակցել էր թե՛ Հայ դործիչների ձերբակալություններին, թե՛ իուղարկություններին, թե՛ ղենքերի բռնադրավումներին ն թե՛ ւղամարդկանց ոչնչացմանը: Փասւորեն, Հունիսի 3-24-ը Խարբերդում վերը նչված միջոցառումների իրականացման ամենաեռուն օրերն էին: Այդ ընթացքում սւանվեցին քաղաքի լուսավորչական, կաթոլիկ ն բողոքական կրոնական ղեկավարները: 800 ւղամարդիկ Հերօղլի լեռան սւորուին Հրացանաղարկ եղան Հունիսի 24-ին: Սկղբում Բերդակում, աւա նան բոլոր կաղաներում ոչնչացվեց մի քանի Հաղար ւղամարդ: Այսինքն Խարբերդի վիլայեթում Հունիս ամիսը ոչնչացման առաջին չրջանից՝ իմբակային ոչնչացումից, երկրորդ չրջանին՝ ամբողջական բնաջնջմանն անցնելու ամիս էր: Այդ երկու չրջանները միմյանցից բաժանում էր միայն մի օր՝ Հունիսի 25-ը, որովՀեւն Հաջորդ օրը ոչ միայն մունեւիկը աղդարարեց ղանդվածային բռնադաղթի մասին, այլն Համաւաւասիան Հրամաններ երնացին չինությունների ւաւերին: իսկ չորս օր անց արդեն քաղաքից դուրս ելավ ւարադիրների առաջին քարավանը: Հավանաբար այդ անցումը նկաւել էր կամ դրա մասին ւեղյակ էր կ. Պոլսում Գերմանիայի դեսւանաւունը, որը Հունիսի 24-ին Հայւարարեց. «Խարբերդի, Ադանայի ն Սվաղի Հայերը բնաջնջվում են»2: Խարբերդի ւարադիրների մի քանի քարավանների Զոր աղբյուրի ճանաւարՀով ւարան արնմոււք, իսկ մյուսներին՝ Դեվե-բոյնուի ճանաւարՀով՝ դեւի արնելք: Ռաս ուլ-Այն Հասան միայն այդ քարավաններից մի քանիսի իլյակները: Զինայեցին որնէ մեկի, անդամ որբերին: 700 որբից քաղաքում մնացին 13-ը: Խարբերդի Հայության Հիմնական մասը ջարդվեց Բեղին Խանում, Գյոլջյուկի մու, Խուլբենիքում, Բյոմեր իանում, ՇուբկաՀանում: Բայց ամենասարսա÷ելին ւեղի ունեցավ Մալաթիայի սանջակում, որւեղով անցան ւարբեր վիլայեթների չուրջ 500.000 ւարադիրներ, Հիմնականում կանայք ու երեիաներ: Նաիճիրները կաւարվեցին Մալաթիա քաղաքից Հարավ-արնելք ընկած Բյաիւա անմարդաբնակ լեռներում ու ձորերում, կանլը Դաղի դադաթներին ու ÷եչերին: (Դիակները թա÷եցին կանլը դերե վիՀը, որը 2000 ուք իորություն ունի): Այսւեղ դիակները թա÷ված մնացին մինչն ղինադադարը: Խարբերդ քաղաքում թողեցին մի քանի Հարյուր երիւասարդ կին ու աղջիկ, որոնց մի մասին դործածեցին քաղաքում բացված Հասարակաց ւանը՝ թուրքերի կրքերին Հադուրդ ւալու Համար3:

Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 118: Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 130: Նաղլեան Ց., նչվ. աչի., էջ 295:

Խարբերդում ն Մեղրեում Հայ բնակչությունը ենթարկվեց աՀավոր ւանջանքների: Հանում էին «ւղամարդկանց աչքերը, դուրս քաչում եղունդները կամ ձիերի նման ւայւում, կւրում կանանց կրծքերը: Այդ ամենն արվում էր դիչերը բանւի ւաւերից ներս: «Խոչւանդվածների ճիչերը իլացնելու Համար ղինվորները թմբուկ էին ի÷ում»: Աւա Հրաման ւրվեց, Հայերին Հավաքվել որոչակի կեւերում: Երբ Հավաքվեցին, նրանց բոլորին բանւ նեւեցին, իսկ 1-2 օրից իմբերով իրար կաւեցին ն քչեցին Հարավ ն Հարավ-արնելք: Մեկին ասում էին, որ «իրենց քչում են Մոսուլ, իսկ մի ուրիչին՝ Բաղդադ: Հայերին ժամանակ չւվեցին ոչ դործերն ավարւելու, ոչ Հրաժեչւ ւալու... Առաջին իսկ կանդառին մի իուլ վայրում նրանց սւանեցին»: Այսւես ւղամարդկանց վերջը ւվին: Աւա Հավաքեցին կանանց ու երեիաներին, որոնց նույնւես քչեցին Հարավ: «Նրանց մեծամասնությունը ղոՀ դարձավ ճանաւարՀի դժվարություններին, ինչւես նան ուղեկցողների դաժանությանն ու Հեչւանքներին»: Բրդերին իրավունք էին ւվել Հարձակվել ւարադրության քարավանների վրա: Ցուրաքանչյուր դեւանցը, մասնավորաւես Ե÷րաւի դեւանցը, ուղեկցվում էր ղանդվածային սւանություններով: «Թուրք ղինվորները կանանց ու երեիաներին քչում էին ջրի մեջ ու ջրասույղ անում. Եթե որնէ մեկը լողալով Հեռանալու ÷որձ էր անում, Հրացանաղարկ էին անում»: Փոքրաթիվ կենդանի մնացածները Հալեւ Հասան լրիվ մերկ, քանի որ ղինվորները նրանցից վերցրել էին մինչն վերջին թելը: Հալեւ Հասած կանանց մեջ այլնս չկար այս կամ այն չա÷ով դեղեցիկ կին, ճանաւարՀին նրանց բոլորին ւարել կամ սւանել էին: Թողել էին միայն ւդեղներին: «Ե÷րաւի ա÷երը ու էրղրումի Հարթավայրը ծածկված էր կանանց ն երեիաների այլանդակված դիակներով»: Լսենք էՀմանին, ծանոթանանք նրա ն ՎանդենՀայմի դրադրությանը: Որոչ ժամանակ անց բանակից Հանեցին Հայ ղինվորներին, նրանց ղինաթա÷եցին ն Հարկադրեցին ղբաղվելու ֆիղիկական աչիաւանքներով: Այդ նւաւակով սւեղծվեց ամելե թաբուր: Հայ ղինվորները քար էին ջարդում, ճանաւարՀ կառուցում: Գործում էր նան ղրաաթ թաբուր (երկրադործական բանակ) ն ղբաղվում դյուղաւնւեսական աչիաւանքներով: Թեքելիֆի-Հարբիեի (ւաւերաղմական ւուրք) անվան ւակ ժողովրդին ուղղակի թալանում էին: Ոչ մի Հայ ընդդիմանալու իրավունք ուներ: Հայերից իլեցին ամեն ինչ: Բռնադրավվածը ւեղա÷ոիելու ւաւրվակով Հավաքեցին ձիերը, ջորիները, էչերը, եղները, կովերը ն վերջաւես երիւասարդներին ն նույնիսկ կանանց: Բանակում ւարածվեց ոջիլը, դրա Հեւ միասին ժանւաիւը, որ առաջ բերեց դասալքություն, ամենից չաւ դասալքում էին թուրքերն ու քրդերը: Դասալիքների մեջ կային նան Հայեր: Դրանց ÷նւրելու ւաւրվակով ոսւիկանությունն ամենուրեք բռնություններ դործադրեց: 1915 թ. մայիսի 5-ին էՀմանը դրեց. «Մի քանի օր է, որ քաղաքի ու չրջակա դյուղերի քրիսւոնյաների ւներում իուղարկություններ են կաւարվում: կառավարության աչքում կասկածելի թվացող անձինք ձերբակալվում են ն քրիսւոնյաներից ւաՀանջվում է ղենքերը Հանձնել: Այդ ւաւճառով քրիսւոնյա ողջ աղդաբնակչությունը սոսկումի մեջ է, վաիենում է վաւթարադույն Հեւնանքներից: Այս երկրում իմ անցկացրած 18 ւարիների ÷որձից ու ճչդրիւ

ւեղեկություններից ելնելով ցանկանում եմ Ձերդ մեծության ուչադրությունը Հրավիրել այն իրողության վրա, որ այս կուսակալության բնակչության բացարձակ մեծամասնությունը կառավարությանը Հնաղանդ է ն երբեք մւքով չի անցկացրել նրա դեմ աւսւամբել: 20-45 ւարեկան ւղամարդիկ, առանց որնէ դժվարություն Հարուցելու, արդեն ղորակոչվել են: Բրիսւոնյա բնակչությունը Հնարավոր ամեն ինչ արել է ղինվորական բռնադրավումների ինդրում կառավարությանը ընդառաջ դնալու Համար: ԸնդՀանուր կառավարիչը նույնւես Համողված է՝ այսւեղի քրիսւոնյաները իաղաղասեր են: Սակայն վւանդը կա ու մնում է, որ Հայաւյաց ուժերը դերիչիեն ն վաւթարադույն քայլեր կաւարեն...»1: Թուրք աղդաբնակչությանը Հայերի դեմ դրդռելու Համար ղանաղան միջոցներով ձեռք դցած ղենքերը կաիում են Հրաւարակում ն դրանց առաջ Հայերին նկարում՝ իբր նրանք են այդ ղենքերի ւերերը: Արկղներով ածելիներ էին ցուցադրում ն թուրքերին Հայւարարում. «Այս ղենքերով կառավարություն էին ւաւալելու, իսկ ածելիներով մեր մայրերին, կանանց ու աղջիկների սւինքներն էին կւրւելու»: Հունիսի 17-ին ՎանդենՀայմը էՀմանին Հեռադրում է. «Բնական ու Հասկանալի է, որ կառավարությունը Վանի ցավալի դեւքերի Հեւնանքով առանձին նաիաղդուչական միջոցների դիմի ն այս առիթով երբեմն իաղաղ բնակչությունն էլ ւառաւի»2: ՎանդենՀայմը սւում էր կամ թյուրիմացության մեջ էր, քանի որ այդ նույն օրերին կարինի ւարադրյալների առաջին քարավանն արդեն Հասել էր Խարբերդի նաՀանդ: «Մուչէն եկաւ դերմանուՀի մը,- դրում է էՀմանը,- որ միամւութիւն ունեցած էր ընկերանալու դաղթողներուն: Պաւմութիւններն իրարմէ աւելի ÷չաքաղ էին: Պիթլիսէն դաղթողներուն ընկերացող ամերիկացի միսիոներ միսթր Նե÷ը սւաննուած է: Սասունն աւսւամբած է կ’ըսուի, իսկ Վանը՝ կուորուած»3: Նա ղարմանքով նչում է, թե Հայերը նույնիսկ ÷որձ չարեցին դավառների միջն կաւեր Հասւաւել: իսկ իչիանաթյունները դործում էին: Բանւերից աղաւ էին արձակվում ոճրադործները, իսկ Հայ ղինվորները ւարւադրված էին քաղցած ու ծարավ քարչ դալ անմարդաբնակ վայրերում: Ով ÷որձում էր ւաւաՀած աղբյուրից ջուր իմել, վար էր դլորվում արյունաչաղաի: էՀմանը նորից է Հեռադրում դեսւանին. «Բրիսւոնեաներն իրենց ունեցած ղէնքերը յանձնեցին: Բաղաքներուն մէջ անմեղները կը կաղմեն սւուար մեծամասնութիւն... Առեււրական իոչոր Համայնքը քաղաքական դործունէութեան Հանդէւ բոլորովին օւար եւ անմասն է»4: ՎանդենՀայմը ւաւասիանում է. «ՆԳ նաիարարութեան ւուած ւեղեկութիւններով՝ այդւեղի բնակչութեան ւարադրութիւն չի մւադրուած»5:

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 380-381: Նույն ւեղում, էջ 382: Լօքտiստ 1., Սօսէտօհlaոմ սոմ 4ոոօոiօո, 1914-1918. Տaոոlսոջ մiքlօոaէiտօհօո 4kէօոտէսօkօ. Քօէտմaո, 1919, ԼՃՃՃ+541տ.: 8ոօոօո, 1986, էջ 380-384. «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 385: Նույն ւեղում:

ՎաՀե Հայկի վկայությամբ՝ քրիսւոնյաները 44 օսմանյան ոսկի էին վճարում ն ղորակոչից աղաւվում: Շաւերը վճարեցին: Որոչ ժամանակ անց նորից 44 ոսկի ուղեցին... Այդւես՝ մի քանի անդամ: Դա քողարկված կողուոււ էր: Սակայն չոււով սկսվեց նան բացաՀայւ կողուոււը: ՄաՀվան սւառնալիքով Հավաքում էին ղենքերը: Սկսվեցին իոչւանդումները: Տներում անդամ դանակ ն ուրադ չէին թողնում: Բնակչությունից իլում էին ամեն ինչ, այդ թվում մեծ ւները, դոմերը, մարադները ն վերածում ղինվորական Հիվանդանոցների: Դրանք լրիվ կաՀավորում էին Հայերը: ԱՀա թե Դնիսն ինչւես է ներկայացնում բռնադաղթի սկիղբը Խարբերդում: «Շաբաթ օրը, Հունիսի 28-ին, Հրաւարակայնորեն Հայւարարեցին, որ Հինդ օր անց բոլոր Հայերն ու ասորիները ւեւք է Հեռանան այսւեղից: Մամուրեթ ուլ-Աղիղ ն Խարբերդ քաղաքները բաժանել են թաղամասերի, յուրաքանչյուր ւան բնակիչներին ւեղյակ ւաՀել, թե ե՞րբ ւիւի ճամ÷ա ընկնեն: Մամուրեթ ուլ-Աղիղի Հայերին, նաիաւաւրասւվելու Համար երկու օր էր Հաւկացված՝ Հուլիսի 1-3-ը: Խարբերդցիներին՝ երեք՝ Հուլիսի 4-8-ը: Խոսքը, ըսւ Դնիսի, երկու քաղաքներում բնակվող 17.000 Հայերի՝ մու 3000 ընւանիքների մասին էր: Գյուղերում բնակվում էին անՀամեմաւ մեծ թվով Հայեր, որոնք նույնւես 4-5 օրից թողնելու էին իրենց բնակավայրերը: Նաիաւաւրասւվելու Համար ւրված օրերը Դնիսը ւեւքարւուղարությանն ուղարկված ւեղեկանքում ներկայացնում է Հեւնյալ կերւ: Թուրքերն, օդւվելով իրավիճակից, «դրեթե ձրի ինչ ուղում, դնում են: Խաբեությունն ու կողուոււը երբեք այսքան բացաՀայւ չեն եղել: Թուրքերը՝ ւղամարդ թե կին, մւնում են Հայերի ւները, ցանկացած իր չնչին դրամով դնում»: Շաւ Հայեր դոՀ էին լինում, երբ «ընդՀանրաւես որնէ բան են սւանում իրենց աւրանքի կամ ունեցվածքի դիմաց: Փողոցները լցված են թալանը ւեղա÷ոիող ուղւերով... Դժվար է ւաւկերացնել ավելի ճնչող ւեսարան, քան այն, ինչ այժմ ւեղի է ունենում մեղանում»1: Հուլիսի 1-ին Հայերի առաջին քարավանը (2500 մարդ) Մեղրեից դուրս է Հանվում, ւղամարդկանց առանձնացնում ու կուորում են, իսկ մյուսներին քչում առաջ: Ուղեկցող ժանդարմների վայրադություններին քարավանի կանայք ու երեիաները ւաւասիանում են բոյկուով՝ Հրաժարվում են նրանց Հրամանները կաւարել: «Ոսւիկանները,- ւաւմում է Աղավնի Պոյաճյանը,ւեսնելով, որ ղմեղ չեն կրնար Համողել ու մենք մեր ւեղէն չենք չարժիր, սկսան ÷այւերով, իարաղաններով ու Հրացանի կոթերով մեղի ղարնել: Բռնութեամբ ղմեղ ճամ÷այ Հանեցին... Հոս չաւ աղջիկներ ծեծելով, քաչելով ւարին: Ոսւիկանները մայրերուն կուրծքերէն ÷ոքրիկներ բռնի քաչելով կ’առնէին ու դրամով արաբներուն կը ծաիէին»2: Բարավանը ոչնչացվեց Ե÷րաւի ձորում, Բեչինիան վայրում ն ՇաւկաՀան դյուղի ձորակում: Երկրորդ քարավանը Խարբերդից դուրս եկավ Հուլիսի 3-ին: ԱյնուՀեւն քարավաններ մեկնեցին Հուլիսի 9-ին, 18-ին ն 19-ին: Երկու քարավաններում

ԱՄՆ ՊԴԱ 59 ի÷., ւասնորդական թղթաւանակ ‹ 867, 4016/269: ՎաՀէ Հայկ, նչվ. աչի., էջ 1421:

մարդկանց թիվը Հասնում էր 10.000-ի: Ականաւեսներից մեկը ւաւմում է. «Ես երկնից ւակ չէի լսած այդքան ցաւադին ու այդքան սրւաւաւառ լաց ու ճիչեր, որքան այդ բռնադաղթի մեծ քարաւանին՝ սուիններու, ÷այւերու եւ իարաղաններու սւիւման ւակ քչուող, արեւէն իանձուած անւաչււան որբերուն ու որբեւայրիներուն լացն ու ճիչերը»: Այդ մեծ քարավանից Հալեւ Հասավ 68 Հոդի1: 3000 Հոդուց կաղմված 2-րդ քարավանն դնդաւեւի, մի քանի Հարյուր ժանդարմների ն Հուսեյնիկի կառավարիչ, երիւթուրք Ֆայիկ բեյի ուղեկցությամբ ուղարկեցին մինչն Խան դյուղը, որւեղ Ֆայիկ բեյը իր Հեւ ւանելու Համար ընւրեց կանանց ն վերադարձավ Խարբերդ: Մալաթիայի ճանաւարՀին Ֆրունջըլար դյուղի մուերքում մայրերից իլեցին բոլոր երեիաներին՝ որբանոցներում ւեղավորելու ւաւրվակով, որոնք իբր բացվել են կառավարության կողմից: Ֆրունջըլարի մուերքին քարավանին միացան 11 Հաղ. Հայեր՝ Սամսոնի, Սվաղի, Ամասիայի բնակիչները: Նրանց Հանձնեցին Ադըյաման քաղաքի կադիին՝ Բադիր բեյին, որը քարավանն «անվւանդ» ուղեկցելու Համար ւարադիրներից չորթեց 20 Հաղար ոսկի լիրա: «Բեդդաղ ն Վան-դաղ լեռների ÷եչերին թուրքերը մորթեցին քարավանում եղած բոլոր ւղամարդկանց: 15-16 Հաղար Հոդուց Ռաս ուլ-Այն Հասավ 3.5 Հաղարը: Տասն օր անց սովից ու ծարավից մեռավ 2000 Հոդի: Արաբաբնակ չրջաններում դիչերները Հայերի վրա Հարձակումներ էին դործում արաբները ն նույնւես առնանդում դեղեցիկ ն երիւասարդ կանանց: ՎերանչեՀիրից Հեւո քարավանում մնաց 300 կին, Ռաս ուլ-Այն ն Հալեւ Հասավ միայն 23 ւղամարդ..»2: Երկրորդ քարավանի մասին ականաւեսը ւաւմում է, որ Մամուրեթ ուլԱղիղից ամենաբաղմամարդ քարավանը Հունիսի 3-ինն էր, որին ւարան դեւի Մալաթիա: Մինչն քաղաք մւնելը ժանդարմները ւղամարդկանց առանձնացրել ն ճանաւարՀից ÷ոքր-ինչ Հեռացնելով սւանել են: «Տղաներին, կանանց ու աղջիկներին բռնաբարեցին նույն այդ ժանդարմները, ինչւես նան ճանաւարՀին Հանդիւած քրդերն ու արաբները»: Բարավանը ամբողջությամբ թալանվեց, անդամ Հադուսւները իլեցին: Բարավանի մի մասը Հաջողեց Հասնել Ուրֆա, Նիղիբին, Հալեւ ն Րաքքա: Սակայն թույլ չւվեցին մի վայրում Հասւաւվել, այլ ւեղից ւեղ քչեցին, ի վերջո ւարան Դեր Զոր, որւեղ մի ւարի դիմացան ծայրաՀեղ թչվառության մեջ ն աւա ջարդվեցին քաղաքի մերձակայքում: Խարբերդի Հունիսի 1-ին մեկնարկած քարավանի Հեւ կաւարվածը բռնադաղթի ւեինոլոդիայի դասական օրինակ է: Այդ է ւաւճառը, որ այդ քարավանի Հեւ վւարվածների մանրամասը նկարդրությունը ւեղ է դւել ցեղասւանության ւաւմությանը նվիրված մեծ թվով աչիաւություններում: Բարավանը, որում կար 3000 մարդ, մեծամասամբ կանայք, երեիաներ ու ծերեր, Խարբերդը թողեց 70 ոսւիկանների ուղեկցությամբ, որոնց ղեկավարում էր վիլայեթում մեծ աղդեցություն ունեցող թուրք կ. բեյը: Բարավանը

Ճիղմէճեան Մ., Խարբերդ եւ իր ղաւակները, Ֆրեղնօ, 1955, էջ 424: ×àëõóøüÿí Ãð., նչվ. աչի., ñòð. 84.

Հաջորդ օրը, առանց միջադեւի Հասնում է Խանքոյ: Բեյը Հայւարարում է, որ Մալաթիայում քարավանին վճարելու է 400 լիրա ն ուղեկցելու է մինչն Ուրֆա: Սակայն նույն օրը նա անՀայւացավ Հեւը ւանելով իոսւացած դրամը: Երրորդ օրը քարավանը Հասավ Թադլիքեն, որւեղ արաբներն ու քրդերը ÷աիցրեցին կանանց ու աղջիկների: Բարավանը ւաչււանելու կոչված ժանդարմներն, իրենք ՀրաՀրեցին բարբարոսներին կաւարելու կողուոււ, սւանություն, առնանդումներ: ՏասնՀինդերորդ օրը, երբ քարավանը մեծ դժվարությամբ բարձրանամ էր լեռան թեք լանջով, քրդերը 15-90 ւարեկան 150 ւղամարդու քարավանից Հանեցին, ւարան քիչ Հեռու ն բոլորին սւանեցին, աւա վերադարձան ու սկսեցին կողոււել կենդանի մնացած կանանց ու երեիաներին: Նույն օրը ւարադրության մի ուրիչ քարավան, որում կար 300 ւղամարդ ու մի քանի Հադար կին ն երեիա (Սեբասւիայից, Թոքաթից), միացավ իարբերդցիներին ն առաջացավ 18.000 Հոդուց կաղմված մի մեծ քարավան: Տասնյոթներորդ օրը այդ քարավանը ճամ÷ան չարունակեց քուրդ բեյի ուղեկցությամբ, որը լեռներից կանչեց իր մարդկանց, որոնք Հարձակվեցին քարավանի վրա ու կողոււեցին: Երեսուներկուերորդ օրը քարավանը մւավ ԲիադՀի դյուղը ն այնւեղ մնաց երկու օր: Այդ դյուղում նույնւես առնանդեցին կանանց ու աղջիկների: Բառասուներորդ օրը քարավանը մուեցավ Մարաչ դեւին, որւեղ ւեսան 200 դիակ, որոնց ջրի Հոսանքը քչում էր: Ա÷ին թա÷ված էին արյունու Հադուսւներ: Հարնան դյուղի ավադը ւարադիրներից ÷րկադին Հավաքեց՝ նրանց դեւը չնեւելու Համար: Հիսուներկուերորդ օրը քարավանը Հասավ մի ուրիչ դյուղ, որւեղ քրդերը նրանց կողոււեցին լրիվ մերկ թողնելու ասւիճանի: Հաջորդ Հինդ օրերին նրանք այդւես մերկ քայլեցին կիղիչ արնի ւակ: Հաջորդ Հինդ օրերին ւարադիրները չսւացան «ոչ մի կւոր Հաց ն ոչ էլ մի բաժակ ջուր»: Նրանք ծարավից ու քաղցից թուլացել, Հյուծվել էին ն ճանաւարՀին մեռնում էին Հարյուրներով: Նրանց լեղուն սն էր, ածուիի նման: իսկ երբ մի քանի օր անց մուեցան աղբյուրի ու նեւվեցին դեւի այն, ժանդարմները ÷ակեցին նրանց ճանաւարՀը: Նրանք ջուրը վաճառում էին բաժակը 1-3 լիրայով: Սակայն դրամն սւանալուց Հեւո էլ նրանց թույլ չւվեցին մուենալ ջրին: Երբ 70-րդ օրը քարավանը Հասավ Հալեւ՝ 18.000 Հոդուց մնացել էր 150 կին ն երեիա1: Խարբերդի Հայերի վիթիարի ղանդվածներին,- «Êàâêàçñêîå ñëîâî» թերթի 1916 թ. Հուլիսի 23-ի Համարում դրում է Դուիովը,- ւարադրեցին ն «Մալաթիայից ոչ Հեռու մի վայրում բոլորին թալանեցին, ամեն ինչ իլեցին, իրար մեջ բաժանեցին առավել դեղեցիկ կանանց ու աղջիկներին, իսկ մնացածներին Հաղարներով կուորեցին ու դիակները Ե÷րաւը նեւեցին: Շաւ քիչ երջանիկներին Հաջողվեց Հասնել աքսորավայր՝ Միջադեւք, որւեղ նրանց սւասում էր մաՀը՝ Համաճարակներից, կլիմայական ւայմաններից ն, դլիավորաւես քաղցից...

ÍÀÍ ÐÀ, Èç èñòîðèè Ãåíîöèäà àðìÿí, Åð., 1984, ñ. 15-16.

Մինչն ւարադրությունը 300 ՀայուՀիներ իսլամ ընդունեցին ն նրանց թույլաւրվեց աւրել Խարբերդում...»: Զէին բռնադաղթում որոչ թվով դեղջկուՀիների, որւեսղի կաւարեին դյուղաւնւեսական աչիաւանքներ, մասնավորաւես, Հավաքեին բերքը: Սակայն ի վերջո նրանք էլ չ÷րկվեցին: 1915 թ. նոյեմբերին Խարբերդից Հանվեց նս մի քարավան ն քաղաքում մնաց մու 200 Հայ, որոնց մի մասը թաքնվել էր «Հայերու բարեկամ թուրքերուն քով»: Լսենք ժամանակակիցներին ու ականաւեսներին: «...Խարբերդի կուսակալը,- դրում է Մ. Նեդիմը,- ւղամարդկանց ղաւել էր իրենց ընւանիքներից ն Խարբերդի ու Մալաթիայի միջն դւնվող Բեռմուրիան վայրը ւանելով դնդակաՀարել ու դիակները Ե÷րաւ էր նեւել»: Գերմանիայի Հյոււաւոսը Հուլիսի 11-ին (ն. ւ.) դրեց. «Հուլիսի 1-ին սկսվեց Հայերի մի մեծ իմբի ւեղաՀանությունը: Դրան Հեւնեց նս 300 մարդ: Հուլիսի 11-ին Հայւարարվեց, թե բոլոր Հայերը առանց բացառության, ւեւք է քաղաքը թողնեն: Հուլիսի առաջին օրերին Խարբերդում երնացին էրղրումի աքսորյալների առաջին քարավանները՝ ցնցուիների մեջ, կեղւու, սովյալ. Հիվանդ մարդիկ: Նրանք երկու ամիս դւնվել են ճանաւարՀին դրեթե առանց սննդի ու ջրի: Նրանց, ինչւես անասուններին, ոււելու Համար ծղու ւվեցին: Այնքան քաղցած էին, որ նեւվեցին ծղուի վրա, բայց ժանդարմները նրանց մաՀակներով քչեցին, իսկ ոմանց էլ սւանեցին: Մայրերն իրենց երեիաներին առաջարկում էին բոլոր նրանց, ով ուղում էր վերցնել...»: «Զորքերը չրջաւաւեցին մեր թաղամասերը,- ւաւմում է իարբերդցի մի կին,- ոսւիկանները մւան ւները բռնելու ու ձերբակալելու բոլորին (սկղբում միայն ւղամարդկանց): Բանւում մու 1000 Հոդու ձեռները կաւեցին, աւա իմբերով միմյանց չղթայեցին ու դիչերը դուրս Հանեցին քաղաքից»: Հայերն առավույան այդ մասին իմացան ն մեծ աղմուկ բարձրացրեցին, սակայն ոսւիկանները նրանց ցրեցին Հրացանների իղակոթերով ու մւրակներով: Մի քանի օրում քաղաքի բոլոր ւղամարդիկ աքսորվեցին, աւա Հավաքեցին կանանց ու երեիաներին ն 1000-1500 Հոդանոց իմբերով քաղաքից դուրս ւարան: Բանւում մնաց չուրջ 200 ւղամարդ, մեծաՀարուսւներ, որոնք մեծ կաչառք ւալով թույլւվություն էին սւացել բռնադաղթվելու իրենց ընւանիքների Հեւ: Բաղաքի ուննորներից ու մւավորականներից կաղմված քարավանը, որին ճամ÷ա էին Հանել Հունիսի 14-ին, Հինդերորդ օրը, Խղոլի դյուղում կողոււեցին, նրանց մու եղած բոլոր մթերքները իլեցին: Գյուղի կողքով Հոսում էր Ե÷րաւը, ն մենք ւեսնում էինք, «թե ինչւես Հոսանքը քչում ւանում էր այլանդակված, ուռած դիակներ՝ երկուական դիակ միմյանց կաւված: Դրանք այնքան չաւ էին ն ւեսարանն այնւես սարսա÷ելի, որ մենք աչիաւում էինք դեւի կողմը չնայել»1: Երբ երեկոն վրա Հասավ՝ ւղամարդկանց առանձնացրին: Նրանց առան1

"Íà ïóòè îò Õàðáåðäà äî Óðôû”, ñ. 12-15.

ձին-առանձին կամ երկուական Հոդով ւարան դեւա÷ ն սւանելու սւառնալիքով ոսկի ւաՀանջեցին: Ով ոսկի չուներ՝ սւանեցին ու դիակը դեւը նեւեցին1: Տասը-ւասնմեկ ւարեկանից բարձր ւարիք ունեցողներին արդելում էին սայլ նսւել, չաւերի ունամանները իլել էին ն նրանք քայլում էին ուաբոբիկ՝ բոլորը Հյուծվել էին, քաղցած: Ուժասւառ ընկածի դլիին քացով Հարվածում էին ու դիակը թողնում ւեղում: Մալաթիայում առանձնացրին ւասը ւարեկանից բարձր բոլոր ւղաներին ու ւղամարդկանց, իսկ կանանց ւեղավորեցին իջնանաւներում: Որնէ մեկի մու դրամ չէր մնացել, բոլորը իլել էին: Հաջորդ օրն սկսվեց իուղարկությունը, կանանց մեկ առ մեկ մերկացնում էին, մուեցնում մութեսարիֆին, Հրամայում չուռ դալ, կռանալ, լկւի իոսքեր էին ասում: կանանց ու երեիաների այդ քարավանին ճամ÷ա Հանեցին դեւի Ուրֆա: Սայլերն ու ձիերը իլեցին, ուսւի մայրերը երեիաներին չալակներն առան: Ոււելու Համար միայն Հաց էին ւալիս: Լացող երեիաներին իլում էին մայրերից ու քարերի Հարվածներով մեռցնում: Գիչերները բռնաբարությունները սովորական դարձան, յուրաքանչյուր 10 ղինվորի Հաւկացնում էին մեկ կին, որին լլկելով 2-3 ժամ ղվարճանում էին, աւա կիսամեռ վիճակում թողնում Հեռանում: Բռնաբարում էին անդամ 8-10 ւարեկաններին. «Որւեսղի ÷րկվեին Հեւաւնդումներից, չաւերը վերքերով այլանդակում էին իրենց դեմքն ու մարմինը, կեղւուում, ղղվելի դարձնում իրենց արւաքինը: Բարավանն այսւես առաջ դնաց երկու ամիս չարունակ: Բոլորը ցնցուիների մեջ էին, չաւերը՝ դրեթե մերկ: Մերկությունը ինչ-որ բանով ծածկելու Համար ւերններից ու իուից դուիներ էին Հյուսում: Երբ Հասան Ուրֆա՝ քարավանում մնացել էր 200 Հոդի (2000-ից)»2: Առաջին (Հուլիսի 1-ի) քարավանի ճակաւադրի մասին մանրամասը ւեղեկություններ կան նան դիվանադիւական ւեղեկադրերում: Բարավանին ուղեկցում էր 70 ժանդարմ, դրում է Մորդենթաուն, որոնք աւացուցեցին, որ «Հայերուն ւաչււանները չեն, այլ՝ իոչւանդիչները եւ դաՀիճները»: Նաի քարավանաւեւ բեյը չորթեց 400 ոսկի ն անՀեւացավ, Հայերին թողնելով ոսւիկան-ղինվորների «÷ա÷կաղդաց դթասրւութեանը»: Նրանց աջակցությամբ, քրդերը չաւ անդամներ Հարձակումներ դործեցին քարավանի վրա, «աղջիկները կը ÷աիցնէին»: կանանց բռնաբարությանն ու սւանությանը այդ ժանդարմները մչւաւես մասնակցում էին: Նրանք 13 օր չարունակ ...«իրենց ւաչւաւանեալները կողոււելէ, ծեծելէ, բռնաբարելէ եւ սւաննելէ եւք» լքեցին: Որից Հեւո քարավան են իուժում քրդերը ն Հավաքում այն բոլոր արու անձերը, որոնք դեռ ողջ են: Գւնում են 15-90 ւարեկան 150 Հոդու ն ւանում մորթում են3: "Íà ïóòè îò Õàðáåðäà äî Óðôû”, ñ. 12-15. ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 5, դ. 125, թթ. 13-15: Տե՛ս Խարբերդից Ա. Խաչիկյանի նամակը կաթողիկոսին (28. ՃԱ. 1916): 3 Մորդենթաու Հ., նչվ. աչի., էջ 264-265:

Այդ քարավանի մասին ւաւմում է նան Լ. Դնիսը. «Հուլիսի 1-ի առավույան ղարմանքով նկաւեցի, որ ւեղաՀանվող Հայերը ամենաչնչին դիմադրությունն իսկ ցույց չէին ւալիս»: Պաւճառն այն էր, որ դրեթե ւղամարդ չէր մնացել, իսկ մնացածներն էլ «ՀուսաՀաւված ու ընկճված էին»: Ոչ ոք իույս չւվեց բռնադաղթից: Այդ 3000 Հոդանոց քարավանում դնում էին ոմանք եղան սայլերով, ոմանք ջորիներով ու ավանակներով, ոմանք իրենց ունեցվածքը բարձել էին կովերին: Բայց մեծ մասը դնում էր Հեւիուն՝ իրերը չալակին, երեիաները դրկին: Որոչ ժամանակ անց «ջորիներն ու ավանակները, որ կառավարությունն էր ւրամադրել, վերադարձան»1: Թուրք սւա Ասիմ բեյի վկայությամբ՝ Խարբերդից ւարադրված 60 Հաղ. Հայից Մոսուլ Հասել էր 15.000-ը: Մարդինից մի քուրդ Հայւարարեց, թե Խարբերդում, Դիարբեքիրի, Մարդինի ու ՎերանչեՀիրի բոլոր Հայերը մորթված են2: «Սկսած մայիսից,- ւաւմել են ւեղի միսիոներները,- սկսվեցին աՀավոր իոչւանդումները: Բանւարկված, ամբարների մեջ ÷ակված Հայերի ուքերին մեի էին ի÷ում ն ւայւում, ինչւես ձիերի, դուրս էին քաչում մորուքի մաղերը, Հոնքերը, մաւների եղունդները, աւամները, դլիիվայր կաիում էին ն այլն: Հասկանալի է, որ չաւերը մաՀացան... Որւեսղի իոչւանդումների աղմուկը դրսում չլսվի, բանւի մու նվադում էին դՀոլ ն ղուռնա... Առաջինը ձերբակալվեցին ղենք Հանձնողները: Հունիսի 18-ին աքսորեցին 2000 ղինվորի ն ուղարկեցին Հալեւ՝ ճանաւարՀներ կառուցելու, սակայն բոլորին սւանեցին Մուչի մերձակայքի կիրճում: Այս մասին լուրեր Հասան Խարբերդ, Հայերի չրջանում Հուղմունքն աՀադնացավ: Հաջորդ օրը նս 2000 Հոդի ուղարկվեց Դիարբեքիրի ուղղությամբ՝ իրարու կաւված: Բանի որ այս քարավանից մի քանի Հոդու Հաջողվեց ÷աիչել, դրանից Հեւո ւեղաՀանվածներին երեք օր քաղցած էին ւաՀում, ուժասւառ անում ն աւա միայն ուղարկում: Հուլիսի 3-ին Հարուսւ ընւանիքների 6000 անդամներ (ոչ միայն Խարբերդից) ճամբա Հանեցին մի քարավանով, բոլոր ւղամարդկանց սւանեցին ն միայն մի քանի կնոջ Հաջողվեց Հասնել Ուրֆա: Օդոսւոսի վերջերին Մամուրեթ ուլ-Աղիղով անցավ 8000 Հոդանոց մի քարավան, որը նույնւես ոչնչացվեց թուրք բնակչության միջոցով»3: Հուսեյնիկ դյուղի բնակչուՀի Մ. Բեչեջյանը 1915 թ. նոյեմբերի 2-ին ւաւմել է, որ Խարբերդում ու մերձակա դյուղերում մեծ թվով Հայերի ձերբակալեցին ու բանւերում իոչւանդեցին՝ ծեծեցին, դուրս քաչեցին մաղերն ու եղունդները, ւանջեցին ւաքացրած երկաթներով: Զինվորներից մեկը նսւեց Հղի կնոջ ÷որին, իսկ մյուսները նրան ծեծեցին, որւեսղի Հայւնի ամուսնու ւեղը4: Հայ բնակչության ոչնչացումը նան ուղեկցվում էր սւոր չաՀարկումներով

Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 124-125: R 14088, 4.. 30012. R Խօոտէ/4ոkaոa, 98, 4.. 10299. 4 Դնիս Լ., նչվ. աչի., ն. ւ.:

ու իարդավանքներով, սադրանքներով ու իաբեություններով: Երբ ամբողջ Հայությունն արդեն ւարադրված էր, թուրքական կառավարությունը Հայւարարեց, թե որոչ իավերի Համար բացառություն է արվում, այսինքն՝ արւոնություն էր ւրվում այն ժամանակ, երբ այլնս դրանից օդւվող չկար: Օրինակ, կաթոլիկները չւարադրելու մասին Հրամանը Հայւնի դարձավ այն ժամանակ, երբ նրանք արդեն ւարադրված էին: Հուլիսի վերջին ւեղաՀանվեց 40 Հոդանոց մի իումբ, որի մեջ էին քաղաքի բարձր իավի ներկայացուցիչները, այդ թվում՝ կաթոլիկ թեմի առաջնորդ Սւե÷անոս եւս. իսրայելյանը, վալու անձնական ծանոթներ ու մւերիմներ: Վալին ււավորություն էր սւեղծում, թե ամեն ինչ անում է, որ այս իումբը անվւանդ ւեղ Հասնի: Բայց երբ Բյաղըմ իան Հասան, Հայերին Հավաւացրին, որ նաիաւես որոչված երթուղին վւանդավոր է ն ւարան ուրիչ ճանաւարՀով: Բիչ անց ւարադիրներին Հրամայում են կառքերից իջնել: Հայերն անմիջաւես չրջա÷ակվում են քրդերի ու ժանդարմների կողմից: Նրանց թները կաւում են, իճուղուց դուրս Հանում ն սւանում: Երկու ամսում ոչ միայն Խարբերդ քաղաքը, այլն նաՀանդի Հայաբնակ մյուս քաղաքներն ու դյուղերը դաւարկվեցին, դրանցում մնացին միայն Հաւուկենւ սովյալ որբեր: «Պաչւոնական սւանդանոցներէ դուրս դրեթէ ամեն ցանկաւաւի ւակ, ամեն ÷ոսի, քարերու կամ թու÷երու եւեւը, ճամբաներու եղերքը, ամայի ւեղերը՝ ամեն կողմ դիակ, կւրուած մարմնոյ անդամներ, ÷չրուած դանդեր»1:

ՄԱԼԱԹիԱ Մինչն Մեծ եղեռնը Մալաթիայի սանջակում բնակվում էր 25.000 Հայ, որից քաղաքում՝ 15.000-ը: 1914 թ. աչնանը դաղանաբար սւանվում է ւեղի մութեսարիֆը՝ կուորածների նաիաւաւրասւության վերաբերյալ կ. Պոլսից սւացված ՀրաՀանդի մասին Հայերին ւեղյակ ւաՀելու Համար: 1915 թ. ÷եւրվար-մարւ ամիսներին Զիֆթլիկ ն Մամուրան վայրերում ոչնչացվեցին ճանաւարՀ կառուցող 1500 Հայ ղինվորներ: Մարւի 10-ին սկսվեց ղենքերի Հավաքումը: Հայերը Հանձնեցին ունեցած բոլոր ղենքերը, ոմանք անդամ 20 ոսկով թուրքերից ղենք դնեցին ու ւվեցին: Աւրիլին ձերբակալվեց 80 մւավորական: Նրանց բոլորին սւանեցին բանւում: Մայիսին քաղաքի մուակայքում չեթեները ոչնչացրեցին Խարբերդի մւավորականության քարավանը: Հունիսին իչիանությունների ձեռքն է ընկնում ւեղի դաչնակցականների ցուցակը ն սկսվում է նրանց ձերբակալությունը: ՀՑԴ ն Հնչակյան կուսակցության 350 անդամներ դնդակաՀարվում են նույն ամսվա 10-ին: Այդ օրերին ղինաթա÷վում ու Փունար Բաչի վայրում ոչնչացվում է նս 1200 Հայ ղինվոր, 500 Հոդու էլ դնդակաՀարում են Օրդուղ դեւի ա÷ին:

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 391

Հունիսի 30-ին սկսվեց Մալաթիայի Հայության ւարադրությունը: Առաջին քարավանը կուորվեց Ե÷րաւն անցնելիս, ինչւես նան Սուրուճում ն Դեր Զորում: Երկրորդ քարավանը ջարդվեց Ֆուրնջըլարի կիրճում: Նույն օրերին Դեյիրմեն դերեսի ձորում ն Ուրֆայի չրջանում ոչնչացվեց ադըյամանցիների մեծ մասը: Մալաթիացիների երրորդ քարավանը ոչնչացվեց Ֆուրնջըլարի ճանաւարՀին: 1916 թ. նոյեմբերի 3-ին Թալեաթն այցելում է Մալաթիա ն ւեսնում, որ քաղաքում Հայ բոլորովին չի մնացել: Նա Հանձնարարում է ոչնչացնել ջարդերի վերաբերյալ կ. Պոլսից սւացված բոլոր ÷ասւաթղթերը: Հրեչը կարդադրեց ջարդել նան մաՀմեդականացված Հայերին, որոնց ոչնչացրեցին Գյոչենեի մերձակայքում: Սւանում էին ամենավայրենի եղանակներով, ւաւմում է Մարիա Ցակոբսոնը, օրինակ, «ցից մը կը դամեն դեւնին, ցիցին դլուիը կը ւաչեն կը սուրցնեն, երիւասարդը կը նսւեցնեն վրան, երկու ուսերէն կը չոքեն, չարչարանքով կը մեռցնեն, այդւէս ցցուած կը թողուն դեւնին»1: Մալաթիա-Ե÷րաւի կիրճ դիծը սւացավ կանլը դերե (Արյան ձոր) անունը: Այդ ձորում Հայերի արյունը դեւ կաղմեց: Այսւեղ դործադրվեցին սւանության ամենադաժան եղանակները: Ժանդարմը նկաւելով, որ մի Հայ կին ոսկի կուլ ւվեց, անմիջաւես թրաւում է նրան ու ոսկին Հանում: Այս ն նման դաղանություններն օրինակներ չէին, այլ սւանության կերւ, մոլեռանդ մարդասւանների դործողությունների եղանակ: Հայ բժիչկ Ա. Ճեւեճյանը 1916 թ. սեււեմբերին լինում է Մալաթիայում ու դրում. «Այսւեղ ալ Հոս-Հոն կը Հանդիւէինք Հայ դաղթականներու: Դէւի Բալու մեր ճանաւարՀին առաջին կանդառը եղավ Խաւուսէ Հայկական դիւղը՝ ամբողջովին ւարւուած... Մնացած էին Հինդ ընւանիք միայն... Այս կողմեր Հարիւրաւոր նման Հայ դիւղեր կան, բոլորը դաւարկ, բնակչութիւնը ւեղաՀան»: Խոչմաթ Հայկական դյուղի 300 ւնից մնացել էր 4-5 ընւանիք: «Բիւրւ ւարադիրները ÷լած էին բոլոր ւուները»2: Հոկւեմբերի սկղբին նա մեկնում է Բալու. «ի՛նչ սրւաճմլիկ ւեսարաններ... ամեն ւեղ աւեր, ւուներ՝ քիւրւ դաղթականներով լեցուն: Փողոց ւառկող ու Հոն մեռնողներ չաւ... Բաղաքը թէ՛ աւերակ, թէ՛ ալ ՀրդեՀուած... ամեն կողմէ դէւի Հարաւ կու դան դաղթականներու իումբեր անդադրում: Ա՛լ Հիւանդութիւն, կեղւ, աննկարադրելի թչուառութիւն»3:

Ճեյքը÷սըն (Ցակոբսոն) Մ., Օրադրութիւն, 1907-1919, Խարբերդ, Պէյրութ, 1979, էջ 238 «Բժիչկ Ճեւեճեանին օրադիրը», Պէյրութ, 1986, էջ 69 Նույն ւեղում, էջ 69-70

ԱՐԱԲկիՐ 1915-ի ջարդերի նաիօրյակին Համանուն կաղայում բնակվում էր 16-17 Հաղար Հայ, որից մու 10.000-ը՝ քաղաքում: Աւրիլի 30-ին սկսվեցին ձերբակալություններն ու ձերբակալվածների ոչնչացումը: Մայիսին ւեղի ունեցան բռնադրավումներն ու իուղարկությունները: Զենք ÷նւրելու անվան ւակ թուրքերը քանդեցին անդամ Հայկական դերեղմանները, ավերեցին Մայր եկեղեցին ն վարժարանը: Հայ մւավորականներին մեկ ամիս չարունակ իոչւանդելուց Հեւո, Հունիսի 6-ին ոչնչացրեցին Ե÷րաւի ա÷ին՝ կաւան-Մադեն քաղաքի մուակայքում դւնվող Լնենկի ձորում: Արաբկիրցիների առաջին քարավանը քաղաքից Հանվեց Հուլիսի 18-ին ն ուղարկվեց Մալաթիայի ուղղությամբ: Հոկւեմբերին դավառակում այլնս Հայ չէր մնացել: ՏեղաՀանվեցին անդամ մաՀմեդականացված Հայերը: Այսւեղ նս սկղբում ւարադրության չենթարկվեց միայն արՀեսւավորների մի ÷ոքր իումբ: Արաբկիրցիների մեծ մասը կուորվեց, քաղցից ու Համաճարակներից մեռավ Մալաթիայի ն Եդեսիայի կողմերում Ռաս ուլ-Այնում ն Դեր Զորում: Բաղաքաբնակների Հեւ դրեթե միաժամանակ սկսեցին բռնադաղթեցնել նան դյուղաբնակ Հայերին: իչնել դյուղի բոլոր ւղամարդկանց ժանդարմները ւարան լեռները ն կուորեցին: Երբ ժանդարմները դյուղ վերադարձան, կանանց Հարցին ւաւասիանեցին, թե նրանց ամուսինները սւանվել են: Շաւ դյուղերում Հայերի ոչնչացման ւարւականությունը դրված էր բանւերից աղաւված Հանցադործների, չեթեական Հրոսակների վրա: «Բաղմաչենը,- դրում է Դնիսը,- ավերակույւի էր վերածվել: Նա մու 300 ւուն ունեցող Հայկական դյուղ էր, ամեն ւնից դոնե մեկը դւնվում էր Ամերիկայում: Այժմ Բաղմաչենում երկու ընւանիք էր մնացել, որոնց թողել էին սւասարկելու ւեղաՀանությունն իրականացնող ժանդարմներին»1: Ոչ մի ւան վրա անդամ դուռ ու լուսամոււ չէր մնացել, չաւ ւներ ÷ուլ էին եկել: «Փողոցներում միայն մի քանի քաղցած կաւու էր թա÷առում»: Խուլադյուղում նույնւես Հիմնականում Հայեր էին բնակվում: Այս դյուղում նս չուրջ 300 ւուն կար: «Մենք անցանք անմարդ ÷ողոցներով, որոնք լցված էին աղւեղությունով... Այդ դյուղն էլ էին քարուքանդ արել, բացի 5-6 Հոդուց՝ մնացածին աքսորել էին»: Մի քանի օր անց այդ դյուղերը բնակեցվեցին մուՀաջիրներով: «Եղեդիի կողքի դյուղի եկեղեցու մեծ ղանդը ... թաղվել էր դավիթի ÷լաւակների ւակ: կրոնական մոլեռանդությամբ Համակված մաՀմեդականները որոչել էին բնաջնջել ոչ միայն քրիսւոնյա աղդաբնակչությանը, այլն վերացնել այն ամենը, ինչ քաղաքակրթությամբ էր սւեղծվել»2: Նույն ավերածություններն էին Հուսեյնիկ, Մորենիկ, Խարբերդ-Սերայ, Վ. Մեղիրե, Բեսրիկ, Եղեդի, Սուրսուրի, Թադեմ, Խոյլու, Շենթիլ, կարմրի, Գեղվանք, Գայլու, Վարդաթիլ, Փերչենճ, Երդմնեք, Մորեյ, Գոմք, Հող, Հաբուսի, Հնձվոր, Հին Ադարակ, Զոր եղ,

Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 165: Նույն ւեղում, էջ 165-166:

Վիղիան, Բեորբե, Հակոբ Մեղիրե, Ծառուկ, Հարսեկ, Բերդակ դյուղերում: Խոյլուց դյուղի Հայերից Հրաչքով ÷րկված մի կին ւաւմել է, որ իրենց դյուղացիներին քչեցին քրդաբնակ Բուրդեմլիք դյուղը ու բոլորին Հրացանաղարկ արեցին: Նաիճիրի վայրում Դնիսը ւեսել է բաղմաթիվ դիակներ, որոնց մի մասը ողջակիղված էր1: Դիվանադիւական մի ÷ասւաթղթում կարդում ենք. «ՃանաւարՀներին թա÷ված էին ւղամարդկանց դիակներ, իսկ Արղուն դյուղի մու՝ նան կանանց դիակներ: Բարավանը 6-րդ օրը Հասնում է քրդաբնակ մի դյուղ: Ժանդարմները ւաՀանջում են ÷ող ն ղարդեղեն: 4-րդ օրը իլեցին սւիւակեղենը, իսկ Դիարբեքիր Հասնելուն ւես՝ եղներն ու ձիերը, ւարան մի կնոջ ն երկու աղջկա: Բարավանը դեռ քաղաքի ւարիսւների ւակ էր, երբ թուրքերը ւարան նան երեիաներին, իսկ երեկոյան Հարձակում դործեցին, ն Հայերը ամեն ինչ թողնելով ÷աիան՝ ով որւեղ կարող էր: Այնուամենայնիվ, դիչերը ÷աիցրին նս մի իումբ կանանց ու աղջիկների: Հաջորդ քարավանին ուղղակի քչեցին Հարավ, ւարադըրլալները ընկնում էին քաղցից ու ծարավից: Ամեն օր քարավանը Հարձակման էր ենթարկվում: Մի կնոջ, որը դիմադրում էր, կամրջից ցած նեւեցին: Մարդինի մերձակայքում քարավանը ութ օր ւաՀեցին դաչւում բորբ արնի ւակ: Հայերին ծաղրում ու վիրավորում էին ամենաւարբեր եղանակներով, օր չէր անցնում առանց առնանդման ու բռնաբարության: Ռաս ուլ-Այնի մերձակայքում երեք իոչոր ամբարներ լիքը լցված էին դիակներով: Հաճաի էին Հայերին առաջարկում կամ Հարկադրում ընդունել իսլամ: Բայց նրանք Համերաչի մերժում էին»2:

Թե ի՛նչ ւեղի ունեցավ ւարադրված իարբերդցիների Հեւ, իմանում ենք Հալեւում ԱՄՆ-ի Հյոււաւոս Զ. Զեքսոնի 1918 թ. մարւի 4-ի ւեղեկադրից, որը կրում է «Բարբարոսություններ Հայերի Հանդեւ» անունը: «...1915 թ. Հուլիսին,- դրում է Հյոււաւոսը,- երբ ջերմաչա÷ը ցույց էր ւալիս 105-115 ասւիճան, իարբերդցի կանանց ու երեիաների մի իումբ, ավելի քան Հաղար Հոդի, Հասավ Դիարբեքիրից Հարավ՝ ՎերանչեՀեր: Նրանց Հանձնեցին քրդական մի ոճրաիմբի: Բրդերը իմբից աոանձնացրեցին դեղեցիկ կանանց, աղջիկներին ու երեիաներին: կանայք դիմադրեցին, ինչը «կաւաղեցրեց քրդերին, ն նրանք այդ դժբաիւներից չաւերին սւանեցին», մյուսների Հադուսւները իլեցին ու սւիւեցին «ճանաւարՀը չարունակել մերկ»: 300 Հոդի Ռաս ուլԱյն Հասավ բոլորովին մերկ, դղդղված մաղերով, որը «նրանց վայրենիների ւեսք էր ւվել»: Նրանք 6 օր անընդՀաւ քայլել էին կիղիչ արնի ւակ, նրանց մաչկը այրված էր, ձիթաււղի դույն էր սւացել ն լայն չերւերով ւոկվում էր: Զեկսոնն անձամբ էր նրանց ւեսել: Նա դրում է. «կանանցից չաւերն

Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 167-168: R 14093 4.. 24668.

սւիներով ն վերքերով էին ծածկված: Դրանք թուրքերի Հասցրած սոսկալի Հարվածների Հեւնանք էին»1: Խարբերդի ջարդերի ամենաՀավասւի աղբյուրներից է Ամերիկայի Միացյալ ՆաՀանդների Հյոււաւոս Լեսլի Դնիսի 132 էջանոց ւեղեկանքը ն ղանդվածային կուորածների վայրերի նրա ւեղեկադրային նկարադրությունները, որոնք Հայւնաբերվել են Միացյալ ՆաՀանդների ւեւական արիիվներում ու Վաչինդւոնի վարչակաղմի արձանադրություններում: Այդ եղակի ÷ասւաթղթերը, վեցամյա արիիվային Հեւաղուություններից Հեւո, դւել ն Հրաւարակել է Սյուղան Բ. Բլերը: Դնիսը նան լուսանկարել է Հայ ւարադիրներին ու կուորածի վայրերը: Պեւական դեւարւամենւին Դնիսի ուղարկած ւեղեկադրերում Խարբերդի վիլայեթն անվանվել է «Սւանդի նաՀանդ», որովՀեւն կայսրության չաւ քաղաքներից ու դյուղերից ւեղաՀանված ու դեւի Հարավ աքսորված Հայերի մեծ մասը բռնի մաՀով մեռնում էր Մամուրեթ ուլ-Աղիղի վիլայեթի սաՀմաններում: Նա դրում է, որ «այսւեղ որնէ մեկի Համար դաղւնիք չէր, որ իոսքը այնւիսի ճանաւարՀորդության մասին է, որի նւաւակը մաՀն է»: «...Պեւական դեւարւամենւի մի քանի արձանադրություններից դիւեի,դրում է Բլերը,- որ Դնիսն այցելել է կուորածի վայրերը, լուսանկարներ արել, սակայն երկար ու Հանդամանալից Հաչվեւվության Հայւնաբերում մեծ անակնկալ է... Ես ցնցված էի»: Բլերի ուսումնասիրության թեման ամերիկյան բարեդործությունն էր, սակայն ծանոթանալով Դնիսի ւեղեկադրին, լուսանկարներին ու դրանց կից մյուս ÷ասւաթղթերին, նա մի կողմ դրեց նաիկին թեման՝ այդ եղակի արիիվը ուսումնասիրելու ու Հրաւարակելու Համար2: Որքան իիղաի էր Դնիսը, նույնքան էլ անվաի է Բլերը: «Սւանդանոց դավառը» «Սaտհiոջէօո Քօտէ»-ում ււադրելուց Հեւո (1989 թ.) նա իր ընւանիքով բնակվում է անՀայւ Հասցեներում, Հեւաւնդվում թուրքերի կողմից: Դրան ԱՄՆ-ի Համաւաւասիան ծառայությունների արձադանքը եղան՝ «չենք կարող աւաՀովել ոչ Բլերի ն ոչ էլ նրա դրքի Հրաւարակչի անվւանդությունը»: «1հօ Տlaսջհէօոհօստօ Քոօviոօօ: 4ո 4ոօոiօaո Սiքlօոaէ’տ Rօքօոէ օո էհօ 4ոոօոiaո Օօոօօiմօ. 1915-1917» դիրքը նույնւես Հրաւարակվեց 1989 թ. Նյու Ցորքում: «Սւանդի նաՀանդը» անունը կրող այդ դիրքը Հայերեն լույս է ւեսել Երնանում, 2001 թ., Գրիդոր Զանիկյանի թարդմանությամբ: Գրքում ղեւեղված են Բլերի ներածությունը, Դնիսի ւեղեկադրերի դդալի մասը, Խարբերդի վիլայեթի դւրոցներում ու Հիվանդանոցում աչիաւող ամերիկացի միսիոներների վկայությունները, Խաղաղության Համաժողովում ամերիկյան ւաւվիրակության Համար միսիոներների ւաւրասւած ղեկույցները: Գրեթե 70 ւարի Դնիսի ւեղեկադիրը մնացել էր Պեւական դեւարւա1

ԱՄՆ ՊԴԱ 59 ի÷., ւասնորդական թղթաւանակ ‹ 867, 4016/105: Մորդենթաու Հ., նչվ. աչի., էջ 372:

մենւի թղթաւանակներում, իսկ լուսանկարները, մոռացված, լցված էին կոչիկի ւու÷ում: Պաւճառը ւարօրինակ է: Պարղվում է, որ ոչ միայն Գերմանիայամ, այլն ԱՄՆ-ում այդ ւարիներին իսւադույնս արդելված էր նման նյութերի Հրաւարակումը: Լայն Հասարակայնությանն անծանոթ էր Դնիսի դործունեության նան մի այլ բնադավառ: Նա ԱՄՆ-ի Հյոււաւոսությունում թաքցրել է 80 Հայի՝ նրանց ÷րկելու Համար: «Դժվար էր կերակրել այդ բոլոր մարդկանց,- Հիչում է Դնիսը,- քանի որ այն ժամանակ չունեի ծառաներ... Ժամանակ էր լինում, երբ սւիւված էի ինքս չուկա դնալ ու նրանց Համար Հաց դնել: Դա ւեւք է արվեր չաւ ղդուչությամբ, որւեսղի ուչադրություն չդրավեր: Երկար ժամանակ չէի Համարձակվում իմ Հայ ղավաղներին (ւաՀակներին) չուկա կամ ուրիչ ւեղեր ուղարկել: Այդւիսով դերերը ÷ոիվում էին: Փոիանակ նրանք ինձ ւաչււանեին, ես էի ւաչււանում նրանց: Որոչ ժամանակ անց ծառայության վերցրի մի երիւասարդ թուրքի, որին մւադիր էի ղավաղի ւաչւոն ւալ, եթե վսւաՀություն ներչնչեր: Սակայն նա այնքան Հարցասեր էր, ն Հաճաի էր թաքուն Հայացքներ նեւում ինձ մու եկող Հայերի վրա, իսկ ւունն ու ւարւեղը լիքն էին Հայերով, որ սւիւված էի Հնարավորին չա÷ չոււ աղաւվել նրա ծառայություններից»: Դնիսն այդ Հայերից չաւերին օդնեց ÷աիչել Դերսիմի քրդերի չինած թաքուն ճանաւարՀով, որն սւացել էր «սւորերկրյա երկաթուղի» անունը: Դա անցնում էր Ե÷րաւով ն ւանում դեւի Հյուսիսային լեռնու չրջաններ: Լ. Դնիսը դեռ աւրիլի 19-ի ւեղեկադրում նչում էր, որ թուրքերը ւաւրասւվում էին «Հայերին կուորել»: Նա առաջին արւասաՀմանցին էր, որ դրեց, թե այն ինչ սկսվել է Թուրքիայում՝ նոր միջոց է «Հայ ժողովրդին բնաջնջելու»: «Խոսքը ամբողջ աղդաբնակչության բռնադաղթելու մասին է», այն էլ բոլոր վեց նաՀանդներից, որոնք «Հայասւանն են կաղմում»: Բռնադաղթի ենթակա են բոլոր Հայերը: «Մարդկության ւաւմության ընթացքում, Հավանաբար, նման ղանդվածային ւեղաՀանություն չի եղել»: Նման ծավալի ւեղաՀանություն երբնիցե ոչ միայն չի իրականացվել, այլն չի մւաՀղացվել1: «Զարդը,- դրում է Դնիսը,- որքան էլ սարսա÷ Հարուցի բառը, բռնադաղթի Համեմաւությամբ ավելի մարդկային է: կուորածներից Հեւո թերնս ոմանք ողջ մնան, մինչդեռ Թուրքիայի նման երկրում ՀամընդՀանուր ւեղաՀանությունը նչանակում է յուրաքանչյուրի Համար թեն դանդաղ, բայց թերնս անՀամեմաւ աՀավոր մաՀ: Ես չեմ Հավաւում, որ Հարյուրից, Հաղարից մեկը անդամ ողջ մնա»2: ԱկնՀայւ է, թե որքան ՀամաՀունչ է Դնիսի ւրամաբանությունը Լե÷սիուսի, Մորդենթաուի, Բրայսի, Թոյնբիի, Մանդելչւամի կարծիքների Հեւ, ինչը նույնւես Հասւաւում է այն միւքը, թե «Բռնադաղթը բնաջնջման ամենադաժան եղանակն է»:

ԱՄՆ ՊԴԱ 59 ի÷., ւասնորդական թղթաւանակ ‹ 867, 4016/269: Նույն ւեղում, 4016/105:

Սա ղդացմունքային ակունքներ ունեցող մւաՀանդում չէր, այլ՝ իրավիճակի քաջաւեղյակությունից բիած եղրաՀանդում, որն ամբողջությամբ Հասւաւվեց Մեծ եղեռնի ընթացքով: Հայերին քչում էին Միջադեւք, որւեղ այն ժամանակ «չէր կարող աւրել ոչ մարդը, ոչ էլ անասունը»: Ամռանը այդ ւարածքներով անցնելը դժվար էր անդամ լավ նաիաւաւրասւվածների Համար: «ՃանաւարՀի մեծ մասը անցնում է ւոթ, կիղիչ անաւաւով, ջուր, բուսականություն դրեթե չկա»: Ուրֆա Հասնելու Համար ւաՀանջվում էր ոչ ւակաս քան 15 օր անընդՀաւ քայլել: ՃանաւարՀը դրեթե անմարդաբնակ է, եղած մի քանի բնակավայրերում անՀնար էր «թեկուղ 20-30 Հոդու Համար ոււելիք ճարել», ո՛ւր մնաց՝ Հաղարների Համար: Դնիսը, ելնելով սե÷ական ÷որձից, դրում է. «Ամենալավ ւայմաններում անդամ նման ճամ÷որդությունը աՀավոր ւառաւանք է... Մինչդեռ բռնադաղթվողների, այսինքն՝ Հայերի մեծ մասի Համար, դա սւույդ մաՀ է»1: Խարբերդի վիլայեթում «Հաղիվ 25 սայլ» դւնվի, մի քանի ւասնյակ այլնայլ սայլեր, ավանակներ ն ուրիչ ոչինչ, այսինքն՝ դրեթե «բոլորը սւիւված էին լինելու Հեւիուն դնալ»: Բացի դա, կասկած լինել չէր կարող, որ քրդերը Հայերին ճանաւարՀին ՀաչվեՀարդարի «ենթարկելու ՀրաՀանդ էին սւացել»: Դնիսը մարդարեանում է. «Տղամարդկանց կսւանեն, ամենադեղեցիկ կանանց սւրկության կւանեն, մյուսներին երեիաների Հեւ անւայման կթողնեն, որւեսղի մաՀանան»2: Այդ մւաՀոդություններին դումարվում էին լուրերը ուրիչ նաՀանդներից արդեն ւարադրվածների ողբերդությունների վերաբերյալ, ու նան այն, որ վալին կւրականաւես Հրաժարվում էր թույլ ւալ, որ քարավաններին ուղեկցեն օւարերկրացիներ: Պեւական դեւարւամենւին 1915 թ. Հուլիսի 11-ին ուղարկած ւեղեկադրում Դնիսը կաւարում է Հեւնյալ ընդՀանրացումը. «Սա ... ամենայն մանրամասնությամբ նաիաւաւրասւված, ամենաարդյունավեւ սւանդն է, որը երբնիցե ւեղի է ունեցել այս երկրում»3: Հուլիսի 24-ին նա ւեղեկադրեց. «Այլնս դաղւնիք չէ՝ Հաւուկ ծրադրով նաիաւեսված է բնաջինջ անել Հայերին որւես ցեղ, աղդ, ն այդ նւաւակն այնւիսի սառնասրւությամբ ու բարբարոսությամբ, ավելին՝ արդյունավեւությամբ էր իրադործվում, որ սկղբում դլիի չէինք ընկնում, թե ինչ է կաւարվում»4: «Լիովին Հասւաւվել է, որ մինչն այժմ այսւեղից բռնադաղթողները քաղաքից դուրս դալուց մեկ-երկու օր անց մորթվել են կամ որնէ այլ ձնով սւանվել, ընդ որում՝ դա արել են ոչ միայն ճանաւարՀին նրանց սւասող քուրդ Հրոսակաիմբերը, այլն, ու Հիմնականում, աքսորականներին ուղեկցող ոսւիկաններն ու չեթեները...»5:

ԱՄՆ ՊԴԱ 59 ի÷., ւասնորդական թղթաւանակ ‹ 867, 4016/105: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, 4016/122: Նույն ւեղում, 4016/269: Նույն ւեղում:

Դնիսը այս ւեղեկաւվությունում նորից չեչւում է. «Զեմ կարծում, որ ՀամաչիարՀային ւաւմության մեջ երբնէ իրադործվել է ավելի ՀամընդՀանուր ու արմաւական նաիճիր, քան այն, ինչ ւեղի է ունենում այժմ մեր ւարածաչրջանում ն ոչ էլ Հավաւում եմ, որ մարդկային ուղեղը ի ղորու է Հղանալ ավելի աՀավոր ու ողբերդական ծրադիր»: Այն Հանդամանքը, որ ւաչւոնական Հրամանը Հայերին այս նաՀանդներից լոկ ւեղա÷ոիելու մասին է, «արւաքին աչիարՀին որոչ ժամանակ կարող է թյուրիմացության մեջ դցել», մինչդեռ իրականում՝ այն ինչ կաւարվում է՝ «ամենադաժան սւանդն է»1: կաւարվածը սւանդ կարող էր կոչվել նան այն դեւքում, եթե թողնեին, որ ւեղաՀանվածները ճանաւարՀին մեռնեին: իրականում նրանց մեծամասնությունը կառավարության Հրամանով «ուղղակի նաիճիրի է ենթարկվել»: Դա «Համաղդային եղեռն է»: Աւա նա ներկայացնում է այդ եղեռնի ւեինոլոդիան: Դա նաիաւաւրասւվել էր ամիսներ չարունակ: Նաի «Հեղա÷ոիական դավադրություն ՀրաՀրելու Համար» կալանավորեցին մարդկանց մի իմբի: Հեւո մի քանի ռումբ դւան ու ձերբակալությունները չարունակեցին: Ամենադաժան իոչւանդումների միջոցով բանւարկվածներից «կեղծ իոսւովանություններ կորղեցին», սւիւեցին ղրւարւելու լրիվ անմեղ մարդկանց: Սկսվեց ղենքերի Հավաքումը: «Մարդկանց ւանջեցին այնքան, մինչն ընդունել են, որ թաքցրած» Հրաղեններ ունեն, չնայած այդւիսիք չեն ունեցել: Աւա ձերբակալեցին ւղամարդկանց: Հասւաւ էր մի բան, ձերբակալված Հայերը «ոչ մի Հեղա÷ոիական դավադրության չեն մասնակցել»: Միաժամանակ ձերբակալեցին բոլոր Հեղինակավոր Հայերին, աւա քաղաքից Հանեցին ու սւանեցին: ՃանաւարՀ կառուցելու ւաւրվակով ու ւաւճառով Հավաքեցին ու ւարան Հայ ղինվորներին, որոնց նույնւես կուորեցին: Այս ամենից Հեւո «բռնադաղթին Հրամանին քիչ թե չաւ լուրջ դիմադրության մասին այլնս իոսք լինել չէր կարող: Բռնադաղթն այնքան իորամանկ էր ծրադրված, որ ոսւիկաններն ու ժանդարմները դա իրականացրեցին առանց իրենց անդամ չնչին վւանդի ենթարկելու: Այսւիսով մի քանի Հաղար ծառայողներ կարողացան» Խարբերդի ւարածաչրջանից 15.000-20.000 Հայ արւաքսել2: Եվ ոչ միայն արւաքսեցին, այլն ռչնչացրեցին, որովՀեւն «կառավարության նւաւակը ոչ թե աքսորելն էր, այլ՝ ոչնչացնելը»: Տարադրվածների որոչ մասին ողջակիղեցին Խարբերդի ու Դիարբեքիրի միջն ընկած ւարածքներում, ուրիչներին ւարղաւես դնդակաՀար կամ սրաիողիող արեցին: Մյուսներին արւոնեցին՝ «դանդաղ, բայց անիուսա÷ելի վաիճան, որը վրա էր Հասնում չաբաթների ու ամիսների ւառաւանքից Հեւո ն ամենավաւթարն էր»3: Երբ Հանդիւում ես 70-80 ւարեկան կույր, Հիվանդ ծերերի, անւաչււան կանանց ու երեիաների, որոնց քչում են դեւի Հասւաւ մաՀ, անՀնար է դա արդարացնող որնէ ւաւրվակ դւնել: ԱՄՆ ՊԴԱ 59 ի÷., ւասնորդական թղթաւանակ ‹ 867, 4016/269: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

Դնիսը Խարբերդում ԱՄՆ-ի Հյոււաւոսն էր 1914 թ. աւրիլի 24-ից մինչն 1917 թ., երբ Միացյալ ՆաՀանդները ւաւերաղմի մեջ մւավ: Պեւական քարւուղարին ն կ. Պոլսում ամերիկյան դեսւան Հ. Մորդենթաուին Հասցեադրած նրա ւեղեկադրերում ոչ միայն ներկայացված են թուրքերի ոճրադործությունների «սաՀմռկեցուցիչ մանրամասները»: Նա նան Հորդորում, ինդրում էր «իր երկրի կառավարության անունով միջամւել, դադարեցնել արՀավիրքը: Նա իիղաիություն ունեցավ չրջելու սւանդի վայրերը, թուրքական իչիանություններից ինդրել, անդամ նան ւաՀանջել դադարեցնելու Հայերի Հոչուումը»: Նա «Հիււաւոսարանը աւասւարանի վերածեց, ւարիներով մէկ քանի ւասնեյակ Հայ ւաւսւարեց, իսկ որուն որ կրցաւ, Տերսիմի քիւրւերին կաչառելով Արեւելեան Հայասւան ÷աիցրեց»: Նա 1917 թ. դրեց Խարբերդում երեք ւարվա իր աչիաւելու Հաչվեւվությունը, որը «դիւանադիւական ÷ասւաթուղթ ըլլալէ աւելի ականաւեսի անողոք մեղադրական է»: Նա անՀերքելի ÷ասւերով ու մանրամասնություններով ներկայացնում է «երիւթուրքերուն յղացած, նաիաձեռնած ու իրադործած այն ոճրադործութիւնը», որը կոչվեց առաջին ցեղասւանություն: Հաչվեւվությունը, որն անվանված է «1914-1917 թվականներին Խարբերդի ամերիկյան Հյոււաւոսարանի դործունեության մասին», կաղմված է 132 մեքենադիր էջից: Տեղեկադրում ւեղ դւած ղեկուցադրերը 1918 թ. ներկայացվեցին Խաղաղության Համաժողովին: Նա բարձր դնաՀաւականի արժանացավ դիվանադիւական չրջանակներում, որւես «բացառիկ արժեքավոր ն Հեւաքրքիր Հաչվեւվություն»1: Բացառիկ նչանակություն ունեն նան այն լուսանկարները, որ կաւարել է են Դնիսն ու, մասնավորաւես, կարմիր իաչի բժիչկ Վիլֆրեդ Պոսւեն, որոնք ուղարկվել էին ւեւքարւուղար Ռ. Լանսինդին: Այդ լուսանկարների սւեղծման մասին Խարբերդում դործող կաթոլիկ միսիոներ Հ. Ռիցը ւաւմում է, որ դրանց Հեղինակը երկու ամերիկացիներ էին: Դրանցից մեկը Դնիսն էր: Նրան լուրեր էին Հասել, որ Խարբերդից Հարավ ձդվող ճանաւարՀին «բռնադաղթվածները ղանդվածային ջարդերի են ենթարկվել»: Համողվելու Համար, որ այդ լուրերը ճիչւ են, Դնիսը որոչում է սե÷ական աչքերով ւեսնել դրանք: Եվ նա իր Հայրենակցի ուղեկցությամբ անցնում է ւարադրության ճանաւարՀով, այսինքն՝ դնում են Գյոլջուկ (Ծովք) լճի ա÷երով: Նրանք Համողվում են, որ լճի «ա÷երը սւանդանոցի էին վերածվել... Մարդկանց սւանել էին սվիններով ու մաՀակներով, Հադուսւները նաիօրոք Հանել էին»: Այդ Հադուսւները «դեղերով վաճառում էին Մեղրեի չուկայում»: Դիակների Հսկա կույւեր կային բոլոր կիրճերում: «Խոցուված, բղկւված, այլանդակված, ճեղքված որովայններով... Բաղմաթիվ կանանց մարմինների դիրքն ու վիճակը ուղեկցող ղինվոր-ոսւիկանների այլասերվածության ն անմարդկայնության աղաղակող մեդադրական էին»: Դիակների մի մասը այրված էր, որւեսղի, նաի, կարողանային՝ դւնել Հայերի կուլ ւված ոսկեղենը ն աւա իուսա÷եին Համաճարակից: Զնայած դրան, մերձակա դյուղերի բնակիչների մեծ մասը Համաճարակի ղոՀ դարձավ: Բրդական մի քանի դյուղեր

Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 20-21

«անւանելի նեիաՀուից ու դարչաՀուությունից» դաւարկվել էին: Դիակները Հադուսւից ղուրկ էին: ՄաՀմեդականները սւանելուց առաջ մարդուն մերկացնում էին, որովՀեւն մեռած մարդու վրայից Հանված Հադուսւը Հադնելը Ղուրանն արդելում էր: Վ. Ռիցը Խարբերդի մերձակայքի ամայի վայրում ւեսել էր մի դիակ: «Շներն ու անդղները ամբողջովին Հոչուել էին մարմինը, այնւես որ Հնարավոր չէր որոչել, թե ով է» այդ մեռածը: Գլուին անջաւված էր մարմնից: Հասկանալի էր՝ թուրքը բռնաբարելուց Հեւո կնոջ դլուիը կւրել էր: «Այս երկրի Հովիւներից ու դաչւերից անՀեւացող Համր վկաները,- բացականչում է Վ. Ռիցը,- դեռնս աղաղակում են Ասւծուն բաղում ւեսարանների աննկարադրելի սարսա÷ների մասին, աղաղակում են դիվային դործնականության ու անասնականության ղուդակցման դեմ, որով չարունակում է առաջնորդվել Թուրքիան»1: Խարբերդում կաւարված լուսանկարները որւեսղի թուրքական իչիանությունների ձեռքը չընկնեին, թաքցրել էին ջրՀորում ն, բնականաբար, որակի կորուսւ ունեցել էին: Դրանք «ցնցուիներով ւեղաՀանվածների» լուսանկարներ էին: Հիվանդ ւեսքով մի ւղա կանդնած է «Հյուծված, ւառաւած, մարդկանց մեջւեղում», մարդկային դանդեր, իառնիիուռն ւառկած, իրար վրա ընկած դիակներ, Հադուսւների ծվեններ ... լճա÷ին նեիող կմաիքներ, ավաղից դուրս ցցված ձեռքեր ու ուքեր, սնացած մաչկ, ՀողմնաՀարված մարմին»2: Ամերիկացի միսիոներ Աւկինսոնը Գյոլջուկ կաւարած երկրորդ ուղնորության ժամանակ ուղեկցել է Դնիսին ն սւացած ււավորությունները Հանձնել թղթին, որը ներկայացվեց Փարիղի Խաղաղության Համաժողովի (1919 թ.) ամերիկյան ւաւվիրակությանը: Այդ ուղնորության մասին կարդում ենք, որ նրանք նոր էին Խարբերդից դուրս եկել, երբ ւեսան ճանաւարՀին թա÷ված դիակներ: Լեռան սւորուում «դրանց թիվը չա÷աղանց մեծ էր»: Աւկինսոնի Հաչվումներով՝ լճա÷ին «Հինդից ւասը Հաղար ամբողջովին մերկ դիակներ» է ւեսել (մեծ մասամբ՝ կանանց, երեիաների): կանանց դիակները կւրւված էին, նրանք սւանվել էին ւարբեր եղանակներով: «Մի մասին դնդակաՀարել են, մյուսին՝ դլիաւել, երրորդին՝ դանակով մորթել կամ կացինով անդամաՀաւել»: Խորիորաւում չորս-Հինդ չարքով իրար վրա թա÷ված դիակներ կային: Մերձակա դյուղերի քրդերը դիակների մի մասն այրել էին: Դնիսի Գյոլջուկ երրորդ ուղնորությունը կաւարվել է Հյոււաւոսարանի թարդման կարաւեւ Պեւրոսյանի Հեւ, որը Հեւադայում դրեց այդ մասին: Երբ Դնիսը լուր է սւանում, թե ւարադիրներին քաղաքից Հանելուց Հեւո սւանել են, որոչում է սւուդել այդ լուրի ճչւությունը: Հենց քաղաքից դուրս են դալիս՝ ւեսնում են ճանաւարՀին թա÷ված դիակներ, իսկ 15 մղոն Հեռու Հանդիւում են «Հաղարավոր իողիողված ւղամարդկանց, կանանց ու երեիաների»:

Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 55-58: Նույն ւեղում, էջ 62:

ՃանաւարՀներին թա÷ված դիակների Հարցը մչւաւես անՀանդսւացնում էր Խարբերդի իչիանություններին՝ այնքան դրանք չաւ էին: Վալին Հեւնյալ իիսւ Հեռադիրն ուղարկեց Մալաթիայի մութեսարիֆին. «...Դարձեալ չաւ դիակներ են դւնուում ճանաւարՀներու վերայ... իսւօրէն ւիւի ւաւժուեն դրանց Համար մեղաւոր ւաչւօնեաները... ՆԳ նաիարարութիւնը Հրամայում է մեծ ուչադրութեամբ թաղել սաՀմաններում եղած բոլոր դիակները»: ՊաՀանջվում էր այդ դործում օդւադործել «բաւարար թուով ոսւիկան-ղինուորների» ն ւաչւոնյաների1: Ռից Մերին ւաւմում է, որ երբ Հեռանում էին Թուրքիայից ն անցնում էին Խարբերդի դաչւով, ւեսան մեծաթիվ Հողե թարմ թմբեր, որոնք «բերնեբերան դիակներով լցված իանդակներ էին»: Շաւերից դուրս էին ցցված ուքեր ու ձեռներ: Լեռնային ճանաւարՀներին Հաճաի էին Հանդիւում «անդամաՀաւված դիակներ, չա÷աղանց չաւ դանդեր, ղանաղան ոսկրամասեր»: Գրեթե բոլոր դիակները մերկ էին, դեմքով՝ դեւնին: ԳարչաՀուություն էր: կույսի կիրճի իորիորաւներում «անթիվ անՀամար դիակներ կային, որոնք նեւված էին բարձունքից»: Հովիւներից մեկը «կարծես ռաղմադաչւ լիներ: Ամբողջովին ծածկված էր դիակներով»2: Մի Հաւկանչական ÷ասւ նս: Լ. Դնիսը վալիին աոաջարկել էր դադարեցնել ւարադրությունը: Վերջինս Հյոււաւոսի մու է ուղարկում մյուդիր Ռեչիդին, որն ասում է, թե վալին Հնարավորություն կունենա բռնադաղթը դադարեցնել, եթե Հյոււաւոսը մի նամակ դրի Հեւնյալ բովանդակությամբ. «Հակակառավարական դավադրության Համար մեղադրվող բոլոր Հայերն արդեն աքսորվել կամ որնէ այլ կերւ ւաւժվել են, ւեղերում մնացածները Հակաւեւական իռովության չեն մասնակցել, իչիանությունների Հանդեւ Հանցանք չեն դործել»3: Այս առաջարկությունն արվում էր մի ժամանակ, երբ Հայերի 80 ւոկոսը քչված էր, այսինքն՝ «Հանցադործ ու աւսւամբ» էր: 150.000 Հայի ւարադրումն ու ոչնչացումը Հիմնավորվում էին Հայերի՝ թուրքեր սւանելու 4-5 ն իչիանության մարմիններին դիմադրություն ցույց ւալու 10-12 աննչան դեւքերով: Վալու սւորադրությամբ Հյոււաւոսին ուղարկված ւեղեկանքում, օրինակ, նչվում էր, որ Սեդրակ անունով մի երիւասարդի ÷աիչելու ժամանակ ժանդարմները Հաբուսի դյուղի մու չրջաւաւում են: Սեդրակը աւրճանակով կրակում ն սւանում է մի ժանդարմի ն ինքն էլ ընկնում է մյուս ժանդարմների արձակած դնդակներից: Մյուս դեւքը, «Մորենիկի Հարնան դյուղում մի իումբ ւղամարդիկ թաքնվում են նկուղներում ն չեն Հանձնվել ժանդարմներին, որոնք եկել էին նրանց ձերբակալելու: Ժանդարմները դյուղը ՀրդեՀում են, ն ծուիը երիւասարդներին Հարկադրում է թաքսւոցներից դուրս դալ: Բանւարկված Հայերը, Համողված, որ իրենց սւանելու էին, օդոսւոսի 5-ին ՀրդեՀում են բանւը ն ÷որձում են ÷աիչել: Նրանք բոլորն այրվեցին կամ Հրացանաղարկ եղան:

Անւոնեան Ա., նչվ. աչի., էջ 152-153: ԱՄՆ ՊԴԱ 59 ի÷., ւասնորդական թղթաւանակ ‹ 808: Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 152-153:

ԱՀա՛ Խարբերդի Հայության «աւսւամբությունը»: Լ. Դնիսը ւաւմում է, որ Ծովք լճի մերձակա Հովիւներում թա÷ված էին Հաղարավոր դիակներ: «Խարակների բարձունքից լճի մեջ Հարյուրավոր աճյուններ ու ոսկրակույւեր էին երնում»: Դրանք ժանդարմների կողմից ժայռի դադաթներից լիճը նեւված Հայերի դիակներն էին: Շաւ Հովիւներում դիակների թիվն անցնում էր Հաղարից: Մի ծերուկի դանդը քարով ÷չրել էին ն քարը թողել դանդի մեջ: Շուրջն ածիացած դիակներ էին: Երնացին նան չաւ ջարդված դլուիներ, կմաիքի ոսկորներ: Ծառերի ւակ դեւի ւես Հոսած արյան Հեւքեր կային: Մի Հարթավայրում մեր առաջ «ավաղի ւակից ցցվեցին 20-30 դլուիներ. ջուրը ավաղը քչել ւարել էր ն դիակները բացվել էին: Ծառերի ւակ 10-15 դիակներ կային, չաւերը նսւած էին մաՀացել: Դրանք Հիվանդներ կամ վիրավորներ են եղել, որոնց թողել են, որ մեռնեն»: Այդ Հովիւները չրջա÷ակված էին բարձրաբերձ, անանցանելի լեռնաչղթաներով: Տարադիրներին լցնում էին Հովիւն ու կուորում: «Ցուրաքանչյուր կողմում կանդնած 2-3 ոսւիկանն ի վիճակի էր ÷աիուսւի ամեն մի ÷որձ կասեցնել»: Մի քուրդ Դնիսին ւաւմել է, որ ժանդարմներն այդւեղ Հավաքել են 2.000 Հայի ն Հարնան դյուղերի քրդերի միջոցով կուորել են ւվել: Մասնադեւներից ոմանք այն կարծիքին են, թե 1914-1916 թթ. Բաղդադում ւարածված որովայնաիւի ն արնալուծի Համաճարակը նան Հեւնանք էր Գյոլջուկի ավաղանի սւանդի, որովՀեւն լճից սկիղբ առնող մի դեւակ թա÷վում է Տիդրիս1: Բարավանների բնաջնջումը կաւարվել է Հեւնյալ կերւ: Նաի նրանց թույլ են ւվել նչված Հովիւներում կամ ուրիչ Հարմար վայրում 2-3 օրով վրան ի÷ել: Այդ ընթացքում ժանդարմները բերել են քրդեր, որոնք ժանդարմներից դնում էին քարավանը, աւա Հայերին կողոււում ու սւանում էին: ինչւես չաւ ուրիչ վայրերում, այսւեղ նս քչերին էին ÷ամ÷ուչւով սւանում, որովՀեւն ÷ամ÷ուչւը թանկ էր: Ավելի էժան էր մեռցնել սվինով կամ դաչույնով: Հիմնականում ծակում էին որովայնը, կուրծքն ու կոկորդը: Բոլոր կանանց դիակներն ընկած էին մեջքի վրա: Նրանց մարմնի վերքերը վկայում էին, որ դաՀիճներն իրենց ղոՀերին սվիններով անմարդկային կււանքների էին ենթարկել, ամենայն Հավանականությամբ՝ կանանց մարմիններում ոսկի են ÷նւրել2: Լեռնաչղթայի ն Գեղվանք դյուղի արանքի դաչւում Հաղարավոր Հայեր էին ջարդվել: Դա ամենաիոչոր սւանդանոցներից մեկն էր՝ Մամուրեթ ուլԱղիղից ընդամենը 10 կմ Հեռավորության վրա: Վալին ինքն է Դնիսին իոսւովանել, որ քրդերին ուղարկում է ոչնչացնելու Խայլու դյուղի դիմացի ÷ոքրիկ կղղում աւասւանած Հայերին: Սակայն վերջինները նրանց ՀակաՀարված են ւալիս ն չեն թողնում մւնել կղղի: Համադյուղացիներն ամեն դիչեր մակույկով

Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 171-172: Ամերիկայի Ա.Ա., Խաղաղության կոնֆերանսի ամերիկյան ւաւվիրակության ÷ասւաթղթեր, 256 ի÷., ‹ 811:

սնունդ են Հասցրել: ի վերջո, Հայերը Հաջողում են ÷աիչել լեռները, բայց նրանց մեծ մասն այնւեղ ձերբակալվում է: Ծովք լճի ա÷ին Դնիսը մի օրում ւեսել էր 10.000 Հայի դիակ: Նա դրում է, որ դա մուավոր թիվ էր, որովՀեւն «մեծ թվով ղոՀեր արդեն ոսկրակույւի էին վերածվել, քանի որ իողիողվել էին ամիսներ առաջ ն ամբողջովին քայքայվել: Երբեմն Հանդիւում էին նան թարմ դիակներ, որոնք ուռած էին»: Դնիսը եղրաՀանդում է. «...Ամբողջ Հայ ժողովրդին բնաջնջելու, վերացնելու դժոիային ծրադրին թերնս ոչ մի վայր այդքան չՀամաւաւասիաներ, որքան Ասիական Թուրքիայի իորքում դւնվող, ղառիթա÷ ա÷երով ու անելանելի Հովիւներով այս իաղաղ լիճը, որը չրջաւաւված էր վայրենաբարո քրդերի դյուղերով... Թերնս դրա Համար ամենաՀեռավոր վիլայեթների բնակիչներին քարավաններով կարողացան մինչն Մամուրեթ ուլ-Աղիղ Հասցնել ն Թուրքիայի «Սւանդի նաՀանդում» բնաջնջել»: Այն, ինչ 1915-ի ամռանը ւեղի է ունեցել Գյոլջուկ դեղեցիկ լճի ա÷ին, վեր է երնակայությունից: Տասնյակ Հաղարավոր Հայեր, մեծ մասամբ անմեղ ու անւաչււան կանայք, երեիաներ, ամենաբարբարոս եղանակներով կււանքների ենթարկվեցին ն լճա÷ի ավաղների վրա կուորվեցին: «Ով քաղաքակիրթ աչիարՀում է աւրում, դժվարությամբ կՀավաւա, որ նման նաիճիրներ Հնարավոր են»1: «Հայերի մեծ ողբերդությունը»2 աչիաւանքում Հ. Մորդենթաուն դրում է. «Մյուս աՀավոր բանը, ինչով աչքի էր ընկնում Մամուրեթ ուլ-Աղիղը, այն իոչւանդումներն են, որոնց ենթարկվել են Հայերը երկու ամիս չարունակ: Առանձնաւես վայրադորեն են վերաբերվել բարձր դասի կանանց: Ուքեր, ձեռքեր ն մարմնի ւաւառուված այլ մասեր մեիել էին ւաիւակներին, աքցանով քաչել եղունդները, Հոնքերն ու մորուքները, ունաթաթերին մեիեր ի÷ել, ինչւես ւայւում են ձիերին: Ուրիչներին դլիիվայր կաիել էին ղուդարանների ւաւերից...»: Հուլիսի 1-ին երկու Հաղար Հոդուց բաղկացած առաջին իումբն ուղարկվեց Խարբերդից: Նրանք ղինվորներ էին, ն լուր ւարածվեց, իբր նրանց ւանում են ճանաւարՀներ կառուցելու: Սակայն մարդիկ սարսա÷ի մեջ էին: Դա նկաւի ունենալով, վալին իր մու կանչեց դերմանացի միսիոներին՝ ւարոն Մ.-ին ն ինդրեց նրան Հանդսւացնել բնակչությանը, ասաց, որ ինքը նս սասւիկ վչւացած է մարդկանց այդքան վաիեցած ւեսնելով: Մեկ օր էլ չէր անցել, որ Հայ ղինվորներին սւանեցին լեռնանցքում: Երբ թուրք ղինվորներն ու քրդերը սկսել են կրակել իրար կաւված Հայերի վրա, նրանցից մի քանիսին Հաջողվել է, օդւվելով մթությունից, ÷աիչել: Հաջորդ օրը նս երկու Հաղար Հոդու ուղարկեցին Դիարբեքիրի ուղղությամբ: Սրանց մեջ էին նան մեր որբերից չաւերը, որոնք ամբողջ ւարին աչիաւել էին կառավարության Համար: Հայերի կուորածին մասնակցել են նույնիսկ քուրդ կանայք, որոնք դանակներով սւանել են Հայերին: Այս իմբից նս մի քանիսին Հաջողվեց ÷աիչել: Երբ կառավարությանը Հայւնի դարձավ, որ Հայերը ÷աիչելու առիթը բաց չեն թողնում, կար1

Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 181-182: Խօոջօոէհaս Ա., 1հօ 1ոaջօմ) օք 4ոոօոia. Տե՛ս «Rօմ Ըոօտտ Խaջaշiոօ», Խaոօհ 1918.

դադրեց ւեղաՀանության ենթականերին երկու օր առանց սննդի թողնել՝ ÷աիչելու Համար անղոր դարձնելու նւաւակով1: Գյուղերից մեկում Հայերին ÷ակել էին եկեղեցում ու մերձակա ւներում ն երեք օր թողել առանց Հաց ու ջրի, աւա մուակա Հովւում դնդակաՀարել: Այդ սւանությունները սովորաբար ուղեկցվում էին անմարդկային կււանքներով: Սվաղ-Խարբերդ ճանաւարՀին, որով ւարադրվել էր մու 500.000 Հայ, ւղամարդկանց առանձնացրել են կանանցից, Հեռացրել են մի քանի քայլ, ւարանով միմյանց կաւել: Այդ ընթացքում դլանակ ծիող ն կանանց Հեւ դաւարկաբանող սւաներից մեկի Հրամանով մի ժանդարմ կանդնեց ւղամարդկանց չարքի ծայրին ու կրակեց մի քանի անդամ: կանանց աչքի առաջ մեկ առ մեկ սւանեցին բոլոր ւղամարդկանց, իսկ կանանց մւրակների Հարվածներով առաջ քչեցին: Ով Հրաժարվում էր դնալ, սւանվում էր ւեղում: Բարավանն առաջանում էր ճանաւարՀին թողնելով դիակներ ու կիսամեռ էակներ: Այդ ճանաւարՀին այնքան Հաճաի էին Հայ ջարդել, որ նա սւացել էր «Նեիվածության դժոիք» անունը: Նույնիսկ ձիերը ջրելն էր անՀնար: ԺանւաՀուը սարսա÷ելի էր, քանի որ Հաղարավոր անթաղ դիակներ էին չորս կողմը: Այդ ամբողջ չրջանն անդամ 1916 թ. լիքն էր մարդկային դանդերով: Ոչնչացվող Հայերի դեմ երբեք որնէ մեղադրանք չի առաջադրվել: Նրանք բոլորը ձերբակալվեցին ու սւանվեցին միայն մի ւաւճառով՝ կառավարության դլիավոր ծրադիրն էր՝ աղաւվել Հայ աղդից»2: Գուցե Դնիսի «Սւանդի նաՀանդը»-ն է Հ. Բարբիին մղել իր դիրքն անվանել «Սարսա÷ի երկիր», որւեղ նա դրում է. «Ով այժմ (1916 թ.) անցնում է ամայացած Հայասւանով, չի կարող չսարսռալ՝ այնքան չաւ բան են ասում ավերակների ու մաՀվան այդ անծայրածիր Հորիղոնները: Զկա ոչ մի ծառ, ոչ մի ժայռ, ոչ մի բառ, որը չվկայեր մարդու կուորածը, որոնք ւղծված չլինեին թա÷ված արյան Հեղեղներով: Զկա դեւի կամ դեւակի Հոսք, որը դեւի Հավիւենական մոռացության չւաներ Հաղարավոր դիակներ: Զկա ոչ մի անդունդ, ոչ մի կիրճ, որոնք չլինեին դերեղմաններ բաց երկնքի ւակ ն որոնց իորքերում չլինեին կմաիքների կույւեր, քանի որ դրեթե ոչ մի ւեղ մարդասւաններն իրենց նեղություն չէին ւալիս թաղելու իրենց ղոՀերին»3: Դիվանադիւական մի ÷ասւաթղթում նկարադրվում է քարավանների ընթացքը Խարբերդում ու դրանից Հեւո: Գրեթե բոլոր քարավանները քրդերը կողոււել էին: Հարձակումների ժամանակ չաւերն էին ղոՀվել, Հաւկաւես ւղամարդիկ: Շաւերն էլ մաՀացել էին քաղցից ու ւանջանքներից: Բարավանները երկար կանդ չէին առնում, նրանք դնում էին Հարավ: Այնւեղ Հասածները մեկնարկային կեւում եղածների կեսից ւակաս էին: ՏեղաՀանվածների Հանդեւ եղած վերաբերմունքը չարունակվելու դեւքում Հնարավոր կլինի նրանցից «աղաւվել կարճ ժամանակում»: Բռնադաղթվածների ճամբարները

«Rօմ Ըոօտտ Խaջaշiոօ», (Լօոմօո), Խaոօհ 1918. Տե՛ս Ա. Խօոջօոէհaս «1հօ Օոօaէօտէ Աօոոօո iո Աiտէօո)». Լօքտiստ 1., 8օոiօհէ, տ. 96, Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 145-148: Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 46:

նման էին բանւերի՝ դաչւում, բաց երկնքի ւակ: Թե Խարբերդից մեկնելուց Հեւո ինչ եղան այդ քարավանների Հայերը՝ անՀայւ է: Խարբերդի Հոդնորականների, մւավորականների, երնելի անձանց քարավանը քաղաքից մեկնեց Հունիսի 10-ի դիչերը: Նրանց բոլորին ճանաւարՀին սւանեցին: Նույն ձնով ոչնչացրեցին նան Հայ ղինվորներին: Հունիսի 5-ին չաւ ւղամարդիկ բանւ նեւվեցին ինչւես Խարբերդում, այնւես էլ Մեղրեում: Ամսի 8-ի լուսաբացին նրանց ւարան լեռ: 800 Հոդի էին, իումբ-իումբ կաւված, ամեն իմբում՝ 14 մարդ: Գիչերեցին քրդական ÷ոքրիկ դյուղում: Այդ ամբողջ ժամանակ նրանց քաղցած ւաՀեցին, դուրս բերեցին Հարթավայր, Հրամայեցին նսւել ու սկսեցին կրակել, բոլորին մեռցրեցին նան դանակներով ու սվիններով: Միայն մի քանիսին Հաջողվեց ւարաններից աղաւվել ու ÷աիչել: Հունիսի 10ին նույն ձնով սւանեցին մի քանի Հարյուր ւղամարդու, այդ թվում՝ ղինվորադրվածների: Գյուղերում նման սւանությունները կրկնվում էին ւարբերաբար: իչնել ն Հաբուսի դյուղերից Հավաքեցին 300 ւղամարդ, նրանց ւարան լեռ ու մորթեցին: Թվում է, թե դոյություն ունի Հայ բոլոր ւղամարդկանց ոչնչացնելու վերջնական ծրադիր: Ամերիկյան որբանոցներում Հայ որբերին ւեղավորելու Հյոււաւոսի աոաջարկը վալին մերժեց, ասելով, «Մենք կարող էինք աջակցել այդ մարդկանց, եթե ցանկանայինք»1: Սւանություններ կաւարվում էին քարավանների երթուղիների ամբողջ երկայնքով: կանանց Հա÷չւակություններ՝ նույնւես: «...Մայրերը իրենց ձեռքերով կը կւրեն իրենց դեղանի աղջկանց մաղերը, երեսնին դչիռու, աղւ քսելով ւդեղցնելու Համար, Հայ կիները եւ Հայ աղջիկները յօժարաբար ինքղինքնին ջուրերը կը ձդեն, ոմանք ալ բռնի կնութեան կ’առնուին: Խարբերդի եւ Մալաթիոյ մէջ 5000-6000 Հայ աղջիկներ կան... որոնք ակամայից կիներ են թուրք ղաւիւներու, իոճաներու եւ ժանւարմներու: Տիարւեքիրի եւ Խարբերդի չրջանակին մէջ 3000-էն աւելի 8-10-12 ւարեկան մանչեր կան քիւրւերու եւ թուրքերու ւուները.. Աքսորանքը յուղարկաւորութեան ÷ոիուած էր»: Բաղաքում Հաւուկենւ աղջիկներ մնացին, այն էլ թրքանալու միջոցով: Օդոսւոսին սկսեցին դյուղերի եկեղեցիներն ու դերեղմանաւները քանդել: Թողեցին միայն այն եկեղեցիները, որոնք թուրքերը դործածում էին այլնայլ նւաւակներով: Ռումելիցի ՄեՀմեդ Ալին ասել է, թե Հայերի «բնաջնջումը ւիւի ըլլար Պուլկարական ւաւերաղմին աւենը, սակայն չյաջողեցանք... Անդլիայէն, Ռուսասւանէն ու Ֆրանսայէն վաիցանք, իսկ այժմ, որ այս երեքն ալ մեր թչնամիներն են եւ դերման Հղօր ւեւութիւնն ալ մեր կողմն է եւ ինքը մեղի աղաւութիւն ւուաւ մեր ներքին դործերը անկաիօրէն վարելու, ալ ի՞նչ կ’արդիլէր ձեղ նման վաւ, ըմբոսւ աղդ մը ÷ճացնելու... Ըսենք, եթէ դուք իելացի աղդ լինէիք, երբ քաբիթիւլասոնները ջնջուեցան, ձեր ջնջումնն ալ Հասկնալու էիք»: Ալմա ՑոՀանսոնը դրում է, որ Խարբերդում Հայերին դանակոծում էին,

R 14093 4.. 24663.

«կւրում Հոնքերն ու եղունդները, կուրծքն ու ուքերը, մեիեր ի÷ում ուքերին, ինչւես ւայւում էին ձիերին»1: «Թուրքերը ւարծենում էին, որ լրիվ աղաւվեցին Հայերից: Ես ականջովս լսել եմ, թե ինչւես սւաները չնորՀավորում էին միմյանց, որ ոչնչացրել էին Հայերին»2: Մ. Ցակոբսոնը 15 ւարեկան էր, երբ ուկնկնդրեց մի բանաիոսություն Հայերի 1895-96 թթ. Հալածանքների ու ջարդերի մասին: Նա սւացած ււավորությունից աղաւվել չկարողացավ ն 1907 թ. մեկնեց Խարբերդ ու նչանակվեց որբանոցի վերակացու: Սկսեց սովորել Հայերեն: Նա ինամում էր քրիսւոնյա ն մաՀմեդական Հիվանդներին: Խարբերդում ժողովուրդը սարսա÷ի մեջ էր: Հինդ օր ժամանակ էին ւվել Հայերին՝ ղենքերը Հանձնելու Համար: Թուրքերը սադրանքի էին ենթարկում, սոււ մեղադրանքներ ներկայացնում, որւեսղի աչիարՀին Համողեն, թե նրանք ւաւժվում էին Հանցանքների Համար: Հայերի ւեղաՀանության ժամանակ Ցակոբսոնը դիմում է վալու կնոջը՝ ինդրանքով, որ դոնե Հիվանդներին ինայեն: Պաւասիանը լինում է. «Եթե ԱլլաՀը որոչել է, որ չաբաթ օրը ւիւի մեկնես, ես ոչինչ անել չեմ կարող: ԱլլաՀը նան որոչել է, որ այս ւարի ջրի ÷ոիարեն արյուն է Հոսելու»: Հիվանդանոցի մու ւաՀակություն անող ղինվորները ղարմանքով ասում էին. «ինչո՞ւ եք դրանց (Հայերին) դրամ ն ոււելիք ւալիս, նրանք դնում են լեռները՝ մեռնելու»: Բոլոր Հայերին ւեղաՀանեցին: «Ասում են մեղ,- դրում է Ցակոբսոնը,ւնային կալանքի են վերցնելու, քանի որ վաիենում էին, որ կւաւմեինք այդ աներնակայելի ոճիրների մասին»: Մենք ասելով Մարիան նկաւի ուներ նան Բարեն Ենսենին ն Բարեն Պեւերսոնին, որոնց Հեւ Համաւեղ էր դործում: «Որքան դժվար էր ւեսնել թուրք կանանց Հայկական արդուղարդով ներս ու դուրս անելիս: Ամեն օր նոր դաղթականներ են դալիս: Նրանց ւաւմածները մեկը մյուսից սոսկալի են, բայց՝ ճչմարիւ... Ես բառեր չեմ դւնում նկարադրելու այս ժողովրդի ցավերն ու ւառաւանքը... Դժվար է նկարադրել, երբ մայրերը, չդիմանալով լեռների ու ճանաւարՀների ւանջանքներին, ւեղ չՀասած մեռնում էին՝ որբ թողնելով իրենց ղավակներին: ինչւիսի՛ երկիր, ի՛նչ ժողովուրդ ն ի՛նչ դժբաիւություն: Տղամարդիկ սւանված են, կանայք ու երեիաները՝ անւեր: Թուրքերը Հայ կանանց Համողում են ամուսնանալ իրենց Հեւ... կանայք դիմադրում են... Թուրքերը կաւաղում են... Հոդնում սւանելուց»: Տողեր Ցակոբսոնի օրադրից. «Թուրք մարդ մը,- ւաւմում է նա,- որ արիւնլուայ վիճակին մէջ Հիւանդանոց եկաւ, դարմանուելէ յեւոյ երբ իրեն Հարց ւուին, թէ Հանդի՞սւ էր, ըսաւ. «Պիւի ջանամ, որ չոււով աղէկանամ, որւէսղի վերադառնամ եւ օդնեմ կեավուրները սւանելու եւ անոնց կիները բռնաբարելու»: 1 սեււեմբեր 1915: Մի թուրք Մր. էՀմանին ասում է. «Եթէ քսան ւարի

ՑոՀանսոն Ա., Աքսորեալ ժողովուրդ. 1880-1974: Տե՛ս «Ցուսաբեր»՝ նվիրված Մեծ Եղեռնի 50-ամյակին, ԳաՀիրէ, 1965: 2 Մորդենթաու Հ., նչվ. աչի., էջ 396, 400:

վերջ աւսւամբութիւն մը ծադի՝ յանցանքը ձերն է: Դուք 6000 ոճրադործներ կը ւաՀեք ձեր քով: Թիւրքերու Համար ասիկա մեծ մւաՀոդութիւն մըն է, նոյնիսկ այն քիչ կամ քանի մը Համեսւ որբերը, որոնք կ’աւրին: Մր. էՀմանը ղինք վսւաՀեցուցած էր, որ աւսւամբութիւն ւիւի ւեղի չունենար, քանղի արդէն Հայ չէր մնացած»: «10 յունիս 1915: Ցայւնի էր, որ ջարդ ւիւի սկսուէր եւ կիները ւիւի բռնաբարուէին... 14 օդոսւոս: Մեղրէի դերեղմանոց դացինք, ուր կառավարութիւնը Հիւանդ Հայեր Հաւաքած էր: Շաւ Հեռուէն դարչաՀուութիւն մը մեղ դիմաւորեց... Զորս կողմ կիսամերկ կիներ երկնցած էին: Նոյնիսկ յայւնի չէր անոնք մեռա՞ծ էին, թէ՞ ողջ էին: Երկու ւսւիկ աղջիկներ՝ 9-10 ւարեկան, մօւ վեց ւարեկան ւղայի մը դիակը կը քաչկռւէին... 22 Հոկւեմբեր 1915: Բոլոր Հայ ÷ոքրիկները, որոնք թրքական որբանոցներուն մեջ կը դւնուէին, սայլերով ւարուած ու դեւը լցուած էին: 22 նոյեմբեր: կամաց-կամաց չաւ յսւակ եղաւ, թէ ինչ էր թիւրքերու նւաւակը: Շաւ ւարղ էր՝ բնաջնջել Հայ աղդը...»: Եվ իսկաւես, Խարբերդում բռնադաղթը ուղեկցվում էր ղանդվածային ջարդերով: Թեբե դյուղի Հորերը լցված էին Հայերի դիակներով, դրանք Հիմնականում կանանց դիակներ էին, չնայած Ղուրանն արդելում է սւանել կանանց ու երեիաներին: Գյուղի մերձակայքի անւառներում թաղված էին ւղամարդկանց մեծ թվով դիակներ: Փոսեր կային, որոնցում լցված էին ամբողջ ընւանիքներ՝ ÷այւերով իողիողված ու անարդված: էՀմանը Հաջողեց որբանոցների մու 1000 ւղաների ու աղջիկների բռնադաղթից աղաւել: Ամերիկյան Հյոււաւոսությունում կ. Ռիկսը ÷րկեց 25 աղջիկների: Մի օր մունեւիկներն ընդՀանուր ներման Հայւարարություն արեցին ն այս ու այնւեղ թաքնված Հաւուկենւ մարդիկ դուրս եկան: Սակայն չոււով նրանց բոլորին ձերբակալեցին: Ցակոբսոնը կաւարվածն ամ÷ո÷ում է Հեւնյալ իոսքերով. «Առաջ Հայերն էին, որ ամեն դործի դլուին էին: Հիմա նրանք սւանված են: Թուրքերը ո՛չ արՀեսւավոր ունեն, ո՛չ էլ Հողադործ: Երկիրը լրիվ ուրիչ դարձավ... Հիմա միայն աղքաւություն ն թչվառություն է ւիրում...»: Հեւաքրքիր է Ցակոբսոնի նան Հեւնյալ միւքը. «Միակ միիթարական երնույթը այն էր, որ Հասնելով Խարբերդ, մենք ւեսանք, որ որբանոցները լցված էին Հայ երեիաներով: Մամուրեթ ուլ-Աղիղը վերածվել էր Հայկական մեծ դերեղմանոցի: Տարբեր նաՀանդներից բոլոր Հայերին քչել բերել էին Խարբերդ ն ով ճանաւարՀին չէր անՀեւացել, Հասնում էր Մամուրեթ ուլԱղիղ՝ իր դերեղմանն այսւեղ դւնելու Համար»: Նույն միւքն է Հասւաւում Հ. Բարբին. «Այս լայնարձակ ւարածքներում, որոնք մի ժամանակ բարդավաճում էին Հայ բնակչության ուժերով, ներկայումս թադավորում են քայքայումն ու անմարդաբնակությունը»1:

Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 46:

1916 թ. ÷եւրվարի 21-ին էրղրումն ընկավ, դրում է Ցակոբսոնը: Թուրքերը իուճաւի մեջ են: Նրանք Հայերին ասում էին. «Ձեր ջարդն ամռանն էր, մերը ձմռանն է ւեղի ունենալու»: 1916 թ. աւրիլին մեծ իմբերով թուրք դաղթականներ էին դալիս Մուչից ն Վանից: Թուրքերն անընդՀաւ կրկնում էին. «Մեր վերջը եկել է»: 1916 թ. մայիսի 11-ին մի իումբ իոջաներ դնացին Մեղրե՝ էնվերին դիմավորելու: Նա քրիսւոնյաներին բարեկամ չէր: Մայիսի 29-ին մեծ թվով երեիաներ բերեցին, Հյուծված ու ւանջաՀար1: Պաւմում է Խարբերդի Հաբուսի դյուղից սերված Անդրանիկ Տոնիկյանը: Հաբուսի դյուղը Հայաբնակ էր ն ուներ 300-400 ւուն: Թուրքերը դյուղում եղած ղենքերը Հավաքեցին, իսկ ով ղենք չուներ, Հարկադրեցին դնել ու Հանձնել: Երիւասարդությանը ղինվորադրեցին ն քիչ անց սւանեցին: «...Թուրք դյուղացիների մեջ կային մարդիկ, ովքեր Հավանություն չէին ւալիս կառավարության ՀայաՀալած քաղաքականությանը»: 1916-ի վերջերին թուրքերը Համողվելով, որ ւաւերաղմը ւանուլ էր ւրված, Հայերին առանձնաւես չէին նեղում: Նան եղան ջարդարարներին ՀակաՀարված ւալու ÷որձեր: Մորենիկ դյուղում երիւասարդների մի իումբ ÷ակվում է ւներից մեկում ու մինչն վերջին ÷ամ÷ուչւը կռվում ու նաՀաւակվում է: Երիւասարդների մի այլ իումբ Ծո÷քում ամրացավ Ս. Նչան կղղում ն կռվեց մինչն վերջ: Եվ երբ այլնս ո՛չ ÷ամ÷ուչւ կար ու ո՛չ էլ ոււելիք, երիւասարդությունը նեւվեց Ե÷րաւ՝ իոչւանդումներից ÷րկվելու Համար, մի մասն էլ ÷որձեց անցնել Սասուն: Տեվերիկի Խուսանվիլ դյուղ: Զորակոչվածներին ւարան Հնձելու բռնադաղթված ու անմարդաբնակ դարձած Օթուր դյուղի Հասած արւերը: Թուրքերը Հայւնում են, թե Հնձից Հեւո Հայ ղինվորներին կուորելու են: Վերջիններս աւավինում են քուրդ ՄեՀմեդին, որը Հավաւարիմ էր Հայերին, սովորել էր Հայկական դւրոցում ն բռնադաղթի չորս ւարիներին Հայերի դրաբերի ւարւականություն էր կաւարում: Բինկայա դյուղում իուսանվիլցիների քարավանից ւղամարդկանց Հանում են ու լցնում եկեղեցին: Արմենակ ն Հայկ եղբայրները Հաջողում են իույս ւալ նաՀաւակի ճակաւադրից, աւա սւանում են թուրք ղինվորին, սւառաղինվում ն կողոււում բանակի ւարենի քարավանը: Ձնավորվում է Հայդուկաիումբ ու սկսվում է կռիվ թուրքերի դեմ: «Առաջին աչիարՀամարւի ւարիներին ամեն թուրք մեկական Հրեչ էր դարձել», ն ւղաները ղդալի թվով Հրեչներ սւանեցին: Թուրքերը մի քանի անդամ նրանց դեմ ղորք Հանեցին, բայց Հաջողություն չունեցան: Թուրքերի ջարդարար քաղաքականության իթանման դործում մեծ դեր էր իաղում ռուսական բանակի առաջանալը ն դրա կաղմում Հայ կամավորական դնդերի դոյությունը, Հանդամանք, որը նան նւասւում էր, որ քրդերը մեր1

«Հայրենիք», 28 Հունվարի 1987 թ.:

ձենան Հայերին: Դերսիմի քրդերն ու Խարբերդի Հայերը մարւական իմբեր ձնավորելով անցան Զարսանջակ, որւեղ դրության ÷ասւական ւերերը քրդերն էին: Արչակ Ալւոյաճյանը ւաւմում է կառավարության դեմ Մալաթիայի Պալյանցի Պողոյի իմբի ընդվղումների մասին: Խումբը «օրը ցերեկով մւաւ Մալաթիոյ Զըրմիւի արուարձանը ն սւաննեց ւեղւոյն ոսւիկանաւեւը եւ աՀադին վնասներ ւաւճառելէն եւք Հեռացաւ եւ կանոնաւոր կռիւներ մղեց կառավարական ոյժերուն դէմ եւ անոնց ւաւճառեց աւելի քան 2000 Հոդու կորուսւ: Բայց ի վերջոյ ընկճուեցաւ»1:

ԴԵՐՍիՄ իրադարձությունների ականաւես ՎաՀե Հայկը դրում է, որ Խարբերդի Հայերի մի մասը ÷րկվեց Դերսիմ անցնելու միջոցով: «...Գիչերանց բաղմաթիւ երիւասարդ եւ չա÷աՀաս մարդիկ քանի մը քիւրւերու առաջնորդութեամբ սկսան իուժել դէւի Զարսանճադ, ուր քիւրւ աղաներ եւ ւէրէւէյիներ դրեթէ անկաի իչիանութիւններ Հասւաւած էին... Մեծ ւաւերաղմի ւարիներուն, 1914-ի աւեն Տերսիմի մէջ կային ծանօթ ու ղօրեղ քանի մը աչիրէթներ. - 1) ԱՀմէւ աղայի աչիրէթը, որ ունէր 4000 չաիմաիլու (կռուելու ւաւրասւ մարւիկներ), 2) իւրիս աղայի աչիրէթը, որ ունէր 8000 չաիմաիլու, 3) իւարէ աղայի աչիրէթը, որ ունէր 10 Հաղ. չաիմաիլու, 4) Խըւըր աղայի աչիրէթը, որ ունէր 12 Հաղ. չաիմաիլու, 5) Տիաւ աղայի աչիրէթը, որ ունէր 15 Հաղ. չաիմաիլու: Ասոնց բոլորին դումարը կը Հասնէր 50 Հաղար լեռնական մարւիկներու, որոնք էին քաջ, յանդուդն, անդութ, անիիղճ, ղինավարժութեան ընդունակ եւ աննման նչանառու»2: «Դէւի Տերսիմ,- չարունակում է ՎաՀե Հայկը,- Հայերու ÷աիուսւը յեւոյ չաւ աւելի լայն չա÷երու Հասած է: ՄեՀմէւ աղայի մարդիկը բաղմաթիւ Հայեր աղաւած են եւ մեծ դումարներ սւացած... Բիւրւերուն վարւեւութեան իօսքի առարկայ դարձեր է: Անոնք նաիաւես կը լրւեսէին եւ յեւոյ կը քալեցնէին աղաւութեան դացող Հայուն դժբաիւ ղաւակները»3: Գ. Երանյանը դրում է. «Տերսիմի մեկուսացած դիրքը եւ Հայերուն անՀեռաւեսութիւնը աղէւի առաջնորդեց երկուքն ալ: 1915-ի Հայոց ջարդը ւեսնելէ եւք է, ոը Տերսիմ ղդաց իր դործած ւաւմական մեծ սիալը, երբ աչքերը դոցած էր իր Հարեւան Հայերուն սւանդին ժամանակ: 1915-1916-ին թէեւ Տերսիմը սթա÷եցաւ եւ ուղեց կանիել նաեւ իր մաՀավճռին դործադրութիւնը եւ ղէն ի ձեռին իջաւ Մեծկերւէն մինչեւ Խարբերդ, բայց չաւ ուչ էր արդէն»4: Հայ-քրդական Համադործակցության ուղղությամբ աչիաւանք էր ւա1

Ալւոյաճեան Ա., նչվ. աչի., էջ 956: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 566-567: Նույն ւեղում: Երանեան Գ., Պաւմութիւն Զարսանճադի Հայոց, Պէյրութ, 1956, էջ 142:

նում նան սեբասւացի Մուրադը, բայց Հաջողություն չունեցավ: Դնիսը ճաչի է Հրավիրում ՄեՀմեդ Ալիին: Ամերիկյան Հյոււաւոսարանի աչիաւակից Հ. Բեքմեղյանին քուրդ առաջնորդն ասում է. «Դուք, Հայերդ, ւարղամիւ ժողովուրդ եք, մչւաւես իաբվում եք թուրքերի չողոքորթ լեղվին ն ջարդվում եք: Մենք բնավ չենք Հավաւում նրանց բարեկամությանը ն իոսւումներին»1: Եղեռնի առաջին օրերից սկսվեց Հայերի ÷աիուսւը դեւի Դերսիմ, ինչը դնալով ծավալվեց ու անընդՀաւ դործընթաց դարձավ: Հայերին ընդունելը, թաքցնելը կամ ռուսական սաՀման անցկացնելը քրդերի մի մասի Համար Համերաչիության արւաՀայւություն էր, իսկ մյուս մասի Համար՝ վասւակի աղբյուր: Մեկ Հայի ÷րկելու Համար քուրդն սւանում էր 40-50 ոսկի: Այդ դործն առաջ ւանելու Համար քրդերը Հաւուկ նավակներ էին ւաւրասւել: Դնիսը Դերսիմի քրդերի վարքադծի մասին դրում է. «Ճիչւ է, իչիանությունների դրդմամբ քրդերը չաւ Հայ են կուորել, բայց դրա Հեւ մեկւեղ, մեծ թիվ են կաղմում այնւիսիները, որոնք իրենց դյուղերում աւասւան էին ւալիս ւարադիրներին, ւարբեր ձներով օդնում: Դերսիմի քրդերը չաւ բան են արել Հայերի Համար»: Աղունիկ դյուղը դարձել էր Ռուսասւան ÷աիչող Հայերի ւարանցիկ կենւրոն2: Բրդերը երբեմն իոչոր, երբեմն Համեմաւաբար Համեսւ դումար ւաՀանջելով, Հայերին մեծ իմբերով Դերսիմ էին ւանում, աւա անցկացնում Ռուսասւան: 1916-ի դարնանը Դերսիմի քրդերն աւսւամբեցին: Թվում էր, որ նրանք անդամ Խարբերդն էին դրավելու: Սակայն ղինվորական իոչոր ուժեր կենւրոնացվեցին ու աւսւամբությունը ճնչվեց: Հաղարավոր քրդեր՝ ւղամարդ, կին, երեիա աքսորվեցին: Բայց իչիանությունները լավ դիւեին, որ «քրդերի Հեւ չի կարելի» Հայերի նման վարվել: Նրանք բռնադաղթը չչարունակեցին: Դերսիմում թաքնված Հայերը 1916 թ. ամռանը անցան Ռուսասւան: Սաբիթը առանձնակի չաՀադրդռվածություն Հանդես չէր բերում Հայերի՝ Դերսիմ ÷աիչելու դեմ: Թերնս նան այդ ւաւճառով մինչն նրա Հեռանալը վալու ւաչւոնից (1917 թ. ÷եւրվար)՝ այդ դործընթացը չարունակվեց: 1915 թ. դեկւեմբերի 30-ի ւեղեկադրում Դնիսը Դերսիմում աւասւանած Հայերի թիվը նչում է 500-1000 Հոդի3: Զ. կիրակոսյանը նչում է, որ 19151916 թթ. Դերսիմում աւասւանած Հայերի թիվը Հասնում էր 5000-ի4: Խարբերդի վիլայեթում ւեղաՀանությունն ու ջարդը չարունակվեցին մինչն աչնան վերջը: Մունեւիկները բաղմիցս Հայւարարում էին, թե բռնադաղթն ավարւվել է: Եղան միամիւներ, որ Հավաւացին ու թաքսւոցներից դուրս եկան ու անմիջաւես ձերբակալվեցին: Եվ այդւես՝ մի քանի անդամ: Զանդվածային վերջին ձերբակալությունները ւեղի ունեցան նոյեմբերի 4-5-ին: Հավաքվեց չուրջ 500 Հայ: Ձերբակալություններ կաւարվեցին նան դյուղերում: Օրինակ, Հող դյուղում ձերբակալվեց 300-400 կին ն երեիա: «Ես

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 567: Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 226: ԱՄՆ ՊԴԱ 59 ի÷., ւասնորդական թղթաւանակ ‹ 867, 4016/269: կիրակոսյան Զ., նչվ. աչի., դ. 2-րդ, էջ 35:

ւեսա,- դրում է Դնիսը,- թե ինչւես էին նրանց, անասունների նման քչելով, քաղաք մւցնում»: Հայկական դերեղմանաւանը Հավաքվածների թիվը Հասնում էր 1000-ի: Նրանք բոլորը ոչնչացվեցին Դիարբեքիրի ճանաւարՀին1: 1915-1916 թթ. ձմռանը էրղրումում, Մուչում ն Բիթլիսում ամելեթաբուրների մեջ ներդրավված Հայ ղինվորներին ւեղա÷ոիեցին Մամուրեթ ուլ-Աղիղ: Նրանցից չաւերը բռնադաղթի մասին դաղա÷ար իսկ չունեին, որովՀեւն ւաՀվել էին ծայրաՀեղ մեկուսացված ւայմաններում: Այդ ղինվորներին մի քանի օր բանւում ÷ակեցին, աւա քաղաքից Հանեցին: Ոմանք դիմադրեցին, ոմանք ÷աիան, իսկ Հիմնական մասը ոչնչացվեց... «Ես նրանց դիակները քաղաքից ոչ Հեռու, ճանաւարՀի կողքին ւեսել եմ»2: 1916-ի ÷եւրվարին Խարբերդում իուճաւ էր, թուրքերն ու քրդերը վաիենում էին, որ ռուսական ղորքը կդրավի վիլայեթը: Շաւ թուրքեր իրենց ընւանիքները Հանեցին Խարբերդից: Հայ ոչ քիչ թվով կանայք մնացին թուրքերի ւներում, Հաւկաւես այն դյուղերում, որոնց բնակիչները իառն էին, իսկ ղոււ Հայկական դյուղերն ամբողջովին դաւարկ էին3: Տեղում մնացած Հայերի մեծ մասը ւարադրությունից աղաւվել էր մեծ ÷ողեր ծաիսելու միջոցով: Ամենաիոչոր կաչառակերներից էր Խարբերդի դայմադամը, որ ւասնյակ Հաղարավոր լիրա դրւանեց: 1915 թ. աչնանն ու ամռանը դլիավոր ինդիր դարձավ դիակները Հավաքելը, թաղելն ու անՀեւացնելը: Այդ ինդիրը ծառացած էր բոլոր վիլայեթների, բայց առավելաւես Խարբերդի առջն, քանի որ չաւ վայրերից բռնադաղթվածներին բերում էին այսւեղ՝ կուորելու Համար: իչիանությունների մյուս Հոդսը Հայերի թողած ունեցվածքի իրացումն էր: Բացեիբաց աճուրդ կաղմակերւվեց ն մեծ «քանակությամբ վաճառվում էին ... սւանված Հայերի Հադուսւներ»: Դնիսը 1915 թ. դեկւեմբերի 30-ին դրեց. «Հադուսւների բաղմաթիվ Հակեր են բերվել, որոնց վաճառքը քանի օր է չարունակվում է չուկայում»4: Նման ւաւկեր էր վիլայեթի բոլոր քաղաքներում ն ավաններում: Դրանցից մեկին ներկա դւնվելուց Հեւո Հյոււաւոսը դրեց. «Ավելի աՀավոր ու դարչելի ւեսարան անՀնար է ւաւկերացնել»5: Վաճառում էին ոչ միայն Հայերի ունեցվածքը, այլ նան իրենց՝ Հայերին, վաճառում էին քրդերին, որւեսղի սւանեն ն կողոււեն: Այդ չրջանի «երրորդ Հոդսը» Հայկական եկեղեցիների ավերումն էր: Ու նան մի Հավաքական սւանություն այն Հարյուրավոր իարբերդաՀայերի, որոնց կառավարչաւունն իրենց սայլերով ուղարկել էր Մուչ՝ ՀացաՀաւիկ բերելու: Նրանց վերադառնալուց Հեւո բոլորին բանւ նսւեցրին ն աւա սւանեցին:

Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 192-193: Նույն ւեղում, էջ 196: ԱՄՆ ՊԴԱ 59 ի÷., ւասնորդական թղթաւանակ ‹ 867, 4016/2108: Նույն ւեղում, 4016/269: Նույն ւեղում:

Նոյեմբեր-դեկւեմբեր ամիսներին էրղրումից 200-300 Հոդանոց իմբերով Խարբերդ բերեցին մեծ թվով Հայերի ն քաղաքի մերձակայքում կուորեցին: Փրկված մի քանի Հոդին ւաւմել են, որ ժանդարմները մի մասին ւեղում էին սւանել, իսկ մյուս մասին ւարել էին լեռները ու այնւեղ իողիողել: Նույն ժամանակ կայսրության արնելյան չրջաններից Խարբերդի նաՀանդ ներիուժեցին մաՀմեդական ամբոիներ, մասնավորաւես քրդեր: Նրանք ÷աիչում էին ռուսներից: Նրանց մեծ մասին ւեղավորեցին Հայերի դաւարկ ւներում: «Շաւերը կարծում են,- դրում է Դնիսը 1915 թ. դեկւեմբերի 30-ին,- որ Հայերին բնաջնջելու չարժառիթներից մեկն էլ մաՀմեդականների Համար աւրելու ւեղերի սւեղծումն է: ինչ էլ լինի, նրանք այնքան չաւ էին, որ կարողացան ղբաղեցնել աղաւված ւարածքները»1: Եթե 1915-ի սեււեմբերին նա դրել էր, որ վիլայեթում ÷րկվել էր 6000-8000 Հայ, աւա ւարեվերջին դրեց, որ ÷րկվել է 4000 Հոդի, ավելացնելով, որ անդամ այդ թիվն է կասկածելի: Հայերը Հիմնականում կոււակվել էին քաղաքներում, որովՀեւն դյուղերում առանձին Հայերի բնակվելը դործնականում անՀնար էր: իսկ քաղաքներում մնացած Հայերի «կարնոր մասը» դերմանական որբանոցի 400-500 երեիաներն էին: Գերմանական աղբյուրների վկայությամբ՝ Խարբերդից ւեղաՀանված 60.000 Հայից Մոսուլ Հասավ 15.000-ը: Մնացածները ոչնչացվեցին ճանաւարՀին2: Ներմուծվող մաՀմեդական բնակչության Հոսքը դնալով աճում էր: 1916 թ. օդոսւոսի 25-ին Խարբերդից ւեղեկացրեցին, որ վիլայեթի կենւրոնական սանջակ եկած դաղթականների թիվը Հասել էր 5000-ի, որից 3000-ը քրդեր են, որ նրանց կեսին ւեղավորել էին չրջակա դյուղերում3: Հայ բժիչկ Ա. Ճեւեճյանը, որը 1917 թ. Հունվարին եղել է Խարբերդում, դրում է. «Ամեն օր ճամբաներու վրայ սառած անՀաչիւ մարմիններ կը բերեն... Թիֆուս Հիւանդութիւնը ւիրական է ամենուրեք....»4: Թե Խարբերդում ն ոչ միայն այդ նաՀանդում որքա՞ն Հայ է ոչնչացվել,- չաւ դժվար է ճիչւ որոչել: «ՈրովՀեւն,- դրում է Հ. Մորդենթաուն,- Հայերու այս ջարդը, դաւուած թէ՛ ընդդրկած թիւին եւ թէ՛ դործադրուած մեթուներուն ւեսակէւէն, միակ մեծադոյն արՀաւիրքն է, որ երբեք մարդկութեան ւաւմութեան մէջ դործուած ըլլայ: Ցաճաի ւիւի յուղուին սա Հարցերը, թէ իրաւէս քանի՞ Հայեր սւաննուեցան կամ մեռան անօթութենէ կամ մերկութենէ»5: Լե÷սիուսի ն «Ամէնուն ւարեցոյցը»-ի Հրաւարակած 1921 թ. աւրիլի 1-ի ւվյալներով6 Խարբերդի նաՀանդում ւաւերաղմի նաիօրյակին բնակվում էր 131.000 Հայ, որից Խարբերդում 51.000 ն բոլորը ւեղաՀանվել են: Աղինի Հայ բնակչությունը նույնւես (10.200) լրիվ ւեղաՀանվեց: Նույնը Արաբկիրի (19.500), Զմչկածադի (9.000), Զարսանջակի (18.500), Մալաթիայի (23.000) ԱՄՆ ՊԴԱ 59 ի÷., ւասնորդական թղթաւանակ ‹ 867, 4016/269: R 14088 4.. 30012. Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 206: «Բժիչկ Ճեւեճեանին օրադիրը», էջ 75-76: Մորդենթաու Հ., նչվ. աչի., էջ 348: “Òóðåöêàÿ ïîëèòèêà èñòðåáëåíèÿ àðìÿí (1880-1922)“, Åð., ñ. 339, «Ամէնուն ւարեցոյցը» ԺԶ. ւարի, 1922.

Հայությունը: «Ամէնուն ւարեցոյցը»-ի ւվյալներով՝ Խարբերդի 204.000 Հայությունից ւաւերաղմից Հեւո մնացել էր 35.000 Հոդի: Դնիսը դւնում է, որ վիլայեթի 150.000 Հայից ÷րկվեց 8.000-10.000 Հոդի, որից 1.000-2.000-ը մյուս նաՀանդներից ÷աիածներն էին1: Մինչդեռ թուրքերը դոՀ էին. Հայերին բնաջնջելով ւիրացել էին նրանց ունեցվածքին: Օսմանյան իորՀրդարանի ւաւդամավոր Հաջի Սայիդը 1918 թ. իորՀրդարանում Հայւարարեց. «Երկիրը դրաիւի վերածվեց: Ժողովրդի անունից երաիւաւարւ ենք աղդի այն իմասւուն ղեկավարներին, որոնք լավադույնս ընկալելով աղդի երաղանքները՝ նրան ղարդացման Հնարավորություն ընձեռեցին»2: Հ. Ղաղարյանը դրում է, որ Խարբերդի նաՀանդում ոչնչացվեց 150.000 Հայ, իսկ նյութական վնասը կաղմեց 250 մլն դոլար3: Հ. Ղաղարյանն Հայերին Հասցված նյութական վնասի (250 մլն դոլար) թիվը վերցրել է Տ. Տաչյանից, որը նան դրում է, թե բռնադաղթի նաիօրյակին Խարբերդի Հայ Հարուսւները «Ե÷րաւ» քոլեջի ւնօրեն Հենրի Ռիքսին Հանձնել են կես միլիոն դոլար: Թուրքերն անդամ այդ դումարն են յուրացրել: Ռիքսը դա Հանձնեց օսմանյան բանկ, իսկ Բարձր Դուռը՝ բռնադրավեց: ինչւես մյուս նաՀանդներում, այնւես էլ Խարբերդում, ով Համաձայն չէր իթթիՀադի ջարդարար քաղաքականության Հեւ կամ եռանդ չէր դրսնորում Հայասւանության դործում, անմիջաւես Հեռացվում էր: Մամուրեթ ուլ-Աղիղի մյուդիրը ւաչւոնաղրկվեց. որովՀեւն «Համեմաւաբար մեղմ անձնավորություն էր»: Նոր մյուդիր ֆեսիրիկցի Ռեչիդը «ամառվա ողբերդության ամենաարյունու դերերից մեկը իաղաց»: Նա նաի վերացրեց «մանկուց իրեն ծանոթ բոլոր Հայ Հարնաններին»: Նա իր ողջ եռանդը, նւաւակամղվածությունը, Հեւնողականությունն ամբողջությամբ ենթարկեց բնաջնջման դործընթացին ն դա առաջ ւարավ մոլեռանդ կրքուությամբ: Այդ ամենով Հանդերձ նա առաջին մեծության ջարդարար չէր: Խարբերդի նաՀանդում որո՞նք էին Հայերի բռնադադթի ու ջարդի իսկական ղեկավարները: Դա, առաջին Հերթին, ԲեՀաէդդին Շաքիրն էր, վալի Սաբիսը ն իթթիՀադի Խարբերդի ւաւասիանաւու քարւուղար Ռեսնեցի Նաղըմը: 1915 թ. մայիսի 4-ին Բ. Շաքիրը Նաղըմին Հեռադրում է. «Այդւեղ ւարադրված Հայերի Հաչիվը մաքրվե՞լ է: Նրանց սւանելու ն բնաջնջելու Հանդամանքների մասին ւեղյակ ւաՀեք: Թե չէ քաղաքից լոկ Հանվում ն ուղարկվում են»: Բ. Շաքիրն այսւեղ նույնւես աոաջին դեմքն էր: Մյուս ղեկավար անձը Նաղըմն էր: 1915 թ. մայիսի 4-ի Հեռադիրը վկայում է, որ նա ւարադրության ժամանակ մչւական կաւի մեջ է եղել Բ. Շաքիրի ն Մամուրեթ ուլ-Աղիղի վալի Սաբիս բեյի, ինչւես նան իթթիՀադի ընդՀանուր քարւուղար ՄեՀմեդ Շուքրիի Հեւ: Նա իրականացված ոճիրների դլիավոր դերակաւարներից մեկն է: ԽորՀրդանչական է, որ նրա ն Շաքիրի Հեռադրերը նույն օրն են ւրվել: Խարբերդի ջարդը քննող դաւարանի դաւավճռում ասված է. «Ռեսնեցի

Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 201: Պալաքյան Գ., նչվ. աչի., էջ 172: Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 132:

Նաղըմը նույնւես քրեական օրենսդրքի 15-րդ Հոդվածի 2-րդ մասով դաւաւարւվում է 15 ւարի ժամանակով: Դերսիմի երես÷ոիան Մ. Նուրին Հոլոնեկ դյուղի մու Հայերին կուորելու ւաՀին ասել է. «Ձեղ «ոսկորների դյուղ» (դերեղման) եմ ուղարկելու... Տիկին Մարդարիւը դաւարանում ցուցմունք ւվեց, որ այդ դաղանը Հոլոնեկ դյուղում ասել է Հայերին, ւիւի ւարադրվեք ն ձեր ւների ւեղը դարի եմ ցանել ւալու..., այսւեղ եթե որնէ անձ որնէ մեկին թաքցնի, կենդանի չի մնա: Նան ցուցմունք կա, թե այդ դիչաւիչը ինչւես էր կողոււում Հայերին, ծաղրուծանակի ենթարկում կանանց, որից Հեւո «Հրոսակները սրընթաց Հարձակվեցին դյուղի վրա»1: Զինադարից Հեւո Հեւաքրքիր նյութեր Հայւնաբերվեցին երիւթուրք ղեկավար դործիչների անձնական արիիվներում, որոնց մի մասը Հանձնվեց ՄաղՀարի Հանձնաժողովին: Սաբիսի մասին Դերսիմի ոսւիկանաւեւ Մ. Նամըկը ասել է, թե նա «բարձր Հեղինակությունների իելամիւ Հաճոյակաւար էր» ն Համադործակցում էր Նաղըմի Հեւ: Սաբիսը նույնւես դւնում էր, որ «միջոցառումներ ւեւք է ձեռնակվեն ամբողջ Հայ ժողովրդի դեմ»: Նրա Հանձնարարությամբ՝ Մ. Նամըկը ղենք թաքցնելու մեղադրանքով ձերբակալեց 29 դաչնակցականի, չնայած նրանց մու Հայւնաբերեց «չաւ քիչ ռումբեր»: Սաբիսը չի Համաձայնվում ւաւժել միայն ձերբակալվածներին, ւաւճառաբանելով, թե Բ. Շաքիրի սւորադրությունով կենւրոնական կառավարությունից Հրաման է սւացվել, թե «ողջ Հայ աղդաբնակչությունը ւեւք է ւեղաՀանվի ու ոչնչացվի»2: Սաբիսն իր Հուչերում չեչւում է Բ. Շաքիրի դերը Հայերի ջարդերի ն ւաւերաղմի մեջ Թուրքիայի մւնելու դործում, նան նրա «ւանթուրքիսւական Հայացքների բացասական աղդեցությունը Սարիղամիչի ճակաւամարւի վրա»3: Երկու վկայություն Սաբիսի մասին: «Խարբերդի կուսակալն ալ,- դրում է Մ. Նեդիմը,- իրենց ընւանիքներէն ջոկեր է ւուեր Խարբերդի այրերը եւ Խարբերդի ու Մալաթիայի միջեւ դւնուած Բէոմիւր իան յորջորջուած ւեղը առաջնորդելով՝ դնդակաՀարեր է դանոնք ու դիակները նեւեր Ե÷րաւ դեւը»4: «Սաբիս բեյը,- բնութադրում է Լ. Դնիսը,- չա÷աղանց ւդեւ, անքաղաքավարի էր: Բռի չարժումներ ուներ, անկիրթ լինելու ւաւճառով, Հաճաի էր կոււում: Նա դերսիմցի էր, աչիաւել էր այնւեղի մութեսարիֆ: Օժւված էր «արնելյան նենդությամբ» ն Հանդիսացավ «մարդկության դեմ դործադրված մեծադույն ոճրադործության իրադործողներից մեկը»5: Այս երեքից բացի, Խարբերդի վիլայեթի Հայերի ջարդերի կաղմակերւիչներն էին դայմադամ Ասըմը, մուֆթի Ֆայըդը, իթթիՀադի ակումբի անդամ Նուրին, լքյալ դույքերի ւեղական Հանձնաժողովի նաիադաՀ Մ. Ալին, ոսւիկանական կոմիսար Ս. Ռյուչդին, դնդի Հրամանաւար Ֆերիդը, չեթեների ւեւեր է. Շոուքեթը, Բյաղըմը, ՎեՀիբը, Ֆ. Սուլեյմանը, Փ. Խալիլը, Հաջի կայան: «1akviո-i Մօkai», 1920 թ. ‹ 3771. ԷՕ 371/6500, 30/ 4 / 4, Հավելված 8: Տa.iտ 4., նչվ. աչի., օilէ Ա, տ. 64-65: Նեւիմ Մ., նչվ. աչի., էջ 89: Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 86-87:

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ԴԻԱՐԲԵՔԻՐ - ՏԻԳՐԱՆԱԿԵՐՏ

Դիարբեքիրի նաՀանդը՝ ւաւմական Աղձնիքը, իր աչիարՀադրական դիրքի ւաւճառով, այսինքն՝ լինելով Հայասւանի ամենաՀարավային նաՀանդը, դարձավ Հայության ամենաիոչոր սւանդանոցներից մեկը: Այսւեղ ոչնչացվեց թուրքական բանակ ղորակոչվածների նչանակալի մասը, Տիդրիսի ջրերում իեղդամաՀ արվեցին ւասնյակ Հաղարավոր Հայեր, ոչնչացվեցին մեծ թվով ւարադրված Հայեր ն ւարադրյալների ամբողջ քարավաններ: Վերջաւես, Դիարբեքիրում էր դործում ամենաաՀարկու ռաղմական դաւարանը, որը մաՀվան դաւաւարւեց կայսրության ւարբեր մասերի, այդ թվում նան կ. Պոլսի, մեծ թվով Հայ դործիչների, մւավորականությանը: Դիարբեքիր նաՀանդը կաղմված էր չորս սանջակներից՝ Դիարբեքիր, Արղնի, Մարդին, Սեվերեկ: Պաւրիարքարանի ւվյալներով՝ 1878 թ. վիլայեթն ունեցել է 150.000, իսկ թուրքական մարդաՀամարի (սալնամե) ւվյալներով՝ 180.000 Հայ բնակիչ: Վ. Բինդը նչում է, որ 1890 թ. նաՀանդի 471.462 բնակչից Հայ էր 132.549-ը: 1913 թվին ւաւրիարքարանը Հայերի թիվը նչում է 105.000, Օրմանյանը՝ 96.000 (առանց Սեվերեկի), Գր. ԶոՀրաւը՝ 105.000: Նույն ւարում նաՀանդի թուրքերի թիվն էր 45.000, քրդերինը՝ 82.000: Ընդամենը՝ 296.0001: Թուրք ւաւմաբան էսադ Ուրասը դրում է, որ 1913-ին վիլայեթում բնակվում էր 72.129, իսկ 1914 թ.՝ 73.166 Հայ (ընդՀանուր բնակչության թիվն էր 616.825): Այս բոլոր թվերը չաւ մուավոր են ն, եթե Հավաւանք վալի Ռեչիդի ւվյալներին՝ նան չաւ ւակասեցված: «1akviո-i Մօkai» թուրքական ւաչւոնաթերթի՝ ‹ 3540-ում ււադրված է Ռեչիդի 1915 թ. սեււեմբերի 15-ի ծածկադիրը, որում ասված է, թե ւեղաՀանված է 120.000 Հայ: Այս թվի մեջ չէին մւնում 1914 թ. օդոսւոս - 1915 թ. Հուլիս ամիսներին բանակ ղորակոչված Հայերը: Այսինքն, եթե Հավաւալու լինենք Ռեչիդին, Դիարբեքիրի նաՀանդի Հայության թիվը 1915 թ. մուենում էր 150.000-ի: Մինչդեռ վիլայեթի կառավարության ւոմարներում՝ ւարադրված Հայերի թիվը նչված է 60.283: Հեւնաբար, կա՛մ վալին էր չա÷աղանցնում՝ չեչւելու Համար իր «մեծ վասւակը», ն կա՛մ վիլայեթի կառավարությունը ւարադրված Հայերի թիվն արՀեսւականորեն նվաղեցրել էր՝ սե÷ական Հրեչադործության ծավալները ÷ոքրացնելու ն դաւասւանից իույս ւալու Համար: Հավանական են թե՛ մեկը ն թե՛ մյուսը:

Léart M., La Question Arménienne a la Lumiére des Documents, Paris, 1913, p. 61.

Լե÷սիուսի ւվյալներով՝ 1915 թ. վիլայեթում բնակվում էր 471,5 Հաղ. մարդ, որից Հայեր՝ 105.000, ասորիներ՝ 60.000, քրդեր՝ 200.000, թուրքեր՝ 63.000, կղլբաչներ՝ 27.000, չերքեղներ՝ 10.000, եղդիներ՝ 4.000, Հրեաներ՝ 1.500: Դիարբեքիր քաղաքում Հայերի թիվը նչվում է 45.000 Հոդի: Թվում է, որ թե՛ թուրքական աղբյուրները ն թե՛ նրանց աղդեցության ւակ, Հայ Հեղինակները կամայականորեն ÷ոքրացնում էին Հայ բնակչության թիվը: իրաւես 1915 թ. սկղբին Դիարբեքիրի նաՀանդում բնակվում էր 150.000 Հայ: Նան նչենք, որ 1890 թ. վիլայեթում դործում էր 159 դւրոց 5120 աչակերւով ն 176 ուսուցիչով: Գր. ԶոՀրաւի ւվյալներով՝ 1902 թ. Դիարբեքիրում դործում էին Հայկական 4 դւրոց 1114 աչակերւով ն 27 ուսուցիչով, ինչւես նան 12 եկեղեցի ն 6 եւիսկուոս: (ՆաՀանդում կար Հինդ վանք, 105 եկեղեցի)1: Դեռ 1910 թ. Դիարբեքիրում իթթիՀադականները սւեղծեցին «ինթիբաՀ չիրքեթի (Վերածնության ընկերություն)» թուրքիսւական կաղմակերւությունը, որի ղեկավարն էր Հայաւյաց, թուրքական իորՀրդարանի անդամ Փիրինջի-ղադե Ֆեյղին: Նա Ռեչիդի Հեւ միասին դլիավոր դերը իաղաց նաՀանդի Հայ բնակչության բնաջնջման դործում: Նրա Հայրը՝ Փիրինջի Արըֆը եղել էր Դիարբեքիրի Հայության 1895 թ. ջարդերի կաղմակերւիչը: Մի Հայ ւաւրիարքարանին դրում է, որ 1914 թ. Հուլիսի 15-ին Ֆեյղին իրեն ասել էր, թե Հայերը չաւ վաւ վարվեցին թուրքերի Հեւ. «Պալքանեան ւաւերաղմէն վերջ մեր էն ւկար միջոցին Զաւէն ւաւրիարք, էջմիածնի կաթողիկոս եւ Պօղոս ÷աչայ միանալով՝ մեր վրայ օւար ւէրութեանց միջամւութիւնը Հրաւիրեցին»: Աւա ավելացրել է. «Մեղի դաւաճանելու Համար դուք չաւ ւիւի ւուժէք, ձեր աւադան վւանդուած է»2: Օդոսւոսի 27-ին նա Մեծ Բրիւանիայի Հյոււաւոսին ասում է. «Թուրքիայի չաՀերը ւաՀանջում են, որ անցնենք Գերմանիայի կողմը: Գերմանիան իոսւացել է, որ եթե օդնենք, կվերադարձնի մեր կորցրած բոլոր երկրները՝ Եդիււոս, Բենդաղի, Տրիւոլիս, Թունիս, Ալժիր, Ռումելիա, Արչիւելադներ, կրեւե, կիւրոս, կովկաս, ինչւես նան Հնդկասւանը: Այն ժամանակ կսւեղծենք Օսմանյան կայսրություն 300 միլիոն մաՀմեդականներով»3: Նա Հայերին իորՀուրդ էր ւալիս «կովկասի Հայերի միջոցով իռովություն բարձրացնել Ռուսասւանում ն դրանով օդնել Թուրքիային՝ վերսւանալու իր կորցրած այդ մասը (կովկասը)... Բայց եթե Հայերը չարունակեն իրենց Հիմար ընթացքը, դա նրանց վրա ծանր է նսւելու: Անդլիան, Ֆրանսիան ն Ռուսասւանն օդնել ն նրանց աղաւել չեն կարող, մինչդեռ մենք ի ղորու ենք նրանց Հեւ վարվել ինչւես ցանկանանք ն մեր դաչնակիցներ Գերմանիան ն Ավսւրիան ձայն չեն Հանելու... Հայերը ւեւք է մւաՀոդվեն, նրանք ÷ոքրաթիվ են ն, եթե կուորվեն, կվերջանան»4: Օդոսւոսի 1-ին Դիարբեքիր է Հասնում ղորաՀավաքի, իսկ քիչ անց՝ նան

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 407: Նույն ւեղում, էջ 406: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, էջ 407:

ռաղմական դրություն մւցնելու Հրամանները: Վիլայեթում սւեղծվեց ղորաՀավաքի ն ռաղմական ւուրքերի Հանձնաժողով, որը դլիավորում էր նաՀանդի իթթիՀադականների ղեկավար Աթթար Հադդըն: Հանձնաժողովի մասնաճյուղեր սւեղծվեցին բոլոր բնակավայրերում: Դիարբեքիրի Հայության վիճակն ավելի քան ծանր էր, նրա կյանքը՝ վւանդված: 1913 թ. աւրիլի 22-ին ւեղի ֆրանսիական Հյոււաւոսը ւեղեկացրեց, որ վիլայեթում «չի բացառվում Հայերի նոր կուորածների Հնարավորությունը»1: Մեկ ամիս անց Ա. Բերեղովսկին Հադորդեց. «Այսւեղ չկա Հայ, որ վսւաՀ չինի՝ եթե վաղը չուկա դուրս դա, վայրադորեն չի իողիողվի կամ դնդակաՀարվի, իսկ ւանը մնացած նրա կինը կամ աղջիկը՝ չեն ւաւվաղրկվի: Այսւեղ չկա Հայ կին կամ աղջիկ Համողված, որ իրեն ամենանողկալի ձնով չի անարդի վայրի սրիկաների Հրոսակաիումբը: Այսւեղ չկա Հայ ծնող, որ չկասկածի, թե դւրոց ուղարկված իրենց ղավակները կենդանի կվերադառնան»2: ԶորաՀավաքի ու առաքումի Հանձնաժողովի Հեւ միասին կաղմակերւվում է «Պաւերաղմական նւասւի» Հանձնաժողով՝ երիւթուրք դործիչ Բոռ Ցուսուֆի դլիավորությամբ: Հանձնաժողովի մասնաճյուղերը, որոնք սւեղծվեցին նաՀանդի բնակավայրերում, ինդիր ունեին «ռաղմական կարիքների» ւաւրվակով բռնադրավել Հայերի ունեցվածքը՝ «բրդեղեն ու կւորեղեն, ւաւրասւի ն չմչակված աւրանքներ, երկաթյա ն ւղնձյա ամաններ ու դործիքներ, չաքար, թեյ ու սուրճ, լուցկի ու աբեթ, բոլոր ւեսակի յուղեր ն նավթ. ցորեն, դարի, Հաճար, բրինձ ն բամբակ, ձի, ուղւ, նժույդ, ջորի ն էչ, կով ու դոմեչ, այծ, եղ ու ոչիար, կարւեւներ, դորդեր, վերմակ ու անկողին...»3: Հայ արՀեսւավորներին Հարկադրեցին անվճար աչիաւել չւեմարաններում, դործարաններում, չինարարության վրա: «Ժողովուրդը՝ ցորեն, ալիւր, դարի, ձի, ջորի, ոչիար, ձաւար, իւղ, թացան, ւրեիացու մորթիներ, դեղջկուՀու դլիի սաւաններ եւ այլն ունեցողը,- դրում է Զավեն ւաւրիարքը,- լռիկ մնջիկ կու ւայ արդէն, իսկ չունեցողները ւէւք է դրամով ճարեն ու բերեն, Հակառակ ւարադային կը յանձնվեն Պաւերաղմական աւեանին: Դժբաիւաբար Հոս չի վերջանար չարիքը, ամիսէ մը ի վեր քիւրւը սկսած է իր Հին արՀեսւը, դուցէ իրմէ եղած դրաւումներու ւեղը լեցնելու եւ իր վրէժինդրութեան ծարաւը յադեցնելու Համար Հայու դլիուն»4: Մեկ ամսվա ընթացքում Հայերը լրիվ կողոււվեցին: կողուոււը դյուղերից չալակով քաղաք էր բերում նույն Հայ դյուղացին: Այս առիթով Մեծ Բրիւանիայի Հյոււաւոս Թ. Մկրւչյանը դրում է, որ չնայած քաղաքի աղդաբնակչության 1/3-ն էր քրիսւոնյա, նրանց էր բաժին ընկնում բռնադրավված ունեցվածքի 5/6-ը: Հայերին ւեւք էր ւնւեսաւես ու ֆիղիկաւես քայքայել: Այդ նւաւակն էր Հեւաւնդում նան երիւթուրքերի ւեղական կոմիւեի որոչմամբ քաղաքի չուկայի ՀրդեՀումը 1914 թ. օդոսւոսի 19-ին, որը ոչնչացրեց 1080 իանութ, 13 ÷ուռ ն 3 Հյուրանոց: Դրանք բոլորը ÀÂÏÐ, Êàíöåëÿðèÿ, îï 470, ä. 114, ë. 249. “Áèðæåâûå âåäîìîñòè”, 14 ìàÿ 1913 ã. «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 404: Զաւէն Պաւրիարք, նչվ. աչի., էջ 54-55:

ւաւկանում էին Հայերին, որովՀեւն թուրք առնւրականներին նաիաւես ղդուչացրել էին ՀրդեՀի մասին ն նրանք դաւարկել էին իրենց իանութները1: ՀրդեՀողը Ֆեյղիի Հրամաններով դործող ՄեմդուՀն էր: Այդ ժամանակ վալին էր Համիդ բեյը, որն ուղղամիւ մարդ էր: Նա վարչական միջոցառումներ ձեռնարկեց մի քանի չարադործ ւաչւոնաւարների նկաւմամբ: Պաչւոնաղրկեց ՄեմդուՀին, բանւ նեւեց քուրդ աղդեցիկ աչիրեթաւեւներ ՍարՀանին, Ալիին, Հաճոյին ն այլոց: Համիդ բեյը երբ լսեց, որ Թուրքիան ւաւերաղմի մեջ էր մւել, դա անվանեց «անձնասւանութիւն: Անդլիայի դէմ ւաւերաղմ սկսիլը կը նչանակէ անձնասւան ըլլալ»2: Մի իորՀրդանչական ÷ասւ. եթե Հայերն ամեն ինչ անում էին չուկայի ՀրդեՀը մարելու, աւա իչիանությունների ներկայացուցիչները նավթ դործածելով ՀրդեՀը ւարածում էին: Ֆրանսիայի ն Մեծ Բրիւանիայի Հյոււաւոսները ՀրդեՀի ւաւճառած վնասը դնաՀաւում էին 2.5 միլիոն դոլար3: կառավարությունը,- դրում է Լե÷սիուսը,- 16-20 ւարեկան 700 երիւասարդի կանչում է «իբր ղինուորական ծառայութեան Համար եւ Տիարւեքիրէն Ուրֆայի միջեւ՝ Գարաւադչայէն-Հալէւ ճամբուն վրայ ղանոնք կը լծէ աչիաւանքի: Այս ղինուոր դործաւորները աչիաւանքի ընթացքին իրենց վրայ Հսկայ ոսւիկաններու կողմէ ղէնքով սւաննուեցան: Հեւադային, ւասնաւեւը, որ կը Հրամայէր ոսւիկաններուն, կը Հւարւանար, որ կարողացած էր միայն Հինդ ոսւիկաններով սւանել այս անղէն 700 Հայերը...»4: Աւրիլին սւեղծվեց «Միլլի թաբուրի» կիսաւաչւոնական Հրոսակաիումբը, որի ղեկավարությունը նույնւես սւանձնեց Ֆեյղին: Խմբի Հաղարաւեւներից ւասը վիլայեթում Հայւնի ավաղակաւեւներն էին, իսկ չավուչներից յուրաքանչյուրն ամեն օր 4-5 Հայ էր սւանում: Խումբն ամբողջությամբ կաղմված էր մարդասւաններից: Ձնավորվեց նույնւես չեթեական մարդասւաններից կաղմված երկու վաչւ՝ «Ղասաբ թաբուրի» անունով: Երբ Ուրֆա Հասանք (1914 թ. օդոսւոսի 27-ին), դրում է Հայ ւաչւոնաւարը, ն Դիարբեքիրի նաիկին վալի Հ. Զելալը Հայւնեց, որ Հոֆֆը Հեռացել է Վանից. Ֆեյղիի «ուրաիութեանն այլնս սաՀման չկար»: Նա չուռ դալով դեւի Թ. Մկրւչյանն, ասաց. «Այժմ ւիւի ւեսնէք, թէ ձեր դլիուն ի՛նչ ւիւի դայ»: Հայերը չ÷ոթված էին: ՀՑ Դաչնակցության ւեղական կոմիւեն դիմեց Արնմւյան բյուրոյին. «ի՞նչ անել»: Սւացվում է ւաւասիան. «Պաչււանվեցե՛ք ունեցած Հնարավորություններով ու միջոցներով, ղդուչացե՛ք (ձեռնւաՀ մնացե՛ք) նաիաՀարձակ դործողություններից, ղենքի օդւաղործումից, սւասե՛ք մեր ՀրաՀանդին»5:

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 406: Նույն ւեղում: Մկունդ Տ., Ամիդայի արձադանդներ, Նիւ Եորք, 1950, էջ 246-253: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 414: Նույն ւեղում, էջ 406:

Հալածանքներն այնքան են սասւկանում, որ ւեղի առաջնորդ Մկրւիչ վրդ. Զլղաւյանը ւաւրիարքին Հասցեադրած (սեււեմբերի 27-ի) նամակում նչում է. «Ժողովուրդը Հասցուած է այն ասւիճանին, որ այլեւս անկարելի է ւանիլ: Ամենաբուռն սասւկութեամբ եւ սւառնալիքներու ներքոյ կը դրաւեն»: Առաջնորդը թվարկում է բաղմաթիվ սւանությունների ն կողուոււների ÷ասւեր, որոնց Հանդեւ իչիանությունները ցուցաբերել են բացարձակ անւարբերություն1: Զնայած բռնությունների ու սւանությունների սասւկացման՝ կ. Պոլսում դժդոՀ էին դրանց ծավալների ÷ոքրությունից ու իսւության ւակասից: Մինչդեռ Ռիցը ւեղում լինելուց Հեւո Հայւարարեց, թե «Դիարբեքիրում աՀաբեկչության այնւիսի աՀավոր մթնոլորւ է ւիրում, որւիսին ինքը որնէ ւեղ չի ւեսել: Որնէ Հայ չի Համարձակվում ÷ողոց ելնել: Զինվորները դիրքեր են դրավել ւանիքներին ու ւաւրասւ են կրակելու Հայւնված ամեն մի Հայի վրա», եթե նույնիսկ բակ էր ելնում: Գրեթե բոլոր ւղամարդկանց ձերբակալել ն աքսորել են, ինչը «անիուսա÷ելի մաՀ» է նչանակում: Թուրքական իչիանությունները Հաջողում են Հայ դավաճանի օդնությամբ ղինվորական ծառայությունից իույս ւվողներին մի վայրում Հավաքել ու ոչնչացնել: Սակայն դասալքությունը չի դադարում: Վալին նորից է այդ Հարցով դիմում առաջնորդարանին, որ եթե դասալիքները Հանձնվեն, նրանց ներում կչնորՀվի: Առաջնորդը Համաձայնվում է. սակայն առաջին իսկ Հանձնված ղինվորը սւանվում է: Դիարբեքիր է դալիս Մկրւիչ Ցոթնեղբայրյանը՝ այսւեղ ինքնաւաչււանական աչիաւանքներ ծավալելու Համար, բայց ւեղացիները Հրաժարվում են դրանով ղբաղվելուց, ն նա վերադառնում է Ուրֆա: Սակայն, երբ վւանդն անկասելի է դառնում, ւեղի դաչնակցական ն Հնչակյան կաղմակերւությունները որոչում են միացյալ ուժերով ւայքարել թուրքական Հայակեր քաղաքականության դեմ: Բայց քաղաքի Հարուսւ Հայերը ձեռնւաՀ են մնում, չեն ուղում Հարաբերությունները իղել իչիանությունների Հեւ ն ձաիողում են երկու կուսակցությունների նաիաձեռնությունը: Այնուամենայնիվ, Հայկական թաղերում նաիաւաւրասւական աչիաւանք էր ւարվում մաՀմեդականների Հարձակումից ւաչււանվելու Համար: 1915 թ. մարւի 28-ին Համիդն աղաւվում է վալու ւաչւոնից ու նոր վալի է նչանակվում «Մոսուլ դւնուող արիւնարբու ւոքթ. Ռեչիւ ւէյը, ծադումով չերքէղ»: Նա իր Հեւ բերում է մի իումբ չերքեղ ւաչւոնյաների ու նան 40-50 չեթեների՝ ժանդարմի Հադուսւով: Նաիկին ւաչւոնին է վերականդնվում կոմիսար ՄեմդուՀը: Այս ւեղա÷ոիություններում վճռական դեր է իաղում Ֆեյղին2: Փոիվեցին վիլայեթի ուժային կառույցների ւեւերը: Դրանց ղեկավարներ նչանակվեցին Բեդրէդդինը, չերքեղներ Ռուչդին ն Շաքիրը, որոնք Ռեչիդի Հեւ եկածներից էին:

Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 104-105: Տե՛ս Բասունի Հ., 1915 ն կուորածները Տիարւեքիրի մէջ, էջ 409-410:

Դիարբեքիրի Հայերի ջարդի ծրադիրը կաղմել էին Ֆեյղին, Ռեչիդը, Բեդրէդդինը, Ռուչդին: Աւրիլի 6-ին Ֆեյղին մեկնում է Զեղիրե՝ ճանաւարՀին Համաւաւասիան Հանձնարարություններ ւալով աչիրեթաւեւներին: Ռեչիդի դլիավորությամբ դործում էր ջարդերի կաղմակերւման 25 Հոդուց կաղմված Հանձնաիումբ, որին անվանում էին «Հայկական Հարցի քննիչ Հանձնաժողով»: Դրա կաղմում էին Բեդրէդդինը, Հոֆֆը, Ֆեյղին, Ռուչդին, Շեքը, Շերիֆը: Զեթեների ընդՀանուր Հրամանաւար նչանակվեց Ֆ. Մուսւաֆան1: Աւրիլի 8-ին այդ կաղմակերւության երկու ղեկավարներ դնում են Հայոց առաջնորդարան ն Մկրւիչ վրդ. Զլղաւյանից ւաՀանջում, որ Հայերը Հանձնեն բոլոր ղենքերը: Հրավիրվում է աղդային ժողովի նիսւ: Զլղաւյանն ու մի իումբ երիւասարդներ դւնում էին, որ ղենքերը Հանձնելն ինքնասւանություն է ն ւեւք է դիմել ինքնաւաչււանության: Սակայն ժողովի մեծամասնությունն դեմ արւաՀայւվեց, իսկ Խ. Տիդրանյանը սւառնաց առաջնորդին. «Ծօ՛, վարդաւե՛ւ, ինչւես եկեր ես, անանկ ալ քեղի ձիու վրայ դրած կը ղրկենք»: Ժողովը դւավ. «Մենք կառավարութեանը Հակառակ չենք կրնար երթալ եւ մեր Հաւաւարմութիւնը ցոյց ւալու Համար ւէւք է, որ Հայոց քով եղած ղէնքերը յանձնենք»: Աւրիլի 19-ին Ֆեյղին ճամ÷որդության է մեկնում վիլայեթի բնակավայրերը ն դրդռում է թուրքերին ու քրդերին Հայերի դեմ՝ ւաՀանջելով վերջիններին անինա ջարդել: Նա դիմում է նան մոլլաների աջակցությանը: Բրդական ռաման աչիրեթում Հանդիւում է ւիրաՀռչակ ավաղակ, մի քանի անդամ մաՀվան դաւաւարւված ու ÷աիուսւի մեջ դւնվող Ամարոյին ն նրան ներում չնորՀում, ւայմանով, որ սւանձնի Հայերի կուորածը2: Տ. Մկունդը իր «Ամիդայի արձադանդներ» դրքում վերարւադրում է Ֆեյղիի իոսքերը. «Զաւա՛կս, Ամարօ՛, մի քանի օրէն 600-700 Հայեր, մեր եավեր չերքէղ Շաքիր ւէյի Հրամանաւարութեան ւակ Մոսուլ աքսորելու ւաւրուակով ւիւի Հասնին Շքաֆթան դիւղն, այնւեղ եավեր Շաքիր ւէյին ՀրաՀանդին Համաձայն ամբողջ աչայիրովդ ւիւի ոչնչացնէք ղանոնք, առանց մէկ Հայի մը ինայելու եւ եթէ իմանանք մէկ Հայ աղաւած էք. ւաւասիանաւու էք, դիւցած եղէ՛ք»3: Բաղաքում ձերբակալություններ սկսվեցին 1915 թ. աւրիլի 16-ին: Նույն օրն էլ չրջաւաւվեցին Հայկական թաղերը: Դասալիքներ ÷նւրելու ւաւրվակով իուղարկություններ են սկսվում, 300 երիւասարդ բանւ է ւարվում: Աւրիլի 19-ին ձերբակալեցին քաղաքի Հայ աղդային ավադանուն, 21-ին՝ կուսակցական ղեկավարներին, մայիսի 1-ին՝ ւեւական ւաչւոնաւարներին, մւավորականներին, առնւրականներին, սեղանավորներին ու բոլորին իոչւանդումների ենթարկեցին: Մայիսի 7-ին վերսկսեցին ղենքերի Հավաքումը: Աւա ձերբակալեցին

Զաւէն Պաւրիարք, նչվ. աչի., էջ 408: Մկունդ Տ., նչվ. աչի., էջ 249-250: Նույն ւեղում, էջ 246-253:

Հոդնորականներին, այդ թվում նան առաքելական ն կաթոլիկ առաջնորդներին: Մայիսի 25-ին Ուրֆայից վեց մղոն Հեռավորության վրա, կարաքյոմի մու սւանեցին 1500 Հայ ղինվորի: Մայիս ամսվա ընթացքում ձերբակալվածների թիվը, ըսւ Լե÷սիուսի, 1000-ի էր Հասնում: ԱյնուՀեւն ձերբակալեցին նս 400 Հոդու, աւա նան 11.000 Հոդու, որոնք ղոՀ դնացին թուրքական դաղանություններին: Մայիսի 14-ի դիչերը Հայկական թաղերը չրջաւաւվեցին: Լուսաբացին ժանդարմները, ոսւիկաններն ու չերքեղները իուժեցին ÷ողոցներն ու ւները: «Դիարբեքիրում ձերբակալված Հայերը,- ւեղեկադրում է կոլուչնը,սւանված են բանւերում: ԳնդակաՀարելու սւառնալիքով Հայերին արդելված է քաղաքից դուրս դալ... Տեղի վարդաւեւի ÷ոիանորդը նավթ իմելով ինքնասւան է եղել»1: Հունիսի 3-ին նա ւեղեկացրեց, որ քաղաքում «իանութներ են Հրկիղվել...»2: Մայիսի 28-ին թնդանոթը բերդից կրակ է բացում Ս. կիրակոս եկեղեցու ղանդակաւան վրա: Բանւարկվածներին իոչւանդելու եղանակներ դւնելու Համար «կուսակալն ու մեւուս Ֆեյղին դանդեր կը ճաթեցնեն»: Առաջին ղոՀերը, ըսւ Լե÷սիուսի, լինում են 27 երնելիները, որոնց «իոչւանդեցին բանւի մէջ եւ Օսման ւէյի եւ ոսւիկանութեան ւնօրէնին՝ Հիւսէյին ւէյի ձեռքով ղանոնք սւաննել ւուին: ԲաՀանայի երիւասարդ կինը 10 ղա÷թիէներու կողմէ ւղծուեցաւ... Մօւաւորաւէս 30 օր օրական մեծ թիւով Հայեր կը ձերբակալուէին, որոնք անմիջաւէս բանւին մէջ դիչերը կը սւաննուէին: Աւա երկու Հայ բժիչկներու սւիւեցին վկայել, որ անոնց բոլորին ալ մաՀուան ւաւճառը ժանւաիւն էր»3: Բանւարկվածներից ոմանց ւայւեցին ու Հարկադրեցին քայլել, մարմինները երկաթով այրեցին, դլուիները ճղմեցին մեքենաների մեջ, անդամաՀաւեցին, իաչեցին: Մեռնում էին ւանջանքներին չդիմանալով: «Տոքթ. ՎաՀանը,- դրում է Լե÷սիուսը,- ձերբակալուեցաւ 10 երեւելիներու Հեւ եւ անոնց յայւարարուեցաւ, թէ Մալաթիա ւիւի աքսորուին: Ճամբան բոլորն ալ սւաննուեցան»: 12 դաչնակցականների բանւերում ւանջելուց Հեւոյ կաիաղան Հանեցին4: Առաջնորդ Մկրւիչ վրդ. Զլղաւյանին մայիսի 30-ին Գաբուում առանձնացնում են Հայ ւարադիրների քարավանից, «÷ողոցներուն մէջ թմբկաւոր ամբոիով մը, իբր արջ երեսը մուր քսելով, վիղը ղանդակներ կաիելով, դլուիը ւաիուրձ անցընելով, կը իայւառակէին Հոդեւորականին անվայել ընթացքներու մէջ»: «...կէս դիչերին կը վերադարձնեն մղկիթին բակը, ուր կառավարական ւաչւօնեաներուն, իսլամ ամբոիին ու չէյիերուն ու թմբկաՀար ւերվիչներուն “Ãåíîöèäúò íàä àðìåíèöèòå”, ô. 321, îï. 1, ä. 2462, ë. 76. Նույն ւեղում: «Ցուչամաւեան Տիարւեքիրի», էջ 410: Նույն ւեղում, էջ 411:

ներկայութեանը նաի կը քաչեն ւարաբաիւ վարդաւեւին ակռաները մէկիկմէկիկ, քունքերուն չիկացած երկաթ կը մեիեն, կը կւրեն ղմելիով մարմնին միսերը, կը ÷որեն աչքերը եւ յեւոյ կաթիլ-կաթիլ քարիւղ թա÷ելով կը վառեն եւ կէս ածիացած վիճակի մէջ կը ձդեն կ’երթան»1: Աւա, դրում է Տիդրան Մկունդը, «ջուր կը լեցընեն՝ մարելով կրակը: Խելակորոյս վիճակի մէջ կը վերցնեն ղինք՝ նեւելով բանւին Հիւանդանոցին մէկ աիոռը... յեւոյ ÷այւի Հարուածներու ւակ կը վերջացնեն Զլղաւեանի կեանքը»: Այս իրողությունների մասին վկայում է նան Հ. Ֆիրբյուիերը: Բանւում սւանեցին 26 նչանավոր դեմքերի, այդ թվում Ար÷իար քաՀանային: Տասը ժանդարմներ բռնաբարեցին ն մաՀամերձ դարձրեցին նրա երիւասարդ կնոջը: Հինդ Հոդնորականի լրիվ մերկացրեցին, ձյութ քսեցին ն ւււացրեցին քաղաքում2: Մի ՀերթաւաՀ Հւարւացավ, թե Հինդ ժանդարմի Հեւ սւանել է 700 Հայի3: կաթոլիկների առաջնորդ Անդրեաս եւս. Զելեւյանին «Հալէւ ղրկելու ւաւրուակով Հոռոմ դուռնէն դուրս կը Հանեն... եւ ւարաւ սառնարանին մեջ իջեցնելով կր Հարցնեն. «ինչւէ՞ս կ’ուղես, որ քեղ սւաննենք»: «Բարկոծցէ՛ք»,լինում է ւաւասիանը: Բարկոծում են ն քրոջ ներկայությամբ սւանում: Բաղաքից Հանվում է 10 Հաղ. Հայ երիւասարդ ն ինչ-որ ւեղերում ոչնչացվում: Գյուղերը բռնադաղթվեցին: Մայիսին մու 10.000 Հայ երիւասարդների քաղաքից ւարան վիլայեթի դյուղերի Հայերի ւարադրությունը կաղմակերւելու անվան ւակ, բայց քչեցին ձորերն ու սւանեցին: Մեծ թվով կանայք ն աղջիկներ առնանդվեցին: Ամեն դիչեր 4-5 դյուղ էր ոչնչացվում: Հունիսի 2-ին Ռեչիդի դիւությամբ ոսւիկանաւեւ ՄեմդուՀը ժանդարմների ու չեթեների դլուին անցած չրջաւաւում է Մարդինը ն սւանում 403 Հայ: Հունիսի 4-7-ը բանւ նեւվեց 1420 Հայ: Մեկ օր Հեւո Զեմալի Հրամանաւարությամբ 2000 չեթե Հայերին լցրեցին Թել էրմենի եկեղեցին, որը ՀրդեՀեցին ն բոլորին ոչնչացրեցին: Ռեչիդն ու Ֆեյղին մի քանի օր չարունակ քաղաքի մաՀմեդականներին Հորդորում էին անինա ոչնչացնել Հայերին: Ֆեյղիի նաիադաՀությամբ կայանում է իթթիՀադի ւեղական կաղմակերւության ժողով, որին մասնակցում էին ջարդարարների ղեկավարները ն մուֆթին: Բննարկվող Հարցն էր՝ բոլո՞ր Հայերին ոչնչացնել, թե՞ երեիաներին ինայել: «Ժողովը միանձնութեամբ որոչում կու ւայ Հայոց բնաջնջման»: Որոչումը Հանձնում են կառավարչին4: ի դեւ, ըսւ Ս. Ակունու (ՍեւուՀ Ակոնյան), ժողովը երեք օր է ւնում:

Ակունի Ս., նչվ. աչի., էջ 66: Մկունդ Տ., նչվ. աչի., էջ 376: Ôèðáþõåð Ã., նչվ. աչի., էջ 55: «Ցուչամաւեան Տիարւեքիրի», էջ 412:

Մուֆթին առաջարկում է մինչն 12 ւարեկան երեիաներին ու դեղեցիկ աղջիկներին ինայել՝ քրդերին դեղեցկացնելու Համար: Առաջարկը չի անցնում: Ժողովի յուրաքանչյուր մասնակից «կ’երդնու Բուրանին անունով սւանել ամեն Հայ, ո՛վ կ’ուղէ ըլլայ, իսկ այն թուրքը, որ կ’օդնէ Հայու մը, իր կարդին ւիւի սւաննուի, իբր դաւաճան կրօնի»: Ռեչիդի դործունեությունն այնւիսի ղաղրելի բնույթ էր սւանում, որ անդամ ՎանդենՀայմը Հարկադրված եղավ Հուլիսի 12-ին Բարձր Դռնից ւաՀանջել «միջոցներ ձեռնարկել», որւեսղի նրա դաժան քաղաքականությունը չՀանդեցնի այդ «չրջանի քրիսւոնյաների դլիովին ոչնչացմանը»1: «Տիդրանակերւի վալին,- դրում է Նոդալեսը,- դոկւ. Ռեչիդ բեյը 50 ւարեկան է: կրթությունն սւացել էր Փարիղում, սերված էր կ. Պոլսի աղնվական ընւանիքից», բայց ջարդերի ամենամոլի կաղմակերւիչներից էր: Նա ասաց, թե «ջարդերի Հրամանները սւացել է ՆԳ նաիարար Թալեաթից»2: Այդ օրերին Դիարբեքիր է դնում Ամարոն իր «չաքմաքլիով, լայն-լայն չալվարով, կինւոյի աւա վերարկուովը եւ կէս մեթր բարձրութեամբ բուրդէ չինուած քիլայովը: կաւարեալ լերան արջ մը»: Դիարբեքիրում Ամարոյին Հանդիսավորությամբ ընդունում է վալին ու ասում. «Բանի մը օրէն 700-ի չա÷ Հարուսւ Հայեր վելեքներով (լասւերով) մեր թիկնաւաՀին Հսկողությամբ աքսոր ւիւի ւարուին դեւի Մոսուլ: Երբ անոնք դիւղը Հասնին, ւէւք է ամենն ալ սւաննես, անոր ÷ոիարէն ւաւուանչաններով ու ընծաներով ւիւի ւաւուըուիս» ն «որ թէկուղ ինայուած անդամ մէկ Հայի Համար ւաւասիան ես ւալու»: Բուրդը Համաձայնվում է ն Հաջորդ օրը մեկնում է Շքաֆթան՝ Հեւը ւանելով «երկու կառք ւարան»: Մայիսի 30-ին բանւերում եղած 1000 մւավորականներից 635-ին քարավան կաղմած ուղարկում են իբր Մոսուլ: Նրանց նսւեցնում են 13 լասւեր ն ւանում են դեւի Հարավ: Բարավանը կաղմված էր Հայ երնելիներից, մւավորականներից, Հոդնորականներից: Հունիսի 19-ին նրանք Հասնում են Ամարոյի դյուղի՝ Բչերիկի մուակայքը: Լասւերը դյուղ չՀասած կրակի ւակ են ընկնում, երկու Հոդի վիրավորվում են: Աքսորյալներին ուղեկցող Շաքիրը ոսւիկաններին Հանձնարարում է Հեւաւնդել քրդերին ն ւաւճառաբանելով, թե ճանաւարՀը վւանդավոր է, Համողում է Հայերին ունեցած դրամը Հանձնել իրեն: Հանձնում են: «Երբ Հասան Շքաֆթան, եկավ Ամարոն ն ինդրեց, որ այդ դիչերը Հյուրընկալեն իրեն: Աքսորյալները լասւերից դուրս են դալիս վեցական Հոդով, իբր քրդեբի կողմից չնկաւվելու Համար: Ամարոյի մարդիկ նրանց դյուղ Հասցնելով անմիջաւես մերկացնում են ու ւանում Պեղվանի ձոր ու մեռցնում: Հայերի Հադուսւները վաճառվում են Դիարբեքիրի չուկայում: Դիակներին քրդական ւարաղ են Հադցնում ու լուսանկարում՝ իբր Հայերի կողմից սւանված քրդեր են:

ԷՕ 1սոkօ) 183, 8մ 37, ՎանդենՀայմի 1915 թ. մայիսի 31-ի նամակը: Սօ Խօջalօտ, նչվ. աչի., էջ 139:

Ֆայեղ էլ-Ղուսեյնը դրում է. «Թուրք կառավարութիւնը մւածեց, որ եւրուական ւեւութիւնները ւիւի չուչանան Հասկնալու Հայոց բնաջնջումը եւ որ լուրը ամբողջ աչիարՀի մէջ ւիւի ւււուի, ինչ որ ւիւի չուչանար աչիարՀի Հանրային կարծիքը թուրքերու դէմ Հանելու: Որով կառավարութեան դործակալները որոչ թիւ մը Հայեր ջարդած ըլլալով, ծււեցին դիակները՝ ղանոնք քիւրւերու վերածելով, անոնց դլուիները ÷աթթոցներով ծածկելով եւ բաղմաթիւ քիւրւեր բերել ւուին, որոնք չրջաւաւեցին դիակները, ողբեր արձակելով: ՊաւկերաՀան մը, վարձուած այդ նւաւակով, այս ւեսարաններուն ւաւկերը քաչեց՝ աւադային Եւրուայի կլլեցնելու մւադրութեամբ, թէ Հայերն էին նաիայՀարձակները, որոնք քիւրւերու վրայ յարձակելով, անոնցմէ մեծ թիւ մը սւաննած էին: Եւ որ այն ժամանակ միայն քիւրւերը, ղայրացած, վրէժ առին Հայոցմէ, աոանց որ թուրք կառավարութիւնը իառնուած ըլլայ այս վերջիններուն ջարդին մէջ, ինչ ւարադայի մէջ ալ, որ եղած ըլլայ»: Բայց ւեղի մարդկանց իաբել չէին կարող ն նրանք լուր Հասցրին Դիարբեքիր: էլ-Ղուսեյնը նան դրում է. «700 անձերու ւարադրութեան յաջորդող քանի մը օրերուն... կառավարութիւնը իր ւաչւօնեաներուն միջոցով նամակներ դրել ւուաւ, որոնք ւարադրուածներուն անուններով կը սւորադրէին: Տարադրուածներու ծնողները մեծ դումարներ կը վճարէին՝ սւանալու Համար նամակ մը»: «Ցայւնի աւաղակ մը քաղաքաւաՀ ղինուորութեան ւեւ նչանակուած էր: Ան ւարադրեալները սւաննելէ եւք ւաչւօն սւանձնած էր ÷ոիանցելու այդ թդթակցութիւնը: Այս դաղւնի առաքելութիւնը աւարւած՝ կառավարութիւնը ղինք սւաննել ւուաւ: Ան կը կոչուէր Ամի Հասան»1: Անդրուսելը «Լiէօոaո) Սiջօտէ» թերթի 1917 թ. Հոկւեմբերի 27-ի Համարում դրեց. «Դիարբեքիրի մուակայքից 2500 ւդամարդու նսւեցրեցին լասւերը, յուրաքանչյուրում՝ 75-100 ղոՀ: Նրանց ուդեկցում էին քրդերն ու ղինվորները: Երբ Հասան Տիդրիսի ամենաիոր մասը, ղոՀերին նեւեցին ջուրը: Ով ÷որձում էր լասւ բարձրանալ, քրդերն ու ղինվորները սւանում էին, մինչն որ բոլորը իեղդվեցին»2: Այս վայրադությանն անդրադարձավ նան դերմանական «4llջօոօiոօ Խiտտiօոտ 2օiէտօհոiքէ»-ը. «1915-ի մայիսի 10-30-ը Դիարբեքիրի ն Մամուրեթ ալ-Աղիղի միջն Հայ նչանավոր դործիչներից ձերբակալվել է 1200 մարդ: Մայիսի 20-ին նրանցից 674 Հոդու Տիդրիս դեւում նսւեցրել են 12 նավակներ իբր Մոսուլ ւեղա÷ոիելու Համար: Տեղական վալին 50 ժանդարմներով ուղեկցում էր այդ քարավանին: Ժանդարմների կեսը նավակի վրա էր, իսկ մյուս կեսը կանդնած էր ա÷ին: Ա÷ից նավակների Հեռանալուց Հեւո ժանդարմները նրանցից ւաՀանջեցին ամբողջ կանիիկ դումարները ն Հավաքեցին 6000 թուրքական լիրա: Աւա Հրամայեցին Հանվել ն Հադուսւները ւալ իրենց: Դրանից Հեւո ժանդարմները բոլորին իեղդեցին դեւում: Ա÷ում եդած ժանդարմներին Հրամայված էր կրակել նրանց վրա, որոնք կ÷որձեն ջրից դուրս

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 414: էլ-Ղուսեյն Ֆ., նչվ. աչի., էջ 39-40:

դալ: Հեւադայում այդ ւանջամաՀ արվածների Հադուսւները վաճառվեցին Դիարբեքիրում»1: Մեկ չաբաթ Հեւո Ֆեյղին ն Ռեչիդը Ամարոյին Հանձնարարում են բռնել կամ ոչնչացնել Ամւար դեւի չրջանում դործող Հայ Հեղա÷ոիականներին: Նրան «օդնելու» Համար ւրամադրված 10 չերքեղներն առաջինը սւանում են Ամարոյին՝ Հայ մւավորականության ջարդի Հեւքերը ջնջելու Համար: Նույն օրերին Բեդրէդդինը նչանակվեց Մարդինի մութեսարիֆ, իսկ ՄեմդուՀը՝ կոմիսար՝ ւեղի Հայության ջարդը կաղմակերւելու Համար: Նրանց Հանձնարարված էր նաի ÷ոսեր ÷որել ւալ Հայերի դիակների Համար: Սակայն դրա կարիքը չղդացվեց, որովՀեւն Բեդրէդդինը Ռաս ուլ-Այնի մերձակայքում դւավ մի քանի մեծ Հորեր ն ղնդաններ, որոնք ն դարձան Հաղարավոր Հայերի դերեղմաններ: Մոսուլում Գերմանիայի Հյոււաւոսը 1915 թ. Հունիսի 10-ին Հեռադրեց. «614 Հայ՝ ծեր, կին ն երեիա Դիարբեքիրում լցվեցին լասւերը ն իեղդամաՀ եղան, լասւերը Մոսուլ Հասան դաւարկ: Գեւը մարդկային մարմինները կուլ ւվեց: Նման էլի ուրիչ լասւեր ւաւրասւվեցին: Հունիսի 18-ին էրղրումում Գերմանիայի Հյոււաւոսը ւեղեկացրեց, որ Երղնկայի մու ջարդեր եղան: Հեծելաղորային 86-րդ դունդը, իրենց սւաների Հրամանով ն քրդերի աջակցությամբ, ավելի քան 20 Հաղար կին ու երեիա կուորեց Բեմաիի կամրջի վրա: Բիթլիսում Հայերի մեծ մասը սւանվեց, 900 կին ն երեիա Տիդրիսի ջրերի մեջ նեւվեցին: Սա անվերջ չարքն է անարդ, ղաղրելի անդթությունների: Հայերից ոմանք ողջ-ողջ Հրկիղվեցին իրենց ւներում: Այն Հայ ղինվորները, որոնք թուրքական բանակին ծառայել էին քաջությամբ ու Հավաւարմությամբ ն իրենց այդ քաջության ու Հավաւարմության Համար արժանացել էին նույնիսկ էնվեր ÷աչայի մեծարանքին, Հեւադայում ղինաթա÷ եղան, լծվեցին ւաժանակիր աչիաւանքի բանակի թիկունքում ն աւա Հրացանաղարկ եղան իրենց երբեմնի ղինակիցների կողմից, իրենց իսկ սւաների Հրամանով»2: Դիարբեքիր քաղաքի ւարադրությունը ւեղի ունեցավ Հունիսին: Ուղարկվում էին ւարբեր ուղղություններով՝ դեւի Մարդին, կարաբաիչա, Դարա, Ռաս ուլ-Այն, Նիղիբին, Դեր Զոր: Մեծ թվով Հայեր ղոՀվեցին կարաբաիչայում, Զարոիիկ դյուղում, Շեյթան դերեսիում ն կայնաղ դյուղի մուի Բիդաւլան ձորում: Հուլիսի 10-ին Դիարբեքիրից Հանեցին չուրջ 2000 կին ու աղջիկ: Նրանց ւարան Ուրֆա ն բաժանեցին թուրքերին: Միլիս թաբուրիի ղեկավարներ Շնքի ն Ռուչդի բեյերը ամեն օր առավույան մթնչաղին մւնում էին Հայերի ւները, Հաչվառում ընւանիքի անդամներին, յուրաքանչյուր ւան մոււքին ՀերթաւաՀ-չերքեղ նչանակում, որւեսղի ւնից դուրս եկողներ չլինեին: Նույն օրվա դիչերը նչված ւներից Հայերին Հանում էին: Այդւես ամեն օր, օրը 30-40 ընւանիք, մինչն Հոկւեմբեր ամիսը: Բաղաքից Հանվեց 35-36 Հաղար Հայ: «Տիդրանակերւ չՀասած, Հայ կիներու քարաւանի մը Հանդիւեցանք, ղոր

“Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916, ‹ 35. Լօքտiստ 1., նչվ. աչի., էջ 118:

ոսւիկաններու իումբ մը դէւի Սեվերէկ կ’առաջնորդէր: Այս դժբաիւները այնքան ւառաւանքի ու թչուառութեան մէջ էին, որ նոյնիսկ կենդանիներու դութը ւիւի չարժէր եւ արցունքներ ւիւի կորղէր կարծր ժայռերէն: ...Դիակները կը ւարածուէին մինչեւ սեւ Տիդրանակերւի ւաւնէչները»1: Մարդինում կուորվում են 2000 Հայ կաթոլիկներ: Աւելությունն այնքան բուռն էր, որ աքսորվեցին նան Հայերին օդնող երեք ամերիկացիներ, որոնցից մեկը ճանաւարՀին մեռավ: Մարդինում Հաղիվ 200 ընւանիք ողջ մնաց: ՆաՀանդում ոչ մի Հայ չինայվեց: Մի ւաւվիրակ էլ-Ղուսեյնին ւաւմել է, թե ինչւես է Հայերից «բաղմաթիւ անձեր ջարդած»: Նրանք ւաւսւարվել էին քարանձավի մեջ ն երկու Հոդու անմիջաւես ինքը սւանեց: «Սուլթանի Հրամանն է, իսկ սուլթանի Հրամանը Ասւուծոյ Հրամանն է, ու այս Հրամանը դործադրելը ւարւականութիւն մըն է»2: Մեկից երեք ւարեկան Հայ երեիաներին թուրքերը Հավաքում էին, կառքերով ւանում Տիդրիս դեւի մու ե «ողջ-ողջ, ամենքն ալ, բռնելով ուքերէն, ձեռքերէն կամ դլուիներէն, կը նեւէին դեւին մէջ: Ուրիչ Հարիւրաւոր որբեր ալ կը ւանին կարադաչ, քաղքէն 1-1.5 ժամ Հեռու դիւղ մը եւ Հոն երկուքի կը ճեղքեն ղանոնք, կւոր-կւոր կ’ընեն, չաւ որբեր կը նեւուին կաւղած չուներու առջն եւ կը յօչուուին: իսկ դաղանաբարոյ սրիկաներ կը ղուարճանան այս ւեսարաններուն առջեւ»3: 3-րդ բանակի Հրամանաւար Ս. Բյամիլը Հայկական նաՀանդների վալիներին ն ղինվորական Հրամանաւարներին ուղարկեց չրջաբերական. «Որեւէ Հայի ւաչււանող մաՀմեւական իր ւան առջեւ մաՀաւաւժի կ’ենթարկուի, իսկ ւունը կը ՀրդեՀուի: Եթէ նա ւաչւօնաւար է, կ’արւաքսուի ու կը յանձնուի Ռաղմական դաւարանին: Հային ւաչււանելը ճիչդ Համարողները, եթէ ղինուորական են, ւէւք է ղորացրուին եւ դաւուելու Համար յանձնուին Ռաղմական դաւարան»4: Այս ՀրաՀանդը դուռ բացեց չորթումների Համար, «Հայ ւաչււանելու ւաւրվակով» դրամ էին չորթում, նույն այդ Հայերին սւանում ն ւիրանում նրանց կանանց ու աղջիկներին: Հուլիսի 27-ին Դիարբեքիրից Հարավի անաւաւներում անՀեւ կորան Տրաւիղոնից ն էրղրումից եկած մի քանի քարավաններ: Սեբասւիայից, Ակնից, Թոքաթից, մասամբ նան Խարբերդից եկած ն իրար Հեւ իառնված քարավանները Սեվերեկից Հարավ դւնվող Եդի Գույուն ն Մուսա Գույուն անցնելուց Հեւո, 18 Հաղ. Հոդանոց այդ ժողովուրդը մաՀացավ քաղցից ու ծարավից: 150 կմաիքացած կանայք Հասան Հալեւ, իսկ Խարբերդի 3.000-անոց քարավանից ÷րկվեց միայն 35 կին: Բողուրթլուում ն մերձակայքում ծարավից մեռավ 24.000 Հոդի: Սեււեմբերի 3-ին Հայերին կուորեցին Զեղիրեում, որին մասնակցեցին

էլ-Ղուսեյն Ֆ., նչվ. աչի., էջ 12: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 415: Նույն ւեղում: Տե՛ս Ռաղմական դաւարանի 13-րդ թղթածրարը, վավերադիր ‹ 1:

նան Բաղդաղ մեկնող ղորքերը: Սեււեմբերի 9-ին սւանվածների թիվը 12.750 Հոդի էր: Դուդանի անդունդը դլորեցին 5.000 Հայ կին ու երեիա: կանանց մեջքերին ÷այւեր էին ի÷ել ն իրար վրա դիղել: Բլուրին մերկ կանայք կային՝ ուքերը դեւի վեր: Նրանց բռնաբարելով մեռցրել էին: Այս դժոիային արարքների ականաւես վկաներ էին Հայր Հիասինթը, Հայր Բերեն, Դը Նոդալեսը, Ֆայեղ էլ-Ղուսեյնը: Ժողովուրդների մչւական դաւական աւյանի 1984 թ. Փարիղի նսւաչրջանում Հրաւարակվեցին Հեւնյալ դիվանադիւական ÷ասւաթղթերը. «Թվում է, թե այս կարդի ւաւաՀարները առանձնաւես Հաւկանչական են եղել Դիարբեքիրի դավառի Համար, որը աղդադրական ւեսակեւից չաւ իառն է եղել ն որւեղ 1894-1896 թթ. կուորածները ւեղիք էին ւվել իսկական դաղանությունների, ոչ միայն Հայերի նկաւմամբ, այլն սիրիական ուղղա÷առ բնակչության նկաւմամբ»: Մարդինի, որի բնակչության մեծամասնությունը Հայեր էին, քրիսւոնյա բնակիչներից 700-ը, ինչւես նան նրանց Հայ եւիսկուոսը «մորթուվեցին դառների նման» քաղաքի չրջակայքում (Հյոււաւոս Հոլչւեյն): Ըսւ Մոսուլում Գերմանիայի Հյոււաւոսությունից Հասած ւեղեկությունների, կաւարված ոճրադործությունների Համար ւաւասիանաւու է Դիարբեքիրի նաՀանդի կառավարիչ Ռեչիդ բեյը, որն ինչւես ւաւմում են, իրեն արյունաիում ն կաւաղած դաղանի ւես էր ւաՀում: «Տիդրանակերւի մէջ,- դրում է էլ-Ղուսեյնը,- չաւ քիչ Հայեր մնացած էին, ղորս կառավարութիւնը յարմար դաւած էր ւաՀել բանակին ծառայութեան Համար, ինչւէս կօչկակարները եւ այլ արՀեսւաւորներ»1: «Երբ որ կառավարութիւնը,- չարունակում է էլ-Ղուսեյնը,- սկսաւ Հայոց բնաջնջում, որոչ թիւով ՀայուՀիներ դիմում ըրին Տիդրանակերւի միւֆթիին ու մեծ դաւաւորին՝ մաՀմեւականութիւն ընդունելու ինդրանքով: Անոնց առաջարկութիւնը Հաւանութիւն դւաւ եւ ղանոնք ամուսնացուցին Տիդրանակերւի քիւրւերուն կամ թուրքերուն Հեւ: Բայց քիչ ժամանակ եւք, կառավարութիւնը այս կիները Հաւաքել սկսած ըլլալով, երբ դաւաւորն ու միւֆթին բողոքեցին, կառավարիչը ւաւասիանեց. «Այս կիները իժեր են, անօնք օր մը չէ օր մը ւիւի իածնեն: Բաղաքականութիւնը կրօնք չունի» ն ւաՀանջեց չիառնվել իչիանությունների դործերին2: կանայք ւարադրվեցին: Բայց, երբ Հայերի լքված ունեցվածքի իրացման դործում իարդաիություններ թույլ ւալու Համար կառավարիչն աչիաւանքից Հեռացվեց, կանանց նորից արւոնեցին ընդունելու իսլամություն: Սակայն այդ նույնւես իաբեություն էր, որովՀեւն քիչ անց, իսլամություն ընդունած բոլոր կանայք ւարադրվեցին: «Գալով դրամին եւ ղարդեղէններուն,- չարունակում է էլ-Ղուսեյնը,-

«Ցուչամաւեան Տիարւեքիրի», էջ 417: Նույն ւեղում, էջ 418:

անոնք Հրամանաւար Ռիւչւի ւէյի եւ կուսակալ Ռեչիւ ւէյի Հոդածութեամբ Հաւաքուեցան: Այս վերջինը ղանոնք իր Հեւ կ. Պոլիս ւարաւ, անձնաւէս Թալէաթ ւէյին յանձնելու Համար»1: էլ-Ղուսեյնը դւնում է, որ «Հայոց եղած իժդժութիւններուն ւաւասիանաւուութիւնը կ’երթայ իթթիՀադ վե թերաքքըի անդամներուն. որոնք ... Հայոց Հանդէւ ցեղային մոլեռանդութենէ եւ նաիանձէ մղուած միայն դործեցին»2: Հայերը որնէ Հանցանք չէին դործել ն ղենք բարձրացրել են միայն ինքնաւաչււանության Համար: Նրանք Տիդրանակերւում, թուրքերի ջարդարարությունն արդարացնող որնէ բան չկաւարեցին: Զնայած ոչ մեծ թվով, բայց, այնուամենայնիվ, եղան թուրքեր ու քրդեր, որոնք դեմ էին Հայերի ոչնչացմանն ու լլկումներին3: 1914-ի սեււեմբերի 15-ին Դիարբեքիրում ինքնասւան եղած Մուչւակ բեյը երեք Հասցեներով նամակ է դրում: Նա բողոքում է «թեքալիֆի Հարբիեի» ղուլումների դեմ, որոնք ւարղաւես «կողոււում էին ամբողջ ժողովուրդին իրենց քմաՀաճույքով, մանավանդ Հայերին»: Նա դաւաւարւում է սեււեմբերի 10-ի Հրամանը, ըսւ որի ւեւք էր «ճնչել ու չնչասւառ անել Հայերին»: Այս իոսքերով է նա ավարւում նամակը. «Վերջ եմ ւալիս կյանքիս՝ այլնս ամոթ Համարելով թուրք անունի ւակ աւրելը»4: իլիջայի ալբանացի դայմադամը մերժում է Հայերին ջարդելու վալու բանավոր կարդադրությունը: Նա աչիաւանքից Հեռացվում է ն դավադրաբար սւանվում: Նույն բանը կաւարվում է Ալբեչիրի արաբ կառավարիչ Սաբեթ բեյ էլ-Սուեյդի Հեւ: կուսակալի Հրամանին չի ենթարկվում նան Մարդինի մութեսարիֆը: Նա նույնւես ւաչւոնաղրկվում է, որի մեկնելուց Հեւո «նաի 500, աւա 300 Հայ ն ասորի երնելիներ ճամբայ են Հանվում դեւի Դիարբեքիր: Առաջին 500-ից որնէ մեկը ւեղ չի Հասնում, իսկ 300-ից որնէ լուր չկա»5: Սակայն այս նոր մութեսարիֆը նույնւես չոււով Հասկացավ կաւարվածի աՀավորությունը ն նույնւես Հրաժարական ւվեց6: Դիարբեքիրում Հայերն ինքնաւաչււանության կանդնեցին, նան կռվեցին, բայց երկար դիմանալ չկարողացան: Մարւական դործողությունների ընթացքում ոչնչացվեց 2000 իաղաղ բնակիչ7: Թչնամու ջարդարարության դեմ ւայքարում Հերոսություն դրսնորեցին Մարդինցի Մարդոն, կաղրացի կիրակոսը, Զավղավաթջի Մընջոն, իսւիրի որդի Մարդոն: Նրանք «կռուած են ամիսներով, ւարիներով՝ ամենադժնդակ ւայմաններուն մէջ եւ դիմադրած մի քանի վաչւի»8: իչիանությունների դեմ ըմբոսւացան նան Մարդինի ն Միդիաթի Հայերը:

«Ցուչամաւեան Տիարւեքիրի», էջ 418: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, էջ 420: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 419: R 14096 4.. 2888. «Ցուչամաւեան Տիարւեքիրի», էջ 417:

Նրանք ավերեցին Հեռադրադծերը1: Նույն օրերին Մոսուլում աւսւամբություն բարձրացրեցին արաբները: Բնութադրական է Բալուի Պաղնաւուն (Պաղին) դյուղի օրինակը: Գյուղն ուներ ավելի բան 1000 բնակիչ, դործում էր վարժարան, նան եկեղեցուն կից՝ դւրոց: 1915 թ. մայիսը ողբերդական եղավ այս դյուղի Համար: «Մայիսի 5-ի առաւօւեան կը Հաւաքեն բոլոր ւղամարդերը,- ւաւմում է ականաւեսը,մինչն անդամ 10-12 ւարեկան ւղաքը եւ 80-90 ւարեկան ծերունիները: Ամենքն ալ իրարու կը կաւեն ւարաններով, աւա օր մը վերջ, այն է՝ մայիսի 6-ին, իումբ առ իումբ կը Հանեն դիւղէն դուրս ձոր մը... Հոն կը կաւարուի ամենէն ղարՀուրելին: Բոլորն ալ կը կուորուին կացիններով, սուիններով ու սուրերով»2: Պեյսիի ղորքերի Հրամանաւարը Հրաման արձակեց. «Նաի կը ձերբակալէք Նիսբինի (Մծբինի) մեր մթերանոցին ւաւասիանաւու կեավուրները... Զանոնք նեղը կը դնէք ու կը սւիւէք», որ իորՀուրդ ւան իրենց աղդականներին՝ աւասւանելու բանակային մթերանոցներում: «Մինչ այդ կը Հասնին մեր ներկայացուցիչները, չարժման կը մղեն ջարդարար իումբերը, միւս կողմէ, կրակի կու ւան քարիւղով օծուած մթերանոցները... Այսւես դործելով, կը ÷ակեն Հաչիւը Նիսբինի 12.000 Հայերու...»3: Ավելի ւարղ չես ասի: Ռաղմական մթերային ւաՀեսւները նաիաւես նավթով «օծում են», աւա այնւեղ լցնում Հաղարավոր Հայերի, դռները ÷ակում ու կրակի ւալիս: 1915 թ. Հուլիսի 31-ին Գերմանիայի դեսւանը դրեց կանցլերին. «Այս ամսվա սկղբից Դիարբեքիրի վալին՝ Ռեչիդ բեյը, սկսել է իր ւնօրինության ւակ դւնվող քրիսւոնյա բնակչության ղանդվածային ջարդը, առանց Հաչվի առնելու դավանանքը ն ռասան: Ցաթաղանի ղոՀ են դառնում Հաւկաւես Թեղ էրմեի, Մարդինի կաթոլիկ Հայերը ն քաղդեացի քրիսւոնյաներն ու սիրիացիները... Դրա Հեւնանքով, ըսւ Մոսուլի Հյոււաւոսության Հաղորդումների, Մարդինի ն Միդիաթի քրիսւոնյա բնակչությունն ըմբոսւացել է կառավարության դեմ: Հեռադրային դծերը վնասվել են: Միաժամանակ, աւսւամբ Շամմար արաբները դրավել են Մոսուլի ÷ոսւային ն երկաթուղային ճանաւարՀները (Նիսբինի չրջակայքում), ն ընդՀաւելով երթնեկությունը այնւես արել, որ կառավարությունը Նիսբինում դադարեցրել է ռաղմամթերքի ւեղա÷ոիումը: Աւսւամբության մի ուրիչ օջաի է կաղմակերւվել Զեբել Սինջարում՝ Մոսուլից դեւի արնմոււք, որւեղ եղդիները ղենք են վերցրել: Վերջաւես, ռուսական վարձկանների թվին ւաւկանող քուրդ Հայւնի առաջնորդ Աբդուրրեղակ Բեդըրիանը Բայաղեւից քրդերի ն Հայերի Հեւ չարժվել է դեւի Սղերդ ն ջոկաւը Համալրել է քրդերով, որոնք ճանաւարՀին միացել են նրան»4: Տե՛ս ՎանդենՀայմի ‹ 477 Հեռադիրը Գերմանիայի կանցլերին: «Պաւմութիւն Պաղնաւան», Պոսթոն, 1966, էջ 140: Շաւարչեան, Մեծ Եղեռնը Հայոց, Պուէնոս Այրէս, 1987, էջ 477: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹ 126:

Նման բովանդակությամբ Հադորդադրությունների թիվը դժբաիւաբար չաւ չէ, բայց եղածը նս Հիմք է ւալիս ասելու, որ ցեղասւանության ւարիներին դիմադրություն ն ինքնաւաչււանական կռիվներ եղել են, որ որոչ վայրերում դրանք կրել են ինւերնացիոնալ բնույթ: Բայց այդ կռիվները թույլ էին ն կուորածների առաջն առնել չկարողացան: Բացի այդ, թուրքերն առիթներ էին ÷նւրում Հայւնաբերելու դործողություններ, որոնց Հնարավոր լիներ կւցնել «աւսւամբություն» անունը: Ոչ միայն Դիարբեքիրում ն ոչ միայն էլ-Ղուսեյնն է վկայում կաւարված ոճրադործությունների մեղքը Հայերի վրա բարդելու թուրքական իչիանությունների ջանքերի մասին, այլն Լ. Դնիսը ն Խարբերդի նաՀանդում դործող մյուս օւարերկրացիները: Երիւթուրքերի Հրաւարակած «Հայկական կոմիւեների ձդւումներն ու Հեղա÷ոիական դործունեությունը օսմանյան սաՀմանադրության Հռչակումից առաջ ն Հեւո» դրքում ղեւեղված են թուրքական բանակի Համար սւացված նոր մակնիչի մաուղերների 12 լուսանկար: Դրանք ներկայացված էին որւես «վւանդավոր Հայ Հեղա÷ոիականներից բռնադրավված» ղենքեր: Նույն դրքում ղեւեղված մի լուսանկար ւաւկերում է կանանց ÷արված ւղամարդկանց դիակներ: Վերջինների սեռական օրդանները ÷ակված են: Նկարի ւակ մակադրված է, թե դրանք Հայերի սւանած թուրքերի դիակներ են: իրականում՝ սւանվածները Հայեր էին ն «աղդրերը ծածկող լաթերը» կոչված էին թաքցնել «ւղամարդկանց թլւաւված չլինելը»: իսկ կանանց բերել էին Հարնան դյուղերից ու վճարել, որւեսղի «Համաւաւասիան դիրք դրավեն լուսանկարող սարքի առջն»: Եվ դա ոչ թե ենթադրություն է, այլ դերմանացի Հեղինակի վկայությունն այդ բեմադրության1: Խարբերդում նույնւես՝ բռնադաղթի նաիօրեին լուրեր ւարածվեցին, թե «թուրքական կառավարության դեմ դավ նյութող Հայկական Հեղա÷ոիական իմբերի» ւաՀեսւարաններում Հայւնաբերվել են մեծ քանակությամբ ղենք ն ռաղմամթերք: Լ. Դնիսը նկաւում է, թե դրանք Հաճաի «ոսւիկանությունն էր նաիօրոք» որոչակի ւեղերում թողնում, որւեսղի «Հայերի դեմ Հանցանչաններ ունենար»: ՊաւաՀական չէր, որ դրան Հաջորդեցին ղանդվածային իուղարկություններ: Թուրքական այդ սադրանքներին Հավաւաց անդամ Դնիսը, որը Վաչինդւոն դրեց, թե «որոչ Հայկական չրջաններում աւսւամբական չարժումներ են բացաՀայւվել. կանիելու Համար ձեռք են առնվել որոչ միջոցառումներ»: Սկղբում նա այն ււավորությունն էր սւացել, թե ղանդվածային ձերբակալություններն ու իուղարկությունները «ՀամընդՀանուր բնույթի ւաւիժներ էին», առանց ւարբերություն դնելու «լիովին անմեղների ն նրանց միջն, ում կասկածել էին չարժմանը մասնակցած լինելու Համար»: Տրամաբանության այս ուղին նրան Հանդեցրեց ինքնաժիւման: Նա դրում է. «Գործնականում արական սեռի ամեն Հայ արդեն ձերբակալվել է ... Նրանք ենթարկվել էին ամենադաժան կււանքների, որոնց մեծ մասը չէր դիմացել, մաՀացել էր»: Երնույթների ղարդացման ընթացքն ու բնույթը նրան

Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 50-51:

չոււով Համողում են, որ «կուորած է նաիաւաւրասւվում ... Գրեթե կասկած չկա, որ դա վաղուց ծրադրված է»1: Դիարբեքիրի բանւում մի մուսուլման ինձ ւաւմեց,- դրում է էլ-Ղուսեյնը,- որ նոր վալի Ռեչիդ բեյի ն ժանդարմերիայի ւեւ Ռուչդի բեյի դալուց Հեւո չաւ ղենքեր են Հայւնաբերվել ւներում ն եկեղեցիներում: Դա ւաւրվակ է ծառայել, որւեսղի բանւ նեւեն քաղաքի երնելի Հայերին: Նրանց ւաչււանությամբ Հանդես եկած Հոդնոր ւեւերը նույնւես բանւարկված են: Ձերբակալվել է չուրջ 700 մարդ... Մի ղինվորական ւաւմել է. Հենց որ մի որնէ Հայ ընւանիք բնաջնջելու Հրաման էին սւանում, ընւանիքի բոլոր անդամներին անմիջաւես Հանձնում էին ժանդարմեական սւայի: Մութն ընկնելուց Հեւո սայլ էին բերում ն նրանց ւանելով դնդակաՀարում էին կամ սւանում կացնի Հարվածներով: Հայերին ոչնչացնելուց Հեւո ամեն ինչ՝ կաՀ-կարասի, սւիւակեղեն, իրեր ու դործիքներ, ինչւես նան իանութների, կրւակների ամբողջ ւարունակությունը ÷ոիադրվում էր եկեղեցի կամ այլ իոչոր չինություն: Սւեղծված էին Հաւուկ կոմիւեներ, որոնք այդ աւրանքները վաճառում էին ամենաչնչին դներով ն դոյացած դումարներր մուծում ւեւական դանձարան: «30 ոսկի արժողությամբ դորդերը վաճառվում էին 4-5 ոսկով...»: Դիարբեքիրի Հայությանը Հասցրած նյութական վնասը կաղմեց 240 մլն դոլար2: Ժանդարմները կանանց ու երեիաներին կաւում էին իրար ու մեծ բարձրությունից ցած նեւում, չարունակում է ւաւմել էլ-Ղուսեյնը: Այդ վայրը... դւնվում է Դիարբեքիրի ու Մարդինի միջն, այսօր այնւեղ մարդկային ոսկորների բլուրներ կան: Դիարբեքիրում Հայերին իումբ-իումբ նեւում էին ջրՀորները կամ ÷ոսերը ն ողջ-ողջ թաղում: 2000-ից ավելի Հայերի կուորել էին Դիարբեքիրի ւարիսւների մու, քաղաքից կես ժամ Հեռավորության վրա, սուլթան Մուրադի աւարանքի ու Տիդրիսի միջն ... Դիարբեքիրի Հայերին կուորելու Հանձնարարություն ունեցող ւեւական ւաչւոնյա Շնքեթ բեյը վկայել է. «Ես ուղեկցում էի աքսորված Հայերի մի չարասյուն: Երբ Դիարբեքիրի սաՀմաններից դուրս եկանք ն սկսեցինք դնդակաՀարել Հայերին, առջնս Հայւնվեց մի քուրդ ... Նա աղաչեց իրեն ւալ մի ւասնամյա աղջնակի: Ես դադարեցրի Հրացանաձդությունը ն կարդադրեցի բերել այդ աղջնակին: Նրան ասացի. «Մենք քեղ կՀանձնենք այս մարդուն ն կ÷րկվես»: Նա անմիջաւես նեւվեց մաՀաւարւների կողմը: Նրան եւ բերեցին: Համողեցի դնալ քրդի Հեւ: ԶՀամաձայնվեց ու Հեւ ÷աիավ ծնողների մու ու նրանց Հեւ միասին դնդակաՀար եղավ»: Երբ կառավարությունը որոչում կայացրեց ւեղաՀանել ու կուորել Հայերին, Հրաման եղավ ղորակոչված Հայերից կաղմել առանձին դումարւակներ՝ ճանաւարՀներ կառուցելու ն քաղաքային այլնայլ դործեր կաւարելու Համար: Դրանք ութ ամիս ծանր աչիաւանքներ կաւարեցին: Աւա ւարբեր նաՀանդ1

ԱԱ, ՊԴ, 59 իֆ ւասնորդական թղթաւանակ, ‹ 867 4016/269: Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 203:

ներից այդ դումարւակները ուղարկվեցին Դիարբեքիր, նրանց ընդառաջ դնացին մինչն աւամները ղինված ժանդարմներ, որոնք նրանց Հրացանաղարկ արեցին: «Վերջին չարասյունը, որ բաղկացած էր 840 երիւասարդներից, այդ կերւ իր վաիճանը դւավ Դիարբեքիրի ւարիսւների ւակ...»: Նկարադրում է Մ. Նեդիմը. «Երբ ւունիս առջեւը եկայ, Հանդիւեցայ նոր բաղմութեան մը, երկու ուրիչ կիները մւած էին ծեր Հիւանդ կնոջ մը թեւերը եւ կը ջանային քալեցնել ղայն, կիներէն մէկուն դիրկը ւղեկ մը կար. կմաիքացած: Զորս ուրիչ արաբ լալով-ողբալով կ’ընթանային քովերնուն, ասոնց ւղւիկը վեց եւ մեծը ւասը ւարեկան ւիւի ըլլար»: Տիդրանակերւից էին: Պաւմում է կինը՝ Մարիամը. «Օր մը յանկարծ քաղաքաւաՀ ղօրքերը մեր ւունը կոիեցին, առնելով ւարին երկու ÷եսաները, ժամ մը եւքը կրկին եկան ու ւարին մեղ ալ. թող չւուին, որ անկողին, վերմակ առնենք Հեւերնիս... Տիդրանակերւէն մինչեւ Հոս եկանք քալելով. ճամբան ոսւիկանները առին մեր դրամներն ու ոսկիները, միեւնոյն աւեն ÷ճացուցին ղաւակներուս ւաւիւը, ւիւի երթանք եղեր մինչեւ Տէր Զօր, կաղալով-կաղալով թերեւս կարողանանք քալել մէկ-երկու օր ալ, անկից եւքը անաւաւներու մեջ իյնալով կը մեռնինք: Երկու օր եւքը մեռաւ մօր դիրկը եղող երկամսանոց ւղան: Զարմանալով կը ղարմանայինք, երբ մւիկ կ’ընէինք իրենց դլիէն անցածդարձածը եւ անոնց վրայ ի դործ դրուած կեղեքումներու եւ անղդամութիւններու չա÷ն ու ասւիճանը»1: Գնդաւեւ դը Նոդալեսը 1915 թ. Հունիսի վերջերին լինում է Տիդրանակերւում ն Ուրֆայում: Տիդրանակերւ-Ուրֆա «ճանաւարՀների եղրերը լցված էին դիակներով»,դրում է նա: Տիդրանակերւից Սներեկ ճանաւարՀին նա Հեռվում ւեսնում է սն կեւեր, մուենում է: Անթաղ դիակներ էին: Զարդը ղեկավարել էր Մ. Ասըմը, իսկ իրականացրել էին ժանդարմները2: Դիակների Հուից նրա ձին ընկրկում է: «Շինարարական վաչւերի Հայ ղինվորների դիակներն էին: Սվիններով նրանց մարմինները Հոչուված, ծակծկված էին»: Տիդրանակերւի ամբողջ նաՀանդը, նչում է նա, սւանդանոց էր դարձել: կ. Պոլսի դաւավարության արձանադրության մեջ (ււված «1akviո-i Մօkai»-ի թիվ 3543 Համարում) կարդում ենք. «Սւանաթյունները իրականացվել են Թալեաթ, Զեմալ ն էնվեր բեյերի Հրամանով ու դիւությամբ»: Դիակները, ծակծկված սվիններով, թա÷ված մնում էին, չնայած դրանք թաղելու մասին մչւաւես ՀրաՀանդներ էին սւացվում, որւեսղի «անցորդների ուչադրությունը չդրավեին ն դիչաւիչ կենդանիները ն անդղները դիակերության ժամանակ չմաւնեին եղեռնի վայրերը»3: Դը Նոդալեսը 1917 թ. երկրորդ անդամ անցնելով Տիդրանակերւով, նչում է, որ Հայերի սւանդից Հեւո քաղաքը ամայացել էր: Նա ոճիրի Հեւքերը ոչընչացնելու իչիանությունների ճիդերի մասին դրում է, որ «մի ւնաբար դործող

Նեւիմ Մ., նչվ. աչի., էջ 86-89: Սօ Խօջalօտ, նչվ. աչի., էջ 149: Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 383:

ՀրաՀանդ՝ անցորդների ուչադրությունը Հրավիրելու ն դիակները ւեսողությունից Հեռու ւաՀելու վերաբերյալ, ն որւեսղի դիչաւիչ դաղաններն ու թռչունները դիակերության ժամանակ չմաւնեին եղեռնի վայրերը»: Զեմալ ÷աչան 1915 թ. Հունվաի 1-ին Տիդրանակերւի վալիին Հեռադրեց. «Ե÷րաւ դեւով Հարավ քչված դիակները, Հավանական է, աւսւամբական չարժման մեջ սւանված Հայերի դիակներն են: Դրանց թաղելն ու եղած ւեղերում չթողնելն անՀրաժեչւ է»: Դրան Ռեչիդը Հուլիսի 9-ին ւաւասիանում է. «Ե÷րաւը մեր վիլայեթի Հեւ առնչություն չունի, Հավանաբար, այդ դիակները դալիս են էրղրումի ն Խարբերդի կողմից: Այսւեղ աւսւամբության ժամանակ սւանվածների դիակները դցում են ամայի վայրերի իոր քարայրները կամ էլ այրում են: Թաղելը բացառվում է»1: «День» թերթը 1915 թ. սեււեմբերի 6-ին ււադրեց քաղվածքներ թուրք բժչկի օրադրից. «(Զորքերի ւեղա÷ոիության) ճանաւարՀին Հանդիւեցինք ւասնյակ դեւերի, Հովիւների, ձորերի, ավերված դյուղերի՝ լե÷լեցուն կուորված ւղամարդկանց, կանանց, երեիաների դիակներով: Երբեմն՝ ÷որերը ցից իրված: Սներեկ դյուղում ... մեկը կաչառել էր ժանդարմին, ն սա թույլ էր ւվել բանւարկյալի կնոջը, որ երեիայի դլուիը ղդուչորեն ներս մւցնի լուսամոււի նեղ վանդակից, որւեսղի Հայրը կարողանա Համբուրել: Այդ ւաՀին Հայւնվում է ւաՀակաիմբի ւեւը: Նա ՀայՀոյեց սւորադրյալներին, բռնեց երեիայի ուքից ն դուրս քաչեց լուսամոււի նեղ վանդակից՝ կիսամեռ ն արյունաչաղաի անելով... Նա մորը ծեծեց մւրակով, իսկ դեւնին ընկած երեիային սաւոդով դեն չւրւեց: Դիարբեքիրը, դիվիղիայի մւնելու ժամանակ, կիսով չա÷ Հրկիղված դիակներով լցված էր...»: Դիարբեքիրի ջարդերի մասին մեծ թվով վկայություններ կան: Ներկայացնենք դրանցից մի քանիսը նս: Սիսի կաթողիկոսի ւաւմածով՝ Դիարբեքիրում «նաիաքննության ընթացքում երկու ւասնյակ Հայեր դանակաՀարությամբ մեռցվել են, ւեղի Հայ եւիսկուոսը ինքնասւան է եղել»2: Դիարբեքիրում ւեղի ունեցած դաւավարությունների մասին Խալիլը ՎանդենՀայմին ասել է. «Դիարբեքիրի ռաղմական դաւարանը այս ւաՀին քննում է Դաչնակցության մի չարք առաջնորդների դործը՝ դավադրական դործունեության Համար: Ենթադրվում է, որ բոլոր ամբասւանյալները, որոնց չարքերում կան նան իթթիՀադի Հեւ սերւ կաւերի մեջ դւնվողներ, մաՀվան են դաւաւարւվելու»3: ՀոՀենլոՀեն դրում է. «Սկսած ամսվա սկղբներից, Դիարբեքիրի վալին՝ Ռեչիդ բեյը, սկսել է իր իրավասության ւակ եղած չրջանների քրիսւոնյա ժողովրդին ղանաղան Հնարքներով արմաւաիիլ անել՝ առանց ցեղի ու աղդության ւարբերության: Մասնավորաւես ւուժել են Մարդինի ն Թել էրմենի կա-

Փա÷աղեան Ա., նչվ. աչի., էջ 43: Լօքտiստ 1., նչվ. աչի., էջ 108: Նույն ւեղում:

թոլիկ Հայերը ն քաղդեացի քրիսւոնյաները»1: Մայոր Վ. Միկուչը, որր Մոսուլից Հալեւ էր Հասել 1915 թ. Հուլիսի 8-ին, ւաւմել է. «Մի չաբաթ առաջ քրդերը Թել էրմենում ն մերձակա մի քանի Հայկական դյուղերում կուորած են սարքել, կործանել են մեծ եկեղեցիներ»: Միկուչը անձամբ ւեսել էր 200 դիակ: ԵրկրաւաՀ ղորքին ն ոսւիկանությանն առնվաղն թույլաւրել էին մասնակցելու կուորածին: Մծբինի ն Թել էրմենի մեջւեղում ղորակոչված դնդերը կուորել ու լրիվ կողոււել են Հայկական դյուղերը ն իրենց սւաների Հեւ մեծ ոդնորությամբ ւաւմում էին կուորածի մասին: Զարաբլուսի մու Հաճաի կարելի է ւեսնել իրարու կաւված դիակներ՝ թա÷ված դեւը2: Սղերդում (Բիթլիսի վիլայեթ) ն Զեղիրեթ իբն Օմարում (Դիարբեքիրի վիլայեթ) ոչնչացվեցին նան քաղդեացիները, իսկ Մարդինից Հյուսիս ընկած չրջաններում՝ բոլոր քրիսւոնյաները: Մարդինում սւանեցին Հայ կաթոլիկների առաջնորդ իդնաւիոս Սալոյան արքեւիսկուոսին՝ իր 700 Հավաւացյալների Հեւ միասին3: Զարդարար Հոդեբանության մի արւաՀայւություն նս: Բալուի Սակրաւ դյուղի ւեր իբրաՀիմը մի իումբ Հայերի թաքցնում է իր ւանը, սակայն քիչ անց նրանց լրիվ կողոււում ու դյուղից վւարում է: ԱՀա՛ նան մի Հեռադիր, որ սւացել է Հալեւում Գերմանիայի Հյոււաւոսը 1915 թ. օդոսւոսի 21-ին. «Պարո՛ն Հյոււաւոս, Հալեւում մի կին կա, որն աւրում է ամուսնու եղբոր ՖաթՀուլլաՀ Օբեդի մու, Տիբի թաղամասում: Այդ կինը Դիարբեքիրում է եղել իր ամուսնու՝ Ցորկի Օբեդի ն նրա եղբոր՝ Նուրի Օբեդի Հեւ: Այնւեղ նա ուներ չորս եղբայր: Երբ Դիարբեքիրում նոր ձնի ջարդերը սկսվեցին, Նուրի Օբեդին իր ընւանիքով թաքնվեց մի բարեկամ աղայի ւանը: Թուրքական Հյուրընկալությունը Համաղո՞ր է արաբական Հյուրընկալությանը, թե՞ ոչ, այդ չենք կարող ասել, ւարղ է միայն այն, որ այդ օրվանից նրանց մասին այլնս որնէ լուր չկա: Ցորկի Օբեդին, կինը, որդին ն դուսւրը, ինչւես նան կնոջ չորս եղբայրները, բոլորը Հույն կաթոլիկներ, արւադաղթվեցին: Հաղիվ դուրս եկան Դիարբեքիրից, Ցորկի Օբեդին ն չորս երիւասարդներին, ինչւես նան արու Հայերին բաժանեցին կանանցից ն ւարան մեկ այլ ուղղությամբ, ն այլնս այդ կինը որնէ լուր չունեցավ իր ամուսնուց ն չորս եղբայրներից: ՃանաւարՀին Օբեդի կնոջից դաղւնի իոչւանդեցին նրա երկու ղավակներին, ն աՀարկու դժվարություններից Հեւո միայն նա կարողացավ դւնել իր որդուն, իսկ 8-9 ւարեկան աղջիկը անՀայւացավ»: Դիարբեքիրում միայն Հայեր չէին բնակվում: Աւա որւե՞ղ են այլաղդի մյուս ւղամարդիկ: Դժվար չէ այդ իմանալ, եթե Հարցնենք ւեղի Հյոււաւոսության ղեկավարին: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹ 126: Նույն ւեղում, էջ 98: Սiօո, ԱԱՏ14 Ք4 209 Խօոտէaոէiոօքօl, 13 օդոսւոսի 1915 թ.:

Օսմանյան մի քրիսւոնյա սւա, որը Դիարբեքիրում է ն ուղում է անՀայւ մնալ, ինձ ւաւմեց՝ Դիարբեքիրում միայն մեկ Հույն քաՀանա կար, նա էլ սւանվել է, ն ոսւիկանաւեւը իրեն ասել է, որ անձամբ ինքն է սւանել: Ամ÷ո÷ լինելու Համար ասեմ, որ Հալեւում մեծ թվով կանայք կան բաչիված Համաւաւասիանաբար քաղդեական, Հունական, սիրիական ն այլ եկեղեցիների վրա, որոնք առանց ամուսինների են, իսկ որւե՞ղ են ւղամարդիկ: Այս մի քանի օրը Մալաթիայից Հալեւ եկած մի մուսուլման առնւրական ւեղի իր քրիսւոնյա բարեկամներից մեկին, որը ցանկություն է Հայւնել դնալ Մալաթիա, ւաւասիանել է. «Մալաթիայում այլնս որնէ քրիսւոնյա չի մնացել»: Այդ չարժումը, եթե սկղբից ՀակաՀայկական էր, այլակերւվել, դարձել է Հակաքրիսւոնեական: Դրանում որնէ կասկած լինել չի կարող, ն չաւ Հեչւ կլիներ Համողվել, եթե Հեւաքննություն կաւարվեր Հենց ւեղում: Սակայն ո՞ր մի իեղճ քրիսւոնյան Հանձն կառնի այդ անել: Գերմանական աղբյուրներում կարելի է դւնել միանդամայն որոչակի ւաւասիան այն Հարցին, թե որո՞նք էին Հայկական ցեղասւանության ծրադրողներն ու կաղմակերւիչները: 1915 թ. սեււեմբերի 9-ին Հոլչւայնը Մոսուլից Հեռադրով Հաղորդում է, որ ըսւ Մոսուլի վրայով Զեղիրեից Բաղդաւ եկող թուրքական ջոկաւներից սւացված ւվյալների, մու մեկ չաբաթ առաջ քրդերի Հրոսակաիումբը Դիարբեքիրից ՖեՀթի բեյի կողմնակիցների կողմից նեւվում էր Զեղիրե, որոնք ւեղական մարմինների թույլւվությամբ ն ռաղմական ուժի մասնակցությամբ Զեղիրե քաղաքի ամբողջ քրիսւոնյա բնակչությանը բնաջնջել են: Զեղիրեի բնակչությունը 1831 թ. կաղմում էր մու 10.000 չունչ, որոնցից կեսը մաՀմեդական (այդ թվում՝ 2000 քուրդ): Մյուս մասը կաղմում էին 4750 Հայեր... Այս դեւքը, ինչւես նան մինչն այժմ Հաղորդված իրադարձությունները, Տբաւիղոնում ն Անկարայում, բացաՀայւ Հակասում են ներքին դործերի նաիարարության ցուցմունքներին, որոնք Հույս էին ներչնչում, որ Հայերի Հալածանքը ն դրանց Հեւ կաւված անկարդությունները այսուՀեւն դադարեցվելու էին: Դրանք, իՀարկե, չդադարեցվեցին, այլ դնալով ավելի ծավալվեցին, մերթընդմերթ ÷ոիելով միայն ջարդարար դործողությունների ձները: 1915 թ. օդոսւոսի 3-ին Հալեւում կաղմված մի ւեղեկադրում կարդում ենք. «Ուղղակի Հարձակման ն ջարդի եղանակը, որ մինչն այժմ դործադրվում էր, ներկայումս ÷ոքր ինչ ÷ո÷ոիված է: իրենց երկրներից մեծ թվով ւղամարդիկ ու ւղաներ են ւարադրում ն նրանց ոչնչացնում են ճանաւարՀին, նրանց Հեւնից ւանելու Համար կանանց ու երեիաներին»: Բոլոր «ճամ÷որդներն ընդՀանրաւես նույն բանն են ասում, թե ւղամարդիկ սւանված էին, թե բաղմաթիվ դիակներ ճանաւարՀի երկարությամբ էին մնացել կամ ճոճվում էին դեւի ջրերի վրա, թե երիւասարդ կանայք, աղջիկները ն մանուկները նրանց ուղեկցող ժանդարմների կողմից Հանձնված են քրդերին ն թե այդ նույն ժանդարմներն ու քրդերը անլուր ոճիրներ են դործադրել: Օդոսւոսի 2-ին Հալեւ Հասան չուրջ 800 միջին ւարիքի կանայք, ծերեր ն 10 ւարեկանից ÷ոքր

երեիաներ: Տիդրանակերւից ուով էին դալիս, ամենաթչվառ վիճակում, 45 օր քայլելուց Հեւո: Սրանք ւաւմում էին, որ բոլոր աղջիկներին ու երիւասարդ կանանց քրդերն առնանդել էին, թե իրենց ամբողջ դրամն ու մնացած ունեցվածքը կողոււված էին... Նրանց թչվառ վիճակը իրենց ւայմանների անւույդության երաչիիքն էր: Տեղեկացա, թե Սղերդից 4700 Հոդի Ռաս ուլ-Այն են ուղարկված, ավելի քան 2000-ը՝ Մեղրեից Տիդրանակերւ, թե Բաղեչի, Մարդինի, Մոսուլի, Սներեկի, Մալաթիայի, ԲեՀեսնիի ն այլ քաղաքների Հայերը ւեղաՀանված էին, թե ւղամարդիկ, երիւասարդներ ն չաւ կանայք սւանված են, իսկ մնացածներն էլ երկրում ցաք ու ցրիվ են արված... Երեիաները Հաճաի էին վաճառվում, որւեսղի քաղցից չմեռնեն, քանի որ կառավարությունն աւրելու Համար նրանց բան չէր ւալիս1: Դիարբեքիրը վերածվեց մաՀմեդական ցեղերի ընդունման ու դրանց Արնմւյան Հայասւան ն կիլիկիա ուղարկելու կենւրոնի: Գաղթականության դրասենյակի ւնօրեն ԱբդուլաՀադ Նուրին ւեղա÷ոիվել էր Դիարբեքիր ն անձամբ էր բաչիում այդ դաղթականներին ըսւ նաՀանդների: Հոկւեմբերի 12-ին նա ծածկադրեց, որ Դիարբեքիրից Սներեկի ուղղությամբ ուղարկված է 1139 դաղթական, իսկ Հայդարանցիներից 1200 Հոդի Հասան Դիարբեքիր: «Արձանադրվածը կաւարվում է»: Ա. Նուրին Հոկւեմբերի 20-ին ծածկադրեց, որ Ուրֆա ուղարկվեց 1520 Հոդի, այնւեղ են ուղարկվում նան Սիլվանում բնակվող Հայդարանցի, ջիբրանցի ն չուլեցի աչիրեթները: Հոկւեմբերի 25-ին՝ «Ռաս ուլ-Այնից 2613 քուրդ մուՀաջիրներ 1534 ընւանի կենդանիներով ուղարկվում են Թել Աբիադ: Ուրֆա ուղարկեցինք 3207, Խարբերդ՝ 1974, Սիլվան՝ 1915, Սներեկ՝ 3592, Մարդին՝ 1257 քուրդ: Հոկւեմբերի 31-ին ւեղյակ ւաՀվեց, որ Ուրֆա ուղարկված քրդերի կեսը ւեղավորված են ւներում (Հայերի), իսկ մյուսները վրանների ւակ են»2: Ներքին դործերի նաիարարության ՄուՀաջիրների ն աչիրեթների ւեղաբաչիման բաժնի, որն ուներ իր օղակները դավառներում, 1915 թ. Հունիսի 10-ի ՀրաՀանդը ւաՀանջում էր Հայերի ւներում ւեղավորել մուՀաջիրներին, թուրք ն քուրդ աչիրեթներին: Նույնիսկ այդ իրականացնելու կանոնադրություն կաղմվեց: Հուլիսի 29-ի ՀրաՀանդում ւաՀանջվում էր արնմոււքից արնելք ուղարկվելիք մուՀաջիրներին կենւրոնացնել Անկարայի վիլայեթում ն ուղարկել Սեբասւիայի, կեսարիայի, Խարբերդի բնակավայրերը, նան՝ կոնիայում՝ Ադանա ն Դիարբեքիր ուղարկելու Համար: ԱբդուլաՀադ Նուրին կաղմակերւում էր Հայերի կուորածները, իսկ 1916-ից՝ նան նրանց ւներում մաՀմեդականներ ւեղավորում: Դիարբեքիրի դաղթականների դրասենյակի ընդՀանուր ւնօրեն Շաքիրը

(Լե÷սիուս Ցո., Հայկական ջարդերը): Տոքթ, ԵոՀաննէս Լե÷սիուսի ւեղեկադիրը, կ. Պոլիս, 1919, էջ 25: Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 206:

1916 թ. օդոսւոսի 14-ին Հաղորդում է ՆԳ նաիարարությանը. «Մինչն Հիմա Դիարբեքիր են Հասել 40000 դաղթականներ, որոնցից 25 Հաղ. ... ուղարկված են կենւրոնական Անաւոլիա: 12 Հաղարին ւեղավորել են Դիարբեքիր քաղաքում ն չրջակա դյուղերում: 4000-5000 քրդեր քչվել են: Մարւ ամսին ւեղ Հասած 20 Հաղարից 9000-ը ւեղավորվել են Դիարբեքիրի սանջակում, 10.000 ուղարկվելու են... Հարավում աչիրեթների թիվը 100 Հաղարից չաւ է... Նրանց ւեղաբաչիման ն սննդի Հարցը ւեւք է լուծվի: Ծածկադիր Խարբերդից՝ 25.08.1916. «Խարբերդի սանջակում 5000 դաղթական կա, որոնցից 3000-ը՝ քուրդ... Նրանց կեսը ւեղավորված է չրջակա դյուղերում: Մյուսներն... ուղարկվել են նչանակված վայրերը»1: ԱբդուլաՀադ Նուրիի 1916 թ. Հոկւեմբերի 16-ի ծածկադիրը ՆԳ նաիարարությանը. «3533 դաղթականներից 200-ը Հասավ Ռաս ուլ-Այն: Սներեկի ճանաւարՀով ուղարկվեցին 1139-ը: Հայդարանլի աչիրեթից 1200 Հոդի Հասան Դիարբեքիր»: Զորս օր անց, Հեռադրից. «Այս առավու Դիարբեքիրից դեւի Ուրֆա ուղարկվեց 1526 Հոդի: Սիլվանում բնակվող Հայդարանլը, ջիբրանլը ն չուլեցի աչիրեթները ուղարկվեցին նս դեւի Խառան: Նրանց ւեւերը ... ւեւք է բնակեցվեն Ուրֆայում»: Հոկւեմբերի 31-ին՝ «Հոկւեմբերի վերջին կեսին Ռաս ուլ-Այնից 2615 քուրդ մուՀաջիրներ, 1554 անասուններով, Թել Աբիադ են ուղարկվել, որւեղ նրանց թիվը Հասել է 4487-ի: Ներկայումս Ուրֆա ուղարկվել են (քրդեր) 6207, Խարբերդ՝ 1974. Սնիլվան՝ 1915. Սներեկ՝ 3592, Մարդին՝ 1257»: 1916 թ. Հոկւեմբերի 1-ին Հեռադրեց. «Սավուրից (Մարդինի Հյուսիս) ... 6000 Հոդի (քուրդ) ուղարկվել է դեւի Ռաս ուլ-Այն»: Երեք օր անց. «Սնիլվանում եղած 5300 ջիբրանցիներ ուղարկվեցին Դիարբեքիրի ուղղությամբ»: Դեկւեմբերի 7-ին՝ «Բանի որ Խառանը լցված է, այսուՀեւն (քրդերի) քարավանները ուղարկել Արաբ Փունար: Մարդինից մինչն օրս ուղարկված է 10945 Հոդի»: Դեկւեմբերի 9-ի Հեռադիրը Դիարբեքիրից. «Վան, Բիթլիս, էրղրում վիլայեթներից ն մերձակայքներից, սկսած 1915 թ. Հուլիսից այս նաՀանդը (Դիարբեքիր) մւել է 158418 Հոդի: Նրանցից 46003-ը ուղարկված են, 12415ին միայն սնունդ է ւրվում»: Հինդ օր անց Զնդեթը Հեռադրեց. «1062 ընւանիք՝ 6441 Հոդի, ուղարկվեց Սներեկի ճանաւարՀով»: Ա. Նուրին 1916 թ. նոյեմբերի 16-ին ՀրաՀանդեց. «Մինչն Հիմա Խառանում ւեղավորված է 13422 Հոդի: Սրանից Հեւո եկածներին ւեւք է ւեղավորել Սուրուջի ն Բիրեջիկի կաղաներում»: «1916 թ. նոյեմբերի 13-ին Դիարբեքիրից 1983 ն նոյեմբերի 14-ին 1057 քրդեր ուղարկվեցին Ուրֆա»: 1916 թ. Հոկւեմբերի 15-ի ւվյալներով՝ միայն միլան աչիրեթից Դիարբեքիր Հասել էր 100400 մարդ2: իչիանությունները չարժման մեջ դնելով քրդերի նման վիթիարի ղանդվածներ ւադնաւում էր, որ Հայերին ՀաչվեՀարդարի ենթարկելուց Հեւո այդ աչիրեթները կարող էին ղենքը չուռ ւալ իրենց դեմ: 1916 թ. դեկւեմբերի

Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 206: Նույն ւեղում, էջ 209:

10-ին ՆԳ նաիարարության անունից ՀրաՀանդեցին. «...Զմոռանաք աչիրեթներում եղած ղենքերը Հավաքել, քրդերին ղինաթա÷ել»1: Ա. Ճեւեճյանը 1917 թ. մարւին լինում է Դիարբեքիրում: Նա օրադրում է. «Ճամբուն ականաւես եղայ սիրւ ճմլող ւեսարաններու, ամեն ւեղ Հայերու ոսկորներ... Տիդրանակերւն ալ աւերուած է ուրիչ կեդրոններու յար ու նման: Ամեն ւեղ ÷լաւակ»: Բաղաքից դուրս նույնւես «անթիւ ողբալի դէւքեր լսեցի»: Սներեկի ճանաւարՀին «անՀամար քիւրւ ղաղթականներու Հանդիւեցանք»2: Այդւես էր. Հայերին ղանդվածներով ոչնչացնում էին ն նրանց ոսկորների վրայով քրդերին բերում բնակություն Հասւաւելու Հայերի բնակավայրերում, նրանց ւներում, ւեր դառնալու նրանց կայքին ն ունեցվածքին:

Մեծ եղեռնի իրադարձությունները ներկայացնելու Համար Հաճաի ենք դիմել Ֆայեղ էլ-Ղուսեյնի օդնությանը, որովՀեւն Հանդիսանում է այդ իրադարձությունների ժամանակակիցը, ականաւեսն ու օբյեկւիվ դնաՀաւողը: Ո՞վ էր նա: Աղդությամբ արաբ էր, բարձրադույն կրթությամբ, ղբաղվել է ուսուցչությամբ, ւարբեր ւաչւոններ վարել, եղել է Խարբերդի նաՀանդի կառավարիչ: Երբ սկսվում է ւաւերաղմը՝ նրան ձերբակալում են մեղադրելով, որ Լիբանանում դաղւնի կաղմակերւություն է սւեղծել ն ձդւում է աւսւամբության միջոցով Հասնել արաբների անկաիության: Զնայած այս մեղադրանքը չի Հասւաւվում, բայց այդ Զեմալ ÷աչային չի իանդարում նրան աքսորելու Դիարբեքիր: ԱՀա աքսորի այս ճանաւարՀին էլՂուսեյնն ականաւես է լինում Հայերի ցեղասւանությանը ն Հեւադայում իր ւեսածն ու լսածը Հրաւարակում է առանձին դրքով, որը 1917 թ. լույս ւեսավ Բոմբեյում «Temoignage d’un Arabe Musulman sur l’innocence ef le Massacre des Arméniens» իորադրով, որը Հայերեն թարդմանել են Գ. Պասմաճյանը «Հերոսական Հայութեան անցյալէն. Զարդերը Հայասւանի մէջ» (ԳաՀիրէ, 1960) ն Բ. կիրակոսյանը «Մարւիրոսուած Հայասւան» (Նոր Զուղա, 1920) վերնադրերով: Գիրքը նաինական անունով՝ «Մի արաբ մաՀմեդականի վկայությունը Հայերի անմեղության ն կուորածների վերաբերյալ», 1917-1918 թվերին լույս էր ւեսել ոչ միայն անդլերեն, այլն ֆրանսերեն ու դերմաներեն: Նաիաբանում կարդում ենք. «Երբ ավարւվի ւաւերաղմը, այս դրքի ընթերցողները կՀամողվեն, որ ես դրել եմ ճչմարւությունը ն որ այս ւաւմու-

Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 206: «Բժիչկ Ա. Ճեւեճեանի...», էջ 76-77:

թյունը լոկ ÷ոքր մասն է դժբաիւ Հայ ժոդովրդի Հանդեւ կաւարված չարադործությունների»1: Նա Դիարբեքիրում մնաց վեց ամիս: «Այնւեղ,- ւաւմում է էլ-Ղուսեյնը,ես ինքս ւեսա կամ լսեցի վսւաՀելի աղբյուրներից այն ամենը, ինչ կաւարվել էր Հայերի Հեւ»: Դեւի Դիարբեքիր ճանաւարՀին մեղ միացրին Հինդ Հայ կրոնավորների, որոնք ւաւմեցին, թե իրենց էրղրումից Հանեցին ն ոսւիկանների ուղեկցությամբ «ւարան անաւաւներով, թողնելով առանց ջրի: Ծննդաբերող կանայք Հարկադրված էին նորածիններին թողնել անմարդաբնակ վայրերում՝ բաիւի քմաՀաճույքին: Մի քանիսին էլ մայրական սերը թույլ չէր ւալիս բաժանվելու իր երեիաներից ն նրանք միասին կործանվեցին անաւաւում»2: Ուրֆայի մուերքում Հանդիւեցինք ոսւիկանների ուղեկցությամբ ընթացող Հայ կանանց քարավանին: «Եթե կանանցից որեէ մեկը ուժասւառ եւ էր ընկնում, ոսւիկանները նրան ծեծում էին իղակոթով ու Հարկադրում Հասնելու քարավանին: իսկ Հիվանդությունից անուժ դարձողներին թողնում էին միայնակ, ճանաւարՀին, որւեսղի վայրի դաղանների բաժին դառնային կամ ոսւիկանները այդւիսիներին դնդակաՀարում էին»: Ուրֆայից վեց ժամ Հեռավորության վրա դւնվող մի վայրում էլ-Ղուսեյնը նկաւում է դեւնին ւառկած կիսամերկ կնոջ՝ կաւկւված, արյունու Հադուսւներով: կնոջ կրծքին երեում էին չորս դնդակների արյունու Հեւքեր: Երբ էլ-Ղուսեյնը ցնցված եւ է չրջվում, ւեսնում է մի ութ ւարեկան ւղայի դանդը կացինով երկու մասի բաժանված: Սներիկ ւանող ճանաւարՀի երկու կողմերը ծածկված էին դիակներով, որոնց մի մասը արնի ւակ երկար մնալով սնացել, ածիի դույն էր սւացել: Մեծ թիվ էին կաղմում երեիաների դիակները: Սներեկից Դիարբեքիր ւանող ճանաւարՀին Հանդիւում են բռնադաղթվող Հայ կանանց քարավանի: կանանց վիճակն այնւիսին էր, որ ինչւես էլ-Ղուսեյնն է նկաւում, «նույնիսկ դաղանի իղճաՀարությունը կառաջացներ»: էլ-Ղուսեյնը արդարացի Հարցեր է առաջադրում. «ի՞նչ Հանցադործություն են կաւարել այս կանայք: Մի՞թե նրանք ւաւերաղմել են թուրքերի դեմ ն կամ սւանել են նրանցից դոնե մեկին: Ո՞րն է այս անւաչււան էակների Հանցադործությունը: Նրանց միակ մեղքը այն է, որ Հայ էին, որոնց Համար այս աչիարՀում իրական են միայն դործն ու ւնւեսությունը, նրանք դասւիարակում էին իրենց երեիաներին ն երբեք ուրիչ բանով չեն ղբաղվել, բացի իրենց ամուսինների ու որդիների Համար ընւանեկան Հաճելի ւայմաններ սւեղծելուց...»: Դիարբեքիրի մուերքում «ամենուրեք դիակներ էին. այսւեղ՝ կրծքից դնդակաՀարված ւղամարդ, այնւեղ Հոչուված մարմնով կին, կողքին՝ Հավերժ քնած երեիա, քիչ Հեռուն՝ ձեռքերով իր ամոթը ÷ակած մերկ աղջիկ»: կարա Փունար կամրջին Հասնելով «մենք ւեսանք լրիվ այրված դիակներ: Միայն Ասւծուն է Հայւնի թե քանի՞ ւաւանիներ ու աղջիկներ են այսւեղ կենդանի այրվել, որւեսղի թաքցվեն թուրքական դաժանությունները»: Ֆայեղ էլ-Ղուսեյնին բանւում մի թուրք ոսւիկան ւաւմել է, թե ինչւես

էլ-Ղուսեյն Ֆ., նչվ. աչի., էջ 3-4: Նույն ւեղում, էջ 6:

ինքը Հայերից «բաղմաթիւ անձեր ջարդած է, եւ ըսաւ մեղի՝ որ անոնցմէ ոմանք քարանձաւի մէջ աւասւանած ըլլալով քաղաքին սաՀմաններէն դուրս, ինքը դւած էր այս ւաւսւարանը, ղանոնք դուրս Հաներ ւուաւ ն այդ դժբաիւներեն երկու Հոդի սւաննեց: իր բարեկամը չկրցաւ ինքղինք ղսւել Հարցնելու. - Ուրեմն չես վաիենար Ասւուծմէ, ո՞ր օրէնքով կը Համարձակիս սւաննել էակներ, ղորս Ասւուած կ’արդիլէ սւաննել: - Սուլթանին մէկ Հրամանն է,- ւաւասիանեց ան,- եւ սուլթանի Հրամանը Ասւուծոյ Հրամանն է, ու այս Հրամանը դործադրելը ւարւականութիւն մըն է»1: Բչվում են Հայերը, իսկ 1-3 ւարեկան երեիաները Հավաքվում են ն ւարվում Տիդրիսի ա÷ը, ն «ողջ-ողջ բոլորին բռնելով ուքերից, ձեռքերից կամ դլուիներից չւրւում դեւի մեջ: Ուրիչ Հարյուրավոր որբերի ւանում էին Գարադաչ, քաղաքից 1.5 ժամ Հեռավորության վրա մի դյուղ, ն այնւեղ նրանց երկու մասի էին բաժանում, կւոր-կւոր անում, չաւ որբերի նեւում էին կաւաղած չների առաջ, որոնք նրանց Հոչուում էին: իսկ դաղանաբարո սրիկաները Հրճվում էին ղիւելով այս ւեսարանը»: Այդ կաւակցությամբ Նայիմ բեյը դրում է. «Նրանց մաՀը ւեսնելը դժվար բան էր, բայց անսաՀման սրւակեղեք ւեսարան էր, երբ չները անդամաՀաւում էին երեիաների դիակները: Նրանք Սվաղի, Դիարբեքիրի ն Խարբերդի դժբաիւ Հայերի մնացորդներն էին: Երբ Հասան իրենց Համար որոչված աքսորավայրեր՝ Հաղիվ 100-150 կանայք ու երեիաներ էին մնացել յուրաքանչյուր քարավանից, որ նչանակում էր, թե նրանք կուորվել էին ճանաւարՀին»: Հրաչքով աղաւված Սիրանույչ Տաւոյանը, որ այն ժամանակ 14 ւարեկան է եղել, դրում է, որ երբ Հասել են անաւաւ՝ «երեկոյան բացօդյա իջնանեցինք, մայրերը իրենց երեիաներին Հավաքած արթուն Հսկում էին: Մութի մեջ մի ոսւիկանի իռւու ձայն լսվեց, մի աղջնակի սուր ճիչ ն ամեն ինչ մի քանի րուեից լռում էր: Եվ այդւես չարունակ... Առավույան մայրերի արցունքու ւաւմությունը՝ աղջիկները չկային, ն մենք ճանաւարՀ էինք Հանվում քայլելու դեւի իորքերը, դեւի Մարդին»: «Տիդրանակերւի նաՀանդում ղոՀվեց 81 Հաղար Հայ»,- դրում է էլՂուսեյնը: «Թուրքերը Հավաքել էին բոլոր ղինաւարւ Հայերին,- չարունակում է արաբ վկան,- ն նրանց բաժանել ւարբեր դնդերի վրա: Երբ կառավարությունը որոչում ընդունեց բոլոր Հայերին դաղթեցնելու ն ոչնչացնելու մասին, Հրաման սւացվեց սւեղծել առանձին Հայկական դումարւակներ, ն դրանք ուղարկել ճանաւարՀներ կառուցելու ն քաղաքի ներսի աչիաւանքները կաւարելու Համար»... Ութ ամիս անց այդ դումարւակները բոլոր ւեղերից ուղարկվեցին Դիարբեքիր: Բայց դեռ քաղաքին չՀասած՝ նրանց դեմ դուրս եկան լավ ղինված ոսւիկաններ ու բոլորին ոչնչացրին: Այդւիսով Դիարբեքիրի ւարիսւների

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 415:

ւակ ոչնչացվեցին ւասնյակ Հաղարավոր երիւասարդ Հայեր»: Մի արաբ էլ-Ղուսեյնին ւաւմել է, թե թուրքերը Դեր Զորի մուերքում ինչւես մերկացրին մի Հայ կնոջ ու ւիրացան նրա Հադուսւին: Մի այլ Հայ կին երեիան ձեռքին Հաց էր մուրում: Բայց որնէ մեկը նրան Հաց չէր ւալիս: Զդալով, որ մաՀը մու է, կինը երեիային թողեց չուկայի Հրաւարակում, իսկ ինքը նեւվեց Ե÷րաւի ջրերի մեջ: էլ-Ղուսեյնի Հաչվումներով՝ ջարդերին ղոՀ դնաց 1.2 մլն Հայ: «Հայոց ոչնչացումէն եւք, կառավարութիւնը ձեռք դրաւ անոնց բոլոր ինչքերուն վրայ,- ւաւմում է էլ-Ղուսեյնը,- ղորս կրցան դւնել անոնց բնակարաններուն եւ իանութներուն մէջ: Ամբողջն ալ ցուցակադրուեցան եկեղեցիներու կամ մեծ բնակարաններու մէջ, եւ յանձնաիումբեր կաղմուեցան՝ վարելու Համար այն իրեղէններու վաճառումը, ինչւես կը ծաիեն վաճառական անձի մը դոյքերը, միայն այն ւարբերութեամբ, որ այս ինչքերուն արժէքը սովորաւէս իր ժառանդներուն կը յանձնուի, մինչ Հոս Հայոց ÷ոիարժէքը թուրք դանձարան կը ÷ոիանցուի: Վաճառումը աներեւակայելի դիներով եղաւ. դեղեցիկ դորդ մը, որ կրնար արժել մօւաւորաւէս 30 ոսկի՝ աճուրդի դրուած էր 5 ոսկիի: ԱյնուՀեւն դեղարուեսւները կը ւրուէին դրեթէ ոչինչ դիներով: ... Օր մը եկեղեցի դացի անձնաւէս ւեսնելու Համար այն ձեւը, որով կը վաճառէին Հայոց ինչքերը... Տեսարան մըն էր, որմէ ւէւք է իուսա÷ած ըլլայի, որովՀեւեւ մարդուն սիրւը կը ճմլուի ցաւէ... Ո՞վ կրնայ նկարադրել այն ղդացումները, որոնք Հանդիսաւեսի մը սիրւը կը ճմլեն, երբ կը մւաբերէ այս դժբաիւ եւ Հերոս աղդը, որ ղարմացուց աչիարՀը իր արիութեամբ եւ քաջասրւութեամբ, որ երէկ ւակաւին, ամենէն աչիոյժը եւ ամենէն յառաջադիմականն էր այն աղդերէն, որոնք Օսմանեան կայսրութեան մեջ կը բնակին, մինչդեռ այսօր՝ անցեալի յիչաւակն են միայն: իր վարժարանները, որոնք անցեալին դւրոցականներով լեցուն էին, այժմ ամայի են: Ամենէն արժէքաւոր դիրքերը նւարավաճառներուն ւանիր ÷աթթելու կը ծառայեն: Ֆրանսերէն 30 Հաւորներ յիսնեակ մը ղուրուչներու ծաիուեցան: Ականաւես եղայ Հայկական եկեղեցիներու ղանդակաւուներու վրայէն իաչերու վերացուելուն: Եկեղեցիները ւաՀեսւանոցներու կամ վաճառման սրաՀներու կը վերածուէին»1: Այսւեղ մի ճչդրւում, Հայերի ունեցվածքի կողուոււը, այն էլ ղանդվածային կողուոււը, սկսվել էր չաւ վաղ, քան նրանց բնաջնջումը: Լոնդոնում Հրաւարակվող «Արարաւը» դեռ 1914 թ. սեււեմբերին դրեց. «Տեղական իչիանութիւնները ճամբորդական նւաւակներու Համար բռնադրաւեցին բոլոր կենդանիները (ձիեր, ջորիներ, եղներ ու ցուլեր)՝ բոլոր նաՀանդին մէջ, ինչւես նաեւ կառքերն ու սայլերը, առանց բացառութեան... Գրեթէ ամեն ւեղ՝ իրենց դաչւային դործին Համար դիւղացիներուն մնաց ոչ իսկ ղոյդ մը լծկան»2:

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 418-419: Նույն ւեղում, էջ 445:

էլ-Ղուսեյնը ուսումնասիրել էր նան թուրքական այն թեղի ճչմարւացիությունը, թե իրենք Հայերին սւանեցին, որովՀեւն նրանք ուղում էին աւսւամբել ու անկաիանալ, որ մասնավորաւես Վան քաղաքում իրենց ձեռքն էին ընկել այդ Հասւաւող ÷ասւաթղթեր: Պարղվում է,- դրում է Ղուսեյնը,- որ դա Հերյուրանք է, կառավարությունը բնակիչներին Հրամայել է Հեռանալ քաղաքից չաւ ավելի վաղ, քան ռուսների մոււքը կամ անդամ մի թուրքի սւանվելը: իչիանությունները ւաՀանջեցին, որւեսղի Հայերը Հանձնեն ղենքերը, բայց վերջիններս Հրաժարվեցին՝ վաիենալով նույն այդ իչիանությունների Հարձակումից... ինչ վերաբերում է Դիարբեքիրին, աւա «այնւեղ ոչ մի դեւք, ոչ մի սւանություն կամ անդորրի իանդարում չի եղել, ինչը կարողանար թուրքական կառավարության Համար ւաւրվակ դառնալ Հայերի դեմ դաղանություններ կաւարելու Համար...»: էլ-Ղուսեյնի դիրքը ավարւվում է Հեւնյալ իոսքերով՝ ինքը «նաի ն առաջ նւաւակ է Հեւաւնդում մերժելու բոլոր այն մեղադրանքները, որոնք կարող են Հարուցվել իսլամի դեմ ն աւացուցել, որ Հայերի Հանդեւ իրականացված դաժանությունների ւաւասիանաւվությունն ընկնում է «Միություն ն առաջադիմություն» կոմիւեի անդամների վրա... Վերջում,- դրում է նա,- ես դիմում եմ եվրուական ւեւություններին ն Հայւարարում եմ, որ նրանք թուրքական կառավարությանը իրաիուսեցին, որովՀեւն իմանալով թուրքական վարչակաղմի Հիմարությունների ն թուրքերի կողմից բաղմիցս կաւարված Հանցադործությունների մասին, այդ ւերությունները նրանց չիանդարեցին...»1: ինչ վերաբերում է դերմանացիների վարքադծին, աւա արւաՀայւությունն էր Մարդինիում կաւարված Հեւնյալ դեւքը: Մի քուրդ աչիրեթաւեւ առնանդում է Արուսյանների Համբավավոր ու Հարուսւ ւան դսւերը, որը ÷րկվելու ակնկալիքով դիմում է դերմանական դնդաւեւի օդնությանը: Վերջինս Համաձայնվում է օդնել, եթե Համաձայնվի դառնալ իր սիրուՀին: Աղջիկը մերժում է ն դնդաւեւի երեսին չւրւում. «Նաիամեծար կը Համարիմ ըլլալու կրթութիւն չունեցող մարդասւան քիւրւի մը կինը, քան թէ ղարդացած Հաղարաւեւի մը ՀոմանուՀին»: Եվ Հերոսական մաՀով մը վերջ կու ւայ իւր կեանքին»2:

էլ-Ղուսեյն Ֆ., նչվ. աչի., էջ 43-44: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 417:

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ԲԻԹԼԻՍԻ - ԲԱՂԵՇԻ ՆԱՀԱՆԳ

Բիթլիսի վիլայեթը ղբաղեցնում էր 22.000 քառ. կիլոմեւր ւարածություն, ուներ չուրջ 660 բնակավայր, որոնցում բնակվում էր 216.000 Հայ: Վիլայեթը կաղմված էր չորս սանջակներից՝ Բիթլիս, Մուչ, Սղերդ, Խիղան: Թե՛ Տարոնում ու Սասունում ն թե՛ Սալնո ձորում, չնայած անցած ւասնամյակներին ունեցած մեծ կորուսւներին, Հայերը չարունակում էին մնալ մեծամասնություն: Նրանք կաղմում էին Տարոնի բնակչության 60 ւոկոսը, Բուլանըիի՝ 65 ւոկոսը, Աիլաթի՝ 55 ւոկոսը, Սասունի՝ 50 ւոկոսը: Հայերը մեծամասնություն էին կաղմում նան Դաւվանի, Տաւիկի, Աղնվաձորի դյուղաիմբերում: Լե÷սիուսի ւվյալներով, որոնք ւեղ են դւել նան ւաւմադիւական մի չարք աչիաւություններում, Բաղեչի նաՀանդից ÷րկվել էր միայն 2000 Հայ, որն, իՀարկե, ճիչւ չէ: Երբ Անդրանիկը մւավ Բիթլիս, Սասունից իջավ 40005000 Հայ: իսկ դրանք Սասունում աւասւանած բոլոր Հայերը չէին: ԱնՀնար է Համաձայնվել, որ Մչո սանջակի բոլոր Հայերը ոչնչացվել էին: Տարոնաբնակ 15.000 Հայեր անցան սաՀմանը ն ներկայումս բնակվում են թե՛ Հայասւանի Հանրաւեւությունում ն թե՛ մի չարք օւար երկրներում: Հանրի Բարբին դրում է. «Բիթլիսի, Մուչի ն Սասունի չրջաններում բնակվում էր մու 160.000 Հայ, այժմ նրանց թիվը 10.000-ի չի Հասնում: Հիմնականում կանայք ու երեիաներ են, որոնք թչվառ ու ողբերդական վիճակում են... կենդանի են մնացել նան մի քանի ւղամարդ, որոնք սւրկական վիճակում են քրդերի մու»1: ՍաՀմանադրության Հռչակմանը Հաջորդած կարճաւն իաղաղ չրջանն իր բարերար աղդեցությունն ունեցավ նան Սալնո ձորի, Աիլաթի, Տարոն-Տուրուբերանի Հայ բնակչության վիճակի վրա: Սակայն աչիարՀամարւի առաջին օրերից վերականդնվեցին իսւությունները, որոնք վայել էին «աբդուլՀամիդյան» կոչվելու: ԶորաՀավաքն այնւիսի էությամբ ւարվեց, որ ւաւերաղմական չունչն անմիջաւես ւիրաւեւող դարձավ: Այն ուղեկցվում էր կամայականություններով ու ամեն ւեսակի բռնարարքներով: Հենց սկղբից ղորակոչվածներին Համակեց ղդացողություն, որ իրենց ւանում էին ոչ թե ռաղմաճակաւ կռվելու, այլ թիկունքից ի÷վելու Համար, որ ղորաՀավաքը այլ բան չէր, եթե ոչ Հայությանը ՀաչվեՀարդարի ենթարկելու միջոց: Հայի Համար՝ թուրքական բանակը սւանդանոց էր:

Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 47-48:

Զի կարելի ասել, թե Հայ քաղաքական դործիչները չէին ղդում ղորակոչի ն ղինաթա÷ման վւանդավոր Հեւնանքները, բայց, ինչւես Հրաչ Տասնաւեւյանն է նկաւում, երնակայել անդամ չէին կարող, որ այդ վւանդը լինելու է բնաջնջումը: Թերնս նան դա դեր իաղաց նրանց ակնՀայւ անՀոդության ն ան÷ութության մեջ: Թեն արաբ ղինվորները չնչին դներով ղենքեր էին վաճառում, Տարոնի Հայերը Մեծ եղեռն դնացին դրեթե անղեն: Դա մի ժամանակ, երբ քրդերը լրիվ ղինված էին, Համաիմբված Համիդիե դնդերում ն ենթակա կ. Պոլսից սւացված դաղւնի ՀրաՀանդներին՝ Հալածել, մաչեցնել, Հյուծել Հայերին: Բաղեչի վալի Մ. Աբդուլիալիկը, Մչո մութեսարիֆ Սերվեթը ն օսմանյան իորՀրդարանի անդամ Հաջի իլիասն էին դլիավորում նաՀանդի Հայ բնակչությունը ոչնչացնելու նաիաւաւրասւական աչիաւանքները: Գեղամ Տեր-կարաւեւյանն այս առիթով դրում է. «էրղրումի նման, Տարօնին ալ բնաջնջման սեւ թակարդը կանուիէն սկսեր էին լարել: ՆԳ նաիարարի երկու վաւ օժանդակները՝ Պիթլիսի կուսակալ Աււիւլ-Խալիք, Մչու կառավարիչ Սերվեթ՝ Հոն էին: Հոն կը Հասնէին 1914-ի սեււեմբերի վերջերը, Մչոյ մեւուս (իորՀրդարանական)՝ Հոճա-իլիաս, կէնճի մեւուս՝ ՄեՀմէւ, որոնք նոյն Թալէաթ ւէյի մւերիմներն էին եւ արդէն էրղրումի մէջ Պ. Շաքիրէն ընդուներ էին Հայաջինջ չեթէներու ՀրաՀանդները...»1: ԶորաՀավաքը կաղմակերւվում էր ժողովրդին սարսա÷եցնող մթնոլորւում: Օրը «մի քանի անդամ թմբուկը ÷ողոցները կ’այցելէ՝ ղարՀուրանքի մէջ ւաՀելու Համար սարսա÷աՀար ժողովուրդը»2: ԶորաՀավաքից իույս ւալու ցանկություն ունեցողների թիվն ավելի քան չաւ էր: Մարդկանց Համար իորթ էին ւաւերաղմի նւաւակներն ու կռվելու անՀրաժեչւությունը, բայց դասալքողները քիչ էին, որովՀեւն դրա Համար դաժան ՀաչվեՀարդարի էին ենթարկվում նրանց ընւանիքները: «Ու աՀա ամբողջ Տարօնը ղորանօց դարձած, բոլոր ւուներն իրենց չա÷աՀաս արուներէն ղրկուած»3: Եթե ղորակոչվում էին մինչն 50 ւարեկան Հայ ւղամարդիկ, աւա ղինաւարւ էին Համարվում միայն մինչն 31 ւարեկան մաՀմեդականները: «18-50 ւարեկան ւարւաւորիչ ղինուորացու են,- դրում է ժամանակակից ն ականաւես Մ. Բարիյանը,- 5-10 ոսւիկաններ կը իուժէին դիւղերը, դասակարդի բաժանուած անուանացանկ մը կը ներկայացնէին... Ոսւիկանները ւեղաւորուեցան սաքուները: Եւ Հրամաններ. անկողինները մաքուր ըլլան, կերակուրները Հաւի միսէ ւաւրասւուած, ձիերու Համար առւոյւ ու դարի, այս բոլորը ձրի: Եթէ բան մը ւակաս դւնեն, վայ եկեր է դիւղացիի դլիուն»: Զինակոչիկները «դառան նման Հլու կու դան ու կը յանձնուին: Նաի ծեծ մը քաչելով, իբրեւ բանւարկեալներ կը ÷ակեն աիոռի մը մէջ»: Սւառնում էին. «Բեաֆիրնե՛ր, ձեր երեսէն այս ւաւերաղմը կը քաչենք»4:

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 842: Նույն ւեղում, էջ 720: Նույն ւեղում: Տե՛ս «Ցառաջ» թերթում Մ. Բարիեանի «Բանա լեռ, 1914-ի ընդՀանուր ւաւերաղմը» վերնադրված Հոդվածը:

Ոսւիկանները չաՀադրդռված չէին, որ Հայը բանակ մեկներ: Ուսւի ղորակոչը չարաչաՀում էին չորթումների Համար: Նրանք ղորակոչվածների մու եղած դրամը, իրերն ու Հադուսւեղենը վերցնում էին ն նրանց աղաւ արձակում, իսկ Հրամանաւարությանն ասում, թե իրենց քնած ժամանակ Հայ ղինակոչիկները ÷աիել էին: Պաւմում է Հրաչքով ÷րկված Հայ ղինվորը. «Մենք 250-300 Հոդի էինք, որոնք ղինաթա÷վելուց Հեւո ղբաղվում էին չինարարությունով: Այդ աչիաւանքների ամբողջ ընթացքում մենք ամեն օր Համողվում էինք, որ Հանձնված էինք թուրք ղինվորների կամայականությանը: Մեղ այնքան սնունդ էին ւալիս, որ Հաղիվ էինք կարողանում դոյություն քարչ ւալ: Դրա ÷ոիարեն ւաՀանջում էին բարձր արւադրողական աչիաւանք, իսկ ճիւուն ու իղակոթը Հարկադրում էին մեղ դործադրելու վերջին ուժերը: Աչիաւանքն ավարւելուց Հեւո մեղ կաւեցին չորսական Հոդով, չարքի կանդնեցրեցին, ւարան կիրճ ն Հարկադրեցին ււղել մեջք-մեջքի ւված: Լեռան այդ լանջը ... չրջա÷ակվել էր ղինվորներով, ժանդարմներով ն քրդերով, որոնք մեր վրա կրակ բացեցին»1: Եղիչե քՀ. Պարսամյանն իր Հուչերում Հանդամանալից անդրադառնում է ղորաՀավաքին: Նա դրում է. «Մէկ կողմէ երիւասարդները աՀու սւառնալիքին ւակ դունդադունդ կ’երթային ղինուորադրուելու, միւս կողմէն, նաիաւէս կաղմուած ցուցակի մը Համաձայն ւարւադրուեցաւ իւրաքանչիւր ւան՝ կառավարութեան յանձնելու որոչ թիւով ձիեր»: Հրամանը վերաբերում էր բոլորին, ւարբերությունը ւրվող ձիերի քանակի մեջ էր: Հայ վաճառականը «ւէւք է ւար 3-4 ձի. իսկ թուրք կալուածաւէր աղա մը, ւէյ մը՝ մէկ ձի»2: Միաժամանակ սկսվում է ւաչւոնական կողուոււը, բռնադրավվում են իանութների աւրանքները: Տանում էին ամեն ինչ՝ ղինվորին ւիւանի իր, թե կանացի ղարդ, Հադուսւ: Գյուղերում բռնադրավումները վերածվեցին ավաղակային կողուոււի: Տանում էին ինչ ձեռքներն ընկներ՝ յուղ, սայլ, ձու, դուլւա: կողուոււը ղուդակցվում էր իոչւանդումներով, «ամեն թիւրք եւ քիւրւ աղաւ էր իր կողմէն Հրաման ընել եւ դործադրել»: Հայ դյուղացիների մեկ առ մեկ անասունները Հաչվառվեցին ն դրանք այլնս նրան չէին ւաւկանում՝ ո՛չ մորթելու ն ո՛չ էլ վաճառելու իրավունք ուներ, իսկ սաւկելու դեւքում ւարւավոր էր Հաւուցել: Անասունների ն ինչքի Հաչվառումը նույնւես դործածվում էր Հայ-քրդական Հարաբերություններն ավելի սրելու Համար: Հայերի ունեցվածքի Հաչվառումը Հանձնարարում էին քրդերին, իսկ քրդերինը՝ Հայերին: ՍաՀմանված էր, որ յուրաքանչյուր ընւանիք 100 ոչիարից 5-ը ւեւք է ւար (ամեն անդամ) բանակի կարիքների Համար, բացի դա, ւարւավոր էր յուրաքանչյուր ոչիարի Համար Հանձնել 200 դրամ յուղ, ինչւես նան կաչի, բուրդ: Գյուղացուց վերցնում էին ցորենի բերքի 10-20 ւոկոսը: Վճարվելիք մթերքների քանակը դնալով ավելանում էր: Հաղար անդամ իրավացի է

“Deutscher Hilfsbund für Christl. Liebeswerk im Orient”. Frankfurt am Mein, 1919, Februer, s. 2. Զաւէն Արք., Պաւրիարքական յուչերս, վաւերադրեր եւ վկայութիւններ, ԳաՀիրէ, 1947,

էջ 71:

ժամանակակիցներից մեկը՝ Հ. Տեր-Զաքարյանը, երբ դրում է՝ ււավորությունն այնւիսին է, որ կարծես ւեւությունը ձդւում էր վերացնել Հայերի սե÷ականությունը: Գյուղացին նան ւարւադրված էր իրենից Հավաքած մթերքներն ու իրերը ւեւական ւաՀեսւներ ւեղա÷ոիել: Երկուսուկես ամսում՝ ղորաՀավաքի սկղբից մինչն ւաւերաղմի մեջ Թուրքիայի մւնելը, ւարոնաՀայությունը «ւաւերաղմի կարիքներին» ւվեց 400.000 ÷ութ (64.000 ցենւներ) ցորեն, 15.900 ոչիար, 8.000 լիւր յուղ, 40.000 ոսկեղեն իր, Հաղարավոր ձի: Մեծ թվով եկեղեցիներ ու դւրոցներ վերածվեցին ղորանոցների ու ւաՀեսւների: Գյուղերը մեկուսացվեցին, դյուղից դուրս բռնված Հային ւանում էին բանւ կամ չալակավորների կայան: Սակայն նան իրողություն էր, որ Տարոնը չաւ Հաճաի Հրաժարվում էր թուրքական բանակին ղինվոր ւալուց, իսկ չալակավոր սասունցիները Հնար էին դւնում ճանաւարՀի ինչ-որ Հաւվածում ծլկելու: Տարոնի Հոդնոր առաջնորդ Ներսես եւս. Խարաիանյանր դրեց ւաւրիարքին, թե կառավարությունն է «ամեն կերւ անկարդութեան եւ չարիքներուն աղբիւրը եւ ւաւրուակ կը ÷նւռէ դաւառիս Հայերը աղէւներու ենթարկելու»: Որ դեռ 1914 թ. էր նաիաւաւրասւվում ւարոնաՀայության բնաջնջումը, վկայում է նան դերմանացի ականաւեսը. «1914-ի նոյեմբերին մենք իմացանք կուորածի նաիաւաւրասւման մասին: Մուչի մութեսարիֆը, որը էնվեր ÷աչայի անձնական բարեկամն էր (ոմանք Սերվեթին Համարում էին Թալեաթի անձնական բարեկամը), բոլորովին բացաՀայւ Հայւարարեց, որ թուրքերն առաջին Հարմար առիթի դեւքում ձեռնամուի կլինեն Հայերի կուորածին ն կոչնչացնեն այդ ամբողջ աղդությունը»1: Տարոնում ջարդերի նաիաւաւրասւության դլիավոր դործիքը Համիդիե դնդերն էին, իսկ դրա բովանդակությունը՝ 1. Օդւադործել ղորաՀավաքից իուսա÷ելու առանձին դեւքերը՝ Հայերին դաժանաւես ւաւժելու Համար, սւեղծել ւաւժիչ իմբեր, Հարձակումներ դործել Հայկական դյուղերի վրա՝ իուղարկել, կողոււել, բռնաբարել, ձերբակալել, նան ձեռնւաՀ չմնալ սւանություններից: 2. Հա÷չւակել Հայերի սննդամթերքը՝ իբր բանակի կարիքների Համար: 3. Պարւադիր անվճար աչիաւանքի լծել չղորակոչվածներին (ճանաւարՀներ մաքրել, քաղաքի ÷ողոցներն ավլել), նրանց Հարկադրել Հլու-Հնաղանդ կաւարելու իչիանությունների բոլոր Հանձնարարությունները: 4. Հավաքել բոլոր ձիերն ու քաչող ուժը, Հարկադրել այդւիսիք Հանձնելու նան այն Հայերին, որոնք քաչող ուժ չունեին: 5. Բռնադրավել բոլոր ւաք ու սառը ղենքերը, ինչւես նան իոչոր ու մանր եղջերավոր անասունները: 6. Հավաքել Հայերի ունեցած ՀացաՀաւիկը, յուղը, ÷ոիադրական միջոցները, անդամ... դուլւաները: 7. Հալածել Հայ մւավորականությանը, կրոնավորներին, դործիչներին, նրանց այնւիսի վիճակում ւաՀել, որ լռեն նույնիսկ ջարդերի դեւքում: 8. Հայերին՝ ւղամարդ, ծեր, կին, անչա÷աՀաս, ներդրավել բեռների ւեղա÷ոիման դործում:

8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 91

Ալմա ՑոՀանսոնը ւաւմում է, որ երբ ւաւերաղմն սկսվեց՝ թուրք սւաներն աղդարարեցին՝ Հայերից կվերցնեն այն ամենն, ինչ ւեւք է ւաւերաղմին ու բանակին: Դա վերածվեց կաւարյալ անիչիանության ն Հայերի ունեցվածքի կաւարյալ կողուոււի: Թալանվածի միայն «մեկ ւասներորդն էր ւաւերաղմի նւաւակի Համար, իսկ մնացածը չի կարելի կոչել այլ կերւ, քան մաքուր դողություն»1: Հարկ է նչել, որ Հայերի կողուոււի միջոց էր նան ղինվորական Հարկի վճարումը: Բաջ դիւենալով, որ ղորակոչվելու էին բոլորը, այնուամենայնիվ, ղինվորական Հարկ դանձվում էր, որն ամենածանր Հարկն էր՝ կաղմում էր ընւանիքի միջին եկամւի 1/3-ը2: Բնաջնջման միջոց դարձավ նան չալակով բեռների ւեղա÷ոիումը: Շալակավորը բեռը ւեղա÷ոիում էր 10 օրվա քայլքի Հեռավորության վրա: Նա ւեւք է անցներ ձորերով ու լեռներով, ՀաղթաՀարեր ձյան Հասւ չերւը, բեռներն առանձին դեւքերում, անդամ մինչն 60-70 կդ բեռ, կարողանար չալակած քարչ ւալ ուղեկցող ոսւիկանների ձիերի ընթացքի արադությամբ: Շալակաւարների քարավանը Տարոնից Հասնում էր մինչն Բյո÷րի քեոյ, Հասան-կալե: Հեւ մնացողն սւանում էր մւրակի, իսկ ճանաւարՀին ընկածները՝ ամեն ւեսակի Հարվածներ կամ նրանից իլում էին ամեն ինչ, այդ թվում նան Հադուսւը ն թողնում մեռնելու ընկած ւեղում: Եղել են դեւքեր, որ նմաններին դնդակաՀարել են: Բեռնակիր էին օդւադործում նան բանակ ղորակոչված Հայերի նչանակալից մասը: «1915 թ. մարւից սկսած,- դրում է Լե÷սիուսը,- Հայ ղինվորների մեծամասնությունից եւ վերցրեցին ղենքերը ն նրանց դործածեցին որւես բեռնակիրներ, կամ ճանաւարՀային չինարարության վրա աչիաւող Հաւուկ միավորումներում («աչիաւանքային դումարւակներում»): Հեւադայում նրանց դաղւնի, 80-100 անձից բաղկացած իմբերով Հեռացրեցին ն դնդակաՀարեցին, մաՀացու ծեծեցին ÷այւե մաՀակներով կամ այլ ձներով ոչնչացրեցին ղինվորների ն ոսւիկանների միջոցով...»3: ինչւես ւաւմում է Ալմա ՑոՀանսոնը, այդ ւաժանակիր աչիաւանքներից Հայերի քառորդ մասը միայն վերադարձավ: «Երբ ւաւերաղմն սկսվեց, բոլոր Հայերը, որոնք ղինվորական ծառայության ւարիք ունեին, ղինակոչվեցին... Նրանք, ովքեր մնացել էին ւեղում, օդւադործվեցին ռուսական ճակաւում թուրքական ղինվորներին մթերք մաւակարարելու Համար: Բանի որ այլնս կենդանիներ չէին մնացել, բեռներն անՀրաժեչւ էր ւեղա÷ոիել մարդկանց մեջքով (ամբողջ ւարածքում երկաթուղի չկար), Մուչի ն էրղրումի չրջաններում ձմեռը միչւ ավելի երկար է ն Հաճաի երկուսից երեք ամիս էր անՀրաժեչւ լինում մինչն Հասնեն նչանակված վայրը: Նրանք ո՛չ դրամ ունեին, ո՛չ էլ անՀրաժեչւ Հադուսւներ՝ այդւիսի ճանաւարՀորդության Համար:

Morgenthau H., Memoires Survis des Documents Inédits du Department d’ État. Flammaran, 1984,

p. 395. «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի»: Տե՛ս Օ. Սարդիսեանի «Տարօնի դոյամարւն ու եղեռնը», էջ 428-429: Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹‹ 17, 21, 27, 42:

Ովքեր ինչ-որ դրամ ունեին, ղինվորական ոսւիկաններն անմիջաւես իլեցին: Երբ որնէ մեկը Հոդնությունից ուժասւառ կանդ էր առնում, նրան այնքան էին ծեծում, մինչն ճիդ դործադրեր նորից ուքի կանդնելու ն ճանաւարՀը չարունակելու Համար, կամ էլ ուժասւառ ընկնում էր դեւնին ու մեռնում: կենդանի մնացածները վերցնում էին մաՀացածների Հադուսւները՝ որւեսղի մի քիչ ավելի լավ ւաչււանվեին ցրւից: Այդ ժամանակ թա÷առաչրջիկներին, որոնք աչիաւանք չէին կարողացել դւնել, ընդունեցին ոսւիկանության չարքերը: Եվ աՀա նրանք Հանկարծ ղդացին, որ անսաՀմանա÷ակ իչիանություն ունեն: Դրան Հաջորդեց դաժանություններով ու անմարդկային արարքներով լի մի երկար ւաւմություն»1: Աչիաւանքային ւարՀակը «ղօրաՀաւաքէն աւելի երեւոյթ մըն էր, բայց չաւերը կը կարծէին, թէ աւով ղինուորութենէն ւիւի աղաւին»2: «Հայ կիներ, աղջիկներ եւ 10 ւարեկան ւղաներէն սկսած մինչեւ ղինուորութեան ւարիքը,- վկայում է Ե. Տեր-Պարսամյանը,- յաւկացուեցան չալակով ÷ոիադրութեան»3: Շալակավորներին ուղեկցողները դաժանադույն մարդիկ էին. «Ու իարաղանը կը չաչէ, ու ւղան կ’իյնայ անկանդնելի, կինը կը վիժի ու կը մեռնի, ծերը կը ÷ռուի դեւին, իսկ ինկնողին բեռը իյնալիքները կը վերցնեն ու կ’անցնին, իբր թէ ոչինչ ւաւաՀած ըլլար»4: ՃանաւարՀին սւանում էին մի քանի, անդամ ւասնյակ չալակավորների, բայց ոչ միայն ւաւասիանաւվության չէին ենթարկվում, այլն Հաչվեւվություն չէին ւալիս: Ցուրաքանչյուր երթի ժամանակ չալակավորների 30 ւոկոսը մեռնում էր ծեծից, «դիակները ձդուած ճամբուն եղերքը», իսկ վերադարձողների 70 ւոկոսն՝ իսկույն անկողին էր ընկնում: Բաչող ուժի միայն 30 ւոկոսն էր Հեւ դալիս, 70 ւոկոսը մաՀանում էր ճանաւարՀին: «կառավարութիւնը,- դրում է Ե. Տեր-Պարսամյանը,- բացէիբաց ջարդ մը կ’ուղէր սւեղծել եւ ւաւճառներ կը ÷նւրէր, բայց Հայերը կը ղդուչանային»5: Առաջնորդարանը դրեթե ամեն օր, դրավոր, թե բանավոր, ժողովրդին ղդուչացնում էր՝ ւալ ամեն ինչ ն որնէ ընդդիմությունով ւաւրվակներ չսւեղծել: Ժողովրդին Համողելու, նրան Հնաղանդության մղելու նւաւակով Հոդնորականներ էին ուղարկվում դյուղերը: Հայերի անմռունչ ենթարկվածությունը ծնում էր արՀամարՀանք ու այլանդակ վերաբերմունք նրանց Հանդեւ: իլիասի աղդակից Դայիբը ւաւդարակով էր ւեղից ւեղ դնում, ն այն ւանում էին Հայերը, որոնց դործածում էին որւես քաչող ուժ: Սերվեթը Հայերի կողուոււի ն ղինվորադրության ւաւասիանաւու նչանակում էր Հայ դործիչների: Օրինակ, բանակի մաւակարարմամբ ղբաղվող

«Լօ Տօոէօ...», ք. 120-122. Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 720: Նույն ւեղում, էջ 721: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

Հանձնաժողովի նաիադաՀ նչանակված էր ՎաՀան Փա÷աղյանը (կոմս): Այդ Հանձնաժողովն էր Հավաքադրում չալակավորների ն կաղմակերւում բեռների ւեղա÷ոիությունը: Տարօրինակ է, որ կոմսը դա դրական երնույթ էր Համարում, քանի որ «այդ ինդիրներու մէջ կառավարութեան իսւութիւնները առերեւոյթ կը մեղմանային», բայց անմիջաւես ավելացնում է. «Մութեսարիֆի անուղղակի քաջալերութեամբ, աւելի լայն ծաւալ կը սւանային ւաւերաղմէ իուսա÷ող աչիրէթներու սիրադործութիւնները Հայ դիւղերուն մեջ»1: Բեռնակիրներից մեկը մանրամասը նկարադրել է չալակավորների 11-րդ քարավանի (1915 թ. ÷եւրվարի 9-ի) չարժը: Անձրնաիառն ձյուն էր ւեղում, սառը քամին Հասնում էր մինչն մարդու ոսկորները: Բարավանին ուղեկցելու Համար նչանակված էին երեք թուրք, երկու Հայ: Բարավանի բեռները դասավորված էին Հրաւարակում: Այնւեղ էր նան Սերվեթը: Բացվում են ղորանոցի դռները ն դրանց «դիճացած, մղլուած ու աւականած սենյակներուն եւ նկուղներուն մէջէն մաս առ մաս դուրս կը բերուին մարդ-բեռնակիրները, դունաւ, ւաւռած չորերով, կարկւնուած ւրեիներով ւաւանիներու, չա÷աՀասներու եւ ծերերու ամբոի մը, աւելի սւրուկներու ւարանցուկ մը, քան կենդանի մարդերու ղանդուած մը»: Ամենքին մեկական Հաց են ւալիս ն ուղարկում նրանց սւասող բեռան մու: «էֆենւի՛, ուքերուդ մեռնիմ», աղերսելով յառաջ կու դայ դունաւ, ւկարութէնէն մէկ կողմին թեքուած 50-ի մօւ դժբաիւ մը: «Ուքդ ւադնեմ, էֆենւի՛, Ասւուած ալ դիւէ Հիւանդ եմ, ութ օր չկայ, որ վերադարձեր եմ Հասան Գալէէն...»: Հսկող Հանձնաժողովի նաիադաՀ Բադրիանը «ղայրոյթի նչան մը կ’ընէ ն առանց Հաց իսկ ւալու, կը Հրէ դէւի չալակները: Եւ այսւէս իրարու եւեւէն կ’առաջնորդուին ւաւանիներ, ծերեր, չա÷աՀասներ, մէկը մէկէն ւժդոյն, մէկը մէկէն յուսաՀաւ, մէկը մէկէն Հոդեիռով»: Բարավանի Հրամանաւար Մուսւաֆան դիմեց Սերվեթին. «...Ասոնց (մինչեւ Հասան կալէ) առանց բեռի իսկ ւանիլ Հնարաւոր չէ»: Շարժվում են: Սուլուի դյուղի մերձակայքում քարավանը կանդ է առնում Հանդսւի Համար: Նրա «երկար ծայրերը իրարմէ Հեռու ւարածութեան վրայ թեք ընկած, կողք-կողքի կ’իյնան թուլացած: 2-3 րուէ վերջ նոյն չարչարանքով ու ÷ոիադարձ օդնութեամբ ուքի կ’ելլէ ու կը չարունակէ իր անիծաւարւ ճանաւարՀը»: Ծանր չնչառության, ողբի, Հառաչանքի ձայների ՀամաՀավաք աղմուկն էր ուղեկցում քարավանին: Աւա լսվում էին ձայներ. «Աղա՛, Հոս երկու Հոդի մնացին»: Վրա են Հասնում ղայրացած ոսւիկանները: Բարավանի Համար ճանաւարՀին ո՛չ դիչերելու ւեղ էր ւաւրասւված ն ո՛չ էլ սնունդ: Շալակավորները դիչերում էին իրար վրա թա÷ված: Երկրորդ օրը 15 Հոդի ւեղից բարձրանալ չկարողացան: Մինչն Խնուս Հասնելը քարավանը ճանաւարՀին թողեց 100 չալակավոր: Խնուսում քարավանին չունչ առնելու Հնարավորություն չւվեցին: Բիչ անց, «յոդնութենէն քուրջի կւորի վերածուած, ջրաթաթաի կարաւանը ...

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 724-725:

անկարող ուքի կանդնելու՝ կեանքէ ալ ձեռք քաչած դրութեամբ ու կիսաքանդ վիճակով վար թա÷ուեցաւ ձիւնի ու ջուրի մէջ»: Բիչ անց չալակավորների այդ կիսակենդան ղանդվածը կենդանացավ, դեն նեւեց բեռներն ու սկսեց ցաք ու ցրիվ ÷աիչել: Շալակավորների 1/3-ն անՀեւացավ: Մյուսներին անմիջաւես ուի Հանեցին ն լրացուցիչ ոսւիկանական ուժերի ուղեկցությամբ, առանց Հացի կւոր իսկ ւալու, առաջ քչեցին: 1500 չալակավորից ւեղ Հասավ 523-ը1: Այդ ժամանակաՀաւվածում Հայերի Հանդեւ թուրքական իչիանությունների կիրառած դրեթե բոլոր միջոցառումները, բացի ւնւեսական այլնայլ ինդիրներ լուծելը, Հեւաւնդում էին նան բնաջնջման նւաւակ: Այդւիսին էին ամելե թաբուրները, այդւիսին էր նան չալակով բեռնա÷ոիադրումը: Գործողությունների այդ երկսայր բնույթն առկա էր ամենուրեք: Պաւմում է Ց. Լե÷սիուսը. «Պաւերաղմի սկղբից նեթ Հայկական դյուղերն ու քաղաքները լցվեցին թուրքական ու քրդական Հրոսակաիմբերով, որոնք բանակ էին վերցվել որւես ժանդարմներ: Նրանք իուղարկելու ւաւրվակով ղբաղվում էին ավաղակությամբ ու կողուոււով: Հայերից իլվեցին ձմեռվա Համար ւնւեսված ողջ ւաչարը, վաի կար, որ դարնանը սովի կմաւնվեն: Բիթլիսի նաՀանդաւեւը Մուսւաֆա Աբդուլիալիկ ÷աչան էր՝ ներքին դործերի նաիարար Թալեաթ բեյի ÷եսան: Նա քաղաքի ն չրջակա դյուղերի 20-ից մինչն 45 ւարեկան բոլոր Հայ ւղամարդկանց ղինծառայության էր ղորակոչել (այսինքն՝ ճանաւարՀաչինարարական աչիաւանքների ն բեռնակրության): Հայերի եկեղեցիներն ու ւները դաւարկվում էին՝ թուրք ղինվորականներին այնւեղ ւեղավորելու նւաւակով: ԶիՀադ Հայւարարելուց Հեւո մոլլաները, չեյիերն ու ՀանրաՀայւ ավաղակները ղբաղվում էին ՀրաՀրիչ դործունեությամբ: ՄաՀմեդականները ղինվեցին, իսկ մղկիթներում մոլլաները քրիսւոնյաների դեմ աւելություն էին քարողում: Բիթլիսի թուրքերը քրդերից Հրոսակաիմբեր կաղմեցին, ւաչարեցին Ուրդա÷ դյուղը: 300 Հոդուց բաղկացած մեկ այլ Հրոսակաիումբ, Խումաջի Ֆարսոյի (վաւաՀամբավ չեյի Զալալէդդինի Հեւնորդի) ն էմիր ՄեՀմեդի առաջնորդությամբ, Հարձակվեց Գյարդարի չրջանի Հայկական ւասը դյուղերի վրա, կողոււեց ու կրակի մաւնեց դրանք... Բացի բանակ ղորակոչված Հայերից, ամեն ւարիքի ւարբեր թվով Հայեր բռնի քչվում էին ճանաւարՀաչինարարական աչիաւանքներ կաւարելու ն բեռնակրության՝ ողջ ձմեռը մինչն 35 կդ ծանրության բեռներ ÷ոիադրելու կովկասյան ճակաւ: Վաւ սնվելու ն քրդական Հարձակումներից անւաչււան լինելու Հեւնանքով նրանց կեսը կուորվում էր ճանաւարՀին, Հաճաի միայն 1/4-ն էր վերադառնում: Սարիղամիչի ն ԱրդաՀանի ճակաւամարւերից Հեւո, երբ թուրքական բանակը մնաց անօթնան, ձյունի ու սառույցի վրա, չաւ ղինվորներ դասալքեցին: Բայց Հինդ քուրդ դասալիքին ընկնում էր միայն մեկ Հայ դասալիք:

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 731-743:

Ոմանք վերադարձան իրենց ւները, ն ժանդարմները դասալիքների ցուցակներն առած դյուղից դյուղ էին անցնում՝ ւաՀանջելով Հանձնել նրանց: Միաժամանակ իուղարկություններ էին կաւարում ղենք դւնելու Համար: Եթե դասալիքին չէին դւնում, այրում էին նրա ւունը, բռնադրավում արւերը: Ժանդարմների չուրջկալները երբեմն վերածվում էին ընդՀարումների»1: իչիանությունները Տարոնում վերածնեցին քրդական ավաղակաիմբերին: ՍաՀմանադրության չրջանում բանւ նեւված, թաքնված, արւասաՀման ÷աիած քուրդ ցեղաւեւները Հրաւարակ իջան: Մուսա բեկը, Ղասըմ բեկը ն մյուս ւիրաՀռչակ ավաղակները նորից «դործի անցան»: Նրանք Հսկայական նյութական Հնարավորությունների ւեր էին ն ունեին մեծաթիվ ռաղմական ուժեր: Մուսայի ւրամադրության ւակ կար 20.000 ղինյալ: Նրանք նորից ւաւիժ դարձան Հայերի դլիին: Բանը միայն այն չէր, որ Հայը կրկին ւարւադրվեց անվերաւաՀ ենթարկվելու քուրդ ավաղակաւեւների, ն ոչ միայն նրանց, այլն անդամ մաՀմեդական սինլքորի, քմաՀաճույքներին, ծառայել, քնելու ւեղ ւալ, կերակրել նրանց ու նրանց ձիերին, այլն քրդերը ւարղաւես Հանձնարարություն էին սւացել բռնություններ դործադրելու Հայերի Հանդեւ, նրանց կողոււելու, առնանդելու, սւանելու: Վերականդնվեցին Համիդիե դնդերը իրենց Հին անուններով ու Հին արւոնություններով: «...Մինչ Հայութեան մէջ կը վերցուէին 20-60 ւարեկան արուները ղինուոր եւ բեռնակիր անուան ւակ, կը ւարւուէին ւուներն ու դիւղերը, միւս կողմէ, անձեռնմիելի կը մնար կարդ մը վայրերու քրւութիւնը ... Հայ աղդաբնակչութիւնը ամբողջովին ծառայութեան կը կանչուէր, անդին քրւութիւնը կը մնար իր վայրերուն մէջ...»2: Պեւությունը քրդերին վիթիարի քանակությամբ ղենք ու ռաղմամթերք էր ւրամադրում իբր մարւական ուժեր ձնավորելու՝ ւաւերաղմին մասնակցելու Համար: Բրդերն այդ ամենը Հաճույքով սւանում էին, բայց չկամությամբ էին ռաղմաճակաւ մեկնում: 10.000 մարդու Համար սւառաղինություն էին սւանում, բայց ռաղմաճակաւ ուղարկում 500 Հոդի: իչիանություններն աչք էին ÷ակում դրա վրա: Մինչդեռ նույն այդ իչիանությունները Հայերից ւաՀանջում էին իրենց ունեցած ղենքերով կամավորական իմբեր կաղմակերւել: Հայերին մաՀվան սւառնալիքով ղորակոչում էին բանակ, դարձնում չալակավոր, իսկ քրդերից Հաւուկենւ մարդ էր ղորակոչվում: Նրանք չալակավոր դառնալուց ընդՀանրաւես աղաւված էին: Ընթանում էր Հայերին վարկաբեկելու, նրանց դեմ մաՀմեդականներին դրդռելու եռանդուն դործընթաց: Եվ դա ջարդերի Հեղինակներին Հաջողվում էր: Զեթեաւեւ ՄաՀմուդը Հայւարարեց. «Այս անիծեալ աղդը (Հայ) մեղ ՀարսւաՀարեց, կողոււեց: Ես բաւական ժամանակ Մչոյ կողմերում աւրել եմ. մեր աչիաւանքի արդիւնքը նրանք էին վայելում: իբր վաճառական են. մեր ցորենը դնում են չաւ չնչին դնով, իսկ աւրանքները մեղ վաճառում են թանկ դնով: Բարեբաիւաբար, կառավարութիւնը Հասկացաւ եւ այդ անիծեալ աղդը իւամի դաւաւարւեց: կարող եմ ւարծենալ եւ արար աչիարՀը կը

Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹‹ 17, 21, 27, 43: Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 729:

վկայի, որ կառավարութեանը չաւ եմ օդնել ու Հաւաւարմութեամբ կաւարել նրա Հրամանները: Հւարւ եմ ասելու, որ 4000-5000 կեավուրի այս ձեռքովս եմ սւանել, 8000-ից աւելի կեավուրի իմ ջանքերով եւ իմ Հեծեալներով ենք այն աչիարՀը ուղարկել...»1: 1915 թ. Հունվարին թուրքերն ու քրդերն անցան Հայկական բնակավայրերի բացարձակ կողուոււի: Վիլայեթի չաւ դյուղեր ÷եւրվարի 5-ի դրությամբ լրիվ կողոււված էին ու ՀրդեՀված: Փեւրվարի 23-ին Դիլման մւած ռուսական դորքերն ու Հայ կամավորները ւեսան կացնաՀարված ու դլիաւված Հայերի Հարյուրավոր դիակներ: Մինչ այղ Հայերը ղոՀ չէին ւվել, որովՀեւն նրանք ու ասորիները թաքնվել էին ւարսիկների ւներում: Փեւրվարի 14-ին թուրք ղինվորներն ու քրդերը թաքնվածներին դուրս Հանեցին ն իոչւանդելով սւանեցին: Անդրանիկը այդ աՀավոր ոճրադործության մասին մարւի 10-ին դրում է ռուսական Հրամանաւարությանը. «Թե ինչ է կաւարվել այդ չրջանում, Հնարավոր չէ նկարադրել ո՛չ դրչով, ո՛չ էլ լեղվով: Պաւկերացնելու Համար՝ ւեւք է ւեսնել»:

Տարոնն ու, մասնավորաւես, Սասունը, չնայած ինչ-որ դիմադրություն ցույց ւվեցին թուրքական ջարդարարությանը, բայց ո՛չ վճռական, ո՛չ կաղմակերւված ն ո՛չ նւաւակասլաց: ինչո՞ւ: Մինչն օրս էլ սասունցին չի կարողանում ւաւասիանել մի Հարցի՝ ինչո՞վ բացաւրել, որ 1891-94 թվերին, 1904 թ. սուլթանը Սասունի աղդաբնակչությանը ոչնչացնելու Համար մեծաթիվ ռաղմական ուժեր ուղարկեց, բայց, չնայած Հայերի ւված մեծաթիվ ղոՀերին (առաջին դեւքում՝ 10 Հաղար, իսկ երկրորդում՝ 8 Հաղար), ԼեռնաչիարՀը դիմակայեց, նրա Հայ բնակչության ճնչող մեծամասնությունը մնաց կառչած Սասնո լեռներին, իսկ 1915 թ. Համեմաւաբար ոչ մեծաթիվ ուժերով, առավելաւես քրդերի միջոցով, Հնարավոր եղավ ոչնչացնել թե՛ Տարոնի ն թե՛ Սասունի Հայ բնակչությանը: Զէ՞ որ Թուրքիան ւաւերաղմի մեջ էր, երեք ռաղմաճակաւներով կռվում էր Անւանւի դեմ ն նրա ռաղմական ուժերն ամբողջությամբ ենթարկված էին ւաւերաղմի ւաՀանջներին: Այս Հարցը նոր չէ: Ամեն անդամ, երբ որնէ մեկը ÷որձել է դրա իսկական ւաւճառները բացաՀայւել, աղդադավի ւիւակին է արժանացել: 1915 թ. Սասունի Հայ Համայնքի ղեկավարը Ռ. Տեր-Մինասյանն էր, իսկ Տարոնինը՝ Վ. Փա÷աղյանը (կոմսը): Արդեն 1914 թ. վերջերից ակնՀայւ դարձավ, որ թուրքերը Հայ աղդաբնակչությանը ջարդելու են: Հայերը ելք էին որոնում: ի վերջո որոչվեց, քանի որ Տարոնը, այդ թվում նան Մուչ քաղաքը, իրենց աչիարՀադրական դիրքով թուրքերին լուրջ դիմադրություն ցույց ւալ չէին կարող, Տա-

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 540:

րոնի ղինված ուժերը բարձրացնել Սասուն ն թչնամու դեմ կռիվներ մղել այնւեղ: Այս ւլանի դեմ վճռականաւես Հանդես եկավ կուոյան Հակոբը, սակայն նա չկարողացավ էական աղդեցություն դործել ն Մուչի կռվող ուժի Հիմնական մասը բարձրացավ Սասուն: Հակոբը չընկճվեց ն ÷ոքրաթիվ ուժերով կաղմակերւեց Մուչի ւաչււանությունն ու թչնամուն Հարկադրեց օրեր կորցնել քաղաքի Հայկական թաղերը ներիուժելու ն բնակչությանը բնաջնջելու Համար: Այդ նույն ժամանակ Սասունում կենւրոնացվեցին ղդալի թվով ղինված ուժեր: Սակայն այդւես էլ չՀաջողվեց նրանց միավորել մեկ ընդՀանուր Հրամանաւարության ներքո: Ձնականորեն, այդ ուժերի ընղՀանուր ղեկավարը Ռ. Տեր-Մինասյանն էր, իսկ դործնականում առաջացան երկու ռաղմաճակաւներ իրենց ինքնավար Հրամանաւարներով: Բանի դեռ թուրքերն ղբաղված էին Մուչ քաղաքով, սասունցիները կարողանում էին Հեւ մղել Հարավից եկող թուրք-քրդական ուժերին, իսկ երբ Մուչն ընկավ ն թուրքական բանակը կուրւիկն անցնելով չարժվեց Սասունի վրա, ԼեռնաչիարՀը Հայւնվեց աքցանի մեջ, ինչը մեկ անդամ նս աւացուցեց, որ Սասունի ւաչււանության դլիավոր Հենարանը Մուչն է ն որի անւաչււան թողնելը ճակաւադրական սիալ էր: Մեծ եղեռնում ւարոնաՀայության ողբերդության արմաւները ւեւք է ÷նւրել Հայության այդ Հաւվածի՝ ոչ միայն երիւթուրքական, այլն, ամբողջությամբ վերցրած, թուրքական քաղաքականության դեմ ընդվղումների ւաւմության մեջ, որոնք ձդվում են մինչն 17-րդ դարի վերջերը: Տարոնն ու Զեյթունը ավանդաբար Հանդիսացել են Հայ աղաւադրական ւայքարի կենւրոնները: իրականությունն այն է, որ Սասունն ի սկղբանե որնէ օւար նվաճողի չի ենթարկվել: Նա կռվել է ւարսկական նվաճողների դեմ, Տարոնը Հանդիսացավ Ավարայրի Հերոսամարւի ողնաչարը, Արածանին դարձավ Հայասւանում քրիսւոնեության ընդունման անդրանիկ ու դլիավոր մկրւաւաչւը, որւեսղի Հայը ղրադաչւականություն չընդուներ ու չւարսկանար: Մեսրու Մաչւոցը Տարոնից սկսեց իր դրական-լուսավորչական դործունեությունը, ինչի ուղղակի արդյունքը Հանդիսացավ 5-րդ դարի մչակութային թռիչքը, որի օրրանը նույնւես Տարոնն էր: Հեւո եկան արաբները ն բարձրացավ Խութեցի Հովնանը: Տեղի ունեցավ աղդային ոդու անօրինակ ւոռթկում՝ ծնվեց «Սասունցի Դավիթ» էւոսը: Դրանից Հեւո իրարու Հաջորդեցին Հայասւանով անցնող թուրք-մոնղոլական Հորդաները, բայց Սասունը մնաց անկաի: Նա չաւ առումներով անկաի էր նան Օսմանյան կայսրության ժամանակաչրջանում: Եվ ոչ միայն անկաի էր, այլն թուրքական ւիրաւեւության դեմ Հայ ժողովրդի աղաւադրական ւայքարի նաիաձեռնողն ու կաղմակերւիչը: 18-րդ դարում Հայկական չարժումների Համար սկսվեց մի նոր չրջան, որի Հիմնադիրը Հովնան Վարդաւեւն էր: Այն ձնավորեց ժողովրդի ւաւվի, կյանքի ն ունեցվածքի ւաչււանության Համար ւայքարողների Համասւեղություն՝ Հակոբ Սարկավադ, Հրայր Դժոիք, Գ. Ալթայաճյան, Ն. Խարաիանյան, Վարդան Վարդաւեւ, Հ. կուոյան, Արաբո, Աղբյուր Սերոբ, Անդրանիկ, Գնորդ, Սւաղանցի Մակար, իսրո (կորյուն), Փեթարա Մանուկ ն չաւ ու չաւ ուրիչներ...

Հերոսաւաւումների չղթայի անդրանիկ օղակը Հովնան Վարդաւեւն էր: Նա Տարոնի Գիբնե դյուղից էր, 1749 թվից՝ Ս. կարաւեւի վանքի վանաՀայր: Միքայել վրդ. Զամչյանի վկայությամբ՝ 1763 թ. Հակոբ կաթողիկոսի մաՀից Հեւո Հովնանի թեկնածությունը նույնւես դրված էր կաթողիկոսության Համար, սակայն կաթողիկոս ընւրվեց Սիմեոն վրդ Երնանցին: Հավանաբար նան այդ Հանդամանքը դեր իաղաց երկու դործիչների միջն եղած, եթե ոչ թչնամական, աւա լարված Հարաբերությունների Համար: Գործը Հասավ նրան, որ կաթողիկոսը Հովնանին բանադրեց, դւնելով, որ նա թչնամաբար էր ւրամադրված Մայր Աթոռին ն «վնասակար» դործերով էր ղբաղվում: Բանադրանքի թուղթը ւարունակում էր 10 մեղադրանք: Դրանցից աոաջինը կաթոլիկների Հանդեւ Հանդուրժողականությունն էր: Եվ իսկաւես, Հովնանը կաթոլիկ Հայերին չէր Հեւաւնդում, նույնիսկ թույլ էր ւալիս, որ աղոթեին լուսավորչականների Հեւ: Հովնանին Հասկանալ կարելի էր. նա Համաղդային աւսւամբություն էր նաիաւաւրասւում ն դեմ էր դավանաբանական ւաւճառներով Հայ Հասարակության ւառակւմանը: Մյուս մեղադրանքն էր՝ Հովնանն արդելել էր էջմիածնի նվիրակի մոււքը իր թեմը ն դործել էր նան իր թեմից դուրս, նամակներ Հասցեադրել ողջ Հայությանը, որ նա իր դործակալներն ուներ Հայասւանի իոչոր կենւրոններում: Նրա ւրամադրության ւակ կային վարձկան քրդեր: Բնականաբար այս ամենը միջոցներ էին ւաՀանջում ն Հովնանն այդ նւաւակով օդւադործում էր եկեղեցական Հասւաւությունների եկամոււները: Նա նան մեղադրվում էր, որ ոչ թե Ասւծուն էր աւավինում, այլ «մարդուն»: Սիմոն կաթողիկոսի «Ցիչաւակարանում» նչվում է, որ Հովնանը մեծ դումարներ էր ւվել Տարոնի քուրդ ւիրակալ Ալաէդդին բեկին, որւեսղի ուժեղացնի բարեկամական Հարաբերությունները քրդերի Հեւ: Այդ դումարներով Ալաէդդինի Համար սուլթանական ֆերմաններ էր սւացել, որոնք թույլաւրում էին բերդ կառուցել (կառուցման ծաիսերն էլ Հովնանն էր Հոդացել): Վանքի սւասքները Հալում էր, դրամ կւրում ու ւալիս Ալաէդդինի որդի Մաքսուդին, որովՀեւն նա Հաճաի էր աւսւամբում Բարձր Դռան դեմ: Դա նկաւի ունենալով էր Հովնանը Հովսե÷ էմինին դրում, թե Հայկական աւսւամբությանը կմիանան նան քրդերը: Հովնանի բանադրությունը ՀամընդՀանուր դժդոՀություն առաջացրեց, որովՀեւն մեծ Հեղինակություն էր ամբողջ Հայասւանում: Նրա ւաչււանությամբ Հանդես եկան նար քրդերը: Մաքսուդն այդ կաւակցությամբ բողոքի նամակ դրեց Վանի վալի իՀսան աղային, իսկ վերջինս բողոքադիր ուղարկեց կաթողիկոսին: Բողոքներն այնւիսի թա÷ ու ծավալներ ընդունեցին, որ կաթողիկոսը Հարկադրված եղավ վերացնել բանադրանքը: Երբ Հովսե÷ էմինը Մոսկվայում էր, նրա Հեւ բանակցությունների մեջ էր Հովնանի ներկայացուցիչ Սուքիաս վարդաւեւը, որը էմինին Հավասւիացնում էր, թե Տարոնի Հոդնորականությունը Հավանություն էր ւալիս նրա ծրադրին: Երբ էմինը եկավ Թիֆլիս, չւաւեց կաւ Հասւաւել Հովնանի Հեւ, որին նա Համարում էր «իր միակ բարեկամը» Հայ Հոդնորականների չրջանում: Նրանց միջն սկսվում է աչիույժ նամակադրություն: ՎանաՀայրը էմինին Հրավիրում է դրավելու Արնմւյան Հայասւանը, եթե կարողանա ձեռք բերել Վրասւանի

Հերակլի թադավորի աջակցությունը: Հովնանը եռանդուն դործունեություն է ծավալում Օսմանյան կայսրության Հայկական ն Հայաբնակ չրջաններում, իր դործակալների միջոցով ւարածում ՀամաՀայկական աւսւամբության դաղա÷արը: Նա էմինին ուղարկում է 600 ոսկի, նան իոսւանում վեց օրվա մեջ նրա ւրամադրության ւակ դնել 40.000 մարդ: Հայերի աւսւամբությանը մասնակցելու ւաւրասւակամություն Հայւնեցին նան ասորիներն ու քրդերը: Հովնանը դւնում էր, որ աւսւամբությունը Հաջողությամբ կւսակվի, որովՀեւն Թուրքիան թուլացել էր, նրա քաղաքները ւաչււանված չէին: Թուրքերի որոչ չրջաններում նույնիսկ այն մւայնությունն էր ւարածում դւնում, որ իրենց իչիանության վաիճանը Հասել էր: Ըսւ Հովնանի, եթե Հերակլի թադավորը Հրաժարվեր աջակցել աւսւամբությանը, Հայերը ւեւք է Հույսը դնեին սե÷ական ուժերի վրա ն էմինին առաջարկում էր դառնալ Հայրենիքի աղաւադրության ւայքարի ղեկավար: Հովնանի եռանդուն աջակցությամբ Մաքսուդը 1766 թ. բարձրացրեց նոր աւսւամբություն, որը դաժանորեն ճնչվեց: Սկսվեց Հալածանքը նան Հովնանի դեմ: Նա Հարկադրված էր թաքնվել, ծււված ւեղից ւեղ անցնել: Հովնանի դեմ դուրս եկավ նան Ս. կարաւեւի վանքի միաբանության ղդալի մասը: Պաւրիարք Գրիդոր արք. Բասմաջյանը Հովնանից ւաՀանջում է դնալ կ. Պոլիս: Այդ իրադարձությունների ժամանակ ÷ոիվում է Սիմեոն կաթողիկոսի վերաբերմունքը, նա Հանդես է դալիս Հովնանին Հալածող ուժերի դեմ: Հովնանը մեկնում է կ. Պոլիս, որւեղ կարճ ժամանակում մեծ աղդեցություն է ձեռք բերում Հայ Հոդնոր ն աչիարՀիկ չրջաններում: Ռուս-թուրքական ւաւերաղմն անՀնար էր դարձնում Հայասւանից Հեռու դւնվելը ն 1769-ին Հովնանը Ս. կարաւեւի վանք է վերադառնում: Բայց բանսարկությունները չեն դադարում ն արդեն 1770-ին նա նորից կ. Պոլսում էր: էմինի Հուչադրություններում նչվում է, որ Հովնանը ձեռք էր բերել 8000 Հրացան՝ Հայերին բաժանելու Համար1: Հովնանի ձնավորած չարժումը նրա մաՀով չավարւվեց: 19-րդ դարասկղբին այդ չարժման ջաւադով ու ղեկավար դարձավ Հակոբ Սարկավադը, իսկ աւա նան Հայդուկային Համասւեղությունը՝ Արաբո, Աղբյուր Սերոբ, Վարդան Վարդաւեւ, Անդրանիկ, Հրայր Դժոիք, Գնորդ, Սւաղանաց Մակար, Փեթարա Մանուկ ն ուրիչներ: 1885-1907 թվականները Հանդիսացան Հայ աղաւադրական չարժման Հայդուկային կռիվների չրջանը: Սուլուիի (1907 թ. մայիսի 28) կռվում Գնորդի սւանվելը նչանավորեց այդ չարժման վերջին ÷այլաւակումն ու ողբերդական ավարւը: Դեռ ՍաՀմանադրությունը Հռչակելուց առաջ, Դաչնակցության ւարւադրանքով, Հայդուկների Հիմնական մասը Հեռացավ Սասունից, անցավ Դիարբեքիր ն Խնուս: Նրանցից չաւերը բանւ ընկան: ՍաՀմանադրության Հռչակումից Հեւո Հայդուկները լեռներից իջան, դուրս եկան բանւերից: Սկսվել էր Հայ-թուրքական «եղբայրացման» չրջանը, ն Ռ. Տեր-Մինաս-

«Տարօնի արծիւ», 1952 թ., ‹ 32, էջ 58-71:

յանցը Հայդուկներից ւաՀանջեց ընդառաջ դնալ այդ «եղբայրացմանը»: Հայդուկները ենթարկվեցին «ւարոնի» Հրամանին, անցան իաղաղ ւնւեսական դործունեության, բայց ղենքերը չՀանձնեցին, որովՀեւն Հայ-թուրքական բարեկամությանը չէին Հավաւում: իսկ չաւերը՝ Փեթարա Մանուկ, Մորուք կարո, Սասունցի Մուչեղ, կորյուն ն ուրիչներ, մնացին Հայդուկ: Նրանք, կւրվելով Ռուբենից, Համադործակցեցին սկղբում Ս. Զավարյանի, իսկ աւա Զավրինի Հեւ: Շոււով ձնավորվեց Հայդուկային նոր «ընւանիք», որի դործունեությունը ղեկավարում էին կորյունն ու մչեցի Միջոն: Շարունակեց ակնՀայւ մնալ մի իրողություն, որ, եթե թուրքերի ն Հայերի չաՀերը Հակունյա էին, նրանց միջն կային Հիմնարար Հակասություններ, աւա քրդերի Հեւ, չնայած նման Հակասություններ չկային, բայց աւրելակերւի, ղարդացման մակարդակների ւարբերությունը երկու ժողովուրդների միջն այնւիսի թչնամություն էր ձնավորել, որն ավելի մեղմ չէր, քան Հայ-թուրքական առճակաւումը: Ժամանակն այդ Հարաբերությունների մեջ էական ÷ո÷ոիություն չմւցրեց, ընդՀակառակը երկու ժողովուրդների թչնամությունը դարձրեց ավանդական: 19-րդ դարասկղբին անդլիացի ճանաւարՀորդ Զորջ Ֆաուլթոնը «1հոօօ 7օaոտ iո Քօոտia» երկՀաւոր դրքում (Լոնդոն, 1841) նկարադրում է իր ուղնորությունը Պարսկասւանից Տարոն, որի ընթացքում նա ականաւես էր եղել իրավիճակների ու դեւքերի, որոնք բացաՀայւում էին Հայ-քրդական Հարաբերությունների մի չարք կողմերը: Պարսիկների ն քրդերի Հեւամնացությունից Հեւո նա Հայւնվում է Բերկրիում. «...Տարբերությունները չաւ էին... ավելի բերրի, քան նաիորդ օրերի երկրները: Հանդիւեցինք Հայերի իմբերի, դոմեչները ՀացաՀաւիկ էին ւանում Բայաղեւի մուակայքում դւնվող թուրքական բանակը ւարենավորելու, իսկ մի մեծ իումբ բաղկացած էր դաղթող դյուղից, որին ւեսնել էր ւեւք Հասկանալու Համար, թե դա ինչ էր: Փոքր երեիաները կողովների մեջ էին դրված դոմեչների վրա: Այծեր ու ամաններ, Հորթեր ու դորդեր... կանանց ծվեն-ծվեն Հադուսւ, նրանք քիթ-օղերով, աւարանջաններով ն ւչրանքի ÷որձերով կաղմում էին աներնակայելի ւաւկեր: Դրանից առաջ մենք անցել էինք վայրենի ւեսքով քրդերի բանակաւեղիներով, իեղճուկրակ սն վրանների կողքով: Նրանց արւաքինը նման էր ասորական չրջանի բնակչությանը... ւառաւում էին ւարա÷ոիիկ Հիվանդություններից ... Անցանք ժամանակին չաւ լավ կառուցված Հայկական կամուրջով: Դա ավերված էր: Նկաւեցի, որ բանալի քարերը քանդակված էին իաչերով... դիւեցի ավերակները, որոնք կրում էին քրիսւոնեական կրոնի բաղմաթիվ նչաններ... Բրդական մի իումբ անցավ մեր բանակաւեղիի մուով, ւարւված վերադառնում էր Բայաղեւից... Սա ճանաւարՀի ամենավւանդավոր Հաւվածն էր... ՆաՀանջող ղորքերից Հնարավոր էր ամեն ինչ սւասել, մանավանդ սրանցից, որոնց սովորությունն էր ոչ միայն իրենց ճանաւարՀի վրա եղած ճանաւարՀորդներին ու դյուղերը թալանելը, այլն միմյանց կողոււելը, երբ սե÷ական ավաղակաւենչության Համար այլնս ուրիչ սնունդ չկար... Ավերն ու կործանումը մաւնում էին թուրքական բանակի Հեւքերը ն բնաջնջում էր

սւասվում բոլոր նրանց, ովքեր Հանդիւեին նաՀանջողներին»: Արճեչի բերդ՝ «արւաքինից ւաւկառելի մի քաղաք»1: Մանաղկերւում դնացի աղայի նսւավայրը: «Շոււով մեծ Հեւաքրքրությամբ ինձ նայող ամբոի Հավաքվեց ... Սովորականից ավելի մւերմաբար ուքերիցս, ձիուս թամբից քաչելով կարծես ուղում էին ասել. «Մեր ձեռքում ես»: Բերդի դիվանաւանը 60-ից ավելի քրդեր՝ ծերակոււականներ, դեւնին նսւած ծիում էին: Նրանք քրդական ւարբեր ւարաղներ էին կրում, քրջերով ղարդարված: ինձ ռուս լրւեսի ւեղ էին ընդունում, սակայն ի վերջո մեղ դիչերելու ւեղ ւվեցին «Հին դորդի վրա, որ սարսա÷ելի կեղւու էր»: Հանկարծ երկու աՀարկու դեմքով ղինված մարդիկ ներս մւան, իսկ երրորդի ձեռքին կացին կար: Նրանք մուեցան ու մուս կանդնեցին, կարծես նրանց բանւարկյալն էինք: Երբեք չեմ մոռանա նրանց բարբարոս ժւիւները... Վրաս նայում էին արՀամարՀական ձնով՝ կռթնած Հրացաններին... Գւնվում էի մի ցեղի միջավայրում, որը լրիվ բարբարոս էր... Նրանց ոչ այնքան Հուղում էր իմ «ռուսական լրւես», որքան «անՀավաւ» լինելը, ինչը բավարար ւաւճառ էր արդարացնելու առանց դաւի ու դաւասւանի սւանելը: Տեղի աղան մւադրվել էր մեղ Հեւ դնացող քարավանը կողոււել ն լուր էր ուղարկել Հարնան ցեղաւեւին այդ դործում իրեն օդնելու: Աղաւ արձակելու Համար իոչոր կաչառք աոաջարկեցինք: Աղան մերժեց: «ինչո՞ւ չորս կամ Հինդ քսակ առնեմ, երբ կարող եմ ամբողջին ւիրանալ»: Սկսվեց Հրաձդություն, քրդերն իրար վրա էին կրակում ն կողոււիչներն իրենք էին կողոււվում: Բարավանը չրջաւաւեց «ղինված մարդկանց մի մեծ իումբ: Այնւիսի իրարանցում էր, որ անՀնար է նկարադրել», ինձ էլ բռնեցին ու Հրացանի կոթով այնւես էին Հրում, որ քիչ էր մնում ձիուց ընկնեի: «Նաի դողացան աւրճանակներս, աւա մեղ ւարան բերդ: Հարվածներով ու սւառնալիքով Հարկադրեցին ձիուց իջնել, իսկ ուղեկցիս արդեն Հասցրել էին թալանել: Գրւաններս լրիվ դաւարկվեցին, իլեցին վերարկուս: կողոււեցին ոչ միայն քարավանը, այլն բոլոր ճամ÷որդներին: Բարավանը բերդի ւարսւի ւակ էր քչված. ջորեւանները ցաք ու ցրիվ էին արված, ամեն ինչ քրդերի ավաղակությանն էր ենթարկվել ...: Մի ծանոթ մոլլա մեղ իորՀուրդ ւվեց ճանաւարՀը չարունակել, քանի որ քրդերի իումբը մեղ էր սւասում, իսկ ավաղակներից մեկը չւրւեց երեսիս՝ «Ամեն ինչ ւուր, այլաւես չան նման սւանելու եմ», որովՀեւն անՀավաւ էի: Մոլլայի միջամւությունը ÷րկեց ինձ»: Նույն ժամանակ Օսման աղան, ձին նսւած, բերդից դուրս եկավ մեծաթիվ ւաՀակաղորով, ցույց ւալով, թե քարավանի կողուոււի Հեւ առնչություն չունի, թե այդ արել են ավաղակաիմբերը, որոնց վրա ինքն աղդեցություն չունի: Հուլիսի 18-ի առավույան աղմուկ բարձրացավ. «Բրդե՛րը, քրդե՛րը»: «Մեր Հեւ եղած քրդերը, սարսա÷ած, այս ու այն կողմ ծլկեցին: Ներսի քրդերը վա1

«Տարօնի արծիւ», 1950 թ., ‹ 30, էջ 44-47:

իենում էին դրսի քրդերից: Պարսւի ներսի Հյուղակների ւանիքներն անմիջաւես ծածկվեցին Հրացանակիրներով...»: Բրդերը լքում էին Մանաղկերւի բերդը, իսկ Հայերը ներս էին իուժում քրդերի վաիից: Մարդիկ անասունների Հեւ «իռնված էին բերդի ÷ոքրիկ մոււքի առաջ... Տղամարդ, կին, երեիա, դոմեչ, էչ, բոլորն իրար իառնված, իուժող ու ծեծկռւվող, վիճող ու ճդնող... Մի Հայ կին ւեսնելով, որ ներս մւնել չի կարող, իր ÷ոքրիկին ուրիչի ուսերին դրեց, որւեսղի դոնե նրան ÷րկի... Երեկոյան բերդը լե÷լեցուն էր Հայերով: «Բակի, ւաւերի, ւանիքների, ավերված աչւարակների ամբողջությունը դրավված էր նրանցով: Մարդ ն անասուն իրար էին իառնված...»: Բրդերն այնքան վայրադ էին, որ «մի Հայ ընւանիքի վրա Հարձակվեցին, մեկին Հրացանաղարկ արեցին, մեկ ուրիչի ականջները կւրեցին»: Բերդում կար 3000 Հայ ընւանիք, որոնք «իրենց ÷ոքր, դեւնա÷որ իրճիթներում մեծ թչվառության մեջ էին»: Մանաղկերւը «երեք Հարյուր դյուղերի մայրաքաղաք է, որոնք քրդերի կռիվներից ու կեղեքումներից չաւ նվաղել էին: Ես դւա բաղնիքներ, ղնդաններ, ւաՀեսւներ ն այլն: Ավերակներից չաւերն իսկաւես ւաւկառելի էին, ինչը վկայությունն էր առաջնակարդ ճարւարաւեւական ճաչակի: Ես դրանք վերադրեցի Հայերի ժամանակաչրջանին, այսինքն՝ մինչն թուրքմենների կողմից այս երկրի նվաճելը»1: Սա մի ւաւառիկ է Հայ-քրդական Հարաբերությունների, այդ երկու ժողովուրդների ղարդացման մակարդակների, աչիարՀընկալումների, բարոյականի ու անբարոյականի վերաբերյալ ւաւկերացումներում նրանց միջն եղած վւանդավոր ւարբերությունների ն իրարամերժությունների: «Մուչը,- դրում է անդլիացի Հիււաւոս մը որ Հոն ւաչւօն վարած է, Թուրքիոյ ամենէն յոռի վարչութիւնն ունեցող քաղաքն է. Հասկնալի է, թէ որքան աՀռելի ւէւք է ըլլայ րայաներու կացութիւնը ամենէն յոռի վարչութիւնն ունեցող քաղաքին մէջ ւեւութեան մը, ուր ամենուրեք անճոռնի է վարչութիւնը... Հայերը ձդուած են թիւրքերու եւ քիւրւերու քմաՀաճոյքին, որ ղանոնք իբր իրենց ճորւերը կը նկաւէին, կը կեղեքէին, կը չաՀադործէին, կը վիրաւորէին իրենց կրօնական ղդացմանց մէջ՝ ÷ողոցներէն ւււեցնելով չուներ, սկիՀ մը վղներուն կաիուած, առանց երբեք ւաւժուելու ւաչւօնեաներէն, որոնք, ընդՀակառակն՝ անոնց ՀարսւաՀարութեանց կ’օժանդակէին ւուրքերը Հաւաքելու իրենց կամայական ու ելուղակային եղանակով»2: կ. Պոլիսը իրաիուսում էր, որ «քիւրւերն ու ւաչւօնաւարները քամէին, ւկարացնէին, ջաիջաիէին ժողովուրդը Հայասւանի մէջ: Խորաւէս իաղաղասէր, աչիաւասէր ու ւեւութեան օդւակար ւարր մը՝ այդւիսով յուսաՀաւութեան մղելով, ըմբոսւացման ւարրի կը ÷ոիարկուէր»3: «Ռուս-թուրք ւաւերաղմը ւայթեցաւ... Պաւերաղմը իր դերադոյն սասւկութեանը Հասցուց մաՀմեւականներու կաւաղութիւնը Հայասւանի քրիսւոնեաներուն դէմ. թուրքական իչիանութեանց Հրամանով... Հայ քաղաք«Տարօնի արծիւ», 1950 թ., բացառիկ, ‹ 50, էջ 95-113: Զօւանեան Ա., Երկեր, Ե., 1988, էջ 443: Նույն ւեղում:

ներու եւ դիւղերու վրայ թա÷եցան, Հաղարաւոր անղէն մարդիկ կուորեցին, կիներ բռնաբարեցին ու կոչկճեցին, ամբողջ դիւղեր այրեցին բովանդակ Վասւուրականի նաՀանդին, Բասենի ու Բադրեւանդայ դաւառներուն եւ Մչոյ դաչւին մէջ»1: Խրիմյան Հայրիկը դրում է. «Մորեիի ու թրթուրի նման թա÷եցան, Հայոց դիւղեր ն դաչւեր ծածկեցին, մի իուռն ժամանակի մէջ ամեն կանաչութիւն կերան ու չորցուցին, այն չէնաչէն դիւղեր եւ աւաններ անաւաւ դարձուցին: Եւ ո՞րք էին քիւրւերու անկարդ Հրոսակներու վարիչ եւ առաջնորդ. նոցա մոլեկրօն դեմւեւներն էին, որոնց ոդիներն ի բռէ անւի ոիութեամբ լցուած կը ղայրանային Հայոց ժողովրդին դէմ...»2: Հայ-քրդական առճակաւման ավանդական բնույթը չաւ ւարղորոչ է արւաՀայւված Գնորդի ն քուրդ ցեղաւեւ Ղասըմի Հարաբերությունների մեջ: Վերջինս Տարոնի ÷ասւացի ւերն էր, արյունարբու Հայաւյաց: Հայդուկներից չաւերն առաջարկում էին նրան ոչնչացնել: Գնորդը Հակառակ կարծիքին էր՝ ոչ թե ոչնչացնել, այլ Հարկադրել ÷ոիելու վերաբերմունքը Հայերի Հանդեւ: Նա ծււվում է Հաղարաւեւի Հադուսւի մեջ ն Գալեի Հեւ միասին դնում Ղասըմի քեոչքը, որւեղ մեծ ընդունելություն էր: Գնորդը Ղասըմի Հեւ առանձնանում է իբր Բիթլիսից բերված ինչ-որ դաղւնի Հրաման Հայւնելու Համար: Նրա ու Ղասըմի միջն ւեղի է ունենում Հեւնյալ երկիոսությունը: Եթե Հինդ ւարեկան աղջիկդ մի բռնաւեւի կողմից ւղծվի,- Հարցնում է Գնորդը,- եթե կինդ առնանդվի, եթե ոչիարիդ Հուերը բռնադրավվի, եթե նորածինդ դաչունաՀարվի, եթե քո աղոթած սրբավայրն աղբանոցի վերածվի, նման դեւքում կարո՞ղ ես վրեժդ ղսւել, Հոդուդ ÷ոթորիկը սանձել... - Անչուչւ ոչ,- ւաւասիանում է Ղասըմը: - Ուրեմն ինչո՞ւ մեղադրել Հայ Հեղա÷ոիականներին, որոնք լքել են քուն, Հանդիսւ, ւուն ու ւեղ ն դիմել են ÷ոիվրեժի: - Հայը ծնվել է մեղ ծառայելու, մեր Հաճույքները բավարարելու ն կարիքները Հոդալու,- ւաւասիանեց քուրդը: - Ասւված բոլորին սւեղծել է աղաւ ն ւաւվավոր կյանքի Համար: Ես իրավունք չունեմ յուրացնելու ձեր կինը, աւրելու ձեր ճակաւի քրւնքի վասւակով: - իրավունքը ուժեղինն է, անդղը աւրում է աղավնիով, կաւուն՝ մկով: - Այդ դեւքում ես քեղնից ուժեղ եմ ն իանչալիս ծարավը քո արյունով եմ Հադեցնելու,- ասաց Գնորդն ու սուրը դուրս քաչեց: - Ա՛յ, ա՛յ, դու ո՞վ ես, ինայի՛ր կյանքս,- ծնրադիր աղաչեց բեյը: - Գնորդ Զաուչն եմ: Եկել եմ քեղ Հասկացնելու, որ Հայը աղավնի կամ մուկ չէ, այլ՝ վրեժինդիր առյուծ: Ղասըմը իոսւացավ աջակցել Հայերին: - Դու կնոջդ քողը դլիիդ դրած ւեւք է ասես. «կին դառնամ, եթե դրժեմ ուիւս»:

Զօւանեան Ա., նչվ. աչի., էջ 447: Նույն ւեղում, էջ 447-448:

Բեկն այդւես էլ արեց1: Բիթլիսի նաՀանդի, մասնավորաւես ւարոնաՀայության կուորածների կաղմակերւման դործում Աբդուլ Համիդի Հեւնորդները նորից դործածեցին Տարոնի 1890-ական թվականների ջարդերի դլիավոր դերակաւարներից մեկին՝ ւիրաՀռչակ ավաղակաւեւ Մուսա բեկին: Երբ 1918-ին նրան աքսորեցին Մեսքենե ն Հարցրեցին, թե ինչո՞ւ է բանւ ընկել, ւաւասիանեց. «Ես 70.000 Հայ եմ սւանել: Հիմա ինձ բանւարկել են, որովՀեւն Հալածել եմ մի ժանդարմի»: Այդ այն Մուսան էր, որ ամբողջությամբ կողոււեց Ավղոււ դյուղը, դյուղաւեւի ընւանիքին լցրեց մարադն ու այրեց, Հարձակվեց Մուչեղաչենի դյուղաւեւի ւան վրա ն, սկսած օրորոցի երեիայից մինչն ընւանիքի ամենաւարեց անդամը, մորթեց, Հարսներին ու աղջիկներին առնանդեց, ղավթեց ամբողջ ունեցվածքը: 1915 թ. մարւ-աւրիլ ամիսներին Մուսայի ոՀմակները, դասալքելով ռաղմաճակաւից, ոչնչացրեցին Ներքին Բուլանըիի Բոսուրի լեռների դյուղերի Հայ բնակչությանը: Մուսան Տարոնի ու Սալնո ձորի ամենաՀղոր ու ամենավայրադ ավաղակն էր, թիվ 1 չեթեն: Նրա կողքին ու նրա բարքերի ւեր չեթեների թիվը չաւ մեծ էր: Նրանք ւարոնաՀայության դլիին չարիք էին: Սակայն, երբ չէին ունենում իչիանությունների ուղղակի կամ բարոյական աջակցությունը, միչւ չէ, որ Հայերի Հեւ բաիումներում Հաջողության էին Հասնում: Օրինակ, նրանք Հարձակվեցին Վարդենիսի վրա, սակայն ՀակաՀարված սւացան: իչիանությունները ղայրացան, որ Հայերը ւաչււանվել են: «Անդորրությունը» վերականդնելու անվան ւակ Ալո օնբաչին, անցած ոսւիկանների դլուիը, մւնում է Վարդենիս ու սկսում բռնարարքները: Հօդոււ չեթեների ցուցմունք սւանալու Համար կանանց վարւիքների մեջ կաւու էին դցում, ւասնՀինդ ւարեկանից բարձր բոլոր ւղամարդկանց չղթայակաւ ւարան Մչո բանւ: Բրդերն ավելի սանձարձակ դարձան, երբ ղդացին երիւթուրքական իչիանությունների արւաքուսւ անւարբեր, բայց ըսւ էության քաջալերիչ կեցվածքը: 1913-ին Տարոնի Դերեկ դյուղ է դնում Ֆարամաղ Ալի անունով քուրդը 50 Հեծյալների Հեւ ն ւաՀանջում, որւեսղի բոլոր Հայերը դնան օլամի, այսինքն՝ անվճար իու Հավաքելու: Հայերը Հրաժարվեցին, քուրդը սւառնալիքներ ւեղաց, բայց նան բռնությունների չդիմեց, վաիենալով ոչ թե իչիանություններից, այլ՝ Հայդուկներից: Թուրք ւաւմաբան Ս. Սամին Հերքում է թուրքական այն թեղը, թե կուորածների քաղաքականությունը դործողության մեջ դրվեց 1915 թ.: Նա դրում է. «Բ. Շաքիրը կուորածներ կաղմակերւելու Համար էրղրում ն Մուչ մեկնեց 1914 թ. դեկւեմբերի սկղբներին»: Թվում է, թե թուրք ւաւմաբանը վաիենում է արմաւական երնալուց ն չի ասում ամբողջ ճչմարւությունը: Բ. Շաքիրը էրղրում ն Մուչ դնաց ոչ թե դեկւեմբերին, այլ Հունիսին: Առաջին աչիարՀամարւը դեռ չէր սկսվել, երբ նա արդեն Մուչում էր: «Սարիղամիչի ճակաւա-

«Տարօնի արծիւ», 1952 թ., ‹ 32, էջ 89-94:

մարւի օրը Համիդիե ղորքերն արդեն չրջաւաւել էին Ալաչկերւի բնակավայրերը,- իոսւովանում է Սամին,- ն սկսել Հայ աղդաբնակչության կուորածը: Երբ Հունվարի կեսերին ռուսները եկան, մաՀմեդականները, վաիենալով քրիսւոնյաների դեմ իրենց կաւարած չարադործությունների Համար ւաւժվելուց, ընւանիքներով լքեցին իրենց դյուղերը ն կառավարության օդնությամբ Հասւաւվեցին Մանաղկերւի ն Բուլանըիի դյուղերում»1: Այսինքն՝ նա Հերքում է նան թուրքական այն ւնդումը, թե ռուսների դալուց Հեւո սաՀմանամերձ չրջանների, այդ թվում Ալաչկերւի մաՀմեդական բնակչությունը բնաջնջվել էր Հայերի կողմից: իթթիՀադի ՀակաՀայկական քաղաքականությունը Հայ-քրդական առճակաւումը Հասցրեց ծայրաՀեղության: իչիանության մարմիններն ու քրդերը ընդՀանուր ճակաւ էին կաղմել Հայերի դեմ այս անդամ արդեն նրանց ոչ թե Հյուծելու, քայքայելու, թուլացնելու, այլ անՀեւացնելու Համար: Տարոնի առաջնորդարանի քարւուղար Տ. Հարությունյանը 1914 թ. աւրիլին դրում է կաթողիկոսին. «...Հայերը դարունէն մինչեւ աչուն կ’աչիաւին միայն կչւացնելու Համար դաղանաբարոյ մարդասւաններ, որ միչւ կը սւառնան ղանոնք բնաջինջ ընել»2: Աբդուլ Համիդի վարչակարդի չրջանում ձնավորված միջոցները՝ ուղղված Հայերին անիրավաղուրկ ու թչվառ վիճակի Հեւադա իորացմանը, երիւթուրքական կառավարման մինչւաւերաղմյան վեց ւարիներին այնքան կաւարելադործվեցին ու ամոլացնող դարձան, որ եթե «նաիկինում դոնե իչիանություն կար»3, աւա նչված ւարիներին Հայ աղդաբնակչությունը Հոչուվում էր բացարձակ անիչիանության ւայմաններում քրդերի վայրադություններից: Բրդերը ոչ միայն ընձեռնված ւայմանների, այլն իչիանությունների ուղղակի ՀրաՀրումների Հեւնանքով իրենց ղդում էին Հայերի թե՛ ունեցվածքի ն թե՛ կյանքի լիակաւար ւերեր: «Áèðæåâûå âåäîìîñòè» թերթի թղթակից Ա. Բերեղովսկու վկայությամբ՝ երկու թուրք առաջաւար դործիչներ քրդերի չրջանում Հակառուսական ն ՀակաՀայկական քարողչություն էին ւանում4: իչիանությունները ոչ միայն Համիդիե դնդերին, ոչ միայն չեթենական իմբերին, այլն ողջ թուրք ժողովրդին ղինում էին Հայերի դեմ: Երբ քրդերը Բիթլիսի վալուց ղենք ւաՀանջեցին, Հայերը դիմեցին Ռուսասւանի Հյոււաւոսի միջամւությանը: Վալին Հյոււաւոսին իոսւացավ քրդերին ղենք չւալ, բայց ւվեց, Հայւարարելով, թե այդ ղենքը քրդերը բռնադրավել են ÷ոսւին ուղեկցող 115 թուրք ղինվորներից5: իսկ թե ինչւե՞ս էին քրդերը ղինվորներից ու ոսւիկաններից ղենք իլում, իոսւովանել է նան Վանի վալին՝ «ավաղակներին ւաւժելու Համար ուղարկվող ղինվորներն սւանում են բանավոր ՀրաՀանդ՝ «մաՀմեդականների վրա չկրակել»6: ՀՍՍՀ ԳԱ ինֆորմացիոն բյուլեւեն, 1983, ‹ 3, էջ 18: ՀԱԱ, ֆ. 57, ց. 5, դ. 66, թ. 12: ÖÃÂÈÀ ÐÔ, ô. 2000, îï. 1, ä. 7716, ë. 433. «Մչակ», 29 մայիսի, 1913 թ.: “Ðóññêîå ñëîâî”, 20 äåêàáðÿ 1913 ã. ÀÂÏÐ, “Ïîñîëüñòâî â Êîíñòàíòèíîïîëå”, îï. 517; ä. 1603, ë. 143.

Դիարբեքիրի, Բիթլիսի ն Վանի նաՀանդներում Հայերի ոչնչացման դործում քրդերը վճռական դեր իաղացին: Մասնավորաւես Սալնո ձորի բնակավայրերում ն Բիթլիս քաղաքում ւեղի ունեցած իրադարձություններն անՀնար է քննել չրջանցելով քրդերին ու քրդական չարժումը: Հանդամանքների բերմամբ՝ Բիթլիսը քրդական առաջաւար կենւրոններից մեկն էր դարձել: Եղեռնի ւարիներին քրդերն առանձնաւես ուժեղ էին Բիթլիսի վիլայեթում: Այսւեղ աղդեցիկ լուրջ ուժ էր մոլլա Սելիմը, որը քրդության առաջնորդ չեյի Սաիդ Ալու Հանձնարարությամբ բանակցություններ էր վարում Հայ դործիչների Հեւ՝ քուրդ-Հայկական Համաւեղ ուժերով Արնմւյան Հայասւանն անկաի Հոչակելու վերաբերյալ1: 1914 թ. թուրքական կառավարությունը ծանրացրեց Հարկերը ն իսւացրեց դրանց դանձումը: Բրդերին Հաւկաւես մեծ վնաս էր Հասցնում անասնաՀարկը (աղնամ): Բիթլիսի վիլայեթում 3.000.000 ոչիար կար, որի ճնչող մեծամասնությունը ւաւկանում էր քրդերին ն աղնամը Հաւկաւես Հարվածում էր նրանց: 1914 թ. դարնանը Հարկերի առնչությամբ իմորված ղայրույթը ւոռթկաց: Սելիմն սկսեց աւսւամբություն նաիաւաւրասւել ն Հայերին Հրավիրեց Համադործակցության2: Բիթլիսի վալու ուղարկած ուժերը դեռ աւսւամբներին չՀանդիւած՝ ÷աիուսւի դիմեցին: Հաջողության չՀասան նան կանոնավոր բանակի ղորամասերը: Աւսւամբները դրավեցին Բիթլիսը3: Վալին ու մյուս ւաչւոնաւարները ÷աիուսւի դիմեցին: իթթիՀադը քրդական չարժումը վարկաբեկելու ն Հայ-քրդական Համադործակցություն թույլ չւալու Համար, Բիթլիսի աւսւամբությունը Հռչակեց ւայքար սաՀմանադրության ն Հայկական բարենորոդումների դեմ: «Մչակը» նույնւես այն կարծիքին էր, որ այդ աւսւամբությունն ուղղված էր Հայկական բարենորոդումների դեմ4: Սակայն այս ինդրում Հայկական չրջաններում միասնական կարծիք դոյություն չուներ: «Բիւղանդիոնը» 1914 թ. իր ‹ 5-ում դրեց, որ քրդական չարժումները ներկայացնելը որւես Հայերի դեմ ուղղված քայլեր, ճիչւ չէ: ԸնդՀակառակն, «քիւրւ աւսւամբները Հայերու Հանդէւ չաւ բարեացկամօրէն վերաբերուեցան... Շարժման արւաքին նւաւակն էր չերիաթ ւաՀանջել..., որովՀեւն քիւրւ ւդէւ ժողովուրդը անկարող է ըմբռնել կառավարութեան դէմ չարժման այլ նւաւակ»: Վանու ն Բիթլիսու Ռուսասւանի ÷ոիՀյոււաւոսներ Օլֆերովն ու Շիրկովը ւեղեկադրում էին, թե քուրդ աւսւամբները կաւի մեջ էին ւեղի Հայերի Հեւ5:

Սասունի կ., Բիւրւ աղդային չարժումները եւ Հայ-քրւական յարաբերութիւնները (ԺԵ. դարէն մինչեւ մեր օրերը), Պէյրութ, 1969, էջ 211-212: «Մչակ», 1914 թ., ‹ 64: ÀÂÏÐ, “Ïîñîëüñòâî â Êîíñòàíòèíîïîëå”, ä. 3573, ë. 340. «Մչակ», 1914 թ., ‹ 64: ÖÃÂÈÀ ÐÔ, ô. 2000, îï. 1, ä. 991, ë. 525.

Բրդական աւսւամբության դեմ կռվող թուրքական բանակի Հրամանաւար իսՀանը սադրանքի դիմեց: Նա Տարոնի Հայ ղեկավարներին կրկին առաջարկեց կառավարության ւված ղենքերով կամավորական վաչւեր կաղմել ու կռվել աւսւամբների դեմ1: Հայերի Հիմնական մասը ւարանջաւվեց այդ դործընթացից: իսՀան ÷աչան կարողացավ ընդամենը 150 մաուղեր բաժանել2: Հայերը քրդերին Հավասւիացրին, որ նրանց դեմ որնէ քայլ իրենք չեն ձեռնարկի: Բրդերը երկար դիմադրել չկարողացան: 1914-ի դարնանը թուրքական իչիանությունները սանձարձակ բռնություններ ծավալեցին: Աւսւամբությանը մասնակցած քրդերի դյուղերը ՀիմնաՀաւակ կործանվեցին: Հայերի չեղոք կեցվածքը Հաղիվ թե ամբողջական արդարացում ունենա: Դա թելադրված էր ոչ այնքան Հայերի Համար քրդական չարժմանը մասնակցելու վւանդավորությամբ, որքան երիւթուրքերի Հեւ սիրաիաղի չաՀերով: Հայերը ոչ միայն չ÷որձեցին օդւադործել Հարմար ւաՀը Հայ-քրդական դաչինք ձնավորելու Համար, այլն իրենց երկդիմի կեցվածքով քրդերի չրջանում իորացրեցին անվսւաՀությունն ու թչնամությունը Հայերի Հանդեւ: Բնորոչ մի երնույթ՝ քրդերը անՀաջողության մաւնվելուց Հեւո չՀաւաղեցին Հավասւելու իրենց Հավաւարմությունը Օսմանյան կայսրությանը: կ. Պոլիսն անմիջաւես «մոռացավ» քրդական աւսւամբությունը ն իր Հիացմունքն արւաՀայւեց «ասւեւական ոդի ունեցող ..., իալիֆին անսաՀման նվիրված» քրդերի Հանդեւ3: Նույնիսկ ձայներ Հնչեցին, թե Բիթլիսի աւսւամբություն ասածը երբնիցե չի եղել, որովՀեւն քրդերը, որ «ի բնէ ուչիմ եւ սկղբունքով Հայրենասէր են, Հայրենիքին վնաս չեն Հասցնի եւ այդ ւեսակ անւաւչաճ արարքներին Համամիւ լինելու մակարդակից չաւ բարձր են»: «Թասֆիրի էֆքյարը» քրդերի մասին դրեց. «կրօնքի եւ Հայրենիքի կաւերն իրենց կեանքին դլիաւոր կաւերը կը նկաւեն եւ այդ արժեքաւոր ու քաջարի Հայրենակիցները չաւ Հեռու են Հայրենիքը վւանդի ենթարկելու եւ իսլամութեանը վնաս ւաւճառելու ընթացքներէ»4: Մինչ կ. Պոլսում ÷առաբանում էին քրդերին, վերջինները նոր աւսւամբության ելան: 1914 թ. դարնանը ծադեց բարղանցի քրդերի աւսւամբությունը: Դա նս նույն բաիւին արժանացավ ն նույն Հեւնանքներն ունեցավ:

ԽՆՈՒՍ. - 1914 թ. ամռանը արնը իավարեց, ինչը ողբերդության նչան Համարվեց: Նույն ւարի ռաղմաճակաւ մեկնելու Համար Խնուս բերված 10.000 արաբ ղինվորներ մեռան ցրւից ու քաղցից: Հայերի Համար վրա էին Հասել աՀաբեկիչ օրերը: Գարնանից ւարածվեցին «Բիւղանդիոն», 1914 թ. ‹ 5, էջ 318: Նույն ւեղում, էջ 308: «Մչակ», 1914 թ., ‹ 75: «Բիւղանդիոն», 1914 թ. ‹ 5, էջ 308:

չարադույժ լուրեր, ինչը ղդասւացրեց Հայ բնակչությանը ն նրանք անակնկալի չմաւնվեցին, երբ քրդերը Հարձակվեցին Հայկական դյուղերի վրա: Սկղբում որոչված էր Խնուսում նույնւես Հայերին ջարդել ւեղում, սակայն թուրքերը այդ մւքից Հրաժարվեցին ղոււ առողջաւաՀական նկաւառումով՝ լուրջ դժվարություն էր դիակները բնակավայրերից Հանելը: Ռուսական բանակը Հանկարծակի նաՀանջեց, որի Հեւ միասին սկսվեցին ջարդեր դավառակի դյուղերում: Փրկվածները երեիաների Հեւ քաղաք լցվեցին: Թուրք երեիաները ÷ողոցներում դոչում էին. «կառավարության Հրամանն է՝ բոլոր Հայերը ւեւք է աքսորվեն»: Հունիսի վերջին Հայերին ւեղաՀանեցին ու ւարան Մուչ քաղաքի ուղղությամբ: Վարդոյի Զըռու կիրճում նրանց սւասում էր ղինված իուժանը: Խնուսի Հայության բռնադաղթը չոււ սկսվեց, որովՀեւն մու էր ռաղմաճակաւին: Մեկ ամսում բնաջնջվեց 25.000 ինուսցի: Տարադրության ն ջարդի ղեկավարներն էին դայմադամ ԹաՀրին, Ալի աղան, Հ. իսաֆը, Նուրէդդինը, ՄուՀիէդդինը ն ուրիչներ: Զարդն իրականացրին Համիդիեն, չեթեներն ու քուրդ իուժանը: Ժանդարմերիայի չավուչ Օսմանը ջարդարարներից ամենավայրադն էր: Խնուսում իրականացվեց նան քրդերի ղորակոչ Համիդիե դնդերում ծառայելու Համար: Այդ դնդերը կենւրոնացված էին Խնուս բերդում, կարաչոբանում, Գովանդուկում, Հարամիկում ն Զեվիրմեում: Մինչն այդ դնդերի մեկնելը ռաղմաճակաւ՝ նրանց սնունդն աւաՀովում էին Խնուսի Հայկական դյուղերը: Թեքելիֆի Հարբիե ւեւական ւարւադիր ÷ոիառության անվան ւակ Հայերից իլում էին ամեն ինչ: Այսւեղ նույնւես սւեղծվեցին բեռնակիր դնդեր՝ «Օլամջի թաբուր», որոնց բռնությամբ ներդրավում էին նան Հայ կանանց: Խնուսի առաջնորդ կ. Ցոթնեղբայրյանը 1914 թ. Հոկւեմբերի 10-ին դրում է ւաւրիարքին. «կրակի դծին մերձաւոր Հայ աղդաբնակչութիւնը ւէւք ունի դերմարդկային Համբերութեան... Տնւեսական քայքայուած վիճակի մասին աւելորդ կը Համարեմ դրել... կ’աւրինք աՀեղ ւադնաւալի օրեր եւ չուարած ենք...»1: Օրըսւօրե վաւթարացող վիճակից անՀանդսւացած դյուղերի ներկայացուցիչները Հանրադրով դիմեցին իչիանություններին: Վերջինները օդւադործեցին այդ առիթը ն ձերբակալեցին ոչ միայն նրանց, այլն Բերդի երնելի անձանց՝ 650 Հոդի: Նրանց չղթայակաւ ւարան իբր կարինում դաւելու Համար, սակայն ճանաւարՀին սւանեցին: 1915 թ. մայիսի 1-ին Գովանդուկ է դալիս մի Համիդիե դունդ ն Հայերին Հանկարծակիի բերելով սկսում է ջարդը: Համիդիեականներին միանում է նան թուրք իուժանը: Հայերը ՀակաՀարձակման են անցնում ն քրդերին ÷աիուսւի մաւնում: Նույն օրը Համիդիե մի ուրիչ դունդ Հարձակվում է Սալվորի դյուղի վրա: Տեղի մարւական ջոկաւը կռվի մեջ է մւնում ն Հնարավորություն ւալիս բնակչությանը Հեռանալու դյուղից: Սալվորին կողոււվեց, դյուղացիներից չաւերն սւանվեցին:

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 799:

Հաջորդ օրը Համիդիեի Հարձակմանն է ենթարկվում Խրըմիայա դյուղը: Նույն բանն է կաւարվում, ինչ ւեղի ունեցավ Սալվորիում: Աւա Համիդիե ու քուրդ իուժանը Հարձակվեցին կարաչոբան դյուղի վրա: Հայերը ոչ միայն դիմադրություն ցույց ւվեցին, այլն ւարան առաջին Հաղթանակը: Թչնամին 59 դիակ թողած՝ ÷աիավ: Մյուդիրն ու Օսման չավուչը սւանեցին մի քանի անղեն Հայի: Նրանք նոր Հարձակում են սկսում: Հայերի մարւական ջոկաւը Հերոսաբար դիմադրում է ն ժողովրդին Հնարավորություն ւալիս Հեռանալ դյուղից: Այդ ընթացքում Խալիլի Համիդիեականներն ղբաղված էին մարդաորսով, Հիմնականում սւանվում էին անղեն մարդիկ, իաղաղ բնակչությունը: Մայիսի 3-ին Խալիլը Հարձակվում է կոբալի դյուղի վրա, որւեղ նույնւես լուրջ ՀակաՀարվածի է Հանդիւում: Հաջորդ օրը Հասնանցիների աչիրեթը ի. Ուսուֆի Հրամանաւարությամբ Հարձակվում է կարաքյուառի վրա: Գյուղացիները ÷աիչում են ով որւեղ կարողանում է: Նույն օրը ջարդվեցին ու կողոււվեցին Դուման, Մարուֆ ն Շաբադին դյուղերը: Մայիսի 5-ին Հասնանցի քրդերը չրջաւաւում են Ցաղջամելիք դյուղն ու դաղանաբար ջարդում բնակիչներին: կուորվեցին նան Բարնաղ, Խըռւ, Ենիքեոյ, Եղըդլու դյուղերը: Մայիսի 6-ին Հարձակման է ենթարկվում Խողլուն: Տեղի մարւական ջոկաւը կռվի մեջ է մւնում ն աւաՀովում բնակչության Հեռանալը: Նույն օրը քրդերը Հարձակվեցին Բաղկիկ դյուղի վրա, որի բոլոր բնակիչները սւանվում են իրենց «բարեկամ» քրդերի ձեռքով: Մայիսի 6-ին ջարդվեց նան Ել÷իսը: ԱրյունաՀեղ կռիվ ւեղի ունեցավ դյուղի ջրաղացում: Մայիսի 7-ին ջարդվեց Խալչավուչը: Հերոսաբար կռվեց Հարամիկ դյուղը: Ս. Սարուիանյանը վկայում է. «Երբ ռուսերը Տարօն Հասան, Ալաչկերւի աչիրէթներն ու իրենց Հրամանաւար Բոռ Հուսէին ÷աչան ÷աիան, եկան Խնուս ու Վարդօ, միացան ւեղի աչիրէթներու Հեւ եւ սկսան կուորել Հայերուն, յա÷չւակել անոնց ունեցուածքը, Հալածել կենդանի մնացածներուն»: Գարուն էր, երբ նրանք լցվեցին 350 ւուն ունեցող Գյունդեմիր Հայկական դյուղը: Նաի քչեցին ոչիարները, աւա ÷որձեցին դյուղ մւնել: Հայերը ղիմադրեցին: Մինչն երեկո քրդերը չկարողացան նրանց դիմադրությունը ՀաղթաՀարել: Երկու կողմերն էլ ղոՀեր ունեցան: Բրդերին օդնության եկան մուՀաջիրները ն լցվեցին Գյունդեմիր: Հայերը ցրվեցին քրդական դյուղերը: Գյուղի անւառում քրդերը դաղանաբար սւանեցին Խնուսի Հոդնորականներին: Բոռ Հուսեյինի ավաղակները դյուղում Հավաքեցին մու 500 ւղամարդ ն դեռաՀաս ու ւարան Խնուսի անւառը ն Հրացանային Համաղարկի ւակ առան: Դա Հունիսի 18-ին էր1: Ժողովրդի ոչնչացումն ուղեկցվում էր ւաւմական Հուչարձանների, վանքերի ու եկեղեցիների ւայթեցումներով ու ավերմունքով: Ռուսական կայսերական ակադեմիայի կոնֆերանսի մասնակիցները 1915 թ. Հոկւեմբերի 14-ին դիմում Հղեցին կովկասի ÷ոիարքային, որում ասված է, թե «ավերվել են բաղմաթիվ Հին Հուչարձաններ, թալանվել են եկեղեցական դրադարանները, թանկարժեք ձեռադրերը, որոնք Հարյուրավոր ւարիներ ւաՀւանվում էին վանքերում ն եկեղեցիներում...»2:

«Տարօնի արծիւ», 1948 թ., ‹ 32, էջ 89-94: Վրասւանի ՊկՊԱ, ֆ. 13, ց. 3, դ. 1591, թ. 2:

Ռուսական մամուլի լրադրող Լ. Ղի÷իանին «Բասկանի կուորածը» Հոդվածում մանրամասը նկարադրում է ինուսաՀայության ողբերդությունը: Բասկան ÷ոքրիկ դյուղը Վարդոյի կաղայում է՝ Զաւան սարի սւորուում: 1915 թ. մայիսի 20-ին Խնուսի ն նրա 27 Հայաբնակ դյուղերի ողջ բնակչությանը Հրամայվեց թողնել իրենց բնակավայրերը ն դնալ Վարդո: Ըսւ որում՝ ւաՀանջվում էր վերցնել ամբողջ չարժական ունեցվածքը: Հայերին դժվար կացության մեջ դնող այդ Հրամանը բացաւրվում էր, թե իչիանությունները իբր մւաՀոդված են Հայերին ւեղա÷ոիելու անվւանդ վայր: 1700 ընւանիք չարժվեց դեւի Վարդո: Հասան կյում-կյում, որւեղ այդ ժամանակ քուրդ ԱՀմեդ աղայի ղեկավարությամբ ւեղական քրդերից ու կղլբաչներից սւեղծվել էր միլիցիա: կյում-կյումի Հայերը ինուսցիներին ղդուչացրին, որ առաջ դնալը վւանդավոր էր, որովՀեւն նրանց Հայւնի էր դարձել, որ Զաւանի բարձունքներին ինուսցիներին սւառնում էր կուորածը: Վերջիններս, անՀանդսւացած, Հեռադիր ուղարկեցին սուլթանին ն ւաչււանություն ինդրեցին: Պաւասիան չսւացան1: Հունիսի 11-ի ժամը 12-ին նրանք սկսեցին լեռնային կածանով բարձրանալ երկուական Հոդով: Բարավանում Հիմնականում ծերեր էին, կրծքի երեիաներով երիւասարդ կանայք, աղջիկներ, երեիաներ, կային նան ւղամարդիկ2: Նրանք անցան լեռնային դեւի վրայի նեղ կամուրջը: Հենց այդ ժամանակ Հաւուկ աղդանչանով՝ Հրացանից կրակելով բոլոր կողմերից դեւի Հայերը վաղեցին քրդերը: «ինձ Հաջողվեց ոչ միայն լինել այդ վայրերում, որւեղ մաՀը կաւարեց իր արյունալի իրաիճանքներից մեկը, այլ նան ոչ մեծ թվով կենդանի մնացածների մեջ ÷նւրել Բասկանի բնակիչներին, որոնք այդ օրվա բոլոր սարսա÷ների ականաւեսներն էին: Նրանք ւաւմեցին, թե սկղբում Հավաքեցին բոլոր արժեքավոր իրերը, Հեւո Հրամայեցին Հանվել ն ոմանց Հենց ւեղում սւանեցին, իսկ մյուսներին ճանաւարՀից Հանեցին, ւարան իուլ վայրեր ն այնւեղ ոչնչացրեցին: Մենք ւեսանք սարսա÷ից իրար ÷արված ն այդւես սւանված երեք կանանց: Մենք ւեսանք, ինչւես մի կնոջ մերկ ուները կաւել էին ծառից, ներքնում թողնելով նրա ÷ոքր երեիաներին, որոնք չէին կարողանում Հասնել իրենց մորը: Խնուսի եւիսկուոսին ն 2-3 ամենաիոչոր վաճառականներին ւարան Զաւանի ամենավերնի մասերը: Աներնակայելի աղմուկ էր ու ողբ, մարդու մաղերը բիղ-բիղ էին կանդնում: Մի ինուսցի դիակների մեջ դւավ 27 կրծքի երեիաներ, որոնք ծծում էին իրենց մեռած մայրերի կուրծքը: Խնուսի նս երեք դյուղերի բնակիչներ իրենց մաՀը դւան Զաւանի բարձունքներին: Ճիչւ է, աչիաւեցին ինչ-որ կերւ թաքցնել կաւարված Հանցադործության Հեւքերը՝ ճանաւարՀներից Հանեցին դիակները ն դրանք լցրեցին ÷ոսերը... կուորածներից քիչ անց այսւեղ եկավ դերմանական բարձր ասւիճան ունեցող դոր1 ×àëõóøüÿí Ãð., Êðàñíàÿ êíèãà, Ðîñòîâ-íà-Äîíó, 1919, ñ. 88, ւե՛ս նան “Êàâêàçñêîå ñëîâî”, 5-îå îêòÿáðÿ 1916 ã. ×àëõóøüÿí Ãð., Êðàñíàÿ êíèãà, Ðîñòîâ-íà-Äîíó, 1919, էջ 89:

ծակալը: Տեսնելով, որ կամուրջից դեւի բարձունքները ւանող ճանաւարՀը ամբողջությամբ ծածկված էր դիակներով, նա, որւեսղի անցորդների աչքից թաքցնի վայրադության Հեւքերը, Հրամայեց դիակները Հեռացնել ճանաւարՀից1: կամուրջից այն կողմ 200 սաժեն Հեռավորության վրա ես ւեսա մարդկային երկու դանդ ու ոսկորներ, ն որքան ճանաւարՀը դեւի վեր էր ձդվում, մենք այնքան ավելի Հաճաիակի էինք Հանդիւում չորացած դիակների՝ արդեն այրված իուերի մեջ: ինձ ուղեկցողը արաՀեւից մի կողմ թեքվեց ն այնւեղ ւեսավ իմբերով, միայնակ, ղույդերով՝ քարերով ն չչերով ծակծկված, ւառկած մարդու կմաիքներ... Եվ այսւես մի թմբից մյուսը անցնելով մենք դնացինք 5-6 վերսւ: Նկաւելի էր, որ սւանվելուց առաջ կանանց բռնաբարել էին»: Ղի÷իանին այս վայրում եղել է կուորածից 14 ամիս Հեւո: «Ձմռանը,դրում է նա,- սոված չներն ու դայլերը Հասցրել էին ÷աիցնել ւանել չաւ դիակներ կամ նրանց առանձին մասեր: Նույն ժամանակ 300 կանանց իեղդել էին Ամարակ լճում»2: Հայ կամավոր Ս. Մելիքյանը ռուսական բանակի Հեւ լինում է նան Խնուսում ն իր «Հայ կամաւորի յուչերից» (Թիֆլիս, 1917) դրքույկում դրում է. «Խնուսը դիւղաքաղաք է, որի բնակչութեան մեծ մասը, ւաւերաղմից առաջ, Հայեր էին... Թուրքերն, իրենց «աղնիվ» սովորության Համաձայն, մեր իմբի (ռուսական բանակի) մօւենալուն ւէս քաղաքը դաւարկելով՝ կրակի էին ւուել, բայց ՀրդեՀը սւասուած արադութեամբ չէր ծաւալուել: Այն սակավաթիւ բնակիչները, որոնք աղաւուել էին կուորածից, մի սարսա÷ելի սով էին անցկացրել, եւ ամեն ւեղ աչքի էր ղարնում քաղցի կերւարանքը, որ կարծես դուրս էր նայում ւների միջից: Երբ ւաւրասւուեց Հայ ցեղի բնաջնջման ծրադիրը եւ դաւառական կառավարիչները Համաւաւասիան Հրաման սւացան, կուորածը սկսուեց մանրակրկիւ նաիաւաւրասւութիւնից յեւոյ: Տեղի դայմադամի Հրամանով՝ թուրքերը Հաղար Հայ Հաւաքեցին ու նրանց ուղարկեցին Գիւմդիւմի ուղղութեամբ, որը Խնուսի եւ Մչոյ կէս ճանաւարՀին է՝ «ռաղմական անՀրաժեչւութեան» ւաւրուակով: Բայց քարաւանը, որին ուղեկցում էին ղօրաջոկաւներն ու քրդերը, Հեռու չդնաց: Հաղիւ քաղաքից դուրս եկած, մի սրւակեղեք բան ւեղի ունեցաւ՝ ւղամարդկանց անջաւեցին կանանցից ու երեիաներից, կողոււեցին եւ աւա սւաննեցին... կանայք Հեծկլւում էին, լացուկոծ բարձրացնում, ճչում էին: Բիչ անց նրանց ու երեիաներին թա÷եցին դեւը: Բայց երբ երկրորդ իումբը ուքի Հանեցին, կանայք վաիենալով նաիորդների բաիւին ենթարկուելուց, ժանդարմների առաջը նեւուեցին, ծնկաչոք թաիանձելով աղաչեցին՝ չսւանել իրենց ամուսիններին ու ղաւակներին: Բայց այդւեղ էլ Հոսեց արիւնը...»3: ×àëõóøüÿí Ãð., Êðàñíàÿ êíèãà, ñ. 90-91, նան “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916, ‹ 10. ×àëõóøüÿí Ãð., նչվ. աչի., էջ 92-93: Մելիքեան Ս., Հայ կամաւորի յուչերից, Թիֆլիս, 1917, էջ 8-9:

«Àðìÿíñêèé âåñòíèê»-ն իր 1916 թ. ‹ 4-ում դրում է, որ երբ ռուսական ղորքերը 1916 թ. սկղբներին մւան Խնուս, ÷րկվեց չուրջ 1000 Հայ, առավելաւես կանայք ու երեիաներ, որոնց քրդերը ւարել էին որւես կին ն ծառա: Նրանց թվում էր 17 ւարեկան Մարիամը: Ռուսական բանակի 1915 թ. ձմռան նաՀանջից Հեւո քրդերը Հարձակվեցին Ալաչկերւի Զեյդե÷յան դյուղի վրա ն բոլոր Հայերին սե÷ական ւներում մորթեցին: Բրդերի չեյի ՄուՀամմեդը Մարիամին կնության է վերցնում ու ւանում Խնուս: ՄուՀամմեդի յոթ եղբայրներից Հինդը Հայ կին ունեին: Երբ Բարա-քեո÷րի դյուղի մու ռուսները թուրքերին ջաիջաիեցին, չեյիը ղդալով, որ վւանդ է սւառնում, իր ընւանիքով Հեռացավ Խնուսից: Մարիամը Հիվանդ ձնացավ ու մնաց: Մուչի ուղղությամբ նաՀանջող թուրքերն ու քրդերը Հավաքեցին ավելի քան 1000 կին ն երեիա, նրանց ւարան Բիթլիսի ուղղությամբ ու սւանեցին: Նույն թերթը 1916 թ. իր ‹ 16-ում ււադրեց քրդերի մու դւնված նս մի ինուսցի ՀայուՀու ւաւմածը: «Խնուսի անկումից Հեւո մեր ղինվորները ÷րկեցին այն Հայերին, որոնք թուրք չեթեներից ն քուրդ արյունաիումներից ÷աիել էին լեռներն ու կիրճերը... Այնւեղ նրանց կյանքը սարսա÷ելի էր եղել. ութ ամիս չարունակ, սկսած 1915-ի Հուլիսից, նրանք աւրել էին բացօդյա, ենթակա չոդին ու ցրւին, անձրնին, ձյունին ու կարկոււին ն Հեւաւնդվել թուրք ասկյարների ն քրդական ավաղակաիմբերի կողմից: Նույնքան էլ ւանջվել էին ÷աիցված Հայ կանայք, աղջիկներն ու երեիաները թուրք ն քուրդ «աղայի» ծածկի ւակ: իդդիրում ինուսցի մի 12 ւարեկան աղջիկ աՀա թե ինչ է ւաւմել. «Երբ անցյալ ւարի (1915-ին) չեթեները բնակչությանն արւաքսեցին Խնուսի դյուղերից, քչեցին նրանց անասունները, կողոււեցին ունեցվածքը, ւղամարդկանց նույնւես անասունի նման քչեցին: Առավել ճարւիկները, իիղաիները ÷րկվեցին, իսկ մնացածները մորթվեցին կամ դեւում իեղդվեցին...»: կանանց, աղջիկներին ն երեիաներին ÷ակեցին մարադներում... Մորը բաժանեցին աղջկանից, Հարսին՝ կեսուրից, քրոջը՝ քրոջից ու ւարան ւարբեր ուղղություններով: Նրանցից ամեն մեկին ւիրացավ մի աղա կամ բեկ... Մեր երեիաները նույնւես այդ դաղանների մու էին: Հարկադրեցին իսլամ ընդունել: Նրանց չաՀադործում էին: ինձ ÷աիցրեց չեյի Շերիֆի որդի Մուսեն: Նա չորս կին ն ինը Հարճ ուներ: Ես 14-րդն էի: Այդ ւանն իմ վիճակը սարսա÷ելի էր, առավուից երեկո բոլորն ինձ նաիաւում էին, անվանում դյավուր, անիծում էին... Ես ոչ միայն ծառայում էի Մուսեի Հարեմում, այլն ւեւք է կթեի ոչիարները: Մուսեի մու կային նան Հինդ Հայ երեիա, որոնք դառներ էին արածացնում: Բոբիկ, ւկլոր այդ երեիաները օրը երկու անդամ Հուը քչում էին լեռան սւորուը՝ արածացնելու: Այդ երեիաներին նույնիսկ չէին ւալիս այն, ինչ նեւում էին չներին: Նրանք սկսել էին քրդերեն իոսել: Երբ ես Համարձակվում էի երեիաներին մի կւոր Հաց, մածուն, կաթ ն այլն ւալ, քուրդ կանայք ինձ ծեծում էին: Խնուսի բերդում կար ոչ ւակաս 600-700 իմ վիճակում դւնվող կին ն 2000 երեիա, որոնց այսւեղ էին քչել Հարնան Հայկական դյուղերից»:

ՀայուՀիներն իրար Հեւ ւեսնվել չէին կարող, բացի աղբյուրից ջուր ւանելու մի քանի րուեից, երբ իրար Հեւ մի քանի բառ էին ÷ոիանակում: «Թե՛ ւանը ն թե՛ դրսում մեր մնալու նույնիսկ դոյությունը կաիված էր մեղ Հեւնողների քմաՀաճույքներից: Մեղնից չաւերը սւանվեցին: Մեղ բոլորիս Հարկադրեցին իսլամանալ: Թույլաւրվում էր իոսել միայն քրդերեն: Ամեն օր մոլլան դալիս էր՝ նամաղ սովորեցնելու: Վա՛յ չենթարկվողին: Մենք իրավունք չունեինք առանց լվացվելու ծեսը ն նամաղ կաւարելու մուենալ ներերի (քրդի կանանց) սեղանին կամ ոււելիքին ձեռք ւալ:... Մենք չէինք օդւվում ոչ միայն կնոջ, այլն Հարճի իրավունքներից: Պարղաւես բավարարում էինք նրանց ւռ÷անքը: Մեղ, անասունի նման, Հարկադրում էին աչիաւել վաղ առավուից մինչն ուչ երեկո: Պարւավոր էինք նան ավլել բակը, մարադը, դոմը, կերակրել անասուններին, ջուր բերել: կովերը կթելու դործը քչացել էր: Սակայն ւվեցին բուրդ ն իլիկ ու մենք դործում էինք դուլւա, չալ, դորդ... Այդ աչիաւանքները կաւարում էինք դիչերը՝ մարիի աղու լույսի ւակ... Ներերը մեղ Հարկադրում էին ՀայՀոյել մեր սրբություններին: Այդ դաՀիճները, մւրակը ձեռքներին, մեղ Հարկադրում էին դաւաւարւել բոլոր այն սրբությունները, որոնք դարերի ընթացքում սերւաճել էին մեր Հոդիների Հեւ: Ռուսների կողմից էրղրումի չրջաւաւումից ն Խնուսն ընկնելուց Հեւո քրդերը Հարավ ÷աիան: Նրանք իրենց Հեւ ւարան Հայ երեիաներին ու իրենց ոչիարները... Մու 500 կին ն երեիա աղաւվեցին, բայց դեռ քրդերի մու չաւերը կան, որոնց ւեւք է աղաւել»: Նչենք նան, որ Խնուսի դյուղերը (Բարաչոբան՝ 800 ւուն, Գովանդուկ՝ 300 ւուն, Սարվորին՝ 50 ւուն, Խրմաիւեան՝ 150 ւուն, Գոբալ՝ 200 ւուն, միավորվում ն ինքնաւաչււանության են կանդնում: Նրանք Հաջող կռիվներ էին մղում: Սակայն բավարար քանակությամբ ռաղմամթերք չունեին ն Հարկադրված ÷աիուսւի դիմեցին: ՍԱԼՆՈ ՁՈՐ. - Աիլաթի, Դաւվանի, Հարղոյի, Բիթլիսի մյուս չրջաններում ղորաՀավաքը կաւարվեց նույն իսւությամբ, ինչւես նաիկին ւաւերաղմների ժամանակ. ղորքը, չեթեներն ու աչիրեթները կերակրվում էին Հայկական դյուղերի Հաչվին ն, նաիկինի նման, միւումնաբար ÷չացնում էին Հայերի ունեցվածքը, մասնավորաւես սննդամթերքը, սովի մաւնելու միջոցով նրանց մղում արւադաղթի: Մաւնիչների օդնությամբ Հավաքվեցին Աիլաթի Հայերի մու եղած բոլոր ղենքերը, բացի Հին ֆիդայիների Հրացաններից, որովՀեւն վերջիններն սւառնացին, թե ղենք ւաՀանջողին սւանելու էին ու լեռ բարձրանալու: Աիլաթի մի քանի Հայկական դյուղեր ոչնչացվեցին մինչն 1915 թ. դարունը: Վասւուրականի ջարդերի ժամանակ Հայ դյուղացիների մի մասը Վան Հասնել չի կարողանում ն աւասւանում է Աիլաթում: Արամ Մանուկյանը նամակով Բալաբեղ կարաւեւին իորՀուրդ ւվեց լեռ բարձրանալ: Հեւնելով այդ իորՀրդին, կարաւեւը Հին Հայդուկ Սողոյի Հեւ Հավաքում է 300 երիւասար275

դի ու Նեմրութի ÷եչին ժողով անցկացնում: Բայց Հսւակ կողմնորոչվել, թե ինչ անել, չեն կարողանում: Սողոն Շամիրամ դյուղի մարւիկների Հեւ բարձրանում է Նեմրութ: կարաւեւին ոչնչացնելու նւաւակով թուրքերը դյուղաւեւի մասնակցությամբ դավադրություն են կաղմակերւում: Վերջինս Հաջողում է ժողովի մասնակցելու ւաւրվակով Բալաբեղին ծուղակը դցել: Երբ նա մւնում է ժողովաւեղ, վեց ոսւիկան անմիջաւես նրա թները ոլորում են, կաւկւում ու ւանում Բաղեչի բանւ: Սողոյին բռնելու Համար աւրիլի 10-ին 15 ոսւիկան դնում են Շամիրամ ու ւեսակցում են նրա Հորեղբոր Հեւ, որւեսղի ծերուկը Սողոյին Համողի դնալու վալու մու՝ քննարկելու Հայկական դյուղերի անվւանդությանը վերաբերող Հարցեր: Սողոն մերժում է: Թուրքերը Համողում են, թե Ա. Վռամյանն ու Բալաբեղ կարաւեւը վալու մու են ն նրան կանչում են: Սողոն իջնում է Շամիրամ դյուղ, 15 ոսւիկան նրան սիրալիր ընդունում են, ւանում Բաղեչ ն նեւում նույն բանւը, որւեղ Բալաբեղն էր: Երկուսին էլ դաղանաբար Հոչուում են: Այդ մասին լսելով՝ երիւասարդները բարձրանում են Նեմրութ, որւեղ նրանց միանում են Սոիորդի, Տա÷ավանքի, ԶրՀորի, Շամիրամի ն կծակի երիւասարդները իրենց ընւանիքների Հեւ: Սակայն սառնամանիքի ւաւճառով կանայք ու երեիաները Հարկադրված վերադառնում են դյուղ: Բրդերը նրանց բոլորին ոչնչացնում են: Երբ թուրքերը Վանում ւարւվելով ÷աիան արնմոււք, նրանց մի մասն անցավ Աիլաթով ն վրեժինդիր եղավ Հայ բնակչությունից: Հաւուկենւ մարդիկ ÷րկվեցին: Նեմրութ աւասւանած երիւասարդների թիվը աւրիլին Հասավ 300-ի, որոնց ղեկավարներն էին չամիրամցի Արամը, Մուչեղը, Այվաղ Գնորդյանը ն Հարություն Դերոյանը: Բրդերը մի քանի Հարձակում դործեցին նրանց վրա, բայց մեծ ղոՀեր ւալով՝ ÷աիան: Նույնը կաւարվեց թուրքական ղորքերի Հեւ: Նեմրութի ինքնաւաչււանական կռիվներն սկսվեցին աւրիլի 2-ին ն չարունակվեցին մինչն Հուլիսի 2-ը՝ երեք ամիս: Այդ «երկարակեցության» ւաւճառներից մեկն այն էր, որ նաինական Հարձակումների ժամանակ Հանդիւելով Հայերի աՀեղ դիմադրությանը, թուրքերն ու քրդերը այլնս իուսա÷ում էին Նեմրութ բարձրանալ: Հայդուկների կյանքը Նեմրութում ծանր էր, մասնավորաւես դժվար էր սննդի կաղմակերւումը: Սննդի Համար անասուններ ÷աիցնելու նւաւակով Հայդուկները Հաճաի էին բաիումներ ունենում քրդերի Հեւ ն դա ոչ առանց ղոՀեր ւալու: Հունիսի վերջին Աիլաթ Հասավ ռուսական ղորքը ն այդ «ւարօրինակ մարդիկ» Նեմրութից իջան: Մի քանի օր կաղդուրվելուց Հեւո բոլոր 300 կւրիճներն էլ մւան կամավորական դնդեր: Սղերդի Բարվարիի դյուղերում նույնւես դործում էին Հայդուկային իմբեր: Ողմի Հայդուկները Լաթոյի ղեկավարությամբ ինքնաւաչււանական կռիվներով նաՀանջեցին Մոկս ն Փեսանդաչւ ու մասնակցեցին վերջինիս Հերոսա276

մարւին: իսկ Բարվարիի Հայկական դյուղերի (Ալկեֆ, Բեդար, Արջկանց, Դաչւըկ, կոռիչ, Պերող ն այլն) բնակչությունը դրեթե ամբողջությամբ ոչնչացավ: Ռուսների կողմից Վանը դրավելուց Հեւո Զնդեթն իր ւրամադրության ւակ ունեցած ռաղմական ուժերով չարժվեց Բաղեչի ուղղությամբ: Նա Հոիորւում էր, թե դնում է լուծելու Վանում Հայերի դավաճանության վրեժը: Ոչ միայն նա, այլն երիւթուրք մյուս դործիչներն իրենց ռաղմական բոլոր ւարւությունների ւաւճառը Համարում էին Հայերի «դավաճանությունը»: կրած ւարւությունները Հայերի դավաճանությունով ւաւճառաբանելը նրանց Համար բնավորություն էր դարձել: Այդւես էր Սարիղամիչում կրած ւարւության ժամանակ, այդւես էր Աւրւաւականում ն Ուրմիայի չրջանում ձաիողումների դեւքերում: Նույնն էր նան Վանի դրավման ւարադայում: իրականում դլիավոր ւաւճառը թուրքական բանակում ղինվորի ծանր վիճակն էր, որն այդ բանակին ղրկել էր մարւունակությունից: Թուրքական բանակի 44-րդ դնդի 4-րդ վաչւի Հիսնաւեւ Ցաղղին իր Հուչերում, որոնք լույս են ւեսել Թիֆլիսում 1919 թ. «Մի թուրք սւայի Հիչաւակարանից» անունով, դրում է. «Այսօր ճանաւարՀին ւեսանք մի սաւկած ձի: Զինվորները բոկուն լինելու ւաւճառով իսկույն վրա թա÷վեցին ն նրա կաչվից մի-մի կւոր քերթեցին՝ ւրեի կարելու Համար: Մի սոսկալի ւեսարան էր՝ ճանաւարՀին իումբ-իումբ թաղում ենք Հիվանդներին, ւեսնում ենք, որ ղինվորներից ոմանք... Հում միս են կրծուում... Նրանց Հադուսւները սոսկալի էին: Նրանցից մսի Հու էր դալիս, որովՀեւն ուսաւարկերում Հում միս էին ւաՀում: Խոլերայի վւանդ կար»: Նույնն էր վիճակը ռուսների դեմ կռվող բոլոր ղորամասերում՝ քաղցը, դոյության ւարրական Հնարավորությունների բացակայությունը, Համաճարակներն ու այլնայլ Հիվանդությունները Հնձում էին թուրք ղինվորներին, թուրքական ղորամասերին վերածում ավաղակաիմբերի, վրիժառու Հրոսակների: «...Հասնում ենք մի Հայկական դյուղի,- չարունակում է թուրք սւան,- ն դիչերում դրա մուակայքում: Ժողովուրդը ÷աիել է. ÷ոքրիկ դյուղ է, որի չրջաւաւի արւերը Հերկված են: Մարդիկ (Հայերը) իսկաւես որ աչիաւասեր են... Երեկոյան Հանդսւանում ենք Թաիրիվաջիրում: Խսիերից սկսած մինչն այսւեղ մեր ճանաւարՀին եղած դյուղերում բնակվել են Բեդըրիանները, որոնք մաՀմեդական են, բայց կողմնակից են ռուսներին, սւանել են մեր ղինվորներին ն նրանց ղենքերը իլել: Խալիլ բեյը քանդել ւվեց նրանց դյուղերը, իսկ Հանցավորներին ձերբակալելով, ճանաւարՀի վրա կաիեց: ինչ դեղեցիկ ւեսարան էր, սակայն ա÷սոս ւարանները: Մարդ Հրճվում է, երբ ւեսնում է, որ ոչնչացնելու արժանիներն անւաւիժ չեն մնում... Սղերդում 2000 Հայի են կուորել: Տեղի ժանդարմները անցյալ օրը վերադարձել էին: Ասել է, թե եկել էին մաքրաղարդելու: Դիարբեքիրում էլ են կուորում: Ասւված իմ, արժանի արա վայելելու մեր Հաղթանակի Հրճվանքը»: ԱՀա այս ւրամադրությամբ էր դործում թուրքական բանակը, նա ոչ այնքան ւենչում էր ռաղմական Հաղթանակ, որքան ջարդ ու կողուոււ Ցաղղին չարունակում է ւաւմել. «Բիթլիսում եղող Հայերին դեռ չեն կուորել: Հավանաբար մեղ Հենց դրա Համար են բերել: (Բիթլիսում) ժողովուրդը (քրդերը) մեղ դիմավորելու Համար իռնվել էր ճանաւարՀներին: Ժողովրդի ւարաղն ու չար277

ժումները Հիչեցնում են Հին դարերը: կաւարյալ վայրենի մարդիկ են: Հայերի ւներն ավելի ամուր են: Նրանք աւասւանել են այդ բերդանման ւներում ն երբեք դուրս չեն դալիս: Գյուղերի Հայերին լրիվ կուորել են, իսկ ով կարողացել էր ÷աիչել, աւասւանել էր քաղաքում: Մեր անցնելու ժամանակ նրանք Հեւաքրքրությամբ նայում են ւաւուՀաններից՝ Հավանաբար մւածում են, թե սրանք եկել են մեր կյանքին վերջ դնելու: Մի Հայ երեիայի Հարցրի. «ինչո՞ւ ւներից դուրս չեն դալիս»: «Սւանում են»,- ւաւասիանեց ւղան: «Դու սւանվել ուղո՞ւմ ես»,- կրկին Հարցրի երեիային: «Դու այդ բանը ուղո՞ւմ ես, որ ես ուղեմ»,- ւաւասիանեց դուլւա վաճառող ÷ոքրիկ Հայը: Երեկ ւեսնվեցի մի ոսւիկանի Հեւ: Նա ասաց. «Բաղաքի Հայերի թիվը 10 Հաղար է: Տները չաւ ամուր են, իսկ իրենք մեծից մինչն ÷ոքրը՝ ղինված: Սակայն վանեցիների չա÷ կւրիճ չեն: Մինչն այժմ որնէ բան անել չկարողացանք, քանի որ վաիեցանք, որ կրկնվի Վանում կաւարված անմւությունը»: Մի ուրիչ ոսւիկան ասաց. «Այս քաղաքի առանցքը ւեւք է դւնել ու դա ւայթեցնելով՝ քաղաքը Հօդս ցնդեցնել: Ուրիչ ելք չկա: Առայժմ Հավաքում ենք դաչնակցականներին ն Հայ երնելիներին»: (Հաջորդ օրը քաղաքից վերադառնալիս մեր ղորաւեղում) իմացա, որ մեղ մու եղած Հայ ղինվորներին էլ են ւաՀանջել: Վաչւում եղածներին ւարան: ՄիՀրանը Համբուրեց ձեռքս ն ասաց, «էֆենդի՛, իրավունքդ ինձ Հալալ արա»: Նրանց Հանձնեցին ամրություններ կառուցող դումարւակին: Զա÷աղանց ոդբերդական ւեսարան էր, իուղարկում էին նրանց դրւաններն ու ծոցերը ն ինչ դւնում՝ վերցնում էին: Մի քանի ղինվորներ էլ եկել էին մեղ մու: Սրանք Հայ ղինվորներին իբր Բիթլիս ւիւի ւանեին, բայց Աղրայիլի նման սւասում են: Դեւի մաՀ էին ւանում Հայ ղինվորներին»: Բաղեչի Հայերի կաղմած մի ւեղեկադրում, որը ներկայացվեց Անւանւի ներկայացուցիչներին, ասվում է, որ Բիթլիսում ղորակոչեցին 21-45 ւարեկան բոլոր Հայ ւղամարդկանց, Հաչվի չառնելով ո՛չ առողջական ն ո՛չ էլ ընւանեկան վիճակը: Զորակոչվածներին անմիջաւես ուղարկեցին ռաղմաճակաւ ն բոլորը ջարդվեցին: «Ճակաւէն դնդակ չսւացողը թիւրք ղինուորներու կը յանձնուէին, ու բանակէն կէս ժամ Հեռացնելով կը ջարդէին»: Այդ մասին կարինի առաջնորդ Սմբաւ եւս. Սաադեթյանի Հարցմանը վալի ԹաՀսինը ւաւասիանել էր. «Այո՛, թերեւս այդւիսի դէւքեր ւաւաՀած են... Հրաման ւրուեցաւ չկրկնուելու: ԱյսուՀանդերձ չարունակուեցաւ ցվերջ ÷ճացնելով ամբողջ Հայ ղինուոր երիւասարդութիւնը... Թիւրք ն քիւրդ ժողովուրդեան արիւնարբու ոճրադործներէն կաղմուեցան չեթէական իումբեր, որոնց մեջ մւնողները ներման կ’արժանանային Հին ու նոր բոլոր դաւաւարւութիւններէն եւ ղինուորական ծառայութիւնէն: Թիւրք ժողովուրդը իրարու կարդ չէր ւար այս վայրադ դործին մասնակցելու, որոնք Հայերու օճաիները ւիւի քանդէին»: Բաղեչում դլիավոր ջարդարարներն էին Ն. Նուրէդդինը, Մ. Մուսան, Հ. Ցուսուֆը, Զ. Ալին, Ս. Թուրսունը, Մ. ՆասրուլլաՀը, Հ. Շեմսէդդինը, Հ. Խալիլը, որոնց ւրամադրության ւակ եղած Հաղարավոր դործակալներն ու ելուղակները օր ու դիչեր կողոււում էին Հայկական

դյուղերը, սւանություններ ն առնանդումներ կաւարում: Նրանց ընդդիմացողները ենթարկվում էին ոսւիկանների վայրադություններին: Տաւիկ դավառի կչւոնկ դյուղի թուրք ն քուրդ ջարդարարները 1915 թ. ÷եւրվարին մերձակա Հայկական դյուղերի բոլոր արու բնակչությանը լցրեցին Գեիի եկեղեցին ն սրով ու կացնով մորթեցին, բնակչությանը կողոււեցին, մեծ թվով աղջիկների դերեվարեցին: Նույն վիճակն էր Դաւվանի. Աիլաթի ն Արճեչի կաղաներում: Նրանք աւրիլ ամսին ենթարկվեցին թուրքական նաՀանջող բանակի իժդժություններին: Բաղմաթիվ Հայեր կուորվեցին: Տեղի Հայերից չուրջ 300 Հոդի ÷աիավ Տարոն, որոնց որոչ ժամանակ անց թուրքերը սւանեցին: Մանաղկերւի ն Բուլանըիի Հայ բնակչությունը, բացի Հարավային դյուղերից, ղերծ մնաց ջարդերից, որովՀեւն նաի, այդ ւարածքները ւաւերաղմական դուի էին, ն աւա, ռուսական ղորքերը դրանք չոււ դրավեցին: Դրա չնորՀիվ Բուլանըիի ն Մանաղկերւի կաղաներից ÷րկվեց 25.000 Հայ: Վարդոյի Գյունդեմիր դյուղի Հայերն իրենց անասունները Հա÷չւակությունից ÷րկելու Համար անւառ ÷աիցրին: Ոսւիկանները դյուղ լցվեցին, Հավաքեցին չուրջ 100 Հոդու ն ւարան բեռներ ւեղա÷ոիելու: Նրանց մեծ մասը ճանաւարՀին ցրւաՀարվեց, չաւերը մաՀացան1: Բաղեչում իմբակային ձերբակալություններն սկսվեցին 1915 թ. մայիսի վերջերին: Բաղաքի 70 մւավորական ու երնելի դեմքեր բանւ նեւվեցին: Դրանից Հեւո էր, որ բաղեչցիները ÷ակվեցին իրենց ւներում ն քաղաք չէին իջնում, իսկ ւներում Հայերին ոչնչացնելը դժվար էր ոչ միայն այն ւաւճառով, որ նրանք բնակվում էին քարե ամուր ւներում, որոնք բերդի նչանակություն ունեին, այլն ւեղադրված էին կիրճի բարձրադիր մասերում, ինչը դժվարացնում էր Հարձակումը դրանց վրա: ԱՀա թե ինչո՛ւ վալին ամեն ինչ անում էր Հայերին իրենց բերդ-ւներից վար բերելու, որի միակ միջոցը իանութները (որոնք ցածում էին, քաղաքի կենւրոնում) բացելն էր: Հայերին Համողելու Համար վալին ձերբակալվածներից 60 Հոդու աղաւ արձակեց: Հայւարարվեց, թե ւաւժվելու են միայն վւանդավոր Հանցադործները: Բայց նույն այդ օրերին բանւում ղաղրելի իոչւանդումներով սւանեցին քաղաքի մւավորականության մի քանի ներկայացուցիչների: Հայերը Հավաւացին վալու երդմանը ն չւաւեցին իանութները բանալ: Դա նրանք նան արեցին «կառավարության աչքին վւանդավոր մարդ չերնալու Համար»: Նույն օրը չուկայում ձերբակալվում է 700 Հայ, որոնց ÷ակում են ղորանոցներում: Ձերբակալում էին 12-80 ւարեկան ւաւանիների, չա÷աՀաս ւղամարդկանց ու ծերերի ն քաղցած իումբ-իումբ իջեցնում էին ձորն ու սւանում: Հայերի վիճակն ավելի ծանրացավ, երբ քաղաք լցվեցին Վանից ÷աիած աչիրեթներն ու չեթեները: ԸնդՀանուր Հուսալքության ու ջարդի Համայնաւաւկերի վրա ավելի ընդ-

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 749-750:

դծվում էր Հինդ ւների կանդուն ու ÷ակ մնալը: Այդ ւները Հեւ էին չւրւում ոՀմակների բոլոր դրոՀները: Բաղաքի ÷ողոցներում արյունը Հոսում էր դեւ դարձած, ամենուրեք դիակներ էին, իսկ Հինդ՝ Երմոյանների, ԺամՀարյան Պեւրոսի, կաղնյանի, Հակոբ Գասւարյանի ն Տիդրան Մաթնոսյանի ւներում ինը իիղաիներ՝ Հովսե÷ Երմոյան, Մուչեղ կըճնյան, Մուչեղ Զուլանյան, Արամ ԺամՀարյան, նրա ÷եսա ԱբրաՀամ, Լնոն Բաւիկյան, Սիրուն Գավուդչյան ն ւան ւերերը սառնասրւությամբ ՀակաՀարված էին ւալիս ջարդարարներին: Նրանք կռվեցին մինչն վերջին չունչն ու մեռան Հերոսի մաՀով: Շարունակենք լսել թուրք սւային. «Այսօր ճանաւարՀին Հանդիւեցինք երկու ժանդարմների, որոնք ւանում էին 40-50 Հայ կանանց, ւղամարդկանց ն երեիաների: Ուաբոբիկ էին ու լալիս էին: Հաց էլ չունեին: Մարդ ցավում է նման բաներ ւեսնելով: Բայց ցավել ւեւք չէ: Անւիւաններն ամբողջությամբ միկրոբներ են: Թող Հանուն Հասարակական անվւանդության՝ սրանք էլ դնան..., թող դնան ւեսնելու իրենց ցանկացած անկաիությունը: Ժանդարմներին Հարցրեցինք, թե ո՞ւր եք ւանում սրանց: Պաւասիանեցին, թե մի քիչ ւեղ էլ ւիւի ւանեն ն աւա բոլորին սւանելու են: ՃանաւարՀին Հանդիւեցինք նան մի Հայ կնոջ դիակի, որին ան÷ույթ դցել էին ճանաւարՀի մեջւեղը: Բիթլիսից երեք ժամ Հեռավորության վրա ենք: ՃանաւարՀին մեր ւեսած 40-50 Հայերից առաջ Հանդիւեցինք բաՀ ու բրիչավորների: Նրանք ÷ոսեր էին ÷որում, իսկ մյուսներին (Հայերին) էլ մեկ-մեկ, երկու-երկու ուղարկում էին Մարդո ÷աչայի մու: ...Առավույան ճամ÷ա ենք ընկնում: Մեկնելուց առաջ ւեսա, որ ւղաները ճանաւարՀին մի Հայ երեիայի էին կենդանի թաղել: Նրա դլուին ու ձեռները Հողից դուրս էին թողել ն քթից ու բերանից արյուն էր Հոսել: ՃանաւարՀի երկարությամբ ջրի ա÷ին Հանդիւեցինք նս չորս Հայի դիակի: Նրանցից մեկի մարմինը, առնանդամն ու ամորձիները չա÷աղանց ուռել էին, մեկ ուրիչը նսւաւեղում իոչոր ւաչար ուներ (երնի վաիից), մյուսներն էլ ղանաղան ւեսակ այլանդակություններ ունեին: Բոլորի մարմիններն էլ ծածկված էին բաղմաթիվ վերքերով: Մի այնւիսի ղղվելի ւեսարան էր, անՀնար է նկարադրել... Առանց իմանալու, կուչւ-կուչւ իմեցինք դիակներով լի ջրից: Զես Հասկանում, թե ինչու դիակները թողնում են բաց ն աւականում մթնոլորւը: Լրիվ անկաիություն ասիք, Հա՞..., ձեր աիորժակը ւաՀեք այն աչիարՀի Համար: ...Դարձյալ դարչաՀուություն է ղդացվում: Նայում ու ւեսնում ենք մի ուրիչ դիակ, լրիվ սնացած: Մարդկանց լրիվ մերկացնում են ն աւա սւանում: Մի քիչ էլ ենք առաջանում ն բանակաւեղի մու եղած ÷ոսում ւեսնում ենք մի ուրիչ դիակ»: «Հայերն, իրենց իանութները բաց թողած, ÷աիչում են,- չարունակում է ւաւմել թուրք սւան,- ժանդարմները բաց են անում Հայերի ւների դռները, ներսում եղածներին դուրս են Հանում ու Հավաքում մի Հրաւարակում: Հավաքվածները ժանդարմների Հսկողության ւակ են: Մարդիկ որնէ դիմադրություն ցույց չւվեցին: Վերջաւես Բիթլիսն էլ մաքրվեց: Մեր կիսաբաժնում 200 Հայ ղինվոր կար, նրանք էլ մաքրվեցին: Առաջին օրը, երբ դնացի Բիթլիս, կա280

ռավարությունը Հայւարարեց, թե բոլորն իրենց իանութները բացեն... Այդ Հայւարարությունից Հեւո Հայերը իանութները բացեցին ու սկսեցին առնւուր անել: Հնաղանդ ժողովուրդ, իմանալով Հանդերձ, որ մեռնելու է, այնուամենայնիվ, կանոնավոր առնւուր է անում: Սա Հույսի աչիարՀ է՝ չէ՞ որ կարող է մւածել՝ «Գուցե աղաւվե՞մ»: կուսակալը Հմւորեն որսում է այս Հոդեբանությունը, ասելով. «Գուցե՞ կառավարությունը ձեղ ների: իսկ ես ձեղ 60 ւոկոսով վսւաՀեցնում եմ, որ եթե Հավաւարիմ մնաք, կաղաւվեք: Եկող ղինվորներից մի՛ վաիեցեք, նրանք ւաւերաղմ են դնալու»: Այսւես ասելով (Հայերի ձրի աչիաւանքով) ղորանոցներ է կառուցել ւվել, իսկ Հեւո, մարդկանց մեջ իսկաւես վսւաՀություն է ներչնչում ու նրանց բոլորին կուորում»1: Եվրուական թերթերը դրեցին, որ Զնդեթը մայիսին 8000 ղինվորով մւավ Սայիսւ: Նա սւանեց Սայիսւի քրիսւոնյաների մեծամասնությանը: Ըսւ Հավասւի աղբյուրների՝ նա Հրամայեց, որ դլիավոր Հրաւարակում ողջակիղեն Եղիչե վարդաւեւին: Հունիսի 25-ին թուրքերը ւաչարեցին Բիթլիսը ն կւրեցին բոլոր կաւերը Հայկական դյուղերի Հեւ: Աւա բռնությամբ ւներից Հանեցին բանակային ւարիքի բոլոր ւղամարդկանց: Հաջորդ օրերին նրանց ւարան արվարձանները, սւիւելով, որ ÷ոսեր ÷որեն, աւա դնդակաՀարեցին ն թաղեցին այդ ÷ոսերում: կանայք, երիւասարդներն ու երեիաները բաժանվեցին ղորքերին: Անւեւք Համարվողներին քչեցին Հարավ, ն ենթադրվում է, որ նրանց նեւեցին Տիդրիս դեւը ու իեղդամաՀ արեցին: Ոմանք ÷որձեցին ւաչււանվել, բայց Հաջողություն չունեցան՝ թուրքերը ճնչեցին: Հայերը ւեսնելով, որ ÷ամ÷ուչւները վերջանում էին, ինքնասւան եղան իրենց ընւանիքների Հեւ՝ ջարդարարների ձեռքը չընկնելու Համար: Թուրքերը Բիթլիսում ավելի քան 15.000 Հայ բնաջնջեցին: Վկաների Հարցաքննության արձանադրություններից մեկում կարդում ենք. «Այս ÷ոսերում ղուդաՀեռ ւառկած էին 300 դիակներ երկու չարքով (կանայք ն ւղամարդիկ): Բիթլիսի Սուրբ Ասւվածածին եկեղեցում ւեսել եմ Հայերի 200 դիակ, այդւեղ էր նան կաիաղանը: Մեր ղինվորներն այդ կաիաղանից կանանց ու ւղամարդկանց դիակները Հանեցին ու թաղեցին: Բուն Մուչ քաղաքում 1915 թ. Հունիսին սւանվել էր 17 Հաղար Հայ: Մուչ-Բիթլիս չրջանում, ÷աիսւականների կարծիքով, սւանվել էր 160 Հաղար Հոդի: Մուչի դաչւավայրում թուրքերը նաիաւես բանւարկեցին ու մորթեցին բոլոր ւղամարդկանց, իսկ կանանց ու երեիաներին Հավաքեցին իոչոր դյուղերում ն մեծ մարադներում ու այրեցին... Մուչի ն Բիթլիսի Հայերի կուորածին մասնակցեց Բիթլիսի նաՀանդաւեւը: Այդ ժամանակ Դիլմանից դեւի Բիթլիս էին դալիս երեք Հավաքական ջաիջաիված դիվիղիաների ղորամասերը Խալիլ բեյի Հրամանաւարությամբ (ներկայումս 6-րդ բանակի Հրամանաւար): Նրա Հրամանով՝ դիվիղիայի թուրք ասկյարները ղինաթա÷եցին ն սւանեցին նույն դիվիղիայում դւնվող 800 Հայ ղինվորի, բժչկի ն սւայի»:

“Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916, ‹ 1.

Պաւմում է Անդրե Մանդելչւամը. «Հեւո Զնդեթ բեյը չարժվեց Բիթլիսի վրա (Հունիսի վերջին): Բռնություններ դործադրելով դանձեց 5000 թուրքական ոսկի ÷րկադին ն կաիաղան Հանեց 20 Հայ երնելիների: Աւա ձերբակալեց քաղաքի ւնդակաղմ, ուժեղ մարդկանց ն քաղաքից դուրս Հանեց ու դնդակաՀարել ւվեց: Խուժանը կանանց ու երեիաներին քչեց Հարավ, իսկ մնացած ամբողջ բնակչությանը, Համաձայն վկայությունների, իեղդեցին Տիդրիսի ջրերում: Դիմադրության ÷որձերը ղինվորները Հեչւությամբ էին ճնչում: ինքնաւաչււանության դիմածները վերջին ÷ամ÷ուչւն արձակելուց Հեւո թույն ընդունեցին կամ ինքնասւան եղան սե÷ական ւներում»1: Մի քանի օր անց Բաղեչ այցելած մի մաՀմեդական վկայեց. «Բիթլիս քաղաքում ոչ մի Հայ չկայ: Հայկական ւուներն այրուած են ու քանդուած: Ոչ մի եկեղեցի կանդուն չէ: Ս. կարմրորակը վերածվել է ղորանոցի»2: «Էl Սia»-ն 1915 թ. օդոսւոսի 4-ին դրում է. «Թուրքերը չարունակում են Համաւարած կուորածի իրենց քաղաքականությունը... Բիթլիսի բոլոր Հայ ւղամարդիկ սւանվել են: 9000 կանայք ն երեիաներ ւարվել են Տիդրիսի ա÷ ն նեւվել դեւը կենդանի կամ սւանված»: «Մի սւա ւաւմեց,- դրում է Ֆայեղ էլ-Ղուսեյնը,- որ Բիթլիսում Հայերին լցնում էին Հարդի մեծ մարադները, դռները ծղուով ÷ակում էին ու ՀրդեՀում... Նա ւեսել էր մի ջաՀել աղջկա, որը դրկից բաց չէր թողնում իր ÷եսացուին ն աներկյուղ նրա Հեւ մաՀվան էր դնացել մւնելով կրակով բռնված մարադը»3: «Գայմադամի Հրամանով ՀրդեՀվում էին Հարուսւ Հայերի ւները,- ւաւմում է թուրք ականաւեսը:- Նման ւներից մեկի երկրորդ Հարկում երնաց մի կին՝ երեիան դրկին: Հրացանի ÷ողերն ուղղվեցին դեւի կինը, իսկ կրակը մուենում էր նրան: ի վերջո, կինն ու երեիան այրվեցին: Երբ ասկյարներին Հարցրին, թե ինչւե՞ս չեն ամաչում իոչւանդել անմեղ երեիաներին, ւաւասիանեցին. «Սուլթանի Հրամանն է»4: «Հնչակը» 1915-ի օդոսւոսին (‹ 3) դրում է. «Բիթլիսը մոիրակույւի է վերածված, չեն ինայել անդամ կանանց ու երեիաներին: Նրանց ւարել են Տիդրիսի ա÷երը, Հրացանաղարկ են արել ն դիակները նեւել դեւը: ԶոՀերի թիվն անցնում է 10.000-ից»: Բիթլիսում կուորածները,- դրում է Հանրի Բարբին,- սկսվեցին միայն 1915 թ. Հուլիսին՝ Վանից ռուսական ղորքերի ժամանակավոր նաՀանջից Հեւո: Այդ քաղաքում կուորածները ւարբերական բնույթ էին կրում: Բրդական ն թուրքական դյուղերը կամ լեռները ÷աիած Հայերը իմբերով քաղաք էին բերվում այսւեղ կուորելու Համար: Սկղբում բանակի կարիքները Հոդացող արՀեսւավորներին ինայում էին, սակայն Հայ կամավորների ն ռուսական բանակի կողմից Բիթլիսը դրավելուց մի քանի օր առաջ նրանք բոլորը իեղդամաՀ արվեցին: Բոլոր դյուղերում, ինչւես նան բուն Բիթլիսում թա÷ված են մարդկային

Տե՛ս Çàðåâàíä, նչվ. աչի., Ա. Մանդելչւամի առաջաբանում: Պալաքեան Գ., Հայ Գողդոթան, էջ 272: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 547-550 կամ Է. Օհօտտօiո, ք. 20-22: “Äåíü”, 6-îãî ñåíòÿáðÿ 1915 ã.

բաղմաթիվ ոսկորներ ու կմաիքներ: Դրանք դժբաիւ Հայերինն էին: ՀացաՀաւիկի բոլոր Հորերը լե÷-լեցուն են մարդկային ոսկորներով: Բիթլիսում բնակվող 18 Հաղար Հայից կենդանի են մնացել մու 300-400 կանայք ն երեիաներ, որոնք բոլորը մաՀմեդականացված են1: Գորդլնսկին դրում է. «Բիթլիսում ինձ ւաւմեցին, որ Հայերի ւները, ÷ողոցները, եկեղեցիները ու վանքերը լցված էին դիակներով, կանայք ընկած էին սւանված՝ բռնաբարությունից Հեւո, թա÷ված էին ածիացած դիակներ «ինչւես իորոված իոճկորներ... Հաճաի որովայնաիոռոչը լցված էր լինում ավաղով, Հյուսքերը կւրված էին, կիսամոիրացած կոչիկի ն ւաբաւի մեջ թաքնված էր ուքը, իսկ ÷ոքր-ինչ Հեռու թավալվում էին դանդը, թնը: Բիթլիսից դուրս կիրճում դիակների բլուրներ էին, ոմանց ւարանոցին մեւաղե ծայրակալներով ւարաններ էին կաւված, կարծես թե ւանջողները նաի եղջրաՀարել էին ղոՀերին: Դա սւանդ էր, ժողովրդի աննաիադեւ ջարդ: Մարդիկ, ասես, կորցրել էին իիղճը: իսկ Ե÷րաւն ամաչել էր ն լաց եղել արյան արցունքով: Մուչի մուակա կամուրջը դեռնս կրում է չերւերը այն Հեւքերի, երբ դեւն արյունից վարարել էր: Այդւես ղոՀվեցին մեկ միլիոնից ավելի Հայեր»: ԱՄՆ-ի ւեւական քարւուղարին 1915 թ. նոյեմբերի 9-ին ուղարկած նամակում Հենրի Մորդենթաուն մեջբերում է կաւարում Ալմա ՑոՀանսոնից Մուչի ու Բիթլիսի Հայության ողբերդության վերաբերյալ ն եղրաՀանդում. «Սա մի ւաւմություն է՝ դրված արյունով»2: Բիթլիսի Հայության «Հաչիվը մաքրելուց» Հեւո ջարդարարները Հյուսիս չարժվեցին: «...Հասանք Դաւվան,- ւաւմում է թուրք սւան,- ճանաւարՀին Հանդիւեցինք մի դիակի: իսկ անասունների դիակներն այնքան չաւ են, որ Հնարավոր էր ենթադրել, թե ճանաւարՀին դաղթական Հայերն ինչւիսի՛ թչվառությունների են ենթարկվել: Նրանք բոլորը լցվել էին Բիթլիս, որւեղ ո՛չ իրենց ն ո՛չ էլ անասունների Համար կեր ճարել չէին կարողանում: Այժմ մուրացկանությամբ են աւրում ն Բիթլիսի լավ ջրից բացի ուրիչ բան չունեն: (Դաւվանում) բոլոր Հայերին կուորել են Հենց դյուղում: Ես Հանդիւեցի Հեռադրաւան ւեսուչին: Նա Հայւնեց՝ կարճկանի (Աիլաթի դիմացը) 86 դյուղերից 11-ը եղել են թրքաբնակ, իսկ մնացածները՝ լրիվ Հայաբնակ: Բոլոր Հայերին կուորել են, որոնց թվում եղել են ղենք բռնելու ընդունակ 1600 Հոդի: ... Այսօր Բիթլիսից նոր լուր սւացվեց, որ Հայերի ւների դռները ջարդելով, բռնությամբ ներս են մւնում: կանայք իելադարվում են: Բաղաքում «դո՛ւն, դո՛ւն» է եղել, քաղաքը չրջաւաւված է ն որնէ մեկին թույլ չեն ւալիս Բիթլիս մւնել»: Նույն Ցաղղին նան ւաւմում է. «Առավույան չարժվում ենք դեւի Դաւվան: Լճի ա÷ին կան չաւ դեղեցիկ դյուղեր՝ բերրի Հողեր, առաւ ջուր ն մաքուր օդ: Բայց ի՞նչ օդոււ, որ նրանց բնակիչ քրդերը 10 ÷արա չարժեն: Նրանք այն-

Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 49: Խօոջօոէհaս Ա., Խօոօiոօտ..., ք. 395-396.

քան ղղվելի, իայւառակ ն սւոր մարդիկ են, որ դողություն անելու Հեւնանքով ղոՀվում են, ւաւերաղմից լեղաւաւառ են լինում, ո՛չ ղինվոր են ւալիս ն ո՛չ էլ որնէ աչիաւանք կաւարում: Մնացել են, որւեսղի Հանդսւությունը իռովեն: Մեր կանայք սրանցից քաջ են... Նրանք չարվել էին ճանաւարՀի եղրին ն լրւեսի նման մեղ նայելով, քրդերեն Հարցրին. «Զլինի՞ թե թչնամին դալու է: Մենք ձեր Հեւ քաչվելուց վաիենում ենք»: Ես նրանց ւաւասիանեցի. «Մենք ձեր նման կին չենք, որ թչնամու առջնից ÷աիչենք»: Հայերը սրանց այնքան են սարսա÷եցրել, որ անՀնար է նկարադրել: Երբ լսեն Հայերը դալիս են, այն ժամանակ քրդին բաց թող, որ ÷աիչի: Ա÷սոս այդ Հաղթանդամ մարմինները»: Ռոյւերը Պեւրոդրադից Հաղորդում է. Բիթլիսում թուրքերի կողմից Հայերի կուորածի անՀավաւալի մանրամասներ են Հասել Պեւրոդրադ: Գյուղերից մեկում Հաղար ւղամարդ, կին ու երեիա են ÷ակել ÷այւյա չինության մեջ ու այրել: Մեկ ուրիչ մեծ դյուղում սւանդից ÷րկվել է ընդամենը 36 մարդ, մեկ այլ դեւքում էլ, ըսւ Հավասւի ւեղեկությունների, ւասնյակ ւղամարդկանց ու կանանց են միասին չղթայակաւ արել ն Վանա լիճ նեւել1: Ն. Օդանովսկին «Äåíü» թերթի 1915 թ. սեււեմբերի 6-ի Համարում ււադրեց «Թուրքական բանակի բժչկի օրադրից» Հոդվածը, որւեղ նչվում է, որ Հայերի ոչնչացումը սկղբում անՀաւական բնույթ ուներ, իսկ Հեւո «կ. Պոլսից սւացված մի չարք Հրամաններով վերածվեց Համակարդի... Թուրքական բանակի սովյալ, ուժասւառ ղինվորները միավորվել էին սոսկ «ղաղավաթի»... Այսւեղ էլ՝ անօդնական Հայերի Հանդեւ դաղանությունների ու բռնությունների այն աներնակայելի ւաւկերներն են, որոնց Հանդիւել էր օրադրի Հեղինակը...»: Սիրիայից Հյուսիս չարժվելիս, ճանաւարՀին օրադրի Հեղինակը Հանդիւել է ւասնյակ դեւերի, Հովիւների, ձորերի, ավերված դյուղերի՝ կուորված ւղամարդկանց, կանանց, երեիաների դիակներով լցված, երբեմն ÷որերին ցից իրված: «Դեռ Բիթլիս չՀասած՝ անւառում ւեսել են ոչ վաղուց մորթված մի իումբ ւղամարդկանց ն նրանց կողքին էլ՝ երեք կնոջ, միանդամայն մերկ, դլիիվայր կաիված: կանանցից մեկի կողքին սողում էր մեկ ւարեկան մի երեիա ն թաթիկները ւարղում մորը, իսկ մայրը, դեմքն արյունով լցված, դեռ կենդանի, ձեռքերը մեկնում էր երեիային, բայց նրանք չէին կարողանում միմյանց Հասնել: Մի քիչ այն կողմ ընկած էին կանանց արնաչաղաի երեք դիակներ ն մի մանկիկ՝ մոր արյունով ողողված, որը իլվլում էր կանանցից մեկի կրծքի վրա: Մի քուրդ ասկյար իղճացել է մանկանը ու վերցրել իր Հեւ, որւեսղի ւանի ւաՀի ու լավ մուսուլման դարձնի»: Հենց Բիթլիսի մու, անաւաւային Հարթության վրա, նսւած էին 2000 Հայեր՝ ւաՀակաիմբով չրջաւաւված: Նրանք սւասել են իրենց Հերթին, քանի որ ւեղական ոսւիկանության ուժերը չեն բավարարել բոլորին միանդամից կուորելու: Բիթլիսի կուորածին մասնակցել են նան 36-րդ դիվիղիայի ասկյարները:

«Խօw 7օոk 1iոօտ», 20 4սջստէ 1915.

«Բիթլիսից մինչն Հյուսիսային Պարսկասւան,- դրում է Շոյբներ-Ռիիւերը,- սարսա÷ելի ւաւկեր է՝ սւանված Հայեր դաւարկ դյուղերում, մարղերում... ինձ ուղեկցող թուրք ւաչւոնաւարները կաւարվածը Համարում էին թուրքերի ձեռքի դործը... Բիթլիսում կենդանի մնացած կանանց ու երեիաներին իրենց մու էին ընդունել ամերիկացի միսիոներները: Հայերի աքսորումը Հավասարաղոր է նրանց ոչնչացմանը... Զա÷աղանցություն չէ, երբ ասում են, որ թուրքաՀայերի վիճակը, բացառությամբ մի քանի Հարյուր Հաղար Հոդու, որոնք բնակվում են կ. Պոլսում ն մյուս իոչոր քաղաքներում, ոչնչացումից բացի այլ բան չէր»1: Զեչմե-Գյադուկ լեռան չրջանում Հայ կամավորների Հեւաիուղական մի իումբ ճանաւարՀին ւեսնում է «ւաւառուված դիակ... Սառելուց դեմքը սնացած, մերկամարմին... Գիչաւիչ թռչունները ճիչերով օդ են բարձրացնում մարդկային այդ ցնցուիի մնացորդները»2: «Մեր ամբողջ դյուղից միայն ես մնացի կենդանի,- ւաւմում է ականաւեսը,- եղբայրս էլ ինձ Հեւ էր, բայց ծնողներիս սւանվելուց առաջ անՀեւացել էր, ն ես նրան Համարում էի մեռած»: կուորածի ժամանակ չաւերը դյուղերից ÷աիուսւի էին դիմել ն սւանվել այս ու այնւեղ: ԱՀա թե ինչո՛ւ որոչ ժամանակ անց Տաւիկի ամբողջ դաչւում ւիրում էր դիակների նեիաՀուը... Եվ ես, կամաց-կամաց Համակերւվեցի իմ վիճակին, միայն երբեմն, երբ Հայացք էի դցում դեւի մեր ավերակ դյուղը, արցունքներից կուրանում էի... Այդ ժամանակ ռուսական բանակը, որի առաջին դծում էր Հայ կամավորական դունդը ղորավար Անդրանիկի Հրամանաւարությամբ, դրավեց Բիթլիս (Բաղեչ) քաղաքը: Հեռվից լսվում էին Հրեւանային Համաղարկերի ձայներ: ՄաՀմեդական բնակչությունը սարսա÷ի մեջ էր: Թուրքական բանակը առանց դիմադրության, իուճաւաՀար նաՀանջում էր: Դա արդեն կուորածից 5-6 ամիս Հեւո էր՝ 1915 թ. աչնանը: Թուրքական բանակը նաՀանջում էր ն սւիւում բնակչությանը (մաՀմեդական) դաղթել: «Ես ընւելացել էի դրությանս ն չէի ուղում ւեղաչարժվել: Դեռ ավելին, աղաս նաիաւեսել էր իր կրւսեր աղջկան՝ Այչեին, ամուսնացնել ինձ Հեւ: Խեղճ աղջիկը կարծեմ մի քիչ մեծ էր ինձանից ն կրքով էր սիրաՀեւում ինձ: Նա դաղւնաբար ինձ կերակրում էր Հաղվադյոււ Համեղ ւաւառներով, չինայելով նան ւաք Համբույրներ... Բայց ի՞նչ կարող ես անել, դաղթն սկսվեց: Առաջին անՀրաժեչւության իրերն ու սնունդը անասուններին բարձելով, դաղթաքարավանը չարժվեց դեւի Խիղան քաղաքը»: Ալեքսանդր Զիվելեդովը «Հայերի վիճակը Թուրքիայում» Հոդվածում դրում է. «Ընկավ Բիթլիսը... Ռուսական ղորքերի երնալու Հեւ, որոնց առջնից ÷աիչում էին թուրքական ալայները, լեռներից՝ Սասունի նչանավոր լեռներից, սկսեցին իջնել Հայ իրոիւ մարւիկների երկար չարանները: Անցյալ ւարվա վաղ դարնանից նրանք նսւել էին այնւեղ ն դրեթե մի ամբողջ ւարի Հեւ են մղել թուրքերի

R. 14094, 4.. 33457. Մելիքեան Ս., նչվ. աչի., էջ 44:

ու քրդերի Հարձակումները: Նրանք ÷ամ÷ուչւներ չունեին, սւառվել էր ոււելիքը: Միայն մեծադույն դժվարություններով են նրանք ձեռք բերել սննդամթերք ն ռաղմամթերք, ղոՀվել են թչնամու ղենքից ու քաղցից, սակայն դիմացել են: Նրանց Հեւ եղել են կանայք ու երեիաներ: Հանձնվել չէր կարելի: Եվ նրանք դիմացան: Երբ Հայ կամավորների ջոկաւը ռուսական բանակի ուղեկցությամբ դնաց Հարաղաւ լեռները՝ իրենց եղբայրներին դիմավորելու, ջոկաւի ղինվորները այնւեղ ւեսան Հաղար, ւասնյակ Հաղար Հայ: Մենք վաղուց դիւեինք, որ մու 50 Հաղար Հոդի թաքնվել էր անանցանելի լեռնային կիրճերում ն երկնաքեր բարձունքների աՀեղ կաւարներին: ...Շվեյցարիայում Հայ ժողովրդի դերմանացի իիղաի բարեկամ Լե÷սիուսը Հայւնեց, որ Միջադեւքում ն Արաբիայում աւրում են, ճիչւ է անւանելի ւայմաններում, 500 Հաղար Հայ, որոնք թուրքերի կողմից բռնադաղթվել էին այդւեղ: ...Մեղ ասում էր, որ անՀեւացել է 800 Հաղար մարդ: Ներկայումս նրանց նչանակալից մասին ÷նւրում, դւնում են: իՀարկե, այժմ էլ կորուսւները վիթիարի են: Շաւ ւղամարդիկ են կուորվել, ղոՀվել է մւավորականության ն Հոդնորականության մեծ մասը»1: Ա. Ճեւեճյանը Բիթլիս է Հասնում 1918 թ. սեււեմբերի վերջին ու դրում է. «... Բաղաքի իոչոր մասը աւերակ է, ÷լաւակ ւուներու մէջը լեցուն է մարդու ոսկորներով... Դաւվանը Հիմնովին աւերուած է, կանդուն ւաւ անդամ չկայ»2: «Մօւաւոր անցեալին Վանէն քչուող Հայ դերիները եւ դարձուելով՝ մեր քովէն անցան կրկին անդամ... Շաւ սրւաճմլիկ ւեսարաններ... Երեք օր առաջ Հիւանդանոցի քոյրերը՝ բոլորը Հայ, ւեղական կառավարութեանը յանձնելու Հրաման եկաւ, իեղճերը դարձեալ արիւնու օրերու ւիւի ենթարկուին»3: ՏԱՐՈՆ. - 1913 թ. Ս. կարաւեւի ավանդական ուիւադնացության օրերին վանքում կայացավ ՀՑ Դաչնակցության չրջանային ժողովը, որին մասնակցում էին Ռոսւոմը, Արմեն Գարոն, Ա. Վռամյանը, կայծակ Առաքելը ն այլոք: Նույն ժամանակ վանքում ւոնվեց Հայ դրերի դյոււի 1500-ամյակը: Այդ օրերին երկնակամարը ÷ակ էր, բայց ոչ չարադույժ ամւերով: Դրությունն արմաւաւես ÷ոիվեց Սարիղամիչի ճակաւամարւի օրերին, մասնավորաւես, երբ դասալքությունը բանակից ղանդվածային բնույթ սւացավ: Փաիչում էին բոլորը, թերնս ամենաքիչը՝ Հայերը, բայց թուրքական իչիանությունների բռունցքն իջավ Հայերի դլիին: Մուչ քաղաքում աղդարարություն եղավ, որ եթե որնէ մեկը դասալիք թաքցնի, նրա ւունը այրվելու է: Բաղաքից ղորակոչված 10000 ղինվորների 3/4-ը Հայ էր ն, բնականաբար, դասալքված մչեցիների թվում նույնւես Հայերը նչանակալից մաս էին կաղմում: Զղորակոչված Հայերից չաւերը ոչ միայն բեդել էին վճարում, այլն իչիա“Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1915, ‹ 5. «Բժիչկ Ա. Ճեւեճեանի...», էջ 80: Նույն ւեղում, էջ 83:

նությունների Հանձնարարությամբ այլնայլ աչիաւանքներ կաւարում, որւեսղի իուսա÷են Հարաբերությունները սրելուց: Դա կառավարչությանը Հնարավորություն ւվեց դնալով ավելի ու ավելի մեծացնել Հայերին ներկայացվող ւաՀանջները: Մեծ թվով ձիեր ւաՀանջեցին, ձի չունեցողները ւեւք է դնեին ու Հանձնեին: Սկսվեցին բռնադրավումները թե՛ քաղաքում ն թե՛ դյուղերում, կողոււում էին Հայերի իանութները, դյուղացու ւարենն ու անասունը: Տարոնի դաչւում նույնւես Հաղարավոր Հայերի վերածեցին չալակավորների (Համալ թաբուրի): «իւրաքանչիւր երթ ու դարձին,- ւաւմում է ժամանակակիցը,- 30 առ Հարիւրը կր մեռնէին ծեծի ւակ ճանաւարՀին, դիակները ձդուած ճամբուն եղերքը, իսկ վերադարձող 70-ին մեծ մասը ճամբան ւաժանքէն, իոչւանդումներէն ու ցուրւէն իր բաժինն առած, իսկոյն կ’իյնար անկողին, քանի մը օրէն իր վերջին յուսաՀաւ ակնարկը դոցելու այն աչիարՀին, որուն թուք մը միայն կրնար իր սրւի իորէն բաժին Հանել»1: Տարոնից մեկնած իմբերից մեկը, որր կաղմված էր 7000 Հոդուց, Մուչից Հասան կալե՝ 150-180 կմ ճանաւարՀ անցավ յուրաքանչյուր չալակավորի մեջքին 6-8 լիւր ծանրությամբ: Նրանց մի մասը մաՀացավ ճանաւարՀին, իսկ «մեծ մասը կը վերադառնար Հիւծուած եւ Հիւանդ»2: 1915-ի առաջին չաբաթներից չալակավորներն սկսեցին «անՀեւանալ նաի անՀաւաւէս ու աւա անՀեւ կորչիլ իումբերով»3: Տարոնցին լրիվ կողոււված էր: «Գիւղերու մէջ ո՛չ դուլւայ մնաց, ո՛չ ւրեի, ո՛չ իւղ ու ձաւար, իու ու յարդ, ցորեն ու կորեկ, ամեն ինչ դրաւուած էր...»4: Մու երկուսուկես անդամ մեծացվեց բեդելի չա÷ը՝ 25-ից Հասցվեց 60 ոսկու: Պեւական կողուոււին ուղեկցում էր քրդական կողուոււը, Համիդիեները «կը լեցուէին դիւղերը ն կը յա÷չւակէին ամեն ինչ»5: Մուչ քաղաքի «չւեմարանները կը լցուէին դիւղերէ յա÷չւակուած եւ դիւղացիներու սայլերով եւ անասուններով ÷ոիադրուող ՀացաՀաւիկներով, չուկան աւերակի էր վերածուած, իանութները դաւարկ էին, կեանքը՝ մեռած»6: Գյուղացիներից իլում էին ամեն ինչ՝ կաչի, ձու, թաղիք, դդալ, ւրեի, ղանաղան թելեր, մսացու, ղաուրմա, յուղ, ւանիր, ւարկ, վերմակ, սւիւակեղեն... Դեռ 1909 թ. աւրիլի 16-ին արաբական «Le Réveil Arab» թերթը ծաղրելով երիւթուրքական Հեղաչրջումից Հեւո սւեղծված իրավիճակը, դրում էր, թե Թուրքիան Հավաւում էր, որ «Հին միաւեւութիւնը ÷ոիարինուելու էր ժողովրդավար վարչակարդով, սակայն յայւնվեց մի այնւիսի վարչակարդում, որը չաւ աւելի բռնաւեւական էր, քան երբնիցէ»: «Տարօնոյ ինքնաւաչււանութիւնն ու ջարդը 1914-1915», ւաւմեց Ե. Տէր-Պարսամեան, Ֆրեղնօ, 1920, էջ 26: Փա÷աղեան Վ., նչվ. աչի., Բ. Հաւոր, էջ 328: Նույն ւեղում, էջ 341: Պարսամեան Ե., նչվ. աչի., էջ 27: Փա÷աղեան Վ., նչվ. աչի., էջ 317: Նույն ւեղում, էջ 326-327:

Արդեն 1915-ի ւարեմոււին արյան Հու էր դալիս: Բարձր Դուռը մւաՀոդ էր, որ Տարոնում ու Վասւուրականում ւեղաՀանությունը կարող է Հաջողություն չունենալ, ուսւի ղորքեր կոււակեց, որւեսղի մաՀմեդական բնակչության աջակցությամբ Հայաբնակ դյուղերը միմյանցից մեկուսացնի ն Հայ բնակչությանն անջաւ-անջաւ ոչնչացնի: Ֆիդայիներն իսկույն Հասկացան թուրքերի մւադրությունը ն նորից լեռ բարձրացան: կռիվներն սկսվեցին 1915 թ. ÷եւրվարին: Ս. ՀովՀաննու անւառից, Փեթարից մինչն Մուչ քաղաքից Հարավ ընկած բնակավայրերն ու կուրւիկը վերածվեցին ռաղմաճակաւային դուու: Վիճակը նույնն էր նան Առաքելոց վանքից մինչն Ծիրինկաւարի բարձունքները: Դաչւի չաւ դյուղեր ւաչււանության կանդնեցին: Դիմադրության ինքնուրույն կենւրոններ դարձան Ս. կարաւեւի վանքն ու Խնուսը: Այսինքն՝ կռիվներն ընդդրկեցին Դիարբեքիրից մինչն Սի÷ան ն Ս. կարաւեւից մինչն Դաւվան ձդված չրջանները: Ռուսների կողմից Վանի դրավումից Հեւո իչիանությունները Համառ լուրեր ւարածեցին, թե այդ արել են Հայերը, ոչ միայն «ռուսաՀայերն, այլն թուրքաՀայերը կռվում են ռուսական բանակի կաղմում»: Հայերը կայսրության թչնամիներն են ն ւեւք է ոչնչացվեն: Մուչում իթթիՀադի ներկայացուցիչ Ռեչիդը, որը քիչ անց ռաղմական Հեւաիուղության ւեւ նչանակվեց, իր վրա վերցրեց Հայերի ջարդերի կաղմակերւման նաիաձեռնությունը: Նրա չուրջը Համաիմբվեց Հայաւյաց դործիչների մի իումբ, այդ թվում Աղո Մսւոն ն ՄեՀմեդ Բադըմը: Նույն նւաւակով Վանից եկավ ոսւիկանական ճամբարների ւեւ Բյաղըմը: Այս իմբի ÷ասւական ղեկավարը Մչո սանջակի մութեսարիֆ Սերվեթն էր, որը նույնւես բալկանյան թուրքերից էր: Հայերն այս ամենը ւեսնում էին ն առավել նս ղդում աՀադնացող վւանդը ն, Հակառակ Հայ ջոջերի իաղաղարար կոչերի, սկսեցին ոչ միայն անՀանդսւանալ, այլն դործել... Ոչ միայն բանականությամբ, այլն բնաղդով ղդալով, որ առջնում աղեւ է, Հայերը իումբ-իումբ քաչվում էին Սասուն թե՛ ÷րկվելու Հույսով ն թե՛ այնւեղ կռվելու չաՀեկանության Համար: Անմռունչ մորթվելու ÷ոիարեն նրանք ընւրեցին մարւնչելով մեռնելու ուղին: Սասունը ÷ասւորեն արդեն կռիվների մեջ էր: Զորակոչից իուսա÷ողներին բռնելու, Հօդոււ բանակի բռնադրավումներ կաւարելու անվան ւակ Հարձակումներն սկսվել էին: Որքան ռուսական բանակն առաջ էր չարժվում, այնքան ավելի բարբարոս էր դառնում Հայերի նկաւմամբ իչիանությունների ն մաՀմեդական բնակչության վերաբերմունքը: Տարոնը 18-20 մասերի էր բաժանվել ն յուրաքանչյուրին ջարդարար Հրոսակաիումբ էր կցվել: Դաչւի ջարդերը իրականացնելու դործին է լծվում նան Դիարբեքիրի ջելլաթ օրդուսուն (ջարդարար բանակը): «Տարօնի Հայութիւնը,- դրում է Գեղամ Տեր-կարաւեւյանը,- չարչարանքի երկունքը կ’անցընէր արդէն 1914-ի աչնանը: Տուներ, դիւղեր, քաղաք, դաւառ, լեռ ու ձոր՝ դրեթէ ՀրդեՀի մէջ էին, ոչ մէկ Հայ ւունը Հանդիսւ կար...

Հենց աչունէն դաղւնի իօսակցութիւններ կային Սասուն ու Դաչւը ւեղաՀան ընելու ու ղարնելու, բայց երեւի կը վաինային այդ կողմի Հոծ Հայութենէն ու մեծ ուժերու ւէւք կը ւեսնէին... կարնոյ ընդՀանուր Հրամանաւարէն ւաւուէր էր ւրուեր, որ Տիարւէքիրէն եկող եօթն վաչւ ղինուորները Սասուն ելնեն, բոլոր ւղամարդիկ բռնեն եւ ժողովուրդը ւեղաՀան ընեն... Գլիաւոր ւաչւօնէութիւնը կ’ամբասւանէր Տարօն-Սասունի ամբողջ Հայութիւնն, թէ ամենքն ալ իորՀրդակցաբար աւսւամբութիւն կը Հանեն... Հայկական նաՀանդներու ւարւումն ու ջարդերն սկսեր էին. կարդը եկած էր Տարօն-Սասունին»1: Թուրքերի վրեժինդրության բաժակը լցրեց ռուս-թուրքական ռաղմաճակաւում վիրավորված թուրք ղինվորներին Հոսքը Տարոն ու Մուչ: Հայերն այդ ամենը ւեսնում ու ղդում էին, բայց դժբաիւաբար բան չարեցին ջարդերի առաջն առնելու Համար: Հայ դեկավարները Հավաւացին (կամ ձնացրին, թե Հավաւում էին) թուրքական իչիանությունների իոսւումներին: Նրանք նան Հույս ունեին, թե ուր որ էր ռուսները Տարոն էին Հասնելու: իսկ թուրքերբ ո՛չ Հավաւում էին ն ո՛չ էլ սւասում: Նրանք Հեւնողականորեն առաջ էին ւանում Հայերին Հյուծելու ն քայքայելու քաղաքականությունը: Այդ արվում էր Հայերի ու Հայկական բնակավայրերի վրա անընդՀաւ Հարձակումների, ձերբակալությունների ու կողուոււների միջոցով: ՏարոնաՀայության վիճակը ծանրանում, նրա Հուսալքությունը իորանում էր ոչ թե օր առ օր, այլ ժամ առ ժամ: Եվ դա մի ժամանակ, երբ Տարոնում էին կենւրոնացել ՀՑ Դաչնակցության առաջաւար դործիչները: կ. Սասունին անդրադառնալով Տարոնի դործիչների անորոչ ն անվճռական կեցվածքին, դրա ւաւճառը Համարում է, նաի, Սերվեթի «իորամանկ քադաքականութիւնը», սւասողական կացությունը ւաՀւանելու ու սիրալիրության ւակ քողարկելու նրա Հմւությունը: «Թուրք կառավարությունը,- դրում է նա,դիւէր, թէ ինչու կը սւասէ: իսկ Հայ ղեկավարութիւնը կը սւասէր... ռուսական եւ Հայ կամաւորական բանակներուն: Ռուսական բանակներու յառաջացման յոյսերով եղած սւասումը կրնանք դլիաւոր ւաւճառը նկաւել Հայութեան անվճռական կամքին»2: «Մինչդեռ թուրքերի Համար սւասողական վիճակը ինդիր չունէր միայն ժամանակ չաՀել: Նրանք եռանդուն աչիաւանք էին ւանում ջարդերը ըսւ ամենայնի նաիաւաւրասւելու ուղղութեամբ: Նրանք սադրանքներ էին Հնարում, Հայերին մեղադրում դաւաճանութեան Համար», թյուրիմացության մեջ դցում Հասարակական կարծիքը: Հայերն այդ սադրանքների դեմ ոչ թե ընդվղում էին, այլ ավելի մեծ եռանդ էին Հանդես բերում «օսմանյան Հայրենիքին» Հավաւարմորեն ծառայելու դործում:

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 842-843: Նույն ւեղում, էջ 781:

Մի բան անվիճելի է. Տարոնի դործիչների անվճռականությունը, դործելուց իույս ւալը առաջին Հերթին Հեւնանք էր սւասողական կացության՝ բոլորն սւասում էին ռուսական բանակի դալուն: «Ամենէն մւաՀոդիչը ղինուորական կացութիւնն էր,- դրում է կ. Սասունին,- յառաջիաղացումը կ’ուչանար... Դեւոյեանը (ռուսական բանակի Հեւաիուղութեան ղեկավարներից)... սւացած էր չորի կւորի վրայ դրուած ծածկադիր նամակ մը Փա÷աղեանէն եւ Ռուբէնէն: Անոնք կը դրէին Սասնոյ կռիւներու մասին եւ կը յայւնէին թէ Հաւանական ընդՀանուր բռնկումի մը ւարադային, իրենք միայն ութ օր ւիւի կրնային դիմանալ: Եթէ այդ կարճ միջոցին ռուսական ղօրքերն ու կամաւորները չՀասնէին, Հայութեան ամբողջ ռաղմամթերքը ւիւի վերջանար եւ ժողովուրդը կուորուէր... Անոնք կը ինդրէին, որ ւաՀակներ ունենանք Նեմրութի դադաթին եւ կրակ վառենք Հոն, որւէսղի Սասնոյ լեռներէն նչմարուին բոցերը իբր աղդանչան սկսած ընդՀանուր յարձակողականին: իսկ իրենք Սասնոյ լեռներու վրայ ւիւի վառէին երկու իոչոր կրակներ, ի նչան օրՀասական կռուին... ԲաղմաՀաղար արծիւներու աչքերը ջուր կւրեցան Հեռաւոր Նեմրութին ակնակառոյց, բայց Նեմրութի դադաթին Հրեղէն լեղուները չիօսեցան»1: Տարօրինակն այն է. որ ւարոնաՀայ դործիչները ղդում, ւեսնում, Հասկանում էին, որ Հայկական ջարդերն անիուսա÷ելի էին ն սարերի Հեւնում չէին: Դեռ 1915 թ. ÷եւրվարի 24-ին Վ. Փա÷աղյանը, որւես օսմանյան իորՀրդարանի անդամ, նամակ է դրում Թալեաթին. «ԸնդՀանուր ղորաչարժից մինչն օրս այս երկրի ժողովուրդը ն մասնավորաւես Հայերը դերմարդկային ուժ ի դործ դնելով ն ծայրաՀեղ ղոՀողութիւններով ծառայեցին ն կը չարունակեն ծառայել իրենց Հայրենիքին»: ԱյնուՀեւն ասվում է չալակավորների ւաժանակիր աչիաւանքի մասին ն այլն ու չեչւվում է. «...իթթիՀաւական դլիււին ւաւկանող քանի մը անձեր ... առնելու վրայ են այնւիսի քայլեր, որոնք ցաւալի Հեւնանքներ միայն կրնան յառաջացնել...»2: «Մչոյ-Սասնոյ ժողովուրդը, ւաճկական վիլայեթների Հայերու նման,դրում է Ռուբենը,- ւաւերաղմի սկղբնական չրջանում եղել է միանդամայն Հաւաւարիմ... Մութեսարիֆ Սերվեթ ւէյը քանի-քանի՛ անդամներ դիմել է Դաչնակցութեան եւ ինդրել իրեն օդնութեան Հասնել եւ Դաչնակցութիւնը եռանդով լծուել էր աչիաւանքի... կաղմակերւուել էին. 1) Զօրակոչի յանձնաիումբ, որ չրջում էր Հայ դիւղերը, Համողում եւ ոդեւորում երիւասարդներին: 2) կորիւնի յանձնաիումբը, որ դասալիքներին էր ձերբակալում ու յանձնում: 3) կուոյի Հաճու յանձնաիումբը, որ ÷ոիադրութիւններ էր ղեկավարում ու ւարէն էր Հասցնում մինչն Լիղ, կո÷, Ղըլըճ-կեաւուկ: 4) Գեղամի (էրղրումցի) յանձնաիումբ..., որ դործի էր լծել բոլոր կանանց...»՝ ռաղմաճակաւի չաւ կարիքներ Հոդալու Համար3:

Սասունի կ., ՏաճկաՀայասւանը ռուսական ւիրաւեւութեան ւակ, 1914-1918, Բոսւոն, 1927, էջ 78: ԴԵ, ծրար 19, Ղ, ‹ 421, 423: Ռուբէն, Հայ-թրքական կնճիռը, էջ 93-102:

Եվ աւա. «Հայ յեղա÷ոիական ու մչակութային աչիաւանքները իր ուսերի վրայ ւանող մւաւորականութիւնը դնում է դէւի մաՀ այն միամիւ Հաւաւն ունենալով, թէ անմեղ ու թուրքի անկեղծ բարեկամը չի կարող կուորուել նոյն թուրքից»1: Ռուբենը իոսւովանում է նս մի քանի դառը ճչմարւություններ՝ թե, ճիչւ է, բոլոր նաՀանդները Վանի ղինական ուժը չունեին, բայց «եթէ Հաւաւարմութեան չղթան չկաչկանդէր Հայութեան ձեռքերը, թուրքին եաթաղանը այնքան Հեչւ չէր իջներ անոր դլուիին»: Նա միանդամայն իրավացիորեն նչում է, որ Հայերի դեմ դավը իրենց աչքի առաջ նաիաւաւրասւվեց ն սե÷ական ան÷ութությունը չի կարելի արդարացնել «դերմանական ւաղանդի եւ թուրքական ծածկամւութեան մասին» ւաւմություններով: Հայ դործիչներն ամեն ինչ դիւեին ն «սոււ կը իօսի, ով որ Հակառակը կը ւնդէ: Գիւէինք, որ թուրքը ւիւի կուորէր Հայը»: Հայ դործիչների միամւությունն ու անդործությունը ուղեկցվում էր դաւարկաբանությամբ ն լուաղ բացբերանությամբ, որը դործածվել է ն այսօր էլ դործածվում է թուրքերի ՀակաՀայկական քարողչությունում: Օսմանյան իորՀրդարանի 1918 թ. դեկւեմբերի 12-ի նիսւում Մչո ւաւդամավոր իլիաս Սամին Հայւարարեց. «Զորաչարժի սկղբին, երբ դեռնս որնէ դեւք ւեղի չէր ունեցել... Մչո ւաւդամավոր Հանդուցյալ Գեղամ էֆենդին..., Փա÷աղյան էֆենդին ն մութեսարիֆը Հաճաի էին միասին ճաչում ու իմում»: Որնէ նչան չկար, թե ինչ-որ բան է կաւարվելու, միայն Փա÷աղեան էֆենդիի բերանից երբեմն ուչադրավ իոսքեր էի լսում: Նա այդ իոսքերն այնքան Հրաւարակավ էր ասում, որ ւեղի բոլոր Հայ մւավորականները նրան քննադաւում էին, ասելով, թե ինչո՞ւ ես բացեիբաց նման բաներ ասում... Նա ասում էր. «Թուրքիայի ներսում մենք չեղոք ենք մնալու, սաՀմանների մերձակայքում Ռուսասւանին ղինված աջակցություն ցույց ւալու եղանակներ կան, սակայն ռուսական Հարձակումից ու առաջիաղացումից Հեւո, չնայած ւարւադիր ղինվորական ծառայության, թչնամու (ռուսների) նւաւակների իրականացմանն ենք ծառայելու»2: «ՆԳ նաիարարի՝ Մչո կառավարչին ուղարկած դրության մեջ նույն որոչումները, նույն բաները (Փա÷աղյանի ասած) աչքովս կարդացի ն ուղղակի աւչեցի: Սրանց որոչումների մասին մեր կառավարությունն ինչւե՞ս էր ւեղյակ դարձել... (Դրանով Հանդերձ) կառավարությունը մեղ ՀրաՀանդներ էր ուղարկում, ասելով, որ մինչն բացաՀայւ Հեղա÷ոիական դործերի չդիմեն, ոչ մի անՀաւի անդամ քթից արյուն չթա÷ել»: Զնայած ընդդծված բանսարկու Հարցադրման, իլիասի ասածները Հիմքից ղուրկ չէին: ինքը, Վ. Փա÷աղյանն է նչում ՀՑ Դաչնակցության մեջ երկու ւեսակեւների առկայության մասին: Որոչ դործիչներ ւնդում էին Հայ կամավորական դնդերի կաղմակերւման վրա, որւես դլիավոր միջոց ռուսներին օդնելու ն Արնմւյան Հայասւանն աղաւադրելու Համար, մյուս կողմից, «Բյուրոն ւեւք է ՀրաՀանդեր դավառի իր կաղմակերեւություններին դաղւնի նաիա1

Ռուբէն, նչվ. աչի., էջ 90: ԽորՀրդարանական արձանադրություններ, էջ 316:

ւաւրասւվել, ինքնաւաչււանության: իսկ վւանդի ւաՀին միանալ ներիուժող Հայ դնդերին»: Այս ւեսակեւի կողմնակիցներն էին Խաժակն ու Արմեն Գարոն: «Երկրորդ ւեսակէւն աւելի ւաՀւանողական էր... Վւանդը անիուսա÷ելի էր թրքաՀայ ժողովուրդին Համար, թէեւ ինքնաւաչււանութեան ՀրաՀանդ անՀրաժեչւ է, բայց անՀրաժեչւ է նաեւ կովկասում, սաՀմանների մօւ մի քանի կէւերի վրա Հայ մարւական իմբերի իոչոր միաւորումներ Համաիմբուած ւաՀել, որոնք ւէւք է կրաւորական դերի մէջ մնային եւ միայն ծայրայեղ Հանդամանքներում (ջարդ կամ թուրքերի ւարւութիւն) սաՀմանն անցնէին... Երկրորդ ւեսակէւը ւաչււանողները կարծում էին, թէ այժմուանից ւէւք է նաիաղդուչացնել թուրք ղեկավարներին, յայւնելով, որ սաՀմանի միւս կողմում դւնուող Հայերը որեւէ քայլ չէն կաւարի, եթէ ներսում դւնուող ժողովրդի ֆիղիկական դոյութեանը վւանդ չսւառնայ: Այս ւեսակէւին յարում էին Ս. Մինասեանը, Հրաչը, Վարդդէսը, ՇաՀրիկեանը եւ ես, իսկ աւելի ուչ՝ ԶօՀրաւը: Երկու իրարից ւարբեր ւեսակէւները մնացին անՀաչւելի»1: Թուրքական «Մakiէ» թերթի 1933 թ. նոյեմբերի 13-17-ի թերթոնում ււադրված մի նյութում կա վկայություն, թե ՀՑԴ-ի 8-րդ ընդՀանուր ժողովի ընթացքում (1914 թ. Հուլիսի 28-օդոսւոսի 14) ն դրա ավարւից Հեւո, դաչնակցական ղեկավարները «դաղւնի Հավաքույթներ էին կաղմակերւում, ինչւես նան թաքուն դնում էին ռուսական Հյոււաւոսարան ն ւեսակցություն ունենում Հյոււաւոսի Հեւ»: Միանդամայն Հավանական է, որ Բ. Շաքիրն ու նրա դործակալները Հեւնում էին Հայ դործիչների քայլերին: ՎաՀադն Տաւրյանը ճիչւ է նկաւում, որ Բ. Շաքիրը էրղրում էր եկել ոչ թե ՀՑԴ Համադումարի կաւակցությամբ, այլ Հաւուկ կաղմակերւության բանակաւեղին ձնավորելու ինդրով: Եվ Հայերի Հեւ բանակցություններ սկսեց ոչ թե որւես իթթիՀադի ւաւվիրակության ղեկավար, այլ որւես ւվյալ օրերին ւեղում դւնվող դործիչ, որն օդւադործում էր ւաւեՀ Հնարավորությունը ՀՑԴ լծելու թուրքերի Հակառուսական կառքին: Երբ այդ չՀաջողվեց, նա Հանձնարարեց Ֆ. Հիլմիին ՀՑԴ Համադումարի մասնակիցներին ոչնչացնել: Սակայն այդ աՀաբեկչական դործողությունը Հաջողություն չունեցավ: Բացի Ալոյանից, դաչնակցական ղեկավարները Հաջողեցին իույս ւալ երիւթուրքերի ճանկերից՝ երթուղին ÷ոիելու միջոցով: Շաքիրը կ. Պոլիս Հայւնեց, թե Ռուսասւանը Հայերին իոսւացել է Մեծ Հայասւան՝ Նաիիջնանից մինչն Խարբերդ ն Տրաւիղոն: Նա այդ ւեղեկաւվությունը ձեռք էր դցել Հեւնյալ կերւ: Պարսկասւանի Հակառուսական քաղաքականությանը լիցք Հաղորդելու նւաւակով էրղրում է Հրավիրվում ւարսիկ դործիչ Ա. Ղաֆարը, որը ծանոթ էր ՀՑԴ մի քանի ղեկավարներին: Շաքիրի Հանձնարարությամբ նա Հանդիւումներ է ունենում Ռոսւոմի ն մի քանի ուրիչ դործիչների Հեւ ն նրանցից իմանում է, որ ՀՑԴ դործիչներն իսկաւես կաւերի մեջ էին Ռուսասւանի Հյոււաւոսի Հեւ:

Փա÷աղեան Վ., նչվ. աչի., էջ 279-280:

Սակայն կային նան դաչնակցական դործիչներ, որոնք առաջարկում էին միանալ թուրքերին՝ ռուսների դեմ: Մինաիորյանը դրում է, որ Ռուբեն ՏերՄինասյանը էրղրումի Համադումարում առաջարկեց. «Պաւերաղմի դէւքում կամաւորական դնդեր կաղմակերւել, միանալ թուրքական բանակին եւ կռուել ռուսների դէմ»1: Այս ւեսակեւը ւարածված էր ՀՑ Դաչնակցության որոչ չրջանակներում, որի ակունքին, Հավանաբար, կանդնած էր նույն ինքը՝ Ռուբենը: Նրա ամենամերձավոր ղինակիցներից սասունցի Մուչեղը դրում է. «Անդլիացոց, ֆրանսացոց մէջ յոյս չկայ: Մոսկուան էլ թիւրքից վաւ է»2: Սակայն Համադումարը մերժեց այդ առաջարկությունը: Այնուամենայնիվ չարունակում էր ավանդական ւարընթացությունը՝ եթե արնելաՀայ դործիչներն անվերաւաՀ Ռուսասւանի կողմն էին, աւա Թուրքիայում դործող Հայերը ինդրին վերաւաՀ մուեցում ունեին: կ. Սասունին դրում է, «թէ՛ մեր Հաւաքականութիւնը եւ թէ՛ մեր քաղաքական մեծ կուսակցութիւնը կաւարեալ երկուութեան մէջ կ’աւրեին... Թուրքա-Հայասւանի եւ ամբողջ Թիւրքիոյ մէջ Հայութիւնը կը կծկուէր Հնաղանդութեան եւ ինքնաւաչււանութեան վարադոյրին եւեւը, սւասողական եւ անղէն»3: իսկ թուրքերը, իրոք, երկաւված չէին, նրանք դործում էին Հսւակ ու վճռական: Նույն իլիասը իորՀրդարանում Հայւարարեց. «Ռուսներին ղինված ուժով աջակցելը Հանցադործություն է» ն վերաբերմունք ւաՀանջեց: «Այս ինդիրն առնչվում է մի Հսկայ աղդի, դրանց բոլորին վերաբերող թղթածրարներ, թղթակցություններ, դրություններ դոյություն ունեն, ամեն ինչ ւեւք է օդւադործվի ու աւացուցվի»: Նա ասում էր, որ արնելյան նաՀանդների 5.000.000 բնակչից 200.000 ղոՀվել է՝ մի մասը ռաղմաճակաւում, իսկ մյուս մասը «Երկիրը դրավող արյունռուչւ չեթեների սրերի ղոՀ դարձան»: «Արյունռուչւ չեթեներ» ասելով, նա նկաւի ուներ Հայ կամավորներին ու Հայդուկներին: 1914 թ. դեկւեմբերի 17-ին իթթիՀադի ւարադլուիներից էոմեր Նաջին Վռամյանին նամակով սւառնում էր, թե բռնված է մի լրւես, որը Հասւաւում է, թե «դաչնակցականները ռուսների Հեւ դործընկեր են... Ձեր եւ ձեր ընկերների անՀաւաւարիմ լինելը Հասկանալի է... կարլ Մարքսի, կրուուկինի ւեսութիւններով ւարծեցող ձեր կուսակցութեան ռուսական ցարիղմի դործիք լինելը, 20-րդ դարի ամենածիծաղելի դրսեւորումներից մէկն է»4: Օսմանյան իորՀրդարանում իլիասի ՀակաՀայկական մարւնչող կեցվածքը ւաւաՀական չէր: Նա վճռական դեր էր իաղացել Մչո դաչւի 70-80 Հաղարանոց Հայ բնակչության կուորածի դործում: Լինելով օսմանյան իորՀրդարանի անդամ ն իթթիՀադի չրջանային քննիչ, Հոջա իլիասը բուռն դործունեու-

Մինաիորեան Վ., 1915 թուականը, ԱրՀաւիրքի օրեր, Վենեւիկ, 1949, էջ 69: «Դրօչակ», 1990 թ. դեկւեմբեր, էջ 57: Սասունի կ., ԹիւրքաՀայասւանը Ա. աչիարՀամարւի ընթացքին (1914-1918), Պէյրութ, 1966, էջ 27-30: Ա-Դօ, Մեծ դէւքերը Վասւուրականում 1914-1915 թուականին, Ե., 1917, էջ 97:

թյուն ծավալեց քրդերի միջոցով Հայերին բնաջնջելու ուղղությամբ: Հաղարավոր Հայ կանայք, ծերեր ու երեիաներ դոմերում, մարադներում ու չւեմարաններում ողջակիղվեցին: Նաիճիրն ավարւելուց Հեւո նա իր Հեւ Պոլիս ւարավ մի իումբ դեռաւի Հայ աղջիկների՝ նվիրելու իթթիՀադի մեծամեծներին: Բուլանըիի նաիկին կառավարիչ Շերիֆի վկայությամբ՝ «Հոջա իլիասը քրիսւոնյա աղջիկ բռնաբարելու բուռն մարմաջ ուներ»: Նա ղինադադարի չրջանում մի քանի անդամ ձերբակալվեց, աւա ւարվեց Մալթա, սակայն իելադար ձնանալով աղաւվեց1: «Տարօնի քիւրւ ւարրը,- դրում է Վ. Փա÷աղյանը,- իր «քաղաքական» ՀրաՀանդները սւանում էր Մչոյ քիւրւ բնակչութեան ղեկավար ւարրերից եւ, մանաւանդ, Մուչի իթթիՀադի ակումբից... Բաղաքի մաՀմեդական եւ Հայ բնակչութեան յարաբերութիւնները, ընդՀանուր առմամբ, եղել են մւերմական եւ իաղաղ: Սակայն կար մի ընւանիք, որը մոլեռանդ աւաւական էր եւ ձդւում էր Հայերին իրաւաղուրկ դարձնել եւ որւէս սւրուկ օդւադործել: Այդ ւնից էր Հռչակաւոր Հոջա իլիասը, Մուչին երես÷ոիանը, որի մայրը յա÷չւակված ՀայուՀի էր, ինքն էլ Հայերէն դիւէր... երիւասարդ, նենդ, իիսւ Հայաւեաց, քսու, դարչելի դեւերից մէկն էր»2: «Ժողովրդի արձադանդ» թերթի 1918 թ. մարւի 22-ի Համարում ււադրված է Դիարբեքիրի երես÷ոիան Ֆեյղիի ն իլիասի ղրույցից մի Հաւված: Ֆեյղիի այն Հոիորւանքին, թե ինքը քաղաքի վանքում 600 Հայի սւանել է ւվել, իլիասը ւաւասիանում է. «600-ը ի՞նչ է որ. ես Մչոյ Համայն ժողովուրդն (Հայ) արմաւաիիլ արեցի»: Ս. Ակունին դրում է. «Ականաւեսների բացարձակ վկայությամբ, Մուչի ռմբակոծման ւաՀին, թնդանօթների դլուիը կեցած է չանսաւակ Հոճա իլիասը, որն ի վարձաւրութիւն բարւօք ծառայութեան, իրավունք է սւանում իր սւիւակ ÷աթթոցի վրայ կրելու դեղին երիղ, ամենամեծ ւաւիւը իսլամութեան մէջ կրոնական առումով... (նա) մասնակցել է նան Բաղէչի նաՀանդի ջարդին...»3: Գ. Տեր-կարաւեւյանը դրում է, որ իլիաս Սամին Թալեաթ բեյի մւերիմ բարեկամն էր4: իլիասը իորՀրդարանի նոյեմբերի 18-ի նիսւում ասաց. «Պարոննե՛ր, այս ինդիրը մարդասւանությա՞ն, թե՞ արյունալի բաիումների ինդիր է: Այս Հարցը ես ձեր ներկայությամբ ւիւի ւարղաբանեմ: Թուրքերը Հանցավոր Հայւարարվեցին, ամբողջ աղդը Հանցադործ որակվեց: ... (Մինչդեռ) իր սկղբնաւաւճառով այս ինդիրն արյունալի կռիվ էր... կառավարությունը ... կրոնակից ն ոչ կրոնակից Հւաւակներին ղորաՀա-

Sina Aksin, Istanbul Hukumetleri ve Milli Mucadele, h. II, Son Meşrutiyet (1919-1920), Istanbul, 1992, s.

354.

Փա÷աղեան Վ., նչվ. աչի., էջ 322: Ակունի Ս., Միլիոն մը Հայերու ջարդի ւաւմութիւնը, Պոլիս, 1920, էջ 164: «Տարօնի դէւքերը Գեղամի ակնոցով». կ. Սասունի, Պաւմութիւն Տարօնի աչիարՀի, 1957, Պէյրութ, էջ 842:

վաքի Հրավիրեց ն ամենաՀասւաւուն ղենքերը Հայերին ն Հույներին ւալով, ուղարկեց սաՀման..., իսկ ամենավաւ, մաչված ղենքերը ւվեց արնելյան նաՀանդների քրդերին, որոնք իմ Հայրենակիցներն են ն որոնց ներկայացուցիչն եմ ես: ...(Սակայն) այս չարաչուք ինդիրն ինչւե՞ս ծադեց... Մի ճչմարւություն եմ ասելու, որը ՀանրաՀայւ է: Գարեդին էֆենդին (Գ. Փասւրմաճյանը) դեռնս Ռուսասւանում է դւնվում: Նա ւաւերաղմի Հայւարարության ժամանակ օսմանյան կառավարության դեմ կռվող չեթեներով Վանի վրա Հարձակվեց...»: Երբ ւակավին բան չէր կաւարվել, օսմանյան կառավարությանը վերջնադրի ձնով մի բողոքադիր Հանձնվեց..., որն ամ÷ո÷ված ձնով Հեւնյալ բովանդակությունն ունի: «Այսօր այլնս իոսւումներով օրորվելու ժամանակը չէ: Հիսուն ւարիներից ի վեր Հայերի ÷այ÷այած աղդային նկրւումների քաղաքական ծրադիրը օսմանյան կառավարության կողմից անվերաւաՀ ընդունել ենք ւաՀանջում: Զընդունելու դեւքում... մենք ղինված ուժերով Ռուսասւանին ռաղմական օժանդակություն ենք ցույց ւալու: Մեր ոչ բանակային ուժերով էլ ներքին ինդիրները իառնելով, կառավարության դործը դժվարացնելու ենք... Պարոննե՛ր, միայն դրված չէ. իր չուրջը 20 Հաղար ղինյալներ Հավաքելով ն, առանց առիթի, դժբաիւաբար, Վանը դրավեց... ...ԸնդՀանուր բնակչության 70 ւոկոսը ոչնչացավ ն անՀեւացավ, կանայք ու երեիաները մեռան ու անՀեւացան: Արյունու իրադարձություններն այսւիսի ծադում ունեցան... Բանի որ իոսքի ու Հայացքների աղաւություն, սաՀմանադրություն դոյություն ունեին ն բոլոր իրավունքներն աւաՀովված էին, ւեւք չէր, որ ղենքի ուժով իրավունքի ւաՀանջաւիրությանը դիմեին, Հաւկաւես նկաւի ունենալով, որ մենք բոլոր կողմերից չրջաւաւված էինք թչնամիներով: ԱՀա թե ինչո՛ւ ես ասում եմ, որ (այսւեղ ասվածները Հայերի ու Հույների կողմից) բոլորը ղրւարւություն են: Սրանք բոլորը սիալ ղենքեր են, որոնք դործածվում են անմեղ օսմանցիների, մաՀմեդականների դեմ... Նրանց ւարղաւես նվասւացնելու Համար են: Դրանով ո՛չ մարդկությունը ն ո՛չ էլ որնէ մեկը չի իաբվի: (Բուռն ծա÷աՀարություններ)»: Դեկւեմբերի 9-ի նիսւում կարդացվեց ւաւդամավոր Գեղամ Տեր-կարաւեւյանի նամակը իորՀրդարանին: Ներկայացնում ենք նամակի չարադրանքը որոչ կրճաւումներով: «...ԽորՀրդարանական ժողովներու ժամանակ մեր մեծադոյն ընկերներէն ոմանք կուորուած Հայերու թիւը նչեցին մէկ միլիոն... Ուրիչ մեծադոյն մաՀմեւական ընկերները սակայն ւնդեցին, որ նաՀաւակուածներու թիւը Հաղիւ 100.000-ի Հասնի... Ես կարծում եմ, բուն Հարցը, նաՀաւակներու թիւէն առաւել, անմեղներու կեանքին դէմ դործուած ոճիրն է... Այլաւէս վսւաՀաբար կարելի է ասել, որ միայն Ճանիկում (Սամսոն), արնելեան կարաՀիսարում, Տրաւիղոնում եւ կիրասոնում կուորուած Հայերի թիվը Հասնում է 100.000-ի: ...ինչո՞ւ անմեղ եւ որեւէ ձեւով ւաւասիանաւուութիւն չկրող մարդիկ ջարդուեցին: Ըսւ օրէնքի՝ բանակում ծառայող ունեցող ընւանիքները չւէւք է աքսորուէին, բայց արի ու ւես, որ Հայկական նաՀանդներում չաքսորուած ընւանիք չմնաց: ինչւէ՞ս եղաւ, որ արեւելեան նաՀանդներում, այսինքն՝

կարին, Սեբասւիա, Խարբերդ, Վան, Տիդրանակերւ նաՀանդներում եւ Ուրֆայի դաւառում բոլոր Հայերը ւեղաՀան անելով, բնաջնջելուն ղուդաՀեռ ջիՀադ յայւարարուեց ն 1.5 միլիոնից ավելի Հայ ցիրուցան եղան, ջարդուեցին ու ոչնչացան: իմ ընւրական չրջանին ւաւկանող Մուչի, Բիթլիսի եւ դրանց Հեւ կաւուած դաւառներում ւաւմութեան կողմից մինչն օրս չարձանադրուած վայրադութիւններ ու բռնութիւններ դործադրուեցին: Մուչ դիւղաքաղաքում թէ՛ ւեղացի եւ թէ՛ դրսից ու չրջակայքից բերուած անմեղ Հայերին բոլորին թնդանօթային ռմբակոծութեան ենթարկեցին, այրեցին ու բնաջնջեցին, մնացածին էլ այդ կողմերում ոչնչացրեցին... Մչոյ դաչւի դիւղերից չաւերը նոյնւէս դնդակոծուել են եւ յարձակման ենթարկուելով դրանց բնակչութիւնը ցիրուցան է եղել: ԸնդՀանուր ջարդի Հեւնանքով այդ չրջանի բոլոր Հայերի չարժական ու անչարժ ունեցուածքը, ինչւէս նաեւ աղդային ու կրօնական առումով նուիրական վանքերու եւ նման կառոյցներում եւ եկեղեցիներում ւաՀուած չաւ Հին առարկաներ ջարդել ու ÷չացրել են, եւ բոլոր արժէքաւոր իրերը կողոււել են, իսկ դրանցում բնակուած վանականներին սւանել ու բնաջնջել են: Այս աՀաւոր բռնարարքներից յեւոյ մնացած ղդալի թուով երեիաներին բռնութեամբ կրօնա÷ոիելով ցրիւ են ւուել: Թէ նրանք ինչւիսի՛ թչուառութեան մէջ են, բոլորիս է յայւնի... ...Նիւթական օդնութեամբ դրսէն բերուած դաղթականներին (մուՀաջիրներին) ուղարկել են Հայաբնակ վայրերում բնակեցնելու Համար: ... իրենց Հարաղաւ Հայրենիքում կուորուած, ընդՀանուր ջարդից ճողուրած եւ ղանաղան թչուառութիւնների մէջ իրենց դոյութիւնը քարչ ւուող Հայ աղդի մնացորդներուն եւ Հայ անՀաւներուն ւաւկանող կալուածքներն ու Հողերն իրենց Հին ւերերից իլելուն եւ կողոււելուն Հեւամոււ ձեռնարկների դէմ բողոքում եմ ամբողջ ուժով եւ Հարցնում կառավարութեանը, թէ ո՞րն է իր կարծիքն այս Հարցի կաւակցութեամբ»1: Գ. Տեր-կարաւեւյանի այս նամակը մեղադրական լուրջ ÷ասւաթուղթ է, ն չնայած իր Հակիրճության, ներկայացնում է ցեղասւանության բովանդակությունը կաղմող բոլոր բաղադրիչները, Համողիչ ÷ասւարկներով Հերքում իրականությունը իեղաթյուրելու ÷որձերը7:

Գ. Տեբ-կարաւեւյանի նամակը ւե՛ս Վ. Տաւրեանի «Հայկական ցեղասւանութիւնը իորՀրդարանային ն ւաւմադիւական քննարկումներով», Վաչինդւոն, 1995, էջ 148-152: Գեղամ Տեր-կաբաւեւյան (Տաւրակ): Ծնվել է 1866-ին Տարոնի Խեյւյան դյուղռւմ՝ Հոդնորականի ընւանիքում: Լուսավորչական չարժման եռանդուն մասնակից: Նաինական կրթությունն սւացել է Ս. կարաւեւի վանքում, աւա չարունակել Մչո Միացյալ ընկերության վարժարանում: 1885-1887 թթ. սովռրել է էջմիածնի Գնոբդյան ճեմարանում: Տարոնցի Հայի բողոքի արւաՀայւիչն էր: Մչո Հայոց առաջնորդարանի քարւուղարն էր ն 50 դյուղաւեւների Հեւ 1890-ին դնաց կ. Պոլիս Գյուլիղարին առնանդող Մուսա բեկի դաւավարությանը մասնակցելու: 1892-ին իիղաիություն ունենալով ամռւսնանալու նույն այդ Գյուլիղարի Հեւ: 1894-ին Հարկադրված եղավ Հեոանալ Մուչից ն դործել Դիարբեքիրում: 1908 թ. ընւրվեց օսմանյան իորՀրդարանի անդամ ն մինչն 1918 թ., այսինքն մինչն իր մաՀը, մնաց իորՀրդարանական: Տաւրակը բանասեր էր, ւաւմաբան, աղդադրադեւ ու արձակադիր: Որւես այդւիսին չարունակեց Գարեդին Սրվանձւյանցի դործը: Գրի առավ ւաւկառելի քանակությամբ աղդա-

Վ. Տաւրյանը Տեր-կարաւեւյանի դիւուկ ու Հսւակ Հարցադրումները, նրա ղայրալից ւոռթկումը բացաւրում է Տարոնի Հայության բնաջնջման եղանակների ու միջոցների առանձնաՀաւուկ վայրադությամբ, ինչը Հեւնանք էր այդ չրջանում կուորածների իրականացման երեք առանձնաՀաւկությունների՝ ա) օսմանյան կառավարությունը, քուրդ ավաղակաիմբերը ու թուրքական բանակը ջարդերը կաղմակերւեցին Համադործակցված: բ) Խարբերդից բերվեցին բանակային ուժերը, որոնք ունեին թնդանոթային Հղոր կարողություններ ն նաիադեւը չունեցող ռմբակոծության ենթարկեցին Մուչի Հայկական թաղերը ն ՀիմնաՀաւակ կործանեցին դրանք՝ ÷լաւակների ւակ ոչնչացնելով մեծ թվով բնակիչների: դ) Դաչւի բնակչության սւվար մեծամասնությանը, Հիմնականում ծերեր, կանայք ու երեիաներ, Հավաքելով դոմերում, մարադներում ու մեծ ւներում՝ ողջ-ողջ այրեցին: Թուրքական 3-րդ բանակի Հրամանաւար ՎեՀիբ ÷աչան 1913-ի ÷եւրվարին անձամբ ւեսել էր, թե ինչ էր կաւարվել 800 բնակիչ ունեցող Զրիկ դյուղում: Տարոնը սւվար մւավորականություն չուներ, նրանց չարքում Տաւրակն առանձնակի ւեղ էր դրավում: Եղեռնը, չնչին բացառությամբ, ոչնչացրեց դրական նյութեր Մչո դավառի բառերով, սւեղծեց ւարոնաՀայ բարբառի քերականություն, կաղմեց Տարոնի վանքերի իննը ձեռադրերի Հիչաւակարաններ, որի միայն Բ Հաւորը ւարունակում է 831 Հիչաւակարան: Հեղինակեց Սուրբ կարաւեւի վանքի ւաւմությունը (2 Հաւոր): Հավաքեց ժողովրդական երդեր, Հեքիաթներ, ավանդություններ: Հրաւարակեց ուսումնասիրություն նվիրված Հողային Հարցին: Գրել է բանասւեղծություններ, ւաւմվածքներ, ավանդավեւեր, «Տիրացուն ն ժամկոչը», «Բարքային» վեւերը: Տաւրակի դրական-Հրաւարակաիոսական դործունեությունը ծավալվել սկսեց ղուլումի ւարիներին, երբ աբդուլՀամիդյան Հեւադիմության Հարվածներից չչմած արնմւաՀայ դրականությունն սկղբում սոսկեց, իսկ աւա վաիվորած էր ձայներ արձակում: Բանի որ մամուլում դեռնս մւքեր աբւաՀայւելու ինչ-որ Հնարավորություն կար, դրականությունը ւեղա÷ոիվեց մամուլ նաիաւես թոթա÷ելով այնւիսի Հասկացություններ, ինչւիսին են աղաւությունը, Հայրենիքը, Հայրենասիրությունը: Դաւարկված Հրաւարակն ասւիճանաբար դրավեց իրաւաչւական Հակումներով դրականությունը: 1884 թ. «Արնելքն» ու «Մասիսը» միավորվեցին ու դարձան դրական կյանքի առանցքը, որի չուրջը Հավաքվեցին Ե. Տեմիրճիւաչյանը, Ա. Ար÷իարյանը, Գ. ԶոՀրաւը, Հբանդը, Տ. կամսաբականը ն ուրիչներ: Աղդայինի ւեղը դրավեց սոցիալ-կենցաղային ինդիրներ արծարծող դրականությունը: Այս Համայնաւաւկերի վրա Տաւրակի դրականությունն առանձնանում է իր ուրույն բնույթով ու Հարցադրումներով: Մի ւաւառիկ Տարոնի Թիւ դյուղի նրա նկարադրությունից: Նաիկինում ղոււ Հայաբնակ Թիւ դիւղը այլեւս «քիւրւերէ» եւ Հայեբէ իառն բնակչութիւն մր ունի: Երթալով Հայերը նուաղեր են ու քիւրւերը չաւցեր... Այս դիւղն այսօր չեինոց է կամ չեյիերու կացարան: Անոնք ունին իրենց մղկիթը, քովն ալ մեւրեսէ մը: Մեւրեսէին անունը կար, բայց անկիւնը չկար: Միռուած, մղլուած երկու իցիկներ, որւեղ 20-30 ֆաիիրներ կաւրին... կ’այցելենք Հայոց եկեղեցին ու դւրոցը, որ Համեմաւաբար ավելի օդւավեւ ու կոկիկ չենք մըն էր... Եկեղեցին՝ Հին, ալ նորոդուած իբր 40 ւարի առաջ, իսկ դւրոցը սաՀմանադրութենէն յեւոյ չինուած էր... Գիւղն ունի ադբիւրներ, առուակներ ն ընդարձակ Հողեր, մեծ մասամբ անցած չեյիերուն ն անոնց կրոնակիցներու ձեռքը... Գիւղին վերը եւ վարը թէ՛ բլրակի վրայ եւ թէ՛ քովերը ցանուցիր կը մնան ավերակներու դերբուկները... Բլիակին արնմւյան կողմը... ւաւմական վանքին ավերակն է... Այս ավերակին մեջն էր, որ չեյիերը այս ւարի ւեղումներ կաւարեր էին ն եկեղեցիին իորանները բանալով ձեռք բերեր էին... եկեղեցական անօթներ, դրքեր ն այլն»: («Տարոնի արծիվ», 1938 թ. ‹ 2, էջ 56-58):

մւավոր դործունեությամբ ղբաղվողներին: Այսւես, Տարոն-Տուրուբերանի 500 Հոդնորականից ÷րկվեց միայն քաՀանա Ե. Տեր-Պարսամյանը1: Տարոնում Հայ-քրդական ն Հայ-թուրքական լարվածությունը, որ սկսած 1915-ի Հունվարից առճակաւման բնույթ սւացավ, մարւ ամսին վերածվեց բաիման, որի նաիաձեռնողը թուրքերն էին: կ. Պոլսում Բուլղարիայի ներկայացուցիչ կոլաչնը մայիսի 15-ին Մուչ քաղաքից դրեց. «կառավարությունը քաղաքի թուրք բնակչությանը ղենք է բաժանում անՀրաժեչւության դեւքում Հայերին կուորելու Համար: Մուչի ն Բիթլիսի չրջանում կաւարյալ անւերություն է: Բրդերն օրը ցերեկով սւանում ու թալանում են»: Գոմս դյուղում սւանեցին 10 Հայի: «ՀամընդՀանուր կուորածի լուրջ վւանդ կա: Որքան ռուսական ղորքերը մուենում են, այնքան կառավարության Հրամանով ավելի չաւ Հայ է կուորվում»: Բուլանըիում ոչնչացվել է 7-8 դյուղ: կուորվում են Աիլաթի դյուղերը2: Տարոնում իրադարձությունները ղարդանում էին մասնակիից դեւի ընդՀանուրը, միջադեւերից դեւի ղանդվածային, Համընդդրկուն ջարդերը: ԳՈՄՍ. - 1915-ի ÷եւրվարին կորյունն ու Ռուբենը դնում են առաջինի Հայրենի Գոմս դյուղը: Նույն օրը Գոմս են Հասնում Աղջանի մյուդիր Զ. Ուսեն, չեյի Մ. էմինը ն մի քանի ուրիչ քրդեր ու 15 ժանդարմներ: կորյունը նրանց ւեղավորում է իրենց ւանը, Հյուրասիրում: Մի քուրդ կորյունին Հասկացնում է. որ եկել են իրենց սւանելու: կորյունն իր մարւիկներին ու ընւանիքի անդամներին ւնից թաքուն դուրս է Հանում, իուը լցնում է ւան ու դոմի դռների առաջ, դրանք ÷ակում ու կրակ է ւալիս: կրակի միջից մյուդիրը բղավում է, թե ինքը դավադրությանը մասնակից չէ: կորյունը նրան ն իրեն ճչմարւությունն ասող քրդին կրակից Հանում է, իսկ մյուսներն այրվում են: Դավադրության Հեղինակը Սերվեթն էր: Պաւերաղմը Հայւարարված էր: Հաջորդ օրը նա Խարաիանյանից ու Վ. Փա÷աղյանից ւաՀանջում է՝ կորյունին ու Ռուբենին Հանձնել իչիանություններին ն Վ. Փա÷աղյանին ւաւանդ է ւաՀում: Վերջինս ւաՀանջում է Հեւաքննություն անցկացնել մեղավորին ւարղելու Համար: Փա÷աղյանի, ղորքերի Հրամանաւար Վասըֆի, Բուլանըիի դայմադամ էսադի ն Հաղոյի մյուդիր Սուլեյմանի ուսումնասիրությունները Հասւաւում են դավադրության ÷ասւ, որի Հեւնանքով Գոմսի բնակչության մեծ մասը լքել էր Հայրենի դյուղը, նրանցից չաւերին իեղդել էին Արածանիի ջրերում: Բրդերը կողոււել էին դյուղի ւները, ավելի քան 100 կանանց ու երեիաների ÷ակել էին անասնադոմերում: Այս դեւքից մի քանի օր անց ոսւիկանները իուղարկում են Դաչնակցության Մչո ակումբը ու դա ÷ակում: ՑՐՈՆԲ. - Դասալիքներ բռնելու Համար Հունվարի 25-ին 500 ղինվոր չավուչ իսմայիլի Հրամանաւարությամբ լցվում է Դաչւի դյուղերը: Գլիավոր ինդիրներից մեկը ռաղմաճակաւի Հարնանությամբ դւնվող Ցրոնք դյուղի

Թէոդիկ, Ամէնուն ւարեցոյցը, ծանոթ. ‹ 47, էջ 124: “Ãåíîöèäúò íàä àðìåíèöèòå”, ô. 321, îï. 1, ä. 2462, ë. 76.

Հայերին ՀաչվեՀարդարի ենթարկելն էր՝ «բանակի թիկունքն աւաՀովելու Համար»: Տեղի է ունենում բաիում Ցրոնքի մարւական իմբի Հեւ: Գյուղի երիւասարդությունը Հաջողում է Հեռանալ: Ցրոնքում 150 ւուն այրվում է, իսկ ավադանին ձերբակալվում ն ւարվում է Մուչ: Գոմսի ն Ցրոնքի դեւքերի մասին Լե÷սիուսը դրում է, որ մարւի սկղբին կոմիսար ՌաՀիմ բեյը ն լեյւենանւ Զնդեթ բեյը 40 ղաբթիեներով դալիս են Հայկական Ցրոնք դյուղը: Մի ÷աիսւականի Հեւ ÷ոիՀրաձդության ժամանակ ժանդարմներից մեկի ձին սւանվում է: Ժանդարմը, որւես Հաւուցում, դյուղացիներից վերցնում է մի լավ ձի, նրանց սւիւում վճարել 40 լիրա սաւկած ձիու դիմաց, կրակի է ւալիս 25 ւուն, դյուղի ւղամարդկանց Հարկադրում ցաւկել թրի սայրի վրայով ն բռնադրավում է Հայերի արւերը: Զաբթիեների Հրամանաւարը, «որւես չնորՀակալություն», բռնաբարում է իրեն Հյուրընկալողի Հարսին... Նման բաներ կաւարվում են նան մյուս դյուղերում, որւեղ մնացած այս կամ այն չա÷ով աչիաւունակ Հայ ւղամարդկանց քչում էին ճանաւարՀաչինարարական ն բեռնա÷ոիադրման դումարւակներ (ամելեթաբուրի), առանց Հաչվի առնելու, որ նրանց ընւանիքները մնում էին առանց կերակրողի: Այսւես, օրինակ, Գոմս դյուղից, որւեղ ընդամենը 70 ւղամարդ կար՝ ներառյալ ծերունիները, Հավաքեցին 50 եղ ն 45 ւղամարդ, իսկ ւակասող Հինդ ւղամարդու դիմաց ւաՀանջեցին ղինծառայությունից աղաւվելու դինը: Աղջեմակի մյուդիրը, որ եկել էր Գոմս, ուղում էր այդքանով բավարարվել, սակայն նրա ուղեկից քուրդ ՄեՀմեդ Ամինը Հինդ ւդամարդու ւակասը ւաւրվակ դարձրեց դյուղաւեւին ճիւուաՀարելու ն յոթը Հայ սւանելու Համար: Գործը Հասավ ընդՀարման: Սւանվեց յոթը ժանդարմ ն քսան Հայ: Լե÷սիուսը նկաւում է. «Զնայած բոլոր Հալածանքներին, Հայերն իրենց Հանդիսւ էին ւաՀում, ուչադրություն չէին դարձնում թուրքերի ու քրդերի ունձդություններին ն չէին դայթակղվում աւսւամբությունով»1: Մարւի վերջին՝ ռաղմաճակաւ մեկնող թուրքական 2000 ղինվոր կանդ է առնում 80 ւուն ունեցող Զրիկ դյուղում: Գյուղացիներն ընկնում են անելանելի կացության մեջ ն առաջնորդարանի օդնությունն են ինդրում: Առաջնորդի ÷ոիանորդ Ե. Պարսամյանը դնում է Սերվեթի մու ինդրելու, որւեսղի ղորքերը Հայերի ւներից Հանվեն ն ւեղավորվեն ղորանոցում: Սերվեթն աւրճանակ է Հանում, բայց Պարսամյանը Հաջողում է նրան դեւին ւաւալել ու ÷աիչել: Այս դյուղում կաւարվածի մասին ՎեՀիբ ÷աչան ՄաղՀարի Հանձնաժողովին ցուցմունք ւվեց. «Զրիկ դյուղի Հայ ւղամարդկանց, կանանց ու երեիաներին ձերբակալելով, դյուղը Հրկիղեցին, բնակչությանը ոչնչացրին, ինչը իսլամի ւաւմության մեջ նմանը չուներ»2: Մի քանի օր անց Սերվեթի մու է լինում Մուչի առաջնորդ Ներսես եւս. Խարաիանյանը, որը մութեսարիֆի Հեւ Հանդիւումից Հեւո ՎաՀան Փա÷աղյանին ասում է. «...Անիծուած թչուառականը դայլի դէմք էր սւացած, չարա1

Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹‹ 17, 21, 27, 42: ԴԵ ‹ 31 ծանոթ., ծրար 7, ‹ 178, Հիչաւակադիր վկայութիւն, թ. Գ:

դուչակ բան մը կար անոր Հայեացքին մէջ...»: Դա առաջին ձնծաղիկն էր: Նաիկին բարեՀամբույր Սերվեթը, սկսած աւրիլ ամսից, «դայլի կերւարանք սւացած էր»: Շոււով Խարաիանյանը ւիֆով Հիվանդանում է ն աւրիլի 23-ին (ն.ւ.) մեռնում է: Տիֆով ծանր Հիվանդանում է նան Վ. Փա÷աղյանը: կ. Պոլիսը, նկաւի ունենալով Վանի ն Բաղեչի վիլայեթների Հայերի ղինված լինելը, ըմբոսւ ւաւմությունը, որոչում է դրանց Հայությանը ոչ թե ւեղաՀանել, այլ բնաջնջել ւեղում, վաիենալով, որ ւեղաՀանության դեւքում Հաղիվ թե Հնարավոր լիներ ղսւել Հայերի ընդվղումը: «Գործն» ավելի անվւանդ առաջ ւանելու Համար որոչվում է ոչնչացումն իրականացնել դավառ առ դավառ՝ դրանք միմյանցից մեկուսացնելու ւայմաններում: Տեղում բնաջնջման Հաջողությունն աւաՀովելու Համար ւաՀանջվում էր լուծել երկու կարնոր ինդիր՝ ա) դա իրականացնել քրդերի միջոցով ն լուրջ աչիաւանք ւանել քրդերին դաՀճի դերի Համար նաիաւաւրասւելու ուղղությամբ ն բ) ճնչումների, ՀարսւաՀարությունների, սւանությունների ու ջարդերի միջոցով Հայությանն այնքան Հյուծել, որ չկարողանա լուրջ օդնություն ցույց ւալ բնաջնջման քաղաքականությանը: Նույն նւաւակին էր ծառայում մայիս ամսին Վանի, Մանաղկերւի, Ալաչկերւի ն Բուլանըիի մաՀմեդական ÷աիսւականներին՝ ւղամարդ, կին, երեիա, անասունով, ունեցվածքով, Տարոնի դաչւում կենւրոնացնելը: Բրդերը ողողեցին ՀայաՀոծ դաչւը՝ սկսած Բաղեչից մինչն Ս. կարաւեւի վանքը: Սերվեթը մեծ եռանդով էր իրականացնում ղորակոչը ն ղինակոչիկներ ու չալակավորներ Հավաքադրելու միջոցով Հնարավորին չա÷ ÷ոքրացնում էր ղենք կրելու ընդունակ Հայերի ւեսակարար կչիռը: կԱՐԱԶՈԲԱՆ. - Այս դյուղն էին աւասւանել մերձակա բնակավայրերի Հայերը: Թչնամին չրջաւաւում է կարաչոբանը: Հայերին օդնության են Հասնում Խնուսի ն կո÷ալի մարւական ջոկաւները: Հայերը Հերոսական դիմադրություն են ցույց ւալիս: Ճեղքելով թչնամու օդակը՝ նրանց կռվող ուժերի մի մասը դնում միանում է ռուսական ղորքերին, իսկ մյուս մասը կռվելով բարձրանում է լեռ, բայց այսւեղ երկար մնալ չի կարողանում քաղցի ւաւճառով ն իջնում է Դաչւ, որւեղ ն ընկնում է թուրքերի ձեռքը: կԱՐԱԲՑՈՓՐՑՈՒ. - Այս դյուղը Հարձակման է ենթարկվում մայիսի 4-ին: Գյուղացիները թչնամուն Համառ ու ւնական դիմադրություն են ցույց ւալիս, բայց ի վերջո ընկճվում են: Գյուղը կողոււվում է, դյուղացիները ոչնչացվում են: ինքնաւաչււանական կռիվներ են մղում նան Դուման, Մարուֆ, Շաբադին, Ցաղջամելիք, Բուրնուղ, Խովլա, Խալչաուչ դյուղերը, բայց չկարողանալով երկար դիմադրել թչնամու դերակչիռ ուժերին՝ կուորվում են: Մայիսի 1-10-ի թուրք-քրդական Հարձակումները Հայկական դյուղերի վրա ինդիր ունեին Դաչւի Հայերին ոչնչացնել մինչն ռուսական բանակի դալը: Այդ Հարձակումները ղեկավարում էր Բյուչյուկ Բյաղիմը՝ իթթիՀադի ներկայացուցիչը, որի ջարդարար վաչւն սւացել էր «մսադործների վաչւ» անունը: Սակայն սարսա÷ելին առջնում էր: Ծրադրված էր ամբողջ ւարոնաՀայությանը բնաջնջել մեկ օրվա ընթաց300

քում: Զարդարարները իմբերի էին բաժանվում: Ամեն 10 Հոդանոց ժանդարմական իմբին կցում էին 500-1000 քրդի՝ մեկ դյուղի կամ մի քանի դյուղի բնաջնջման Համար: Ժամանակակիցներից մեկը՝ Մ. Բարիյանը ւաւմում է, թե Մուչից իրենց դյուղ եկավ ՄաՀմուդն ու Հայւարարեց. «Վաղը, Վարդավառի կիրակի, Հայերուդ ջարդը կը սկսի: Շրջանները բաժնուած են այսւէս, Հաճի Մուսաբէկ, իոյթեցի, ւելեքցի, բադարանցի, ռչկորւացի, բաւկանցի ն դեռ չաւ մը աչիրեթներով, որոնց կը միանայ «միլլի թաւուրը», Պիթլիսէն մինչն ֆռանք Նորչէն»1: Այլ իոսքով ասած, ւարոնաՀայության բնաջնջման նւաւակով դործածվում էին քրդական ամենաՀղոր ցեղերն ու աչիրեթները: Այդ ւայմաններում մեծանում էր նան կրոնական դործոնի դերը ոչնչացման քաղաքականության կիրառման դործում: «Բոլոր երիւասարդ թուրքերը,- դրում են Ս. ն Մ. Բդեյանները,- ուքի վրայ էին, դիչեր ցերեկ կ’աչիաւէին քրւական ցեղաւեւները, չէյիերը քաղաք Հրաւիրելու եւ Համողելու, որ մեր իալիֆան ՃիՀաւ Հոչակած է բոլոր կեավուրներուն դէմ, բայց քանի որ Գերմանիոյ թադաւորը իոսւացած է մեր սուլթանին, որ յաղթութենէն եւք իր ամբողջ աղդով եւ դաչնակիցներով ւիւի ընդունի Հադ ւինը (ճչմարիւ կրոնը), այդ ւաւճառով ալ՝ մեր դաչնակիցներէն ղաւ միւս բոլոր կեավուր աղդերը ւիւի ջնջենք աչիարՀի երեսէն եւ կամ մեր Ղուրանը ընդունիլ ւիւի ւանք անոնց»2: «Մչոյ դաչւը,- դրում է Ա. Շիրակյանը,- աւելի արիւնալի դէւքերու թաւր Հանդիսացաւ: Հոս նաեւ ւաւերաղմի սկիղբէն կառավարութիւնը նոյն միջոցներուն դիմեց, սակայն առաւել իսւութեամբ՝ բռնադրաւում, կողուոււ, սւանութիւն, այր մարդիկը քչեցին դէւի ճակաւ կամ որւես չալակաւոր եւ կամ ամելէ թաւուրիներու մէջ աչիաւելու Համար. չրջանի քիւրւերն աւելի դործօն մասնակցութիւն ունեցան թալանի ու սւանութիւններու մէջ... Բանւերը լեցուեցան անմեղ Հայերով, քանի մը Հոդի նոյնիսկ կաիաղան Հանուեցան Մուչի մէջ»3: Տարոնում արդեն դարնանը բացեիբաց իոսում էին, որ թուրքական կառավարությունը որոչել էր ոչնչացնել Հայերին: ՀանրաՀայւ ավաղակաւեւ Մուսան Հայերին ասում էր. «Հրաման կա՝ ով որ օսմանների Հողում ւա Հիսուս Բրիսւոսի անունը, չւեւք է կենդանի մնա»: Մի ուրիչ քուրդ՝ Թամո Ալին Հայւարարեց. «Սուլթանից Հրաման է սւացված, որ բոլոր Հայերը ւեւք է անդթորեն ոչնչացվեն... Զորս-Հինդ օր Հեւո այսւեղ էլ կսկսվի կուորածը...»4: Մայիսի սկղբներին ռուսական բանակը Հասել էր Բուլանըիը Տարոնից բաժանող Բոսուրի լեռնաչղթա, Մուչ քաղաքից մու 50 կմ Հեռավորության վրա դւնվող Ցրոնք դյուղը: Թուրքական նաՀանջող բանակն ամբողջությամբ կադմալուծված ու բարո-

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 847: Բդէյեան Ս., Հարաղաւ ւաւմութիւն Տարօնոյ, ԳաՀիրէ, 1962, էջ 305: Շիրակեան Ա., նչվ. աչի., էջ 44: ՀԱԱ, ֆ. 1, ց. 1, դ. 219, Ե. կարաւեւյանի ձեռադիրը:

յալքված էր: Բուրդ անկանոն ղորքերը՝ Համիդիեները, որոնք առանց այդ էլ դժկամությամբ էին ւաւերաղմին մասնակցում, ռուսական ղորքերի Հղոր Հարվածներից աՀաբեկ, իուճաւաՀար լքում էին ռաղմաճակաւը ն ÷աիչում Մչո դաչւ, ինչը վարակիչ օրինակ դարձավ նան թուրք ու արաբ ղինվորների Համար: Հուսալքված ու մոլորված էին նան Մչո թուրքական իչիանությունները ն թուրք ու քուրդ բնակչությունը: Փեւրվար-մայիս ամիսներին քաղաքում ւիրող կացության մասին Վ. Փա÷աղյանը դրում է. «Շուկայէն կ’անցնէի՝ բացարձակ ամայի, երբեմն այս ու այն անկիւնէն երկչու դեմքեր կ’երեւային, որոնք կը ÷ութային աննչմարելի անՀեւանալ: Փողոցներու երկայնքին՝ ժամանակին ղինուորական Համաղդեսւ եղած ցնցուիներով՝ ւասնեակ մը դիակներ ընկած էին ցեիերու մէջ, կամ Հողի դոյն սւացած կմաիքներ, որոնք մաՀուան Հռնդիւններ կ’արձակէին, բորու ու ղաղրելի չուներու իումբեր դիակները այս ու այն կողմ կը քաչքչէին: Տեսայ երկու չուներ, որոնք դեռ կենդանի ղինուորի մը կոկորդը կը ւաւռէին...»1: «Շաւ մը արաբ ղինուորներ,- ւաւմում է Մ. Բդեյանը,- կծկուած կամ ւառկած կը ւեսնէինք չուկայի մէջ, թաղերու ÷ողոցներու անկիւնները, ուր վայրկեանէ վայրկեան կը սւասէին մաՀուան: Թրքական բարձրասւիճան ւաչւօնեաները, քաղաքային կամ ղինուորական իրենց անցուդարձի միջոցին, անւարբեր նայուածքներ կը նեւէին այդ ւարաբաիւներուն վրայ ու կը Հեռանային: Օրերով այդւիսի մաՀացածները կը մնային Հոն՝ լքուած վիճակի մէջ»2: Տեղի թուրք բնակչությունն, իրեն վւանդված ղդալով, միջոցներ էր ÷նւրում Հայերի Հեւ Հարաբերությունները բարելավելու Համար: Նրանք ւադնաւում էին, որ ռուսները քաղաքը դրավելու էին ն իրենք ÷աիսւական էին դառնալու: Դրանից իուսա÷ելու Համար քաղաքի Հայ բնակչության Հեւ Համաձայնության եկան՝ թուրքական իչիանության ւայմաններում իրենք են ւաչււանելու Հայերին, իսկ ռուսների դալուց Հեւո՝ Հայերը՝ թուրքերին3: Ժամանակակիցներից մեկը նկաւում է. «ՑուսաՀաւութիւնը կը ծանրանար թիւրք կառավարութեան եւ աղդաբնակչութեան վրայ, որ, լեղաւաւառ, բարեկամներ ու աւասւաններ կը ÷նւռէ Հայութեան մօւ: Խուճաւ է»4: Տադնաւի մեջ էր նան Սերվեթը, որը կառավարչության ÷ասւաթղթերը, արիիվը, ինչւես նան իր ընւանիքն ուղարկեց Խարբերդ: Նա երկդիմի ճարւիկ քաղաքականության միջոցով աչիաւում էր Հայերի Հավանական վւանդը չեղոքացնել ն նրանց բնաջնջման Համար ւայմաններ սւեղծել: Այդ նւաւակն էր Հեւաւնդում, օրինակ, «թուրքական անձնադիր» չունեցողներին քաղաքից Հեռացնելու նրա ւաՀանջը, որն առաջին Հերթին վերաբերում էր ՀՑ Դաչնակ-

Փա÷աղեան Վ., նչվ. աչի., էջ 350: Բդէյեան Ս., նչվ. աչի., էջ 325: Շարաֆեան Ե., Տարօնի եղեռնը: Ականաւեսի վկայութիւններ, Սան Ֆրանցիսկօ, 1965, էջ 13: Տե՛ս Տարօնեցի Ա., Պաւասիանաւուները Տարօնի եղեռնին, Սան Ֆրանցիսկօ, 1966, էջ 154:

ցության «դրսից եկած» դործիչներին, մասնավորաւես Ռուբեն ՏերՄինասյանին ն ՎաՀան Փա÷աղյանին: Վերջինիս Հարցում վճռական միջոցներ ձեռնարկելուց իուսա÷ում էին, քանի որ օսմանյան իորՀրդարանի անդամ էր, իսկ Սերվեթի երեկվա «եղբայր» Ռուբենին Հեւաւնդում էին ն վերջինս Հարկադրված եղավ անցնել ընդՀաւակ ու Հիմնավորվեց Սասունում: Նրան Սասունից վար բերելու Սերվեթի ու իլիասի բոլոր ջանքերն աւարդյուն անցան: Այդ ջանքերը դործադրվում էին «եղբայրությունը վերականդնելու» քողի ւակ: իլիասը նամակ դրեց Ռուբենին՝ Հորդորելով, թե ւաւվաբեր չէր «ավաղակի նման ÷աիած մնալ» ն «դլիով էր երդվում», որ երաչիավորում էր նրա անվւանդությունը: Հայերի Հեւ Հարաբերությունների կարդավորումը՝ նւաւակ ուներ նրանց աչքերին թող ÷չելու միջոցով ժամանակ չաՀել մինչն ճդնաժամային վիճակից դուրս դալը: Ռումելիցի երիւասարդ ու եռանդուն կառավարչին Հաջողվում էր իաբել Հայերին, մինչն վճռական ւաՀը մնալ նրանց «բարեկամի» դիմակի Հեւնում, ինչը օդնում էր դեւքերի ղարդացումը ւանել թուրքերի Համար ցանկալի ուղղությամբ: Հայերին սիրաչաՀելուն ղուդաՀեռ չարունակվում էր նրանց «իեդճացնելու», ամենաչնչին Հնարավորություններից իսկ ղրկելու, ռաղմավարական նչանակություն ունեցող կեւերից նրանց քչելու քաղաքականությունը: Սերվեթի մասին կարծիքները միասեռ չէին: կան նրան միանդամայն այլ բնութադիր ւվող աղբյուրներ: ինչ-որ չրջանների 1915 թ. ÷եւրվարի 25-ին կաղմած «Համառօւ ւեղեկադիր Հայասւանի կացութեան ըսւ կարինի, Մուչի, Վանի եւ Սեբասւիոյ մէջ Հայերու դէմ կիրարկուած իժդժութիւններուն» անունը կրող անսւորադիր ÷ասւաթղթում Սերվեթի մասին ասվում է, որ եթե նա «մնալու ըլլայ, իռովութիւններն անիուսա÷ելի են: Զղադար, մեծամիւ, դաւադիր թիւրք մըն է, արդարութիւն եւ թաքթ բնաւ չունի... Շրջանը սարսա÷ի մէջ է: Ասւարէղը ղինուորի անուան ւակ քիւրւ Հրոսակներունն է... Այս միւթեսարիֆը եթե չ÷ոիուի, կարող են այսւեղ Աւանա մը սւեղծել»1: Մարւի 19-ին իչիանությունները ւիրանում են կեդրոնական վարժարանի չենքին, որը քաղաքի ամենավերին մասում էր ն Հնարավորություն էր սւեղծում իղել կաւը Հայաբնակ Վերին ն Ձորու թաղերի միջն ու Հսկողության ւակ առնել, Ձորու ն սուրբ Մարինե թաղերը, ինչւես նան Ծիրինկաւարից մինչն Մուչ ձդվող ձորը: Շենքը առանձնակի նչանակություն ուներ նան դլիավոր ինդրի՝ Սասունը Տարոնից մեկուսացնելու, լուծման Համար: Սերվեթի քայլերից ամենաերկդիմին այն էր, որ Հանձնարարեց Հակոբ կուոյանին 200 Հայ ղինվորների Հեւ երկու թնդանոթ ւեղա÷ոիել ռաղմաճակաւ՝ Բուլանըիի Բոսուրի լեռները: Այդ քայլը թելադրված էր նաի նրանով, որ Մուչ քաղաքը վերածվել էր ղինվորական ÷ոիադրությունների միջանկյալ կայանի, որւեղ բերում էին ղորակոչիկներին, մի քանի օր ղինվորական մարղանքվարժություններ սովորեցնում ու Հաւչւաւ ռաղմաճակաւ ուղարկում: Բա-

ԴԵ, ծրար 19, Ղ, ‹ 419, 420:

ղաքում ÷ասւորեն մնայուն՝ սւացիոնար, ղինվորական ուժ դրեթե չկար: Համենայն դեւս, ղրանց թիվն այնքան ÷ոքր էր, որ ւարրական ւաՀանջներ բավարարել չէին կարող, մի Հանդամանք, որը ւեղական իչիանություններին դրել էր անղոր վիճակում: Դեռ ÷եւրվարի 13-ին Պոլեյան Մջոն 80 Հոդանոց ղինված իմբով բարձրացավ Առաքելոց վանք որւես բողոքի ցույց իչիանությունների քաղաքականության դեմ: Հաջորդ օրը վանքում ոսւիկանության Հեւ բաիում է ւեղի ունենում, որի ընթացքում սւանվում է վերջինների Հրամանաւարը մի քանի ոսւիկանների Հեւ: Նաիկիններում նման դեւքին Հաջորդում էին ղանդվածային աՀաբեկման միջոցները, եթե ոչ ջարդերը: իսկ այս անդամ Մջոյի իմբին Հեւաւնդելու Համար անդամ ղորք կամ ոսւիկանություն չուղարկվեց, այլ բավարարվեցին սւանվածների դիակները Մուչ ւեղա÷ոիելով: Բայց նրանց թաղման ժամանակ Սերվեթի լեղուն բացվեց: Մինչ այդ, դրում է Վ. Փա÷աղյանը, Սերվեթը «մեռելի ուժդնութեամբ՝ սմքած, դլուիը կորսնցուցած, թեւս մւնելով ւարավ ÷ողոց եւ դրեթէ աղաչական եղանակով ինդրեց ժամ առաջ Հեռացնել ւալ Մջոն վանքէն»1: Հավանաբար մութեսարիֆի այդ ընկճվածությունը նույնւես դեր իաղաց կոմսի Հեւնյալ եղրաՀանդման Համար. «Եթէ այս օրերուն ւայթէր կռիւը, կրնանք Հասւաւաւէս ըսել, որ Տարօնը ÷րկուած ւիւի լինէր, ղօրք դրեթէ չկար... կռիւը ւիւի ընդլայնուէր, մերինները լեռներէն կ’իջնէին, քաղաքը կը դրաւէինք եւ կը կաւուէինք ռուսական յառաջացող բանակին»2: Վ. Փա÷աղյանն այսւես մւածում էր ւասնամյակներ անց, իսկ այն ւարիներին դարձավ դլիավոր դեմքերից մեկը, որոնք իա÷անեցին մի նոր «Վանի ինքնաւաչււանության» ծնունդը: «Մուչից եկած ղորքերը վանքը իուղարկելիս,- դրում է Ցո. Լե÷սիսուսը,առանց ւաւճառի վեճ սկսեցին, որն արյունալի վաիճան ունեցավ: Մուչի մութեսարիֆը ջոկաւներ ուղարկեց, սակայն ընդՀարման ժամանակ ղոՀված թուրքերի դիակները ւարան Մուչ ն մութեսարիֆը դամբանաճառում բացեիբաց ասաց. «Ձեր դլիի յուրաքանչյուր մաղի դիմաց Հաղար Հայ եմ մորթել ւալու..»3: Սերվեթը որոչ ժամանակ անց Առաքելոց վանք նոր ղորքեր է ուղարկում, որոնք վանքը կողոււում են: Ներսես եւս. Խարաիանյանն ընդվղում է: կողուոււի մի մասը Հեւ է ւրվում: Տարոնի վանքերում նոր ղորքեր ւեղադրվեցին, Ս. կարաւեւում՝ 200, Ս. ՀովՀաննեսում ն Առաքելոց վանքերում՝ 150-ական Հոդի4: Այնուամենայնիվ, ÷եւրվար-մարւ ամիսներին, իրոք, Հնարավորություն կար ւեղական իչիանությունների դեմ եռանդուն դործողությունների դիմելու ն ինչ-որ Հաջողության Հասնելու Համար:

Փա÷աղեան Վ., նչվ. աչի., էջ 342-343: Նույն ւեղում, էջ 356: Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹‹ 21, 27: Պարսամեան Ե., նչվ. աչի., էջ 41:

Մինչն Բուլանըի մեկնելը Հ. կուոյանը Դաչնակցության ւեղական կոմիւեին առաջարկեց մի ծրադիր, որի էությունը քաղաքը դրավելն ու առաջացող ռուսական բանակի Հեւ կաւվելն էր: ՀՑԴ ւեղական կոմիւեում այս առաջարկությունը քննելու ժամանակ Հ. կուոյանը մանրամասեց իր ծրադիրը՝ ռուսական բանակը մի օրվա Հեռավորության վրա է, թուրքական բոլոր ուժերը ղբաղված են Հակառակորդի առաջիաղացումը կասեցնելով, քաղաքում բանակային ուժեր չկան: «Նոյնւէս անոնց կը յայւնէ, որ երկու թնդանօթները ÷ոիադրող ւաչւօնեաներեն մէկն ալ ինքն է եւ իրեն ընկերացող իումբ մը Հայ ւղաներ՝ բոլորն ալ թիւրք բանակին մէջ մարղուած երիւասարդներ, եւ երբ իրենք՝ Ցրօնք դիւղի կռնակը դւնուող Բոսուրայ լեռները Հասնին, ւիւի սկսին թչնամին Հարուածել կռնակէն: իսկ դուք ալ Հոս, քաղաքի մէջ, անմիջաւէս կը յարձակիք կառավարական ղինարանին վրայ, կը դրաւէք ղայն, իչիանութիւնը ձեռքերնիդ կ’առնէք եւ կը ւիրանաք քաղաքին, ուր Խիանքի կողմերէն բերուած անմարդ ու անկաղմակերւ ÷ոքրաթիւ ոյժ մը կը դւնուի, եւ ի վիճակի ւիւի չըլլայ լուրջ դիմադրութիւն ցոյց ւալու: Սասուն Հաւաքուած մեր ֆեւայիներն ալ վար կու դան եւ միանալով քաղաքի Հայ ոյժերուն. ամբողջ չրջանի իչիանութիւնը ձեռքերնիս կ’առնենք»: Նա դիմելով Հավաքվածներին, ասաց. «Ասւուծոյ սիրոյն, այսօրը մեր օրն է, ւէւք է օդւուինք այս Հաղուադիււ ւաւեՀութենէն եւ դործադրենք մեր այս ÷րկարար ծրադիրը»1: Վ. Փա÷աղյանը ւաւասիանեց. «Վանը աւսւամբուած է, այո, բայց ի՞նչ ւիւի ըլլայ վերջաւորութիւնը, չենք դիւեր: Ցեւոյ, ռուսական բանակը չաւ յաջող կերւով կը յառաջանայ, մենք ւէւք է չաւ անւարբեր ցոյց ւանք ինքղինքնիս, կառավարութեան դէմ որնէ ցոյց չկաղմակերւենք: Արդէն ռուս ղինուորները չոււով կը դրաւեն դաչւն ու քաղաքը, եւ ժողովուրդը կը ÷րկուի»2: Ժողովը մերժեց Հ. կուոյանի առաջարկությունը: Նա մեկնեց Ցրոնք ն ցրեց թնդանոթները ւեղա÷ոիող ջոկաւը: Այո՛, Տարոնը բոլոր Հնարավորություններն ուներ կրկնելու Վանի օրինակը, թոթա÷ելու թուրքական լուծը ն աւավինելու ռուսական բանակին: Այո՛, ունե՛ր, ն ուներ ոչ միայն յաթաղանի դեմ ւայքարի իր դարավոր ÷որձով, այլն իր մեծաթվությամբ: Բիթլիսի նաՀանդի 150.000 Հայության դիմաց կար 30.000 թուրք, իսկ ւեղի քրդությունը դեռ չէր մոռացել մեկ ւարի առաջ երիւթուրքերի դործադրած բռնությունն իր նկաւմամբ: Վճռական դեր կարող էր իաղալ նան այն, որ, ինչւես ռուս ականաւեսն է նչում, Տարոնի Հայությունը «չնորՀիվ իր կաղմակերւվածության ն ինքնաւաչււանվելու ընդունակության», մինչն Հունիսի սկիղբն աչիարՀաւարածքը ղերծ ւաՀեց կուորածից: «Այսւեղ Հայերի սրւերում սարսա÷ի ÷ոիարեն իչիում է ւաւրասւակամությունը մինչն վերջ ւաչււանել իր ւաւիվն ու կյանքը»: Նույն Հեղինակը նչում է, որ

Շարաֆեան Ե., նչվ. աչի., էջ 13-14: Նույն ւեղում:

սկղբնական չրջանում Տարոնի Հայությունը բացարձակաւես անւաւրասւ էր, ն, եթե թուրքերն այն ժամանակ սկսեին ջարդը, Հայերն անղոր կլինեին դիմադրելու: Բայց թուրքերը ջարդերը այլնայլ ւաւճառներով չսկսեցին, իսկ Հայերը Հասկացան, թե ինչ է իրենց սւասում ն սկսեցին նաիաւաւրասւվել: Նրանք Հաջողեցին ռաղմաճակաւից վերադարձող ղինվորներից, մասնավորաւես արաբներից, ղենք ու ղինամթերք դնել չնչին դներով: Տարոնի երիւասարդությունը ÷ասւորեն, չղորակոչվեց կամ բանակում չմնաց: Մչո կողքին Սասունն էր իր «Հւարւ, աղաւասեր Հերոսներով»1: ԱնՀրաժեչւ էր կաւարել առաջին բաիւորոչ քայլը: Բայց այդ քայլը չարվեց ն չարվեց ոչ թե օբյեկւիվ ւաւճառներով, այլ որովՀեւն ո՛չ Ռուբենը ն ո՛չ էլ կոմսը Արամ Մանուկյան չէին: Երկուսն էլ կուսակցական դործակաւարներ էին, ղուրկ քաղաքական նաիաձեռնությունից, ւաւասիանաւվությունն իրենց վրա վերցնելու կամքից, ղուրկ սե÷ական ժողովրդին նվիրվածության, անձնաղոՀության ւաւրասւակամությունից: Ճիչւ է ներկայացնում Հ. Տեր-Զաքարյանը. «Մէկ ներկայացուցիչը Տարօնի բոլոր աչքառու ոյժերու Հեւ մէկւեղ ծալաւաւիկ նսւած Սասունի լեռնաչուքերը, ամբարւաւան սոնքումով մը՝ սւասեց, որ ամեն ինչ իր ուքը երթայ, իսկ միւս ւեւը՝ քաղաքի մեջ կծկուած, դաղւադողի լուրեր Հաւաքեց»2: Տարածված կարծիքը, թե Ռուբենի ղեկավարած մարւական իմբերի ւայքարի չնորՀիվ Հեւաձդվեց Տարոնի ն Սասունի Հայերի ՀաչվեՀարդարը՝ ճիչւ չէ: Այդ ՀաչվեՀարդարը ձդձդվեց Սասունի Հանդեւ թուրքական իչիանությունների ավանդական վաիի ու ղդուչության ւաւճառով: Սասունը Հայերից դաւարկելու առաջին երկու ÷որձերը (1894 թ. ն 1904 թ.) չէին Հաջողվել ն բացառված չէր, որ նույնը կարող էր կրկնվել նան 1915 թվին: Ռուսական բանակը մայիսի սկղբներին արդեն Վանում էր ն առաջ էր չարժվում դեւի Մուչ: Ռաղմաճակաւային Հոդսերի ու ւարոնաՀայության բնաջնջման դժվարությունների ղուդակցումը թուրքերի Համար այդ ինդրի լուծումն ավելի քան բարդացնում էին: Պաւմական վճռորոչ ւաՀին անվճռականությունն ու ւայքարելու կամքի թուլությունը Հանդիսացան Հայության այդ Հաւվածի բնաջնջման Հնարավորության դլիավոր ւաւճառներից: Սա առավել նս ողբերդական է նան այն ւաւճառով, որ ւարոնաՀայությունն, իսկաւես, Հնարավորություն ուներ, դոնե Հիմնական մասով, ÷րկվելու: Տարոնցիների նման վարքադծի ւաւճառներն էին ցրվածությունն ու մասնաւվածությունը, կաւերի թուլությունը, Սասունի ն Տարոնի դործիչների միջն եղած Հակասությունները, որոնք իորացան Ռուբենի դործունեության Հեւնանքով: Մինչն 1915 թ. Հայերի մեջ միւք անդամ չի եղել, թե Սասունն ու Տարոնը յաթաղանի դեմ կարող էին մարւնչել առանձին-առանձին: Տարոնը լքելու ն նրա մարւական ուժերը Սասուն բարձրացնելու որոչումը աղեւաբեր էր: Մւայնությունը, թե թուրքերը Հարձակումը սկսելու էին Սասունից, Հենվում էր ւաւմական ÷որձի վրա, բայց Հաչվի չէր

“Êàâêàçñêîå ñëîâî”, 5-îå èþíÿ 1915 ã.. Սասունի կ., Պաւմութիւն Տարօնի աչիարՀի, էջ 834-835:

առնվում այն, որ մինչն Մեծ Եղեռնը թուրքական իչիանությունները Տարոնի Հայության ոչնչացում երբնիցե չեն ւլանավորել: Մչւաւես նրանք ձդւել են ոչնչացնել սասունցիներին: Դրանով է բացաւրվում այն ÷ասւը, որ թուրքական Հարձակումներն ամեն անդամ սկսվում էին Սասունով ն դրեթե միչւ էլ ավարւվում էին Սասունով: 1915-ին դրությունը միանդամայն այլ էր: Որոչված էր ոչնչացնել նան ւարոնաՀայությանը: Դա ՀամընդՀանուր բնաջնջման ռաղմավարություն էր ն ւարղից էլ ւարղ էր, որ «դործը» Տարոնից սկսելը ւրամաբանական էր: Զնայած Տարոնում էր Մուչ-Սասունի Հայ բնակչության 2/3-ը, բայց Դաչւի Հայությանը ոչնչացնելն անՀամեմաւ ավելի Հեչւ էր, քան 20.000-25.000 սասունցիներին: Տարոնում էին ւնւեսական դլիավոր կարողությունները, առանց ւարոնաՀայության ւնւեսական, անդամ նան ռաղմական աջակցության (սննդամթերք, ռաղմամթերք, ղենք, կռվող ուժ), Սասունը դիմակայել չէր կարող: ՏարոնաՀայությունն անւայման իոչընդու էր Սասուն Հյուսիսից ներիուժելու ճանաւարՀին: Տեղաբնակները այս Հանդամանքին քաջաւեղյակ էին ն չեն Համաձայնվում Ռուբենի քաղաքականության Հեւ: Մասնավորաւես Տարոնի Հայ դործիչները Ռուբենին նամակներ էին դրում, ւաւվիրակներ ուղարկում ն ւաՀանջում միավորել ուժերը: Որքան աղեւի սւառնալիքը մեծանում էր, այնքան այդ ձդւումը ուժեղանում էր: ի վերջո, Համաձայնության են դալիս ժողովի Հավաքվել որոչելու, թե ինչ անել: Ժողովին Հրավիրվում են նան Ռուբենն ու կոմսը: Այդ ժողովը ւեղի ունեցավ քաղաքի մերձակայքում դւնվող մի Հնձանում: Ժողովում կորյունը, Գառնեի Մկրւիչը, Սեմալցի Մանուկը, Ա. ՇաՀրիկյանը, Մոկաց Ղաղարը, Առինջի ՍաՀակը ն Մ. Բդեյանը ւաչււանեցին Հ. կուոյանի առաջարկը, մյուսները, այդ թվում Ռուբենը, կոմսը, Պալեի Մըկոն, դեմ էին: Հաջիի առաջարկն երեք ւարբերակ ուներ: Առաջին. Սասունում կոււակված ղենքի ու ռաղմամթերքի կեսը ւեղա÷ոիել Դաչւ, դյուղերին Հանձնարարել մի դիչերվա ընթացքում ոչնչացնել ւեղերում եղած թուրք ւաչւոնաւարներին ու ոսւիկաններին, նրանց ղենքերը Հավաքել (միջին Հաչվով 1000 ղենք), Հաջորդ օրն սւանել Մուչից դյուղեր մեկնած ւաչւոնաւարներին ն թույլ չւալ, որ նրանք քաղաք վերադառնան: Երկրորդ դիչերը դյուղերի ղինված ուժերը չարժել դեւի Մուչ, քաղաքը չրջաւաւել, ւեղի երիւասարդության Հեւ միասին Հարձակվել ղորանոցի ու ղինանոցների վրա, Հարկադրել ոչ մեծաթիվ ղորքին անձնաւուր լինել ն Հայկական իչիանություն Հասւաւել: Դա Հնարավորություն կւար ւնական կռիվ մղել թչնամու դեմ, չնայած նման կռվի Հարկ չկար, որովՀեւն ռուսական բանակը մի քանի օրից ւեղ էր Հասնելու: Երկրորդ ւարբերակ. Դաչւի ամբողջ ւարածքում ծավալել ւարւիղանական կռիվներ, ոչնչացնել թուրք ւաչւոնաւարներին, չեթեներին, կւրել Հեռադրադծերը: Նույն դիչերվա ընթացքում ղենք կրելու ընդունակ բոլոր ւարոնաՀայերին Հավաքել Ցրոնքի, ԱբըլբուՀարայի, Հայկի ձորերում: Զիուրի ժողովրդին Հավաքել Վարդենիս դյուղում: Սասունի կռվողներին իջեցնել Դաչւ:

Մի վայրում Հավաքել նան Մուչ քաղաքի մարւական ուժերը: Հաջորդ օրը բոլոր իմբերը ւեւք է դյուղից դյուղ անցնելով սւանեին քրդերին ն ւիրանային նրանց սննդամթերքին, աւա չարժվեին դեւի ռաղմաճակաւ ն թիկունքից Հարվածեին թուրքական բանակին: Այդ ընթացքում Տարոնի ամբողջ բնակչությունը նույնւես չարժվելու էր դեւի ռաղմաճակաւ, անցնելու էր ճակաւային դիծն ու այդւես ÷րկվելու էր: Երրորդ ւարբերակ. Դաչւի ամբողջ ժողովրդին ունեցած սննդամթերքով Հավաքել Սասունի լեռների սւորին ÷եչերի Հայկական դյուղերում ն կռվի մեջ մւնել թչնամու Հեւ: Նույն կերւ ւեւք է վարվեր նան Մուչ քաղաքի Հայությունը: կռվել մինչն վերջ՝ Հաղթել, կամ բոլորով միասին ղոՀվել1: Ռուբենն ու նրա կողմնակիցները առարկեցին՝ նաի. դժվար թե Հաջողվի դրավել քաղաքը ղորանոցների Հեւ միասին, երկրորդ 100.000 մարդու անՀնար է մի օրում ուի Հանել ու ւեղա÷ոիել, չՀաչված նան վւանդը, որ թուրքական բանակը կարող էր նաիաւես այդ մասին իմանալ ն թնդանոթները չուռ ւալ ժողովրդի վրա: Երրորդ ւարբերակն ընդՀանրաւես անՀնար էր Համարվում, ւաւճառաբանությամբ, թե ռաղմական մեծ ուժեր են ւաՀանջվելու Ղըղլաղաջից մինչն Ալվառինջ ընկած դիծը ւաչււանելու Համար: Հ. կուոյանի առաջարկներին Ռուբենը Հակադրեց իր ծրադիրը: Դա Հեւնյալն էր. «Բանի որ Սասնոյ բոլոր դիւղերուն մէջ թէ՛ ւարենի եւ թէ՛ ռաղմանիւթի բաւական ւաչար կենդոնացուցեր ենք», ւեւք է, որքան Հնարավոր է արադ, քաղաքի ն Դաչւի դյուղերի մարւական ուժերը ղինել ու բարձրացնել Սասուն: Երբ թուրքերը ւեսնեն, որ մենք ուժեր ենք կոււակում Սասունում, աւադա բարդություններից իույս ւալու Համար, անմիջաւես Հարձակվելու են Սասունի վրա: Թուրքական ուժերին ղբաղեցնելով Սասունում, մենք Դաչւի Հայությանը կաղաւենք Հարձակման ենթարկվելու վւանդից: «Որքան աւեն, որ Սասունը կանդուն է եւ Անդոկ լեռը չէ դրաւուած, մենք՝ իբրեւ ամուր բերդ, կանդնած ենք Դաչւի եւ քաղաքի կողքին: Մինչեւ որ մեր ուժերը չջլաւեն, ձեղի բան չեն ըներ, քանի որ դուք ղէնքով չէք ընդդիմանար իրենց եւ մանավանդ՝ ւաչարի ÷ոիադրութեան Համար ալ ձեղի ւէւք ւիւի ունենան, ձեղի չեն ոչնչացներ: Ամեն վւանդ աւելի Սասնոյ է, որ կը սւառնայ. ւէւք է բոլոր ոյժերը Հոն Հաւաքենք եւ ղօրեղ դիմադրութիւն կաղմակերւենք»: Նան ասվում էր, որ եթե Հայդուկային ÷ոքր իմբերով կարողանում էինք մարւնչել թուրքական բանակային ուժերի դեմ, աւա միավորման ւարադայում 3000 կռվող ենք ունենալու ն այդ կանենք ավելի մեծ Հաջողությամբ: Հ. կուոյանը ժողովի բոլոր մասնակիցներից ամենաիորաթա÷անցն էր ն Հասկանում էր, «Աիր... մարդ կոյր կամ իուլ ըլլալու է, որ չւեսնէ ու չլսէ թիւրքի այժմեան Հայաջինջ քաղաքականութիւնը: ԱՀա՛, Հեռաւոր եւ մօւակայ չրջաններու ամբողջ Հայութիւնը ... առանց օսմանեան կառավարութեան եւ իր ղօրքին դէմ որեւէ կերւով ըմբոսւացած ըլլալու, բոլորն ալ սուրի քաչուած են»: ԸնդՀակառակը, թուրքերը «նաի, իրենց չդիմադրողները կը ջարդեն... Դուք կ’աչիաւիք Դաչւի ու քաղաքի մէջ մնացած 80.000 Հայութիւնը՝ մեծ

Բդէյեան Ս., նչվ. աչի., էջ 349-351:

մասամբ՝ կին, աղջիկ, ւղայ, անւաչււան ձդել եւ Սասուն Հաւաքուած 30.000 ժողովուրդը ÷րկել»: Վերջինների կյանքը նույնւես ինձ Համար չաւ թանկ է ն ես ձդւում եմ ÷րկել բոլորին, իսկ «դուք, մի քանի անձերդ, ո՛չ թէ աղդի կամ Սասնոյ ժողովուրդի չաՀն է, որ նկաւի ունիք, այլ աւելի յեւին մւքով է, որ կը դործէք: Դաչւը եւ քաղաքը սուրի ւալէ յեւոյ, սասունցիներու արեան դնով ալ՝ ձեր մի քանիներու կեանքը ւիւի ջանաք ÷րկել... Ձեր Հաւաքած ւարէնը մէկ ամսիս իսկ ւիւի չբաւէ 30.000 անձերու: Այն աւեն անօթի ժողովուրդը, սւիւուած, անձնաւուր ւիւի ըլլայ եւ դուք ալ, ձեր Հեւ առած մի քանի ղինեալ ւղաներ, ւիւի ÷որձէք արւասաՀման անցնիլ»: Հ. կուոյանի առաջարկությունները մերժվեցին: Եվ ոչ միայն: Դաչւում լայնածավալ աչիաւանք ծավալվեց սննդամթերք Հավաքելու ն Սասուն ւեղա÷ոիելու Համար: Սրա դիմաց, Սերվեթն ու Բյաղըմը Սասունի Հարցում որդեդրել էին Հեւնյալ քաղաքականությունը: Մինչն ւարոնաՀայության բնաջնջումն ավարւելը Սասունում մարւական լուրջ դործողություններ չձեռնարկել, դործել Հիմնականում քրդերի ուժերով, ւնական բաիումների ու կռիվների միջոցով ծաիսել Հայերի սննդամթերքն ու ռաղմամթերքը, Հյուծել սասունցիների մարւական ուժերը, որւեսղի ւաՀանջված ւաՀին նրանք անկարող լինեին լուրջ դիմադրություն ցույց ւալ: իրադարձությունները ղարդացան ոչ թե Ռուբենի դծած ձնով, այլ Հ. կուոյանի կանիաւեսած եղանակով: Նա մարդարեացավ նան դաչնակցական դործիչների դրսնորելիք վարքադծի Հարցում, որ նրանք լքելու էին ժողովրդին Հանուն իրենց անձի ÷րկության: Մեծ եղեռնի ժամանակ Տարոն աչիարՀի ողբերդության դլիավոր ւաւճառներից մեկը ինքնաւաչււանության այնւիսի ծրադրի մչակումն էր, որը Հենվում էր մասնաւվածության Հոդեբանության վրա: Ճչմարւությունը ւաՀանջում է ասել, որ մի քանի օբյեկւիվ ւաւճառներով Տարոն-Տուրուբերանում նման Հոդեբանություն առկա էր ւնականորեն: Սակայն բնաջնջման վւանդի աՀադնացումն այդ Հոդեբանությունը ոչ թե թուլացրեց, այլ, ընդՀակառակը, դերիչիող դարձրեց: Ամեն դավառակ, անդամ դյուղաիումբ ու դյուղ մւաՀոդվեց միայն իր ւաչււանությամբ: Նման դիրքորոչման դործում Ռուբենի ն կոմսի «ծառայությունը» նույնւես չաւ մեծ էր: «Օրուան ղեկավարները՝ Ռուբէն Տէր-Մինասեան, ՎաՀան Փա÷աղեան (կոմս), կորիւն, Մ. Բոլէյեան (Մճոյ), չեն կրնար ըմբռնել, թէ Հարուածը ւիւի իջնէր Մչոյ դաչւին Հոծ Հայութեան դլիուն եւ աւա քաղաքին վրայ, իորւակելով լեռներու ժողովուրդին ու կռուող ոյժերուն յենարանները: Սասունը ւաւերաղմի ճակաւէն Հեռու դւնուելով՝ թրքական բանակի կռնակէն ւիւի չկրնար Հարուածել, այլեւ ւիւի չկրնար դիմադրել քիւրւական եւ թրքական միացեալ դրոՀին: Ըմբոսւ ժողովուրդը, Հոն աւասւանած կռուողները, ինչւէս նան Դաչւէն ու Մուչէն լեռները աւասւանողները անօթութեան ւիւի մաւնուէին, անօթութեամբ ալ ւարւուէին»1:

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 431:

Ասում են Հեւին թվով իելոք լինելը դժվար չէ: Հավանաբար դա այդւես է: Հավանաբար քրդական իրավիճակը ւարոնաՀայ չաւ ւարադլուիներին Հնարավորություն չւվեց ճիչւ կողմնորոչվելու: Հարկ է ւաւչաճը Հաւուցել նրանց: Դեռ 1914 թ. դեկւեմբերի սկղբներին ՀՑԴ Դուրան-Բարձրավանդակի կենւկոմի Հաւուկ նիսւում քննարկվեց կացությունը ն միջոցառումներ մչակվեցին, Հասւաւվեց ինքնաւաչււանության ծրադիր: Համաձայն այդ ծրադրի՝ Տարոնը բաժանվում էր ինքնաւաչււանական չրջանների, որոնցից յուրաքանչյուրն, ընդՀանուր ինդիրներից բացի, ունենալու էր իր առանձնակի անելիքները: Այդ չրջաններն էին՝ Մուչ քաղաք, Սասուն, Արնելյան Տարոն (Առաքելոց վանքից, Մառնիկից ու Հավաւորիկից մինչն Բանասար), Արնմւյան Տարոն (Մուչ քաղաքից արնմոււք ընկած լեռնաչղթան՝ Ս. ՀովՀաննու վանքն ու անւառը, Փեթար դյուղ): Այն մի կողմից վերաՀսկելու էր Դիարբեքիրի ճանաւարՀը, մյուս կողմից Հանդիսանալու էր Հենարան սասունցիների Համար, իսկ Ս. կարաւեւի վանքը ն անւառը ÷ակելու էին Ճաւաղջրի կողմից Մչո դաչւի վրա Հարձակման ճանաւարՀը: Հյուսիսային Տարոն՝ Ավրան կենւրոնով (մինչն կուրավու ն Ծիավու՝ էրղրումի ճանաւարՀը, Բուլանըիից Մչո դաչւ ընկած չրջանը): Հյուսիս-արնելք՝ Վարդենիսն իր չամբով ն Նեմրութի ու Գրդուռի Հյուսիսային ÷եչերը: ՄւաՀղացումը Հեւնյալն էր՝ որոչ քանակի ռաղմամթերք ունենալու դեւքում այդ չրջաններից յուրաքանչյուրն ի վիճակի կլիներ որոչ ժամանակ ինքնաւաչււանական մարւեր մղել: Դրան Հակառակ, ինչւես արդեն նչվել է, իչիանությունները Տարոնը բաժանել էին 18-20 չրջանների, որոնք թե՛ Հայերին ղսւելու ն թե՛ նրանց ոչնչացնելու ինդիր ունեին: Բայց, ի ւարբերություն Հայերի, իչիանություններն այդ ինդիրը լուծելու Համար նաիաւաւրասւված էին: «Նաիաձեռնութիւնը կառավարութեանը կը մնար,- դրում է կ. Սասունին: Այդ ճդնաժամի օրերուն, ով որ նաիաձեռնողն ըլլար, ան ւիւի չաՀէր ճակաւամարւը: Հայ ժողովուրդը նաիաձեռնութեան վճռականութիւնը չունէր... (Թիւրքի վճռական Հարուածներէն յեւոյ. Հայութեան Հաւաքական ոյժը արդէն քայքայուած էր)»1: Բացի այդ, ինքնաւաչււանությունը լուրջ նաիաւաւրասւություն էր ւաՀանջում: Դա առաջին Հերթին նչանակում էր մարւական ջոկաւների ու Հայդուկային իմբերի ձնավորում, դրանց մարղում ու ղինում ն ղենքի, ÷ամ÷ուչւի ու ւարենի անՀրաժեչւ ւաչարի Հայթայթում: Առաջնորդարանն ընդամենը 200 ոսկի կարողացավ ճարել, որով Հնարավոր էր դնել միայն 6-7 Հրացան, մի քանի Հաղար ÷ամ÷ուչւ ն որոչ քանակությամբ ցորեն Ավրան դյուղում ինքնաւաչււանական կռիվներ մղելու Համար: Տարոնցիներն իրենց ունեցած ղենքով կարող էին կռվել միայն քուրդ Հրոսակների ու չեթեների դեմ: Նրանք անդամ ւաւկերացնել չէին կարողանում, թե ինչ աՀավոր բնույթի ու ծավալի կռիվ էր իրենց սւասում, որում առաջաւար դեր էր իաղալու թուրքական բանակը: Բացի դա, ինչւես 1915 թ. Հուլիսի 13-ին դրեց «Էl Սia» թեր1

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 763:

թը, իչիանությունները Մուչում 40.000 Հրացան էին բաժանել քրդերին՝ Հայերի դեմ կռվելու Համար: «Êàâêàçñêîå ñëîâî» թերթն իր 1915 թ. Հունիսի 5-ի Համարում ււադրեց Մուչի իրադարձությունների ականաւեսներից մեկի ւաւմածը: Ալաչկերւից ÷աիած բոլոր քուրդ ցեղերը Հավաքվեցին Մուչի մերձակայքում ն Տարոնի դյուղերում, ինչը Հայերին դրեց վւանդավոր կացության մեջ ն ւաւճառ Հանդիսացավ սարսա÷ելի ողբերդության, որի ղոՀը դարձան Վերին Բուլանըիի Հայկական դյուղերը: «Երբ մի քանի չաբաթ առաջ Թուրքիայում սկսվեցին Հայերի վերջին արյունալի Հալածանքները, աւա, Հավանաբար դործելով Համաձայն թուրքական կառավարության Հրամանի, այդ չրջանի քուրդ ցեղերը չեյի Աղրիւի դլիավորությամբ ն Սիմո դյուղի չերքեղները մորթեցին բոլոր ւղամարդկանց ն կանանց ու երեիաների մեծ մասին, չաւ ծերերի»: Մուչում ու Տարոնի դյուղերում «չնորՀիվ Հայերի կաղմակերւվածության ու ինքնաւաչււանության նրանց ունակության, կուորած ւեղի չունեցավ...»: Դեռ երկու-երեք ամիս առաջ Մուչը սարսա÷ելի վւանդի առաջ էր կանդնած, որովՀեւն բացարձակաւես նաիաւաւրասւված չէր: Սակայն մի քանի Հանդամանքներ թուրքերին իանդարեցին կուորած սկսելու, իսկ Հայերը, ղդալով բնաջնջվելու վւանդը, ձեռնարկեցին նաիաւաւրասւական աչիաւանքներ: Բացի դա, Հայ ղինվորներին ղինաթա÷ելու Հրամանից Հեւո Տարոնի չաւ երիւասարդների Հաջողվեց ÷աիչել, վերադառնալ ւուն: Սակայն այն, ինչ կաւարվեց՝ բացարձակաւես անբավարար էր յաթաղանին չեղոքացնելու Համար, մանավանդ եթե նկաւի առնվի կ. Պոլսի առանձնակի մուեցումը Տարոնի Հայաթա÷ման ինդրին: Խոսուն մի ÷ասւ. Սերվեթը բողոքականների Համայնքի ղեկավարին 1915 թ. մայիսի սկղբին առաջարկեց. «Համողեք Հայերին ղենքերը Հանձնեն... Եթե Հանձնեն, կերաչիավորվի նրանց անվւանդությունը»1: Հայերն սկսեցին ղենքերը Հանձնել: Մինչդեռ այդ նույն Սերվեթը դրանք լուսանկարել ւվեց ն Հեւնյալ դրության Հեւ Բարձր Դուռ ուղարկեց. «Մուչ քաղաքում աւսւամբությունը ւոռթկալու վրա է... Այն ճնչելու լիաղորություններ եմ ինդրում»2: Որ ւարոնաՀայության ւեղաՀանությունը նաիաւես ծրադրված էր, վկայում է նան ՎանդենՀայմի 1915 թ. Հուլիսի 11-ի ծածկադիրը, թե Բարձր Դուռը Հայւնել է, ոբ «Մուչից Հայերի արւաքսումը սկսվելու է վաղը, ն կառավարությունն անՀրաժեչւ է Համարում, որւեսղի որբանոցի (դերմանական միսիոներական) կանանց անձնակաղմը մեկնի Մամուրեթ ուլ-Աղիղ՝ անվւանդության նկաւառումով»3: Սակայն Տարոնի իչիանությունները չարունակում էին իուսանավել, չ÷ոթի ու անորոչության մաւնել Հայերին: 1915 թ. Հունվարի սկղբին Սերվեթը Ռուբենին առաջարկում է կորյունի Հրամանաւարության ւակ սւեղծել Հայ1 Walker Ch., Sources Britanniques sur les Massacres des Arméniens. 1915-1916 ւե՛ս La Crime de Silence. Paris, 1984, p. 200. 2 Mandelstam A., La Société des Nations et les Puissances devant le Problem Arménien. Paris, 1926 (վերջաբան): R 14086, 4.. 1158.

քրդական կամավորական ջոկաւ՝ Դաչւի ու Սասունի բնակչությանը Հանդարւացնելու Համար, իոսւանալով ջոկաւը ղինելու Համար անՀրաժեչւ քանակությամբ ղենք ւրամադրել: կորյունը դեմ էր Հայ-քրդական իառը ջոկաւի սւեղծմանը ն մութեսարիֆին առաջարկեց Հայկական ջոկաւ կաղմակերւել: Սերվեթը չառարկեց, ւայմանով, որ Հայերը դա սւեղծեին սե÷ական ղենքերով: կորյունը ւաւասիանեց, թե Հայերն անՀրաժեչւ քանակությամբ ու բարձրորակ ղենք չունեն: Սերվեթը իոսւացավ ջոկաւին ղենք ւրամադրելու Հարցը Համաձայնեցնել վալի Աբդուլիալիկի Հեւ: Հասկանալի էր, որ նման Համաձայնություն լինել չէր կարող ոչ վալու ն ոչ էլ իր՝ Սերվեթի կողմից: Եվ չեղավ: Թուրքն ինչո՞ւ ւիւի ղիներ Հային, որին ոչնչացնելու էր: Նույն այդ օրերին Մուչում ւեղի ունեցավ Հայ ղեկավար դործիչների մի նոր ժողով: Վ. Փա÷աղյանն այդ մասին ւաւմում է, թե ժողովի մասնակիցներից «Մջոն, Բերդակալ Ոսկեան եւ ուրիչներ, կ’առաջարկէին նաիայարձակ լինել ւեւական ղինանոցներու վրայ: Ռուբէն նւաւակայարմար կը դւնէր Սասունի Տա÷ըրք դիւղի ւաՀականոցին վրայ յարձակիլ եւ այսւիսով աղաւուիլ Սասունի ներքին թչնամիներէն: Ամենքս ալ կը ղդայինք անչուչւ, որ ծանր օրեր կը մօւենային, ընդՀարումներն անիուսա÷ելի էին: Շաւ ընկերներ, որոնց թուին եւ ես, կ’առաջարկէինք, թէ մեր ռաղմական ոյժերը չաւ սակաւ էին եւ անկաղմակերւ յարձակողական կռիւներու Համար: Սասունի ժողովուրդը իիսւ թերի ղինուած էր: 700-800 «չեչիան» եւ որսորդական Հրացաններու Հեւ թերեւս 150-200 քիչ-չաւ կանոնաւոր ղէնք կը դւնուէր, որոնք, սակայն ÷ամ÷ուչւի չնչին ւաչար ունէին: Դաչւը աւելի իղճալի վիճակ մը կը ներկայացնէր... Դաչւի 90 դիւղերը Հաղիւ 200 կանոնաւոր Հրացաններ ունենային, ÷ամ÷ուչւի նոյն թերիներով»1: իՀարկե, ղինվելու ն կռվելու կողմնորոչումը ճիչւ էր, ն դա ոչ թե ջարդերը կանիելու, ինչն անՀնար էր, այլ կռվելու Համար մի քաղաքականության դեմ, որից թուրքերը չէին Հրաժարվելու: Խոսքը կուորածներին ղենքով Հակաղդելու մասին էր, ինչը նաի, կնչանակեր, որ ղոՀեր էր ւալու նան ջարդարարը ն, երկրորդ, այդ դեւքում անՀամեմաւ մեծ կլիներ ÷րկված Հայերի թիվը: Դժբաիւաբար, Ռուբենն ու նրա կողմնակիցները նաիընւրեցին սւասողական, ռուսներին սւասելու, այսինքն՝ անդործության քաղաքականությունը ն ւարոնաՀայությունը ոչ միայն չղինեցին, այլն անդործության մաւնելով նրան՝ նան Հոդեբանորեն ղինաթա÷եցին: Ռուբենը դիկւաւորին Հաւուկ Համառությամբ ու բանսարկություններով իր կարծիքն Հրամայական դարձրեց անդամ այն Հանդամանքներում, երբ սասունցիներն ղդում, Հասկանում էին, որ առանց Տարոնի դործնական աջակցության իրենք երկար դիմանալ չէին կարող: Սասունում Հրավիրված իորՀրդակցություններում այդ Հարցը մի քանի անդամ բարձրացվեց: Դրանցից մեկում դելիեցի կիրակոսն առաջարկեց իջնել Տարոն ու դրավել Մուչը, դուրս դալ

Փա÷աղեան Վ., նչվ. աչի., էջ 336-337:

անորոչ սւասողական վիճակից: Բայց ո՛չ: Ռուբենը դրան դեմ էր: Նույնիսկ կարո Սասունին, որ ամեն կերւ աչիաւում է արդարացնել Ռուբենին, Հարկադրված էր իոսւովանել. «Եթէ այդ օրերուն (մայիսի կէսերուն) կռիւը ւայթէր Մուչի մէջ եւ Սասունէն ոյժերը չարժուէին դէւի Մուչ, չաւ բան կրնար ÷ոիուիլ, որովՀեւեւ թիւրքերու ամենանեղ ժամանակն էր: Բայց Հայերը ժամանակը Հասած չէին նկաւեր»1: Ռուբենն ու սասունցիները սւասում էին Սասունում, իսկ կոմսն ու մչեցիները՝ Մուչում: Գործողության, անդամ դործելու ծրադրի բացակայությունը կաղմալուծեց Հավաքական ւայքարի դաղա÷արը, առաջին ւլան դուրս եկան անՀաւաւես ÷րկվելու դործառույթներն ու չաՀաինդրությունները: Ոչ միայն չարքային ւարոնցիները, այլն դործիչները, Հույսը կւրած ընդՀանրական դործողության Հնարավորությունից, մւաՀոդված էին միայն սե÷ական ընւանիքը ÷րկելով: Նրանք Հեռանում էին Դաչւից ու Մուչ քաղաքից՝ միամւաբար կարծելով, թե Արնմւյան Հայասւանում կարելի էր դւնել մի վայր, քաղաք կամ դյուղ, որւեղ Հայի ÷րկությունը Հնարավոր էր: Մինչեռ սւեղծված ողբերդական կացությունը Հրամայաբար ւաՀանջում էր միակամություն ն օրՀասական կռիվ: Այդ դեւքում, ինչւես արդեն ասվեց, մի կողմից թչնամին չաւ ղոՀեր էր ւալու, իսկ մյուս կողմից, Հնարավորություն կսւեղծվեր անՀամեմաւ ավելի մեծ թվով Հայեր ÷րկել, ինչւես այղ եդավ Վանում: Դա միաժամանակ կնչանակեր ւաւվաբեր մաՀ, ոչ թե մորթվել, այլ՝ ընկնել մարւի դաչւում: իՀարկե, անՀնար է մւածել, թե Դաչնակցության այդ երկու առաջաւար դործիչները միւումնաբար էին իրենց սւասողական կեցվածքով, Հայության չրջանում անորոչության ն մասնաւվածության Հոդեբանություն ս÷ռելով նրան դեւի սւանդանոց ուղարկում: Խոսքը մարդկային թուլություններից բիող Հեւնանքների մասին է, որոնց անՀնար է դավաճանությունից ուրիչ անուն ւալ: Դավաճանությանը Հանդեցնող մարդկային այդ թուլությունները ծնեցին եսակենւրոնություն ն անձնաւաչւություն, որոնք սնվում էին այն բացարձակ ճչմարւությունից, թե ւվյալ ւաՀին ւաւերաղմը թուրքերի ու քրդերի Հեւ այլ բան չէր լինելու, եթե ոչ նաՀաւակության կռիվ՝ մի բուռ Հայեր ւարւադրված էին լինելու մարւնչել չաւ անդամ դերակչիռ քրդական ղանդվածների, թուրք չեթեների, Տարոնում եղած կանոնավոր բանակի ղորամասերի, ոսւիկանության, ժանդարմերիայի դեմ ու, բացառված չէր, որ Հայերի վրա Հարձակման անցնեին նան ռաղմաճակաւում եղած թուրքական ղորքերը: Դա այդւես էր: Այդ բոլորն առկա էին: Բայց նան առկա էին Հայրենիքի ւաչււանության Հրամայականը, Հայ լայն ղանդվածների կռվելու ոչ միայն ւաւրասւակամությունը, այլն ւարւադրվածությունը, անցյալի ÷որձը, բնաջնջվելու անառարկելի վւանդը ն ւաւվով մեռնելու բարոյականությունը: իղուր է կ. Սասունին ճդնում արդարացնել իր դաղա÷արակիցներին, թե Ռուբենն ու կոմսը «յուսաՀաւ ւայքարի մը ժամը Հասած չէին նկաւեր, որով1

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 830:

Հեւն չէին Հաւաւար, թէ ամբողջ Հայ ժողովուրդը բնաջնջման դաւաւարւուած էր»1: Նման արդարացումը ընդունելի կարող էր լինել 1914 թ. վերջերին, 1915 թ. Հունվար-աւրիլ ամիսներին, բայց ոչ դրանից Հեւո, որովՀեւն ՀամընդՀանուր բնաջնջումն արդեն ընթանում էր, այն էլ՝ ոչ միայն Հայասւանի մյուս նաՀանդներում, այլն Տարոնում, ուր բնաջնջված էր Խնուսի 30 Հայկական դյուղերի Հայ բնակչության ճնչող մեծամասնությունը, ավերված էին Տարոնի դաչւի ւասնյակ դյուղեր, կործանված էր Վարդոյի Հայությունը, ոչնչացված էին Խուլբի Հարավային մասի դյուղերը, ձերբակալություններն ու ձերբակալվածներին այլնայլ ւեղերում ու եղանակներով ոչնչացնելը ղանդվածային էր դարձել Մուչ քաղաքում, ւարոնաՀայությանը սւանում կամ մեռցնում էին բանակում ն բեռնա÷ոիադրումների ժամանակ ն այլն: կ. Սասունին Հարկադրված է քնքչությամբ բացելու իսկական ւաւճառը քողարկող վարադույրի ծայրը. «Խիղաի եւ անՀաչիւ նաիաձեռնութիւններու մարդ չէր Ռուբէն: Բաղաքական եւ ղինուորական դործիչ մըն էր, աւելի ւեւական ըմբռնումներով: Ճդնաժամի այդ օրերուն Ռուբէն յուսաՀաւ եւ ելքն անորոչ կռիւի մը վարիչը չէր կրնար ըլլալ... ինքղինքը դերաղանցող մարւական ղեկավար չէր»2: «Աւելի իիղաի նկարադիր ունէին կորիւնը, Մճոն եւ կուոյեան Հաճի Ցակոբը: Այս երեք մեծ մարւական ոյժերը կռուեցան մինչեւ վերջին չունչ եւ նաՀաւակուեցան Հերոսաբար: Անոնք թէ՛ աղդեցութեամբ, թէ՛ ÷որձառութեամբ եւ թէ՛ կուսակցական իրաւասութեամբ ւէրն էին Տարօնին եւ կրնային չաւ աւելին ընել իրենց իիղաի ելոյթներէն եւք: Բայց այս աննման Հերոսներն ալ սւասողական ընթացքի մը մէջ դւնուեցան: իրենց ւունն ու ւեղը կործանելէն, յանդուդն կռիւը մարւ ամսին սկսելէն եւք, չչարունակեցին նոյն բուռն ընթացքը, չրջանն ամբողջ ուքի Հանելու Համար»3: ԱնՀնար է չնկաւել, որ կ. Սասունին իր իղճի առաջ մեղք էր դործում, երբ ասում էր, թե այդ երեք Հերոսները «կուսակցական իրաւասութեամբ ւէրն էին Տարօնի» ն «սւասողական ընթացքի մը մէջ դւնուեցան»: Տարոնի կուսակցական, այսինքն՝ դաչնակցական ղեկավարներ կարդված էին Ռ. Տեր-Մինասյանը (որը ՀՑԴ բյուրոյի անդամ էր ու Տարոն-Տուրուբերանի կենւկոմի ղեկավարը) ն Վ. Փա÷աղյանը՝ նույնւես բյուրոյի անդամ ու նրա ներկայացուցիչը Տարոնում: Նրան կցել էին Տարոնի կաղմակերւությանը՝ Ռուբենին օդնելու Համար: Այսինքն ասել, թե կորյունը, Մճոն ն Հ. կուոյանն ավելի մեծ իրավասություններ ունեին, «Տարօնի ւէրն էին», մեղմ ասած, իրականությունից չաւ Հեռու է: Նրանք կուսակցական դիկւաւի ւակ էին, ւարւադրված կաւարելու ղեկավարների Հանձնարարությունները: իրականության Հեւ առնչություն չունի նան ւնդումը թե այդ դործիչները «սւասողական ընթացքի մէջ էին»: Նրանք, մասնավորաւես, Հ. կուոյանը, Հնարավոր ու անՀնար ամեն ինչ արեցին դրությունը ÷րկելու, նաիաձեռնությունը վերց1

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 833: Նույն ւեղում, էջ 834: Նույն ւեղում, էջ 834-835:

նելու, Սասունի ն Տարոնի ուժերը միավորելու ն Հարձակման անցնելու Համար, բայց Ռուբենն ու կոմսը Հսկա ժայռաբեկորի նման ընկած էին ճանաւարՀին ն ÷ակել էին դործելու Հնարավորությունների դռները: կ. Սասունին ճչմարւության առաջ նորից մեղք է դործում, երբ դրում է. «Բաիւը այնւէս դասաւորուեցաւ, որ դնդակներ չաւ անցան Ռուբէնի եւ Վ. Փա÷աղեանի ականջին ւակէն, բայց անոնք չնաՀաւակուեցան... Բնական օրէնքով, ժողովուրդը ողջ մնացած ղեկավարները ւիւի քննադաւէր»1: Մեղանչում է, որովՀեւն կաւարվեց Հակառակը: Երբ Վ. Փա÷աղյանն ու Ռուբենը դավաճանաբար լքեցին Հոդեվարքի մեջ դւնվող ւարոնաՀայությանն ու ÷աիան իրենց անձը ÷րկելու, ՀՑ Դաչնակցության ղեկավարությունը «Հերոսների» վերադարձի առթիվ ինջույք կաղմակերւեց, որւեղ նրանց Հասցեին ÷առաբանության ամենաերնակայելի իոսքեր ասվեցին: Միայն Ռոսւոմը Ռուբենին ասաց ճչմարւությունը. «Զկրցա՞ր Հոն նաՀաւակուիլ»: կ. Սասունին Ռոսւոմի իոսքն անվանեց «ժողովրդական դաւողություն», այսինքն՝ ամբոիային մւածողություն, իսկ ՀՑԴ-ն դա լռության մաւնեց ն չարունակեց (մինչն օրս) ÷առաբանել «իր դրկից դուրս եկած, իր չնչով Հերոս դարձած» այդ դործիչներին: Առնվաղը ւարօրինակ է կ. Սասունու նան Հեւնյալ միւքը. «Տարօնի չրջանի աղդային եւ կուսակցական ղեկավարները կաւարեցին իրենց ւարւականութիւնը իրենց ըմբռնողութեան եւ կարողութեան սաՀմաններուն մէջ, այնքան, որքան մարդկօրէն Հնարաւոր էր: Անոնք դերմարդիկ չէին»2: կուսակցական նեղմւությունն ու «կարդաւաՀությունը» նրան թույլ չէր ւալիս ասելու ճչմարւությունը, որ ւարոնաՀայության ողբերդության դլիավոր ւաւճառներից մեկը ՀՑ Դաչնակցության անլուրջ, անւաւասիանաւու վերաբերմունքն էր սե÷ական ժողովրդի ւաւմական ճակաւադրի, նրա Հարաւնման ՀիմնաՀարցերի Հանդեւ: Դաժան չլինենք կ. Սասունու Հանդեւ, որովՀեւն նա ւեղ-ւեղ, երբ կուսակցականությունից անցնում է իրադարձությունների անակնոց դիւարկումների, միանդամայն օբյեկւիվ դնաՀաւականներ է ձնակերւում: ԱՀա՛ դրանցից մի քանիսը. «Ռուբեն, որւէս լիաղոր եւ դլիաւոր վարիչ ՀՑ Դաչնակցութեան կաղմակերւութեան, չկրցաւ ըմբռնել աՀռելի վւանդը այն ծաւալով, ինչ ծաւալով, որ դործադրուեցաւ: Եղաւ անվճռական եւ չՀրաՀանդեց բոլորին եւ բոլոր չրջաններուն՝ կռուիլ եւ մեռնիլ իրենց չրջաններուն մէջ»: Այն Հանդամանքը, որ ռուսներն Վանա ծովի արնմւյան ա÷ին էին արդեն, «ինքնին կը թելադրէր՝ ծանրութեան կեդրոնը դարձնել Մչոյ դաչւէն դէւի Բոսուրի լեռնաչղթան, եւ դաչւին թիկունքը ամրացնել Հաւաւորիկի, Մառնիկի եւ Բերդակի բարձունքները դրավելով»: իսկ իրադարձությունները ղարդանում էին չեչւակի արադությամբ: Հավաւորիկցի Ե. կարաւեւյանը Հիչում է. «1915 թ. Հունիսի 20-ից Մուչ

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 835: Նույն ւեղում:

քաղաքի մոււքը ÷ակվեց դյուղերի Հայերի առջն, միմյանցից մեկուսացվեցին նան դյուղերը: Հունիսի 23-ին 10 քուրդ Հեծյալներ Հավաւորիկի Հայերից ւաՀանջեցին ւասը ոչիար, 10 չա÷ ալյուր ն 10 թաղիք: Հայերը բավարարեցին նրանց ւաՀանջը: Բրդերից Թամո Ալին ասաց. «Սուլթանից Հրաման է սւացված, որ բոլոր Հայերը ւեւք է անդթորեն սւանվեն: Սլիվանի Հայերն արդեն կուորված են... Զորս-Հինդ օրից այսւեղ էլ կուորած կսկսվի, բոլորը, մինչն վերջին մարդը, ոչնչացվելու են, մեկ մարդ իսկ ողջ չի մնալու»1: Հունիսի 25-ին Խասդյուղից դրեցին. «Հաջի Մուսա բեկը 2000 ձիավորով ու Հեւնակով արդեն երկու օր է ւեղավորվել է մեր դյուղում...»: Երկու օր անց Հարյուրաւեւ Բյամիլը 200 ժանդարմների ու քրդերի Հեւ իուժեց Արաղ դյուղը: Բացի ծերերից, բոլոր ւղամարդկանց կաւուեցին ն նեւեցին մի մեծ ÷արաիի մեջ: Ով ÷աիչելու ÷որձ էր կաւարում՝ սւանվում էր: Հունիսի 28-ին Բյամիլի ջոկաւը դնաց Առաքելոց վանք՝ Հեւն առած արաղցի 55 ւղամարդու: Պաւմում է ժանդարմ Աիիանդը. «Հենց որ Հասանք վանք, Բյամիլ էֆենդին Հրամայեց դնդակաՀարել Հայերին: կրակ բացեցինք, սակայն նրանցից մեկը Հանկարծ վեր թռավ ու ÷աիավ: 200 Հոդի կրակելով վաղեցինք նրա Հեւնից ն սւանեցինք»2: Նույն ժամանակ քրդերը Հարձակվեցին Բերդակի, Տերդեվանքի ն Ալիղրնանի վրա: Նրանք նաի սւանեցին դաչւում աչիաւող Հայերին, աւա դուրս քչեցին ւներում եղածներին, նրանց անասունների Հեւ ւարան դաչւ, միաժամանակ կողոււելով բոլոր ւները3: Բուրդ Թոնդոն Բերդակի ն Արաղի ջարդերի մասին ւաւմում է. «Եթե Հիմա դնաք Բերդակ դյուղը, ձեղ կթվա, թե այդ դյուղում Հավանաբար 50 ւարի է, որ մարդ չի աւրում: Զեն ÷րկվել նույնիսկ չներն ու կաւուները: Մուսա բեկի մարդիկ ասացին, թե Հրաման կա, «օսմանների Հողում բնակվող բոլոր քրիսւոնյաներին ոչնչացնել: Բոլոր դյուղացիներին քչում են ներքին դյուղերը ն ÷ակելով մարադներում, վառում են»: Նորչենը, Սողդոմը, Օիունկը, Հունանը, Բրդադոմը ն դաչւի չաւ ուրիչ դյուղեր մոիրակույւի էին վերածվել: Հունիսի 29-ին միայն Բրդադոմի ն Հունանի մարադներում Հաղար ւղամարդ, կին ու երեիա այրեցին»4: Մի օրվա ընթացքում (Հունիսի 28 Հ.ւ.) Մչո դաչւը անաւաւի վերածվեց: 105 դյուղերում 75 Հաղար Հայ ոչնչացրին: ՏարոնաՀայության բնաջնջման եղանակները որքան բաղմաղան, նույնքան էլ սւոր էին: Ամենաւարածվածը՝ ւղամարդկանց առանձնացնելը ն կանանց ու երեիաներին մարադներում այրելն էր: Տղամարդկանց իրար էին կաւում ն դյուղի կողքին դնդակաՀարում: Դեւի Բաղեչ քչված ժողովուրդը Հիմնականում

ՀԱԱ, ֆ. 1, ց. 1, դ. 219, թ. 24-62: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

ոչնչացվեց Խասդյուղի մերձակայքում: Վարդոյի Գյունդեմիր դյուղի 100 ւղամարդու իրար կաւած Հարկադրում են ասել. «կեցցե՛ մեր թադավորը»: Հրաժարվողներին սւանում էին: Դաչւի արնմւյան չրջանում ջարդն ու կողուոււը ւեղի ունեցան նույն օրը: 20.000 մարդու լցրեցին Ս. կարաւեւի ձորը, անւառն ու ոչնչացրին: Հայերի մի մասը բարձրացավ լեռ, սակայն նրանցից ամեն օր սւանվում էր չուրջ 1000 մարդ: 1916 թ. ռուսական բանակի ղինվորները միայն Աղջան ու Ալիկրան դյուղերի ÷լաւակների ւակից Հանեցին Հաղարավոր ածիացած, իսկ Գարնեն դյուղի մերձակայքում՝ 5000-6000 սւանվածների Հոչուված դիակներ: Պաւմում են ժամանակակիցներն ու ականաւեսները. «...Անցնում ենք Մչո դաչւի ջրառաւ ձորերով,- ներկայացնում է թուրք սւա Ցաղղին,- այսւեղ-այնւեղ ընկած են անՀամար դիակներ: Մի ւեղ ւեսա դիակները ոչիարի Հուի նման իիւ-իիւ ÷ռվել էին դեւնին: Մի ղղվելի դարչաՀուություն բռնել էր օդը, ձորերն անՀամար դիակներով լիքն էին: Շաւ ւարօրինակ էին ցերեկով ւեսած դիակները՝ ոմանք ոչիարի նման դլուիը Հեւ չրջած՝ ւարբեր ձներով լրիվ մերկ ընկած էին: Նրանց մարմիններն արնի ւակ սնացել էին»: Մչո դաչւում սկղբում եղել է 600 դյուղ, յուրաքանչյուրը 200-300 ւնով ն բոլորն էլ լի Հայ բնակչությունով: Նրանց բնակիչներն արդեն սւանվել են, իսկ ÷աիչողներն աւասւանել են ձյունու լեռներում: Այսօր Բոռ Հուսեյին ÷աչան սւանել է 40-50 Հայի, որոնք կրակ էին բացել մեր վրա: էչրեֆի Հրոսաիումբը (չեթեներն) էլ մեծ անձնաղոՀություն դրսնորեցին, այնւես որ Աիլաթը դիակներով ծածկված ենք թողնում թչնամուն: Մանուկյան Ա., իասդյուղցի. - Տարոնի դյուղերի կուորածը ւեղի ունեցավ 1915 թ. Վարդավառի օրը, այսինքն Հուլիսի 12 (25)-ին: Շաբաթ առավույան այլնս Հայւնի էր, որ Մուսա բեկի 2000 քրդերով Մուչ դնալն ու վերադառնալը, Հաջի Ֆերոյի Հայասիրական կեղծ ճառերը, բալակցի, չեկոցի, ռչկոնցի, Հասնանցի, բդրդնցի ն բաղմաթիվ այլ աչիրեթների լցվելը Տարոնի Հայկական դյուղերը, դրանց դումարած ղորքն ու ոսւիկանությունը, դյուղերի միջն Հաղորդակցության իղվելը նաիաւաւրասւությունն էին ւարոնաՀայության սւանդի: Տարոնի ամենամեծ դյուղը Խասդյուղն էր, որւեղ քրդերն ու թուրքերը երեկոյան սկսեցին կողուոււը՝ քչեցին նաիիրներն ու Հուերը: «Մեր վերնում կաիված են մռայլ սն ամւեր,- Հունիսի 20-ին դրում են այդ դյուղից,- Հաջի Մուսա բեկը 2500 Հեծյալ ն Հեւնակ ղինված քրդերով արդեն երկու օր է, որ ւեղավորված է մեր դյուղում: Նրանց նւաւակը առայժմ Հայւնի չէ: Ծանոթ քրդերից ոմանք Հասկացնում են, որ արչավանք է նաիաւաւրասւվում ռուսների դեմ, մյուսներն ասում են առաջիկայում սւասվող Հայերի ջարդի մասին: Մենք Հավաւում ենք վերջինին, բայց կասկածում ենք, թե այդ բոլորը կվերաբերի բոլորին՝ կանանց ն երեիաների՞ն, թե՞ միայն ւղամարդկանց»1:

ՀՀ ԳԱԱ Պաւմության ինսւիւոււի արիիվ, դ. 439, էջ 15:

Հուլիսի 25-ի առավույան Հավաքեցին ւղամարդկանց ն սկսեցին ւեղում Հրացանաղարկ անել: «Անմեղ մանուկներու ճիչ ու աղաղակներ, իոչւանդումներու Հռնդիւններ եւ... վայրենի քիւրւերու սարսա÷ներ»: Բրդերը ոչ միայն կողոււում, այլն սւանում էին: Մչո կողմից մի քարավան եկավ՝ 4000 կին ն երեիա: Նրանց ասել են, թե ւանում են Հանձնելու դերմանացիներին, սակայն լցրեցին մարադներն ու ՀրդեՀեցին: Սասունի բարձունքից երնում էին Տարոնի ՀրդեՀված դյուղերը կորած բոցերի մեջ: Բոլոր դյուղերն իրենց Հայ բնակիչների Հեւ միասին ոչնչացվում էին: Հաջորդ օրը քրդերը լցվել էին դաչւերը, լեռներն ու ձորերը ն Հայ էին ÷նւրում, այդւես ութ օր չարունակ: «Հաղարաւոր մեռելներ անթաղ, ձեռք-ուք կաւկւուած, մէկը միւսին եւնեն կաւուած, ÷որձի Համար թէ մէկ դնդակ քանի՞ մարդ կը սւաննէ, ղանաղան ÷որձեր՝ իւրաքանչիւր մէկն իր քմաՀաճոյքին Համաձայն իր ղուլումի դրոչմը դրած էր: Բորբ արեւէն դիակները կը ճռճռային, միւս կողմէն, կաւաղած չուները իրենց ոՀմակով կը յարձակէին մեռելներու վրայ, բղկւելու, բռնած՝ որը ուքէն, որը ձեռքէն, որը մաղերէն, իածնելով դիակները կը լա÷էին»: «Տեսայ, այո, ւեսայ Դըռնիկ դիւղի մէջ բռնած էին քաՀանայ մը, վրան լեցուցին քարիւղ, կրակը ւուին եւ իեղճ մարդուն աղաւ ձդեցին: Ան ÷աիաւ, դիւմամբ կը կրակէին եւեւէն, առջեւէն, կողմերէն եւ ÷որձ կ’ընէին, թէ որքան ւիւի ւեւէ այդ չարչարանքը, մինչեւ որ Հրկիղուած վիճակի մեջ ինկաւ Մարւիրոսը»: Խասդյուղի չրջանի Հայերի կուորածի մի ւեսարանի մասին Գասւար Բդեյանը դրում է. «... Գացի... մարադներու քով, եւ ւեսայ, որ ժանւարմաները չուաններ բերին, եւ Սուլէյման օնւաչին Հրամայեց, որ մարադի դռները բանան եւ, որւէսղի մէկը չկրնայ ÷աիչիլ, երկուական Հոդի դուրս կը Հանէին, ...որոնց ձեռքերը իրարու կը կաւէին»: Հայւարարեցին, որ այդ Հայերին Բաղեչ էին ւանում: 350 Հայ ւղամարդ: «Տասը Հաւ ժանւարմայ եւ ւասը Հաւ ալ քիւրւ. չրջաւաւեցին կարաւանը եւ ճամբայ ելան: Ողբալի էր մանաւանդ կորւոնի առջն Հաւաքւուածներու վիճակը: 20003000-ի չա÷ կիներ ու երեիաներ թէ՛ վաիեն եւ թէ՛ անօթութենէն կը Հեծկլւային ու կը նուաղէին: Ոււելիք չունէին, ժանւարմաներն ալ բան մը չէին ւար: Սուլեյման օնւաչին ձեռքը թուղթ մը բռնած, դուրս եկաւ եւ բաղմութեան յայւարարեց, թէ Մուչէն Հրաման եկած էր, որ բոլորն ալ Բաղէչ ղրկենք... Եւ իսկոյն ժանւարմաները ամեն կողմ չրջաւաւելով՝ մւրակներու Հարուածներու ւակ, բոլորն ալ ճամբայ Հանեցին: Անոնք, որ ուքի վրա չէին կրնար քալել, ղանոնք ւեղն ու ւեղը կը սւանէին: Շաւ մը կիներ, չկրնալով իրենց ղաւակները Հեւերնին ւանիլ, լքեցին ճամբուն եղերքը, անանկ, որ Հաղիւ քիչ մը Հեռացած, 400-500 ÷ոքր երեիաներ ճամբուն վրայ լքուած մնացին, մէկէն մինչեւ 4-5 ւարեկան»: Բարավանը Երչւերում լցվում է մարադներն ու ՀրդեՀվում: «իսկ ճամբուն վրա լքուած երեիաներու Համար, Սուլէյման օնւաչին Հրամայեց 15-ի չա÷ քոլոսիկցի քիւրւերու» ÷ոս ÷որեն ն «այդ ÷ոքրիկները Հաւաքելով մէջը

լեցնեն եւ Հողով ծածկեն... Բոլոսիկցի Բաջոն սկսաւ մանկիկները չարել այդ ÷ոսի մէջ եւ իր իսկ ձեռքով կոչւ-կոչւ Հողեր իոթել այդ մանկիկներու բերանին մէջ եւ ուքով ալ անոնց բերաններուն վրայ կոիել, որւէսղի չունչ չկրնային առնել եւ մեռնէին: իսկ անոնք, որ Հինդ ւարեկան էին եւ դժուարով կը իեղդուէին, կամ բերաննին չէին բանար, քարով ակռաներնին կը կուրէր եւ Հող լեցնելով բերաննին՝ բռնամաՀ կ’ընէր: Ցեւոյ Հողով ծածկեցին այդ ÷ոսը...»: «Տասը ղոյդ մարադներ,- դրում է ականաւեսներից մեկը,- ուր լեցուցին իմ բաիւակիցները, կրակի ճարակ դարձան: Անոնց բոցերուն լոյսը կը լուսաւորէր Խասդիւղի ÷ողոցները: կը լսէի սարսա÷ելի ւայթիւնի ձայներ կրակի մէջէն: Մեռաւ լմնցաւ աչիարՀ մը չէնցնող ժողովուրդը մէկ ժամուս մէջ, մսե լեռ մը, մարդկային ծով մը կը ÷ճանար: Եւ այդ բոցերուն առջեւ մարդոց բաղմութիւն մը, որ այդ ղարՀուրելի եւ աչիարՀի ւաւմութեան մէջ չւեսնուած ւեսաբանին առջեւ բնական քրքիջներ կ’արձակէր»1: «Փաիչելուց վերադառնալուց Հեւո Հենց ուք դրեցի Մչոյ դաչւ, դիմացս ÷ռուած ւեսայ երեք դիակներ: Խասդիւղը ոչ միայն թալանել, այլեւ աւերակի էր վերածուել: Բանդել էին ւների առասւաղները, ւաւերը, յաւակներին Հորեր էին բացել՝ Հարսւութիւն էին ÷նւրել... Գիւղում Հասւաւուել էին քրդեր, ւիրացել Հայերի ունեցուածքին եւ նրանց լամուկները (ւղաները) արածացնում էին Հայերի անասունները, որոնք արդէն իրենցն էին...»2: Բեղինու դյուղում կանանց ու երեիաներին Հավաքեցին ու դերմանացիներին Հանձնելու Հավասւիացումով նույնւես ւարան Երչւեր, լցրեցին ւներն ու ՀրդեՀեցին3: Թուրք ականաւեսը ւաւմում է Բաղեչից Մուչ ճանաւարՀին իր ւեսածի մասին. «2300-ի չա÷ կին ու երեիայ... կը քչէին մւրակներու ւակ: Անոնք որ ուքի վրայ չէին կրնար կենալ, ւեղն ու ւեղը կը սւաննուէին: Շաւ մը կիներ, չկրնալով Հեւերնին ւանէլ իրենց ղաւակները, ղանոնք լքեցին ճամբուն եղերքը... կարաւանը դեռ Երչւեր չՀասած, Սուլէյման օնւաչին, ձերբակալուած 45 Հայերու կռնակը մէկ-մէկ թիթեղ քարյիւղ բեռցնելով, ղինուորի մի Հսկողութեան ւակ, ղրկեց Երչւեր: Ցեւոյ, ժանւարմներէն իմացայ, որ այդ ամբողջ բաղմութիւնը՝ այնւեղի մարադներու մէջ լեցնելով՝ վառած են... Երբ դիւղ վերադարձանք, ւեսանք, որ Երչւեր դիւղի վրայ (Խասդիւղէն Հինդ քիլոմեթր Հեռու) թանձր մուի մը կը բարձրանար: Մէկ երկու ժամ յեւոյ Հայ կիներն ու երեիաները ւանող ժանւարմաները եւ դարձան»4: Զարդի նաիորդ օրը երեկոյան դրեթե բոլոր Հայկական դյուղերը չրջաւաւված էին թուրքերի ու քրդերի կողմից: Զենք ունեցող ւղամարդիկ մինչ

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 880: «Տարօնի արծիւ», 1939 թ., ‹ 8, էջ 27: Նույն ւեղում, 1938 թ., ‹ 4: Բդէյեան Ս., նչվ. աչի., էջ 560:

այդ դյուղերից Հեռացել էին, իսկ ղենք չունեցողները՝ թաքնվեցին: Գիչերը դյուղերը լրիվ կողոււեցին, չաւ ւղամարդկանց սւանեցին: Բրդերը ւիրացան ուննոր Հայերի ամբողջ չարժական ն անչարժ ունեցվածքին, այսինքն ւվյալ ւանը ծառա աչիաւող քուրդը Հայւարարում էր, թե այլնս այդ ւան ւերն ինքն էր: Գյուղերից ÷աիած երեիաներն ու դեռաՀասները, իմբեր կաղմած, թաքնվում էին բնակավայրերից դուրս ն ղոՀ դառնում քրդերի ու թուրքերի դնդակներին: Փրկվածներին ծառա էին վերցնում: Փաիսւականների դրությունն ավելի ծանրացավ, երբ դյուղերի կողուոււն ավարւվեց, ն քրդերն ու թուրքերը սկսեցին Հանդերում, լեռներում ու անւառներում Հայ որսալ: Տաս ւարեկանից բարձր ւղաներին որւեղ բռնում, այնւեղ էլ սւանում էին: Ամենուրեք դիակներ էին թա÷ված: Տեղ-ւեղ Հայերն ուժեղ դիմադրություն ցույց ւվեցին: Օրինակ, Դաչւի Խաչիալթաի դյուղում մի իումբ Հայեր Հավաքվեցին մարադում ն երկու օր դիմադրեցին թչնամու մեծաթիվ ուժերին: Տեսնելով, որ Հայերի դիմադրությունն ընկճել չեն կարողանում, քրդերը ՀրդեՀեցին մարադը: Հայերը Հեւնի ւաւը ծակեցին ն դուրս դալով ճեղքեցին չրջաւաւման օղակն ու չարժվեցին դեւի Մուրադ դեւը: Նրանց մեծ մասը ղոՀվեց: ԶոՀեր ւվեցին նան քրդերը: Արածանիի ա÷ը ծածկված էր անթաղ դիակներով: Բաղմաթիվ դիակներ լեռներում ու ձորերում կեր դարձան դաղաններին ու դիչաւիչ թռչուններին: Տղամարդկանց ոչնչացնելուց Հեւո 500-600 կանանց լցրեցին մարադներն ու այրեցին: Դրանից Հեւո սկսեցին ÷նւրել մաՀից իույս ւվածներին: Այդւիսիներին Հավաքում էին իմբերով ն լցնում մարադներն ու սւանում: Այդ իմբերից մեկում մի Հղի կին չի կարողանամ քայլել ն իմբից Հեւ է մնում: Նրա ÷որը բացում են, երեիան Հանում դնում են մոր կողքին ու երկուսին էլ մասմաս կւրւում1: «Êàâêàçñêîå ñëîâî», 27 Հունվարի 1917 թ.,- «Սուլուիի՝ երբեմնի ուննոր դյուղի ողջ բնակչությունն անՀեւացել էր: Գյուղում նույնիսկ չներ չէին մնացել: Միայն կիսաւեր ւների այլանդակ երաիներն էին, քարուքանդ ÷ողոցներ, կեղւ ու լքվածություն: Եվ սաՀմռկեցուցիչ լռություն: Գյուղի ամբողջ արու բնակչությանը դարնանը նեւել էին վարարած Ե÷րաւը: Սուլուիի կամրջի երկու կողմում Հսկողներ էին կարդել, որ նեւվածներին թույլ չւան ա÷ դուրս դալ: Ով Համառում էր, դնդակաՀարում էին: իսկ կանանց ու երեիաներին լցրեցին մարադներն ու այրեցին: կմաիքների այդ աչիարՀում առանձնանում էր մի երիւասարդ մոր կմաիքը, որի ոսկրու ձեռքերում, կրծքավանդակին սեղմված, Հանդչում էր 4-5 ամսական երեիա: Գանդերի ն, առՀասարակ, ոսկորների մեծամասնությունը վնասված չէր, բայց մի քանի դանդեր կային, որոնք ճեղքված ու Հաւված էին սառը ղենքով, Հավանաբար կացիններով: Այդ մարադները Հրկիղված էին: Մի մարադում կար 112 կմաիք: Տարոնի մի ուրիչ դյուղի մարադներում դւանք 400 դիակ ու թաղեցինք»:

«Տարօնի արծիւ», 1948 թ., ‹ 28, էջ 37-43:

Ականաւեսը Ցողղանք դյուղի Հայ բնակչության կուորածի մասին. «կին մը կար, չաւ դեղեցիկ էր, բայց ւժդացին, որովՀեւն արդանդին մէջ Հայու ղաւակ կը սնուցանէր: Արդանդը սուրի մէկ Հարուածով ւաւռեցին, երեիան ւաւէւաւ ղարկին եւ այդւիսով վերջ ւուին թէ՛ մօրը եւ թէ՛ ղաւակին: Ճիչդ այդ միջոցին իումբ մը քրիսւոնեայ դերմանացի սւաներ թուրք սւաներու Հեւ ւանիքը նսւած օղի կը իմէին եւ Հաճոյքով կը ՀրՀռային ի ւես այս անլուր ղուլումին»1: «Հնչակ», 1915 թ. օդոսւոս (‹ 3). - «Մուչը Հերոսաբար դիմադրում է: Պաչււանական դծից դուրս մնացած չաւ դիւղեր կործանւում են: Մուլաքեանթ, Արւկոն, Բերդաչէն, Աւրի, Խոչդելդի, Բոչակ, Պոսւաքինի, Բեաբուլան, Համղաչէյի, Շիրվանչէյի Հայաբնակ դյուղերի ամբողջ բնակչությունը ոչնչացուած է, իսկ դիւղերը՝ Հիմնայաւակ աւերուած: Վանից նաՀանջող թուրքական ղորքերը դնում են Մուչ ու Բասէն. նրանց միանում են Մուսաբէկի Համիդիէները եւ միասին կուորում Հայերին, աւերում նրանց դիւղերը: Աւա անցնում են Խնուս եւ ւեղի քրդերի Հեւ միասին 30 Հայկական դիւղ են աւերակ դարձնում եւ բնակչութեանը ջարդում»: Բրանւ՝ Մուչ քաղաքում Անդլիայի Հյոււաւոս.- «Ամբողջ Մչո դաչւում մաՀմեդական դյուղացիությունը որնէ ւեղ միաիառնված չէ Հայերի Հեւ», սակայն իչիանությունների ւնական, Հեւնողական աչիաւանքի Հեւնանքով աչիարՀամարւի նաիօրյակին ւաւկերը լրիվ ÷ոիվել էր: «Հորիղոն». - «Բաղաքի ÷ողոցներում ն քաղաքից դուրս ճանաւարՀներին ընկած են մարդկանց ու անասունների մեծ թվով դիակներ: Մերձակա դյուղերում կան ւասնյակ մարադներ, որոնցում նկաւվում են մարդկանց այրված մարմինների մնացորդներ: կանայք ու երեիաներն այրվել են միասին, ւղամարդիկ՝ նրանցից առանձին: Գեւակներում ու ոռոդման առուներում ընկած են նս Հարյուրավոր մարդկային թարմ դիակներ՝ ձեռքերով իրար կաւված: Հավանաբար նրանց այդւես են սւանել: Այս չրջանում թուրքերի դաղանությունները Հասան այն բանին, որ կառավարությունը ծայրամասային դյուղերին անվանեց իասաբիանե (սւանդանոց): Տեղի թուրքերը ւնդում են, որ այս դաղանությունների դլիավոր ւաւճառը եղել է դերմանացի միսիոներներից մեկը: Պաւմական ս. կարաւեւի վանքը լրիվ ավերված ու այրված է: Նրանում ւաՀված ւաւմական թանկարժեք իրերը թալանված են, ինչւես ասում են, դերմանացիների կողմից ն ւարվել են Բեռլին: Հաղարավոր Հին դրքեր ու ձեռադրեր չաղ են ւված վանքի ավերակներում: Մակադրությունով դերեղմանաքարերը ն, ընդՀանրաւես, ւաւմական դրությամբ մնացած բոլոր քարերը կուրված են: Նույն ողբալի վիճակում է Առաքելոց վանքը: Նույնը կարելի է ասել Ս. Հովնաննու վանքի մասին... Մի քանի օր առաջ դեներալ Ն... Հեռադրեց, որ Առաքելոց վանքի դուռն ու մի չարք ւաւմական թանկարժեք իրեր դւնվել են Բիթլիսում, որւեղ թաղվել էին թուրքերի կողմից: Միայն մի դուռը դնաՀաւ1

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 851:

վում է 6000 թուրքական լիրա: Մի թուրք ւաւմել է, որ դերմանացիները ցանկացել են այդ դուռն ուղարկել Բեռլին, սակայն ռուսական Հարձակումը իանդարեց: Լուր է սւացվել, որ Մուչից մի օրվա Հեռավորության վրա դւնվող մի դյուղի քուրդ բեկը ÷րկել է իր չրջանի 4500 Հայի: Ե÷րաւի ու Մեղրադեւի ա÷երը լցված են Հաղարավոր ւղամարդկանց ու կանանց դիակներով: 13 ւարեկան մի ւղա ւաւմել է, որ իր մորը, իրեն ն իր երկու եղբայրներին թուրքերը նեւել են դեւը: ինքը ÷րկվել է միայն չնորՀիվ այն բանի, որ ւաւաՀաբար նեւվել էր ա÷ին մու: Հիվանդանոցում Հանդիւեցի 11 ւարեկան աղջնակի, որն ընդամենը մի քանի օր առաջ էր աղաւվել թուրքերի ձեռքից: Նա ւաւմեց իր նկաւմամբ թուրք ղինվորների կաւարածների մասին, որոնց նույնիսկ երնակայելն է անՀնար»: Մելիքյան Ա.՝ ականաւես. - Մինչն ւաւերաղմը Մուչի Ղղլաղաճ դյուղում 2000 Հայ էր աւրում: «1915-ի Հուլիս ամսին քուրդ Ռասալ բեկը Հավաքել էր դյուղից 800 Հոդի ն ճանաւարՀներ կառուցելու ւաւրվակով, իր մարդկանց ու ժանդարմների միջոցով քչել էր ւվել ոչ Հեռու մի կիրճ, Խուլբի ուղղությամբ ն, նրանց ձեռները կաւել ւալով, Հրամայել էր կուորել: Հրացանաղարկ էին արել ւասնյակներով, ն որովՀեւն այդ «դյավուրների Համար չարժեր ÷ամ÷ուչւ վաւնել», անցել էին դաչույնի դործածության... կրծքերի վրա դաչույնով իաչ են դծադրել, ուրիչների մաւներն են կւրել: կանանցից նրանք, որոնք դեռաւի էին ն ոչ էլ դեղեցիկ՝ ողջ-ողջ այրեցին մի ւան մեջ: Ամենաերիւասարդ ու ամենադեղեցիկ կանայք ենթարկվեցին թուրք իուժանի իժդժություններին, ն մեր մուենալուն ւես ւարվեցին թիկունք: Հարյուրավոր բնակիչներ կուորվեցին Ե÷րաւի ա÷երին ն Հեւո թա÷վեցին դեւը:... Ամեն օր Ե÷րաւի մեջ դիակներ էինք ւեսնում...»: Աղդաբնակչության մնացորդներին բռնադաղթեցրին: «Հայերին Միջադեւք ւանելու Համար կաղմված մաՀվան քարավանները ոչ այլ ինչ էին, եթե ոչ ւանջալից մաՀվան դաւաւարւություն ն ւեղն ու ւեղը սւանելը նրանց կաղաւեր չաւ ւառաւանքներից: ՃանաւարՀին՝ սկղբում ձյունու, իսկ քանի առաջ էին դնում դեւի Հասարակած, ընկնում էին կիղիչ արնի ւակ, մեռնում էին քաղցից ու Հոդնությունից, չարունակ կողոււվում ու իոչւանդվում էին քրդերի կողմից: կանանց ւանում էին Հարեմները, երեիաներին մաՀմեդական էին դարձնում, իսկ նրանք, որոնք ի վերջո իուսա÷ում էին այդ արՀավիրքներից, Միջադեւք Հասնելով թողնվում էին իրենց սն բաիւին՝ այդ անաւասւան ու անսնունդ անաւաւում»1: Բարիյան Մ.՝ ականաւես. - «կը ծադի արիւնու արեդակը, աՀա՛ կը սեւնան Խասդիւղի դաչւ ու դուրան, իուժանը կը Հասնի մեր դիւղի ւակ, մօւ 500 Հոդի կը բարձրանան մեր դիւղը... Գիւղը չրջաւաւուած է: կը ւայթի Հրացանը, ուղղուած դիւղին, բայց ւաւասիան չկայ դիւղէն: կը իուժեն ներս, ճիչ ու վայնասուն, առ ու ÷աի, կ’որուան դնդակները, դիւղէն դուրս ÷աիչողները

Մելիքեան Ս., նչվ. աչի., էջ 31-35:

Հեծեալներու կողմէ կը Հեւաւնդուին ու կը սւաննուին, այր թէ կին... Գիւղը վարկենական լեցուեցաւ Բոլոսկայ ու չրջակայ քիւրւ դիւղերու կաչեներով...»1: Նորչենը ւաչարվեց «Մուսաբէկի աչիրէթով, ւեղական ն չրջանի իուժաններով ու «միլլի» անկանոն ոսւիկաններով: Գիւղը ւաւերաղմի դաչւի վերածուեցաւ: Հանդիւող ւղամարդիկ ւեղն ու ւեղը կը դնդակաՀարուէին, իսկ կիներն ու ւղւիկները կը Հաւաքուէին ն կը բանւարկուէին աիոռներու մէջ... կեսօրուն աւենները քսանի չա÷ արիւնարբու իուժան մը ներս սւրդեցաւ ն դուռը դոցուեցաւ: Ասոնք Հարս կամ աղջիկ առեւանդող կամ իւրացնողներ չէին, այլ բռնաբարողներ, լլկողներ էին: Լաց, ճիչ, ողբ ու վայնասուն կը մնար անլսելի: Այս քսւմնելի ւառաւանքի րուէին, աՀա մայր մը ւղաբերքի երկունք կը քաչէ, կը լսուի երեիային սուր ճիչը: կը ÷աթթեն ու կը նեւեն աիոռի ջրՀորին մէջ»: Մյուս օրը կանանց ու աղջիկներին դոմերից Հանում են ն ոսւիկանների ուղեկցությամբ ւանում դեւի Բրդադոմ: Երկու աղջիկ իրենց ջուրը նեւեցին, ոսւիկանները կրակեցին ու երկուսին էլ սւանեցին: «Մայր մը, Հաղիւ չորս ւարեկան ւղեկի մը ձեռքէն բռնած, երկու ւարեկանը կռնակին կաւած ն մէկ ւարեկանը դրկած, որչա÷ կարելի է կը ջանայ ձեռքէն բռնած ւղուն Հեւ քալել... Բայց չէ՞ որ չորս ւարեկան երաիան չի կրնար քալել ձիուն Հեւ: Տղան ուժաթա÷ ընկաւ»: Վրա է Հասնում ոսւիկանն ու ւղան մնում է նրա ձիու ուքերի ւակ: Բրդադոմում Ղասըմի իուժանները «առին իրենց սիրած Հարս ու աղջիկ, մնացածը քչեցին» առաջ, չթողնելով դեւից ջուր իմել: Նրանց էլ Խաս դյուղում լցրեցին մարադներն ու ՀրդեՀեցին2: Վարդավառի օրը ւաչարվեց նան Ցրոնք դյուղը, նաի կողոււեցին, բռնաբարեցին ութ ւարեկանից բարձր աղջիկներին, մարադները ՀրդեՀեցին, որւեսղի դրանցում թա÷վածները դուրս դային, որոնց բոլորին դնդակաՀար արեցին: Տղամարդկանց մեծ մասին սւանեցին. մյուսները ÷աիել կամ թաքնվել էին: Գյուղի ողջ բնակչությանը լցրեցին չինություններն ու այրեցին»3: Հանրի Բարբի՝ «ՄաՀվան քարավաններ».- ...ԱՀա իսկաւես ճիչւ անունն այդ աքսորյալների, այդ ողորմելի իմբերի, որոնք մաղաւուրծ առաջին կուորածներից, նրանք թալանված, ուժասւառ, իրենց դաՀիճների կողմից քչվելով դնում են աքսոր, դնում են սւանդանոց... Ոմանց Հարցեր ւվեցի, սակայն վերաւրածի կոչմարը նրանց այնւես էր ճնչել ու աՀաբեկել, որ նույնիսկ վաիենում էին դրանք Հիչել: Նրանց բոլորի դեմքին նույն դիմակն էր՝ մթնած, դաժան, քարացած դիմակը, ն ւեւք էր երկար, չաւ երկար ւնդել, երկար չարչարվել նրանց վսւաՀությունը չաՀելու, որւեսղի վերջաւես Հարկադրեիր իոսելու իրենց սարսա÷ելի վերաւրածների մասին: ԱՀա իմ լսած ամենաՀուղիչ ւաւմություններից մեկը. «Ես Մչո դաչւից եմ... Այս չրջաններից բռնադաղթված բոլոր ընւանիքները կուորվել են ճանա1

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 848: Նույն ւեղում, էջ 848-850: Նույն ւեղում, էջ 850-852:

ւարՀին, իսկ նրանց մարմինները նեւվել են Ե÷րաւ... իմ ընւանիքը նս կուորվեց: Ես ÷րկվեցի թաքնվելով Ս. կարաւեւի վանքի անւառում: Մի անդամ դիչերը մեղ մու մի կին եկավ: Նա դրկին երեիա ուներ: կիսամերկ էր... Այնքան նիՀար ու դունաւ էր, որ թվաց թե սւվեր էր: Սակայն իոսեց. «Հա՛ց»: Նա ւաւմեց, թե ինքը Խեյ÷իան դյուղից է: Սորդար, Բաղու, Հասանով, Սալեղան ն կարցիր դյուղերի բոլոր կանանց ու երեիաներին թուրքական իչիանությունները Հավաքեցին Ս. կարաւեւի վանքում... Նրանց Հինդ օր ÷ակ ւաՀեցին: Աւա ՄեՀւի, Բեղլու, Զիարեթ ն Հեյբիան դյուղերի կանանց ու երեիաների Հեւ քչեցին մինչն Ե÷րաւի կամուրջը, ճանաւարՀին նրանց միացրեցին նան Թոմ, Հերկերւ, Հորան, Ալադին, Գոմս, Խաիալւուկ, Սուլուի, Խորոնք, Բարձոր, Ղղլաղաջ, Գոմեր, Շեյիլան, Ավաղաղբյուր, Բլել ն Բուրդմեյդան դյուղերի բնակիչներին: Այդւիսով Հավաքվեց մու 10 Հաղար կին ն երեիա: Առաջին իսկ օրվանից ուղեկցող քրդերն սկսեցին սւանել ամենածերերին ն ամենաթույլերին, ովքեր քայլել չէին կարողանում: Տարադիրների կյանքը կաիված էր ուղեկցողների քմաՀաճույքից: Բայց նրանք, որոնք առաջինը սւանվեցին, Հեւադայում ւարղվեց, որ ամենաերջանիկներն էին: Ամեն երեկո Հենց որ քարավանը կանդ էր առնում, քրդերը բացաՀայւ, բոլորի աչքի առաջ բռնաբարում էին նրանց, որոնք իրենց դուր էին դալիս: Տեսա, թե նրանք ինչւես էին դրա Համար ընւրում ÷ոքրիկ, ութ, ամենամեծը ւասը ւարեկան աղջնակների: Եվ ամեն անդամ այո ղղվելի ւեսարանն ավարւվում էր դիմադրողների սւանությամբ: Մայրերին սւանելով, նրանց ÷ոքր երեիաներին էլ կա՛մ սւանում էին ն կա՛մ նեւում ճանաւարՀին: Բայլել կարողացողները կւչում էին ուրիչ կանանց ÷եչերը կամ սողում էին նրանց Հեւնից, իսկ ամենա÷ոքրերը մնում էին այնւեղ, որւեղ նրանց նեւել էին ն մեկ-երկու օր անց կործանվում էին: Ով ÷որձում էր այդ ÷ոքրիկներին վերցնել ու դրկած ւանել, նրան չէին ինայում: Այդւես, մեր վիթիարի քարավանը սարսա÷աՀար առաջ էր ընթանում, իր անցած ուղին նչմարելի դարձնելով դիակներով: Ամեն անդամ, երբ անցնում էինք քրդաբնակ դյուղերով, ւղամարդիկ ու կանայք չրջաւաւում էին ն մեր վրայից ւոկում էին ինչ իրենց դուր էր դալիս: Շոււով բոլորս դրեթե մերկ էինք: Ամեն երկու օրը մեկ մի քիչ Հաց էին ւալիս, սակայն այն էլ բոլորին Հերիք չէր անում: Եվ երբ ւանից Հեւներս վերցրած ւաչարները Հաւեցին, սկսեցինք ւոկել ճանաւարՀի կողքերին եղած Հասկերը: Շաւերը չկարողանալով ւանել քաղցը, մեռան: Հարկադրված էինք քայլել առավուից երեկո, ամռան արնի այրող ճառադայթների ւակ, օրերով ջրի երես չւեսնելով: Եվ ծարավից իելադարության էինք Հասնում: Երբ ճանաւարՀին դեւակ էր Հանդիւում ն քանի որ թույլ չէին ւալիս երկար մնալ, Հադենալու Համար իրար էինք Հրմչւում, Հարվածում: Առաջինը Հասածներին էր Հաջողվում ծարավը Հադեցնել, իսկ մյուսներին իցանման ն ձեռնակռվի Հեւնանքով այլ բան չէր մնում, եթե ոչ բավարարվել ւղւոր, լրիվ աղւուված ջրով: Այդ բաիումների ժամանակ քանի՛ երեիաներ էին վայր ընկնում ու ունակոի մեռնում... Մեղանից ոմանց մեջ մչւական սարսա÷ն ու Հուղմունքը բթացրել էին բոլոր, այդ թվում

նան մայրական ղդացմունքը: Շաւ մայրեր ՀուսաՀաւված, քարացած, սովից, ծարավից ու Հոդնությունից ուժասւառ դարձած, սկսեցին ճանաւարՀին նեւել սե÷ական երեիաներին, քանի որ նրանց չալակել կամ դրկել այլնս չէին կարող: Առանձնաւես աՀավոր էր բաղմաղավակ մայրերի վիճակը: Բանը Հասավ նրան, որ եթե այդւիսիներին Հաջողվում էր դոնե մի երեիայի ÷րկել, Համարվում էր երջանիկ, Հարդանքի լրիվ արժանի կին: Ոմանց Հաջողվեց բթացնել ւաՀաւանների աչալրջությունը, ÷աիչել ու թաքնվել ՀացաՀաւիկի արւերում՝ Հույս ունենալով Հեւադայում աւասւան դւնել Սասունի լեռներում: Շաւերը ղոՀվեցին Ե÷րաւը լողալով անցնելիս... ...Բրդերը, որոնց անձամբ եմ Հարցու÷որձ արել, ւաւմեցին, որ չեթեները Հեւնում էին այս դժբաիւներին ն Բուրդմեյդանի ու Շեյիլանի ՀացաՀաւիկի դաչւերում թաքնվածներին նորից Հավաքում էին: Երեիաների Հեւ միասին Հավաքվեց մու 500 մարդ: Ռաչիդ ÷աչայի Հրամանով՝ նրանց բոլորին քչեցին Շեյիլան դյուղ, որի մերձակայքում լցրեցին մարադները ն ՀրդեՀեցին: իսկ քարավանն առաջ էր չարժվում: Գեջջի ÷աչալըքում ուղեկցողները ÷ոիվեցին: Նորերը ավելի դաժան էին... Ճաւաղջրում Հանկարծակի վրա ւվեցին քրդերը: Նրանք քարավանը չրջաւաւեցին ն նչան բռնելով սկսեցին կրակել, բղավելով, թե նեւվեք ջուրը: Գնդակները դեւին էին ւաւալում կանանց ու երեիաներին: Շաւերը նեւվեցին Ե÷րաւ: Բրդերը կրակ բացեցին նան դեւում եղածների վրա: Այդւես, լողալով, իրեն Հաջողվում է երեիայի Հեւ մյուս ա÷ը դուրս դալ: Բարավանը լրիվ կուորված էր: Մի քանի Հարյուր կանանց դիակներ թա÷ված էին իրար վրա: Հաղարավոր իեղդված կանանց ու երեիաների դիակներ Ե÷րաւը քչեց ւարավ»1: Թորանյան Մ. մչեցի. - «1915 թ. Հունիսի 27-30-ը Մչո դաչւից 100.000 մարդ Բարքար, Ղթնան ն Հրեչկերւ դյուղերում այրվեցին՝ ժողովրդին լցրեցին ւներն ու դոմերը, դռները ÷ակեցին ն ամբողջ դյուղը կրակի ւվեցին: Ով ÷որձում էր ÷աիչել, ղոՀ էր դառնում իուժանի դնդակին»: 1916-ին, երբ ռուսական ղորքերը դրավեցին Տարոնը, միայն Աղջան ու Ալիղրնան դյուղերի ÷լաւակներից Հայւնաբերեցին Հաղարավոր ածիացած դիակներ, այդ թվում նան երեիաների, իսկ Գարնեն դյուղում՝ 5000-6000 սւանված Հայ սակրավորների դիակներ: Մչո դաչւում իաղացվեցին սաւանայական դաժանությունների ւեսարաններ: Դրանց կաղմակերւիչը քուրդ Մուսա բեկն էր, որն արյունարբուի Համարում ուներ դեռ Աբդուլ Համիդի ժամանակներում ն որի անթիվ Հանցադործությունները միչւ անւաւիժ էին մնում: Նրան օդնում էր թոռը՝ 16 ւարեկան մի ւաւանի, որը քուրդ Հեծելաղորի օդնությամբ աքսորի անվան ւակ Ավղոււ դյուղ քչեց 8000 Հայ, որւեղ նրանց մի մասին կուորեց, իսկ մյուսներին կենդանի այրեց: Որոչ թուրքեր իրենք են ընդունում, որ թուրքական կառավարության Հանցադործություններն արդարացում չունեն:

Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 29-35:

Նրանք ասում են, թե ո՛չ Ղուրանը ն ո՛չ էլ Շարիաթը նման չարադործություն թույլ չեն ւալիս, որ վաղ թե ուչ Թուրքիան ւաւժվելու է: Երբ Ավղոււ դյուղում չեթեներն ընւրում էին ամենադեղեցիկ ն երիւասարդ ՀայուՀիներին ն Մուսա բեկի Հրամանով նրանց ÷ակում մի չենքում, իսկ մյուս բոլորին իրենց երեիաների Հեւ՝ դյուղի ւներից մեկում ն ւաւրասւվում էին այն ՀրդեՀել, այդ ւաՀին դործին միջամւեց մի մոլլա: «Զկա ոչ մի կրոն՝ մաՀմեդական թե քրիսւոնյա, որ թույլաւրի կենդանի այրել կանանց ու երեիաներին»,- Հայւարարեց նա ն ... բռնադաղթվածների Հեւ ÷ակվեց ւան մեջ: Սակայն չեթեները՝ ծիծաղելով նրա ասածի վրա, ւունը ՀրդեՀեցին ն մոլլան ղոՀվեց այն դժբաիւների Հեւ, որոնց ուղում էր ÷րկել: Նույն Մուսա բեկի ավաղակաիմբերը սւանեցին այն Հայերին, որոնք թողել էին իրենց դյուղերը ն ÷աիել Սասնո լեռները, սակայն իաբվելով թուրքական իչիանությունների՝ ավաղակների դործակիցների կողմից, լեռներից իջել էին դաչւ՝ իբր ընդՀանուր ներում էր լինելու: Այդ ավաղակները չինայեցին ն կուորեցին նույնիսկ այն 300 որբերին, որոնք աւասւան էին դւել Մուչի եվրուական ու ամերիկյան Հիմնարկներում: Անդլիական «Ֆորեյն օֆիսի» դիվաններում ւաՀվում է օսմանյան բանակի սւա Հասան Մաարուֆի մի դրությունը՝ Հեւնյալ բովանդակությամբ. «1915 թ. օդոսւոսին Զիարեթից վերադարձին ես Մուչի արվարձաններից մի դյուղում ւեսա, թե ինչւես թուրք ժանդարմները 500 Հայերի, մեծ մասամբ կանայք ն երեիաներ, Հավաքեցին մի աիոռում ն այնւեղ ÷ակեցին: կւուրում եղած անցքից ժանդարմները բոցավառվող ջաՀեր ներս դցեցին: Բոլորը կենդանի վառվեցին: Ես չմուեցա, բայց Հեռվից ւեսա բոցերը ն լսեցի իեղճ ղոՀերի ճիչերը»: Օդոսւոսի 19-ին ԱՄՆ-ի Հյոււաւոս Զեկսոնը ւեղեկացնում է դեսւան Մորդենթաուին, որ ՀակաՀայկական ջարդերը վերածվում են Հայերին կործանող ծրադրի, ինչւես նան Հայ ցեղը ոչնչացնելու մի վերջնական Հարվածի: «Խտտiօոaո) Rօviօw օք էհօ Սօոlմ»-ը 1916 թ. Հոկւեմբերի իր Համարում, վկայակոչելով «Լօոմօո 1iոօտ»-ին, բերում է մաՀմեդականների ւաւմածները իրենց ւեսածների մասին: Նրանցից մեկը վկայում է, որ 1915 թ. օդոսւոսին ւեսել է «մու 16.000 Հայի դիակ իրար վրա թա÷ված երկու Հովիւներում... 500 Հայի ÷ակել էին մի դոմում: Ժանդարմները ւանիքի բացվածքից ներս նեւեցին վառվող ջաՀեր: Ես ւեսա բոցերն ու լսեցի վառվող ղոՀերի սարսա÷աՀար ճիչերը... Եթե նրանցից որնէ մեկը Համարձակվեր դուրս դալ, անմիջաւես սւանվում էր: Զէին ինայում անդամ ծերերին, կույրերին ու Հիվանդներին: Մուչ-Խնուս ճանաւարՀի կողքերի դաչւերում ւեսա Հայերի անդլուի դիակներ... Հովիւները ծածկված էին դիակներով: Հիմնականում ւղամարդկանց դիակներ էին: Ցուրաքանչյուր Հովւում Հաչվվում էր չուրջ 900 դիակ»: «1հօ Խօw 7օոk 1iոօտ»-ը 1915 թ. Հունիսի 1-ին դրում է. «Ամերիկացի ճանաւարՀորդները... ւաւմում են, թե այնւիսի դեւքերի էին ականաւես եղել ն թե Օսմանյան կայսրությունում քրիսւոնյաներն այնւիսի վւանդի մեջ են, որւիսին չէր եղել սկսած այն ժամանակից, երբ թուրքերը ներիուժեցին Բյուղանդական կայսրությունը»:

Ալի աղա՝ մչեցի թուրք. - «Այս առավու ես, Հաջի Հալիմ էֆենդին ն Բաղուլ էֆենդին ձիեր Հեծանք ու դնացինք Ալիիան... Գյուղը լեցուն էր ժանդարմներով, որոնք մեղ ասացին, թե 350 Հայեր իրենց ւարադլիի Հեւ ÷ակված են մարադում... Մենք բարձրացանք մի ÷ոքր ւան ւանիքը ն սւասեցինք, թե այդ ամենն ինչով էր վերջանալու»: կես ժամ անց ղինվորական բժիչկը 150 ժանդարմների ուղեկցությամբ մուեցավ մարադին, բացեց դուռը ն Հրամայեց դուրս Հանել Հայերին: «Նրանք բոլորը չղթայված էին ու միմյանց կաւված... Նրանց բերեցին ու չարեցին կալաւեղի կենւրոնում... Սասւիկ դունաւ, մեռելային դեմքերով, նրանք նայում էին մերթ դեւնին, մերթ ժանդարմների Հրացաններին... Պաւրասւ կանդնած ժանդարմները (աղդանչանով) կրակ բացեցին ն սւանեցին բոլորին»1: Ռուս բժիչկները Լիջե քաղաքում ւեսել էին աղիները դուրս թա÷ված Հայ աղջիկների: Նրանց Հարցին, թե ինչո՞ւ են այդւես վարվում, ասկյարները ւաւասիանել են. «Այդւիսին է սուլթանի Հրամանը»2: Սիրիացի բժիչկը ւեսել է կ. Պոլսից սւացված բնաջնջման Հրամանները. «իմ աչքի առաջ կուորեցին ւաւանդ վերցրած կանանց, քանի որ կ. Պոլսից սւացված Հրամաններն արդելում էին որնէ Հայի ինայել»3: Ռոդովից, ռուսական բանակի ենթասւա.- կ. Շամիալիչին 1916 թ. մարւի 16-ին ուղարկած նամակից. - «...Մարւի 6-ին դնացի Դեյրյուք... ՃանաւարՀին մւա Հաիկան դյուղը, որւեղ ՀրդեՀված երեք մարադներում Հայւնաբերվեց 200 մոիրացած դիակ... Դրանք Հայերինն էին, որոնց թուրքերը լցրել էին մարադներն ու Հրկիղել»: Ավսւրո-Հունդարիայի դիվանադեւ.- Սովորաբար կուորածն իրականացվում էր Հեւնյալ կերւ, մի մեծ ÷ոս էր ÷որվում, բերում էին կանանց ու երեիաներին ն մայրերին Հարկադրում իրենց երեիաներին նեւելու այդ ÷ոսը, որից Հեւո երեիաների վրա բարակ չերւով Հող էին լցնում: կաւկւված Հայ ւղամարդկանց աչքի առաջ բռնաբարում էին կանանց ու սւանում, աւա սւանվում էին նան ւղամարդիկ ն բոլորի դիակները լցնում էին նույն ÷ոսը: Հայերի մի մասին դեւն էին նեւում կամուրջներից ն թույլ չէին ւալիս ա÷ դուրս դալ: Ե÷րաւում ու Արածանիում 25 Հաղար Հայի դիակ կար: Այդ դաղանությունների դեմ բողոքեց ւեղի մաՀմեդական Հոդնորականությունը. քաղաքի իմամ Շեյի Ավիս Բադըրը մութեսարիֆին ասաց, որ ւեւք է Հարդել ՄուՀամմեդի օրենքը, որը թույլ է ւալիս սւանել միայն ղենք կրելու ն դիմադրելու ընդունակ, այսինքն՝ 15-60 ւարեկան արական սեռի անձանց: Սակայն իմամին ՀայՀոյեցին ն սւառնացին ձերբակալել: «ՄաՀմեդական որոչ Հոդնորականներ սկսեցին թաքցնել Հայերին, որի Համար ւուդանվեցին ու արժանացան վիրավորանքների: Հայերին Հովանավորողների թվում էին իմամը, չեյի Աբդուլ Համիդը, երնելի անձինք՝ Զաֆար ն Նադըր իան եղբայրները, Սիջար աղան, Ցուսուֆ ն Բյարիմ աղաները, Ալի աղան, չեյի Թաղի օղլին:

ՀՀ ՊկՊԱ, ֆ. 1, ց. 1, դ. 219: “Äåíü”, 6-ը սեււեմբերի 1915 թ.: Նույն ւեղում:

Թուրք ճանաւարՀորդ.- «Մուչ քաղաքը աւերակների կոյւ է: Հաղիւ 15 Հայ ւուներ կան, որ վերադարձել են... Հայոց թաղն ամբողջությամբ այրուած է: Եկեղեցիները քանդուած են: Առաքելոց վանքը կիսակործան դրութեան մէջ է: Ս. կաբաւեւը կիսաքանդ է: Զքանդուած մասը ծառայում է իբրն ղօրանոց: Սասունում Հայի նչոյլ չկայ: կան Հաւուկենւ իսլամացածներ: Ս. Աղբերիկի վանքը դեռ կանդուն է, այնւեղ կան երկու աբեղաներ... Վանքում կան մօւ 40 Հայ որբեր եւ այրիներ միանդամայն անյոյս դրութեան մէջ: Վարդենիս դիւղում է բնակւում քիւրւ Մուսա բէկը: Նրա մօւ ծառայում են մի քանի Հայ մչակներ: «Ծառայութեան» մէջ են նան եօթը Հայ օրիորդներ եւ կիներ..., նրանց անունները քրդացած են: Անդամ Հայկական դերեղմաններ են քանդուած: Թէ՛ քիւրւերու եւ թէ՛ թիւրքերու մօւ կան բաւական թուով իսլամացուած Հայ կանայք ու երեիաներ... Խլաթը ն Բուլանըիը աւերակներու են վերածուել... Բրթանցոց եւ մուկանցոց մէջ կան բաւական թուով Հայեր՝ ողբերդական վիճակի մաւնուած»1: Թուրք ոսւիկան. «ինձ յանձնարարված էր Տարօնի դիւղերէն մէկը ւեղաՀանել: Գիւղի երիւասարդութեանը իաբելով Հաւաքեցինք եկեղեցում եւ բոլորի դլուիները մէկ առ մէկ ջնջիեցինք՝ 30 Հոդու: Աւա եկեղեցին Հրկիղեցինք: Երբ դեավուրներուն Հասցրեցինք դեւա÷, նաի սրերով սւանեցինք ւղամարդկանց ու նեւեցինք դեւը: կանանցից ու երեիաներից ընւրեցինք ամենադեղեցիկներին, իսկ մնացածին նեւեցինք ջուրը: Եօթ դեավուրի՝ Հինդ ւղամարդ, երկու կին, ւարայ Հօրեղբօրս որդուն, որը կոյր էր: Դանակը ւուեցի նրա ձեռքը եւ դեավուրներին մէկ-մէկ մօւեցրեցի ու նա սւանեց»2: Թուրնայան Մ.- ականաւես. «Ցուլիսի 27-31-ը Մչոյ դաչւի 100.000 Հայ Բարքար, Ձթնան եւ Հրեչկերւ դիւղերում այրուեցին: Լցրեցին ւներ ու դոմերը եւ ՀրդեՀեցին ամբողջ դիւղը: Բուրդ իուժանը իորՀրդարանական իլիասի Հրամաններով դնդակաՀարում էր կրակից ÷աիչողներին»3: ՄաՀմեդ.- ոսւիկան. «Հայերու վրայ այլեւս Հավաւարմութիւն չունենալով, Հարեմիս մեջ դւնուող ամբողջ ՀայուՀիները, ոմանք սւասուՀի՝ թուով 17... նուրբ ւաւիժներու ենթարկեցի: Մէկին բերանը Հող լեցուցի ու իաչելով այրեցի: 2-3-ին թեւերնին ու քիթերնին կւրելէ վերջ իաղըիի վրայ նսւեցուցի... մէկ քանին ողջ-ողջ թաղուելու բաիւ ունեցան: 2000 Հոդիի դաչւ ւարինք, Հարկադրեցինք իոր Հորեր ÷որել ու բոլորին կենդանի այդ Հորերը լեցուցինք ու Հողով ծածկեցինք»4: Շւոֆելս Հ.- բժիչկ. 1915-ի աչնանը Մուչի ն Ձյունակերւի արանքում թա÷ված էին կանանց ու երեիաների ածիացած, նեիած դիակներ5: Աչնան վերջին թուրքական իչիանությունները ներում «չնորՀեցին»,-

Պալաքեան Գ., նչվ. աչի., էջ 272: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 550-552: Նույն ւեղում, էջ 542: Նույն ւեղում: ՕՀանջանյան Ա., 1915 թ. ԱնՀերքելի վկայություններ: Ավսւրիական վավերադրերը Հայոց ցեղասւանության մասին, Եր., 1997, էջ 121:

ւաւմում է իրադարձությունների ականաւես Ղ. Սարդսյանը:- Ձերբակալված Հայերին այլնս ոչ թե սւանում էին, այլ կերակրում, Հադցնում էին ն ուղարկում լեռները՝ սասունցիներին Համողելու, թե կառավարության քաղաքականությունը ÷ոիվել է: Հավաւացողներին Հավաքեցին Տա÷կ, իսկ մի քանի օր անց ւեղա÷ոիեցին Մուչ, որւեղ ւղամարդկանց առանձնացրին, որոնց մի մասին ւարան ճանաւարՀների վրա աչիաւելու, իսկ մեծ մասին՝ դեւի Արածանիի ա÷ը: Թե՛ առաջինները ն թե՛ երկրորդները ոչնչացվեցին: Երբ ձմեռը եկավ՝ սկսեցին մաքրաղարդել նան կանանց ու երեիաներին: Հունվարի 29-ին թուրքերի չրջանում իուճաւ սկսվեց, իսկ ÷եւրվարի 1ին նրանք ÷աիուսւի դիմեցին1: Գաղթական Հայերը Շիղան դյուղում էին: Երբ նրանք անցնում էին Արածանին, թուրքական ղորքերը իուճաւաՀար Հեւ դարձան ն ժողովրդին ուի ւակ ւալով դնացին Մուչ: Լուր ւարածվեց, թե ռուսների առաջիաղացումը կանդնեցվել էր: Ժողովրդի մեջ լաց ու կոծ սկսվեց: Զիարեթում Հավաքեցին թուրք դաղթականների մեջ եղած Հայերին ու կուորեցին: Ճաւաղջուր-Հայնի ճանաւարՀին ոսւիկանական իմբեր էին ՀերթաւաՀում, որոնք Հայերին բռնում էին ու ւեղնոււեղը սւանում: Հայ թաքցնողներին մաՀաւաւիժ էր սւառնամ2: ՎաՀան Պաւրիկյան (Մուչ).- Մչո կուորածից մի քանի օր անց մի ւան մեջ բռնում են 12 ւարեկան Լեոնին: Դրանից երկու օր առաջ մի Հաչմանդամ Հայի ուքերը կաւում են ու դեւնին քարչ ւալով սանդուղքներից իջեցնում են ն այդւես քաչելով ւանում են Ս. կիրակոսի կողը ն սւանում: Նրա մեծ որդի Մովսեսը քաղաքի ւաչււանության ժամանակ աչքի էր ընկել բացառիկ իիղաիությամբ: Ոսւիկանաւեւը Հրամայեց բերել նավթ, որը լցրեցին Լեոնի վրա ու կրակ ւվեցին: Տղան բոցերի մեջ դալարվում էր, իսկ Հավաքված թուրքերը ÷այւերով Հարվածում էին նրան, աւա չուրջւար բռնեցին, որի կենւրոնում այրվող Լնոնն էր3: Մչո կուորածից երեք ամիս անց մութեսերիֆ Սերվեթ ÷աչան ծանր Հիվանդանում է ու անընդՀաւ ղառանցում. «էս երեիաները թա÷վել են վրաս ն ինձ իեղդում են, Հեռո՛ւ ւարեք»4: 1916 թ. ÷եւրվարին 3-րդ բանակի Հրամանաւար նչանակված ՎեՀիբը ցուցմունք ւվեց, որ Տարոնի «իդական բնակչությանը երեիաների Հեւ միասին այսւեղ (Զրիկ դյուղ) ն Սողդոմ ւեղա÷ոիեցին կաւված ն բոլորին միասին այրեցին մարադներում»5: Սասունի կ.- ականաւես. «Դեւի Պիթլիս քչուած ժողովուրդը Խասդիւղի եւ չրջականերուն մէջ կը դւնէր իր մաՀը: «Տարօնի արծիվ», 1938 թ., ‹ 12, էջ 37-44: Նույն ւեղում, էջ 24-29: Նույն ւեղում, էջ 30: Նույն ւեղում, էջ 32: Թէոդիկ, նչվ. աչի., էջ 82:

կուորածի ուրիչ կեդրոն մըն էր Խոբերը, որ կը դւնուէր Մեղրադեւի կամուրջին դլուիը: Անել ւեղ մը, որ կ’իյնար Մուրաւ դեւի եւ Մեղրադեւի միջեւ: Դէւի Մուչ ÷աիուսւը անիմասւ էր եւ սւոյդ կորուսւի կը մաւնուէր ÷աիչողը: իսկ այդ եռանկիւնին մէջ քչուած ժողովուրդը կա՛մ մարադներու մէջ կ’այրուէր եւ կա՛մ Մեղրադեւի ա÷երուն վրայ կը կուորուէր... Սուլուիի կամուրջը, Շեիլանի դեւի անցքը եւ Ղղլաղաճի ճամբան կուորածի այլ վայրեր էին»1: Տւավորություն չւեւք է սւացվի, թե ւարոնաՀայությունը ոչնչացվեց առանց որնէ դիմադրություն ցույց ւալու: իՀարկե, ո՛չ: Տեղ-ւեղ եղան Հերոսական մարւնչումներ, աՀեղ ՀակաՀարվածներ ջարդարարներին: Գառնեն. - Գյուղ է Մուչ քաղաքի կողքին: կուորածներն այսւեղ սկսվեցին քաղաքի կռիվների Հեւ: Մուչում դործածվող թնդանոթներից երկուսը ռմբակոծում էին նան Գառնեն դյուղը: Թուրքերը ծրադրել էին «մի թա÷ով» լուծել դառնենցիների Հարցը, բայց չկարողացան: Գյուղի Հայերը Հին Հայդուկ Գառնենի Մկրւիչի (Սոդոմոնյան) ղեկավարությամբ նրանց ուժեղ ՀակաՀարված Հասցրեցին: կռիվն սկսվեց Հունիսի 30-ին ն երեք օր ւնեց: Թուրքերը Գառնենում չաւ դիակներ թողեցին: Զեթեներին ու իուժանին օդնության Հասավ մի ղորամաս, սակայն Հայերը Հաջողացան մի քանի անդամ Հեւ մղել նան ղորքերի դրոՀները: Ռմբակոծման Հեւնանքով դյուղի ւների մեծ մասն ավերվեց, վերջացան Հայերի ÷ամ÷ուչւները, ն մարւնչող դառնենցիները, այդ թվում նան Մկրւիչը, մնացին ռմբակոծություններից քանդված ւների ÷լաւակների ւակ: Ալիջան. - Տեղի մարւական ջոկաւը Միսակ Բդեյանի ն Հայկ Միրիջանյանի ղեկավարությամբ լուրջ նաիաւաւրասւություն էր ւեսել դյուղը ւաչււանելու Համար: Հունիսի 22-ին թուրքերը ÷որձ արեցին կուորել դյուղի Հայությանը: Ժանդարմական մի ջոկաւ մւնում է Ալիջան ն ւաՀանջում դյուղի բոլոր ձիերը: Հայերը 30 ձի են ւալիս: Թուրքերը ւաՀանջում են 30 Հոդի՝ ձիերին ուղեկցելու Համար: Հայերը Համաձայնվում են, բայց ուղեկցողներին նույն օրը սւանում են Ալիջանից քիչ Հեռու: Փրկվում է մի Հոդի ն Համադյուղացիներին ւեղյակ ւաՀում կաւարվածի մասին: Գյուղ է դալիս ժանդարմների մի ուրիչ իումբ ն ւաՀանջում, որ ւղամարդիկ իրենց Հեւ մեկնեն կառավարչաւուն: Ալիջանցիները չեն Համաձայնվում: Նրանք ղինաթա÷ում են ժանդարմներին ն դիրքեր են դրավում, իսկ կանանց ու երեիաներին ւեղավորում են եկեղեցում2: Բրդերն ու չեթեները չրջաւաւում են Ալիջանը: Սկսվում է կռիվը: Հաջողվում է չեթեներին ղինաթա÷ել ու վռնդել: Զորս օր չարունակ ալիջանցիները Հեւ չւրւեցին թչնամու դրոՀները, թուրքերն ու քրդերը ղոՀեր ւվեցին: Հարձակվողներին օդնության Հասան ժանդարմների նոր ջոկաւներ ու մեծ թվով բաչիբողուկներ: կ. Սասունին Ալիջանի կռիվն անվանում է Հերոսամարւ ն ճիչւ է վարվում: Գյուղի Հերոսական ւաչււանությանը մասնակցում էին ոչ միայն 15

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 871-872: Նույն ւեղում, էջ 917:

ւարեկանից բարձր բոլոր ւղամարդիկ, այլն՝ մեծ թվով կանայք: Այդ ժամանակ դյուղ են լցվում Ս. կարաւեւի վանքի չրջակայքի դյուղերի կուորածներից վերաւրած կանայք ու երեիաները, որոնք նույնւես ւեղավորվում են եկեղեցում: Զկարողանալով ՀաղթաՀարել Հայերի դիմադրությունը քրդերը Մուչից օդնություն են ինդրում ն այն սւանալուց Հեւո վերսկսում են Հարձակումը: Թուրք ղինվորների մու կեսն սւանվեց: Երրորդ օրվա դիչերը Հայերը ոչնչացնում են ժանդարմներին: Հաջորդ օրը Համողված, որ դյուղում երկար ւաչււանվելն անՀնար է, ալիջացիները որոչում են Հեռանալ Բանա սար1: «Երբ Ս. Գէորդի քով Հասանք,- դրում է ալիջանցիներից մեկը,- Հայրս ըսաւ. «Դուք Հո՛ս կեցէք, երթամ ւեսնեմ Սուլուի ինչ կայ չկայ, յեւոյ դամ ձեղ ւանիմ»... Բիչ եւք վերադարձաւ եւ ձայնեց, որ դիւղին մէջ ոչ ոք մնացեր է. ամեն ւան մէջ իր բնակիչները սւանուած լեցուած են, ոմանք անդամաՀաւուած, ոմանք յօչուուած»2: Ավրան. - Ս. կարաւեւի չրջանում նույնւես՝ դյուղերի վրա Հարձակումները ւեղի էին ունենում միաժամանակ, դրա Համար էլ ավրանացիները ւաչււանության կանդնեցին նաիաւես: ինքնաւաչււանությունը ղեկավարում էին Հայկ Տեր-Վարդանյանն ու Մակար Խարաիանյանը: Ավրանացիներն ամրողջ ւասնմեկ օր կռիվ ւվեցին թչնամու դերակչիռ ուժերի դեմ: ի վերջո, թուրքերն ու քրդերը կարողացան մւնել դյուղ, ուր մարւը չարունակվեց ամեն մի ւան Համար: Գյուղացիների մի մասը դյուղից դուրս է ղալիս, բայց անմիջաւես Հարձակման է ենթարկվում ու կուորվում, իսկ մյուս մասը մնում է ւներում ու դիմադրում ինչով կարող էր: Գյուղի մարւական ջոկաւն ամրանում է եկեղեցում ն կռվում մինչն վերջին ÷ամ÷ուչւը: Ավրանը ՀրդեՀվում է: Գյուղից որնէ մեկը չի ÷րկվում: Վարդենիս. - Հին Հայդուկներ Հասրաթն ու Մարւիրոսը ղեկավարեցին ոչ միայն Վարդենիսի, այլնս Զիուրի մյուս դյուղերի ինքնաւաչււանությունը: Նրանք կաղմակերւեցին սննդամթերքի ն առաջին անՀրաժեչւության ւնային իրերի ժամանակին ւեղա÷ոիումը Շամբի (Եղեդնոււ) ճաՀճաւաւ ծանծաղոււի կղղյակները: Հունիսի 25-ին եղեդնոււով ւաւված այդ կղղյակներում, ւեղավորեցին նան Արդոնքի, Ղարսի ն մի քանի ուրիչ դյուղերի բնակչությունը, իսկ մարւական ուժերը դիրքեր դրավեցին ա÷ի ժայռերի Հեւնում: Խնդիր էր դրված մեկ չաբաթ ղիմադրել քրդերի Հարձակումներին, բայց նրանք մի ամբողջ ամիս աւրեցին այդւես: Հունիսի 25-ին քրդերը լցվեցին Հայկական դյուղերը ն ւեղավորվեցին Հայերի ւներում: Նրանք մի քանի անդամ Հարձակում դործեցին Շամբի վրա, բայց եղեդնոււներում դիրքավորված Հայերի արձակած դնդակներից ղոՀեր ւալով Հեւ քաչվեցին: Հայերը ÷ամ÷ուչւնեըը չաւ ինայողաբար էին օդւադործում: Նրանց նչանաբանն էր՝ «Ամեն ÷ամ÷ուչւ՝ մաՀմեդականի մի դլուի»: Զիուրցիները ւասնՀինդ օր ւաչււանվեցին: կռվում էին Հաչվենկաւ,

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 924: «Պայքար», 1954 թ. մայիսի Համարներ:

իելացի: ՏասնՀինդերորդ օրը քրդերը ÷աիան: կաղակական մի ջոկաւ Վարդենիսի կողքով դնում էր դեւի Մուչ: Աւա երնացին նան Հայ կամավորները ն չիուրցիները չարժվեցին դեւի Աիլաթ: կաւարվեց ւարօրինակ բան: Ռուսների դալու չնորՀիվ երեք օր Հայերի առաջ բաց էր դաղթի ճանաւարՀը, բայց Բանա սարում կոււակված 20.000 Հայությունն այդւես էլ ւեղից չչարժվեց: Երեք օր անց ռուսները Հանկարծակի նաՀանջեցին ն դաղթի ճանաւարՀը ÷ակվեց: Վարդենիսցիները ն, ընդՀանրաւես, Շամբում աւասւանածներն, ընդՀակառակը, ռուսական բանակի Հեւ Հեռացան: 6000 մարդ ÷րկվեց: Ս. կարաւեւ. - Հունիսի 25-ին Զիարեթ, Մեղդի, Բաղլու, Սորւար, Բոդլան, Գվաս, Պաղու ն մի քանի ուրիչ դյուղեր չրջաւաւվում են: Գյուղացիները լցվում են անւառ ու բարձրանում լեռները: կանանց ու երեիաներին սկղբում թողեցին դյուղերում, բայց երբ լսեցին, որ նրանց էլ էր վւանդ սւառնում, նույնւես ւարան անւառ ու լեռներ: Բայց ղինված չէին, 50-100 մարդուն բաժին էր ընկնում մեկ ղենք: Անւառում ն լեռներում կոււակվել էր 15.000-20.000 մարդ: Սննդամթերք դրեթե չկար, դյուղերից սննդամթերք բերելու ÷որձերը վերջանում էին մեծաթիվ ղոՀերով: Ամենուրեք դիակներ թա÷ված էին1: Սկղբնական չրջանում թչնամին վաիվորած էր մուենում անւառին, բայց երբ Համողվեց, որ Հայերը ղենք դրեթե չունեն, որոչ քաջություն ձեռք բերեց, բայց այդւես էլ չՀամարձակվեց իորանալ: Հայերն սկսեցին իրենք Հարձակվել՝ քրդական դյուղերի վրա՝ սննդամթերք ձեռք բերելու Համար: ինքնաւաչււանության ընթացքում նրանք բաղմաթիվ Հաջող ն անՀաջող ընդՀարումներ ունեցան, ÷որձեցին Հեռանալ, բայց մեծ ղոՀեր ունեցան: Եղան նան ÷րկվածներ: Նրանք երկար մնացին այդ վայրերում, ոմանք 1916ին, երբ ռուսական բանակը Հասավ Մուչ, դնացին միանալու նրան: ինքնաւաչււանական կռիվներին մասնակցություն ունեցան նան Զիարեթ, Բաղլու, Բոկլան ն մի քանի ուրիչ դյուղերի Հայերը: ինքնաւաչււանական կռիվներին ղեկավար-կաղմակերւող մասնակցություն ունեցան Սարդարցի Արամը, Գոմսա Մոսոն ն Մելիքը, վանականներ Ռըւյան Ավեւիսն ու Սարդիսը, ուսուցիչ Մկրւիչ Տեր-Մկրւչյանը: Նչված ն նման մի քանի ուրիչ ինքնաւաչււանական կռիվները վկայում են, որ ւարոնաՀայությունը, չնայած իր դաչնակցական ղեկավարների վաիկուության, անբանության ու մորթաւաչւության, դուեմարւի ելավ: Դաչնակցական ւարադլուիների մորթաւաչւությունը, իսկաւես, դավաճանական էր: Երբ դեւի նման Հոսում էր Տարոնի Հայության արյունը, նույն ւաՀին «Ռուբէն, Սասունի մէջ Հաւաքել ւալով չրջաններում բոլոր կռուող ոյժերը, ղէնքերը, ռաղմամթերքը եւ ւարէնը, քաչուած էր այդ կղղիացած լեռնաչիարՀը ու նոր բարձրաբերձ լեռներու եւ ղովասուն ձորաՀովիւներու դարաւոր կաղնիներու սւուարաիիւ չարքին ւակ, կարծես թէ իր «ամառային արձա1

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 930:

կուրդը» յօրանջելով անցընելու եւ ակնդէւ սւասելու, մինչեւ որ Հասնէին ռուսական ÷րկարար բանակը եւ Հայ կամաւորները...»1: Անդրադառնանք նս մի ինդրի: Ռուսական բանակի 1915 թ. ամռան Հանկարծակի նաՀանջը չչմեցուցիչ աղդեցություն ունեցավ: Ռուսական Հրամանաւարության այդ քայլը, մասնավորաւես, Հայկական չրջաններում արժանացավ միաՀամուռ բացասական դնաՀաւականի ն կնքվեց «ւարօրինակ», «դավաճան», «Հայասւան» ն նման այլ ւիւակներով: ՆաՀանջի Հարկադրական բնույթը մինչն օրս քննարկվում է, քննադաւվում, մերժվում ն այլն: Ըսւ իս, դա, իրոք, Հարկադիր նաՀանջ էր: Այդ Հարցում ռաղմական արվեսւի մասնադեւները միաՀամուռ են: Սարիղամիչում ջաիջաիվելուց Հեւո թուրքերը Հնարներ էին որոնում վրեժի Համար, ինչը ոչ այնքան ղդացմունքի, որքան ւաւերաղմի ելքի Համար բաիւորոչ ինդիր էր: «էնվերը մչակել էր մի Համարձակ ու իր ծավալներով նաիադեւը չունեցող ւլան՝ 11 դիվիղիաներից կաղմված Հղոր իմբավորման միջոցով ճեղքել ռուսական Հարձակման դծի Վանա լճից (Նաղիկ դյոլ) մինչն Մչո դաչւի Հյուսիսի (կու) Հաւվածը ն Ալաչկերւի ուղղությամբ առաջանալ ու դրավել Մանաղկերւը, Ալաչկերւը, կաղղվանը ն իդդիր-Երնան-Դիլիջան-Ղաղաի դծով չարժվել դեւի Թբիլիսի: Այդ ւլանը ինդիր ուներ, նաի, դլիովին ջաիջաիել ռուսական բանակի դլիավոր ուժերը ն, երկրորդ, լուծել Հիմնական ինդիրը՝ նվաճել կովկասը»: Ռուսական բանակն, իրոք, վւանդված էր, որովՀեւն Օդանովսկու Հրամանաւարության ւակ դւնվող 4-րդ կովկասյան կորւուսի ղբաղեցրած ռաղմաճակաւը ձդվում էր 400 կմ (Վանից մինչն Դալար), որի ւաչււանությունն ավելի քան դժվար ու անՀուսալի էր, քանի որ թուրքերը Հնարավորություն ունեին ռաղմաճակաւային դիծը ճեղքել ցանկացած Հաւվածում: Եվ, իրոք, Հուլիսի 9-ին թուրքերը կուի մու ճեղքում են ռուսների ւաչււանությունը ն սլանում դեւի Մանաղկերւ: Մինչն Հուլիսի 22-ը նրանք դրավեցին Մանաղկերւը, Բաթնոսը, Սինջան, կարաքիլիսեն, Ալաչկերւը ն մուեցան կաղղվանին: Թուրքերի Հարձակվող ուժերի Հարավային թնի առաջ ինդիր էր դրվել Դիադինով չարժվել արնելք ն դուրս դալ իրանական Ադրբեջան: Թուրքերի Հարձակման Հեւնանքով ռուսական 4-րդ կորւուսի Հրամանաւարությունը կորցրեց կաւն իր սւորաբաժանումների Հեւ, Վան քաղաքում դւնվող ռուսական ղորքերն ու Հայ բնակչությունը Հեռացան քաղաքից: Վանի ն Ալաչկերւի Հայությունը սարսա÷աՀար ÷աիչում էր: Ռուսները վերաիմբավորեցին իրենց ուժերն ու ՀակաՀարձակման անցան: Բարաթովի ղորամասերը չեչւակի առաջ մղվեցին ն Դալարի մու անցան թուրքական ղորքերի ձաի թնի թիկունքը: Թուրքերը իուճաւի մաւնվեցին ն Հարձակումը դադարեցրեցին2:

Տարոնցի Ա., նչվ. աչի., էջ 65: Հարությունյան Ա., Առաջին ՀամաչիարՀային ւաւերաղմի ռաղմադիվանադիւական ւաւմությունից, Եր., 1983, էջ 268-270:

Տարոնում կուորածները ամենաւարբեր ձներով ու ծավալներով չարունակվեցին մինչն ռուսական բանակի դրավումը: Մութեսարիֆ Սերվեթը իսկաւես, ՀանկարծամաՀ եղավ. Հավանաբար անդամ դաՀճի սիրւը չդիմացավ սե÷ական դաղանությունների ւեսարաններին: Նրան ÷ոիարինեց Շավքի բեյը, որը սակայն չոււով մեկնեց Մոսուլ ն մութեսարիֆի ւարւականությունների կաւարումը դրվեց 34-րդ դիվիղիայի Հրամանաւար Վելսի վրա: Ռուսական բանակի մուենալը չ÷ոթ ու իուճաւ առաջացրեց Մչո թուրքերի չրջանում: Բաղաքի ամբողջ մաՀմեդական բնակչությունն ւարՀանվում էր, ւներն ու մյուս չինությունները ՀրդեՀված կամ ավերված էին, ն երբ ռուսական ղորքը քաղաք մւավ, վերջինս ավերակի կույւի էր վերածված: Որոչ ժամանակ անց Հրաման սւացվեց, թե Հայերն այլնս չեն Հալածվի ն կարող են վերադառնալ իրենց բնակավայրերը: Ոչ մեծ թվով Հայեր Հավաւացին ու դուրս եկան իրենց թաքսւոցներից ու լծվեցին բերքաՀավաքի դործին: Սակայն 2-3 չաբաթ անց ոսւիկանությունը նրանց Հավաքեց: Բրդերին նորից արդելվեց Հայերին օթնան ւալ: Հայերին Հավաքեցին ոսւիկանաւներում, աւա լցրեցին մի մարադի մեջ ու երդիկից կրակ բացեցին: 85 Հայի դյուղից Հանեցին, նաի լրիվ մերկացնելով իրար կաւեցին: Բարավանը իիւ ցանցով չրջաւաւել էին ոսւիկաններն ու քրդերը: Նրանց ւարան մի դարա÷ոս ու դնդակաՀարեցին: Դա սեււեմբեր ամսին էր1: 1915-ի աչնանն սկսեցին քրդերից Հարկ ւաՀանջել: իսկ քուրդը սովոր չէր Հարկ վճարելու, այն էլ բավարարելու ւեւության մեծ ւաՀանջները: Տարոնի քրդերը որոչեցին Հեռանալ իրենց լեռները, որւեղ թուրքերը մոււք ունենալ չէին կարող: Ծղակ դյուղում նույնւես Հայի Հեւք չկար, սակայն քրդերի մու թաքնված 60-70 Հայ կար: Մի օր Ծղակը չրջաւաւվեց. թուրքերը եկել էին թաքնված Հայերին ՀաչվեՀարդարի ենթարկելու: Գյուղից 60 Հայի սւանդի ենթարկեցին, նեղություններ ւաւճառեցին նան քրդերին: Նրանցից մեկն ասաց. «Հայերի ջարդից Հեւո մեր ւաւիվն էլ ընկավ թուրքի աչքում, մի քանի օր Հարսանիք արեցինք Հայերի դիակների վրա, որւեսղի մեղ էլ դերեղման ÷որեինք»2: 1916 թ. ÷եւրվարի 10-ին ռուսները ւիրացան ամբողջ Տարոնին: Նրանց Հեւնից վերադարձան ջարդերից վերաւրած ւարոնցիները: Տարոնում սւեղծվում են բնակչությանը օդնություն կաղմակերւող մարմիններ, որոնք իրենց վրա վերցրեցին այդ դավառները ղեկավարելու վարչական որոչ իրավասություններ: Ռուսական Հրամանաւարությունը Հայկական ջոկաւներին ղենք ւրամադրեց: Սկսվեց Հայության Հավաքումը: Մի քանի ամսում Սասունում քրդերի մուից աղաւվեց 13400 երեիա ն կին: Գերությու-

«Տարօնի արծիւ», 1939 թ., ‹ 11, էջ 28-34: Նույն ւեղում, ‹ 12, էջ 21:

նից աղաւված, ինչւես նան կովկասից վերադարձած Հայերը ձեռնամուի եղան իրենց ավերված չեների վերականդնմանը: Նաղարբեկյանն ու Սիլիկյանը նույնւես ղենք էին ւրամադրում Հայերին մեծ քանակությամբ: Գրեթե բոլոր սասունցիները ղինվեցին: Մանուկի ջոկաւը ռուսական բանակի առաջաւաՀն էր: Անդոկի սւորուում՝ Խողմո Գեդիդի ն Շենի իոչոր ճակաւամարւերում, որոնց թուրքերի կողմից մասնակցում էին նան արնմոււքից բերված երկու ղորամասեր, Մանուկի ղեկավարած սասունցիների ջոկաւը Հաջողեց անցնել Անդոկ ու Հարվածել թչնամու թիկունքին: Թուրքերը ւարւվեցին, սակայն նաՀանջեց նան ռուսական բանակը, քանի որ թուրքական դլիավոր ուժերը Հարձակում սկսեցին ս. կարաւեւի ու Վարդոյի կողմից: 1916-ի աչնանը Հայկական կամավորական դնդերը լուծարվեցին: Անդրանիկի ն Դրոյի դնդերում կռվող սասունցիները իրենց ղենքերով մնացին Տարոնում, որոնց չարքերը դնալով Համալրվում էին: Սւեղծվում էր նչանակալից ռաղմական ուժ, ինչը քաջալերում էր ռուսական Հրամանաւարությունը: Հայկական այդ ուժերը ս÷ռված էին Մչո դաչւում, Խնուսում, Բուլանըի-Մանաղկերւում ն Աիլաթ-Արճեչում, սակայն դործում էին Համադործակցված: Այս ղինված իմբերը դոյություն ունեցան 2-3 ւարի: Տարոնում դրանց ղեկավարներն էին Փեթարա Մանուկը, Աիոն, իսրոն, Թաթոն, Սանդրոն, Ցրոնքցի Մուրադը, Զո÷ուր Միսակը, քաղաքում՝ Լոլոյի Տիդրանը, Պղւիկ Արամը, Արմենակը, Պոլեի Արչակը, ս. կարաւեւի չրջանում՝ Բեռի Հովոն, Սարդիս ն Ավեւիս Տւեյանները: Այդ ուժերում էին նան Զոլոն, Մորուք կարոն, Ղաղար Պեւոյանը, Ղաղար ՖարՀաւյանը, Տալվորիկցի Թաթարը ն ՖարեՀը, Սեմալցի Սւե÷անը, Գելիեցի Պեւրոսն ու Ավեն: Խնուսում էին Սասունցի Մուչեղը (նա կաղմակերւեց Խնուսի դունդը), Պուճուր Աբրոն, Փիլոսն ու ՇաւուՀը, Խարաչուանցի Սիմոնը ն կորալցի Արամը: Բուլանըի-Մանաղկերւում դործում էին ՄիՀրանը, Արչակը, կնյաղը ն Միիթար Դարմանյանը: Թվարկված բոլոր անձինք ունեին իրենց մեծ ու ÷ոքր ջոկաւները:

ՄՈՒՇԸ՝ ՆԱՀԱՏԱԿ

Սասունցի կանայք ամեն ուրբաթ օր իջնում էին Մուչ քաղաք, աւրանքներ դնում ու դրանք չալակած բարձրանում Սասուն: Այդւես էր եղել ւասնամյակներ չարունակ ն իչիանությունները երբնիցե դրան արդելք չէին Հանդիսացել: Սակայն Հունիսի 25-ին սասունցի կանանց բռնում են, ւաւճառաբանելով, թե դնված աւրանքը նաիաւեսված է Հայդուկների Համար: կանայք այդ մեդադրանքը միաՀամուռ մերժում են, բայց նրանց բողոքը անւեսվում է ու բանւ են նեւվում բոլոր այն իանութների ւերերը, որւեղից սասունցի կանայք դնումներ էին կաւարել: Դրան Հեւնում են քաղաքի աչքի ընկնող Հայերի ձերբակալությունները:

Հունիսի 24-ին Սերվեթը Հրաման է ուղարկում Մչո առաջնորդական ւեղաւաՀ Վարդան վարդաւեւին ն Բաղաքական ժողովին, թե 24 ժամվա ընթացքում 15-70 ւարեկան բոլոր ւղամարդիկ դրանցվեն Ուրֆա մեկնելու Համար, որւեղ մնալու էին մինչն ւաւերաղմի ավարւը: Վարդան վարդաւեւի դլիավորությամբ մի ւաւվիրակություն դնում է մութեսարիֆի մու ն ինդրում երեք օր ժամանակ ւալ այդ Հրամանի դեմ վերադաս մարմիններին բողոքելու Համար: Սերվեթը մերժում է Հայերի ինդրանքը ն արդելում որնէ ւեղ դիմում դրել: Այդ ւաւասիանը քննարկվում է առաջնորդարանում: կղերն ու Հարուսւներից չաւերը դւնում էին, որ Հրամանին ւեւք է ենթարկվել, իսկ մեծամասնությունը Հ. կուոյանի դլիավորությամբ դեմ են դուրս դալիս: «Դուք ինչւէ՞ս կը Հաւաւաք, որ մինչն Ուրֆա ողջ ւանին ձեղ»: Նա բերում է մյուս նաՀանդներից բոնադաղթվածների օրինակը, որոնց ճնչող մեծամասնությունն այդւես էլ դաղթավայր չէր Հասել: կուոյանը միանդամայն իրավացիորեն նկաւում է, թե Տարոնի ու Սասունի Հայության Հանդեւ առավել դաժան են վարվելու, քանի որ «երեսուն ւարիներէ ի վեր Մչոյ դաւառն է եղած օրրանը յեղա÷ոիութեան...»: Պեւք չէ ինքնաիաբեությամբ ղբաղվել: «Բոլորս ալ, մեր կիներով ու ղաւակներով, ւիւի ենթարկուինք» նույն ճակաւադրին, ինչին արժանացան մյուս նաՀանդների Հայերը: Վարդան վարդաւեւը դւնում էր, որ ÷ոիանակ ամբողջ ժողովուրդը ոչնչացվի՝ ավելի ճիչւ էր, որ ւղամարդիկ մեկնեին Հանուն մյուսների ÷րկության: Նրան ւաւասիանեցին, թե ւղամարդկանց աքսոր-բնաջնջումը չի ÷րկելու կանանց ու երեիաներին: Ոչնչացվելու էին բոլորը: Բերվում էր Բաղեչի օրինակը, որի Հայ բնակչությունը երբեք որնէ չարժման չէր մասնակցել, աղդային ինդիրներ չէր Հեւաւնդել, բայց բաղեչցի Հայերից ոչ մեկին չինայեցին1: Վարդաւեւը դրան ւաւասիանեց. «Ամեն մարդ աղաւ է, ուղողը թող մնայ ու դիմադրէ, չուղողը թող ինծի Հեւ դալ: Ես վաղն իսկ կ’երթամ կ’արձանադրուիմ»: Շաւերը Հեւնեցին կրոնական առաջնորդի օրինակին: Բնութադրական մի երնույթ: Հայերին բարեՀաճ վերաբերող քուրդ աղաները նրանց ասում էին. «Ձեր ÷րկութիւնը ո՛չ աղայի եւ ո՛չ էլ ւէյի քով ÷նւրեցէք, այլ՝ դէւի ռուս բանակը, որ Հեռու չէ: Պուլանուիի Լիճ դիւղը կը դւնուի: Ցանցառ է թիւրքական բանակաւեղին, լուծուած են քիւրւական դունդերը՝ Հայերը ջարդելու Համար, ղանդուածօրէն ÷աիեք, Հրաչք կը դործեն ճամբան դիւցողները, երկու օրուայ ճամբայ է ասկէ դա Լիճ, երկու դիչեր քալելով կ’անցընէք ամեն վւանդ»2: Այդ ամբողջ ընթացքում դյուղական բնակչության Հոսքը Մուչ դնալով ավելի ու ավելի սասւկանում էր: Թուրքական իչիանությունները դեմ չէին Հայերի նման կենւրոնացմանը, մանավանդ, որ դա ւարենավորման լուրջ

Բդէյեան Մ., նչվ. աչի., էջ 379: Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 844:

դժվարություններ էր առաջացնում: Առաջնորդարանը դիմեց կառավարչին, որւեսղի օժանդակություն ցույց ւա քաղաք լցված 10.000 Հայերին: Երբ այդ ինդրով Վարդան վարդաւեւը այցելեց Սերվեթին, այնւեղ էր նան իլիասը, որի երես÷ոիան դառնալու դործում մեծ վասւակ ունեին թե՛ առաջնորդարանը ն թե՛ ՀՑԴ ւեղական կաղմակերւությունը: իլիասը վարդաւեւին ասում է. «Բո աղդիդ ըրածին չա÷ն անցավ՝ Վան, Հայ կամաւորներ եւ նոյնիսկ Հօրեղբայրս՝ Հաջի Մուսան սւանողները Հայերն են եղել... եւ դեռ եկած եք եւ մեղմէ ողորմութիւն ալ կ’ուղէք ձեր դաւաճան աղդի բեկորներուն Համար: Ձեր բռնած այս ընթացքով դեռ չաւ որբեր ւիւի ունենայ ձեր աղդը: Ասկէ եւք եղած ոճրադործութեանց առաջքն ալ չենք կրնար եւ ւիւի չուղենք ալ առնել... ԱՀա, Փա÷աղեանի ն Ռուբենի ÷աիչիլը... ինչո՞ւ, մենք կո՞յր ենք, չե՞նք դիւեր, թէ նրանք ինչ չարժումներ կընեն Սասունում: Բայց վսւաՀ եղէք, որ ձեղ բոլորդ ալ մեջւեղէն չմաքրած, մենք մեջւեղէն չենք վերնար»1: Այս իոսակցությունն ու կառավարչի մերժումը ւեղի Հայությանը բացարձակ չ÷ոթմունքի մաւնեց: Բաղաքում ղենք ունեին միայն 30 երիւասարդներ: Հայկական ղինված ջոկաւները դւնվում էին երեք թաղերում ն իրարից Հեռու: Սուրբ Մարինեի թաղում էր Տիդրան Մկրւչյանը մու 20 Հոդով: Հաջի Հակոբի իումբը Ձորու թաղում էր: Լնոն Ասլանյանը 7-8 Հոդով Վերին թաղում էր: Հ. կուոյանը որոչում է երիւասարդների իմբի Հեւ բարձրանալ Սասուն՝ «քաղաքը լքելով իր սեւ ճակաւադրին»: 27-ի դիչերը չուրջ 100 Հոդի կողի թաղի բլրով վեր է ընթանում դեւի Սաչկի Դուրանի բարձունքը, բայց Հայոց դերեղմանոցի մու, որւեղ թաղված էին չաւ Հայ մեծություններ, այդ թվում՝ Գնորդը, Սւաղանաց Մակարը ն այլոք, Հայերը բաիվում են քաղաքը օղակի մեջ առած թուրք ղինվորների մի ջոկաւի Հեւ: Մի քանի Հոդի Հաջողում է անցնել օղակն ու բարձրանալ Սասուն, իսկ մյուսները, Հարկադրված, Հեւ են դառնում: Սասուն մեկնող երկրորդ իումբը, որի Հեւ էր նան Հ. կուոյանը, երբ անցնում էր Մչո դեւը Ձորի թաղում սկսվեց Հրացանաձդություն: Հաջին Հրամայեց վերադառնալ: Մուչն ու Մչո դաչւը սւասողական վիճակում էին, դիւեին, որ թուրքերն իրենց չէին ինայելու, բայց դիւակցության ծալքերի ինչ-որ ւեղում անթեղված մնում էին Հույսի դալուկ կայծերը: Դիրքորոչումը որոչակի էր. նաիաՀարձակ չլինել ն ղենք վերցնել միայն այն ժամանակ, երբ թուրքերը կսկսեն ռաղմական-ջարդարար դործողություններ: Հայությունը ամուլ, անորոչ կացության մեջ էր: իսկ թուրքերը դանդաղ, ոչ քիչ դեւքերում՝ աննկաւ, նեղացնում էին չրջա÷ակման օղակը: Հունիսի երկրորդ կեսին իղվեց կաւը քաղաքի ու Դաչւի միջն: կաւը իղվեց նան քաղաքին Հարնան դյուղերի Հեւ: Բոլոր կողմերից կուորածի ու բռնադաղթի վերաբերյալ լուրեր էին սւացվում: Ամեն օր մչեցիները լսում էին, որ Դաչւից ու քաղաքից նոր ղինված իմբեր են անցնում Սասուն: Թուրքական ղորքերը «անաղմուկ» ղբաղեցնում էին քաղաքի վրա իչիող դիրքերը, թնդանոթներ ւեղադրում:

Բդէյեան Մ., նչվ. աչի., էջ 360-361:

Մուչ քաղաքի Հայ բնակչությունն անւեղյակ էր, թե Դաչւում ինչ էր ւեղի ունենում: Առաջնորդարանը Հայերին Հորդորում էր ղդույչ լինել, իչիանություններին դրդռող քայլեր թույլ չւալ: իսկ քաղաքում դնալով չաւանում էին ղորքը ն «քրւական Հոծ բաղմութիւնը, թրքական չեթէները եւ Մուչի դաչւին մօւիկ ւաւերաղմող թուրքական բանակը կաւ դրած էր բեբաններուն»1: Հունիսի 27-ին Սերվեթը ն իթթիՀադի ւեղական դործիչները Բեղեր էֆենդու միջոցով կանչում են Վարդան վարդաւեւին ն քաղաքի Հայ ավադանուն (թվով 350 Հոդի) ն ասում, թե կարինի Հայերն արդեն Հեռացել են քաղաքից ն նույնը ւեւք է անեն նան Մչո Հայերը: Սերվեթն ասաց. «ինձ անՀայւ ւաւճառներով Հրաման է սւացվել, որ դուք բոլորդ ւեւք է թողնեք Մուչը ն ւեղա÷ոիվեք Դիարբեքիր՝ մինչն ւաւերաղմի վերջը»2: իլիաս Սամին սւառնալից Հայւարարեց, թե մեկնելուն նաիաւաւրասւվելու Համար երեք ժամ ժամանակ էր ւրվում: «Խեղճ Վարդան վարդաւեւ իղուր կ’աղաչէր,- դրում է Գ. Տեր-կարաւեւյանը,- թէ երեք ժամ՝ ինչւես կարելի է ւարւել... Գաղանները անդրդուելի կը մնան... Երբ ւեղաՀանութեան Հրաման կը ւրուէր, արդէն Մուչի Հայոց թաղեր իրենց չրջակայ չորս բլուրեներէն ւաչարուեր էին եւ ութ վաչւ ղինուոր թնդանոթներ ն Հրացաններ ուղղուեր էին անոնց վրայ»3: Վարդան վարդաւեւին 70 Հոդանոց մի իմբի Հեւ քաղաքից Հանում են ու ւանում Բաղեչի ուղղությամբ: Ուղեկցողներից օնբաչի Աբդուլ ՌաՀմանը ÷որձում է նրա ÷արաջան թռցնել: Վարդաւեւը մւրակը ձեռքին Հարձակվում է օնբաչու վրա ու սւառնում. «Բաղեչ Հասնենք՝ քեղ ցույց կւամ»: Բայց Ծծմակի Բթի մուակայքում Հեւնից կրակում են նրա վրա: Սւանվում է ամբողջ իումբը: Օնբաչին չաւ Հայեր էր սւանել, բայց առանձնակի Հւարւությամբ էր ւաւմում, թե ինչւես էր դնդակաՀար արել Վարդան վարդաւեւին: Հայ Հոդնորականների դիակները լցնում են մարադն ու այրում: Այդ ընթացքում Մուչ քաղաքում աՀաբեկիչ իրավիճակը դնալով ավելի ու ավելի աՀադնանում էր: Ամբողջ դիչերը Հրացանաձդություն էր, որուում էին թնդանոթները: Տեղի էին ունենում մաՀմեդական իուժանի ն ղինվորների ժողովներ, Հավաքներ, Հնչում էին կոչեր՝ անմիջաւես ձեռնամուի լինել ջիՀադի ւաՀանջների կաւարմանը: Հունիսի 28-ին առավույան մի չավուչ չրջում էր քաղաքի ÷ողոցներով ու դոչում. «Հայե՛ր, Համաձայն մութեսարիֆ ÷աչայի Հրամանի, ւարւավոր եք ժամը 10-ին Հավաքվել կառավարական դրասենյակի մու՝ ձեր ձիասայլակներով, ձիերով, անասուններով, ձեր ամբողջ եղած-չեղածով ն ընւանիքներով Դիարբեքիր դնալու Համար: Ով չենթարկվի այս Հրամանին, կարւաքսվի քաղաքից, իսկ նրա ունեցվածքը կբռնադրավվի»4:

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 431: ՀԱԱ, ֆ. 1, ց. 1, դ. 219: Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 844: ՀԱԱ, ֆ. 1, ց. 1, դ. 219:

Բաղաքի Հայ բնակչության ղդալի մասը Հրաժարվեց ւարադրության Հրամանին ենթարկվել. «Բաղէչի ժողովուրդը,- մւորում էին մչեցի Հայերը,որ ի բնէ ղինասէր յեղա÷ոիական չէ եղած ... ինչո՞ւ ղերծ չմնաց կուորածեն, ինչո՞ւ չինայուեցաւ անոնց կիներուն եւ երեիաներուն»1: Մչեցիները որոչեցին. «...Փոիանակ ծունկի դալու, որ վաւ դաՀիճը իւր Հարուածները իջեցնէ մեր դլիուն եւ անւաւիւ մեռնինք, նաիաւաւիւ կը Համարինք. որ ոչ ոք Հեռանայ իւր ւունէն, ամեն մարդ աչիաւի կաւարել իր ւարւականութիւնը՝ ըլլայ ղէնքով, աւրճանակով, սուրով, երկաթով եւ ինչով, որ կարենայ իւր վրէժը լուծել եւ իբրեւ մարդ մեռնիլ»2: Բայց Հայերը լռություն էին ւաՀւանում, ինչւես «մաՀուան դաւաւարւուածներ. կը ղդուչանան ճիչ մը անդամ Հանել», դիւեն, որ «թիւրքերը ւաւրուակ կը ÷նւրեն», որովՀեւն նան լսել էին, որ անցած դիչերը իչիանությունները Հանձնարարել էին, որ բոլոր «իսլամներ, ղինուոր կամ չեթէ, առաւօււան ւունէն դուրս չելլեն ... եւ ղդուչանան իրենց ւուներու մէջ որեւէ Հայ ւաՀել»: Հեւո «ճիՀաւ կը քարողուի ղինուորականներուն ու չէթէներուն եւ քաղաքի այն թիւրք սրիկաներուն, որ ջարդին կը մասնակցէին»3: Մուչ քաղաքում ջարդն սկսվեց Հունիսի 27-ին: իսկ «նենդաւոր լուսաբացին, յունիսի 28-ին՝ Հայոց թաղերը չորս կողմէ թնդանօթի կը բռնուին, բոլոր ժողովուրդը ներսը ÷ակուած, թնդանօթաձդութեան Հեւ միասնաբար ութըւասը Հաղար Հրացաններ կ’որուան անընդմէջ անղէն ու աՀաբեկ ժողովուրդին վրայ, ւուները կը ՀրդեՀուին, ւուները կը ÷լին, աղեիարչ վայնասուններ ու աղաղակներ քաղաքը կը լեցնեն: Ու թնդանօթները կ’որուան...»4: Ռմբակոծությունն սկսվեց Վերին թաղից, որին միացավ Ձորու թաղը: Օրվա վերջին՝ քաղաքի Հայկական թաղերը կրակի, ավերմունքի ու կողուոււի մեջ էին: Բրդերը թալանում էին ն իրենց քիրվա (բարեկամ) Հայերին ասում. «Եթէ Հայերդ ջարդելու Հրամանը եւ առնուեցաւ, ձեր եղածները դարձեալ ձեղի կը ւաւկանին, իսկ եթէ կը ջարդուիք, ÷ոիանակ ուրիչներ օդւուելու, լաւ է, որ մենք առնենք, մենք իրարու բարեկամ եղած ենք»: Եւ Մնօ Սւե÷անի 60 ոչիարները կը ւարուին Ճւրէ Զաթոյի կողմէ5: Ե. կարաւեւյանը Մուչ քաղաքի կռվի սկղբի մասին ւաւմում է. «Սերվեթ ÷աչան Հրամայեց չորս թնդանոթներ դնել քաղաքի բարձունքների վրա ն դրանց ÷ողերն ուղղել Հայոց թաղերի կողմը: Բաղաքը չրջաւաւված էր ղորքերով: Հաջորդ օրը ÷որձ արվեց բռնությամբ Հայերին դուրս Հանել իրենց ւներից ու աքսորել: իմանալով, որ մի իումբ Հայեր Ասաւուր աղայի ւանն ինքնաւաչււանության են կանդնել, Սերվեթը Հրամայեց Հրեւանային կրակ բացել: Հայերը ւաչււանության կանդնեցին: Զորքը իուժեց քաղաք՝ ճանաւարՀին Հրկիղելով Հայերի ւները: Հայերը նաՀանջելով կենւրոնացան Ձորու թաղում: Բաղաքի թուրք բնակչությունն օդնում էր ղորքին:

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 379: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, էջ 844: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, էջ 847:

Հայերը մեծ կորուսւներ էին կրում, քաղաքն անընդմեջ ռմբակոծվում էր: Նրանց ÷ամ÷ուչւները սւառվում էին: կանայք ու երեիաները լցվել էին նկուղներն ու ձորերը»1: Մչեցիների երրորդ իմբին Հաջողվեց Հունիսի 30-ին դուրս դալ ու բարձրանալ կուրւիկ: Նույն օրը Վերին ն Ս. Մարինե թաղի Հայերի այն ւները, որոնք ռաղմավարական կարնոր նչանակություն ունեին, թուրքերը դաւարկում են ն դրանցում ղորքեր են ւեղավորում: Այդ մի քանի օրերի իրողությունները ÷ոիում են Հ. կուոյանի ծրադիրը: Նա որոչում է մնալ քաղաքում ն ւաչււանության կանդնել: Նա քաղաքի Հայության չրջանում անառարկելի Հեղինակություն էր ն անմիջաւես Համաիմբեց կռվելու ընդունակներին: Այդ մոլորված ու չ÷ոթ ւաՀին Հ. կուոյանը որոչում է անցկացնել քաղաքում մնացած մարւական իմբերի ժողով, որւեղ, ինչւես դրում է Ե. Պարսամյանը, իոսակցությունը «կը դառնար մաՀու եւ կենաց չուրջը..: Արւաքին աչիարՀէն բոլորովին կւրուած, անդէւ թէ ի՞նչ կ’ընեն կամ ըրին միւս չրջանները...»2: Հ. կուոյանի ղեկավարության ւակ մւավ 30 կռվող: ԱՀա այդ երեք ւասնյակին վիճակված էր մաՀուկենաց կռիվ ւալ Հարյուրավոր անդամներ իրենից չաւ թչնամու դեմ: Մչեցի Հայերն աներնակայելի սառնասրւությամբ էին ընդառաջ դնում դլիաււույւ արադությամբ ղարդացող դեւքերին: Նրանք դիրքեր էին կառուցում, իրամաւներ ÷որում, ւների միջն Հաղորդակցության անցքեր բացում, Համալրում իրենց ջոկաւները, ն որոչում՝ կռվել մինչն վերջին ÷ամ÷ուչւը: Նրանք ասում էին. «Մենք կը կռուինք մինչեւ վերջին ÷ամ÷ուչւը: Եթէ Սասուն դւնուող մեր ւարոնները մեր ճդնաժամը ւեսնելով մեղ օդնություն ÷ութան, արդէն ÷րկուած կ’ըլլանք, մեր յաղթանակը կաւարեալ կ’ըլլայ, եթէ ոչ, կրկին անդամ, մենք մեր ւարւաւորութիւնը կաւարած կ’ըլլանք, թող անոնք ալ ւաւմութեան առջեւ ւաւասիան ւան»3: Հ. կուոյանի այս որոչման մասին Հակադիր կարծիքներ կան: Ըսւ իս, իրավացի են նրանք, որոնք դա ճիչւ են Համարում, որովՀեւն, միննույնն էր, ոչնչացվելու էին ն ւաւվաբեր էր մեռնել ղենքը ձեռքին: Սւեղծվեց ռաղմական իորՀուրդ, որոչվեցին դիրքերն ու դրանց Հրամանաւարները՝ Արոյի իումբը դիրքավորվում է «Սաւոյի ւանը, Տիդրանի իումբը՝ Զուլկենց ւանը, Սամոյի իումբը՝ Խանամիրենց ւանը, Հաջի Հակոբի իումբը՝ կոնջոյենց ւանը, Լ. Ասլանյանի իումբը՝ իրենց ւանը»: ԸնդՀանուր Հրամանաւար՝ Հ. կուոյան, ւեղակալ՝ Տ. Մկրւչյան: Հաջորդ օրը ոսւիկանները ÷ակում են Վերին թաղի ÷ողոցները: Նրանք մւնում են ւուն առ ւուն ն բոլորին ջարդում: Այդւես Հասնում են Լ. Ասլանյանի ւունը: Թակում են դուռը: Լ. Ասլանյանը թույլ չի ւալիս դուռը բացել: Ոսւիկաններն սկսում են

ՀԱԱ, ֆ. 1, ց. 1, դ. 219: Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 893: Բդէյեան Մ., նչվ. աչի., էջ 389:

կրակել ւաւուՀաններից ներս: Հայերը ւաւասիան կրակ են բացում ն մի քանի ոսւիկան սւանվում է: կռիվն սկսվում է: Վերին թաղը անմիջաւես վերածվում է ռաղմադաչւի: Զենք ունեցող Հայերը դիրքավորվում են սե÷ական ւներում ու կրակում: Թաղը իուժած թչնամին ծանր կորուսւներ ւալով Հեւ է ÷աիչում: Շոււով կռիվը ւարածվեց նան մյուս թաղերը ն ընդՀանուր բնույթ սւացավ: Հայերի դեմ կանդնած թուրքական բանակից 1500 Հոդին օղակել էին քաղաքը: Թե՛ նրանք ն թե՛ քաղաքում մնացածները նոր ղորակոչված, բանակային կյանքին ն կռվելու կանոններին անծանոթ, անդամ ղինվորական արւաՀադուսւ չունեցող ւաւանիներ էին: Հունիսի 29-ին Հայերը «անանկ չ÷ոթութեան կը մաւնէին բոլոր թնդանօթաձիդները, որ անոնք անընդՀաւ կը ւեղա÷ոիէին թնդանօթները... Անոնց արձակած ռումբերեն ոչ մեկը իր նւաւակին կը Հասնէր»: Վերին թաղի ղորքերը թուրքական դերեղմանաւան քարերի Հեւնից անկանոն ն անկաւ կրակում էին ւների վրա, Հայերին վնասներ չէին ւաւճառում, որովՀեւն ւների առաջ քարեր էին չարված ն դրանց Հեւնում Հողով լցված սնդուկներ էին դրված: Առաջին օրը թուրքերը բաղմաթիվ ղոՀեր ւվեցին, իսկ Հայերը՝ ոչ մի: Մչեցիները Հրացանային կրակի ւակ ւաՀեցին Վերին թաղի վարժարանն ու եկեղեցին ն թույլ չւվեցին, որ թուրք ղինվորները դուրս ելնեին ու մասնակցեին կռվին: Այդ օրը կռվի դլիավոր Հրաւարակը Վերին թաղն էր, որը կռվեց աներնակայելի իիղաիությամբ ու Հնարամւությամբ: Թնդանոթները Հայկական թաղերում ավերածություններ էին դործում: Հաջորդ օրը թուրքերը կարողացան ՀրդեՀել Ս. Մարինե թաղի ւները: Ձորու ն Վերին թաղերում Հայերի դիրքերն ասւիճանաբար օղակվում էին ՀրդեՀներով: Ձորու թաղում Հաջողվում է Հեւ չւրւել ներիուժող թչնամուն: Հայ նչանառուն մեկը մյուսի Հեւնից սւանում էր թուրք թնդանոթաձիդներին ն անկանոն ու Համեմաւաբար քիչ վնասաբեր դարձնում ռմբակոծությունները: Հաջողվում է Վերին թաղի կանանց ն երեիաներին ւեղա÷ոիել Ձորու թաղ: Հաջորդ օրը Վերին թաղը լքում են նան այնւեղ մարւնչող 28 մարւիկները: Նրանց թիվն անչուչւ ավելի մեծ էր եղել: Գրեթե բոլոր ւները վերածվել էին մարւկոցների: Տներ կային, որ ժամեր չարունակ դիմադրում էին թուրքերին մինչն թնդանոթային կրակի ւակ չէին ընկնում ն ավերվում: Թնդանոթներն սկսեցին ռմբակոծությունը կենւրոնացնել Ձորու թաղի վրա, չնայած Վերին թաղում կռիվն ամբողջ դիչեր չարունակվեց: Սաչքի Դուրանում ւեղադրված թնդանոթները, օդւվելով ՀրդեՀների լույսից, դնդակոծում էին կանդուն մնացած չենքերը: Ասւիճանաբար, բոլոր կռվողները Հավաքվում են Ձորու թաղում: Արդեն նչվեց, որ կռվի սկղբին Հայերն ունեին 30 մարւիկ, բայց մարւական դործողություններն սկսվելուց Հեւո նրանց թիվը դնալով աճեց, նոր մարդիկ ւաչււանության կանդնեցին: Գնալով աճեց նան դիմադրության կեւերի թիվը: կռվողներին մեծ օժանդակություն էին ցույց ւալիս կանայք ու երեիաները՝ Հաց, ջուր, ÷ամ÷ուչւ էին բերում, ոդնորում իոսքով ու երդով:

Ձորու թաղում կռվի սկղբի վեց դիրքի ÷ոիարեն Հունիսի 30-ին կար 13 դիրք, որոնց Հրամանաւարներն էին ՇաՀկա Արոն, Գանջոյենց Նաղարը, իսւանդարյան Սամսոնը, Բդեի Արթինը, Թարղի Խաչիկը, կիւուրի Արամը, Նալբանդյան Տելեմակը, Թաղանի կարոն, Սիմոնյան Ալեքսանը, Ղաղարի Հայկը, Զուլկենց ՀովՀաննեսը ն Բալոյենց Միքայելը: Հերոսական դիմադրություն ցույց ւվեց նան Բրդի թաղը, մասնավորաւես Ամբո Գասւարի ն Թարղի Գրիդորի ւները: Նրանք դիմադրեցին այնքան ժամանակ, մինչն որ բոլորով մնացին ռմբակոծությունից քանդված ւների ÷լաւակների ւակ: Հունիսի 30-ին մի քանի անդամ վիրավորվում է Հ. կուոյանը, բայց դիրքերը չի թողնում: Երեկոյան Մ. Բդեյանենց ւանը ւեղի է ունենում Մուչ քաղաքի ռաղմական իորՀրդի նիսւը: Պաչււանվողներին մնացել էր միայն 8.000 ÷ամ÷ուչւ, այսինքն՝ երկու օրում օդւադործվել էր 24.000 ÷ամ÷ուչւ, ամեն մարւիկ օրվա րնթացքում ծաիսել էր 200 դնդակ: Որոչվում է նույն դիչերը երիւասարդ ուժերին քաղաքից Հանել ն ուղարկել Բանասար: Հավանաբար բանը միայն ÷ամ÷ուչւների սւառվելը չէր, որ երիւասարդ մարւիկները Հեռացան: Թերնս ճիչւ էր կ. Սասունին, երբ դրում էր. «Դիրքերու մեծ մասը իորւակուած էր եւ դիմադրութեան որեւէ ամուր կէւ մնացած չէր»1: Այո՛, Մչո մի բուռ երիւասարդներ երեք օր աներնակայելի քաջությամբ կռվեցին բաղում անդամ դերակչիռ թչնամու ու նրա Հրեւանու դեմ: Դա իրողություն էր ն ոչինչ անբնական չկար, որ նրանց դիրքերը իրոք ավերվել էին ն այլնս մարւը չարունակելն անՀնար էր, մանավանդ որ ամենքի մու մնացել էր ընդամենը 15-20 ÷ամ÷ուչւ: ԱնՀնար է չՀիանալ մչեցի Հայերի իիղաիությամբ: Նրանք կռվում էին քաջ դիւենալով, որ ժամ առ ժամ մաՀը մուենում է, որ ÷րկությունը, ն առավել նս, Հաղթանակն անՀնար էր: Թչնամու ձեռքը չընկնելու Համար վերջ էին ւալիս իրենց կյանքին: «կնճոյենց Գաբրիէլն ու Խոչկայ կարադը, իրենց ընւանիքին բոլորին իրենց ձեռքով թոյն կու ւան, ասոնց կը Հեւեւին ժողովրդէն չաւերը»2: Հունիսի 30-ը օրՀասական օր էր: Թնդանոթները ռմբակոծում էին առանց դադարի: Ձորու թաղը չրջանաձն ւաչււանության էր կանդնել: Հայերի բոլոր դիրքերը ռմբակոծվում էին: Պաչււանները քանդված դիրքերը վերականդնում էին կամ ուրիչ ւներ ÷ոիադրվում: Թուրքերը թնդանոթները մուեցնում են թաղին, նչանառու Զաիլաիենց Հուսիկը սւանում է նս մի քանի Հրեւանաձիդի, բայց ինքն էլ մնում է ռմբակոծությունից ÷լվող ւան քարերի ւակ: Նույնիսկ այդ օրՀասական ւաՀին Հ. կուոյանը կաղմակերւում է Հուսիկի ն Զքոյի թաղումը: Նրանք առաջին նաՀաւակներն էին: Թաղման արարողությունը կաւարում է Ե. Պարսամյանը: «Բայց կռիվը կը դառնար աՀաւոր: Թնդանօթներու եւ Հրացաններու ձայներէն մարդ կը իլանար: ՀրդեՀն ամեն կողմէ Ձորու թաղի

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 906: Պարսամեան Ե., նչվ. աչի., էջ 56:

կեդրոնին կը մօւենար: կռուողներն ու ժողովուրդը ծուիի ու ÷լած ւուներու ÷ոչիի մէջ կը կորսուէին չաւ յաճաի»: Ձորու թաղում էր Հավաքված քաղաքի կենդանի մնացած ամբողջ ժողովուրդը: Տներն իրար Հեւնից ւաւալվում էին, կանդուն էին մնացել միայն այն ւները, որոնք ւաչււանության իորքում էին կամ ձորում: Ժողովուրդը, մոլորված, ւարուբերվում էր, ալիքավորվում, իրեն ÷ողոցից ÷ողոց նեւում: Բայց Համաւարած ավերում էր, ՀրդեՀ, ծուի, անդամ չնչելու օդը չէր բավականացնում: Մի բնորոչ ÷ասւ: Երբ սասունցիները լսեցին Մչո անՀույս մաքառման մասին նրանցից մի քանիսը դիմեցին Ռուբենին՝ օդնության Հասնելու քաղաքին: Փաչան անւարբեր ւաւասիանեց. «Երթանք ալ՝ անօդոււ է, ոչինչ կարող ենք ընել, մեր ամենալաւ դործը ւիւի ըլլար ամրանալ եւ ամրացնել Սասունը եւ դիմադրել մինչեւ ռուսական բանակին դալը»: Նման մուեցումը ձեռնւու էր միայն թչնամուն, որը դրանից օդւվելով Հիմնովին բնաջնջեց Մչո դաչւի ու Մուչ քաղաքի Հայությանը1: Նկարադրում է Ե. Պարսամյանը. «...Փեււուած մաղերով այլայլուած կիներ, դալկացած դէմքերով մաւաղ կոյսեր, աւչաՀար ու անւէրացած երեիաներ, վչւաբեկ եւ յուսաՀաւ այրեր, ջղայնացած կռուողներ իրար Հրմչւելով, իրար ւրորելով, իրարու ուսին բարձրանալով Հաճիին կը ÷նւռէին... Անըմբռնելի իրարանցում, Հոդեւարքի սարսա÷ելի Հռնդիւններ: Բայց Հաճին կիսասթա÷ ցասումով մը կը դիւէր չորս կողմը, Հրացանի ÷ողէն բռնած... կարծես մարմնացումը ըլլար այդ Հոդեւարք ամբոիի բովանդակ Հոդեբանութեան: կը մեղմանար կարծես, արդաՀաւանքով լի նայուածքով մը կը սկսէր նայիլ յորձանոււ ջուրի մը ալիքներուն նման իր չուրջը ալեկոծուող բաղմութեան, կ’երդուընար նաՀաւակներու, երկնքի, երկրի եւ Ասւուծոյ անունով, որ ինքը ւեղ չւիւի երթար... ւիւի կռուէր ն եթե մեռնիլ Հարկ ըլլար, ւիւի մեռնէր իրենց Հեւ...»2: Գիչերը մչեցիները իումբ-իումբ թողեցին քաղաքը ն չարժվեցին ւարբեր ուղղություններով՝ Հույսի մարող կրակը սրւերում: 600-700 մարդ Հեռացավ քաղաքից, որոնց մի մասը ղոՀվեց քաղաքը չրջա÷ակած ղինվորների Հեւ բաիումների ընթացքում: Շաւեր, այդ թվում Ե. Շարաֆյանի 70 Հոդանոց իումբը Հաջողեցավ բարձրանալ Սասուն: ՇաՀկայի Արոյի 100 Հոդանոց իումբը կաւաղի կռվով ճեղքում է ղինվորների չղթան ու Հասնում Հավաւորիկ: Զաքարիայի իմբի մի մասը Մչո այդիների Հնձաններում մարւի մեջ է մւնում ն լրիվ կուորվում: Ե. Պարսամյանի 230 Հոդիանոց իումբը, կաղմված Հիմնականում դեռաՀասներից, թաքնվում է Մոկունքի այդիներում: Նրանք այսւեղ բաղմաթիվ դիակներ են ւեսնում ն ւարղում որ Տերդեվանքի դյուղացիներն են, որոնց ջարդել են Հունիսի 23-ին: Այս իմբին ÷րկում է Ս. իսկանդարյանի ջոկաւը, որը մի քանի ժամ ւնած կաւաղի կռվում ւաչււանում է իմբին ն Հաջորդ օրը դիչերը ուղեկցում նրան դեւի Բանասար: Հ. կուոյանը չՀեռացավ, չբաժանվեց քաղաքում մնացած, մաՀվան սար1

Տարոնցի Ա., նչվ. աչի., էջ 206: Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 904:

սուռի մեջ դւնվող մչեցիներից: Նրա Հեւ մնացին Մամիկոն Պեւրոսյանը Սիսակ կռնջոյանը ն էլի մի քանի մարդ: Առավու վաղ Հակոբը մւավ դիրք ն չարունակեց կռիվը: կռվեց մինչն երեկո, կրակեց վերջին ÷ամ÷ուչւը: Ողջ մնացած վերջին մչեցիները նույնւես չարունակում էին ւայքարը: կռվում էին ինչով ւաւաՀեր Հրացանով, երկաթով, ÷այւով ու քարով: Դիմադրեցին քանի դեռ չնչում էին: Դրանից երեք օր անց էլ, երբ թուրքերը չարունակում էին ավերակների մեջ մարդ ÷նւրել ու սւանել ղրանցում մնացած Հայերը, վերջիններս ւարւում էին վերջին դնդակը թչնամու վրա ն ինքնասւան լինում: Թուրքերը ավերակների մեջ դւնում են մի անդամալույծի ն ուներից քարչ ւալով ւանում Ս. կիրակոսի մուերքն ու սւանում: Գւան նան 12 ւարեկան մի ւղայի ն ւարան Հրաւարակ, վրան նավթ լցրեցին ու այրեցին1: կուոյան Հաջիի դործունեության մեջ նչանակալից է նրա կնոջ՝ Ցուղոյի դերը: Մինչն կուորածը նա ամուսնու քրոջ՝ Փառանձեմի Հեւ ղբաղվում էր ընդՀաւակյա քաղաքական դործունեությամբ, միչւ ւաւրասւ ամեն ղոՀողության՝ Հանուն Հայրենիքի աղաւադրության: Բացառիկ Հնարամիւ էր, ճարւիկ, անվաի: Բանիցս բանւ էր ընկել, չարչարանքների ենթարկվել, բայց միչւ մնացել էր աննկուն, դաղւնաւաՀ: Մուչի ւաչււանության ժամանակ նա ամենաեռանդուն օդնությունը ցույց ւվեց ամուսնուն՝ սե÷ական ւունը վերածելու անառիկ բերդի: կռվեց ամուսնու ն որդու Հեւ կողք կողքի: Որդին երկրորդ օրը սւանվեց, իսկ նա չարունակեց կռվել: Այլնս ÷ամ÷ուչւ չկար ն ոչ էլ ÷րկվելու Հույս: Հ. կուոյանը նաի դնդակաՀարեց իր ղավակներին, կնոջն ու քրոջը, կրակի ւվեց ւունը ն աւա ինքնասւան եղավ2: Ժամանակակիցներն առանձնակի Հիացմունքով են դրում Մչո կանանց Հերոսական կեցվածքի մասին: «Ու ինչւես չը սքանչանալ ու չը Հիանալ մչեցի Հայ կիներու վրայ, որոնք ամենքն ալ լացն ու վաիը թողած ÷ոքր ւղոց իբրեւ բաժին, իրենք կը մասնակցէին այդ անՀաւասար դօւեմարւին, իրենց կռուողներուն ջուր, Հաց, ռաղմամթերք Հայթայթելով, դիրքեր չինելով, անձերովը կռուողները ւաչււանելով իրենց չորս կողմը, ինդուն դէմք ցուցնելով Հերոսներուն: Ծնան աղջիկ, աւրեցան ւանջանքը եւ մեռան իբրեւ Հերոս ւղամարդ»3: Զարդից առաջ քաղաքն ուներ Հայաբնակ Հինդ թաղ, որոնցից Վերին թաղում՝ 450, Ձորու թաղում՝ 350, Ս. Մարինեի թաղում՝ 370, Բրւի թաղում՝ 360, Ճիկրաչենի թաղում՝ 300 ւուն կար: Ընդ որում՝ Վերին թաղի ւներից 20-ը, Ս. Մարինեի թաղի 30, Բրւի թաղի 180, Ճիկրաչենի թաղի 200 ւները թուրքերինն էին: Մուչը դիմադրեց Հինդ օր: կռվող մարւիկների թիվը չէր անցնում 60-ից: «Տարօնի արծիւ», 1939 թ., ‹ 10, էջ 30: Զէյթլեան Ս., Հայ կնոջ դերը Հայ յեղա÷ոիական չարժման մէջ, Պէյրութ, 1968, էջ 82-83: Պարսամեան Ե., նչվ. աչի., էջ 55-56:

«Ես կներկայացնեմ միայն մի վավերադիր,- դրում է ԱՄՆ-ի դեսւան Հենրի Մորդենթաուն,- ղարմանալին այն է, որ այդ դեկուցադիրն ինձ ւվել է մի դերմանացի քարողիչ ն ես դա թղթին եմ Հանձնել անմիջաւես դեսւանաւանը: ԱՀա այն. «Շաւ Հաճաի մենք չդիւենք (Մուչ քաղաքում) որւեղ ւաւսւարվել: Բոլոր կողմերից չրջաւաւված էինք այնւիսի Հարնաններով, որոնք ամեն րուե կարող էին մեղ դնդակոծել լուսամոււներից, մանավանդ դիչեր ժամանակ: ՀիվանդաւաՀուՀին ու ես քնում էինք Հաւակին՝ Հրացանի դնդակներից ւաչււանվելու Համար: Որբանոցի ւաւերը ծակծկվել էին թնդանոթի Հարվածներից: Ես Հարկադրված եղա որբերին մենակ թողնել: կառավարական մի նոր Հրամանի Համաձայն, մենք ւեւք է նրանց Հանձնեինք ւեղական իչիանություններին թե՛ մեծերին ն թե՛ ÷ոքրերին... իմ բոլոր թաիանձանքներն ու բողոքները անՀեւնանք մնացին ... Հարկադրված եղա դիմելու կառավարչին: Նա կանդնած էր մի թնդանոթի մու ն իրեն ւաՀում էր դերադույն Հրամանաւարի նման, չուղեց անդամ ինձ լսել, դարձել էր մի իսկական Հրեչ: Գեթ երեիաներին ինայելու Համար իմ արած թաիանձանքներին նա ւաւասիանեց. «Դուք կամենում եք, որ Հայ երեիաները մենա՞կ մնան մաՀմեդականների մեջ: Պեւք է, որ նրանք էլ մեկնեն մյուսների Հեւ»: Նա մեղ թույլաւրեց ւաՀել միայն երեք աղջիկների, այն էլ՝ որւես սւասուՀիներ: Նույն օրվա կեսօրից Հեւո ես սւացա առաջին ւեղեկություններն այն (Մուչի) սոսկալի եղելությունների մասին, բայց Հավաւ չընծայեցի դրանց: Այդ առաջին լուրերն սւացել էին մի քանի Հայ ջաղացւաններ ու Հացադործներ, որոնք չեն ւեղաՀանվել, որովՀեւն նրանց ծառայությունները դեռնս անՀրաժեչւ էին կառավարությանը: Ասում էին, որ ւղամարդկանց կաւելուց Հեւո, քաղաքի ւաւերից այն կողմ դնդակաՀարել էին: կանանց ու երեիաներին քչել էին մուակա դյուղերը ն ւներում Հարյուրներով կենդանի այրել էին, իսկ մնացածներին նեւել էին ջուրը: Մեր չենքերը դւնվում էին քաղաքի դլիավոր թաղամասում ն այդ ւաւճառով լուրերը մեղ Հասնում էին անմիջաւես: Մի քիչ ավելի ուչ, ÷ողոցներում արդեն կարելի էր ւեսնել կանանց ու երեիաների՝ արյունաթաթաի ու ողբալի վիճակում... Ո՞վ կարող է նկարադրել այդ ւեսարանը, եթե դրան ավելացնենք նան ՀրդեՀված ւների ւեսքն ու այրված դիակների դարչաՀուությունը: Մի չաբաթվա ընթացքում դործը դրեթե ավարւված էր: Սւաներն այժմ ւարծենում էին իրենց քաջադործությամբ, որ այդքան Հաջող կերւով կարողացել էին բնաջնջել ամբողջ Հայ ժողովուրդը: Երեք չաբաթ անց, երբ մենք Հեռանում էինք Մուչ քաղաքից, դյուղերը դեռ վառվում էին: Հրամայված էր՝ քաղաքում ու դյուղերում Հայերի ունեցվածքից բան չթողնել: Միայն Մուչ քաղաքում աւրում էր 25 Հաղար Հայ: Բացի ղրանից, քաղաքի չրջակայքում կային 300 բաղմամարդ Հայկական դյուղեր: Մենք մեկնեցինք Մեղրե: Մեղ ուղեկցող ղինվորները Հւարւությամբ ւաւմում էին, թե իրենք որւեղ, ինչւես ն որքան կանանց ու երեիաների էին սւանել»1: Մուչի ինքնաւաչււանության ւաւմությունը լավ ուսումնասիրված չէ:

«Rօմ Ըոօտտ Խaջaշiոօ» 1918, Խaոտ: Տե՛ս Խօոջօոէհaս Ա., «1հօ Օոօaէօտէ Աօոոօո iո Աiտէօո)».

Նա ունի չաւ մութ կեւեր, անՀամաւաւասիանություններ, մի քանի ինդիրներում առկա են իրարամերժ կարծիքներ: Ալմա ՑոՀանսոնը դւնում է, որ քաղաքը ռմբակոծում էին 11 թնդանոթներ, լրացացիչ բերվել էր 2000 ղինվոր: Նա դրում է. «կեսօրին (իոսքը Հունիսի 27-ի մասին է) մութեսարիֆը Հայ երնելիներին Հավաքեց ու ասաց, թե երեք օրից բոլոր Հայ ւղամարդիկ ւեւք է Հեռանան Մուչից: Նրանք կարող են իրենց ընւանիքներին թողնել ւեղում: Հայերի ամբողջ ունեցվածքը ւաւկանում է ւեւությանը: Հարուսւները Համաձայնվեցին, իսկ մյուսները դա Համարեցին մաՀաբեր ն որոչեցին իրենց ընւանիքների Հեւ մնալ, ն եթե կուորածի ÷որձ արվի, թանկ վաճառել իրենց կյանքը: Մի քանի ժամ անց ղինվորները իուժեցին Հայերի ւները: Հաջորդ օրը վաղ առավույան Հրացանային կրակի աղդանչանով սկսվեց ռմբակոծությունը: Բոլոր թուրքերը ղինված էին ն ղինվորական ջոկաւներին առաջնորդում էին Հայերի ւները: Որոչ ւներից Հայերը կրակ բացեցին: Սակայն չոււով քաղաքը սուղվեց կրակի բոցերի մեջ: Հաջորդ օրն առավույան ուքի Հանվեց կանանց ու երեիաների առաջին քարավանը: Մի իումբ կանայք սւանվեցին Հենց որբանոցում: Հայւարարեցին, թե մչեցիներին աքսորում են Ուրֆա: Բաղաքում մնացել էին Հաւուկենւ ւղամարդիկ, որոնց բռնեցին ն Մուչից դուրս Հանելով դնդակաՀարեցին, իսկ կանանց երեիաների Հեւ ւարան մերձակա դյուղերը, լցրեցին ւներն ու մարադները ն ՀրդեՀեցին: Շաւերին նեւեցին դեւը: կանանց մի մասին առնանդեցին: Այսինքն՝ Մուչի ամբողջ բնակչությունը ոչնչացվեց ւեղում, առանց բռնադաղթի: Բաղաքում ռմբակոծությունը չարունակվեց երեք, իսկ Հրացանաձդությունը՝ յոթ օր: Ամենուրեք թա÷ված էին դիակներ, որոնց մի մասին Հոչուել էին չները»1: Ա. ՑոՀանսոնը Մչո եղեռնադործությանն անդրադարձել է բաղմիցս: 1917 թ. Հոկւեմբերի 1-ին նա դրում է. «Մչո Հայկական թաղերը լրիվ այրվեցին, իսկ բնակչությունն ամբողջությամբ դնդակաՀարվեց, բացառությամբ մի քանի Հարյուր կանանց ու երեիաների... Բոլոր Հայերն սւանվեցին իրենց ւներում... Ես ւան բակում թաղեցի առաջին երեք ղոՀերին, աւա կառավարությունից եկան ւարեւն ու չւաբի սւան ղինվորների Հեւ ն ւարան բոլոր երեիաներին: Նրանցից ողջ մնացածներին Հավանաբար աքսորեցին Միջադեւք: Ես միայն երեք Հասած աղջիկների իրավունք ունեի ինձ մու ւաՀել որւես ծառաներ: Հաջողվեց Հեւ սւանալ նան երեք ուսուցչուՀու, որոնց Հեւ էլ մեկնեցի Մամուրեթ ուլ-Աղիղ: Մնացած բոլոր երեիաները, ինչւես նան որբանոցի սաներն ու ծառայողները, սւանվեցին, մեծ մասին կենդանի այրեցին ւներում: իՀարկե, եղան Հայեր, որոնք մինչն ջարդերի սկսվելը Հեռացան Մուչից, ոմանց Հաջողվեց ÷աիչել Ռուսասւան: Բաղաքը ավերակի էր վերածվել ... Վարդան վարդաւեւին ղղվելի ձնով իաբեցին, իսկ աւա վալադը դնդակաՀարեց նրան2:

Խօոտ / 4ոkaոa, 98, 4.. 10299. R. 14097, 4.. 34435.

Մելիքյան Ս., Հայ կամավոր. - «Եթե քաղաքի թուրքական թաղը չաւ չի ւուժել, Հայկական թաղամասը ընդՀակառակը, բոլորովին ամայացած է: Միայն մի քանի ւներ չեն ւուժել: իսկ ամբողջ թաղը, այսինքն՝ քաղաքի կեսը՝ մու 50 Հաղար բնակիչ, ՀիմնաՀաւակ է արված մեթոդիկ ու ինամքով, ւեղւեղ քարը քարի վրա չէր մնացել... Ամենուրեք ավերակ էր... Ամենուրեք մեռածներ, կմաիքներ, ամեն ւեղ ավերածության անմիւ չղթայաղերծում: ինչ որ ինայել էին այդ վայրենիները, կրակն էր մոիիր դարձրել: Ես չրջում էի Մուչի մնացորդների մեջ, երբ ւաւաՀեցի լեռներում կուորածներից աղաւված ÷աիսւականների... Վւարանդի իրենց դյուղերից, անւաւսւար, անղդեսւ, մւամոլոր, քաղցից ու Հոդնածությունից մաՀամերձ, ողբալի դրության մեջ էին... Համարյա ւղամարդ չկար նրանց մեջ, բացի մի քանի ծերերից, որոնց թուրքերն, անչուչւ, արՀամարՀել էին: Գրեթե մերկ երեիաները կմաիքների էին նմանվում, այնքան սոսկալիորեն նիՀարել էին, որ կարելի էր այդ չորացած ÷ոքրիկ մարմինների ոսկորները Համրել, նրանց ամեն օր Հավաքում էին Մչո չրջաններից: Այս թչվառ որբերը, որոնց դւնում էին թոնրի մեջ ւաՀված ն կամ դեդերելիս՝ իրենց սւանված ծնողներին ÷նւրելով, ավելի նման էին վայրի կենդանիների, քան մարդկային արարածների: Նրանց դեմքն արւաՀայւում էր այն իրոնիկական երկյուղը, որ իոր դրոչմ էր թողել երեիաների վրա: Նրանք կարծես դեռ աւրում էին իրենց ւեսած վայրադությունները.. ...Տեսա մի մանկաՀասակ աղջիկ, որ նսւած մի ւան մու, լաց էր լինում: Մուեցա ն նկաւեցի, որ նա դրավիչ դեղեցկություն ուներ... Նրա ծնողները սւանված էին, եղբորը թուրքերն էին ւարել իրենց Հեւ: իսկ նա կենդանի էր մնացել, որովՀեւն մի թուրք սւա ւաՀել էր նրան ն չարաչար վարվել Հեւը: Մի Հարուսւ Հայի նաի կւրեցին ականջները, Հեւո քիթը, Հեւո ծոծրակը կւրելով՝ լեղուն Հանեցին, ն դւնելով, որ այդքան ւանջանք բավական չէ՝ աչքերը Հանեցին: Այդ բոլոր նողկալի դաղանությունները կաւարվեցին վաճառականի իուլ ն անդամալույծ մոր ներկայությամբ... Նրա կինը իելադարվել ու ÷աիել էր լեռները ն երկար ամիսներ աւրել էր իու ոււելով: Գիչերները երբեմն իջնում էր դյուղ ու թա÷առում իր ւան ավերակների չուրջը, ն այնւեղ, մի քարի վրա նսւած, երկար ու աղեկեղ ճիչեր էր արձակում: Մի ուրիչ Հայից ոսւիկանությունը 1000 ոսկի ւաՀանջեց: Հայը վճարեց: Հեւնյալ օրը ժանդարմները դարձյալ եկան ն ւունը չրջաւաւելով՝ սկսեցին դուռը կուրել... Տեսնելով իր անիուսա÷ելի կործանումը, նա Հավաքեց ղավակներին ն դիրք բռնեց ւան մեջ: Թուրքերը չկարողացան ներս իուժել ն ՀրդեՀեցին ւունը.. կանայք սրւակեղ աղաղակ էին բարձրացրել ն ւաւուՀանից վայր նեւվել դաՀիճների սվինների վրա: Վերջում, ւաւուՀաններից մեկին երնաց մի կին, երեիային դրկած, Հադուսւն արդեն վառվելիս, աչքերը՝ աՀարկու: Սարսա÷ելի մի ճիչով իր աւելությունը թա÷եց թուրքերի վրա ն երեիայի Հեւ միասին վար դաՀավիժեց: Բոլորը կորան կրակի մեջ: Մի ծերունի ւաւմեց, որ թուրք Հարուսւների Հարեմները Հայ կանանցով լցված էին: Նա մեղ առաջնորդեց դեւի Հայոց դերեղմանաւուն, որւեղ չիրիմները ւեղված էին ն որւեղ ւասնյակներով դիակներ էին թա÷ված:

Մչո դաչւով չարժվում էինք դեւի Տիդրանակերւ: Բանի առաջանում էինք, Հանդիւում էինք դիակների, երբեմն առանձին, երբեմն էլ կույւերով, դիղված դյուղերի մեջ: Սոսկալի ւեսարան էր մեր անցած ամբողջ չրջանում: Դես ու դենը՝ ավերակների ւձն կույւեր: Մուչից դեւի Սասուն 7-8 կմ Հեռավորության վրա դւնվող մի Հիմնովին ավերված բնակավայրում, թուրքերը չէին բավականացել սւանելով բոլոր բնակիչներին: Նրանք չրջակա բնակավայրերի Հայերին նս այսւեղ էին բերել՝ բոլորին միասին կուորելու Համար: Մւանք ճամ÷ի վրա դւնվող մի ւուն, որ լի էր դիակներով ու կմաիքներով: Սրանք Հարյուրներով էին ընկած... Թվում էր, թե իոսում էին այդ ÷չաքաղող դանդերը, մի քանիսին արդեն մկները կրծել, այլանդակել էին, ուրիչների վրա դեռ մաղեր կային... Թոնիրի մու ընկած էր մու 20 մարդ, իրար վրա թա÷ված... Թվում էր, թե նրանք դեռնս ցնցվում էին վերջին րուեի սոսկումից, երբ մաՀը վրա Հասավ: Մի քանի քայլ դենը մի չաւ ÷ոքր ւնակ նույնւես լի էր ամեն մեծության կմաիքներով ու դանդերով՝ կային ÷ոքրերը, մեծերը, միջակները: կային ջաիջաիված դանդեր, կմաիքներ՝ երբեմն այնքան այլանդակված, ճղմված ն սարսռաղդեցիկ, որ անկարելի էր ղսւել արցունքը: կային դեռաւի աղջիկներ... բռնաբարված ն աւա սւանված... կային մանավանդ ÷ոքր դիակներ, իրենց ւղւլիկ չորերով... Հաճաի էինք ւեսնում դրկաիառնված երկու դիակներ՝ մայրն ու երեիան... Եկեղեցի մւնելով, ամենից առաջ իորանի վրա ւեսանք մի ւասնյակ կւրված ու կարդով չարված դլուիներ... Գեւինը ծածկված էր դիակների անՀամար բաղմությամբ ն այդ իառնիճաղանջից բարձրանում էր մի իիսւ սառը, ծանր դարչաՀուություն»1: Շիրակյան Ա., ժամանակակից - «Մչոյ Հայկական թաղերը թնդանօթի բռնուեցան: Հայերուն Համար սկսաւ յուսաՀաւական ւայքար, քանդուող ւուներեն կաւաղորեն կը դիմադրեին, բայց իղուր, ավերակույւի վերածուած թաղերէն կ’անցնէին մէկ ուրիչը, չաւերը իրենց Հարաղաւները թուրքերուն ձեռքը չձդելու Համար կրակի կու ւային ւաւենական ւունը եւ կը նաՀաւակուէին բոցերուն մեջ: Ռմբակոծութեան երկրորդ օրը քաղաքի Հայ բնակչութիւնէն մնացած էր 10-12.000 Հոդի, որ վճռեց դիչերը դուրս դալ ՀրդեՀէն լա÷լիղուող քաղաքէն, նաՀանջի ժամանակ նչմարուած ըլլալով թչնամիէն, կրակի բռնուեցան ու ÷աիչողներուն Հաղիւ կէսը կրցաւ աւասւանիլ մօւակայ լեռները: Ցաջորդ օրը քիւրւերը Հաւաքեցին վիրաւորները եւ քաղաքին մէջ մնացողները ու իարոյկներու մէջ նեւեցին ղանոնք»2: «Էl Սia»-ն դրեց. - «Մուչում Հայերը ւաւսւարվեցին եկեղեցիներում ու քարերով չորս օր չարունակ անՀույս ւայքար մղեցին: Բայց թուրքական Հրեւանին, դերմանացի սւաների դլիավորությամբ, վերջ ւվեց նրանց կյանքին: Հուլիսի սկղբներին Մչո կառավարիչը Հայերից ւաՀանջեց Հանձնել ղենքերը...

Մելիքյան Ս., նչվ. աչի., էջ 13-25: Շիրակեան Ա., նչվ. աչի., էջ 45-46:

Հայերը սարսա÷ելի չարչարանքների են ենթարկվել՝ ւոկել էին նրանց եղունդները, քաչել աւամները, կւրել քիթը: Շաւերը չդիմացան իոչւանդումներին: Երբ կանայք մուենում էին իչիանության ներկայացուցիչներին՝ իրենց Հայրերի, ամուսինների ն եղբայրների Համար ինդրելու, բռնաբարվում ու իեղանդամ էին արվում: Մուչում Հայերը ղոՀվեցին ւայքարելով, ն երբ լռություն ւիրեց, ավերակներում մուսուլմանական ամբոիը երեիաներին քարչ ւվեց քաղաքից դուրս, դեւի մեծ ճամբարները, որւեղ դւան նրանց բնաջնջելու ամենաՀեչւ միջոցը՝ մեծ դոմերի մեջ ÷ակեցին ու ողջակիղեցին: Անօդնական կանայք ու երեիաները մեռցվել են բոցերի մեջ... ԴաՀիճներն անօրինակ դաժանությամբ երեիաների ուից բռնած՝ նեւում էին կրակի մեջ բացականչելով՝ «ԱՀա ձեր առյուծները»: Օրեր չարունակ օդում ղդացվում էր մարդկային մսի Հուը: Խարբերդցի սայլվոր, որին Հարկադրել էին Տարոն ղենքեր ւեղա÷ոիել. «Թուրքական բանակն ու բաչիբողուկները ւաչարել էին Հայոց թաղերը: Հավանաբար Հայերն ուժեղ դիմադրություն էին ցույց ւալիս, քանի որ թուրքերը քայլ իսկ առաջ չէին անում: Սկսեցին Հայոց թաղերը ռմբակոծել: Հայերը վեց օր դիմադրեցին: Փլաւակների ւակից Հանված ւղամարդիկ ւեղն ու ւեղը սւանվեցին, իսկ կանանց ու երեիաներին սայլերով քաղաքից Հանեցին: Գիչերն սկսվեցին բռնությունները նրանց նկաւմամբ: Առավույան բոլորին մերկացրին, լցրեցին դոմն ու ՀրդեՀեցին: Բիթլիսի ճանաւարՀը լցված էր դիակներով, սայլվորներին Հարկադրեցին դրանք Հավաքել ու լցնել ձորը: Սայլաւանների մեջ Համաճարակ սկսվեց: Բոլոր Հիվանդներին սւանեցին: Բարավանը Հասավ Դիարբեքիր, բայց թույլ չւվեցին քաղաք մւնել»: Արաբ չորս սւաների վկայությունները, որոնք ծառայելիս են եղել թուրքական բանակում.- Նրանցից լեյւենանւ Հասան Մաարուֆը 1915 թ. Մուչում, Բիթլիսում, Սղերդում, Երղնկայում ն Մամաիաթունում ւեղի ունեցած աՀավոր ու վայրադ չարադործությունների մասին մի նկարադրություն է Հանձնել: Մուչում ÷այւաւներում կենդանի այրած կանանց ու երեիաների նրա նկարադրությունը կաւարելաւես Համաւաւասիանում է կաւույւ դրքի նո. 22 ÷ասւաթղթի բովանդակությանը. «Մուչում ÷ողոցները ծածկված էին Հայերի դիակներով: Հենց որ մի Հայ ÷որձում էր դուրս դալ ւնից, անմիջաւես ոչնչացվում էր: Նույնիսկ չինայեցին ծերերին, կույրերին ու Հիվանդներին: իրար չաւ մու դւնվող Մուչի ն Խնուսի միջն ւեսել եմ Հայերի դիակներով լցված երկու ձոր, յուրաքանչյուրի մու՝ 400 դիակ, մեծ մասամբ դրանք ւղամարդկանց դիակներ էին: Մի այլ ձոր լցված էր միայն ÷ոքր երեիաների դիակներով: Ղարա Շաբանում ւեսա մեծ քանակությամբ Հայերի դիակներ, որոնք լողում էին Մուրադ դեւի վրա»: Մուչի ÷ողոցում Հայերի դիակները ցրված էին այս ու այն կողմ: Եթե մի Հայ Համարձակվեր դուրս դալ, վայրկենաւես կսւանվեր: Զէին ինայում նույնիսկ ծերունիներին, կույրերին ու Հիվանդներին: Մուչից Խնուս դնալու ճանաւարՀին դաչւերում ես ւեսա Հայերի անդլուի դիակներ: Խնուսի ն Շերքիսեքեուի միջն դւնվող երկու Հովիւները ծածկված էին դիակներով:

Հիմնականում ւղամարդկանց դիակներ էին: Ցուրաքանչյուր Հովւում կար մու 900 դիակ1: «1հօ Խօw 7օոk 1iոօտ»-ը 1915 թ. Հունիսի 1-ին դրում է. «Մայիսի 12-ին քրդական մի քանի Հեծյալ ավաղակաիմբեր Հարձակվեցին Մուչի Հայկական թաղամասերի վրա: Նրանք նաի դրոՀելով չուկայի իանութների վրա այրեցին, սւանեցին ու կողոււեցին: կուորածը ւնեց մինչն կեսդիչեր, դրան մասնակցում էին նույնիսկ ժամաւաՀ ոսւիկանները: 250 մարդ սւանվեց: Ծեր կամ ւդեղ կանայք՝ սւանվեցին, իսկ երիւասարդ ու դեղեցիկները՝ դերվեցին»: Մանդելչւամ Ա. - «Մուչն ամբողջությամբ այրվեց: Մի քանի վերաւրողներ ուղարկվեցին Ուրֆա: Ցուրաքանչյուր սւա ւարծենում էր անձամբ սւանած Հայերի թվով: Թուրք կառավարության Հիչաւակադիրը («Ճչմարւությունը» ն այլն) բոլորովին լռում է Մուչի, Բաղեչի ն Սասունի արյունալի դեւքերի մասին: Նա բավականանում է թռուցիկ կերւով նչելով, որ 1914 թ. վերջին՝ Մուչում ն Խիղանում ղինվորները Հարձակման ենթարկվեցին»: Մ.-ում (Մուչում) 1915 թ. մայիսի սկղբին կուսակալը դիմեց բողոքական դերմանացի միսիոներների դրասենյակին՝ Համողելու Հայերին՝ ղենքերը Հանձնել: Այս միջամւության ւաւճառով Հայերը մի ժողով ունեցան իրենց թուրք Համաքաղաքացիների Հեւ, որոնք երաչիավորեցին Հայերի անվւանդությունը, եթե նրանք Համաձայնեն Հանձնելու ղենքերը: Հայերը Համաձայնեցին. նույնիսկ բանւարկված մարդիկ (400 ղինակոչիկներ) ցույց ւվին թաքցրած ղենքերի ւեղերը: կուսակալը լուսանկարել ւվեց այդ ղենքերն ն ուղարկեց Պոլիս՝ Հայւնելով, թե Մ. քաղաքում աւսւամբությունը բռնկվելու վրա է, ն ինդրում է արւակարդ լիաղորություններ՝ դա ճնչելու Համար: Սւանալով այդ լիաղորութունները՝ նա ւեղաՀան արեց Հայերին (կաւույւ դիրք, միսս Ա-ի վկայությունը նույն ւեղի Գերմանական կարմիր իաչի անդամներից, դանիացի ւիկին)»: Ժակ դը Մորդան. - «Հայասւանի բոլոր նաՀանդներու մէջ կուորածները սոսկալի եղած են, բայց Մուչի մէջ կաւարված արՀաւիրքը բարբարոսութեամբ կը դերաղանցէ ուրիչ քաղաքներու մէջ դործադրուած ոճիրներու ամենէն դաղանայինները: Ականաւես մը կ’ըսէ. «Այս սոսկալի աղէւը ւաւաՀեցաւ 1915 յուլիսի 2-ին. ցաւի, անէծքի, աՀաբեկութեան օր թչուառ Հայերու Համար: Առւուն կանուի սկսան ւււիլ քիւրւերն ու կանոնաւոր ղօրքերը քաղաքին մէջ, սոսկալի աղաղակներ բարձրացնելով իուժեցին Հայոց թաղը... 1300 Հոդիէ բաղկացած իումբը ճամբելէ յեւոյ, սկսան կուորել ւակաւին մնացած Հայերը, որոնք Հեւեւեալ օրը, բոլորն ալ բնաջնջուած էին: Մնացած բնակիչներէն դրեթէ բոլորը՝ այլեւս վսւաՀ իրենց վերաւաՀուած ւիուր ճակաւադրին, Հաւաքուած էին քաղաքի կեդրոնի ւուներուն մէջ, ուր իրենք ղիրենք աւելի աւաՀով կը կարծէին: Այսւեղ իմբուած էին 40, 50 մինչեւ 100 Հոդիէ

8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 448-451:

բաղկացած ընւանիքներ, նեղ սենեակներու մէջ սեղմուած, ÷ակած էին դռները, ւաւուՀանները եւ բոլոր անցքերը: Շաւ չանցած՝ ոռնոցները կը մօւենան: կաւաղածներու ոՀմակը կը դրաւէ ÷ողոցները: Հրացաններով, ւաւարներով ղինուած աւաղակները կը յարձակուին դռներու վրայ, որոնք ճռճռալով կ’իյնան: կը սկսի աննկարադրելի կուորած մը: ԱՀաբեկման ու ճդնաժամի դոռում-դոչումները կը իառնուէին ւաւարներու Հարուածներուն եւ մարդասւաններուն ուղղուած ջղադրդիռ կանչերուն: Փողոցները ողողուած էին արիւնով, դիակները ղիղուած էին ւուներու առջեւ, թուրքերը անդադար կը կրկնէին՝ «Զարկէ՛ք, ղարկէք», քիւրւերը կը կանչուըռւէին եւ մաՀուան աղաղակներով կը լցնէին օդը: Այս կաւաղի արիւնարբու դաղանները ւունէ ւուն կ’անցնէին իրենց արիւնաթաթաի ւաւարները ճօճելով: Դժբաիւ Հայերը իելակորոյս, իրար սեղմուելով կը ճղմուէին, կը իեղդուէին. կանանց ողբն ու կոծը, սոսկումի աղաղակները կը լսուին. ÷ոքրերը ունակոի կ’ըլլան նոյնիսկ անոնցմէ. որոնք կ’ուղեին ղանոնք աղաւել: Դեռաւի կին մը, իր բաղուկներուն մէջ բռնած ղաւակը կ’երկարէ իր դաՀիճներէն մեկուն, ըսելով, «Ա՛ռ ղաւակս, քեղի կու ւամ, բայց մի՛ սւաններ ղայն»: ԴաՀիճը կառնէ ւղան, դեւին կը նեւէ եւ ւաւարի մէկ Հարուածով դլուիը կը կւրէ: Ցեւոյ, դառնալով անոր դժբաիւ մօրը, ւաւարի երկրորդ Հարուածով մը անոր դանկն ալ կը ճեղքէ: Տակաւին քանի մը վայրկեան ալ եւ չարադուչակ լռութիւն մը կը յաջորդէ ողբ ու կոծին, Հեծեծանքներուն: Այլեւս ոչինչ մնացած էր, բացի ÷որերը ճեղքուած դիակներու կոյւէ մը, անկերւարանք եւ արիւնաթաթաւ բեկորներ1: Զանաղան կողմերէ երկինք կը բարձրանան ծուիի յորձանքներ: Այս մարդոցմէն մին կաղաւի, կը վաղէ դէւի դեւը. ղինուորները ղայն կը ձերբակալեն, քարիւղ կը լեցնեն վրան, կ’այրեն եւ դաղանային Հրճուանքով Հանդիսաւես կ’ըլլան անոր կրած ւանջանքներուն: Աւելի Հեռուն, բարձրաձայն կը ինդան վեց ւարեկան ւղու մը վրայ, որ ի իոր իոցուած սուինի Հարուածէ մը, Հոդեւարքի ցնցումներով կը ւրկուէր: Հոս կը ւեսնենք դժբաիւ կիներ, որոնց ÷որերը ճեղքած են քիւրւերը եւ ւղաքը դուրս Հանած: Հոն ղինուորները իրար Հեւ կը կռուին՝ դեռաւի աղջկայ մը ւիրանալու Համար: Ամենէն ղօրավորը ղայն կը յա÷չւակէ եւ չարաչար բռնարարելէ վերջ՝ կը դլիաւէ»2: «Գիչերը վրայ Հասնելով ողջ մնացածները իմբովին կը ÷աիչին դէւի դեւը, այն յոյսով, որ անոր միւս կողմը կանցնին ու կը Հասնին դաչւավայրը: Թուրքերէն երկու կրակներու մէջ կառնուին, կը նեւուին ջուրը եւ մեծ մասով կը իեղդուին: Բաղաքը Հուրի մաւնուած էր. թնդանօթը անընդՀաւ կը դոռար՝ ռումբեր արձակելով Հայոց թաղերուն վրայ: ԱչիարՀի մէջ չկայ լեղու մը այնչա÷ Հարուսւ, այնչա÷ դունադեղ, որ կարենար նմանօրինակ արՀաւիրքներ նկարադրել՝ արւայայւելու Համար այնքան անմեղ մարւիրոսներու կրած բարոյական ու ֆիղիկական ւառաւանք1

Մորդան Ժ., նչվ. աչի., էջ 348-349: Նույն ւեղում:

ները: ԱՀռելի կուորածներէ յուսալքուած իլեակներ, բոլորն ալ ականաւես իրենց սիրելիներու մաՀացումին, կը ղրկուին կեդրոնացման կայաններ, ու կ’ենթարկուին անասելի ւանջանքներու եւ մաՀը նաիընւրելի դարձնող ամօթանքներու: Երբ ՄուՀամմէւ Բ.-ը կ. Պոլիսը դրոՀով կ’առնէ, 50 Հաղար յոյներ կիյնան բարբարոսներու սուրին ւակ: Սուլթանը դադրեցնել կու ւայ կուորածները: Այն ժամանակ Եւրուան կը սարսռայ դործուած արՀաւիրքէն: Այսօր ինչո՞ւ չեն մւածեր Հայ աղդի կրած ծով ւառաւանքներուն մասին, որոնք կը ւեւեն անչա÷ երկար ւարիներ, 1896-1916, եւ որոնք արդէն միլիոնէն աւելի ղոՀեր իլած են»1: Ոչ թե սւանում էին, այլ՝ իողիողելով էին սւանում: Գյուղերից մեկում Հավաքեցին 200 Հայ ւդամարդու ն Հարկադրեցին դյուղի մերձակայքի ւա÷արակում ÷ոսեր ÷որել: Աւա բոլորին կարդադրեցին մւնել ÷ոսերը: Նրանց մարմինները մինչն ւարանոցները ծածկեցին Հողով: Աւա Հայւնվեց կառավարիչն իր չքաիմբով ն սկսվեց սրընթաց ձիարչավ դժբաիւների դլուիների վրայով: Շաւ չանցած՝ Հարթավայրը կարմիր դույն սւացավ:

ՄԱՐՏՆՉՈՂ ՍԱՍՈՒՆ

Սասունը բնական բերդ է, ընկած Տավրոսի Հյուսիսային ÷եչերին ն ւարածվում է Սղերդից մինչն Գենջ ն Տիդրանակերւից մինչն Մուչ: Մուչից Սասունը բաժանում է կուրւիկ լեռնաչղթան, որի ամենաբարձր լեռը Ծիրինկաւարն է: Սասունը բաժանված է վեց դավառակների՝ արնելյան մասում ԽութԲռնաչենն է, Հարավում՝ Մուկանը, Հարավ-արնմոււքում՝ Բսանքը ն Խիանքն են, արնմւյան մասում՝ Խուլբը, կենւրոնական մասում՝ Տալվորիկն է, իսկ Հյուսիսում՝ Շաւաիը: Սասնո դլիավոր լեռնադադաթներն են՝ Ծովասարը, Մարաթուկը, Ֆըռֆըռ քարը, Գաբլորը ն Գեբինը: Ամենաբարձր դադաթն Անդոկն է, որի ÷եչերը Հասնում են մինչն Գելիեդուղան դյուղը: Անդոկից է սկիղբ առնում Տիդրիսի վերին վւակը ն Հոսում է Գելի դյուղի միջով: Անդոկից արնելք Ծովասարն է, իսկ Հարավում մու 30 կմ Հեռավորության վրա՝ Գեբինը: Սասունում թուրք չէր բնակվում: Հիմնական բնակիչները Հայերն ու քրդերն էին: 19-20-րդ դարերը Հանդիսացան այդ երկու ժողովուրդների առճակաւման ձնավորման ժամանակաչրջան: Ճիչւ է, դրա Հեւնանքով սասունցիները Հարկադրված էին ւայքարել երկու ճակաւով՝ թուրքական ւեւական ուժերի ն քրդական աչիրեթների ն Համիդիե ղորադնդերի դեմ, սակայն Հաղիվ թե Հնարավոր է Համաձայնվել այն ւնդման Հեւ, թե «Սասունի կռիվները երկակի բնույթ ունեին», ինչն այդ կռիվների առանձնաՀաւկությունն էր2: Նաի, նման

Մորդան Զ., նչվ. աչի., էջ 349-350: Տարոնցի Ա., նչվ. աչի., էջ 389-390:

վիճակ դոյություն ուներ ոչ միայն Սասունում, այլն Բիթլիսի, Վանի, Դիարբեքիրի ու Խարբերդի նաՀանդներում ն, աւա. Հայ-քրդական առճակաւումը, չնայած այդ երկու ժողովուրդների ղարդացման մակարդակների ւարբերության, որոչ ՀիմնաՀարցերում նան նրանց չաՀերի Հակադրության Հեւնանք էր: Այդ առճակաւումն անՀնար էր առանց թուրքական ւեւական քաղաքականության: Սասունցիների 1914-1915 թթ. կռիվների երկակի բնույթի մասին իոսելն առավել նս ւեղին չէ, որովՀեւն դրանց բովանդակությունը դոյաւնման Համար մաքառումներն էին, իսկ Հայերի բնաջնջումը ոչ թե քրդական, այլ թուրքական քաղաքականություն էր: 1914 թ. ձմռանը Խութի մյուդիրը սւանվում է, ինչը վերադրվեց Հայերին: Շենիկ դյուղից 17 Հոդի բանւ նեւվեց: Գյուղերում իրականացվեցին բռնություններ ն «ղինուորական սւաներ եւ միւդիր Հայերուն կը սւիւեն, որ քիւրւերուն դոՀացում ւան, այսինքն՝ իրենց Հողերը քիւրւերուն թողուն եւ իրենք վարձուին իբր վարձկաններ»1: Սասունի մի քանի մասերում, որւեղ քրդերը մեծամասնություն էին կաղմում, Հայերի վիճակն, իրոք, չաւ ծանր էր: Այդ մասին վկայություն կա նան Գնորդ Ե կաթողիկոսին Ներսես եւս. Խարաիանյանի 1914 թ. աւրիլի 27-ի նամակում: Դա առաջին Հերթին վերաբերում էր Մուկանին ու Խութին: «Խոյթի Հայերուն վիճակը,- դրում է առաջնորդը,- աւելի նս անւանելի է... Անցեալ ւարի ւեղւոյն կառավարական ւաչւօնեան Հայերու ՀացաՀաւիկները բռնութեամբ քաղելով ւուաւ քիւրւերուն, Հայերը մաւնուեցան ամենաթչուառ վիճակի մը», քրդերի Հարձակումների ւաւճառով դյուղացիները չեն Համարձակվում «դաչւ ելնել, ւաւարներ, ոչիարներ արածացնելու ւանել, լուծք ընել, իրենց Հողերը մնացած են անմչակ... Բիւրւերը կը ւաՀանջեն, որ Հայերը մուրՀակ ւան Հողերու արդիւնքի կէսը իրենց ւալու, աւա թէ ոչ չւիւի թողուն արօրը դեւին ղարնելու»: Բրդերը Հայերից ւաՀանջում էին «իաֆիրութիւն անունով բռնաւորական ւուրքը»2: Մուկանի Գղեիի դյուղաիմբի (նաՀիե) 20 դյուղերի Հայերի սնունդը Հիմնականում կորեկն ու դըլդիլն էր: Գյուղացիների աչիաւանքի ամբողջ արդյունքր «քիւրւ աղաներ կը յա÷չւակեն: Բացի դողութեամբ, աւաղակութեամբ ւարածներէն, քիւրւերը քանի մը անդամ ւուրք կ’առնեն, որոնց դլիաւորն է իաֆիրութիւնը»3: ինչ վերաբերում է կառավարական ՀարկաՀաններին, աւա նրանց «չաՀաւակութիւնները աննկարադրելի են... Խեղճ Հայերը դարունէն մինչեւ աչուն կ’աչիաւին միմիայն կչւացնելու Համար դաղանաբարոյ մարդասւաններ, որ միչւ կը սւառնան ղանոնք բնաջինջ ընել4: Ոմն չեյի Զեյնադդինը դրավել էր Մեւեթաղըր դյուղի «կալուածները՝ առանց վճարելու, Հիմա այդ դիւղի 34 ար1

«Արարաւ», 1914 թ. մայիս, էջ 408: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

ւերուն ւիրելէն ղաւ, ւիրած է բոլոր անւառներուն, արուաւեղերուն եւ ջրաղացքի մը... Գրաւուած կալուածներուն ւուրքերը աղքաւ Հայերը կը վճարեն, իսկ ինքը կը ւանի բոլոր բերքերը, ամեն ւարի դիւղի ւասանորդը ինք կը վերցնէ...»1: ԼեռնաչիարՀի Հայությունը թուրքերի ու քրդերի դեմ ւայքարի դարավոր ÷որձ ուներ: Սասնո ռելիեֆը Հարմար էր ւարւիղանական կռիվների ն միանդամայն անՀարմար բանակի ն ոսւիկանական ուժերի դործողությունների Համար: Սասունը կիսանկաի էր, նրա մեջ անթեղված էր աղաւության Համար անւայման մարւնչելու կրակը: Սասունցին ինքնուրույն էր, աղաւաւենչ, անվաի, ւաւվաինդիր: Նա երբեք դլուի չէր իոնարՀել թուրքի ու քրդի առաջ: Սասունցիները թույլ չւվեցին, որ իրենց անասունների Հաչվառում կաւարվի ն, ընդՀանրաւես, մերժեցին Հօդոււ բանակի բռնադրավումները: Նրանք ղորակոչին մասնակցեցին այնքանով, որ յուրաքանչյուր դյուղից միայն 4-5 Հոդի ւվեցին: Թուրքերի ւնդմանը ւալ նոր ղինակոչիկներ, ւաւասիանեցին, թե 1904 թ. ջարդը իլեց ԼեռնաչիարՀի երիւասարդ ուժերին ն կանդնեցրեց ծնունդը: Այդ ւաւճառով բանակային ւարիքի միայն Հաւուկենւ սասունցի կա: Նան Հրաժարվեցին չալակավոր ւալուց: Մչո իչիանությունները Հասկանում էին, որ սասունցիները միւումնաբար Հրաժարվում էին իչիանությունների ւաՀանջները կաւարելուց, բայց ուժի չէին դիմում, երկնչելով լեռնականների ընդվղումից: Նրանք լեռնականների ÷ոիարեն ճնչում էին դործադրում առաջնորդարանի ն ՀՑ Դաչնակցության Մչո կոմիւեի վրա: Վերջինները Հորդորում էին սասունցիներին իոնարՀ լինել, կաւարել իչիանությունների ւաՀանջները: Աւարդյուն: Միայն մի անդամ 150-200 չաւաիցի չալակավոր ուղարկվեց, նրանք էլ, Հակառակ սասունցիների Հասցեին Սերվեթի չաղակրաւանքների, ճանաւարՀի կեսին բեռները նեւեցին ու Հեւ դարձան: Բացի 1914 թ. Հոկւեմբերի բաիումից, երբ Գելիի մի իումբ երիւասարդներ Հարձակվեցին թուրք յոթ ղինվորների վրա, սւանեցին ու ւիրացան նրանց ղենքերին, ուրիչ դեւք չի արձանադրվել, երբ սասունցիներն աոաջինը ղենք օդւադործած լինեին իչիանությունների, թուրքերի ու քրդերի դեմ: Որոչ Հեղինակներ սասունցիների 1914 թ. վերջերի ն 1915 թ. առաջին ամիսների ղսւվածությունը Համարում են արդյունք «դարաւոր դառն ÷որձութիւններուն», որ «անոնց մէջ ղարդացուցած էր կասկածամիւ ղդուչաւոր վերաբերում ղիրենք չրջաւաւող այլաղդի ցեղերու Հանդէւ»2: Պարղից էլ ւարղ է, որ բանը կասկածամւությունն ու երկյուղը չէին, այլ՝ օբյեկւիվ իրավիճակի Հեւ Հաչվի նսւելը: ի դեւ, վերջինը 1914-1915 թվերին սասունցիների վրա էական աղդեցություն չունեցավ, որովՀեւն նրանք նաիաՀարձակ դործողությունների բացարձակաւես անւաւրասւ էին3: Զորակոչից ու չալակավորներ ւալուց իուսա÷ելու սասունցիների դլիա1

«Արարաւ», 1914 թ. մայիս, էջ 408: Տարոնցի Ա., նչվ. աչի., էջ 386: ՀովՀաննիսյան Ղ., Սասունը բոցերի մեջ, Ե., 1987, էջ 35:

վոր ւաւճառներից մեկն այն էր, որ ղինվորական ծառայության ւարիք ունեցող քրդերը չէին ղորակոչվում ն սասունցիների անվւանդությունը կվւանդվեր, եթե նրանց կռվող, առողջ ուժերը Հեռանային ԼեռնաչիարՀից: Սկսած 1914 թ. դեկւեմբերից՝ Սասունն ինքնուրույն էր: Ձմեռը թուրքերին թույլ չւվեցին չրջա÷ակել ԼեռնաչիարՀը, քրդերն առանձնակի ւրամադրվածություն չէին դրսնորում սասունցիների Հեւ առճակաւվելու ն դա չէին թաքցնում: Այսինքն՝ ձմռանը Հայերը միանդամայն աղաւ էին նաիաւաւրասւվելու դալիք արՀավիրքներին դիմակայելուն: Սասունցի երիւասարդները Հարձակումներ էին դործում ղենքի ւիրանալու նւաւակով, որովՀեւն ղենքերի մաւակարարման՝ արւասաՀմանից ւեղա÷ոիման, դործը վաւ էր կաղմակերւված: Երկիր մւած ղենքի առյուծի բաժինը Վանում էր կոււակվում: ի ւարբերություն ջարդերի դեմ ւայքարի ելած մյուս չրջանների, Սասունն ընկավ Հակասական իրավիճակի մեջ: Սասունցիները միաՀամուռ ու վճռական էին, որ մինչն վերջին չունչը կռվելու էին թուրք-քրդական ունձդությունների դեմ, միաժամանակ չաւ քիչ դործ արեցին դրան նաիաւաւրասւվելու ուղղությամբ: ի ւարբերություն նաիորդ կռիվների (1894 ն 1904 թվերի), սասունցիները դրեթե դադարել էին մւաՀոդվել ինքնաղինմամբ ն այդ դործը թողել էին Ռուբենին ու նրա կուսակցությանը, որոնք էլ դա Հաջողությամբ ձաիողեցին: Եվ սա այն ւարադայում, երբ բոլորը Համողված էին, որ դարնանը թուրքական բանակն ու քրդական ուժերը ողողելու էին ԼեռնաչիարՀը, որ թուրքերը օդւվելու էին ւաւերաղմի ընձեռած Հնարավորությունից՝ Հայությանը ՀաչվեՀարդարի ենթարկելու նւաւակով: Հասկանալի է, որ ինքնաւաչււանությանը նաիաւաւրասւվելու, մասնավորաւես ղինվելու ինդրին սասունցիների ան÷ույթ վերաբերմունքը երկար չարունակվել չէր կարող: Եվ 1914-1915 թթ. ձմեռը սասունցիների Համար նաիաւաւրասւական եռուն աչիաւանքի ժամանակ եղավ: Զնայած ձյան Հասւ չերւին, դյուղերի միջն կաւն անիա÷ան էր ւաՀվում: Գյուղաւեւները մի քանի անդամ իորՀրդի Հավաքվեցին: Սասունցիներն սկսեցին նորոդել ղենքերը, ձեռք բերել նորերը, ւեղի էին ունենում ղինավարժություններ, ձնավորվում էին մարւական իմբեր: Տալվորիկում Հողի մեջ երկաթ կար: Նրանք այդ Հանքը լցնում էին ÷ուռը ն այրում: Բարձր ջերմությունից երկաթը Հալում էր ն ÷ռի անցքից Հոսում էր դուրս: Գյուղում դործում էին արՀեսւանոցներ, որոնք մչակում էին այդ երկաթը, ւաւրասւում ամանեղեն, աչիաւանքի դործիքներ, ղենքեր: Սերվեթը «իորՀրդակցելու» Համար Մուչ է Հրավիրում Սասունի մեծ դյուղերի ւանոււերներին ն նրանց առաջարկում եռանդուն մասնակցություն ունենալ ղորաՀավաքի կաղմակերւմանը: Մութեսարիֆի բանսարկություններից իույս ւալու Համար, սասունցիների անունից Բաթիբ կիրակոսն ասում է, թե սասունցիները ւաւրասւ են «ղորակոչիկներով ու այլ անՀրաժեչւ Հարցերով օդնել կառավարությանը»: Մի քանի օր անց մի իումբ թուրք ղինվորականներ բարձրանում են Սասուն՝ ղինվորադրում անցկացնելու Համար, սակայն սասունցիներն արդեն դյուղերից Հանել էին ղորակոչի ւարիք ունե355

ցողներին: Նրանք ղորաՀավաքի նորից ներկայացրին դեռաՀասների ու ասացին, թե 1904 թվի ջարդերից Հեւո ծնվածները դեռ ÷ոքր են բանակում ծառայելու Համար: Սասունցիները որդեդրեցին երեք սկղբունք՝ ղորաՀավաքին չմասնակցել, ժողովրդին ղինել ն քրդերի Հեւ Հարաբերությունները լավացնել: Նրանք ւաւվիրակություն ուղարկեցին Մուչ ն ՀՑ Դաչնակցության կոմիւեից ղենք ինդրեցին: Ռուբենն այդ ինդրանքը մերժում է, ավելացնելով թե ղենքի Համար ւեւք է վճարեն: Սասունցիների՝ Շենիկում ւեղի ունեցած ժողովը ղինակոչիկ ւալու ւաՀանջին ւաւասիանում է. թե սւեղծված վւանդավոր իրավիճակում Սասունը չի կարող ղրկվել իր՝ ղենք կրելու ընդունակ ւարրից: «Մենք անցյալի դառը ÷որձերը չենք մոռացել ն ղինվոր չունենք ւալու»: Սերվեթին Հասցեադրված նամակում սասունցիները դրում են. «Մենք չրջաւաւված ենք քրդական ղինված աչիրեթներով, որոնք ղինվորներ չեն ւվել կառավարությանը: Նրանք թչնամաբար են վերաբերվում մեր ժողովրդին: Երբ մեր երիւասարդ ուժերը Հեռանան դյուղերից, ղինված քրդերը կՀարձակվեն մեր անւաչււան բնակչության վրա ն կկուորեն կանանց ու երեիաներին»: Սասունցիներն առաջարկում էին ղինաթա÷ել աչիրեթներին, նրանց Հավաքադրել դործող բանակ ն «այն ժամանակ մենք ... անվւանդ ն աւաՀով ղդալով մեղ, առանց ւարիքի իւրության, կամովին կմեկնենք ռաղմաճակաւ...»1: Նամակն ուղարկվեց այն ւաՀին, երբ իսւաչունչ ձմեռը ÷ակել էր Սասունի ճանաւարՀներն ն սասունցիներին անմիջաւես ւաւժելն անՀնար էր: Սերվեթը ժողովի է Հավաքում քուրդ աչիրեթաւեւներին, նրանց ւրամադրում ղենք ու ղինամթերք ն Հանձնարարում ւաւրասւվել ու սւասել իր Հրամանին: Նա բանւերից Հանում է բաչիբողուկներին, ղինում է, Հարվածող դնդեր կաղմակերւում: Գարունը բացվելու Հեւ սկսվեցին քրդական Հարձակումները: Մայիսին բըլըքցի աչիրեթը Ու. Սալիմի ղեկավարությամբ Հարձակվում է Ծովասարի արնմւյան լանջին եղած անասնաՀուերի վրա, որոնք ւաւկանում էին Աղբիկ դյուղին: Նրանք Հուերի Հեւ նան չորս Հովիվների ւարան: Աղբիկցի ւղամարդկանց չՀաջողվեց աղաւել ոչիարն ու Հովիվներին: Մի քանի օր անց քրդերը Հարձակվում են կո÷ ն իրիցունք դյուղերի վրա: Հայերին չեն կարողանում ուժեղ դիմադրություն ցույց ւալ: Նրանք ÷աիչում են Գերմավ դյուղը, որի մարւական ջոկաւը Սւ. Գրիդորյանի Հրամանաւարությամբ կռվի մեջ է մւնում: Օդնության են Հասնում նան սեմալցիները ն Հաջողվում է քրդերին ÷աիուսւի մաւնել: Սակայն կռվի վերջնական բաիւը որոչում են Պոլեյ Մջոյի ն Գելիի կիրակոս Հեւոյանի մարւական ջոկաւները: իրիցունքը, կո÷ը ն Գերմավը, ինչւես նան քրդերի ÷աիցրած անասնաՀուերը Հեւ են դրավվում: Այդ դյուղերի բնակիչները ժամանակավորաւես ւեղա÷ոիվում են Սեմալ ն Շուչնամերկ:

ՀովՀաննիսյան Ղ., Սասունը բոցերի մեջ, Ե., 1987, էջ 36:

Գարնանը դեւի Սասուն են սկսում չարժվել Տիդրանակերւի աչիրեթները: Նրանց միանում են Խուլբի ու Խիանքի քրդերը: Բրդերը Սասունի վրա էին դնում բանակային ուժերի ու ոսւիկանության ուղեկցությամբ: Բայց որովՀեւն իչիանությունները վսւաՀ չէին, որ աչիրեթները, բացի կողուոււից, կամք ու ցանկություն կդրսնորեին բնաջնջելու Սասունի Հայությանը, ղինեցին քուրդ ռայային, նրանից ձնավորեցին միլիցիայի ն ժանդարմերիական ջոկաւներ, որոնք Սասունի վրա Հարձակման ընթացքում առաջաւաՀ ուժ Հանդիսացան: Դրանով ցեղաւեւների իչիանության ւակից Հանվեց քուրդ Հասարակության թա÷թ÷ուկը: Պաւճառը մեկն էր՝ ցեղաւեւները թուրքերին չէին Հավաւում: Նրանք անցյալի ÷որձից դիւեին, որ իրենց ձեռքերով Հայերին բնաջնջելուց Հեւո թուրքերը ՀաչվեՀարդարի կենթարկեն նան իրենց: իսկ ռայա, լյումւեն քրդին ղեկավարող ուժը կողուոււի ու սւանության մոլուցքն էր: Բրդերը Սասուն կարող էին բարձրանալ երկու ուղղություններով՝ ԽուլբՏալվորիկ-Անդոկ ն Հաղրո-Բսանք-Անդոկ: Այս երկու դծերի վրա էլ Հասւաւված էին քրդական բադրանցի, բաւկանցի, մամըկանցի աչիրեթները, բայց քանի որ Խուլբ-Տալվորիկ ուղղության վրա սւեղծված էին ղինվորական կայաններ, Հարձակման Համար ընւրվեց այդ դիծը, ինչը նույնւես նչան էր, որ թուրքերը քրդերին չէին վսւաՀում: Հեւնաբար Հարձակման առաջինը ենթարկվելու էր Խուլբի դավառակը: Խուլբի Հայկական դյուղերը ւաւրասւ էին դիմակայման: Թուրքերի բոլոր ջանքերը՝ ուժաղրկելու ւեղի Հայությանը ղենք կրելու ընդունակներին ղորակոչի անվան ւակ Հավաքելու ն ոչնչացնելու միջոցով, Հաջողություն չունեցան: կարողացան Հավաքել ընդամենը 100 մարդ, որոնց ղդալի մասը դասալքեց: 1915 թ. մարւի 25-ին ԱՀրոնք դյուղ են դալիս ոսւիկաններ ու ձերբակալում Հին ու նչանավոր Հայդուկ Գալուսւ Սասունուն ու նրա եղբայրներին: Որդիներին աղաւելու Համար Փասուր դյուղաքաղաք դնացած Աննա Մայրիկը, Սասունում չաւ Հայւնի մի քաղաքական դործիչ, ձերբակալվում է կառավարչի աչիաւասենյակում: Որոչ ժամանակ անց բոլոր չորսին էլ սւանում են՝ դրանով դլիաւում Խուլբի ինքնաւաչււանությունը: ՍաՀմանադրության Հռչակումից Հեւո «կամաց-կամաց բարուոքուեցաւ մեր ւնւեսութիւնը,- դրում է Գեղաչեն դյուղից Ղ. Սարդսյանը: Դաչւի եւ Սասնոյ դիւղերուն մէջ դւրոցներ բացուեցան... ՍաՀմանադրութիւնը նաեւ Հոդեբանօրէն ղինաթա÷ած էր Հայութեանը: Ժողովուրդը կը ղդար, որ իր Համար ճակաւադրական նոր չրջան բացուած է, իելօքները օրինաւաՀութիւն կը քարողէին եւ կը թելադրէին անւրւունջ արձադանդել ղօրակոչի Հրաւէրին: Վարիչներն էին լծուած ղորաՀաւաքի դործին: Դէւքերը, սակայն, օրըսւօրէ յոռեւես կը դարձնէին ղանոնք ալ: Սկսաւ ռուս եւ թուրք ւաւերաղմը եւ լսուեցան Հայ ղինուորները ղինաթա÷ելու եւ ոչնչացնելու լուրերը: Այլեւս բուռն էր ղինուելու ձդւումը, բայց ղէնք չկար: Հաղիւ կրցան 300 «Հունան մաուղեր» բերել ն 50-ական ÷ամ÷ուչւ բաժնել Սասնոյ ժողովրդին, Հաւը՝ 7 ոսկի: Գեղաչէնը 30 ւուն էր ն 100 ղէնք վերցնող ունէր, բայց մեղի բաժին ընկաւ միայն 7 Հրացան»:

Ձմռանը Դաչւից ւիուր լուրերը չաւացան: Բոլորն ռուսական բանակի դալուն էին սւասում անՀամբեր: Սակայն արւաքուսւ ամեն ինչ իաղաղ էր, միայն Հաւուկենւ լուրեր էին սւացվում այլնայլ վիլայեթներում ւեղի ունեցած ջարդերի ու Վանի աւսւամբության մասին: իչիանությունները Հայերի Հեւ նույնիսկ սիրալիր էին վարվում: Հայերն, իրենց Հերթին, ամեն ինչ անում էին իչիանությունների Հեւ ինդիրներ չսւեղծելու Համար: Ճչմարւությունն այն է, որ ղորաՀավաքի առաջին օրերին քաղաքական ուժերը Հաջողեցին որոչ թվով երիւասարդների ուղարկել բանակ՝ ղորակոչվելու Համար, բայց, երբ ղորակոչվածներն սկսեցին լքել բանակը ն «սն լուրեր» բերել Հայ ղինվորի վիճակի մասին, սասունցին այլնս մերժեց թե՛ ղինակոչին մասնակցելը ն թե՛ չալակավորներ ւալը: Սասունի Հայությունը թույլ չւվեց, որ բանակի Համար բռնադրավումներ կաւարվեին: Նա բանակին չւվեց նան անասուն, քաչող ուժ, սայլ, ւրանսւորւի որնէ ուրիչ միջոց: իչիանությունների սանձաղերծած առճակաւման քաղաքականությունը ÷ոիանցվեց սասունցիներին, դնալով ավելի անղիջում դարձրեց նրանց: «Հնչակը» 1915 թ. օդոսւոսին (‹ 13) դրեց. «Սասունը Հրաժարուեց ղօրակոչին մասնակցելուց: Տեղի Հայերը սւանեցին բռնարարքներ կաւարող քուրդ ւաչւօնաւարներին: 700 սասունցի Հայ դասալիքներ իջան Տարօնոյ դաչւ եւ օդւադործում էին բոլոր միջոցները ÷րկելու ւեղի վւանդուած Հայերին»: իչիանություններն, իրենց Հերթին, Սասունի դեմ կռվին մասնակցելու Համար ուքի էին Հանում բաւկցի, բադրանցի, իուլբեցի, իիանքցի, իոչկանցի, ռչկուանցի, բալկցի, բողըկցի ն սասունցի աչիրեթները, դրմլիկ քրդերը, Մուչ քաղաքի թուրքերը, կովկասյան ռաղմաճակաւից բերված ղորքերը ն Տարոնի իսլամ ժողովուրդը՝ ավելի քան 30.000 մարդ: Սասունի երկնակամարին օր օրի իւանում էին չարադույժ ամւերը: Վարդավառի օրերին լուր սւացվեց, որ Դաչւը կուորվում է, իսկ Մուչը Հաճի Հակոբի ղեկավարությամբ կենաց ն մաՀու կռվի մեջ է: Սասունցիների մի իումբ ÷որձեց կուրւիկն անցնել ու օդնության Հասնել Մուչին: Սակայն Հաջողություն չունեցավ, թուրքերը ÷ակել էին Սասունը Մուչի Հեւ կաւող ուղիները: Զորքեր էին լցված մինչն Ղղըլղիարաթ ն Միրղաղի աղբյուրը: «Սասունէն «անկարելի» եղաւ երթալ, բայց քաղաքի անկումէն յեւոյ քանի մը ւասնեակ կռվողներ թուրքական չղթան ճեղքելով բարձրացան Սասուն»1: Սերվեթի Հրամանով՝ Հունիսի կեսերին Լաճկանի, Դալըկի, Գելիեդերմավի, Մրկեմողանի ամառանոցների քրդերը Հարձակվում են Շենիկի արուավայրերի ն Հովիվների վրա ու քչում երկու Հու: Վ. Գրիդորյանի (Գրդեի) ջոկաւը Հեւ է իլում այդ Հուերը: Շենիկցիներին աՀաբեկելու նւաւակով քրդերն անընդՀաւ Հարձակումներ էին դործում, բայց որւես կանոն ՀակաՀարված սւանալով Հեռանում էին: Նույն օրերին Շեկոյի ւան քրդերը Հ. Ցուսուֆի Հրամանաւարությամբ նորից են Հարձակվում Աղբերիկի վրա: Բորբոքվում է թեժ մարւ, օդնության

«Տարօնի արծիւ», 1939 թ., ‹ 11, էջ 40:

է Հասնում դելիցիների 50 Հոդանոց ջոկաւը՝ Հ. Հովսե÷յանի դլիավորությամբ: Բրդերը 16 սւանված թողած՝ ÷աիչում են: Գերմավ, կո÷, իրիցունք, Ընկուղնակ, Արդկունք, Սնիթ դյուղերի Հայերն անվւանդության Համար բարձրանում են Անդոկի ու Գեբինի լանջերը, իսկ Խիանքի Հեղին, Սաղւուն, Բացա, Բերմ, Աղորք, Փառքա, ինչւես նան Խուլբի ԱՀրոնք, Շուչիք, Գեղուրվանք, Ընձքար ն մի քանի ուրիչ դյուղերի բնակիչներ մնում են իրենց դյուղերում ն չարունակում ղբաղվել իաղաղ աչիաւանքով: Զենքերը Հանձնելուց իույս ւալու Համար Սասունի Հարավարնմւյան ծայրամասի մի քանի դյուղերի ւղամարդիկ ձմռանը Հեռացան իչիանձոր, Արւիոնք, Սնիթ ն Խիանքի ուրիչ դյուղեր: Բրդական ն թուրքական ուժերն անմիջաւես դրանից օդւվում են: Նրանք մւնում են երիւասարդությունից դաւարկված դյուղերը ն չուրջ 3000 կանանց ն երեիաների ւանում են դեւի Բալու ն ճանաւարՀին սւանում: Փրկվում են երեք Հոդի, որոնց Հաջողվում է Հասնել Տալվորիկ ն ւաւմել կաւարվածի մասին: Նման քայլերի իչիանություններն այլնս ոչ միայն չդիմեցին, այլն աչիաւեցին սասունցիների Հեւ բաիումների ւեղիք չւալ: Սերվեթը Վարդան վարդաւեւին ն մի քանի ւաչւոնաւարների Սասուն ուղարկեց ւեղի ավադանուն Հորդորելու, որ ղորակոչի չներկայանալու ÷ոիարեն բանակին ւան չոռ, Հաց, յուղ, ոչիար, դրամ, Հանձնել ղենքերը ն «լեռներում աւասւանող ռուս կողակներին ու արնելաՀայերին»: Սասունցիները իոսւացան առաջին ւաՀանջը կաւարել, իսկ մյուսները՝ ոչ: Հայերի ունեցածները միայն չաիմաիլի Հրացաններ էին, որոնցով ւաչււանում էին արւերն արջերից, իսկ իրենց էլ քրդերից, Հեւնաբար նրանք այդ Հրացանները Հանձնել չէին կարող: Հանձնել չէին կարող նան կողակների, որովՀեւն այդւիսիք Սասունում չկային: Սակայն Հեւադա դեւքերը ղարդացան ուրիչ ուղղությամբ ն դլիաււույւ արադությամբ: Մեկը մյուսի Հեւնից ավերակի վերածվեցին Դաչւի դյուղերը, Հայ բնակչությունը ոչնչացվեց, աւա ընկավ Մուչը: Տարոնի դյուղերի ու Մուչ քաղաքի ÷րկված բնակչության մի մասը «կռուելով կը քաչուի Բանայ սար, մաս մը Ս. կարաւեւի անւառ, մաս մը՝ Շամբ»1: Թուրքերն առանց Հաւաղելու Սասունի վրա չարժեցին Հյուսիսից թուրքական բանակը, իսկ Հարավից ու արնմոււքից՝ քրդերին: Հարձակմանը մասնակցեցին 30.000 ղորք ն նույնքան էլ քուրդ: Սասուն էին դնում ոչ միայն թուրքերն ու քրդերը, այլն ւարոնաՀայությունը: Հուլիսին նրանց թիվը ԼեռնաչիարՀում Հասավ 30-35 Հաղարի: 15.000 ւարոնցիներ Հավաքվեցին Բանասարի անւառում: Հայերին աՀաբեկելու նւաւակով Բյամիլի Հրամանով քրդերը Առաքելոց վանքում սւանեցին վանականներին, 20 որբերի ն սկսեցին Հեւաւնդել Հավաւորիկի սարերը ÷աիած անղեն Հայերին: Նրանք ՀրդեՀեցին Բանասար դյուղը (62 ւուն):

«Տարօնի արծիւ», 1939 թ., ‹ 11, էջ 40:

կ. Պոլիսը չւաւեցնում էր Մչո իչիանություններին, ւաՀանջում արադացնել Սասունի Հայության ջարդը: կ. Պոլսի կառավարության ներկայացուցիչ Նուրին Հանձնարարում է Հիլմիին. «կառավարութիւնը իսւիւ կը ՀրաՀանդէ, առանց ժամանակ կորսնցնելու, քանդել այդ աւաղակային որջը»: Հիլմին առարկում է. «ՄւաՀոդիչ ւարադայ մըն է եւ ղդուչութեամբ ւիւի դործել...»: Նուրին, թե «ինչ որ ալ ըլլայ, ւէւք է քանդենք այդ աւաղակաբոյնը»1: Մուչում ձնավորված ւրամադրություններն ու դործողությունների ւլանները Հասնում էին կաղաների ու նաՀինեների ղեկավարներին, քուրդ ցեղաւեւներին ու աչիրեթաւեւներին: Վիթիարի ղանդվածներ չարժման մեջ են դրվում: Հյուսիս-արնելքում՝ Տա÷քի դայմադամ Թալիբի Հրամանով քրդերը նորից Հարձակվում են կո÷, Գյարմավ, Շուչնամերկ ն Գեղաչեն դյուղերի վրա: Հայերը Հղոր դիմադրություն են ցույց ւալիս: Օդնության են Հասնում դելիեցիները, չենիկցիներն ու սեմալցիները: կռիվը ւնում է երկու օր ն ավարւվում է թուրքերի ու քրդերի ÷աիուսւով: Դրան Հաջորդում է Հարձակումը Աղբի դյուղի վրա: Հայերը թույլ են ւալիս թչնամուն մուենալ, աւա ՀակաՀարձակման են անցնում ու ÷աիուսւի մաւնում: Բիչ անց Հայ-քրդական նոր բաիում է ւեղի ունենում, Հայերը ւարւվում են ու Հեռանում Անդոկ: Թուրքերն սկսում են ռմբակոծության ենթարկել ԼեռնաչիարՀի դյուղերը: Երեք օր կաւաղի կռիվներ են ընթանում: Հայերի ÷ամ÷ուչւները վերջանում են ն միայն Զոլոյին է Հաջողվում մի ÷ոքր իմբով Հեռանալ Անդոկ: Զնայած թչնամին 1000 մարդ կորցնում է, բայց չարունակում է առաջանալ դեւի Շենիկ, կուրւիկ ն Ծովասար: կուրւիկի ն Ծովասարի Հայերը չրջա÷ակվելուց իույս ւալու Համար բարձրանում են Անդոկ: Թուրքերը ղրանից Հեւո է, որ դրավում են Սեմալը, Շենիկն ու Շուչնամերկը ն բարձրանում Գրեկոլ, որի Հեւնում 25.000 Հայ էր կոււակված: Գրեկոլում ճակաւամարւ է ւեղի ունենում: Սասունի 150 դյուղերի դրեթե ամբողջ բնակչությունը Հավաքվում է Գելիեդուղան դյուղում ու նրա մերձակայքում՝ Անդոկի, Գեբինի ն Ծովասարի սւորուներին: Զորքն ու աչիրեթները չորս կողմից իուժում է Սասուն, ղորքը՝ կուրւիկից, իսկ քրդերը՝ Տա÷քից ու Տալվորիկից: Գնալով Հարձակման օղակը ավելի է նեղանում ն «չորս կողմէն իուժան, Հեծելաղօրք եւ Հեւեւակաղօրք կը Հոսին դէւի լեռնաչիարՀը՝ մարելու Համար ըմբոսւութեան այդ իարոյկը... Գոյամարւի ոյժերը, ինչւէս եւ ժողովուրդը Անդոկի ÷էչերուն վրայ Հաւաքուած են: Անդոկը Հրաբուիի վրայ է, չորս կողմէն կրակի ւակ առնուած ւիւի ւայթի...»2: 60-70.000 ղորքերի ն քրդերի դեմ կանդնած էր Սասնո լեռնաչիարՀն իր ղավակների Հեւ, որոնց նչանաբանն էր՝ «Մեռնել կամ աղաւվել կռվով»: «Տալվորիկի եւ իչիանձորի լեռները եւ անդունդները կը դղրդային Համաղարկերէն, մթնոլորւը լեցուն էր Հայերէն եւ քիւրւերէն երդերով, ղէնքերու իլա1

Երիցեան Գ., ԼեռնաչիարՀի դոյամարւը, Պէյրութ, 1959, էջ 2-3: Նույն ւեղում, էջ 105:

ցուցիչ ձայներուն կը միանար սուրերու չաչիւնը, ձիերու իրիինջը, վիրաւորներու ոռնոցը, կանանց սդաւոր երդը: Ցեղաւեւական կռիւ մըն էր, ուր կիները դօւեմարւին մէջ կը նեւուէին քաջալերական իօսքերով կամ սուդի անՀուն լացով: Դիրքերն անորոչութեան կը մաւնուէին: ՄաՀ-ւաւերաղմ մըն էր բոլորի Համար: Տալվորիկ կարծես երկրաչարժէ մը բռնուած էր: Լեռները կը չարժէին, ժայռերը թաւալդլոր դէւի ձորերը կ’իջնեին թչնամի ոՀմակները ճղմելու, ժողովրդական բանակը ÷առքի ւսակով մեռնելու դինովութեամբ կը սաւառնէր Սւիւակ լեռան կիրճերու վրայ»1: Ճակաւի Հրամանաւար իսրոն (կորյունը) անցավ Շեքյուսիֆ Զիարաթ, այնւեղից կո÷: Գելիի ուժերը Պեւո Ղաղարի ն Տեր Բաջի Գրդոյի դլիավորությամբ չարժվեցին դեւի Շենիկ: Բրդերը դիրքեր դրավեցին Փուրթո քեոչքի մեջ: Գրդոն Հարձակվում է նրանց վրա: Մարւը չարունակվում է մինչն դիչեր: Առավույան Հայկական բոլոր դյուղերը դաւարկվեցին ն բնակչությունը ւեղա÷ոիվեց Գրբեսոր: Հաջորդ օրը կաւաղի ճակաւամարւ սկսվեց: Թուրքական ղորքերը Հասան Շենիկ, այն ՀրդեՀեցին ու անցան Սեմալ: Գյուղի ÷ողոցներում կաւաղի մարւեր մղվեցին: Սեմալը նույնւես Հրո ճարակ դառավ: Հայ մարւիկները Սեմալում դիմադրեցին այնքան, որ բնակչությունը ղորքին անՀասանելի դարձավ ն բարձրացավ Գրեդոլ, որն անմիջաւես ւաչարվեց Դիարբեքիրից, Ճաւաղջրից ու Մուչից եկած ղորքերով ն քրդական մեծաթիվ ուժերով: Սասունցիները ղենքի ն ղինամթերքի մեծ ւակաս ունեին, ն թչնամին այդ իմանալով՝ անմիջաւես Հարձակման անցավ: Նրանք Հեռացան Գրեդոլից: Հայերը ւաչււանական կաւաղի մարւեր մղեցին Գելիում: Սեմալի ուժերը Մանուկի Հրամանաւարությամբ մարւնչում էին եկեղեցու մու: Սեմալցիները 20 ղոՀ ւվեցին, Մանուկը երեք ւեղից վիրավորվեց: Վերին դիրքերից օդնություն սւանալով՝ Հայերը թչնամուն Հեւ չւրւեցին ն աւա բարձրացան Անդոկ, որւեղ ժողովրդի մեծ կոււակում կար արդեն: իչիանությունները քրդերին նորից առաջարկեցին երկընւրանք՝ բանակ ղորակոչվել կամ Սասունը Հայերից մաքրել: Բնականաբար, քրդերն երկրորդը ընւրեցին: Նրանց մեծ մասն, առանց այդ ւաՀանջի էլ, վաղուց էր Հարձակումներ դործում Հայերի վրա: Սասունցիներն ունեին չուրջ 3000 մարւական ն նույնքան էլ այլնայլ ւիւի Հրացաններ2: Բրդերը մեծաթիվ էին, բայց անկաղմակերւ, ինչի չնորՀիվ Հայերը Հաջողում էին ÷ոքրաթիվ ուժերով նրանց ՀակաՀարված ւալ ն ւնական կռիվ մղել այդ Հորդաների դեմ: Հայկական դրեթե բոլոր դյուղերը Համառ դիմադրություն ցույց ւվեցին, սակայն անղոր էին կանդնեցնելու թչնամիների առաջիաղացումը: Սասունի ւաչււանության ղեկավարները ճակաւադրական նչանակության երկու սիալ թույլ ւվեցին: Առաջին, որոչեցին, որ յուրաքանչյուր դյուղ ւեւք է ինքն իրեն ւաչււանի, այսինքն՝ սասունցիները դրվեցին մի վիճակում, երբ Հար-

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 975: Նույն ւեղում, էջ 443:

կադրված էին ւասնյակ Հաղարավորների դեմ յուրաքանչյուր դեւքում կռվել ÷ոքրիկ իմբով, որին ունաւակ անելը բարդ ինդիր չէր: Սասունցիների մասնաւված կռվելու ւարւադրանքը ԼեռնաչիարՀի ողբերդության Հիմնական ւաւճառն էր: Երկրորդ, թչնամու Հեւ առաջին բաիումներից Հեւո Սասունի ողջ բնակչությանը Հանձնարարվեց քաչվել Անդոկ ն Գեբին, այսինքն՝ նորից (1894 ն 1904 թվերի նման) իաիւվեց ւարւիղանական կռվի ւարւադիր սկղբունքը՝ դլիավոր ճակաւամարւ չւալ, թչնամու դեմ կռվել ÷ոքրիկ դործողություններով, Հարվածել անսւասելի ն այնւեղ, որւեղ Հակառակորդը չի սւասում, Հարվածել կիրճերում, անւառներում, անանցանելի վայրերում: Ժողովրդին Անդոկում Հավաքելը օբյեկւիվորեն թչնամու օդւին էր, որովՀեւն նրան Հնարավորություն էր ւալիս իր ամբողջ ուժերը միաժամանակ դործողության մեջ դնել ւարածքի որոչակի Հաւվածում: ԱՀրոնքի մարւական ջոկաւն ամրացել էր դյուղի Հարնանությամբ եղած անւառներում ու ժայռերին ն թույլ չէր ւալիս, որ քրդերը Սասունի իորքերը անցնեին: Գեղերվանք ն Բարձոր դյուղերի ջոկաւները ւաչււանում էին Անդոկի Հարավային ÷եչերը: Խուլբի բնակչության ղդալի մասն աւասւանել էր դյուղերից Հեռու ընկած անասնադոմերում ն քարանձավներում: Նրանց կաւը բնակավայրերի Հեւ ն ւարենի ւեղա÷ոիությունը Հնարավոր էին միայն դիչերները: Հարավում Հայ-քրդական բաիումները չարունակվեցին երեք ամիս՝ մինչն Հունիսի կեսերը: Խուլբի ն Խիանքի դյուղերի վրա Հարձակումները նույն ինդիրն ունեին՝ Հայերից մաքրել Սասուն ներիուժելու Փասուր-ՏալվորիկԱնդոկ դիծը ն մաչել նրանց կռվող ուժերն ու ղինամթերքը: ԱՀա թե ինչո՛ւ այդ չրջանի Հայկական դյուղերի վրա Հարձակումները, ավերումները, կողուոււն ու սւանությունները ւեղի էին ունենում անընդմեջ: Դրանք առանձին Հաջողություններ արձանադրում էին միայն այն ւաւճառով, որ իուլբեցիներն ու իիանքցիները քրդական Հորդաների դեմ կռվում էին միայնակ: Հունիսի վերջերից նրանք Սասունի մյուս չրջաններից օդնություն ընդՀանրաւես չէին սւանում ղանաղան ւաւճառներով (Հեռավորություն, իրենք էլ էին Հարձակման ենթարկվում, յուրաքանչյուր դյուղ ւեւք է իրեն ւաչււաներ ըսւ Հրամանի, կաւի ն ւեղեկաւվության բացակայություն ն այլն): «Ճչմարւութիւնն այն է,- դրում է կ. Սասունին,- որ Տարօնի ամբողջ չրջանը իր միջնաբերդը կը նկաւէր Սասունը: Հոն ուղղուած էին բոլորի աչքերը: Հոն կ’երթային կուսակցական եւ մարւական ղեկավարները: Հոն կը բարձրանային Հին ֆիդայիները, կռուելու եւ մեռնելու Համար»: Նա մոռանում է, որ Սասուն են ւեղա÷ոիվում Դաչւի թաքսւոցների ղենքերը, որոնք, սակայն, Հակառակ Դաչնակցության դործիչների Հավասւիացումների, ավելի քան քիչ էին: Ռուբենն ու նրա կոդմնակիցները ցանկությունն ընդունում էին որւես իրականություն: կարծում (ն ցանկանում) էին, որ թուրքական Հարձակումը սկսվելու էր Սասունից՝ մեիանիկորեն դւնելով, որ այդւես էր մւածում նան Սերվեթը, ն այն իրողությունը, որ այդ Հարձակումը ամիսներ չարունակ ւեղի չէր ունենում, ձդձդվում էր, բացաւրում էին ռուսական բանակի Հարձակողական դործողություններով: Ռաղմավարության Համար կործանարար Հե362

ւնանքներ ունեցող մւաՀղացումը՝ որնէ ւարբերակով ւարվելն ու մյուս ւարբերակները բացառելն ուղղակիորեն նւասւեց ւարոնաՀայության կործանմանը: իՀարկե, թուրքական Հրամանաւարությունն աչիաւում էր առաջին Հերթին ամրանալ կուրւիկում ն վերաՀսկողության ւակ առնել Սասունը Տարոնի Հեւ կաւող ուղիները: Դեռ աւրիլին ÷որձ արվեց ամրանալու կուրւիկում, բայց Հայերը թույլ չւվեցին: Փեթարի, Գոմերի, Սեմալի ն Շենիկի մարւական ջոկաւները Հաջողեցին մի քանի օրվա Համառ կռիվներով կուրւիկում ւիրանալ իչիող դիրքերին: Այդ կռիվները ղեկավարում էր Փեթարա Մանուկը, մասնակիցների թվում էր Հայկական դասական Հայդուկության մի ամբողջ Համասւեղություն: Հայերը թչնամուն ՀակաՀարված ւվեցին նան Հարավում՝ Սւիւակ սարում՝ ւալվորիկցիների ն Հարավային Սասունի մի քանի ուրիչ դյուղերի նաՀանջող բնակչության Համաիումբ ուժերով: Բրդերը վաիվորած էին ն դանդաղ ու չաւ երկչու էին առաջ չարժվում: իչիանձորի, Խուլբի ն Խիանքի ուժերը քրդերի առաջ ÷ակեցին Անդոկի Հարավային ÷եչերը բարձրանալու ուղիները: Փասւորեն, Հայերը կարողացան կուրւիկ-Սւիւակ սար-իչիանձոր-Ընկուղնակ-Աղբի դծի վրա կանդնեցնել թչնամու առաջիաղացումը: Թուրքական Հրամանաւարությունն անՀանդսւացած էր, բայց օդնական ուժեր ձեռքի ւակ չուներ: Մայիսին Հարձակման անցան նան Բսանքի վրա: Տեղի Հայերը Հակառակորդին մի քանի կեւերում Համառ դիմադրություն ցույց ւվեցին ն աւա ամրացան Գոմուց վանքի անմաւչելի ւարիսւների Հեւնում: Բրդերը դադարեցնում են Հարձակումը ն սւասում են, որ իրենց միանան թուրքական ղորքերն ու թնդանոթները, ինչը Բսանքի Հայությանը Հնարավորություն է ւալիս թչնամուն ՀակաՀարված ւալ, ճեղքել նրա Հարձակման դիծն ու բարձրանալ Անդոկ: ինչ վերաբերում է Գոմաց վանքի կռվին, աւա նա դարձավ Սասնո ինքնաւաչււանական կռիվների ամենաՀերոսական դրվադներից մեկը: Վանքը մի ամբողջ ամիս դիմադրեց: Բրդերը ÷ակեցին վանքին ջուր մաւակարարող ջրաւարը, դավաճանաբար սւանվեց ւաչււանության ղեկավարներից իչիան Շառոն: Նրա Հեւ միասին Հայերի մարւական դործողությունները ղեկավարում էին Սւե÷ան վարդաւեւը ն Դավիթ Երեցյանը: Որւեսղի Մաղե (Սաւանի) կամուրջը բաց լիներ ն Բսանքի ու Խիանքի ժողովուրդը կարողանար Տալվորիկ անցնել, Սասունցի Մուչեղը, Ֆարեն, Թաթարը, Համղոն, Ռըղդոն ն մի քանի ուրիչ ֆիդայիներ անձնաղոՀ կռվի մեջ մւան մի քանի Հարյուր քրդերի դեմ: Նրանք չեչւակի դրոՀով ձեռնամարւի անցան: Բրդերը բաղմաթիվ ղոՀեր ւալով ÷աիուսւի դիմեցին: Մի բուռ ժողովուրդ, որը դրսից որնէ օդնություն չէր սւանում, ն ընդՀանրաւես, կւրված էր արւաքին աչիարՀից, աւավինած Հայրենի ժայռերին, «նաինադարյան» Հրացաններով Հերոսաբար մարւնչում էր իրենից թվաւես բաղմաւաւիկ դերակչիռ, չաւ ավելի լավ ղինված թչնամու դեմ: Արդեն մայիս ամսին դծադրվեց, որ բաիւորոչ իրադարձությունները ւեղի էին ունենալու Անդոկ ն Գեբին լեռների վրա ու Տալվորիկում: Հայերի ւրա363

մադրության ւակ մնացել էր 40 կմ երկարությամբ ն 30 կմ լայնությամբ մի ւարածք: Այդ ւարածքի վրա էր Հավաքվել Սասունի ամբողջ Հայությունը՝ 15.000 Հոդի, ինչւես նան Սասունում աւասւանած 40.000 ւարոնցիների մեծ մասը: Եթե Օսմանյան կայսրության ամբողջ ւարածքում ընթանում էին Հայերի ղանդվածային ւարադրություններ ու ջարդեր, աւա Սասունում՝ ւաւերաղմ: Սասունցին վճռական էր՝ առանց կռվի ոչ մի թիղ Հող չղիջել թչնամուն: Հայերը բանակցությունների մեջ մւան քրդերի Հեւ, որոնք Հասկանում էին, որ թուրքական իչիանությունները սասունցիներին ՀաչվեՀարդարի ենթարկելու Համար էին Հեղում քրդի արյունը: Բրդերը Հայւարարեցին, որ այլնս առանց թուրքական բանակի մասնակցության կռվի մեջ չեն մւնի: Շենիկ դյուղում ւեղի ունեցավ Սասնո դյուղերի մարւական ուժերի ղեկավարների ժողով, որին մասնակցում էին Ռուբենը, կորյունը, Սասունցի Մուչեղը, Մնջոն, Փեթարա Մանուկը, Սեմալցի Մանուկը, Գելեցի կիրակոսը, Շենիկցի Ղաղարը, Զոլոն: Որոչվում է ԼեռնաչիարՀի ւաչււանական դիծը յոթ դուու բաժանել: Պաչււանական այդ ղուիները ներկայացնում էին Հեւնյալ ւաւկերը: Տալվորիկ-Խիանք. Հրամանաւարը Սասունցի Մուչեղն էր: Նրան օդնում էին Ալիջանցի Տիդրանն ու Բսանցի Դավիթ Երեցյանը: Այս ճակաւում Հայկական ուժերի կորիղը կաղմում էին ւալվորիկցիները՝ իչիաններ Թաթարի Համղեի, Բաղեի ն Ռըղդոյի Հրամանաւարությամբ: Ժամանակակիցներից մեկը վկայում է, որ Տալվորիկի ճակաւում կար 165 ւալվորիկցի, որոնք ունեին 3 մոսին, 4 քյուչուկ չա÷լի, 15 Հունական մեկ կրականոց, ինչւես նան այնալու ն չաիմաիլու Հրացաններ: Այսւեղ էին նան Սւաղանքի նչանավոր Հայդուկներ կարոն ու Հադեն: Այսւեղ էին Տարոնից Սասուն բարձրացած 50-60 ւարոնցիներ, որոնք ղինված էին մոսին ն քյուչուկ Հրացաններով: կռվողներից ոմանք ունեին նան ւասնոց մաուղերներ: Այս ճակաւի Հրամանաւարների թվում էին Սասունի ինքնաւաչււանական կռիվների վեւերաններ, 1894 ն 1904 թվերի Հերոսամարւերի մասնակիցներ Գասւարը, Ավոն, Շաչո Ֆարեն, Ավդալի Մակարը, ուսուցիչ Միքայել Բեմալյանը, նաիկին ղինվորական Աչու Սարդսյանը: Բրդական անընդմեջ Հարձակումները մեկը մյուսի Հեւնից ձաիողվում էին, իսկ ւալվորիկցիների ՀակաՀարձակումների ւաւճառով էլ մեծ կորուսւներ էին ւալիս: Մասնավորաւես չաւ ղոՀեր էին ւալիս ւալվորիկցիների ավանդական թչնամի բադրանցիները, որոնք ռաղմաճակաւի այդ մասում քրդերի դլիավոր ուժն էին: Օրինակ, մարւական դործողությունների երկրորդ օրը Հայերը դիչերը Հարձակվեցին քրդերի վրա ու ÷աիուսւի մաւնեցին: Զորրորդ օրվա դիչերը նրանք նոր Հարձակում դործեցին իրղանցիների վրա ն 18 քուրդ սւանեցին: Այս ճակաւում այդւես անցավ ամբողջ մայիս ամիսը: Բրդերին օդնության Հասան Խաբլջողի աչիրեթները: Հունիսի 20-22-ին ւեղի ունեցան կաւաղի կռիվներ, որոնք նույնւես ավարւվեցին Հայերի Հաղթանակով: Բրդերը մի օրում 80-100 կռվող կորցրեցին: Ավար վերցրած ղենքերով ւալվորիկցիները մարւական լրացուցիչ ուժերի ղինեցին: Երկու օրում Տալվորիկի ճակաւում քրդերը չուրջ 200 սւանված ւվեցին: Գիչերը ւալվորիկցիները թողեցին Գաբլորի դիրքերն ու Ավիուրկների բարձունքները քաչվեցին, իսկ դյուղի բնակչու364

թյունը Գեբինի Հարավային լանջերը բարձրացավ: Այդ կռիվներում Հայերից սւանվեց 17 ն վիրավորվեց 20 Հոդի: Բրդերն այս ճակաւում այլնս մարւական լուրջ դործողություններ չձեռնարկեցին մինչն Դիարբեքիրից կանոնավոր բանակի դալը: Թվենք մյուս ռաղմաճակաւները: Շենիկ-Սեմալ. այսւեղ Հայերը կռվում էին Զոլոյի, Շենիկի Ղաղարի, Սեմալցի Մանուկի ն Ադամի Հրամանաւարությամբ: Աղբի. Հրամանաւարներն էին Աղրկա Մարդեն ն Մչեցի Արոն: Գեբին-Խուլբ. Հրամանաւարներն էին իչիանձորի Արթինը, Հեղինցի ՎաՀանը, Սաղւունցի ՀովՀաննեսը ն ԱՀրոնքցի Մանոն: Գելիեդուղանի ճակաւ, ամենաերկարն էր, Հրամանաւարներն էին կորյունը, Մճոն, Մորուք կարոն, Պեւոյան Ղաղարը, Սրդոյի Հովսե÷ը, Բյաթիբ կիրակոսը, Մարդեն, Տեր Բաջի Ադամը, ՖաՀրադյան Ղաղարը, Գորոյի Պեւրոսը: Այս ռաղմաճակաւի ուժերը ւեղակայված էին յոթ դյուղերում, կռվողների թիվն անցնում էր Հաղարից: Սասունի ինքնաւաչււանության ընղՀանուր Հրամանաւարն էր Ռուբենը: Նրա անմիջական Հրամանաւարության ւակ էին Սասունցի Մանուկի, Մչեցի ՖաՀրադի, Արոնի, Պղւիկ Արամի, Ավրանի Արամի, Ղղլաղաջցի Մանոյի (Հրայր Դժոիքի եղբայրը) ն մի քանի ուրիչների ջոկաւները: Ե. Պարսամյանը սասունցիների դիրքերի դասավորության մասին ւալիս է Հեւնյալ ւեղեկությունը, ա) Ս. Հովնաննու վանք՝ Պոլեի Մճոյի իումբ, չուրջ 50 Հոդի ն Փեթարա Մանուկն իր ւասնյակով, բ) Աղբիի դիրքը՝ կորյունի 40 Հոդանոց իումբը, դ) Գաբլորի ն կռըչիկի դիրքերը՝ Սասունցի Մուչեղի 50 Հոդանոց իումբը, դ) կ. Շարաֆյանի թնդանոթների դեմի դիրքերը՝ չենիկցիների իումբը Զոլոյի դլիավորությամբ, ե) Գրեիլի դիմացի դիրքերը՝ սեմալցիների իումբը Տեր կարաւեւի ն Մանուկ Շառոյանի դլիավորությամբ, ղ) Ղարիբղանայի ն Միիթարի դիրքերը՝ դելիեցիների իումբը (700-800 Հոդի) Մորուք կարոյի դլիավորությամբ, է) Անդոկի ռաղմամթերքի թաքսւոցների ւաՀւանությունը Հանձնված էր առանձին իմբի: Այդւեղ էին նան Ռուբենն ու իր իումբը: ը) կենւրոնում կռվում էին ղղլաղաջցիներն ու դոմերցիները1: Վճռական դործողություններն սկսվեցին Հուլիսի կեսերին: Հուլիսի 19-ին թուրքական ղորամասերն ու քրդերը նոր Հարձակման անցան: Այն Տալվորիկի, Աղբիի, Շենիկի, Խուլբի ն Սեմալի ուղղություններում սկսվեց միաժամանակ: Հարձակմանը մասնակցում էին 40.000 Հոդի ն ւասնյակ թնդանոթներ: Սասունի ռելիեֆը, ւարւիղանական կռիվներ մղելու սասունցիների ÷որձն ու Հմւությունը, ղինյալների նչանակալի թիվը Հնարավորություն էր ընձեռնում թչնամուն ՀակաՀարված ւալու: Ռուբենի ու նրա իմբի անդործությունը սկղբնական չրջանում էական աղդեցություն չունեցան մարւական դործողությունների վրա: Տեղաբնակ Հայերը Փեթարա Մանուկի, Երեցյան Մանուկի, Սուլուիցի Տեր-Սւե÷անի, կորյունի, Տեր-Մամբրեի, Սաղւունցի ՀովՀաննեսի,

Պարսամեան Ե., նչվ. աչի., էջ 75-81:

իչիանձորցի Արթինի ու կրւոյի, Մորուք կարոյի, Զոլոյի ու այլոց ղեկավարությամբ Հաջողությամբ էին մարւնչում Հակառակորդի դերակչիռ ուժերի դեմ: Թչնամու Հեւ Ծովասարում առաջին բաիման ընթացքում թե՛ Հայկական ն թե՛ քրդական ուժերը մեծ կորուսւներ կրեցին: Հայերը Հաջողում են քրդերից իլել բաղմաթիվ ոչիարի Հուեր ն նաիիրներ: Գեբինի ուղղությամբ թչնամին նաՀանջեց՝ մեծ քանակությամբ ավար թողնելով: Գաբլորում Հայերը ւնական անղիջում կռիվ մղեցին աչիրեթների ն կանոնավոր ղորքերի դեմ: Տարկոչում նրանք կարողացան ւաՀել Տիդրիսի կիրճի վրա Հսկող կեւերը: Ծիրինկաւարում նույնւես Հայերը ւաՀւանեցին իրենց դիրքերը: Բոլոր ռաղմաճակաւներում Հարձակումները Հեւ մղվեցին, բացի Շենիկի ուղղությունից, որւեղ թուրքերը Հաջողեցան դրավել Մրկեմողանի ն Տալավնեի բարձունքն ու թնդանոթներ ւեղակայել: իսկ Տալվորիկի ն իչիանձորի չրջաններում մղվեցին արյունաՀեղ մարւեր, դործը Հասավ ձեռնակռվի: Սւիւակ սարը ծածկվեց քրդերի դիակներով: Նրանք ղինադադար ինդրեցին: Հայերը Համաձայնեցին: Բրդերն անիծելով օսմանցուն՝ Հավաքում են իրենց ղոՀվածների դիակները: Թուրքերը թարմ ուժեր են բերում, բայց նրանց դեմ անառիկ Գաբլորն էր, որը թչնամուն դամված ւաՀեց Տալվորիկի ձորերում: Հայերը Հաջողությամբ Հեւ մղեցին թչնամու դրոՀները նան Խուլբի, Խիանքի ն իչիանձորի ճակաւներում: Հայերի դործողությունների սրությունը, կռվելու նրանց Հմւությունը ն անձնաղոՀությունը քրդերի վրա թանկ էին նսւում: Անդոկի Հյուսիսային լանջին Բերեչի քրդերի ցեղաւեւը ղոՀվեց, իսկ մյուսները իուճաւաՀար ÷աիան: Այդ քրդերին մեծ կորուսւներ ւաւճառեց նան Ալիանքի մարւական ջոկաւը: Անդոկի արնմւյան մասում 2-2.5 ամսվա ընթացքում թչնամին չկարողացավ մեկ թիղ իսկ առաջանալ, չնայած այդ մասում քրդական մեծաթիվ կռվող ուժեր կային ն նրանց ղեկավարում էր Ֆարղինի ւիրաՀռչակ Պարան բեկը: Գելիեդուղանցիները սկղբում Հաջողությամբ Հեւ էին մղում թչնամու Հարձակումները: Նրանք եռանկյուն դասավորությամբ դիրքեր էին ղրաղեցրել ն ՀակաՀարված էին ւալիս թուրք-քրդական Հարձակումներին: Հունիսի 21-ին դելիեցիները թույլ ւվեցին, որ քրդերն ընդՀոււ մուենան իրենց դիրքերին, աւա դրոՀեցին ն նրանց 27-30 ղոՀ ւաւճառելով՝ ÷աիուսւի մաւնեցին: Սակայն սասունցիների ուժերը դնալով Հալվում, ւակասում էին: Հունիսի վերջերին կռվողների թիվը Հաղարից չէր անցնում: Նրանց դլիին կաիվեց նան սովի վւանդը: Հեչւ չէր 50.000 Հոդու կերակրել: Սննդամթերք աւաՀովելու Համար դործադրվում էին ղանաղան միջոցներ, այդ թվում նան բռնաղավթումներ: Այդ նւաւակով Լաճկանում ն Անդոկի կիրճերում Հարձակումներ դործեցին քրդերի վրա ն նրանց ÷աիուսւի մաւնելով 25 կմ երկարությամբ, Հաղարավոր ոչիարների ւիրացան: Սասունի ինքնաւաչււանության ամենակարնոր ու թերնս ամենավւանդավոր Հաւվածը Հյուսիսային ճակաւն էր, որը ԼեռնաչիարՀի Հյուսիսային դարւասն էր: Առաջին չրջանում Հայերն այս ռաղմաճակաւում Հաջողությամբ էին դործում: Շենիկ դյուղի չրջանում մարւական դործողությունները ղեկա366

վարում էր Հայդուկային ւայքարի բովով անցած, մարւիկ-Հայրենասերի լավադույն դծերով օժւված Շենիկցի Ղաղարը: Նրա Հրամանաւարության ւակ էին ÷եթարցիների, դոմերցիների, ղղլաղաճցիների ն չենիկցիների ջոկաւները: Այս ւեղամասում Հայերը ինդիր ունեին կասեցնելու Հարձակումը Մուչ քաղաքի կողմից, որւեղից չաւ ավելի Հավանական էր ոչ թե քրդերի, այլ թուրքական ղորքերի Հարձակումը: Ղաղարի ուժերը մի քանի անդամ Հեւ մղեցին թե՛ քրդերի ն թե՛ ղորքի Հարձակումները: կուրւիկի արնելյան կողմում թուրքական երկու ջոկաւներ Հարձակվում են չենիկցիների մարւական իմբերի վրա: կռիվը ւնում է մինչն դիչեր: Պաչււանվողներին օդնության են Հասնում չենիկցի դյուղացիներն ու սեմալցիները: Թուրքերը Հեռանում են՝ մարւադաչւում մի քանի ւասնյակ ղոՀ թողնելով: Թուրքերն սկսում են կուրւիկի չրջանում ամրություններ կառուցել, ղինվորական լրացուցիչ ուժեր են բերում: Առաջին անդամ այսւեղ դործածեցին մեւաղյա արդելաչղթաներ: 10-15 օր չարունակ ոչ մեծ բաիումներ ւեղի ունեցան: Ծիրինկաւարին Հայերի դործողությունները ղեկավարում էր Մանուկ Շառոյանը: Նա 1904 թ. կռիվների Համար դաւաւարւվել էր 101 ւարվա բանւարկության, բայց սաՀմանադրության Հռչակումից Հեւո աղաւվել էր: Նրա Հրամանաւարության ւակ էին Շաւաիի, Սեմալ, Շենիկ, Տաւըք, Շուչանմերկ, Գեղաչեն ն իրիցանք դյուղերի մարւական ուժերը: Այս ճակաւում նս Հայերը չաբաթներ չարունակ Հաջող մարւեր մղեցին: Հունիսի 26-ին թուրքական ղորքերը նորից դրոՀեցին կուրւիկը, սակայն մեծ կորուսւներով Հեւ ÷աիան: Գերի բռնված մի քուրդ Հայւնեց, որ Նուրի բեկի Հրամանաւարությամբ թուրքերը ղինվորական մեծ ուժեր էին կոււակում ն իոչոր Հարձակման ւաւրասւվում: Հայերն անմիջաւես նաիաւաւրասւական աչիաւանքներ են սկսում՝ նոր ուժեր են Հավաքադրում, դիրքերն ամրացնում: Ռաղմաճակաւի կենւրոնի ուժերի առաջ ինդիր դրվեց սւասել մինչն թչնամին մուենա ն ՀակաՀարձակման անցնել: իսկ Վ. Գրիդորյանի, Ա. Պողոսյանի, Գ. Բոթանյանի, Խ. Շառոյանի ն Մ. Ղաղարյանի ջոկաւները դարանակալել էին աջ թնում ն Հանկարծակի Հարձակում էին դործելու թչնամու վրա՝ թիկունքից: ՆաիաՀարձակ եղան քրդերը, աւա մարւի մեջ մւավ ղորքը: Նաինական նչանակեւերը Շենիկ ն Սեմալ դյուղերն էին: Նուրին Հաղթանակի Հարցում կասկած չուներ ն իրեն ամբարւավան էր ւաՀում: Թուրքերը բղավում էին. «Վաիկո՛ւ Հայեր, անձնաւո՛ւր եղեք»: Հայերը թույլ ւվեցին, որ նրանք մուենան իրենց դիրքերին, աւա ւրվում է Հարձակման աղդանչանն ու սկսվում է կաւաղի մարւ, որն ավարւվեց թուրքերի իուճաւաՀար ÷աիուսւով: Բայց Նուրին Հաջողեց իուճաւի առաջն առնել ն իր ուժերը կենւրոնացնել աջ թնում: Հայերը կռվելով Հեւ քաչվեցին: Այդ ժամանակ թչնամուն թիկունքից ի÷եցին դարան մւած ջոկաւները ն նրան առան աքցանի մեջ: Նուրին սւանվեց, իսկ ղորքը ÷աիուսւի դիմեց:

Հայերին ոդնորում էր նան այն, որ ռուսները Հասել են Մկրադոմ, այսինքն՝ մւել են Տարոն: իրավիճակը քննելու ն Հեւադա անելիքները որոչելու Համար Հունիսի 28-ին իորՀրդակցություն կայացավ: Մասնակիցների մի մասը Ռուբենի դլիավորությամբ դւնում էր, որ ւեւք է չարունակել կռիվը մինչն ռուսների դալը, իսկ մյուս մասը (կ. Երեցյան, Գ. Սարդսյան, Վ. Աղաւյան ն ուրիչներ) նկաւի ունենալով մաւակարարման անՀնարինությունը, դւնում էին, որ անՀրաժեչւ էր ժողովրդին դուրս Հանել Սասունից: Նրանք առաջարկում էին Ծովասարում ճեղքել թչնամու ճակաւային դիծն ու իջնել Մուչ, աւա առաջ չարժվել ն 2-3 օրում Հասնել ռուսական բանակին: Դժվար է Հեւին թվով որոչակի դնաՀաւական ւալ այս կարծիքներին: Ըսւ իս, ճիչւը առաջին առաջարկն էր, որովՀեւն իելոք մարւավարության դեւքում դա չաւ ավելի մեծ Հնարավորություն ուներ ժողովրդին ÷րկելու, քան թչնամու օղակի միջով կանանց, երեիաներին, ծերերին 80-90 կմ ւեղա÷ոիելը, այն էլ մի ւաՀի, երբ ռուսական բանակից ÷աիչող մաՀմեդական ղանդվածները ողողել էին Տարոնը ն ավաղակությամբ ու Հայերին բնաջնջելով էին ղբաղված: Այլ բան է, որ ինքնաւաչււանության ղեկավարները, Հույսը դնելով ռուսների դալու վրա, լուրջ չվերաբերվեցին ինքնաւաչււանական կռիվների Հեւադա կաղմակերւմանը: Ռաղմաճակաւային դծի ոչնչացումն ու ժողովրդի կենւրոնացումը Անդոկում (չնայած այն ւեղի էր ունենում ասւիճանաբար, բայց անընդՀաւ), իանդարում էին դիրքային կռիվներին, ինչւես նան դրանց ու ւարւիղանական դործողությունների ղուդակցմանը: Առաջին Հայացքից թվում էր, թե օդոսւոսի 1-ին Հայերի ւաչււանական դծում, բացի Շենիկի ն Սեմալի Հաւվածից, Հարաբերական կայունություն էր: Բայց անմիջաւես ակնՀայւ դարձավ, որ այդ «բացի»ն վճռորոչ դեր ուներ: Այսւեղ թուրքերը Հնարավորություն սւացան ռմբակոծությունների օդնությամբ ճեղքվածք առաջացնել սասունցիների ւաչււանական դծում: Հավանաբար երկու կողմերն էլ այդ լավ էին Հասկացել ն Շենիկը մի քանի անդամ ձեռքից ձեռք անցավ: Նաիավերջին անդամ Հայերը ոչ միայն դյուղը, այլն թուրքական թնդանոթները դրավեցին: Սակայն թուրքական Հրամանաւարությունը թարմ ուժերի Հեւ միասին նոր թնդանոթներ է բերում ու ւեղադրում կուրւիկի բարձունքներին: Սկսվում է նոր ընդՀանուր Հարձակում ն Շենիկը ւաՀելը անՀնար է դառնում: 50 կմ երկարություն ունեցող ռաղմաճակաւի ամբողջ երկայնքով անղիջում մարւեր էին ընթանում: ՕրՀասական կռիվներ էին, մասնավորաւես Հղոր էր Հարձակումը չենիկցիների ն դելիցիների դիրքերի վրա: Բայց Հայերն աննկուն էին: «Օդոսւոսի 1-ին թուրքական ղորքերն ու քրդերը Հարձակման անցան ն առաջ չարժվեցին,- դրում է Ա. Համբարյանը:- Տեսնելով ղեկավարների անդործությունը՝ Փեթարա Մանուկը, Երիցյան Մանուկը, Սուլուիցի Տեր Սւե÷անը, Գոմսեցի կորյունը, Տեր Մամբրեն, Սաղւունցի ՀովՀաննեսը, իչիանձորցի Արթինն ու կրւոն ն ուրիչ Հին Հայդուկներ ու աղդեցիկ անձինք Համաիմբեցին

սասունցիներին ու նրանց մղեցին դոյաւայքարի: ԱՀեղ կռիվներ եղան Գոմուց վանքի, Անդոկի, իչիանձորի, Շաւաիի ն Գելիեդուղանի դյուղերում: Թչնամին բաղմիցս լեղաւաւառ ÷աիուսւի դիմեց, սակայն թարմ Համալրումներ սւանալով վերսկսեց Հարձակումը: Սկղբում Հայերը Հյուսիսում Հեւ քաչվեցին մինչն Շենիկ, Սեմալ ն Ալիանք դյուղերը, այդ ճակաւում ունենալով 400 կռվող: Պաչււանական երկրորդ դիծը ձդվում էր Բա÷րեչարիֆիանից մինչն Բունդեի Հովիւը, Զայից մինչն ԴաՀլաղարի բարձունքները: Այսւեղ էին Զոլոն, Մոսե Խմոն, Հ. Մանուկյանը, Մ. Մարդարյանը, Թ. Գասւարյանը ն Հ. Ղաղարյանն իրենց ջոկաւներով: Այս դիրքերից աջ ընկած 16-20 կմ երկարություն ունեցող դծի ւաչււանությունը ղեկավարում էին կորյունը ն կ. Հեւոյանը: Հուլիսի 12-ին քրդերը Մրկեմողանից մուենում են Շենիկ դյուղին՝ դա դրավելու դիւավորությամբ: Հայերը Հանկարծակի դրոՀ են սկսում ու նրանց ջարդում: Բրդական ուժերի մնացորդները, Համալրում սւանալով, թներից Հարձակվում են դյուղի վրա: Բայց Մ. Մարդարյանի ն Հասրաթի ջոկաւները Հաջողում են աննկաւ անցնել թչնամու թիկունքն ու նրան իուճաւի մաւնել: Հուլիսի 15-ի լուսաբացին թուրքական ղորքերն ու քրդերը սկսեցին դլիավոր Հարձակումը: Պոլեյ Մջոյի, Ա. Մովսիսյանի, Վ. Գրիդորյանի ն Պողոսի Առաքելի ջոկաւների վրա ընկավ թչնամու ավելի քան դերակչիռ ուժերի առաջն առնելու ւաւասիանաւվությունը: Հայերը քրդերի Հարձակումը ձաիողեցին, բայց նրանց Հեւնից ընթացող թուրքական ղորքերը քրդերին Հարկադրեցին վերսկսել Հարձակումը: Բրդերը, չնայած մեծ կորուսւներին, Համառորեն առաջ էին չարժվում: Հայերի վիճակը ծանրանում էր: Այդ ւաՀին Մ. Շառոյանի ն Մ. Մարդարյանի ջոկաւները ձաի թնում Հանկարծակի ՀակաՀարձակման են անցնում, իսկ կ. Հեւոյանի ջոկաւը միրճվում է թչնամու չարքերը: Թուրքերը Հեւ են քաչվում: Բայց նրանց ն քրդերի թիվը ւասնյակ անդամ դերաղանցում էր Հայերի թվին, ինչը Հնարավորություն ւվեց Հասնել Հայերի դիրքերին ն ՀրդեՀել ոչիարանոցները: Սկսվում է ձեռնամարւը: Գյուղի Հյուսիսային մասի ւները ՀրդեՀվում են, իսկ կենւրոնում մարւերը չարունակվում են մինչն դիչեր: Հայերը դուրս են դալիս դյուղից ն դիրքեր դրավում Հարավային կողմի անւառում: Գյուղը լրիվ ՀրդեՀվում է: Նույն օրը Հաջողվում է բռնել երկու թուրքի, որոնք ւաւմեցին, թե նաիորդ օրվա կռվում ղոՀվել էին 150 թուրք ն քուրդ, այդ թվում՝ երկու բեկեր, 250 վիրավորների ւեղա÷ոիել էին Մուչ, ինչը բացասաբար էր անդրադարձել ղորքի մարւունակության վրա, իսկ քրդերը լրիվ բարոյալքվել էին: Գերի թուրքերը նան ասացին, որ նոր ղորքեր են դալիս թնդանոթների Հեւ: Մի քանի օր անց ռմբակոծվում է Շենիկ դյուղից մինչն ԴաՀլաղար լեռն ընկած ամբողջ ւարածքը, աւա սկսվում է Հեւնակի Հարձակումը: Դա ալիքավորված Հարձակում էր: Թուրքերի մի չարքն առաջանում էր, ն ընկնելով Հայերի Հրացանային Համաղարկի ւակ, Հեւ էր ÷աիչում, որից Հեւո Հարձակման էր անցնում երկրորդ չարքը ն այդւես՝ ամբողջ օրը: Հայերի դիրքերը Հարմար էին: Նրանց ւաչււանում էին անւառը, ձորերն ու լեռները: Թուրքերն սկսեցին նաՀանջել: Ոչ միայն կռվողները, այլն սննդա369

մթերք բերող ւղամարդիկ ու կանայք, Հեւաւնդում են թչնամուն ն նրա նաՀանջը իուճաւաՀար ÷աիուսւի վերածում: Թուրքերը մարւադաչւում 300 ղոՀված թողեցին: ինչւես ամեն անդամ մարւը չաՀելուց Հեւո, այս անդամ էլ, Հայերը Հավաքեցին ղոՀվածների ու վիրավորների ղենքերը ն մարւական Համալրումներ կաղմակերւեցին: Աւա չարժվեցին դեւի Գելի ն դիրքեր դրավեցին Սեմալից ու Շենիկից 6 կմ Հարավ ընկած լեռնալանջին նաիաւես ւաւրասւված իրամաւներում: Այսինքն՝ Հայերը ւեղա÷ոիվեցին նոր ւաչււանական դիծ, որի երկարությունը Հասնում էր 22 կմ: Այդ դծին էր դասավորված սասունցիների ամբողջ կռվող ուժը: Երկու օրվա դադարից Հեւո, Հուլիսի 21-ին թնդանոթային կաւաղի ռմբակոծությունից Հեւո թուրքերն ամբողջ ճակաւով Հարձակման քչեցին քրդերին: Առանձնաւես Համառ մարւեր մղվեցին Զայի Հովւում՝ Բարբարի կիրճում: Դա կիսաւարւիղանական կռիվ էր: Հայերը կռվում էին ոչ թե դիրքերից, ոչ թե ճակաւային դծում, այլ առաջ չարժվող թչնամու վրա Հարձակվում էին անւառից կամ ժայռերից: Հեւադա կորուսւներից իուսա÷ելու Համար՝ թուրքերը նաՀանջի ÷ող Հնչեցրեցին: Նրանց ղոՀերի թիվն էր 155, իսկ Հայերինը՝ 55: Հաջորդ օրվա լուսաբացին նորից աղմկեցին թնդանոթները: Թուրքերը նոր Հարձակում սկսեցին ն կարողացան Հայերի ւաչււանական դիծը ճեղքել ն Հասնել Բարբարի կիրճի վերին մասը: Սակայն դա դեռ Հաղթանակ չէր, որովՀեւն կիրճի աջ ն ձաի ա÷երին իրամաւավորված սասունցիները թչնամուն առան իաչաձն կրակի ւակ ու ÷աիուսւի մաւնեցին: Հայերից ղոՀվեց 48, իսկ թուրքերից ու քրդերից՝ 120 Հոդի: Սասունում կռիվներն ունեին ւարօրինակ ւրամաբանություն: Որւես կանոն, մարւերը չաՀում էին Հայերը, իսկ ւարածքները՝ թուրքերը: Այդւես եղավ նան այս անդամ: Նույն օրվա երեկոյան Անդոկի ւաչււանության մարւերից Հայւնեցին կորյունին, կ. Հեւոյանին ն մյուսներին, թե Տալվորիկի ն իչիանձորի չրջաններում թչնամին մեծ Համալրումներ սւանալով Հարձակման է անցել ն Հայերի վիճակը ծանր է: Առաջարկվում էր Հեւ քաչվել Անդոկի արնելյան լանջերի ւաչււանական դծերը: Պարղվում է, որ թուրքերը որոչ թվով ուժերի ռաղմաճակաւից Հանել ն ուղարկել էին Սասուն՝ Հայերին ոչնչացնելու: «Ռուբէնը,- դրում է Գալեն,- նաիաւէս ւարւել ւալով Շենիկ, Սեմալ դիւղերը եւ այդ կողմի դիրքերը, Սասնոյ ամբողջ Հայ դիւղերու բնակչութիւնը եւ դուրսէն եկած ÷աիսւականները, բոլորն ալ Հաւաքել կու ւայ Գելիդուղան, Անդոկ լերան կողերու վրայ: Թչնամին մինչեւ Գելիղուղան իր առջեւ բաց ւեսնելով՝ կը յառաջանայ եւ իր թնդանօթները իր յարմար դաւած դիրքերու մէջ կը ղեւեղէ... ու կը սկսի օրն ի բուն ռմբակոծել... Լքուած դիրքերը անմիջաւէս կը դրաւուին թչնամիի Հեւեւակ ղօրքին կողմէ, որոնք ... կիներու եւ երաիաներու վրայ դնդակ ւեղացնելով Հաղարաւորները կուորեցին...»1: Դրությունն ավելի բարդացավ նրանով, որ իարղանցի, Շեկոյի ւան, բալաքցի քրդերը Ծովասարի կողմից նորից ռաղմաճակաւ բացեցին ն Հարձակման անցան Աղբիկի վրա: Ճիչւ է՝ Հաջողվեց Հարձակումը Հեւ մղել, բայց

Բդէյեան Մ., նչվ. աչի., էջ 442-443:

Հայերը Հարկադրված եղան այդ ճակաւը նս ամրացնել: Սակայն մի քանի օր անց Մուսա բեկը քրդական սւվար ուժերով Բռնաչենի վրայով Հարձակման անցավ ու դրավեց Աղբիկը, որի բնակիչները նույնւես ւեղա÷ոիվեցին Գելի: իսկ Մուսան սւառնում էր չարունակել առաջանալ դեւի Անդոկ: Հուլիսի 14-ին Հայերը մերկացրեցին նան Բա÷րեչարիֆիան Հովւից ն Ալիանքից մինչն Ղարիբչարի բարձունքն ընկած ճակաւամասը ն նույնւես ւեղա÷ոիվեցին Անդոկ: Այսւիսով, Անդոկի ւարածքում Հայերի կռվող ուժերը ւեղավորվեցին Հեւնյալ կերւ: Ամբըրնիում ն նրա սւորին ÷եչերին ւարոնցիները, դելիեցիները ն մասամբ աղբրիկցիներ էին: Ղեկավարը կորյունն էր, օդնականը՝ Հ. Հովսե÷յանը: Խնդիրն էր դիմադրել Մուսայի 2000-անոց ուժերին: Խուի ÷եչերին, Ծակքարում, կաքավաղբյուրում, Մուրեյւուր յայլայում սեմալցիների ջոկաւն էր Մ. Շառոյանի Հրամանաւարությամբ: Անդոկի արնելյան լանջին չենիկցիների ջոկաւն էր Օ. Ղաղարի Հրամանաւարությամբ: Անդոկից արնելք ւեղավորված էր նան Ալյանքի 50 Հոդիանոց ջոկաւը Մ. Մարդարյանի Հրամանաւարությամբ: Բեսրեյի մեծ Հովւում նույնւես դելեցիներն էին Գ. Սարդսյանի Հրամանաւարությամբ: Գելեցիների մի ջոկաւ էլ Զաւոյի Լնոնի Հրամանաւարությամբ Համոյի դոմերի վերին մասում էր: Ճակաւի այդ մասում թուրքերը կենւրոնացրել էին 1000-ից ավելի քրդերի՝ Պարան բեկի ն չեյի Սելիմի ղեկավարությամբ: Աղաւյան երկու ւասնյակ մարւիկներով դիչերը Հարձակվում է քնած քրդերի վրա ն ÷աիուսւի մաւնում նրանց: Երեկոյան, երբ քրդերը նամաղ էին կաւարում, Հայերն աննկաւ մուենում են չեյիի վրանին ն սւանում թե՛ նրան ն թե՛ նրա Հեւ նամաղ անողներին: կըռչիկում մչեցիներն ու աղբրիկցիները Պոլեյ Մջոյի Հրամանաւարությամբ նույնւես մարւեր էին մղում Մուսայի Հրոսակաիմբերի դեմ, ն դիչերային երկու Հարձակումներով նրանց նչանակալից կորուսւներ ւաւճառեցին: Թուրքերը Գրեդոլում թնդանոթներ ւեղադրեցին ն ռմբակոծության ւակ առան Անդոկն ու Գեբինը: Երկու լեռն էլ օղակվեցին: Երեք օր դաժան մարւեր ընթացան: Լուր ւարածվեց, թե Ռուբենը «կարդադրած է դիրքերն ամուր ւաՀել մինչեւ մութը կոիէ, որւէսղի ճեղքելով թչնամիի չղթան անցնինք դէւի Բան, որւեղ Հաւաքուած է Դաչւի ժողովուրդի կարեւոր մասը: Բայց ինքը վերցնելով Փեթարայ Աիոն, Մանուկը եւ Թաթուլը՝ իրենց ւասնեակներով, կ’անցնի կոչկայի ձոր: Մնացած կռուողներին Պոլեյեան Մճօն, Արչակ, Պօղոս, Շենիքայ Զոլօն, կելիեկուղանայ Ղաղար, Ավոյ ւան կարաւեւ, Սեմալայ Մանուկ, Աղրեցի Մթօն, իմբաւեւ Մուչեղ իրենց ուժերով կ’ուղղուին դէւի կե÷ին»1: Աչիուժանում են նան Խուլբի ն Խիանքի քրդերը: Նրանք ձդւում էին Սւիւակ սարով չարժվել Տալվորիկի վրա: Հունիսի 10-ի արնածադին Խիանքի Սլեման աղայի Հրոսակները Հանկարծակի Հարձակում են դործում Հեղին դյուղի վրա: Գյուղը լուրջ դիմադրություն ցույց ւալ չի կարողանում: Բրդերը կուո1

Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 444-445:

րում են անղեն բնակչությանը, կողոււում ւներն ու ավերում: Հեղինի 600 բնակչից ÷րկվում է չորս Հոդի: Սլեմանի ավաղակները կուորեցին ու կողոււեցին նան Սաղւունի, Բացուի, Արոկի, Փառկայի ն Բերմի բնակչության մի մասին: Նույն օրերին Խուլբի Հասանը Հանձնարարություն ւալու ւաւրվակով ԱՀրոնքի, Շուղեքի, Գեղըրվանքի ն Ընձքարի աղդեցիկ անձանց իր մու է Հրավիրում ու բանւարկում: Նա քուրդ Հրոսակներ է ուղարկում այդ դյուղերը, որոնք կուորում են բնակիչներին: Փրկվածները ÷աիչում են մերձակա անւառներն ու բարձրանում Անդոկ: Սերվեթի Հանձնարարությամբ ն թուրքական սւաների ղեկավարությամբ սւեղծվեցին քրդական երեք ղորաբանակներ ու երեք ուղղությունով՝ արնմոււք, Հարավ ն Հարավ-արնելք, մւան Սասունի իորքերը: Արնմոււքից Հարձակվում էին մամկանցի, իրըկանցի, Բերեչի, Շենի, Արւաչենի, Լեճի, Փարկինի աչիրեթները՝ Հասանի, Պարանի ն Սալիմի ղեկավարությամբ: Նրանց առաջ ինդիր էր դրված Անդոկի արնմւյան ն Հյուսիսային ÷եչերով առաջանալ ու դրավել լեռը: Հարավից Հարձակվում էին բաւկանցի, սիանքցի, ինիկանցի, Սլիվանի ու Ֆարղինի աչիրեթները՝ Սլեմանի ն Ֆարղինի Սաւուի Հրամանաւարությամբ: Հարձակումը ինդիր ուներ Սւիւակ սարի արնելյան ÷եչերով առաջանալ, դրավել Գաբլոր, Գեբին լեռները ն իչիանձոր դյուղը ու Հարձակվել Տալվորիկի վրա: Հարավ-արնելքից Հարձակվում էին Բուղրկանի, Դըրղանի, Շեկոյի, Բալըքի, Ռըչկուանի, Հաղոյի ն Խաբլջողի աչիրեթները՝ Փաթայի, Ռ. Սալըմի ն Խրչանցի ՄաՀմուդի Հրամանաւարությամբ: Սրանց ինդիրն էր Ծովասարի արնմւյան ÷եչերով առաջ չարժվել, դրավել Բսանքի դավառակն ու Տալվորիկ դյուղը: Ոչ միայն Հայերի, այլն քրդերի վարքադծի կողմնորոչման վրա վճռորոչ աղդեցություն ուներ ռուսական բանակի առաջանալը Վանի, Մանաղկերւի ն Բուլանըղի ուղղությամբ: Ծանր էր ւալվորիկցիների վիճակը: Նրանք ղորքի ն աչիրեթների անդադար Հարձակմանն էին ենթարկվում: Այսւեղ նս Հայերը Հաջողում են մի քանի Հնարամիւ դործողությունների ու դիվերսիաների միջոցով թչնամուն ղդալի կորուսւներ ւաւճառել: Բայց նան անՀնար դարձավ թչնամու ւասնյակ անդամ դերաղանցող ուժերի Հարձակումը դիմակայել ն ւալվորիկցիները նաՀանջեցին Պերինի (կեւինի) Հարավային ÷եչերի իրամաւները, որոնցից քիչ վերն ժայռերի ու մացառների մեջ աւասւանել էին կանանց, ծերերի ն երեիաների բաղմությունները: իսկ ցածում իչիանձորցիները չարունակում էին կաւաղի կռիվ մղել թչնամու մեծ ուժերի դեմ: ՕՀանի Հրամանաւարությամբ դործող իչիանձորցիների ջոկաւը չրջաւաւվում է ն մաՀուկենաց կռիվ մղում: Դրան սարի դադաթից ականաւես են դառնում կանայք: Նրանցից Վարդ անունով մեկը դիմում է ժողովրդին՝ թե ինչո՞ւ ենք կանդնել ու դիւում ենք, թե ինչւես են ոչնչացնում մեր եղբայրներին: Գնանք օդնության: Եվ դնում են, ժայռերի բեկորներ ու քարեր են թա372

÷ում: Թուրքերը ընկրկում են ն ճանաւարՀ ւալիս մարդկային լավային: Զոկաւը ÷րկվում է: Նույն օրը ւաչււանական դիծը թողեցին նան ալանքցիք: Այդ նկաւելով՝ թուրքերն առաջ են չարժվում ն դրավում Գելին ու միանում Մուսայի կռվողներին: Անդոկի ÷եչերը ռաղմաճակաւի էին վերածվել: Ամեն ւեղ կռիվներ էին, դաժան, արյունաՀեղ կռիվներ: Թուրքերը Համառորեն չարժվում էին դեւի լեռան դադաթը, որւեղ Հաղարավոր կանայք, երեիաներ ծերեր ու Հիվանդներ էին: Սասունցիները կռվում էին իրենց նման, մարւնչում ամեն մի թիղ Հողի, ամեն մի ծառի, ժայռաբեկորի ու քոլի Համար: Թուրքական ղորքերի Հրամանաւար Բյաղիմը ռմբակոծության ւակ է առնում լեռան դադաթի բնակչությանը: Թնդանոթներից մեկը ռմբակոծում էր Գրեդոլի, մյուսը՝ Բարբարի կիրճի վերին մասից, իսկ երրորդը Բա÷րեչարիֆիանից: Բյաղիմը Հրամայել էր, որ յուրաքանչյուր ղինվոր ամեն օր Անդոկի վրա ւեւք է արձակեր 200-300 ÷ամ÷ուչւ, դնդացիրները ւեւք է դործեին անդադար, որւեսղի աՀաբեկեին ու իուճաւի մաւնեին Հայերին: Ո՛չ: Սասունցին կմեռնի, բայց ղենքը ձեռքին իուճաւի մաւնվել՝ երբե՛ք: Սննդամթերքը, մանավանդ Հացը սւառվել էր, բայց կանայք ոչ մի օր կռվողներին առանց սնունդի չթողեցին: Նրանք դիչերներն անցնում էին բոլոր դիրքերով ն ոււելիք բաժանում: Երկու դելիեցիներ՝ Արամն ու Հովսե÷ը Ամբըրնու իրամաւներից ոչնչացնում են մեկուկես ւասնյակ քրդի՝ Բռնաչենի ՄաՀմուդ աղայի Հեւ միասին: Դրան Հեւնում է Մուսայի Հարձակումը Ամբըրնու վրա: Աղբրիկցիները նույն կերւ են վարվում Շեկո ւան քրդերի մի ջոկաւի Հեւ: Այդ ւաՀին լուր Հասավ, որ ռուսները նաՀանջում են: Դա ողբերդության դեմ անձնաղոՀ մարւնչողի Համար սառը ցնցուղ էր, Հույսի վերջին չյուղի անՀեւացում: Հայերը իմբվում են լեռան դադաթին ու դրա չուրջը: Փամ÷ուչւն սւառվում էր: Բնակչությունը քարեր է կոււակում թչնամու դեմ դրանցով կռվելու Համար: Եվ ոչ միայն քարեր, այլն ժայռաբեկորներ են իուժում Հակառակորդի վրա: Բայց թուրքերի առաջն առնելը արդեն անՀնար էր: Թչնամին սողում ու սողում էր դեւի վեր: Ռաղմաճակաւի բոլոր Հաւվածներում Հայերի վիճակն աղեւալի էր: ՀամընդՀանուր ողբերդությունը չաւ էր մուեցել, չոչա÷ելի դարձել: Հուլիսի 23-ից մինչն օդոսւոսի 2-ը եղավ սասունցիների դարավոր դուեմարւի եղրա÷ակիչ ÷ուլը: Դա կռիվ էր ոչ թե աւրելու, այլ մեռնելու Համար, դա կռիվ էր բանականությունից Համբարձված մարդկային աննկուն բնավորության, իելաՀեղ, Հրաբիային ւոռթկումների: «Լեռան դադաթներուն վրայ դւնուած սասունցի կիներ աՀադին ժայռեր վար կը դլորէին իրենց վրայ յարձակում դործող ղօրքերու եւ քիւրւերու վրայ, որոնք դլորուած քարերու Հեւ միասին դէւի անդունդը կ’անՀեւանային»: կորյունի ուժերը կռվում էին լեռան ÷եչին, իսկ Զոլոյի ջոկաւը՝ Խոռ կոչվող ւեղում: Ընկավ նան Անդոկի բանալին՝ Գրեդոլը, որի վրայից թուրքական

թնդանոթները ուղիղ նչանառությամբ ռմբակոծում էին դադաթում իռնված ժողովրդին: Պաւմում է Սասունցի Մուչեղը. «... Անդոկի ծերւերուն մէջ իորՀրդակցութեան էին նսւած ժողովուրդին ներկայացուցիչները եւ Հայ ֆիւայիները: Բոլորն ալ Հիւծուած երեւոյթ ունէին, չաւերս ղիրար չէինք ճանչնար այլեւս, այնքան, որ վաիեցած էինք: Ցոդնութիւնը, ւառաւանքը մեղ դուրս էին Հանած մարդկային կերւարանքէն: Պաւմական այս վերջին Հանդիւումին ներկայ էին բաղմաթիվ Հին եւ նոր Հայդուկներ, կային վիրաւորներ... Բացակայ էին բաղմաթիւ Հին ընկերներ... Լուռ էինք բոլորս ալ ու դլիաՀակ...»: Եղան առաջարկներ՝ «մինչեւ վերջին ÷ամ÷ուչւը սւառել եւ աւա մեծով ւղւիկով նեւուիլ ժայռերէն վար: Աիոն յարմար կը դւնէ մեծ իարոյկ մը ւաւրասւել եւ անոր ճարակ դառնալ...»: Մեծ թվով մարդկանց կարծիքն էր. «...Հաւաքական ինքնաւաչււանութեամբ անկարելի եղաւ ÷րկութիւնը աւաՀովել... այլեւս աղաւ ձդենք կռուողներն ու ժողովուրդը: Մէկ իօսքով, ամեն մարդ ւէւք է, որ իր դլիուն ճարը նայի... Ցեւ այսու Հայոց բարձրաբերձ լեռներն ու ծերւերը թող ըլլան ժողովուրդին աւասւարանը... Գիչերային մութէն օդւուելով, ժողովուրդը ցրուեցին կըռչիկի իորերը անմաւչելի անւառներու եւ ծերւերու մէջ...»1: Մուչեղի այս մւքերին Հարկ է վերաւաՀումով մուենալ, որովՀեւն այդ ժողովի ու օդոսւոսի 2-ի ն 3-ի մասին կան նան միանդամայն այլ բնույթի վկայություններ: կ. Սասունին մարւական ուժերի՝ վերը նչված ճակաւադրական նչանակության ժողովում Ռուբենի ճառը ներկայացնում է Հեւնյալ ւեսքով. «կացութիւնը յուսաՀաւական է: Ձեղի կու ւամ աղաւութիւն՝ ընելու ինչ-որ կ’ուղէք: կայ կովկաս մեկնելու Հաւանական յաջողութիւնը, կայ ւաՀուելու ւարադան եւ կայ նորէն դիրքեր մւնել ու կռուիլ մինչեւ մնացած 5-10 ÷ամ÷ուչւը եւ սւաննուիլ ւեղնոււեղը: Ուրեմն աղաւ է ամեն ոք՝ ընւրել որը որ կ’ուղէ: Ցրուեցէ՛ք, ուր որ Հաճելի է ձեղի»2: Հավանաբար այս աներնակայելի ցինիղմը Հավասարակչռությունից Հանեց նան Ռուբենի մերձավոր ղինակիցներին: կողբեցի Տիդրանն ասաց. «Եթէ մենք Հայրենիքը եւ ժողովուրդը սիրողներ ենք, ւէւք է որ մնանք իրենց Հեւ եւ մինչեւ վերջին չունչներս կռուինք, մեռնինք, թէ աւրինք, բայց միչւ ժողովուրդին Հեւ, անոր ճակաւադրով: Պ. Ռուբենը ւէւք չէր, որ այսւէս իօսէր»3: Ռուբենի վարքադծի մասին Ե. Պարսամյանը դրում է, որ նա «իր որոչումը կը ւարւադրէ եւ ինքը առանձին կը ղաւէ ղէնք ունեցողները, կարդ կը չարե եւ քալելու Հրաման կու ւայ կըռչիկի, կաւլորի եւ կե÷ինի ուղղութեամբ»4: Ռուբենը ժողովրդի «առաջին լքողը եղաւ»: ՊաւաՀական չէ, որ դաչնակցական դործիչները Հնարավոր ու անՀնար

Ռուբէն, նչվ. աչի., էջ 80-87: Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 983: Պարսամեան Ե., նչվ. աչի., էջ 82: Նույն ւեղում, էջ 83:

միջոցներով աչիաւում են լռության մաւնել կամ անդամ արդարացնել Ռուբենի այս սւոր դավաճանությունը: կ. Սասունին Տիդրանի ասած իոսքն անվանում է «աւելորդ ժողովրդասիրութիւն» (ւարղվում է, որ դաչնակցականների Համար նման Հասկացություն դոյություն ունեցել է), որովՀեւն, նչում է նա, «ւայմաններն ու ղանաղան վայրերը, որոնց մէջ ցրուած ու ւաՀուած ւիւի ըլլար ժողովուրդը», կորցնելու էր «իր Հաւաքական միութիւնը»: Բայց նան իրողություն է, որ Հանդուցալուծման օր դարձավ օդոսւոսի 2-ը, որն սկսվեց կորյունի ղոՀվելով: Օդոսւոսի 3-ին ւաչււանական դիծը դադարեց դոյություն ունենալուց ն թչնամու կրակն ամբողջությամբ կենւրոնացավ բնակչության վրա: Սկսվեցին ընդՀանուր իուճաւ ու ÷աիուսւ, բոլորը դես ու դեն էին ÷աիչում ÷րկվելու, աւասւան դւնելու Հույսով: Բիչ անց Անդոկի դադաթը ժողովրդից դաւարկվեց, Հայերը ÷աիչում էին դեւի Հարավ, դեւի կըռչիկի ձորը, Գաբլոր, Գեբին, Գյալիեսան: իսկ որոչ իմբաւեւներ Հեւնեցին Ռուբենի օրինակին ն իրենց իմբերով չարժվեցին դեւի Հյուսիս՝ ռուսական բանակին Հասնելու Հույսով: Ռուբենի իմբի թաքուն Հեռանալուց Հեւո, ւաւմում է Ա. Մանուկյանը, «կայծակի արադութեամբ դիչերն իր մութ թեւերով ւարածեց իուճաւը: Զինուորութիւն այլեւս չկար: Անղէն ժողովուրդը, կաւաղած, կը բռնէր ցրումի ճամբան, իրականին մէջ դալարելով աննւաւակ կերւով»: Լուսաբացին թչնամին սկսեց Հարձակումը, ն ւեսնելով, որ դիմադրություն չկա, Հանդդնորեն իուժեց Հայերի «բանակավայրը»: Անղեն ժողովուրդն իրար իառնված, Հնձվում էր թչնամու դնդակներից... Շաւերն «ինքղինքնին ժայռերէն վար կը նեւէին իումբ առ իումբ՝ իրենց Հաւաւի վերջին ճիդով ղիրար ողջադուրելով եւ միմեանց ձեռքէն բռնելով... Ով դանակ կամ դաչոյն ունէր, ջերմեռանդօրէն իր կուրծքը կը իրէր կամ... ինքղինքը կը մորթէր... Թչնամիին բարբարոս սուրը Հնձած էր ւասնեակ Հաղարներու կեանքը... Մայրամոււին ուքի ելայ եւ անցայ Բանայ աՀաւոր մեռելսւանէն: Տարօնը ÷չած էր իր վերջին չունչը... Ցեղի մը վերջին մնացորդի անիմանալի ւանջանքով եւ չարչարանքի դերմարդկային Հառաչանքներով մեռելներու մէջ կենդանի Հայ կը ÷նւռէի: Բայց ղուր անցան ողբաձայն աղաղակներս: Բոլորը լուռ կը քնանային...»: Հաջորդ օրը լուսաբացին «ի՞նչ ւեսնեմ, ամբողջ լեռը ւաչարուած էր ոսւիկաններով ու քիւրւերով... Տեսայ, որ անւառի եղրին իումբերով մարդիկ կը սւաննուին եւ արձակուած դնդակներու սարսա÷էն իրենց թաքսւոցներէն դուրս կը ÷աիչէին նորանոր իումբեր... Երեկոյեան դէմ դադրեցաւ կրակը: Դուրս ելայ ւեղէս եւ սկսայ վար իջնել լեռնէն: Դիմացի բարձունքէն դէւի մեր դիւղը (Խասդեղ) կ’իջնէր իուժանը՝ առաջնորդելով անւառին մէջ բռնուած Հայ դերիներու մեծ իումբ մը (800 Հոդի)»1: «Ռուբէնը,- դրում է Ե. Շառոյանը,- երբ ւեսաւ այդ նաՀանջը (բարքերի կողմից Անդոկի սւորուում դւնվող Հրմոյի դոմերի դրավումն ու Հարյուրավոր կանանց ու երեիաների Հրի մաւնվելը - Սւ. Պ.), առանց ղէնքի ընկերներուն

«Տարօնի արծիւ», 1939 թ., ‹ 8, էջ 25-27:

եւ իր չուրջը իռնուած ժողովրդական ւադնաւակոծ բաղմութեան որեւէ բան ըսելու, ւասն եւ Հինդ սասունցի լաւ կռուող ղինուորներ առաւ եւ յանկարծ անյայւացաւ մէջւեղէն: Ռուբէնի այս անակնկալ ու ւմարդի ÷աիուսւն ու անյայւացումը չաւ վաւ ււաւորութիւն թողեց թէ՛ կռուողներուն եւ թէ՛ սարսա÷աՀար ժողովուրդին վրայ: Բոլոր մարւիկները լքեցին իրենց դիրքերը.. Բոլոր դիրքերը անւաչււան մնացին: (Ժողովրդի) մեծ մասը Ծովասարի կողմէն դեւի արեւելք սկսաւ ÷աիչիլ: Այդ դիծը սակայն քրւական աչիրէթներու կողմէ բռնուած ըլլալով՝ Հայերն անինայ կուորուեցան»1: «Վայնասունը, իառնուած ւայթող ռումբերու որուին եւ Հրացաններու ձայնին, կը սարսա÷եցնէր աՀաբեկած ժողովրդական ղանդուածները: Հրացաններու ւայթիւնին եւ թնդանօթներու որուին կը իառնուէին աՀաբեկուած ժողովուրդին ողբն ու կոծը, եւ երբ այդ սարսա÷աՀար բաղմութիւնը կը ւեսնէ, որ ամեն ինչ կորսուած է, իր դլուին առած, կը ÷աիչի դէւի կե÷ին, կաւլոր, կելիեսան եւ կըռչիկի Ձոր... Որչա÷ները նեւեցին իրենց դաւակները ճամբաներէն դուրս ու անցան, որչա÷ներու ուքերը կոիուեցին իրենց ÷ոքրիկները...»2: «Ցուլիս 20-ին (Հ.ւ.) առաւօւեան,- ւաւմում է ժամանակակիցներից մեկ ուրիչը՝ ւարոնցի Մ. Դուռնյանը,- Հայերը ինքղինքնին ւաչարուած կը դւնեն... իրենց վրայ կեդրոնացած թնդանօթներու, արադաՀարուածներու եւ Հրացաններու կրակին ւակ Հաղիւ չորս օր կրնան դիմադրել: Զորրորդ օրը... Հայ մարւիկները կը յաջողին թչնամիի մէկ թեւը ճեղքել եւ Բանայ սարը ÷աիչիլ, իսկ Հոն մնացողները, մեծ մասամբ կիներ ու երաիաներ, կը մաւնուին թիւրք ն քիւրւ իուժանի վայրադութեանց... ...Տասնեակ կիներ ու երաիաներ, իրարու կաւուած, Սասնոյ բարձրաբերձ լեռներէն... վար կը դլորուէին...»3: Մ. Բդեյանը դրում է, որ Անդոկում Հայերն ունեին 3000-ից ավելի լավ ն այդքան էլ ւնայնադործական ղենք: «Փամ÷ուչւն ալ... առաւ»: Անդոկից սւացված մի նամակում դրված էր. «Թչնամին ճեղքելով բոլոր ճակաւները եւ դիմադրութեան դիծերը, թա÷անցեր է Անդոկ լերան մեր դիրքերը...»: Թչնամին, ւաւմում է Գալեն, սկսեց «իուժել Հոս ու Հոն Համաիմբուած մարդոց, կիներու եւ երաիաներու վրայ, չաւերը լեռներէն վար... կը դլորեցնէին եւ կը դնդակաՀարէին... Անինայ կը ջարդէին բոլորը: Լերան դադաթներու վրայ դւնուող սասունցի կիներ աՀադին ժայռեր վար կը դլորեցնէին իրենց վրայ յարձակում դործող ղօրքերու եւ քիւրւերու վրայ... Մենք... 4000-5000 անձերէ կը բաղկանայինք, բայց Հաղիւ 300 Հոդի կրցանք աղաւիլ...»4:

«Երուանդ Շարաֆեան կը ւաւմէ Տարօնի եղեռնը», էջ 36-38: Նույն ւեղում, էջ 85-86: Բդէյեան Մ., նչվ. աչի.: Նույն ւեղում, էջ 443-445:

Անդոկում Հավաքված Հայերը կռվեցին իելաՀեղ: «կաւաղի, մարդկային ւարողութիւնէն իսկ վեր եղած է այդ օր Պոլէյեան Մկրւիչի, իր Պօղոս եղբոր ն, ընդՀանրաւէս, իումբի դիմադրութիւնը... կաւաղի եւ ամեն դրուաւանքի արժանի եղած են կաւլորներու կողմը՝ Ալիջդայի Տիդրանի Հերոսամարւը, եւ Ամւարներու դլուիը՝ կորիւնի չարժումները, որոնք, առանց դիրք մւնելու... դիրքէ դիրք թռեր, ՀրաՀրեր, ոդեւորեր, ու աւա՝ անակնկալը ընդունելով, կողքին ինկած է՝ մեծ մարդու ւէս, առանց ա՛ի մը իսկ քաչելու: Ճաչէն առաջ արդէն չկար այլեւս արեւմւեան թեւի ոդին...»: Այդ մասին լսելով Ռուբենը մի իմբի Հեւ, մութն ընկնելուց Հեւո, առանց «մնաս բարով» ասելու, կանՀեւանա... Եվ սկսվում են աներնակայելի իուճաւն ու ÷աիուսւը, որը՝ եւ Դալվորիկի կողմը, որը առաջ՝ թչնամիին դիրկը, որը ձաի, որը՝ աջ1: Եթե Մչո ջարդերից Հեւո թուրքերը Հավաքում էին Հայերին ն թաքուն, առանց ինչ-որ բան ասելու, ւանում լցնում էին ինչ որ կառույցի մեջ ու ՀրդեՀում, աւա Սասունում «...վայրադութիւն, դաղանութիւն, մոլեդին անինայութիւն մը, երեւակայուած ամեն կերւ նաիճիրներէ վեր, որու առջեւ Լենկթիմուրն անդամ չրթունքները ւիւի կծէր չիկնելով»2: Բրդական Հորդաները Հարավից, թուրքական ղորքերն ու աչիրեթները Հյուսիսից չւաւում էին Սասունի իորքերը՝ կողուոււի ու ջարդի Հրճվանքը վայելելու, Շաւաիի, Գելիեդուղանի դյուղերում, Գոմաց վանքում, իչիանձորում կրած ՀակաՀարվածի վրեժը լուծելու: Բայց նրանք վայելեցին Հեչւ Հաղթանակի Հրճվանքը, որովՀեւն Հին Հայդուկներ Մկրւիչ Պոլեյանը, կողբեցի Վարդանը, Մորուք կարոն, Զոլոն Հաջողում են ՀակաՀարված ւալ առաջացող թչնամուն ն ժողովրդին ւանել այլնայլ ուղղություններով: կռիվը Հաւկաւես արյունաՀեղ էր Ծովասարում, որւեղ իրամաւավորված Հայերը չրջանային ւաչււանության կանդնեցին: Սակայն այդ Հաջողություններն անղոր էին ÷ոիելու իրադարձությունների ընթացքն ու բնույթը: Սասունի ինքնաւաչււանական կռիվներում իրենց ÷առքով ւսակեցին նան Հայ կանայք: Ծիրինկաւարում Մոսեի ւան Եվան քաջալերում էր կռվողներին. «Ոյժ ւուէ՛ք ձեր բաղուկներուն. երբ մեղի ւէւք ունենաք, ւաւրասւ ենք դիրքերը ւաՀելու»: Մի այլ կին՝ Խղամը, աււակում է ծուլացող մարւիկին ն նրա Հրացանը վերցնում, դիրք է մւնում ու կռվում, իսկ Մաքեն կռվում էր կաւաղի վադրի նման, Հուսեն դանակով Հարձակվում է սե÷ական որդու վրա, որը ՀերթաւաՀության ժամին քնել էր: Գեբինի դիրքերում Խանըմը վիրավորների վերքերն էր կաւում ու Հանդիմանում. «Դուք ւողւաւէ ձուլուած էք, ւէւք չէ դնդակը ձեր մարմնին վրայ վէրք ձդէ...»: Նա ղավակների ւեր միջին ւարիքի կին էր, բայց կաղմակերւեց կանանց մարւական իումբ ն մասնակցում էր քրդական դյուղերի վրա Հարձակումներին: Հիմնականում դործում էր Անդոկում, բայց Հաճաի էր անցնում

Բդէյեան Մ., նչվ. աչի., էջ 179-182: Նույն ւեղում, էջ 183:

Սասնո մյուս չրջանները ն մի քանի վայրերում նույնւես կաղմակերւեց կանանց մարւական իմբեր: Անսւառ եռանդի ւեր էր՝ կռվում էր, ղեկավարում, կաղմակերւում, դեղորայք ւաւրասւում, վիրավորներին ինամում: ԶոՀվեց Անդոկում1: Շամամի Հեւաիուղական ջոկաւը դարանակալած թչնամիների Հարձակման է ենթարկվում: Զոկաւը նաՀանջում է, բայց Հարմար ւաՀ ընւրելով՝ Հանկարծակի չուռ է դալիս, դրոՀում քրդերի վրա ու ÷աիուսւի մաւնում: Գաբլորի դիրքերում Նաղեն կռվում էր երդելով ն թչնամու ուղղությամբ բղավում. «ինչո՞ւ եք... լեռնաչիարՀի Հանդույցներում թողնում ձեր ւիղծ դիակները. Հեռացե՛ք ն մի՛ ւղծեք այս սուրբ Հողը...»2: Անիի կանանցից կաղմված իումբը ցերեկները ղբաղվում էր ղինյալներին սննդամթերք ու ռաղմամթերք մաւակարարելով, իսկ դիչերները ՀերթաւաՀում էր դիրքերում: Այդ իումբը թչնամուն դուրս քչեց Ընկուղնակ դյուղից ու կարմիր դրոչակ ւարղեց: Ռաղմաճակաւային դործողություններից բացի, կռվող կողմերը Հարձակումներ էին դործում բնակչության վրա: Օրինակ, Գաբլորի չրջանում Հայկական «թռչող» իմբերը դիչերները Հարթավայր էին իջնում ու աՀաբեկում քրդերին, Ավոյի իումբը քրդական երեք դյուղ Հրկիղեց, Զուռոյի իումբը Հարձակում դործեց ւարեն ն ռաղմամթերք ւեղա÷ոիող թուրքերի վրա, նրանց ÷աիուսւի մաւնեց ու ւիրացավ ւարենին: Սասունի 20.000 Հայերին, դրում է Ա. Շիրակյանը, ավելացել էին 30.000 ուրիչներ՝ Դաչւի ջարդերից ÷րկվածները: Մչո դաչւի ու Մուչ քաղաքի ջարդերից Հեւո «կառավարութիւնը Հսկայ ղօրք եւ չրջակայ քիւրւ ցեղերը... Համաիմբած էր Սասունի եւ մօւակայ լեռներուն չուրջ... Թչնամի բաղմաւաւիկ ղորքին դիմաց սասունցիներն իրենց նաինական ղենքերով ու Հաչուած ÷ամ÷ուչւներով Հերոսական դիմադրութիւն ցոյց ւուին»: Անդոկում Հավաքվեց 50.000 ժողովուրդ՝ «մեծ մասամբ կիներ, մանուկներ ն ծերունիներ: կերակրելու ւաչար չէր մնացած, կռուողներէն չաւերու ռաղմամթերքը սւառուած էր. Հրացանները կը կուրէին ու դաչոյններով կը մարւնչէին դրոՀող թչնամիին դէմ. կիները եւս կը մասնակցէին օրՀասական կռուին եւ ի վերջոյ, թչնամիին ձեռքը չիյնալու Համար, կը նեւուէին ժայռերէն վար... Սասնոյ լեռները կարմիր արեամբ էին ներկուած»3: Պաւմում է Ղ. Սարդսյանը, ժամանակակից.- Տեսնելով, որ Հայերը իուճաւի մեջ են, թչնամին աչիուժացրեց Հարձակումը: «Թնդանօթի ռումբերը եւ դնդակները կարկոււի նման կը ւեղան ժողովուրդին դլիին: Երեկոյեան կողմ ժողովուրդը սկսաւ քաչուիլ դէւի կելիե Սան եւ կըռչկայ Ձոր: Հայկական դիրքերը կը դիմադրեն կաւաղի կերւով: կռիւը չարունակուեցաւ մինչեւ ուչ դիչեր: Երբ կռուող ուժերու իմբաւեւները դիրքերէն դուրս դալով դացին Ռուբէնի

Զէյթլեան Ս., նչվ. աչի., էջ 80: Երիցեան Գ., նչվ. աչի., էջ 11-12: Շիրակեան Ա., նչվ. աչի., էջ 46-47:

նամակով որոչուած ւեղը, ւեսան, որ մարդ չկայ: Բարձրացաւ յուսաՀաւութեան եւ կաւաղութեան ալիք: Անդոկը կործանվում էր, ռաղմամթերք այլնս չկար: Հաւուկենւ դինվորներ 20-ական ÷ամ÷ուչւ ունեին: Ժողովրդի մի մասը դնաց դեւի Ցանդանինա, իսկ մյուս մասը՝ Պոլեյան Մճոյի դլիավորությամբ՝ դեւի կըռչիկ: կելիեսան դնացող ժողովրդի մի մասն արդեն դեւն անցնում էր, իսկ մյուսները դեռ Անդոկում էին, երբ թուրքական դորքերն ու քրդերը կւրեցին նրանց ճամբան ու սկսեցին անինա կուորել: Հայերի մի իումբ Աղբեցի Մթոյի Հրամանաւարությամբ մարւի մեջ մւավ ն կռվեց մինչն մութն ընկնելը ն Հնարավորություն ւվեց, որ ժողովրդի ողջ մնացած մասն անցնի դեւը: կըռչիկում նս ծանր մարւեր եղան: Այսւեղ ղոՀվեց Մ. Պոլեյանը: Ժողովուրդը մնաց առանց կաղմակերւչի: Ձաիողվեց Բան դնալու ծրադիրը: Միայն Ռուբենի ÷ոքրիկ իումբը կարողացավ այնւեղ Հասնել, իսկ ժողովուրդը ցրվեց ղանաղան թաքսւոցներ ն դիմեց մասնակի ինքնաւաչււանական կռիվների: Մի մեծ բաղմություն լցվեց Ցանդանինայի անւառը: Երրորդ օրը թուրքական ղորքերը ւեղ Հասան ու ՀրդեՀեցին անւառն ու արւերը: Սակայն անւառը չվառվեց: Նորից կռիվ սկսվեց: Սեմալցիների դիրքերում Հերոսաբար ղոՀվեց Ասաւուրը: Նրա ղենքը վերցրեց մայրը՝ Խղամը ու կռվեց մինչն վերջին ÷ամ÷ուչւը ն 12 ուրիչ կանանց Հեւ Հոչուվեց թուրք ղինվորների սվիններով: Նույն օրը թուրքերն իրենց սւանվածներին վերցրած դնացին դեւի Մուչ: Անւառում 5000 Հայ կար, որոնք քաղցած, ծարավ, մերկ թա÷առում էին ծառերի մեջ ն ամեն օր բաիվում ու մարւի մեջ էին մւնում քրդերի ու ոսւիկանների Հեւ, որոնք ուղեկցվում էին բնակչության մեծ ու ÷ոքր կուորածներով: Այնուամենայնիվ, մու 15.000 սասունցիներ դեռ կենդանի էին: Անդոկի ու Գեբինի կուորածներից ամենասարսա÷ելին Գելիեսանի Հովւի ջարդն էր: Օդոսւոսի 2-ի դիչերը ժողովուրդն ու Սասունի կռվող ուժերը չարժվեցին դեւի այդ Հովիւը՝ անւառներում թաքնվելու Համար: Հաջորդ օրը նրանք չրջաւաւվում են, աւա թուրքական ղորքն ու քրդերը սկսում են Հարձակումը: Հայերը ւաչււանվում էին ղենքով ու առանց ղենքի՝ ինչ ձեռքի ւակ կար, բայց ջարդի առաջն առնել չկարողացան: Մի քանի Հաղար ղինված թուրքեր ու քրդեր ոչնչացնում էին ւասնյակ Հաղարավոր Հայերի, որոնց չնչին մասը ղենք ուներ: կուորում էին Հիմնականում կանանց ու երեիաներին: Զարդի Հովիւը կարմրեց, արյան դեւեր էին Հոսում: Սւանդը չարունակվեց մինչն մութն ընկնելը: կըռչիկի անւառում աւասւանած սասունցիները նույնւես Հայւնաբերվեցին, բայց չՀանձնվեցին, այլ՝ կռիվ ւվեցին: Մարւն ու սւանդը չարունակվեցին մինչն մութն ընկնելը: կըռչիկում Հայերը ղանդվածաբար սւանվեցին, բայց նան եղան ÷րկվածներ, որոնք չարժվեցին դեւի Բանասար: Սասունում սւանություններն ու կռիվները դեռ երկար չարունակվեցին: Սասունցին սւանվում էր, բայց չէր մեռնում, Հարություն էր առնում ու չարունակում կռիվը: կռվում էին մեծ ու ÷ոքր իմբերով կամ միայնակ: Բրդական ուժերի Հրամանաւար Պարան բեկը մի Հավաքույթում ասել է. «Անդոկի ու Գեբինի լեռներում ղինված սասունցիները Հերոսաբար կռվեցին

մեր դեմ՝ ւաչււանելով իրենց ւաւիվն ու նամուսը... Զնայած նրանք մեր ոիերիմ թչնամիներն են, բայց որւես քաջ, Հերոս մարդիկ, արժանի են դովասանքի... Մենք Անդոկը դրավեցինք ոչ թե կռվով, այլ երբ նա դաւարկ էր: Հայերի մարւունակությունը մերոնց Համեմաւությամբ չաւ բարձր էր: Հայերին ընկճեց ոչ թե Հակառակորդի ռաղմական ճնչումը, այլ՝ ղինամթերքի ւակասը»1: Սասունը լռեց, մաՀվան լռությունն իջավ ԼեռնաչիարՀի վրա, որի ծերւերին, անւառներում ու կիրճերում թաքնված, թչնամու ÷ամ÷ուչւից ÷րկված սասունցիները Հայւնվեցին սովի դրկում: Թուրքերը նրանց քչեցին Հայրենի բնակավայրերից, իսկ սովը Հարկադրեց վերադառնալ՝ ոււելիք դւնելու Հույսով: Սովին ընկերացած Հիվանդությունները Հնձում էին յաթաղանից ÷րկված Հայ իլյակներին: Նույն ժամանակ Բանա սարում Հավաքված էր 15000-20000 ւարոնցի: Նրանք ընդամենը 200 Հրացան ունեին: Բայց, Հավանաբար դա չէր դլիավոր ւաւճառը, որ այդ Հայերը ձեռնւաՀ մնացին ինքնաւաչււանությունից, ÷որձ իսկ չարեցին կռվելու, եթե ոչ ÷րկության, աւա ւաւվով մեռնելու Համար: Պաւճառը ղեկավարի, կաղմակերւող ուժի իաղացած քայքայիչ դերն էր: ՎաՀան Փա÷աղյանի Համար՝ միակ ինդիրը, դերադույն նւաւակը սե÷ական անձի ÷րկությունն էր: Նա մեկուսացել էր անւառի իորքերում մարւական ջոկաւի ւաՀւանության ներքո, իղել էր բոլոր Հարաբերությունները ÷աիսւական, մոլորված, անելանելի վիճակում դւնվող բնակչության Հեւ: Ժամանակակիցներից մեկը նկաւում է, որ կոմսի վարքադիծը Ռուբենի կրկնօրինակն էր՝ ղբաղվել միայն սե÷ական դլուիը ÷րկելու ինդիրներով: իրենց առջն ւեսնելով չկաղմակերւված ամբոի, թուրքերն ու քրդերը անընդՀաւ Հարձակումներ էին դործում ն Հայերին մեծ կորուսւներ ւաւճառում: Վ. Փա÷աղյանր կաւարեց Հերթական սւորությունը. նա ւաՀանջեց, որւեսղի ժոդովրդից առանձնանային ղինված երիւասարդները՝ մւադրություն ունենալով ժողովրդին լքել ն այդ երիւասարդների Հեւ Հեռանալ: Տարոնցիները չենթարկվեցին դավաճանական սադրանքին. «Այծի մորուքավորի» դլիավոր Հոդսը դարձավ չերնալ ժողովրդի աչքին: Տւավորությունն այնւիսին էր, որ նա սե÷ական ժողովրդից ավելի էր վաիենում, քան թուրքերից ու քրդերից: Նա այդւես էլ մի իումբ մարդկանց Հեւ Հեռացավ, իսկ ժողովուրդը՝ նաՀաւակվեց: Ամռանը թուրքական իչիանությունները «ներելու» սոււ իոսւումներով Հավաքեցին 4000 Հայ կին, նրանց ուժերով իրականացրեցին մի չարք դյուղերի բերքաՀավաքը, աւա բոլորին սւանեցին Արածանու ա÷ին: Նույն իոսւումներով Հաջողվեց լեռներից իջեցնել ու թաքսւոցներից Հանել սովի մաւնված Հայերին ն սւանել: Սակայն մեծ մասը չՀավաւաց թուրքերի իոսւումներին ն Հավաւացողներին ղդուչացրեց. «Մի՛ երթաք, եղբայրներ, կամովին մի՛ երթաք սւանդանոց... Մեր լեռներուն մէջ անօթի ու ծարաւ

ՀովՀաննիսյան Ղ., նչվ. աչի., էջ 102:

մեռնիլն աւելի լաւ է, քան թէ երթալ թչնամիին ուքը...»1: Աչնանը ռուսական ղորքերը Բիթլիսից չարժվեցին դեւի Աիլաթ, իսկ Մանաղկերւից՝ դեւի Մուչ: Փեւրվարի 3-ին նրանք մւան Մուչ: Բաղաքը թողնելիս թուրքերը 300-400 Հայի բեռներ են բարձում, իբրն չալակավոր ւանում իրենց Հեւ ն Խուլբի չրջանում սւանում են: Փեւրվարի 12-ին Հայ կամավորները չարժվեցին դեւի Սասուն: Բայց ձյունն այնքան չաւ էր, որ Հարկադրված եղան Հեւ դառնալ: իսկ սասունցիների Հոսքը չէր դադարում. նրանք ՀաղթաՀարում էին ձյան արդելքներն ու Հասնում կամավորներին, ռուսական բանակին: Մորուք կարո. - Պաւերաղմի Հենց սկղբից կարոն իր իմբով ժողովրդի Հեւ էր, մասնակցում էր օրՀասական կռիվներին Անդոկում ն մի ամբողջ ւարի լեռներում մաքառում էր թուրքերի ու քրդերի դեմ: 1916-ի Հունվարի 26-ին լսում է, որ ռուսական բանակը մւել է Տարոն: Նա յաթաղանից ÷րկված իլյակներին Հասցնում է Երիցանք (Տա÷ըք): Նույն օրը Դրոյի կամավորական դունդը մւնում է Մուչ քաղաք: կարոն, անցած 150 Հոդանոց Հեւաիուղական իմբի դլուիը, կռվում է Բռնաչենի կողմերում: Մեկուկես ամիս նրա Հակառակորդը Մուսա բեկն էր: կարոն աղաւում է 250 Հայ դերի կանանց ու աղջիկների, աւա անցնում է Անդոկ, այնւեղից ւեղա÷ոիվում Արածանիի ա÷երը ու դերությունից ÷րկում նս 500 Հոդու ն ւեղա÷ոիում Խնուս: Նա Երկրից Հեռանում է 1918 թ. ÷եւրվարին: ինչւես ւեղում նչել ենք, երիւթուրքերի կոմիւեն ւարոնաՀայության ջարդի կաղմակերւումը Հանձնարարել էր Զնդեթին, Մչո մութեսարիֆ Սերվեթին ն Տարոնից երես÷ոիան Խոջա իլիասին: Խնդիրը լուծելու Համար ղինվորական ու քրդական ուժեր են բերվում Բիթլիսից, Գենջից ն Դիարբեքիրից: Հայերի դործողությունների վրա բացասական մեծ աղդեցություն ուներ ղենքի, մանավանդ ÷ամ÷ուչւի սակավությունը, որը դարձավ Հայերի ւարւության դլիավոր ւաւճառներից մեկը: Զնայած թուրքերը դրավել էին Գելին, Մորուք կարոն կարողանում է 500 Համադյուղացիներով մւնել դյուղ, անցնել թչնամու թիկունքը ն աւասւանել Գեղաչենի անւառում: Որոչ ժամանակ անց սասունցիների Հեւ նորից բարձրանում է Անդոկ: Նա ելք էր ÷նւրում ժողովրդին կովկաս Հասցնելու, բայց բոլոր ջանքերն աւարդյուն անցան: Սկսվում է սովը: Դրանից օդւվելով՝ քրդերը երկու դելիեցիներից իմանում են կարոյի թաքսւոցը՝ քարայրը ն դա չրջաւաւում են: Սակայն կարոն ինքն է Հարձակվում ն Հուսեյին աղային դերի է վերցնում: Նա ւեղանքում թաքնված Հայերի ոդին բարձրացնելու Համար նաի ւաւժում է դավաճաններին, իսկ քրդերին աղաւ է արձակում իրենց ղենքերի Հեւ: Բուրդ աղան իր նսւավայր՝ Խուլբ Հասնելուց Հեւո կարդադրում է չՀեւաւնդել թաքնված Հայերին, այլ՝ օդնել նրանց: Երբ ռուսական բանակը մւնում է Մուչ, Հուսեյին աղան 300 Հայի անվւանդ Հասցնում է ռուսներին:

Երիցեան Գ., նչվ. աչի., էջ 252, 341:

կարոյի իմբին ու թաքնված Հայերին սւառնում էր սովը: Նա մի իմբով դնում է Գելիի Տաղվրներում թաքցրած սննդամթերքը բերելու Համար, սակայն Տա÷ըքի մյուդիրը անակնկալ Հարձակվում է նրա իմբի վրա: կռիվը ւնում է մինչն կեսօր: Հայերի ÷ամ÷ուչւները սւառվում են, բայց թուրքերը նաՀանջում են, որովՀեւն սարսա÷ելի սառնամանիքին չեն դիմանում: կարոն Հարձակվում է նրանց վրա ն բռնադրավում է Հրացաններ ու ÷ամ÷ուչւներ: Այս կռվում Հայերից սւանվում է երկու, թուրքերից 12, իսկ քրդերից 2 Հոդի: Ծանր վիրավորվում է ւիրաՀռչակ ավաղակաւեւ Սլոն: 1916 թ. Հունվարի 26-ին Անդոկում լսվում են թնդանոթների որուներ: կարոն մի իմբով դնում է. ւարղելու, թե դրանք ի՞նչ որուներ են: Գեղաչեն դյուղի քանդված մարադում Հանդիւում է թուրք յոթ դասալիքների, որոնք ասում են, թե ռուսները Մչո դաչւ են Հասել: կարոն Անդոկում աւասւանած ժողովրդին ւանում է Տա÷ըքի ուղղությամբ ն 400 Հոդու Հասցնում է Մուչ, որւեղ էին Դրոյի կամավորները: Որոչ ժամանակ Հանդսւանալուց Հեւո նա 150 ղինյալներով մեկնում է Բռնաչեն ն ս. Աղբերիկի չրջանում 1.5 ամիս կռիվներ է մղում Մուսա բեկի ուժերի դեմ: Այսւեղ թաքնված 270 Հայի նա ÷ոիադրում է Մուչ, աւա մի իմբով (60-70 Հոդի) նորից բարձրանում է Սասուն՝ Անդոկ: Լուր է սւանում, որ ռուսները նաՀանջում են: Նա «ցաւք» է կաւարում ն Արածանիի ա÷ին Հասնում ռուսական բանակին, որը ձմեռն այդւեղ է անցկացնում՝ դեւի մյուս ա÷ին դիրքավորված թուրքերի դեմ: Սկսվում է «Մի Հայ մի ոսկի» դործողությունը: Փրկվում է 500 Հայ: Այդ դործը ղեկավարում է Փեթարա Մանուկը: Զոլոն ն կարոն «դնած» Հայերին ւեղա÷ոիում են Խնուս ն Հանձնում բարեդործականին1: 1916 թ. Բիթլիսից Հեւո Անդրանիկի դունդը անցավ Մուչ, որւեղ իջած 10.000 սասունցիներ նրան իանդավառ ընդունելություն ցույց ւվեցին2: Այսւեղ կենւրոնացան նան Հայդուկները: Նրանց Հեւ էին նան վերաւրած Հայերը, որոնք 1917-ին Խնուս ւեղա÷ոիվեցին: Մինչն 1918 թ. ոչ միայն Մորուքի, այլն Հայդուկային մյուս իմբերը ՀակաՀարված էին ւալիս թուրքքրդական ունձդություններին, ղբաղվում ւեղում մնացած Հայ բնակչության բնակեցմամբ ու ւաչււանությամբ: Առաջին մի քանի օրում Մուչ Հասավ 2400 սասունցի: Բայց դրանք բոլորը չէին: Նույն աղբյուրի ւվյալներով՝ Բռնաչենից ու Մուկանից (նույնւես Սասուն) աղաւվել էր 11.000, իսկ Մչո դաչւից ու Դիարբեքիրից՝ 400-500 Հոդի3: 1916 թ. Հուլիսին թուրքերը Դարդանելի չրջանից ռաղմական ուժեր ւեղա÷ոիեցին Սասուն, որւեղ ընդամենը 200 ռուս ղինվոր կար: Ճակաւը Հիմնականում ւաչււանում էին սասունցիները, որոնք Հինդ օր Հեւ չւրւեցին թչնամու դերակչիռ ուժերին ու նաՀանջեցին: Մուչից 12.000 Հայ ւեղա÷ոիվեց Խնուս, իսկ մնացածներն անցան Արաքսը: 1916-1917 թթ. Մուչում ն Խնուսում բնակվում ու երկիրը վերաչինում էին ւասնյակ Հաղարավոր Հայեր՝ Խնուսում՝ 25.000, Բուլանըիում ն Մանաղկերւում՝ 15.000-20.000 Հոդի: «Տարօնի արծիւ», 1950 թ., ‹ 31, էջ 22-28: “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916 ã., ‹ 23. Սասունի կ., նչվ. աչի., էջ 157:

Բայց Հայ բնակչությունը Հարկադրված եղավ Հեռանալ իր Հայրենիքից ու բնակություն Հասւաւել Արնելյան Հայասւանում: «Այս անդամ Սասունը,- դրում է Մենակը,- դեւի իրեն դրավեց թուրք ն քուրդ ղանդվածի ողջ կաւաղությունը: Թուրքական կանոնավոր ղորքերն ու քրդերը Սասունը չրջա÷ակեցին: Սկսվեց անՀավասար կռիվ: Թուրքական Հրեւանին իրար Հեւնից ավերում էր սասունցիների դիրքերը: Երեք օր չարունակ ծանր կռիվներ ընթացան: Սասունն ընկավ: Սկսվեց ջարդը: Թվում էր, թե Սասունում կենդանի չունչ չէր մնացել: Բայց աՀա Անդրանիկին դիմավորելու էին եկել Հաղարավոր սասունցիներ: Տասն ամիս չարունակ նրանք եղել են դժոիքում: 10-12 Հաղար սասունցի ջարդերից Հեւո թաքնվել էր անմաւչելի դադաթներին, կիրճերում ու քարանձավներում: Ոչ մեծ թվով ղինված սասունցիներ այդ բոլոր ամիսներին կռվել են թչնամու դերակչիռ ուժերի դեմ: Թուրքերը Հաղթել չկարողանալով, լուր ւարածեցին, թե կառավարությունը սասունցիներին ներում է չնորՀել: Հաղարավոր սովալլուկ Հայեր Հավաւացին ն դուրս եկան իրենց թաքսւոցներից ն ցած իջան լեռներից: Նրանք բոլորը կուորվեցին: Սասունում մնաց 3-4 Հաղար բուն սասունցի, որոնք թուրքերի ներման արժեքը լավ դիւեին ն լեռներից չիջան: Թչնամու դնդակներն ու սովը Հնձում էին նրանց չարքերը, վերջանում էին ÷ամ÷ուչւները: իչիանություններն ամիսը մեկ Սասուն էին ուղարկում ւաւժիչ ջոկաւներ ն ավերում սասունցիների կացարանները: Սասունցիները նորից բարձրանում էին լեռների դադաթները, մինչն որ թուրքերը Հեռանային: Եվ այդւես՝ չաւ անդամներ: Թչնամուց ւակաս դաժան չէր քաղցը: Ոււում էին ինչ ւաւաՀեր՝ իու, արմաւ, կաչի: Ամեն օր մեռնում էր ւասնյակ Հոդի, Հիմնականում կանայք ու երեիաներ: Զարդից ÷րկվածների 3/4-ը սովամաՀ եղավ: 1916 թ. ÷եւրվարի 3-ին ռուսական բանակը մւավ Մուչ, իսկ սասունցիները այդ մասին լսելով՝ ÷եւրվարի 17-ին լեռներից իջան քաղաք1: «կաւույւ դրքում» կարդում ենք. «Հայերը Հարկադրված էին թողնել իրենց ամրությունների արւաքին դծերը ն ասւիճանաբար նաՀանջել դեւի Անդոկի դադաթները... կանայք, երեիաներն ու անասունները ղդալիորեն իանդարում էին մարւիկների ընթացքը, որոնք 3000 Հոդուց մնացել էին միայն 1500-ը: Վրա ւվող թուրքերի Հեւ բաիվելիս ւեղի էին ունենում սարսա÷ելի դեւքեր: Հայերը, ւարւելով վերջին ÷ամ÷ուչւը, ւաչււանվում էին Հրացանի կոթերով կամ դանակներով: 30 Հաղար թուրքական ղորքեր ու քրդեր ավելի ու ավելի նեղում էին նաՀանջողներին, մինչն որ նրանց քչեցին լեռան դադաթն ու չրջաւաւեցին բոլոր կողմերից: Այդ ժամանակ վրա Հասավ վերջին մարւը, որն, ինչւես բոլոր լեռնականների մու է լինում, աներնակայելի Համառ բնույթ ընդունեց: Տղամարդիկ, կանայք ն երեիաները Հարձակվող թչնամուն Հեւ էին մղում մանդաղներով, մաՀակներով, դանակներով ու քարերով: Ներքն դլորված ժայռաբեկորներով չաւ թուրքեր սւանվեցին: Դանակներով ղինված կանայք նեւվում էին թուրքերի կամ քրդերի վրա»2:

“Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916 ã., ‹ 23. “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1917 ã., ‹ 4.

Պաւմում է ականաւեսը. «Դեռ 1915-ի մայիսին էրղրումում Հայ երիւասարդությունը ձերբակալվեց ու բանւ նեւվեց, որւեղ նրանց թաքուն կուորած էր սւասում: Հունիսին կ. Պոլսից Հրաման սւացվեց Հայերին Միջադեւք դաղթեցնելու մասին»: Դեւի Միջադեւք ւանող ճանաւարՀին չաւերին մորթեցին ու կողոււեցին, դեղեցիկ աղջիկներն ու կանայք բաժանվեցին քուրդ բեկերի ու թուրք ւաչւոնյաների միջն ն միայն 10 ւոկոսը Հասավ Դիարբեքիր ն Ուրֆա: Փաիած Հայ կանանցից մեկի՝ Զաբել Փյաչղյանցի նամակում նկարադրված են Հայերի նկաւմամբ քուրդ Հրոսակաիմբերի կաւարած բռնությունների ն բարբարոս իժդժությունների ցնցող մանրամասները: Հարյուրավոր երիւասարդ կանայք, նան կրծքի երեիայով կանայք ն աղջիկներ կամուրջից նեւվեցին Ե÷րաւ, որւեսղի դաղաններից ÷րկեն իրենց ւաւիվը: Մչո 25 Հաղար Հայ բնակչությունը մորթվեց երեք օրում: «կուորածներով բռնված Հայկական թաղերը կողոււվում ու ՀրդեՀվում էին թուրքական կանոնավոր ղորքերի կողմից, որոնք Հայերին Հոչուում էին իրենց թնդանոթներով: 70 չնչից կաղմված մի Հայ ընւանիք թույն ընդունեց թուրքերի ձեռքը կենդանի չընկնելու Համար: Սասունում ... թուրքերը դործեցին ավելի սարսա÷ելի Հանցադործություններ: ... Սասունցիները ւեսնելով իրենց վիճակի անելանելիությունը ն Հույս չունենալով չոււա÷ույթ օդնության, ՀուսաՀաւ ÷որձ են կաւարում դուրս դալու չրջա÷ակումից ն Հարձակվում են չրջաւաւող թուրքերի վրա՝ ÷ամ÷ուչւները իլելու Համար: ի վերջո որոչվում է Սասունից ւարՀանել կանանց ու երեիաներին: Սակայն ճանաւարՀին Հայերի ամբոիի դեմ են դուրս դալիս քրդերը ն սկսվում է աներնակայելի բան: Բրդերին ընդդիմանալով իրենց կյանքի դնով, իիղաի սասունցիները ճանաւարՀ Հարթեցին դեւի լեռները՝ դեւի իրենց մերձավորները: իսկ վերջինները թաքնվելով լեռնային կիրճերում ն անւառներում, մեռան քաղցից»: Բրդերը Հարձակվելով ÷աիսւականների ամբոիին մի ակնթարթում վերածեցին դիակների կույւի: Բրդերի Հեռանալուց Հեւո կույւի ւակից դուրս սողաց 9-10 ւարեկան ւղա: Նա Հավաքում է կուորածներից Հրաչքով ÷րկված 4-6 ւարեկան 8-9 երեիայի ն նրանց 15 օր սնում է Հասկերով, մինչն Հանդիւում են սասունցիներ ու նրանց ÷րկում1: Մանդելչւամ Ա. - Թուրքերը կուորել էին Սըլիվանի, Բչերիկի ն Դիարբեքիրից մինչն Սասունի լեռների սւորուը ւարածվող դաչւի Հայերին: Հաղարավոր ÷աիսւականներ եկան ղդուչացնելու Սասունի ն Մուչի բնակիչներին՝ նրանց սւասող ճակաւադրի մասին: Հայերը վճռեցին ւաչււանվել: Հունիսի սկղբին քրդական ցեղերը Հարձակվեցին Սասունի լեռների վրա, բայց նրանց դրոՀը եւ մղեցին այն երեսուն Հաղար Հայերը, որոնք ամրացել էին ԼեռնաչիարՀում: Սակայն ամսվա վերջին Բյաղիմ բեյի Հրամանաւարությամբ ւասը Հաղար կանոնավոր ղինվոր եկավ կարինից, ն թուրքերը, ղինաթա÷ելու ւաւրվակով, սկսեցին բնաջնջել Դաչւի ն Մուչ քաղաքի Հայերին: Դաչւի Հարյուր դյուղերի բնակիչների մեծ մասը իիղաի դիմադրություն ցույց ւվեց,

Àêîïîâ È., Ñóäüáà Àðìåíèè, Ìîñêâà, 1918, ñ. 21-22.

բայց չոււով վերջացավ ÷ամ÷ուչւի ւաչարը ն նրանք ոչնչացան: իսկ ղենք չունեցողներն ու կառավարության դեմ բնավ որնէ բան չարածները նույն ւաղարյունությամբ կուորվեցին: Մուչ քաղաքում Հայերը չորս օր կռվեցին, սակայն թուրքական Հրեւանին դերմանացի սւաների ղեկավարությամբ իորւակեց նրանց դիրքերը, ն բոլոր Հայերը սւանվեցին կռվելով: Թուրքերը կանանց ու մանուկներին կենւրոնացրին բանակաւեղում ն կենդանի այրեցին: Օդոսւոսի 11-ին քրդական մեծաթիվ ուժեր Հավաւորիկի ձորում 500 Հայ սւանեցին: Մուրադ բեյը 500 քրդերով մնաց Սեմալ դյուղում Հայեր որսալու Համար: 300 Հոդով Առաքելոց վանքում ամրացավ Բյամիլը: Նա Հայերից ւաՀանջեց որբ երեիաներին ն ամուսին չունեցող կանանց Հավաքել՝ Դիարբեքիր մեկնելու Համար: Այս ւաՀանջը կաւարվեց: Ժանդարմները նրանց Հասցնելով Մուրադ դեւը, կողոււեցին ու դնդակաՀարեցին: Փրկվածները նեւվեցին դեւը, թուրքերը նրանց վրա կրակ բացեցին: Միայն մի քանի Հոդի ÷րկվեց: Հոկւեմբերի 27-ին Շեֆդի ÷աչայի Հրոսակաիումբը Արաղ դյուղի Հայերից ւաՀանջեց դալ Մուչ ն մաՀմեդականություն ընդունել: Հավաքեցին 600 Հոդու, որից 150 ւղամարդու դյուղից դուրս դալուց Հեւո առանձնացրեցին: 600 Հոդուն էլ Մչո ճանաւարՀին սւանեցին: Այդւես վարվեցին Դաչւի դրեթե բոլոր Հայաբնակ դյուղերի Հեւ: Սասունի Հայկական դյուղերն այրված էին, ամայացած: կենդանի էին թողել միայն չնչին թվով արՀեսւավորների: Մի ուրիչ առիթով Ա. Մանդելչւամը դրում է. «Սասունի լեռնցիները դաղթականների աջակցությամբ որոչեցին ւաչււանվել: Հուլիսի սկղբներին, 20.000 մարդուց բաղկացած բանակով Համալրված թուրքերը Բյաղիմ բեյի Հրամանաւարությամբ, չնայած կաւաղի դիմադրության, կուորեցին Մուչի Հարթավայրի բոլոր դյուղացիներին: Հուլիսի 10-ին ռմբակոծվեց Մուչ քաղաքը: Զորսօրյա դիմադրությունից Հեւո ւղամարդիկ սւանվեցին, կանայք ու երեիաները ողջակիղվեցին ճամբարներում, ուր քչել էին նրանց: Բայց սասունցիների դիմադրությունն ընկճվեց միայն օդոսւոսի 5-ին, երկարաւն ն աՀավոր մարւերից Հեւո, որոնցում նրանց մեծ մասը ղոՀվեց: Հունվարի վերջերին ռուսական բանակը մուեցավ Մուչին, Հայերը Հավաքվեցին քաղաքում: Հավաւորիկի 1200 բնակչից կենդանի էին մնացել 8 ւղամարդ ն 12 կին ու երեիա1: Գրեյ. - «Նորին մեծություն Բաթումի Հյոււաւոսը քաղվածքներ բերելով Թիֆլիսի մամուլից՝ նկարադրում է սարսա÷ելի դաղանություններ, որոնք ւեղի են ունեցել Սասունում, որւեղ բնակչությունը բացարձակաւես ոչնչացվել է ն սոսկ մի քանիսն է Հաջողել ÷րկվել: Ամբողջ երկրամասը լրիվ ավերվել է...»2: Հ. Բարբի. - «Բիթլիսի, Մուչի ն Սասունի դավառների չուրջ 150 Հաղար

ՀՀ ԳԱԱ ւաւմության ինսւիւոււի արիիվ, դ. 439: «1iոօտ», 7 Օտօէօ.օո 1915.

Հայից 1916-ին 20 Հաղար էլ չէր մնացել, այն էլ Հիմնականում կանայք ու երեիաներ՝ թչվառ վիճակում»1: «Էl Սia»-ն 1915 թ. նոյեմբերի 28-ին դրում է. «Սասունի լեռնային չրջանում 1500 Հայ մարւիկներ, որոնք դիմադրում էին սարսա÷ելի Հարձակումներին, ւաչարվեցին 30.000 քրդերով: կռիվը Հերոսական ու անղիջում եղավ: Տղամարդիկ, կանայք ու երեիաները կռվում էին դանակներով, մանդաղներով ու քարերով՝ այն ամենով, ինչ ւաւաՀում էր: Նրանք նան քարեր էին դլորում սարերի դադաթներից՝ սւանելով բաղմաթիվ թչնամիների: Այս դաժան ւայքարում կանայք դանակներ էին իրում թուրքերի կոկորդները: Երբ որնէ մարւիկ չմնաց, մի քանի աղջիկներ, ոմանք՝ կրծքի երեիաներով, նաիընւրեցին բարձր ժայռերից նեւվել, քան թուրքերի ձեռքն ընկնել: կաթողիկոսն անմիջաւես արձադանքում է ւարոնաՀայության Հեւ կաւարվածին: Հուլիսի 27-ին նա Հեռադրեց՝ «Մչո վիլայեթում (սանջակում) դրեթե բոլոր ւղամարդիկ ջարդված են»2: 2000-3000 Հյուծված ծերեր, ւարեց կանայք ն ÷ոքրիկ երեիաներ՝ աՀա այն ամենը, ինչ մնացել է բարեբեր Մչո դաչւի 10.000-ոց ժողովրդից»3: Ականաւեսներից Ա. Մանուկյանը ւաւմում է. «1915 թ. ձմռանը Դաչւից սկսեցին ւիուր լուրեր Հասնել: Զենքի ն ռաղմամթերքի չլինելը միացան այս լուրերին: Սասունի ժողովուրդը, միայնակ, անղոր կաւաղության էր մաւնված: Ոմանք, ւարված ռուսի դալու Հույսով, սւասողական սւանիչ դրությունն էին ւնական դարձնում՝ Համբերություն քարողելով ժողովրդին: կռիվը ւեղի է ունեցել Առաքելոց վանքում, ոսւիկանական ջոկաւի Հրամանաւարը սւանվել է, թուրքերը ÷աիել են դեւի Մուչ, իսկ Մճոն իր ղինվորներով բարձրացել էր Սասուն: Մճոն աւսւամբության ժամը եկած էր Համարում, բայց նրա ու իր ՀամաիոՀների թնը կուրողներ կային՝ որւես թե ավելի Հեռաւես անձեր: Զինվորները դիչերը մնացին մեր դյուղում: Հեւնյալ օրը բաժանվեցին ւասնյակների ն ցրվեցին դյուղերը՝ ամեն դյուղ մեկ ւասնյակ: Այսւես, Մչո ղինված ուժի կարնոր մասը ւեղա÷ոիվեց Սասուն, մի բան, որ Հեւադայում չաւ ւիուր անդրադարձ ունեցավ Դաչւի ինքնաւաչււանության դործի վրա: Ձմեռն ու դարունը ղուր անցան: Թուրքերը, անչուչւ, երկյուղում էին Տարոնի Հայության աւսւամբությունից: Դրա Համար էլ նրանք անւարբերություն ձնացրին Առաքելոց վանքի ն Գոմսա դեւքերի Հանդեւ... Ամբողջ ղորքը ն քուրդ աչիրեթները չորս կողմից իուժեցին Սասուն, ղորքը կուրւիկի, իսկ քրդերը՝ Տա÷կա ն Տալվորիկի կողմից: կռիվն սկսվեց: Հրամանաւար իսրոն (կորյուն) անցավ դեւի Շեյիյուսուֆ Զիարեթ, կուրւիկի եւնից դեւի Տա÷կ, Հեւո էլ կու: Գելիեդուղանի ուժերը “Êàâêàçñêîå ñëîâî”, 22 ÿíâàðÿ 1917 ã. “Êàâêàçñêîå ñëîâî”, 28 èþëÿ 1917 ã. “Ðóññêèå âåäîìîñòè”, 1915 ã., ‹ 256.

Պեւո Ղաղարի ն Տեր Բաջի Գրիդորի դլիավորությամբ անցան դեւի Շենիկ: Բրդերը Փուրթո քեոչքի մեջ դիրք էին բռնել: Գրդոն ի÷վում է քեոչքի դռանը: կռիվը չարունակվում է մինչն դիչեր: Հավաքեցին ժողովուրդը, վերադարձան Գեղաչեն: Առավույան բոլոր դյուղերը ւարւվեցին, անցան Գբրեսոր: Զինված ուժերը բռնել էին ւեւք եղած դծերը: Հաջորդ օրը կաւաղի կռիվ սկսվեց: Զորքը Շենիկ դյուղ Հասավ: իրիկունը թուրքերը մւան Շենիկ ն կրակի ւալով՝ առաջացան դեւի Սեմալ: Հայերն ու թուրքերը դյուղի մեջ իրար իառնված՝ կաւաղի կռիվ էին մղում վառվող դյուղի բոցերի մեջ: Գիչերը բարձունքների վրա լցված Ժողովուրդն այս սարսա÷ելի ւեսարանը դիւելով չարժվում է դեւի Գրեդոլ: Երբ ժողովուրդը բավական ճամ÷ա կւրեց, Հայոց ուժերը քաչվեցին Սեմալից: Ժողովուրդը չարժվեց դեւի Անդոկ, կռվող ուժերը մնացին Գրեդոլի դիրքերում: Լեռն արդեն ւաչարված է Մուչից, Տիդրանակերւից, Ճաւաղջրից եկած ղորքերով ն անընդՀաւ կրկնաւաւկվող քրդական իուժանով: Թչնամին կաւաղի Հարձակում սկսեց: Մերոնք Գրեդոլն էլ չլքեցին: Թչնամին լցվեց Գելիեդուղան: Սեմալի Բաթիբ Մանուկը դիրք էր բռնել եկեղեցու մու: Մանուկի մարւիկներից 20 Հոդի ղոՀվեց, ինքն էլ ծանր վիրավորվեց: Շոււով օդնության Հասան վերի դիրքի ւղաները, թչնամուն եւ մղեցին ն Մանուկին էլ վերցնելով՝ ելան դեւի Անդոկ, որւեղ արդեն Հավաքվել էր ժողովուրդը: Սկսվեցին Անդոկի կռիվները: Թուրքերը թնդանոթներ ղեւեղեցին Գրեդոլ ն Անդոկ-Գեբինն օղակի մեջ առան: Հայերի բաիւը դրեթե որոչված էր: Դիմադրական ոդին ընկել էր: Լուր ւարածվեց, որ Ռուբեն Տեր-Մինասյանը կարդադրել է դիրքերը ամուր ւաՀել մինչն մութն ընկնելը, որւեսղի ճեղքելով թչնամու չղթան անցնենք դեւի Բան, որւեղ Հավաքված է Դաչւի ժողովրդի նչանակալի մասը: Ժողովուրդը, մասերի բաժանված, լցվեց ղանաղան թաքսւոցներ ն դիմեց ինքնաւաչււանական մանր կռիվների:

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹՆԵՐՈՐԴ

ԿԻԼԻԿԻԱ կիլիկիան կաղմված է երկու մասից՝ Լեռնային ն Դաչւային: Դաչւային կիլիկիան Ադանան ու դրան Հարող ւարածքներն են, իսկ Լեռնայինը՝ Միջերկրական, ծովա÷ով դեւի Հյուսիս ձդվող լեռնաչիարՀն է, կիլիկիայի Հայկական թադավորության միջնաբերդը: Ադանայի վիլայեթի մեջ, բացի Ադանա քաղաքից, մւնում էին Մերսինը, Տարսուսը, Մսիսը, Հաճընը, իսկ Մարաչն ու Այնթա÷ը մւցված էին Հալեւի նաՀանդի մեջ: Դա արվեց 1875 թ. վարչական բարեկարդումով ն ինդիր ուներ Հայ աղդաբնակչությանը մասնաւել, թույլ չւալ Հայերի մեծամասնություն երկու նաՀանդներից ոչ մեկում: Այդ դիւավորության Հեւնանք էր, որ Ադանայի վիլայեթը Հյուսիսից Հարավ ձդվում էր իսլաՀիեից մինչն Ալեքսանդրեւ: Նույն նւաւակով՝ կյուրինը, Աչուին ն Դերենդեն մւցվել էին Սեբասւիայի վիլայեթի մեջ, իսկ աչիարՀադրականորեն Սեբասւիային ւաւկանող Մալաթիան ւրվել էր Խարբերդի վիլայեթին: Ադանայի վիլայեթը կաղմված էր չորս սանջակներից՝ Ադանա, ԶեբելԲերեքեթ, կողան (Սիս), իչել: 1915 թ. նաՀանդում բնակվում էր 403.430 Հոդի: 70 ւարում՝ 1845-1915 թթ. կիլիկիայի բնակչությունը կրկնաւաւկվել էր: Պաւրիարքարանի ւվյալներով՝ 1878 թ. կիլիկիայում բնակվում էր 380.000 Հայ: Գր. ԶոՀրաւը նչում է ավելի ÷ոքր թիվ՝ 280.000 Հայ, որից եթե Հանվի Հալեւի նաՀանդի մեջ մւցված վարչական միավորների Հայ բնակչության թիվը՝ 102.000, կմնա 178.000 Հայ: Վիւալ Բինեն նչում է, որ 1890-ական թվականներին Ադանայում բնակվում էր 97450 Հայ: Օրմանյանի ւվյալներով՝ Ադանայի, Մերսինի, իչելի սանջակներում կար 31.200, Զեբել Բերեքեթում՝ 11.000, Հաճընում՝ 21.700 Հայ: Ընդամենը՝ 73400 Հոդի: Այս թվերը ոչ միայն չաւ մուավոր են, այլն Հակասական: Օրինակ, Հաճընում Հաչվվում էր 28.000 Հայ, իսկ ւեղաՀանված Հայերի թիվը նչվում է 32.000: Թուրք ւաւմաբան էսադ Ուրասը դրում է, որ Ադանայամ բնակվում էր 50.135 լուսավորչական, 2511 կաթոլիկ ն 5036 բողոքական Հայ (ընդամենը՝ 57.682)1: Ադանայի վիլայեթն առանձնաՀաւուկ նչանակություն ունի: Նաի, դա Հայկական կիլիկիայի Հարթավայրային մասն է, երկրորդ, թե՛ Դաչւային ն թե՛ Լեռնային կիլիկիաները երբնիցե ընդդրկված չեն եղել Հայկական Հարց Հասկացությունը ձնավորող բաղադրիչների մեջ: Բարենորոդումների չուրջ 401

Ղաղարեան Հ., Ցեղասւան թիւրքը, Բեյրութ, էջ 143:

ամյա ւայքարը կիլիկիային չէր վերաբերում: Ադոնցը դա բացաւրում է Հեւնյալ կերւ. «Ադանայի ն Հալեւի վիլայեթների միջն բաժանված Հայկական կիլիկիայի մասին աւարդյուն էր Հիչեցնում Հայոց ւաւրիարքարանը: Թուրքերն անւեսում էին կիլիկիան, իսկ եվրուական ւերությունները չէին Հակադրվում, որովՀեւն Հայասւանի ւարածքի ընդլայնումը նչանակում էր ընդլայնել Ռուսասւանի աղդեցության դուին»: Ադանայի 1909 թ. ջարդերը նաի Հակասությունների այդ կծիկի միջնաթելերից էին: Դրանք նան «աչիարՀին ցույց ւվեց, որ կա նս մի Հայկական մարղ, որ ւաչւոնաւես չի մւցված Հայկական Հարցի վերաբերյալ դիվանադիւական ÷ասւաթղթերում: Հայերով բնակեցված մարղերի սաՀմանման առավել ճչդրիւ նչանակը կուորածներն են... այն ավելի ւերճաիոս է», քան Բարձր Դռան վիճակադրական բոլոր ւվյալները: Եթե ւերություններն ավելի լուրջ վերաբերվեին Հայերի ճակաւադրին, այնքան ժամանակ չէին ծաիսի Հայասւանի սաՀմանների վերաբերյալ թուրքերի Հեւ վիճաբանությունների վրա: «Նրանք կարող էին ճիչւ որոչել Հայկական Հողերն, այն արյունալի ՀրդեՀների Հրացոլքով, որոնք Հայկական Հարցի ծադման ժամանակներից բռնկվում էին նրանց Հայացքի առաջ՝ Հայերով բնակեցված չրջաններում»1: Ադոնցը Հայոց ողբերդությանը ւերությունների մեղսակցությունը Համարում է այն, որ Հայերի կյանքի բարվոքման Հիմքում դրեցին թվական դերակչռության ւայմանը՝ չնայած դրա անՀրաժեչւությունը չկար: Ենթադրենք այս կամ այն վիլայեթում, Հարցնում է նա, Հայերը մեծամասնություն չէին կաղմում, մի՞թե «այդ Հանդամանքը նրանց ղրկում է իրենց կյանքի ւայմանները բարելավելու ւաՀանջի իրավունքից»2: 1902 թ. Սսի կաթողիկոս ընւրվեց ՍաՀակ Բ. Խաւայանը, որը 1903 թ. աւրիլ 20-ին, 20.000 ուիւավորների ներկայութեամբ օծում սւացավ ն դաՀակալեց ութամյա թա÷ուր աթոռը3: կիլիկիայի կաթողիկոսության թեմերն ունեին 224 եկեղեցի՝ 179.000 Հայ Հավաւացյալներով: Դրան դումարած 17.000 Հայ կաթոլիկներն ու 16.000 Հայ բողոքականները: Աղբյուրներից մեկը նչում է, որ վիլայեթում բնակվում էին 216.000 քրիսւոնյա ն 198.000 իսլամ: 1902 թ. Ադանայի վիլայեթում դործում էր 36 Հայկական դւրոց՝ 3529 աչակերւով ն 100 ուսուցիչով: Երիւթուրքերի ղեկավարների 1915 թ. ÷եւրվարի 18-ի չրջաբերականն սւանալուց Հեւո Ադանայի երիւթուրք դործիչներից մեկը բացեիբաց Հայւարարեց. «Հայերի դլիին նոր ÷ոթորիկ է ւայթելու, որը դերաղանցելու է մինչ այժմ ւաւաՀածները... Զեյթունի, Հաճընի, Դյորթ Ցոլի, ինչւես նան Ադանայի բոլոր Հայերը ւեղաՀանվելու են ն նրանց Հարսւությունները բռնադրավվելու են»: Որոչ թուրք ւաւմաբաններ չեն ժիւում, որ Հայերի ւարադրությունը սկսվել էր չաւ ավելի վաղ, քան ւեղի կունենային Վանի իրադարձությունները: «Հայերի աքսորն սկսվեց դեռ մարւին,- դրում է Թաներ Ակչամը:1

Ադոնց Ն., Հայկական Հարց, Ե., 1996, էջ 98-99: Նույն ւեղում, էջ 99-100: Աճառյան Հր., Հայ դաղթականության ւաւմություն, Ե., 2002, էջ 375:

Օրինակ, սկսած մարւի 15-ից, Մարաչի ն Ադանայի վիլայեթների բնակչությունը (Մարաչն այն ժամանակ սանջակ էր) ղանաղան ւաւրվակներով բռնադաղթվեց...»1: 1915 թ. ամռանը Ադանայի նաՀանդաւեւը Հեռադրեց Թալեաթին, թե Ադանայի սանջակի կենւրոնական կաղայից ւարադրվել է 14216, կարա իսալու կաղայից՝ 33, ԶիՀուն կաղայից՝ 318, ընդամենը՝ 14567 Հայ: Մերսինի կաղայից ւարադրվել էր 756, Տարսուսից՝ 840: Ընդամենը՝ 1596 Հայ: Զեբել-Բերեքեթի սանջակի կաղաներից ւարադրվել էին. կենւրոնականից՝ 753, իսլաՀիեից՝ 496, Դյորթ-Ցոլից՝ 7168, Բաիչեից՝ 3092, Խասսայից՝ 766: Ընդամենը՝ 12.275 Հայ: կողանի սանջակի կաղաներից. Սիսի՝ 3586, Բերեկի՝ 2217, կարսի (Բաղարի)՝ 1077, Հաճընի՝ 10523: Ընդամենը՝ 17403 Հայ: իչելի սանջակի կաղաներից. իչելի՝ 306, Գիբլանրից՝ 7: Վալին նան Հայւնում է, թե «Ադանայում բռնադաղթը նոր է սկսված, դրա Համար էլ ւվյալները թերի են... Տարադրվածները Օսմանիեի ն Ռաջոյի ճանաւարՀով ուղարկված էին Հալեւ»2: Այսինքն՝ ւարադրվել էր 46119 Հոդի, որը կաղմում էր Ադանայի վիլայեթի Հայության մի ÷ոքր մասը: Եթե Դաչւային կիլիկիայում բռնադաղթը նոր էր սկսվում, աւա Լեռնային կիլիկիայում դա ավարւվում էր: Զեյթուն քաղաքն ու նրա դյուղերն առաջինը ճաչակեցին ւարադրության ու կուորածների աղեւները: Արդեն 1915 թ. աւրիլի 30-ին Մորդենթաուն Հեռադրեց Վաչինդւոն. «...Թուրքական իչիանություններն անՀավաւալի դաժանությամբ են վերաբերվում Զեյթունի ն Մարաչի Հայ աղդաբնակչությանը. ւաւրվակ բռնելով մի քանի դասալիքների արարքները, նրանք ւեղաՀան են անում ու ցրում անմեղ բնակչության մի ղդալի մասին»3: ԶեյթունաՀայերը օսմանյան ւիրաւեւության ամբողջ ժամանակաչրջանում աչքի են ընկել իրենց աղաւաւենչ ոդով, իրենց մարդկային ն աղդային իրավունքների Համար ւայքարելու աներեր կամքով: Նրանք 1628 թ. սուլթանական ֆերմանով աղաւվեցին իարաջ վճարելուց, դրա ÷ոիարեն Համաձայնվելով ամեն ւարի Հօդոււ Այա Սոֆիայի մղկիթի վճարել 1500 ղուրուչ: Նրանք մինչն 1862 թ. ինքնավար ն կիսաինքնավար վիճակում էին: Զեյթունցիներին Հարկաւու դարձնելու Բարձր Դռան բոլոր ÷որձերը Հաջողություն չունեցան: Թուրքական ղորքերի ու լեռնցի Հայերի միջն ղինված ընդՀարումներ են ւեղի ունեցել 1780, 1782, 1808, 1819, 1832, 1835, 1860 ն 1862 թվերին4: Զեյթունը ոչ միայն կիլիկիաՀայության մարւունակության ոդին էր, այլն Հայ աղաւադրական չարժման բաիւորոչ օջաիներից մեկը: 1898 թ. մայիսի 31-ին թուրքական «Թերջուման» թերթը դրեց. «Զեյթունը երեք կողմից լեռներով չրջաւաւված դյուղաքաղաք է, ելքն ու մոււքը միակ կամրջով է կաÀê÷àì Ò., Òóðåöêîå íàöèîíàëüíîå “ÿ” è Àðìÿíñêèé âîïðîñ. Ì., 1995, ñ. 102-103. Փա÷աղյան Ա., Արաբական կաիաղաններն ու Հայկական ջարդերը, Հալէւ, 1992, էջ 168: Morgenthau H., Memoires. Suivi de documents inédits du Department d’Etat. P., 1984, p. 6. «Փորձ», 1877 թ., ‹ 3, էջ 171-174:

ւարվում: Մեջւեղում բարձրանում է ւարիսւ: Օսմանյան չրջանում քաղաքի բնակչությունն ամբողջությամբ Հայեր էին: Որնէ մեկը չէր կարող բռնությամբ ներս մւնել, այդ թվում՝ օսմանյան ղինվորները, Հրամանաւարները, նույնիսկ թադավորները... Օսմանյան ւաւմության չրջանում չուրջ 40 աւսւամբության թաւերաբեմ էր դարձել Զեյթունը, որւեղ օսմանյան ղինվորը մւնել չի կարողացել»: ՊաւաՀական չէ, որ ոչ միայն Ադանայի վիլայեթի ու Մարաչի սանջակի, այլն ամբողջ արնմւաՀայության ւարադրությունն սկսվեց Զեյթունից: Այդ դործում երկրորդական նչանակություն չունեցավ ն այն, որ վաի կար, թե Անւանւը Հնարավորություն ուներ Հեչւությամբ օդւադործել այս ւարածքը: Այս ինդրում չի կարելի իսւառ անւեսել նան այդ ւարիներին չրջանառության մեջ մւցված թեղը, թե կիլիկիան Հայասւանի անկաււելի մասն է ն նրա ճակաւադիրը ւնօրինվելու է Արնմւյան Հայասւանի ճակաւադրի Հեւ միասին: Ռուս Հրաւարակաիոս Նիկոլանը «Армянский вестник»-ի 1917 թ. թիվ 16-ում դրում է. «Այն ժամանակ վեց վիլայեթներին, որւեղ նրանք (Հայերը) մինչն վերջին կուորածները դերակչիռ էին որւես աղդային-ռասայական միավոր, կիլիկիայի կցումը բնական կՀամարվեր... Սակայն կան նան այլ նկաւառումներ, որոնց արՀամարՀել չի կարելի, իելացի կամ քաղաքադիւորեն կլինի՞, եթե նոր ւեւությունը թողնվի առանց ելքի Միջերկրական ծով: կարող են Հակառակել, թե կիլիկիայի միացումը Հայկական ւեւությանը կվնասի Ֆրանսիայի չաՀերին Հյուսիսային Սիրիայում կամ իւալիային՝ Ադալիայում... ԱնՀասկանալի է, թե երկու ւերությունների չաՀերը ինչո՞ւ ւեւք է դերակայեն նոր ւեւության (Հայասւանի) չաՀերին... Պաւմականորեն այս ւարածքում է ձնավորվել Փոքր Հայքի թադավորությունը, որը դոյություն ունեցավ մինչն 1375 թ.: ԱչիարՀադրականորեն կիլիկիան նոր ւեւության Համար կդառնա առնւրական բնական ելք արւասաՀման ն, եթե չեն ցանկանում, որ նա ընկնի նույն վիճակում, ինչ Սերբիան... կիլիկիան ւեւք է միացվի ինքնավար նոր ւեւությանը, այլաւես Հայասւանը կաիման մեջ է լինելու Հարնան որնէ ւեւությունից, որւեսղի աւաՀովված լինի արւաքին աչիարՀի Հեւ կաւով...»: Եվ աւա, այդ ւարածքը նոր ւեւության կաղմի մեջ մւցնելը կարնոր էր նան նրա Համար, որւեսղի Հայերը կարողանային ղդալ իրենց աղդության ամբողջականությունը, իրենց միասնությունը, իրենց ւեղը մյուս աղդերի չարքում: «Զա÷աղանցություն չի լինի ասել, որ այդ ձդւումը եղել է Հայ ժողովրդի միակ ւենչանքը սկսած 1375 թվից, երբ կորցրեց քաղաքական ինքնուրույն դոյությունը... Այն լուսավորել է ժողովրդի կյանքը ամենամռայլ, ամենաողբերդական ժամերին: կարելի է Համողված ասել, որ վերջին սարսա÷ելի աղեւը չմեղմեց այդ ցանկությունը»: Բնութադրական են Լինչի իոսքերը. «Հայերն ամենաՀամառ աղդայնականներն են, որւիսիք երբնիցե աչիարՀը ւեսել է»: Այդ նւաւակը Հեւաւնդելու ինդրում ժողովուրդը միաՀամուռ էր նույնիսկ Մեծ եղեռնի ժամանակ, երբ անՀոդ աչիարՀն ասում էր. «Հայերն այլնս չկան»: Ադանայի 1909 թ. կուորածից Հեւո ւեղի ունեցավ «Հաչւեցնելու ճաչկերույթը», որին, բացի բարձրասւիճան ւաչւոնաւարներից, մասնակցում էր

նան Հայոց եկեղեցու ավադանին: Հայ Հոդնորականներից մեկն իր ճառն այսւես սկսեց. «Ճիչւ է, որ մենք, Հայերս, այդ կուորածի օրերին չաւ բան կորցըրեցինք՝ մեր ամուսիններին,, կանանց, երեիաներին ն մեր ունեցվածքը: Սակայն դուք, թուրքերդ, չաւ ավելի եք կորցրել: Դուք կորցրել եք ձեր ւաւիվը»1: Ա. Շիրակյանն անդրադառնալով Հայոց բռնադաղթի կաղմակերւմանը, նչում է, որ Հարվածի առաջին ու դլիավոր ուղղություններն արնելյան նաՀանդներն ու Զեյթունն էին: «Պաւերաղմի սկղբնաւորութենէն ղէյթունցիները դրդռելու բոլոր ÷որձերն աւարդիւն էին անցած, ղօրաՀաւաք, ղինաՀաւաք, իուղարկութիւններ, բռնադրաւումներ, ծեծ ու իոչւանդում չէին կրցած աւսւամբեցնել Զէյթունը...», սակայն ւաւրվակ դարձնելով մի քանի երիւասարդների դասալքությունը, Հալեւից ղորք բերեցին, որոնց ղեյթունցիները սւիւակ դրոչակով դիմավորեցին, բայց դա որնէ նչանակություն չունեցավ: Որոչված էր Արծվաբույնը Հայերից դաւարկել ն դաւարկեցին2: «Հայասւան եւ կիլիկիա ընդՀանուր կուորած սկսած է՝ ըսւ Պուլկարիայէն Թիֆլիսի Աղդային բիւրոյին ուղղուած Հեռադրի մը, եւ ըսւ նոյն Հեռադրին՝ որւէս թէ կիլիկիա աւսւամբութիւն սկսած է...»: Զուանյանը կիլիկիայի աւսւամբության լուրին չի Հավաւում, բայց Համողված է, որ «բան մը անցած է» ն չւաւում է Պողոս Նուբարից իմանալու ճչմարւությունը3: ԶԵՑԹՈՒՆ. - «Զեյթունցիները կիլիկիայի մյուս Հայ բնակիչներից ւարբերվում էին նրանով,- դրում է Ա. Թոյնբին,- որ ղենք ունեին ն թվում է, նաիաւաւրասւվել էին աՀադնացող Հանդուցալուծմանը: Բայց նրանք ղենքերը Հանձնեցին, Հենց որ իոսւացան Հնաղանդվելու դեւքում՝ կինայեն նրանց անւաչււան աղդակիցներին, որոնք բնակվում էին Հարթավայրի դյուղերում: Թուրքերը ... դրժեցին իրենց իոսւումը: Այսւիսի անբարենւասւ դրության մեջ ընկնելով՝ քաջարի լեռնականներն անիուսա÷ելիորեն ւարւվելու էին...»: Ա. Մանդելչւամի կարծիքով՝ Զեյթունում «իռովությունը» սաՀմանա÷ակվել է երկու ւասնյակ Հայերի՝ մի վանքի ւաչււանությամբ, որոնց Համբերությունից Հանել էին ժանդարմների դաժանությունները: Զնայած այդ դործողությունները ւաչււանություն չէին դւել բնակչության կողմից, վերջինները ւարադրվել էին: Հալեւի նաՀանդի նաիկին վալի, Հեւադայում ՆԳ նաիարար ԱՀմեդ Ռեչիդը, որ քաջաւեղյակ էր կիլիկիայի իրադարձություններին, ամենայն որոչակիությամբ Հայւարարեց. «...Անաւոլիայի ն կիլիկիայի Հայերը ոչ միայն չեն Հարձակվել, այլն նույնիսկ չեն ÷որձել իրենց ւաչււանել Հանկարծակի Հարձակումներից»4: 1914 թ. Հուլիսի 27-ին Թուրքիայում Հայւարարվում է ընդՀանուր ղորաՀավաք: Զեյթուն քաղաքը ղորաՀավաքի դրանցման կեւ նչանակված էր: Դրա Հեւնանքով այսւեղ Հավաքվեց երիւասարդության մեծ ղանդված, ամեն

R 14092, 4.. 20411. Շիրակեան Ա., կւակն էր նաՀաւակներուն, Պէյրութ, 1965, էջ 42: Զուանյան Ա., Նամականի, Ե., 1980, էջ 124: C. Tarihler, Görduklerim-Yaptiklarim 1890-1922, s. 107.

ւանը 20-30 ղինակոչիկ էր ւեղավորված, սակայն այդ վիճակում անդամ ւներում ւեղ չկար ն չաւերը մնում էին բացօդյա: Նրանք քաղցած, թչվառ օրեր էին անցկացնում սւասելով ղինվորադրման իրենց Հերթին: Այդւես՝ 20-25 օր: Զնայած ղեյթունցիները ւաւրասւակամ էին կաւարելու իչիանությունների ւաՀանջները, այնուամենայնիվ կառավարությունը նրանց թչնամի էր Համարում: ԱՀա թե ինչու, երբ ղեյթունցիներր անւրւունջ իրենց վրա էին վերցրել դավառի Հայ ն մաՀմեդական բնակչության ղինվորադրման Հեւ կաւված բոլոր ծանրությունները, երբ ղեյթունցիները ղորակոչվեցին, ղա÷թիեներն սկսեցին նեղել ժողովրդին: Դեկւեմբերին Հրաման սւացվեց Հանձնելու ղենքերը: Զեյթունցիներն այդ Հրամանը նույնւես կաւարեցին: Զնայած դրան, ժանդարմները դնալով լկւիանում էին: Աղջիկներին վիրավորելու Համար նրանց ու Հայերի միջն բաիում ւեղի ունեցավ: Հասկանալով իչիանությունների չար մւադրությունները, ղեյթունցիներն ասւիճանաբար ÷ոիեցին վերաբերմունքը նրանց Հանդեւ: Նույն 1914-ի օդոսւոսին Տեկ Բեյըկի թուրքական ավաղակաիումբը իոչւանդում է Հաճընցի երկու Հայի: Զեյթունցի մի իումբ երիւասարդներ չւաւում են դեւքի վայրը, սակայն ավաղակները Հասցրել էին Հեռանալ: Այդ օրերին ընդՀարում է ւեղի ունենում նան ղեյթունցիների ու Անւրունի թուրքերի միջն: Զնայած ղոՀեր չեղան, բայց դա ւաւրվակ դարձավ Մարաչի թուրք երնելիների Համար նամակ դրելու Բարձր Դռանը, թե իրենք ղորաՀավաքին չեն մասնակցի, եթե Զեյթունի Հայերը չւաւժվեն: կ. Պոլիսն անմիջաւես արձադանքում է ն Մարաչի կառավարիչ նչանակում թուրքիսւ-աղդայնամոլ Ալի Հայդարին, իսկ Զեյթունի դայմադամ՝ արյունարբու Հյուսեյին Հյուսնուն: Զեյթունցիներն չւաւեցին նրանց Հավասւիացնել, որ Հնարավոր աջակցությունը ցույց կւան կառավարիչների աչիաւանքն արդյունավեւ դարձնելու Համար: Տեղի առաջնորդ Հ. կարանֆիլյանն ու քաղաքաւեւ ՆորաչիարՀյանր 40 Հոդով մեկնում են Մարաչ՝ նոր կառավարչի Հեւ Հանդիւելու: Վերջինս իոսւանում է ղեյթունցիներից առանձին դունդ կաղմել Հայ Հրամանաւարով: Սակայն ակնՀայւ էր, որ նա սւում էր ժամանակ չաՀելու Համար: Վիճակը քննելու Համար Զեյթունի աղդային առաջնորդարանում Հայ երնելիները ժողովի են Հավաքվում ն որոչում են Հնաղանդվել իչիանությունների ձեռնարկումներին, այսինքն՝ ղենքերը Հանձնելու ւաՀանջին: Այդ ժամանակ սւացվում է նան ՍաՀակ կաթողիկոսի նամակը, որւեղ ասված էր, թե «4-րդ բանակի ընդՀանուր Հրամանաւար ն ծովային նաիարար աղնվաչուք Զեմալ ÷աչան անձամբ իոսւացած է ինձ Հնաղանդ ն անմեղ ժողովրդին Հանդսւութեան ն բարօրութեան Համար ոչինչ չինայել: Զանացե՛ք Համակերւիլ ն ւեւական ամեն ւաՀանջի դոՀացում ւալ, որնէ իլրւում ու աննչան միջադեւ կրնայ ամբողջ աղդին, նամանավանդ կիլիկիոյ Հայութեան ւաւանաքարը կնքել»1:

ՆորաչիարՀյան Լ., Զեյթունը 1914-1921 թթ. : Հուչեր: Ե., 1984, էջ 13-14:

1914 թ. օդոսւոսին Ալի Հայդարը 600 ղինվորով դնում է Զեյթուն՝ ղինակոչն աւաՀովելու ն Հայերին ղինաթա÷ելու Համար: Թուրքական ղորքերի թիվը դնալով ավելանում էր, ն Հակառակ նրան, որ Հայերը որնէ քայլի չդիմեցին ղորակոչը ձաիողելու, սկսեցին վերջինների Հանդեւ բռնություններ ն այլանդակ արարքներ դործադրել: Նաղարեթ չավուչը 25 երիւասարդների Հեւ բարձրացավ քաղաքից երկու կիլոմեւր Հյուսիս-արնելք դւնվող վանքը: Ալի Հայդար ÷աչան Հսկողության ւակ առավ Զեյթունի չորս կամուրջները ն ւեղի ոսւիկանաւեւին Հանձնարարեց ձերբակալել Նաղարեթին: Ոսւիկանաւեւը կարողացավ սեււեմբերի 6-ին իաբեությամբ այդ Հրամանը կաւարել: Արդելվում է ÷ողոցային երթնեկությունը, իսկ քաղաքի երնելիներին կանչում են ղորանոց: «Զեյթունը ւաչարուեցաւ,- ւաւմում է Լե÷սիուսը:- ի ւես այնքան բաղմաթիւ ղօրադունդերուն, քաղաքի մէջ սւիւակ դրօչներ ւարղուեցան Հասկցնելու Համար, թէ բնաւ մւքերնէն չէին անցըներ ընդդիմադրութիւն ընել: Վանքին մէջ աւասւանողները ինքղինքնին ւաչււանեցին ամբողջ օր մը, եւ մեծ թիւով ղինուոր սւաննեցին, որովՀեւեւ աղէկ ւաչււանուած էին եւ աղէկ նչան կ’առնէին»1: Զենքի Հավաքումը վերածվում է իժդժությունների, մարդկանց ծեծում էին, նեւում ղնդանը: Բաղաք էր բերվել 6000-7000 ղորք: Աչքի ւակ ունենալով 1895-ի ÷որձը Ալի Հայդարն ամրացնում է ղորանոցը: Միաժամանակ սկսում են ձերբակալությունները ու իոչւանդումները: Թուրքերը ղուդաՀեռաբար ձեռնամուի եղան Հայկական դյուղերի կողուոււին ն դյուղական ավադանու ձերբակալություններին: Մինչն սեււեմբերի 10-ը Զեյթունն ու չրջակա Հայկական դյուղերը ղինաթա÷ված էին, դրանց ավադանին՝ բանւ նեւված: Սեււեմբերի 29-ին մու 300 ձերբակալված ղեյթունցիների, նրանցից բռնադրավված 1400 Հրացանների Հեւ ւեղա÷ոիում են Մարաչ: Երկու օր չարունակ նրանց ւււեցնում են քաղաքի ÷ողոցներով ու դարչելի անարդանքների ենթարկում: Բանւում թունավորելով մեռցնում են Նաղարեթ չավուչին: Զեյթունցիների վիճակը դնալով դառնում էր անւանելի: Խոչւանդում, ծեծ, Հալածանք, ձերբակալություններ: ՍաՀակ կաթողիկոսը դնում է Հալեւ ն ինդրում Զեմալ ÷աչայից օդնել բռնություններին վերջ դնելու: Փաչայի միջամւությունից Հեւո բանւից աղաւվում են ղեյթունցի մի քանի դործիչներ, այդ թվում՝ Եղիա ՆորաչիարՀյանը: Եղիան 1915 թ. Հունվարի 1-ին ժողով է դումարում, որը որոչում է կայացնում կռվել թուրքական բռնությունների դեմ: Փեւրվարի 14-ին Հայերի մի իումբ Հարձակվում է ղենք ÷ոիադրող թուրք ղինվորների վրա, մի քանի Հոդու սւանում է ու իլում ղենքերը: Դա աղդանչան էր: Խումբը չաւ արադ Համալրվում է նորանոր մարւիկներով, ինչն անՀանդսւացրեց թուրքական իչիանություններին: Նոր ղորքեր բերվեցին Զեյթուն: Փեւրվարի 18-ին Ադանայի վալի Զեմալր սւանում է Բ. Շաքիրի

(Լե÷սիուս) Հայկական ջարդերը: Տոքւ. ԵոՀաննես Լե÷սիուսի ւեղեկադիրը, կ. Պոլիս, 1919,

էջ 12:

Հեռադիրը, թե իթթիՀադի կենւրոնը որոչում է ընդունել «Թուրքիոյ մէջ աւրող բոլոր Հայերը, առանց մէկ Հայ իսկ ողջ թողնելու», բնաջնջել1: Փեւրվարի 25-ի առավույան Հնչում են քաղաքի եկեղեցիների դանդերը ն ÷որձ է արվում դրավելու ղորանոցը: Սակայն թուրքերը նաիաւես իմացել էին ւաւրասւվող Հարձակման մասին: Մինչն մարւի 10-ը երկու կողմերը ւենդադին ւաւրասւվում էր բաիմանը, Հայերը՝ վանքում, իսկ թուրքերը՝ քաղաքում: Մարւի 10-ին Մարաչից Զեյթուն է Հասնում մի ւաւվիրակություն դերմանացի Բլանկի դլիավորությամբ: Անձնաւուր լինելու Բլանկի առաջարկին Հայերը ւաւասիանում են. «Ցավալին այն է, որ Գերմանիայի նման քրիսւոնյա ւեւությունը քաջալերում է թուրք ոճրադործներին. Հայերի դժբաիւության ւաւճառը Գերմանիան է»: Եվ աւա «...թուրքերը մեղ ոչ թե կենդանի, այլն անդամ մեր դիակները չւիւի կրնան վայելել»2: Վանքում աւասւանածները թուրքական իչիանություններից ւաՀանջեցին աղաւել բանւարկված 60 երիւասարդներին, կառավարչաւունն ու ղորանոցը Հանձնել Հայերին ն Հեռանալ Զեյթունից: Ժամանակ չաՀելու Համար՝ դայմադամը աղաւում է բանւարկվածներին ու միւումնավոր ձդձդում բանակցությունները, որւեսղի ւեղ Հասնեն Մարաչից եկող ուժերը: իսկ երբ այդ ուժերը ւեղ Հասան՝ սկսվեց Հարձակումը վանքի վրա: Զդալի կորուսւների դնով Հաջողվում է դրավել վանքի մերձակայքի այդիները: Մարւի 16-ին ՍաՀակ կաթողիկոսը կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքին դրում է. «կառավարութիւնր միջոցներ ձեռնարկեց Զէյթունի ÷աիսւականներուն դէմ: ՈրովՀեւեւ այս միջոցները կաւ ունին արւաքոյ կարդի կարեւորութիւն ունեցող ղինուորական դործողութեան մը Հեւ, որ երբեք Համեմաւական չէ աննչան չարժառիթին Հեւ. կը վաինանք, թէ միդուցէ ինդիրը Զէյթունի Հաւաւարիմ աղդաբնակչութեան Հարուած մը ւալուն չուրջ կը դաոնայ: ԱւաՀով ենք, թէ մեծ ղժբաիւութիւն մը կը սւասէ մեղի... Ցսւակօրէն կը ւեսնենք, թէ դայմադամը Զէյթունի Հրամանաւարին Հեւ ՀամաիորՀուրդ եւ մէկ քանի դասալիքութիւններէ իբր առիթ օդւուելով, բնակիչներու դէմ անլուր ճնչումներ կը ւաւրասւէ...»3: Նման կարծիք ունենալով Հանդերձ, կաթողիկոսը ղեյթունցիներին ոչ թե մարւնչելու, այլ՝ իոնարՀվելու իորՀուրդ ւվեց: Թուրքական Հրանոթները սկսեցին ռմբակոծել վանքը, աւա Հարձակման անցավ Հեւնակը: Թեժ ճակաւամարւ սկսվեց: Թուրքերի Հարձակումը ղեկավարում էր Զեյթունի ոսւիկանաւեւ Սուլեյմանը: Հայերի վիճակը դնալով անՀույս էր դառնում, վանքն ավերակի էր վերածվում: Ռաղմամթերքն սւառվում էր: Թուրքերը ÷որձեցին ՀրդեՀել վանքը: ԱՀա այդ ւաՀին է, որ ղեյթունցիները կաւարում են ՀուսաՀաւ, բայց նան Հերոսական քայլ: Ընդամենը 25 Հոդուց կաղմված իումբը դուրս է թռչում վանքից ու Հարձակվում թուրքական ղորքի վրա: Հանկարծակիի եկած թչնամին իուճաւաՀար ÷աիուսւի դիմեց: Երեկո-

Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 178: ՆորաչիարՀյան Լ., նչվ. աչի., էջ 38: Լե÷սիուս Ցո., Հայկական ջարդերը, էջ 12:

յան կողմ վանք մւավ Հայ ղինված երիւասարդների մի սւվար իումբ: Մութն ընկնելուն ւես ղեյթունցիները Հեռացան վանքից: Նրանք ժողովրդին ուղեկցեցին քաղաք, աւա դնացին Պաւիկ ÷աչայի քարայր: Վանքի Համար մարւերում ղոՀվեց ոսւիկանաւեւ Սուլեյմանը, որի Հիչաւակը Հավերժացնելու Համար թուրքերը Զեյթուն քաղաքի անունը ÷ոիեցին ն այն կոչեցին Սուլեյմանլը: Զեյթունը չրջա÷ակվեց: Այդ ժամանակ սւացվեց Զեմալ ÷աչայի կոչը Զեյթունի Հայությանը. «Անմեղ եւ իեղճ ժողովուրդին որեւէ Հալածանք ւիւի չըլլայ: Ես ղինուորական Հրամանաւարութեան ՀրաՀանդած եմ, որւէսղի ժողովուրդին կեանքին եւ ւաւուին չդիւչին. ամեն մարդ իր ւունը, իր դիւղը թող վերադառնայ եւ իր անձնական դործերովը ղբաղուի...»1: Այդ ընթացքում թուրքերը թալանում էին կալուջենց դյուղը. բանակի Հրամանաւարությունը ւաւրասւում էր «÷աիսւականների ն աւսւամբների» ցուցակները, որոնց մեջ մւցվում էին նան դասալիքները: Մու 450 երիւասարդ Հանձնվեց որւես դասալիք: Արդելվեց բնակավայրերից դուրս դալ առանց թույլւվության: Մարւի 25-ի առավույան ղանդերը ժոդովրդին եկեղեցիներ Հրավիրեցին: Բաղաքը լե÷-լեցուն էր ղինվորներով: 31 Հոդու կանչեցին ղորանոց: Դրանք քաղաքի աղդեցիկ մարդիկ էին: Ալի Հայդարը Հոիորւաց. «Նաղարէթ Զաւուչը նկուղ նեւեցի, ամբողջ քաղաքը ւաչարուած է... ոչ ոք կրնայ ներսէն դուրս եւ դուրսէն ներս մւնել: Եթէ 12 ժամէն ձեր բոլոր ղէնքերը չյանձնէք, քաղաքը ւիւի ռմբակոծեմ...: Զէյթունի մեջ ձեր բնակութիւնը կառավարութեան կողմէ յարմար չի նկաւուիր: Այսօր մայրամոււէն առաջ ընւանեօք Մարաչ ւիւի երթաք»: իսկ ղորքերի Հրամանաւարը Բերդում ÷ակվածներին Հրամայեց. «Առ այժմ ձեր բնակած ղօրանոցը ւարւել եւ Զէյթուն ւեղա÷ոիուիլ, կամ թէ կառավարութիւնը բնակչութիւնը... կը ւեղա÷ոիէ Մարաչ: Ձեր ձեռքը դւնուող բոլոր ղէնքերը... ւէւք է յանձնէք»2: Այդ ընթացքում Հավաքել էին նան նրանց ընւանիքների անդամներին՝ 96 Հոդու, որոնց առանց սննդի ւաչարի, առանց Հեւները Հադուսւեղեն ն այլն վերցնելու ղինվորների մեծ իմբով ուքով ճամ÷ա Հանեցին: Տղամարդկանց ւանում էին չղթայակաւ: Աիըրդաղ լեռան սւորուին թուրք դյուղացիները ւաՀանջեցին աքսորյալներին իրենց Հանձնել: Սակայն այդ ւաՀանջը մերժվեց: Հայերին Մարաչ Հասցրեցին: Մարւի 30-ին նրանց թուրք ամբոիի ՀայՀոյանքների, Հարվածների ուղեկցությամբ քաղաքից Հանեցին ն իոչւանդումներով Հասցրեցին Օսմանիե: Աւրիլի 2-ին նրանց միացավ Զեյթունից եկած երկու նոր քարավան: Բոլորին դնացքով ուղարկեցին Տարսոն, որւեղից սայլերով ւեղա÷ոիեցին Բողանթիի ռաղմական կայանն ու ւեղավորեցին վրանների ւակ: Հավաքվեց 700 բռնադաղթված, որոնց աւրիլի 22-ին ուղարկեցին կոնիա: Այսւեղ ւղամարդկանց

ՆորաչիարՀյան Լ., նչվ. աչի., էջ 45: Նույն ւեղում, էջ 151:

բաժանեցին ն ւարան բոլորովին այլ ուղղությամբ: Հավաքված ամբոիը քարեր, այլնայլ առարկաներ էր չւրւում Հայերի վրա, Հարձակման ÷որձեր կաւարում, աղջիկներ ւաՀանջում: Այսւես ամեն օր մինչն մայիսի 7-ը: Նորից դաղթ, ոմանք ձիով, մյուսները Հեւիուն: Ով ձիերի քայլքից Հեւ էր մնում՝ Հարվածների էր արժանանում: Երեք օր անց Հասան կարա-Բունար ն Սուլեյմանիեի ճաՀճոււները: Այսւեղ եկան 6000-8000, իսկ Դեր Զոր՝ 15.000-19.000 ղեյթունցիներ: Անվերջ քարավաններ անցան Մարաչով, Ադանայով ու Հալեւով: Այս առիթով Հր. Աճառյանը նկաւում է, որ երբ ւեղաՀանության Հրամանը սւացվեց, ղեյթունցիները «վարանման մէջ էին, ոմանք մերժեցին ւեւական Հրամանը եւ որոչեցին ւեղի վրայ մնալ ու կռուով ւաչււանել իրենց դոյութիւնը մինչեւ վերջ: Ուրիչները իոՀեմութիւն էին Համարում Հնաղանդուելը: կիլիկիայի ՍաՀակ կաթողիկոսը միջամւեց եւ յորդորեց նրանց, որ այդ անիոՀեմ քայլին չդիմեն: Թուրքիան նաիկին Թուրքիան չէ եւ ըմբոսւներին անինայ ւիւի կուորէ: Դժբաիւաբար ղէյթունցիներն էլ լսեցին յորդորը եւ մնացեալ Հայութեան Հեւ անաւաւների ճամբան բռնեցին»1: Մարւի վերջերին Զեյթունից ու մերձակա բնակավայրերից ւեդաՀանեցին 18.000 Հայի ն քչեցին կոնիա-էրեյլի ճանաւարՀով: Հաղարավորներ ընկան քաղցից, Համաճարակից, բիրւ վարմունքից: Եղան կանայք, որ մի կւոր Հացի Համար իրենց երեիաներին վաճառեցին դնչուներին: կ. Պոլսում Բուլղարիայի ներկայացուցիչ Ն. կոլուչնը 1915 թ. մարւի 17-ին դրում է իր երկրի վարչաւեւ Վ. Ռադոսլավովին, որ Զեյթունում բնակչությունն ընդդիմացել է ղորակոչին: Հայերը «Հարձակվել են բանւի վրա ..., կուորել են ւաՀակաիմբին ն աղաւել (Հայ) բանւարկյալներին... Շուրջ 30 ոսւիկաններ ն ղինվորներ, ինչւես նան Մարաչի ժանդարմերիայի ւեւ Սուլեյման բեյը սւանվել են: Աւսւամբները նաՀանջել են Զեյթունից դուրս դւնվող վանքը ն ամրացել: Այնւեղ ուղարկվել է ղորք ն Հրեւանի: Թուրքերը Զեյթունում մեծ անկարդություններ են կաւարել»2: Հարկ է ուչադրություն դարձնել Հեւնյալ իրողության վրա: Մի չվեյցարացի (ւե՛ս «Qսօlqսօտ մօօսոօոէտ», Ժնն, 1916) դրում է, թե Ճ-ի Հեւ ղրույցից ինքը ւարղել է՝ Հալեւից մեծ ղինվորական ուժեր են չարժվում Զեյթունի վրա: Այդ Ճ-ը նան ասել է, որ «Հայերը չեն ուղում աւսւամբել ն ւիւի Համբերությամբ ւանեն կառավարության բոլոր արածները»: Բաղմաթիվ դիւակներ բացարձակաւես Հերքել են թուրքական ւնդումը, թե ղեյթունցիների ըմբոսւությունը կաղմակերւվում էր «դրսի ուժերի» կողմից: Գերմանիայի Հյոււաւոսը դրում է. «Զեյթունում ծադած իռովությունը արդյո՞ք թելադրված էր արւասաՀմանից: Ես չկարողացա այդ աւացուցող ÷ասւերի նույնիսկ Հեւք դւնել... ԸնդՀակառակը, ներքին ցավերից ծադած

Աճառյան Հր., նչվ. աչի., էջ 376: Ãåíîöèäúò íàä àðìåíöèòå â Òóðöèè â ñâåòëèíàòà íà áúëãàðñêèòå äèïëîìàòè÷åñêè äîêóìåíòè. Ñîôèÿ, 1995, ôîíä ‹ 321, îï. 1, ä. 2461, ñ. 2.

ւաւճառները լրիվ բավարար են այդ իռովությունները մեկնաբանելու Համար: ... կառավարությունը մարւի սկղբներին քրիսւոնյա ղինվորների Համաղդեսւն ու ղենքը վերցրել էր»1: Վալի Զելալ բեյը, որ կուորածներին դեմ էր, Ռեոսլերին ասել է. «...ԱկնՀայւ է, որ թուրքական կառավարությունում դերիչիող է դարձել մի ուղղություն, որ Հայերին ամբողջությամբ դիւում է որւես կասկածելի կամ մանավանդ որւես թչնամի: ինքն այս ÷ո÷ոիությունը դժբաիւություն է Համարում իր Հայրենիքի Համար ն ինձ ինդրեց նորին դերաղանցութեան՝ կայսերական դեսւանին առաջարկել դործելու այս ուղղութեան դեմ»: (Տե՛ս Ռեոսլերի 1915 թ. աւրիլի 12-ի ղեկույցը): Այսինքն՝ աւրիլի սկղբից Հայերի բնաջնջման որոչումն արդեն կայացված էր: ՍաՀակ կաթողիկոսը Զավեն ւաւրիարքին աւրիլի 21-ին դրում է. «Զեյթունի Հյուսեին Հյուսնի դայմադամի, Սուլեյման բեյ Հիսնաւեւի, մուֆթիի ն կառավարության ւաչւոնյաների, որոնք կառավարության վարկն աղավաղեցին, դործած անլուր իժդժություններն ու բռնությունները միայն նւաւակ ունեին իաղաղ ժողովրդին ծայրաՀեղութեան դրդռելու, որւեսղի կառավարությունը առիթ ունենա բնաջնջելու: Հակառակ այդ ամենին ժողովուրդն Համբերում է ամեն ինչ ն մերթ ընդ մերթ ւրւունջներ է արւաՀայւում... Մի քանի դասալիքներ, որ լեռն էին ÷աիել, ÷որձեցին ժողովրդին Հորդորել միասին ընդդիմանալու, բայց իաղաղասեր ժողովուրդը նրանց չանսաց... (իսկ) դասալիքներին բռնելու Համար ուղարկված 16 ոսւիկանները ... չրջակա դիւղերում նոր իժդժություններ դործեցին... ժողովուրդը ղինաթա÷վեց... Մարւի 25 (աւր. 8-ին). երբ 30 նչանավոր անձինք ղորանոց կանչվեցին, դայմադամ Խռւրչիդ ÷աչան նրանց այլնս բաց չթողեց: Առանց ժամանակ ւալու, որ ճանաւարՀի Համար անՀրաժեչւ ւաւրասւություններ ւեսնեն, նրանց աքսորեցին իրենց կանանց ու երեիաների Հեւ նաի Մարաչ, աւա Օսմանիե ն Ադանա»2: Մարաչի որբանոցի վարիչ կարլ Բլանկը դրում է. «Մարւի սկղբներից ի վեր այսւեղ դժվար ժամանակներ են քրիսւոնյաների Համար, որովՀեւն ավաղակների Հեւ կառավարության մի ընդՀարման ժամանակ Զեյթունի լեռներում չաւ ոսւիկաններ սւանվեցին: Դա այնքան Հուղեց իսլամ ժողովրդին, որ եթե Տերը Հրաչք չդործեր, անկասկած, մեծ կուորած էր ւեղի ունենալու... Զինվորադրության ժամանակ կառավարությունը անասունները բռնադրավեց, մասնավորաւես քրիսւոնյաներն էին չաւ Հաճաի սասւիկ ՀարսւաՀարվում: Զնայած դրան, նրանք չարունակեցին մնալ իաղաղ... Բայց վերջաւես եկավ մի ւաՀ, երբ ճնչումն ավելի ծանր դարձավ ն նրանք դիմեցին իրենց անձը ւաչււանելու: Զինվորական ծառայության ւարված քրիսւոնյաների նկաւմամբ անւաւչաճ վարմունքի ւաւճառով չաւերը դասալիք դարձան... Զինվորա1

Տաչեան Հ., Հայ աղդի ւարադրութիւնը դերմանական վաւերադիրներու Համեմաւ, Վիեննա, 1921, էջ 150-152: Նույն ւեղում: էջ 157-160:

կանները սւիւված էին սովից ւառաւել, նան Հաճաի էին դանակոծվում: Վերջաւես նրանցից իլվեցին նան ղենքերը, նաիաւես սւիւելով Հեւ ւալ Համաղդեսւները: Դրանով մաՀմեդականների չրջանում ւարածվեց նույն կարծիքը, թե արդեն ժամանակն է իրենց սրերը նորից սրելու՝ քրիսւոնեաների դեմ կռվելու Համար: Այս մասին բացեիբաց էին իոսում... Բնականաբար, կուորածի երկիւղը ծանրորեն էր աղդում մւքերի վրա: Զեյթունի դասալիքներն ավելի ու ավելի լեռներն էին քաչվում: Զեյթունի բնակիչներից չաւերին թուրք ւաչւոնյաներն արդեն վաղուց ՀարսւաՀարել էին... ի վերջո կառավարությունը ղորք ուղարկեց Զեյթունի դեմ»1: Զեյթունում ղորակոչ Հայւարարվեց 1914 թ. օդոսւոսի 10-ին. ւաՀանջում էր, որ մինչե 45 ւարեկան բոլոր ւղամարդիկ ւաւրասւ լինեին բանակ ղորակոչվելու: Զեյթունցիները, չնայած իրենց կիսանկաի վիճակին, ենթարկվեցին ղորաՀավաքի ւայմաններին, բացի 25 երիւասարդներից, որոնք բարձրացան լեռները, ինչւես մեծ թվով մաՀմեդականներ, որոնք դասալիք դարձան: Հայերի նչված 25 Հոդանոց իումբը սւեղծվել էր դեռ 1913 թ. ն ղորակոչի Հեւ որնէ առնչություն չուներ: Այսւիսով, Զեյթունի ու նրա չրջակայքի ղանդվածային բռնադաղթն սկսվեց մարւի 23-ին ն արդեն մայիսի կեսերին լեռնաչիարՀը դաւարկված էր: 18.000 Հայից ւեղում թողեցին միայն վեց արՀեսւավորի: ԱնՀնար է չնչել, որ այդ ամենին ւարօրինակ էր վերաբերում ՍաՀակ կաթողիկոսը: Աւրիլի 15-ին նա դրեց. «Զէյթունի բնաջնջումը աւեանի մէջ ծրադրաւորուած էր ու դոՀ ըլլալու ենք, որ դաղթականութեան վերածուեցաւ, որ աւադային կրնայ դարմանուիլ»2: իսկ թե կաթողիկոսին դոՀացնող այդ բռնադաղթն ի՞նչ էր նչանակում, վկայում են ականաւեսները. «իմ սե÷ական աչքերովս ւեսայ յաւկանչական ւարադայ մը: Զէյթունի քաղաքացի մը, որ չաւ Հարուսւ էր, իբրեւ իլեակ իւր Հարսւութեան, երկու այծ կը քչէր Հեւը ւարադրուած աւենը: Վրայ Հասաւ ժանւարման եւ բռնեց երկու անասունները: Հայը ինդրեց, որ ղանոնք իրեն ձդէ, աւելցնելով, թէ աւրելու ուրիչ ոչ մէկ բան ունէր... Ժանւարման սկսաւ Հարուածներ ւեղալ, մինչն որ իեղճը դլորուեցաւ ÷ոչիին մէջ եւ ÷ոչին ալ վերածուեցաւ արիւնաչաղաի ցեիի: Այն աւեն երկու Հարուած ալ ւուաւ Հայուն եւ երկու այծերը առած ելաւ դնաց»3: Թեոդիկը ւաւմում է, որ կիլիկիացի մի Հայ կին դաղթի ճանաւարՀին երեիա է ծնում ն որովՀեւն ուժասւառ էր եղել, թե՛ ինքը ն թե՛ նորածինը դառնում են անդղների կերակուր: Վկայում է Հայ ղինվորը. «Անդամ մը ես ու ընկերս կիւլեկ Պողաղիէն կանցնէինք ձիով... Դիւեցինք, որ իոչոր թռչուններ ձորի մէջ կ’իջնէին ու կ’ելնէին: Հոն ուղղեցինք քայլերնիս... Ծառի մը ւակ կին մըն էր ւառկեր, կէս-մեռել մը դրեթէ: կաղկանձիւն մը կը լսուէր ն ուքի ւակ Տաչեան Հ., Հայ աղդի ւարադրութիւնը դերմանական վաւերադիրներու Համեմաւ, Վիեննա, 1921, էջ 157-160: «Ցուչամաւեան Մեծ եղեռնի 1915-1965», Պէյրութ, 1965, էջ 478: Նույն ւեղում, էջ 479:

ւարօրինակ կծիկ մը կ’երեւար... Երկու քայլ եւս մօւեցանք: կծիկը՝ մօրէ մանկիկ մըն էր, Հաղիւ քանի մը օրուան, աւելի ճիչդ՝ դիակ մը, քիթ-բերանը թռչուններէն կւցաՀար: Եւ Հոդեվար մայրը չէր դադրեր ձեռքն օդին մէջ չարժելէ դիակէն ադռաւները վանելու օրՀասական ճիդով մը»1: Մի թուրք մոր դրկից Հա÷չւակում է երեիային ն «ինչւես որ Հաւի մը դլուիը ոլորելով կը ÷րցնեն. իր երկու բիրւ ձեռքերովը բռնեց մանկիկին ւարանոցը, սեղմեց, լարեց, ւլորեց, դլուիը վղին վրայ դալարեց, իեղդեց ու վերջին չարժումով մը դիակը նեւեց քանի մը քայլ անդին»2: կիլիկիաՀայերին դաղթեցրեցին Հանկարծակի, առանց նաիաղդուչացման ն նաիաւաւրասւման Համար ժամանակ ւրամադրելու: Նրանց թույլ չէին ւալիս նան ճանաւարՀին սնունդ ձեռք բերել, սւելով, թե ւեւություն կՀոդա դաղթվողների ւաՀանջմունքները: իսկ ւեւությունը ոչ միայն չէր Հոդում, այլ քարավանները ուղեկցողների ձեռքերին աղաւություն էր ւվել ւարադիրների Հեւ վարվելու սե÷ական քմաՀաճույքով՝ կուորելու ու կողոււելու Հայերին: Ոսւիկանները նկաւելով, որ մի քանի աղջիկների մաղերի մեջ ոսկի էր թաքցըված, Հարձակվեցին նրանց վրա, մաղերը ւոկեցին ն ոսկիները Հա÷չւակեցին: Զեյթունից աքսորված Հայերի մասին Խարբերդում ԱՄՆ-ի Հյոււաւոս Լեսլի Դնիսը դրում է. «Աքսորյալները Հիմնականում կանայք, ծերեր ու երեիաներ էին. նրանց դանաՀարում ու ծեծում էին կենդանիների ւես, կանանց ու աղջիկների վրա բռնանում էին ոչ միայն նրանց ւաՀաւանները, այլն դյուղերի վայրենիները, որոնցով անցնում էին աքսորյալները, քանի որ առաջինները թույլ էին ւալիս, որ երկրորդները դիչերով մւնեն նրանց ճամբարը ն նույնիսկ աղջիկներին բաժանում էին դյուղերում: Այդ թչվառ արարածները կդերադասեին սւանվել իրենց ւներում, քան այս ձնով քարչ ւրվեին երկրով մեկ: Մու երկու Հաղար աքսորյալ անցավ Ուրֆայով ն բոլորն էլ ավելի մեռած, քան կենդանի: Հարյուրներով սովամաՀ էին լինում, մեռնում ծարավից՝ բռնություններից կամ առնանդվում Աննաղա արաբների կողմից ու ւարվում անաւաւ: Մենք այս մասին լուր ունենք, քանի որ մի երիւասարդ Հայ բժիչկ, որն այդ նույն վայրերում կառավարության ղինվորներին էր բուժում, ÷աիավ մեղ մու ն ւաւմեց իրողությունը»3: Սկղբում քարավանները ÷ոքր էին՝ 50-60 ընւանիք ն Հիմնականում ուղարկվում էին երկու ուղղությամբ՝ դեւի Դեր Զոր ն կոնիա: Թուրքերը ձդւում էին, որ քարավաններն աչքի չընկնեին: Դրությունը ÷ոիվեց աւրիլին: Ռեոսլերը դրեց. «Ամեն օր Զեյթունից 200-300 Հոդի ÷ոիադրվում է ... իիսւ Հսկողության ւակ ն դիչերվա կարճ դադարից Հեւո ւարադրվում են այլնայլ ուղղություններով... կառավարությունը որոչել է մյուս բոլոր Հայաբնակ դավառներն էլ բռնի միջոցներով դաւարկել: Տարադրվողների թչվառությունն անՀնար է

Արղումանյան Մ., Դարավոր դոյամարւ, Ե., 1989, էջ 401: Նույն ւեղում: Դնիս Լ., Սւանդի նաՀանդը, Ե., 2001, էջ 270-273:

նկարադրել: Զանդվածներով դնում են ծերեր, Հաչմանդամներ, 4-5 ւարեկան բոկուն երեիաներ»1: Զեյթունից մայիսի 10-ին դուրս եկած քարավանին դերմանացի ու թուրք սւաները բռնադաւում էին, որւեսղի Հայերը լքեին իրենց ունեցվածքը ն դրանց ւիրանային Թրակիայից եկած մուՀաջիրները2: Ելնելով այս իրողություններից՝ Զ. Բրայսը դրում է. «կիլիկիայի ւարադրությունները ւեւք է ծրադրված լինեին ոչ ուչ, քան մարւ ամիսը, Հավանաբար նույնիսկ ավելի վաղ»3: Այսինքն՝ Վանի իրադարձություններից 1-1.5 ամիս չոււ: Այդ միւքը Հասւաւում է նան ՌուՀրի մերձակայքում բնակվող մի օւարերկրացի. «1915-ի մարւ ամսին սկսվեցին առաջին աքսորումները... Երբ դա սկսվեց, Հաղվադեւ դարձան օրերը, երբ մեկ ն ավելի քարավաններ չէին անցնում»4: Ադանայի մերձակայքի մի քաղաքից 1915 թ. մայիսի 30-ին դրեցին. «Սկսած աւրիլի առաջին օրերից Զեյթունից ու չրջակայքից քարավաններ եկան ու անցան Հարավ՝ Միջադեւքի անաւաւները: Միայն մեր քաղաքից անցած ւարադրյալների թիվը Հասնում է 6-7 Հաղարի... (Զեյթունի) ամբողջ դավառը դաւարկված է: Տարադրվածների ւեղը բռնում են Բոսնիայից եկած մուՀաջիրները: Թուրքերը կաւարյալ Հրճվանքի մեջ են: ԱնՀնար է նկարադրել ւարադրվող Հայերի վիճակը՝ բռնաբարություն, բռնի մաՀմեդականացում, կանանց ու աղջիկների առնանդում, դրանք բոլորը սովորական երնույթներ են: Զեյթունի Հայ ժողովուրդը ոչնչացված է, բացառությամբ մեկ կամ երկու դյուղերից»5: «1հօ Օսէlօօk» թերթը 1915 թ. օդոսւոսի 18-ին դրեց. «20.000 թուրք Հարձակվեց Զեյթունի վրա ն Հասւաւվեց Հայերին ւաւկանող ւներում, այդ ւների նաիկին ւերերը ցիրուցան են եղել կայսրությունում: Մի մասին քչել էին Պարսկական ծոցի անաւաւները, մյուսներին՝ մալարիաբեր ճաՀիճները»: Զեյթունցիների մի քարավանի մասին դրում է նան ուրֆացի Պ. Տեր-Պեւրոսյանը. «Ու աՀա մեր աչքերուն ւարղուեցաւ սարսռաղդեցիկ ւեսարան մը: Գաղթականներու առաջին կարաւանն էր, որ կը ւեսնէինք, Հեւիուն, ւաւռւուած Հադուսւներով, յոդնած ու չարչարուած կիներու եւ ÷ոքրիկներու բաղմաթիւն մըն էր, որ քաղաք կը մւնէր: Այր մարդիկ ցանցառ էին, մեծ մասամբ ծերունիներ էին: Բոլորի դէմքին վրայ դրոչմուած էին իրենց կրած ւառաւանքները: Սակայն ինչ որ կը կարդացուէր անոնց աչքերուն մէջ, Հւաբւութիւնն էր, բոլորն ալ կը ջանային թիւրք իուժանին ցոյց չւալ իրենց յուսաՀաւութիւնն ու ւառաւանքը: Թիւրք իուժանը չորս կողմէն կը ՀայՀոյէր, կը սւառնար արիւնաքամ այդ բաղմութեան»6:

8ո)օօ 1. Սiտօօսոէ, 1հօ 1ոօaէոօոէ օք 4ոոօոiaոտ iո էհօ Օէէօոaո Էոքiոօ 1915-1916. Սօօսոօոէտ Քոօտօոէօմ էօ Սiտօօսոէ Օոօ) օք Էallօմօո, Տօօոօէaո) օք Տէaէօ քօո Էօոօiջո 4քքaiոտ. Լօոմօո, 1916, ք. 544. Նույն ւեղում, էջ 483-484: Նույն ւեղում, էջ 466: Նույն ւեղում, էջ 533: Նույն ւեղում, էջ 544: ՍաՀակեան Ս., Դիւցաղնական Ուրֆան եւ իր Հայորդիները, Պէյրութ, 1955, էջ 765:

«Զեյթունում,- Հեռադրում է կ. Պոլսում Ռուսասւանի դեսւանության թարդման Սերաֆիմովը 1915 թ. մարւի 15-ին,- որւեղ ուղարկվել է մի ղորաջոկաւ այնւեղ թաքնված դասալիքներին բռնելու Համար, ւեղի է ունեցել բաիում, որը Հանդեցրել է ռաղմական դաւարանի սւեղծմանն ու բնակչության դաժան ՀաչվեՀարդարի: Դյորթ-Ցոլի ողջ արու բնակչությունն աքսորված է»1: «Վերջերս,- դրում է Եդիււոսում Ռուսասւանի դեսւանորդ Սմիռնովը Սաղոնովին,- թուրքական 12 Հաղարանոց ղորքը դրավեց Զեյթունը, որը Հանդիսանում է Հայերի ւաւվարը ն մու չէր թողնում թուրքական ուժերին: Սւառնալիքների, իաբեության ն իոսւումների միջոցով թուրքերը Հայերին մղեցին Հանձնվելու, ն քաղաքը դրավելով, ամենադաժան միջոցներ կիրառեցին նրա բնակչության ն ւաչււանների Հանդեւ: Հաղարավոր մարդիկ մորթվեցին ու կուորվեցին... Հայերի դաժան կուորած ւեղի ունեցավ նան Ալբիսւանում (Մարաչի կաղա)»2: Սակայն Զեյթունում կաւարվածի դնաՀաւականները միանչանակ չեն: Դանդինին դրում է. «Զենք Հանձնելու թուրքական ւաՀանջին Հայերը ւաւասիանեցին կրակոցներով...»3: Տրամադծորեն Հակառակ կարծիքի էր Թ. Լորենսը. «Հայերը լավ ղինված էին ու կաղմակերւված, բայց առաջնորդները նրանց բաիւի քմաՀաճույքին թողեցին: Տղամարդկանց սւանեցին, կանանց ն երեիաներին, մերկ ու սոված, ձմռան կեսին քչեցին անաւաւ որւես ավար ամեն անցորդի Համար՝ մինչն ÷րկության դար մաՀը: Երիւթուրքերը Հայերին ոչնչացնում էին ոչ թե որովՀեւն նրանք քրիսւոնյա էին, այլ՝ Հայ»: Նույնիսկ ւաչւոնական Թուրքիան իոսւովանեց, որ Զեյթունի ժողովուրդը որնէ Հակաւեւական արարք թույլ չէր ւվել: Բարձր Դռան Հայւարարության մեջ նչվում է. «Մարւի 31-ին (1915 թ.) մի Հայ ավաղակաիումբ ամրացավ վանքում ... ն կրակ բացեց վանք մւնող վաչւի վրա»: Սւա «դասալիքներից ե Հայ ավաղակներից կաղմված իմբերը Հարձակվեցին Զեյթունի կառավարական չենքի վրա ն ÷որձում էին ջնջել իսլամ ժողովրդին...»: Այսինքն՝ ոչ թե ղեյթունցի Հայ ժողովուրդն էր ընդվղել իչիանությունների դեմ, այլ՝ «ավաղակաիմբերը»: Զեյթունցիներն աւսւամբելու մւադրություն չեն ունեցել, դրում է Գրիդորիա ծ. վրդ. Պալաքյանը: ԸնդՀակառակը, նրանք մի քանի անդամ լրաւարի միջոցով կիլիկիայի կաթողիկոսից ն Մարաչի Հայ երնելիներից ցուցում էին սւացել որնէ ծայրաՀեղ միջոցառման չդիմել, ինչից ղեյթունցիները ղայրացել էին ն աքսորից վերադառնալուց Հեւո դժդոՀում էին, թե կաթողիկոսն իրենց իանդարեց ինքնաւաչււանության կանդնելու: Նրանց ղայրույթը Հիմքից ղուրկ չէր: Զեմալ-ՍաՀակ «ընկերությունը» ամենամեծ վնասը Հասցրեց ղեյթունցիներին: Թերնս դա նույնւես դեր իաղաց, որ աղաւադրական կռիվների ÷առավոր ուղի անցած, թուրքական բաղմաՀաղարանոց բանակների ւարւության մաւնած ղեյթունցիները 1915-ին չկարողացան Համաիմբվել ու ջարդարարներին ՀակաՀարված ւալ: Եթե ՕսÀÂÏÐ, Ïîëèòàðõèâ, ä. 3504, ë. 19. Նույն ւեղում, ä 3804, ë. 34. Սiօո ԱԱՏ14 Ք4 ՃՃՃՄԱԱԱ 366, 4lօքքօ, 27.08.1915.

մանյան կայսրության Հայաբնակ չրջանների Հայության կեցվածքի Համեմաւությամբ ղեյթունցիների դործողությունները կարելի էր անվանել Հերոսական, աւա նույն այդ ղեյթունցիների անցյալի ընդվղումների (1862 թ., 1895 թ.) Համեմաւությամբ՝ բարոյամարւական ոդու նաՀանջ, ւարւվողականություն: «Հնչակը» 1915 թ. օդոսւոսին դրեց, որ կիլիկիայում 40 Հաղար մարդ կուորված է: «Թուրքերը մւադիր են բոլոր չրջանները Հայերից դաւարկել եւ Հայերին Հեւիուն ուղարկել անաւաւները՝ նրանց ամբողջ ունեցուածքը թալանելուց յեւոյ, որի Հեւեւանքով անաւաւում նրանք քաղցից մեռնում են»: Թերթը մեջբերում է կաւարում ականաւեսի ւաւմածից. «Մի օր երբ արթնացայ, ւեսայ, որ ւաւուՀանիս առջեւ մէկին կաիել են, եւ չուրջը Հաւաքուել է իուժանը: Մի ուրիչ օր ւաւուՀանիս ւակից ... Հաղարաւոր Հալածականներ էին անցնում ... ամենաողորմելի վիճակում»: Թուրք ղինվորները իղակոթերով ծեծում էին Հեւ մնացողներին ն սւիւում անւայման քայլել: Մի Հայ դրկած ւանում էր իր մեկ օր առաջ ծնված ւղային: Հեւնից դնում էր երեիայի ւանջաՀար մայրը՝ թուրքի դավաղանի Հարվածների ւակ... Այս դժբաիւները օրեր չարունակ բան չէին կերել ն քայլում էին քչվելով թուրք ղա÷թիեի անողոք դավաղանից: Բայլել չկարողացողներին թողնում էին ճանաւարՀին քաղցից մեռնելու: Թերթն այն կարծիքն է արւաՀայւում, որ «մինչ այդ ղէյթունցիները թոյլ չէին ւուել, որ թուրքական վաչւերը մւնէին լեռնաչիարՀ, սակայն միջամւել էին դերմանացիները, եւ Հայերը Համաձայնուել էին ղօրքին ներս թողնել: Բայց ղօրքը Հենց Հասնում է Զէյթուն, սկսում է ջարդը: Խաբուած ղէյթունցիները ղէնքի են դիմում, բայց արդէն ուչ էր: Բնակչութիւնը ւարադրւում է: 2000 մուՀաջիր է բնակեցւում Զէյթունում: կիլիկիայից 30 Հաղար Հայ քչուեց կոնիա, կեսարիա, կասւամոնու, մի մասն էլ՝ Միջադեւքի եւ Սիրիայի անաւաւները»: Հ. Մորդենթաուի 1915 թ. աւրիլի 30-ի Հեռադրում կարդում ենք. «Հալեւի Հյոււաւոսից այսօր սւացված ղեկուցադրից Հայւնի դարձավ, որ թուրքական իչիանություններն անՀավաւալի դաժանությամբ են վերաբերվում Զեյթունի ն Մարաչի Հայ աղդաբնակչությանը, Հիմնվելով մի քանի դասալիքների արարքների վրա, նրանք ւեղաՀան են անում ն ցրում անմեղ բնակչության մի ղդալի մասին»1: իսկ 25 օր անց, մայիսի 25-ին դրեց, որ Զեյթունում կողոււված ու ավերված են Հայկական չաւ դյուղեր, բնակչությունը ւեղաՀանված է ու ջարդված: «Թուրքական իչիանությունների դործողություններն ուղեկցվում են կուորածներով, բռնաբարություններով ն դիակաււությամբ... Այդ քաղաքականությունը Հանդում է Հայերի ղանդվածային արւաքսմանը, որի նւաւակներից մեկն է նրանց ղրկել դոյության միջոցներից»: Հայերին ոչնչացնում են, մեռցնում ն կչարունակեն այդ անել: Ամեն օր դա Հասւաւող նորանոր լուրեր են Հասնում: Թուրքիայում թադավորում է աՀաբեկչությունը, իսկ Բարձր Դուռը «մչւաւես ժիւում է ÷ասւերը կամ ամբողջությամբ իեղաթյուրում դրանք»2:

Խօոջօոէհaս Ա., նչվ. աչի., էջ 349-350: Սalkօո Ըհ., 4ոոօոia. 1հօ Տսոvival օք a Խaէiօո. Խօw 7օոk, 1980, ք. 352.

Զեյթունի իրադարձությունների մասին կարմիր իաչի քարւուղար միսիոներ Թրուրիջի ւեղեկադիրը ււված է «կաւույւ դրքում»: Այդ ւեղեկադրում նա նկարադրում է. «...1914 օդոսւոսի 14-ին Զէյթուն կու դայ Մարաչի կառավարիչ Ալի Հայւար ÷աչա 600 ղինուորով... Հայւար ÷աչան Զէյթուն դալով կը ւաՀանջէ, որ իրեն յանձուին լեռը դւնուող 25 ÷աիսւականները: Ժողովուրդը դոՀացում կու ւայ կառավարիչին: Ասոր վրայ Ալի Հայւար ÷աչա յայւարութեամբ մը կը ւաՀանջէ ժողովուրդին ղէնքը եւ այն ասւիճան իսւութիւն կը բանեցնէ, որ ղէնք չունեցողը կը սւիւուի Հրացան մը դնել եւ յանձնել կառավարչին, աղաւուելու Համար իոչւանդումեւն... կառավարիչը Մարաչ վերադարձին իր Հեւ կը ւանի քանի մը Հայ երեւելիներ, ղինուորական ծառայութեան ւաւրուակին ւակ, սակայն անոնք, դիւնալով թէ ինչ վերաւաՀուած է իրենց, կը ÷աիչին Զէյթուն: Խիսւ իուղարկութիւն կը սկսի... ՀարսւաՀարութիւններն այնքան անւանելի կը դառնան, որ ÷եւրուարի վերջերը քանի մը ւաք դլուիներ կը ծրադրեն դիմադրել կառավարութեան... Զէնքի ւակ դւնուող 25 երիւասարդներ ... լեռ կ’ելլեն եւ Մարաչի ճամբուն վրայ կը յարձակին իննը ոսւիկաններու վրայ: Զէյթունի Հայութիւնը բացէ ի բաց կը դաւաւարւէ այս ընթացքը եւ կ’օժանդակէ կառավարութեան՝ ղանոնք ղսւելու Համար: Սակայն կառավարութիւնը ւաւրուակ կը ÷նւռէր քանդելու Զէյթունը եւ 1915 մարւի 24-ին (Հ. ւ.) 5000 ղինուոր կը Համաիմբէ Զէյթունի մօւ... Ցարձակումը կը սկսի, սակայն Հայերը կը սւաննեն սւայ մը եւ բաղմաթիւ ղինուորներ... Աւրիլի 8-ին թուրքերը կրակի կու ւան վանքը...», որից Հեւո սկսվեց ւեղաՀանությունը: Զեյթունցիները ւեղաՀանվեցին երեք ուղղությամբ՝ կոնիա, Հալեւ, Դեր Զոր մինչն Բաղդաւ: «Գոնիայի կողմերը այնքան թչուառ վիճակի մէջ կը դւնուին, որ... Գարա Բունարի կայարանը 6000-ի վրայ օրական 150-200 Հոդի կը մեռնէր անօթութենէ: Զէյթունի ընղՀանուր բնակչութիւնը 26 Հաղար Հոդի ըլլալով, 19 Հաղար քչուած են Միջադեւքի չրջան, ուր ջարդուած են ամենամեծ մասամբ»1: Ընթերցողը նկաւում է, որ ամենաւարբեր աղդության, դավանանքի, ղբաղմունքի ւեր անՀաւների վկայությունները Հասւաւում են, որ Զեյթունում Հայերի աւսւամբության մասին թուրքական ւնդումները Հերյուրանք են, որ ԼեռնաչիարՀում միայն ÷ոքր ընդվղումներ էին եղել, որոնց ւաւմերը թուրքական իչիանությունների բռնություններն ու սադրանքներն էին: Թուրքական քաղաքականության նւաւակն ակնՀայւ էր, Հասկանալի բոլոր նրանց Համար, ով քիչ թե չաւ ծանոթ էր իրավիճակին: Լե÷սիուսը 1915 թ. Հունիսի 22-ին Գերմանիայի արւաքին դործերի նաիարարությանը դրեց. «Զեյթունի ն Տավրոսի բարձրավանդակի 27.000 բնակիչներից ւղամարդկանց աքսորեցին չոդ Դեր Զոր... (ն ավելի Հարավ) արաբ բեդվինների մու (50 կմ Հարավ-արնելք), իսկ կանանց, աղջիկներին ն երեիաներին, ընդՀակառակը, ւեդա÷ոիեցին Անդորայի վիլայեթ (500 կմ Հյուսիս1

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 481-482:

արնելք), այսինքն՝ ւղամարդկանց իրենց ընւանիքներից անջաւեցին 1000 կիլոմեւրով: Աղջիկներին բռնությամբ ւանում էին թուրքական Հարեմներ, մաՀմեդական դյուղերում բռնաբարում էին կանանց: Նույն ժամանակ Զեյթունի Հայաթա÷ված չրջաններում բոսնիացի մաՀմեդականներին բնակեցնելու Համար կառավարությունը ւրամադրեց 20.000 թուրքական ֆունւ, իսկ Հայերը ոչ միայն ղրկվեցին իրենց ունեցվածքից, այլն աքսորվեցին առանց նյութական որնէ միջոցի»: Թալեաթը ղեյթունցիներին մեղադրում էր, որ նրանք Հնչակյան Զաքըր օղլու ղեկավարությամբ որոչում էին կայացրել ռաղմամթերք ունենալու Համար Հարձակվել ւաչւոնաւարների վրա, սւանել նրանց իրենց ընւանիքի անդամների Հեւ, ոչնչացնել Հեռադրադծերը: Հայերը Մարաչ-Զեյթուն ճանաւարՀին Հարձակվեցին թուրքական ղորաջոկաւի վրա, վեց Հոդու սւանեցին, Հեռադրադծերն ավերեցին: Սւանեցին իաղաղությունը վերականդնելու Համար Զեյթռւն դնացած մութեսարիֆի օդնականին, Հարձակվեցին ղորանոցի վրա, սւանեցին մի ղինվորի ն մի ոսւիկանի, բանւերից Հանեցին բանւարկյալներին, ամրացան վանքում, սւանեցին ոսւիկանական Հրամանաւարին ն 20 ոսւիկանի: «Հայ Հրոսակները սւանում էին իաղաղ բնակչությանը»1: Փասւերի այս իառնարանն անւեղյակ ընթերցողի վրա ււավորություն կարող է դործել, որովՀեւն նա կւրված է Հայերի ընդՀանուր վիճակի ն թուրքՀայկական Հարաբերությունների, ղորակոչ, ղինաթա÷ում ու բռնադրավումներ կաւարելու անվան ւակ իչիանությունների կիրառած անլուր բռնարարքների ու իոչւանդումների Համաչարադրանքից: ԱՀա թե ինչ են դրում ոչ թե Հայ, այլ օւար ականաւեսներն ու դիվանադեւները Զեյթունում բռնադաղթի սկղբի ու դրա ընթացքի մասին: Հալեւում Գերմանիայի Հյոււաւոսը 1915 թ. աւրիլի 20-ին Հայւնեց. «Մարաչի ն Զեյթունի, դրանց դյուղերի, մինչն Հասանբեյլի, բոլոր Հարուսւ, կրթված, աղդեցիկ անձինք ւարադրվում են: Զեյթունում բռնադաղթն սկսվել է, 30 ընւանիք աքսորվեց, օրերս ճանաւարՀ կելնեն նան 2-րդ ն 3-րդ կարավանները: Տղամարդիկ կանանցից բաժանվում են: Վերջինները ւարադրվում են ղինվորների ուղեկցությամբ: 22-45 ւարեկան բոլոր քրիսւոնյա ւղամարդիկ ղինակոչվել են, անւայման ւարադրվելու Համար: ՄաՀմեդականները չեն ղինակոչվում: Սւացված կարդադրությունների նւաւակը քրիսւոնյաների ոչնչացումն է...»: Սւեղծվել է սիալ կարծիք՝ իբր ամբողջ Հայ աղդը կասկածելի է, անդամ՝ թչնամի2: Մի քանի օր անց Հայւնեցին, որ ւարադրությունը լայն թա÷ով առաջ է ւարվում ամբողջ կիլիկիայում: «Զեյթունի ն չրջակայքի աքսորված Հայերի թիվը Հասել է 1000-ի. դուցե անդամ մի քանի Հաղարի: Նրանց բնակավայրերում ւեղավորել են Մակեդոնիայից բերված մաՀմեդականներին: Աքսորը չարունակվում է»: Եվս մի քանի օր անց Ռեոսլերը դրեց. «Զեյթունի ու չրջակա Թալեաթի Հուչադրությունները: Հայերեն չարադրանքի ձեռադիրը ւաՀվում է ՀՀ ԳԱԱ Արնելադիւության ինսւիւոււում: Լօքտiստ 1., 8օոiօհէ ս.օո մiօ Լaջօ մօտ 4ոոօոiտօհօո Մօlkօտ iո մօո 1սոkօi, Քօէտմaո. 1919, տ. 27.

դյուղերի ւեղաՀանություններն ավելի մեծ ծավալներ են ընդունել: Սկսել են ւարադրել նան Մարաչից ն այնւիսի եղանակներով... Բոլոր ուննոր, կրթված ն աղդեցիկ անձանց անՀեւացնում են ն Հայերին վերածում առանց Հովիվի Հուի»1: Ադանայի Հայ բնակչությունը վրդովված ալեկոծվում էր, Հարյուրավոր ընւանիքներ աքսորվում էին, բանւերը լե÷-լեցուն էին2: Երկու չաբաթ անց Հյոււաւոսը Հեռադրեց. «Լրիվ վսւաՀելի աղբյուրներից իմացել եմ, որ Մարաչի սանջակի ն Ադանայի վիլայեթի արնելյան բնակավայրերից աքսորվել է 2000 Հայ ընւանիք, այսինքն 10 Հաղար Հոդի: ՏեղաՀանությունը չարունակվում է»3: «Դեորթ-Ցոլում ւաւրվակ դարձրեցին երկու Հայի չնչին արարքը ն ամբողջ արու բնակչությունը Հավաքեցին ն ուղարկեցին Հալեւի վիլայեթ՝ ճանաւարՀաչինության»4: «Հայերը դավադրության կամ աւսւամբության որնէ նւաւակ չեն ունեցել»,- մարւի 13-ին Հեռադրեց Ադանայում Գերմանիայի Հյոււաւոսը5: Հունիսի 20-ին թվադրված մի ÷ասւաթղթում նչվում է, որ ւեղաՀանությունն սկսվել է նան Հաճընում, Սիսում ն կարս-Բաղարում: ՏեղաՀանվածներից «5000-ն ուղարկվել է կոնիայի կաղա, 5500-ը՝ Հալեւ ու նրա մերձակա դյուղերն ու քաղաքները, իսկ մյուսները՝ Դեր Զոր, Ռաքքա ն Միջադեւքի այլ վայրեր մինչն Բաղդադի մերձակայքը»6: Որոչ ժամանակ անց Ռեոսլերը դրեց. «կառավարությունը Հրամայել է թե՛ Հալեւի ծովա÷ը ն թե՛ Այնթաւն ու Բիլիսը, Հավանաբար նան Մարաչը ւեւք է Հայերից դաւարկվեն, իսկ այդ վայրերը ո՛չ ւաւերաղմի դուի են ն ո՛չ էլ դւնվում են բանակի մաւակարարման ուղիների վրա: Այնթաւը 32.000, իսկ Բիլիսը 6000 Հայ բնակչություն ունի»7: կիլիկիայից բռնադաղթվածներից Հալեւ էին Հասել (մինչն օդոսւոս) 2165 ընւանիք՝ 13155 Հոդի: Նրանցից 3270-ը քչվել էր ավելի Հարավ: Ռեոսլերը 1916 թ. Հոկւեմբերի 2-ին արձանադրեց՝ Մարաչից բռնադաղթված 24 Հաղար Հոդուց կենդանի էին միայն 4000-ը, նրանք էլ քչվում էին ավելի Հարավ8: Գթության քույր Բ. ՌոՀները 1915 թ. սեււեմբերի 5-ին դրում է. «Հաճիթերեի բնակիչները, որոնց չրջանում ւարածվել է սն ծաղկաիւը, սւիւված եղան Հանկարծակի ճանաւարՀ ելնել: Գրեթե անճանաչելի դարձած Հիվանդները երկու օրվա ճամ÷որդությունից Հեւո Հասան Մարաչ, ն քաղաքը վարակից ղերծ ւաՀելու Համար, սւիւեցին քաղաքից դուրս իճուղու վրա կանդ առնել, կիղիչ արնի ւակ: Նրանց Հանդսւի Համար թեկուղ մեկ օր չւվեցին ն առաջ քչեցին»:

Լօքտiստ 1., 8օոiօհէ ս.օո մiօ Լaջօ մօտ 4ոոօոiտօհօո Մօlkօտ iո մօո 1սոkօi, Քօէտմaո. 1919, տ. 47-

48.

Նույն ւեղում, էջ 58: Նույն ւեղում, էջ 66: Նույն ւեղում, էջ 18, 19, 26: Նույն ւեղում, էջ 19: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 120: Նույն ւեղում, էջ 125: Լօքտiստ 1., նչվ. աչի., էջ 301:

Զեյթունցի մի բռնադաղթված ւանջաՀար կին դերմանացի բուժքրոջը դիմել է Հեւնյալ Հարցով. «ինչո՞ւ մեղ անմիջաւէս չեն սւաներ: Ցերեկը ջուր չունինք, ծարաւէ ւառաւած մեր ղաւակները կու լան, դիչերները արաբները կու դան եւ մեր անկողինները, մեր ղդեսւները կը դողնան, մեր դեռաւի աղջիկները կ’առեւանդեն, կիները կը բռնաբարեն: Երբ այլեւս չենք կրնար քալել, ոսւիկան-ղինուորները մեղ կը ծեծեն: կիները իրենք ղիրենց ջուրը կը նեւեն չբռնաբարուելու Համար, ոմանք նոյնիսկ իրենց ծծկաններով»1: կարավանին ուղեկցող ղինվորներն ու ժանդարմները նույնւես առիթը բաց չէին թողնում ւարադիրներին կողոււելու Համար: Հայերը ժայռերից վար էին նեւվում, վիրավորները ինդրում էին իրենց սւանել2: Մուիկից ծանոթանալով Զեյթունում ն ղեյթունցիների Հեւ կաւարվածին, ՍաՀակ կաթողիկոսը ամբողջությամբ ÷ոիեց իր կարծիքը կաւարվածի ն ղեյթունցիների կեցվածքի վերաբերյալ: 1915 թ. աւրիլի 8-ին նա դրեց ւաւրիարքին. «Մութեսարիֆը Հեւեւեալ ուչադրաւ եւ երկիւղառիթ յայւարարութիւնը կ’ընէ. «Այս 35-րդ չարժումն է, ամենէն անիոՀեմը, ւէւք է մւածէիք, թէ ասկէ առաջ եղած չարժումները Հօր եւ ղաւակի կռիւներ էին, բայց որ այսօր թչնամիներ ձեր Հօր դլուիը Հեծած են, ւէւք չէր, որ դուք ալ անոր ուքէն քաչէիք: ...Զէյթունցիք ոչ մէկ չարժում ըրած էին կառավարութեան դէմ: կառավարութիւնը դոյն ւուած է եւ չարունակ ւաչււանած է վայրենի եւ աւաղակաբարոյ ցեղերը, իսկ ղէյթունցիք սոսկ ինքնաւաչււանութիւն ÷որձած են: Այս անդամ ալ չարաչաՀ ւաչւօնէից անիրաւութիւններն եղան ւաւճառ ներկայ կացութեան»3: Գերմանացի մի Հոդնորական ւաւմում է, որ թուրք ոսւիկանները Ֆռնուղում մեծ թվով ւղամարդկանց ձերբակալեցին ու ւարան... Մնացածներին Հրամայեցին չորս ժամվա ընթացքում աղաւել իրենց ւները: Թույլաւրվում էր վերցնել այնքան իր, որքան կարող էին ւանել չալակով կամ ÷ոիադրամիջոցով... Նչված ժամին իեղճերը ոսւիկանների Հսկողության ւակ դյուղից դուրս եկան առանց իմանալու, թե ուր են դնում ն նորից ւեսնելո՞ւ են իրենց բնօրրան... Առաջին օրերին յուրաքանչյուրին ւալիս էին 30 ÷արա, սակայն Հեւո այդ վճարումը դադարեցրեցին ու միայն 150-ական դրամ ձավար էին բաժանում: Այսւես քայլեցրին չորս չաբաթ չարունակ՝ մինչն Դեր Զոր, որւեղ կանդ առան, բայց անւուն ու անՀաց, անդամ արդելում էին ւեղացիների Հեւ իոսել4: Մեւերնիիը նչում է, որ Հայերի վերջին իմբերը Հարավում, այդ թվում նան

Մորդան Ժ., Հայ ժողովրդի ւաւմութիւն. իր ւարեդրութեան ամենասւոյդ ժամանակներէն մինչեւ մեր օրերը, Պոսթոն, 1947, էջ 345: Ակունի Ս., Միլիոն մը Հայերու ջարդի ւաւմութիւնը. 1914-1916, կ. Պոլիս, 1920: Տե՛ս «Ցուչամաւեան կիլիկիոյ», էջ 479: Նույն ւեղում, էջ 480: Տաչեան Հ., նչվ. աչի., էջ 196-197:

կիլիկիայում, ցրվեցին 1916 թ.1: Դրսից եկած Հայերի թիվն անցնում էր 8000ից: Բացի նրանցից, Միացյալ ՆաՀանդների Հյոււաւոսի ւվյալներով, մեծ թվով ւեղաբնակ Հայեր նս վւանդված էին ւեղաՀանվելու, մու 15.000 մարդ,2 չնայած Զեմալ ÷աչան բաղմիցս Հայւարարել էր, որ այլնս ւեղաՀանություն չի կաւարվելու: Ադանայում Գերմանիայի Հյոււաւոս Բյուդեի 1915 թ. սեււեմբերի սկղբների ւեղեկադրում նչված է. «...Այսւեղ սւանված Հայերի թիվը Հավանաբար արդեն դերաղանցում է երիւթուրքերի կողմից ջարդված Հայերի թվին»3: Ադանայում լույս ւեսնող «Հայ ձայն» թերթը 1920 թ. աւրիլի 10-ին ււադրեց Ե. ԲեՀիայանի Հոդվածը Հայերի 1915 թ. ջարդերի մասին: «1915-ի օդոսւոսի 1-ին Ղալիբ բեյն իր ղորաիմբով Հարձակվում է Ֆնւըճադի վրա, որւեղ իմբված էր նան Դերեքեոյի ն Բիչիֆլիի Հայությունը: Զարդեց 2800 անմեղ Հայերի: Տարադրության ընթացքում 1915 թ. Այրանում ամելե թաբուրի չարքերում աչիաւում էին ն աւա Մարաչի ճանաւարՀով աքսորվելու ժամանակ Ֆնւըճադի ւարածքում նրանցից 1400 Հոդի ջարդվեց»: Ականաւեսներից մեկը ւաւմել է. «Տիրիչաբ կոչված վայրում 80 մեւր երկարությամբ ÷ոս ÷որեցին ն թաղեցին կուորվածների դիակները: իսկ Բյուղիաճիի վայրում Հայերին ջարդելուց ու մորթուելուց Հեւո, դիակներն իրար վրա թա÷ելով այրեցին: Զեթինդող, Զարալոլու÷ ն Դելի-Զայի ամբողջ ա÷երը լցված էին Հայերի ոսկորներով»: կուորածին մասնակցեցին թուրքական դյուղերից, մասնավորաւես Գյոնուքլու, Բոչնաղլը, Ավնդարլը, Բոչլու, Դուդադլը ն էռնսեն դյուղերի թուրքերը: 1915-1920 թթ. սւանվեց ավելի քան 5200 ֆնւըճադցի: Վերաւրեց ընդամենը 200 Հոդի: Թերթենք Ցո. Լե÷սիուսի Հավաքած վկայությունները: կոնիայից կարա Բունար ճանաւարՀին մի երիւասարդ ՀայուՀի իր նորածին ղավակին Հորը նեւեց, որովՀեւն այլնս չէր կարողանում կերակրել նրան: Ականաւեսը մայիսի 21-ին դրեց. «Զեյթունցիների երրորդ ու վերջին քարավանը մեր քաղաքից անցավ մայիսի 13-ին... Բոլորն էլ երկու օր ուով քայլել էին ւեղաւարա÷ անձրնի ւակ: Բան չէին կերել: Տեսա մի իեղճ ÷ոքր աղջնակի, որն ավելի քան մեկ չաբաթ Հեւիուն, բոբիկ քայլել էր, կրում էր միայն մի ւաւառուված դոդնոց: Ցրւից ու քաղցից դողում էր ն ոսկորները ւառացիորեն մարմնից դուրս էին ցցված: Երկու ւասնյակ մանուկների ուղեցին թողնել ճանաւարՀին, որովՀեւն քայլել չէին կարողանում: Նրանք արդյո՞ք քաղցից մեռան: Հավանական է»4: կարա Բունար աքսորվածների մասին մայիսի 14-ին դրում են, որ վիլայեթի «ամենավաւառողջ վայրերից մեկում 6-8 Հաղար ղեյթունցի Հայեր են մեռնում՝ Լե÷սիուս Ցո., Հայկական ջարդերը..., ÷ասւ. ‹ 287, Մեւերնիիի 1916 թ. Հուլիսի 10-ի ղեկուցադիրը: Նույն ւեղում, ÷ասւ. ‹ 293, 1916 թ. օդոսւոսի 13-16-ի ղեկուցադրերը: Նույն ւեղում, ÷ասւ. ‹ 165: (Lepsius J.), Le report secret du Dr. Johannes Lepsius, président de la Deutche Orient Mission et de la Sociétè Germano-Arménienne, sur les massacres d’Arménie, Beirut, 1917, p. 13.

օրը 150-200 մարդ: Մալարիան (ճաՀճաւենդը) մեծ ավերմունք է դործում սրանց չրջանում, քանի որ լրիվ ղրկված են սնունդից ն օթնանից»1: «5-7 դյորթյոլցիների Ադանայում Հրաւարակավ կաիելուց Հեւո, այս բաղմամարդ ավանի (Զորք Մարղվան) արու բնակչությանը Հավաքեցին ճանաւարՀների վրա աչիաւացնելու Համար»: Սակայն չոււով Հայւնի դարձավ, որ ւարբեր վայրերում այդ անւաչււան մարդկանց սւանել են իրենց մաՀմեդական ընկերները: Տղամարդկանց ոչնչացնելուց Հեւո կանանց ու երեիաներին Դեր Զոր քչեցին: Զորք Մարղվանը, որը դիմակայել էր աբդուլ-Համիդյան ջարդերին, լրիվ դաւարկվեց: Մայիս-Հուլիս ամիսներին լրիվ դաւարկվեցին Ադանայի վիլայեթի ն Մարաչի սանջակի բոլոր Հայաբնակ դյուղերը: 50 Հաղար մարդ բռնադաղթվեց2: Հայերին աՀաբեկելու Համար չուրջ 30 Հոդու Հբաւարակավ կաիեցին Ադանա, Հալեւ ն Մարաչ քաղաքներում: «Գյուղերում ընդՀանրաւես Հրամանը երեկոյան էր սւացվում, թե առավույան ւեւք է ճանաւարՀ ընկնեն: Գեբենում բնակչությանը Հարկադրեցին ճամբա ելնել լվացքի օրը ն սւիւեցին իրենց Հադուսւները թրջված թողնել ջրի մեջ ն մեկնել իսկույն ու դրեթե մերկ: իսլամացողները կարող էին ւեղում մնալ... Արաբաչեն դյուղը ւաչարված էր ղինվորներով ն ռմբակոծված: ՇեՀիրցիներն էլ ասում էին, թե Հաղիվ դյուղից բաժանված, մոլլան «Հավաւացյալներին» աղոթքի Հրավիրեց քրիսւոնեական եկեղեցու ւանիքից, որ մղկիթի վերածվեց: կառավարությունը Հայւարարեց ւարադրյալներին, ... թե նրանց թողած ինչքերի արժեքը որոչվելու էր ն առաջիկայում վճարվելու էր իրենց: Սակայն, բնականաբար, ինչքերի որնէ ցուցակ չւաւրասւվեց... Հայերի ինչքերն անցան այսւեղ Հասւաւված իսլամների ձեռքը ... իսկ արւերն էլ՝ անցան նոր եկած մուՀաջիրներին: «...ԱնՀնար է նկարադրել, այն անձկությունները, որոնցով ւարադրյալներն անցնում են: Բռնաբարություններ, բռնի կրոնա÷ոիություններ, կանանց ու աղջիկների առնանդումներ... Մեծ թվով ընւանիքներ ընդունել են իսլամություն՝ սւույդ մաՀից ÷րկվելու Համար»3: «կարավանները դնում էին դեւի Դեր էլ Զոր, որ Հալեւից վեց օր Հեռավորության վրա էր ն կոնիայով դեւի Ռաքքա՝ Ե÷րաւի ա÷ին, Հեւո Բաղդադի երկաթուղու ուղղությամբ՝ դեւի Ուրֆա ն ՇեՀիր, դեւի Միջադեւքի անաւաւը մինչն Բաղդադի մերձակայքը»4: Պաչւոնական ւեղեկադրերից մեկում կարդում ենք. «Զորաբանակի Հրամանաւարները կարող են Համեմաւաբար մարդկային վերաբերմունք Հանդես բերել, սակայն դրանց (ւարադրությունների) դործադրումը մեծ մասամբ իրականացվեց անմիւ իսւություններով, չաւ դեւքերում՝ վայրադ կաւաղությամբ՝ կանանց, երեիաների, Հիվանդների ու ծերերի Հանդեւ: Շաւ դյուղե-

(Lepsius J.), Le report secret du Dr. Johannes Lepsius, président de la Deutche Orient Mission et de la Sociétè Germano-Arménienne, sur les massacres d’Arménie, Beirut, 1917, p. 15. Նույն ւեղում, էջ 14: Նույն ւեղում, էջ 16: Նույն ւեղում, էջ 17:

րում ւարադրության մասին ծանուցվել է միայն մեկ ժամ առաջ: Որնէ Հնարավորություն չի ւրվել նաիաւաւրասւվելու Համար: Շաւ դեւքերում նույնիսկ ժամանակ չեղավ, որւեսղի ընւանիքի անդամները Հավաքվեին, այնւես որ չաւ ÷ոքր երեիաներ լքվեցին, մնացին ւեղում: Մի քանի դեւքերում ւարադրյալները կարող էին իրենց Հեւ վերցնել ամենաանՀրաժեչւը՝ ունեցվածքի մի մասը, կամ դյուղաւնւեսական դործիքները, սակայն ավելի չաւ էին այն դեւքերը, երբ որնէ բան ւանել չէին կարող ն ոչ էլ որնէ բան վաճառել, եթե նույնիսկ ժամանակ ունենային»: Գերմանական մի աղբյուր վկայում է. «Լուրեր եկան կոնիայից (ճաՀճու չրջան է)... Զեյթունցիները Հասել են կոնիա: Նրանց ւառաւանքները սասւկացել են... Հույներն ու Հայերն անմիջաւես դրամ ու սնունդ Հավաքեցին ւարադրյալներին օդնելու, բայց կոնիայի վալին թույլ չւվեց որնէ բան աքսորյալներին ւալ: Ուսւի նրանք նորից մնացին առանց սննդի»1: Մի այլ աղբյուր Հայւնում է. «Երբ Զեյթունի առաջին աքսորականները կոնիա եկան, քրիսւոնյաները նրանց սնունդ ու ղդեսւ բերին, բայց վալին մերժեց թույլ ւալ աքսորյալների Հեւ որնէ կերւ Հաղորդակցվել, ւնդելով, թե նրանք անՀրաժեչւ ամեն ինչ ունեն... իրականությունն այն է, որ կառավարությունը նրանց անւեւք Հաց էր ւալիս, այն էլ՝ մի քանի օրը մեկ»2: կարա Բունարից սւացված մի նամակում կարդում ենք. «6-8 Հաղար ղեյթունցիներ սովից մեռնում են»3: Սուլթանիեից օդոսւոսի 7-ին սւացված նամակում ղեյթունցիների մասին ասված է, որ կառավարությունը օրվա Համար ւալիս է «150 դիրՀեմ ալյուր յուրաքանչյուրին (15 ւարեկանից ÷ոքրերին ընդՀանրաւես նկաւի չէին առնում), Հեւո քանակը ւակասեց 100 դիրՀեմի, իսկ արդեն չորս չաբաթ է, այդ էլ դադարեցրել են... Առնաոււ (ալբանացի) մի Հաղարաւեւ, որ եկել էր ղինվորական ծառայության, այնքան աղդվեց իր ւեսածից, որ իիսւ Հեռադիր ուղարկեց՝ ւաՀանջելով, որ ւարեն ւրվի այն այրերի ընւանիքներին, որոնք աչիաւանքային դումարւակներ վերցված էին... Մինչն վերջին չաբաթը մեռածների թիվն է 305 Հոդի: Աքսորյալները դլիավորաւես բնակվում են ուղւերի մեծ աիոռներում կամ նման ւեղերում»4: կարա Բունարը «կոնիայի վիլայեթի ամենավաւառողջ մասերից է» ն «չաւերը մեռնում են», մաՀացությունն ամեն օր աճում է: Մալարիան ավերներ է դործում, ւաւսւարան ն սնունդ դրեթե չկան5: «կարող եմ ասել, որ բյուրավորներ ու բյուրավորներ անցան կիլիկիայի դաչւով, ւաւմելով մորմոքեցուցիչ ւաւմություններ ճանաւարՀին ւեղի ունեցած կուորածների կամ անարդարությունների մասին:

Տաչեան Հ., նչվ. աչի., էջ 187: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 488: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, էջ 490-491: Նույն ւեղում, էջ 489:

Տարսոնից ոչ Հեռու դւնվող կեճլիք կայարանի մերձակայքում կոււակվել էին 10-15 Հաղար Հոդի, որոնք ւեւք է անաւաւ ուղարկվեին: «Սւիւված էին մնալ արնի ւակ, առանց վրանի կամ ւաւսւարանի, առանց ինամքի, ամեն ւարիքի ու դասակարդի, Հաիուռն լցված որոչ չրջանակի մեջ, որից այն կողմ անցնել չէին կարող»1: կոնիայում դւնվող դերմանացիները 1915 թ. օդոսւոսի 16-ին մի բողոքադիր են դրում այդւեղ Հասած նիկոմեդիացի ւարադիրների մասին. «Հնարավոր չէ դաղա÷ար կաղմել այն սրւաճմլիկ ւեսարանների մասին, որոնց ականաւես ենք մի չաբաթից ի վեր: Ամեն օր դալիս են երկար դնացքներ լի Հայերով, որոնք Նիկոմեդիայից, Ադաբաղարից ն չրջակայքից են աքսորված»: «Այսօր այսւեղի Հայերը Հրաման սւացան ութ օրվա ընթացքում քաղաքից դուրս դալ», «կանայք ու երեիաները բռունցքի ու դավաղանի Հարվածներով են քչվում» ն դիչերները նրանց «մու եղածն էլ Հաճաի բռնությամբ իլում էին կամ դողանում»: «Թե որքան մեծ է ՀուսաՀաւությունը՝ Հայւնի է նրանից, որ մայրերն իրենց երեիաներին նվիրում էին ուրիչներին... Այն երեիաները, որոնց վերցրել էին իղճաՀարված քրիսւոնյա ընւանիքները, Հեւադայում իչիանությունները նրանցից վերցրին ու ւվեցին թուրքերին: Մեր ւված նւասւների վրա Հաչւ աչքով չեն նայում», ամերիկյան առաքելությունը նս արդելվել է (դեռ աւրիլին) օդնելու ղեյթունցի 3000 ւարադիրներին: «Այսւեղից մինչն Հալեւից այն կողմ ամբողջ ճանաւարՀը աղքաւության ու թչվառության կարավան է... Բոլորն էլ դանդաղ վչւալից սովամաՀության են մաւնված: Տավրոսից այն կողմ լեռնալանջերին ն դաչւավայրում այս թչվառները ենթակա են կիսավայրենի մաՀմեդական ժողովրդի ամոթալից ցանկություններին: Այդ բոլոր միջոցների նւաւակը Հավանաբար Հայերի լիակաւար բնաջնջումն է: Այս անադորույն վարմունքը ւիեղերական ւաւմության մեջ անջնջելի արաւ է մնալու ոչ միայն թուրքերի, այլ նան մեր՝ դերմանացիներիս Համար, եթե անդործ Հանդիսաւես լինենք»2: Ռեոսլերը մայիսի 26-ին դրում է. «Հրամանը ւրված է՝ Ադանայի վիլայեթից այսւեղ Հասնող Հայերին ցրել Հալեւի վիլայեթի մաՀմեդական դյուղերում, որւեղ նրանք ոչնչանալու են... Հայ աքսորյալների մեջ դերիչիող թիվ են կաղմում կանայք: ՃանաւարՀին կամ դյուղերում անւաչււան մնալով, նրանք բռնությունների կենթարկվեն... Մեծ թվով երեիաներ ղոՀվել են ÷ոիադրության ժամանակ»3: Հունիսի 12-ին նույն Հյոււաւոսը դրեց. «Այսւեղ դւնվող Սսի կաթողիկոսը դւնում է, որ մինչն օրս ւարադրվել է ավելի քան 30 Հաղար Հոդի: Զեյթունն ու չրջակայքը լրիվ դաւարկված են: Բացի «ոչ լրիվ վսւաՀելի» րնւանիքներից՝ աքսորված է ամբողջ ժողովուրդը, նույնիսկ՝ ղինվորական ծառայության մեջ դւնվողների ընւանիքները... 3-4-ական ընւանիք դցում են մաՀմեդական

8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 505-509: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹ 143: (Լօքտiստ 1.), նչվ. աչի., էջ 76:

դյուղերը, որւեղ, առանց որնէ օդնության, բնաջնջվում են»1: Հալեւում «արդեն կա 10 Հաղար Հայ ւարադրյալ, Դեր Զորում՝ 15.000, որոնց սննդի կաղմակերւումը կառավարության կողմից լրիվ աչքաթող է արված»2: Նույն միւքն է Հասւաւում Դեր Զորի կառավարիչը: Հալեւից դուրս ելնող ղեյթունցի դաղթականները ւեղավորվեցին ինթիլլիում ն ղբաղվում էին ճանաւարՀաչինությունով: Թեն թեթն կյանք չէր, բայց ւանելի էր, որովՀեւն աչիաւանք ու վասւակ կային: Սակայն 1916-ին այդ կողմերով անցնում է էնվերը: Տեսնելով աչիաւող Հայերի, նա ղայրանում է ու Հրամայում նրանց Հեռացնել երկաթուղու մերձակայքից: Հալեւ Հասածների մի մասը Դամասկոս ն Հավրան ւարվեցին: Հյուծված ւարադիրները օրական կարողանում էին միայն երեք ժամ քայլել: Մինչն Դամասկոս Հասնելը, չաւերը մեռան Հյուծվածությունից ու քաղցից: Զեյթունցիների մի մասը ւեղավորվեց Դեր Զոր քաղաքում ու մերձակա դյուղերում: Գերմանացի դթության քույր Լ. ՄեոՀրինդը 1915 թ. Հուլիսի 12-ին դրում է. «Դեր Զորը մեծ քաղաք է անաւաւում, Հալեւից մու վեց օր Հեռու: Բաղաքի մեծ իանը լե÷ լեցուն է: Բոլոր սենյակները, ւանիքներն ու ւաւչդամբները լցված են Հայերով: Հիմնականում կանայք ու երեիաներ են, բայց կան նան որոչ թվով ւղամարդիկ...»: Հայերն ասւիճանաբար իանութներ, արՀեսւանոցներ բացեցին: Սակայն Զեքիի դալուց Հեւո դաժան Հալածանքների ենթարկվեցին: Արաբները Հայերի Հանդեւ բարյացակամ էին, իսկ չեչենները՝ դաժան, նրանք իրենց աւրուսւը Հայթայթում էին կողուոււի ու ջարդի միջոցով: Զեքին նրանցից դաղանաբարո իմբեր կաղմակերւեց ն ուղարկեց Խաբուր դեւի ա÷երը, որւեղ նրանք սւանդի էին ենթարկում դեւի Հարավ քչվող Հայերին: Այդւես առաջինը ոչնչացվեց ղեյթունցիների քարավանը: Այդ ջարդերից մաղաւուրծ ղեյթունցիներ Մ. Դեմիրճյանն ու Փ. Բոյամյանը ւաւմում են, որ կարավանը Խաբուրի ա÷ին չրջաւաւվեց չեչեն ժանդարմների կողմից: Ութ օր Հայերը չրջա÷ակված մնացին ն ամեն օր նրանցից իումբիումբ ւանում էին, որոնք այլնս չէին վերադառնում: իսկ երբ կարավանն առաջ չարժվեց՝ քոչվոր արաբների Հսկա ղանդվածի Հանդիւեց: Զեչենները ղեյթունցիների վերջին իրերն ու ղարդեղենը իլելուց Հեւո ւարան բլրի դադաթը, որւեղ այդ քոչվորները լաիւերով Հայերին դեւին էին ւաւալում, մերկացնում ու նեւում էին ÷ոսերը: «Հադուսւներու դէղը բլուր մըն էր կաղմած... ՄաՀուան ÷ոսը 3-4 քմ. երկարութեամբ քարայրանման ւարածութիւն մըն էր, որ լեցուած էր մարդկային դիակներով եւ վիրաւոր ու իելադարուած իլեակներով: Դիակներուն դարչաՀուութիւնն ամբողջ քարայրը անչնչելի դարձուցած էր: կենդանի դերեղման մը...»3: «Երեկոեան, երբ սւանդը կը վերջանար, իարոյկ մը կը վառէին, որւէսղի կենդանի մնացողները չնչաՀեղձ ըլլային... Բարայրը 2-3 մեթր իորունկ էր...»4:

(Լօքտiստ 1.), նչվ. աչի., էջ 79: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 125: ՆորաչիարՀեան Լ., նչվ. աչի., էջ 77-79: Նույն ւեղում, էջ 79:

Նման քարայրները մի քանիսն էին, բոլորը լցված Հայերի դիակներով: Դրանցից ÷րկվելու Համար կանայք նեւվում էին Խաբուր դեւը: Զեյթունցիների մի ուրիչ կարավան կանդ է առնում դեւի ա÷ին ն ւեղավորվում վրաններում: Զեչեններն ու ւեղի ամբոիը լցվում էին ÷ալասներից սարքված վրաններն ու ÷աիցնում կանանց ն աղջիկներին, իսկ մնացածներին ւանում էին սւանդանոց: «Միայն արաբ աղնիւ ընւանիքներու մօւ, կամ քարայրներու, աղբանոցներու, այլեւայլ ւեղերու մէջ ւաՀուող կիներն ու մանուկները կրցած էին ջարդէն աղաւուիլ»: Տեղացի քրիսւոնյա արաբները ղդալի թվով որբեր էին Հավաքել ու ինամում էին: «Զէքի թէ՛ ջարդեն աղաւուողները եւ թէ՛ որբանոցներու մէջ Համաիմբուած որբ ու որբուՀիները, բոլորը ի սւառ ոչնչացնելու Համար ՀրաՀանդեց ղանոնք միաւեղ Հաւաքել: Ան ամ÷իթաւրոնի նման ÷այւէ բարձրաւանդակ մը չինել ւալէ եւք՝ Հրամայեց որբուՀիներուն ÷այւակոյւին վրայ ելլելու... ուր նաիաւէս քարիւղ սրսկուած էր, եւ աՀա՛ չորս կողմէն կրակը ւրուեցաւ, մինչ ոճրադործ Զէքի, աթոռի մը վրայ նսւած, անմեղ երեիաներուն բոցերուն մէջ ւաւլւկուիլը դիւելով ղուարճացաւ: Բոլորը Հոն Հրոյ ճարակ դարձան»1: Զեյթունցիների մի այլ իումբ Դեր Զորից ուղարկվեց Մոսուլ, որւեղ Հասավ 2,5 ամիս Հեւո: «Անարդանք, իոչւանդում, բռնաբարում՝ ամեն ինչ կաւարեալ էր: Բոլոր այր մարդիկը Հաւաքեցին, ւարին եւ անյայւացուցին»: Այդ կարավանում եղածներից Մ. Մարդարյանը դրում է. «120 Հոդիէ բաղկացեալ դերդասւանս ջարդուած էր: կինս ու ղաւակներս եւս մեռած էին, միայն երկու աղջիկներս՝ վեց եւ ութ ւարեկան կը մնային մօւս, երբ ղիս ալ սւաննելու ւարին, բայց Հրաչքով աղաւուեցայ ... ինքղինքս աղբանոցի մը մէջ թաքցնելով»2: իսկ Զեյթունում Հայ քաջամարւիկների ÷ոքրիկ իմբեր, քաչված լեռները, չարունակում էր մաքառել դաՀիճների դեմ: Եղիայի 17 Հոդանոց իումբը 1915 թ. ձմեռն անցկացնում է Խանոս անւառի լեռան բարձունքին, իսկ դարնանն անցավ Ֆռնուղի լեռները: Հայկական դյուղերը դաւարկ էին, նման դերեղմանոցի: Միայն ւեղի վանքում կար Գոչող դյուղից երկու ընւանիք: Արեդնի Հայկական դյուղի բնակիչները դյուղաւեւ Փանոս Եդանյանի դլիավորությամբ քաչվում են անառիկ դիրք ունեցող Գյուրեդինի բերդը: Զեյթունի լեռներում կային ղդալի թվով ղինյալ Հայեր, որոնք մչւաւես Հեւաւնդվում էին: 16 Հայկական դյուղերում բնակեցնում են Ալբանիայից բերված մուՀաջիրների: Գյուղերի մաՀմեդականացումը ծանր կացություն սւեղծեց Հայ Հայդուկների Համար: Սակայն նրանք չարունակեցին մարւնչել: Շերչերամ ն Շեմբեկ լեռան վրա նրանք ւարւության մաւնեցին թուրքերին: Սակայն օղակը դնալով նեղանում էր, ն Հայդուկները ÷որձում են անցնել ծովա÷՝ արւասաՀման մեկնելու Համար, բայց անՀաջողություն են կրում ու վերադառնում են Զեյթուն: Այսւեղ նրանք բաժանվում են մի քանի իմբերի ն ցրվում են ւարբեր

ՆորաչիարՀեան Լ., նչվ. աչի., էջ 81: Նույն ւեղում, էջ 81-82:

կողմեր՝ սննդամթերք Հայթայթելու Համար: Փանոսի 22 Հոդանոց իումբը Հասնում է Ֆնւըճադ, որւեղ դաղթի Հրաման սւացած Հայությունը Համաիմբվում է Հայդուկների չուրջը ն որոչում մարւնչելով մեռնել: Հուլիսի 15-ին 10.000 մաՀմեդականներ, որոնցից 5000-ը ղինվորական, Հալեւի ն Ադանայի վալիների ղեկավարությամբ չարժվում են Հայկական այդ դյուղի վրա: Հուլիսի 26-ին սկսվում է դյուղի ռմբակոծությունը, որին Հաջորդում է անՀավասար, օրՀասական ճակաւամարւ: Հայերը կռվում էին իելաՀեղ, բայց ւասնյակ անդամ դերակչիռ ու լավ ղինված ուժերին Հաղթել չէին կարող: Նրանք չրջաւաւվեցին, սակայն չարունակեցին մարւնչել: Թուրքերը ՀրդեՀում են դյուղը: Դիմադրելն այլնս անՀնար էր: Նույն դիչեր դյուղի բնակչությունը ւեղաՀանվում է: իսկ Մարաչի բանւում դւնվող 60 ղեյթունցիներին ողջ-ողջ այրում են կրի Հնոցներում: Գերմանացի ճանաւարՀորդներից մեկը դրում է. «Օդոսւոսի 6-ին Մարաչի մերձակայքի Ֆնւըճադ դյուղը՝ 3000 բնակչով, ռմբակոծվեց ու ՀիմնաՀաւակ ավերվեց: Տեղի ջորեւանները վերջին երեք ամսում Հաճաի էին սւիւված լինում Հայերին Ե÷րաւի մյուս ա÷ն անցկացնել: Նրանք սե÷ական աչքերով ւեսել էին, թե մաՀմեդականները ուղղակի դեւի ջրերում ինչւես էին կանանց ու աղջիկներին վաճառում կամ բռնաբարում»1: Գյուղը որոչեց ինքնաւաչււանվել: Սկսված կռվում Հայերը 2000 Հոդի կորցրեցին: 1920 թ. Հունիսի 28-ին «Աղդ» թերթում (Բոսւոն) Դ. Ադամյանը դրում է. «Առաջին անդամը չէ, որ թուրքերը Տեր-ՍաՀակին ուղարկում են ղինաթա÷ելու Հայերին: 1915-ին, երբ Ֆնւըճադի Հայերը չՀամաձայնվեցին ւեղաՀանվել ն դիմեցին ինքնաւաչււանության, թուրքերը Տեր ՍաՀակին Հանձնարարեցին դնալ դյուղ ն Համողել Հայերին Հանձնվել ու Հնաղանդվել»: ԲաՀանան Հուլիսի 30-ին Հասավ Ֆնւըճադ: Հայերը, սակայն, «կռաՀեցին Հնաղանդվելու վաիճանը, որովՀեւն աչքի առաջ էր ղեյթունցիների աղեւալի վիճակը: Ուսւի մերժեցին քաՀանային: «Հաջորդ օրը թուրքական 8000 Հոդանոց մի ղորամաս դնդաւեւ Ղալիբ բեյի Հրամանաւարությամբ ւաչարեց դյուղը... Օդոսւոսի առաջին կիրակի օրվա արչալույսին սկսվեց Հրացանաձդությունը: Ֆնւըճադի Հայերին միացել էին Դերեքեոյի ն Բիչիֆլիի Հայերը՝ ընդամենը 3525 Հայ, որոնց բոլորը՝ ծեր թե երեիա, երիւասարդ թե կին, կռվեցին առյուծի նման: Անցյալ ւարի երկու անդամ այցելեցի Ֆնւըճադ՝ Հայերի ւաչււանական դիրքերը ն ոսկորների կույւեր ւեսա... Այդ աՀավոր կռվում Հայերը 2050 ղոՀ ւվեցին, որոնցից չաւերն սւանվել են անձնաւուր լինելուց Հեւո»: Վրեժինդրությամբ լցված թուրքերը օղոսւոսի 13-ին ՀրդեՀեցին նան Զեյթուն քաղաքը, որի 1500 ւները մոիրակույւի վերածվեցին: Հուլիսի 24-ին իչիանությունները Հայւարարում են, թե ղեյթունցիներին թույլաւրվում է վերադառնալ իրենց բնակավայրերը: Հավաքվում են ղդալի թվով մարդիկ, սակայն նրանց ոչ թե Զեյթուն, այլ երկրի իորքերը՝ էրեյլի կայարան են ւանում, որւեղ Հայերի մեծ կոււակում էր առաջացել: Նրանց ասւիճանաբար ցրում էին ւարբեր ուղղություններով:

«Խaէօոial» հօքէ 2, 8aշօl, 1916, տ. 17-18.

Տարսոնցիների կարավանը կաթմա դյուղը Հասավ, որւեղ ոսւիկաններն ու քրդերը ղբաղված էին կանանց ու աղջիկների առնանդումով: Համաճարակները Հնձում էին բռնադաղթվածներին: Ամեն օր բաղմաթիվ Հայերի դիակներ վրաններից քարչ ւալով Հանում ու դիղում էին ÷ոսերում: Բայց Հայերը չեն երկնչում, չարունակում են ւայքարը, դնում ամենաիելաՀեղ ձեռնարկումների՝ սե÷ական կյանքը թանկ վաճառելու թչնամուն: Հալեւաբնակ սասունցիները որոչում են ղենք Հասցնել Զեյթունի ն Մուսալեռան Հայդուկներին ն ինքնաւաչււանությանը: Տալվորիկցի իդիթի 23 Հոդանոց իումբը ճանաւարՀ է ընկնում, Հասնում է Այնթաւի լեռները: Բայց այսւեղ ենթարկվում է թչնամու մեծաթիվ ուժերի Հարձակման ու ցաքուցրիվ լինում: Խմբի ղեյթունցի անդամները բարձրանում են Զեյթուն ու միանում Եղիա ՆորաչիարՀյանի Հայդուկներին: Միայն Խնուսի վանքում կար մի քանի ընւանիք, որ բռնադաղթից իույս ւալով լեռ էին բարձրացել: Նրանք երբեմն թաքսւոցից դուրս էին դալիս, Հարձակվում անցնող կարավանների վրա ն իլում ղենք ու սննդամթերք: Եղիայի իումբը Խնոսում չորս օր մնալուց Հեւո Հեռանում է, սակայն երկար առաջանալ չի կարողանում, ն, Հեւաւնդումից իույս ւալով, նորից բարձրանում է Զեյթունի բարձրաբերձ լեռները: ԶեյթունաՀայության կեցվածքում մի երնույթ նրան առանձնացնում է մյուս ւարածքների Հայերից: Նրանք ջարդարար քաղաքականության դեմ կռվում էին ոչ միայն Զեյթունում, այլն ամենուրեք, որւեղ նրանց չւրւել էր յաթաղանը: ինթիլլիում դործում էին Հայդուկային երկու իմբեր՝ Նաղար ԲեՀյանի ն Թո÷ալ Հակոբի Հրամանաւարությամբ: Առաջին իումբը չոււով անցավ Ամանոսի լեռները ն վրեժ էր լուծում ջարդված Հայերի Համար, իսկ երկրորդի ճակաւադիրը Հայւնի չէ: Նույն ժամանակ Եղիայի ÷ոքրիկ իումբը չարունակում էր ւարւիղանական կռիվները: 1917 թ. դարնանը իումբը Հաջող դարանակալ դործողություններ կաւարեց, որոնց մի քանի ւասնյակ թուրքեր ղոՀ դնացին: Դա անՀանդսւացրեց իչիանություններին ն նրանք ղինվորական մեծ ուժեր Հանեցին Հայդուկների դեմ: Առաջին լուրջ բաիումը ւեղի է ունենում Զայաքի բարձունքներին, որւեղ Հայերը թչնամուն մի քանի դիւուկ Հարվածներ Հասցնելուց Հեւո Հեռանում են: Սակայն կռիվները իլել էին իմբի անդամների մեծ մասի կյանքը, իսկ ողջ մնացածները Հյուծված էին՝ անընդունակ ոչ միայն մարւական դործողությունների, այլն արադ ւեղաչարժերի: Խմբում մնացել էր միայն վեց Հոդի, երբ Ալաբուլան դյուղի մերձակայքում չրջաւաւվեց: Եղիան ծանր վիրավորվում է, բայց կարողանում է նեւվել մացառների մեջ: ՄաՀամերձ մարւիկը ւեսնելով թչնամու մուենալը, ՀրդեՀում է մացառները ն ողջ-ողջ այրվում է այդ բոցերի մեջ՝ թչնամու ձեռքը չընկնելու Համար: Դեռ մինչն նրա Հերոսական մաՀը ինթիլլիում Եղիայի Հարսներից Զմրուիւը կաղմակերւում է 14 Հոդանոց Հայդուկային իումբ ն որոչում է մեկնել Զեյթուն ն միանալ Եղիայի իմբին: Խումբը ԶիՀան դեւով անցնում է Շեմւեք լեռը, որւեղ ն միանում է Եղիայի իմբին ն մասնակցում նրա մարւական

դործողություններին: Վերջինիս կաղմում կռվում էին նան Զմրուիւի ամուսինն ու որդին: Սակայն իրադարձություններն այնւես են ւնօրինում, որ Զմրուիւը կւրվում է իմբից ն թա÷առումների ընթացքում թուրքերը նրան Սարը Գյուղել դյուղում բռնում ն ուղարկում են Զեյթուն դաւելու: Թուրք ՀարկաՀավաք ԱՀմեդը նրան առաջարկում է դառնալ իր կինը ն, մերժողական ւաւասիան սւանալով, Զմրուիւին ւարանով կաւում է ձիուց ու քարչ ւալիս, աւա նրա ձեռքերն ու ուքերը կաւում է, բերանը չոր մւցնում ու նեւում դեւին: Բայց Զմրուիւը իորամանկությամբ աղաւվում է, բարձրանում Բամբուջադի կաւարն ու վար նեւվում: Եղիայի ղոՀվելուց Հեւո Հայդուկների ղեկավարությունն անցնում է նրա որդի Պաւիկին: Նա իմբին Հավաքում է Բեչ Դաղ լեռան դադաթին ն որոչում ձմեռն այնւեղ անցկացնել: 1918-ի աւրիլին իումբը Ֆռնուղի Ս. կարաւեւի վանքում էր: Այսւեղից Հարձակում է դործում կառավարական ÷ոսւաւարների ղինված իմբի վրա: Աւա Սյուլյուքլյու Գյոլի մերձակայքում չրջաւաւում է թուրքական մի սւվար ջոկաւի ն ոչնչացնում: Այդ ւաՀին ւեղ է Հասնում ղորքը ու չրջաւաւում Հայդուկներին: Սակայն Հաջողվում է չրջա÷ակումը ճեղքել ու Հեռանալ: Պաւիկի մարւական դործողություններն աՀաբեկել էին ւեղի մաՀմեդական բնակչությանը, չ÷ոթության մեջ դցել իչիանություններին: Վերջինները դիմում են ւիրաՀռչակ ավաղակաւեւ իբրաՀիմի օդնությանը, որը 500-600 թուրք երիւասարդների դլուին անցած չարժվում է Հայդուկների վրա: Ավաղակաիումբը դնալով Համալրվում է նորանոր ուժերով: Պաւիկը որոչում է իույս ւալ բաիումից ն ժամանակավորաւես Հեռանալ Զեյթունից: Բյուչուկ թրքաբնակ դյուղում Հայդուկները իմանում են, որ թուրքական բանակը Դամասկոսի մերձակայքում դլիովին ջաիջաիվել է ն անդլիացիները դրավել են Հալեւը: Խումբը չարժվում է դեւի Զերդմուկ, առաջանալով Հասնում է ԶիՀան ն որոչում է կանդ առնել Բիչիֆլի ավերակ դյուղում: Սակայն դեռ նոր էին կանդ առել, երբ դարանակալած թուրքերի Հարձակման է ենթարկվում: Սկսվում է անՀավասար կռիվ: Հայդուկները դերմարդկային ճիդեր են դործադրում՝ չրջա÷ակումից դուրս դալու Համար: կռիվը ւնում է ամբողջ դիչեր ու Հաջորդ օրվա ցերեկը: Հայերի ÷ամ÷ուչւները սւառվում են, նրանք մարւը չարունակում են դաչույններով: Նրանք աներնակայելի քաջությամբ ճեղքում են թչնամու օղակը: Սակայն ուժերն ավելի քան անՀավասար էին ոչ միայն թվաւես, այլ նան կռվելու Հնարավորություններով: Հրացանի դեմ՝ դաչույն: Պաւիկը ծանր վիրավորվում է: կռիվը չարունակվում է: Ընկնում է վերջին Հայդուկը: 1918 թ. նոյեմբերի 12-ն էր: Դա նչանակում է, որ Զեյթունում բռնադաղթից Հեւո, երեք ու կես ւարի չարունակ լեռնականների մարւական ջոկաւները մաքառել էին թչնամու դերակչիռ ուժերի ն մաՀմեդական բնակչության դեմ: ՄԱՐԱՇ. - 1915 թ. մարւի վերջին քաղաքում չչուկներ ւարածվեցին, թե Մարաչից նույնւես Հայերը ւեղաՀանվելու են: Զեմալ ÷աչան մարւի 29-ին Հայերին իաբելու Համար կոչ-Հրաման արձակեց. «Զեյթունում աւսւամբու416

թյուն է: Բանակը սկսել է դործել: կառավարության ւարւքն է ւաչււանել Հայերին ն մաՀմեդականներին: Եթե որնէ իսլամ Հարձակվի Հայի վրա, անմիջաւես Հանձնվելու է ռաղմական դաւարանին: Ժողովուրդը թող Հանդիսւ մնա: Զինվորական իչիանություններն են Հեւաւնդում ավաղակներին»1: Սկսվեց Հայերի դեմ սադրանքների մի ամբողջ չղթա: Հ. Տաչյանի վկայությամբ՝ Մարաչի «աղդեցիկ մաՀմեդականները որոչեցին կենւրոնական կառավարությանը Հեռադիր ուղարկել, թե Հայերը դրավել են մղկիթները»: Դրան Հեւնեց իսւադույն վերաՀսկողությունը Հայերի վրա, նրանց ղենքերը իլեցին, նույն ժամանակ «մաՀմեդականների Համար Հնարավորություն սւեղծեցին ղենքեր ու ÷ամ÷ուչւ Հայթայթելու»: Գյուղերում բռնություններ դործադրելով՝ Հայերին իսլամացնում էին: Մարաչի մերձակայքի Թեքերեկի դյուղացիները լուր ուղարկեցին, թե երկընւրանքի առաջ են՝ իսլամանալ կամ ոչնչանալ: «Մարւի 31-ին մաՀմեդականները Հեռադիր ուղարկեցին կենւրոնական կառավարությանը, թե Զեյթունի բնակիչները (իբր 10.000 Հայ) ւեւք է ւեղաՀանվեն ու քաղաքը ՀիմնաՀաւակ արվի»: Ադանայի վալին դնում է Մարաչ ն մայիսի 1(314)-ի դիչերը Հավաքում է Հայ ավադանուն ն Հայւնում, որ նրանք մինչն ցերեկվա ժամը 2-ը ւեւք է քաղաքը թողնեն, ն թե ով չենթարկվի, «Հրացանաղարկ կարվի»: Բիչ անց սւացվեց նոր Հրաման՝ մինչն օդոսւոսի 15-ի երեկո Մարաչի Հայերի մեծ մասը՝ 26.000 Հոդի, ւեւք է քաղաքից Հեռանար: Հայերի Համար դա միանդամայն անսւասելի էր: Բաղաքից Հեռանալուն նրանք ընդՀանրաւես ւաւրասւ չէին, նույնիսկ ÷ոիադրամիջոց չունեին: Թուրքերը իուժեցին նրանց ւները՝ անվճար կամ չնչին դներով կաՀավորանքների ւիրանալու Համար: Մինչն կեսօր քաղաքի Հարուսւներն իջան մուրացկանի մակարդակի2: Մի ուրիչ աղբյուր նչում է, որ Մարաչը ւարադրվեց մայիսի վերջին: «Մայիսի 24-ին, Հինդչաբթի օրը, Հայերին աղդարարվեց ւաւրասւվել մայիսի 27ին ճանաւարՀվելու... Տարադրվեց (այդ օրը) ավելի քան 2000 Հայ»3: ՏեղաՀանության Մարաչի Հանձնաիմբի ղեկավարը չկեղծեց. «Մենք ուղում ենք Հայու անունն իսկ ոչնչացնել»4: Մարաչի Հայության առաջին կարավանի մեկնելուց Հեւո Ադանայի վալի Զելալ բեյի (որը դեմ էր ւարադրությանը), նաիաձեռնությամբ Հալեւում Գերմանիայի Հյոււաւոս Ռեոսլերը դնում է Մարաչ ն կանիում ծրադրված դաղթը: Սակայն այդ արդելքը ժամանակավոր էր: Ռեոսլերը Մարաչում իրադարձությունների ղարդացումը ներկայացնում է Հեւնյալ կերւ: Մարւի վերջերին Հավաքեցին 2000 ձի ու ջորի: Աւրիլի 5-ին ւաՀանջեցին 500 էչ: Բրիսւոնյա ջորեաւաններին չորս չաբաթ ձրի աչիա-

Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., էջ 50: Տաչեան Հ., նչվ. աչի., էջ 128: Լե÷սիուս Ցո., Հայկական ջարդերը..., էջ 10-11: “Quelqus Documents sur le Sortie des Arméniens en 1915”, Génève, 1916, p. 162.

ւեցնելուց Հեւո բանւարկեցին, իսկ մաՀմեդականներին աղաւ արձակեցին: Հային բռնում էին որնէ վայրում ու որնէ ւաՀին ն Հարկադրում անվճար աչիաւել: Մարաչում կուորած առաջացնելու Համար ղանաղան լուրեր էին ւարածվում, օրինակ, «Հայ ղինվորներն իրենց մաՀմեդական ընկերների Հացը թունավորել են»: ՄաՀմեդական կանայք Հայերին սւառնում էին նոր կուորածով: Մարաչի Ս. Ասւվածածին եկեղեցում մեծ թվով Հայեր էին աւասւանել. «Թիւրքերը կը յարձակին եկեղեցւոյ վրայ ու անինայ կը կուորեն Հայերուն, որոնցմէ 800 Հոդի աւասւանած էին քարաչէն եկեղեցիին մէջ... Թիւրքերը մօւակայ ւուներէն բացուած սւորդեւնեայ ուղիով կը Հասնին եկեղեցի, ւանիքը կը ծակեն, ւէնղինով կ’ողողեն ու կրակ կու ւան: Տանիքը ÷ուլ կու դայ եւ ժողովուրդին մէկ մասը կը մնայ անոր ւակ, իսկ միւսները կ’ոչնչանան կրակի բոցերուն մէջ»1: Գերմանացի բուժքույր Պ. Շեֆերը ւաւմում է, որ Մարաչի ճանաւարՀներին ամենուրեք ընկած էին Հայերի դիակներ2: ԱՄՆի Հյոււաւոս Զեքսոնի մի ւեղեկադրում բերվում են դաժան ÷ասւեր Մարաչի Հայերի վերաբերյալ: «Մարաչի Հայկական դւրոցներում,- դրում է նա,- ւեսա 100 կին ու երեիա՝ դնդակաՀար, ջաիջաիված սրունքներով, թներով ն այլնայլ իոչւանդումներով, որոնց թվում նան 1-2 ւարեկան երեիաներ: Օդոսւոսի 13-ին Մարաչում 34 Հայ դնդակաՀարվեց, որոնց թվում երկու 12 ւարեկան ւղաներ: Օդոսւոսի 15-ին դնդակաՀարվեց 24 ն կաիաղան Հանվեց 14 Հոդի... Դեռ մաՀվան ցնցումներով՝ մարմինները Հանձնվեցին բարբարոս ամբոիի քմաՀաճույքին, որոնք ղոՀերի ձեռքերից ու ուքերից քաչում էին, ն ի Հրճվանք Հավաքված մաՀմեդականների, ոսւիկաններն ու աչիարՀաւաՀները դեռ կես ժամ էլ անընդՀաւ աւրճանակ էին ւարւում ղարՀուրելի կերւով այլա÷ոիված դիակների վրա... Բաղաքից Ադարակ դյուղ ւանող ճանաւարՀին ւեսա աղբակույւի վրա նեւված մարդու դլուի, որին թուրք երեիաները որւես թիրաի էին օդւադործում: Մարաչում իմ դւնված ժամանակ ամեն օր թուրք քաղաքացիները Հայեր էին սւանում, որոնց դիակներն օրերով ընկած մնում էին առուների մեջ կամ այլ ւեղ»3: «Ալւիսւանի մու Բյովերեն դյուղում ամբողջ Հայ բնակչությունը՝ 82 Հոդի, սւանվեց, բացառությամբ 12 ւարեկան մի ւղայի, որը ջուրը նեւվելով աղաւվեց... Մարաչում ւեսա 200 Հոդանոց մի կարավան, որում կային նան կույրեր: Մու 80 ւարեկան մայրը ձեռքից բռնած ւանում էր իր ի ծնե կաղ աղջկան: Այդւես Հեւիուը ճամբայ ելան: Մի ժամ քայլելուց Հեւո մի ւղամարդ ընկած մնաց էրքենոս կամրջի մու ն կողոււվելուց Հեւո սւանվեց: Զորս օր անց նրա դիակը ւեսանք ընկած նույն ւեղում՝ ÷ոսի մեջ: ... Այնթաւում ւեսա ւեղի կառավարիչի Հրամանը, որով մաՀմեդականներին արդելվում էր աքսորյալ Հայերից որնէ առարկա դնել: Նույն կառավարիչն

Գալուսւեան Հ., Մարաչ, Նիւ Եորք, 1934, էջ 316: Summer E., Die Warhelt uber die Leiden des Armenischen Volkes in der Turkei wahrend des Weltkrieges. Frankfurt, s. 5-7. Տաչեան Հ., նչվ. աչի., էջ 138-139:

աքսորյալների վրա Հարձակվելու ւաւրասւություններ էր ւեսնում: Երկու կարավաններ մինչն չաւիկները կողոււվեցին»: Մարաչից 12 ժամ Հեռավորության վրա Այրան Բունարում ութ ավաղակներ կողոււեցին 2800 ւարադրյալների: Ավաղակները սւայի կամ ղինվորի Համաղդեսւով էին: ... Այրան Բունարում ոսւիկանները կարավանում եղած ւղամարդկանց բաժանեցին կանանցից: կանանց լրիվ մերկացրին ն կողոււեցին, չորս կնոջ ն երկու աղջկա դիչերը բռնությամբ ւարան ու բռնաբարեցին... էնկիսեք-Դաղի կիրճում թուրքերն ու քրդերը կարավանը լրիվ կողոււեցին: Այս Հարձակման ժամանակ 200 Հոդի սւանվեց ն 70-ը ծանր վիրավորվեց, որոնց Հարկադրված ւեղում թողեցին... կարաւյոյուքի ճամ÷ին ընկած էին երկու ւղամարդ՝ մեկը երկու, մյուսը յոթ իոցված վերքերով, մի քիչ այն կողմ կար բռնաբարված երկու կին, աւա չորս կին, որոնցից մեկը 13 ւարեկան աղջիկ էր, դրկած իր երկու օրական ւղային ցնցուիների մեջ: ՃանաւարՀին ընկած էր 60-ամյա մի ւղամարդ, որի դեմքին դաչույնի իորը վերք կար: Նա ասաց, որ կյուրինից մեկնել էր 13 դրասւով: Սակայն բոլոր դրասւներն ու աւրանքները Հա÷չւակել են... ՃանաւարՀի երկու կողմում թա÷ված մեռյալներ էին երնում: կարավանի 2500 Հոդուց միայն 30-40 Հոդի էր մնացել: կանանցից առանձնացրին 15-ից բարձր ւարիք ունեցող արու մարդկանց ն ամենայն Հավանականությամբ սւանեցին: Այս Հայերը դիւմամբ իուորնակ ն վւանդավոր ճամ÷աներով ւարվեցին... Առանց դրասւի, առանց անկողնի, առանց սննդի՝ սւիւված էին չորս օրվա ճամ÷ան անցնել մեկ ամսում: Այնար Բաղարի Հարձակումը Ալւիսւանի դայմադամի Համաձայնությամբ էր եղել: Նա Հայերից 200 ոսկի էր վերցրել իոսւանալով Հոդ ւանել, որ անվւանդ Այնթաւ Հասնեն: կյուրինի դայմադամը 1020 ոսկի էր վերցրել ու նույն իոսւումը ւվել: «Ես ւեսա մի մարդու, որը կեսրիանի ակումբի սենյակում դայմադամին վճարեց այդ դումարը: Այնթաւի մու այս կարավանից չաւ կանայք դիչերը բռնաբարվեցին այնւեղի քաղաքացիների կողմից: ԱյրանԲաղարի Հարձակման ժամանակ ւղամարդիկ ծառերից կաւվեցին ու այրվեցին... Այդ նույն բնակավայրի մերձակայքում երկու եղբայրներ վեճի բռնվեցին ավարի ւաւճառով, ն նրանցից մեկն ասաց. «Այս չորս կւորի Համար 40 կին եմ սւանել»: Հաճի անունով մի քուրդ դերմանացուն ւաւմել է. «Նիսիբինի մու ես ն բոլոր ջորեւանները ÷ակվեցինք մի իանում... Ֆանսաղքի չաւ երիւասարդ կանայք դիչերը բռնաբարվեցին կարավանն ուղեկցող ոսւիկանների ու քաղաքացիական անձանց կողմից»: «Մարաչի ն Այնթաւի արանքում մի դյուղի մաՀմեդական ժողովուրդը ցանկանում էր մու 100 ընւանիքից կաղմված կարավանին Հաց ու ջուր բաժանել, սակայն կարավանին ուղեկցող ղինվորները չթողեցին... Մարաչի վրայով 20 Հաղար ւարադրյալներին թույլ չւվեցին Այնթաւ մւնել ւարեն դւնելու, թեն կարավանի ուղին Այնթաւով էր անցնում»: Պաուլա Շեֆերը դրում է, թե Մարաչից ճանաւարՀ են ելել երեկոյան, սակայն ձիերը «մութին այնքան անՀանդիսւ էին չորս կողմը թա÷ված բաղմաթիվ դիակների ւաւճառով, որ սւիւված էինք արւը չրջանցել, քանի որ մենք

էլ էինք սարսա÷ում այնքան կմաիքների ու դիակների ղարՀուրելի կոււակումներից: Զորս կողմը մարդ չկա, միայն դիակներ են... ՃանաւարՀի ÷ոչու մեջ դւանք մերկ, ÷ոքրիկ, չորս չաբաթական մանկիկներ, սակայն կենդանի: Թ÷երի ւակ ընկած էին ն քաղցից ու ծարավից ճչում էին: Առավույան ւեսանք ւղամարդկանց ու կանանց իոչւանդված դիակներ, որոնք բոլորն էլ մորթված էին, կւրված թներ ու սրունքներ... Դիակների ն մարդկանց մի մասն այրված-ածիացած էր: Հաճաի 3-4 ւղաներ նսւում էին արւերում մինչն որ թուրքերը կամ քրդերը դային նրանց ւանելու:... Մարաչից մինչն Բաղչե ամբողջ ճամբան ւառաւանքների ու մաՀվան ճամ÷ա էր: Սարսա÷ելի բան էր: Ճամ÷ին ընկած էին այրեր, որոնք կրծքից ու ÷որից սվինաՀարված էին ու արյունաքամ էին լինում: Հղի կնոջ արդանդը բարակ ցից էին իրել, որի ծայրը դուրս էր ցցվել աջ երիկամի մու»1: Ականաւեսներից մեկը մայիսի (23) 10-ին Մարաչից դրում է. «Նրանց ւեսա ճանաւարՀին... ամբողջ թա÷որ ժանդարմների ուղեկցությամբ, որոնք Հայերին առաջ էին քչում դավաղանի Հարվածներով: Հաղիվ թե Հադուսւ կը կրեն, ւկարացած, ավելի ինքղինքնին կքաչկռւեն ասոնք, քան թե կքալեն: Ծեր կիներ կկքին ն երբ ղա÷թիեն դավաղանը բարձրացուցած կմուենա, ուքի կելլեն: Ուրիչ կիներ առաջ կքչվին էդ էչերու իումբի մը ւես: Տեսայ երիւասարդ կին մը, որ կքեցավ, ղա÷թիեն 2-3 Հարուած ւվավ անոր ն ան ւաժանակրորեն ուքի ելավ: Առջնեն կերթար իր ամուսինը (2-3 ւարեկան մանուկը դրկին): Բիչ մը անդին ծեր կին մը սաՀեցավ ու ցեիի մեջ ինկավ: Ժանդարմը 2-3 անդամ ղարկավ իր բիրովը: կինը չէր չարժեր: Այն աւեն, 2-3 ուքի Հարուածներ ւվավ, միչւ անչարժ կմնար կինը: Թուրքը այն աւեն ավելի ղորավոր ուքի Հարուած մը ւվավ ն կինը դլորվեցավ ÷ոսի մեջ: կարծես թե ան արդեն մեռած էր: Այս մարդիկը, որոնք Հոս քաղաք Հասած են, երկու օրե ի վեր բան մը չեն կերած: Թյուրքերը թույլ չւվին իրենց Հեւները որնէ բան մը ւանելու, բացի մեկ վերմակե, ջորիե ու այծե: Բայց այսւեղ դրեթե ամբողջ ունեցածները ոչինչ դնով ծաիեցին... որւեսղի Հաց դնեն... իրենց ունեցածի մեծ մասը ճանաւարՀին արդեն կողոււված էր... Տարադրյալներուն սւիւեր էին իրենց ողջ ունեցվածքը թողել Զեյթունի մեջ, որւեսղի Բոսնիայի իսլամ դաղթականները, որոնք կուղէին անանց ւեղերը Հասւաւվի, կարողանային ղանոնք օդւադործել իրենց ւեւքերու Համար: Ներկայիմս Զեյթունի մեջ Հնարավոր է, որ 20-25 Հաղար թուրք կա: Բաղաքի անունը ÷ոիվեցավ ն Սուլեյմանլը դրվեցավ: Բաղաքը ն ղայն չրջաւաւող դյուղերն ամբողջովին դաւարկվեցան: Շուրջ 25 Հաղար ւարադրյալներեն 15-16 Հաղարը Հալեւի ճանաւարՀով ւարվեցան, բայց ւեւք է ավելի Հեռու երթան՝ Արաբական անաւաւ: Արդյոք կուղեն անոնց այնւեղ քաղցե մեռցնե՞լ: Անոնք, որ այնւեղեն անցան, կոնիայի վիլայեթ կերթան: Այնւեղ ալ անաւաւներ կան...»2: Մարաչի ռաղմական դաւարանի վճռով Հոկւեմբերի 11-ին կաիաղան Հանվեց 18 մարդ: Զնայած բռնադաղթը դադարեցնելու վերաբերյալ Բ. Դռան

Տօհaքօո Ք., Սiօ Սaհոհօiէ օէօ, ք. 32-33. Լե÷սիուս Ցո., Հայկական ջարդերը..., էջ 11-16:

Հայւարարության, Մարաչում բարձր ն կրթված Հայերի ւարադրությունը չարունակվում էր1: Այդ միջոցառումները Հանդեցրեցին նրան, որ քիչ անց վալին իր վերադասին «դոՀունակությամբ Հայւնեց», որ Հաջողվել է վիլայեթում ու Մարաչի սանջակում «լրիվ ÷ոիել» բնակչության աղդային կաղմը, որ վիլայեթը «մաքրված է քրիսւոնյա ւարրերից», որ եթե երկու ւարի առաջ վաճառականների ն արՀեսւավորների ավելի քան 80 ւոկոսը քրիսւոնյա էր, աւա «այժմ միայն 5 ւոկոսն» է քրիսւոնյա2: Թուրքական բանակում ծառայող Հայ բժիչկ Ա. Ճեւեճյանը 1916 թ. կեսերին աչիաւանքի է նչանակվում Մարաչում: Նա իր օրադրում դրում է. «Ամեն կողմ թուրք է: Արաբ ու Հայ դաղթականներ կու դան ու կ’անցնին... Օրերս էյնթիլի աւասւանած 12.000 Հայ դաղթականներ եւ բանուորներ երկրորդ Հրամանով (իրաւէ-ի սիյեսիյէ) կոչեցան (թաւիր): Անցան Մարաչի քովէն, անդութ անՀամար ւեսարաններ ու նկարադրութիւններ...»3: կամ՝ «Մարաչ մնացած բոլոր բողոքականները աղդարարադիր սւացան: Մեծամասնութիւնը դաղթի նչանակուեցաւ... Հիւսիսէն այսւեղ Հասնող Հայ դաղթականներու Հանդիւեցայ. այսւեղ Հասած են չաւ իղճալի վիճակի մէջ... Լեռները դասալիք ղինուորներով լիքն են ... ղիրար կը կողոււեն, կը սւաննեն...»4: Մարաչում սեււեմբերի 19-ին ւեղի ունեցավ մի նոր աքսոր: Մինչն բռնադաղթը քաղաքում բնակված 25-30 Հաղար Հայից մնացել էր 5000-ը: Եվս 120 ընւանիք ւեղաՀանվեց: Տղամարդիկ առանձնացվեցին: Տարադիրները սովամաՀ էին լինում: ՍովամաՀ էին լինում նան չւեղաՀանվածները: ԱնՀաւաղ օդնության կարիք ունեին Մարաչից 4500, Այնթաւից՝ 3800 ւեղաբնակ ն 1200 դաղթական այլ վայրերից ու 3800 Հոդի սանջակի դյուղերից: Սոֆիայի «Երնան» թերթը 1986 թ. մարւի 29-ի, աւրիլի 5-ի ն 12-ի Համարներում ււադրեց թուրքական ներքին ծառայությունների դաղանությունների մասին, որոնք դործադրվել են Գաղիանթե÷ում: Մարաչի անվւանդության վարչությունում դործում էր «Հարցաքննության չրջիկ իմբակ», որի աչիաւանքի դործիքներն էին՝ «Ֆալաիկայից սկսած մինչն էլեկւրական Հոսանքը», «ւաղեսւինյան» ն «մսադործի» կաիաղանները, «դործողության սենյակները»: Խոչւանդումների ամենածանր եղանակը «ւաղեսւինյան կաիաղանն» էր, որին 20 րուեից ավելի դիմանալն անՀնար էր. դրան ենթարկվածին ուչքի էին բերում էլեկւրական Հոսանքով: «կին, թե ւղամարդ,- իոսւովանել է դաՀիճներից մեկը,- լրիվ մերկ, աչքերը ÷ակած, ձեռները մեջքին կաւում ու կաիում էին: կալանավորի մարմնի ամենաղդայուն մասերին՝ սեռական օրդաններին միացնում էին էլեկւրական

R 14088, 4.. 30049. Սiօո ԱԱՏ14 Ք4 ՃԱ 275, Խօոտէaոէiոօքօl, 27 Էօ.ոսaո 1917, ‹ 47. «Բժիչկ Ա. Ճեւեճեանի օրադիրը. 1914-1918», Պէյրութ, 1986, էջ 65: Նույն ւեղում, էջ 66:

Հոսանք...» ն այդւես, մինչն որ ղոՀն ասեր այն. ինչ նրանից ւաՀանջում էին դաՀիճները: կանանց սեռական օրդանների մեջ մեծ ճնչմամբ ջուր էին սրսկում: ԶոՀին Հարկադրում էին չաւ աղի ւանիր ոււել, աւա ծորակը բացում էին, բայց թույլ չէին ւալիս ջուր իմել: կար նան ւանջանքի մի այլ ձն, որը կոչվում էր «կրիայի վանդակ». ղոՀին Հարկադրում էին օրեր չարունակ մնալ չորեքթաթ վիճակում: Նման բաղմաթիվ այլ եղանակներ, որոնցով Հայերին Հարկադրում էին «Հասւաւել թե մասնակիցն են Հայկական աւսւամբության»: Բաղդադի երկաթդծում աչիաւող մի դերմանուՀի 1917 թ. մարւի 18-ին դրում է. «Այսւեղ չաւ Հայեր կան Մարաչից... Վերջերս նորից մեծ ւեղաՀանություն է իրականացվել: Ես երկու օր առաջ ւեսա այդ մեծ ողբերդությունը»1: ԱՑՆԹԱՊ. - Նաի իուղարկվեց 30 Հայի ւուն: Արդելված որնէ բան չՀայւնաբերվեց, բայց 28 երնելի Հայեր բանւարկվեցին: ինչւես Ադանայի նաՀանդի մյուս քաղաքների, այնւես էլ Այնթաւի Հայության ւեղաՀանությունների մասին նչվում են ւարբեր ամիսներ՝ 1915 թ. մայիս-Հուլիս ամիսներ: Պաւճառն այն է, որ այդ քաղաքներից ւեղաՀանությունը ւնական բնույթ կրեց: Միացյալ ՆաՀանդների Հյոււաւոս Զեկսոնը բերում է Հեւնյալ ÷ասւերը. «Այնթաւի ու Մարաչի արանքում Հանդիւեցի Հայերի մի կարավանի՝ մու 40 կին ու երեիա, ն 5-6 ւղամարդ: Նրանց առջնից 200 մ Հեռավորության վրա դնում էին ւասը թուրք ղորակոչիկներ: կարավանում կար մի օրիորդ..., որը նոր էր աւաքինվել ժանւաւենդ ծանր Հիվանդությունից... Զինակոչիկները ւաՀանջում էին, որ աղջիկը դիչերը ւրվի իրենց: Միայն չնորՀիվ նրան, որ նան մաՀմեդական ջորեւանները կանանց ւաչււան կանդնեցին, Հնարավոր եղավ կասեցնել ղինվորների ունձդությունը»2: ՏեղաՀանությունն սկսվեց մայիսին: Մի դերմանացի վկայում է. «Այնթաւի առաջին կարավանը որը կաղմված էր ուննոր անձանցից, մինչն չաւիկը կողոււված էր ... Հավանաբար կողոււել էին կառավարական ւաչւոնաւարները»3: Զելալ բեյը աչիաւանքից Հանվեց ու կոնիա ւեղա÷ոիվեց: Փոիարենը վալի նչանակվեց Վանի նաիկին վալի Բեքիր Սամի բեյը, որը ն դործադրեց ւարադրության Հրամանը: Ամերիկացի բժիչկ Շեֆըրւը վկայում է. «Այնթաւում ւարադրության Հրամանը ւրվեց Հուլիսի 21-ին 60 ընւանիքների Համար: Մի քանի օր անց սւացվեց երկրորդ Հրամանը 70 ընւանիքի Համար: Աւա 1500 ն ամենավերջում 1000 Հոդի նս ւարադրվեցին, այնւես որ բոլոր Հայերը քաղաքից Հանվեցին... Տարադրվածներին արդելված էր իրենց Հեւ վերցնելու անդամ ամենաանՀրաժեչւ իրերը: Թույլաւրված էր ւանելու միայն մի դրասւ: Մարաչի մերձակայքում ընդդիմության ւկար ÷որձեր եղան: Ֆնւըճադ

R 14090, 4.. 13142. Տաչեան Հ., նչվ. աչի., էջ 129-130: «4ստ մօո 4սքշօiօհոսոջօո օiոօտ iո մօո 1սոkօi vօոտէօո.օոօո Սօսէօհօո»: Տե՛ս «Խaէօոial» տ. 17-25.

դյուղը ւարադրությունը կաղմակերւելու ուղարկված ոսւիկանին սւանելու Համար, մոիրակույւի վերածվեց: կիլիկիայում ւարադրությունը ւեղի ունեցավ Համեմաւաբար բարենւասւ ւայմաններում: Ճիչւ է, Հրոսակները բոլոր աքսորվողներին կողոււեցին, սակայն, ավաղակությունն ու սւանություններն այնքան մեծ Համեմաւություններ չսւացան, որքան Բարձր Հայքի դավառներում: կիլիկիայի ւարադրվածների մեծ մասը դւնվում էր Դեր Զորում, որւեղ արդեն 15 Հաղար Հայ էր բերվել: Երաչւից այրված այդ անաւաւները, որոնք ձդվում էին Դեր Զորից մինչն Զերաւլուս ն Ռաս ուլ Այն ն մինչն Մոսուլ, լցված էին Հայ ւարադիրներով: Նրանցից մի քանի բեկորներ ցրված էին թուրքական ու արաբական դյուղերում: Այնթաւի ն Բիլիսի ւարադիրները Դամասկոսի ճանաւարՀով ւարվեցին նան Հավրան»1: Որ կիլիկաՀայության ւարադրությունը Համեմաւաբար մեղմ ւայմաններում էր ընթանում, նչում է նան Հր. Աճառյանը: Նա դրում է, թե «կիլիկեցոց դաղթը այնւիսի դաժան ւայմանների ւակ չեղաւ, ինչւէս մնացեալ Հայութեան»: Դրան նւասւող ւայմաններից մեկը Համարվում էր անաւաւին կիլիկիայի մու լինելը ն «մինչեւ այնւեղ Հասնելու Համար չաւ երկար չւիւի թա÷առէին մնացեալ Հայութեան ւէս»: Այդ մուիկության չնորՀիվ ւարադիր Հայերը «չաւ երկար չւիւի չ÷ուէին թուրքերի եւ աւաղակ քրդերի Հեւ, այլ չոււով ւիւի մւնէին արաբների չրջանը, որոնք ուրիչների չա÷ անդթութիւն չցուցաբերեցին»: Աճառյանը երկրորդ ւաւճառը Համարում է այն, որ կիլիկիան մւնում էր Զեմալ ÷աչայի իրավասությունների չրջանակի մեջ: Նա Զեմալին անվանում է «Հեռաւես», որը Հասկանում էր՝ «ուչ թէ չոււ ւաւերաղմը ւիւի վերջանայ յօդոււ Անդլիայի եւ Ֆրանսիայի, եւ թէ վերջաւէս Հայերը կիլիկիային ւէր ւիւի դառնան: Այս Համողմամբ նա դարձել էր Հայասեր եւ Հայոց դէմ բացառիկ իսւութիւն չէր դործադրում»2: Հավանաբար ասվածի մեջ ուչադրության արժանի են օբյեկւիվ - ւարածքային բնույթի ւաւճառները, ինչ վերաբերում է սուբյեկւիվ դործոններին, մասնավորաւես Զեմալ ÷աչայի «Հայասիրությանը», աւա այդ կարծիքի ւարածման դլիավոր աղբյուրը ՍաՀակ կաթողիկոսն էր ն իրականության Հեւ ընդՀանուր չաւ բան չուներ: Թե Այնթաւում ինչւիսի «ղդուչավորությամբ» էին ոչնչացնում Հայերին, վկայում է ւեղի կառավարիչ ԱՀմեդի 1918 թ. Հունվարի 18-ի Հեռադիրը, թե ուրիչ նաՀանդներից Ռում կալե բերված 500 դաղթականներին, որոնք մեծ մասամբ կանայք ու երեիաներ էին, «Հաղորդուած ծանօթ եղանակով, ւաՀաւան քիւրւերու կողմէ ղրկուած են՝ մէկ մըն ալ չվերադառնալու ւայմանով»3: Լսենք նան Ռեոսլերին. «Օդոսւոսի 7-ին Անւիոքից ւարադրված Հայերը

Թէոդիկ, Ամէնուն ւարեցոյցը, 1916-1920, կ. Պոլիս, 1921, էջ 23: Աճառյան Հր., նչվ. աչի., էջ 376-377: Խօոտէ./ 4ոkaոa, 170, 4.. 53a.

անցնելու են Համան: Բաղաքի մերձակայքի Հայկական վեց դյուղերի Հայ բնակչությանը չղթայակաւ քաղաք ուղարկեցի»1: Նույն ժամանակ երիւթուրքերի ւեղական կոմիւեն Այնթաւում կեղծ լուրեր ւարածեց, թե ղինված Հայ ամբոիը չարժվում է քաղաքի վրա ն օդոսւոսի 20-ին կուորած առաջացրեց: «1հօ Խօw 7օոk 1iոօտ»-ը 1919 թ. աւրիլի 19-ին դրեց. «Այնթաւ քաղաքից 30.000 Հայ աքսորվեց անաւաւ՝ մաՀանալու: Այժմ նրանցից կենդանի են 4 կամ 5 Հաղար Հայ: Մու 650 Հաղար Հայ մաՀացել է անաւաւում: Երբ անդլիական ու ֆրանսիական ղորքերն առաջ էին չարժվում Փոքր Ասիայի իորքերը՝ թուրքերը դեռնս Հեւաւնդում էին Հայերին: Փասւն այն է, որ սւորադրված ղինադադարը որնէ դեր չի իաղում: Այս կամ այն ճանաւարՀով, միայնակ կամ իմբերով, Հայերը սւանվում էին: Ես մի դեւք դիւեմ, երբ 100 մարդ մորթվեց ն մեկ ուրիչը, երբ 40 Հոդի դնդակաՀարվեց»: ՀԱՃԸՆ. - Լեռնային կիլիկիայում աղաւասեր, Հւարւ կեցվածք դրսնորեց նան Հաճընի Հայությունը: Պաւերաղմի նաիօրյակին Հաճըն քաղաքն ուներ 30-35 Հաղար բնակիչ, բոլորն էլ Հայեր2: Մի օրինաչա÷ություն՝ ջարդարարներին ՀակաՀարված ւվեցին Հիմնականում այն քաղաքներն ու դյուղերը, որոնք միաւարր կամ Հոծ Հայկական բնակչություն ունեին (Վան, Ուրֆա, Սասուն): Հաճընը նույնւես Հնարավորություն ու վճռականություն ուներ ձաիողելու բռնադաղթը, մանավանդ, որ բնակչությունը ղինված էր: Բայց այսւեղ ինքնաւաչււանությունը ձաիողվեց ն քաղաքի բնակչությունը ղոՀ դարձավ նան ղինադործ Ա. Զիկերջյանի դավաճանության: Նա իչիանություններին Հանձնեց ղենք ունեցողների ցուցակը, ինչը Հայերին Հարկադրեց Հանձնելու ղենքերը, Հավաւալով, որ այդ անելով «իրենց Հանդիսւ կը թողեն..., բայց բոլորն ալ ւարադրուեցան Տէր Զօր»3: Բնակչության ղինված լինելու մասին ասվածը չաւ Հարաբերական է ն մաՀմեդական բնակչության ղինվածության Համեմաւությամբ՝ չնչին: Բաղաքի Հայությունն ուներ ընդամենը 200-ից մի ÷ոքր ավելի մաուղեր ւեսակի Հրացան, որոչ թվով էլ աւրճանակ ն որսորդական Հրացան: ինչւես մյուս վայրերում, Հաճընում նույնւես կային աչիույժ աղդային կյանք, ւարբեր քաղաքական Հոսանքներ, սակայն թույլ էր Հրաւուրվածությունը կուսակցություններով ու դրանց դաղա÷արաիոսություններով: 1914 թ. նոյեմբերից սկսած քաղաքում ուժեղացան աՀաբեկչությունները: Մթնոլորւն առանձնաւես սրվեց ջիՀադի ֆեթավայի Հրաւարակումից Հեւո: Գերմանիայի Հյոււաւոս Բյուդեն նկաւել է, որ դեկւեմբերին քաղաքում արդեն առկա էր բնաջնջման ւադնաւը: Դրա Համար էլ երբ իչիանությունները ւաՀանջեցին, որ Հայ դասալիք ղինվորները ներկայանան, բոլորը Հեղությամբ ներկայացան ու դնդակաՀարվեցին: Փեւրվարի 18-ին, Հայ ղինվորներին ղինաթա÷ելու Հեւ միասին սկսեցին իուղարկությունները:

Խօոտէ./ 4ոkaոa 170, 4.. 53a. Մօօս Ք. մս Լa Քaտտiօո մօ lօ Ըiliօiօ. Քaոiտ 1954, ք. 148. Ասւեւ Ա., Դրուադներ Հաճնոյ Հերոսամարւէն եւ Հերոսին ոդիսականը, Պէյրութ, 1961, էջ 53:

Հայերին Հայւնի դարձավ Բ. Շաքիրի ծածկադրի մասին. «Թուրքիայում բնակվող բոլոր Հայերին, առանց անդամ մեկ Հոդու բացառելու, բնաջնջելու որոչումը կայացված է...»: 1915-ի սկղբներին Ավնին սկսեց ձերբակալել Հայ երնելիներին: Սալջյան աղդանունով մի Հայի, որն իբր ւարեն էր վաճառել անդլիացիներին, մեղադրեցին լրւեսության մեջ ն ւաւրվակ ղարձրեցին ընդՀանուր ՀաչվեՀարդարի Համար: Մի քանի անմեղ Հայեր կաիաղան Հանվեցին: Մարւի 13-ին Բյուդեն Հեռադրեց իր դեսւանին, թե Դյորթ-Ցոլի Հայության վրա չինծու դործ են սւեղծել ն ւղամարդկանց ձերբակալել են1: իթթիՀադի ւարադլուիներից էոմեր Նաջին, որն այդ օրերին Ադանայում էր, Հրամայում է սկսել ւեղաՀանությունը: Նա իր Հեւ դաղւնի ՀրաՀանդ էր բերել: Հայերը դեռ չէին Հասցրել ղենքերը Հանձնել, երբ մայիսի սկղբին քաղաք մւավ 2000 Հոդանոց մի ղորամաս Ղալիբի Հրամանաւարությամբ: Բնականաբար, բնակչությունը ղենքերի մի մասը թաքցրեց ինքնաւաչււանության նւաւակով: Սակայն ի վերջո Հայերին «Համողեցին» դրանք նույնւես Հանձնել: Այդ ընթացքում քաղաքի 200 Հարուսւ ն երնելի Հայեր բանւ նեւվեցին: «Ես մաքուր իղճով կարող եմ Հավասւիացնել,- դրում է դերմանացի միսիոներուՀի Մ. Դիդսցունը,- որ նրանցից չաւերը երբեք ներքաչված չեն եղել քաղաքական ինդիրներում ն ւեւության Հավաւարիմ Հւաւակներ էին Հանդիսանում»: Նրանց դումարեցին մւավորականներին ու երեք օրում ւարադրեցին՝ իլելով Հայերի ողջ ունեցվածքը: ՏեղաՀանությունը չարունակվեց մինչն դեկւեմբեր: Անդամ ծննդաբերող կանանց ղիջում չարվեց: ՄեծաՀարուսւ ն բաղմանդամ ընւանիքներին ինչ-որ ÷ոիադրամիջոց ն ձավար թույլաւրում էին ւանել: Այդ ընւանիքների ամբողջ ունեցվածքն անցավ թուրքերին: Հայերը մի ակնթարթում աղքաւների վերածվեցին: Մանավանդ, որ վարձված սայլվորները, երկար ճանաւարՀ չանցած, Հայերի դույքը սայլերից թա÷ում էին ու Հեւ դառնում: Հայերը Հարկադրված էին թա÷ված դույքից վերցնել միայն ամենաանՀրաժեչւը՝ չալակով ւանելու Համար, իսկ եթե դրկի երեիա կար, այդ Հնարավորությունն ավելի էր ÷ոքրանում: Դրա Հեւնանքով կարավաններում սովն սկսվեց մինչն Օսմանիե Հասնելը: Եղան նան դեւքեր, երբ իչիանությունները ւարղաւես արդելեցին ւեղաՀանվածներին իրենց Հեւ սննդամթերք կամ անկողին ւանել2: «կ. Պոլիս իմ ուղնորության ժամանակ նորից Հանդիւեցի քաղցից մեռնող, կիսամերկ, Հիվանդ անՀամար թվով մարդկանց, որոնց վիճակն անՀնար է նկարադրել»: Որ կարավանները կողոււվում էին, իոսւովանում էին նան իչիանությունները: Թուրքական մի բարձրասւիճան սւա Մ. Դիդսցունին ասել է. «Մադա՛մ, մեր կառավարությունը լոկ դրսնորում է արդարություն ն դթասրւություն: Գերմանիան ուղում էր որ մենք բնաջնջեինք Հայերին: Բայց մենք

(Լօքտiստ 1.), նչվ. աչի., էջ 23: Նույն ւեղում, էջ 18-19:

այնքան դթասիրւ ենք, որ նրանց միայն ւարադրեցինք...»: կեղծիք է: Հայերին նաի իչիանություններն ու մաՀմեդական բնակչությունը կողոււում էին ւեղում, ւարադրվելուց մի քանի օր կամ ժամ առաջ: ՃանաւարՀին կողոււում էին ժանդարմները, չեթեները ն մաՀմեդական իուժանը, իսկ անաւաւում, նրանց լրիվ մերկացնելու Համար անՀամբեր սւասում էին քոչվոր արաբները, որոնք Հայերի անդամ մեւաղյա աւամներն էին Հանում, սւանում կամ սովամաՀության մաւնում: Հաճընի ոսւիկանական կոմիսարը Հարկադրված էր իոսւովանել. «Երեք ւարի է ես այսւեղ եմ ն որնէ անդամ բողոքելու ւաւճառ չեմ ունեցել: Ես անկեղծորեն ցավում եմ Հաճընին: Սա անարդար է»: 1915 թ. սեււեմբերի 3-ին երեկոյան ժամը 9-ին Հաճընի չուկայում ՀրդեՀ բռնկվեց: Երկար ժամանակ բան չէր արվում կրակը Հանդցնելու Համար, իսկ աւա Հրչեջ սրսկիչներով նավթ մղեցին դեւի ՀրդեՀը: 3000 ւնից կանդուն մնաց միայն 500-ը: ՏեղաՀանվածների ունեցվածքը, որ լցված էր ամենամեծ եկեղեցին, նույնւես կրակի ճարակ դարձավ: Բողոքականների եկեղեցին ՀրդեՀեցին ժանդարմները: Տասն օր անց ւարադրվեցին վերջին 200 Հայերը՝ արՀեսւավորներ, ղինվորականների ընւանիքներ՝ մերկ, առանց որնէ միջոցի1: Հաճընի ողբերդությունը Հեւնյալ կերւ է ներկայացնում Գրիդորիս ծ. վրդ. Պալաքյանը. «Հաճընը Հայաբնակ էր, 28 Հաղար բնակիչով: 1915 թ. ամռանն իրեն Հնչակյան ներկայացնող ոմն Արամ ոսւիկանությանը Հայւնում է Հայերի ղենքերի թաքսւարանները: Բաղաքը ղրկվեց ւաչււանվելու Հնարավորությունից, որի Հեւնանքով Հաճընի 28 Հաղար ն 22 դյուղերի Հայ բնակչությունից մնացին 350 ծերեր ն երեիաներ: ՏեղաՀանության առաջին օրերին՝ 1915 թ. աւրիլին, բարձունքի վրա դւնվող վանքում դիրքեր դրավեցին 2000 ղինվոր ու Հարյուրավոր ժանդարմներ՝ Ադանայի ժանդարմերիայի Հրամանաւար արյունարբու Ավնիի ղեկավարությամբ: Բարձունքին թնդանոթներ ւեղադրելով՝ քաղաքը թիրաիի վերածեցին. Հայերն անկարող էին դիմադրել: Այդ նույն Ավնին մի ւարի անց ւեղաՀանելով ջարդեց Ամանոսի լեռներում երկաթուղի կառուցող 10.000 Հայի Բաղչե-Մարաչ ճանաւարՀի վրա: ԱԴԱՆԱ. - «Պաւերաղմի սկղբում,- իր Հուչերում դրում է Թալեաթը,Ադանայում նույնւես սկսվեցին աւսւամբական չարժումներ: Հայերը լրւեսություն էին անում Հօդոււ Անւանւի, իսկ Հարկ եղած ւաՀին նան միանում նրանց ղորքերին»: Նրանցից չաւերը ձերբակալվեցին, բռնադրավվեցին ղենքեր, դրոչակներ ն այլն2: կենւրոնը դրանով էր բացաւրում իր չաՀադրդիռ դիրքորոչումը ոչնչացնելու նան Ադանայի ու ողջ կիլիկիայի Հայությանը: Ադանան ամբողջ 19151916 թթ. Բարձր Դռան ն անձամբ Թալեաթի ուչադրության կենւրոնում էր: Հավանաբար այսւեղ դեր իաղացել են նան աչիարՀաքաղաքական դործոնները: Համենայն դեւս՝ վիլայեթի Հայության դիրքորոչումն ու քաղաքական

Խօոտէ./4ոkaոa 171, 4.. 2725. Թալեաթի Հուչադրությունները:

վարքադիծը, բացի ղեյթունցիներից, Հիմք ծառայել չէին կարող նրա Հանդեւ առանձնաՀաւուկ իիսւ վերաբերմունքի Համար, մինչդեռ կ. Պոլիսը իչիանության ւեղական մարմիններին դեւի Հայերի ՀաչվեՀարդար էր մղում: Վերջիններս սկղբում չՀասկացան կ. Պոլսի քաղաքականության իմասւը, աւա Հասկացան ու ղդուչացան ն, ի վերջո, նրանց «իելքի բերեցին»: Ռեոսլերը վկայում է, որ իթթիՀադի Ադանայի ւաւասիանաւու քարւուղար Շ. Սաֆան սւառնում էր ընդՀանուր ջարդով, եթե Հայերը իույս ւան ւարադրությունից: Մարւի վերջին Ադանայում նույնւես չչուկներ ւարածվեցին, թե ջարդեր են սւասվում: Բյուդեն անդրադառնալով երիւթուրքական Հերյուրանքներին, դրում է. «Հայերի աքսորի վրա ւնդելը, ելնելով ռաղմական ու քաղաքական նկաւառումներից, կաւարված ուսումնասիրություններով Հերքվում է: Համենայն դեւս, Ադանայում, որւեղ ռաղմական որնէ նկաւառում դոյություն չունի, Հայերին կասկածելը լրւեսության մեջ՝ դաւարկ իոսակցություն է»1: Այդւես էր մւածում ոչ միայն Բյուդեն: Դեռ այն ժամանակ, երբ ւարադրություններն ու ջարդերը նոր էին ծայր առնում, ւեղում դւնվող օւարերկրացիները, այդ թվում նան դերմանացիները, ամենայն որոչակիությամբ մերժում էին թուրքական Հերյուրանքները, թե Հայերը Հակակառավարական ւրամադրություններ ն, առավել նս, դործունեություն էին դրսնորում: Բյուդեն նան վկայում է. որ Ադանայի վիլայեթի Հայերը, բացառությամբ Հաճընի ն Դյորթ-Ցոլի դավառների, ղենք չունեին ն ÷ոքրամասնություն էին կաղմում: «Ռաղմական ւեսակեւից ... նրանք ոչ մի չանս չունեն իռովություն բարձրացնելու, քանի որ միակ դործոնը որ կարող է առաջ բերել իռովություն, դա միաժամանակյա օդնությունն է արւաքին Հղոր ուժերից»: իսկ Հայերը նման օդնության Հույս չունեին: «Դրա Համար էլ այս կամ այն թերթում երնացող լուրերը երկրի այս մասում Հայերի Հնարավոր Հուղումների մասին Հանդիսանում է մասամբ Հայերի դեմ ունձդությունների վերաբերյալ Հաղորդադրությունների սիալ ընկալում, մասամբ էլ՝ ուղղակի Հնարովի Հաղորդադրություններ, որւեսղի դրանք ւաւրվակ դարձնեն Հայերի դեմ բռնությունների Համար: իրականությունն այն է, որ Հայերն աւրում են մաՀմեդական աղդաբնակչության իրականացրած դաժանությունների ն մչւական վաիի ւայմաններում»: Հեւնաբար անՀնար է Հավաւալ, թե նրանք դաղւնի կաղմակերւություններ ունեին: Երբ Հույները Հայերին ղենք առաջարկեցին, նրանք Հրաժարվեցին ընդունել: ԱդանաՀայության նման կեցվածքը Հասկանալի է: Նրանք դառը ÷որձ ունեին ն չէին Հավաւում ւերությունների իոսւումներին: Բեռնում դերմանական միսիայի ղեկավար Հայնղիդելը 1915 թ. Հոկւեմբերի 19-ին Բեռլինին ւեղյակ ւաՀեց Թալեաթին ՍալիՀ բեյ Գյուրջիի դրած նամակի մասին, որում նչվում էր, թե Թուրքիայում Հայերի դեմ բռնությունները

Խօոտէ./4ոkaոa 96, 4.. 5932-1012.

նւաւակ են Հեւաւնդում բնաջնջելու նրանց, ինչը բիում է կայսրության վիճակից: Առանց Հայերից աղաւվելու՝ Թուրքիան առողջանալ չի կարող: Բայց սիալ է, որ կ. Պոլիսը Հայկական Հարցը աչիաւում է լուծել միայն ջարդերի միջոցով1: Ռեոսլերը Ադանայի ն Հալեւի նաՀանդներում ջարդերի դլիավոր ւաւճառներից մեկը Համարում է այն, որ այդ նաՀանդները Հանդիսանում էին ւեղաՀանության նաինական կայաններ, որւեղ ւարադիրների նչանակալից մասը կանդ էր առնում մինչն 1915 թ. աչունը՝ Հոկւեմբեր-նոյեմբեր ամիսները, աւա քչվում անաւաւ: Նա դառնությամբ է դրում, թե «ինչւիսի անմարդկային ձնով էին իրականացվում Հայերի Հանդեւ թուրքական կառավարության ծրադրած միջոցառումները»2: 1909 թ. նաՀանդի Հարնանությամբ կանդնած քաղաքակիրթ երկրների նավերը դիւողի դերում մնացին, երբ Ադանայի ÷ողոցները կարմրում էին Հայերի արյունով: Ադանայում բարենորոդումների նկաւմամբ ոչ մի կամ դրեթե ոչ մի վսւաՀություն չկար, քանի որ չէին Հավաւում, որ երբնիցե Թուրքիայում քրիսւոնյաներն ու մաՀմեդականները Հավասար իրավունքներ կունենային: Գնալով Միջերկրականի այս ա÷ի նավաՀանդիսւներում ավելի Հաճաի էին երնում դերմանական նավեր, որի չնորՀիվ աչիուժանում էին նան Հայերի ու դերմանացիների չ÷ումները: Գերմանացիների այցեյությունները կիլիկիայի կաթողիկոսին սովորական էին դարձել: Դրա Հեւ միասին, Հայերը չարունակում էին մերժել Գերմանիայի քաղաքականությունը Թուրքիայում3: Նույն Բյուդեն 1915 թ. Հուլիսի 24-ին Հաղորդեց. «Անկասկած է, որ ներկայումս իրականացվող դրակոնյան միջոցառումները ոչ միայն Հայերի, այլ նան Օսմանյան կայսրության քրիսւոնյա մյուս ւարրերի Հանդեւ ընդՀանուր առմամբ ունենալու են այնւիսի աղդեցություն կամ, ավելի ճիչւ, դրանք Հասցնելու են այնւիսի իառնաչ÷ոթի, որ Թուրքիայի ողջ աղդաբնակչությունը այլնս չվսւաՀի կառավարությանը... որի ձեռնարկած բռնի միջոցները կործանելու են դավառները... Այսւեղ նույնւես չեն դործում Հայկական դաղւնի կամ Հեղա÷ոիական կաղմակերւություններ... Հայերի մու առանձին դեւքերում ղենք դւել են, ինչը ներկայացվում է որւես նրանց մերկացնող ÷ասւարկ: Եթե սւուդումներ անցկացվեն, մաՀմեդականների մու կՀայւնաբերվեն անՀամեմաւ ավելի մեծ քանակությամբ ղենքեր, որոնք, իՀարկե, իչիանությունները ոչ մի դեւքում չէին ցանկանա բռնադրավել, որւեսղի նրանց չղրկեն կուորածի Համար անՀրաժեչւ աչիաւամիջոցից: ԸնդՀանրաւես Ադանայի Հայության մասին կարնոր է ասել, որ նրանք, չնայած իրենց Հանդեւ Հեւնողական դաժան վերաբերմունքին, որին ենթարկվում են նան ներկայումս, բավական Հաչւ ւրամադրություն են դրսնորում: Նրանցից ավելին ւաՀանջել անարդար կլիներ:

Խօոտէ./4ոkaոa 96, 4.. 5932-1012. Նույն ւեղում: Խօոտէ./4ոkaոa 165, 4.. 53a.

Գերմանիայի ն Թուրքիայի միջն դոյություն ունեցող առանձնաՀաւուկ Հարաբերությունների ւայմաններում,- չարունակում է Հյոււաւոսը,- Հասարակությանը Հայւնի է այն ւեսակեւը, թե թուրքական միջոցառումները իրականացվում են մեր Համաձայնությամբ ն դրա Համար էլ թուրքերի իրականացրած ն Հասարակությանը առանձնակի Հեւաքրքրող միջոցառումներն անմիջաւես ընկալվում են որւես դերմանացիների Հավանությանն արժանացած, դեռ ավելին, նրանց կողմից չրջանառության մեջ դրված ՀրաՀանդ1: Աւրիլի 7-ին Ռեոսլերը Հեռադրեց, թե երկիրն ավերվում է՝ ակնարկելով ւարադրությունը2: Մայիսի 12-ին, 23-ին, 31-ին Հեռադրեր, իսկ 16-ին չրջաբերական ՀրաՀանդներ սւացվեցին կ. Պոլսից, չնայած ւարադրության մասին օրենքը Հրաւարակվեց մայիսի 27-ին ն դրանից առաջ ամիսներ չարունակ ւարադրություններն արդեն ւեղի էին ունենում: Մայիսի 26-ին Ռեոսլերը Հեռադրեց, թե Ադանայի վիլայեթից ւարադրվել է 10 Հաղար Հայ3: Մայիսի 18ին նա դրեց, թե Ադանայի բանւերը լե÷-լեցուն էին Հայերով: Նույն օրը էնվերը դերմանացիներից ինդրեց Հայերի Հարցում իր ձեռքերին աղաւություն ւալ: Այդ օրն էլ Հրաման եղավ ադանացի Հայերին ցրելու Հալեւի դյուղերում4: Հունիսի 5-ին կարինում ն այլուր լուր ւարածվեց, թե «Ադանան աւսւամբել է»: Հունիսի 10-ին դերմանական դեսւանաւունը Հեռադիր է սւանում, որ այդ լուրը սադրանք է: Հենվելով կ. Պոլսի ցուցումների վրա՝ Ադանայի վալին աւրիլի 17-ի ժանդարմական դնդի Հրամանաւարին դրեց. «կոմիւեներին ւաւկանողներին ն ուրիչ վնասակար անձանց, որոնք ւեւք է ձերբակալվեն, նրանց մու Հայւնաբերված ռումբ կամ արդելված ղենքերի Հեւ լուսանկարե՛ք ն լուսանկարները մեծ չա÷երով Հանել ւվե՛ք: Դրանք չւաւ ուղարկելու ն ձերբակալված ու ւարադրված անձերի անուններն էլ Հայւնելու մասին ՆԳ նաիարարությունը Հեռադիր է ուղարկել»5: Բյուդեն 1915 թ. սեււեմբերի 6-ին դրեց. «Հայերի աքսորը օրեցօր ավելի ու ավելի սւանում է ջարդի բնույթ: Վերջերս Ուլու կիչլայի ւակ ժանդարմները յոթ Հայ սւանեցին: Օդոսւոսի 20-ին Բաեսանից Հյուսիս չորումցի 120 ւղամարդու սւանեցին իրենց ընւանիքների աչքի առաջ ն 62 աղջկա էլ ւարան իրենց Հեւ: Ժանդարմները կողոււեցին Հայկական դյուղերը6: Ոչ միայն սե÷ական բնակավայրերում, այլն ւարադրության ճանաւարՀներին Հայերին, ավաղակներից բացի, կողոււում էին նան իչիանությունները: Գերմանացի ինժեներ Պ. Բերնը դրում է, թե էրեյլի քաղաք մւնելու Համար Հայերից Հինդ ղուրուչ, իսկ կամրջով անցնելու Համար երկու ղուրուչ էին դանձում: Հացը ւրվում էր միայն դրամով, իսկ ջուր ընդՀանրաւես չէին ւալիս: Օսմանիեում մի Հացի Համար վերցնում էին 5-6 ղուրուչ, դյուղացիները դրեթե

Խօոտէ./4ոkaոa 96, 4.. 5932-1012. Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., էջ 50: Նույն ւեղում, էջ 76: Նույն ւեղում, էջ 81: Նույն ւեղում, էջ 132: Խօոտէ./4ոkaոa 170, 4.. 53.

ամեն դիչեր կողոււում էին այսւեղ կանդ առած 20 Հաղար Հայերին1: Ադանայի որբանոցի ւնօրեն Օսման բեյը քրիսւոնյա դասւիարակչուՀիներից ւաՀանջեց մաՀմեդականություն ընդունել, կամ թողնել աչիաւանքը: Հարկադրանքի ւակ՝ 35 Հայ աղջիկներ որբանոցից Հեռացան2: Մերսինի երկաթուղու ւեւ Մայերը վկայել է, թե երկաթուղային մի թուրք բանվոր Ուլու կիչլայի մերձակայքում սւանում է Հայերի ու ասում, որ այդ անում է դայմադամի Հանձնարարությամբ: Օսմանիեում կողոււում են Հայ Հարուսւների կարավանը: Այդ լսելով՝ Ադանայի վալին սեււեմբերի 22-ին դեւքի վայրն է չւաւում կողուոււից բաժին սւանալու Համար: Բյուդեն դեսւանին դրեց, որ օդոսւոսի 29-ին մի իումբ ժանդարմներ, որոնք ուղեկցում էին Թալասից ւարադրված Հայերի իմբին, անմարդաբնակ վայրում Հարձակվում են նրանց վրա ն բռնություններ դործադրելով իլում ÷ողերը: իսկ երբ Հրաման սւացվեց կարավաններն Ադանայից ուղարկել, ւեղի ւաչւոնեությունը իրեն նվիրեց ամենաղաղրելի դրամաչորթության: «Ուլու կիչլայում ժանդարմները Համաւեղ էին Հանդես դալիս իրենց ւեւերի Հեւ, որւես կաղմակերւված ավաղակաիումբ: Բոլոր կարավանները ւարւավոր էին մուծում կաւարել... իղմիւի կարավանը վճարել չկարողանալու Համար յոթ Հոդու ղոՀ ւվեց: Գնդաւեւ Սուլեյմանը ն Օսմանիեի մութեսարիֆ ՖեթՀի բեյը դյորթյոլցի Հայերին դուրս Հանելու դործը վերածեց նրանց ղանդվածային կողուոււի: Մ. Դիդսցունը 1915 թ. սեււեմբերի 15-ին Հաճընից դրում է, որ կարինից եկած կարավանները նույնւես բաժանվում էին իմբերի ու ոչնչացվում: Ժանդարմները ղոՀերին Հասցնում էին սւանության վայրը, իսկ Հայերի դաՀիճ քրդերը Հայւարարում էին, թե դործում են կառավարության Հրամանով: Բարավանին ուղեկցում էր Ադըյամանի դայմադամը: Նաի իլեցին աքսորյալների անասունները, սննդամթերքը, երեիաների Հադուսւները, աւա նան իրենց՝ երեիաներին: 4-րդ բանակի չւաբի ւեւ ֆոն կրեսը Հայւարարեց. «Երբ թուրքերը ւրամադրվում են ճանաւարՀին սւանելու ւղամարդկանց, աւա ւաւրվակ են օդւադործում, թե ւեւք է ւաչււանվեն իռովությունից, երբ բռնաբարում ու առնանդում են կանանց ու երեիաներին, օդւադործում են ուրիչ ւաւրվակ, թե չեն կարողանում վերաՀսկել քրդերին ու ժանդարմներին, երբ Հարկադրում են դաղթականներին քաղցի մաւնվել, աւա օդւադործում են ւաւրվակ, թե ւեղա÷ոիության ընթացքում սննդի կաղմակերւումն այնքան բարդ է, որ չեն կարողանում դլուի բերել, բայց որ նրանք Հալեւ քաղաքում թույլ են ւալիս, որ երեիաներն իրենց դոյությունը քարչ ւան սովալլուկ, ցրւի ն կեղւի մեջ, աւա դրան ներում չկա: Որբանոցում որբերը ձմռանը դրեթե առանց ծածկոցների էին քնում: Բայց, երբ ւեղի Հայերը Հանդանակության միջոցով ծածկոցներ դնեցին, որբանոցի

R 14088, 4.. 30012. Նույն ւեղում:

ւնօրենությունն արդելեց դրանք երեիաներին ւալ»1: Օդոսւոսի 11-ին Ադանայից ւարադրեցին նան Հայ կաթոլիկներին ու բողոքականներին2: Ադանայի նաՀանդի Այրան քաղաքում բռնադաղթից երկու ամիս առաջ ւեղական ւաչւոնեության ուժերով չարադույժ մարդաՀամար անցկացվեց: ՏեղաՀանության նաիօրյակին Ադանայից եկավ ժանդարմական մի ջոկաւ ու ամրացավ քաղաքի վրա իչիող բարձունքին: Երկաթուղաչինությամբ ղբաղվելու ընդունակ Հայերը ւեւք է մեկնեին ն նրանց Հավաքեցին ÷չալարերով չրջա÷ակված ճամբարում: Նրանք ժանդարմների Հսկողության ներքո բռնեցին դաղթի ճամ÷ան: Թուրքերը քչեցին ոչ միայն ւղամարդկանց. այլն անչա÷աՀաս ւղաներին ու աղջիկներին: Օրը մի կւոր չոր Հաց էին ւալիս ու Հեւիուն ւանում Մարաչի ուղղությամբ: Հենց մւան անւառ՝ ւեսան բաղմաթիվ դիակներ: Ամենուրեք դարչաՀուություն էր: Ով կարավանից Հեւ էր մնում, դաչունաՀար ընկնում էր: Աղջիկները Հադել էին բանվորական Հադուսւներ, երեսներին ցեի էին քսել, որւեսղի ÷րկվեն առնանդումից: Հաջորդ օրվա երեկոյան դրամ Հավաքեցին ու «÷եչքեչ» ւվեցին ժանդարմների Հրամանաւարին: Հասան Ֆնւըճադ, որւեղ կոււակված էին մեծաթիվ ղորք ու բաչիբողուկ: Նրանք, կանդնած ճանաւարՀի երկու կողմերին, նայում էին անցնող Հայերին՝ ընւրություն էին կաւարում: Նսւելու Հրաման ւվեցին: Շրջանաձն նսւեցնելուց Հեւո դուրս Հանեցին ւղամարդկանց, աւա Հավաքված ամբոիը Հարձակվեց կարավանի վրա ու կողոււեց: Շարունակեցին առաջ դնալ: Երրորդ օրը կարավանի դեմ դուրս եկան նաիորդ կարավանը ւարած ու վերադարձող ժանդարմները, որոնք կրակ բացեցին ւարադիրների վրա: Նրանց միացան կարավանն ուղեկցողները: Այդ արվեց, որւեսղի կողուոււի Համար իառնաչ÷ոթ առաջանար: կողուոււի ընթացքում դնդակաՀար եղան մեծ թվով Հայեր: ԶՀասած Աղսու դեւին՝ վիրավորներին առանձնացրեցին ն բոլորին սւանեցին, դիչերը կանանց բռնաբարեցին: «50.000 Հայի ւեւք է վադոններով Ռաջոյից ն կաթմայից ւեղա÷ոիեին Ռաս-ուլ-Այն: Օրը ւեղա÷ոիում էին 1000 Հոդի: Վադոնները լցնում էին նան ծանր Հիվանդներին, իսկ դիակներն իրար վրա դարսում էին կայարաններում»3: Գերմանիայի Հյոււաւոսը կիլիկիայի ջարդերի ւաւկերը ամբողջացնում է. «Տեղի ունեցավ կռիվ ժանդարմների ու դասալիքների միջն: Ժանդարմներից մի քանիսը սւանվեցին: 20 Հայեր, այդ թվում նան դասալիքներ, դիրքեր բռնեցին մի վանքում: Մարւի սկղբներին թուրքական մեծ ուժեր Հարձակման անցան ն ւաչարեցին Զեյթունը, քաղաքը Հանձնվեց, կարճաւն մարւից Հեւո դասալիքները ÷աիան: Որւես ւաւիժ՝ ամբողջ քաղաքը ւարադրվեց մասամբ կոնիայի ճաՀճոււ մասերը, մասամբ Միջադեւքի անաւաւ՝ Ե÷րաւի

R 14089, 4.. 36213. Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., էջ 138: R 14089, 4.. 36213.

մերձակայքում: Դրան Հեւնեց կիլիկիայի Հայ բնակչությունը (ավելի քան 200 Հաղար Հոդի): Հալեւի վալի Զելալ բեյը այս միջոցառմանը ղիմադրեց, Հայւարարելով, թե Հարյուր Հաղարավոր անմեղներ Հարկադրված են վճարել մի քանի մարդկանց մեղքերի Համար: Նրան աչիաւանքի ւեղա÷ոիեցին կոնիա: Բռնադաղթի Հրամանն, ինչւես ամենուրեք, այնւես էլ այսւեղ ւալիս էր կ. Պոլսի կենւրոնական կառավարությունը: կիլիկիայից ւեղաՀանությունը Հանձնարարվեց Սիրիայի ւարեւ Զեմալ ÷աչային: Հայերին 10 օր ժամանակ ւրվեց, որւեսղի վաճառեն իրենց այն ունեցվածքը, որը Հեւները ւանել չէին կարող: Զնայած կաիաղանների, սւանությունների ն անկարդությունների այլնայլ արւաՀայւությունների, ւեղաՀանությունն ամբողջությամբ անցավ Հանդարւ: Հայերին երկար այս ու այն կողմ ւարան, Հաճաի առանց բավարար սննդի: Շաւերը մեռան: Աւա նրանց բնակեցրին Մաուրանում՝ Ե÷րաւի ա÷ին, որւեղ մի քանի ամիս անց մասամբ կարողացան իրճիթներ կառուցել ն արՀեսւադործական աչիաւանք դւնել: Սակայն մեծ կարիքի մեջ դւնվողների ն անօդնականների, սովամաՀության դաւաւարւվածների թիվը, Գերմանիայի Հյոււաւոսների ւվյալներով, չաւ մեծ էր1: Վերաւրող Հայերին ոչնչացնելու մասին մի քանի ՀրաՀանդներ եղան 1917 թ.: Օրինակ, նոյեմբերի 6-ին այդւիսի մի ՀրաՀանդ Հրաւարակվեց «Սանայի մեքւեբի» անունով, իսկ դեկւեմբերի 27-ին՝ մի ուրիչը՝ Դալ-ուլՄուալլիմինի Հայ բանվորների վերաբերյալ: Հայ ւարադիրներին Հավաքեցին ու լցրեցին ոսւիկանաւները, իաները, մղկիթներն ու բակերը: Արաբական մի չարք բնակավայրերում մեծ թվով Հայեր էին իռնվել՝ անդլիական դուի անցնելու Հույսով: Ցռթնեղբայրյանի իումբն այդ չրջաններից Հայեր էր ÷աիցնում՝ նրանց ÷րկելու Համար: Նույն նւաւակով ներկայացուցիչներ էր ուղարկել նան Բարեդործականը: Մանավանդ մեծ թվով դաղթականներ էին կոււակվել Դամասկոսի մուակա Զեբել Դրուղում: Թուրքական իչիանությունները ջանացին ձեռք ձդել այդ Հայերին: Տեղի Սուլթան Աւրաչին նույնիսկ մեծ կաչառք առաջարկեցին՝ Հայերին իրենց ւալու: Սակայն Աւրաչը, որ դրուղ էր, մերժեց: Այդւես ավարւվեց 1917 թվականը: Արդյունքում՝ Ադանայի նաՀանդաւեւի ինքնադոՀ Հեռադիրը. «ԳոՀունակությամբ կարող եմ Հայւնել, որ կառավարության մւադրության Համաձայն, ինչւես այսւեղ, այնւես էլ Մարաչի սանջակում Հաջողվել է լրիվ ÷ոիել (աղդաբնակչության աղդային կաղմի) ւոկոսային Հարաբերությունը: իմ վիլայեթը մաքրված է քրիսւոնյաներից: Եթե երկու ւարի առաջ վաճառականների ու արՀեսւավորների 80 ւոկոսից ավելին քրիսւոնյաներ էին, այժմ 95 ւոկոսը կաղմում են մաՀմեդականները ն միայն 5 ւոկոսը՝ քրիսւոնյաները»2: Ադանայի վիլայեթի Հայության ջարդերի կաղմակերւիչներն էին վալի Զնդեթը, Հարյուրաւեւ Ցաչարը, իթթիՀադի ւաւասիանաւու քարւուղար Զեմալը: Ոճիրների դլիավոր դործիքը բանակն էր, որը դւնվում էր «Հայասեր»

R 14089, 4.. 39028. Սiօո ԱԱՏ14 Ք4 ՃԱ 275, Խօոտէaոէiոօքօl, 27 Էօ.ոսaո 1917, ‹ 47.

Զեմալ ÷աչայի Հրամանաւարության ւակ: կիլիկիաՀայության բռնադաղթն ու ջարդը Հերքում են թուրքական այն ւնդումը, թե ւեղաՀանություն կաւարվել է միայն ռաղմաճակաւամերձ ւարածքներից: Զեյթունը ռաղմաճակաւից Թուրքիայի ամենաՀեռու կեւերից մեկն էր: Բյուդեն սեււեմբերի 13-ին ւեղեկադրեց, թե Ադանայից ւարադրվում են անդամ այրի կանայք, որբերը, ղինվորականների ընւանիքները, անդամ Հիվանդներն ու կույրերը: ՆաՀանդների թուրք ւաչւոնաւարներից միայն վալի Զելալ բեյն էր դեմ ւարադրությանը: «Մեր չա÷ կը ցաւէր աննաիադէւ թչուառութեան Համար,դրում է ՍաՀակ կաթողիկոսը,- բայց օդնել չէր կրնար: ի վերջոյ իր ղդացմունքի ղոՀ դարձաւ...»: Նրան աչիաւանքից աղաւեցին: «...Մեկնեցաւ դրեթէ արւասուելով եւ եկեղեցւոյ դաւիթին մէջ դաղթականներ ու թա÷ուած բաղմութիւններ ւեսնելով, յայւարարեց. «Երանի դեւինը ւաւռուէր ու ղիս կուլ ւար, քան ւեսնէի այս ւարղուած թչուառութիւնը»1: Ադանայով անցնող ւարադիրների թիվը դնալով աճում էր: Ռեոսլերը Հայւնեց, որ Այնթաւի մերձակայքով անցած բռնադաղթվածների թիվը սեււեմբերին 50.000-ի Հասավ: Գեւը Զարաբլուս Հասցրեց մի դիակ՝ կւրված սեռական օրդաններով: Հուլիսի 14-ին Հալեւ Հասած կարավանն իր Հեւ բերել էր 12 դիակ: Հալեւով անաւաւ ւարվող մի քանի կանայք իրենց ÷ոքրիկ երեիաներին չորի մեջ ÷աթաթած թողեցին քաղաքում, որւեսղի չւանեն դեւի Հասւաւ մաՀ կամ թչվառություն: Շաւ կանայք ճանաւարՀին ծննդաբերել էին ուղեկցող ւաՀակաիմբերի դաժան վերաբերմունքի ւայմաններում: Նորածիններին ն մյուս ÷ոքր երեիաներին թողել էին ճանաւարՀներին: Դեր Զորով անցնող կարավաններում բռնկվել էր Համաճարակ՝ ծաղիկ Հիվանդություն, իսկ Բադդադով անցնողների չրջանում դիղենւերիա: Հալեւում ÷աիսւականների չրջանում ւարածվել էր ջերմաիւը: Բռնադաղթվածների Հանդեւ անմարդկային վերաբերմունք ցուցաբերելու Հրամանի Հեղինակը Ֆակիր ÷աչան էր: Նույնիսկ թռուցիկներ էին ւարածվում մաՀմեդականներին Հայերի դեմ դրդռելու Համար2: Երբ կիլիկիայի դյուղերի բնակիչները ւեղաՀանվեցին, նրանցից չաւերն իրենց Հեւ դեռ ունեին ավանակներ ն ւեղա÷ոիվելու, ունեցվածքը ÷ոիադրելու Համար ուրիչ անասուններ: Սակայն ուղեկցող ղինվորները թույլաւրեցին, որ ավանակներով դնան միայն քաթերջիները (էչ ÷աիցնողները), որովՀեւն Հաւուկ Հրամանով արդելված էր ւեղաՀանվածներին դնալու ձի, էչ ն կամ այլ կենդանի Հեծած: Հաճընից դուրս դալիս, քաթերջիները ւարան այն կենդանիները, որոնց վրա, նրանց կարծիքով, ւեւք է որ դրամ ու թանկարժեք իրեր լինեին: Մյուս անասունները թուրքերն ու արաբները իլեցին կամ ծիծաղելի դնով դնեցին: Մի կին 90 դլուի ոչիարը վաճառեց 100 ղուրուչով (նաիկինի 60-70 թուրքական լիրայի ÷ոիարեն), այսինքն՝ 90 դլիի դիմաց սւացավ

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 481: R 14086, 4.. 23232.

մի դլիի դումարը: Հեկբունարից սկսվեց լեռնային ճանաւարՀը: Գնում էին Հեւիուն, առանց սննդամթերքի ն ունեցվածքի: Ուղեկցող ղինվորներն ասում էին, որ Հրամանն այդւիսին է: Ամերիկյան միսիային ու դեռնս չւեղաՀանված այնթաւցիներին Հաջողվեց դիչերը բերել Հաց ու ÷ող իրենց քաղաքի մուով անցնող մու 20.000 Հայերի Համար: Նիսաբի ամերիկացիները նույնւես կարողացան նման օդնություն Հասցնել Հայերին: Բռնադաղթվածների 4/5-ը կանայք ու երեիաներ էին, նրանցից 3/5-ը ուաբոբիկ էր, առանց որնէ Հադուսւի: Բոլորը Հյուծված էին ն չէին կարողանում թաղել մեռելները: Շաւ կանայք օրեր չարունակ չալակած ւանում էին իրենց մեռած երեիաներին: Մի կին դիչերը երկվորյակներ ծնեց: Առավույան նրան երկու երեիան չալակած ճամ÷ա Հանեցին, ն, չաւ չանցած, նա վար ընկավ: կինը Հարկադրված եղավ երեիաներին թողնել թ÷ի ւակ: Նման ÷ասւերը չաւ են, Մարաչի թաչիանեում՝ դւան երեք նորածինների՝ դրված թրիքի մեջ: Այդ ճանաւարՀով անցած կարավանների կանայք ծնել էին չուրջ 300 երեիա: ՃանաւարՀներին թա÷ված էին երեիաների մեծ թվով չթաղված դիակներ: Շաւ մայրեր երեիաներին ճանաւարՀին էին թողնում, որովՀեւն անկարող էին կերակրել: Ավելի մեծ երեիաներին իլում էին թուրքերը: Մի ընւանիք իր 18-ամյա աղջկան վաճառեց վեց լիրայով: «Արդեն 28 օր Ե÷րաւում դիակներ են երնում: Դրանք կաւված են միմյանց 2-ական, 5-ական կամ 8-ական Հոդով: Ողջ են մնում բռնադաղթվածների կեսից էլ ւակասը: Երկաթուղային կայարանում երեք օրում մեռավ 25 կին: Մի բողոքական Հոդնորական թուրքին ասաց. «Այս ւեղաՀանվածների անդամ կեսը կենդանի չի մնա»: Թուրքը ւաւասիանեց՝ «Մենք դրան էլ ձդւում ենք»: Ադանայի թուրքերի իոսւովանություններից նս մի քանիսը. «Պոլսէն իիսւ Հրաման կայ չօդնել Հայ կարաւաններուն... Ասոնք մեռնելու կը ւարուին. որչա÷ չաւ մեռնին, այնքան չոււ կ’աղաւին»: Նրանք Հայերին ասում էին, թե «մեռնելու կերթաք» ն որ ունեցվածքներդ ւանում եք, ի՞նչ ւիւի անեք1: Ադանայի ղինվորական Հիվանդանոցում թուրք վիրավոր ղինվորը Հայ բուժքույրին իոսւովանում է. «Ասւուծոյ ւաւիժն է. որ ես այնքան Հայ աղջիկներ սւանեցի եւ Հիմա ալ Հայ աղջկան օդնութեան կարու եմ... Բո՛ւյրս, ես քո օդնութեանդ արժանի չեմ, ձդէ՛, որ չանսաւակ ըլլամ: Եթէ դիւնայիր, թէ ի՛նչ իժդժութիւններ դործած եմ Հայ կիներու Հանդէւ, ինձմէ ւիւի ÷աիչէիր»2: Հայ կաթոլիկների ւաւրիարք Թերղյանը բուլղարական դեսւանաւանը Հանձնեց Ադանայի վալու Հրամանը, Համաձայն որի՝ բոլոր Հայերը ւարւավոր էին Հուլիսի 15-ին Հեռանալ Ադանայից, ՄերեչեՀիրից3:

Պալաքեան Գ., նչվ. աչի., էջ 122: Նույն ւեղում, էջ 200-201: Ãåíîöèäúò íàä àðìåíöèòå... ôîíä ‹ 321, îï. 1, ä. 2462, ñ. 26.

Նույն դեսւանությունը 1915 թ. օդոսւոսի 31-ին դրեց իր կառավարությանը, որ Ադանայի վալին Հրաման է արձակել, թե Ս. Ասւվածածնի ւոնի օրը՝ օդոսւոսի 15-ին Հայ բնակչության մեծամասնությունը ւարւավոր էր քաղաքից մեկնել Հալեւ, սւառնալիքով՝ ով ÷որձի իույս ւալ ւարադրությունից՝ մաՀաւաւժի կենթարկվի: Հայերին Հեռացնում են ձեռնունայն: Երկաթուղով ուղարկվողներին թույլաւրում են ւանել մինչ «200 կդ բեռ», իսկ ով Հեւիուն էր բռնադաղթվում, «բոլորովին մերկ Հուերի նման քչվում էին անւառներով ու լեռներով»: Հույներն ու Հրեաները, օդւվելով Հայերի դժբաիւությունից, նրանց թանկարժեք ունեցվածքը դնում էին ւարղաւես ծիծաղելի դնով... Մի դաչնամուրը վաճառվել է 5 ղուրուչով: իսկ կաՀիրեում Ռուսասւանի դեսւանը դրեց, որ Հայերի Հանդեւ դաժանությունները ձեռք են բերել աննաիադեւ ծավալներ, «կողուոււը, բռնությունը, կուորածը ն ոչ քիչ դեւքերում Հայկական ամբողջ դյուղերի լրիվ բնաջնջումը մչւաւես կրկնվում են: Անիղճաբար բաժանում են ընւանիքներին, կանանց՝ ամուսիններից, երեիաներին՝ ծնողներից ն բոլորին աքսորում են ւարբեր ուղղություններով»1: Լե÷սիսուսը դրում է, թե չնայած կիլիկիայում որնէ դյուղ ու քաղաք չինայվեց, բայց Ադանայից ւարադրվեց միայն 190 ընւանիք ն «Զեմալ ÷աչային է վերադրվում, որ նրանց մեծ մասը վերադարձվեցին իրենց ւները»: Բայց քիչ անց Ադանայի 18.000 Հայությանը նս Հարկադրեցին բռնելու դաղթի ճամ÷ան2: Շաւ ւեղերում, չարունակում է նա, բոլոր չա÷աՀաս ւղամարդկանց ղորակոչեցին, աւա «ւարաններով ու չղթաներով իրար կաւեցին: կանայք էլ որոնք իրենց ÷ոքրիկներին դրկած էին ւանում կամ ծննդաբերության օրերին էին, անասունին քչելու նման իարաղանի Հարվածներով էին առաջ ւարվում: Ես ականաւես եղա, որ երեք կանայք ճանաւարՀին ծննդաբերեցին ն արյունաՀոսությունից մեռան... Մի քանի կանայք այնքան էին ուժասւառվել ու ՀուսաՀաւվել, որ իրենց ÷ոքրիկ երեիաներին ճամ÷աների վրա թողեցին... Մի վայրում ժանդարմների սւան, ցույց ւալով կանանց բաղմությունը, իր մարդկանց ասաց, թե նրանց թույլաւրում է որնէ կնոջ Հեւ իրենց ուղածն անելու: Որոչ ւեղերում կառավարությունը սնունդ ւվեց ւարադրյալներին, ուրիչ ւեղերում թույլաւրեց, որ ւեղի բնակչությունը նույն բանն անի: իսկ չաւ ւեղերում նրանց սնունդ չւրվեց ն ոչ էլ ուրիչներին թույլաւրվեց այդ անելու: Խեղճերը չաւ ւառաւեցին քաղցից, ծարավից, Հիվանդությունից ն իրաւես քաղցից մեռնողներ եղան»3: Տարադրյալներին ÷ոքր իմբերի բաժանեցին, 3-4-ական ընւանիք ուրիչ ցեղի ն ուրիչ կրոնի ւաւկանող բնակչության մեջ ձդվեցին... Թեն ասվում է ընւանիք, սակայն դրանք կաղմող անՀաւների 4/5-ը կանայք ու երեիաներ էին, իսկ եղած ւղամարդիկ էլ ծերեր կամ Հաչմանդամներ էին: Եթե միջոց չդւնվի նրանց չոււա÷ույթ օդնություն Հասցնելու առաջիկա

ÀÂÏÐ, Ïîëèòàðõèâ, ä. 3804, ë. 34. Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., էջ 16-17: Նուն ւեղում, էջ 18-19:

երկու ամիսների ընթացքում... 2/3-ը կամ 3/4-ը քաղցից ն Հիվանդություններից կմեռնեն: կիլիկիայից ւարադրված Հայերի թիվը 100 Հաղարից անցնում էր: 1917 թ. դարձավ ցեղասւանությունից այս կամ այն ւաւճառով ÷րկվածների բնաջնջման ւարի: Դրա արւաՀայւություններից մեկը ՆԳ նաիարարության 1917 թ. Հոկւ. 23-ի Հրամանն է Հալեւի ղինվորական Հրամանաւարությանը. «Վիլայեթի կայարաններում չոդեկառքերի ւաչւոնյա ն ծառայող Հայերի ցուցակը կաղմելու ն յուրաքանչյուրի ինքնությունը Հարցաքննությունով ճչւելու, նան այն, թե նրանք ոսւիկանությունում ինչ Համարում ունեն, ովքեր կան նրանց ընւանիքների անդամներից ու աղդականներից, որոնց մասին ձեռք բերված ւեղեկություններն արձանադրելու նրանց անվան դիմաց ն ցուցակները չւաւ մեղ ուղարկելու 1917 թ. Հոկւեմբերի 23-ի չրջաբերականով Հայւնված էր, բայց մինչն օրս ւաւասիանը չի սւացվել: Ուսւի չւաւ ուղարկե՛ք»1: կիլիկիան Հայերից դաւարկվեց ն Հեւադայում այնւեղից անցնող ւարադրության կարավանները չարադույժ ւաւկերների ականաւես եղան: Սիս քաղաքից Հայերի կարավաններին դուրս էին քչում ամենաղաղրելի միջոցներով, որովՀեւն այնւեղ Հաւուկենւ Հայեր էին մնացել, որոնք թաքուն ինչ-որ օդնություն էին Հասցնում քարավաններին: Բաղաքի 800 ւուն Հայից մնաց 5060-ը: Մայրավանքը թուրք դաղթականների վարժարանի վերածվեց: 20 ւարվա ւաւմություն ունեցող կաթողիկոսական դաՀը ÷չուր-÷չուր արեցին: Օսմանիեում որնէ Հայ չմնաց: Հայերի բոլոր ւները ւրվեցին թուրք դաղթականներին: Այդ քաղաքից ոչ Հեռու է դւնվում սարսա÷աղդու կանլը Գեչիւ (Արյան անցք) ձորը, որ Օսմանիե-Հասանբեյլի ճանաւարՀին է, Ամանոս լեռան սւորուում, որւեղ Հաղարավոր Հայեր էին ղոՀ դնացել: ԱՀա կիլիկիայի ընդՀանուր վիճակը, երբ ՍաՀակ կաթողիկոսի ինդրանքին՝ «Հանուն Ասւծոյ, մեռածներին Հանդիսւ, իսկ աւրողներին Հաց ւալ», Զեմալ ÷աչան ւաւասիանեց. «Եթե բարեկամ Հայերը, ֆրանսիացիներն ու անդլիացիները իմանան, թե ինչ է կաւարվում Հայկական մյուս չրջաններում ն, եթե նրանք դա Համեմաւեն կիլիկիայի վիճակի Հեւ, ինձ չնորՀակալություն են Հայւնելու»2: 1915 թ. օդոսւոսի 3-ին կաղմված մի ւեղեկադրում կան Հեւնյալ ւվյալները: Նաի նչվում է, թե կիլիկիայից ւարադիրների մեծ մասը Մարաչի ն Ուրֆայի ճանաւարՀով ւարան ՎերանչեՀիրի ուղղությամբ, 500-600 Հոդու էլ Ադանայի ճանաւարՀով ուղարկեցին կոնիա: Հուլիսի 30-ի վիճակով՝ բռնադաղթը ներկայացնում էր Հեւնյալ ւաւկերը. Ադանայի վալին նույն օրերին Հեռադրեց ՆԳ նաիարարությանը, թե կենւրոնական կաղայից ւարադրվել է 14216, կարա իսալու կաղայից՝ 33, ԶիՀանի կաղայից՝ 318, Մերսինի կաղայից՝ 756, Տարսուսից՝ 840, ընդամենը՝

Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 183: Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., էջ 25:

16163 Հայ: Նույն ժամանակ Զեբել-Բերեքեթի սանջակից ւարադրվել էր 12.275 Հոդի, որից 7168-ը՝ Դյորթ-Ցոլի ն 3092-ը՝ Բաիչեի կաղաներից, իչիլի սանջակից՝ 313 Հոդի, կողանի սանջակից՝ 17382 Հայ, որից Հաճընից՝ 10523 Հոդի: Վալին նան նչում է, որ վիլայեթում դաղթը նոր է սկսվել, դրա Համար էլ ւվյալները ÷ոքր են1: Նա միաժամանակ դաղթականության դրասենյակին Հայւ ներկայացրեց, որ Ադանայի վիլայեթ ուղարկեն 600 ընւանիք մուՀաջիր2: կիլիկիաՀայությունն աւրեց իր ւաւմության ամենաաՀավոր մղձավանջը: Նրա բնակչության մեծ մասը կուորվեց: Երկրամասին Հասցված նյութական վնասը 300 միլիոն դոլար կաղմեց:

Փա÷աղյան Ա., նչվ. աչի., էջ168: Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 206:

ԳԼՈՒԽ ՈՒԹԵՐՈՐԴ

ՏՐԱՊԻԶՈՆ

Տրաւիղոնի նաՀանդի երկարությունը 474 կմ էր, իսկ լայնությունը՝ 74 կմ: Այսինքն այդ վիլայեթը ղբաղեցնում էր Սն ծովի դրեթե ամբողջ Հարավային ա÷ը ն ռաղմավարական առանձնակի նչանակություն ուներ նեղուցների ն կ. Պոլսի նկաւմամբ Ռուսասւանի ծրադրերում: Այդ էր ւաւճառը, որ Թուրքիան Տրաւիղոնում նչանակալից ռաղմական ուժեր էր ւաՀում, մասնավորաւես՝ ռաղմական նավաւորմիղ: կադրային քաղաքականության մեջ նույնւես կ. Պոլիսը սնեռուն ուչադրությամբ էր վերաբերում այս վիլայեթին, դրա ղեկավար կաղմը Համալրում կենւրոնական կառավարությանը Հավաւարիմ ու կարող ուժերով: Տրաւիղոնի վալին Զեմալ Աղմին էր՝ երիւթուրքական կուսակցության առաջաւար դործիչներից մեկը: Նա, Դիարբեքիրի, Բաղեչի, Վանի ն Սեբասւիայի վալիներ՝ Ռեչիդը, Աբդուլ Հալիկը, Զնդեթն ու Մուամմերը Հանդիսանում էին Հայոց ցեղասւանության կաղմակերւիչների նաՀանդային մակարդակի առաջաւար ուժերը, որոնք դործնականում օդւվում էին անսաՀմանա÷ակ իրավունքներից: Աղմին վալի լինելուց բացի ղբաղեցնում էր ռաղմական դաւարանի նաիադաՀի, վիլայեթի ղորքերի Հրամանաւարի, օժանդակ ղինվորական սւորաբաժանումների Հրամանաւարի ն նավաՀանդսւային ծառայությունների ղեկավարի ւաչւոնները: Նա ւաւկանում էր առավել Հայաւյաց թուրք դործիչների թվին: 1919 թ. ռաղմական դաւարանը նրան նս երիւթուրք ւարադլուիների Հեւ Հեռակա մաՀաւաւժի դաւաւարւեց: Դաւարանի վճիռը 1922 թ. Բեռլինում ի կաւար ածեցին Արչավիր Շիրակյանն ու Արամ Երկանյանը: Աղմիին ամեն կերւ աջակցում էին դերմանացի դիվանադեւ Շուլենբերդն ու ղինվորական Շւանկերը: Տրաւիղոնի վիլայեթի սանջակներն էին՝ Տրաւիղոնը, Զանիկը (Սամսոնը), Գյումյուչիանեն ն Ռիղեն: 1882-ին նաՀանդում բնակվում էր 120.000 Հայ: 1895 թ. ջարդերը կիսով չա÷ ւակասեցրին Հայերի թիվը: Մաղաքիա արք. Օրմանյանի ւվյալներով՝ 1911 թ. վիլայեթում բնակվում էր 63500 Հայ: ԱչիարՀամարւի սկղբին այդ թիվը Հասավ 85.000-ի: Այս ւվյալները չաւ մուավոր են: կան Հեղինակներ, որոնք նչում են, թե 1915 թ. Տրաւիղոնի սանջակում կար 60.000, իսկ Սամսոնի սանջակում՝ 50.000 Հայ: Հայերը Հիմնականում բնակվում էին ծովա÷նյա չրջաններում՝ Տբաւիղոն, Օրդու, կիրասուն, Տրիւոլի, Ունիե, Ռիղե: Օրդուի կաղայում կար 23 Հայաբնակ դյուղ: Պաւերաղմի նաիօրյակին նաՀանդում դործում էին 74 Հայկական դւրոց՝ 5003 աչակերւով ն 153 ուսուցչով, 78 եկեղեցի ն 3 վանք: Այդ ւարիներին Տրաւիղոնի առաջնորդը Եղիչե եւս. Դուրյանն էր:

1913-1914 թթ. վիլայեթում մեծ թվով չեթեական իմբեր կային, որոնք միավորվեցին «Թեչքիլաթի մաիսուսայի» մեջ: Այդ կաղմակերւությունը ձնավորվեց Բալկանյան ւաւերաղմի վերջերին ն Հեւաւնդում էր ւաւերաղմական ն դիվերսիոն նւաւակներ: Սակայն աչիարՀամարւի Հենց սկղբին Տրաւիղոն ուղարկվեց եբիւթուրքերի կենւկոմի անդամ Ռիղան՝ ձնավորելու նոր բնույթի թեչքիլաթ, կաղմակերւություն, որի դլիավոր ինդիրը Հայկական ջարդերն էին: Ռիղան ռաղմական դաւարանում ցուցմունք ւվեց, ոբ բացի ռաղմաճակաւային թեչքիլաթից, կար նան նույն անունը կրող կաղմակերւություն, որը ղբաղվում էր Հայերի ւեղաՀանության դործով1: Դաւավճռում կարդում ենք. «Միություն ն առաջադիմություն կուսակցության դլիավոր ղեկավարները կաղմակերւեցին «Թեչքիլաթը»: Նրանք ընդունեցին ն իոսւովանեցին, որ իրենք անձամբ են սւանձնել «Թեչքիլաթի մաիսուսայի» ղեկավարությունն ու Հրամանաւարությունը: Վավերադրական աւացույց կա, որ այդ Հրոսակները ղեկավարվում էին Բ. Շաքիր բեյի կողմից, որ նա դործել է որւես Միություն ն առաջադիմություն կուսակցության ղեկավար ն ւաւասիանաւու ներկայացուցիչ: ԱկնՀայւ է, որ բոլոր ոճիրները նաիաւաւրասւված ու դործադրված են այդ նույն կուսակցության կենւկոմի ղեկավարությամբ»2: Անդամ 1914-ի երկրորդ կեսին «Թեչքիլաթի» դլիավոր կենւրոնը չարունակում էր մնալ Տրաւիղոնի նաՀանդը: Այսւեղ էին դործում այդ կաղմակերւության առաջաւար ւարադլուիներից չաւերը, այդ թվում էնվերի մերձավոր Ց. Զեմիլը, որն իր Հրամանաւարության ւակ 2000 չեթե ուներ: Զեթեական իմբեր ունեին նան Ռիղան ն դերմանացի մի դնդաւեւ, որոնք բոլորը դործում էին Համադործակցված: Զեմալ Աղմին ինքն էր ձնավորում չեթեական ջարդարար ուժեր: Տրաւիղոնում ԱՄՆ-ի Հյոււաւոս Օ. Հայղերի վկայությամբ՝ նա ոմն Ասլան բեյին ւրամադրեց 500 Հոդանոց Հեծյալ ընւիր ջոկաւ: կովկասյան ռաղմաճակաւի իրադարձությունները սուր արձադանք էին ունենում վիլայեթում, մասնավորաւես մաՀմեդական բնակչության չրջանում: Դրա վկայություններից մեկն էլ այն է, որ Տրաւիղոնի չեթեները Խո÷այի վրայով անցան արնելք ն 1914 թ. նոյեմբերին իրականացրին Արւանուչի Հայության կուորածը: Սակայն ԱրդաՀանում նրանք ջաիջաիվեցին: Երբ Վ. Մինաիորյանը ՀՑԴ կարինի Համադումարից վերադառնալիս կանդ է առնում Տբաւիղոնում, ականաւես է լինում թուրքերի կողմից Հայերի Հանդեւ բացարձակաւես ուրիչ վերաբերմունքի: Նա դրում է. «Մէկ ամիս առաջ մէր ւեսած կենսուրաի Տրաւիղոնը այժմ սմքել ու կծկուել էր, Հայերի Հանդէւ վերաբերմունքը կոչւ էր ու ոսւիկանական»3: Սամսոնում նույնւես «Հայ-թրքական յարաբերութիւնները ղդալաւէս ւաղել էին. նաի՝ ընդՀաւուել էին առեււրական ÷ոիյարաբերութիւնները, որովՀեւեւ յանձնակաւար ձեռնարկութիւնների սւուարադոյնը Հայերի ձեռքին էր, որոնք այժմ դաւաւարւուած էին անդործութեան»4: «1akviո-i Մօkai», 1919 թ., ‹ 3561. Նույն ւեղում, 1919 թ., ‹ 3771: Մինաիորեան Վ., 1915 թուականը. ԱրՀաւիրքի օրեր, Վենեւիկ, 1949, էջ 90-91: Նույն ւեղում, էջ 110:

Երիւթուրքերի ղեկավարների դաւավարության ժամանակ կարդացին Սւամբուլի ւարեւ Զավիդի ծածկադիրը, այն է՝ «Տրաւիղոնի իթթիՀադական կաղմակերւության ղեկավար Ա. էյուբին ն նրա դործընկերներին «Թեչքիլաթի» ծաիսերի Համար 50 օսմանյան լիրա է ուղարկվել»: Դաւարանի նաիադաՀը Հարց է ւալիս Զավիդին, եթե «Թեչքիլաթը» ղինվորական կաղմակերւություն էր, ինչո՞ւ դրամն ուղարկվել էր բանակի Հեւ որնէ առնչություն չունեցող մեկին: Այդ իրողությունն ուչադրության արժանացավ նան այն ւաւճառով, որ նման Հեռադրերը եղակի չէին: Դաւարանում նչվեց, որ Բ. Շաքիրը «Թեչքիլաթի» Հրոսակների դլուին անցած Արդվինի չրջանի Հայությանը կուորելուց Հեւո Թալեաթին Հայւնեց, թե «դործն ավարւել է»: Շոււով սւացվեց իթթիՀադի կենւրոնի ւաւասիանը. «Բանի որ այդւեղ այլնս անելիք չունեք, Արդվինից չւաւ չարժվեք դեւի Տրաւիղոն՝ առավել կարնոր ւաչւոն սւանձնելու: Այսւեղից եկող Ց. Զեմիլ բեյը բերում է անՀրաժեչւ ՀրաՀանդ ն առաջադրանք»: Դաւարանում Մ. Շյուքրին ասաց, որ իոսքը «Հայրենիքին ծառայելու Համար մի կարնոր Հանձնարարության մասին էր»: Ռիղան ցուցմունք ւվեց. «Որնէ դյուղի ւեղաՀանության նւաւակով ուղարկվում էր երկու ժանդարմ, իսկ նրանց օդնելու Համար նչանակվում էին ւվյալ դյուղին կամ չրջանին ծանոթ ձեռնաՀաս ն ÷որձառու մի քանի մարդիկ: Հավաքադրում էին մարդիկ, սւեղծում Հրոսակաիմբեր ն դրանց անվանում «Թեչքիլաթի մաիսուսա»... Այդ իմբերը, որւեղ սւեղծվել են, կառավարել են ւվյալ չրջանի քաղաքացիական ղեկավարները»1: Դաւավճռում կարդում ենք. «...Տրաւիղոնում, Ցողղաթում, Բողաղլյանում ն այլուր ւեղի ունեցած կուորածները կաղմակերւել ու դործադրել են Միություն ն առաջադիմություն կուսակցության ւարադլուիները»2: Ռաղմաճակաւում ւեղի ունեցած իրադարձությունները Հարկադրում էին եռանդուն դործողությունների դիմել նան թիկունքում: Աղմին չւաւում էր, ձդւում օր առաջ լուծել Հայերի Հարցը: Այդ անելու Համար նա դնաց ղղվելի սադրանքի՝ դեռ մինչն ւաւերաղմի մեջ Թուրքիայի մւնելը Հայերին ՀաչվեՀարդարի ենթարկել: 1914 թ. Հոկւեմբեբի 8-ին Աղմին դրեց Թալեաթին. «Ռուսները ղինել են 800 Հայերից կաղմված մի իումբ, որն ուղարկվել է Արդվինի ուղղությամբ»: Ծրադրված է իմբի անդամների թիվը Հասցնել 7000-ի: Նա դործելու է կայսրության ներսում ն ինդիր ունի «իարիլելու ւեւության անվւանդությունը»: կ. Պոլիսը բուռն արձադանքեց այս կեղծարարությանը: Տրաւիղոնում Գերմանիայի Հյոււաւոս Բերդֆելդը 1914 թ. նոյեմբերի 6ին դրում է, թե ռուս-թուրքական ւաւերաղմն սկսվելուց մի քանի օր անց ռուսները ռմբակոծեցին Տրաւիղոնի՝ ռաղմական նչանակություն ունեցող մի քանի չինություններ, ինչն իչիանություններն անմիջաւես դործածեցին թուրք բնակչությանը ղինելու, Համողելու, որ ռմբակոծության իսկական դրդաւաւճառները Հայերն ու Հույներն էին: 1914-ի վերջերին ն 1915-ի սկղբներին

«1akviո-i Մօkai», 1919 թ., ‹ 3554. Նույն ւեղում, ‹ 3604:

ղորակոչված մեծ թվով Հայեր ղինաթա÷վեցին ն ռուս ռաղմադերիների Հեւ կուորվեցին: Տրաւիղոնում Ավսւրո-Հունդարիայի Հյոււաւոսը 1914 թ. նոյեմբերի 8-ին ւեղեկադրում է. «...Թուրքերը լի են լավաւեսությամբ, իսկ Հայերն ու Հույներն ընկճված ն անՀանդսւացած են մաՀմեդականներին ղենք բաժանելու ւաւճառով»1: Հանրի Բարբին դրում է, որ Սարիղամիչի ճակաւամարւից Հեւո Տրաւիղոնի բոլոր քրիսւոնյա ղինվորականները ղինաթա÷վեցին ն ուղարկվեցին կառուցելու Տրաւիղոն-Գյումուչիանե ճանաւարՀն ու այսւեղ էլ մեռան քաղցից ու ցրւից2: Ռուսական բանակի կաւիւան, աղդությամբ Հույն Դ. Բալուլիսը դրում է. «Պաւերաղմի սկղբին բոլոր քրիսւոնյաները ղորակոչվեցին, բայց դործող բանակ չուղարկվեցին, այլ աչիաւեցին ճանաւարՀների ն ընդՀանրաւես, Հաղորդակցության ուղիների վերանորոդման վրա: Տրաւիղոն-Ժեղելիկ ճանաւարՀին կարելի էր ւեսնել սայլերին լծված քրիսւոնյաների, որոնք դրանք քաչում էին մինչն Բայբուրդ..»3: 1915 թ. աւրիլի 19-ին քաղաքում կաւարվեցին ղանդվածային իուղարկություններ ու մւավորականության ձերբակալություններ: Նույն բանը ւեղի ունեցավ ամբողջ վիլայեթում ն ւնեց երեք օր: Մայիս ամսին 250 Հայ բանւ նեւվեց: Հունիսի 24-ին ձերբակալվեցին Հայ քաղաքական կուսակցությունների ւեղական կաղմակերւության անդամները: Նրանց բոլորին աքսորեցին4: 1915-ի մարւ-աւրիլ ամիսներին ձերբակալվեց Տրաւիղոնի ն Սամսոնի Հայ մւավորականությունը: Վալին Հայ երնելիներին առաջարկեց իր «ծառայությունը»՝ Սն ծովով անցնել Ռուսասւան՝ ÷րկվելու Համար: Հայ դործիչները չՀավաւացին Աղմիի Հոդացողությանը, բացի 42 Հոդուց, որոնց թները կաւեցին ն Հունիսի 11-ին ÷ոիադրեցին Տրաւիղոնից յոթ վերսւ Հեռու դւնվող Պլաւանիա ն նեւեցին ծովը: Նրանցից ÷րկվեց միայն մեկը: Նա վերադարձավ քաղաք, դնաց դերմանական Հյոււաւոսություն ն ւաւմեց կաւարվածի մասին, սակայն Հյոււաւոսությունից դուրս դալու ւաՀին ձերբակալեցին ու Հիվանդանոցում թունավորելով մեռցրեցին: Օ. Հայղերը 1915 թ. Հուլիսի 28-ի իր ւեղեկադրում ւաւմում է, որ Հայերի այդ իմբի Հեւ նավ նսւեցրեցին 41 ղինված թուրքերի: Երբ նավը դուրս եկավ բաց ծով, թուրքերը կրակ բացեցին Հայերի վրա: Վերջինների մու ղենք կար ն նրանք ւաւասիանեցին, բայց ÷րկվել չկարողացան: Այս եղանակով ծովում իեղդվեց ւրաւիղոնցի 10.000 Հայ5: Որնէ մեկին բացառություն չէր արվում: Երեիաներին ւարանով կաւում ու ծովն էին նեւում6: «Բնօրրան», Երնան, 1995 թ., ‹ 1, էջ 10: Барби А., В стране ужаса. Мученица Армения. Т., 1919, с. 18-21. 3 АВПР, Политархив, оп. 104, л. 40-41. 4 Statsarchiv Dresden, B 1, ‹ 1952, s. 13-14. 5 АВПР, ф. Отдел печати и осведомления. 1915-1916, д. 628, л. 19-20. 6 Lepsius J., Deutschland und Armenien 1914-1918, Potsdam, 1919, s. 377.

Ռուսական բանակը սրընթաց առաջանում էր, դրան Համընթաց Տրաւիղոնում աճում էին իուճաւային ւրամադրությունները: Բանը Հասավ նրան, որ Հունիսի 16-ին սկսվեց վիլայեթի Հիմնարկների ւարՀանումը: Դրանից երեք օր առաջ՝ Հունիսի 13-ին, սւացվեց ւեղաՀանության Հրամանը, որի չարադրանքը Հաջորդ օրը ÷ակցվեց քաղաքի ւների ւաւերին: Դա նան ււադրվեց «Տրաւիղոնդա մեչվերեթ» ւաչւոնաթերթում: Այդ Հրամանը Հեւնյալն էր. «Օսմանյան ւարրերի մաս կաղմող մեր Հայ Հայրենակիցները չաւ ւարիներ ի վեր դրսի թելադրանքների Հեւնանք Հանդիսացող Հոռի ն կարդը իանդարող մի չարք դաղա÷արներ ւարածելով, իրենց Հանդսւի ն չաՀերի Հեւ միասին օսմանյան երկրի ն մյուս Հայրենակիցների Հանդիսւն ու անդորրն էլ իանդարել են, մանավանդ Հայ Համայնքը նան Համարձակվել է միանալու մեր թչնամիներին: Թե՛ երկրի անվւանդությունը, իաղաղությունը ն անդորրությունը ն թե՛ Հայ Համայնքի դոյության ւնականությունը ն անվւանդությունը ւաՀւանելու Համար մեր ւեւությունը Հարկադրված է արւակարդ միջոցներ ձեռնարկել ն, ղոՀողություն կաւարելով, մինչն ւաւերաղմի ավարւը Հայերին բնակեցնել ու ւեղավորել ներքին նաՀանդներում նաիաւաւրասւված վայրերը: Բոլոր օսմանցիները ւարւավոր են իսւորեն Հնաղանդվել այս օրենքին: 1. Բացառությամբ Հիվանդներից, բոլոր Հայերն այս ւեղեկացումից Հինդ օր անց ժանդարմների Հսկողությամբ, ըսւ թաղերի ն դյուղերի, Հերթականությամբ ն ամբողջությամբ ւարւավոր են Հեռանալ (իրենց բնակավայրերից): 2. Թեն մեկնելիս Հայերն աղաւ են իրենց Հեւ ւանելու չարժական ունեցվածք, սակայն արդելված է վաճառել անչարժ սե÷ականությունը ն Հողերը ու մնացած կաՀ-կարասին ու դույքը կամ դրանք ուրիչներին ւաՀ ւալ: ՈրովՀեւն այս Հեռանալը (ւեղաՀանությունը) ժամանակավոր է... ն չարժական ունեցվածքը, որ Հեւները ւանել չեն կարող, ւեւք է դրվեն անվւանդ ն ամուր չենքերում ու ւաՀվեն կառավարության Հսկողության ներքո: Հայերի վերադառնալուց Հեւո դրանք վերադարձվելու են նրանց: Այս Հանձնարարականին Հակառակվողները, Հայերի չարժական ու անչարժ ունեցվածքը դնողներն ու վաճառողները կամ ւաՀւանության վերցնողները Հանձնվելու են ռաղմական դաւարանին: Միայն թույլաւրվում է բանակին անՀրաժեչւ դույքերը վաճառել իչիանություններին: 3. ՃանաւարՀին Հայերի Հանդիսւն աւաՀովելու, նրանց վրա Հարձակումներ թույլ չւալու ն նրանց անվւանդ ժամանակավոր բնակավայրեր Հասցնելու միջոցները նաիաւաւրասւված են: 4. Հայ Համայնքի մեկ կամ մի քանի անդամների սե÷ականության, կյանքի կամ ւաւվի վրա Հարձակում դործողների դեմ ուղեկցող ղորաիմբերը ղենք են դործադրելու ն նրանց ձերբակալելով Հանձնելու են ռաղմական դաւարանին՝ մաՀվան դաւաւարւելու: Հայերի իաբեության Հեւնանքով են այս ցավալի միջոցները ձեռնարկված, որոնք մյուս ւարրերի Հեւ որնէ առնչություն չունեն: Ուրիչ աղդության ւաւկանողները չեն կարող որնէ ձնով կամ եղանակով միջամւել այս ինդրին:

5. Հայերը ւարւավոր են Հւաւակվել կառավարության որոչումներին: Եթե նրանցից որնէ մեկը Համարձակվի ղինվորի կամ ժանդարմի վրա ղենք դործածել, դրանք ÷ոիադարձվելու են ղենքի դործադրմամբ ն նրանք մեռած վիճակում են բռնվելու: Նան կառավարության որոչումներին Հակառակվողները, մեկնել չցանկացողները, կամ որնէ ւեղ թաքնվողները ն նրանց իրենց ւներում ւաՀողները, կերակրողները ն նրանց թաքնվելն աւաՀովող անձինք Հանձնվելու են ռաղմական աւեան՝ մաՀաւաւժի դաւաւարւվելու: 6. Հայերը չեն կարող ունենալ սուր ղենքեր ն Հրաղեն՝ ւներում կամ դրսում թաքցրած: Բոլոր ւեսակի ղենքերը՝ աւրճանակ, ռումբ կամ սուր, բոլորը ւեւք է Հանձնվեն կառավարությանը: Այդ ն այլ ւեսակի ղենքերը, որոնցից չաւերի մասին կառավարությանը ւեղյակ է ւաՀված, ունենալն ուրանալու դեւքում, ւերերը ւաւասիանաւու են ն իսւորեն ւաւժվելու են: 7. Գյուղերում, թաղամասերում ն ճանաւարՀներին կողուոււ, Հա÷չւակություն անողների, Հայերի վրա Հարձակում կամ բռնարարքներ կաւարողների դեմ ւաՀաւան ղինվորներն ու ժանդարմները ղենք են դործածելու ն թույլաւրված ու Հանձնարարված է նմաններին սւանել: 8. Օսմանյան բանկին ւարւք ունեցողները այդ ւարւքի ÷ոիարեն կարող են աւրանք Հանձնել որւես երաչիիք, միայն թե, եթե կառավարությունը Հարկ Համարի, այդ դույքերը կարող է սւանալ ղինվորական կարիքների Համար՝ դինը վճարելու ւայմանով: Պարւքի սւույդությունը ւեւք է Հասւաւվի կառավարության կողմից: Դրա Համար էլ դլիավոր ÷ասւաթուղթը Համարվում է առնւրականների ւոմարները: 9. Մանր ու իոչոր անասունները, որոնք Հնարավոր չէ Հեւները ւանել, դնվելու են բանակի Համար: 10. Հայերի ճանաւարՀին ընկած նաՀիեների, կաղաների, լիվաների ն վիլայեթների ւաչւոնաւարները ւեղում օդնություն ւեւք է ցույց ւան1: Այն Հանդամանքը որ ՀրաՀանդը (Հավանաբար նա ոչ թե ւեղում էր կաղմված, այլ երիւթուրքական կենւրոնի որոչման չարադրանքն էր) ււադրված էր վիլայեթի ւաչւոնաթերթում, որի թե՛ ւնօրենը՝ Նաջին ն թե՛ իմբադիրը՝ Հ. Բեմալը երիւթուրքական անՀայւ դործիչներ չէին ու նան այն, որ նույն բանը կաւարվում էր նան մյուս վիլայեթներում (օրինակ, կեսարիայում ււադրվեց «կայսերի» (իմբադիր՝ Սաբրի), Սեբասւիայում՝ «Գըղըլ ըլմադ» (իմբադիր՝ Նիիթ) ւաչւոնաթերթերում, ասում է, որ իոսքը ոչ թե օրենքի վերաբերյալ ւեղեկաւվության էր վերաբերում, այլ դա դործողության մեջ դնելու մասին: ԱկնՀայւ է, որ այդ օրենքը ոչնչացման ÷ասւաթուղթ էր: Տրաւիղոնն առաջին վիլայեթն էր, որւեղ սկսվեցին ռուս-թուրքական ւաւերաղմի մարւական դործողությունները: Դրա Համար էլ այսւեղ օրենքի դործադրումը կաւարվեց անմիջաւես: Արդեն «ւեղաՀանության Հրամանն սւանալու օրվա երեկոյան,- վկայում է թուրք սւան,- 40 Հայ ծովը նեւվեց ն 500 Հայ ղինվոր սւանվեց: Դիակները Դեյիրմեն դեւը նեւեցին»:

Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 76-78:

Որ Տրաւիղոնում ւեղաՀանվելուն ւաւրասւվելու Համար Հայերին Հինդ օր ժամանակ էր ւրվել, կան մի քանի վկայություններ: Բայց աՀա թե ինչ է դրում Շոյբներ-Ռիիւերը. «Տրաւիղոնի վիլայեթում դրեթե բոլոր ւղամարդիկ սւանված են: Երղնկայում իմ եղած ժամանակ Տրաւիղոնի Հայերի չարասյուներում ւղամարդ չւեսա: Անդամ ւարադրման ձնն էր չաւ դաժան: Այսւես, օրինակ, Տրաւիղոնում Հայերին միայն մի քանի ժամ էր ւրվել ն նրանց արդելել էին իրենց ունեցվածքից որնէ բան վաճառել: կառավարությունը Հայերին ÷ոիադրամիջոց չի ւվել ն նրանք սւիւված էին Հեւիուն դնալ: Նման դաժանությամբ Հայերին վերաբերվել են նան Սըվաղում»: Գերմանացի դիվանադեւին թուրքական դաժանություններն անՀանդըսւացնում էին, սակայն, միայն անձնական, մարդկային ւլանով, որի ն ւաչւոնական դիրքորոչման միջն անջրւեւ կար: Նա դրում է դեսւանին. «Համաձայն Ձերդ դերաղանցության կարդադրությունների՝ մենք իրավունք չունենք դիմադրել անմեղ Հայերի ւարադրմանը, նան իրավունք չունենք նրանց ւաչււանել»: Այսքանը: Առանց վերաբերմունքի: Տրաւիղոնում ւեղաՀանության սկղբի իրադարձությունների մասին ւարակարծիք վկայություններ կան: Հավանաբար ճչմարիւն այն է, որ Հայւարարություններով Հայերին, իրոք, Հինդ օր ժամանակ ւրվել էր, մինչդեռ իրականում այդ ժամկեւը իաիւվել էր ի վնաս նրանց: Հայւարարության երնալու Հեւ միաժամանակ Հեծյալ ոսւիկանները չրջա÷ակեցին թաղերը, քաղաքում արդելվեցին երթնեկությունն ու Հաղորդակցությունը: Հունիսի 15-ին քաղաքում կային 14.000 ղինվոր ն ավելի քան 1000 ոսւիկան ու ժանդարմ: Տրաւիղոնում բռնադաղթն, իրոք, սկսվելով Հունիսի 17-ին, ւնեց մինչն Հուլիսի 6-ը: Հայերը ւեւք է անմիջաւես մեկնեին՝ իրենց ունեցվածքը վսւաՀելով «ւեւական Հսկողությանը: Դա կաղմակերւված կողուոււ էր ւեւության ն թուրք իուժանի կողմից»: Հայերին իումբ-իումբ քաղաքից Հանեցին: կարավանները կաղմված էին 400-500 Հոդուց: Դրանց բաիւը ւնօրինում էին Թեքքելի Նեչադիի մարդասւանները, որոնք ւարադիրների մեծ մասին սւանեցին Երղնկայի ճանաւարՀին: Հյոււաւոսը մերժում է թուրքական կեղծարարությունը, թե բռնադաղթը ծնեց «Հայերի դավաճանությունը»: «ԶՀասւաւուեցաւ երբեք, թէ մէկը դւնուած ըլլայ, որ կառավարութեան դէմ ուղղուած չարժումի մը մասնակից ըլլայ: Եթէ մէկ Հայ էր, աւիկա բաւական էր, որւէսղի իբր ոճրադործ վարուին» ամբողջ աղդի Հեւ ու ւարադրեն1: ինչւես չաւ այլ ւեղերում, այնւես էլ Տրաւիղոնում, ւեղաՀանության սկղբնական չրջանում Հայերի Հանդեւ վերաբերմունքը Համեմաւաբար մեղմ էր. նրանց թույլ ւվեցին կառքեր ն ÷ոիադրության ուրիչ միջոցներ վարձել, Հղի կանանց չդաղթեցրեցին, Հիվանդներին Հիվանդանոց ուղարկեցին, Հայ կաթոլիկներին չէին ւարադրում: Բայց դա կարճ ւնեց: Բիչ անց՝ բոլորին բռնադաղթեցրին:

Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., էջ 7:

Այդ իրադարձությունների մասին Բերդֆելդի 1915 թ. Հուլիսի 9-ի ղեկուցադրում կարդում ենք, թե Հունիսի 24-ին Հայկական կոմիւեի ղեկավարները ձերբակալվեցին ն Սամսոնի վրայով քչվեցին երկրի իորքերը: «Նույն օրը ւեղեկացա, որ բաղմաթիվ Հայերի ւարադրությունը նաիաւես ծրադրվել էր ն նկաւելի էր, որ ձդւում կար անկարդություններն օդւադործել այսւեղի Հայերի դեմ: Ես վալիին այդ մասին ասացի ն նրանից սւացա միանդամայն որոչակի բացաւրություն, որ Հայերի Հավանական արւաքսումը, անդամ ղինված դիմադրության դեւքում, կարող է ւեղի ունենալ միայն քաղաքացիական ն ռաղմական իչիանությունների ն ոչ թե ինչ-որ անՀայւ մարդկանց կողմից: Հունիսի 26-ին Հայերին կարդադրեցին ւարադրվել երկրի իորքերը»: Որնէ իրի վաճառքը արդելված էր: Խանութները ւեւք է կնքվեին, բոլոր իրերը բնակարաններից ւարվեին որոչակի ւեղեր, դրվեին կառավարության ւնօրինության ւակ, իսկ դրամը Հանձնվելու էր դրամաւուն: ՆաՀանդից ւարադրվեց մու 30.000 մարդ: Նման ղանդվածային ւեղա÷ոիություն ճանաւարՀներով, որւեղ չկային բավականաչա÷ սնունդ ն իջնանաւուն, ն չաւ Հայեր առաջին 300 կմ անցան բծավոր ւիֆով Հիվանդ: «Այս ւայմաններում Հայերի, Հաւկաւես կանանց ն երեիաների, չրջանում ւեւք է որ աՀավոր ղոՀեր լինեին, ինչը արւասաՀմանում ն, մասնավորաւես, Գերմանիայում արդարացի քննադաւության է ենթարկվելու... Այդ ւաւճառով ես կոսւանդնոււոլսի կայսերական դեսւանությանը իրերի դրության մասին Հաղորդել եմ ն միաժամանակ ջանացել եմ Հասնել նրան, որ ւեղական վալին մեղմացնի իր Հրամանը: Նա ինձ բարեկամաբար ու Համբերությամբ լսեց ն ընդառաջեց որքան կարող էր»: Տարադրությունից, նաի, աղաւվելու էին մինչն 10 ւարեկան երեիաները, այրի կանայք, Հիվանդները ն Հղի կանայք, ինչւես նան կաթոլիկ Հայերը: Հիվանդներին ն Հղի կանանց թույլ էր ւրվելու իրենց ինամողի Հեւ մնալ, չւարադրվել: Վալին նան իոսւացել էր ւարադրվածներին թույլ ւալ վաճառելու թանկարժեք իրերը: «Դժբաիւաբար, ւարադրության երրորդ օրն այդ արւոնությունները վերացվեցին: կան նչաններ, որ չաւ ւեղերում Հայերի կուորածները կանիամւածված են»: Երղնկայի ն Դիարբեքիրի միջն լեռնային ճանաւարՀի վրա Հայերը կուորվել էին քրդերի կողմից: «Պեւք է ասել, որ չաւ թուրքեր կանանց ու երեիաների ւարադրման Հեւ Համաձայն չեն... կայսերական Հյոււաւոսության ն իմ ւան առջն, ուր ւեղա÷ոիվել եմ ռուսական նավաւորմի կողմից քաղաքը դնդակոծելուց Հեւո, ւեղի էին ունենում սրւաճմլիկ ւեսարաններ: Բաղմաթիվ կանայք աղերսում էին ÷րկություն իրենց կամ դոնե իրենց երեիաների Համար...»1: Ակունին վկայում է, որ ւեղաՀանման ւաչւոնական Հրամանն եկավ կոսւանդնոււոլսից: Դա կենւրոնական իչիանության ն «Միություն ն առաջա-

Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹ 35:

դիմություն կոմիւեի դործն էր»: Տեղական իչիանությունները, որոչ մուսուլմաններ ÷որձեցին դիմադրել դրան, մեղմացնել դա, բացառություններ անել կամ չկաւարել Հրամանը: Սակայն կենւրոնական իչիանության Հրամանը Հասւաւվում էր ամենայն վճռականությամբ ն բոլորն սւիւված էին անիոս կերւով ենթարկվել: Ամերիկյան Հյոււաւոսարանը միջամւեց ն ÷որձեց ÷րկել դոնե կանանց ու երեիաներին: Հաջողվեց ձեռք բերել աղաւման մի քանի Հրամաններ, սակայն դրանց վրա ուչադրություն չէին դարձնում՝ Միության ն առաջադիմություն կոմիւեի ւեղական մասնաճյուղի ն կոսւանդնոււոլսից եկած նորանոր ՀրաՀանդների ւաւճառով1: «Դա անմեղների իսկական բնաջնջում ն սւանդ էր,- դրում է «1հօ Խօw 7օոk 1iոօտ»-ը 1915 թ. սեււեմբերի 16-ին,- մի չլսված բան մարդկության, քրիսւոնեության ն աղդության ամենասրբաղան իրավունքների լկւի ունաՀարման սն օրինակ: կաթոլիկ Հայերը, որոնց անցյալում միչւ էլ Հարդել են ն կուորածներից Հեռու ւաՀել, այս անդամ դաժանորեն ւուժեցին, դարձյալ կենւրոնական կառավարության Հրամանով: Տրաւիղոնում մու 14 Հաղար Հայ կար՝ դրիդորյան, կաթոլիկ ն բողոքական, նրանք երբեք անկարդությունների առիթ չեն եղել, կամ էլ ոսւիկանության լուրջ միջամւության ւաւճառ չեն դարձել: Երբ Հեռանում էի Տրաւիղոնից, այնւեղ Հաղիվ 100 Հայ մնացած լիներ»: Օ. Հայղերը բռնադաղթի Հայւարարության Հրաւարակման առթիվ նան դրում է. «ԱնՀնար է ÷ոիանցել վաիի ու ՀուսաՀաւության այն ղդացումը, որ Համակել է մարդկանց՝ Հայւարարության Հրաւարակումից Հեւո: Ես ւեսել եմ ուժեղ, Հւարւ, Հարուսւ մարդկանց, որոնք Հեկեկում էին երեիաների նման, երբ ւաւմում էին ինձ, որ իրենց աղջիկներին ու ւղաներին Հանձնել են թուրք կամ ւարսիկ Հարնաններին: Ես դիւեմ, որ մի Հայ կին իելադարվել էր, նս երկու նման դեւք արձանադրվել էր նույն թաղամասում: Շաւերը թույն էին ւաւրասւում՝ Հրամանը չ÷ոիելու դեւքում դործածելու Համար»: Փոիադրական մաւչելի որնէ միջոց չկար, ձիերը, սայլերն ու մեքենաներն օդւադործվում էին ռաղմական նւաւակով ն Հարկադրում էին մարդկանց 60 օր քայլել մինչն Հասնեին նչանակման վայրը: «1հօ Խօw 7օոk 1iոօտ»-ի վերը նչված Համարում ղեւեղված է նան մի Հոդված այն մասին, թե ինչւես Հայերն ու Հույները բռնություններ էին դործադրել թուրք իմամի ընւանիքի նկաւմամբ: Հյոււաւոսի կարծիքով՝ նման Հոդվածի ււադրելն առնվաղն անւաւեՀ էր, մանավանդ որ նկարադրվածի Հավասւիությունը չաւ կասկածելի էր, որովՀեւն Հոդվածի նչած վայրում (էրղանես) Հայեր ու Հույներ չէին բնակվում: Նույն կաւակցությամբ Բերկֆելդը Հունիսի 11-ին ւեղեկադրեց, թե ւարադրության Հրամանը ն դրա Հիման վրա թուրքական իչիանության ձեռնարկած միջոցները Հայերի ղանդվածային բնաջնջում են նչանակում: Նա

Ակունի Ս., նչվ. աչի., էջ 178:

ինդրում է վալուն դոնե երեիաներին ու Հղի կանանց չւարադրել: Աղմին իոսւացավ, բայց Հունիսի 19-ին՝ ւարադրության աոաջին օրը, ասաց, թե կենւրոնից ամենաիիսւ Հրամաններ են սւացված՝ առանց որնէ բացառության, բոլորին ւարադրել: «1iոօտ»-ը 1915 թ. Հոկւեմբերի 10-ին ււադրեց Տրաւիղոնում իւալիայի Հյոււաւոսի ւաւմածները, թե «Համաձայն կ. Պոլսից սւացված Հրամանների՝ Տրաւիղոնի բոլոր Հայերը ւեւք է սւանվեին: Մուսուլմաններից չաւերը ÷որձել էին ÷րկել իրենց քրիսւոնյա Հարնաններին ... բայց իչիանություններն անողոք էին»: Մեջբերումները Հասւաւում են մի իրողություն՝ կ. Պոլիսը ւվել էր ոչ միայն բոլոր Հայերին, առանց բացառության, բռնադաղթելու, այլն նրանց ոչնչացնելու Հրաման: Հարկ է նչել նան, որ Հունիսի 13-ի Հրամանը ւեղաՀանության առնչությամբ կ. Պոլսից սւացված միակ ÷ասւաթուղթը չէր: Հուլիսի 29-ին սւացվեց ՆԳ նաիարարության ՀրաՀանդը Հայ երեիաներին թուրք ընւանիքների վրա բաժանելու վերաբերյալ: Օդոսւոսի 11-ի, 13-ի, 26-ի ն սեււեմբերի 9-ի ՀրաՀանդներով Հանձնարարվում էր Հայերի «լքյալ դույքերից» բաժին Հանել 3-րդ, 4-րդ ն 6-րդ բանակներին: Հուլիսի 31-ի ն սեււեմբերի 15-ի ՀրաՀանդներով՝ Հայերի դեղաւների դեղորայքը Հանձնվեց կարմիր մաՀիկին ն թուրքական Հիվանդանոցներին: Սեււեմբերի 8-ի ՀրաՀանդը ւաՀանջում էր Հայկական դւրոցների չենքերը ւրամադրել մուՀաջիրներին ն մաՀմեդական դւրոցներին: Մի այլ ՀրաՀանդով՝ եկեղեցիները վերածվեցին ւաՀեսւների, բնականաբար «դրանք աղաւելով» իրենց սւասքից ու դրականությունից: «Այսւեղի Հայերը ւեւք է Մոսուլ ւարվեն,- դրում է Ավսւրո-Հունդարիայի Հյոււաւոսը: ի դեմս այդ օրՀասական ն ւեղի Հայերի մեղքերի Հեւ անՀամաւաւասիան միջոցառումների, ւարւքս եմ Համարում մաւնանչելու ւեղաՀանվածների մեծադույն մասի, այդ թվում՝ բաղմաթիվ կանանց ու երեիաների մաՀվան ակնՀայւ նւաւակ Հեւաւնդող դործելակերւի քաղաքական ծանր ու նան մեղ դիւչող ւնւեսական Հեւնանքները: Գուցե, այնուամենայնիվ, Հնարավո՞ր է Հասնել մեղմացման ն սաՀմանա÷ակել իիսւ միջոցները, դրանք ւարածելով միայն ւղամարդկանց վրա, դուցե՞ Հնարավոր լինի Հայերին ւեղա÷ոիել վիլայեթի իորքերը: Հեռավոր Մոսուլ բռնադաղթեցնելը, օթնանի ն սննդամթերքի բացակայության ւայմաններում, նմանվում է մաՀաւաւժի»1: «Հայ կաթոլիկ ÷ոիերեցը լաց լինելով ինձ կրկին ինդրեց միջամւել Հայերի Համար: Համաձայն այսօրվա Հրամանադրի՝ բոլոր Հայերը, Հիվանդներից բացի, ւարւավոր են Հինդ օրվա ընթացքում Հեռանալ վիլայեթից: Նրանք ւեղա÷ոիվում են երկրի իորքերը՝ իչիանությունների որոչած վայրերը: Սրւաճմլիկ ւեսարան է»2: «Պեւք է ւաւմության էջերը եւ չրջենք, որւեսղի կարողանանք Հանդի-

Սiօո ԱԱՏ14 Ք4 ՃԼ 209, Խօոտէ., 27 1սոi 1915. Նույն ւեղում:

ւել մի ամբողջ ժողովրդի ոչնչացման նման մի այլ դեւքի»1: կանանց ու երեիաներին նավերով ծով էին Հանում ու իորւակում2: Հայերին ասում էին «Շաւ բան Հեւներդ մի՛, վերցրեք», «÷ոքր առնեւներն (երեիաներն) էլ են վւանդավոր»3: Որոչ աղբյուրների ւվյալներով՝ իրադեներ եղել են Հայերի ո՛չ միայն բռնադաղթի, այլ նան ոչնչացման մասին: Պարղաւես ւեքսւային ձնակերւումներն այնւիսին են, որ դժվարացնում են նման Հրամանների դոյությունն աւացուցելը: Հնչակյան դործիչ Գարեդին կողիկյանը, որ թուրքերի իոչւանդումներից ղերծ մնալու Համար Հեւադայում կնոջ Հեւ իեղդվեց ծովում, վկայել է. «Ոչ մէկ Հայ ղերծ մնաց յանկարծական աքսորէն, որուն ընթացքին այրեր իսկոյն ղաւուելով բռնամաՀը ճաչակեցին, իսկ կանայք ու մանկւիք իումբ-իումբ կորսուեցան դէւի ներքին դաւառներ, երնակայութենէ դուրս անդթութեանց նչաւակ: Ցիչենք միայն եւ անցնինք, թէ Տրաւիղոնէն 36 երիւասարդ, մեծ մասամբ ռուսաՀւաւակ, մակոյկներով ւարուելով ծովամոյն եղան ւարադրութեան նաիօրէին»4: Հայերին ծով թա÷ելու իրողությունը Հասւաւել է նան ինքը՝ Զեմալ Աղմին: Մի առիթով նա ասել է. «Տրաւիղոնի Հայերուն երկսեռ առողջ ու սիրուն մանուկները ղաւեցի, մէկ քանին, 10-13 ւարեկան, նուէր ւուի ւղուս, իսկ միւսներն ալ կողովներու եւ սնւուկներու մէջ ւեղաւորել ւալով ծովը թա÷ել ւուի»: «Պու սենէ Խամսի չողալսին (Այս ւարի Խամսի ձուկը թող չաւանա)»,- ավելացրել է ճիվաղը5: Ռաղմական դաւարանի դաւավճռում նչվում է, որ Աղմին Հայերի ղանդվածային ջարդերի կաղմակերւիչն էր, որոնք իրականացվել են դիչերները նրանց ծովում իեղդելու միջոցով: Տրաւիղոնի վիլայեթում Հայասւանության Հարցը քննելու ժամանակ վիլայեթի առողջաւաՀության ւեսուչը դրավոր ղեկուցադիր ներկայացրեց, որ առողջաւաՀության ւեսչության ւեւ Ալի Սաիբը «ւաւճառ Հանդիսացավ անՀամար թվով Հայ երեիաների մաՀվան, որոնց մորֆին էին ներարկել»: Այս եղրակացությունը Հիմնված էր Տրաւիղոնի Հիվանդանոցի մի քանի աչիաւակիցների վկայությունների վրա6: Նույն ինդիրների մասին Գերմանիայի Հյոււաւոսը դրում է. «Հուլիսի 1-ին քաղաքի բոլոր ÷ողոցները բռնել էին ժանդարմները: Մի նրբանցքում Հավաքեցին 100 Հայ ու քաղաքից Հանեցին, որւեղ կոււակեցին 2000-ից ավելի մարդու: Հաջորդ չորս օրերին Հավաքեցին նս 8000 Հոդի: Նյութական Հնարավորություն ունեցող Հայերին վալին թույլ ւվեց վարձել սայլեր, որոնք անասելի թանկ արժեին: Բաղաքից դուրս դալուց Հեւո վարձողներին Հարկադրեցին Հրաժարվելու սայլերից: Հայերն իրենց Հեւ մեծ քանակությամբ սննդամթերք

Սiօո ԱԱՏ14 Ք4, ՃՃՃԱԱԱ 368, 1ոaքօշսոէ, 20 1սli 1915: Նույն ւեղում, 31 1սli 1915: Նույն ւեղում, Տօքէօո.օո 1915: Թէոդիկ, Ցուչարձան նաՀաւակ մւաւորականութեան, Ե., 1985, էջ 92: «ԹեՀլիրեան արդարաՀաւոյցը», Պէյրութ, 1981, էջ 52: "Ãåíîöèä - ïðåñòóïëåíèå ïðîòèâ ÷åëîâå÷åñòâà”. Ì., 1997, ñ. 32-33.

վերցնել չկարողացան, որովՀեւն Հունիսի 25-ին վալին արդելեց Հայերին որնէ բան վաճառել ու նրանցից դնել: իրականում, Հայերի Հեւ առնւուրն արդելվել էր 6-8 ամիս առաջ ն նրանք իրենց սննդի ւաչարներն սւառել էին ու ճանաւարՀ ելան չնչին քանակի սննդամթերքներով: Ով էլ ինչ որ բան վերցրել էր, իլեցին: Ով ճանաւարՀին այլնայլ ւաւճառով ընկնում էր, սվինաՀար էր լինում: Գեւը ծով էր ւանում մեծ քանակությամբ դիակներ: Բռնադաղթից 15 օր անց Հյոււաւոսը քաղաք ւանող ճանաւարՀին ւեսել էր մեծ թվով մերկ դիակներ: Ժանդարմերիայի սւաները բռնաբարեցին կանանց ու աղջիկներին: Երեիաների դլուիները ի÷ում էին ժայռերին ու ջաիջաիում: Բոլոր կանանց, առանց բացառության, սւանում էին»1: «Ïðèàçîâñêèé êðàé» թերթը ււադրեց 11 ւարեկան Ա. Թոիմաղյանի ն 10 ւարեկան Պ. Թութունջյանի ւաւմածները, թե ինչւես թուրքերն առանձնացրեցին ռուսաՀայերին ու ւարան ծովում իեղդեցին: Արաբ ղինվորական Ա. Բաայը, որ 1915-ի Հուլիսին մասնակցել է Տրաւիղոնի ռաղմական դաւարանի նիսւերին, ւաւմում է, որ «Հրաման սւացվեց Տրաւիղոնի վիլայեթի բոլոր Հայերին ւարադրել երկրի իորքերը... Ես Հասկանում էի, որ աքսորելը նչանակում է բնաջնջել... Մի իրադե Հրաւարակվեց, Համաձայն որի՝ բոլոր դասալիքները ւեւք է դնդակաՀարվեին ւեղնոււեղը, առանց դաւի ու դաւավճռի: իրադեի դաղւնի չարադրանքում «դասալիքի» ÷ոիարեն դրված էր «Հայեր»2: Օ. Հայղենը ւեղեկադրել է. «Շաբաթ օրը, Հունիսի 26-ին Հրաւարակվեց ւարադրության մասին օրենքը: Հինդչաբթի, Հուլիսի 1-ին բոլոր ÷ողոցները ÷ակվեցին սվինակիր ժանդարմներով, որոնք սկսեցին Հայերին դուրս քչել իրենց ւներից: Տղամարդկանց, կանանց ն երեիաներին ÷ոքր իմբերով Հավաքեցին Հյոււաւոսության մուի ÷ոքրիկ ÷ողոցում: Երբ Հավաքվեց մու Հարյուր Հոդի, ժանդարմները սվիններով նրանց առաջ քչեցին կիղիչ արնի ւակ՝ էրղրումի ÷ոչու ճանաւարՀով: Նրանց կանդնեցրին քաղաքից դուրս, ն, Հավաքելով 2000 Հոդանոց կարավան, քչեցին առաջ: Երեք նման կարավաններ, ընդՀանուր թվով կաղմված 6000 մարդուց, ւարադրեցին առաջին երեք օրում: Ավելի ուչ Տրաւիղոնից ն նրա մերձակայքերից արւաքսվեց նս մու 4000 մարդ: կանանց ու երեիաների ողբն ու լացը սիրւ էին մղկւացնում: Այսւեղ էին վանականներ, առնւրականներ, բանկիրներ, իրավաբաններ, արՀեսւավորներ: ՆաՀանդաւեւն ասաց ինձ, որ իրենք ւեւք է ւեղաՀանվածներին աւաՀովեին վարձով ÷ոիադրական միջոցներով, սակայն Հունիսի 26-ից Հեւո Հայերին արդելվեց որնէ բան վաճառել կամ դնել: Հարուսւ սե÷ականաւերերը դնում էին Հեւիուն, Հեւներն ունենալով միայն այն, ինչ կարողացել էին Հաւչւաւ վերցնել ն չալակով ւանել: Երբ Հյուծվածները Հեւ էին մնում կարավանից, նրանց սվիններով ծակում ու նեւում էին դեւը: Դիակները ջրի Հոսանքը ւանում էր ծով կամ ոչ իորը ւեղերում դրանք կւչում էին քարերին ու կոււակվում, որւեղ քայքայ-

“Ãåðìàíñêèå èñòî÷íèêè î ãåíîöèäå àðìÿí”. Åð., 1991, ñ. 240. Խaոմօlտէaո 4., Լօ տօոէ մօ l, Էոքiոօ Օէէօոaո, Լaստaոոօ-Քaոiտ, 1917, ք. 278.

վում էին, չրջաւաւում դարչաՀուություն ւարածելով: Ես իոսել եմ ականաւեսների Հեւ, որոնք նկարադրված դեւքերից ւասնՀինդ օր անց դեւի մակերեսին բաղմաթիվ դիակներ էին ւեսել»1: 1915 թ. օդոսւոսի 23-ին Շւանդեն Հաղորդեց Բեռլին. «...Տրաւիղոնի ւեղաՀանվածներից ւղամարդկանց առանձնացրել ու ւարել են լեռներն ու ղինվորների օդնությամբ մորթել են, իսկ կանայք ողբալի վիճակում քչվել են Երղնկա: Թե ի՞նչ է եղել նրանց Հեւ, դեռնս Հայւնի չէ: Տրաւիղոնում Հայերին նավով ւարել են ծովի իորքը ն թա÷ել ջուրը: Տրաւիղոնի եւիսկուոսը Հրավիրվել էր էրղրումի ռաղմական դաւարան ն ճանաւարՀին իր ուղեկիցների Հեւ միասին սրաիողիող էր արվել»2: Հռոմի «Էl Խօտտaջօոօ» ւարբերականում օդոսւոսի 25-ին ււադրվեց Հարցաղրույց Տրաւիղոնում իւալիայի Հյոււաւոս կորինիի Հեւ: Նա ասում էր, որ սկսած Հունիսի 11-ից, Հայերին Հանեցին իրենց ւներից: «Եթե բոլորը ւեսնեին, ինչ ւեսա ես սե÷ական աչքերով, աւա քրիսւոնեական ամբողջ Հավաքականությունն ինքն իրեն կՀարցներ, թե արդյո՞ք մարդակերներն ու վայրի դաղանները չեն միավորվել կաւարելու այն, ինչ Տրաւիղոնում ւեղի ունեցավ, երբ ասւիճանաբար ու Հեւնողականորեն ղենքով, քաղցի միջոցով, Հրով ու սրով սւանում էին մի ամբողջ ժողովուրդ: Այդ այնքան սարսա÷ելի է, որ իրողություն լինելով Հանդերձ, մնում է ոչ ճչմարւանման, աներնակայելի անդամ ամենաայլասերված երնակայության Համար»3: «1iոօտ»-ը 1915 թ. սեււեմբերի 13-ին դրեց, որ «Հայկական ծովեղերքը դաւարկվում է, Հայ բնակչությունն ուղարկվում է Միջադեւքի իորքերը: Բանակի Համար ւիւանի մարդկանց մեծ մասին սւանել են, իսկ մնացած բնակչությունն անւեր է մնացել: Շաւերը մաՀանում են Համաճարակներից»: ԱՄՆի Հյոււաւոսի Հուլիսի 28-ի ւեղեկադրում նչվում է. «Վեց Հարիւր երեւելիներ լեցուցին ÷ոիադրանաւերու վրայ՝ Սամսոն ղրկելու Համար: Բանի մը ժամ եւք նաւերը վերադարձան ւարաւ: Ծովուն բացերը ժանւարմաներով լեցուն նաւեր անոնց կը սւաննէին: Բոլորը սւաննուեցան եւ ծովը թա÷ուեցան»4: Հայերին ծովը թա÷ելու մասին վկայություն կա նան կոլուչնի Հուլիսի 25-ի ւեղեկադրում. «26 Հայերի նսւեցրել են մի նավակ ն ծովում իեղդամաՀ արել: Նրանցից միայն մեկն է ÷րկվել ն ÷աիել իւալական դեսւանաւուն: Սակայն նրան Հանձնել են թուրքերին, որոնք այդ Հային կենդանի թաղեցին»5: Այդ ջարդի մասին «1iոօտ»-ը 1915 թ. Հոկւեմբերի 7-ին դրեց. «Ենթարկվելով սւացված Հրամաններին՝ ժանդարմները ւներից դուրս էին վռնդում բոլոր քրիսւոնյաներին, նրանց մեկւեղում էին ն ÷ողոցներով քչում դեւի ծով: Աւա նսւեցրել էին առադասւանավեր ն ա÷ից Հեռանալով նրանց նեւել էին ÍÀÍ ÐÀ, Èç èñòîðèè ãåíîöèäà àðìÿí, ñ. 18-19. Լօքտiստ 1., Սօսէտօհlaոմ սոմ..., տ. 143-144. «Íîâîå âðåìÿ», 11 ìàÿ 1916 ã. Բինոն Ռ., Հայերու բնաջնջումը. դերմանական մեթու, թուրքական դործելակերւ, կ. Պոլիս, 1919, էջ 45-46: "Ãåíîöèäúò íàä àðìåíöèòå... ôîíä ‹ 321, îï. 1, ä. 2462, ñ. 40.

ջուրը: Ամբողջ Հայ ժողովուրդը՝ 8-10 Հաղար Հոդի, այդւես մեկ օրում վերացվեց»: Տրաւիղոն քաղաքի ն մերձակա բնակավայրերի ւարադրությունը չձդձդվեց: Տեղի ունեցան մի քանի ինքնասւանություններ ն մի ՀրդեՀ: Այլ միջադեւեր չեղան: Բռնադաղթից աղաւվել ինդրողների մեջ առաջինները Հոդնորականներն էին, ւեղի առաջնորդի ւեղակալն վալուն անդամ ինդրեց թույլ ւալ դառնալու մաՀմեդական: Վալին ւաւասիանեց, թե կրոնա÷ոի լինելը նրա անձնական դործն է ն բռնադաղթն էլ ուղղված է ոչ թե քրիսւոնյաների, այլ Հայերի դեմ1: կ. Պոլսում Գերմանիայի դեսւանի սեււեմբերի 4-ի ղեկուցադրում ւեղ է դւել Հյոււաւոսի մւքի չարունակությունը. Դեսւանը դրում է. «Բանի որ ես ինձ վերաւաՀում եմ Հեւադա Հաչվեւվության իրավունքը, աւա ւեւք է նկաւեմ, որ կայսերական Հյոււաւոսության՝ Տրաւիղոնի վերաբերյալ Հեռադրից Հեւո էլ, օդոսւոսի վերջին օրերից մինչն Հիմա ինայված Հայերի մի մեծ իումբ (դրանց թվում նան Օւոմանյան բանկի ծառայողներ, ւեւական մենաչնորՀից օդւվողներ ն կանայք) դիչերով դուրս են քչվել ն քաղաքի մուերքում սւանվել: Նույն ձնով ւեղացի կաթոլիկ ւաւրիարքը Հայւնել է, որ ճանաւարՀորդների ւաւմածով՝ Անկարայի Հայերին (դլիավորաւես կաթոլիկներին), նրանց թվում նան կաթոլիկ եւիսկուոսին, իր Հոդնորականության Հեւ օդոսւոսի 30-ին Անկարայից Հանել են ն որոչ Հեռավորության վրա բոլորին ոչնչացրել»: Այդւես, ղինվորների ու ժանդարմների ուղեկցությամբ, Հայերին կարավան առ կարավան քաղաքից դուրս Հանեցին: Բիչ անց, դարանակալ չեթեները Հարձակվեցին, կոդոււեցին, սւանեցին, երեիաներին ÷աիցրին: Բռնադաղթն ավարւելուց անմիջաւես Հեւո Աղմին քաղաքից մեկնեց ն մինչն օդոսւոսի 16-ը չվերադարձավ: Ըսւ Բերդֆելդի՝ նաՀանդի ճանաւարՀներին, կիրճերում ու լեռնանցքներում ոչնչացվեց 60.000 Հայ, ինչը կոչված էր վերջ դնելու Հայոց Հարցին: իչիանությունները Հյոււաւոսին արդելեցին այցելել քաղաքի մերձակա դյուղերը, ւաՀակներ կարդեցին նրա դռան մու: Սակայն վերջինս չլսեց ն ձիով չրջեց նաՀանդի դյուղերը: Բռնադաղթի օրենքն սւանալուց Հեւո նա վալուն դրեց. «կառավարությունը իլել է բոլոր ÷ոիադրամիջոցները, իեղճ ժողովուրդն ինչւե՞ս է Հեւիուն անցնելու ավելի քան 200 կմ ւարածություն»: Վալին ւաւասիանեց. «կառավարությունը բոլոր Հնարավորությունները կսւեղծի»: Հյոււաւոսը ւեղեկադրեց, թե Տրաւիղոնի Հայերի ւեղաՀանության օրենքի Հրաւարակման օրը (Հունիսի 13-ին) դերմանացի ղինվորական Շլիմեն էրղրումից Բաբերդի վրայով Հասել էր Տրաւիղոն ն ւաւմել, թե ճանաւարՀին ւեսել էր սւառաղեն չեթեական իմբեր, որոնք ւեւք է Հարձակվեին Հայերի կարավանների վրա: Նա ղրուցել էր 40 Հոդանոց չեթեական իմբի

Տէaէտaոօհiv Սոօտմօո, 8 1, ‹ 1952, տ. 13-18.

ւեւերի Հեւ: Այդ անձինք թուրք սւաներ էին ն իոսում էին ֆրանսերեն: Նա ւեսել էր ւարադիր ու կողոււված, քաղցի մաւնված ն իուով սնվող կանանց: Այդ օրերին Տրաւիղոնում իւալիայի Հյոււաւոս կորինին մեկնում է կ. Պոլիս ն աւա Հռոմ: Տեղ Հասնելուց Հեւո ւեղեկադրում է. «Երկրադնդի ամենավայրադ դաղանները իուժել են Տրաւիղոն ... Հոչուելու Համար Հայ աղդը: Տրաւիղոնի ջարդերի կաղմակերւիչներն էին վալի Զ. Աղմին, վիլայեթի երիւթուրքերի կաղմակերւության ւաւասիանաւու քարւուղար Նայիլը, նրա ւեղակալ Ռիղան, բժիչկներ Ալի Սաիբն ու Սաադէդդինը, ղինվորական ն ժանդարմական ղորքերի Հրամանաւարները»: Նույն Հյոււաւոսը դրեց, որ չնայած ջարդերը դադարեցնելու իր միջամւություններին, «Հաւաքական սւանութիւնները կը չարունակուին՝ առանց Հաչուի առնելու կաթոլիկ, բողոքական, թէ լուսաւորչական ըլլալը... Բաղաքի 14.000 Հայերէն իր մեկնած ւաՀուն Հարիւր Հոդի իսկ չկային. կամ Սեւ ծովը թա÷ած էին կա՛մ Տեյիրմենւերէի դեւը նեւուած»1: ԱՄՆ-ի Հյոււաւոսը նչում է, որ Հայերի ւներում եղածը Հավաքեցին առանց որնէ ÷ասւաթուղթ կաղմելու: Արժեքավոր իրերը ւարան իանութներ, մնացածը կողոււեց իուժանը, որը նան «դայլերի ոՀմակի նման բռնադաղթվող Հայերի կարավաններն էր Հեւաւնդում կողոււելու Համար»: Հայոց ւների կողուոււը չաբաթներ ւնեց: «Բաղաքից դուրս Հավաքակայանում բռնադաղթվածներից իլեցին ÷ոիադրամիջոցները: ՄաՀմեդական ողջ բնակչությունը Հայերին վերաբերում էր ինչւես Հանցադործների ն չւաւում ժամ առաջ ւիրանալու նրանց ունեցվածքին: Հենց սկղբից Հայերին արդելվեց որնէ բան վաճառել: ՃանաւարՀին Հեւ մնացողներին սվինաՀար էին անում ու դեւը նեւում, ջրերը նրանց ւանում էին դեւի ծով: Գեւը նեւվածներից չաւերի դիակները կաիված էին ժայռերից, որւեղ մնացին 10-12 օր ու քայքայվեցին: կային չաւ մերկ դիակներ, սարսա÷ելի դարչաՀուություն էր: Ես ու Գերմանիայի Հյոււաւոսը Հուլիսի 17-ին ւեսանք, թե թուրքերն ինչւես էին Հորում դիակները: Հուլիսի 19-ին քաղաքի Հայերի բոլոր ւները, ավելի քան 1000 ւուն, լրիվ դաւարկված էին: Ով Հայ էր, դա բավական էր, որ նրան վերաբերեին որւես Հանցադործի ու ւեղաՀանեին: ...Թեթն նավերը մեկը մյուսի Հեւնից լցվում էին Հայերով ն ուղարկվում Սամսոն, որւեղ սւանում էին ու ծովը նեւում»2: «Տրաւիղոնում,- ւաւմում է Հանրի Բարբին,- որնէ Հայ դժբաիւ ճակաւադրից իույս ւալ չկարողացավ. անդամ Հույների ու թուրքերի ւներում աւասւանածները ոչնչացվեցին: 150 աղջիկների Հաջողվեց թաքնվել, բայց նրանց էլ դւան, բոլորին բռնաբարեցին ու իեղդեցին»: Գաղանություններն այնքան աՀավոր էին, որ անդամ չաւ թուրքերի վրդովեցրեցին: Նրանցից ոմանք ÷որձ արեցին ÷րկության ձեռք մեկնել

Ակունի Ս., նչվ. աչի., էջ 178: R 14099, 4.. 12601.

Հայերին: իսկ էչադիր օղլին նույնիսկ ղենքով ելավ ջարդարարների դեմ, բայց սւանվեց մի քանի Հայերի Հեւ: Հայերի ունեցվածքն աճուրդի Հանեցին, նաի վաճառեցին միայն երիւթուրք կուսակցության անդամներին, աւա՝ բոլորին: Բաղաքում ÷րկվեց Հայ երկու ընւանիք ն 14 որբնայրի կին, իսկ դյուղերում՝ մի քանի Հարյուր երեիա1: իւալիա ÷աիած ւրաւիղոնցի երեք աղջիկներ ւաւմել են, որ քաղաքում «վիճակը սարսա÷ելի է: Մուսուլմանները կաւաղել են քրիսւոնյաների դեմ, կողոււում են, ՀրդեՀում նրանց ւները... Բրիսւոնյա ղոՀերի թիվը Հաղարների է Հասնում»2: Տարադրությունն ընթացավ Հեւնյալ կերւ: Հուլիսի 3-ին քաղաքից Հանվեց 6000 մարդ ն ոչնչացվեց Գյումուչիանեի ճանաւարՀին՝ Զնիղլիկ դյուղի մու, Զանիկի լեռներում կամ իեղդվեց Դեյիրմեն դեւում: 8000 Հայի նավերով բաց ծով ւարան ու ջուրը նեւեցին: Լե÷սիուսի ւվյալներով՝ Տրաւիղոնից ւեղաՀանված ու կուորված Հայերի թիվն անցնում էր 32700-ից: իւալիայի դլիավոր Հյոււաւոսը վկայում է. «Դա մարդկային իրավունքներից ղրկված քրիսւոնյա ժողովրդի մի իսկական սւանդ էր: Այս անդամ չինայեցին նան Հայ կաթոլիկներին... Հունիսի 24-ից՝ ւարադրության վերաբերյալ ւիրաՀռչակ Հրամանադրի ընդունման առաջին օրից մինչն Հուլիսի 14-ը (Տրաւիղոնից իմ մեկնելու օրը) չէի կարողանում ո՛չ քնել ն ո՛չ ոււել. լինելով անմեղ, անւաչււան մարդկանց ղանդվածային ոչնչացման ականաւեսը, իաիւվել էր իմ նյարդային ողջ Համակարդը: Բաղաքը ւաչարված էր 15000-անոց ղորքով, ոսւիկանական Հաղարավոր դործակալներով ն կամավորական իմբերով: Ամենուրեք լսվում էին անմեղ ղոՀերի ճիչն ու աղաղակը, ÷ողոցներում ընկած էին Հարյուրավոր դիակներ, երիւասարդ կանանց մի մասին բռնի ուժով սւիւում էին Հավաւա÷ոի լինել, երեիաներին իլում էին ծնողներից ն Հանձնում մաՀմեդական ընւանիքներին, Հարյուրավոր մերկանդամ երեիաների էլ դնում էին նավը ն իեղդում Սն ծովում»3: ՏեղաՀանվածների կարավանները քաղաքից Հենց Հեռանում էին, Հանձնվում էին մարդասւան-ավաղակ Թեքքելի Նեչադիին, որի ավաղակաիումբը ճանաւարՀին դեղեցիկ աղջիկներին առնանդում ն բաժանում էր երիւթուրք ակւիվիսւներին, արժեքավոր իրերը Հա÷չւակում ն Հանձնում իթթիՀադի ներկայացուցիչներին: ԱնընդՀաւ Հարձակումների Հեւնանքով կարավանների միայն 30 ւոկոսն էր կենդանի մնում ու Երղնկա Հասնում, որւեղ նրանց կացիններով ու բաՀերով սւանեցին ու դեւը նեւեցին: Թեքքելի Նեչադին Ավսւրո-Հունդարիայի Հյոււաւոս Հերսկովիչին ասաց. Áàðáè À., նչվ. աչի., էջ 18-24: «Սiaոօ մօ la Քlaէa», 12-ը սեււեմբերի 1915 թ.: ՀՍՍՀ ԳԱ, Հասարակական դիւությունների դիւական ինֆորմացիայի կենւրոն. «Հայ ժողովրդի ւաւմության Հարցեր», Ե., 1992, էջ 56-57:

«Ասւուծոյ ւաւժէն վաինալու ւէւք չունիմ. սա ձեռքովս 650 Հայ սւաննած եմ եւ աՀա՛, կը ւեսնես, ողջ առողջ դէմդ կանդնած եմ»1: Բռնադաղթից Հեւ մնացած 50-60 Հղի կանանց ծովը նեւեցին: Մեծ թվով Հայեր կուորվեցին Հենց քաղաքի ÷ողոցներում, նրանց դիակներն մնացել էին ընկած, դրանց չուրջը վիւում էին ÷ոքրիկ երեիաները: Հույն մեւրուոլիւ Խրիսւոֆը կարողացավ թույլւվություն սւանալ ն 600 երեիաների Հավաքել: Երբ մեծաՀասակների եղեռնը ավարւեցին, իչիանությունները երեիաներին որբանոցներում ւեղավորելու ւաւրվակով նրանց վերցրին, 150-ին թունավորելով մեռցրեցին, իսկ մյուսներին ծովաՀեն Պ. ՌաՀիմը կողովների մեջ ÷ակելով՝ ծովը լցրեց: Հրաչքով ÷րկվեց միայն ութ երեիա: Այլանդակ էին մեռցնելու միջոցները: Հայերին Հարկադրում էին Հսկա ÷ոսեր ÷որել ու աւա նրանց լցնում էին այդ ÷ոսերը ն կենդանի թաղում: կանանց ու աղջիկներին ւանջաՀար անելուց Հեւո մինչն կրծքները թաղում էին Հողի մեջ, որ այդւես մեռնեն: Երղնկայի ճանաւարՀին 2000 կանանց ու երեիաներին լցրեցին բարձր ւարիսւներ ունեցող դերեղմանաւուն, որը լիքն էր չթաղված ու դարչաՀուություն ւարածող դիակներով ն վեց օր ÷ակեցին այդւեղ առանց Հաց ու ջրի: Աւա բոլորին ւարան Բեմաիի կիրճ ու սւանեցին: Ս. Ակունին դրում է, որ Հոկւեմբերի 15-ին Ռեջեբ լեռան վրա սամսոնցի մի աղջկա, որն անձնաւուր չէր եղել ժանդարմներին, 25-30 Հոդով բռնաբարեցին, աւա երկու ծառերի դադաթներն իրար կաւեցին, աղջկան դլիի վար կաիեցին ու երբ բաց թողեցին, ծառերը Հեւ դնացին ու աղջիկը երկու մասի բաժանվեց2: Մի Հուսալքված կին իր Հինդ ւարեկան երեիային դեւը նեւեց: Եվ, ո՛վ ղարմանք, թուրքերն այդ կնոջը դաւեցին Հինդ ւարվա աղաւաղրկման: Թուրքական այս իորամանկ քայլը թե՛ քարողչական նւաւակ ուներ ն թե՛ «աչիաւող ուժի» աւաՀովման ինդիր էր լուծում3: Նույն այդ թուրքերը Հայերից «մաքրեցին» 1000 ւուն4: «Բաղաքի դարւասների մու, Զնեղլիկ դյուղի մերձակայքում, իաղաղցվեցին աներնակայելի սարսա÷ների դրվադներ,- ւաւմել է ականաւեսը:Տղամարդկանց անջաւում էին իրենց կանանցից ու երեիաներից, որոնց սարսա÷աՀար բացականչությունները բռնում էին ողջ չրջաւաւը: Աւա թրի կամ դանակի Հարվածներով ն կամ Հրացանով, դաժանության ամենակաւարյալ միջոցների դործածությամբ ւղամարդկանց կուորում էին: Հողը ն բույսերը Հադենում էին արյունով: Երեիաները, սարսա÷ից լայնացած աչքերով, անդադար աղմկում էին ու լաց լինում, կանայք ... դթություն էին Հայցում ն դիւակցությունը կորցրած ընկնում: Թարմ արյան Հուը ղդացվում էր մի քանի Հարյուր մեւրի վրա: Տղամարդկանց Հեւ Հաչիվը մաքրելուց Հեւո դաՀիճները

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 473: Ակունի Ս., նչվ. աչի., էջ 509: Նույն ւեղում, էջ 182: Ôèðáþõåð Ã., Àðìåíèÿ, 1915. Óíè÷òîæåíèå Òóðöèåé êóëüòóðíîãî íàðîäà, Åð., 1991, ñ. 50-51.

չարժվում են դեւի սարսա÷ից դողացող կանայք, երիւասարդ աղջիկներն ու երեիաները: կիսաիելադար դարձած մայրերը, իրենց ÷ոքրերին կրծքներին սեղմած, Հեւնում էին թուրքերի մուենալուն, որոնցից ոմանք ուից մինչն դլուի չաղաիված էին արյան մեջ... Նրանց աչքերը ÷այլում էին... Նրանք ծիծաղում էին... Նրանք ծաղրում էին... ԱՀա՛ բարբարոսները ÷աիցրեցին մի քանի երեիաների, ւարան մերձակա ա÷ամերձ բարձունքն ու նեւեցին ծովը»: կաւաղած Հրեչներն աչիաւում էին ÷ոքրիկներին իլել մայրերի դրկից, որոնք արդեն չոր աչքերով իրենց կրծքին սեղմելով երեիաներին, սե÷ական ձեռքերով իեղդում էին նրանց, որւեսղի ÷րկեն թուրքական իոչւանդումներից: Սրւակսկիծ աղմուկը, սարսա÷աՀար բացականչությունները երկինք էին Համբառնում: ԴաՀիճները բռնում էին երեիաների ուներից, նրանց դլուիները ջաիջաիում էին ի÷ելով ժայռերին կամ մի Հարվածով ջարդում նրանց ողնաչարը: ԱՀա՛ արյունից Հարբած երկու քուրդ՝ մեկը բռնել է երեիայի ձեռներից, իսկ մյուսը՝ ուներից ու ձդում են... այնւես, որ երեիայի վերջավորությունները ւոկվում են... ԴաՀիճները երկու, երեք, չորս երեիայի մարմինները ճեղքում են ու չւրւում այս ու այն կողմ: Երբ բոլոր երեիաներն արդեն սւանված էին, այդ Հորդան չուռ եկավ դեւի կանայք, որոնց մեծ մասը դեւին ւաւալվեց կւրված կոկորդով կամ ÷որին Հասցված սրի Հարվածից: Ականաւեսներից մեկը իելադարվեց: Նույն իրողություններն է Հասւաւում արաբ սւա Ա. Բաայը: Նա ւաւմում է. «Նաի աքսորականների իմբից եւ ւաՀեցին երեիաներին: Մեծերի Համար կառավարությունը դւրոց կաղմակերւեց, իսկ ÷ոքրիկների Համար Տրաւիղոնի ամերիկացի Հյոււաւոսը որբանոց բացեց: Երբ աքսորյալ Հայերի առաջին կարավանը Հասավ Գյումուչիանե, բոլոր առողջ ւղամարդկանց առանձնացրեցին մյուսներից, աչիաւանքի ուղարկելու ւաւճառաբանությամբ: կանանց ն երեիաներին ղինված ւաՀակաիմբի ուղեկցությամբ ավելի Հեռու ւարան: Թուրքական իչիանություններն ասել էին, որ նրանց ւարադրության վայրը Մոսուլն է լինելու ն որ նրանց ոչ մի վնաս չի ւաւճառվի: Տղամարդկանց ... 15-20 Հոդիանոց իմբերով Հեռացնում էին, չարում նաիաւես ւաւրասւված ÷ոսերի եղրին, դնդակաՀարում ու նեւում ÷ոսերի մեջ: Այս ձնով ամեն օր Հարյուրավոր մարդ էր մեռցվում: ՃանաւարՀին կանանց ն երեիաների վրա Հարձակվում էին չեթեներր՝ թուրքական կառավարության կաղմակերւած ղինված ավաղակաիբերը: Նրանք ամենաանասնական ձներով բռնաբարելուց ու կողոււելուց Հեւո սառնասրւորեն մորթուում էին: Այս Հարձակումները ամենօրյա իրողություններ էին, մինչն որ ոչնչացրեցին բոլոր կանանց ու երեիաներին: Աքսորականներին ուղեկցող ղինված ւաՀակաիմբերը իսւադույնս Հրաման էին սւացել չմիջամւել չեթեների չարադործություններին: Երեիաները, որոնց մասին, իբրն թե, Հոդ էր ւանում կառավարությունը, նույնւես աքսորվեցին ն ճանաւարՀին մորթուվեցին: Սկղբնական չրջանում ԱՄՆ-ի Հյոււաւոսին վսւաՀված երեիաներին նույնւես աքսորեցին, ւաւճառաբանելով, թե ուղարկում են Սըվաղ, որւեղ նրանց Համար որբանոց է բացված: Երեիաներին ւեղա÷ոիեցին ծովով, ÷ոքր

ն անաւաՀով մակույկներով: Ա÷ից որոչ ւարածության վրա նրանց դաչունաՀարելով սւանեցին, աւա դրեցին ւարկերի մեջ ու ծովը նեւեցին: Մի քանի օր անց ÷ոքրիկ մարմիններից մի քանիսին ծովը ա÷ նեւեց Տրաւիղոնի կողմերում»1: կուորածներից մաղաւուրծ ւրաւիղոնցի մի կին ւաւմում է. «Նաիաւես ւղամարդկանց բաժանեցին կանանցից ու երեիաներից, աւա սրի ու դանակի Հարվածներով, սվինաՀարելով, անդթության Հաղար նրբություններով նրանց սւանեցին: Դաչւը լցված էր սոսկումի աղաղակներով: Հողն ու իուր թաթաիված էին արյան մեջ ... ւարածված էր արյան ւաք Հուը...»: «Ճեմալ Աղմին,- դրում է Ս. ԹեՀլիրյանր,- երկու օրուայ մէջ ոչնչացուց Տրաւիղոնի 14.000 Հայեր... Նաիաւէս ջարդել ւուաւ ղինուորադրուած երիւասարդները, Հաւաքեց քաղաքի 600 ականաւորները ու բարձելով նաւերը՝ ծովամոյն ըրաւ, աւա դուրս Հանեց քաղաքէն կանանց, երաիաները եւ Ճեւիղլիկ դիւղին մօւ բոլորը ոչնչացուց այնւիսի անդթութեամբ, որ կը դերաղանցէր մարդկային ամէն երնակայութիւն»2: Օսմանյան իորՀրդարանի անդամ ՄեՀմեդ էմինը իորՀրդարանի 1918 թ. դեկւեմբերի 11-ի նիսւում ասաց. «Ես անձամբ սւուդել եմ, որ Օրդու (Տրաւիղոնից արնելք ընկած նավաՀանդսւային քաղաք) կաղայի դայմադամը Հայերին նավակները լցնելով, Սամսոն ուղարկելու անվան ւակ ծովը թա÷ել ւվեց: Լսել եմ, որ վալի Զեմալ Աղմին նույն դործողությունն է կաւարել: Վալու դեմ որնէ բան անել չկարողացա, չնայած երեք ւարի դրանով ղբաղվեցի: Ասացին՝ ւաւերաղմական դուի է...»3: Նան նչենք, որ Մ. էմինը ւաւերաղմի ժամանակ, երբ Հայկական ջարդերն ընթանում էին, իթթիՀադականների Հրավիրած մի դաղւնի ժողովում «դէմ արւայայւուած է Հայերու նկաւմամբ եղած Հալածանքներուն», որի Հեւնանքով իթթիՀադում «իր վարկը դցել էր»4: «Բրիսւոնյաների բոլոր աւրանքները բռնադրավվեցին,- դրում է ռուսական բանակի կաւիւան Դ. Բալուլիսը:- Թուրքական կառավարությունը Հայերից ւաՀանջեց Հինդ օրվա ընթացքում Հեռանալ Թուրքիայից»: Եվ իսկաւես, վեցերորդ օրը բոլոր Հայերը բռնությամբ Հավաքվեցին քաղաքից դուրս ն այնւեղից երկրի իորքերն ուղարկվեցին ժանդարմների Հսկողությամբ: Ասում են, որ ւղամարդիկ Գյումուչիանեից այն կողմ չՀասան, քանի որ ւեղի ավաղակաիումբը նրանց ոչնչացրեց: կանայք ու երեիաներն ուղարկվեցին Երղնկա ն այնւեղ Ե÷րաւը նեւվեցին»: Դ. Բալուլիսը կարինի մերձակայքում ւեսել է 500-600 սայլեր՝ լցված ւարադրյալներով: Դա կարինի վերջին քարավանն էր: «Ամենադեղեցիկ աղջիկները ւվեցին երիւասարդ մաՀմեդականներին»5:

Խaոմօlտէaո 4., նչվ. աչի., ք. 280. ԹեՀլիրեան Ս., Վերյիչումներ, Թալէաթի աՀաբեկումը, ԳաՀիրէ, 1956, էջ 247: Խօօliտ-i Խօ.ստaոiո շa.iէ օօոiմօտi, 5-րդ նսւաչրջան, Հ. 1, (24-րդ նիսւ, 11-ը դեկւեմբերի 1908 թ.), էջ 300. Խօոal 7., Տi)aտi vօ Էմօ.i Քօոէոօlօո. Ատէaո.սl, 1976, տ. 34-35. АВПР, Политархив, оп. 104, л. 40-41.

Ուննորներն իրենց երեիաներին ւեղավորեցին ամերիկյան միսիայի դւրոցում: Սակայն չ÷րկվեցին: Դւրոց եկան բաչիբողուկները ն ժանդարմի Հրամանով բոլոր երեիաներին ւարան, որոնցից 2-5 ւարեկաններին ւեղա÷ոիեցին երկրի իորքերը, իսկ մեծ աղջիկներին բաժանեցին ւաչւոնաւարների ւների վրա: Ռուսների կողմից կարինի դրավումը Տրաւիղոնում իուճաւ առաջացրեց: Թուրքերը աՀաբեկված դաղանի վերածվեցին: Բաղաքի չրջաւաւը ծածկվեց Հայերի դիակներով1: «1iոօտ»-ը 1916 թ. Հոկւեմբերի 7-ին դրեց. «Գրավելով Տրաւիղոնը, ռուսական բանակը քաղաքում դւավ միայն 50 Հայ որբ, 15 կին ու մու 1000 ւղամարդ, որոնք թաքնվել էին Հարնան դյուղերում»: Ժակ դը Մորդանը դրում է, որ ւաւերաղմից առաջ Տրաւիղոնում ն նրա չրջակայքի 45 դյուղերում 18343 Հայ կար: Երբ ռուսական ղորքերը մւան վիլայեթ, դյուղերում կար 367, իսկ քաղաքում՝ 92 Հայ2: ԱՄՆ-ի Հյոււաւոսն ասել է, թե երբեք իր մւքով չէր անցնի, որ թուրքերն այդւիսի դաղանությունների ընդունակ են: Հայ երեիաներին ծովն են լցրել չան լակուների ւես, չա÷աՀաս Հայերին դուրս են Հանել քաղաքից ն իումբ-իումբ դնդակաՀարել, աղջիկներին վաճառել են Հարեմների Համար, իսկ Հարուսւ Հայերի ունեցվածքը աճուրդի են Հանել Տրաւիղոնի ւաճարում: Հույները Հասւաւեցին, որ թուրքերն իրենց աՀաբեկում էին, սւառնալով դնդակաՀարել, եթե Հայւնաբերվի, որ թեկուղ մի Հայ երեիայի աւասւան են ւվել: Թուրք կանայք ձեռքերը կուրւելով ասում էին, թե ԱլլաՀն օսմանցիներից երես է չուռ ւվել Հայերի Հանդեւ դաժան վերաբերմունքի Համար: Ռուսների կողմից քաղաքը դրավելուց Հեւո ասւիճանաբար Հավաքվեց մու 500 Հայ, որոնք, սակայն 1918 թ. քաղաքից Հեռացան, երբ դա նորից անցավ թուրքերին: կուքՀոֆը դրում է. «Բացառություն չի արվում ոչ մեկին, բացի Հոդնորականներից: Բոլոր Հայերին՝ ւղամարդ, կին, ծեր, երեիա մինչն Սանդիացը, Հին Հայք բողոքական, թե կաթոլիկ, չնայած վերջինները երբնիցե չեն մասնակցել աղդային ժողովրդական չարժմանը... ւեւք է մեկնեին: Ոչ մի քրիսւոնյա Հայ այսւեղ չւեւք է մնար, անդամ նրանք, ովքեր օւար Հւաւակներ էին: Բոլորը ւեւք է արւաքսվեին: Սամսոնի ւարադրյալների Համար որոչված վայրը ... Ուրֆան էր»3: Նույն Հյոււաւոսը Հունիսի 24-ին դրում է, որ այդ քաղաքում նույնւես ւաւերին ÷ակցրել են ւեղաՀանման Հրամանը: Դրա ւարունակած ւայմանները ւեղաՀանությունը վերածելու են Հայ բնակչության բնաջնջման, քանի որ ւարադրվածներից որնէ մեկն ի վիճակի չի լինելու Հասնել նչանակված վայրը: Ցանկանում են վայրադություններով բնաջնջել Հայ քրիսւոնյաներին»4: “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916 ã., ‹ 14. Խօոջaո 1., մօ Ըօոէոօ lօտ 8aո.aոօտ մօ l’Օոiօոէ. Քaոiտ, 1918, ք. 180. Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹ 349, էջ 105: Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 85:

Հիսուն Հայեր իսլամությունն ընդունեցին ն դաղթողների աչքի առաջ թլւաւության Հանդես կաղմակերւվեց: Զաիալլայի իջնանաւանը Հայերին իմբերի բաժանեցին, ւղամարդկանց առանձնացրին ն սւանեցին: Աւա սւանեցին ծերերին ու դեռաՀաս ւղաներին: Տեղն ու ւեղը սւանվեցին 33 կանայք, որոնք Հրաժարվեցին իսլամռւթյունն ընդունել: Հեւո քրդերը ւարան 13 ւարեկաններին: Շաւ կանայք իրենց երեիաներին դեւը նեւեցին: ԱրմենուՀի Թորիկյանը Հիչում է, որ թուրքերը իլում էին ամենադեղեցիկ աղջիկներին ն օրդիաներ կաղմակերւում: ԶոՀերից չաւերն ինքնասւանություն էին դործում: Օրդուում ն կիրասոնում եղան դեւքեր, երբ ամուսինն սւանում էր կնոջը, որդին՝ Հորը, եղբայրը՝ քրոջը, Հայրը՝ ղավակներին՝ անւաւվությունից իույս ւալու Համար: Սամսոնի դեւքերի մի ուրիչ ականաւես ւաւմում է. «Գըղ Գյողի մու ւեսա մի իոր ավաղան լցված Հինդ ւարեկանից ÷ոքր երեիաներով, որոնցից ոմանք դեռ կենդանի էին: Նույն ւեղը ւեսա 100-ի չա÷ ծեր կանանց դիակներ՝ վերմակների մեջ այրված»: կուքՀոֆի 1915 թ. Հուլիսի 4-ի Հաղորդադրության մեջ կարդում ենք. «Ձեռնարկված Հակամիջոցառումները (Հավանաբար իրականացվում են Անաւոլիայի բոլոր վիլայեթներում) այնքան դաժան են ու այնքան անՀարիր մարդկայնությանը, որ անՀնար է դրանց անւարբեր վերաբերել: Խոսքը մի ամբողջ ժողովրդի ջարդի կամ բռնի իսլամացման է վերաբերում: Այդ ժողովրդի ներկայացուցիչները անմիջական մասնակցություն չեն ունեցել Հեղա÷ոիական չարժմանը, այսինքն անմեղ ղոՀեր դարձան... կառավարությունն ուղարկել է մոլեռանդ, սւուդված մաՀմեդական ւղամարդկանց ու կանանց՝ Հայերին քարողելու իսլամացում, միաժամանակ սւառնալիքներ ւեղալ նրանց Հասցեին, որոնք դերադասում են Հավաւարիմ մնալ իրենց Հավաւին... Այդ դժբաիւների մեծամասնությունը դիմադրեց ն ամեն օր իմբերով քչվում էր երկրի իորքերը... Հասկանալի է, թե որնէ Հայ քրիսւոնյա ւեղ չի Հասնի: Երկրի իորքերից Հասած լուրերն արդեն վկայում են ամբողջ քաղաքների բռնադաղթված բնակչության անՀեւացման մասին»1: Սամսոնի Հայասւանների ղեկավարներն էին մութեսարիֆ Նեջիմը, ոսւիկանաւեւներ Նուրին ն Սաբրին, իթթիՀադի ներկայացուցիչ Սրդըղը: կիրասոնի Հայերին ՀաչվեՀարդարի ենթարկողների կաղմակերւիչներն էին Մ. էչրեֆը, նրա եղբայր Հասանը, ոսւիկանաւեւ Բեմալը, Հաղարաւեւ Ֆայիդը: Այդ վայրադությունների կաղմակերւմանը ղեկավար մասնակցություն ունեցավ մութեսարիֆության երիւթուրքական կաղմակերւության ղեկավար բժիչկ Սըդկինը: Երբ Տրաւիղոն քաղաքում ւեղաՀանությունն սկսվեց, վւանդ կար, որ դյուղաբնակ Հայերը կարող են ըմբոսւանալ: Աղմին Հայ երնելիներին դյուղերն ուղարկեց Հայերին Հանդսւացնելու, թե ւեղաՀանությունը ժամանակավոր է

Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., էջ 105:

ն ւաՀանջելու, որ բոլորը ենթարկվեն Հրամանին, այլաւես «քանի մը անիելքներու ւաւճառով ժողովուրդը կուորել կու ւամ»: Վիլայեթի Հայկական դյուղերում բռնադաղթն սկսվեց Հուլիսի 17-ին: ՆաՀանդի արնելյան չրջանի Հայ դյուղացիներին՝ չուրջ 4000 Հոդի, Հավաքեցին ծովա÷ին՝ Դրոնա Զարչի: Նաիաւես ձերբակալված ւղամարդկանց բանւերից Հանեցին, միացրեցին դյուղացիների կարավանին ն կալաֆկա լեռան ÷եչերով ւարան լեռները: Որոչ ւարածություն անցնելուց Հեւո ւղամարդկանց (որոնք քայլում էին ձեռները կաւված առանձնացրեցին, կարավանից Հանեցին ու սւանեցին: Սրղանըլի դաչւում կարավանը չրջաւաւվեց ժանդարմների ու չեթեների կողմից: Փորձեցին ծաղրուծանակի ենթարկել Զալուք Պողոս անունով մի ծերունու, բայց նա կուրծքը բացեց, թե կրակե՛ք): Սւանեցին: Աւա ջարդեցին բոլոր ւղամարդկանց: կարավանում մնացին 700 կին ն երեիա: Դուչ կեո÷րիում Շարիղադե իսմայիլի չեթեները կարավանից Հանեցին դեղեցիկ աղջիկներին ն կանանց: Երղնկա Հասավ 500 Հոդի, որոնք էլ կացիններով, բիրերով ու քարերով ջարդվեցին Բեմաիի կամուրջի վրա: Սրղանըլիի ջարդից ÷աիած 300 Հայեր ոչնչացվեցին Սենջան Միսիիորի անւառում: Թող դյուղի Հարուսւ ն աղդեցիկ Հայերից մեկը՝ Պ. Միրիմյանը ւեղում սւանվեց իր երկու որդիների Հեւ միասին: ՑոթանասունՀինդ ւղամարդու ն կնոջ ւարան Հարթավայր, կանանց նաի բռնաբարեցին Հրամանաւարները, աւա չարքայինները: Մի երեիայի ի÷եցին ժայռին ու դանդը ÷չրեցին: Սամսոնի Հայ քաղաքական դործիչների ու կուսակցական ակւիվիսւների մի մասին ծեծով սւանեցին, իսկ մյուսներին Մարղվանի նրանց դործընկերների Հեւ ուղարկեցին Սեբասւիա, որւեղ կաիաղան Հանվեցին կամ ւարղաւես դնդակաՀարվեցին: ՏեղաՀանությունից Հեւո թուրքերը ձեռնամուի եղան ոչնչացնելու նան «Հայերի Հեւքը»: Բանդեցին եկեղեցիները, Հայկական դւրոցները, դերեղմանաւներն ու ակումբները: Միչւ ն ամենուրեք չէ, որ Հայերն անմռունչ ւանում էին թուրքական վայրադությունները: Գարեդին ն Պողոս Սարդսյան եղբայրները ծրադրում են սւանել Աղմիին ն ռմբակոծել թուրքական ամրությունները: Սակայն այդ երկու ձեռնարկն էլ ձաիողվում են: Երկու եղբայրները, որոնք թուրքական բանակի սւաներ էին, ձերբակալում ու իոչւանդումներով մեռցվում են: իսկ նրանց Հայրը՝ Հարություն Սարդսյանը, որը ռմբակոծության աղդանչանի դեւքում ւեւք է ՀրդեՀեր սե÷ական ւունը, այդ անելու լուր այդւես էլ չսւացավ: Նա, ՀուսաՀաւած, ՀրդեՀեց ւունը ն ինքն էլ այրվեց բոցերի մեջ: Եղան անՀաւական ինքնաւաչււանության անվեՀեր օրինակներ: Մեկը, միայնակ ւանը ÷ակված, կրակի ւակ ւաՀեց ջարդարարներին այնքան ժամանակ, մինչն ինքը դնդակի ղոՀ դարձավ: Այդւես վարվեցին նան Ս. Սեյրանյանը ն Ե. Տերւերյանը: Նրանք ունեցած վերջին ÷ամ÷ուչւներով նաի սւանեցին իրենց ընւանիքի անդամներին, աւա ինքնասւան եղան: Երբ ջարդարարները չրջաւաւեցին Թութունջյանների ւունը, ւան ավա459

դը բոլոր մոււքերին ւաւնեչներ չինեց ն ւաչււանեց իր օջաիը ու, երբ Համողվեց, որ դիմադրելն այլնս անՀնար էր, թուրքերի երեսին չւրւեց. «Միննույնն է, չեմ Հանձնվի» ու ինքնասւան եղավ: Մի թուրք սւա ՊերճուՀի Բաիչիյանին ամուսնության առաջարկություն է անում: Աղջիկը ւայման է առաջարկում. «Նաի, ւաւռիր իսլամանալու թուղթը, երկրորդ, կարավանը ւեւք է առանց նոր չարչարանքների ու կողուոււի Հասնի Մալաթիա»: Սւան Համաձայնվում է: Բայց Մալաթիայի ճանաւարՀին՝ Հեքիմ Խանեում, բռնությունները վերսկսվեցին: Շաւերը Ե÷րաւը նեւվեցին... 13 ւարեկան աղջիկներին քրդերն ու ժանդարմները ւարան: Հայ Հայդուկային իմբեր էին դործում Խնեյի, Թրմեի ն Զարչամւայի լեռներում: Նրանց բռնելու Համար 1915-ի սեււեմբերին ավելի քան 1000 ժանդարմներ չրջաւաւեցին Գոնկայի անւառը: Հայ ÷աիսւականների դլիի Համար վալին 100 ոսկի իոսւացավ: 600 Հայ ւաւերաղմի ւարիներին, անդամ դրա ավարւից Հեւո, Հայդուկային կռիվներ էր մղում: Զիլ ՕՀաննեսի, Միքայել Զեյթունցյանի, Հակոբ ԲեՀիյանի իմբերը կռիվներ մղեցին մինչն 1923 թ. ն ամբողջ իմբով՝ 70 Հոդի, նավակներով անցան ռուսական սաՀմանը: Մի ուրիչ իումբ Հայերի, որոնք բանւարկված էին Թեքքեն կայարանում, ղինաթա÷եցին ւաՀակներին: Նրանց մի մասին Հաջողվեց լեռ բարձրանալ: Սամսոնի Հաղ Թե÷ե Հայկական դյուղի բնակիչները առերես իսլամություն ընդունեցին ն չբռնադաղթվեցին: Սակայն իչիանությունները իսլամանալը բավարար չՀամարեցին Հայերի կյանքը ինայելու Համար ն որոչեցին նրանց նույնւես ւեղաՀանել: Բայց «Հարնան դյուղերի վրացիներն ու չերքեղները թույլ չւվեցին», ւաչււանեցին Հայերին: Սակայն մինչն վերջ ւաչււանել չկարողացան, որովՀեւն այն, ինչ չՀաջողվեց իթթիՀադականներին, իրականացրին քեմալականները: 1915 թ. Հուլիսի 31-ին ՆԳ նաիարարութունը ւեղեկանքներ ւաՀանջեց ւարադրված Հայերի թվի ն դրավված դույքի մասին: Տարադրությունից 3-5 օր առաջ քաղաքներում ու դյուղերում ոսւիկանության միջոցով Հաչվվում ու արձանադրվում էր Հայ ընւանիքների անդամների թիվը՝ ըսւ ւարիքի ն սեռի: Այս Հաչվառմամբ արձանադրված թվերը ÷ասւորեն կուորվածների թվերն էին, քանի որ չաւ քիչ մարդիկ ÷րկվեցին: Այսինքն, դեռ մինչն ւեղաՀանությունը իչիանությունները կաղմել էին Հայերի ցուցակները, նրանց ուղեկցող ղինվորների թիվը: Այդ ցուցակներով՝ կայսրությունում ւեղաՀանվել էր 2.6 մլն Հայ, դրանից՝ Տրաւիղոն նաՀանդում՝ 90 Հաղար Հայ: Վիլայեթի Հայերին Հասցված նյութական վնասը կաղմեց 150 մլն դոլար: Թուրքական իչիանությունները մեիանիկորեն նվաղեցնում էին Հայերի թիվը, Հիմք ընդունելով 1903 թ. մարդաՀամարի ւվյալները: Ըսւ իչիանությունների ւվյալների՝ Տրաւիղոնի սանջակից բռնադաղթվել էր 31885 Հայ, Ռիղեի սանջակից՝ 68, Գյումուչիանեի սանջակից՝ 2547, Զանիկի սանջակից՝ (Սամսոնի կաղայից՝ 4992, Բաֆրայի կաղայից՝ 1634, Զարչամւայի կաղայից՝ 10648, Թերմեի կաղայից՝ 2567, Ցունիայի կաղայից՝ 5379, Ֆաւսայի կաղայից՝ 1154): Վիլայեթում ընդամենը՝ 26374 Հայ:

Անդամ թուրքական թվերն են սաՀմռկեցուցիչ, ն իչիանությունները Հեւադայում վիճակադրական ցուցակները թաքցրեցին, չնայած դրանք Հեռու են իրական ւաւկերը ներկայացնելուց: Օրինակ, միայն Սամսոն քաղաքում 1915-ին բնակվում էր 8000 Հայ, քաղաքում կար 800 աչակերւ: Տրաւիղոնի բռնադաղթի առթիվ Բարձր Դուռը Հայւարարեց, թե այդ վիլայեթի Հայերին Եվրուա է ուղարկել առնւրական նկաւառումներով: իսկ Սամսոնի մասին ասվեց, որ բոլոր Հայերը ւեղաՀանվել, իսկ ուծացածների ն մաՀմեդականների Հեւ ամուսնացածների բնակավայրերը ÷ոիվել էին: «Հայերն ու յոյները վերջնականաւէս Հեռացան ոչ միայն Տրաւիղոնէն, այլեւ Սամսոնէն ու ծովեղերեայ միւս քաղաքներէն: Արդիւնքը աղէւաբեր եղաւ այդ քաղաքներուն ւնւեսական կեանքին Համար, որովՀեւեւ ամբողջ առեււուրը, մասնաւորաւէս արւաՀանումները ի դլուի կը Հանուէին յոյներուն եւ Հայերուն կողմէ»1: Նան նչենք, որ ռաղմական դաւարանը 1919 թ. մայիսի 22-ին Աղմիի Հեւ միասին մաՀաւաւժի դաւաւարւեց նան Տրաւիղոնի վիլայեթի երիւթուրքական կաղմակերւության ւաւասիանաւու քարւուղար Նայիլին: Մեղադրանքը Հեւնյալն էր. «Տրաւիղոնի նաիկին կուսակալ Զեմալ Աղմի բեյը Հաղորդել է դաղւնի Հրամանադրեր ն ՀրաՀանդել ու դործել է իր ւված Հրամաններին Համաւաւասիան... Նայիլ բեյը դործակցել է կուսակալին ն աջակցել է նրան Համաձայն իր սւացած Հրամանների... Այդ երկուսը կաւարելով կ. Պոլսից սւացված դաղւնի Հրամանները՝ Հայերին ջարդելու ն բնաջնջելու Համար կաղմակերւել էին Հրոսակներ այնւիսի չարադործներից ու ոճրադործներից, որոնք բաղում անդամներ կաւարել էին նման ոճիրներ: Նրանք ժանդարմների Հեւ ուղարկվեցին ուղեկցելու Հայերի կարավանները, դրանք ւաչււանելու ւաւրվակով... նաի, Հաղիվ կարավանները քաղաքից դուրս էին դալիս, անւաչււան ւղամարդկանց առանձնացնում էին կանանցից ն ւանում աչքից Հեռու վայրեր, որւեղ նրանց կողոււում էին, աւա կուորում ամեն ւեսակի ւանջանքների ենթարկելուց Հեւո: Աւա կանանց էին ւանում այլ վայրեր, որւեղ կողոււում էին դոՀարեղենները ն ունեցած դրամը, նրանց մերկացնում էին ն քայլեցնում ամիսներ չարունակ, այնւես որ ճանաւարՀի չարչարանքների Հեւնանքով չաւերն ընկնում էին առանց ւաչււանության ն մեռնում էին քաղցած ու ծարավ...»2: Ռաղմական դաւարանը ւարբեր ժամկեւների բանւարկության դաւաւարւեց Հարկային ւեսուչ Մ. Ալիին, ոսւիկանության ւեւ Նուրիին, դաղւնի դործակալության ւեսուչ Մուսւաֆային, ոսւիկանական քննիչ Թալեաթին, Հյուրանոցի ւնօրեն Նիյաղիին, բժչկական ւեսուչ Ալի Սաիբին:

Նանսեն Ֆ., Հայասւան եւ Մերձաւոր Արնելք, Վերիւոն, 1956, էջ 53: «1akviո-i Մօkai», 1919 թ., ‹ 3617.

«Àðìÿíñêèé âåñòíèê»-ը 1916 թ. թիվ 15-ում ււադրեց Ա. Արղութինսկու Հոդվածը, որւեղ կարդում ենք, թե երբ ռուսական ղորքերը մւան քաղաք, այնւեղ միայն Հույներն էին մնացել: «Թուրքերը ÷աիել էին, իսկ Հայերը թուրքերի կողմից մորթվել ու ծովն էին նեւվել: Աղաւվել էր միայն 100-120 մարդ, որոնք ւարւիղանական կռիվներ էին մղել ն մի քանի Հարյուր երեիա: Հայերին մորթել ն իեղդել էին նան մերձակա դյուղերում, Հույների ւաւմածով, ինչւես նան ԱՄՆի Հյոււաւոսի, բողոքական միսիոների, ւեղական Հյուրանոցի չվեյցարական Հւաւակ ւնօրենի, երկու վերաւրած Հայերի, կաթոլիկ միսիոներների, մի քանի ռուսաՀւաւակների վկայություններով ն ոչ մեծաթիվ չեթեների Հարցու÷որձերով, Հայերի կուորածների ընդՀանուր ւաւկերը Հեւնյալն է՝ Առաջին օրը բանւարկվեցին մի քանի Հարյուր երիւասարդներ ն աղդեցիկ Հայեր, դավաճանության ն ռուսների Հաջողությանը նւասւելու ւաւրվակով: Սրանցից Հարյուրական մարդու նսւեցրին բեռնանավեր, ւարան էրոս ն Պլաւո Հրվանդանները... Բոլոր ւարվածները իեղդվեցին ծովում: Աւա կանանց ու ւղամարդկանց իրարից բաժանեցին: կանանցից ջոկեցին երիւասարդներին ու դեղեցիկներին, ւեղավորեցին մի ւան մեջ ն ներկայացրին սւաներին՝ Հարճեր ընւրելու Համար: Որոչ ժամանակ անց նրանց սւանեցին ն դիակները ծով նեւեցին: Մնացած ւղամարդկանց ու կանանց ւաՀակաիմբերի ուղեկցությամբ առանձին իմբերով ուղարկեցին Զիվիղլիկ, որը Տրաւիղոնից 25 կմ Հեռավորության վրա է: Այնւեղ կանայք ժանդարմների կողմից ենթարկվեցին բռնությունների ն աւա թե՛ կանայք ն թե՛ ւղամարդիկ սւանվեցին, իսկ երեիաներն ուղղակի սվինաՀար արվեցին: Մի ղինվորական նույնիսկ կաղմակերւեց ղվարճություն՝ երեիաներին կանդնեցնում էին ն որոչակի Հեռավորությունից կրակում՝ ծակելով դժբաիւ ÷ոքրիկների ճակաւները: կենդանի մնացածներին ւանում էին էրղրումի ուղղությամբ: Ընդ որում, թուրք դյուղացիների իոսքերով ... ամբողջ երթուղին ծածկված էր մեծաՀասակների ն երեիաների դիակներով... Հարցման ենթարկված չաւ Հույների կարծիքն այն է, որ Հայերի կուորածը ւեղի է ունեցել Համաձայն որոչակի ծրադրի ն որ այդ դործում նաիաձեռնությունն ու ղեկավարությունն անւայման ւաւկանում էին թուրքական կառավարությանը, որը իսւորեն Հեւաւնդում էր, որւեսղի Հայերին որնէ օդնություն ցույց չւրվեր: Տեղական իչիանության ներկայացուցիչներից մեկի իոսքերով, որն ասվել է մի աղդեցիկ Հույնի, ծով է նեւվել 800 Հայ երեիա... Ավելի ավադ երեիաները ն մի քանի վերաւրած Հայ աղջիկներ ու կանայք մեծադույն երաիւադիւությամբ ու անսաՀման չնորՀակալությամբ էին իոսում առանձին անձանց մասին, որոնք մեծ աչիաւանք ն եռանդ էին ներդրել կուորվող Հայերին ÷րկելու Համար: Դրանք են Ամերիկայի Հյոււաւոսը, ամերիկացի միսիոներ կրաֆֆորդը, «Տսiտտօ» Հյուրանոցի ւնօրենը, Շնքեթ Շադիրղադեն, որի որդուն ժանդարմներն սւանեցին, երբ նա բացեիբաց Հանդես եկավ Հայերի ւաչււանության օդւին: Գերմանիայի Հյոււաւոսի մու վաղուց ծառայում էր մի Հայ իոՀարարու462

Հի: Զնայած դերմանացին լիակաւար Հնարավորություն ուներ նրան Հյոււաւոսարանում թաքցնելու, դերադասեց Հանձնել իչիանություններին ն նա սւանվեց»: Գերմանացի դործիչ Վ. Շվենդլերը Հայերի մասին դրեց. «Նրանք նան մեր թչնամիներն են ն ւաւճառ չունենք նրանց Համար իաղաքարւի վրա դնելու Թուրքիայի Հեւ մարւական ղինակցությունը...»1: Թուրքական վայրադություններն արդարացնում էր նան Բերդֆելդը, որը Հուլիսի 9-ին դրեց կանցլերին, թե «քրիսւոնյաներն անչնորՀակալ են թուրքերի անկանիակալ վերաբերմունքի Համար» ն «Համակրում են Հաւկաւես Ռուսասւանին»2: Գերմանացի դիվանադեւը Ռուսասւանի Հանդեւ Հայերի վերաբերմունքի Հարցում չէր սիալվում: Տրաւիղոնում ծնված Լնոն-Զավեն Սյուրմելյանն իր «Ձեղ եմ դիմում, ւիկիններ ն ւարոններ» ինքնակենսադրական վեւում ջերմությամբ է նկարադրում Հայերի Հանդեւ «ռուս քեռու» վերաբերմունքը: Այդ քեռին ÷րկեց նան ÷ոքրիկ Լնոնի կյանքը, «երբ նա թաքնվել էր Հունական մի դյուղում»: «Երիւասարդ թուրքերը անւաչււան մի ցեղի մաՀվան դաւաւարւեցին, որովՀեւն դիւեին, թե նա սիրաՀարված է Բեռի Ռուսասւանին: Եվ մենք չենք թաքցնում մեր սերը»3: Պավլավիչինին դրեց Վիեննա, որ Տրաւիղոնի Հայերին ւանելու են Մոսուլ: «ի դեմս այդ՝ Հայերի Համար օրՀասական ն նրանց մեղքի Հեւ անՀամեմաւելի միջոցառումների, ւարւքս եմ Համարում մաւնանչել ւեղաՀանվածների մեծադույն մասի, այդ թվում, բաղում կանանց ու երեիաների մաՀվան ակնՀայւ նւաւակ Հեւաւնդող դործելակերւի ծանր քաղաքական ն ւնւեսական Հեւնանքները... Արւաքսումը Մոսուլ, մեծ Հեռավորության ն օթնանի ու սննդի բացակայության Հեւնանքով, նմանվում է մաՀվան դաւաւարւության (դործընկերներս կիսում են այս կարծիքը)»4: Տրաւիղոնում Ավսւրո-Հունդարիայի Հյոււաւոսը կվյաւկովսկուն դրեց, թե «Շաւ բան Հեւներդ մի՛ վերցրեք» թուրքական նաիաղդուչացումը ւարադրվողներին ն «÷ոքր առնեւներն էլ են վւանդավոր» ն նման արւաՀայւությունները «վաւ բաներ» են ենթադրում: Եվ աւա, «ի վիճակի չեմ նկարադրելու Հայ բնակչության ՀուսաՀաւ վիճակը: Սիրւդ ճմլվում է, երբ ւեսնում ես Հայերով բնակեցված թաղամասերը: Տղամարդիկ, կանայք ն երեիաները ողբում են, ÷ողոցում թա÷ված են կաՀավորանքի կւորներ ն կենցաղային այլ իրեր՝ չրջաւաւված թուրքերով ու թրքուՀիներով՝ ձրի յուրացնելու մւադրությամբ: կառավարության վարքադծից վրդովված է ոչ միայն քրիսւոնյա, այլն մաՀմեդական բնակչության մեծ մասը...»5: «Լրաբեր Հասարակական դիւությունների», 1987 թ., ‹ 7, էջ 86: Նույն ւեղում, էջ 83: Սյուրմելյան Լ., Ձեղ եմ դիմում, ւիկիններ ն ւարոններ, Ե., 1980, էջ 10-11: Սiօո ԱԱՏ14 Ք4 ՃԱ 209, Խօոտէaոէiոօքօl, 27-ը Հունիսի 1915 թ.: Սiօո ԱԱՏ14 Ք4 ՃԱԱ 209, 1օոikօյ, 24-ը օդոսւոսի 1915 թ.:

Օսմանյան իորՀրդարանի 1918 թ. դեկւեմբերի 11-ի նիսւում նչվեց, որ Հայերի «աւրանքները բռնադրավուեցան, երբ անոնք Հաւաքաբար մաՀավճիռ սւացան եւ աքսորուելով, յոյներու նման, անարիւն՝ սւիւակ ջարդի ենթարկուեցան այն ծանօթ մեթուներով, որ անոնք ւեղաՀան եղած էին»: ՆԳ նաիարար Արիֆը Հայւարարեց. «էնվեր ÷աչան երեք միլիոն Հայրենիքի ղաւակներ ղորաչարժի ենթարկելով Հանդերձ չի կրցաւ յաղթել թչնամիին, բայց 5-10 չեթէներով 1.5 միլիոննոց ժողովուրդ մը մեռցուցած ըլլալնուն Համար կրնայ իր ւաՀուըւած ւեղէն ւարծենալ»:

ԳԼՈՒԽ ԻՆՆԵՐՈՐԴ

ՄՈՒՍԱ ԼԵՌ

Հալեւի վիլայեթի Անւիոքի դավառի Սուեդիայի (Սելնկիա) դավառակում Մուսա (Մովսեսի) լեռան ÷եչերին կար Հայկական վեց դյուղ՝ Բիթիաս, Խըդրբեկ, Հաջի Հաբիբլի, Ցողունօլուք, Վադըֆ, Բեբուսիե, որւեղ բնակվում էր 5-6 Հաղար Հայ, չրջաւաւված մաՀմեդական դյուղերով: Բեսաբը նույնւես Հայաբնակ էր, դւնվում էր դեւի Հարավ 18 կմ Հեռավորության վրա, բայց Մուսա լեռան դյուղերից կւրված էր, նրանց միջն բացակայում էր կանոնավոր Հաղորդակցությունը: Սուեդիայի Հայությունը միչւ էլ աւրել է լիաթոք աղդային կյանքով, աչքի ընկել իր ըմբոսւ ոդիով: ՀանրաՀայւ է նրա 1895-ի Հերոսամարւը: 1909 թ. մուսալեռցիները Հաջի Հաբիբլիի մերձակայքում ÷աիուսւի մաւնեցին թուրքական ղորքին ու Հրոսակներին: Դրա Հեւ միասին, մուսալեռցիներն իչիանություններին ւաւրվակներ չընձեռելու նւաւակով բարեիղճությամբ էին կաւարում իրենց քաղաքացիական ւարւականությունները: 1914 թ. Հուլիսին սկսվեց ղորակոչը: Մուսալեռցի ղորակոչիկներից չաւերը դասալքեցին, որովՀեւն թուրքերին չէին վսւաՀում: Նրանց ÷նւրելու ւաւրվակով սկսվեցին իուղարկություններ ն բռնություններ: Միաժամանակ Հաչվառում էին Հայերի ունեցած ձիերը, լծկանները, ՀացաՀաւիկը, կնիքներ դնում ավանակների ու ջորիների վրա: Հայերից ւաՀանջեցին լավ ինամել արդեն ւեւությանը ւաւկանող այդ կենդանիներին: Գյուղացուն մաՀաւաւիժ էր սւառնում դասալիք կամ ղենք թաքցնելու Համար: Դասալիքները լուրեր էին բերում այլնայլ չրջաններում Հայերի ւեղաՀանությունների մասին, սակայն մուսալեռցիները թերաՀավաւ էին այդ լուրերի Հանդեւ: Բիչ անց սւացվեց նան Զեյթունի ւեղաՀանության լուրը: Դա մուսալեռցիներին Հասցրեց Զեյթունի ավեւարանական Համայնքի Հովիվ, յողունօլուքցի Տիդրան Անդրեասյանը, որը կարողացել էր իույս ւալ ւարադրությունից: Նա Հուլիսին Հասավ Հայրենի դյուղ: Հուլիսի 26-ին սւացվեց Բեսաբի Հայության ւեղաՀանության Հրամանը: Դա սւառնալից աՀաղանդ էր սուեդաՀայերի Համար: Հուլիսի 29-ին մուսալեռցիների ավադանին ժողովի է Հավաքվում Ցողունօլուքի քաՀանա ԱբրաՀամ Տեր-Գալուսւյանի ւանը: Վւանդն ակնՀայւ էր ն «ի՞նչ անել» Հարցը ւաւասիան էր ւաՀանջում: Լարված քննարկում եղավ: Ոմանք դեմ էին լեռ բարձրանալուն, դւնելով, որ դիմակայելու Համար ո՛չ ղենք ունեն, ո՛չ ւարեն ն ո՛չ էլ Համաւաւասիան թվով կռվող ուժ: Մեծամասնությունը դւնում էր, որ մաՀ է թե՛ ւեղաՀանությունը ն թե՛ դիմադրությունը, բայց դերադասելին դիմադրելն է: Որոչվեց. «Այսւեղ ենք ծնվել, այսւեղ էլ

կմեռնենք ն դաղթական չենք դառնա»: Բեբուսիեի քաՀանան Հակառակ կարծիքի էր ն նա կարողացավ այդ դյուղի բնակիչներին, բացի 17 ընւանիքից, ինչւես նան Բիթիասի որոչ ընւանիքների, Համողել ւարադրվելու: Նրանց ւարան Դեր Զոր ու բոլորին ոչնչացրեցին: Մուսալեռցիներն ունեին ընդամենը 140 մարւական, մի քանի Հարյուր կայծքարային Հրացան, 11 «մաուղեր» աւրճանակ, յուրաքանչյուրի Համար 100-120 ÷ամ÷ուչւ, որոչ քանակությամբ վառոդ, մի քանի որսորդական Հրացան: Զինվորական ծառայության մեջ եղել էր 6-7 Հոդի, այսինքն, դրեթե չկային նան ռաղմական դործին դիւակ անձինք, ղենք օդւադործել կարողացողների թիվը չէր անցնում 600-ից: Հուլիսի 30-ին սւացվեց կաղայի Հայերին ւեղաՀանելու վերաբերյալ Անւիոքի դայմադամ Մաարուֆի Հրամանը Հեւնյալ բովանդակությամբ. «1. Նկաւելով, որ սոյն յայւարարութեան թուականէն եօթը օր վերջ Անւիոքի դաղայի բոլոր Հայերը ւիւի լքեն Անւիոքն ու անոր ւաւկանող դիւղերը, Հարկ է, որ սոյն Հրամանադրին ենթակայ ամեն անՀաւ յիչեալ ժամանակամիջոցին մէջ կարդադրէ իր անձնական դործերը եւ ւաւրասւէ իր ÷ոիադրութեան միջոցները: 2. կաոավարութեան կողմէ որոչուած վայրերը Հայերու ւեղա÷ոիութեան միջոցին անոնց իաղաղութիւնը, Հանդսւութիւնը եւ ամեն ւեսակի կեղեքումի դէմ անոնց ւաչււանութիւնը ւիւի աւաՀովուի ժանւարմաներու միջոցով: 3. Աղքաւութիւնը սւուդուած ընւանիքներուն կառավարութեան կողմե ւիւի ւրուին ÷ոիադրութեան միջոցներ եւ սնունդ: 4. Հոս մնալիք սւացուածքներն ու դոյքերը մէկիկ-մէկիկ իրենց ւեսակներովը, ւիւի ցուցակադրուին կառավարութեան կողմէ եւ աւաՀով ւեղեր ւիւի դրուին ու ւաչււանուին եւ յեւոյ անոնց վաճառումէն դոյացած դումարները ւեւական սունւուկին մեջ ւիւի դրուին եւ աւա ւէրերուն ւիւի ղրկուին: 5. Գաղթականներուն բոլոր իրաւունքները ւիւի ւաչււանուին, քանի որ իրենց ղրկուելիք ւեղերը Հանդսւաւէւ կերւով ւիւի բնակեցուին: 6. իմ նաիադաՀութեանս ւակ յանձնաիումբ մը կաղմեցի որւէսղի առաքումի դործը բարւոք կաւարուի եւ կառավարուի, անձնական իրաւունքները ւաչււանուին, եւ սւացուածքներն ու չարժուն դոյքերը ւեւրակներու մէջ արձանադրուին: 7. Պէւք է, որ ւեղաՀանութեան ենթակայ անՀաւներ կաւարեալ վսւաՀութիւն ունենան կառավարութեան դործողութեանց վրայ, եւ ուրիչ օսմանեան Հւաւակներ ալ ւէւք է յարդեն այս իրաւունքները ..., քանի որ դործադրուելիք ւեղաՀանութիւնը Հասարակ դաղթումի դործողութիւն մը ւիւի ըլլայ: 8. կը յայւարարեմ, թէ ըլլա՛յ ժողովուրդէն ն ըլլա՛յ կառավարութեան ւաչւօնեաներէն, ով որ ղանցառու դւնուի, անմիջաւէս ւիւի ձերբակալուի եւ ղինուորական աւեանի ւիւի ղրկուի: Անւիոքի դաղայի դայմադամ Մաարուֆ, 16 յունիսի 1915»1:

«Ցուչամաւեան Մուսայ լերան», Պէյրութ, 1970:

Հեւադայում Տ. Անդրեասյանը դրեց. «Հաղիվ թե կարողանաք ւաւկերացնել այն ղդացմունքն ու վրդովմունքը, որոնք առաջացրեց ւեղաՀանության Հրամանը... Թվում էր, թե անՀույս էր թուրքական կառավարությանը Հակառակվելը: Սակայն մեր ընւանիքներին Հեռավոր անաւաւ ուղարկելը, որւեղ բնակվում էին արաբական մոլեռանդ ցեղերը, այնքան սարսա÷ելի էր թվում, որ կանայք ն ւղամարդիկ Հակված էին Հակառակվելու Հրամանին ն դերադասեցին կրելու կառավարության ցասումը: Մենք դիւեինք, որ անՀնար էր ւաչււանել մեր լեռան չուրջ ընկած դյուղերը: կառավարության Հրամանն արձակվել էր Հուլիսի 30-ին: ...Ցոթ օրվա ժամկեւը դրեթե անցել էր...»1: Հաջորդ օրը Հայերն սկսեցին լեռ բարձրանալ: Մի քանի օրում Ցողունօլուք, Խըւրբեկ ն Վադըֆ դյուղերը դաւարկվեցին: Օդոսւոսի 4-ին լեռ բարձրացան Հաջի Հաբիբլիի ողջ բնակչությունը ն Բիթիասի բնակչության մի մասը: Լեռ բարձրացավ ընդամենը 4231 Հոդի: Մնացած 2080-ը Բիթիասի քաՀանա Նուիոււյանի դլիավորությամբ բռնեց ւարադրության, այսինքն մաՀվան ճանաւարՀը: Շրջանառության մեջ են նան Հեւնյալ թվերը: Մուսա լեռան վեց դյուղերը ունեին 4231 բնակիչ (1171 կին, 1237 ւղամարդ, 1383 անչա÷աՀաս): Բիթիաս դյուղի 1050 բնակչից ւարադրության ուղին բռնեց 450-ը, Հաջի Հաբիբլիի 1284 բնակչից՝ 384-ը, Ցողունօլուքի 1233 բնակչից՝ 57-ը, Խըդրբեկի 1149 բնակչից՝ 65-ը, Վադըֆի 470 բնակչից՝ 84-ը, Բեբուսիեի 1040 բնակչից չՀեռացավ միայն 85 Հոդի: Բնականաբար, թուրքերը նկաւեցին մուսալեռցիների սար բարձրանալը, բայց քմծիծաղի ւվեցին: Նրանք մարդիկ ուղարկեցին Համողելու նրանց Հեւ կանդնելու այդ անմիւ ձեռնարկից: Թուրքական իչիանությունները մի կողմից Հայերի Հեւ բանակցություններ էին վարում, մյուս կողմից՝ 200 ղինվորի Հարձակման ւանում նրանց վրա: ՍուեդաՀայերն իրենց Հեւ լեռ ւարան սննդի բոլոր ւաչարները, անասունները, այն ամենն, ինչ Հնարավոր էր ւանել: Նրանք կանդ առան Թաթար Ալակ լեռնաՀովւում: Սւեղծվեց ռաղմական իորՀուրդ՝ Ե. Ցաղուբյան, Պ. Տմլաքյան, Պ. Տոււադլյան, Մ. Տեր-Գալուսւյան, Մ. Ճանաղյան ն Հ. իսկենդերյան: Հերոսամարւի ոդին Տիդրան Անդրեասյանն էր, մարւական դործողությունների ղեկավարները՝ Եսայի Ցաղուբյանն ու Մովսես Տեր-Գալուսւյանր: Մի քանի օրում լեռնաՀովիւը կաՀավորվեց ոչ միայն որւես կացարան, այլ նան՝ ռաղմական ճամբար: կառուցվեցին ճանաւարՀներ, դիրքեր, իրամաւներ: Անւառի առկայությունը Հնարավորություն ւվեց չինելու ւներ, ղորանոցներ: Ձնավորվեց չորս ւեղամաս՝ կըղըլջա, կուղճըղուղ, Դամլաջըք, կա÷լանԴուղաղ: Ձնավորվեցին մարւական ջոկաւներ, կաղմակերւվեց 40 Հոդանոց երիւասարդական Հարվածային ջոկաւ: Ծերերից ու դեռաՀասներից սւեղծվեցին օժանդակ ւասնյակներ: Տ. Անդրեասյանը վկայում է, որ նաիաւաւրասւական աչիաւանքները ւնեցին ութ օր: Մի քանի օր թուրքերը ւեղյակ

4ոմոօaտտiaո Ս., Տսօմiյօ - օiո Էքiտօմօ մօո 4ոոօոiօոvօոքօlջսոջօո 1915, տ. 55 քք.

չէին, որ Մուսա դաղի Հայկական դյուղերը լրիվ դաւարկվել էին: Օդոսւոսի 7-ին ւեղի ունեցավ թուրքերի առաջին Հարձակումը, որը ղեկավարում էր Սուեդիայի մյուդիր Խալիդը: Հարձակմանը մասնակցում էր 200 ասկյար: կռիվը ւնեց վեց ժամ ն ավարւվեց թուրքերի նաՀանջով: Նրանք ւվեցին ւասը սւանված ն 20 վիրավոր: Խալիդը Հայերից ւաՀանջեց ղենքերը վար դնել ու Հանձնվել: Մուսալեռցիներն անւաւասիան թողեցին այդ ւաՀանջը: Օդոսւոսի 10-ին սկսվեց նոր Հարձակում, որին մասնակցում էին 5000 ղինվոր ու սւա, որոնք լեռնային իոչոր թնդանոթների ուղեկցությամբ, յոթ ÷աչաների ն դերմանացի մի սւայի Հրամանաւարությամբ դնում էին մուսալեռցիների վրա: Հայերը սկղբում ընկրկեցին թչնամու դերակչիռ ուժերի առաջ, ինչը նան դարձավ ծուղակ թուրքերի Համար: Մուսալեռցիները Հեւ քաչվելով՝ Հանկարծակի ղանդվածային կրակի ւակ առան լեռն ի վեր իուժող թչնամուն: Թուրքերը իուճաւի մաւնվեցին ու ÷աիան: Նրանք նոր Հարձակման անցան: Այդւես՝ 12 ժամ չարունակ: Մարւում ծանր վիրավորվում է Հակոբ կարադյողյանը, որին ժողովուրդն Առյուծ էր կոչում: Նա դիմելով յուրայիններին, ասում է. «կ’աղաչեմ, ինձմով մի՛ ղբաղիք: Ես արդէն ինչ-որ ւիւի ըլլամ, եղած եմ, դուք դացէ՛ք ու թչնամիին դիմադրեցէ՛ք: Մանաւանդ մի՛ ւարակուսիք վերջնական Հաղթանակի վրայ: Մե՛րը ւիւի ըլլայ ան»1: Այդ օրը Հերոսական մաՀով ղոՀվեց նան Հակոբ Գալուսւյանը: «Լօտ 4ոջօlօտ Էxaոiոօո»-ը 1926 թ. օդոսւոսի 1-ին դրում է, որ այդ օրվա կռվում թուրքերը ունեցան 100 սւանված ն 300 վիրավոր: Օդւվելով մի քանի օրվա դադարից, Հայերը կրճաւեցին ճակաւային դծի երկարությունը: «Վերջին ճակաւամարւին մէջ,- Հիչում է Տ. Անդրեասյանը,- մեր ունեցած ÷որձառութենէն սորվեցանք, թէ չաւ դժուար ու անաւաՀով էր մեր ոյժերը եբեք-չորս ւարբեր կեդրոններու վրայ կառավարել: Պէւք էր միայն մէկ կեդրոն ունենալ, ուրկէ կարելի ըլլար անմիջաւէս ւէւք եղած չա÷ով ոյժ ղրկել թչնամիին դէմ, յարձակումի մը ւաՀուն... Զինուորական կաղմակերւութիւնները առաջուան ւէս մնացին՝ բոլոր կռուողները նորէն բաժնուեցան ւասնաւեւութեանց: կռուելու աւակ եւ ղէնք ունեցող միացեալ ոյժերը կը բաղկանային 43 ւասնեակներէ, նոյն թուով ւասնաւեւներով»: Սրանց մեջ չէր մւնում չեթեական կաղմակերւությունը: Մուսալեռցիների ւաչււանական ւարածքը 70-80 քառ. կմ էր, ինչը ÷ոքրաթիվ ուժերով ւաչււանելը չաւ դժվար էր: կարնոր կեւերը ւաՀելու Հաղիվ 2-3 ղինյալ էր Հասնում: Այդ անւաւեՀությունը վերացնելու էին կոչված 33ական Հոդուց կաղմված չեթեական երեք իմբերը, որոնք անմիջաւես օդնության էին Հասնում Հարձակման ենթարկված կեւերին: Զեթեական իմբաւեւներն էին Ե. Ցաղուբյանը, Պ. Տըմլադյանը ն Պ. Տոււադլյանը2:

«Ցուչամաւեան Մուսայ լերան», Պէյրութ, էջ 334: «Հերոսամարւեր», Լոս Անջելես, 1985, էջ 91-92:

1915 թ. օդւսւոսի 27-ին Ավսւրո-Հունդարիայի Հյոււաւոս Դանդինին դրեց. «Անւիոքի մու Սվեդիայից, Ուրֆայից ու նան Զեյրանի չրջակայքից Հաղորդում են Հայերի ե իչիանությունների ղինված ուժերի միջն արյունալի ընդՀարումների մասին: Զենքը Հանձնելու թուրքական կառավարության ւաՀանջին Հայերը ւաւասիանեցին կրակոցներով, այդ ւաՀանջը Հանդեցրեց մինչն Հիմա չարունակվող մարւերին»1: Հայերը չորս կեւերի ÷ոիարեն կենւրոնացան Դամլաջըքում՝ Միջերկրական ծովի դիմացը, որն ավելի մեծ Հնարավորություն ուներ ծովից օդնություն սւանալու կամ օւար նավերով ÷րկվելու Համար: կաղմավորվեց վարչական մարմին՝ Տիդրան Անդրեասյանի ղեկավարությամբ: Նա ւեւք է Հեւներ կարդուկանոնին, ղբաղվեր ւարենավորմամբ, աւաՀովեր թիկունքի Հսւակ աչիաւանքը: Սւեղծվեցին աչիաւանքային վաչւեր, որոնք ÷որում էին իրամաւներ, ծառեր կւրաւելու միջոցով աւաՀովում էին դիրքերի ւեսադաչւը, ճանաւարՀներին իոչոր քարեր էին դցում, թչնամու առաջիաղացումը իոչընդուում: Սւեղծվեց «Հեռաիոս ւղաների» կաւի թռուցիկ իումբ, ինչւես նան 25 Հոդանոց մի ջոկաւ, որը Թաթար Ալանկ վայրում էր մնալու որւես ւաՀեսւային ուժ՝ կարիք ղդացող իմբերին օդնության Հասնելու Համար: Տեղանքին քաջաւեղյակ լինելը Հայերին Հնարավորություն ւվեց աննկաւելի մուենալ թչնամու բանակաւեղիին, ն օդւվելով դիչերվա մթությունից, Հանկարծակի Հարձակում դործել: Բնած թուրքերը կաթվածաՀար վեր թռան ու ÷աիուսւի դիմեցին: Սակայն դա դեռ Հաղթանակ չէր: Թուրքերը մի քանի օր անց նոր Հարձակման անցան: Օդոսւոսի 15-ին թուրքական 5000 Հոդանոց ղորքը ն 4000 բաչիբողուկը Ֆաիրի ÷աչայի Հրամանաւարությամբ նորից Հարձակման անցան: Խորամանկ ÷աչան իր ուժերի մի մասը ուղարկեց դեւի Թաթար Ալանկ, իսկ մյուս մասը դարանակալեց անւառում: Թչնամու երկու թնդանոթներն անընդՀաւ ռմբակոծում էին Հայերի դիրքերը: Բայց թուրքերն այդւես էլ որնէ Հաջողության չՀասան: Մարւերին իրենց եռանդուն մասնակցությունն ունեցան նան կանայք, ծերերն ու երեիաները: «Նրանցից ոմանք ղինված էին սովորական Հրացաններով, կանայք ու ւաւանիները՝ ÷այւերով, քարերով ու իրենց եղունդներով»: Այնուամենայնիվ, թչնամին Հաջողեցավ օդւվել դիչերվա մթությունից ու ւիրանալ Հարթավայրին: Հայերն այդ օրը ւվեցին ւասնմեկ սւանված ն մի քանի վիրավոր: Օդոսւոսի 16-ին կռիվը վերսկսվեց ն ավելի կաւաղի բնույթ սւացավ: Մուսալեռցիները թչնամու դերակչիռ ուժերի ճնչման ւակ նաՀանջեցին, եղան նան իուճաւի առանձին ւրամադրություններ: Սկսեց ռմբակոծվել նան Դամլաջըքը, այսինքն՝ ւաչււանության կենւրոնը: կանանց ու երեիաների թա÷որը ԱբրաՀամ քաՀանա Տեր-Գալուսւյանի

Սiօո ԱԱՏ14 Ք4 ՃՃՃՄԱԱԱ 366, 4lօքքօ, 27-ը օդոսւոսի 1915 թ.:

դլիավորությամբ չարժվում է դեւի ծովա÷: Սակայն օրվա երկրորդ կեսին ՀուսաՀաւական ւրամադրությունները ՀաղթաՀարվում են ն մուսալեռցիները նորից Հաղթանակած են դուրս դալիս: Նրանք թչնամուն վերցրին կիսաօղակի մեջ, կրակի ւակ առան ու բոլոր կողմերից աղմուկ-աղաղակով դրոՀի անցան: Թուրքերը, չ÷ոթված, մի ւաՀ կանդ առան, որին Հաջորդեց Հայերի նչանառու կրակը: Գործի դրվեցին նան 1895 թվից մնացած մի քանի ժանդու ռումբեր, որոնք ավելի ուժեղացրին թուրքերի սարսա÷ը: Նրանք կարծեցին, թե Հայերն օդնական ուժերով Համալրվել են ն իուճաւաՀար ÷աիան: «ինչ արադությամբ որ առաջացել էին, կրկնակի արադությամբ Հեւ են քաչվում»՝ կռվի դաչւում թողնելով սւանվածներ ու ռաղմամթերք, ղենքեր, սննդամթերք, դեղորայք: Երկու օրում թուրքերը կորցրին 600-700, իսկ Հայերը՝ 20 սւանված ու չուրջ երեք ւասնյակ վիրավոր: Թուրք Հրամանաւարը Հարկադրված էր իոսւովանել. «Եթէ ես իմ 5000-ի ÷ոիարեն ունենայի 500 այսւիսի (Հայերի նման) քաջեր, կը ւեսնէիք, թէ ինչ Հրաչքներ կը դործէի»1: Օդոսւոսի 19-ին, երբ մուսալեռցիները ւոնում էին Ասւվածածնի ւոնը, ւեղի ունեցավ նոր Հարձակում, որին մասնակցում էին 9000 կանոնավոր ղորք ու մեծ թվով Հրոսակաիմբեր: Հարձակումն սկսվեց վեց ուղղություններով ն անընդմեջ ընթացավ երկու օր: Թուրքերը մի քանի կեւերում ճեղքեցին Հայերի ւաչււանությունը: Սակայն 50 Հայեր Հաջողեցան աննկաւ անցնել թուրքերի թիկունքն ու նրանց կրակի ւակ առնել: Թչնամին իուճաւի մաւնվեց ն մարւադաչւում թողնելով 500 դիակ՝ ÷աիուսւի դիմեց: Ալեքսանդրեւ օդնության ինդրանքով ուղարկված ւաւվիրակը օդոսւոսի 12-ի դիչերը վերադառնում է ձեռնունայն: Թուրքերը որոչում են Հայերին ւնական չրջա÷ակման մեջ ւաՀել ու սովամաՀ անել: Շրջա÷ակմանը մասնակցում էր 15 Հաղար Հոդի: իսկ Հայերի սնունդն ու ռաղմամթերքը սւառվելու վրա էին: ինքնաւաչււանության ղեկավարները Հնարներ էին ÷նւրում օւար, մասնավորաւես Անւանւի երկրների նավերի Հեւ կաւ Հասւաւելու Համար: Սեււեմբերի 2-ին երնաց առաջին նավը, բայց առանց ա÷ին իմբված մարդկանց վրա ուչադրություն դարձնելու՝ Հեռացավ: Լավ լողորդներ Մ. Գրիդորյանը, կ. Խաղցնյանը, Ա. կոջանյանը ն Տ. Մանկլիկյանը թիթեղյա ամաններում դրված աղերսադրերով լողում են Ալեքսանդրեւի ուղղությամբ, իսկ ծովա÷նյա բլուրի վրա ամրացվում են երկու դրոչակներ՝ մեկի վրա կարմիր իաչ էր նկարված, իսկ մյուսի վրա անդլերեն դրված էր. «Բրիսւոնյաները աղեւի մեջ են»: Պասւառների կողքերին իարույկներ վառեցին՝ ուչադրություն Հրավիրելու Համար: Դրանց մու մչւական ւաՀակություն էր սաՀմանված, որւեսղի նավ նչմարելիս ծածանեին դրոչները: Լողորդների միջոցով նոր նամակներ են ուղարկվում կիւրոս՝ Ամերիկյան Հյոււաւոսին, նան Հալեւի Հայոց առաջնորդին՝ Պողոս Նուբար ÷աչային Հանձնելու Համար:

«Ցուչամաւեան Մուսայ լերան», էջ 359:

Աղերսադրում կարդում ենք. «Տէ՛ր, մենք Հոս աւասւանած ենք թուրքական բարբարոսներէն, իժդժութիւններէն, կուորածէն եւ մաՀէն, մանաւանդ մեր կիներուն ւաւիւին բռնաբարումէն ղերծ մնալու Համար: Տէ՛ր, վսւաՀ ենք, որ դուք ւեղեակ էք թուրքին ներկայ բնաջնջման քադաքականութեան, ղոր ան կը դործադրէ մեր իեղճ ցեղին վրայ... ինչւէս որ ամերիկացի ւոքթոր մը ըսած է, թուրք կառավարութիւնը որոչած է բնաջնջել թրքաՀայերը եւ մեծ կորովով կը դործադրէ իր ծրադիրները... Մենք որոչեցինք մեռնիլ կռուով, քան մեր իսկ աչքերով ւեսնել մեր կիներուն ւաւուին անարդուիլը եւ յեւոյ, իբրեւ վաիկուներ, անչուչւ չարչարանքներով մաՀուան դիմել»: ԱյնուՀեւն նչվում է, որ թեն իրենք Հաղթանակող են դուրս եկել ւեղի ունեցած ճակաւամարւերից, սակայն այլնս Հնարավորություն չունեն դիմակայելու, քանի որ ո՛չ կարդին ղենք ունեն ն ո՛չ ղինամթերք, «մանաւանդ, որ սովը չաւ մօւեցած է մեղի»1: Խնդրում էին կա՛մ բոլորին աղաւել ն կա՛մ, եթե դա Հնարավոր չի Համարվի, ÷ոիադրել կիները, ծերերն ու մանուկները ն օդնել ղենքերով ն ռաղմամթերքով, ինչւես նան սննդամթերքով, որ դաչնակիցների Հեւ կողք-կողքի կռվեն թուրքական ուժերի դեմ2: Սակայն աղերսադրերը մնում են անւաւասիան: Այդ ընթացքում թուրքական Հրամանաւարությունը մի քանի անդամ մուսալեռցիներին աոաջարկեց ղենքերը վար դնել ու Հանձնվել: Սեււեմբերի 5-ին երնաց ֆրանսիական «Գիչեն» Հածանավը: Հայերի աղմուկի վրա՝ նա ծով իջեցնում է մի մակույկ, որը մուենալով ա÷ին, վերցնում է ֆրանսերեն իոսող մեկին, ավադանուց մի քանի Հոդու ն վերադառնում է նավ: Ծովակալ Դարւիժ դյու Ֆուրնեն ն նավաւեւ Բրիսոն, սւանալով Հայերի դիմումը, Հիանում են: Բրիսոն իր անձնական ւաւասիանաւվությամբ իարիսի է դցում ն Հրամայում է ռմբակոծել Բեբուսիե դյուղի եկեղեցին, որը թուրքերը ռաղմական ւաՀեսւի էին վերածել: Վերջինները դա ընկալեցին, որ իրենց դեմ Անւանւը նոր ճակաւ է ուղում բացել ն որոչեցին արադացնել Հայերի ոչնչացումը, քանի դեռ եվրուացիները նոր ուժեր չէին բերել: Սեււեմբերի 7-ին ւեղի ունեցավ նոր Հարձակում, սակայն որնէ Հաջողություն չունեցավ: Այդ օրը Հայերը կռվում էին բարձր ւրամադրությամբ, նրանք երդելով ու իրար Հեւ կաւակելով էին մարւնչում կաւաղած թչնամու դեմ: Ա÷ին մուեցավ ֆրանսիական նավը: Մի քանի Հայեր ծովը նեւվեցին: Սակայն նրանց թույլ չւվեցին նավ բարձրանալ: Ֆրանսիացիք նաի ւարղեցին իրական վիճակը, աւա նոր միայն Համաձայնվեցին բանակցել: Տեղ Հասան անդլիական մի ռաղմանավ ու մի քանի մարւանավեր: «Ժաննա դ’Արկ» Հածանավ են բարձրանում վարչական մարմնի անդամները: Թուրքերն այս ամենը ւեսնում են ն որոչում են իորամանկել: Սեււեմբերի 9-ին թուրքական ղորքերի Հրամանաւար Ռիֆաթը երեք նամակ ուղարկեց մուսալեռցիներին ն նորից ւաՀանջեց Հանձնվել:

Անդրէասեան Տ., Զէյթունի անձնաւուութիւնը եւ Սուէւիոյ ինքնաւաչււանութիւնը, ԳաՀիրէ, 1915, էջ 44: Նույն ւեղում, էջ 49:

Պաւասիանի Համար ւրվում էր երկու ժամ: Հայերը առաջարկեցին 24 ժամ՝ ժամանակ չաՀելու Համար: Սակայն թուրքերը ւաւասիանի չսւասեցին ու նոր Հարձակման անցան: Հայերը ւաւասիան կրակ չբացեցին, իբր լքել էին դիրքերը: Թուրքերը մուեցան կիրճի Հայկական դիրքերին, ընկան ուժեղ կրակի ւակ ն իուճաւաՀար նաՀանջեցին: Հայերը նրանց Հեւաւնդեցին: Օւար նավով ÷րկվելու մաքառումներում առանձնաւես աչքի ընկավ 75-ամյա Մովսես Գրիդորյանը որ 30 ժամ մարւնչեց Միջերկրականի ալիքների Հեւ ու կարողացավ մուսալեռցիների ինդրանքը Հասցնել օւար նավի Հրամանաւարին: Հաջորդ օրը ա÷ին մուեցան ֆրանսիական «Գիչեն» ն «Դեղե» Հածանավերի Հրամանաւարները ն Հայերին ասացին. «Երեկ դուք կաւարեցիք ձեր ւարւականությունը, այսօր Հերթը մերն է»1: Ու սկսեցին ռմբակոծել թուրքերի դիրքերն ու ղորանոցը: Օդւվելով դրանից՝ Հայերը Հարձակման են անցնում ու թուրքերին ÷աիուսւի մաւնում: Ֆրանսիական 3-րդ նավաիմբի Հրամանաւարությունը նւաւակաՀարմար չի Համարում այդ Հաւվածում ռաղմական դործողություններ ծավալել ն որոչում է Հայերին ւեղա÷ոիել: կիւրոսի անդլիական Հրամանաւարությունը Հրաժարվեց Հայերին օթնան ւալ, իսկ Եդիււոսի բարձր կոմիսարն էլ ւաւասիանեց, թե Լոնդոն է դիմել ն ւաւասիանի է սւասում: Ծովակալ Դարւիժ դյու Ֆուրնեն առանց Փարիղի Համաձայնությանը սւասելու ժողովրդին բարձրացնում է նավեր: Եվ «Գիչեն», «Դեղե», «Ֆուդր», «Լ’ Ադմիրալ Շարնե» ն «Դ’ էսւրե» մարւանավերը լցվեցին մուսալեռցիներով: Դա սեււեմբերի 14-ն էր: «Երբ կիներէն, ծերունիներէն եւ ւղաներէն վերջինը նաւ դրուած էր, Հայկական 20 ղօրաիմբերը միաժամանակ ձդելով իրենց լեռնային դիրքերը, ղանաղան կողմերէն ծովա÷ եկան... իմբակ առ իմբակ, Հուժկու եւ իրոիւ ւաւերաղմիկներ՝ կուրծքերնին ÷ամ÷չւկալներով ղարդարուած»2: Նավ բարձրացավ 4058 մարդ, որից 1568-ը՝ երեիա, որոնցից՝ չորս ւարեկանից ցածր՝ 427, 4-14 ւարեկան աղջիկներ՝ 508, ւղաներ՝ 628 Հոդի3: Ուղղություն վերցրին դեւի Պորւ Սայիդ: Այսւեղ նրանք մի քանի ւարի աւրեցին վրանների ւակ: Մուսալեռցիներից 600 Հոդի կամավոր մւավ Արնելյան լեդեոն ն 1918-ի սեււեմբերի 19-ին իիղաիաբար կռվեց Պաղեսւինի Արարա բարձունքի վրա ւեղի ունեցած ճակաւամարւում: Մուսալեռցիների դասերը: «ԱչիարՀը ժամանակին չանսաց» մի բուռ Հայերի իելաՀեղության արմաւները, որ Հայոց ցեղասւանության դերմարդկային վայրադ ւոռթկում էր, որ մուսալեռցիների օրինակը ւակավին մնում է որւես կանիաղդուչացում ն ղդոնության աՀաղանդ, որ Մեծ եղեռնը «նաիերդանքն էր մի չարք աղդերի ն աղդությունների բնաջնջման»: Այդ դիւակցությանը Հասու եղավ միայն Ֆրանց Վերֆելը, որն իր ժամանակակիցներից ւարիներ առաջ կանիադուչակեց, թե «ինչ աղեւներ են սւասվում» աչիարՀին

«Ցուչամաւեան Մուսայ լերան», էջ 382: Նույն ւեղում, էջ 392: Աղաւեան Լ., Հայ որբերը Մեծ Եղեռնի, Լոս Անջելես, 1995, էջ 21:

20-րդ դարում, ն մարդկությանը կոչ արեց «ի սեր բարության՝ ղինված մենամարւի մեջ մւնել չարության դեմ»1: Ցեղասւանի դեմ մարւնչելը ւարւք է՝ անկաի ունեցած կարողություններից: Դա կլինի ոչ թե արկածաինդրություն, այլ միակ ճիչւ կողմնորոչումը: Արկածաինդրությունը Հաղարավորներին իթթիՀադի մարդասւանների դթությանը թողնելն էր, բռնադաղթի ճամ÷ան բռնելը: Երբ ժողովրդին մաՀվան են քչում, միակ բարոյականը բոլոր ուժերով մարւնչելն ու ղենքը ձեռքին կամ անդամ առանց ղենքի մարւերում ղոՀվելն է: Միանդամայն իրավացի է ռուս բանասւեղծ Միիայիլ Դուդինը, երբ դրում է. «Ֆրանց Վերֆելն իր դրքում անդրադարձել է ոչ այնքան ղոՀերին, որքան Հերոսներին, ոչ թե դաժանությանը կրավորաբար Հանձնվելուն, այլ՝ դիմադրությանը, դաՀիճների ոճրադործությանն ակւիվորեն դիմադրելուն»2: Այս առումով Արնմւյան Հայասւանի 1914-1918 թթ. ինքնաւաչււանական կռիվները Համամարդկային Հնչեղություն ունեն, դրանք կողմնորոչումներ են՝ աւամն ընդ աւաման, որն այլընւրանք չունի: ՊաւաՀական չէ, որ 1942 թ. Հարավսլավիայի ւարւիղանները Սլովենիայի Ռոդ լեռան վրա դւնված ւաՀին կոչ արեցին. «Հայրենիքի Համար կռվենք այնւես, ինչւես կռվում էին Հայերը Մուսա լեռան վրա»: Եվ նրանք Հաղթեցին, Ռոդ լեռն սւացավ իր երկրորդ անունը՝ Սլովենիայի Մուսա լեռ: ԼեՀ դրող Բրիսւինա Ժիվալսկան իր «Օսվենցիմի դժոիքը» դրքում ւաւմելով այդ դժոիքում իր ւարած ւանջանքների մասին, դրում է, որ Գաբրիել Բադրաւյանն իր Համար դարձել էր ւայքարի միակ ճիչւ ձնի իորՀրդանիչ, «երբ ինքը կանդնած է եղել կործանման դեմ Հանդիման»: «Ցավոք,- դրում է նա,- Հիւլերյան մաՀվան ճամբարները Հնարավորություն չէին ւալիս Հավաքվելու Մուսա լեռան նման բարձունքի վրա՝ այնւեղից թչնամուն Հարվածելու Համար: Դաժանության ասւիճանը նույնն էր մնացել, կաւարելադործվել էր միայն մարդասւանության ւեինիկան... Օսվենցիմ կոչվող այդ անիծյալ Հողակւորի վրա ÷ակված, ես քանի-քանի՛ անդամ եմ երաղել Մուսա լեռ...»3: Դժբաիւաբար այդւես է. դաժանությունների ասւիճանները նույնն են, ւարբեր են միայն դրանց արւաՀայւության ձներն ու եղանակները: Տարբեր են նան ոչ միայն դրանց ընդդիմանալու ձներն ու եղանակները, այլն դիմադրելու բուն կամքը, աւրելու իրավունքը կռվելով նվաճելու վճռականությունը: Լե÷սիուսը նչելով, որ «Զեբել Մուսա լեռան սւորուում ընկած Սուեդիայի դյուղերի բնակիչներին ... Հաջողվեց իուսա÷ել ջարդերից», նկաւում է, որ «չւարղաբանված լրւեսական իարդաիություններն առիթ ւվեցին Հարձակվելու Դեորթ-Ցոլի վրա: Տղամարդկանց ւեղա÷ոիեցին Հալեւ ն իցկեցին ÷ողոցների չինարարության մեջ»: Մուսա լեռան ու Դյորթ-Ցոլի Հայության Հաչ-

ՍաՀակյան Ռ., Ցեղասւանության ւաւմությունից, Ե., 1990, էջ 190: Վերֆել Ֆ., Մուսա լեռան քառասուն օրը, Ե., 1987, էջ 9: ՍաՀակյան Ռ., նչվ. աչի., էջ 192:

վենկաւությունն ու իիղաիությունը ÷րկեցին 8000 մարդու կյանքը: Միանդամայն Հակառակը կաւարվեց Բեսաբի Հայության Հեւ: Նրանց դժբաիւության ւաւճառը եղավ լսելը ւեղի քաՀանային ե դերմանացի միսիոներ Հըրթրին, որը չնայած այնւեղ որբանոց էր Հիմնել, բայց Հիմնական դործը լրւեսությունն էր: Նա Հայերին Հորդորում էր Հնաղանդվել թուրքական իչիանություններին: Հայ որբերին Հալեւ ÷ոիադրելու անվան ւակ, նա բոլորին այրել ւվեց1: Օբյեկւիվորեն, այդ լրւեսին օդնում էին բողոքական դաչնակցականները, որոնք ինքնաւաչււանությանը դեմ էին: Նրանցից բժիչկ Ավեւիս ինճեճիքյան ւաւասիանելով Համաւեղ ւաչււանվելու մուսալեռցիների առաջարկին, ասաց. «Օղին քիչ մը աւելի իմեր են անոնք...»2: «Երբ սւացվել է աքսորի Հրամանը,- դրեց «1iոօտ»-ը 1915 թ. Հոկւեմբերի 7-ին,- 4300 Հոդի բարձրացել են սարերը, որւեղ յոթ չաբաթ դիմադրել են, ընդ որում՝ թուրքական դրոՀներից մեկը 26 ժամ է ւնել: Զարմանալի է, որ նրանցից միայն 600-ն էր առողջ ւղամարդ ն նրանց սոսկ քառորդ մասն է Հրացան ունեցել: Մնացածների ձեռքին որսորդական Հրացան էր...»: Մուսա լեռան 53-օրյա Հերոսամարւին անդրադարձավ ոչ միայն «1iոօտ»-ը, այլ բաղմաթիվ ուրիչ թերթեր ու ւեղեկաւվության միջոցներ. «...Հուլիսին թուրքերը Հեւաւնդեցին 5000 Հայի, որոնցից 3000-ը ծերեր, կանայք ու երեիաներ էին: Աւասւանելով Զեբել Մուսայի սարերում, Հայերն աննկարադրելի քաջությամբ ւաչււանվեցին թուրքերի Հարձակումներից»3: Մուսա լեռան Հերոսամարւի, ինչւես նան Ուրֆայի ու Զեյթունի ինքնաւաչււանական կռիվներն ունեցան ն այսօր էլ ունեն իրենց բնույթը նենդա÷ոիողներ: կեղծարարների առաջին չարքերում, իՀարկե, երիւթուրք ւարադլուիներն էին: «1915-ի կէսերուն Զէյթունի եւ Ուրֆայի մէջ ծադած իռովութիւնը,- դրում է Զեմալ ÷աչան,- Հայոց կաւարեալ ղինեալ յէղա÷ոիութիւնէն ուրիչ բան չէր: Մուսա լերան կողմերն ալ ծադած աւսւամբութիւնն այս յեղա÷ոիութեան չարքէն էր»: Այս դործիչը ւնդում է, որ սկսած Ալեքսանդրեւի ծոցի չրջանից մինչն Դեորթ-Ցոլ, Մուսա լեռ, Հալեւ, Այնթաւ, Ուրֆա ն Զեյթուն ներքաչված էր Հայկական աւսւամբությունների բոցերի մեջ, նւաւակ ունենալով Սիրիան բաժանել Անաւոլիայից4: Եռյակ ղինակցությանը Թուրքիայի միանալը,- ւաւմում է Հ. Բարբին,- Անւիոքի ծովածոցի Հայերի Համար նչանակեց ամեն կարդի նոր աւօրինի ւուրքեր, որին Հեւնեցին բոլոր վեց դյուղերում ÷ակցված ւաչւոնական ծանուցումները, որով աղդարարվում էր 8 օրից Միջադեւք ւարադրվելու մասին: Դա նչանակում էր քայքայում կամ մաՀ: Առանց Հաղթանակի որնէ Հույսի, Հայերը որոչեցին դիմադրել: իսկ Հարթավայրում այդ անելն անՀնար էր ն

Թեմիրեան Ա., Բեսաւ. 1906-1946, Պէյրութ, 1956, էջ 80: Նույն ւեղում, էջ 79: «Էl Տiջlօ», 23-ը սեււեմբերի 1915 թ.: Մեւլանղաւէ Ռ., Օսմանեան յեղա÷ոիութեան մութ ծալքերը եւ իթթիՀադի Հայաջինջ ծրադիրները, Ե., 1990, էջ 133:

նրանք ընւանիքներով, սննդամթերքով ն անասուններով բարձրացան լեռ՝ Զեբել Մուսա: 5000 ւդամարդ, կին, երեիա, որոնք ունեին 120 Հրացան ն չուրջ 350 կայծքարե Հրացան ն աւրճանակ: Լեռան վրա սկսվեց ւաչււանական ամրությունների սւեղծումը: Այդ աչիաւանքը ւնեց 8 օր... Սկսվեց Հարձակումը՝ Հեչւ Հաղթանակի Համողմունքով: Սակայն թուրքերի Հարձակումը Հեւ չւրւվեց: իչիանությունները ղենքի կոչեցին մերձակա դյուղերի մաՀմեդականներին: Հայերի դեմ կանդնեցին 3000 ղինվոր ն 4000 կամավոր: Նրանք Հայերին չրջա÷ակեցին: Հայերը ւաչււանվում էին իելաՀեղ, բայց թուրքերը դանդաղ առաջ էին չարժվում: Նրանց բաժանում էր մի ձոր: Հայերը դնացին իելադար քայլի՝ դիչերը չրջաւաւել թուրքերի դիրքերը ն նրանց իուճաւի մաւնելը՝ կրակի ւակ առնելով բոլոր կողմերից: Տեղանքի քաջաւեղյակությունը Հնարավորություն ւվեց Հաջողությամբ լուծելու ինդիրը: Մթության մեջ նրանք սողացին դեւի թուրքերի դիրքերն ու Հարձակման անցան: Թուրքերը իուճաւաՀար ÷աիան, ռաղմի դաչւում թողնելով 200 սւանված ն մեծ թվով ղենք ու ղինամթերք: իչիանությունները Հավաքեցին 15000 մարդուց կաղմված մի Հորդա ն ցամաքից չրջաւաւեցին Մուսա լեռը՝ նւաւակ ունենալով սովի մաւնել Հայերին: Մուսալեռցիների մու մնացել էր 12 օրվա ւաչար: Նրանք սկսեցին ÷րկության միջոցներ ÷նւրել: Երեք լավ լողորդներ ծովում ՀերթաւաՀում էին՝ նավերից օդնություն Հայցելու Համար:

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆԵՐՈՐԴ

ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ԱՆԱՏՈԼԻԱ

Ըսւ ւաւրիարքարանի ւվյալների՝ 1912 թ. Արնմւյան Հայասւանից ու կիլիկիայից դուրս բնակվում էր 675.000 Հայ, որից 145.000-ը՝ կենւրոնական Անաւոլիայի վիլայեթներում: Այդ 675.000 Հայությունը կաղմում էր արնմւաՀայերի մու 1/4-ը ն նրանց ոչնչացումը Մեծ եղեռնի կարնոր բաղադրիչն է: Անդրադառնանք Անաւոլիայի Հայության ողբերդությանը: Ուչադրության արժանի վկայություն ունի երիւթուրքերի Բալուի ւաւասիանաւու քարւուղար ՄիդՀաւը: Նա Հայւնել է, թե Անկարայի վիլայեթից աքսորվել է 61.000 Հայ ն այդ ւեղաՀանությունը չաւ կարնոր էր «ւեղի մաՀմեդականների թիվը կայունացնելու» Համար1: Վիլայեթն ուներ չորս սանջակ՝ Անկարա, ԲըրչեՀիր, Ցողղաթ ն կեսարիա: Հայերը մեծ թիվ էին կաղմում Անկարա քաղաքում, ՍիվրիՀիսարի կաղայում ն Սթանողում: Ակ Դաղ Մաւենում, Սունկուրլուում ն Զորումում Հայերի թիվը 10 Հաղար էր: Անկարայի նաՀանդում չնայած Հայերի ւեսակարար կչիռը չաւ մեծ չէր, բայց այսւեղ նույնւես նրանց ոչնչացրեցին ւեղի թուրք ժողովրդի օդնությամբ: Անկարայի ն ԲըրչեՀիրի սանջակներում բնակվում էր 25 Հաղար Հայ, որոնք ունեին 20 եկեղեցի, 7 դւրոց, 1290 աչակերւ, 29 ուսուցիչ: Այսւիսով, Անկարայի նաՀանդում կար 110.000 Հայ, 93 եկեղեցի, 69 Հայկական դւրոց, 7779 աչակերւ, 197 ուսուցիչ: ՆԳ նաիարարությանը վալու ուղարկած ւեղեկադրում ւեղաՀանված Հայերի թիվը նչված է 94941, որի մեջ չէր մւնում բանակում եղած ն բանւարկված Հայ ւղամարդկանց թիվը, քանի որ ոսւիկանաթյունը ւարադրվողներին արձանադրում էր ւեղաՀանությունից մի քանի օր առաջ: Համաձայն Բարձր Դռան ւվյալների՝ Անկարայի վիլայեթից ւարադրվել են Անկարայի կաղա՝ 3176, Նալլու իան՝ 1015, Մըիաջիկ՝ 90, ՍիվրիՀիսար՝ 4101, Բալիա՝ 11: Անկարայի սանջակ՝ 8393: Ցողղաթի սանջակ՝ 31247, որից կաղաներում՝ Ցողղաթի՝ 13259, Ակ Դաղի՝ 3208. Բողաղլյանի՝ 4680: ԲըրչեՀիրի սանջակ՝ 3500, որից կաղաներում՝ կեսկինի՝ 1838, Մեջիդիեի՝ 52, ԲըրչեՀիրի՝ 1510: կեսարիայի սանջակ՝ 3166, որից կաղաներում՝ Զորումի՝ 1202, Օսմանլիկի՝ 66, Սունկուրլուի՝ 1856, իսկելեի՝ 42:

Տե՛ս Ռաղմական դաւարանի ‹ 8 արձանադրության ‹ 2 ÷ասւաթուղթը:

Թուրք ւաւմաբան է. Ուրասը դրում է, թե 1914 թ. Անկարայամ բնակվում էր 44507 լուսավորչական, 7069 կաթոլիկ, 2381 բողոքական, ընդամենը՝ 53957, իսկ ամբողջ նաՀանդում՝ 106149 Հայ1: Անկարա քաղաքում բնակվում էր 22.000 թուրք, որոնք մինչն 20-րդ դարը «սիրով էին վարվում մյուս ժողովուրդների Հեւ», ինչւես նան 2000 թրքաիոս Հույն Հարուսւներ, 9500 Հայ կաթոլիկներ ն 700 առաքելական եկեղեցուն ւաւկանողներ: կաթոլիկ Հայերը մոլեռանդ էին, Հարուսւ, ունեին մի քանի դւրոցներ, եկեղեցիներ, առանձին մեծ թաղ: Դրա ÷ոիարեն լուսավորչական Հայերը աղքաւ էին, «ւդեւ ու անմիաբան», բայց ունեին վեց եկեղեցի ու մեկ վանք: Բաղաքի Հայերի մեծ մասը թրքաիոս էր: Այսւեղ նույնւես Հայերի բռնադաղթը դաժան բնույթ կրեց, ւարադրվածների ճնչող մեծամասնությունը ոչնչացվեց վիլայեթի սաՀմաններում: Նաիաւես որոչվում էին կարավանների երթուղին, դրանց վրա Հարձակում դործելու կեւերը, ամայի ձորերն ու կիրճերը ընւրվում էին իբրն սւանդանոց: Ցողղաթի սանջակում 40 Հաղար Հայ կուորվեց ՑողղաթԲողաղլյան ճանաւարՀից արնմոււք՝ կարաբյըւի ձորում, Բելլեր, Աբբասի ջրաղաց, Սըրչալը Թեքքե, Զավլաի, Ցողան Հիսար, Ցարաչ-Դերե, կուրթ-Դերե, Ար÷ա-Դերե վայրերում: Անկարայի նաՀանդում նս թուրքերը «աւսւամբություն» Հայւնաբերեցին: Հայւարարեցին, թե «Ռումւիկին, Ցուրենջ, Մենթեղե ն իդելի Հայ դյուղերում ղենք ու ռումբ է Հայւնաբերվել»: Ա. Թոյնբին «կաւույւ դրքի» 23-րդ էջում 1916 թ. թուրքերի Հրաւարակած ՀանրաՀայւ դրքույկի մասին դրեց. «Երիւթուրքերի կառավարությունը Հրաւարակեց չքմեղանքի մի դիրք, որը կոչված էր ավելի մեծ աւելություն սերմանելու Հայերի Հանդեւ: Հայերի անջաւողական չարժման մասին դրվածներն որքան ծիծաղելի, այնքան էլ ոճրային են»: Անդլիական 97 թվանչանը կրող վավերադրում Բեյնամի չրջանի սւանությունների մասին դրված է. «կաւկւված վիճակում բերված բանւարկյալները Հարձակման ենթարկվեցին թուրք դյուղացիների վայրենի Հորդայի կողմից: Հրամանով՝ բոլորը կուորվեցին մաՀակներով, մուրճերով, կացիններով, մանդաղներով, բաՀերով ն սղոցներով, մի իոսքով՝ դործիքներով, որոնք դանդաղեցնում էին մաՀը՝ դա ավելի ւանջալից դարձնելու Համար: Թուրք չնադայլերը կւրել էին չաւերի դլուիը, ականջները, քիթը, ձեռքերը: Այդ իմբի մեջ կային բանասւեղծներ, ւրոֆեսորներ, Հրաւարակաիոսներ, քաղաքական դործիչներ... Դիակների մի մասը մնաց ձորում ն դաղանները Հոչուեցին դրանք»2: Անկարայի վիլայեթի Հայերին Հասցրած նյութական վնասը կաղմեց 200 միլիոն դոլար: Որ Անկարայի վիլայեթի ւաչւոնեությունը Հայերի ւարադրության ու բնաջնջման մասին դիւեր դրանց սկսվելուց չաւ օրեր առաջ, վկայում են նան Զանդըրիի մութեսարիֆ Աթըֆի Հեւնյալ իոսքերն ասված Բելեկյանին. «Հայերու Հանդէւ կառավարութեան քադաքականութիւնը աղէկ

Սոaտ Է., 1aոiհէօ Էոոօոilօո vօ Էոոօոi Խօտօlօտi. 4ոkaոa, 1950, տ. 143-144. Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 152:

չեմ ւեսներ: Դարձեալ բաներ մը ւիւի ւաւաՀին... Նոր ÷ոթորիկներու նչաններ կը ւեսնեմ»1: Անաւոլիան դարձավ կաիաղանների Հրաւարակ, միայն կեսարիայում 62 Հայ դործչի կաիաղան Հանեցին, Սեբասւիայում՝ 20-ից ավելի ն այլն՝ Հիմնականում դաւական ֆարսերի ու չեղած մեղքերի վերադրման միջոցով: Այաչը Անկարայից 21 մղոն արնմոււք է, ընկած Այաչ Բեյ կոչված ձորում: Աւրիլի 27-ին այս ավան բերեցին 150 Հայ մւավորականների ն ÷ակեցին մի չենքում՝ Սարը կըչլա վայրում: Այաչից Անկարա ճանաւարՀին Սթանող Հայաբնակ դյուղն է, որի բնակիչները դաժան ճակաւադրի արժանացան: Գյուղի ւղամարդկանց կաւված ձեռքերով ւարան Անկարայի բանւ ն սւանեցին, աւա սւանեցին նան կանանց ու երեիաներին: Այդ կուորածը ղեկավարեց կարա-կայալար դյուղի մոլլա կարա ՄեՀմեդը, իսկ իրականացրեցին ւեղի թուրք դյուղացիները: Զանդըրըն (Զանկըրը) կասւամոնուի նաՀանդում է, երկու դեւակների միացման իառնարանում (Գորդան Սու ն Աջը Սու): Բաղաքը կառուցված է բյուղանդիական բերդի ավերակների ւեղում: Զանդըրըի մերձակայքում կան աղի Հանքեր, կլիման առողջության Համար վնասաբեր է, ջերմաիւը ւարածված Հիվանդություն էր: Այաչում բանւարկվածներից 6-ը՝ Ակնունի, Խաժակ, Զարդարյան, Մինասյան, Ճանկուլյան ն Տաղավարյան՝ Դիարբեքիր ւանելու ւաւրվակով մայիսի 25-ին Ուրֆայից այն կողմ Սներեկի ուղղությամբ դւնվող կարանորունում իողիողվեցին չերքեղ ԱՀմեդի ն Խալիլի չեթեական ջոկաւի կողմից: Ուրֆայից 6 կմ Հեռու կարա Բյո÷րու դյուղի մու որոչ ժամանակ անց Հուլիսի 6-ին Հոչուվեցին Գր. ԶոՀրաւը, Վարդդեսը ն Ուրֆայի թեմի առաջնորդը: Այաչում մնացած 56 Հոդուն Հուլիսի 12-ին Անկարայի բանւ ւեղա÷ոիեցին: Նրանցից 38-ի ձեռքերը կաւած ւարան 27 մղոն Հարավ՝ Բեյնամ դյուղի կողքին դւնվող կույրուղջի Դաղի ձորը ն Հուլիսի 22-ին սւանեցին: Սւանությանը ներկա էին Աթըֆը, նաՀանդի ոսւիկանաւեւն ու ժանդարմերիայի Հրամանաւարը: Սւանեցին իոչւանդելով, անդամաՀաւելով, աչքերը ÷որելով: Երկրորդ իմբին՝ 18 Հոդի, նույնւես կաւկւված ւարան 12 մղոն Հյուսիս Բա÷աքլը-Դերե վայրն ու մեռցրեցին: Զանղըրիի բանւարկյալներից 44-ը իոչւանդվեցին, բայց կենդանի մնացին: Հինդ Հոդին, այդ թվում Դ. Վարուժանն ու Ռ. Սնակը օդոսւոսի 12-ին սւանվեցին կալեջիկ ավանի մերձակայքի Տյունեյի ձորում: Մնացածները, ձեռները կաւած 26 Հոդանոց իմբերով, ւարան ն սւանեցին Բեյնամի Ալադայի սւորուում, Գյոլբաչի ն Գայաչ վայրերում՝ Անկարայից 10 մղոն Հեռավորության վրա: Տ. Բելեկյանին ւարան Սեբասւիայի ուղղությամբ ն սւանեցին Ենիիանի մուերքում: 18 Հոդու Զանղըրիի Հայերի Հեւ ւարադրեցին դեւի Դեր Զոր: Նրանց մեծ մասը ճանաւարՀին մաՀացավ կամ սւանվեց աքսորավայրում: Այս իմբում էր նան Գ. Պալաքյանը, ում Հիչողությունների դիրքը՝

Պալաքեան Գ., նչվ. աչի., էջ 164:

«Հայ դողդոթան», Մեծ եղեռնի մասին եղած լավադույն դործերից մեկն է: Սւանալով Հայերին ւեղաՀանելու վերաբերյալ Հբամանը, Անկարայի վալի ՄաղՀարը Հրավիրում է թուրք երնելիներին ու Հարցնում, թե արդյոք Անկարայի Հայերը վսւաՀություն չե՞ն ներչնչում: Պաւասիանը բացասական եղավ: ՄաղՀարը նրանց սւորադրությամբ մի նամակ է ուղարկում Թալեաթին: Սւանալով այդ Հանրադիրը, դաՀիճը կաւաղում է ն սկսում վարկաբեկիչ լուրեր ւարածել, թե ՄաղՀարը ւեւական դործերը ենթարկել է իր առնւրական չաՀերին: Նա ւեղաՀանության վերաբերյալ մի նոր Հրամանով Անկարա է ուղարկում իթթիՀադի ւաւասիանաւու դործիչներից մեկին՝ Աթըֆին: ՄաղՀարը վերջինիս ւաւասիանում է. «Ո՛չ, Աթըֆ բե՛յ, ես կառավարիչ եմ ն ոչ թե չարադործ մարդասւան»1: Պաւմում է ՄաղՀարը. «ՆԳ նաիարարությունից սւացած Հրամանները չՀասկանալ ձնացրեցի... ուրիչ նաՀանդներում ւեղաՀանության դործողություններն ավարւվել էին, մինչդեռ ես դեռ չէի սկսել դործադրել: Աթըֆը վրա Հասավ, Հաղորդեց Հայերի ւեղաՀանության, կուորածի ու բնաջնջման վերաբերյալ ՆԳ նաիարարության բանավոր Հրամանը»: Ականաւեսներից մեկը վկայում է, թե երբ ՄաղՀարը Թալեաթի Հրամանը կարդաց, բղավեց «Օ՛, ներեցե՛ք, ես ինչւե՞ս կարող եմ անմեղ մարդկանց կուորելու Հրաման արձակել. էչրաֆը չի ընդունի, ներեցե՛ք»: Սալոնիկցի Աթըֆը դրւանից մի թուղթ է դուրս քաչում ու բղավում. «Այդ դեւքում՝ կուսակալը ե՛ս եմ, որւե՞ղ է Գուլայ դյուղի Հոջա Գարա-ՄեՀմեդը...»: էնկյուրիի 1200 ն Սթանող դյուղի 350 Հայերը միասին ոչնչացվեցին2: Ռաղմական դաւարանում Ռաւին ցուցմունք ւվեց, որը առանձնակի ւեղ դրավեց մեղադրական եղրակացության մեջ: Նա ասաց. «Մի օր ՄաղՀար բեյը ասաց Աթըֆին. «Զեմ կարող անել ինչ ինձ ասացիր, ես աթոռս կթողնեմ, դու ե՛կ ւեղս նսւիր ն անձամբ արա՛ այն, ինչ ինձ ասացիր»3: Սւեղծված մթնոլորւից ղղված ՄաղՀարը թողեց իր ւաչւոնը: Նրա ÷ոիարեն, իրոք, նչանակվեց Աթըֆը: Նա ծառայել էր անվւանդության մարմիններում, եղել «Թեչքիլաթի» ղեկավար կաղմում: Նրան անվանում էին Թալեաթի «ընդՀաւակյա անձնական քարւուղար»: Նա էր դաՀիճը նան կասւամոնուի Հայության: Ոչ միայն ՄաղՀարի ւաչւոնանկության, այլն նաՀանդի Հայության կուորածների իրականացման դործում մեծ դեր իաղաց նան երիւթուրքական կուսակցության Անկարայի ւաւասիանաւու քարւուղար Նեջաւին: 1915 թ. Հուլիսի 20-ին նա դնաց Ցողղաթ ու կուորածի Հրամանն անձամբ Հանձնեց ւեղի մութեսարիֆ Զեմալին ն ղինվորական Հրամանաւար Սալիմին: Վերջինները Համաձայնեցին ւեղաՀանել Հայերին, բայց ոչ կուորել: Այդ ւաւճառով նա աչիաւանքից Հանել ւվեց թե՛ մեկին ն թե՛ մյուսին: Պաչւոնաւարներից

Գրիկեր, Եողղաւի Հայասւանութեան վաւերադրական ւաւմութիւնը, Նիւ Եորք, 1980, էջ 390-391: ԹեՀլիրեան Ս., նչվ. աչի., էջ 316-317: Գրիկեր, նչվ. աչի., էջ 387:

էդիւը 1919 թ. ÷եւրվարի 10-ին ցուցմունք ւվեց. «...Մենք լսեցինք Հայերի աքսորի ու ւեղաՀանության Հրամանի մասին, ն այդ Հրամանի դործադրման Համար Ցողղաթ էր եկել Միություն ն առաջադիմություն կուսակցության ւաւասիանաւու քարւուղար Նեջաւի բեյը... Զեմալ բեյն ինձ ասաց, թե Նեջաւին իրեն Հայւնել է, թե որոչում է ընդունված բնաջնջելու Ցողղաթի Հայերին: Նա ւաւասիանել էր. «կառավարությունը Հանձնարարել էր Հայերին աքսորել նաիաւես որոչված վայրերը ն ինքը նրան Հիչեցրել է, թե չի ցանկացել կառավարության Հրամանին Հակառակ դործել: Բայց բացարձակաւես դեմ է Հայերի բնաջնջմանը»: Դրան Նեջաւին ւաւասիանել է. «Թեն (կառավարության) Հրամանն արւաքուսւ նչանակում է Հայերին արւաքսել, սակայն Միություն ն առաջադիմություն կոմիւեի ու ՆԳ նաիարարության նւաւակը Հայերին բնաջնջելն է՝ Հայրենիքին ծառայություն մաւուցելու նւաւակով»1: Անկարայի նաՀանդում Հայերի բռնադաղթի ու բնաջնջման նույն սիեման էր դործում, ինչ ամբողջ կայսրությունում: Այսւեղ նս աչիաւում էր քրեական Հանցադործներին բանւերից արձակելու Հանձնաժողով, որի մեջ մւնում էին վարչական միավորների առողջաւաՀական ւնօրենը, ղինվորական մասի ւաւասիանաւուն, ժանդարմերիայի Հրամանաւարը, վերաքննիչ աւյանի դաւավորը: Վիլայեթի Հանձնաժողովը 1915 թ. մարւի 3-ին Անկարայի կենւրոնական բանւից աղաւ արձակեց 249 ոճրադործի: կ. Պոլսում Բուլղարիայի դեսւանաւանը ւաՀված մի ÷ասւաթղթում նչվում է. «Երեք օրից ի վեր Հայ բնակչությունը դուրս է քչվել Անկարայից կիղիչ արնի ւակ, դաւաւարւված քաղցի ու ծարավի ն ուղարկվել Հայւնի չէ թե ուր: կարդադրված է առաջին իսկ օրը ճանաւարՀին կուորել աքսորականներին»2: Բուլղար դործիչ ի. Համամջինը Բուլղարիայի արւաքին դործերի նաիարարին դրում է. «Անկարայից վւարված 750 Հայ ընւանիքներ ճանաւարՀին կուորվել ն սւանվել են բաչիբողուկ չեթեների կողմից»3: Երբ երիւթուրքական կառավարությունը ւաւալվեց, Հասարակության ւաՀանջով սուլթանը 1918 թ. դեկւեմբերին Հրովարւակ Հրաւարակեց ւաւերաղմի մեջ Թուրքիայի մւնելու ն Հայերի ւեղաՀանության ու կուորածների ւաւասիանաւուներին դաւելու Համար ռաղմական աւյան կաղմակերւելու մասին: Աւյանի Համար ÷ասւաթղթեր Հավաքելու ու դրանց վավերականությունը սւուդելու նւաւակով սւեղծվեց Հեւաքննիչ Հանձնաժողով՝ ՄաղՀարի դլիավորությամբ: ՄաղՀարն ամենայն բարեիղճությամբ կաւարեց իր վրա դրված ւարւականությունը: Նա կարողացավ Հայերի ցեղասւանության վերաբերյալ մեծ քանակությամբ վավերադրեր ու վկայություններ Հավաքել, որոնց Հեղինակները Հիմնականում թուրք քաղաքական ն ռաղմական դործիչներն ու ւաչւոնաւարներն էին: Բոլոր ÷ասւաթղթերը ÷որձաքննության ենթարկվեցին ն

«Ցուսաբեր», 1965, Բացառիկ, էջ 21: Ãåíîöèäúò íàä àðìåíèöèòå ... ô. 321, îï. 1, ä. 2462, ñ. 26. Նույն ւեղում:

դրանց վավերականությունը Հասւաւելուց Հեւո Հանձնվեցին աւյանին: ՄաղՀարի Հավաքած վավերադրերն ու վկայությունները վճռական դեր իաղացին, որ դաւարանը երիւթուրքերի կուսակցությանն ու կառավարությանը Հայերի բնաջնջման կաղմակերւիչներ ճանաչեց: ի Հակադրություն ՄաղՀարի, Աթըֆը ղաղրելի Հայաւյաց էր ն իր Հեւ Պոլսից բերեց իր նման մարդաւյաց ԲեՀաէդդինին ն ոսւիկանության ւնօրեն նչանակեց: Տեղ Հասնելուց անմիջաւես Հեւո նա Հրաման արձակեց, որ ողջ աղդաբնակչությունը ւեւք է ղենքերը Հանձնի: ՄաՀմեդականների Հանձնած ղենքերը թաքուն Հեւ ւվեցին: Աթըֆը Հրավիրում է դաղւնի ժողով, որին մասնակցում էին իթթիՀադի ւեղական կոմիւեի անդամները ն ւաւասիանաւու ւաչւոնաւարները: Որոչվեց կուորել վիլայեթի բոլոր Հայերին, չինայելով անդամ ծերերին ու մանուկներին: Ռաւինի նչված ցուցմունքում բերվում է Հեւնյալ ÷ասւը: «Երբ ՇնորՀոքյան աղդանունով մի Հայի Համար Աթըֆին ինդրեցի, նա ւաւասիանեց. «Վերադասից Հրաման ունեմ: Նա (ՇնորՀոքյանը) նս ւեւք է մեկնի: Հայերը չւեւք է աւրեն»: Հաջորդ օրը ՇնորՀոքյան էֆենդին աքսորվեց ն սւանվեց բաղմաթիվ ուրիչ Հայերի Հեւ: (Դրանից) մեկ օր առաջ նա (Աթըֆը) ւեսակցեց ոսւիկանության ւնօրեն ԲեՀաէդդին բեյի Հեւ, որը չրջաւաւված էր չար, վաւաՀամբավ ն կասկածելի անձանցով ն նրանց ՀրաՀանդներ էր ւալիս Հաջորդ օրը կուորվելիք իմբի վերաբերյալ»1: Վաւիկանի նվիրակ Հ. Հոֆերը ւեղեկադրում է, որ Անկարայում «10 ւարեկանից բարձր արական սեռի Հայ ամբողջ բնակչությունը բնաջնջվել՝ կուորվել է... Անկարայի ճանաւարՀին մի լքված եկեղեցում ÷ակված էին 150200 ւեղաՀանված Հայեր, այդ թվում՝ մի կաթոլիկ քաՀանա ն երկու քույրեր: Սւիւված լինելով իրենց բնական ւեւքերը նույն ւեղում Հոդալու, նրանք աւականված սրաՀում ւառկել էին իրար վրա, դեւնին, Հողի վրա»: Այնւեղ էին նան իոլերայից մաՀացած կանանց երկու դիակ, ւաՀակներն արդելում էին նրանց թաղել2: Նաի ձերբակալեցին Անկարայի երնելիներին: Հուլիսի 29-ին սկսվեց ղանդվածային ձերբակալությունը: Առաջին կարավանը կաղմված էր Հայ երնելիներից,- ւաւմում է ականաւես Գրիդորիս ծ. վրդ. Պալաքյանը,- ն այդ ւեղաՀանությունը Հանձնարարվեց օսմանյան իորՀրդարանի անդամ Թաբիբի որդուն՝ Շեմսէդդինին: Արդելվեց ÷ոիադրական միջոց օդւադործել ն Հարկադրեցին դնալու Հեւիուն: Տարադիրների թներին ինչ-որ նչան դրեցին, նրանց իրար կաւեցին: կարավանի Հեւնից կառքերով ւանում էին սւանության դործիքները՝ կացին, սակր, թի, մեծ դանակներ: կարավանին ուղեկցում էին նան կիր ւեղա÷ոիող կառքեր: կարավանի չարժվելը Հնարավորին չա÷ թաքուն ւաՀելու Համար քաղաքի Թաչիանեի մերձակայքում ղինվորական նվադաիումբն էր աղմկում: Երբ

Գրիկեր, նչվ. աչի., էջ 388-389: Խոօտ vօո Խոօտտօոտէօiո Է. Էոհո. Խiէ մօո 1սոkօո շսո Տսօշkaոal. 8օոliո, 1938, տ. 135.

Հասնում են Բկնում դյուղի մուակայքի կյուրուկչը օղլի անւառը, կարավանի դեմ են դուրս դալիս չեթեները: Սւանդն սկսելուց առաջ ւեղաՀանվածներից ÷ասւաբան Սւե÷անը ինդրում է թույլ ւալ օդւվելու վերջին իոսքի իրավունքից ու ասում է. «Այլնս դաղւնիք չէ, որ մեղ այսւեղ բերել եք սւանելու: Հարցնում եմ՝ դիւե՞ք, թե մեղ ինչու եք սւանում: իմացած եղեք, մեղ սւանելու Հրամանը ւվել են բարձրասւիճան ւաչւոնաւարները ն իթթիՀադի կոմիւեն, որոնք անձնական չաՀի Համար արաւավորում են ձեր ւաւմությունը... Մեղ սւանելու Հրաման ւվողները ն սւանողները անմեղ արյան Համար արժանավոր ւաւիժ են կրելու»1: Զեթեները չորս կողմից կացիններով ու դանակներով Հարձակվեցին կարավանի վրա, «ոմանց թները, ոմանց ուքերը, ոմանց վղերը» կւրեցին, նաՀաւակների դլուիները քարերով ջնջիեցին: Աւա մեռածներին ն Հոդեվարքի մեջ դւնվողներին նեւեցին նաիաւես ւաւրասւված Հորերը ն ծածկեցին կրով: Շաւերին ողջ-ողջ թաղեցին: Երկրորդ կարավանը բաղկացած էր 320 Հոդուց: Սրանց ոչնչացրեցին քաղաքից վեց ժամ Հեռավորության վրա դւնվող Բայաչա այդում: Սւանվածների դիակները 15 օր անթաղ մնացին, չինարարության վրա աչիաւող Հայ ղինվորներին Հրամայեցին նրանց թաղել: «Հայ նաՀաւակներուն ղդեսւները, կօչիկներն ու ղանաղան առարկաներն... չեթէները Հադուելով քաղաք կու դան, եւ ամենուրեք յուրաքանչյուրը կը ւարծի թէ քանի՞ Հայ սւանած է...»2: Անկարան Հարյուր ւարուց ի վեր Հայ կաթոլիկության կենւրոն էր, նաՀանդում բնակվում էր 15.000 Հռոմեադավան Հայ, որոնք «Հեռու մնացած ըլլալով աղդայնական ամեն ոդիէ եւ չարժումէ, միչւ աղաւ մնացած էին»3: Շուրջ 2000 Հայ կաթոլիկ ընւանիքներ էին բնակվում վիլայեթում: Անկարայի ու չրջակայքի ավելի քան 1000 ւուն Հայերի Հաչիվը մաքրելուց Հեւո ն մինչն նաՀանդի Հայերի ՀաչվեՀարդարը սկսելը, Աթըֆը ցանկանում էր կուորել նան կաթոլիկ Հայերին՝ նրանց Հարսւություններին ւիրանալու դիւավորությամբ: ԲեՀաէդդինը դնում է Պոլիս՝ այս Հարցը Համաձայնեցնելու Համար: Զնայած Թալեաթը Ավսւրո-Հունդարիայի դեսւանի Համառ ւաՀանջով իոսւացել էր Անկարայի կաթոլիկներին «ձեռք չւալ», սակայն ԲեՀաէդդինի Հեւ Համաձայնվեց ն թույլաւրեց բնաջնջելու նան կաթոլիկներին: ԲեՀաէդդինը Թալեաթի թույլւվությունը ձեռքին՝ օդոսւոսի 13-ին Հասավ Անկարա: Հաջորդ օրը կաթոլիկ Համայնքի ղեկավարները ձերբակալվեցին: Գիչերը նրանց ձեռքերը կաւած ւարան կարակեւիկ դյուղը, Հարկադրելով, որ սւանության դործիքների կառքը իրենք քաչեն: Գյուղում նրանց անմիջաւես չրջաւաւում է թուրք իուժանը: Սակայն այդ ւաՀին Հրաման է Հասնում՝ կաթոլիկներին չսւանել: կարավանի Հրամանաւարը ճառեց. «Ոչ ոք կրնայ մեղմէ ւաՀանջել ղձեղ, ղի Համրանքով չւուին, որ Համրանքով ուղեն...

Պալաքեան Գ., նչվ. աչի., էջ 118: Նույն ւեղում, էջ 119: Նույն ւեղում:

Սակայն դուք Հայերուն ւէս չւիւի սւանուիք: Աներկիւղ եղէ՛ք ձեր կեանքի Համար եւ աղդին ու ւեւութեանը աղօթք ըրէ՛ք...»1: կաթոլիկ Հայերին չսւանեցին, բայց ուղարկեցին Դեր Զոր: Մի չաբաթ անց կաթոլիկների երկրորդ կարավանը (200 մարդ) նույնւես ուղարկվեց Դեր Զոր: Օդոսւոսի 14-ին կաթոլիկների ընւանիքների անդամներին Հրամայեցին դնալ երկաթուղային կայարան: Անկարայի երիւթուրքական կոմիւեի անդամները մայրերից ւաՀանջում են աղջիկներին, կամ մաՀմեդականություն ընդունել: Սակայն Հաղարավորներից միայն 14-15-ը դրական ւաւասիան ւվեց, մյուսները մաՀը դերադասեցին: կայարանում Հավաքված Հայերի 9/10-ը կանայք ու երեիաներ էին. նրանց Հարկադրեցին երկու չաբաթ մնալ մթերանոցներում, որից Հեւո մի մասին ուղարկեցին կոնիա, մի մասին՝ էսքիչեՀիր, իսկ մյուսներին՝ էրէյլի: Նրանք լրիվ կողոււված, թչվառ վիճակում էին: Այդ ընթացքում չքաՀանդեսներ էին ւեղի ունենում նվիրված չսւանված Հայերի մաՀմեդականացմանը՝ թլւաւմանը: Գայալ դյուղի Հոջա ՄեՀմեդը ւարծանքով Հայւարարում էր, թէ Սւանող դյուղի 350 Հայի ոչնչացրել է: Հայերին սւանելուց Հեւո սկսում են ւիրանալ նրանց ունեցվածքին: Մւնում էին Հայերի ւներն ու իանութները ն Հարսւությունները առաջին Հերթին կրում ւաչւոնաւարների ու իթթիՀադականների ւները, որից Հեւո միայն ձեռնամուի էին լինում լքյալ դույքերի օրենքի կաւարմանը: ՀամընդՀանուր այս կողուոււից ձեռնւաՀ մնացին միայն մի քանի ծեր թուրքեր, ասելով՝ «Լացողի աւրանքը դնողին երջանկություն չի բերի»: Անկարայից ջարդերը ւարածվեցին ամբողջ վիլայեթում: Բոլոր բնակավայրերի նաի Հայ ւղամարդկանց, աւա կանանց ու երեիաներին իրարու կաւած, Հեւիուն, կացիններով ղինված թուրք իուժանի ուղեկցությամբ Հանեցին բնակավայրերից ն ոչիարների նման մորթեցին: Սունկուրլուի կանանց ու երեիաներին, ւաւմել է 13 ւարեկան մի աղջնակ, օդոսւոսի 20-ին ավելի քան 70 կառքով քաղաքից Հանեցին ն ւարան մի ձոր: Նրանց Հեւնում էին ղինված թուրքերը: Ոսւիկաններն ու այս իուժանը Հարձակվում են կանանց ու երեիաների վրա ն աննկարադրելի նաիճիրներ դործում՝ կացիններով կուորում էին, կարծես անւառում ÷այւ էին կւրում: Աւա լրիվ կողոււեցին կուորվածներին, նույնիսկ ներքին չորերը ւարան: Նրանց մեկնելուց Հեւո վրա ւվեցին բորենիները, դայլերը ն ուրիչ դիչաւիչներ: Անկարայի վիլայեթում կաւարված նաիճիրների լուրերը Եվրուա Հասան ն ղայրույթ առաջացրեցին: Բեռլինը ÷որձեց միջամւել՝ մեղադրանքն իր վրայից դեն նեւելու Համար: Թալեաթին դա վւանդավոր թվաց ն նա անձամբ դնաց Անկարա ն իր աչքով ւեսավ, որ ձորերում ու լեռների ÷եչերին թա÷ված էր 42 Հաղար Հայի դիակ: Նա կարդադրեց բոլոր դիակները Հավաքել ն Հորել

Պալաքեան Գ., նչվ. աչի., էջ 120:

ընդՀանուր դերեղմաններում, այսինքն թաքցնել մարդասւանդի Հեւքերը: Հենց այդ էլ ւեւք էր ՎանդենՀայմին: Թալեաթից Հեւո Անկարա դնաց դեսւանաւան քննիչը ն վերադառնալով ղեկուցեց, թե ոճրադործությունների մասին լուրերը կեղծիք են: «Գնացին Ցողղաթի ն Զորումի չրջանները Անկարայի ն Ցողղաթի միջն, Ցողղաթ դյուղավանի Շեիլեր դյուղի միջն լեռան կողին ւեսան Հայերի դիակներ դարչաՀու ու նեիված, նեւված դեւերի մեջ, արդեն ÷ւած ու կւոր-կւոր եղած»: Որ Անկարայի նաՀանդը Հայերի ամենավայրադ բնաջնջումների Հրաւարակ էր, վկայում են նան Զորումի ոսւիկանաւեւի Հեւնյալ իոսքերը Հայ մւավորականների մի կարավանի մասին. «Սրանց ւաչւոնաթուղթը լավ ոճով է դրված, թող չվաիենան, թե սւանվելու են. միայն թե թող միչւ արթուն մնան... ն թող դոՀացնեն ուղեկցող չավուչներին ն ճանաւարՀը ցրված չանցնեն... Եթե Ցողղաթ-Բողաղլյան ն աւա կեսարիա երկարող ամենավւանդավոր ճանաւարՀը անցնեն, այլնս կարող են չվաիենալ»: Անկարայի Հայերի կուորածը կաղմակերւեցին Աթըֆ բեյը, ոսւիկանության ւնօրեն ԲեՀաէդդինը, Միություն ն առաջադիմություն կուսակցության ւաւասիանաւու քարւուղար Նեջաւին, Հաջի Բայրամ Վելի չեյիը ն Շեմսէդդինը1: «Նրանք, ովքեր ջարդված Հայերի թները կաւեցին Հասւ ւարաններով՝ Անկարայի երես÷ոիան Թայիբի ÷եսա, իորՀրդի անդամ Շեմսէդդին էֆենդիի Հեւ կաւարել էին բանւում ու Հավաքել էին Հայերի մաւանիներն ու ունեցած դրամները մի ժանդարմի ու ոսւիկանի ներկայությամբ... Աւա թչվառներից կողոււեցին ֆեսերը, ունամանները ն ղդեսւների մի մասը ն դրեթե մերկ վիճակում առավու վաղ նրանց բանւից Հանեցին ն 300 Հոդու թները իրար կաւած ուղարկեցին դեւի սւանդ...»2: Մի թուրք Գ. Պալաքյանին ասել է. «...Զերթաք էնկիւրի, այնւեղ արիւն կը վաղէ... իմ ղաւակս ոսւիկան ղինուորներու ւասնաւեւն է: Եթէ էնկիւրիում ւղուս ւեսածները ու ինծի ւաւմածները ձեղի ըսեմ, կը իելադարիք ւարղաւէս»3: Անկարայի նաՀանդում 1915 թ. օդոսւոսին չրջադայած մի օւարերկրացի դրում է, որ սկղբում լուրեր էին սւացվում, թե Սեբասւիայում ձերբակալված Հայերը չէին սւանվում: Հուլիսին սկսվեցին ÷նւրւուքները Հայկական դավադրություն Հայւնաբերելու Համար, բայց որնէ ÷ասւաթուղթ չդւան: Սկսեցին Հայերին ցուցակադրել ն օդոսւոսի երկրորդ չաբաթում սկսվեց ամբողջական աքսորը: իչիանությունները Հայւարարեցին, թե ւեղաՀանությունը իորՀրդարանի որոչմամբ է ւեղի ունենում, որ կանանց ու երեիաներին անվւանդ Հանձնելու էին

Դ. Ե. ‹ Մ 251-Մ 253: Նույն ւեղում: Պալաքեան Գ., նչվ. աչի., էջ 196:

իրենց ամուսիններին: Տարադրեցին երեք ճանաւարՀներով՝ Ցողղաթ-կեսարիա, Սունդուրլու, իսկ ոմանց էլ ւարան Հյուսիս: Լուրեր սւացվեցին, որ մի քանի մղոն Հեռու բոլորին սւանել են, միայն մի իմբի էր Հաջողվել ÷աիչել ու ÷րկվել: Սւանդից ÷րկված, բաղում ւեղերից վիրավոր ն բանականությունը դրեթե կորցրած մեկը չայիանաներում ւաւմում էր, թե Հայերին ինչւես էին սւանել: Մի ալբանացի Հւարւանում էր, որ 50 Հայի է սւանել: Օդոսւոսի աոաջին կեսին բոլոր ւղամարդիկ արդեն աքսորված էին: Մյուս բնակչությանը միամւացնելու Համար նույնիսկ ււավորություն սւեղծեցին, թե նրանց նյութական օդնություն էին ցույց ւալիս: Հարցումներին, թե ի՞նչ վիճակում էին իրենց ւղամարդիկ, ւաւասիանում էին՝ կենդանի են ն ւաւերաղմի ավարւին վերադառնալու էին ւուն1: Ասիական Թուրքիայում ճանաւարՀորդած մի անդլուՀի դրում է, որ Հայերին սւանում էին իրենց Հարաղաւների աչքի առաջ, նրանց ողբի ձայնը ւարածվում էր ամենուրեք: Աքսորը Անկարայում դիչերներն էր կաւարվում: Ցողղաթի ճանաւարՀին թա÷ված էին դիակներ, իսկ Անկարա քաղաքում մսադործներին ն դաՀիճներին սւանդի դործիքներ ւվեցին ու Հրամայեցին սւանել Հայերին: Ցողղաթի ուղղությամբ ւարված կաթոլիկ Հայերին սւանելուց առաջ ւասը րուե ժամանակ ւվեցին աղոթելու: Ու երբ ղինվորները ւեսնում են, որ բոլորը ծնկի իջան, այլնս նրանց չեն սւանում ն թողնում Հեռանում են: Անկարայից ւղամարդկանց աքսորելուց Հեւո կաթոլիկ ՀայուՀիներին մաՀմեդականացրին2: Մի ականաւես Հուչադրել է, որ Անկարայում Հուլիսի վերջին բոլոր ւղամարդիկ ձերբակալվեցին: Նրանց Հարկադրեցին Հանձնելու իրենց ունեցվածքի 2/3-ը, այդ թվում՝ ամբողջ քաչող ուժը: Ձերբակալվածների թվում էր քաղաքի ողջ մւավորականությունը: 800 Հոդանոց կարավանն ուղարկվեց, դրան Հեւնեց 700 Հոդանոց կարավանը: Հրամայված էր նրանց չսւանել, բայց նան ոււելիք ու ջուր չւալ, ն մեռցնել Հյուծելով: 500 Հոդու ւարան կոնիայի ուղղությամբ: Աչիաւանքային վաչւերում եղողներն այնւիսի ւաժանակիր վիճակում էին, որ նրանցից չաւերը նույնւես Հարկադրված եղան ընդունելու իսլամը: իսլամացավ 1500 մարդ3: Ամերիկացի դիվանադեւ Զ. Դեուդեսը դրում է Մորդենթաուին. «Անկարայում, որի բնակիչների 4/5-ը Հայեր էին, սւանդի վայրեր նրանց ւեղա÷ոիող թուրք կառաւանները, ռուսաՀւաւակ Հայերին ւաւմել էին, որ քաղաքից դուրս դալուց Հեւո բոլոր Հայերին սւանում էին ÷այւերով կամ դնդակաՀար էին անում: Նույնիսկ ամենաուժեղ ներվեր ունեցողներն առանց սարսա÷ի չէին կարողանում դիւել այդ աՀավոր ւեսարանը: Թուրք երկու կառաւաններ, չկարողանալով դիմանալ այդ սարսա÷ելի ւեսարաններին, մեռան:

8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 382-384: Նույն ւեղում, էջ 385-387: Նույն ւեղում, էջ 388:

Անկարայից ոչ Հեռու, մինչն սւանելը կւրեցին 500 Հոդու քիթն ու ականջները ն Հանեցին աչքերը1: Հ. Մորդենթաուն նկաւել է, որ ժանդարմները «մասնաւոր ÷ա÷աք մը կը ցուցնէին ոչնչացնելու ղարդացածները եւ աղդեցիկները»: Այդ միւքը Հասւաւելու Համար նա բերում է Անկարայի օրինակը, որւեղ «17-70 ւարեկան բոլոր Հայ այրերը կը ձերբակալուին, չորսական իումբերով իրարու կը կաւուին եւ դէւի կեսարիա ճամբայ կը Հանուին»: Երբ Հասնում են որնէ մեկուսի ձորի, «թիւրք դիւղացիներու իուժան մը անոնց վրայ կը թա÷ի բիրերով, մուրճերով, կացիններով, դերանդիներով, բաՀերով եւ սղոցներով», որոնք բոլորը «ւադնաւացուցիչ մաՀեր կը ւաւճառէին... Այս կերւով թիւրքերը բնաջնջեցին էնկիւրիի ամբողջ արու ժողովուրդը...», որոնց մարմինները թողնվեցին ձորում ու կեր դարձան վայրի դաղաններին2: «Այս ջարդարարութիւնը լմնցնելէ եւքը, դիւղացիները եւ ոսւիկան-ղինուորները կը Հաւաքուին ւեղին դինեւանը, որւեղ բաղդաւութեան կը դնեն ըրածնին եւ կը յոիորւան իրենց իւրաքանչիւրին սւանած «կեավուր»-ներու քանակին վրայ»3: Սուլթանի ծննդյան օրը Անկարայում քրիսւոնյա 100 ւղաների թլւաւեցին: Այսւեղ 10 ւարեկանից բարձր Հայ արու ողջ բնակչությունը ÷ասւորեն ջարդված էր: Ռաւին դաւարանում ցուցմունք ւվեց Զորումում Հայերի ջարդի մասին: «...Սեբասւիայի նաիկին երես÷ոիան... Եողղաթի Շեիլեր դիւղի մէջ լերան կողքին ւեսաւ Հայերու դիակներ, դարչաՀու ու նեիած, նեւուած դեւերու մէջ եւ կւոր-կւոր եղած... (մի ւանը ւեսան մի Հայ կնոջ), դլիուն վէրքը դանակի մը Հարուածէն իորացած էր: կինն ըսաւ. «Այրերէն եւք կիներն ալ ճամբայ Հանուեցան: Գիւղաւանին մօւ աւաղակի կերւարանքով 15-20 այրեր կւրեցին անոնց ճամբան եւ ջարդեցին ղանոնք»: ինքը միայն վերաւրած էր, եւ երբ ինքղինք դւաւ, ւեսաւ, որ դիակներու մէջւեղ էր... Գիչեր աւեն, կամացուկ մը, քաղաք եկեր է...»4: իթթիլաֆ կուսակցության կառավարության կաղմած ամբասւանադրից. «իթթիՀաւի Պուրսայի ւաւասիանաւու քարւուղար ՄիթՀաւ ւէյ, երբ Պալուի ւաւասիանաւու քարւուղարն էր, Հեռադրած է, թէ էնկիւրիէն 61 Հաղար Հայեր ւարադրուած են, եւ թէ յիչեալ կուսակալութեան իսլամ ժողովուրդը կը ւաչւէ իթթիՀաւը եւ իրմէ բիած կառավարութիւնը իր կաւարած դործին (Հայերի բնաջնջման) Համար, թէ այս ւաչւամունքը յաւիւենական ւիւի ըլլայ, եւ Հեւեւաբար, աւաՀովելու Համար Պալուի աւադայ երջանկութիւնը, օդւակար կը դւնէ ւեղաՀան ընել նան Պալուի Հայերը: Ասիկա կը

Vierbuecher H., Armenien 1915. Un People Civilisé Massacré par les Turcs, Montelimar, 1987, էջ 68-69: Մորդենթաու Հ., նչվ. աչի., էջ 259: Նույն ւեղում: Դ. Ե. ‹ Մ 251-Մ 253:

Հասւաւուի կառավարիչ Միւֆիւ ւէյի կողմէ 11 սեււեմբեր 1915 թուակիր ներքին դործոց նաիարարութեան ուղղուած ծածկադիր Հեռադրով: Եւ Պալու ւաւերաղմական դօւի մը չէր, (Հայերի) ւարադրութիւնը ո՛չ ղինուորական կարդադրութեան մը, ո՛չ ալ կարդաւաՀական միջոցի մը անունով կրնար արդարանալ»1: Անկարայի Հայությունը բնաջնջվեց, անցավ ւարադրության մաՀաս÷յուռ ճամ÷աներով, Հալվեց, նվաղեց, բայց նան մնաց աննկուն, ւաՀւանեց իր բղկւված դոյությունը վիլայեթում, Հիմնականում՝ քաղաքներում: Անկարայում աչիաւող դերմանացի բուժծառայողներից մեկը 1917 թ. Հունիսին դրեց Բեռլին, որ 1916 թ. դեկւեմբերին Անկարա վերադարձավ Հայ կաթոլիկների առաջնորդը ն Հայկական չրջաններում որոչ աչիուժություն սկսվեց, սակայն ներկայումս վիճակը արմաւաւես ÷ոիվեց (դեւի վաւը): Ժանդարմները բռնությամբ Հայերին դուրս են քչում եկեղեցական միջոցառումներից, իսկ ներկայումս կրոնական ծեսերն ընդՀանրաւես արդելված են: Նչաններ կան, որ Հայերի աքսոր է նաիաւաւրասւվում: Գուցե դա միայն աՀաբեկելու Համար է, որւեսղի Հայերը իսլամ ընդունեն: Ներկայումս արդեն Հայերը Հալածվում են կրոնական Հիմքի վրա, այլ ոչ թե ռաղմական նկաւառումներով, որովՀեւն ւեղի Հայերը Հիմնականում կանայք ու երեիաներ են ն Անկարան էլ ռաղմաճակաւից չաւ Հեռու է: Հեւնաբար, եթե մենք Հնարավորություն չունենք Հայերին ւաչււանելու Համար, նրանց ոչնչացումը բացառված չէ2: Տեղի Հայերի չրջանում լուրջ անՀանդսւություն է ւիրում, ÷որձերը բռնի մաՀմեդականացվածներին վերադարձնելու իրենց նաիկին կրոնին՝ Բարձր Դռան կաւաղի դիմադրությանը Հանդիւեցին3: Սունկուրլեցի մի թուրք երիւասարդ սիրաՀարվում է ւարադրվող Հայ աղջկա ն նրան առաջարկում է մաՀմեդականություն ընդունել ու ամուսնանալ իր Հեւ: Աղջիկը ւաւասիանում է. «ինքդ դարձիր Հայ, որ Հեւդ ամուսնանամ»: Աղջկան անմիջաւես մորթեցին4: կԵՍԱՐիԱ. - Անաւոլիայի կենւրոնական մասում է, ուներ 15.000 Հայ բնակչություն (սանջակի Հայ բնակչության թիվը Հասնում էր 44.000-ի) ն Մեծ Եղեռնի ւարիներին առանձնաՀաւուկ իրավիճակի մեջ էր: Հայկական «աւսւամբության» մասին երիւթուրքական «աւացույցներից» մեկն էլ կեսարիայում Ա. Տոնիկյան աղդանունով մի դավաճանի մաւնությամբ Հայւնաբերված ղենքերն էին ն էվերեկի վանքի թաղում ÷եւրվարին ւաւաՀականորեն ռումբ ւայթելը: Զնայած եկեղեցում կաւարված իուղարկությունը բան չՀայւնաբերեց, բայց ÷եւրվար ամսին ամերիկաՀայ Գ. Համբարձումյանի՝ էվերեկում ռումբ ւայթեցնելը բավական էր մեծ աղմուկ բարձրացնելու ն ղանդվածային ձերբակալություններ կաւարելու Համար:

Անւոնեան Ա., Մեծ ոճիրը, Ե., 1990, էջ 239-240: R 14096, 2ս 4.. 20283: R 14097, 4.. 23000: Պալաքեան Գ., նչվ. աչի., էջ 171-172:

կեսարիայում կաւարվածը վառ օրինակ է, թե թուրքերն ինչւես էին եղեռնի նաիաւաւրասւությանը ղուդաՀեռ Հղորացնում ՀակաՀայկական քարողչությունը: Ամերիկացի միսիոներ Հ. Ռիդսը դրում է, որ իչիանությունները մաՀմեդականների մեջ Համառորեն այն միւքն են արմաւավորում, թե Հայերը ղինվում ու ւաւրասւվում են աւսւամբության: Այդ աւացուցելու դլիավոր ÷ասւարկը բռնադրավված ղենքերն էին, ն Հասարակության մեջ ղայրույթ առաջացնելու նւաւակին Հասնում էին, չնայած ղենքերի ւեսակն ու քանակը չաւ չէին ն ոչ կարնոր, դրանք չէին կարող անՀանդսւացնել անդամ ւեղական չերիֆին, ղենքերից չաւերն էլ ակնՀայւորեն իչիանություններն էին ավելացրել: Այս ու նան ուրիչ ւաւճառներով թուրք Հասարակ ժողովրդի մեջ թչնամանք առաջացավ Հայերի Հանդեւ, ինչը ն Հանդիսացավ սարսա÷ելի դաժանությունների նաիաւաւրասւության ոդին1: Երիւթուրքերը կեսարիայում ղենքերի Հայւնաբերումը մւցրեցին ամբողջ արնմւաՀայության Հասցեին մեղադրանքների ցուցակի մեջ՝ դարձնելով դրա դլիավոր կեւերից մեկը: Այդ ցուցակը «Հասւաւում էր»՝ աչիարՀամարւի Հենց սկղբից Հայերը կողմնորոչվեցին Հօդոււ Անւանւի, նրանք Օսմանյան կայսրության ւարածքի մի մասի վրա Հայասւան սւեղծելու դործարքի մեջ էին մւել Ռուսասւանի Հեւ, ռուսական բանակի կաղմում Հայ կամավորական դնդեր կաղմակերւեցին ն կռվեցին թուրքերի դեմ, թուրքական բանակում ծառայող Հայ ղինվորներն անցան թչնամու կողմը, դյավուրները մեծ քանակությամբ ղենք ու ղինամթերք էին կոււակել Հարմար ւաՀին աւսւամբելու: Հնչակյան կուսակցության կոնսւանցայի Համադումարը որոչում ընդունեց ւայքարելու անկաի Հայասւանի Համար ն աՀաբեկչության ենթարկելու երիւթուրք ւարադլուիներին, օսմանյան իորՀրդարանի անդամ կ. Փասւրմաջյանն անցավ ռուսների կողմը ն ղեկավար մասնակցություն ուներ կամավորական չարժմանը2: Սակայն կեսարիան ոչ միայն Հայոց ջարդերի ւաւրվակներից մի քանիսի վայրն էր, այլ թուրքական աւսւամբությունները Հերքելու կարնոր կենւրոններից մեկը: Ադանայի ոսւիկանաւեւ կարաւեւ Ծաղիկյանը ղինադադարից Հեւո (1919 թ.) դաղւնի դղրոցներում դւնում է մի կաւոց, որի մեջ կային Հայերի բռնադաղթին առնչվող բաղմաթիվ ծածկադրեր: Դրանցից մի քանիսը ամենայն որոչակիությամբ ներկայացնում էին երիւթուրքերի ՀակաՀայկական քարողչության սադրիչ դիւավորությունները՝ կաւարվածի ւաւասիանաւվությունը Հայերի վրա բարդելու Համար: Մեծ թվով, ավելի ճիչւ, Հարյուրավոր նման ծածկադրեր դւնվեցին, որոնք անառարկելիորեն Հասւաւում են Նայիմ բեյի Հավաքած ծածկադրերի վավերականությունը, մասնավորաւես Հայերի ունեցվածքին ւիրանալուն առնչվող այլնայլ ինդիրներում: Դրանց թվում էին Հեւնյալ ծածկադրերը. «Վանի ն Սըվաղի չրջանները Հրոսակներ ւեսնուած են, մեր ղօրքերն անոնց դեմ կռիւ կը մղեն եւ կը ճղմեն ղանոնք: Ձեր ուչադրու-

«Բնօրրան», 1995 թ., ‹ 1, էջ 11: Տես Թալեաթի Հուչադրությունները:

թիւնը եւ չրջաՀայեցողութիւնը կը Հրաւիրեմ եւ կը յանձնարարեմ՝ Հայոց Հոդեկան վիճակին մէջ թա÷անցելով անոնց դավաճանական նաիաձեռնութիւններէն աւենին ւեղեակ մնալու Համար դիմել ամեն ւեսակի միջոցներու»1: Այս Հեռադրի Հիման վրա վալին 1915 թ. աւրիլի 13-ին դրում է վիլայեթի ոսւիկանության Հրամանաւարին. «Զորրորդ ղօրաբանակի Հրամանաւարէն Հասած 12 աւրիլ 1915 թ. դրութեան մէկ ւաւճէնը վերը արւադրուած է. այս մասին իիսւ դաղւնաբար եւ չրջաՀայեցութեամբ ւէւք է չարժիլ. կարեւորութեամբ կը յանձնարարուի նման դավաճանական ձեռնարկ մը իմացուելու ւարադային, անմիջաւէս վճռական եւ սւիւողական միջոցներու դիմել եւ մեղի ւեղեկութիւններ Հաղորդել»2: Մինչն այս ն նման Հրաման-Հեռադրերը, դեռ 1915 թ. սկղբներին դյուղաւեւներին ÷ակ ւու÷եր էին ուղարկվել, որոնք բացվելու էին Հեւադայում Համաձայն սւացվելիք Հաւուկ ցուցումի: Որ Հայերին աղեւ էր սւասվում, քաղաքում կռաՀում էին դեռ մինչն այս Հեռադրերն ու էվերեկում ռումբի ւայթելը: 1915 թ. մարւի սկղբներին Հնչակյան կուսակցության կեսարիայի կաղմակերւության վարչության նիսւում կ. Զիյթեմյանն ասաց. «Ամբողջ Հայ ժողովուրդն իր լինել կամ չլինելու օրերը կ’աւրի. թչնամին Հայ անունը ւիւի ջնջէ աչիարՀին վրայէն՝ վերջ ւալու Համար Հայասւանի մը դաղա÷արին»3: Ժողովում նույնիսկ առաջարկություն եղավ աւսւամբել ն որնէ ձերբակալություն թույլ չւալ, ղենքի կոչել նան դյուղացիությանը, քաղաքի մաՀմեդական թաղերում բնակվող Հայերին ւեղա÷ոիել Հայկական թաղերը, կւրել Հեռաիոսի ն Հեռադրի դծերը, կաւ Հասւաւել Հայկական մյուս չրջանների Հեւ ն Համաւեղ դործողությունների ւլան մչակել: Ժողովի որոչման մասին ւեղյակ ւաՀվեց կ. Պոլսի Հնչակյան կենւրոնին: Սւացվում է ւաւասիան. «Համակերւուիլ ի դին ամեն ղոՀողութեանց եւ ւաւճառ չդառնալ Հայութեան բնաջնջումին»4: կեսարիայում Հայերի առանձնակի անՀանդսւությունը Հասկանալ կարելի է: Նրանք կղղիացած էին, ոչ մեծաթիվ, չրջաւաւված թուրքական Հոծ ղանդվածներով: Այսւեղ Հայերին ղորակոչեցին 1914 թ. Հուլիսի 21-ից ն ղորակոչվածներին ղինաթա÷եցին Հոկւեմբերի 19-ից: Հենց Թուրքիան ւաւերաղմի մեջ մւավ, ՀակաՀայկական քարողչությունը սանձարձակ բովանդակություն ձեռք բերեց, Հայը բացեիբաց Հռչակվեց թչնամի: Դրան Հաջորդեցին մասնակի ջարդերը, բանակ ղորակոչվածներից որնէ մեկը ւուն չվերադարձավ: Նրանք «ամելե թաբուրի» վաչւերում ջարդվեցին: էվերեկի դեւքից Հեւո կառավարիչ նչանակվեց Ս. Զեքին, որը մի քանի ամիս անց դլիավորեց ն իրականացրեց Դեր Զորի ջարդերը: Նրան անսաՀմանա÷ակ իրավունքներ ւրվեցին՝ էվերեկի Հայերին ՀաչվեՀարդարի ենթարկե1

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 341-342: Նույն ւեղում, էջ 342: Նույն ւեղում, էջ 344: Նույն ւեղում, էջ 348:

լու Համար: Ոչ միայն այսւեղ, այլն կեսարիայում իժդժություններ սկսվեցին իբր ղենքեր դւնելու Համար: Աւրիլի սկղբներին ձերբակալեցին Հայ քաղաքական դործիչներին, կուսակցությունների անդամներին, Հարուսւներին, առնւրականներին, մւավորականությանը, Հոդնորականներին: Աւրիլի 10-ին դիչերաւաՀ թուրքերը ռումբ նեւեցին մի Հայի ւան վրա, աւա ձերբակալեցին այդ ւանը բնակող ընւանիքի բոլոր անդամներին: Ծանրաբեռնված էր աչիաւում ռաղմական դաւարանը: Հունիսի 2-15-ը Բյոմուրբաղարի Հրաւարակում կաիաղան Հանվեցին քիչ թե չաւ Հեղինակություն վայելող 54 Հայեր: կաիաղանները դործեցին մինչն 1915 թ. ավարւը: կաիաղան Հանվածների թվում էր նան Համբարձում Պոյաճյանը՝ Մեծ Մուրադը: Մութեսարիֆը Հայւարարեց. «Ով ընդունի իսլամական կրոնը՝ կներվի, ով չի ընդունի՝ կուղարկվի...»: Երիւթուրքերը ակնՀայւ սադրանքների ու բանսարկությունների էին դիմում: Զանդըրիի երիւթուրքական ւաւասիանաւու քարւուղար Ցունուսը կչւամբում է ոսւիկանաւեւին: «Եթէ Հայերու ւուներու մէջ ղէնք չդւաք, դոնէ չէի՞ք կրնար Հեւերնիդ մէկ քանի ղէնք առնելով, մէկ-երկու Հայերու ւունը դաղւնաւէս ձդել, եւ աւա «աՀ, դւանք» ըսելով՝ ըսւ այնմ ոսւիկանական ւաչւօնական ւեղեկադիր կաղմէիք... Որքա՛ն անճարակ էք եղեր եւ անդիւակից օրուան ւեւական քաղաքականութեան»1: Մուրադը կողանից ընւրված երես÷ոիան էր օսմանյան իորՀրդարանում: Երբ ձերբակալվում ու աքսորվում էր կ. Պոլսի Հայ մւավորականությունը, նրան են ներկայանում չորս ոսւիկաններ, որոնք «Թալէաթի բարեւները Հադորդելէ յեւոյ, կ’ըսեն, որ Նորին Վսեմութիւնը չաւ կարնոր Հարցի մը Համար իր իորՀուրդին կը կարօւի, Հեւեւաբար կը ÷ա÷աքի ղինքը ւեսնել այս դիչերն իսկ»2: Մուրադը Հավաւում է: Նրան ուղիղ բանւ են ւանում, աւա մաՀաւաւժի դաւաւարւում ու աՀավոր իոչւանդումների ենթարկում: Նրան, ինչւես նան Հնչակյան մյուս դործիչներին կււանքների էին ենթարկում «ղենքի ւաՀեսւների ւեղեր իմանալու Համար»: Հնչակյանների ւների իուղարկությունների ժամանակ բռնադրավված թղթերում կար նան Մուրադի անունը: Արյունարբու Զեքին անմիջաւես Հեռադրում է կ. Պոլիս, թե Հնչակյանները Մուրադի ղեկավարությամբ ղինվել են ն մւադիր են աւսւամբել, Հրացաններով ու ռումբերով թիկունքից Հարվածել թուրքական բանակին ն Հարկադրել նրան նաՀանջել: Միաժամանակ, Հայերը դիւավորություն ունեն թուրք բնակչությանը ջարդել: Պոլսում Հեռադիրն սւանալուն Հեւնում է Մուրադի բնակարանի իուղարկությունը: Նրան անմիջաւես ուղարկում են կեսարիա՝ կանդնելու ռաղմական դաւարանի առաջ: ՃանաւարՀին Մուրադին այնքան են իոչւանդում, որ նա ւեղ է Հասնում կիսամեռ:

Պալաքեան Գ., նչվ. աչի., էջ 212: Սիրվարդ, Մեծ Մուրադ (Հ. Պոյաճյան), Ե., 1991, էջ 52:

«Հայկական աւսւամբության» մասին քարողչությունով իսլամ մոլեռանդներին Հանեցին Հայերի դեմ: Նրանք Մուրադին դիմավորեցին սանձարձակ սւառնալիքով: Ռաղմական աւյանում արյունարբու Զեքին Մուրադի երեսին չւրւեց. «Բեղ ու ողջ Հայությանը սաւկացնելու ենք քոսու չան նման, եթե ղենքերի թաքսւոցների ւեղերը չՀայւնեք»: Մուրադը Հանդիսւ ւաւասիանեց. «Եթէ աւոր Համար է, որ ղիս իմ սիրելի ընկերներէս անջաւեցիք եւ Հոս բերիք, կը ցաւիմ, որ յուսաիաբ ւիւի ըլլաք: ինչ կը վերաբերի իմ սւորադրութեամբ չրջաբերականներուն, աւա, եթէ երկրի կառավարութեան Հանդէւ անվսւաՀութեան նչոյլ իսկ դւնուի անոնց մէջ, ինծի Հեւ վարվեցէք, ինչւէս ցանկանաք, այլ ոչ թէ անմեղ Հայութեանը կրակի ու սուրի մաւնէք»: Եվ որ ինքը ցուցմունք կւա միայն Թալէաթի ներկայությամբ: Նրան իոչւանդումներով անդամալույծ են անում: 1930 թ. Հրաւարակվեցին բանւում Մուրադին բուժող Մանվել Մկրյանի Հուչադրությունները: Այնւեղ կարդում ենք, որ Մուրադի աղիները դուրս էին թա÷վել Հեւույքից, «դաւաղանի Հարուածներէն ոչ միայն միս ու կաչի մնացած չէին ուքերուն վրայ, այլեւ ամբողջ ջիղերը եւ ոսկորները իրար իառնուած էին... ձաի աչքի ուղղութեամբ ճակաւին մէջւեղէն ւաւռած էր, որովՀեւեւ իթթիՀաւական մութեսարիֆը կօչիկով դլիին ղարկած էր... ուքի մեկ մաւը դանդրեն եղած էր»1: Նույն օրերին կեսարիայում կաիաղան Հանվեցին նս 12 Հնչակյաններ, ինչը ծանր անդրադարձավ Մուրադի վրա: Մութեսարիֆը Մուրադին առաջարկում է արւաՀայւել իր վերջին ցանկությունը: «...Ողջ Հայութեանը Թուրքիոյ մէջ աւրող ժողովուրդներու բարօրութեան բաղձանքէն ղաւ ուրիչ բաղձանք չունեցաւ: Արդարութեան եւ աղաւութեան Համար կռուողները կաիաղաններէն չեն վաինար»2: «կեսարիայում,- դրում է Հ. Բարբին,- աքսորին նաիորդեց 80 Հայ երնելիների կաիաղան Հանելը: Նրանց թվում էր թուրքական իորՀրդարանի անդամ Հ. Պոյաճյանը»3: Մւավորականության ն քաղաքական դործիչներին ՀաչվեՀարդարի ենթարկելուց Հեւո քաղաքում Հայւարարություններ ÷ակցվեցին, թե. 1. կեսարիայի նաՀանդի բոլոր Հայերը ւեղա÷ոիվում են Հալեւ, բացառությամբ կաթոլիկների: 2. Մեկնողների իանութներն իչիանությունները ÷ակելու ն կնքելու են: 3. Արդելվում է կաՀ-կարասիների առնւուրը, դրանք դնողներն ու վաճառողները Հանձնվելու են ռաղմական դաւարանին: 4. Մեկնող Հայերն իրենց դրամական միջոցները Հանձնում են դրամաւուն կամ ուղարկում ուրիչ վայրերում բնակվող իրենց աղդականներին: 5. Բոլոր ւեղաՀանվողներն ունեցած դրամի քանակի, իանութի կամ ւան չարժական, ինչւես նան անչարժ ունեցվածքի վերաբերյալ ւվյալներ են ներկայացնում կառավարչաւուն: 6. Տասն օրից կարավանները մեկնելու են Նիկւեի ճանաւարՀով: 7. Որոչված

Սիրվարդ, նչվ. աչի., էջ 54-55: Նույն ւեղում, էջ 56: Բարբի Հ., նչվ. աչի., էջ 52:

վարձով կւրամադրվեն սայլեր ն կառաւաններ: Ով նչված ժամին չներկայանա, մեկնելու է Հեւիուն1: ՄաՀվան դաւաւարւվածները Հիմնականում սւանվեցին կեսարիայի կեմերեկի, Շար Ղչլաղի ն Աղիղիեի միջն եղած ձորում: Առաջին աչիարՀամարւի նաիօրյակին կեսարիայի սանջակում բնակվում էր 70.000 Հայ, որից 19.000-ը՝ քաղաքում, իսկ մյուսները՝ Այսրարդոսյան, Անդրարդոսյան ն կիղիսւրորիայի 34 դյուղերում: Հայերի ւեղաՀանությունը չեթեական երկու դնդերի էր Հանձնարարվել: Հունիսի 8-ից մինչն սեււեմբերի 22-ը 17 կարավաններով 65.000 Հոդի ւարադրվեց: կեսարացիների կարավանները մեծ չէին՝ միջին Հաչվով մինչն 50 մարդ: Մինչ այդ ոչնչացվել էին 1095 երնելիներ: կեսարիայից աքսորվեցին նան կաթոլիկները: Երբ իչիանություններին դիմեցին, որւեսղի կրծքի երեիաներին թողնեն դթասիրւ իսլամ ընւանիքներում՝ ճանաւարՀին քաղցից չմեռնելու Համար, ւաւասիանը եղավ. «Զենք ուղում, որ Հայի Հուն իսկ մնա այսւեղ...»2: կաթոլիկ միսիոներ Հ. Ռիցը դրում է, որ կեսարիայից «երկու մղոն չառավիղով ւարածքում առնվաղն 80 դիակ ւեսա», չնայած «իմ անցնելուց առաջ ճանաւարՀների մեծ մասը նաիօրոք մաքրել էին: Այդ դիակները «Հաւճեւ թաղվածի ււավորություն էին թողնում՝ Հնարավոր է, որ Հարաղաւներն էին ջանացել դրանք մի կերւ ծածկել, բայց Հողի այնքան բարակ չերւով էին ÷ակել, որ «անթիվ-անՀամար չներն ու անդղները» դիակները Հանում էին, «քարչ ւալիս, ղեի իրաիճանքներ սարքում»: Տեղի ունեցած արՀավիրքների ամենաակնառու Հեւքերի քողարկումը դարձել էր Համաւեւական մւաՀոդության ինդիր: Այդ Հեւքերը թաքցնելու Համար օդւադործում էին ոչ միայն մաՀմեդական աղդաբնակչությանը, այլն բանակի ուժերը: Գյուղացիները ւաւմել էին, որ «իրենց սւիւել էին Հավաքել դիակները, իրար վրա կիւել ու այրել»: Այդւես էր միայն մայրուղիների վրա, իսկ մյուս ճանաւարՀներին ու ւեղանքներում դիակները մնում էին թա÷ված3: Զեթեները ւղամարդկանց սւանեցին Աղիղիեի մերձակայքում ն կեմերեկի ու Շարղչլաղի միջն ընկած ւարածքում: Հալեւ Հասավ ոչ ավելի, քան 8000 Հոդի, Հիմնականում կանայք ու երեիաներ: Դիարբեքիրի ուղղությամբ ւարվածների ղդալի մասը ոչնչացվեց: Ուրֆայի չրջանում եղեռնից ÷րկված 128 կեսարացիներ մւան ֆրանսիական բանակի չարքերը ն կռվեցին թուրքերի դեմ: ինչ վերաբերում է Հայերի թողած ունեցվածքին, աւա մեկնելուց Հեւո նրանց ւները կողոււեցին, իսկ դրամական միջոցները երբեք չվերադարձվեցին: Բռնադաղթվածների Հողերը ւրվեցին մաՀմեդականներին: Բաղաքում մնացին Հայ ղինվորականների մի քանի ընւանիքներ, սակայն դրանց ւասը ւարեկանից բարձր ւղաներին նույնւես ւարան ն ոչնչացրեցին:

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 357: Նույն ւեղում, էջ 1071: Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 55-57:

Բիչ անց այդ ընւանիքներին ցրեցին մաՀմեդական դյուղերը ն թրքացրեցին: Բռնադաղթը վայրադ եղանակներով իրականացվեց նան կեսարիայի դյուղերում: ինճեռու դյուղի քաՀանային իոչւանդումներով Հոդեկան Հիվանդ դարձրեցին, իսկ երեցկինը ղոՀ դարձավ իուժանների անասնական կրքերին, նրա սւինքները կւրեցին ու մեռցրին: Այդ դյուղում նս ւասը Հոդի սւանվեց, իսկ մյուսները մայիսի 22-ին ւեղաՀանվեցին: Զոմաիլու դյուղի բոլոր ւղամարդիկ սւանվեցին, 1646 Հոդի ւարադրվեց, որոնցից ողջ մնաց 325-ը: Հուլիսի 3-ին չրջաւաւվում է Դերեվանք դյուղը, ւղամարդկանց դյուղից Հանում են ու սւանում, իսկ մյուսներին ւեղաՀանում ու ոչնչացնում են ճանաւարՀին: էվերեկի ն Ֆենեսեի Հայությունը ւեղաՀանվում է օդոսւոսի 6-ին: ի դեւ, Թոմարղայի կաղայի դյուղերի բնակչության 3/5-ը, իսկ քաղաքի բնակչության 4/5-ը Հայ էր: Այսւեղ առաջին ջարդը ւեղի ունեցավ դեռ ÷եւրվարի 9-ին, երբ 400 Հոդի ոչնչացվեց: Գյուղն ամբողջությամբ ւեղաՀանվեց օդոսւոսի 25ին: Այդ դյուղի 10.000 բնակչից վերաւրեց 300-400 Հոդի: Թալաս դյուղում, երբ դեռ ւեղաՀանված չէր, մեծ թվով իսլամացած կանայք կային, չնայած դրան, այդ կանայք իրենց երեիաների Հեւ դիմավորում էին ւարադրվող Հայերի կարավանները, նրանց սննդամթերք Հասցնում: Մասնավորաւես եռանդուն էին դործում ւեղի ամերիկյան քոլեջի աղջիկները: Այդ դյուղից Սարդիս Խանլեյանը, որին 14 ւարեկան Հասակում, 1915 թ. մայիսին բռնադաղթել էին անաւաւ, իր Հուչերում դրում է, որ դաղթից մի օր առաջ մունեւիկները կանչում էին. «Հայե՛ր, ւաւրասւվե՛ք դաղթի»: Շ÷ոթված ժողովուրդն ինչ կարող էր Հեւը ւանել, չալակն առած չարժվեց նչանակված վայրը: Այսւեղ նույնւես Հավասւիացնում էին, որ ւարադրությունը ժամանակավոր էր: «Ժանւարմաները... ծեծի ւակ կը քչէին»: Նաի Հավաքեցին ւղամարդկանց, այդ թվում՝ դեռաՀասներին: Հաջորդ օրը ւեղաՀանեցին մյուսներին, մու Հաղար Հոդի: «Բալել-քալել, ծեծի ու ամեն ւեսակի վայրենի միջոցներով, ձիավոր ժանդարմների ցանկութեան Համաձայն»: 3-4 օր Հարկադրում են քայլել քաղցած, չաւ ծերեր դաղթի Հենց առաջին օրերին ծեծի ւակ ընկան ճանաւարՀին ու մեռան: կարավանը մի ամայի վայրում կանդնեցնում են: Նա չրջա÷ակվում է ղինված իուժանով: Ժանդարմներն առաջարկեցին Հանձնել ոսկեղենը, սւառնալով, թե ով չւա, սոսկալի իոչւանդումների է ենթարկվելու: Միաժամանակ ասացին, թե «բոլորդ ալ ւիւի սւանուիք այսւեղ եւ ոչ ոք ողջ ւիւի մնայ...»: Սկսվեց ջարդը, իողիողում էին Հիմնականում սառը ղենքով: Մինչ այդ ժանդարմները Հեռացել էին՝ իրենց Հեւ ւանելով կողոււված արժեքներն ու դեղեցիկ աղջիկներին, ւարադրյալներին Հանձնելով իուժանի վայրադություններին: Փրկվեցին միայն երկու ւաւանիներ: Թուրքական մի դյուղում մի թուրք Հայ ւաւանյակին բանւարկում է, իսկ աւա դարձնում իր ծառան, սւրուկը, առանց նույնիսկ ոււելու բան ւալու: Տղան կարողանում է ÷աիչել ն աւրել եղեռնը վերաւրած Հայ որբի դողդոթան1:

«Ալիք», 23 աւրիլի 1989 թ.:

կեսարիայի Թավլուսուն դյուղում, որւեղ 30 ւուն Հայ էր բնակվում, ւեղի ունեցավ իր բնույթով Հաղվադեւ դեւք՝ թուրքերը թույլ չւվեցին, որ Հայերին ւեղաՀանեն: Մելքոն-Ասաւուրը մանրամասն ւվյալներ է արձանադրել կեսարաՀայության ողբերդության վերաբերյալ: Երնելիներին քաղաքից դուրս դաղանաբար ոչնչացրեցին. «Սոյն իումբը չեթէից ւաւարով նաՀաւակուած է կեմերէկէն դուրս էՀմալ օղլու Համբարի ջաղացքէն կէս ժամ դէւի արեւելք, Ղըղըլչար ձորին մէջ: Ուքէց դլուի մերկացուելէ վերջ՝ նաՀաւակաց մարմինը նեւուեցաւ Նիրօղլու կոչուած քարայրը»1: կեսարիայի Հայության ջարդերի դլիավոր իրականացնողը Խուլուսինն էր, որը Հաղարավոր անմեղ Հայ երեիաներ ջարդելուց Հեւո առաջ քաչվեց ու Բողաղլյանի ոսւիկանության Հրամանաւար նչանակվեց: Երբ ւաւերաղմի ավարւին նրան դաւի ւվեցին, դաւարանը Խուլուսու կաւարած Հանցադործությունները ճանաչելով Հանդերձ, նրան ընդամենը երկու ամսվա բանւարկության դաւաւարւեց2: Նան նչենք, որ կեսարիայի սանջակում մինչն եղեռնը դործում էին չորս վանք, 30 եկեղեցի, 42 դւրոց 4935 աչակերւով ն 125 ուսուցիչով: Ավելացնենք նան այն, որ էսադ Ուրասը դրում է, որ 1903 թ. վիճակադրության ւվյալներով՝ կեսարիայում Հայ բնակչության թիվն էր 52192, 1907 թ. վիճակադրությունով՝ 68.000: Հայ բնակչությունից առաքելական եկեղեցուն ւաւկանում էր 48659 Հոդի, կաթոլիկներ էին 1515, բողոքական էին 2018 Հայեր3: կեսարիա քաղաքում մնացել էր 260 ւուն իսլամացած Հայ ընւանիք: Տեղի մութեսարիֆը ղեկուցեց կ. Պոլսին՝ կեսարիայից ւեղաՀանվել է 47617 քրիսւոնյա: Սանջակի Հայության ղդալի մասը կուորվեց կեմերեկ ավանի մու՝ Մուդարա-Սան դյուղի ն Խնղըր Դաղի ն Խնղըր-Սույու ձորերում: Մի քանի վկայություններ. «Ծեր սայլաւանը բռնադաղթվող Հայ կնոջը. - Այ կին, չէ՞ որ ձեղ մեռցնելու կը ւանին, ինչ դրամ որ ունիս՝ ինծի ւո՛ւր, որովՀեւեւ այդ դրամն այլ ձերը չէ, ձեղմէ ւիւի առնեն»4: Դելի Օսման՝ թուրք դյուղացի. «Առաջին կարավանը մեր դիւղին մօւերը կուորեցինք, Ֆրըն Տերեսին: Պաւա-Եաղմուր դիւղէն ԱՀմէւ Զավուչր ժանւարմաներուն ւեւ կարդուած էր, ան մեղ յսւակ կերւով ըսաւ. - Մենք որնէ դնդակ ւիւի չարձակենք Հայերու վրայ: Դուք դործի անցէ՛ք ձեր կացիններով ն ղարկէ՛ք միայն անոնց դանկերուն: Հայերը կու լային, բողոքի ձայն չկար, միայն անոնցմէ մէկը ըսաւ. - Սրիկանե՛ր, իաբեբանե՛ր, մի՞թէ քաջութիւն է կաւուած մարդիկ սւանելը: Երբ մեր Հասանը սուրը բարձրացուց դլիուն ղարնելու, ճարւիկ Հայը

«կիլիկեան ւարեցոյց», կ. Պոլիս, 1922, էջ 184: Դ.Ե. ‹ Մ 289: Սոaտ Է., նչվ. աչի., էջ 144: Եա÷ուճեան Հ., Ցիչաւակարան Րումւիկինի, Պէյրութ, 1967, էջ 167:

Հասանին երեսին թքեց ու ուքովը ուժեղ Հարուած մը ւուաւ անոր ÷որին: Բայց ւեղնոււեղը ղինքը կւոր-կւոր ըրին: Մեր դործողութիւնը Հաղիւ ւասնՀինդ վայրկեան ւնեց: կաւերը կւրելով սկսանք լաթերը Հանել բաւական դժուարութեամբ: Նաիքան մեր ցրուիլը, ոսւիկանաւեւը յայւարարեց, որ յաջորդ օր դարձեալ ներկայ ըլլայինք Ռումւիկին, որւեսղի կուորեինք երկրորդ կարավանը: ԱՀա այդ ձորը. ով որ կուղե, թող բարձրանայ ն ւեսնե երկրորդ կարավանի քեաֆիրները»1: Մի իումբ թուրքեր Հայի ադարակից դուրս դալով ասացին. «Այս այդիին ւերը չաբաթ մը առաջ կաիուած էր ւանձի ծառէն, կաիուած էր դլիի վրայ, քարկոծուած ու սւաննուած»2: ՄեՀմեդի ւաւմածը. «Այրերու վերջին կարավանը ÷ոքր էր: Բանի մը ւաւանիներ, քանի մը այր մարդիկ ու քաՀանան: Երբ Հասանք Հարլըի ձորը, ÷ոսի մը եղերքը, ոսւիկանաւեւը ղիս լավ ճանչնալուն ըսաւ. - է՛յ, ղասաւ ՄեՀմեւ, դործի՛ անցիր ն չնորՀքդ ցո՛յց ւուր: - կաւուն, երբ մուկ մը բռնե, նաիքան բղկւելը,- ւաւասիանեցի ես,անոր Հեւ կը ղուարճանայ: իմ այս սրամւութիւնս ուրաիաթիւն ւաւճառեց ոսւիկանաւեւին ու ըսաւ. -Տէ ընւրէ՛ ղուարճանալիքդ ու չնորքդ ցոյց ւո՛ւր: Ես իումբէն դուրս Հանեցի քեչիչը եւ Շիւիւենց Երանոսը եւ երդում ըրի, որ ղիրենք ւիւի չսւաննեմ, եթե ըսածս կաւարեն: Որւեսղի Համողուին, մենք միւսները սւաննեցինք եւ ÷ոսը լեցուցինք, աւա Երանոսին դառնալով ըսի. - Դու աչուղ մարդ ես, եթէ լաւ բան մը երդես, վալլաՀ-ւիլլաՀ ÷րկուած ես: Երանոսը մերժեց ու ինդրեց, որ որքան կարելի է ղինք չոււով անդի աչիարՀը ճամբեմ: Սւիւեցի ու ան երդեց... Բեաֆիրին ձայնը իսկաւես դեղեցիկ էր ու յուղիչ, սակայն Տարլըցի Ղասըմը դերանդին քաչեց ու Երանոսին վիղը կւրեց: Այս ժամանակամիջոցին քաՀանան, երկինք նայելով, մեղ Համար անՀասկանալի բան մը կը մռլւար: - ինչո՞ւ,- Հարցուցի,- երկինք կընայիս: ԲաՀանան անվաի կերւով ւաւասիանեց. - Ասւուծո կաղոթեմ, որ քեղ չանթաՀարէ: Ես ծիծաղելով քեչիչին չալակը ելա ու ըսի. - Եթե ղիս մինչն դիւղ ւանիս, կը ÷րկուիս: Սակայն Ղասըմը կրկին մեջ մւավ: Լուցկի մը մուեցուց քեչիչին մորուքին: Բեչիչը իր դեմքը ÷րկելու Համար ղիս չալակէն վայր նեւեց ու երեսին վրայ դեւին ւառկեցաւ:

Եա÷ուճեան Հ., Ցիչաւակարան Րումւիկինի, էջ 171: Նույն ւեղում, էջ 172:

- Ա՛յ քեչիչ, վե՛ր ե՛լ,- ւոռացի, բայց քեչիչին սիրւը արդեն ւայթած էր, մնաց ւեղը: Շաւերը չՀաւաւացին, կարծեցին, թէ սոււ մեռել կը ձեւանայ, սակայն ԱՀմեւ չավուչը ըսաւ. Վերջացուցէ՛ք, բաւակա՛ն է: կացինի քանի մը Հարուած ւուէ՛ք եւ ÷ոսը նեւեցէ՛ք... - Ես կաւարեր եմ,- (արդարացավ ՄեՀմեւը),- մեր ÷եյղամւերին ւաւուիրանը որ կ’ըսէ. «Բեաֆիր սւաննողը կ’երթայ դրաւելու դրաիւին ամենաւաւուաւոր ւեղերէն մէկը»1:

ՑՈԶՂԱԹ Ցողղաթի ցեղասւանության ւաւմությունը Համեմաւաբար լավ է ուսումնասիրված ն դա չնորՀիվ Գրիկերի (Գրիդոր կերկերյանի ծածկանունն է): Նա ցեղասւանության ւաւմության ուսումնասիրությամբ ղբաղվեց 40 ւարի: Դեռ Հռոմի Համալսարանն ավարւելիս նրա ավարւաճառը նվիրված էր Մեծ եղեռնին: Գրիկերը ծրադրել էր սւեղծելու Հայոց ցեղասւանության ւաւմությանը նվիրված 12 Հաւորանոց աչիաւություն՝ յուրաքանչյուրը նվիրված Հայկական կամ թուրքական մի նաՀանդի ու դավառի: Սակայն Հասցրեց Հրաւարակ Հանել միայն մի Հաւորը՝ «Եողղաթի Հայասւանութեան վաւերադրական ւաւմութիւնը»: Գիրքը երկլեղու է՝ վավերադրերի թուրքերեն բնադրերը մի սյունակում են, իսկ դրանց Հայերեն թարդմանությունները՝ մյուսում: Օդւադործված վավերադրերը Հիմնականում ւաչւոնական դրադրություններ են, Հեռադրեր, թուրքական ռաղմական դաւարանի նյութեր: Այս աչիաւության մեծադույն ծառայությունն այն է, որ նա միայն թուրքական սկղբնաղբյուրներով կարողանում է Ցողղաթի սանջակի օրինակով Հասւաւել Հայոց ցեղասւանության իրողությունը: Եթե Հաջողվեր Հրաւարակել ծրադրված 12 Հաւորը, Գրիկերի դիրքը իսկաւես կդառնար Հայոց ցեղասւանության Հանրադիւարան: Այնուամենայնիվ, Մեծ եղեռնի ւաւմությամբ ղբաղվողն այսօր էլ յոլա դնալ չի կարող առանց Ցողղաթի ջարդերին նվիրված դրիկերյան Հաւորյակի: Դա ո՛չ միայն ուսումնասիրություն է, ցեղասւանության իրողությունը Հասւաւող մենադրության, այլն վավերադրերի, այն էլ առաջնակարդ նչանակության վկայությունների, ժողովածու: Ցողղաթի սանջակում կար 350 դյուղ, որից 56-ը՝ Հայաբնակ 9.800 ընւանիքով ն 55.000 բնակչով2: Բայց այս սանջակի Հայկական բնակավայրերի ու բնակիչների թվի վերաբերյալ նս ւարբեր ւվյալներ կան: Եթե Հրաւարակված աչիաւություններում բնակավայրերի թիվը ւաւանվում է 44-56-ի, աւա Հայ

Եա÷ուճեան Հ., նչվ. աչի., էջ 176-178: Գրիկեր, նչվ. աչի., էջ 101:

բնակչությանը՝ 33.000-79.800-ի միջն: Օրինակ, Ցողղաթի Հայրենակցական միությունը նչում է 76.055, Հ. Ղաղարյանը՝ 74.584, իսկ թուրքական վիճակադրությունը՝ 31247 թվերը: Սանջակում 1901 թ. դործում էր 40 եկեղեցի ն 65 Հայկական դւրոց՝ 1750 աչակերւով, 13 ուսուցչով: Ցողղաթն այն սանջակների թվին էր ւաւկանում, որի մութեսարիֆը՝ Զեմալը Հրաժարվեց կաւարելուց Հայերի ոչնչացման Հրամանը: Նա այդ ւաչւոնում նչանակվեց 1915 թ. մայիսի 5-ին ն աչիաւանքից աղաւվեց նույն թվի օդոսւոսի 6-ին: Նրան ÷ոիարինեց Բողաղլյանի կաղայի 21-ամյա դայմադամ Բեմալը: Նույն ւաւճառով աչիաւանքից աղաւվեց սանջակի ղորաՀրամանաւար Սալիմը: ինչւես արդեն նչվել է, թե՛ Զեմալը ն թե՛ Սալիմը կողմ էին Հայերի ցեղասւանության, բայց ոչ՝ բնաջնջմանը: Սանջակը ղինվորական դծով ենթարկվում էր կեսարիայի 15-րդ ղորաբաժնի Հրամանաւարին: Եվ քանի որ առաջին չրջանում, մինչն օդոսւոսի 6-ը, բանակը առաջաւար դեր էր իաղում բռնադաղթի կաղմակերւման դործում, Հեւնաբար բանակային կառույցների միջոցով էին սւացվում ւեղաՀանության ու ոչնչացման ՀրաՀանդների մեծ մասը: Սանջակում Հայերի ւաչւոնաղրկումն սկսվեց 1914 թ. Հունվարին՝ Համաձայն ՆԳ, արդարադաւության ն կրոնների նաիարարությունների Հրամանների: Մինչն 1915 թ. առաջին ամիսները Հայ ւաչւոնյաների դրեթե 90 ւոկոսը ÷ոիարինվել էր մաՀմեդականներով: Այդ առթիվ 1914 թ. աւրիլի 16-ին ւաւրիարքը բողոք ներկայացրեց Բարձր Դռանը, բայց Հայերի ւաչւոնաղրկման դործընթացը ո՛չ միայն չկանդնեց, այլ՝ ավելի արադացավ: Արդեն 1914 թ. նոյեմբերին Հայկական նաՀանդներում Հայ ւաչւոնյա դրեթե չէր մնացել: Ցողղաթում Հայերի ւաչւոնաղրկումը ւեղի ունեցավ 1915 թ. դարնանից: Պաւասիանելով կ. Պոլսից սւացված ՀրաՀանդներին ն Աթըֆի Հուլիսի 19-ի Հեռադրին, Զեմալը Հայւնում է. «Ձերդ դերաղանցութեան Հրամաններուն Համաձայն ձեռք առնուեցան անՀրաժեչւ միջոցներ ւնւեսական ճիւղերու Հայ ւաչւօնեաներու Հանդէւ», բարեՀաճեցեք «նոյնիմասւ Հրամաններ ւալ նաեւ անձնիւր նուիրաւեւական մեծաւորներու միջոցով, նաիադաւ աւեանի, լեդէոնի, ծիաիուի ւեսչութեան, երկրադործական դրամաւան մէջ ւաչւօնավարող Հայերուն նկաւմամբ...» ն ինչւե՞ս վարվել քաղաքաւեւարանի վարչական իորՀուրդների ու Հանձնաժողովների անդամների Հեւ1: Ցողղաթի մութեսարիֆի՝ կ. Պոլիս ուղարկած ւեղեկանքով սանջակից ւարադրվել էր 31247 Հայ. Ցողղաթի կաղայից՝ 13359, Աղդաղի կաղայից՝ 3208 ն Բողաղլյանի կաղայից՝ 14680 Հայ: Ցողղաթում ղորաՀավաքն սկսվեց մինչն Առաջին աչիարՀամարւը: 1914 թ. Հուլիսին արդեն բանակ էին ղորակոչվել ղինվորական ւարիք ունեցող բոլոր Հայերը: 1915 թ. աւրիլի 22-ին սւացվեց ռաղմական նաիարարի Հրամանը ղորակոչելու ղենք կրելու ընդունակ բոլորին: Հաւկանչական է, որ այդ

Դ.Ե. ‹ Հ 614:

Հրամանը դործադրվեց Հիմնականում Հայաբնակ չրջաններում: Նույն աւրիլ ամսին սանջակի բնակավայրերում Հնչեց մունեւիկների սւառնալից աղդը՝ Հանձնել ունեցած բոլոր ղենքերը: Ցողղաթի առաջնորդ Ներսես եւս. Դանիելյանը, կաւարելով ւաւրիարքի ւաՀանջը ն ւեղի Աղդային ժողովի որոչումը, ժողովրդին Հայւարարեց. «Ցանձնեցէ՛ք ձեր ունեցած ղէնքերը՝ օրէնքը յարդած ըլլալու Համար»1: Այս եւիսկուոսը, որը նույնւես ղոՀ դնաց եղեռնին, Հեղինակ է «կարնոր մի ցող այրած արւերու Համար» դրքի, որում ներկայացված է դավառների Հայության ծանր վիճակը: Սանջակի Հայության ճնչող մեծամասնությունը ղենքերը Հանձնեց: Զենքերի Հավաքման դործում առանձնակի եռանդ էր դրսնորում Բեմալը: Նա բանւերից արձակեց 300 քրեական Հանցադործի, նրանցից կաղմակերւեց չեթեական իմբեր ու «արչավի» ուղարկեց Հայերի վրա: Այս իմբերը չրջա÷ակում էին Հայկական դյուղերը ու դրանք միմյանցից մեկուսացնում: Զեթեական Հրոսակաիումբ կաղմակերւեց նան ոսւիկանաւեւ Թնֆիկը: Դա կաղմված էր չերքեղներից: Ռաղմական դաւարանում Զեմալը ցուցմունք ւվեց, թե դեռ Թոքաթում աչիաւելիս «կարդ մը բանւարկեալներ Հանեցինք եւ մարղելով կարին ղրկեցինք, անոնք ւաւերաղմի դիծերուն վրայ դւնուեցան»: Նա նան ասաց, որ ինքը դրա Հեւ Համաձայն չէր, բայց Հարկադրանքի ւակ էր: Ցողղաթում քրեական Հանցադործներին բանւերից աղաւելու Հանձնաժողովի անդամներն էին Թնֆիկը, ընդՀանուր դաւաիաղը, Սալիմը, Ռեմղին: Հանձնաժողովը մայիսի 15-ին բանւից արձակեց 65 ոճրադործի ն նրանց ղինելով՝ Զորում ուղարկեց: Ընդ որում՝ Ցողղաթում մի քանի անդամ ոճրադործները բանւից աղաւվեցին Համաձայն ՆԳ նաիարարությունից սւացված ցուցակների2: Ցողղաթի բանւից արձակված 65 Հոդուց 15-ը մարդասւան էր, 12-ը՝ դող ու ավաղակ: կար սւեղծված չեթեական իմբերի երկու անուն՝ «Թեչքիլաթը մաիսուսա» ն «Թեչքիլաթը ճեւիւա» (նոր կաղմակերւություն): Երկրորդը սւեղծվեց 1914 թ. Հուլիսին՝ կենւրոնում ընդունված որոչման Հիման վրա, իսկ «Թեչքիլաթը մաիսուսան» դործում էր 1913 թ. Հունվարից: «Թեչքիլաթը ճեւիւան» սւեղծվեց Հայերին կուորելու Համար: Բիչ անց դա նույնւես կոչվեց «Թեչքիլաթը մաիսուսա», որովՀեւն նույնն էին այդ կաղմակերւությունների անդամների Հավաքադրման սկղբունքն ու դործելակերւը: Բացի դա, ւաւերաղմական նւաւակադրումներով «Թեչքիլաթը ճեւիւան» Հաջողություն չունեցավ ն նրա ջոկաւների մեծ մասին նույնւես լծեցին Հայասւան դործունեության ն, վերջաւես, «Թեչքիլաթը մաիսուսա» անունը Հնարավորություն էր ւալիս քողարկելու կաղմակերւության նւաւակն ու ինդիրները՝ իբր նա չարունակում է օդնել բանակին: Ցողղաթի նաիկին դաւավոր Մ. Ռեմղին

Գաբիկեան Ն. ն Գալուսւեան կ., Ադ ւաղի դոյամարւը, Մարսել, 1932, էջ 42: Դ. Ե. ‹ Մ 497, Մ 534:

1919 թ. ÷եւրվարի 10-ին կաղմած ւեղեկադրում նկարադրում է «Թեչքիլաթի» ձնավորման կարդը. «Բժչկական քննութիւն կաւարելէ եւք ւեղի ունեցան ձեւակերւութիւնները ոճրադործներու աղաւ արձակումին, իբր թէ ասոնք ղինուոր ւիւի արձանադրուէին: Հեւադային իմացանք, որ այս ոճրադործները ղրկուեցան Զորումի Հրոսակներուն թիւը աւելցնելու Համար»1: Աւրիլի 30-ին Բեմալը նամակով Զաթի դյուղաւեւից մաՀվան սւառնալիքով ւաՀանջեց երկու օրվա րնթացքում դյուղում եղած ղենքերը Հավաքել ու Հանձնել: Գյուղի Համայնքը ւառակւվեց: Երիւասարդները Հրաժարվեցին ղենքերը Հանձնել, քանի որ դա Հայերի բնաջնջմանը Հավասարաղոր էին Համարում: Ոսւիկանաւեւ կասըմը 100 ոսւիկանով մւավ Զաթ՝ ղենքերը Հավաքելու: Հայերը Հրաժարվեցին, ասելով՝ «Մենք ղենք չունենք»: Տղամարդիկ ձերբակալվեցին ն բռնությունների ենթարկվեցին: Մի Հույն ոսւիկանաւեւին ւվեց ղենք ունեցողների ն կուսակցականների ցուցակը: 80 չաթեցու չղթայակաւ ւարան Բողաղլյան: Միաժամանակ դյուղ չեթեներ ուղարկվեցին: Ոսւիկանի Համաղդեսւով «ոճրադործները կը մւնէին Հայերու ւուները, կիներն ու աղջիկները կը մերկացնէին եւ կարմրած երկաթով կ’այրէին անոնց մարմնի ամենէն ÷ա÷ուկ մասերը՝ ղանոնք սւիւելու Համար, որ յայւնեն այրերու ւաՀուած թաքսւոցները եւ ղենքերու ւեղերը»2: Ցողղաթում նույնւես ծրադրված էր նաի ոչնչացնել դյուղերի ն աւա միայն քաղաքների Հայ բնակչությանը: Այսւեղ նույնւես իչիանությունները դործում էին չաւ ղդույչ ն թաքուն, աչիաւում ււավորություն սւեղծել, թե «ոչ մէկ չարիք ւիւի Հասնի անոնց, որոնք Հաւաւարիմ են»3: 1915 թ. Հուլիսի 18-ին Ցողղաթում սւացվեց Աթըֆի ծածկադիրը. «Ձեր սանջակին մէջ բնակուող Հայերէն կոմիւէներու ւաւկանողներու կամ այդւէս կարծուածներու, մասնաւորաւէս, ուսուցիչներու, դեղադործներու, բժիչկներու, կրօնականներու, վաճառականներու, ÷ասւաբաններու, ըմբոսւական դաղա÷արներ ւարածողներու ներկայութիւնը ներկայի աւաՀովութեան եւ երկրին աւադայ ÷րկութեան վնասակար ու վւանդաւոր ըլլալով, կը ինդրեմ, որ ձերբակալել ւաք այդւիսի անՀաւները եւ ղանոնք ղրկէք Հսկողութեան ւակ (Տեր) Զօրի կողմերը...»4: Այս Հրամանի Հիման վրա բանւերը լցվեցին երնելի Հայերով, անդամ Հաւուկ Հանձնաժողով սւեղծվեց ւարադրվող Հայերի դրամական միջոցներն ու թանկարժեք իրերը Հավաքելու Համար: կ. Պոլիսը ւեղական իչիանություններից ւաՀանջում էր «դավադրություն ու կուսակցություններ Հայւնաբերել»: Տեղերից ւաւասիանում էին. «Եողղաթի Հայերը Դաչնակցութեան եւ Հնչակեան կուսակցութիւններու Հեւ կաւ չունին», սակայն նման ւաւասիանները Հաչվի չէին առնվում ն ւնդում էին, թե «Հայ երեւակայական կոմիւէ մը դոյութիւն ունի...»: Դ. Ե. ‹ Մ 497, ‹ Մ 535: «Եողղաւ» (ձեռադիր), Նուբարյան մաւենադարան (Փարիղ), էջ 133: Դ. Ե. ‹ Մ 574-Մ 577, Հավելված ‹ 1: Տես Սալիմի վկայությունը: Դ.Ե. ‹ Հ 612:

Տեղական իչիանությունները Հրաման սւացան իուղարկություններ կաւարել, բայց «դւան միայն այն ղէնքերը, որոնք իուղարկուները իրենց ձեռքերով ւեղաւորեցին, եւ վերջաւէս, Հրաման սւացան Հայերը ւեղաՀանելու»1: Զնայած ղենքեր չՀայւնաբերվեցին, բայց Ցողղաթի ոսւիկանաւեւ Թնֆիկը «սւաննել ւուաւ բաղմաթիւ Հայեր առանց ւաւճառի, ւաւրուակէլով թէ անոնք կոմիւէներու կը ւաւկանէին»: Աւա «ըմբոսւություն» Հայւնաբերեց ղորակոչված Հայերի չրջանում ն նրանց ցաքուցրիվ արեց: Այդ մասին նաիկին մութեսարիֆ Զեմալը 1919 թ. մարւի 5-ին ռաղմական դաւարանում ցուցմունք ւվեց, որ Թնֆիկն «ինձմէ կը ինդրէր, որ դիւղերու Հայերը, որոնք թնդանօթներով ղինուած էին... այլուր ւարադրուէին եւ անոնց ւեղ բերուէին թուրքեր... Բննութիւն կաւարեցի, բայց քննութիւնս արդիոնք չյանդեցաւ, ըմբոսւութեան Հեւք իսկ չդւայ»2: Դաւարանը Հերքեց Հայերի աւսւամբության վարկածը ն դւավ, որ դա չէր կարող Հիմք Հանդիսանալ ւեղաՀանության ն ջարդերի Համար, որովՀեւն, եթե անդամ «Հայ ժողովրդի մի մասն իսկ մասնակցած լիներ, մնացած մասը ցուցաբերել է իր Հավաւարմությունը» ն ւեւք է ւաչււանվեր իչիանությունների կողմից3: Այնուամենայնիվ, Ցողղաթի Հայության կուորածները Հեւաձդվեցին: ինչո՞ւ: Գրիկերը դա բացաւրում է ՄաղՀարի, Զեմալի ն Սալիմի ընդդիմությամբ: Սակայն յողղաթցիների առաջին կարավանի ոչնչացվելը ՄաղՀարին ու նրա ՀամաիոՀներին ղդուչացրեց, որ ւեղաՀանության նւաւակը բնաջնջումն էր ն նրանք սկսեցին ամենաւարբեր ւաւրվակներով ւեղաՀանությունը ձդձդել: Զեմալը 1918 թ. դեկւեմբերի 12-ին ռաղմական դաւարանին ւված իր ցուցմունքում ներկայացնում է Ցողղաթում իրադարձությունների ղարդացման ընթացքը: Հայերի ւեղաՀանության Հրամանն սւացան ղինվորական իչիանությունները: «Ձերբակալուած Հայ անՀաւները չվսւաՀեցան քաղաքացիական իչիանութեանը»: Զեմալն ասել է, որ Հայերի ւեղաՀանության մասին ինքը ւեղեկություն չի ունեցել, քանի որ «անոնք ւարադրուեցան դիւղերէն, որովՀեւեւ չթողուցին, որ ոսւիկան ղինուորներն այդ դործին իառնուին: Այն աւեն Անդարայի Միութիւն եւ յառաջդիմութիւն կուսակցութեան ւաւասիանաւու քարւուղար Նեճաթի ւէյ Եողղաթ եկաւ... եւ ինծի ցոյց ւուաւ կուսակալ Աթըֆ ւէյի կողմէ սւորադրուած նամակ մը՝ ղայն բռնելով իր ա÷երուն մէջ»: Նամակը Հանձնարարում էր Նեջաթիի Հեւ իորՀրդակցել ն ձեռնամուի լինել ւեղաՀանությանը: Ցողղաթի ցեղասւանության դաւավարության ժամանակ երկաթուղային ւաւասիանաւու ւաչւոնաւար Խ. Պանւելիւիսը ցուցմունք ւվեց, որ Նեջաւին «Ցողղաթ եկավ կառավարիչ Զեմալ բեյին առաջարկելու՝ բնաջնջել Հայերին, սակայն այս վերջինը մերժեց կաւարել նրա ցանկությունը: Այդ ւաւճառով, Զեմալ բեյը ւաչւոնանկ եղավ ն նրա ւեղը նչանակվեց մսադործ Բեմալ բեյը...»: Դ. Ե. ‹ Մ 574-Մ 577: «Լa Rօոaiտտaոօօ», 6 մարւի 1919 թ.: «1akviո-i Մօkai», 7 օդոսւոսի 1919 թ., ‹ 3617:

Բաղաքացիական իչիանություններից սւացված ւեղաՀանության Հրամանը վերաբերում էր միայն «կասկածելի անձանց», մինչդեռ ղինվորական իչիանությունների Հրամանը՝ բոլոր Հայերին: իսկ ւեղաՀանությունն իրականացնողները ոչ թե քաղաքացիական, այլ ղինվորական իչիանություններն էին: Այդ Հանդամանքը Զեմալին օդնում է իույս ւալ ւեղաՀանության դործերին միջամւելուց, որից Հեւո Աթըֆը նրան ւաչւոնանկ է անում1: «Թէեւ ես աչքովս չւեսայ կուորածը,- չարունակում է Զեմալը,- սակայն իմացայ, թէ Եողղաթ քաղաքէն եւ չրջակայ դիւղերէն ւեղաՀանուած Հայ կարաւանները կուորուեցան եւ բնաջնջուեցան ոսւիկաններու, Հրոսակներու եւ ժողովուրդին կողմէն... Բոլոր ժողովուրդը դիւէ, որ Բեմալ ւէյ, ռսւիկանութեան Հրամանաւար Թեւֆիկ ւէյ եւ... Նեճաթի ւէյ Համաձայն դործելով կաղմակերւեցին Հայերու բնաջնջումը»2: Ցողղաթի առաջին կարավանում, որը դուրս եկավ Հուլիսի 26-ին, կար 472 Հոդի, այդ թվում՝ ւեղի առաջնորդ Դանիելյանը, քաՀանաներ, երնելիներ3: Գնդաւեւ Սալիմի վկայությամբ՝ այդ կարավանը օդոսւոսի 6-ին ոչնչացվեց Մուամմերի Հրամանով՝ Բեմալից սւացված Հեռադրի Հիման վրա: կարավանին ուղեկցող ոսւիկանները Հայերին չորսական Հոդով միմյանց կաւված Հանձնեցին չեթեներին, որոնք նրանց սւանեցին ն աւա կողոււեցին: Դա ւեղի ունեցավ Սեբասւիայից չորս ժամ Հեռավորության վրա դւնվող կարւաչլարի ձորում: Այդ կարավանը ոչնչացնելու Հանձնարարականով Սեբասւիա ծածկադիր էր ուղարկել նան Նեջաւին. «Առաջին կարաւանը Եողղաթէն մեկնած է. անոնց Հանդիսւը աւաՀովելու Համար մասնաւոր սւասարկութեամբ կարդադրութիւն եղած է»4: Ցողղաթի վերաւրածներից է. Վարվառյանը դաւարանին ւաւմեց. «...Պողաղլեանէն եւ չրջակայ դիւղերէն 200-300 անՀաւներ Հաւաքուեցան եւ միացան Հրոսաւեւներուն: Բեմալ ւէյ ղանոնք ղինեց... ինքն ալ, ղինուած, Եողղաթի ÷ողոցները կը չրջէր ւոռալով Հրոսակներուն. «Մեր մայրերը մեղ ծնած են այս օրուան Համար»: Այսւիսի կարդաիօսներով ան քաջալերեց ամբոիը միանալու Հրոսակներուն: Ասոնք ամենքն ալ ձիերու վրայ էին: Զինեալներու օդնութեամբ ւուներէն եւ իանութներէն 12 ւարեկանէն վեր Հայ այրերը Հաւաքելով բանւարկեցին... չենքերու նկուղներուն մէջ»: Ոսւիկանները իանութի ւերերից բանալիները վերցրեցին ն դրանք կողւեցին: Հայ այրերին ւեղաՀանեցին մի քանի կարավաններով: Հերթը Հասավ կանանց ու երեիաներին: Զինված Հրոսակները ւներից դուրս էին Հանում նրանց: կարավանն ուդեկցում էր նան Բեմալը: Նրանց միացավ ղինված ամբոիը՝ Հիմնականում Հեծյալ: Բելլերի մերձակայքում Բեմալը Հրամայեց. «Հաւաքեցէ՛ք դեղեցիկ կիներն ու աղջիկները, որ անոնց ւարել ւանք»: Աղջիկներին Հարկադրեցին 2.5 ժամ ւարել: Աւա ւաՀանջեցին իսլամանալ: Հրամայեցին ծունկի դալ: «Մեղ մերկացուցին, առին մեր դրամները եւ ղդեսւները ..., մեր վրայ յարձակեցան Դ. Ե. ‹ Մ 492-Մ 494: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, ‹ Հ 618: Դ.Ե. ‹ Հ 519:

կացիններով, բրիչներով, իրենց ւրուած Հրամաններու Համաձայն: Անոնք մեռցուցին իմ աչքերուս առջեւ...»1: Հայ ղինվոր Ա. Թաչչյանի ցուցմունքը. «Տեսայ 540 Հայ ւարադիրներու կարաւվան մը, որ քաղաքէն դուրս կ’ելլէր 30 եւ աւելի սայլերով... Այն Հայերը, որոնք սայլերուն Հեւ կը քալէին երկւակու իրարու Հեւ կաւած էին... 600 իսլամ ÷աիսւականներ 20 օր առաջ իբր ղինայր (ոսւիկան) արձանադրուած էին»: Բաղաքի թաղերը բաժանվեցին այս ոսւիկանների վրա: Հաջորդ օրը ճանաւարՀ Հանեցին 400 Հոդանոց կարավան, որոնց ուղեկցում էր դաղսւանցի իսմայիլը 40 ոսւիկանի Հեւ: Սունդուրլուից 30-35 սայլերով մեծ թվով Հայ վաճառականներ բերեցին: Սրանց միացրին 7000 յողղաթցու: Վեց-յոթ ժամ անց 800-900 սայլերով Ցողղաթից դուրս բերին մի նոր կարավան: Երրորդ կարավանում 300 սայլ կար: Զաթալճա կամրջի վրա վերջին կարավանի կանանց, աղջիկներին ն երեիաներին առանձնացրին ն Հինդական կամ ւասական Հոդով բաժանեցին մաՀմեդական դյուղերի վրա: Տղամարդկանց ինչ-որ ւեղանքում սւանեցին: Սունդուրլու ավանից բերվեց երրորդ կարավանը, նրանց միացրին 36 յողղաթցու: Գնաց նան չորրորդ կարավանը, որոնք բոլորն էլ ջարդվեցին Հրոսակների ուժերով: Դրանից Հեւո «ամեն դիչեր Եողղաթի Հայերը ւասնական իումբերով քաղաքէն դուրս կը Հանէին եւ կը ջարդէին: Այս բոլոր ջարդերը կաղմակերւողն էր Բեմալ ւէյ...»: «Եողղաթի նամակաւան ւնօրէն ՄեՀմէւը եւ Զ. Շիւքրին... ամեն մէկը սւաննած էր 200 Հայ»: Սունդուրլուի կարավաններից մեկին 24 ժամ առանց ջրի թողեցին, աւա Բեմալի Հրամանով Բաչչերի կիրճում կուորեցին: Զարդեցին նան 20 բողոքականների: կարաւըյըք դյուղի 250 ընւանիք ջարդվեց դյուղից կես ժամ Հեռավորության վրա: «կուորածի աւեն օդնական ոսւիկանաւեւ Նուումանն ուղեց ամուսնանալ ջարդուելիք աղջիկներէն մէկուն Հեւ: Այս վերջինը մերժեց, նաիընւրեց մեռնիլ...»: Բեոննե դյուղի Հայ բոլոր կանանց ու երեիաներին բռնի իսլամացրին, իսկ ւղամարդկանց ջարդեցին Զիֆթլիկի ձորում: Սալամինցի Ցուսուֆի վկայությամբ՝ Ցողղաթից չորս ժամ Հեռավորության վրա դւնվող մի վայրում սւանվեցին 12 ւարեկանից բարձր բոլոր արու Հայերը2: Դաւարանում Բեմալը մի չաւ Հեւաքրքիր Հայւարարություն արեց, որը Հերքում է բոլոր այն ւնդումները, թե Նայըմ բեյի ծածկադրերի Հավաքածուն կեղծիք է, թե այդւիսիք դոյություն չունեին: Նա ասաց. «Տարադրութեան Հրամանները այնքան բաղմաթիւ են, որ անկարելի է ղանոնք միւքը ւաՀել»3: - Բեմալը, երբ ւաչւոնի է անցնում Ցողղաթում,- դաւարանում վկայեց Ա. Թաչչյանը,- անդամ «մանուկներ եւ աղջիկներ, որոնք իսլամացած էին, Հաւաքել եւ ջարդել ւուաւ... Բեմալ ւէյ ջարդուածներէն եւ անոնց ընւանիքներէն Հաւաքեց ամեն ւեսակի իրեղէններ, ղդեսւներ, դրամ, եւ ղանոնք մերկացուց... Դ. Ե., ‹ Մ 486-Մ 488: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, ‹ Մ 489-Մ 494:

կուորածի աւեն իսլամները Հայերէն ղանաղանելու Համար ՀրաՀանդ ւուած էր, որ ճերմակ ÷աթթոցներ կրեն իրենց դլուիներուն վրայ... Ուրիչները սուլոց արձակեցին եւ երեք անդամ ւայթեցուցին իրենց ղէնքերը, այսւէս նչան ւալով, ու կացիններով սկսան կուորածը: ԶոՀերու վրայէն Հաւաքուեցան անոնց ղդեսւները», որոնք Հանձնվեցին լքյալ դույքերի Հանձնաժողովին: «Եողղաթի ÷ողոցներուն մէջ մունեւիկներ աւեւեցին արիւնու եւ ոչարիւնու առարկաներու եւ չաւիկներու առուծաի»1: Ցողղաթի երես÷ոիան Շաքիրը դաւարանում ցուցմունք ւվեց. «Բեմալ դաՀիճ մըն է: իր Հասնելէն անմիջաւէս եւք ան սւիւեց ւեղաՀանել բոլոր Հայերը, մանուկներ, ւաւանիներ, կիներ եւ ծերեր ... եւ ղանոնք բոլորը ջարդել ւուաւ Եողղաթի մուերը՝ իր կաղմակերւած դործակալներու միջոցով»: Հարբեցող էր, դինարբուքների սիրաՀար. «Ես Պողաղլեանի Հայերը կուորեցի,Հւարւանում էր նա,- եւ ÷ոիմութեսարիֆ եղայ. Հոս ալ Եողղաթի Հայերը կը ջարդեմ եւ մութեսարիֆ, թերես ալ կուսակալ կ’ըլլամ»2: Ցողղաթի ւեղաՀանության ն կուորածի դաւաքննության արդյունքներով ւրված ղաւավճռում ասված է, որ Բեմալն ու Թնֆիկը Հայերի ունեցվածքը ն դրամը «կողոււելուց Հեւո, նրանց կարավանները ճամբա են դրել կյանքի անվւանդության բոլոր միջոցներից ղուրկ ... Ո՛չ միայն ուչադրություն չեն դարձրել նրանց կյանքի անվւանդությունն աւաՀովելու ինդրին, այլ, րնդՀակառակը, ամուր կաւելով բոլոր ւղամարդկանց ձեռքերը, ղրկել են նրանց ինքնաւաչււանության բոլոր Հնարավորություններից: Եվ այսւես՝ կանիամւածված կերւով առիթ են ւվել, որ այդ ողբերդությունը դործադրվի ... Պաւասիանաւու ւաչւոններում ինչ-որ ւաւաՀական մարդկանց ղեկավար նչանակելով, չարունակել են թաքուն կաւարել իրենց բարբարոս արարքները ... (Այն իոսակցությունը), թե իբր մի չարք թեթնամիւ կուսակցությունների ՀրաՀանդով ն Օսմանյան կայսրությունից դուրս դւնվող իրենց Հայրենակիցների դրդումով, Հաւկաւես թչնամու կողմից դրավված վայրերում, Հայերն անցել են թչնամու կողմն ու միացել աւսւամբական չարժումներին, չեն կարող կաւարված վայրադություններն արդարացնելու Համար Հիմք ծառայել: Աւսւամբական չարժման Հեւ որնէ առնչություն չունեցող Ցողղաթի Հայ բնակչության նկաւմամբ դործածած վրեժինդրությունն ու անձնական ոիակալությունն անՀամաւեղելի են վերոՀիչյալ մւքի Հեւ ... Հայերին կուորելու Համար նա (Բեմալը) ուքի է Հանել ո՛չ միայն իր ւրամադրության ւակ դւնվող սանջակի թուրքերին, այլ անդամ կոչ է արել բոլոր մաՀմեդականներին՝ ուքի կանդնել Հայ ժողովրդին իսւառ ոչնչացնելու Համար ... Բոլորովին կասկած չկա, որ նրա ւված ՀրաՀանդի Հիման վրա էլ կարավանները ենթարկվել են կուորածի ... Բեմալ բեյը ինքն է կաղմակերւել կուորածն ու ունեցվածքի կողուոււը, քանի որ ինքն է նչանակել մի չարք անւաչւոն մարդկանց, որւեսղի ուղեկցեն կարավանները ն միննույն ժամանակ սւիւել է կարավանի ւաչւոնական

Դ. Ե. ‹ Մ 486-Մ 488: Նույն ւեղում, ‹ Մ 494:

առաջնորդ Շյուքրի չավուչին, որ Հնաղանդվի ու կաւարի նրանց Հրամանները»1: Աւյանին ներկայացվել էր անձամբ Բեմալի Հրամանով սւանված 1500 Հայի ցուցակը: կար նան վկայություն, որ նրա Հրամանով մեռցվել էր նս 3660 Հայ: Այդ մասին 15-րդ ղորաբաժնի Հրամանաւար ՇեՀաբէդդինը 1915 թ. Հուլիսի 23-ին (այսինքն, երբ Ցողղաթում դեռ նոր էին սկսվել ջարդերը) դրում է Խ. Ռեջային. «...Մինչն Հիմա Պողաղլեանի դայմադամին Հոդաւարութեամբ Պողաղլեանի եւ չրջականերու մէջ 3660 Հայեր կուորուած են»2: Դաւարանին Ցողղաթի երես÷ոիան Շաքիրը 1918 թ. դեկւեմբերի 10-ին ցուցմունք ւվեց. «Եողղաթ դալե առաջ Բեմալ ւէյ արադ ընթացք ւուած էր Պողաղլեան դաւառակի ւեղաՀանութեան դործին եւ ւարադրութեան ընթացքին բաղմաթիւ Հայեր ջարդած էր եւ ջարդել ւուած էր...»3: Բեմալը մաՀվան դաւաւարւվեց: Նրան կաիեցին 1919 թ. աւրիլի 10-ին: կաիաղանից նրա մարմինը ոչ թե դերեղման ւարվեց, այլ՝ Բայաղիդի մղկիթի լվացարանը: Բեմալի թաղմանը մասնակցեց ավելի քան 10.000 Հոդի: Նրա աճյունը մինչն դերեղմանաւուն ուսերի վրա ւարան: Բեմալի մասին էրթյուրքը ւաւմել է. «Թյուրք աղդի այս Հերոս ղավակը թչնամի դրավումին ղոՀը լինելով կաիաղան Հանվեց»: Բեմալի մաՀաւաւժի առնչությամբ թուրք ւաւմաբան Ս. Թանսուն դրում է, որ «Թեչքիլաթի» Հաղարաւեւ էրթիւրքը կաղմակերւեց Բեմալի Համաղդային թաղումը: Ցողղաթի լքյալ դույքերի Հանձնաժողովը Հրաւարակեց ցուցակ Հայերի այն ունեցվածքի, որոնց ւիրացել էին կուսակցական ն ւեւական ւաչւոնաւարներն անվճար՝ դրանց ւերերին սւանելու միջոցով: Այս ցուցակն ընթերցվեց ռաղմական դաւարանում: Դա ներառում էր 470 կւոր առարկաներ 15120 ղուրուչ դնաՀաւված արժեքով (ներկա կուրսով՝ 5574 դոլար), չնայած դրանց իրական դինը 35,000 դոլար էր: Դաւարանում Բեմալը ցուցմունք ւվեց. «Թեւֆիկ եւ Ֆէյեաղ ւէյերը ակումբի անունով դնաՀաւեր են աւրանքներու դինը» ն նրանք «անկէ մեծ քանակութեամբ աւրանքներ» վերցրել էին «առանց Հինդ ÷արա վճարելու»4: Նեջաթին 1915 թ. սեււեմբերի 10-ին ծածկադրեց Ցողղաթի իր սւորադասին, որ կուսակցության ընղՀանուր կենւրոնը Հանձնարարել է. «...Այսօր դրաւուելու վրայ եղող Լքեալ դոյքերու ւաւկանող ակումբի չէնքին Հեւ վերջերս առնուած կարասիները յանձնել լքեալ դոյքերու (յանձնաիումբին), վարձել լքեալ դոյքերուն չւաւկանող ուրիչ չէնք մը, ղայն վերածել ակումբի...»5: ՆԳ նաիարարության քննիչ Նեդիմի «քննութենէն կը Հասկցուի, որ Բեմալ ւէյ ո՛չ միայն ղանց ըրած է արդիլել Լքեալ դոյքերու կողուոււը, այլ նաեւ ինք անձամբ մասնակցած է այդ դոյքերու մէկ մասի կողուոււին, օդւադործած է «1akviո-i Մօkai», 7 օդոսւոսի 1919 թ., ‹ 3617: Դ. Ե. ‹ Մ 255: Նույն ւեղում, ‹ Մ 494: Գրիկեր, նչվ. աչի., էջ 274: Դ. Ե. ‹ Մ 539:

անոնց միւս մասը ւեղացի քանի մը Հոդիներու Հեւ Համաձայնաբար կաւարուած դործառնութեանց վճարումները դոցելու Համար»1: Ռաղմական դաւարանում բացաՀայւվեց Հայերի բնաջնջման մեիանիղմը, դա ծրադրողներն ու իրականացնողները: Տրաւիղոնի նաՀանդում, Ցողղաթի ու Բողաղլյանի դավառներում դործադրված կուորածները կաղմակերւած էր Միություն ն առաջադիմություն կուսակցությունը: Դաւարանի առջն կանդնած մեղադրյալները Հայւարարեցին, թե «իրենք ոճիրները կաւարելուց Հեւո ւեղեկացան» կաւարվածի նւաւակը, սակայն իմանալուց Հեւո էլ «միջոցներ չձեռնարկեցին ջարդերը դադարեցնելու ն ոճրադործներին դաւաւարւելու Համար»2: «Ոճրադործների Հանցաիումբը սերւ Հարաբերությունների մեջ էր «Թեչքիլաթը մաիսուսայի» Հեւ: կուորածները կաղմակերւեցին Միություն ն առաջադիմության կուսակցության կենւկոմի անդամներն ու ներկայացուցիչները, որոնք ոճիրների Հանձնաիումբ սւեղծեցին»3: Դաւարանում բերվեցին րաղմաթիվ ÷ասւեր, թե յուրաքանչյուր առանձին դեւքում ինչւես է իրականացվել ջարդը: Սեբասւիայի ոսւիկանաւեւը ցուցմունք ւվեց, թե Բողաղլյանի ժանդարմաների Հրամանաւար Խուլուսին «իր 105 Հրոսակների Հեւ մինչն կամկալա ւարադրված Հայ կանանց Հեւնից դնացել ն այնւեղ նրանց կողոււել է: Հրոսակաիումբը վերադարձել է» երեք կառքով, լցված ոսկիներով, դոՀարեղենով, դորդերով ն կարւեւներով, որոնց մի մասը ւարան կառավարչաւուն4: «Եողղաթի մեջ ւեղաՀանութիւն եւ կուորած բառերը Հոմանիչ էին եւ առՀասարակ կուորած բառը կը դործածէին»5: «... ԹեՀճիր կամ սեվքիյաթ բառերը կը դործածուէին առանց ղանաղանութեան, ինչւէս նաեւ քաթլ, թադթիլ կամ քաթլըամ թրքերէն բառերը»6: Դաւարանին ներկայացված էին Հեւնյալ ծածկադրերը, որոնք Հասւաւում էին այդ իրողությունը: 1914 թ. դեկւեմբերի 17-ին Խուլուսին Հեռադրեց կեսարիայի Ցաղըչինի ւաՀակային ծառայության Հրամանաւարին. «Ձեր իրաւասութեան սաՀմանին մէջ Հայրենիքին դաւաճանող կարդ մը Հայեր ւեղաՀանուած են, այսինքն՝ կուորածի իմասւով»7: Դաւարանում Հարցաքննությունը նս նույն միւքը Հասւաւեց8: Բնաջնջման իմասւով էր դործածվում նան «աքսորավայր ուղարկել» բառակաւակցությունը: Օրինակ, ՇեՀաբէդդինը 1915 թ. Հուլիսի 8-ին Հայւնեց. «...Այս դիչեր 134 Հայեր իրենց աքսորավայրերը ղրկուեցան»9: կամ ԲոԴ. Ե. ‹ Մ 319: «1akviո-i Մօkai», 7 օդոսւոսի 1919 թ. (‹ 3604): Նույն ւեղում, 1919 թ. (‹ 3772): Դ. Ե. ‹ Մ 317: «Ժամանակ», 20 ÷եւրվարի, 1919 թ.: Գրիկեր, նչվ. աչի., էջ 263: Դ. Ե. ‹ Մ 506: Նույն ւեղում, ‹ Մ 298, Մ 324: Նույն ւեղում, ‹ Հ 592:

ղաղլյանի ղինվորական Հրամանաւարի 1915 թ. Հուլիսի 22-ի ծածկադիրը. «...Այս դիչեր դիւղերէն եւ դիւղաւաններէն ձեռք անցուած կասկածելի Հայերէն 14 Հոդի իրենց աքսորավայրը ղրկուեցան»1: իսկ երբ Խ. Ռեջան Հարցնում է, թե նրանց ո՞ւր ուղարկեցին, սւացվում է ւաւասիան. «...Վերոյիչեալ Հայերը կասկածելի ըլլալու Համար ղինայր ւասնաւեւ Հիւսէին Ավնիի Հոդածութեամբ ջարդուեցան»2: Ցողղաթում, ինչւես ամենուրեք Թուրքիայում, Հայերի ւեղաՀանություններն ու ջարդերը կաւարվում էին ըսւ ՆԳ նաիարարությունից սւացված Հրամանների: Բեմալի սւացած Հրամաններից մեկն ասում էր. «Հարկ է 24 ժամէն ւարադրել դաւառիդ մէջ աւրող Հայերը: Ասոնց բնակավայրը ւիւի ըլլալ Սուրիան»3: Ս. Թանսուն աչիաւելով արդարացնել Բեմալին, բաղմաթիվ ÷ասւեր է բերում աւացուցելու, որ Հայերի բռնադաղթի ն ոչնչացման որոչումն ընդունել էին երիւթուրքական կենւրոնն ու Բարձր Դուռը, ն ւեղական իչիանությունները ւարւադրված էին կաւարել այդ որոչումը: Դրա Համար էլ նա, ինչւես նան չաւ ուրիչ թուրքեր Բեմալին Համարում են ոչ թե Հանցադործ, այլ՝ Հերոս, անմեղ ղոՀ: «Թյուրք աղդի այս Հերոս ղավակը թչնամի դրավումի ղոՀ լինելով կաիաղան Հանվեց: Նրա Հիչաւակը ւեւք է Հավիւյանս աւրի թյուրք աղդի սրւում»4: կամ «Հրամանը սւացվում էր բարձրադույն Հեղինակությունից, նույն ինքը՝ Միություն ն առաջադիմություն կուսակցության ընդՀանուր կենւրոնից: Որնէ մեկը չէր կարող ընդդիմանալ այդւիսի Հրամանին»5: Եվ աւա «ինչւե՞ս կարող էր մի ÷ոքր քաղաքի դայմադամը Հակառակվել ծածկադրի Հրամանին: ինչւե՞ս կարող էր անւեսել նման Հրամանը»: Հեղինակը Բեմալի միակ Հանցադործությունը Համարում է այն, որ «դործադրեց իրեն ւրված Հրամանը»6: Նույն Համողմունքին էր նան ինքը՝ Բեմալը, որը դիմելով ամբոիին ասաց. «Սիրելի՛ Հայրենակիցներ, ես մի թուրք ւաչւոնաւար եմ: Ես կաւարեցի սւացածս Հրամանը: իմ ւարւականությունը կաւարեցի բարեիղճորեն: Երդվում եմ, որ ես անմեղ եմ»7: Այդ Հոդեբանությունը, բնականաբար, արադ ւարածում դւավ: Զարդարարներն իսկույն կառչեցին դրանից՝ չքմեղանալու Համար: Դեռ ավելին, նրանց Հաջողեցին այդ միւքն ընդունել ւալ նան լայն ղանդվածներին ն ջարդարարներին դաւաւարւողների չուրջ աՀաբեկիչ մթնոլորւ ձնավորել: Նրանք «Պոլսի մութ թաղերում սւեղծեցին թաքսւոցներ ն ւաչււանություն էին սւանում նույն «Թեչքիլաթը մաիսուսայի» աՀաբեկիչներից, որոնք երդվել էին սւանել բոլոր նրանց, ով Հանդդներ ձերբակալել Հայերի կուորածներն իրաԴ. Ե. ‹ Մ 511: Նույն ւեղում, ‹ Մ 511: Գրիկեր, նչվ. աչի., էջ 335: 1aոտս Տ., Աki Սօvոiո Քօոմօ 4ոkaտi, Ատէaո.սl, 1964, տ. 301. Նույն ւեղում, էջ 297: Նույն ւեղում, էջ 298: Նույն ւեղում, էջ 300:

կանացրած անմեղներին»1: Նրանք դործում էին այդ կաղմակերւության ղեկավարներից Հ. էրթուրքի Հրամանաւարության ւակ: ՄաՀմեդական աՀաբեկիչները ո՛չ միայն ւաչււանում էին ջարդարարներին, այլն իրենց վւանդելով, ՀաչվեՀարդարի էին ենթարկում նրանց մեղադրողներին: Թանսուն այդւիսիներին անվանում է «իիղաի ծնված մարդիկ»: ինքը՝ Բեմալը Համողված էր. «իմ ոդով ւոդորված թուրք ն իսլամ եղբայրներս ւեւք է կոթող կանդնեցնեն դերեղմանիս վրա ն դրեն Հեւնյալ ւաւանադիրը՝ Աղդին ու Հայրենիքի Համար նաՀաւակված Բողաղլյանի դայմադամ Բեմալի Հաղթական ոդուն»2: Այս ինդրի չուրջ լուրջ վիճաբանություններ եղան նան դաւավարության ընթացքում: Դաւարանի նաիադաՀ Մ. Հայրեթը դեմ էր մաՀաւաւժին, ինչը ո՛չ միայն նրա Համողմունքն էր, այլ նան Հեւնանք դրսից կաւարված Հղոր ճնչման՝ վիժեցնելու ցեղասւանների նկաւմամբ արդարադաւության դործադրումը: Այս մւայնությունը ւիրաւեւող է նան մեր օրերի թուրքական որոչակի չրջաններում: Սադի Գոչասը իր «Հայերը ւաւմության մեջ ն թուրքՀայկական Հարաբերությունները» դրքում դրում է. «Այս անմեղ ւաչւոնաւարներից մեկը Բեմալ բեյն էր՝ Բողաղլյանի դայմադամը: Նրա վերջին կւակը վկայում է, որ նա չիւակ մարդ էր ն բարի օրինակ ծառայեց բոլորին»3: «1օոօսոaո»-ը 1977 թ. մարւի 31-ին դրեց. «Զինադադարից Հեւո երկու անմեղ դայմադամներ՝ Նուսրեթ ն Բեմալ բեյերը Պոլսում կաիաղան Հանվեցին»: Նման մուեցման Համար Հիմք էր նան մաՀմեդական ավանդական Հոդեբանությունը՝ «Հաղար թուրքից մեկը չի դւնի, որ քրիսւոնյաներին ջարդելու Համար որնէ թուրք արժանի է կաիվելու»: Սալիմը դաւարանում ցուցմունք ւվեց, որ երբ Սարի Համղայում 13 Հայ սւանվեց ն Հինդը վիրավորվեց ու ոճրադործները ձերբակալվեցին, Թնֆիկը նրանց աղաւ արձակեց, միաժամանակ Զա÷անլըի մու սւանել ւվեց բանւում դւնվող Հայերին՝ Հայւարարելով, թե նրանք ÷աիել են: Նա ուղեկցեց առաջին կարավանին (472 Հոդի) ն Հայերին Հարկադրեց ընդՀանուր ÷ոս ÷որել նույն՝ Հայերին այդ ÷ոսում թաղելու Համար: Սալիմը Բեմալի մասին ասել է, թե այդ թուրքն իր «արբանյակների Հեւ դործեց ամեն ւեսակի իժդժություններ ն դարչելի արարքներ, ամենուրեք Հւարւանալով, թե իրենց ոճիրները ավելի Հերոսական ու ÷առավոր էին, քան արքայության բնակիչ սուլթան Սելիմ Ցավուղի աչիարՀակալությունը»: 80 Հոդանոց կարավանը Հարձակման ենթարկվեց, միայն 12 Հոդի ÷րկվեց: ՀացաՀաւիկի մթերակայան ÷ոիադրող Հայ դյուղացիները Հարձակման ենթարկվեցին, 15 Հոդի սւանվեց: Զարդի կաղմակերւիչներն էին կըղըլ կոջայի քաղաքաւեւ Օսման Բյաղըմը ն ոսւիկանաւեւ ԲեՀջեթը: Բեմալը ժանդարմների Հրամանաւարի օդնական Նուումանին Հրամայեց ջարդել Սորդուն դյուղի՝ իսկ Ռիղային՝ Սարայի չրջանի Հայերին: Թնֆիկն ու իր ՀամաիոՀները

1aոտս Տ., նչվ. աչի., էջ 220-221: Նույն ւեղում, էջ 301: Նույն ւեղում, էջ 302:

դարչելի սւանություններ դործեցին Զակմակ, Թերղիլի, կարա Ցակուբ ն մի չարք այլ դյուղերում: «Զինայրերը սարսա÷ած չաւ աւելի իրենց դործած ոճիրներէն, քան այն ւաւիժներէն, որոնց իրենք ենթակայ են, ւաՀանջեցին, որ Հրամաններն իրենց ւրուէին դրաւոր: իրենց ւաւասիան ւրուեցաւ, թէ Հայերու վիճակին բաժնեկից ւիւի ըլլային, եթէ երբեք ւնդէին իրենց ւեսակէւին վրայ...»: Երբ ՇեՀաբէդդինին ասացին, թե Հայերը որնէ Հանցանք չեն դործել, որ արժանի լինեն ւաւժի, նա Հրամայեց «Հայրենիքի այդ դաւաճանները, իսլամի թչնամիները, կոմիւէներու կասկածելի անդամները բնաջնջել»: Բեմալը ամեն «իրիկուն Աւադ Հաչուակալ ՎեՀիւ էֆենւիի ւունը կը Հրաւիրէր քաղաքաւեւարանի ւնօրէն ԱՀմէւ, նաիկին առաջին քարւուղար Մուսթաֆա Պէյչ Սաիւ Պէյ եւ ուրիչ դործակիցներ, որոնք քանի մը դաւաթ կոնծելէ եւք կ’որոչէին երկրորդ օրուան իրենց դործունէութիւնը: Այսւէս ան կոմիւէի «Աղդային ձդւումները» կ’իրադործէր»: Հայերի Հանդեւ դործադրվածները Հրեչավոր էին1: Դաւավարության ժամանակ Բեմալին ւրվեցին մի չարք Հարցեր, որոնք չաւ ավելի մեղադրանքի նչանակություն ունեին: «Դուն (երիւթուրքական) ակումբը անձամբ Հասւաւեցիր վաճառական Աթանասեանի ւան մէջ, որ ւեղաՀանութեան ւաւրուակով սւաննուեցաւ ... Դուն առանց ÷արա մը վճարելու դրաւեցիր անոր ւունն ու կարասիները ... Բու յայւարարութեանդ Համաձայն՝ Պողաղլեանէն եւ չրջակայ դիւղերէն 1500 եւ աւելի Հայեր կուորուած են»2: Մի քանի մեջբերումներ ՇեՀաբէդդինին ւրված Հարց-Հասւաւումներից: «Զօրաբանակին ւեղեկադրած ես, 12 օդոսւոս 1915 թուակիր Հեռադրովդ (ասում ես), որ Եողղաթէն ւեղաՀանուած Հայերն իրենց ընւանիքներուն Հեւ ամբողջովին կուորուած եւ բնաջնջուած են Եողղաթի եւ Պողաղլեանի ճամբուն վրայ»... «130 Հայեր, որոնք Եողղաթէն Պողաղլեան աքսորուած էին, կուորուած են Ճեվիղլի իանի եւ Գաղալէ իանի միջեւ Պողաղլեանի ղինայրերու դունդին կողմէ... 923 կարդաթիւ ծածկադիր Հեռադրիդ Համաձայն, կը Հասկցուի, որ այս անձերը, որոնց ընկերացեր ես Հաւանաբար ÷աիսւականներու իումբով մը ... անոնցմէ Հինդ Հոդի սւաննուած են ընկերացողներու կողմէ: կ’իմացնես, որ 40 ÷աիսւական Հայեր կուորուած են ÷արաիի մը մէջ Բելլերի մօւ, ուր թեթն բաիում մը ւեղի ունեցած է Հայերու եւ դունդին միջեւ եւ թէ 25 Հոդիներ միայն մեռած են ... Գայա Ալթը անունով վայրին մէջ ւուն մը աւասւանած 10 Հայեր ձերբակալելու Համար նոյն ւունը այրուած է ... Ֆէյեաղ Պէյ եւ դլիավոր Հաչուակալ ՎէՀիւ էֆէնւի կաղմակերւած են կողուոււը Հայ դիւղերու... Պողաղլեանէն եւ չրջակայ դիւղերէն 3660 Հայեր կուորուած են»3: Դաւարանում ՇեՀաբէդդինը նան ցուցմունք ւվեց, որ մաՀմեդական բնակչությունը ւեսնելով Զաթ ն Թերղիլի դյուղերի Հայության Հանդեւ Դ. Ե. ‹ Մ 574-577: Դ. Ե. ‹ Մ 239-240: Նույն ւեղում, ‹ Մ 271-Մ 272:

ժանդարմների դործադրած վայրադությունները, «Հայ կիներու եւ մանուկներու ճիչերն ու աղաղակները», աղաչեց նրանց ինայել ն թույլ չւալ, որ «Հրոսակները կուորեն ղանոնք», բայց Թնֆիկն արՀամարՀեց նրանց ինդրանքը1: Թնֆիկը Ցողղաթում սւանելով 8500 Հայ ն ւիրանալով նրանց ունեցվածքին, իր դաղանությունները ւեղա÷ոիում է դյուղեր: Նրա ավաղակները կումկույու դյուղում սւանեցին 600 Հայ, ՀրդեՀեցին 150 ւուն: Նրանք, ինչւես ճւերի Հեւ են վարվում, մասնաւում էին երեիաների մարմինը, սւանում Հայերին, որւեղ որ նրանց Հայւնաբերում էին: Նա ինքն էր բռնաբարում կանանց ու աղջիկների, անձամբ ղբաղվում կողուոււով: Ցողղաթում ւաչւոնավարելու ժամանակ Թնֆիկը 35 Հաղար դասալիքներից ամեն մեկից Հինդական ոսկի դանձեց՝ նրանց չւաւժելու ն նորից բանակ չուղարկելու Համար: իր կուորած ն կուորել ւված Հայերից ն իր ւաչււանած ղինվորական դասալիքներից Հաղարավոր ոսկիներ էր դիղել, Հավաքել էր դոՀարեղեններ, թանկադին առարկաներ, դորդեր ն կարւեւներ: Թնֆիկ բեյը դյուղացիներից կաղմված ժողովրդին աճուրդով վաճառել ւվեց յողղաթցի մեծաՀարուսւ Հայերից Աբդարյանին ւաւկանող 5000 ոսկի արժող ադարակն ու ջրաղացը.. Թնֆիկ բեյը մի Հրեչ է, արյան ծարավ դիվաՀար2: Բնութադրական մի երնույթ. Թնֆիկը լինելով Հանդերձ ոսւիկանության Հրամանաւար, ներկայանում էր որւես իթթիՀադի ներկայացուցիչ: «Երբ կառավարութիւնը Հայերը աքսորելու Հրաման արձակեց, այս մարդն իր չուրջը Հաւաքեց ոճրադործներու եւ ասւաւակներու վոՀմակ մը, սկսաւ իր Հրոսակային դործունէութիւնը»: Մուֆթի Ռիֆաթը դաւարանում Հայւարարեց. «Եողղաթի 35.000 Հայերը կուորուեցան... Սկիղբը Թեւֆիք Պէյ Եողղաթի Հայերուն 15-75 ւարեկան այր մարդիկը ... երեք ժամ Հեռու Թաչ Փունար դիւղը աքսորեց, ղանոնք կացիններով սւաննել ւուաւ եւ անոնց բոլոր դոՀարեղէններն ու ինչքերը իր ւունը ÷ոիադրել ւուաւ: կուորածը ւեղի ունեցաւ վայրենի աղաղակներով: Աւա ... ւաւրուակելով կեսարիա աքսորել, Հաւաքեց 1800 կիներ, աղջիկներ եւ անմեղ մանուկներ, անոնցմէ դեղեցիկները քիւրւերուն եւ չերքէղներուն Համար ղաւեց, անոնց բոլոր դոՀարեղէնները կողոււեց, եւ ղանոնք առաջնորդելով ... Բելլեր դիւղի չրջակայքը կացինաՀար անել ւուաւ, անոնց դիակները նեւել ւուաւ Գարասու դեւին մէջ» ն իր ձեռքի ւակ դւնված աղջիկները բաժանեց իր Հրոսակներին: Այս կամ այն վայրում թաքնված Հայ կանանց ու երեիաներին էլ Հայւնաբերեց ու «ասոնք ալ կւոր-կւոր ընել ւուաւ ոչիար մորթելու ւէս: ԱդւաղՄաւենի եւ Պողաղլեանի ենթակայ բաղմաթիվ Հայ դիւղերու բնակիչները իրենց ւուներով Հուրի ճարակ ըրաւ...»:

Դ. Ե. ‹ Մ 506: Նույն ւեղում, ‹ Մ 469:

Զաթի դյուղացիները առանց դիմադրության Հանձնվեցին ն աղաչեցին. «Մեղի սւաննէ՛, սակայն ինայէ՛, ներէ՛ այս կիներուն ն մանուկներուն»: «Այս իօսքի վրայ դաղանաբարոյ (Թնֆիկը) ղանոնք Հրացանի բռնել ւուաւ»: Այդ չրջանների «բաղմաթիւ Հայ դիւղերու ւուներն ու բնակիչները այրելէ եւք», նա դնաց մյուս դյուղերը: Հա÷չւակած թանկարժեք իրերն ու ղարդերը «կառքերու վրայ բեռցուցած եւ ÷ոիադրել ւուած էր մաս առ մաս Պոլիս եւ էսկիչեՀիր...»1: Ռումւիկին դյուղում դեւքերը ղարդացան Հեւնյալ կերւ: Նաի ձերբակալեցին ու անՀայւ կորցրեցին դյուղի 40 մւավորականներին ու Հեղինակություն վայելող անձանց: Գյուղի իանում մեծ թվով մարդիկ էին ÷ակված: Նրանց ծեծի ու իոչւանդումների էին ենթարկում, ղենք էին ւաՀանջում: «Գաւաղանի Հարուածներուն ձայնը, մարդոց ճիչն ու աղաղակը» լսվում էին անդամ դւրոցում: Խոչւանդումների ւարածված եղանակներն էին «եղունդները քաչելը, անութին ւակ իաչած Հաւկիթ դնելը, ծեծի ւակ ղդայաղուրկ դարձնելը»: Աւա բոլորին քչում են դեւի կեսարիա2: 1915 թ Հուլիսի 12-ին դյուղ են լցվում մեծ թվով ոսւիկաններ, չեթեներ մերձակա թուրքական դյուղերից Հրոսակներ: Մունեւիկը Հայւնում է, որ 1865 ւարեկան այրերը ւաւրասւ լինեն ղինվորադրվելու ն Հավաքվեն Հայկական եկեղեցում: Հավաքվեցին ն նրանց մաս առ մաս դյուղից ւարան թները կաւած ն սւանեցին թուրքական Թորաման դյուղի մուերքի Ֆըրընդերե ձորում: Երկու օր Հեւո մի ուրիչ կարավան, նույնւես կաւկւված, ւարան ն սւանեցին դյուղի Հարավային կողմի այդիներում: «Անձրեւի Հեղեղաւներ են դոյացած իորիորաւներու մէջ, ղոՀերը ծունկի բերելով նաի ամբողջությամբ կը կողոււեն, կը մերկացնեն եւ աւա ունեցած բոլոր ւեսակի մաՀաբեր դործիքներով կը կւրեն դլուիները ... Երկու օրէն դիակներուն Հուը աչիարՀ կը բռնէ ... Թուրքեր կը ւաՀանջեն դիակները Հողով ծածկել»3: Հաջորդը կանայք ու երեիաներն էին: Ոսւիկաններն ու իուժանը ւնից ւուն էին անցնում ն բնակիչներին բռնությամբ դուրս Հանում: Հենց կարավանը դյուղից դուրս էր դալիս՝ սկսում էին առնանդել աղջիկներին: ԴեռաՀասներին նույնւես ւանում էին՝ ծառա դարձնելու: Մնացածներին ւարան Օրոցիկ լեռան Օթման ձորը, բոլորին լրիվ կողոււեցին ու ջարդեցին: ՊաւաՀմամբ ÷րկված մի ւաւանի ւաւմել է, թե ինչւես կաւարվեց այդ սւանդը: Մեկ չաբաթ անց Հավաքեցին նան թաքնվածներին, որոնց Հեռու չւարան, այլ՝ սւանեցին դյուղի կողքի Հեղեղաւում: «Բոլոր չները կաւղած էին: Դիակները քաչելով-քաչքչելով դիւղ կը բերէին եւ ÷ողոցներուն մէջ աղաւ-Համարձակ կը լա÷էին»: Դ. Ե. ‹ Մ 469: Եա÷ուճեան Հ., նչվ. աչի., էջ 152: Նույն ւեղում, էջ 153:

Ավարւական ÷ուլ Հանդիսացավ Հա÷չւակված կանանց, աղջիկների ն երեիաների կրոնա÷ոիությունը: Դա չաւ ւարղ ծես էր: Հայը ասում էր՝ «Ճչմարիւ կրոնը ընդունեցի ն Հինը լքեցի»: կրոնա÷ոիվածին նոր՝ թուրքական անուն էին ւալիս: Ռումւիկինը մեծ դյուղ էր: Ուներ 750 ւուն Հայ ն 250-300 ւուն թուրք բնակիչներ: Մինչն ւաւերաղմի սկսվելը Հայերն ու թուրքերը Հաչւ էին աւրում, աւա Հարաբերությունները բարդացան, իսկ բռնադաղթին նաիորդող ամիսներին դարձան բացարձակ թչնամական: Եղան մի քանի իոչոր բաիումներ: ՆաիաՀարձակը մչւաւես թուրքերն էին: Ոչ քիչ դեւքերում Հայերը Հաջող ՀակաՀարված էին ւալիս: Հարաբերություններն այնքան սրվեցին, որ ւեղի թուրքերն ամենաեռանդուն մասնակցություն ունեցան Համադյուղացի Հայերի կողուոււին ն սւանությանը: 1915 թ. Հուլիսի 2-ին ւաչարվում է Թերղիլի Հայկական դյուղը: Ցողղաթից դյուղ է դալիս Ղասըմ բեյը՝ իմամի ու 70 ոսւիկանների Հեւ: Գյուղի մինչն 90 ւարեկան ւղամարդկանց Հավաքում են եկեղեցում ն դւրոցում՝ իբր ւեւական լուր Հաղորդելու Համար, բայց բոլորին բանւարկում են, իսկ դիչերը նրանցից չորսական Հոդու Հանում են, իրար կաւում ն ոսւիկանների Հսկողությամբ դյուղից դուրս ւանում: Մի կին ընկնում է իր աքսորվող ւղայի դիրկը, բայց ւեղն ու ւեղը սրաիողիող են արվում թե՛ ինքը ն թե՛ ւղան: Գյուղից դուրս ւարվողներին սւանում էին կացիններով, սրերով, դերանդիներով ղինված իուժանը, որի ուղեկցությամբ Հայերին ւարան ձորի մեջ դւնվող Արբասի ջրաղացի մու: Լսվեց աղդանչան՝ աւրճանակի կրակոց ն Հրաման. «Զարդէ՛ք այս դյավուրներին, իալիֆի Հրամանն է»: Խուժանը Հարձակվում է կաւկւված Հայերի վրա ու իոչւանդելով բոլորին՝ սւանում: Աւա նրանց արյունու Հադուսւները ցցերին ի÷ած վերադառնում են դյուղ՝ դոչելով. «Տեսե՛ք ձեր ւղամարդկանց Հիչաւակները, ընւրե՛ք ճչմարիւ կրոնը. ձեղ մեր մեջ կբաժանենք... Փրկվէ՛ք մաՀից»: Խուժանը Հարձակվում է ւների վրա, սւանում ու կողոււում: Բռնաբարեցին նույնիսկ 10 ւարեկանից ÷ոքր աղջիկներին ն աւա նրանց մարմինները բղիկ-բղիկ արեցին: Ունելիները չիկացնելով՝ դրանք կանանց սւինքներն էին իոթում՝ ւաՀված դրամների ւեղը իմանալու Համար: Շեն դյուղը կործանվեց: Գում Գույու Հայաբնակ դյուղի 150 ւներ ՀրդեՀվեցին բնակիչների Հեւ միասին: ՀրդեՀը երեք օր ւնեց: Փրկվածները բռնի իսլամացվեցին ն թուրքական դյուղերն ուղարկվեցին: Բողաղլյանի բնակիչները Հուլիսի 5-ին վերը նչված ջրաղացի մու մեծ թվով դիակներ ւեսնելով, սարսա÷ած, լուրը Հասցնում են դյուղաքաղաք, որի ավադանուց մի քանի Հոդի դնում է Բեմալի մու՝ իմանալու եղելությունը: Նրանք անմիջաւես ձերբակալվում են: Բողաղլյանը չրջաւաւվում է: Տղամարդկանց բոլորին ÷ակում են բանւում ու ղինվորական մթերանոցում, իսկ դիչերը նրանց իրար կաւած Հանում են ու իուժանի Հեւ միասին ւանում Գուրդ Դերեսի իոր ձորը ն Հոչուում: ԴաՀիճները, վերադառնալուց Հեւո, լրիվ ոչնչացնում են մի ւան մեջ Հավաքված բոլոր կանանց ն նույնիսկ կրծքի երեիաներին:

Հուլիսի 9-ին ոսւիկանները, չերքեղները ն 20 Հաղար իուժան ւաչարում են 600 ւուն ունեցող Հայկական Պուրնու Գչլան դյուղը: Ոսւիկանաւեւը մի իմբով դյուղ է մւնում ն ւաՀանջում իսլամ ընդունել: ՄաՀմեդական դառնալու Համար նա բավարար է Համարում դյուղացիների անցնելը չենքի կաւարին ÷ակցված դրոչի ւակով: Հայերը դիւեին, որ դա իաղ է, բայց ճար չունեին ն անցան դրոչի ւակով: ՏասնՀինդից բարձր ւարիքի բոլոր ւղամարդկանց ձերբակալեցին: Խուժանը դյուղ ներիուժեց: 120 Հոդի սւանվեց եկեղեցում, մյուսներին 4-5 Հոդու իրար կաւած ւարան ջրաղացները, ն ÷ամ÷ուչւը ինայելու Համար, բոլորին սւանեցին կացնով: Ամբողջ օրը նրանց քչում էին, ւաւմել է ականաւեսը, ն երբ երեկոյան Հասան մի ձորի, կենդանի մնացած ւղամարդկանց, կանանց ն երեիաների աչքի առաջ սւանեցին ն ձորը նեւեցին, իսկ վերջիններին ւարան թուրքացնելու1: Օդոսւոսի 1-ին ւաչարվում է Ցողղաթ քաղաքի չուկան ու բոլոր Հայերը ձերբակալվում են: Փակվում են քաղաքի կամուրջները, ձերբակալվում է մւավորականությունը, որոնց 18 ժամ անց կաւկւած Հանում են քաղաքից ն բոլորին (ավելի քան Հաղար Հոդի) սւանում: Բաղաքում մնացածներին Հրամայում են երեք օրից ճամ÷ա ելնել՝ «Հալեւ Հասած իրենց ւղամարդկանց մու դնալու» Համար: 18.000 կին, ծեր ու երեիա ճամ÷ա են ելնում: Հայկական Բելլեր դյուղի մուերքը նրանց կանդնեցնում ն Հիմնավորաւես կողոււում են: Աւա ւղամարդկանց առանձնացնում են, ձեռքերը կաւում ն մուակա ձորում սւանում: Մեկն այդ ւեսնելով՝ աղմուկ է բարձրացնում: Սկսվում է մի աՀավոր ւեսարան՝ ոսւիկանությունն ու իուժանը Հարձակվում են անղեն ամբոիի վրա ն աջ ու ձաի կուորում, ծծկեր երեիաներին ուներից քաչելով մարմինը երկու մասի բաժանում, ուներով դանդերը ջարդում2: «Տեղի կ’ունենան Հրաւարակային լլկումներ, դլիաւումներ, մարմնի ղանաղան մասերը կացինով կւրել, յօչուել: Ծծկեր երեիաներու ու մանուկներու երկու ուքերէն քաչել եւ երկու մասի բաժնել, ուքերով անոնց դիակները ճղմել»: իսկ Բեմալը, ջարդվողների ձայները չլսելու Համար, մի կողմ քաչված, ղուռնա էր նվադել ւալիս: Բեմալը դոչեց. «Ում մու դրամ կամ ղարդեղեն կա՝ թող Հանձնի, ով Հանձնի՝ ներման կարժանանա ն ւուն կվերադառնա: Սա ւաւվո իոսք է, երդվում եմ նիկյաՀիս ն սուրբ Ղուրանին վրա»3: Դրամն ու ղարդեղենը Հավաքելուց Հեւո սկսվեց իուղարկությունը, որը չորս օր ւնեց: Ամեն ինչ իլեցին: Դժոիային ւեսարանին չդիմանալով՝ չերքեղ աչիրեթաւեւ Հաջի Արսլանն ասում է. - Բե՛յ էֆենդի, Ղուրանի ո՞ր մասում է դրված, որ կարելի է անմեղ մանուկներին այսւես սւանել: Դու դթություն չունե՞ս:

«Եողղաւ», էջ 25: «Լa Rօոaiտտaոօօ», 12 ÷եւրվարի 1919 թ.: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 327:

Բեմալը ւաւասիանում է. - Եթե դիւես, թե դթության երակը ո՛րն է, ցո՛ւյց ւուր, որ նայեմ ու անմիջաւես կւրեմ՝ դեն նեւեմ1: Զարդերից Հեւո Հայերի ւները չաբաթներ չարունակ կողոււվում էին: Թուրք կանայք իրենց անչա÷աՀաս երեիաներին նույնւես ջարդի վայրն էին ւարել, որւեսղի վարժվեին արյան Հուին: Բեմալն այս ամենով չի Հադենում: Նա 1916 թ. ÷եւրվարին կաղմակերւում է այս կամ այն ւաւճառով ÷րկված, մասնավորաւես մաՀմեդականների ւներում դւնվող կամ թաքնված Հայերի ջարդ, մաՀաւաւժով սւառնում այն թուրքերին, որոնք այդ Հայերին չէին Հանձնի: Այս երկրորդ ջարդին ղոՀ դնացին անդամ թուրքերից Հղիացած Հայ կանայք: Շաւ ՀայուՀիներ թունավորում, սւանում էին իրենց ղավակներին: Բնաջնջման, թուրքական դաղանության դեմ բարձրացան Զաթ, էյլենջե ն Գում Գույու Հայաբնակ դյուղերը: Զաթն Անաւոլիայի Զեյրանն էր: Գյուղի չուրջ 1000 երկսեռ ղինված երիւասարդներ սար բարձրացան: 1915 թ. ամռան մի օր Զաթ ժամանեց մի Հիսնաւեւ ն ւաՀանջեց դուրս դալ ւարադրության: Հայերը Հրաժարվեցին նրա Հրամանը կաւարել: Զավուչի կարդադրությամբ՝ ղինվորները կրակ բացեցին Հայերի վրա: Զաթեցիները չընկրկեցին, նրանք սւանեցին թե՛ չավուչին ն թե՛ նրա ղինվորներին: Վերցնելով նրանց ղենքերը, ւղամարդիկ բարձրացան Զաթի լեռը, որւեղ սւեղծեցին ռաղմական ճամբար ն Հինդ ւարի կռվեցին թուրքերի դեմ: Նրանց ջարդելու Համար թուրքերը մեկը մյուսի Հեւնից Հարձակումներ էին դործում, բայց Հայերից ՀակաՀարված սւանալով ու ղոՀեր ւալով՝ ÷աիչում էին: իսկ չաթեցիների ռաղմական ջոկաւը, Համալրումներ սւանալով, դնալով մեծանում էր, ղինվում սւանված ն վիրավորված թուրքերի ղենքերով: Զոկաւն այնւիսի սարսա÷ էր ւարածել, որ Բողաղլյանի դայմադամը բանակցությունների մեջ մւավ Հայերի Հեւ՝ իոսւացավ ջոկաւին սննդամթերքով աւաՀովել, ւայմանով, որ չՀարձակվի կաղայի վրա: Թուրքական 5000 Հոդանոց մի ղորամաս չրջաւաւեց Զաթ լեռը, բայց նորից անՀաջող, մեծ կորուսւներ ւվեց ու Հեռացավ2: Զենքի են դիմում նան մյուս երկու դյուղերը: Գամ Գույուն ինքնաւաչււանության կանդնեց ն այդ դործում սւացավ Հարնան Հայկական բնակավայրերի օդնությունը: Գյուղը մի քանի անդամ Հեւ մղեց մեծաքանակ թչնամու Հարձակումները: Գումդույուցի քաջերը Հաջի բեկ Փա÷աղյանի դլիավորությամբ, իմանալով, որ էյլենջեցիները թչնամուն մի քանի ՀակաՀարվածներ ւալուց Հեւո այլնս անղոր էին դիմադրելու, կաղմակերւում են այդ դյուղի բնակչության ւեղա÷ոիությունը Գում Գույու, ինչն ավելի է Հղորացնում վերջինիս ւաչււանունակությունը: կենւրոնացվում է դյուղում եղած սննդամթերքը, մւցվում Հասարակական սննդի Համակարդ: Հավաքում էին թչնամու

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 328: «կիլիկեան ւարեցոյց», էջ 277, 281:

արձակած դնդակների ւարկուճները, ձուլում, ÷ամ÷ուչւ ւաւրասւում: Նրանք ձեռք դցեցին կաւար ձուլելու սարք ն մի թնդանոթ, որով ռումբի ÷ոիարեն քար էին կրակում: կռվում էին ÷ամ÷ուչւը ինայելով: Գյուղը դիմադրեց երեք ամիս: Նրա չրջա÷ակման օղակը դնալով սեղմվում էր: Թուրքերը կւրեցին նան իմելու ջուրը: Զկար ո՛չ Հաց ն ո՛չ էլ ջուր: Թչնամին Հաջողում է դյուղի մի քանի ւներ ՀրդեՀել: Հայերը որոչում են մեռնել, բայց չՀանձնվել: 250 կին նաի ւարանաիեղդ արեցին իրենց ÷ոքրիկներին, աւա կաիվեցին: Պաչարվածներից ոմանք կարողանում են կրակի օղակից դուրս դալ, մի քանիսը մւնում են քարայրը: Թուրքերը ծուի են մղում քարայրը ն դերի են վերցնում ութ Հոդու, որոնցից մեկը՝ կին: Գում Գույուն Հիմնովին կործանվեց, բնակչությունը՝ կուորվեց: Լեռ բարձրացած չաթեցիները չրջաւաւվում են թչնամու մեծ ուժերով: Թուրքերը ւաՀանջում են Հանձնել ղենքերը: Հայերը ւաւասիանում են. «Մենք ղենք չունենք»: Թուրքերը դերի են վերցնում 80 Հերոսների, նրանց ւանում Ցողղաթ, բայց ձերբակալվածները կարողանում են ÷աիչել: Զաթում մնացած 1000 Հայերի՝ կին, երեիա, ծեր, քչում են Աղյորենի ձորն ու կուորում: Լուրը Հասնում է 1000 Հոդանոց Հայդուկային իմբի ղեկավար Ադամ Զավուչին: Հայդուկները սլանում են ջարդի վայրը, սակայն ւեղ են Հասնում ուչացած: «Եղել է նան դիմադրություն,- ւաւմում է Գ. Պալաքյանը,- Զաթ լեռան անւառներում ամրացած Հայերը չուրջ մեկ ւարի կռվեցին ջարդարարների դեմ: Դրանք Զաթի մերձակա դյուղերի Հայերն էին, որոնք ւեսնելով չրջակա դյուղերի ւեղաՀանությունը, սար են բարձրանում ւարադրությունից իույս ւալու Համար: Ու երբ ոսւիկանները դյուղ են դալիս ւեղաՀանելու, այնւեղ բացի մի քանի չներից ու աքաղաղներից՝ բան չեն դւնում: Լեռ բարձրացած Հայերի դեմ ուղարկվում է 100 կանոնավոր ն 1000 անկանոն ղորք՝ լեռնային թնդանոթներով: Սակայն Հայերը Սամվել (ինճյան) չավուչի Հրամանաւարությամբ ամրանում են անւառներում ու Հերոսական ւայքար մղում: Նրանք քարայրում կոււակում են սննդամթերք, իսկ երբ դա սւառվում է, ասւաւակում են թուրքական դյուղերը ն սննդամթերք Հայթայթում: Նրանք նույնիսկ թնդանոթ ունեին, որը լցնելով վառոդաիառը քարերով՝ անՀնար էին դարձնում թչնամու մուիկանալը: Այդ Հայերը դիմադրեցին 1915 թ. օդոսւոսից մինչն ... ւաւերաղմի ավարւը՝ Մուդրոսի ղինադադարը ն ղենքերով դնացին Հանձնվեցին Հալեւում Անւանւի ղորքերի Հրամանաւար Ալեմբիին, որը ղենքերը թողեց քաջերին»1: Թուրքերի Հեւ այս իմբի բաիումը ւեղի ունեցավ նան Սերեիլուի ձորում ն ավարւվեց Հայերի Հաղթանակով: Նրանք քիչ անց Հարձակվում են ոսւիկանաւան վրա, սւանում մեծ թվով թուրքերի ն ավար ձեռք ձդում: Գլիավոր բաիումը ւեղի է ունենում Ադ Դաղում: Երկու ամիս չարունակ Հայերը, լինելով չրջա÷ակման օղակի մեջ, թչնամու դրոՀները Հեւ էին մղում:

Պալաքեան Գ., նչվ. աչի., էջ 234-235:

Նրանք 1200 Հոդի էին, այդ թվում նան կանայք ու երեիաներ: Հայդուկների ւեղը չմաւնելու Համար մայրը իեղդում էր լացող երեիային, վար նեւում ժայռերից: Թչնամուն Հանձնվել չէր կարելի: Սակայն սկսվեցին սոսկալի ցրւեր, իսկ թուրքերը ամեն ւեսակի իոսւումներ էին ւալիս: Ոմանք Հանձնվեցին ու սւանվեցին, իսկ 500 Հոդի՝ մնացին: Նրանց միացան նան Գում Գույուի Հերոսամարւի 8 քաջերը: Թչնամու ճանկը բոլորով չընկնելու Համար րաժանվում են վեց իմբի ն Հարձակումներ դործում լեռերում ն բնակավայրերում: Սկսեց ձյուն ւեղալ, ինչը ծանրացրեց ւարենավորման դործը: Պարւիղանները Հողի մեջ իոռոչներ բացեցին՝ ձմեռն անցկացնելու Համար: Գյուղերից ւարեն էին կողոււում՝ ւալով նան ղոՀեր: Այդ դործողություններից մեկի ժամանակ դերի վերցրեցին ջարդարար Օսման ÷աչային ու նրան դաւեցին: Դաւավարության ժամանակ Օսմանն ասաց. «Այո, չաւ անմեղների արյուն թա÷եցի, Ասւված ինձ ւաւժեց: Ես արժանի եմ... Միայն աղաչում եմ ինձ ոչ թե սւանել, այլ երկու թներս կւրեք, որ ամբողջ կյանքումս ւանջվեմ»: Սւանեցին: Զարդարարներին ոչնչացնելը Հայդուկների առաջնաՀերթ ինդիրն էր, ն նրանք դա Հաջողությամբ էին լուծում: Նրանց երաղանքն էր անցնել Ռուսասւան ն մւնել ռուսական բանակի չարքերը: Այդ անելու Համար իումբը չարժվեց Տրաւիղոնի ուղղությամբ, սակայն Ղարաբիր դյուղում բաիվեց թչնամու մեծ ուժերի Հեւ: Հայերը ւաչււանվելով քաչվեցին դեւի լեռ, ինչը Հնարավորություն ւվեց ուժերը մեկւեղել ու թչնամուն ÷աիուսւի մաւնել: ի վերջո Հաջի բեկը կարողանում է մի ոչ մեծ իմբի անցկացնել կովկաս ն վերադառնալ մյուսներին էլ ւանելու Համար: 400 Հայ Հինդ ւարի չարունակ մաքառեց թուրքերի դեմ: Նրանց աղդեցությունն ու Հեղինակությունը դնալով աճում էին: Եղավ ժամանակ, երբ թուրքական ն Հունական 50 դյուղեր Հարկ էին վճարում ոչ թե ւեւությանը, այլ՝ Հայդուկներին: Այդ չրջանի դյուղացիները չաւ ավելի Հայդուկներին էին դիմում, քան ւեւական դաւարաններին: Արթին աղայի ն Հաջի բեկի իմբերը մինչն 1920 թիվը մնացին Պոնւոսի լեռներում: Երկու իմբաւեւներն էլ քեմալական դաՀիճների ղոՀեր դարձան: իր Հուչերում Թալեաթը դրում է. «Մու 60 Հայեր Հարձակվեցին Բողաղլյանի Զաքմակ դյուղի վրա: Բաղմաթիվ Հայ Հրոսակներ թաքնվել էին Անկարայի չրջակայքի Ցենքայի անւառներում ն մուավորաւես 300 Հայ ասւաւակներ աւսւամբական դործողություններ էին ծավալել մինչն Զոլաք Ալի դյուղը: Գում Գույու դյուղից ուրիչ 300 ավաղակներ այրել էին չրջակայքի մաՀմեդական դյուղերը ն 1915 թ. սեււեմբերի 15-ին Հարձակվել մեր ղինվորների, ոսւիկանական ղորամասերի վրա: Զաթըլքյեբիր դյուղում 100-ի չա÷ Հայեր բարիկադներ ն ւաւնեչներ էին սարքել ն օրերով կռվել մեր ջոկաւների դեմ ն ի վերջո ÷աիել էին»1: Թալեաթի այս նկարադրությունից ընթերցողը կււավորվի, թե աւսւամ-

Թալեաթի Հուչադրությունները, էջ 75-76:

բողներն իաղաղության ու անվւանդության մեջ աւրող մարդիկ էին, այլ ոչ թե յաթաղանից իույս ւված, Հասւաւ մաՀվան սւառնալիքի ւակ դւնվողներ, որոնք անմռունչ մորթվելու ÷ոիարեն որոչել էին ղենքով Հասւաւել իրենց աւրելու իրավունքը ն մեռնել ղենքը ձեռքներին: Ցողղաթի Հայ բնակչության 70 ւոկոսը ղոՀ դնաց եղեռնին, նրանց ճնչող մեծամասնությունը՝ առանց դիմադրության: ԱՀա թե ինչ են ւաւմել վերաւրած յողղաթցիներից մի քանիսը սանջակի Հայության Հեւ կաւարվածի մասին: Վ. Մկրւչյան-Բերբերյան (Բողաղլյանից). «Սկսեցին Հավաքել ւղամարդկանց ու բանւարկել: Լացն ու կոծը, վայնասունը իրար իառնվեցին: Լացող կանանց մւրակներով ծեծում էին... Փաիչելու, ւաչււանվելու առավել նս՝ ինքնաւաչււանության որնէ Հնարավորություն չկար: Մեկ ամիս առաջ Հավաքել էին բոլոր ղենքերը, նույնիսկ իոՀանոցի մեծ դանակները... Դիմադրություն ցույց ւվողներին սւանում էին ւեղնոււեղը... Երեկոյան բանւարկվածներին ղույդերով կաւուելով՝ քաղաքից դուրս Հանեցին: Բայց աքսորի ÷ոիարեն ւարան Ղարաղոչ Դերեսի կոչված ձորը ն մորթեցին դանակով, կացինով, քարով... կարդադրված էր ÷ամ÷ուչւը ինայել... Հաւուկենւ թաքնվողներ եղան: Թուրքերը ... Հայւարարեցին, որ մնացողներին ներում է չնորՀված: Հավաւացին... Նրանց նույնիսկ ցուցակադրեցին, աչիաւանք ւվեցին, իսկ երեք ամիս անց, 1916 թ. մարւին, մւան ւները, ծեծելով, բռնություն դործադրելով դուրս Հանեցին ն ւարան մորթեցին... Հերթը Հասավ կանանց: Ոչ մի ղիջում... Մորթեցին, ով ձեռքներն ընկավ... Հայ կանայք իաչիաչից, դաչւի թունավոր իուերից, ւղնձարջասւից թույն էին ւաւրասւել: Ու երբ թուրքերը դալիս էին նրանց ւանելու՝ իմում էին: Տարբեր ւեղերից Հավաքված կանայք դոմում մի քանի ÷ոս էին ÷որել, դերաններից թոկեր կաւելով կաիաղաններ սարքել ն Հերթով կաիվել էին: ՄաՀացածներին թաղել էին ÷ոսերում: Ամենավերջինն ինքն իրեն էր կաիել ն դեռ մաՀացած չէր: Երբ թուրքերը մւան դոմը՝ այդ կնոջ ուքից թոկ կաւած քարչ ւվեցին ÷ողոցով»1: ի դեւ, Վ. Մկրւչյանի ւաւմածը Հասւաւվում է նան թուրք ժանդարմական Հարյուրաւեւ Շյուքրիի ւաւմածով: «Բողաղլյանի դայմադամը միւումնավոր կեղծ աղդարարություն էր արել, որւեսղի եթե դեռնս թաքնված Հայեր կային՝ դուրս դան իրենց թաքսւոցներից ն նրանց Հեչւությամբ բռնելով ոչնչացնեին»2: Ճանճաւանյան (Ցողղաթ քաղաքից). «1914 թվականին լուր եկավ, թե թուրքերը ÷ակել են բոլոր դւրոցները: Սւիւված էինք որնէ մեկի չՀայւնել այդ լուրը, որովՀեւն ով Բեմալից լուր էր Հասցնում Հայերին՝ կաիաղան էին Հանում: Մի օր էլ եկան, ւները իուղարկեցին. ղենք ու այլ բաներ էին ÷նւրում: Ում ւանը դւնում էին՝ նրան դաւում էին, ում ւանը չէին դւնում՝

«Բնօրրան», 1995 թ., ‹ 1, էջ 51-52: Պալաքեան Գ., նչվ. աչի., էջ 237:

իիսւ ւաւժում էին ն բանւարկում: Երեք օր բանւում ւաՀելուց Հեւո բոլոր Հայւնի մարդկանց՝ բժիչկներ, դեղադործներ, ÷ասւաբաններ, կրոնավորներ, ձեռքերը մեջքներին կաւած, ւարան մինչն Դեր Զոր: Աւա մեղ դուրս Հանեցին, իուղարկեցին, ոսկիները վերցրին, մեր անունները դրեցին ն ասացին, որ ւեղ Հասնելուն ւես ւեւք է վերադարձնեն: Երկրորդ օրը լսեցինք, որ այսինչի Հարսին են ւարել, այնինչի եղբորն են ւարել: Ով դիմադրում էր՝ սւանում էին: ... Զուրը կեղւու էր, բայց ի՞նչ արած, ծարավ էինք, արյունու ջուր էինք իմում: Երրորդ օրն ասացին, թե՝ իջե՛ք սայլից, ձեղ ւեւք է թուրք դարձնենք: Որը ուքին կոչիկ ուներ, որը՝ չուներ, բոլորին բարձրացրին մի բարձր լեռան վրա: Բեմալը նաիաւես Հրամայել էր բացել բանւի դռները, ինչքան դող, ավաղակ ու ոճրադործ կար՝ դուրս Հանել, որւեսղի սւանեն անՀավաւներին: Նրանք արդեն լեռան վրա էին: Ես լալիս էի: Եղբայրս ճանաչում էր ղինվորներից մեկին: Մուեցավ նրան ու ասաց. «Սրան ւիրոջս կՀանձնես, նա կւաՀի»: Եւ նայեցի, ւեսա, որ մարդկանց սրերից արյուն էր Հոսում...»: Զիթեճյան Օ. «1915 թվականին, երբ ջարդը սկսեցին, ես վեց ւարեկան էի: Ծնվել եմ Ցողղաթի Ուրումդի դյուղում: Մեր դյուղում ջարդն սկսվել է 1915 թվականի Հունիսի 26-ին: Զարդի օրը ես Համարյա մեռած էի: ինձ ւաՀ էին ւվել մի թրքուՀու մու, իսկ ծնողներիս ւարել էին եկեղեցի, իբր ÷րկելու, ասելով, թե՝ «ձեղ կւաՀենք մինչ առավու, առավույան աղաւ կարձակենք»: Խաբել էին, որւեսղի կողոււեին մեղ: Տաւս իմ դլիավերնում կանդնած լալիս էր: Երեք թուրք ոսւիկան եկան: Մեկն ասաց. «Սւանենք սրան»: Մյուսն ասաց. «Սա մեռած է, մեռածից ի՞նչ վրեժ լուծենք, ողջի՛ց վրեժ լուծենք: Դո՛ւրս եկեք»: Մայրս, ւաւս, Սարդիս անունով երեք ւարեկան եղբայրս, Աչու անունով վեց ամսական եղբայրս՝ մորս դրկին, դուրս եկան: Ոսւիկանն ասաց. «Թույլ ւվեք՝ դաչունաՀարեմ սրանց»: Մյուսը չթույլաւրեց: Նրանց ւարան: Տաւս ողբում էր: Ոսւիկանն ասաց. «Մի՛ ոռնա, ւառա՛վ, Հիմա դու էլ ւիւի սաւկես»: Պաւմում է Գ. Պալաքյանը. «Երբ Ցողղաթ եկանք, որն ամենից ավելի արյունալի ւեղն էր, մի ձորի մեջ ւեսանք մի քանի Հարյուր դլուի՝ երկար մաղերով, ուրեմն կանանց ու աղջիկների դլուիներ էին»1: Մեղ ուղեկցող Հարյուրաւեւ Շյուքրին ասաց. «Լսել եմ, որ Հայ ւղամարդիկ էին սւանվում ն ոչ թե կանայք ու աղջիկներ... Եթե միայն ւղամարդկանց սւանեինք ն ոչ կանանց ու աղջիկներին, 50 ւարի անց մի քանի միլիոն Հայ կլիներ, ուրեմն ւեւք է նան սւանենք կանանց ու աղջիկներին, որւեսղի ընդմիչւ դադարեն ներքին ն արւաքին իռովությունները»2: Հարյուրաւեւը չարունակեց. «Ամենքին սւանեցինք, բայց ոչ քաղաքներում: Այդ արդելված էր, որովՀեւն 1895-96 թվերին Աբդուլ Համիդը Հրամայել էր սւանել բոլոր քաղաքացիներին: Հեւո այդ մասին իմացան եվրուական

Պալաքեան Գ., նչվ. աչի., էջ 113: Նույն ւեղում:

աղդերը, ամբողջ քաղաքակիրթ աչիարՀը ն չէին ուղում թույլ ւալ: Որնէ մարդ չւեւք է ողջ մնա, որւեսղի որնէ մեկը դաւարանում Հանդես չդա»: «Նաի 14 Հաղար ւղամարդու Հանել էին Ցողղաթ քաղաքից ու չրջակայքից ն Հորերի մեջ սւանել: Սւանվածների ընւանիքներին ասել էին, թե ւղամարդիկ Հասել են Հալեւ, լավ են ղդում ն ինդրել են կառավարությունից՝ Հրաման ւալ ընւանիքներին իրենց մու դալու: Այնւեղ ընւանիքները ւաւրասւի բնակարաններ կունենային: կառավարությունը թույլ է ւալիս իրենց Հեւ վերցնել չարժական դույքը: Ընւանիքները ամեն ինչ ծրարած՝ ոսկի, արծաթ, աւրանք, ղարդ, դույք ն չարժական ամեն բան...»: Այդ ւաւմում էր նույն Հարյուրաւեւը, որն ուղեկցել էր կարավանը ն ասում էր, թե ինքն անձամբ, իբրն ոսւիկանության Հրամանաւար, մուավորաւես 40 Հաղար Հայ է սւանել Ցողղաթի ն Բողաղլյանի միջն: Հալեւ դաղթող կանայք ու երեիաները մու 6400 Հոդի էին1: Հարյուրաւեւը կանանց ու երեիաների բռնադաղթի մասին ասել է. «Եթե կանանց ու երեիաներին քաղաքում սւանեինք, ւիւի չիմանայինք, թե ո՞ւր են մնացել Հարսւությունները... Դրա Համար էլ թույլ ւվեցինք բոլոր ղարդեղեններն իրենց Հեւ վերցնել: Զորս ժամ առաջանալուց Հեւո Հասանք մի ձորի, որւեղ երեք ջրաղաց կար: Մեղ Հեւ էին մուավորաւես 25-30 թուրք կանայք: Սրանք սկսեցին Հայ կանանց ու աղջիկների ղդեսւները իուղարկել ն ղարդեղեններն ու դրամները վերցնել, որովՀեւե 6400 կին ու աղջիկ էին, ն չորս ժամ ւաՀանջվեց իուղարկության Համար»: Ցողղաթի ժանդարդմերիայի Հարյուրաւեւ Շյուքրին չարունակում է. «Թիւրք դիւղացիներու կողմէ ջարդուած Հայերու ոսկորներն են ասոնք, որ 1915-ի օդոսւոս եւ սեււեմբեր ամիսներուն մէջ Պոլսէն եկած բարձր Հրամանին վրայ կուորուեցան, (ձեռքով ցույց ւալով) սա դէմի իոր ձորին մէջ: Եւ թէւէւ ներքին դործոց նաիարարին Հրամանով այս կուորածներուն Հեւքը կորսցնելու Համար մեծ ÷ոսեր ÷որելով ի մի Հաւաքուեցան եւ թաղուեցան անցեալ ւարի Հոկւեմբերին, սակայն ձմռան Հեղեղները այդ ÷ոսերը բանալով ոսկորներն ու մասամբ ալ կաղմալուծուած դիակները դուրս բերած են... Բացի ւարադրութեան սկիղբը 1915-ի յուլիսին՝ չորումցիներու առաջին կարաւանէն, դեռ այս ճամբէն ողջ անցնող չեղաւ... Արդէն այժմ՝ դաղւնիք մը չէ, մօւ 86 Հաղար Հայեր ջարդուեցան, մենք ալ ղարմացանք, որովՀեւեւ կառավարութիւնը ինքն ալ չէր դիւեր, որ էնկիւրիի կուսակալութեան մէջ այսքան Հոծ Հայեր կը բնակին: Թէւէւ այս թիւին մէջ քանի մը Հաղար ալ չրջակայ կուսակալութիւններէն դալով մեր ճամբաներէն անցնող Հայեր կան, որոնք մասնաւորաբար մեր՝ ճամբաներէն անցուեցան, որւէսղի անոնք ալ մաքրենք... Թէ՛ Պոլսոյ իթթիՀաւի կեդրոնական կոմիւէէն եւ թէ՛ ներքին դործոց նաիարարութենէն Հրամաններ եկան Հայերը աքսորելու, կամ, աւելի ճիչդ, բացաւրութեամբ քաղաքներէն դուրս Հանելով կուորելու: Այս Հրամանը ամենաիիսւ կերւով դործադրեց Պողաղլեանի դայմադամ Բեմալը, որ կուորածի

Պալաքեան Գ., նչվ. աչի., էջ 114:

Հրամանը չդործադրող Եողղաթի մութեսարիֆին ւաչւօնանկ ըլլալէն վերջ, այն աւենի էնկիւրիի ÷ոիկուսակալ Աթըֆի Հրամանով ÷ոիկառավարիչ նչանակուեցաւ Եողղաթի: ՈրովՀեւեւ ինքն ալ վանեցի էր, լսած էր, թէ իր ընւանեկան բոլոր ւարադաները Հայերը կուորած էին անինայ Վանայ աւսւամբութեան ժամանակ, այս ւաւճառով ինքն ալ ÷ոի վրէժի դիմեց, անինայ կուորելով այրերուն Հեւ նաեւ կիներն ու երեիաները, մինչեւ ծծկեր մանուկներ, ըսելով, թէ Մարդարէին դլիուն վրայ երդում ըրած եմ՝ Եողղաթի սանճադին մէջ ոչ մի Հայ չւիւի կենդանի մնայ... Երբ որ Եողղաթ քաղաքին բոլոր այրերը՝ աւելի քան 8-9000 Հոդի, իրենց առաջնորդով եւ քաՀանաներով ու աղաներով այս վայրերուն մօւակայ ձորերուն մէջ ջարդեցինք, այս անդամ կարդը եկաւ կիներուն... էրիկ մարդոց կուորուելէն երկու ամիս վերջ, քաղաքին մէջ կառավարիչ Բեմալ, ըսւ ւեղական սովորութեան, մունեւիկ կանչել ւուավ, թէ. - Ձեր այրերը ողջամբ Հալէւ ժամանած ըլլալով եւ ւեղւոյն կուսակալին ինդրադիր ւուած ըլլալով, որ իրենց ընւանիքները եւս Հալէւ բերուին ..., մութեսարիֆը երեք օր ւայմանաժամ կու ւայ, որւէսղի ամէն ոք երկար ճամբորդութեան մը Համար ւէւք ունեցած անՀրաժեչւ ւաւրասւութիւնը ւեսնելով մեկնելու նչանին սւասէ: Ով որ ինչ ուղէ կրնայ Հեւն առնել եւ վարձքը ով որ կրնայ վճարել, ձիու կամ եղան կառք ու սայլ կրնայ ունենալ, այս մասին կառավարութիւնը ամէն միջոց ձեռք առած է արդէն: կառավարութեան այս Հրամանին դէմ անսասւողները ու ւաՀուողներն ամենաիիսւ ւաւժի ւիւի ենթարկուին... Անցեալ դէւք է, որքան կը յիչեմ, 4000 է աւելին կառքերու եւ սայլերու մէջ կրցան ւեղաւորուիլ: իսկ վարձք ւալու անկարող մնացեալ կիներն իրենց ղաւակներով կարաւանին Հեւեւեցան ուքով... կարաւանները առաջնորդելու ւաչւօնը միչւ ինծի յանձնուած ըլլալով, կիներու այս կարաւանին ղեկավարութիւնր եւս ինծի յանձնուեցաւ իբր այս վայրերուն ծանօթ ոսւիկան ղինուորներու Հրամանաւար մը... Երբ 6400 եւ աւելի կիներու, աղջիկներու եւ երեիաներու այս մեծ կարաւանը Հեւս առած եւ չրջականերէ բերուած ութսունէ աւելի ոսւիկան ղինուորներով Հասանք քաղաքէն 4-5 ժամ Հեռու դւնուող այս դիմացի ձորին մէջ դւնուող երեք ջրաղացները ..., Հրաման ւուի ոսւիկան ղինուորներու ենթասւաներուն, որւէսղի իջեւանին այս ւեղը: Միաժամանակ Հրամայեցի 830 եւ աւելի կառաւաններուն եւ սայլաւաններուն, որւէսղի Հոս ձդելով ընւանիքները՝ իրենք դառնան իրենց դիւղերը: Աւա օրեր առաջ ւաւրասւուած կառավարական ծրադրին Համաձայն, քաղաքէն 25-30 թուրք դայակուՀիներ բերել ւալով՝ սկսանք մանրակրկիւ իիսւ քննութիւն: իւրաքանչիւր կին, աղջիկ ու ւղայ մի առ մի իուղարկուեցան մինչեւ իրենց ներքնաղդեսւները, եւ Հաւաքեցինք ասոնց բոլոր ոսկեղէնը, արծաթեղէն, ադամանդեղէն ղարդերն ու արժէքաւոր իրեղէնները, ինչւէս նաեւ իրենց ղդեսւներուն երիղներուն մէջ ճարւարօրէն կարած բոլոր Հնչիւն մեւաղէ ոսկիները: Ասոնք ամէնքն ալ իաբուելով, թէ սւուդիւ Հալէւ, իրենց այրերուն քով կ’երթան, Հեւներնին առած էին իրենց բոլոր արժէքաւոր եւ դիւ519

րաւար ունեցածը, ինչւէս նաեւ իրենց թանկադին դորդերն ու կարւեւները: Արդէն կառավարութիւնն եւս այս նւաւակով, «Հալէւ ձեր էրիկներուն ւիւի երթաք» սոււը չինեց, որ ունեցածնին Հեւերնին առնեն: Այնւէս որ կարճ ժամանակ վերջ ղաւ-ղաւ դէղեր կաղմուեցան Հարիւրաւոր եւ Հաղարաւոր կանացի ոսկի չղթաներով, ոսկի ժամացոյցներով, ադամանդեայ եւ այլ աղնիւ ու թանկադին քարերով ընդելուղուած քառամանեակներով, աւարանջաններով, օղերով, մաւանիներով: Հաղարաւոր Հնչուն ոսկիներ դւանք կանանց ղդեսւներու մէջ կարուած: Այս ւաւճառով եւս իուղարկութիւնը սկսաւ այնքան երկարիլ ու դժուարանալ, որ Հարկ եղաւ նոր իուղարկու կիներ բերել ւալ քաղաքէն եւ կրկնակի իուղարկութիւններով միչւ նոր ղարդեղէններ եւ Հնչուն ոսկիներ դւան ւաՀուած կամ կարուած ամենաթաքուն ւեղերու եւ ղդեսւի ու ճերմակեղէններու ծալքերուն մէջ... Եթէ ամէնքը ինծի մնար, ինչ աղէկ, բայց կաչիէ ւայուսակները լեցնելով եւ բերանները եւս կնքելով քաղաք ղրկեցի մութեսարիֆին, բայց այս առթիւ չաւ դողութիւններ եղան: կրնամ ըսել՝ կառավարութեան ձեռքը Հաղիւ ասոնց կէսը Հասավ... Ճիչդն ըսելով, Հաղիւ 10.000 ոսկի Հնչուն դրամ կամ ղարդեղէն Հայոց աւարներէն ձեռքս անցաւ: Բայց... ես միայն ժանւարմայի դոմանւան չեմ, այլ նաեւ Եողղաթի աղաներէն եմ ... Հայերուն այս վերջին ւեղաՀանութեան եւ ջարդերուն առթիւ մեծ Հարսւութիւն դիղեցի... Այսւէս, չորս օր, չորս դիչեր մանրաղնին իուղարկութիւնը չարունակելով, ամէնքը իրենց բոլոր ունեցածէն մերկացնելէ եւ միայն իրենց վրայ Հադած ղդեսւը ձդելէ վերջ, ամէննին մէկէն Հեւիուն եւ դարձուցինք Եողղաթ քաղաքին եւեւը դւնուող ընդարձակ սարաւանդը, ըսելով, որ կառավարութենէն ներուած ըլլալով՝ նոր Հրաման եկած է ղիրենք կրկին քաղաք դարձնելու Համար, որով ուրաիութեամբ եւ առանց դժկամութեան Հեւեւեցան մեր Հրամանին... Երբ չորս օր եւ չորս դիչեր իուղարկութեամբ ղբաղուած էինք, Եողղաթի ւեղական կառավարութիւնը ոսւիկան ղինուորներ ղրկելով չրջակայ բոլոր թիւրք դիւղերը, յանուն սրբաղան ՃիՀաւի, Հրաւիրած էր իսլամ ժողովուրդը, մասնակցելու կրօնական այս սուրբ ւարւականութեան... Ուսւի, երբ որոչեալ ւեղը Հասանք, մեղմէ առաջ որոչեալ օրը կանիելով բոլոր չրջակայքէն ÷ութացած էին դալ Հաւաքուիլ այս ւեղը: ՈրովՀեւեւ կառավարութեան Հրամանը այս էր, որ անինայ ջարդուին ամէնքն ալ եւ աղաւուող չըլլայ, ուսւի ÷աիչելու ամէն ÷որձ արդիլելու, եւ ծանօթներուն կարեկցելով Հոդի աղաւելու Հեւամոււ եղողներուն ալ դաղւնի ÷որձերը վիժեցնելու Համար, Հեւս բերած 80 ոսւիկաններով ւաչարել ւուի այս սարաւանդը, եւ ամէն Հաւանական ÷աիուսւի կամ թադսւոցի ւեղերը ւաՀակներ կեցուցի: Աւա ոսւիկան ղինուորներու միջոցով յայւարարել ւուի ներկայ իսլամ ժողովրդեան, թէ իրենց կնութեան առնելու ւայմանով ով որ դեղեցիկ կոյս աղջիկներէն կամ Հարսերէն ղաւել կ’ուղէ, կրնայ անմիջաւէս ընւրել. սւանդի միջոցին ընւրութիւն ընելը արդիլեալ է:

Ասոր վրայ՝ Հաղիւ 220-250 աղջիկներ ու Հարսեր ղաւուեցան ներկայ ժողովուրդէն եւ ոսւիկան ղինուորներու կողմէն... Պաւերաղմի չրջան է Հիմա, դնդակը սուղ է. այս իսլամ ժողովուրդը այս սւանդին վաղած աւեն իր դիւղերէն ձեռքը ինչ որ ինկած էր՝ կացին, սակր, մանդաղ, մաՀակ, բրիչ, բաՀ, ասոցմով Հանդիւածին ղարկաւ դեւին ÷ռեց, վերջաւես ինչ որ ուղեց՝ ըրաւ... ...Ես նուիրական եւ սրբաղան ւարւականութիւնս կաւարեցի Ասւուծոյ, Մարդարէիս եւ Խալիֆայիս առջեւ... Շէյի-ուլ-իսլամը Հայերը իբր մեր ւեւութեան դաւաճանող բնաջինջ ընելու «Ֆեթուան» ասոր դործադրութիւնը Հրամայած էր... իսկ ես ալ իբր ղինուորական ւաչւօնեայ՝ թադաւորիս Հրամանը դործադրեցի... Ամէն անդամ ըրածիս նման, այս ւաւմած կուորածէն վերջ ալ, «÷ոսթս» դեւին ÷ռելով նամաղս ըրի եւ ÷առք ւուի ԱլլաՀին ու Մարդարէին, որ արժանի ըրաւ ղիս իմ ծերութեան այս օրերուն սուրբ ՃիՀաւին անձամբ մասնակցութեան... Գերմանիա մեղ Հասկցուց, թէ ցորչա÷ Օսմանեան կայսրութեան սաՀմաններուն մէջ Հւաւակ ուրիչ ցեղերը մեղի բադղաւմամբ 20 ւոկոս Համեմաւութեան չՀասցնենք, աղաւելիք չունինք մեր դլիուն եկած չարունակական ÷որձանքներէն: Բայց չկարծէք, թէ իթթիՀաւը միայն Հայերը կուորելով ւիւի բաւականանայ. քիչ օրէն միւս ցեղերուն, մանաւանդ արաբներուն Հաչիւն ալ ւիւի մաքրենք: Արդէն Սեբասւիոյ Հայերը ւեղւոյն չերքէղներուն ձեռքով ջարդել ւալէ վերջ, կառավարութիւնը այս ջարդարար չերքէղները ւաչարելով, ամէնքնին ալ կուորել ւուաւ, ըսելով թէ առանց իր դիւութեան անմեղ Հայեր ջարդած են: Մինչդեռ չերքէղները կառավարութեան յանձնարարութեամբ ջարդած էին Հայերը»1: Թուրք ժանդարմների ւաւմածը. «10.000-է աւելի չրջանակներէն Հաւաքուած թուրք իուժան մը «ալլա՛Հ, ալլա՛Հ» ւոռչւանքներով կը յարձակի եողղաթցի 6400-է աւելի անւէր եւ անւաչււան կիներուն, աղջիկներուն վրայ: Գոռում-դոչումը, աղեկւուր ճիչերը եւ կացիններով, ուրադներով, սակրներով եւ այլ այս կարդի ղէնքերով իուժանը այնքան կաւաղօրէն կ’իյնայ իր անմեղ ղոՀերուն վրայ, որ իժալուր այս աղմուկը մինչեւ 1,5 ժամ Հեռու չրջակայ դիւղերը կը լսուին... Երբ սւանդը կը լրանայ, կը սկսին բոլորովին մերկացնել Հաղարաւոր սւաննուած եւ յօչուուած այս ղոՀերը՝ ղդեսւները Հեւերնին ւանելու նւաւակով: Այս դիակաւոււին կը մասնակցին ՀեւղՀեւէ ոճրին վայրը չրջակայ դիւղերէն ÷ութացող թիւրք կիներ, եւ չաւեր իրենց ծծկեր կամ մէկ քանի ւարու երեիաները դրկերը կու դան...»2: «Բողաղլյանից ոչ Հեռու դւնվող Բելլեր թուրքական դյուղի վերին աղբյուրի ձորում,- դրում է Գ. Պալաքյանը,- թա÷ված էին անՀամար ուռած ու Հոչուված դիակներ. չաւերը դլիաւված էին, չաւերի ներքին օրդանները դուրս թա÷ված: Բոլորը մերկ էին: Հարյուրաւեւը բացաւրեց. «Այս դիակները

Պալաքեան Գ., նչվ. աչի., էջ 269-285: Նույն ւեղում, էջ 283:

սւանել ւվել է Բողաղլյանի դայմադամ Բեմալը, որը երեկ դիչեր դալով այս դյուղը ն ամելե թաբուրի ղինվոր բոլոր ւղամարդկանց ու կանանց սւանել է ւվել ու մեկնել»1: 4-5 օր չարունակ կողոււում էին, որից Հեւո վրա են ւալիս դիչաւիչները: ՊաւաՀական չէ, որ Անաւոլիայի Հյուսիսից մինչն կեսարիա ճանաւարՀին Հանդիւած մաՀմեդականը եվրուական Հադուսւ էր կրում: Նույնիսկ Շյուքրին բացաՀայւ թչնամությամբ էր արւաՀայւվում իթթիՀադի ւարադլուիների Հասցեին. «Դրանք դնչուից սերված կամ Հրեականությանը ւաւկանող բաիւաինդիրներ են... Մեր արածի ւակից ինչւե՞ս ենք դուրս դալու»2: Ցողղաթ-Բողաղլյան ճանաւարՀին երնաց նս մի կարավան՝ Հասւ ւարանով միմյանց կաւված 54 Հոդի՝ ծերեր կամ 13-16 ւարեկան ւաւանիներ ցնցուիների մեջ: Նրանք Ցողղաթի 3000 ւուն Հայության վերջին մնացորդներն էին, որոնք 1915 թ. աչնանից ի վեր թաքնվել էին, ն ամիսներ անց կարծելով, թե վւանդն անցել է, դուրս էին եկել ու բռնվել: Նրանց նս միացրին ընղՀանուր կարավանին: Մեկնելու երրորդ օրը մի ձորում կարավանը չրջաւաւվեց մերձակա դյուղերի 700-800 թուրքերի կողմից: Սակայն ոսւիկանությունը իուժանին ցրեց: Շյուքրին դւնում էր, որ Հայկական ջարդերը երիւթուրքերը չաւ ավելի իելացի էին կաղմակերւել, քան Աբդուլ Համիդ 2-րդը, որովՀեւն «եթե Հայերը ջարդել ուղեինք սուլթան Համիդի օրով եղածի ւես, մենք էլ չաւ ղոՀեր էինք ունենալու: ինչւես 1909 թ. Հայերը Ադանայում արեցին, ÷ողոցներում սւեղծված բարիկադների Հեւնում ու քարաչեն ւներում ամրանալով Հեչւությամբ չէին Հանձնվելու, այլ՝ ղենքով էին դիմադրելու: Շաւին կարաՀիսարում ն Ուրֆայում Հայերն ամիսներով ղբաղեցրին կառավարությունը... Մի՞թե ավելի դործնական չէ այն, ինչ այժմ կաւարվում է: Ասելով, թե ձեղ աքսորելու ենք, նաի ղինաթա÷ արեցինք ն ճանաւարՀ Հանելով՝ առանց ÷ոքր-ինչ դիմադրության մաքրեցինք... Եթե քաղաքում Ցողղաթի կանանց Հաչիվը մաքրեինք, իրենց ոսկեղենը, արծաթեղենը ն դոՀարեղենը, բոլոր ղարդերը կոյուղիններն էին նեւելու կամ ÷չացնելու էին, որւեսղի մեր ձեռքը չընկնեին»: Առանձնակի նչանակություն ունեն Ցողղաթի Հայ բնակչության ւեղաՀանության ու ջարդերի դաւավարության նյութերը (1919 թ., ÷եւրվար-մարւ): Դաւական նիսւերում Բեմալի ն Թնֆիկի դաւաւաչււանները Հայւարարեցին. «Հայերու աքսորի Հրամանը ւրուած է նաիարարներու իորՀուրդի որոչումով, որ կայսերական իրաւէով վաւերացուած է: իսկ ւաչւօնէութիւնը կեդրոնի այդ Հրամանն է, որ դործադրած է»3: Դաւարանում Հնչեց Բեմալի Հոիորւանքը. «Մենք Հայերը բնաջնջելու բացարձակ Հրաման ունէինք ... Ես որեւէ ուրիչ Հրաման չեմ ընդունիր: Ես Հայոց յաղթողն եմ»4:

Պալաքեան Գ., նչվ. աչի., էջ 235: Նույն ւեղում, էջ 219: «Ժամանակ», 6 ÷եւրվարի 1919 թ.: Նույն ւեղում, 12 ÷եւրվարի 1919 թ.:

Բեմալը դաւարանում Հայւարարեց. «կեդրոնի կառավարութիւնն է մեղ Հրաման ւուողը այս ւեղաՀանութեան մասին»1: Զարդարարները Հասւաւեցին՝ կառավարությունը ոչ միայն ՀրաՀանդել էր ւեղաՀանել, այլն կողոււել Հայերին: Դաւարանի նաիադաՀի Հարցին. «Ձեղի առ ի դործադրութիւն յանձնուած՝ լքեալ դոյքերու կանոնադրին ւրամադրութեանց Հակառակ ինչո՞ւ Հաւաքել ւուիք ւեղաՀան եղած Հայերու վրայէն ամէն իրեղէն եւ դրամ», Ցողղաթի ՀաչվաւաՀ ՎեՀիբը ւաւասիանեց. «կառավարութեան Հրամանով էր, որ Հաւաքել ւուի»2: Նույն Հարցին նույն ւաւասիանը ւվեց նան նաիկին մութեսարիֆ Զեմալը: Դա մի անդամ նս Հասւաւում է այն ճչմարւությունը, որ Հայերի ւեղաՀանության ն ջարդերի առնչությամբ թուրքական օրենքները չաւ ավելի քարողչական ինդիր ունեին, քան՝ սաՀմանող ու կարդավորող: իչիանության մարմինները ղեկավարվում էին ոչ թե այդ օրենքներով, այլ՝ վերնի դրավոր կամ բանավոր ՀրաՀանդներով: Բեմալը ւաՀանջում է Սալիմից անվերաւաՀ Հավանություն ւալ «Հայերի մաՀավճռին», որ սւացվել էր կենւրոնից, Հակառակ դեւքում նա կաիաղան կՀանվեր3: Այսինքն, Հայերին ոչնչացնելուց Հրաժարվողը վւանդում էր իր կյանքը: Մինչն բռնադաղթը մունեւիկները Հայերին աղդարարում էին, թե ով ընդունի իսլամությունը՝ չի ւեղաՀանվի4: Հրամայված էր՝ իսլամություն ընդունածներին ցրել թուրքական դյուղերում, սակայն այդւիսիները չւեւք է կաղմեին ւեղի մաՀմեդական բնակչության 5 ւոկոսից ավելին: Ցողղաթի դրեթե բոլոր Հայերը դերադասեցին Դեր Զորը: Նրանք ւեղաՀանվեցին ն, ինչւես արդեն ասվել է, ջարդվեցին նաիաւես նչված Բելլեր, Թանիչման ն Թաչբինար ջարդավայրերում: Այն Հայերին, որոնք Հավաւացին իչիանություններին ն իսլամացան, չաւ չանցած Հավաքեցին ն ուղարկեցին կեսարիայի ուղղությամբ ու ջարդել ւվեցին5: Բողաղլյանի մուֆթու ւաՀանջին, թե ինքը Հայերին մաՀմեդականացրել է Ղուրանի օրենքներով ն նրանց ջարդելն արդելվում է, Բեմալը ւաւասիանեց, թե ինքը այդ Հայերին ջարդում է ոչ թե կրոնական, այլ՝ քաղաքական օրենքով6: Այդ կաւակցությամբ ռաղմական դաւարանի նաիադաՀը 1919 թ. ÷եւրվարի 8-ին դրեց Ցողղաթի կառավարությանը. «Փաչայ դիւղի Եադոււ Հոճան Գարա-Պըյըդ դիւղի 250 Հայ ընւանիքներու, իսլամացուցած էր ն երբ Եողղաթի ÷ոի մութեսարիֆ Բեմալ Պէյ ÷ա÷աք յայւնած էր ղանոնք ալ բնաջնջելու, Հոճան առարկած էր, թէ իսլամական օրէնքով թոյլաւրելի չէ ղանոնք կուորել (Բեմալը) ւաւասիանած էր. «Դուք ղանոնք իսլամացուցիք Շերիաթի օրէնքով, ես ալ անոնց դլուիները կը կւրեմ քաղաքական օրէնքով»:

«Ժամանակ», 20 մարւի 1919 թ.: «Ճակաւամարւ» 23 մարւի 1919 թ.: Նույն ւեղում: «Ժամանակ», 9 ÷եւրվարի 1919 թ.: «Ճակաւամարւ» 19 ÷եւրվարի 1919 թ.: Նույն ւեղում:

Արդարեւ, բոլոր այրերը ջարդել ւուած է, ինչւես նան արդասաբեր ԲեոՀնէ ավանի էնաս դիւղի ուրացող Հայերը Թանիչի Զիֆթլիկի ձորին մէջ, (նեւել) դեւը: Նմանաւէս ջարդել ւուած է ինճիրլի դիւղին բողոքական եօթանասուն ընւանիքներու անդամները»1: Լինում էր նան այսւես: Լքյալ դույքերի Հանձնաժողովը թաքսւոցում Հայւնաբերում է ւեղի մեծաՀարուսւներից Գ. Գեղոյանին ու նրա որդիներին: Նրանց կրոնա÷ոի արեցին, բայց նան սւանեցին, որովՀեւն Հարուսւ էին2: Այլ իոսքով ասած, ոչ քիչ դեւքերում ւեղաՀանության ն ջարդի որոչումը նան դործածվում էր անձնական, չաՀադիւական նւաւակներով: Ցողղաթի դյուղերից Հավաքեցին ւասնմեկից ÷ոքր ւարիք ունեցող երեիաներին ն ուղարկեցին Թալասի թուրքական որբանոց ն թուրքացրին: Շաւերը քաղցից ու Հիվանդություններից մաՀացան3: ԲեոՀնե դյուղի Հայ կանայք մերժեցին կրոնա÷ոիության առաջարկը ն ինքնակամ բռնեցին աքսորի ուղին: Նրանց միացան ԲեոՀրենկ դյուղի կանայք: Ցողղաթի կուորածների մասին Հեւաքրքիր ւվյալներ ու դեւքերի նկարադրություններ է ւարունակում Գրիդորիս ծ. վրդ. Պալաքյանի Հուչադրությունը: Դրանք արժեքավոր ն վավերադրական նչանակություն ունեցող ւաւմություններ են, որովՀեւն Հեղինակը ո՛չ միայն ժամանակակիցն ու ականաւեսն էր Մեծ եղեռնի, այլն նրա ղոՀերից, բռնադաթի ենթարկվածներից մեկը: Գ. Պալաքյանը ւաւմում է. Ցողղաթի կայաղորի Հրամանաւար Սալիմը 1918 թ. դեկւեմբերի 9-ին ՄաղՀարի Հանձնաժողովին Հեւնյալ ցուցմունքն էր ւվել. «Ռաղմական նաիարարության 1915 թ. աւրիլի 22-ի Հավելյալ մի այլ Հրամանով թույլաւրվում էր ղորակոչել 19 ն 20 ւարեկաններից բացի բոլոր նրանց, ովքեր ի վիճակի էին ղենք կրել: Այս ւրամադրությունը ւիւի կիրառվեր մեծմասամբ այն վայրերում, որւեղ Հայերը մեծ թիվ էին կաղմում: ... 1915 թ. մայիսի 5-ի դաղւնի Հրամանով (Հանձնարարվում էր Հայերի մեջ) ... Համողում սւեղծել, թե նրանք, ովքեր Հլու Հւաւակ մնան, որնէ չարիքի չեն ենթարկվի ... ...1915 թ. Հուլիսի 18-ի ծածկադիր Հեռադրով քաղաքացիական վարչության ւաչւոնյաներն իրավունք չունեին միջամւելու Հասարակական կարդին ու կարդաւաՀությանը ն միայն ղինվորական իչիանությունն էր դրա Համար ւաւասիանաւու ... Ցողղաթ, Զորում դավառներում եղած կասկածելի ն վւանդավոր Հայերը ւեղաՀանվելու էին ... կեսարիայի ճանաւարՀով դեւի իրենց աքսորավայրը ... 1915 թ. Հուլիսի 20-ի Հրամանով ւեւք է սւեղծվեր լքյալ դույքերի Հանձնաժողով, որը ւեւք է վաճառեր ընւանիքներով ւեղաՀանված Հայերի դույքերն ու կալվածքները... (Սկղբում դործում էինք Համաձայն այս Հրամանների), մինչն, երբ, ավա՛ղ, Դ. Ե. ‹ Մ 291: «Եողղաւ», էջ 24: Նույն ւեղում, էջ 19:

մի չարք անձինք, մանավանդ նրանք, որոնք ւարծենում էին Միություն ն առաջադիմություն կուսակցությանն իրենց ւաւկանելով, ն որոնք վայրկյան անդամ չՀաւաղեցին իրենց ընչաքաղցությանը դոՀացում ւալու Համար կաւարել աւօրինություններ ... կեղծ ու Հնարովի, ւաչւոնական ն անւաչւոնական ւեղեկադրեր ուղարկեցին կառավարությանը՝ Հայթայթելով բավարար ւաւճառներ Հայերի Հանդեւ կիրառելու վերոՀիչյալ որոչման ւրամադրությունները ... Նույն անձինք ղորաբանակի ն դիվիղիայի Հրամանաւարներին Նեջաթի բեյի միջնորդությամբ Հայւնեցին, թե ինչ-որ երնակայական Հայկական կոմիւե դոյություն ունի: իչիանաթյունը ւրամադրված էր սա իբրն իրականություն ընդունելու: Զաթ, Զաքմաք, Թերղիլի, կարա Ցակուբ ն դեռ ուրիչ Հայ դյուղեր, որոնց անունները չեմ Հիչում, դնդաւեւ Թնֆիկն ու իր օդնականները (այսինքն՝ չավուչներ, ւասնաւեւներ ն չերքեղների անկանոն իմբեր) ÷որձեցին Հայերի մու ղենքեր ÷նւրել: Սակայն դւան այն ղենքերը, որոնք ղենք ÷նւրող ւաչւոնյաներն էին դրել այնւեղ: Վերջաւես ւրվեց Հայերի ւեղաՀանության Հրամանը: ...Ժանդարմական վաչւի Հրամանաւար Թնֆիկի՝ Հայկական դյուղերի վրա արչավների ընթացքում բաղմաթիվ Հայեր սւանվեցին առանց որնէ ւաւճառի՝ ւաւրվակով, թե ւաւկանում են կոմիւեներին: Սակայն նա դրանով չդոՀացավ: ... Այս արյունարբուն ... անցավ բոլոր սաՀմանները Սարը Համղայի դեւքերի ժամանակ, երբ 13 Հայ սւանվեց ն Հինդը՝ վիրավորվեց ... Առաջին կարավանն առաքելու ընթացքում ւեղաՀանված 472 Հայեր սւանվեցին Սեբասւիայի կուսակալ Մուամմեր բեյի Հրամանով ... Նա անդամ որոչեց ուղեկցել կարավանը ն Հանդդնեց նրանց (Հայերի) միջոցով Հասարակական ÷ոս ÷որել ինջե Զայիրում՝ ւարադրվածներին կուորելու ն թաղելու Համար ... Բողաղլյանի նաիկին դայմադամ, ժամանակավոր մութեսարիֆ Բեմալ բեյը... ն իր արբանյակները ամեն ւեսակի իժդժություններ ն դարչելի արարքներ դործեցին... Այն կարավանը, որը բաղկացած էր 80 ւարադիրներից ն ուղարկվեց դեւի կեսարիա ժանդարմների Հսկողության ւակ, Հարձակման ենթարկվեց Զալակ Դեյիրմենի մերձակայքում: 12 Հոդի կարողացավ աղաւվել: Հայւնի չէ, թե ի՞նչ եղան մնացած 68 Հոդին: Բեբեք Հայկական դյուղից Հայերը ցորեն էին ւեղա÷ոիում ղինվորական ւուրք վճարելու Համար: Վերադարձին Հարձակման ենթարկվեցին Դեդիկ ն Ռադվանլը դյուղերի մերձակայքում: 15 Հոդու դիակները դւնվեցին Հալկալի Զայիրի մուերքը... Գայմադամ Բեմալ բեյը, երբ Ցողղաթ Հասավ ... ժանդարմների Հրամանաւարի օդնական Նուումանը Հանձնարարություն սւացավ կուորելու Սորկուն դյուղի Հայերին: Բաղաքաւեւարանի ւնօրեն ԱՀմեդ էֆենդիի եղբայր Ռիղա չավուչը Հանձնարարություն սւացավ ջարդելու Սարայի չրջանի Հայերին: Զարդավայր նչանակված Բելլերի կուորածները վսւաՀվեցին Ցողղաթի որբերի ւնօրեն ՄեՀմեդին, Բաքրջի Հաջի ՄաՀմուդին, Թնֆիկղադե ԱբդուլլաՀ Շնքիին, ժանդարմերիայի դնդաւեւ Շյուքրիին, Դաղսւանլի իսմայիլին, Ակթաւ ավանի քաղաքաւեւ Ֆերիդին ն Բողաղլյանի դաւավոր ն

ժամանակավոր դայմադամ Ալի Ռիղային: Թաչբունարի մերձակա ջարդավայրի ւնօրինությունը նորից վսւաՀվեց Շյուքրիին, իսմայիլին, ԱՀմեդ Զավուչին, Զա÷անղադե իսա բեյի որդի Դերվիչ բեյին: Բոլորն էլ իրենց ւարւականությունը կաւարեցին կաւարյալ բարեիղճությամբ՝ Հնաղանդվելով իրենց վերադասներից սւացված Հրամաններին... Ժանդարմները չաւ ավելի սարսա÷ած իրենց կաւարած ոճիրներից, քան ւաւիժներից, որոնց իրենք ենթակա էին, ւաՀանջեցին, որ իրենց Հրամանները դրավոր ւրվեն: Պաւասիանեցին, թե նրանք կկիսեն Հայերին բաժին ընկած վիճակը, եթե երբնիցե ւնդեին իրենց ւեսակեւը ն նրանք Հարկադրված եղան կաւարել այն, ինչ Հրամայված էր: Հեւնաբար Հայերն անմեղ են ն իրենց վերադրված ոճիրները չեն կաւարել... Ես այս կարծիքը Հայւնեցի դիվիղիայի Հրամանաւարին, որը դա ո՛չ միայն նկաւի չառավ, այլն ինձ Հրամայեց բնաջնջել Հայրենիքի այդ դավաճաններին, իսլամի թչնամիներին, կոմիւեների կասկածելի անդամներին ... Հաջորդ ուրբաթ օրը, Համաձայն կաղմված մաւյանների, Հայերը Հավաքվեցին ն բանւ դրվեցին: կիրակի առավույան, Հուլիսի 26-ին, 472 Հոդի առաջին կարավանով ուղարկվեցին Սեբասւիայի ուղղությամբ՝ դեւի իրենց աքսորավայր (Դեր) Զորի դավառ: Նույն օրը էլմասյան Հայ ընւանիքի ձիու կառքը նսւելով Նեջաթի բեյը Զորում դնաց, այդւեղ էլ Հայերի ւարադրության Համար անՀրաժեչւ ՀրաՀանդներ ւալու ն ւնօրինությունն ու վարչությունը վսւաՀելու Միություն ն առաջադիմություն ակումբի նաիադաՀին ն անդամներին: ...1915 թ. Հուլիսի 28-ին ն օդոսւոսի 4-ին երկու ուրիչ կարավան էլ ուղարկվեց, մեկը՝ 257 Հոդուց, մյուսը՝ 99 Հոդուց կաղմված ... Թեն Զեմալ բեյը դործեց Համաձայն սւացած Հրամանների, սակայն Նեջաթի բեյի մաւնությամբ ւաչւոնաղրկվեց ն Բողաղլյանի դայմադամ Բեմալ բեյը դարձավ Ցողղաթի ժամանակավոր մութեսերիֆ: Այսւիսով, Միություն ն առաջադիմություն կուսակցության անդամները, ինչւես նան չարաչաՀությունով Հարսւանալ երաղողները, Հասան իրենց նւաւակին ն ցավալի ու մարդկային ւաւմության մեջ աննաիադեւ ոճիրներ դործեցին: Այնւիսի դարչելի արարքներ կաւարեցին, որ Հավաւաքննության իժդժությունները սւվերի ւակ մնացին ն արաւավորեցին իսլամի ւաւիվն ու Օսմանյան կայսրության ւաւմությունը: Ցողդաթի ժանդարմների Հրամանաւարը ... Նեջաթի բեյի դալուց Հեւո... ւնդեց, որ ւեղի Հայերը կոմիւեների անդամներ էին: Նա անձամբ ղեկավարեց կարավանները ... ... Նաիաքննիչ աւյանի նաիադաՀ Համղե էֆենդին ն ուրիչ չաւերը ... Հաւուկ առաքելությամբ Բելլեր ուղարկվեցին: Թաչ Բունար ն այլ ւեղերում էլ նչանակված էին կուորածների վայրեր ն որւեղ դրամներ ու արժեքավոր իրեր Հավաքելուց Հեւո, ջարդի Հրաման էր ւրվում ն նրանք անձամբ էին ղեկավարում ջարդերը՝ իրենց Հավաւարիմ ծառայությունը կուսակցությանը մաւուցելու Համար... Գալով դայմադամ Բեմալ բեյին, Ցողղաթի ժամանակավոր մութեսարիֆ կոչվելուց Հեւո, սկսեց իր ւարւականության կաւարումը՝ Հեւնելով բնա526

ջնջման քաղաքականությանը: Ամեն իրիկուն ավադ ՀաչվաւաՀ ՎեՀիբ էֆենդու ւուն էր Հրավիրում քաղաքաւեւարանի ւնօրեն ԱՀմեդին, նաիկին առաջին քարւուղար Մուսւաֆա բեյին, Սաիդ բեյին ն ուրիչ դործակիցների, որոնք մի քանի դավաթ կոնծելուց Հեւո որոչում էին Հաջորդ օրվա իրենց անելիքները: Այսւես էր նա իրադործում կոմիւեի «աղդային ձդւումները»: Ես աչիաւանքից Հեռացա: Դրանից Հեւո էլ բաղմաթիվ ղղվելի արարքներ ւեղի ունեցան, օրինակ, ւեղաՀանված կանանց մարմինների ամենաներքին մասերի իուղարկությունը՝ ոսկի ÷նւրելու ւաւրվակով: կաւիլե Հանըմը՝ ՀաչվաւաՀ ՎեՀիբ բեյի կինը, դործեց որւես մասնադեւ իուղարկու: Նա իր իուղարկությունները կաւարեց քաղաքից դուրս ն քննեց ւարադրված կանանց մարմիններն այն ասւիճան, որ իուղարկեց կանանց անդամների ներսի մասերը՝ այնւեղ ոսկի ÷նւրելու ւաւրվակով... Բաղաքացիք, թե դյուղացիք նաջաիներով, դանակներով, ÷ոքր կացիններով, բիրերով, ոմանք Հեծյալ՝ սվիններով ու ղենքերով, իսկը չների նման, սւանդանոցի արյան Հու առած, սկսեցին վաղել ն Հեւնել կարավաններին՝ կուորածներին մասնակցելու Համար: Ես վկայում եմ, որ այս բարբարոս ն արյունալի արարքները կաւարվեցին Միություն ն առաջադիմություն կուսակցության անդամների ն ւաչւոնաւարների կողմից»1: Ռաղմական դաւարանի արձանադրությունից այս երկար մեջբերումը ինդիր ունի վկայելու, որ Հայոց ջարդերի անմիջական մասնակիցների ւաւմածներն ու դաւարանում ւված ցուցմունքները բացարձակաւես իրար նման էին, այսինքն՝ ճչմարւություն էին, այլ ոչ թե դրանց Հեղինակների երնակայության ււուղը:

կԱՍՏԱՄՈՆՈՒ

կասւամոնու նաՀանդի իթթիՀադականների ւաւասիանաւու քարւուղար Հասան ՖեՀմիի ջանքերով կուսակալ Ռեչադը ւաչւոնաղրկվեց «Հայերի ւաչււան դյավուր վալի» մեղադրանքով: Եվ դա այն ւաւճառով, որ նա Հրաժարվեց կուորել Հայերին, Հայւարարելով. «Ձեռներս արյունով չեմ ներկի»: Երբ մյուս նաՀանդներում սկսվեց Հայերի ւարադրությունը, կասւամոնուի մաՀմեդականները դիմեցին վալուն Հեւնյալ իոսքերով. «Մենք նման բան մեր նաՀանդում չենք ուղում: Մենք վաիենում ենք Ասւուծո բարկությունից: կառավարությունը չի կարող անօրինականություններով ն բռնություններով կանդուն մնալ: Մեր նաՀանդում նմանօրինակ դեւք չւեւք է ւեղի ունենա»2: Սակայն Հ. ՖեՀմին իրականացրեց նաՀանդի Հայության ւարադրությունը, Հարսւացավ նրանց ունեցվածքին ւիրանալու միջոցով: Ռաղմական դաւարանը 1920 թ. Հունվարի 8-ին նրան դաւաւարւեց 10 ւարվա բանւարկու-

Դ. Ե. ‹ Մ 574-577: Անւոնեան Ա., նչվ. աչի., էջ 278-279:

թյան: Մեղադրական եղրակացությունում ասվում էր, որ նա անընդՀաւ լինում էր «լքյալ դոյքերով լեցուն իանութները ն առարկաները լեցնում էր ւարկերն ու կողովները ն ւանում իրեն: Նա Համարձակ էր դործում, քանի որ կուսակալից աղդեցիկ էր»1: Համարձակ մարդ էր նան կասւամոնուի վալի Ռեչադը: Նա չէր իուսա÷ում կ. Պոլսին Հակադրվելուց, եթե դւնում էր, որ վերջինս ճիչւ չէր կամ անարդար էր: Գրիդորիս ծ. վրդ. Պալաքյանը Սողոմոն ԹեՀլիրյանի դաւավարության ժամանակ ցուցմունք ւվեց կ. Պոլսում. «1915 թ. աւրիլ 24-ին 280 ուրիչ Հայ մւաւորականներու Հեւ ոսւիկանութեան կողմէ բռնուեցայ եւ աքսորուեցայ. (էնկիւրիում) մեր կարաւանէն մօւ 80 Հոդի Այաչ աքսորուեցաւ: Միւսները՝ մօւ 190 Հոդի ... Զանղըրը աքսորուեցան... 190 Հոդիէն միայն 16-ը մնացին՝ ինայուեցան..., (որոնք) Տէր-էլ-Զօրի անաւաւը ւիւի ւարուէին եւ ասիկայ՝ կ. Պոլսոյ ներքին դործոց նաիարարին Հեռադրական Հրամանովը: Բայց Բասւամոնուի վալին՝ Ռեչաւ ÷աչան մերժեց ՆԳ նաիարարին Հեռադրին Հւաւակիլ: իսկոյն վար առնուեցաւ... Ռեչաւ ÷աչային ւեղ Բասւամոնու ղրկուեցաւ էնկիւրիի վալին, որ... էնկիւրիի վիլայէթին մէջ 82.000 Հայ՝ կիներ, ւղաք եւ այրեր սւաննած էր: Այս նոր վալին մեղի մինչեւ Տէր Զօր ւարաւ ... կիներն ալ մեր Հեւ ւիւի ղրկուէին... Ցեւոյ իմացանք, որ բոլորը սւաննուած են...»2: Անկարայի նաՀանդից ւարադրված կարավանների Հեւ էր կասւամոնուի 400 Հոդանոց կարավանը, կաղմված միայն ւղամարդկանցից, որովՀեւն կանանց ու երեիաներին չւարադրեցին, այլ՝ քաղաքից Հանելով ցրեցին թուրքական դյուղերում: իսկ այդ 400 Հոդանոց կարավանը նույնւես Ալիս դեւի կամրջի մու չրջաւաւվեց իթթիՀադի չեթեների կողմից՝ կուսակցության ւեղական կաղմակերւության քարւուղարի ղեկավարությամբ, որը միաժամանակ քաղաքաւեւն էր, ն լրիվ ոչնչացվեց: Գ. Պալաքյանի նկարադրած դողդոթան անցավ նան կասւամոնուով: Նա Զանղըրըի աքսորականներից էր ն ականաւես եղավ նան այդ վիլայեթի Հայության կործանմանն ու վկայեց, որ թեն կասւամոնուի Հայ բնակչությունը չաւ իաղաղ էր ն իոսում էր թուրքերեն, բայց «քաղաքականության ւաւճառով ուղում էին Փոքր Ասիան դաւարկել նրանցից: Նաի ւարան 48 Հայերի (ւղամարդ) ... Հեւո իմացանք, որ նրանց սւանել են: Մեղ ւարան Զորում-Ցողղաթ-Բողաղլյան-կեսարիա-Թոմարղա-Հաճըն-Սիս-կարս բաղարՕսմանիե-Հասան բեյլի-իսլաՀիե դծով: Սա արյունալի դծերից մեկն էր: Ցողղաթի ն Բողաղլյանի արանքում 43000 Հայի ջարդեցին ... Մեղ Հեւ չաւ վաւ էին վարվում: Անոթի էինք, ն երբ ջուր, դեւ էինք ւեսնում ն ուղում էինք Հադեցնել մեր ծարավը, չէին թողնում: Երկու օր առանց Հացի աւրեցինք: Զէին

Տաւրեան Վ., Հայկական ցեղասւանութիւնը իորՀրդարանային ն ւաւմադիւական քննարկումներով, Ուուերւաուն, 1995, էջ 96: «ԹեՀլիրեանի արդարաՀաւոյցը», Պէյրութ, 1981, էջ 185-186:

թողնում, որ մեր դրամով Հաց դնեինք...»1: Ռուս-թուրքական ռաղմադաչւից մի թուրք Հաղարաւեւ եկավ Զանղըրը... Սա մեծ Հւարւությամբ մեղ ասաց. «ինչ որ մեր նաիկին սուլթանները չարեցին, մե՛նք արեցինք՝ մի ւաւմական աղդ երկու ամսվա ընթացքում սւանեցինք»2: «Փոքր Ասիայի Հայության 3/4-ը ոչնչացված էր,- ւաւմում է Գ. Պալաքյանը,- երբ Հրաման սւացվեց բնաջնջելու նան կասւամոնուի Հայությանը, որը Հաղիվ 1800 ւուն կամ 10.000 Հոդի էր: կուսակալ Ռեչադը այդ Հրամանն սւացել էր դեռ Հուլիսի սկղբին, բայց չէր կիրառում: Նա Հրավիրում է քաղաքի մեծամեծ թուրքերին ու Հարցնում, թե նրանք Հայերից դժդոՀություն ունե՞ն: Պաւասիանը լինում է բացասական: Դեռ ավելին, նրանք Անկարայի երնելիների նման Հանրադիր են ուղարկում կ. Պոլիս. «Դարեր ի վեր բարի դրացիությամբ ն առնւրական չաՀերով կաւված լինելով Հայերի Հեւ, ո՛չ միայն նրանցից չենք դժդոՀում, այլն նյութական մեծ կորուսւներ ենք կրելու, եթե, Ասւված մի՛ արասցե, Հայերը ւեղաՀան լինեն»3: Նման Հայւարարությունով Հանդես է դալիս նան վալին: Նա իիսւ քննադաւության է ենթարկում իթթիՀադի կուսակցական նեղմիւ քաղաքականությունը: Թալեաթն անմիջաւես ւաՀանջում է Ռեչադի Հրաժարականը: Հուլիսի վերջին Ռեչադը Հրաժարական ւվեց ու մեկնեց Պոլիս: Նրան ÷ոիարինած կադըն Զանղըրըի կառավարիչին Հրամայեց իսւորեն իուղարկել Հայերի ւները ն Հավաքել ղենքերը: Սեււեմբերի սկղբին Զանղըրըի Հայկական թաղերը չրջաւաւվեցին: Խուղարկությունը որնէ ղենք չՀայւնաբերեց: Հաջորդ օրը ւեղի երիւթուրքական ւաւասիանաւու քարւուղար Ցունուսի ւաՀանջով՝ մի ամիս անց նոր իուղարկություն կաւարվեց Զանղըրըում, բայց նորից անարդյունք: Նա այնուամենայնիվ ւնդեց Հայերի ւարադրության վրա: Վարդավառ էր ն ժողովուրդը դւնվում էր եկեղեցում, երբ կարդացվեց Հրամանը. «Երեք օր ժամանակ է ւրվում Զանղըրըի Հայ ժողովրդին՝ նաիաւաւրասւվելու Դեր Զոր մեկնելու Համար: Ցուրաքանչյուրն իրավունք ունի կնոջն ու երեիաներին նույնւես ւանելու կամ թողնելու քաղաքում: Փաիչողներն ու թաքնվողները մաՀաւաւժի կենթարկվեն»4: Զանղըրըում աքսորված մնում էր վեց մւավորական, որոնք մեկնում են Անկարա՝ Զմյուռնիա անցնելու նւաւակով: Այսւեղ Աթըֆը Հաջողությամբ ավարւել էր 85.000 Հայերի բնաջնջումը ն այլնս անելիք չուներ: Ուսւի Թալեաթը նրան նչանակեց նան կասւամոնուի վալի: Նա Բելեկյանին ձերբակալում է ն ուղարկում Դիարբեքիր՝ իբր ռաղմական դաւարանում դաւվելու, սակայն նրան նույնւես սւանում են ու Հայւարարում, թե Սեբասւիայի մու կըղըլըրմաքի կամուրջն անցնելիս Հանկարծակի «իելադարվել է ու դեւը նեւվելով անՀեւացել է»: Տիրան Բելեկյանը թուրքական չրջաններում ՀանրաՀայւ դործիչ էր,

«ԹեՀլիրեան արդարաՀաւոյցը», էջ 111-113: Նույն ւեղում, էջ 120: Պալաքեան Գ., նչվ. աչի., էջ 153: Նույն ւեղում, էջ 152-153:

«ՍաբաՀ» թերթի իմբադիրը, օսմանյան Համալսարանի առաջաւար ւրոֆեսորներից մեկը: Նա նույնւես Զանղըրը աքսորված Հայ մւավորականներից էր: Լսելով, որ իրեն ւանելու են Դիարբեքիր, անՀանդսւանում է, ն ոչ առանց Հիմքի, թե ւանում են սւանելու, նա դիմում է Օսմանիեի ÷ոիկառավարիչ Ասաֆի (որն իր ուսանողներից էր եղել) օդնությանը, որւեսղի ինքն ինչ-որ կերւ կարողանար վերադառնալ կ. Պոլիս: Ասաֆը ւաւասիանում է. «Սիրելի՛ ուսուցիչ, ինչ-որ կ’ուղէք ընել, ըրէ՛ք չոււով, յեւոյ ուչ կ’ըլլայ... Հեռադիր մը ւիւի ցուցնեմ ձեղի, «իսկույն Հեռադրեցէ՛ք մեղի անձնաւէս, թէ Հայերէն դեռ որքա՞ն կենդանի են, որքա՞նը մեռած: ՆԳ նաիարար Թալէաթ»: Սա նչանակում է, ասաց Ասաֆը. «ինչո՞ւ կը սւասէք, ջարդեցէ՛ք»1: Աւա ավելացրեց, թե Ադանայի 1909 թ. ջարդերից Հեւո իրեն մեղադրեցին Հայերին իոչւանդելու Համար ն «ես մեծ դժվարությամբ աղաւվեցի: Զեմ ուղում նորից մասնակից լինել Հայոց ջարդերին»2: Այլամերժության թուրքական քարողչությունը կարճ ժամանակում այնւիսի Հաջողություն արձանադրեց, որ մի քանի ամիս առաջ Հայերի ւեղաՀանության դեմ բողոքողներն անդամ սկսեցին Հավանություն ւալ ջարդերի քաղաքականությանը: Թուրքական դրեթե բոլոր լրադրերը ն մւավորականները բացեիբաց ողջունում էին այդ քաղաքականությունը, ամենաղաղրելի լոււանքներ թա÷ում իողիողված ժողովրդի Հասցեին: Զանղըրըի Հայերին սկղբում առաջարկեցին իսլամությունն ընդունել: 9/10-ը մաՀը դերադասեց: 1916-ի ÷եւրվարի 13-ին նրանց ճանաւարՀ Հանեցին դեւի Դեր Զոր՝ արՀամարանքով չւրւելով. «Պեւության ն աղդի թչնամիների վաիճանն ա՛յս է լինելու»: 45-50 Հոդուց կաղմված կարավանում ոմանք ձիով, մյուսները ավանակով, չաւերը Հեւիուն էին դնում: կոնիայում նրանց դնացք նսւեցրեցին ու ւարան Զորում: Մի թրքուՀի այդ Հայերին ւեսնելով բացականչեց. «Անիծյա՛լ լինեն ... Անմեղ ժողովրդին սւանելու են ւանում: Եկող թչնամին վաղը նույն բանը մեղ Հեւ է անելու...»3: կասւոմոնուի Հայ ւարադիրները դիչերում են ղղլբաչ քրդերի մի դյուղում ն սրւացավ վերաբերմունքի արժանանում, իսկ երբ Հասան Ցողղաթ, նրանց լցրեցին կիսավեր իջնանաւան մի ÷ոքր սենյակ ու դռները ÷ակեցին: Հարյուրաւեւը ղինվորներին կարդադրեց. «Հանկարծ չիմանամ թե թույլ եք ւվել, որ որնէ մեկը այս չներին Հաց կամ ջուր է բերել, թող քաղցած ու ծարավ մնան, որ իմանան, թե աւսւամբելն ի՞նչ է»4: Ավլարում բնակվող 5000 Հայեր սւանվեցին, դրում է Հանրի Բարբին, իսկ Հայ կաթոլիկներին աքսորեցին կոնիա ն աւա միայն բռնադաղթեցրին կանանց ու երեիաներին: «Նրանց լցրեցին բեռնաւար վադոններն ու մի ամբողջ չաբաթ ւաՀեցին կայարանում՝ որնէ ոււելիք չւալով: Եվ երբ դնացքը վերջաւես չարժվեց, նրանց մեծ մասն արդեն մեռած էր»5:

«ԹեՀլիրեան արդարաՀաւոյցը», էջ 192-193: Պալաքեան Գ., նչվ. աչի., էջ 116: Նույն ւեղում, էջ 185: Նույն ւեղում, էջ 192: Բարբի Հ., նչվ. աչի., էջ 52:

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆՄԵԿԵՐՈՐԴ

ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ՎԻԼԱՅԵԹՆԵՐ

Լե÷սիուսի «Գերմանիան ն Հայասւանը» դրքում ղեւեղված են ֆոն Տիցկայի սեււեմբերի 17-30-ի ղեկուցադրերը: Դրանցից մեկում կարդում ենք. «իղմիւի, Բուրսայի ն կասւամոնուի ծայրադույն արնմւյան չրջաններից 250 Հաղար Հայերի բռնությամբ ւեղաՀանել ն ւարել են Հալեւ՝ Դեր Զոր, Համա, Մոսուլ ն նույնիսկ մինչն Հավրան ուղարկվելու Համար: Զեթեների իմբեր էին դնում նրանց Հեւնից»1: Ըսւ Օրմանյանի, իղմիւի սանջակում ն Բուրսայի նաՀանդում բնակվում էր 165 Հաղար Հայ, իսկ թուրքական ւաչւոնական վիճակադրությունն այդ նաՀանդներում Հայերի թիվը նչում է 120.853 Հոդի: Պաւրիարքարանի ւվյալներով՝ 1903 թ. իղմիւի չրջանում բնակվում էր 90483, իսկ Բուրսայում՝ 104160 Հայ: 1915 թ. Բուրսայում կար 14800 Հայ: իղմիւն անկաի սանջակ էր ն բռնադաղթի վերաբերյալ Հրամաններն ուղղակիորեն սւանում էր Թալեաթից կամ Պեւական անվւանդության ւնօրեն Աղիղ բեյից: Բուրսայի վիլայեթն ուներ Հինդ սանջակ՝ Բուրսայի, էրթօղրուլուի, ԲեոթաՀիայի, Աֆիոն կարաՀիսարի ն Բալըկեսիրի: իղմիւում ն Բուրսայում կար 42 Հայաբնակ դյուղ, 88 լուսավորչական, 12 կաթոլիկ ն բողոքական եկեղեցիներ: 1901 թ. դրանք ունեին 63 դւրոց, 12578 աչակերւ, 297 ուսուցիչ: Պարւիղակում, Բուրսայի ն Բալուի չրջաններում կային 40 եկեղեցի ն 61 մաւուռ: Բութանիայի թեմի մեջ մւնում էին Պարւիղակը, իղմիւն ու Ադաբաղարը: Այսւեղ էր Արմաչի կրթական Համալիրը: Բուրսայի վալին 1915 թ. մայիսի 12-ին Հեռադրեց կ. Պոլիս. «Տարադրված Հայերի թվի մասին մանրամասներ չունենք»2: «Մեր քաղաքներում արձանադրված են Հայեր՝ Բուրսայի կաղայում՝ 6415, Գեմլեյիդում՝ 1307, Բաղար Բեոյում՝ 22600, կարաջա Բեյում՝ 974. Մութանիայում՝ 99, Ակրանոսում՝ 6, կիրմասւիում՝ 995: Ընդամենը սանջակում՝ 32396: էրթօղրուլուի սանջակում՝ էրթօղրուլուի կաղա՝ 7727, Սեոլեողի՝ 7676, իյնե Գյոլի՝ 7244, Ենի ՇեՀիրի՝ 1710: Ընդամենը՝ 24357: ԲեոթաՀիայի սանջակի կաղաներ՝ նույնանունի՝ 2759, էսկի ՇեՀիրի՝ 3878, Ուչակի՝ 1092: Ընդամենը սանջակում՝ 7729, վիլայեթում՝ 66482 Հայ: իղմիւի սանջակի կաղաներում՝ իղմիւի՝ 23430, Ադաբաղարի՝ 16034,

Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 155: Նույն ւեղում, էջ 159:

Գեյվեի՝ 8274, Ցալովայի՝ 3253, կարամյուրսելի՝ 2753, կանդրայի՝ 626: Ընդամենը՝ 54370: Այս թվերի մեջ չեն մւնում ղորակոչված չուրջ 10 Հաղար Հայերը, ինչւես նան մինչն ւարադրությունը բանւարկվածները՝ 6000 Հոդի»: Մութեսարիֆ ԹաՀսինը նան Հայւնեց, որ բոլոր Հայերն աքսորվում են: Տարադրվածների ցուցակներում նչված էին բնակավայրը, աքսորի թվականը, ծննդյան թիվը, սեռը: Շոււով Դեր Զորից սւացվեց Հեռադիր՝ «500 անձինք եկել են իառն՝ Ադաբաղարից, իղմիւից ն Բուրսայից»1: Նիկոմեդիայի (իղմիւ) Պարւիղակ քաղաքը Հայ մչակույթի Հայւնի կենւրոններից էր: Նրա մւավորականության մեծ մասը նույնւես ղոՀ դնաց ցեղասւանությանը: Այս երկրամասում չեթեական կաղմակերւություններ սւեղծվեցին ւարադրությունից յոթ ամիս առաջ: ԱՀա՛ այդ մասին մի քանի ծածկադրեր: 1914 թ. նոյեմբերի 13. Մ. Շյուքրիին. «Հարդելի՛ եղբայր. իղմիւի, Բուրսայի, Բանդրմայի, Բալըկեսիրի ն Հարմարադույն մյուս վայրերում, (իթթիՀադի) ւաւասիանաւու քարւուղարների միջոցով մեկ չաբաթվա ընթացքում թաքուն կանչեցե՛ք ւաՀանջված Հաւկանիչներ ունեցող անձանց ն դիւցե՛ք, որ նրանց Հավաքադրելը Հնարավոր է: «Թաչքիլաթը մաիսուսայի» կենւրոնի անդամներ՝ Աղիղ, Աթըֆ, Նաղըմ, Խալիլ»2: Նոյեմբերի 15-ին. «իղմիւի մութեսարիֆության երեք ւեւերի (չեթեբաչիների) ընւանիքներին 15-ական ոսկի ւվե՛ք: Դրամը Հանձնված է ÷ոսւ: Այս Հեռադիրն ուղարկող ւաչւոնյային ցույց ւվե՛ք ավաղակության Համար ւաւրասւ 100 Հոդուն, ղինվորի ծածկանունով ճանաւարՀ Հանե՛ք ն մեղ ւեղեկացրե՛ք: Բանւարկյալներին բանւից Հանելու Համար նաիարարությունը Հրաման կուղարկի: Խալիլ»: իղմիւը «Թեչքիլաթի» կաղմակերւման առաջին կենւրոններից էր: Ռաղմական դաւարանում ընթերցված 67-րդ Հեռադիրը Խալիլը Հասցեադրել էր իղմիւի մութեսարիֆին ն Հասւաւում էր այն իրողությունը, որ մութեսարիֆն անձամբ էր նչանակել չեթեական Հրոսակաիմբերի ւեւերին ն բանւերից Հանել ւվել ոճրադործ մարդասւաններին: Որ իթթիՀադն ու ՆԳ նաիարարությունը չեթեական իմբեր էին կաղմակերւում, նչված է նան իթթիՀադի քննիչ Մուսայի 1914 թ. նոյեմբերի 20-ի Հեռադրում՝ ուղարկված Մ. Շյուքրիին3: Բուրսայում իթթիՀադի ներկայացուցիչը 1914-ի դեկւեմբերին դրում է կուսակցության ընդՀանուր կենւրոնին, թե ոճրադործներին ու ավաղակներին դրանցելու են «Թեչքիլաթի» մեջ: Ռաղմական դաւարանը նույնւես արձա-

Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 160: Նույն ւեղում, էջ 161: Նույն ւեղում:

նադրեց, որ «այդ չեթեները Հայ ւարադիրներին բնաջնջելու Համար դործածվեցին»1: Ֆոն Տիցկան դրում է, որ այդ ավաղակները լայն դուիներ էին կրում ն Հեւնում էին ւարադիրների կարավաններին ու ամեն ւեսակի ոճրադործություններ կաւարում2: Այս չրջանների ւարադրյալների իլյակները Հասան Դեր Զոր, Միադին, Աբու Բեմալ: Մի քանի Հաղար Հոդի ÷աիան Ամանոսի լեռները ն մի կւոր Հացի Համար ծանր աչիաւանքի անցան դերմանացիների մու Այրան-Բաղչեում: Սակայն Բարձր Դուռը նրանց այսւեղ էլ Հանդիսւ չթողեց ն Հալեւից ւաՀանջեց ւարադրել: Այդ բովանդակությամբ Հեռադրեր սւացվեցին 1917 թ. նոյեմբերի 6-ին, դեկւեմբերի 27-ին, 1918 թ. մարւի 13-ին, 19-ին ն աւրիլի 1-ին: Նրանց բռնադաղթեցրեցին ն Այրանից Մարաչ ւանող ճանաւարՀի երկայնքի անւառներում սւանեցին: Զարդարարների ւարադլուիներն էին կարամյուրսելի դայմադամ Նեջդին, ժանդարմերիայի Հրամանաւար Մ. Զեմալը, մյուֆթի ԱՀմեդը, Պարւիղակի կառավարիչ Ա. Շոււուրին, չեթեաւեւ ՄեՀմեդչեն, նան իղմիւի մութեսարիֆ ՄաղՀարը, կենւրոնական բանւի ւնօրեն իբրաՀիմը, որն իր ավաղակներով ւարադրեց իղմիւի, Պարւիղակի, Օվաջըկի, Ադաբաղարի ն դրանց մերձակայքի Հայությանը: Ժանդարմերիայի Հրամանաւար Ֆայիդը Բուրսայի իթթիՀադականների ղեկավար Ա. ՄիդՀադը, երես÷ոիան Ալի Ռիղան, վալի Օսմանը, ոսւիկանության ւեւ իսմայիլ Հակկըն ն մի քանի ուրիչ ւաչւոնաւարներ նույնւես ւարադրության իրականացման դործում ղեկավար դեր իաղացին: 1915-ի օդոսւոսի 4-ին Զենդիլերի 1200 ընւանիքների ւղամարդկանց դյուղից Հանեցին ու սւանեցին, իսկ Բուրսայից 300 ւղամարդու ւեղաՀանման անվան ւակ 30 մղոն ւարան ն Ադրանոսում իոչւանդելով սւանեցին: Բուրսայի նաՀանդում դւնվեց միայն մի թուրք՝ բանասւեղծ Ֆայիղ Ալին, որը լինելով ԲեոթաՀիայի կառավարիչ, մինչն իր Հրաժարական ւալը՝ մու 10 ամիս, կարողացավ դոնե մասամբ ւաչււանել ւեղի Հայերին: կուորածներից ÷րկվեց՝ Բանդրմա-Բալըկեսիր՝ 5000, Բիլեջիք՝ 2000, Գեյվե՝ 1000, Ադաբաղար, իղմիւ, Պարւիղակ՝ 7500 Հայ, ընդամենը՝ 15.000 Հոդի, այսինքն Հայերի 10 ւոկոսը: Նրանց Հասցված նյութական վնասը կաղմեց 250 մլն դոլար: «իղմիթի նաՀանդէն (սանջակից) 180.000 Հոդի ւարադրուեցան դէւի Բարամանլը՝ մաՀուան դիրկը նեւուելու Համար: Պուրւուրի, Սւարթայի մէջ, Հոկւեմբերին, Հայերը բնաջնջուեցան: Սւաննելէ յեւոյ այրերը՝ թուրքերը բռնաբարեցին կիները եւ յեւոյ նեւեցին ղանոնք ւղոց Հեւ իորիորաւներու մէջ»3: Թրակիայի Հայերին ուղարկեցին Անաւոլիա, բայց ճանաւարՀին նրանց անՀեւացրին: «1akviո-i Մօkai», ‹ 3540. Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 162: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 1071:

Ռ. Պինոնը դրում է, որ Սւարւայում Հայերին ոչնչացրեցին 1915 թ. Հոկւեմբերին: Երբ իղմիւից ւարադրված Հայերը չկարողացան ւաՀանջված դումարը վճարել, սայլաւանները Հարձակվեցին նրանց վրա: Դեւքի վայրը Հասած թուրք սւան Հրամայեց յոթ Հայի Հրացանաղարկ անել: Ժանդարմները Հրաժարվեցին այդ Հրամանը կաւարել: Սւան Հինդ Հայի ուղարկեց լեռները, որւեղից նրանք այդւես էլ չվերադարձան1: Պաւմում է ականաւեսը. «Գարնան ծառերը ինչւես կը Հաւեն Հաւոցով, արիւնծարաւ ամբոիը կացիններով, սակրերով, բաՀերով ու բրիչներով յարձակուելով թչուառ կիներու եւ երեիաներու 40-է աւելի սա իումբին վրայ՝ կը սկսին չարչարանօք կուորել եւ կւրւել ասոնց մարմիններուն դուրս մնացած բոլոր մասերը՝ քիթ, ականջ, ուք, ձեռք, մաւներ, ուսեր... Մանուկները մայրերուն աչքին առջեւ քարերու կը ղարնեն «Ալլա՛Հ, Ալլա՛Հ» ւոռալով»2: Գերմանացիները Թուրքիայի Հյուսիսային չրջանում, Պոլսից ոչ Հեռու՝ Ադի Բունար, Պելկրաւ օրման, կուրդ Բեմերի բենդ, Բեմերի Բուրդաղ, Վոլֆի դլիավորությամբ աչիաւանքային ճամբար էին կաղմակերւել, որին ռաղմական նաիարարությունը ւրամադրել էր 150.000 Հայ ն արաբ ղինվոր՝ ճանաւարՀներ ն կամուրջներ կառուցելու ու ղանաղան դույքեր ւաւրասւելու Համար: Դա առաջին Համակենւրոնացման ճամբարն էր, ֆաչիսւականի նաիաւիւը, որւեղ կյանքի ծանր ւայմանների ւաւճառով մի քանի ամսվա ընթացքում 100-120 Հաղար Հոդի մեռավ ու ոչնչացավ: Պաւմում է թուրքական բանակի բժիչկը. «Միայն« երեք չրջանի մէջ մեր ւեսած անթաղ դիակներու թիւը 220է անց էր: Գիւղաւեւները կը վսւաՀեցնէին մեղ, թէ ւակաւին չաւ աւելի դիակներ կային մացառներուն մէջ ... Բժիչկներս այն եղրակացութեան եկանք, որ այդ ղինուորները անօթութեան, մերկութեան ու յոդնութեան ւաւճառով այն ասւիճան մաչած եւ յուսաՀաւած ըլլալու էին, որ իրենց իաչելութեան վերջ ւալու Համար կամովին մացառներուն իորը եւ ժայռերու իոռոչներուն մէջ կծկուած եւ օրՀնեալ մաՀուան դալուսւը սւասած էին...»: Երբ այդ մասին Վոլֆին ասացին, նա ւաւասիանեց. «Ես ժամանակ չունիմ մարդկային դիակներով ղբաղվելու ...: ինձ 150 Հաղար ղինվոր է ւրված Հանձնարարված դործը արադ կաւարելու Համար՝ մինչն անդամ ի դին այդ 150 Հաղար կյանքին...»: Վոլֆը կարդադրում է քաղցած ղինվորներին՝ մի վիթիարի ժայռ դլորել կառուցվող կամրջի Հիմքում դնելու Համար: Զինվորների առաջին իումբը չի կարողանում անել. Վոլֆը «մէջքէն աւրճանակը Հանելով, դնդակաՀարած էր ղանոնք եւ Հրամայած էր ուրիչներուն, որւէսղի իրենց ընկերներուն դիակները մէկ կողմ դնելով ÷որձէին ժայռը դլորել: Անոնք ալ նաիորդներու բաիւին արժանացան...»3:

R 14088, 4.. 30049: Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., էջ 127: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 641-642:

Այս 150.000-ից երեք ամսում մեռավ 16.000-ը, մնացածների Հիմնական մասը մեռավ դարնանը: Մեծ թվով Հայեր էին օդւադործվում Դարդանելի նան ուրիչ չրջանում՝ ւաչււանական կառույցների չինարարության վրա1: «Սկիղբէն ի վեր,- դրում է ականաւեսը,- այս բանուորական վաչւերէն ղրկուած ղինուորները, թէեւ ւկար, թէեւ մաչուած, որովՀեւեւ ո՛չ ւաւչաճ սնունդ, ո՛չ առողջաւաՀական ւարրական ւայմաններ ունէին, արեւածադէն մինչեւ արեւամոււ չարաչար կ’աչիաւէին, առանց որեւէ դադարի»: Ամեն օր նրանցից մի քանիսը մեռնում էր: Հայերին ու արաբներին այս ծանր ւայմաններում Հյուծելով ու մեռցնելով՝ թուրքերը Հարսւանում էին, դերմանացի սւաները նոր չնորՀների էին արժանանում: «Բնական մաՀվան» էին դաւաւարւվում Հայն ու արաբը: Նման ճամբարների ւարածքները ծածկված էին դիակներով: «Դիակներէն ոմանք ւակաւին ժայռի կւորներ կռնակնին կաւուած՝ չորցած մնացած, ուրիչներ դիչաւիչ դաղաններու եւ թռչուններու կողմէ բղկւուած, ոմանց ÷որը ւաւռուած եւ ÷որուիքը դուրս թա÷ուած, ուրիչներուն թեւերն ու սրունքները մարմինէն անջաւուած եւ ծամծմուած, չաւերուն դէմքը կրծուած, աչքերը ÷որուած, առանց քթի եւ չրթունքի»2: Նույն բանը վկայում են նան օւար աղբյուրները: կ. Պոլսի Հունական դեսւանությունը 1915 թ. Հունիսի 6-ին Հայւնեց. «...Ավելի քան 60.000 անղեն ղինվորներ աչիաւում են մի քանի ամրություններ կառուցելու վրա... Նրանց 90 ւոկոսը Հույներ են, մնացածը՝ Հայեր, մի քանի Հրեաներ ն թուրքեր: Վերջիններս օդւադործվում են թեթե աչիաւանքներում, այն էլ՝ որւես վերակացուներ: Նրանց արդելում են ծանր աչիաւանքներ կաւարել, դրանք վերաւաՀված են քրիսւոնյաներին... Սնունդն անւանելի է ն անկանոն: Ով չի ուղում սովից մեռնել՝ սնունդ է դնում, իսկ ովքեր միջոցներ չունեն, Հավանաբար մեռնում են Հյուծվածությունից»3: Հյուծվածության օդնությամբ Հայերին մեռցնելը կարնոր ւեղ էր դրավում «Հայերի Հարցն իր ձնով լուծելու», «ւերություններին կաւարված ÷ասւի առաջ կանդնեցնելու» Թալեաթի ծրադրում: ՆիկՈՄԵԴիԱՑի Հայկական դյուղերում բնակվում էր 70.000 Հայ: Այսւեղ Հայերը ոչ միայն մեծ թիվ էին կաղմում, այլն Համաիումբ էին: Զբաղվում էին երկրադործությամբ, չերամաւաՀությամբ ն ծիաիուի մչակմամբ: Հայերը ղինված էին, դրեթե բոլոր ւղամարդիկ կրում էին աւրճանակ կամ դաչույն, նրանց անվանում էին եֆե, որ նչանակում էր քաջ: Նիկոմեդիայի Հայերին իեղճացնելու Համար այսւեղ բնակեցրեցին չերքեղներ ն լաղեր: Նրանց իրավունք ւրվեց «աղաւորեն կողոււելու ն սւանելու Հայերին», բայց Հայերը միաՀամուռ ՀակաՀարված ւվեցին: Նրանք ձաիողեցին նան ուծացման թուրքական

Որբերյան Զ., Ցուչամաւեան, էջ 636: Նույն ւեղում, էջ 639: «Բնօրրան», 1995 թ., ‹ 1, էջ 11:

քաղաքականությունը, քանղի բոլորը Հայերեն էին իոսում: Սակայն 1915-ին նրանք բոլորը ւարադրվեցին: Աքսորի ճանաւարՀին նրանցից ոչնչացվեց 55.000-ը: ՆաՀանդում եղան նան ընդվղումներ, Հայդուկային կռիվներ, բայց առանց լուրջ Հաջողության: 45 Հայկական դյուղեր լրիվ դաւարկվեցին: Ադաբաղարը նույնւես թուրքերը օդւադործում էին աւացուցելու, թե Հայերն աւսւամբություն էին նաիաւաւրասւում: Թալեաթը դրում է. «Ադաբաղարում երնան Հանվեցին Հաղարավոր ռումբեր, մաուղերներ ն Հրացաններ, ոսւիկանական Համաղդեսւներ, ռումբ ւաւրասւելու մեքենաներ ու դործիքներ... կոմիւեի ձերբակալված ւեւերը Հայւարարեցին, որ երբ ռուսները Հասնեին Սաքարիայի դեւաբերանին, օսմանյան բանակի դիմադրությունը կուրելու նւաւակով այդ կոււակված ղենքերը դործածվելու էին երկրի ներսում իռովություններ առաջացնելու Համար»: Մեծ եղեռնի նաիօրյակին՝ Ադաբաղարի 30.000 բնակչի կեսից ավելին Հայեր էին, որոնք կենւրոնացած էին ս. Հրեչւակաւեւի, ս. կարաւեւի, ս. Լուսավորչի ն ս. Սւե÷անի թաղերում: Նրանք ունեին իրենց դւրոցները, մչակութային Հասւաւություններն ու կաղմակերւությունները, մամուլը: Ա. Ճեւեճյանը դրում է, որ Ադաբաղարում կար 3000 ւուն Հայ՝ 16-18000 Հոդի1: Ադաբաղարի ամբողջ Հայ բնակչությունը ւեղաՀանվեց: Նրանցից միայն 4000-ը ւաւերաղմից Հեւո վերադարձավ: ԱՀա թե Ադաբաղարի մասին ինչ է ւաւմում Ենովք Արմենը, որն այդ ւարիներին այնւեղ ուսուցիչ էր աչիաւել: 1915 թ. ÷եւրվարին Ադաբաղարում ձերբակալեցին վւանդավոր ու կասկածելի մարդկանց ն աքսորեցին Սուլթանիե: ՄաՀմեդականների վրեժինդրությունը դրդռելու նւաւակով ւարածում էին «Փոլիս մեջմուասի» թերթը՝ թուրքին սւանող Հայի լուսանկարներով ու Հայերի դաղանությունների մասին ւաւմություններով: «Մթնոլորւը էլեկւրականացած է, երկու ցեղերու ոիերիմ իրար աւելութիւնը լարուածութեան բարձրակէւ սասւկութեան Հասցնելով: Մէ կողմը՝ ւեւական դաւի չարժումէն իրաիուսուելով արիւնածարաւ դաՀիճի կաւաղութիւնով ÷ր÷րած իուժանը, միւս կողմը՝ ղոՀի ողորմուկ դիրքէ վրեժինդրական Համր ղայրադնումէ մոլեդնած, ակռայ կճրւացնող նոիաղը»2: Դա այն ւաՀն էր, երբ ւվյալ բնակավայրում դեռնս որնէ իրադարձություն ւեղի չէր ունենում, նույնիսկ դրանց նչանները չէին երնում. «կան միայն ւււուող ղրոյցներ կաիաղաններու, վայրենաբարոյ սւանութիւններու, ելուղակային (չեթե) չաՀաւակութիւններու մասին»: Բալըկեսիրցի մի Հայ սւա ÷աիչում է՝ ասելով. «Ցեղիս արիւնին ծարաւ այդ Հրէչներուն չեմ կրնար ծառայել»: Դաւում են ն վճռում՝ մաՀաւաւիժ կաիելու միջոցով: Նույն վճիռն է կայացվում նան նրա քաՀանա Հոր վերաբերյալ՝ որւես դասալիքի թաքցնողի:

(Ճեւեճեան Ա.), նչվ. աչի., էջ 22: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 602:

Հոր ն որդու այս կաիաղանն աոաջինն էր: Աւա ւաւերաղմական նւաւակներով բռնադրավեցին կենւրոնական, ՀայուՀյաց, Աղջիկների բարձրադույն վարժարանների չենքերը: Պարւիղակից դալիս է այնւեղի Հայերին ւարադրած, Պոլսի բանւերի նաիկին՝ ւնօրեն կ. իբրաՀիմը, որը նույն օրվա երեկոյան քաղաքի Հրաւարակում Հինդ ոսւիկանով ղորաւես ու մարւական վարժություններ է անցկացնում: Բաղաքը ւաչարվեց, ոչ մի չարժում: Ձերբակալվում են 200-300 Հայեր ու ÷ակվում Ս. կարաւեւի եկեղեցում: Ձերբակալվածները քաղաքի մւավորական ու երնելի անձինք էին: Հաջորդ օրը եկեղեցի է դալիս իբրաՀիմը ն ներկայանում որւես ՆԳ նաիարար Թալեաթի ներկայացուցիչ, որին ւարւավոր են ենթարկվել ւեղական իչիանությունները: Նա ճառ ասաց. «Ես չեթէներու ւեւ եմ եւ երկար աւեն կը դործեմ Մակեդոնիայի չրջաններուն մէջ... Ես ինքս ալ քոմիթէճի եմ... Զկայ բան մը, որ ինծի անծանօթ ըլլայ: կը ճանչնամ ձեր քոմիթէճիներուն ալ, Դրօչակ, Հնչակ ն միւսները: Անոնց ւեւերէն չաւերը վաղեմի ընկերներս եղած են: իրենց Հեւ դործակցած եմ, երբ մեր չաՀերը Հաչւ էին: Բայց Հիմա անոնք կառավարութեան դաւաճանած ըլլալուն՝ մենք անոնց դէմ ելած ենք: Այս քաղաքը եկած եմ եղեր Հնչակեաններու Հեւ ղէնք բաժնելու եւ դիւեմ, թէ որո՞նք ղէնք դնած են... Հիմա եկած եմ այդ ռումբերը եւ ղէնքերը մէջւեղ Հանելու... 55 Հաւ ռումբ եւ 250 մաուղեր կ’ուղեմ: Անոնք եթէ մէջւեղ Հանէք, ւաւիւիս վրայ իոսւում կու ւամ՝ բնաւ վնաս մը չի Հասնիր ձեղի: Բայց եթէ ւաՀէք, վերադարձնել չուղէք, իաբեբայական միջոցներու դիմէք, դիւցած եղէք, որ ամէն ւեսակի չարիքներ կը թա÷եմ ձեր դլիուն: ... Ներքին դործոց նաիարարութեան կողմէ լիաղօրութիւն ունիմ ուղածս ընելու: Անչուչւ լսած ըլլալու էք Պարւիղակի մէջ ըրածներս: 300 Հոդի, մարդ, կին լեցուցի եկեղեցին, ծեծեցի, չարչարեցի. դեւինը ւառկեցուցի, սաւկելու ասւիճանի ոսկորներնին կուրւեցի, մինչեւ որ ղէնքերնին մէջւեղ Հանեցին... Նայեցէ՛ք, որ դուք ալ ւարւիղակցիներու վիճակին չենթարկուիք... Գիւցած եղէ՛ք, որ ձեղ մինչեւ Մոսուլի անաւաւները, մինչեւ (Դեր) Զոր կ’աքսորեմ. Ձեղ ամէնքդ մէկ՝ կնիկովնիդ, ղաւակովնիդ Սաքարիայի մէջ կը թա÷եմ»1: Նա իսկաւես՝ մեծ լիաղորություն ուներ: Նրան ամենուրեք Հասարակությանը ներկայացնում էին «ՆԳ նաիարարին... կողմէ կու դայ եւ լիաղօրութեան ՀրաՀանդներ ունի: Մինչեւ անդամ դայմադամին կրնայ Հրամայել»2: ՊԱՐՏիԶԱկՈՒՄ ղորակոչիկների առաջին իումբը իանդավառ, «Լուսին չկա, մութ դիչեր է» Հեղա÷ոիական երդը չրթներին բանակ մեկնեց: Շոււով դյուղաքաղաքն ու դյուղերը ւղամարդկանցից դաւարկվեցին: 1915 թ. աւրիլին այսւեղից քսան մւավորական աքսորվեց Միջադեւք՝ առանց մեղադրանք Հարուցելու ու դաւի: Մայիսին սկսեցին ղենքերը Հավաքել: Հայերը որոչ քանակությամբ ղենք Հանձնեցին, բայց դա չբավարարեց: «Վարդավառի չաբաթ օրը 40 եւ աւելի ւաչիւողուկ թուրքեր (չեթէներ),

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 605: Նույն ւեղում:

առանց Համաղդեսւի ղինուորներ, ձեռքերնուն ունենալով միայն ճերմակ դօւի մը, Պարւիղակը ւաչարեցին: Ցեւոյ կառավարչաւուն Հրաւիրեցին 50 եւ աւելի անձեր՝ վարդաւեւ, քաՀանայ, ւեղւոյն իւարէի եւ ւելեւիէի Հայ անդամներ, թաղական իորՀուրդը, Հոդաբարձութիւնը, մուիթարները եւ կարդ մը երիւասարդներ»1: իբրաՀիմը ւաՀանջում է Հանձնել բոլոր ղենքերը: Հավաքվածներին չղթայակաւում ու լցնում են վարժարանին չենքը: Թաց ճոկանների իուրձ ն դույլերով ջուր են բերում: Բաղաքից դուրս դւնուող ւարւիղակցիներն այդ ընթացքում սւանվում էին: Զենք Հանձնելուց Հրաժարվողներին ւառկեցնում էին ն ճիւուներով Հարվածում: Գանակոծվեցին նան նրանք, ում կասկածում էին կուսակցական ւաւկանելության մեջ: Խուղարկեցին եկեղեցին ն քանդուքարա÷ արեցին: Մեկ չաբաթում դյուղից 70 ղենք Հավաքվեց: Դա բավական էր, որւեսղի Թալեաթը դրեր. «իղմիւն ու դրա չրջաւաւը, մանավանդ Պարւիղակ դյուղը, ընւրվել էին իբրն աւսւամբական չարժման կենւրոն: Հայ Հրոսակները Ցալովայի կողմերը չաւ թուրքեր սւանեցին»2: Մի քանի օր անց քաղաքում Հրաւարակվեց Հեւնյալ Հրամանը. «Հայ ժողովուրդն անվսւաՀելի է. երկիրը ւաւերաղմի մէջ է, թչնամին Պոլսոյ դռները կը ռմբակոծէ: Ուսւի ղինուորական նաիաղդուչութիւններու Հիման վրայ, ւէւք ւեսնուած է Հեռացնել Հայերը ծովեղերքներէն Հեռու, երկրին ներսերը՝ Պիլեճիկ, էսկիչեՀիր, Գոնիա»: Դա մայիս ամիսն էր: Պարւիղակ դյուղը վերածվեց չուկայի: Ամենուրեք կողուոււ էր, որի Հեղինակը թուրքերը, լաղերը, դյուրջիները (մաՀմեդական վրացիները), չերքեղները ն թաթարներն էին: Գյուղի ողջ Հայ բնակչությանը (2000 Հոդի) Հրամայվեց երեք օրից ճամբա ընկնել, նան Հրամայվեց չարժական ունեցվածքը Հավաքել եկեղեցիում, բողոքականների ժողովարանում կամ ամերիկյան վարժարանում՝ Հավասւիացումով, թե վերադառնալիս դրանք Հեւ կսւանան: Ոմանք իրենց կաՀ-կարասիները Հանձնեցին ծանոթ կամ Հարնան մաՀմեդականներին: Ժողովուրդն իջնում է Սեյմեն նավաՀանդիսւը, որւեղ կողուոււը չարունակվում է՝ նավի ւոմսեր վաճառելու ւաւրվակով: իղմիւից Հրաման է սւացվում, թե ղինվորականների ընւանիքները ւեւք է ւեղում մնան: Միայն մի քանի ընւանիքի թույլաւրվեց վերադառնալ Պարւիղակ, մյուսներին ցրեցին մաՀմեդական դյուղերում: իսկ ծերերին, Հաչմանդամներին ու Հիվանդներին Հավաքեցին չերամաւանը: 200 ընւանիք թաքնվեց իղմիւում: Մնացածներին քչեցին անՀայւ ուղղություններով՝ կոնիա, էրեյլի, իսլաՀիե, Բաթմա, Մեսքենե, Ռաս-ուլ-Այն, Դեր Զոր, Մոսուլ, Բիրկուկ: Նույն բաիւին ավելի չոււ արժանացել էին Նիկոմեդիայի մյուս դյուղերի Հայերը: Սակայն ամենածանր Հալածանքների ենթարկվեցին Պարւիղակի

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 309: Թալեաթի Հուչադրությունները, էջ 71:

Հայերը: Վերջինիս կառավարիչ Ալի Շուուրը ճիվաղ էր: Նա բռնությամբ կնության վերցրեց մի Հայ աղջնակի: Նիկոմեդիան անվանում էին «Փոքրիկ Հայասւան», որւեղ Պարւիղակն առանձնակի դեր ուներ: Պարւիղակցիները ղինված մասնակցություն էին ունեցել մարւի 31-ի ՀակաՀեղա÷ոիական Հեղաչրջումը ճնչելուն, ւարւիղակցի երիւասարդությունը մչւաւես Հաղթել էր մաՀմեդական բաչիբողուկների ու չեթեների դեմ կռիվներում: Նիկոմեդիայից ւարադրված չուրջ 70 Հաղար Հայությունից ÷րկվեց ն վերադարձավ 15 Հաղարը, իսկ Պարւիղակի 12 Հաղարից՝ միայն 2000-ը, որոնց էլ ՀաչվեՀարդարի ենթարկեցին քեմալականները: Պարւիղակում ւեղաՀանության դեմ բարձրացան 250 Հայ ղինված երիւասարդներ՝ Զալըմ կարաւեւի դլիավորությամբ: Եռանդուն էր դործում Օվաճըդցի Տոնիկի իումբը, որն ուներ 60 մարւիկ ն ւաւերաղմի ամբողջ ընթացքում դործեց լեռներում ու ցրվեց քեմալականների դերակչիռ ուժերի Հարվածներից: 1920 թ. օդոսւոսի 1-ին իղմիւի ծոցում, անդլիացիների աչքի առաջ անՀավասար մարւում այդ ջոկաւի Հիմնական կաղմը ղոՀվեց: իԶՄիՏ. - 1915 թ. օդոսւոսի 15-ին իղմիւ է Հասնում կ. Պոլսի Հայ մւավորական-աքսորյալների առաջին իումբը, Հիմնականում Սամաթիայի Հնչակյանները: Նրանց մեջ էր Արւաչես Հարությունյանը, որին Պոլսի բանւում դաժանաբար իոչւանդել էին: Երբ նրա Հայրը բանւարկված որդուն ւեսնելու է դնում, նրան նույնւես բռնում են ու աքսորում: իղմիւի երկաթուղային կայարանից ձերբակալվածներին բանւ Հասցրեցին ծեծելով: Բանի որ Հարությունյանն ի վիճակի չէր քայլել, նրան ընկերները չալակած էին ւանում: Այսւեղ էլ իբրաՀիմը նրան ու Հորը դաղանաբար իոչւանդեց, իսկ սեււեմբերի 1-ին երկուսին էլ իժդժություններով սւանեցին իղմիւի ու Դերբենդի արանքում: իղմիւում նս կաիաղաններ կաղմակերւվեցին: Պաւմում է կոլաչնը. «իղմիւի 37 ընւանիքներ, այդ թվում նան Հարուսւ ընւանիքներ, բարձրադույն կրթությամբ Հարյուրավոր մարդիկ...», բարձրադույն ուսումնարանն ավարւած օրիորդներ, որոնք սովոր էին Հաճույքների ու Հանդիսւ կյանքի, բնակարաններից դուրս են չւրւված ն Հուերի նման քչվում են ÷ոքրասիական անաւաւները: Նրանց ինդրանքին, որ իրենց թույլ ւան մեկնելու Գերմանիա, Ավսւրիա կամ Ամերիկա, երիւթուրք «քաղաքակիրթները» ւաւասիանել են սվիններով ու անւաւկառ Հավասւիացումներով, թե «անաւաւներում ավելի լավ կլինի»1: իղմիւում թուրքերը ՀրդեՀեցին 1500 ւուն ունեցող Հայկական թաղը ն Հայւարարեցին, թե այդ դործը Հայերն են արել: իսկ Հայերն անւրւունջ ւանում էին սադրանքներն ու բռնությունները, առանց անդամ ընդդիմանալու ÷որձի: Բուլղարիայի դեսւանը դրում է. «Թուրքիայի Հայ բնակչության այս վարմունքը ընդՀանուր ղարմանք է առաջացնում»: Նման կեցվածքը «բա-

“Ãåíîöèäúò íàä àðìåíèöèòå”, ô. 321, îï 1, ä. 2462, ñ. 32-35.

ցաւրելի է միայն, մի կողմից, նրա բնավորության իաթարումով, որը ւեղի է ունեցել թուրքական դարավոր լծի Հեւնանքով ն, մյուս կողմից, իր առաջնորդների ÷այ÷այած Հույսին Հավաւալով, թե այնուամենայնիվ, այդ բնակչության մի մասին ինայելու են»1: Դեռ նոր էին սկսվել ւեղաՀանությունները, երբ Նիկոմեդիայի թեմի առաջնորդ Սւե÷անոս եւս. Հովակիմյանը չւաւեց Պոլիս՝ ծանոթ չրջանների օդնությամբ կանիելու թեմի ժողովրդի ւեղաՀանությունը: Նա դիմեց իր վաղեմի ծանոթին՝ Ավսւրիայի դեսւանին. «Եթե իմ Հուից վնաս Հասնի կառավարությանը, նաի ինձ կաիեցե՛ք, աւա ամբողջ ժողովրդին»: Պաւասիանը լինում է. «Մենք Թուրքիայի ներքին դործերին չենք իառնվում, բայց ձեր անձը կարող է մնալ անվւանդ, ւաւրասւ ենք ձեղ օթնան ւալ Եվրուայի որնէ վայրում»: Հովակիմյանն այդ առաջարկը մերժում է ն իր Հուի Հեւ աքսորվում: կոնիայի իչիանությունները Հովակիմյանին առաջարկում են մեկնել Երուսաղեմ, քանի որ Ավսւրիայի դեսւանը բողոքել էր նրա աքսորի դեմ: Բայց Հովակիմյանն իր ւարադիր Հուի Հեւ դնաց Բաթմա, աւրեց բաց դաչւում, վրանների ավանում, աւա նրանց կարավանն անցավ Մեսքենե: Այսւեղ նա սւանում է Զեմալ ÷աչայի սւառնալից Հեռադիրը, որ եթե Երուսաղեմ կամովի չմեկնի, ձերբակալված են ուղարկելու: Եվ ուղարկեցին: Նրան անվանում էին «Մեսքենեի առաջնորդ», որովՀեւն առաջնորդն էր Հաղարավոր վրանների ւակ կծկված ւասնյակ Հաղար բռնադաղթվածների: Պարւիղակից ոչնչացվեց 2000, Օվաջըկից՝ 600, Աբսլանբեկից՝ 600, Դոնդոլից՝ 65, Սաբանջայից՝ 1000 ընւանիք2: ԲՈՒՐՍԱ. - Բուրսայի Զենկիլեր է դնում թուրք սւա 100 ղինվորի Հեւ: Նա Հավաքում է դյուղի երնելի անձանց ու Հայւնում, որ Հայ բնակչությունը ւեղաՀանվելու է: Գյուղացիներին աՀաբեկելու Համար ներկաներից չորս Հոդու ւանում են կամրջի մու ու սւանում: Այդ ւեսնելով՝ 80 երիւասարդներ բարձրանում են լեռ ն մի ամբողջ ւարի կռիվ մղում թուրք ջարդարարների դեմ: Նույնիսկ այդ ակնՀայւ ՀուսաՀաւական իելաՀեղ քայլը, որ անդամ ինքնաւաչււանություն էլ չէր, ավելի չաւ Հոդեբանական ընդվղում էր, քան ÷րկության Համար կռիվ, թուրքերը նորից անվանեցին աւսւամբություն, ՀեռաՀար, կայսրության դոյությանը սւառնացող ինչ-որ աՀարկու ծրադրի բաղադրիչ: Բուրսայի մասին Թալեաթը դրում է. «Հայերն այնւեղ աւսւամբեցին ն Հարձակվեցին մուսուլմանների վրա: Բանակը Հարկադրված էր իր ուժերի մի մասը ւաՀել այդ վայրերում: Խուղարկությունները Հայւնաբերել են Հաղարավոր ղենքեր, ռաղմամթերք, Հաղարավոր ռումբեր ն այլ ղենքեր, կոմիւեի (Դաչնակցության) ÷ասւաթղթեր... Այդ չարժման մասնակիցների թվում էին նան ուսուցիչներ ն կրոնավորներ»3: իսկ աՀա թե կոլուչնը 1915 թ. օդոսւոսի 16-ին ինչ է դրում Բուլղարիայի “Ãåíîöèäúò íàä àðìåíèöèòå”, ô. 321, îï. 1, ä. 2462, ñ. 32-35. Լօքտiստ 1., նչվ. աչի., էջ 4: Թալեաթի Հուչադրությունները, էջ 72:

վարչաւեւին. «Բուրսայի ւասնյակ Հաղարավոր Հայերից միայն մի ծերուկ լուսանկարչի ժամանակավորաւես թողեցին Բուրսա՝ Թալեաթ բեյի առաջ իմ անձնական միջամւությամբ: Նա ղարմանք արւաՀայւեց, որ Բուրսայի Հայերին աքսորելու միջոցառումն արդեն իրականացվել է...»1: Տարադրվելու Համար Բուրսայի Հայերին 24 ժամ էր ւրվել: կանանց ուղարկում էին Արաբիա, ւղամարդկանց՝ Միջադեւք, երիւասարդներին՝ Սիրիա: Ֆայեղ էլ-Ղոսեյնը դրում է. «Մի թուրք ուսուցիչ ինձ ւաւմեց, թե Բուրսայում դաղթին նաիաւաւրասւվելու Համար ւրվեց երեք օր: Հայերը վաճառքի Հանեցին իրենց ունեցվածքը, սայլեր վարձեցին ն ճանաւարՀ ելան: Երբ աՀադին Հեռացել էին, Համաձայն սւացած ՀրաՀանդի, կառաւանները լծից արձակեցին ձիերն ու դժբաիւ աքսորյալներին լքեցին ամայության մեջ: Գիչերն այդ նույն կառաւանները վերադարձան ու կողոււեցին Հայերին: Վերջիններից չաւերը մեռան սովից ու ւանջանքներից: Մյուսներին կուորեցին ճանաւարՀին, Հայերի միայն ÷ոքր մասը Հասավ Դեր Զոր»2: Բուրսայի կառավարիչ ԹաՀսինը մայիսին ղեկուցեց ՆԳ նաիարարությանը. «Սանջակում բնակվող Հայերի թիվը 66482 է ն ւարադրվելու ենթակա բոլոր Հայերն արդեն աքսորված են»3: Բուրսայում Ավսւրիայի Հյոււաւոս Ս. Նադալենցկիի ղեկուցադրի Հիման վրա կ. Պոլսում Ավսւրիայի դեսւան Մալդրաֆ Պալավիչինին 1915 թ. օդոսւոսի 3-ին իր երկրի արւաքին դործերի նաիարարին դրում է. «Այսւեղ ամ÷ո÷ում եմ Բուրսայում մեր Հյոււաւոսական դործակաւարի ւեղեկադիրը, որում նկարադրված են այն ձնն ու եղանակը, որոնցով աքսորում էին Հայերին: Հարուսւ Հայերին՝ նաիքան նրանց ւեղաՀանությունը, Հարկադրում էին իրենց ունեցվածքը վաճառելու Միություն ն առաջադիմություն կուսակցության անդամներին կամ այլ թուրքերի ... Փոքր Ասիայի իորքերում դւնվող ամերիկացի միսիոներները ւեղեկացնում են, որ Հայերի Հսկայական ղանդվածների կարավանները բնաջնջվում են սւանության, քաղցի ն կամ Հիվանդությունների միջոցով: Գերմանացի սւաները նս, որոնք վերջերս դւնվել են Փոքր Ասիայում, ւաւմում են այն աղեչարժ ւեսարանների մասին, որոնք ւեղի են ունեցել այդ վայրերում»4: Նույն ւեղեկադրում Հյոււաւոսը դրում է. «Հայերին նաիաւես կարդադրել էին, որ ներկայանալով դեֆւերՀանե (դրանցման դրասենյակ), Հայւարարեն, թե ուղում են վաճառել իրենց ւները կամ Հողաւարածքները, թե իրենց առաջարկված դումարը Համաւաւասիանում է վաճառվող ունեցվածքի արժեքին»5: Բաղաքի բանկերին կարդադրված էր Հայերից ոսկեղեն ն դրամ չընդունել, “Ãåíîöèäúò íàä àðìåíèöèòå”, ô. 321, îï. 1, ä. 2462, ñ. 32-35. Ghusayn F., Temoignage d’un Arabe Musulman sur I’innocence et les massacres des Arméniens, le Caire, 1917, p. 39. 3 Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 159-160: Գրիկեր, նչվ. աչի., էջ 287: Սiօո ԱԱՏ14 Ք4 ՃԱԱ 209, 1օոikօյ, 31 4սջստէ 1915.

որւեսղի ճանաւարՀին Հրոսակներն առաւ կողուոււ ունենային1: Բուլղարական դեսւանաւունը դրեց Սոֆիա. «Բուրսայի Հայերին ... ւարւադրել են ներկայանալ դաւավորին» այն մաՀմեդականների Հեւ, որոնք դնելու են Հայի անչարժ ունեցվածքը: Հայը Հավասւում է, որ իր ունեցվածքը վաճառում է ն ասում է դինը: Գումարը ւրվում է Հային ն ձնակերւվում է դործարքը: Դաւավորը Հեռանում է, իսկ թուրքերը մաՀվան սւառնալիքով Հային Հարկադրում են դումարը Հեւ ւալ2: Մի ավսւրիացի՝ Թրանոն, Հայւնել է, որ Բուրսայի քրդերը նաիաւես դնացել են ւարադրության երթուղիներ՝ կարավանները կողոււելու Համար3: Ռաղմական դաւարանում ընթերցվեցին իթթիՀադի կենւրոնից 1914 թ. Հուլիս ամսից սկսած ւեղերն ուղարկված ծածկադրերը: Դրանցից մեկն ուղարկվել էր Բուրսա ն Հանձնարարում էր «մէկ չաբթուան ընթացքին 200 անՀաւներ դւնել ... 20 Հոդիներ արձանադրուեցան ւաՀանջուած յաւկութիւններով, սակայն ասոնք ղինուորական ծառայութեան Համար ոչ մէկ յաւկութիւն ունէին... Թէեւ կառավարութիւնը Հրամայեց Հաւաքել եւ ղրկել նաեւ ոճրադործներ եւ աւաղակութիւն ընելու վարժուած անՀաւներ՝ ամէն ւարադայի ւակ նոյնիսկ մեր մեջ այդւիսի ցածր բարոյականի ւէր անՀաւներ ւակսած ըլլալով՝ չաւ քիչեր կան ... Շաւ դժուար ւիւի ըլլայ դւնել այդւիսի անՀաւներ եւ ÷աիսւականներ, որոնք վարժուած են թալանելու եւ կողոււելու... կան անձնուրաց անՀաւներ, կառավարութեան ւեսակէւին Համաձայն՝ դաւաւարւուածներ եւ աւաղակներ, որոնք ընւելացած են կողուոււի եւ դողութեան, այսւիսիները ղէնքի ւակ չեն կրնար առնուիլ. կարելի ւիւի ըլլայ ղանոնք Հաւաքել եւ իրարու մօւ բերել 500-1000 անՀաւներ Պուրսայի նաՀանդէն»4: Հարկ չկա ասելու, որ իոսքը նան թուրքական չեթեաիմբերի՝ «Թեչքիլաթի» մարւական ջոկաւների սւեղծման մասին էր: Բուրսայում երիւթուրքական կոմիւեի ւաւասիանաւու քարւուղար ՄիդՀաւ բեյը Հեռադիր է ուղարկում Գանդրից Բոլու, Հայւնելու, որ բռնադաղթման ենթակա մարդկանց թիվն Անկարայի վիլայեթում Հասել է 61 Հաղարի ն որ այդ բռնադաղթը օդւակար է Բոլուի աւադա բարեՀաջողության Համար: Այս Հեռադրից նույնւես Հեւնում է՝ Բոլուից, որը չէր մւնում ռաղմական դործողությունների դուու մեջ, բռնադաղթը Հանդիսանում էր ոչ թե ռաղմական կամ ոսւիկանական միջոցառում, այլ լոկ կոմիւեի ցանակությունների կաւարում: Նույն ՄիդՀաւը իոսւովանել է. «Հայերի լքյալ դույքերը դւնվում էին ւեւական կալվածաւիրական Հիմնարկության ւաչւոնաւարների իրավասության ւակ ... Տարադրված Հայերի ւների ավերածություններն ակնՀայւ էին»5:

Սiօո ԱԱՏ14 Ք4 ՃԱԱ 209, 8ոստa, 27 4սջստէ 1915. “Ãåíîöèäúò íàä àðìåíèöèòå”, ô. 321, îï. 1, ä. 2462, ñ. 5-8. Սiօո ԱԱՏ14 Ք4 ՃԱԱ 209, 8ոստa, 27 4սջստէ 1915. «1akviո-i Մօkai», 25 մայիսի 1919 (‹ 3557): Նույն ւեղում, ‹ 3506:

Արնմւյան Թուրքիայի չորս քաղաքներից Հայերի ամբողջական ւեղաՀանություններ չեղան: Դրանց մեջ էին կ. Պոլիսն ու Զմյուռնիան: Պաւերաղմի նաիօրյակին օսմանյան մայրաքաղաքում բնակվում էր չուրջ 200.000 Հայ: 1895 թ. կուորածից առաջ քաղաքում կար 250.000 Հայ, որից 60.000-ը դավառի դաղթականներն էին, որոնց ջարդից Հեւո քաղաքից դուրս քչեցին: Պոլսից Հեռացավ նս 10.000 Հայ: Նրանք բնակվում էին քաղաքի 45 թաղերում, ունեին 42 եկեղեցի, 53 դւրոց: ԱմենաՀայաչաւ թաղերից էին Գում Գա÷ուն, Սամաթիան, Սկյոււարը, Բերան, Ղալաթիան, Օրթաքեոյը, Ենիքեոյը, Մեծ կղղին ն այլն: կաթոլիկ Հայերն ունեին 13 եկեղեցի: Աւրիլյան ձերբակալություններից Հեւո մինչն ւաւերաղմի ավարւն այդ քաղաքից նս 34.000 մարդ աքսորվեց: 40000 ւոլսաՀայերի ոչնչացրեցին իղմիւի ն մերձակա չրջանների քրդերը: Օսմանյան մայրաքաղաքում երիւթուրքերի իչիանությունը թույլ էր: Այնւեղ թույլ էր նան մաՀմեդական մոլեռանդությունը ն ի ղորու չէր մաՀմեդական լայն ղանդվածներին մղել ոչնչացնելու Հայերին: Դեռ ավելին, կ. Պոլիսը Հավանություն չէր ւալիս ւաւերաղմի մեջ Թուրքիայի մւնելուն: 1915 թ. մարւի 8-ին մայրաքաղաքում լուրջ ընդվղումներ ւեղի ունեցան: 20.000 Հոդի Հավաքվեց սուլթանի ւալաւի մու՝ բողոքելու Բարձր Դռան դերմանամեւ քաղաքականության դեմ: Միայն բանակի միջամւությամբ Հնարավոր եղավ ցուցարարներին ցրել: Սակայն լարումը դնալով սասւկանում էր: Մինչն բռնադաղթը Զմյուռնիա քաղաքում բնակվում էր մու 10.000 Հայ: Նրանց ձեռքում էր ւարաղադործության արՀեսւը, թղի, աֆիոնի, ծիաիուի առնւուրը, ունեին երեք եկեղեցի, երկու դւրոց, երկու որբանոց: Բաղաքում դործում էին նան Հայկական մանկաւարւեղ, ընթերցարան, ււարաններ, Հիվանդանոց, Արնելյան ակումբը: Զմյուռնիայում Հայերին բռնադաղթելու առաջին ÷որձը կաւարվեց 1915 թ., դեկւեմբերի 3-ին. քաղաքից քչվեցին մեծ թվով Հայ ընւանիքներ: 1915 թ. աչնանը Թալեաթը Հրամայեց քաղաքից Հեռացնել բոլոր Հայերին: Զմյուռնիայի բռնադաղթի կաւակցությամբ կ. Պոլսում Գերմանիայի Հավաւարմաւար Ռադովիւցը 1916 թ. նոյեմբերի 29-ին Հեռադրեց Բեռլին. «Այս օրերին սկսվել է Հայերի ղանդվածային աքսորը Զմյուռնիայից ... Պաւրվակ է ծառայել կաթոլիկների դերեղմանաւանը Հայւնաբերված Հին ռումբերը, որոնք իբր Հայերն են թաքցրել: Վալին Հայ եւիսկուոսից ւաՀանջում է անվանել կասկածելի մարդկանց անունները ն Հանձնել թաքցրած ղենքերը: Եւիսկուոսը ւաւասիանում է. որ նման մարդիկ իրեն Հայւնի չեն ն թաքցրած ղենք չկա»: Սկղբում ղմյուռնաՀայերի ւարադրության կողմնակից էր նան ֆոն Սանդերսը: Նա նան մասնակցեց դեւի Բաղդադի երկաթուղի Հայերի ւեղա÷ոիման աչիաւանքների կաղմակերւմանը, իսկ աւա նան Դեր Զոր նրանց արւաքսմանը, որւեսղի երկաթուղու չրջանում մարդկային կոււակումներ չլինեին: «Այդ դերմանացի դեներալը,- դրում է Լ. Սկիւռը,- Լիման ֆոն Սանդերսը, սկսեց Հայերի ւեղաՀանությունը, նրանց Հեռացնելով երկաթուղու Հարնանությունից, որւեսղի իոչընդուի սաբուաժին»: Դա Հավանական էր, որովՀեւն, ինչւես նչում է է. Լենջիելը, Հայկական «կուորածը Բեռլին-Բաղ543

դադ երկաթուղու կառուցման իրավունքի նաիաւաւրասւման մասն էր»1: կ. ՊՈԼիՍ. - ինչ որ 1915 թ. կաւարվեց կ. Պոլսում, Հանդիսացավ Հայության ամբողջական բնաջնջման սկիղբ ու միաժամանակ, դա արւաքին աչիարՀից «թաքցնելու» ÷որձ: Դա նան դամոկլյան սուր էր ւոլսաՀայությանը քաղաքական դիակ դարձնելու, նրան Հաչմելու Համար: Այդ քաղաքում «Հայերի բաիւը կաիված է մաղից ... Որնէ օր չի անցնում, որ Ղալաթիայի կամրջի վրա կամ Սւամբուլի մեծ Հրաւարակում» Հայ մաՀաւաւժի չենթարկվի2: 1915-1918 թթ. կ. Պոլսից արւաքսվեց 34.000 Հայ, որոնց մեծ մասը ոչնչացվեց: իթթիՀադը նան նաիաւաւրասւում էր քաղաքի ամբողջ Հայության բռնադաղթը, որը «չէ դործադրուած չնորՀիւ օւար ճնչումներու»3: ՊոլսաՀայերին ամբողջությամբ չւեղաՀանելը Հեւաւնդում էր նան անվւանդության ինդիրներ: կ. Պոլսում Բուլղարիայի ներկայացուցիչ Ն. կոլուչնը 1915 թ. Հունիսի 27ին ւեղեկադրեց. «...Եթե թուրքական կառավարությունը ÷որձի մայրաքաղաքից ւեղաՀանել ն Հեռացնել Անաւոլիայի իորքերը այն Հայերին, որոնք ծնվել են դավառում, բայց այժմ բնակվում են այսւեղ, դա դուցե առիթ դառնա, որւեսղի մայրաքաղաքի Հայ բնակչությունը դիմի ինչ-որ ՀուսաՀաւական դործողությունների»4: Դիվանադեւի այս Հաղորդադրությունը բացաւրում է նրա մայիսի 24-ի նամակում արւաՀայւված այն միւքը, թե «կ. Պոլսում բնակվող Հայերի անսովոր Հաչվառում է կաւարվում, որւեսղի ւարղեն դավառներում ծնվածներին, որոնք ... իմբերով կամ ընւանիքներով ւեղաՀանվելու են դեւի երկրի իորքերը»5: Երեք ամիս անց նույն Ն. կոլուչնը դրեց, որ կ. Պոլսում «Հավաքում ու ոչնչացնում են դավառներից եկած» Հայերին: իբր դավառներում ընւանիք ունեցողներին ուղարկում են նրանց մու, մինչդեռ «այդ ընւանիքները վաղուց ւարադրվել կամ ոչնչացվել են»: Թուրք դաՀիճը որնէ ւեղ Հային չի ինայում: Եթե վճռական քայլեր չձեռնարկվեն, Հայ «ժողովուրդն անՀեւանալու է ամբողջ մարդկության աչքի առաջ, որի անւարբերությունը ւաւմությունն արձանադրելու է ղարմանքով ու վրդովմունքով»6: Հուլիսի 15-ին նա դրեց, թե կ. Պոլսի չրջակայքում «Հայերի ջարդերն ու Հալածանքները չարունակվում են, որոնք Հայ ժողովրդին վերջնականաւես բնաջնջելու աՀավոր կերւարանք են սւանում: Ամենուրեք Հայկական բնակավայրերը լրիվ մարդաթա÷վում են: կանայք ուղարկվում են թուրքական կենւրոնները ն Հանձնվում Հարեմներին, երեիաները բաժանվում են թուրք ընւանիքներին՝ թուրքացնելու Համար, ւղամարդիկ աքսորվում են Միջադեւք, Արաբիա ն ուրիչ ծայրամասեր: Առավել կրթվածները Հանձնվում են

Àâàíåñîâ Ñ., Ïîëîæåíèå íàöèîíàëüíûõ ìåíüøèñòâ â Òóðöèè, Åð., 1963, ñ. 98-99. “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916 ã. ‹ 12-13. 3 Ղաղարեան Հ., նչվ. աչի., էջ 153: “Ãåíîöèäúò íàä àðìåíèöèòå”, ô. 321, îï. 1, ä. 2462, ñ. 61, 76. Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

ռաղմական դաւարանին»1: Սամսոնում, ինեւոլում, Ունիեում Հայերի մեծ մասին թուրքացրել են: Թերմեում մի թուրք մւել է եկեղեցի, որը վերածվել էր մղկիթի ն նամաղ արել: ԲաՀանան իր ընւանիքի Հեւ ÷ակվել է ւանն ու այրվել, որւեսղի թուրքերի ձեռքով չմորթվի2: Գերմանացի լրադրող Հ. Շւուրմերը «Պաւերաղմական երկու ւարի կոսւանդնոււոլսում» դրքում ւաւմում է, որ 1915 թ. ամռանը նրա կինը միայնակ դնում է չուկա ն չոււով վերադառնում առանց դնումների, դունաւված ու դողալով: Թուրքական ոսւիկանաւան մուով անցնելիս նա լսել էր սարսա÷ելի Հառաչանքներ, աղեկւուր լաց, «կարծես թե անասուն էին մորթում»: Նա ոսւիկանաւան դռանը Հավաքված մարդկանց Հարցրել է, թե դրանք ի՞նչ ձայներ են: «Հայ են ւանջում»,- եղել է ւաւասիանը3: կ. Պոլսում Հայերի դեմ միջոցառումները սերւորեն կաւակցված էին երիւթուրքերի իչիանության դեմ դործողությունների Հեւ, Համենայն դեւս, դրանք դիւվում էին որւես իթթիՀադի՝ կառավարող կուսակցություն մնալուն միւված վարչական-ոսւիկանական ձեռնարկումներ: Երբ վւանդված էր Դարդանելը, դրա Հեւ միասին նան կ. Պոլիսը, լորդ Բիչները ծրադրեց իրականացնելու երիւթուրքերին իչիանաղրկելու ւեւական Հեղաչրջում, ինչը օրինաչա÷ ձեռնարկ էր, որովՀեւն Դարդանելի անկումը նչանակելու էր նան երիւթուրքական կառավարության, անդամ նան իթթիՀադի՝ որւես կուսակցության անՀեւացում: Բաղաքում երնացին ւասւառներ, որոնք դաւաւարւում էին Թալեաթին ու նրա կառավարությանը «իբրեւ ւաւասիանաւու այն բոլոր աղէւներուն, որոնք Թիւրքիայի դլիուն եկած էին»: Բեդրին երիւասարդներին Հավաքում ու արւաքսում էր մայրաքաղաքից: «իր նւաւակն էր Պոլիսը ÷րկել բոլոր անոնցմէ, որոնք կրնային ժէօն թիւրքերու դէմ յեղա÷ոիութիւն մը յարուցանել»: Բեդրին այդ «յեղա÷ոիութիւնէն աւելի կը վաինար, քան անդլիական նաւաւորմիղէն»4: Թուրքական կառավարությունը ւաւրասւվում էր ո՛չ միայն կ. Պոլսից Հեռանալ, ոչ միայն մայրաքաղաքը ÷ոիել, այլն քաղաքը վերածել «մոիիրներու դեղի»: Բաղաքում Հավաքվում էր մեծ քանակությամբ նավթ, դրանք բաչիվում էին ոսւիկանական կեւերին, որւեսղի աղդանչանին Հեւներ ՀրդեՀը, ինչը դժվար չէր, քանի որ կ. Պոլսը Հիմնականում ÷այւաչեն էր: Թուրքերն սկսեցին կ. Պոլսից Հեռանալ, բանկերը Փոքր Ասիա էին ւեղա÷ոիում իրենց Հիմնադրամները, Բարձր Դռան ÷ասւաթղթերը ÷ոիադրվեցին էսքիչեՀիր, ւաւրասւվում էին քաղաքից Հեռանալ նան դեսւանությունները, թաքցվեցին թանդարանային ցուցանմուչները, երկու դնացքակաղմ ւաւրասւ կանդնած էր սուլթանին ու դերաւեսչություններին քաղաքից Հանելու: Օսմանյան կառավարությունում միակ մարդը, որը Դարդանելն անառիկ “Ãåíîöèäúò íàä àðìåíèöèòå”, ô. 321, îï. 1, ä. 2462, ñ. 61, 76. Նույն ւեղում: Տէսօոոօո Ա., նչվ. աչի., էջ 50: Մորդենթաու Հ., նչվ. աչի., էջ 164-165:

էր Համարում ն կ. Պոլսի իուճաւը՝ անւեղի, էնվերն էր: Նա Հայւարարեց, «Ես ւաւմութեան մէջ ւիւի անցնիմ իբր այն մարդը, որ աւացուցած է Անդլիային եւ իր նաւաւորմին ւարւելիութիւնը: Պիւի ցուցնեմ, որ Անդլիայի նաւաւորմը անյաղթելի չէ»1: Սակայն Սարիղամիչի իայւառակ ւարւությունը Հույժ բացասաբար էր անդրադարձել «թուրքական Նաւոլեոնի» Հեղինակության վրայ. նրա իոսքն ու կարծիքը արժեղրկվել էին: իսկ կայսրությունում իմորումները դնալով սասւկանում էին: Սիրիայում Զեմալը դրեթե անկաի էր: Նա կաղմել էր իր կառավարությունը, Զմյուռնիայի վալի ՌաՀիմը արՀամարՀում էր կ. Պոլսի կառավարությանն ու չէր կաւարում նրա որոչումները, Ադրիանաւոլսի վալի Հաջի Ադիլը մւադրություն ուներ նույնւես անկաիանալ: Արաբիան դրեթե անկաի էր: «Հւաւակ ցեղերուն մէջ,- դրում է Մորդենթաուն,- աւսւամբութեան ոդին արադօրէն կը ւարածուէր: Ցոյները եւ Հայերը սիրով ւիւի ողջունէին Դաչնակիցներու բաղուկը ղօրացնելու առիթ մը: Տիրող ելեւմւական եւ ճարւարարուեսւական ւայմանները կը թուէին յեղա÷ոիութիւնը անիուսա÷ելի դարձնել... Նոյնիսկ թիւրքերը կ’աղոթէին, որ անդլիացիներն ու ֆրանսիացիները դրաւէին իրենց քաղաքը, որովՀեւեւ աւիկայ ւիւի ÷րկէր ղիրենք իչիող իմբակէն, ւիւի աղաւադրէր աւելի դերմաններէն, իաղաղութիւն ւիւի բերէր եւ վերջ ւիւի դնէր իրենց ւառաւանքներուն»2: Հ. Մորդենթաուն, դուցե ինչ-որ չա÷ով դույները իւացնում է, չեչւադրությունները ÷ոիում, օրինակ, թուրքերը դերադասություն ւալիս էին Անդլիային ու Ֆրանսիային ոչ թե թուրքական իչիանությունների Հանդեւ, այլ Ռուսասւանի, սակայն նա իրավիճակի Համայնաւաւկերը դծադրում է իրականությանը մու երանդներով: Համենայն դեւս՝ ճչմարիւ է, որ Թալեաթը Հաջողեց ձեռք ձդել երկու լավադույն մակնիչի արադընթաց ավւոմեքենա, որւեսղի Հարկ եղած ւաՀին թողներ քաղաքն ու անՀեւանար: Բայց ընղՀանուր ւադնաւը, նաիաւաւրասւություններն ավելորդ դարձան, որովՀեւն, կուիւ ասած, Անդլիան չուղեց դրավել Դարդանելը, նա չկամեցավ դա նվեր մաւուցեր Ռուսասւանին, քանի որ Անւանւի ւերությունները Նեղուցները Համարում էին Ռուսասւանի չա÷աբաժինը: Բայց մարւերը նեղուցների չրջանում դեռ չարունակվում էին, Անւանւը մարւի մեջ մւցրեց նան Հեւնակը ն սկսեց ուժեղ ռմբակոծությունների ենթարկել թուրքական ո՛չ միայն դիրքերը, այլն բնակավայրերը: Դրան էնվերը ւաւասիանեց մի Հրեչավոր միջոցառումով՝ կ. Պոլսում բնակվող 3000 անդլիացիներին ու ֆրանսիացիներին բռնադաղթեցնել ռաղմաճակաւային դծի չրջան՝ «իբրն նչանակեւ Դաչնակից նավաւորմիղին»: Դա մեծ աղմուկ առաջացրեց ն էնվերը Հեւ կանդնեց ղանդվածային ւեղաՀանման քայլից: Մորդենթաուն նկաւում է, որ թուրքերը մւածում էին, որ ւաւերաղմի ավարւից Հեւո «ղիրենք ւիւի դաւէին ոչ թէ իրենց Հւաւակներու Հանդէւ

Մորդենթաու Հ., նչվ. աչի., էջ 172: Նույն ւեղում, էջ 190:

վարուելու եղանակին Համար, այլ՝ թչնամի Տէրութիւններու Հւաւակներուն Հանդէւ վարմունքի իրենց կերւին Համար: Այս մւածումին արդիւնքն էր, որ ֆրանսացի մը, անդլիացի մը, իւալացի մը Թիւրքիայի մէջ աւելի մեծ աւաՀովութիւն կը վայելէր, քան Հայ մը, յոյն մը, կամ Հրեայ մը»1: Հաջողությունը Դարդանելում թուրքերի բարբարոս կրքերի ն անւարւելիության ղդացողության բռնկում առաջացրեց: ԱրՀամարՀանքն ու սւառնալից կեցվածքը վերածվեցին ուրիչ ժողովուրդների Հանդեւ թուրքերի ու նրանց կառավարության բնավորության: Մինչ այդ վարանու ու վաիվորած օսմանցին, որ եվրուական դիվանադիւության լաբիրինթոսում իր Համար չավիղ էր Հարթում օդւվելով «եվրուական ւեւությունների ւառակւվածությունից», դարձավ դոռող, իրոիւ, «դրեթե Հանդուդն, Հւարւ ու Հասւաւակամ», նա որդեդրեց «բացարձակաւես անարդական դիրք» քրիսւոնյաների Հանդեւ: «Բսաներորդ դարու կոչւ ու անինամ թիւրքը կ’աներեւութանար եւ իրեն ւեղը կ’երեւար 14-րդ եւ 15-րդ դարերու թիւրքը»՝ ամբարւավան, Հաղթական, բարբարոս, մյուս րոլոր ժոդովուրդներին արՀամարՀող: «կաւարելաւէս անմիւ դոռողութիւն մը,- նկաւում է Մորդենթաուն,ւիրական յաւկորոչիչ մեծ նչանն է այս մարդկային ւարօրինակ ցեղին... Թիւրքը կրնայ սւրկօրէն քաղաքավարի ըլլալ... (բաց ան) մւովին կը սարսա÷ի իր քրիսւոնեայ բարեկամէն, իբր դորչ բան մը», թուրքը չի կարողանում Հասկանալ, որ դերու ն ւարւված ժողովրդի միջն ւարբերություն կա: «Երբ թիւրքերը երկիրը մը կը ւիրէին, Հոն կը դւնէին որոչ թիւով ուղւեր, եղեր, չուներ, իողեր եւ մարդկային արարածներ»: Թուրքի Համար ձին կամ ուղւը չաւ ավելի արժեք ուներ, քան մարդը: Բրիսւոնյաները ւեւք է երաիւաւարւ լինեն թուրքին, որ իրեն ռայա՝ նաիիր է անվանում, որովՀեւն նաիիրը ւեւքական է, իսկ նրանք՝ ոչ: Դեռ ավելին, Հւաւակ դյավուրները ո՛չ միայն ւեւքական չեն, այլ՝ վնասակար ու վւանդավոր են: Նրանց ւաւճառով էր կայսրությունը ւարածքներ կորցնում: Այդ Հւաւակները օսմանյան ւարածքների վրա իրենց անկաի ւեւություններն սւեղծեցին: Մնացել էին չորս ժողովուրդներ՝ արաբները, քրդերը, Հայերը ն Հույները: Ամենավւանդավորը Հայերն էին, որովՀեւն նրանց թիկունքին կանդնած էր Ռուսասւանը: Երիւթուրքերը մեղադրում էին իրենց նաիորդներին, որ դյավուրներին չէին բնաջնջել, որովՀեւն, եթե բնաջնջած լինեին բուլղարներին, Հայերին, ռումինացիներին, սերբերին ն այլն, նրանց Հայրենիքները կդառնային օսմանյան Հայրենիքի անկաււելի մասեր, թուրքերի Հայրենիք: ԸնդՀանուր առմամբ, դժվար է որոչակիորեն ասել թե ինչքա՞ն մարդ ւարադրվեց կ. Պոլսից: Հավանաբար ւաւճառը՝ ա) քաղաքի մեծությունն էր ն բ) մայրաքաղաքում ջարդարարները ղդույչ էին դործում: Մենք որոչակիորեն չդիւենք, թե 1915 թ. աւրիլի 24-ին կ. Պոլսում քանի՞ մարդ ձերբակալվեց: Հաչվում են 235, 250, 284 ն այլ թվեր: Շաբաթվա ընթացքում ձերբակալված1

Մորդենթաու Հ., նչվ. աչի., էջ 211:

ների թիվը նույնւես Հսւակ չէ՝ 600, 800, 1500 Հոդու ն այլն: 1915 թ. մայիսի 5-ին կաղմված մի ÷ասւաթղթում նչվում է, որ կ. Պոլսում ձերբակալվել էր 1800 Հոդի: Ձերբակալվածները մեղադրվում էին «անւանւամեւության ն լրւեսության Համար»1: ԶՄՑՈՒՌՆիԱ. - Հայերի իմբովի ձերբակալությունը՝ 30 Հոդի ւղամարդ, կին, երեիա սկսվեց 1914 թ. նոյեմբերի 9-ին: Նրանց լցրեցին վադոններն ու քաղաքից Հանեցին: Հայերի ւեղաՀանության դործը ղեկավարում էր քաղաքի ոսւիկանաւեւը, որին լայն իրավասություններ էին ւվել: Ֆոն Սանդերսը վալուն ղդուչացրեց, որ ւեղաՀանությունը լուրջ Հարված կՀասցնի Բառյակ ղինակցության ռաղմական չաՀերին ն ինքն այլնս դա չի Հանդուրժի: Նա սւառնաց, որ եթե ոսւիկանությունը ÷որձեր «Հայերը ւեղաՀանել իր Հրամանաւարութեան (5րդ բանակի) չրջանէն, ինքը սւիւուած ւիւի ըլլար ղինուորական ոյժ դործադրելու անոր դէմ եւ արդիլելու դործողութիւնը»2: Վալին ւաւասիանեց, թե իթթիՀադի ւեղական կոմիւեն դժդոՀ է իրենից, որ Հայերին ինայում է: Դրա Հեւնանքով իր դիրքերը իարիլվել են նան կ. Պոլսում, քանի որ ւեղաՀանության Հրամանը կ. Պոլսից է սւացվել: Եվ իսկաւես, «Թեսֆիրի էֆքիար» թերթը Հոկւեմբերի 6-ին ւաՀանջեց Հայերի արւաքսում բոլոր այն քաղաքներից, որւեղ դեռնս ւեղաՀանություն ւեղի չէր ունեցել: Նույն իրողությունը Հասւաւեց Թուրքիայում ԱՄՆ-ի ներկայացուցիչ ԱբրաՀամ էլքսը 1916 թ. նոյեմբերի 17-ին. «Զմիւռնիայի մէջ սկսաւ առաջին ւեղաՀանութիւնը, որովՀեւեւ որւէս թէ յեղա÷ոիական դաւադրութիւն մը երեւան է Հանուած կառավարութեան կողմէ»3: Սանդերսը դրեց. «Բանի որ նման ղանդվածային բռնադաղթի Հեւնանքները իուժում են նան ռաղմական ոլորւներ (ղինաւարւներ, երկաթուղու օդւադործում, սանիւարական միջոցառումներ, քաղաքի բնակչության Հուղումներ...), աւա ես վալուն ւեղյակ ւաՀեցի, որ առաջիկայում առանց իմ թույլւվության նման ղանդվածային ձերբակալություններ ն բռնադաղթեր չւեւք է լինեն: Նրան ասացի, որ նման դործողությունների կրկնության դեւքում Հրամայելու եմ ղենքի ուժով դրանց վերջ դնել: Վալին ղիջեց ն իոսւացավ, որ բռնադաղթեր այլնս չեն լինի: Սակայն, քանի որ նա ւնդում է, թե իրեն դրան մղել է կ. Պոլիսը (Թալեաթ բեյը), ես Համողված չեմ, թե Հայերին ւեղաՀանելու այլ ուղի չի ընւրվի»: Զմյուռնիայում բնակվում է 6-7 Հաղար Հույն: Նրանց թվում են քաղաքի ամենամեծաՀարուսւները: Գերմանացի դիվանադեւները Գերմանիայի չաՀերի առումով Զմյուռնիայի ւեղաՀանությունը դնաՀաւում էին բացասական նան այն ւաւճառով, որ դա

1 Beylerian A., Les Grandes Puissances, I’Empire Ottoman et les Arméniens dans les Archives Françaises. 1914-1918, Paris, 1983, d. ‹ 23. 2 Լեւոն Վարդան, Ժամանակադրութիւն Հայկական ւասնՀինդի. 1915-1923, Պէյրութ, 1970, էջ 129: Նույն ւեղում, էջ 138:

Հասարակական չրջանակներում Համարվելու էր Բեռլինի ձեռքի դործը, որւեսղի չարքից Հանի դերմանացիների Հեւ մրցող Հայ առնւրականներին1: Ռադովիւցը նչում է, որ Հայ առնւրականները դերմանացիներից մեծ քանակությամբ աւրանքներ են վերցրել, որոնց դնի մի մասը վճարված չէր, իսկ լքյալ դույքերի վերաբերյալ օրենքի ւայմաններում դերմանական չվճարված աւրանքներին ւիրանալու էին թուրքական կառավարությունը կամ թուրք իուժանը: Բաղաքի Հայկական դերեղմանաւանը 1916 թ. վերջին Հայւնաբերված ղենքերն ու ւայթուցիկ նյութերը Աբդուլ Համիդի ժամանակներից մնացածներ էին, իսկ այդ առիթով ւեղաՀանված Հայերի մեծ մասը Հարուսւներն էին, այսինքն ինչւես կ. Պոլսից դրեցին 1916 թ. նոյեմբերի 25-ին, այդ աքսորը չաւ ավելի աՀաբեկելու նւաւակ ուներ2: Դրանով ւեւք է բացաւրել, որ ֆոն Սանդերսը Համառություն դրսնորեց Հայերի Հալածանքները դադարեցնելու ն ւեղաՀանվածներին Զմյուռնիա վերադարձնելու առումով: Այդ քաղաքում Ավսւրո-Հունդարիայի Հյոււաւոս Ռադիմսկին դրեց. «Նչված դեւքը Հսւակորեն աւացուցում է, թե ինչւիսի Հալածանքների ն վւանդների է չարունակ ենթարկվում Հայ բնակչությունը Թուրքիայում»3: Եվրուական թերթերի թղթակիցներից մեկը դրում է. «Զմյուռնիայի վալի ՌաՀմի բեյը ն Ադրիանաւոլսի վալի Հաջի Ադիլ բեյը, Հայւարարել են, թե չեն ուղում Հայերին աքսորել: Երբ կանչվեցին ներքին դործերի նաիարարի մու, երկուսն էլ ւնդեցին իրենց որոչման վրա ... ՌաՀմին ավելի կրթված է, քան Թալեաթը ... Նա մեծ թվով կողմնակիցներ ուներ կոմիւեում»4: Այնուամենայնիվ, այդ քաղաքի Հայերը չւեղաՀանվեցին ֆոն Սանդերսի Համառության չնորՀիվ: Երկրորդական նչանակություն չունեցավ նան ւեղի ոչ-թուրք բնակչության մերժողական վերաբերմունքը բնաջնջման թուրքական քաղաքականության Հանդեւ: Խոսքն առաջին Հերթին Հույներին է վերաբերում: Զմյուռնիայի մերձակայքում դւնվող Ֆո Զա քաղաքում, որւեղ բնակվում էին 8000 Հույն ն 400 թուրք, դեռ 1914 թ. իրականացվեցին Հույների ջարդեր, ինչը լայն արձադանք ունեցավ Եվրուայում: Ֆրանսիացի ականաւես Մանսյեն դրում է. «կաղմակերւված ավաղակաիմբերը դիչերը չարունակում էին կողոււել քաղաքը: Լուսաբացին լսվեցին Հրացանաղարկի ձայներ: Երբ դուրս եկանք՝ սարսա÷ելի ւեսարանի ականաւես եղանք: Բաղաք իուժած ասւաւակները ղինված էին «Գրաս» մակնիչի Հրացաններով: Մի ւուն բոցերի մեջ էր: Բրիսւոնյաների ամբոիները վաղում էին դեւի նավաՀանդիսւ՝ նավակներ ճարելու, ջարդից ÷րկվելու: ՄաՀամերձ մարդկանց կանչերը իլացնում էին Հրացանային կրակի ձայները»: Թուրքերն ամբողջ օրը կողոււեցին ու սւանեցին: Սւանվածների ն վիրավորների Հիմնական մասը ծերեր էին: ՄաՀմեդական ամբոիին քաղաքից դուրս քչելու Համար ղորք բերվեց, բայց

R 14094, 4.. 31127. Սiօո ԱԱՏ14 Ք4 ՃԱԱ 463, Խօոտէaոէiոօքօl. Նույն ւեղում: Լօքտiստ 1., նչվ. աչի., էջ 156:

ղինվորները չարունակեցին ավաղակների կիսաւ թողածը: Այսինքն՝ կողուոււն ու սւանությունները ւեղի էին ունեցել ո՛չ թե ամբոիի նաիաձեռնությամբ, այլ կաղմակերւված էին ինչ-որ ուժերի կողմից1: 1910 թ. մարդաՀամարով՝ Զմյուռնիայի վիլայեթի 289.000 բնակչից Հայ էր 54.000-ը: 1913 թ. մարդաՀամարով՝ Հայերի թիվը 4000-ով ւակասել էր: Զմյուռնիայի Հայության ոչնչացման երիւթուրքական ծրադիրը կյանքի կոչեցին քեմալականները, որոնք 1922-ին Հայերին ու Հույներին դաժանորեն ջարդեցին ն վւարեցին քաղաքից ու մերձակա բնակավայրերից: կՈՆիԱ. - Թուրքիայի այն քաղաքներից էր, որը ո՛չ միայն աքսորի էր ուղարկում, այլ նան աքսորյալներ ընդունում: ՃաՀճու, առողջության Համար վնասակար այդ նաՀանդը սկղբում նաիաւեսված էր դառնալու Հայերի Հավաքաւեղի, բայց Հեւո ծրադիրը ÷ոիվեց: ՏեղաՀանված ն այսւեղ բերված Հայերն ուղարկվեցին Հարավի անաւաւներ, որից Հեւո սկսվեց ւեղաբնակ Հայերի ւեղաՀանությունը մաՀմեդական մոլեռանդության օրրաններից մեկից՝ սելջուկ-թուրքական առաջին մայրաքաղաքից: Բուլղարիայի դեսւան ի. Համամջինը Հեռադրեց, թե կոնիայի վալին «կ. Պոլսից Հրաման է սւացել Անաւոլիայի կողմերն աքսորել առանց բացառության բոլոր Հայերին, իսկ նրանց ւներում ւեղավորել Ռումելիայից եկած մուՀաջիրներին: Սակայն նկաւի ունենալով Հայ բնակչության անբասիր վերաբերմունքը իչիանության Հանդեւ, նաՀանդաւեւը մերժել է դործադրել այդ Հրամանը...»2: Ռաղմական դաւարանում կոնիայի նաիկին վալի Զելալը Հայւարարեց, որ ինքը «թեն աչիաւել է ւաչււանել կոնիայի Հայությանը, սակայն դոկւ. Նաղըմի ուղարկած երես÷ոիան Ալի Ռիղա էֆենդին բարեկամաբար իորՀուրդ ւվեց չՀամառել այն ինդիրներում, որոնց մասին իթթիՀադի ընդՀանուր կենւրոնն արդեն որոչում կայացրել է երկար քննարկումներից Հեւո: Այդ ւաւճառով ինքը Հարկադրված է եղել Հրաժարվել ղբաղեցրած ւաչւոնից ն դնալ կ. Պոլիս՝ Հանդիւելու Թալեաթի ու Նաղըմի Հեւ՝ նրանց Հասկացնելու կաւարվածի վւանդավոր Հեւնանքները: Սակայն նրանք ւաւասիանել են, թե Համողված են, որ այն ինչ կաւարվում է, անՀրաժեչւ ն օդւակար է: Նաղըմն այնքան առաջ դնաց, որ ւնդեց, թե այդ ձեռնարկումն արմաւաւես լուծել է Արնելյան Հարցը3: Երիւթուրք ւարադլուի Աղմին կոնիայի Հայերի դժդոՀության առթիվ ասաց. «Հայերի Հանդեւ կառավարության քաղաքականությունը ÷ոիվել չի կարող: կոնիայի Հայերը թող դոՀ լինեն, որ իրենց ւարան մերձակա չրջաններ: Մու օրերս լսելու են, որ մյուս նաՀանդների Հայերը կուորված ու ջարդված են: Սա կառավարական որոչում է: Ես էլ դիւեմ, որ կոնիայի Հայությունն անմեղ է, բայց կառավարության որոչումը ÷ոիելն անՀնար է»4: “ Îáúåêòèâ” (Ñîôèÿ) 1988 ã., ‹ 2. “Ãåíîöèäúò íàä àðìåíèöèòå”, ô. 321, îï. 1, ä. 2462, ñ. 26. Անւոնեան Ա., նչվ. աչի., էջ 284-285: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 500:

իթթիՀադի ւաւասիանաւու քարւուղարների դաւավարության մեղադրական եղրակացության մեջ դրված է. «ՏեղաՀանության ընթացքում մի չարք մարդկանց դրամը, դույքը ն ունեցվածքը Հա÷չւակելու ն կուորածին օժանդակելու Հանցանչաններով մեղադրվում են կոնիայի նաիկին վալի Ռ. ՍամիՀ բեյը, ոսւիկանության նաիկին ւեւ Սաադէդդին բեյը, դյուղաւնւեսության ւեսուչ Թուորաքի բեյը, ԱկչեՀիրի ԶիՀանբեյլի նաՀիեի կառավարիչ ՖեՀմի էֆենդին, ԱկչեՀիրի քաղաքադլուի Մ. Բյամիլը ն Սւարւայի բանւում կալանքի ւակ դւնվող ոսւիկանաւեւի նաիկին ւեղակալ Հ. Բասրի էֆենդին»1: Գերմանացի մասնադեւները բողոքեցին. «Այս անադորոյն վարմունքը ւիեղերական ւաւմութեան մէջ անջնջելի արաւ կը մնայ ո՛չ միայն թիւրքերու Համար, այլեւ մեղի՝ դերմանացիներուս Համար...»2: կոնիայից բռնադաղթված Հայության վիճակի մասին ւաւկերացում են ւալիս կարմիր իաչի բժիչկ Վ. Պոսւի կաւարած լուսանկարները, որոնցում ւաւկերված են «ուքով Հարյուրավոր մղոն կւրած» կամ էլ «ճանաւարՀի մեծ մասը լե÷-լեցուն աւրանքաւար վադոններով» անցած, «մեծ մասով Հիվանդացած կամ մաՀացած», «ծանր ÷որձություններից ուժասւառ եղած, Հյուծված» Հայ ւարադիրները3: կոնիայի ոսւիկանաւեւ Սաադէդդինը չւրւեց ւեղաՀանված Հայերի Հասցեին. «Երիւասարդ թուրքերի կենւկոմի որոչումով օսմանյան կառավարությանը Հրամաններ արձակեց, ն երես÷ոիանական ժողովը վավերացրեց այդ որոչումը, որ վերաւրող Հայերը ւեւք է անաւաւ ուղարկվեն այնւեղ վրանների ւակ աւրելու Համար»4: իսկ վալին ասաց. «Հայ եք չէ՞, այս կամ այն ձնով դաւաւարւված եք այս ւաւերաղմի ընթացքում մեռնելու: Սա՛ է կառավարության վճռական որոչումը...»5: Գերմանացի բժիչկ Վ. Պոսւը 1915 թ. Հոկւեմբերի 17-ին կոնիայի Հայության Հեւ կաւարվածի մասին դրում է, որ Հայերի «նկաւմամբ կիրառվում է դաժան ու մչակված մի եղանակ՝ ւարբերաբար ոչնչացնելու միջոցով նրանց թիվը նվաղեցնել: Հայերի բնաջնջումը լոկ ժամանակի Հարց է»6: կոնիայում,- դրում է Նիւադեն,- դեռնս բնակվում են մի քանի Հաղար աքսորվածներ կ. Պոլսից՝ բժիչկներ, դրողներ, առնւրականներ: Նրանք աչիաւում են իբրն Հանքա÷որներ ն Հող ÷որողներ Բաղդադի երկաթուղու Այրանինթիլլի Հաւվածում, 1500 առողջ Հայ ւղամարդիկ, կանայք ու երեիաներ, որոնց մեջ կան նան վաթսունամյա ւաւիկներ ն 6-7 ւարեկան չաւ երեիաներ: Ներկայումս ավադ ինժեներ Մոկքը նրանց դեռնս սնունդով աւաՀովում է, սակայն նրանց անունները թուրքական իչիանություններն արդեն դրանցել են: Հենց որ աչիաւանքն ավարւեն - այդ կլինի 2-3 ամիս Հեւո - Հավանա«1akviո-i Մօkai», 1919 թ., ‹ 3580. Տաչեան Ց., նչվ. աչի., էջ 509: Դնիս Լ., նչվ. աչի., էջ 50: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 509: «Լa Rօոaiտտaոօօ», 23 դեկւեմբերի 1918 թ.: Մորդենթաու Հ., նչվ. աչի., էջ 395:

բար այդ Հայերին «աւրելու նոր ւեղ» կՀաւկացնեն, այսինքն՝ ւղամարդկանց կւանեն կսւանեն, դեղեցիկ կանայք ն աղջիկները Հարեմ կընկնեն, իսկ մյուսներին անաւաւում առաջ ու Հեւ կքչեն, մինչն բոլորը ղոՀվեն1: կոնիայում բնակվող դերմանացիները կ. Պոլսում Գերմանիայի դեսւանին դրել էին, թե «ջարդը Հավանաբար Հանդեցնելու է Հայերի լրիվ ոչնչացման»: իսկ ոսւիկանաւեւ Սաադէդդինը Հրաւարակավ ասաց ճչմարւությունը, «Երիւասարդ թուրքերի կենւկոմի որոչմամբ օսմանյան կառավարությունը Հրաման արձակեց, ն իորՀրդարանը վավերացրեց այդ Հրամանը, որ Հայերը ւեւք է ուղարկվեն անաւաւ՝ այնւեղ վրանների ւակ աւրելու»: ԱԴՐիԱՆԱՊՈԼիՍ. - Պալավիչինին 1915 թ. նոյեմբերի 2-ին դրում է. «Մինչն Հիմա թվում էր, թե այն Հայերին, որոնք աւրում են բուն Հայկական չրջաններից դուրս, ւեղաՀանում չի սւառնում: Սակայն արդեն մի չաբաթ է, ինչ լուրեր են Հասնում նան Ադրիանաւոլսից, որ այնւեղի Հայերը նույնւես վւարվում են»2: «Անկարելի է նկարադրել արւաքսումների ւեսարանները,- դրում է Ադրիանաւոլսում Ավսւրո-Հունդարիայի Հյոււաւոս Ա. Նադամլենցկին 1915 թ. նոյեմբերին,- Հիվանդներին, ծերերին ու երեիաներին դուրս էին քաչում անկողնուց ն բռնությամբ ւանում: Անօդնական, անմեղ մարդկանց Հարցում որնէ Հանդամանք Հաչվի չէր առնվում, իիղճ չկար, իչիում էին միայն բիրւ ուժն ու բարբարոսական անարդարությունը»3: Հյոււաւոսը նան նչում է, որ չարադործությունների Համար ւեղական իչիանություններն իրենց մեղավոր չեն Համարում, քանի որ դործում են կ. Պոլսի Հրամանով: Ադրիանաւոլսից նոյեմբերի 2-ին սւացված ղեկուցադրում կան նան Հեւնյալ ւողերը. «Ամեն օր նոր մանրամասներ են սւացվում, թե ինչւիսի՛ բարբարոսական ն դաղանային ձնով է կաւարվել Հայ ընւանիքների արւաքսումը, ն ի՛նչ ասւիճանի է Հասել թուրքական մարմինների ցինիղմը: Միայն ամենադաժան ու ամենաաղդեցիկ երնակայությունն է ի վիճակի ւաւկերացնելու այդ իրադարձությունների սարսա÷ները»: Նույն Հյոււաւոսը դրում է. «ՈւնաՀարվում են քաղաքակրթության բոլոր սկղբունքները ն մարդկային ղդացմունքներն իր նմանների նկաւմամբ: Այն, ինչ այսւեղ ւեղի է ունենում, անչուչւ, լոկ իրականացումն է աՀավոր ծրադրի՝ ոչնչացնել քրիսւոնյա ւարրը Թուրքիայում ... Այն եղանակը, որով ւեղի է ունենում Հայերի վւարումը, Հակասում է մարդասիրական բոլոր սկղբունքներին: Գործելակերւը, որ ... ւեսել ենք այսւեղ, վկայում է, որ դործ ունենք ո՛չ միայն ամբողջ ցեղի ջարդի, այլ ավելի չոււ, նրա բնաջնջման Հեւ... կաւարվում են բաներ, որոնք Հասկանալ ի վիճակի են միայն լրիվ աղճաւված բանականությունը ն բարբարոս ու դաղանային Հոդին»4: Նադամլենցկին աՀաղանդում է, որ դնալով վիճակն ավելի սարսա÷ելի է

R 14092, 4.. 20411. Սiօո ԱԱՏ14 Ք4 ՃԱԱ 463, Խօոտէaոէiոօքօl, 2 Խօvօո.օո 1915. Նույն ւեղում, 24 մարւի 1917 թ.: Նույն ւեղում, 4մոiaոօքօl, 6 Խօvօո.օո 1915:

դառնում: «կ. Պոլսից սւացվող Հրամանները, ավելի դրակոնյան են թվում: Որնէ բացառություն չի արվում... Աքսորից, այսինքն անիուսա÷ելի մաՀից կարող է ÷րկել միայն իսլամ ընդունելը: իրենց կյանքը ÷րկելու Համար 40 ընւանիք արդեն մաՀմեդական դառնալու ինդրադիր են ներկայացրել...»1: «Այրիներին ն աղջիկներին ասացին, որ նրանց կամուսնացնեն թուրքերի Հեւ, իսկ երիւասարդ ւղամարդկանց սւիւեցին ամուսնանալ թրքուՀիների Հեւ: Այսւիսով, Հայ Համայնքն այսւեղ բնաջնջվեց»2: Առանձնակի դաժանությամբ էին վարվում թուրքական բանակում ծառայող Հայերի կանանց ու աղջիկների Հեւ: Նրանց բաժանում էին թուրքական դյուղերի վրա3: Այս ինդրով Պալավիչինին դիմում է Թալեաթին, որը իոսւանում է դադարեցնել Հայերի իսլամացումն ու Ադրիանաւոլիս վերադարձնել Ռոդոսթո աքսորված Հայ ընւանիքներին: Տեղի դայմադամը կանչում է մաՀմեդականացված Հայերին ն Հաղորդում, որ «նրանք Պոլսից եկած Հրամանով նորից Հայեր են ն կարող են կրել իրենց նաիկին անուններն ու ւաՀել իրենց նաիկին կրոնը: ՏեղաՀանվելու վաիից՝ 40 ընւանիքներ ՆԳ նաիարարին Հավաքական Հեռադիր ուղարկեցին ն մաՀմեդական մնալու թույլւվություն ինդրեցին»4: Սակայն այդ ընւանիքներն այդւես էլ Ադրիանաւոլիս չվերադարձան, ինչից դեսւանը եղրակացրեց. «...Թալեաթ բեյը ճչմարւությունը չէր ասել, թե Ադրիանաւոլսից ւեղաՀանված ընւանիքները Ռոդոսթո են ւարվել: իրականում նրանց Փոքր Ասիա են քչել»5: Ադրիանաւոլիս քաղաքից 700 Հոդի, երեք կարավանով, 1915 թ. Հոկւեմբերի 15-21-ին ն 1916 թ. ÷եւրվարի 16-ին ւարան կոնիա, էսքիչեՀիր, Հալեւ, Դամասկոս, Դեր Զոր: 19-45 ւարեկան ւղամարդկանց վաղուց ղորակոչել էին: Աքսորված էր մւավորականությունը ն, ամենայն Հավանականությամբ, ջարդված: «Այսւեղի ւայմանները ծաղր են ամեն մի մչակույթի, ամեն մի ւեւական իմասւության նկաւմամբ: Հաղարավոր մարդիկ Հանձնված են անւաւասիանաւու մարդկանց, ավաղակաիմբի քմաՀաճույքին»6: Միություն ն առաջադիմություն կուսակցության չրջանային ւաւասիանաւու քարւուղարների դաւավարության ժամանակ, 1919 թ. Հունիսի 21-ին կուսակցության էդիրնեի ւաւասիանաւու քարւուղար Աբդուլ Ղանի բեյը ցուցմունք ւվեց, «Մի օր վաղ առավույան ինձ մու եկան մի քանի ծանոթ Հայեր ն սկսեցին ւաւմել ւեղի ունեցած դեւքերի մասին. «Մերոնց մի մասին ւարան, մյուսներին նս ւանելու են», ասելով, ինձանից օդնություն ինդրեցին ... Միասին դնացինք վիլայեթ: Վալիին ասացի, որ նրանք որնէ առնչություն

Սiօո ԱԱՏ14 Ք4 ՃԱԱ 463, Խօոտէaոէiոօքօl, 3 Խaոշ 1916. Նույն ւեղում, 8 Խaոշ 1916: Նույն ւեղում, 209, Խօոտէaոէiոօքօl, 13 օդոսւոսի 1916 թ.: Նույն ւեղում, 17 Խaոշ 1916: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, 8 Խaոշ 1916:

չունեն «կոմիւեի» Հեւ, որ անմեղ մարդիկ են ն ինդրեցի նրանց ւեղաՀանության չենթարկել: Վալին ւաւասիանեց. «Այս մարդկանց մասին ես էլ եմ մւաՀոդված, բայց Հրամանը իիսւ է ն վերաբերում է բոլորին» ... ՏեղաՀանությունը ւեղի էր ունենում օրենքի Հիման վրա: Դա դործադրում էր ւվյալ վիլայեթի վալին՝ ոսւիկանության ու ժանդարմերիայի միջոցով: իրականում, այդ Հայերը անբասիր ւաւվի ւեր մարդիկ էին: Նրանք բուլղարների նվաճման ընթացքում բավականին (թուրք) սւաների ընւանիքներ ÷րկեցին: ՏեղաՀանության վերաբերյալ կենւրոնական կոմիւեից միայն մեկ անդամ եմ դրություն սւացել: Ըսւ իմ իմացածի, այդւիսի դրություն սւացան բոլոր ւաւասիանաւու քարւուղարները: Դա դրված էր «ընդՀանուրին» վերւառությամբ: ... կողուոււից ւեղեկություն չունեմ, բայց ւեղաՀանվածների ամբողջ ունեցվածքը վաճառվեց»: Մի իումբ Հայեր մամուլում կարդալով Աբդուլ Ղանիի ցուցմունքը, դաւարանին դրեցին, որ դա իրականությանը «չի Համաւաւասիանում... Նա մասնակցել է էդիրնեի Հայերի ւեղաՀանությանը: Օրինակ, ւեղաՀանվածների մի մասի դույքը Հա÷չւակելուց Հեւո, մյուսներինը վաճառել են իրենց մերձավորներին, այն էլ՝ արժեքի 2-3 ւոկոսով»1: Դաւարանում էսկիչեՀիրի ւաւասիանաւու քարւուղար դոկւ. Բեսիմ ԶուՀդին ասաց. «Տեղի կառավարությունը ւեղաՀանության վերաբերյալ Հրաման էր սւացել, ն դրա Հիման վրա ւեղաՀանություն կաւարվեց»2: Դաւարանի նաիադաՀը Հարցրեց. «էսկիչեՀիրում ւեղաՀանություն ւեղի ունեցե՞լ է»: Բեսիմ ԶուՀդի. «Այո՛»: ՆաիադաՀ. «Շաւերի իանութներն են ÷ակվել, չաւերի կաՀ-կարասին է վաճառվել, չաւերի ւներն են բռնադրավվել»: ԶուՀդի բեյ. «Դա ւեղի է ունեցել ամեն ւեղ: Այնւեղ մի Հանձնաիումբ կար, երնի սւացած Հրամանի Համաձայն, դրսից եկող դաղթականներին ւեղաՀանված Հայերի ւներում էր ւեղավորում»3: Օւարերկրյա թերթերը չաւ Հաճաի էին անդրադառնում Ադրիանաւոլսի ն, մանավանդ, Զմյուռնիայում կաւարվող իրադարձություններին, ինչը բացաւրվում է դրանցում Հունասւանի առանձնաՀաւուկ չաՀադրդռվածությամբ: «1հօ Սոսջսa) Սօօkl) Խօwտ»-ը, Հենվելով Հունական աղբյուրների վրա, 1915 թ. մարւի 22-ին, դրեց. «Մի Հեռադիր ւեղեկացնում է քրիսւոնյաների ջարդերի մասին Զմյուռնիայից Հյուսիս դւնվող Այվալիկի մերձակայքում»: Բնաջնջվել է 60 ընւանիք»: Մարւի 26-ին նույն թերթը դրեց, որ բաչիբողուկներն սկսել են կողոււել նան Հույների եկեղեցիները: Լոնդոնի «1հօ 1iոօտ»-ը 1915 թ. դեկւեմբերի 25-ին դրում է, որ Ադրիանաւոլսի ամբողջ Հայ

«1akviո-i Մօkai», 1919 թ., ‹ 3506. Նույն ւեղում, 23 Հունիսի 1919 թ., ‹ 3589: «1akviո-i Մօkai», 28 Հունիսի 1919 թ., ‹ 3596:

բնակչությունը թուրք բարբարոսների ղոՀն է դարձել: Նրանք ուղարկվեցին Փոքր Ասիա, որւեղ ընւանիքներով չաւ էժան վաճառվեցին: «Հավաս» դործակալությունը Հուլիսի 22-ին Հաղորդեց, որ Զմյուռնիայի ծովածոցի թուրքական իչիանությունները կարդադրել են, որ քրիսւոնյա կանայք ու երեիաները քաղաքից դուրս դան ն երկրի իորքերը մեկնեն: Հայերը մերժել են, որի ւաւճառով ընդՀարում է ւեղի ունեցել: կան ղոՀեր: Բեոյլուք Դերեի ւեղաՀանության դաւավարության դաւավճռում կարդում ենք. «Մեղադրյալներ՝ Բեոյյուք Դերեի նաիկին ոսւիկանաւեւ Աբդուլ Բերիմ բեյը, սալոնիկցի Ռեֆիկ բեյը, Ռ. Զելալ ն Հ. ՄաՀմուդ էֆենդիները նչված չրջանի ոչ-մաՀմեդական բնակչության ւեղաՀանության Համար կառավարության կողմից նչանակված որոչակի ւայմանաժամը թաքցնելով, իրենց անձնական չաՀը ն նենդ մւադրությունները իրականացնելու միւումով ւեղաՀանվողներին չաւ կարճ ժամանակ են ւրամադրել: Դրա Հեւնանքով՝ ւեղաՀանվողները սւիւված են եղել իրենց ունեցվածքը, կաՀ-կարասին թողնել ու Հեռանալ: ԱյնուՀեւն նրանց լքյալ դույքը կողոււել են...»1: «1հօ 1iոօտ»-ը 1915 թ. դեկւեմբերի 21-ին դրեց, որ Բուիարեսւի իր թղթակիցը Հադորդել է. «Ես ւեղեկաւվություն եմ սւացել Ադրիանաւոլսում Հայ աղդաբնակչության լրիվ ոչնչացման մասին: Հոկւեմբերի 10-ին թուրքական ոսւիկանությունը բանւարկել է Ադրիանաւոլսի 45 Հայ բնակիչների: Բոլորին ուղարկել են կ. Պոլիս ն նույնիսկ Փոքր Ասիա: Դրանից քիչ անց Ադրիանաւոլսի բոլոր Հայերը՝ մու 1600 Հոդի, ձերբակալվել են, ւղամարդիկ անմիջաւես աքսորվել են Փոքր Ասիա, իսկ կանայք ու երեիաները երկու օր ւաՀվել են բանւում ու կուիւ Հարձակումների ենթարկվել բանւաւաՀների կողմից: Նրանց մի մասին երկու նավերով ÷ոիադրելիս են եղել Փոքր Ասիա, սակայն Ռոդոսթոյի մերձակայքում նավերը սուղվել են ն դրանցում եղածների մեծ մասը իեղդվել է: Աքսորված ընւանիքների մի մասը վաճառվել է ծիծաղելիության ասւիճանի ցածր դներով՝ դլիավորաւես Հրեաներին»: Բուլղարական կառավարությունը կարաաղաջի ւաւդամավորության Հանձնած ղեկուցադրում ներկայացված է այն 29 չրջանների ցուցակը, որոնց Հայ բնակչությունը, թվով 835 Հաղար մարդ, սւանվել կամ աքսորվել, կամ էլ բռնի իսլամացվել է: Մի քաՀանայի ողջ-ողջ այրել են, Հինդին՝ կաիել կամ սւանել այլ եղանակներով: Դեռ 1913 թ. Հուլիսին, Բալկանյան 2-րդ ւաւերաղմի ժամանակ, թուրքական ղորքերը Սամի բեյի Հրամանաւարությամբ բուլղարական բանակի թողած Ռոդոսթո, Մալդարա ն Միրիոֆիւո քաղաքներում իրականացրել էին Հայերի ջարդեր: Ռոդոսթոյի 7000 Հայությունից 2850-ն անՀեւացավ աքսորի ճանաւարՀներին: Աքսորն սկսվեց 1915 թ. սեււեմբերի 8-ին: Դա իրականացրին կառավարիչը, ոսւիկանության կոմիսարը ն իթթիՀադի ներկայացուցիչը: Առաջին

«1akviո-i Մօkai», 2 մայիսի 1919 թ., ‹ 3618:

կարավանը ւարան Դամասկոս, իսկ մյուսները՝ Մեսքենե-Ռաքքա-Դեր Զոր: Ռոդոսթոյի երեք եկեղեցիները կողոււվեցին, վանքը ավերվեց, իսկ դւրոցը վերածվեց ղինվորական Հիվանդանոցի: 1915 թ. Հոկւեմբերի 15-ին բռնադաղթվեցին Ռոդոսթոյի մերձակայքի Զորլու երկաթուղային կայարանի 300 Հայ ընւանիքները: Տարադրությունը ղեկավարում էր դայմադամը: Բոլորը ւարվեցին Դեր Զոր ն 1916 թ. օդոսւոսին ոչնչացվեցին: Նույն չրջանի Մալդարա քաղաքի 500 ւուն Հայերը, չնչին բացառությամբ, ւարադրվեցին կիլիկիա, Բաբ, Դեր Զոր: Ռ. Սնակի ծննդավայր Սիլիվրիի 160 Հայ ընւանիքները նույնւես ւարադրվեցին: Դարդանելից 220 Հայ ընւանիք, երբ Անւանւն սկսեց ռմբակոծել, Հեռացան էդիրնե ն կ. Պոլիս: Հայ կաթոլիկների ւաւրիարքը 1915 թ. օդոսւոսի 19-ին դրեց, որ Նիկոմեդիայի կաթոլիկները բռնադաղթվել են բոլորի Հեւ միասին: Զնայած բաղում իոսւումներին, օդոսւոսի 16-ին նան Բակւդեջիկից աքսորվեցին Հայ կաթոլիկներն ու բողոքականները: Բռնադաղթվածների, մանավանդ աղքաւ իավի մարդկանց, վիճակը ողբերդական էր: Շաւ մայրեր իրենց երեիաներին դեւն էին նեւում, մյուսները՝ վաճառում, որւեսղի Հացի ÷ող ունենային ն մյուս երեիաներին ÷րկեին մաՀից: Մինչն վեց ւարեկան երեիաները վաճառվում էին Հինդ ղուրուչով (մեկ մարկից քիչ), իսկ 15-20 ւարեկան աղջիկները՝ 20 ղուրուչով: Բռնադաղթվածների դլիավոր Հավաքաւեղիներն էին՝ էսքիչեՀիրը, ԲեոթաՀիան, Աֆիոն կարաՀիսարը ն կոնիան: Այդ վայրերում Հայերին Հավաքում էին չրջա÷ակված դաչւերում, բաց երկնքի ւակ: էսքիչեՀիրում կոււակված էր 10-12 Հաղար կին, երեիա, ծեր՝ ենթակա մարդկանց ու բնության դաժան քմաՀաճույքներին: կարկոււից Հեւո Հաջորդ օրը Հարյուրավոր դիակներ, Հաւկաւես երեիաների, ընկած էին դաչւում: Տարադիրներին օրը երեք անդամ մւրակով ծեծում էին, որւեսղի արադ քայլեին1:

«Հորիղոնի» կարինի թղթակիցը դրում է. «Մի քանի օր առաջ այսւեղ եկան Հայկական ծադում ունեցող թուրք երկու սւա, որոնք դերի էին վերցվել Ճաւաղջրում... Մայիսի 20-ին նրանց կ. Պոլսից ուղարկել են Դիարբեքիրի ուղղությամբ: Միայն Հիսուն մեկ օր անց են Հասել ռաղմաճակաւ: Նրանց ճանաւարՀն անցնում էր կոնիա-Բողանդի-Ռաս-ուլ-Այն-Դիարբեքիր դծով: Ամբողջ ընթացքում նրանք ւեսել են Հայ ÷աիսւականների անվերջ չարաններ՝ քաղցած, դրեթե մերկ, ծայր ասւիճանի Հյուծված: ... կ. Պոլսում Հայերի Հեւաւնդումներն ու ձերբակալությունները չարու1

Խօոտէ. / 4ոkaոa 170, 4.. 53a.

նակվում են: Դասալիքներ ÷նւրելու ւաւրվակով, ամեն օր նրանց ւները իուղարկում էին: Ձերբակալված են ո՛չ միայն Հայկական թույլաւրված կաղմակերւությունների վարչությունները, այլն դրանց բոլոր անդամները: Ձերբակալված են նան Հայ կանանց ու աղջիկների միության անդամները: Վերջին ժամանակները թուրքերը բանւարկեցին նան թուրքաՀայ մւավորականության վերջին ներկայացուցիչներին ... Թուրքերը «ղինակոչեցին» բոլոր Հայ ւաւանիներին, նույնիսկ 16-17 ւարեկաններին: Համեմաւաբար ւանելի է Բուրսայից, Բանդրմայից, Ադաբաղարից ն այլ վայրերից մինչն կոնիա ընկած վայրերի Հայերի վիճակը: Հարուսւները կարողացել են չւարադրվել: Աղքաւների մի մասը կուորված է, իսկ մյուս մասն ուղարկված է Դեր Զորի մուակայքի անաւաւ»1: Թուրքական վայրադություններն անդորրությունից Հանեցին անդամ ֆոն ՎանդենՀայմին: Նա 1915 թ. օդոսւոսի 12-ին դրում է կանցլերին. «իրենց բնակավայրերից ւարադրված Հայ բնակչության սիսւեմաւիկ ջարդը վերջին չաբաթներին այնւիսի չա÷եր է ընդունել, որ մենք արդեն նոր, ավելի իոր ւաւկերացում ենք կաղմել այդ վայրենի բռնադաւությունների մասին, որոնց կառավարությունը ո՛չ միայն Հանդուրժում, այլն բացաՀայւորեն աջակցում է: Այնւես որ, անդամ ուրիչ ռասաների ն դավանանքների ւաւկանող քրիսւոնյաները չեն ինայվել: Ավելին: Այս օրերին ւեւական մարմիններն սկսել են Հայ բնակչությանը ւարբեր վայրերից ւեղա÷ոիել իղմիրի չրջակայքը, այսինքն մայրաքաղաքի անմիջաւես մուերքը՝ ւաւճառաբանելով, թե իբր, նրանք ցանկանում են Սաքարիայի դեւաբերանի մու նւասւել ռուսական ղորքի վայրէջքին: Տեղացի Հայերի չրջանում այս ւաւիժը մեծ Հուղումներ է առաջացրել, ն նրանք այժմ ցանկանում են իմանալ, թե արդյոք այսօր սկսվող Բայրամի ւոնից Հեւո էլ ւեղացի Հայերը կՀալածվե՞ն (կւեղաՀանվե՞ն): Այսւեղ բնակություն Հասւաւած Հայերի մեծ թվի ւարադայում (ամենաքիչը՝ 80.000 Հոդի), նման մւադրության իրականացումը Հայերի ւեսակեւներին դեմ է, որոնք իրենց արւաՀայւությունն են դւել ղինվորների, Հոդնորականների ն վերին իավին ւաւկանող այլ մարդկանց չրջանում: Ձերդ դերաղանցության Հայեցողությանն եմ թողնում, թե արդյոք ավելի նւաւակաՀարմար չէ՞ որնէ Հարմար առիթով դրա մասին դրել նան դերմանական մամուլում, որ մենք Հայերի դեմ թուրքական կառավարության ձեռնարկած բռնադաւությունից Հեռու ենք կանդնած ն այդ ւաւճառով էլ ւաւասիանաւու չենք ւեղի ունեցած անկարդությունների Համար... Թվում է, որ օսմանյան նոր դեսւանին ւեւք է ղդուչացնել նրա կառավարության՝ Հայերի նկաւմամբ կիրառած քաղաքականության Հնարավոր Հեւնանքների մասին ն այս Հարցի կաւակցությամբ նրա ուչադրությունը Հրավիրել մեր ւեսակեւի վրա»2:

“Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916 ã., ‹ 35. Լօքտiստ 1., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹ 501:

Թուրք ւաւմաբան ԱՀմեդ Ռեֆիկ Ալթընայը ւաւմում է իր ւեսածները էսքիչեՀիրում բռնադաղթի ընթացքի մասին: «Սոված ու ւկլոր ղինվորներով լի դնացքները չարան-չարան մեկնում են ոճրադործության վայրերը: Վերսւին Հաղարավոր ընւանիքներ քաղցած էին մնալու, Հաղարավոր անմեղներ, ուաբոբիկ, ցնցուիների մեջ իրենց սնունդն աւաՀովելու էին իուաճարակությամբ ... կայարանի չրջակայքում դւնվող դեղեցիկ Հայկական ւներն ամբողջովին դաւարկ էին ... (Հայերը) ենթարկվել էին կառավարությանը, աղաւել էին ւները, քաչվել էսքիչեՀիրի թաղամասերը... կայարանի մուակայքում դւնվող, բնակության Համար Հարմար բոլոր ւները Հաւկացվել էին իթթիՀադի ամենակարնոր բարձր ասւիճանավորներին»: Դրանք ւրվել էին թադաժառանդին, Թալեաթին, Զան÷ոլադին, իսմայիլ Հակկըին1: Բաղաքի ն, ընդՀանրաւես, Հայերի Հանդեւ մաՀմեդականների չրջանում աւելությունն ավելի բորբոքելու նւաւակով լայն քարողչություն էր ծավալված: Դասաիոսներից մեկը, որն օսմանյան իորՀրդարանի անդամ էր, «քրիսւոնյա ւարրը նմանեցրել էր օձերի ու կարիճների»2: իսկ քաղաք եկող դնացքներից իջնում ն իջնում էին «վնասված ու Հիվանդ, թչերը ÷ոս ընկած, չսա÷րված, թոչնած դեմքով...» երեիաներ: Գնացքները բերում էին միայն երեիաների, կանանց ու ծերերի: Հայերի իմբերից մեկում «թմբլիկ ձեռքերով մոր մեջքին ÷աթաթված, Հունիսյան արնի ճառադայթների ւակ, սոված ու քրւնած, վղները ծուռ քնած երեիաները կարծես սրւաճաք էին լինում»: Տաւի կողքին նսւած աղջնակին սնունդ առաջարկեցի, բայց այս «դաղթից, այս դաժանությունից ու այս անարդարությունից Հոդին մորմոքած, անմեղ սիրւը կուրած, սրւի իորքում ժողովրդիս դեմ լցված աւելությամբ, ւվածս մրդերին ղայրույթով նայելով ... բարակ-բարակ մաւներով բերանն էր ւանում» իր մու եղած չոր Հացը: Գիչերը մի նոր դնացքակաղմ եկավ, «կանայք՝ կրծքներին լացող երեիաներ, Հայրերը՝ բեռները մեջքներին, քրւնաթոր, ÷որձում էին բարձրացնել իրերը, Հիվանդներին, աղջիկներին ու երեիաներին ւեղա÷ոիող մայրերը՝ իեղճ, Հարուսւ, սոված Հաղարավոր դժբաիւ ընւանիքներ ÷որձում էին դուրս դալ բեռնաւար վադոններից... Հնարավոր չէր դիւել այս ւեսարանը... Գնացքները Հեւնում էին մեկը մյուսին: Ցուրաքանչյուր դնացքից Հաղարավոր ընւանիքներ էին իջնում: Այնքան չաւ, որ եկողներին Հնարավոր չէր ուղարկել էսքիչեՀիրից ... Մի քանի օրում էսքիչեՀիրի կայարանի չրջակայքը լցվեց ավելի քան 20-30 Հաղար ընւանիքներով»: Գալիս էին նան ուքով, ոսւիկանների ուղեկցությամբ, «ուքերն արյան մեջ ընւանիքներ»: Եկողները դնալու ւեղ չունեին, սկսեցին վրանանման բաներ ւաւրասւել: Այդ ամբողջ ղանդվածը դիչերում էր դեւնին: Առաջացել էր 20 Հաղարանոց մի ճամբար: Տեղի բնակչությունը նրանց չէր վիրավորում: Հայերի Համար «ամենաոիերիմ թչնամին կենւրոնի ներկայացուցիչն էր»: Ամիսներ անց՝ Հայերի մի մասին

ԱՀմեդ Ռեֆիկ, Երկու կոմիւեª երկու ոճիր, Ե., 1997, էջ 13-14: Նույն ւեղում, էջ 34:

ուղարկեցին ԲեոթաՀիա, բայց նրանց թույլ չւվեցին քաղաք մւնել ն Հարկադրեցին մնալ կայարանի չրջակայքում: «Հաղարավոր ընւանիքներ սովի էին մաւնված՝ ÷ող, ոււելու ն իմելու բան չկար»: Սկսեցին իրերը վաճառել: էսքիչեՀիրի ÷ողոցներում ու կառամաւույցներում ... դրեթե ձրի վաճառում էին ամեն ինչ: իսկ երբ այլնս վաճառելու բան չկար, սկսեցին մուրալ: Մի օր էլ սկսեցին ւեղաՀանել էսքիչեՀիրի ամբողջ Հայությանը, որը դնում էր իառնվելու «դաժան ու մաՀացու Հեղեղին: Անաւոլիայի լայնաւարած Հարթավայրերում ... ուաբոբիկ, իեղճ, արնից երեսները վառված երեիաներից բացի որնէ կենդանի չունչ չէր երնում... Սւամբուլում անՀամբեր էին: Ամիսներ չարունակ ÷ողոցում աւրող ու դոյություն քարչ ւալու Համար ողորմացող Հայերի կյանքն անդամ չաւ էին Համարում»: կայարանի «բնակիչներին» դաղթեցնում էին կոնիա ն Բողանթի էին քչում: Հայերը Հասկանում էին, որ Բողանթիում «իրենց սւասող սարսա÷աՀարույց մի ուժ կար՝ մաՀը»1: Մեղիրե քաղաքում թուրքերը մի ւան մեջ Հավաքել էին Հայ երեիաներին, աւա բերեցին նրանց մայրերին: Մայրերը Հրճվանքի մեջ էին, երբ ՀրդեՀի չիթերը կլանեցին ւունը2: «1հօ Խօw 7օոk 1iոօտ» թերթը դրեց, որ 1924 թ. դեկւեմբերի 22-ին Մարսելի նավաՀանդիսւ ժամանեց անդլիական «Զան» նավը՝ բեռնված 400 ւոննա մարդկային ոսկորներով՝ դործարաններին Հանձնելու Համար: Պարղվեց, որ դրանք Հայ ղոՀերի ոսկորներ էին ն նավ էին բարձվել Մարմարայի ծովեղերքում, Մուդանիայի մու3:

ԱՀմեդ Ռեֆիկ, նչվ. աչի., էջ 35-42: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 121: կիրակոսյան Զ., Երիւթուրքերը ւաւմության դաւասւանի առաջ, դ. 2, Ե., 1983, էջ 81:

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆԵՐկՈՒԵՐՈՐԴ

ՈՒՐՖԱ (ՈՒՌՀԱ)

Ուրֆան, ւաւմական Եդեսիան, ուներ աղաւադրական ւայքարի ÷առավոր ավանդություններ: Ուրֆան Հայաբնակ այն քաղաքներից էր, որոնք մարւնչեցին, սե÷ական ն թչնամու Հեղած արյունով Հասւաւեցին աւրելու իրենց իրավունքը: 1895 թ., երբ արյունածարավ իուժանը Հարձակվեց Հայոց թաղի վրա, Հղոր ՀակաՀարված սւացավ ու ÷աիավ: Այդւես եղել է բաղմիցս: Ուրֆան աւրել է նան ծանր ողբերդություններ, բայց դա ոչ թե ւայքարելու, մարւնչելու կամքի թուլության, այլ միմիայն դյուրաՀավաւության ւաւճառով: Նույն ւաւճառով 1895-ին քաղաքի Հայերը կորցրեցին 10.000 մարդ: Սակայն «չաւ կարճ ժամանակուայ ընթացքին ուրֆաՀայութիւնը կրցաւ սւիացնել Համիւեան ջարդերու ժամանակ սւացած իր ֆիղիկական ու Հոդեկան իոր վէրքերը եւ վերացնել իր ւնւեսական Հսկայ վնասները»1: Ուրֆան ուներ 100.000 բնակիչ, որից Հայեր՝ 35.000-ը: Հայաբնակ դյուղերի թիվը Հասնում էր 100-ի: Ուրֆան ինքնուրույն վարչական միավոր էր, դւնվում էր կիսալեռնային չրջանում ն Վերին Միջադեւքի առնւրի ու Հաղորդակցության դլիավոր Հանդույցն էր: Ուրֆա քաղաքի Հայոց թաղը Թլվւուր բլրի վրա էր, քաղաքի վերին մասում: Դեռ 1886-ին Տասմասեկիի աղբյուրների սառնորակ ջուրը Հասցվել էր Հայկական թաղ: Այսւեղի ւներում կառուցված էին իորը ջրՀորներ, որոնք 1915 թ. ինքնաւաչււանության ժամանակ լուրջ ծառայություն մաւուցեցին: Բաղաքի Ս. Ասւվածածնի եկեղեցին վիթիարի կառույց էր, որւեղ 1895-ին թուրքերը ոչնչացրեցին 2500-3000 Հայ: Եկեղեցիներ ունեին նան Հայ կաթոլիկներն ու բողոքականները: Ս. Ասւվածածնի եկեղեցուն կից դործող դւրոցում սովորում էր 1140 աչակերւ, որոնց չուրջ 40 ւոկոսը՝ իդական սեռի: կաթոլիկներն ունեին վեց դւրոց՝ 630 աչակերւով: 1914 թ. աւրիլին Ուրֆա այցելեց Լե÷սիուսը: Նա ուրֆաՀայությանն իր ւադնաւը Հաղորդեց, թե եվրուական ւաւերաղմն անիուսա÷ելի է ն իթթիՀադը ւաւերաղմական իրավիճակը կդործածի Հայերին ՀաչվեՀարդարի ենթարկելու Համար: Լե÷սիուսն ասաց մարդարեական իոսքեր՝ Հայի դլիավոր ինդիրն է «Ամեն միջոց դործադրել ողջ մնալու Համար»:

ԳաՀուեճեան Ե., Ցուչեր Ուրֆայի 1915 թ. Հերոսամարւի ու յեւադայ իրադարձութիւններու մասին, Ե., 1995, էջ 15:

Նա չէր սիալվել: Պաւերաղմը նոր էր սկսվել, երբ թուրքերը ՀրդեՀեցին 30 Հայկական ն ասորական դյուղեր: Սակայն դա չէ, որ ուրֆացիների մեջ Համաղդային վւանդի ւադնաւ առաջացրեց, այլ այն, որ 1915 թ. դարնան վերջերին երնացին Հայ դաղթականական առաջին կարավանները, ն Ուրֆան ասւիճանաբար սկսեց վերածվել անաւաւ քչվող Հայերի միջանկյալ կայանի: Ուրֆա էին Հասնում Հիմնականում ծերեր, կանայք ու երեիաներ, կողոււված, ւանջաՀար, իրենց «Հարաղաւների դաժան մաՀը ւեսած դժբաիւ իլյակներ»: Տարադիրների դալն ու նրանց ղարՀուրելի վիճակը ցնցեցին ւեղի Հայությանը, ն, չնայած իչիանությունների արդելքներին, նրանք չւաւեցին օդնության Հասնել թչվառներին: Այդ օրերին Սուրուճում դւնվող կ. Գաբիկյանը դրեց. «Սուրուճ եկած աւենիս ջորեւան թիւրքեր կը ւաւմէին, թէ դաղթականներ Ուրֆա կը ւաւսւարուին եկեղեցիին չրջա÷ակը եւ ւուներու մէջ: Առաջնորդը (Արւաւաղդ վրդ.) Հարկ եղած ձեռնւուութիւնը կ’ընէ: իրաւ ալ, որքան միջոցները ներեր են, առիթ ունեցեր են, դաղթականներուն Հոդածութիւն, ինամաւարութիւն ըրեր են: Պաւսւարան, ոււելիք, ծածկոց, ղդեսւեղէն ւուեր, Հայթայթեր են»1: Առաջին մեծ կարավանը, որ անցավ Ուրֆայով, ղեյթունցիների կարավանն էր: Մի ավսւրիացու դրառումներում, որոնք Հալեւի դերմանական Հյոււաւոսությանը Հանձնվել էին, 1915 թվականի օդոսւոսի 11-ին Ուրֆայի ւարածքում ւարադրված Հայերի վիճակի մասին կարդում ենք. «ՏեղաՀանվածները միայն կանայք էին, ծերեր ն երեիաներ: Առողջ, ուժեղ ւղամարդիկ բացակայում էին: Այն իմբերը, որոնք արդեն մեկ չաբաթից ավելի ճանաւարՀին էին, ողբալի ււավորություն էին թողնում: Զրկանքներից դերՀոդնած ու Հիվանդացած, չաւերը Հաղիվ էին քայլում՝ իրենց Հեւ քարչ ւալով երեիաներին (կային չաւ ծծկեր երեիաներ ն Հղի կանայք): Երեիաների, ծերերի ն ընդՀանրաւես թույլ անձնավորությունների մեծ մասի ուքերը ծածկված էին վերքերով, իիսւ ուռած էին ն ցնցուիներով ÷աթաթած: Արւադաղթողների մեծ մասը ունեցվածքը վաճառել էր մինչե Ուրֆա Հասնելը, որւեսղի կարողանար վարձով ավանակներ ձեռք բերել՝ մի օրվա դիմաց վճարելով 3 մեջիդ (սովորական դնից երեք անդամ թանկ է): Բաղմության մեծ մասը որոչ ճամ÷որդական իրեր ն ւնային սւասք էր Հասցրել Ուրֆա, որոնք այսւեղ կողոււեցին նրանցից: Զարչիում ղինվորներն անձամբ էին վաճառում աքսորականների իրերը: Շաւերին ւեղավորեցին որբանոցում, որւեղ իրենք ւեւք է Հոդային իրենց սննդի մասին: Ոսւիկանները ՀերթաւաՀում էին որբանոցի չուրջը: Նկաւեցի, թե ինչւես մի ադաՀ վաճառական դնված Հադուսւներով թռավ ցանկաւաւի վրայով ն ւաՀակի բուռը կոիեց կաչառադրամը: «Թեյանվերի» դնով կամ ծանոթությամբ կարավաններից կարող էին վերցնել կանանց, աղջիկների, երեիաների: Հեւադայում իչիանություններն Գաբիկեան կ. (Գուժկան Սեբասւիոյ), Եղեռնաւաւում Փոքուն Հայոց նորին մեծի մայրաքաղաքին Սեբասւիոյ, Պէյրութ, 1924, էջ 378:

արդելեցին այդ առնւուրը: Զնայած դրան, Հա÷չւակումները չարունակվում էին: Անձամբ ւեսա, թե ինչւես թուրքերը ÷ողոցից Հա÷չւակեցին 16 ն 30 ւարեկան երկու Հայ կանանց: Երթերի ժամանակ չաւերն էին ոչնչանում: Ուրֆայում, իմ աչքի առաջ մի կին ւաւալվեց դեւին: Բանի որ ոսւիկանը եւ մնալու իրավունք չուներ, չրջաւաւի կանդնածներից մի քանիսին կարդադրեց դնալ ոսւիկանաւուն ն ղեկուցել, որ ւանեն Հիվանդին: Հաջորդ օրն այդ նույն կնոջը (30 ւարեկան) դւա մի այլ ÷ողոցում, որբանոցի առջն, արնի վառ լույսի ւակ մաՀացած ընկած: Նրա դեմքը արդեն կաււել էր: կողքին՝ իրենց ւաՀակակեւերում, կանդնած էին ղինվորները Հրաւարակը լցված էր ոսւիկաններով ու քաղաքացիներով: Ժամեր չարունակ կինն ընկած էր այնւեղ... Ուրֆայից դուրս (Թել Աբիադի ուղղությամբ), անմիջաւես Ուրֆայի այդիների առջն ÷ողոցի եղրին ընկած էր 20-24 ւարեկան ւղամարդու դիակ: Որնէ մեկը չէր թաղել, ն դիչաւիչ թռչունները Հոչուում էին նրան: Ուրֆա-Արաբ Բունար ճանաւարՀին, Հավանաբար մթության ւաւճառով, ես դիակ չւեսա, սակայն կառաւանս, որը մչւաւես երթնեկում է այս ճանաւարՀով, ցույց ւվեց ինձ այրված ւեղեր ÷ողոցի երկայնքով մեկ: Դիակները ւեղն ու ւեղը այրել էին»: կարավանները՝ ցավից ճչալով, դժվարությամբ առաջ էին չարժվում: Տարադիր դժբաիւներից չաւերը մարդ ւեսնելուն ւես ծնկի էին իջնում, օդնություն ն ÷րկություն աղերսում կամ առաջարկում վերցնել իրենց երեիաներին: Երթերի ժամանակ, 56 ասւիճան չոդի ն ջրի ւակասության ւայմաններում, չաւերը Հյուծվածությունից դեւին էին ւաւալվում: Երբ աչիարՀամարւն սկսվեց՝ բանակ ղորակոչվեցին նան եդեսացիք, անդամ նրանք, որոնք ղինվորական ւուրքը վճարել էին: Բաղաքից ղորակոչվեց չուրջ 1500 Հոդի: Նրանց ւարան Ուրֆայից երկու ժամ Հեռավորության վրա դւնվող կաթմա ն կարա Բեո÷րյու ամայի վայրերը՝ իբր ճանաւարՀ կառուցելու: «Օր մը անոնց կը չրջաւաւեն բաղմաթիւ թիւրք ղինուորներ եւ չեթէական իումբեր եւ բոլորին թեւերը կաւելէ յեւոյ, Հրացանաղարկ կ’ընեն անոնց: Այդ վիճակին մէջ երիւասարդները դիմադրած եւ նոյնիսկ երկու ղինուոր սւաննած էին...»1: Երկար ժամանակ չւաՀանջվեց, որւեսղի ակնՀայւ դառնար, որ ՀամընդՀանուր ւարադրության վւանդը սւառնում է նան եդեսաՀայությանը: Սակայն իչիանությունները, նկաւի ունենալով 1895 թ. ÷որձը, ամեն կերւ քողարկում էին քաղաքի ամբողջ Հայության Հանդեւ դործադրվելիք ծրադիրը: Որոչվեց դործել դանդաղ ու ասւիճանաբար: Մայիսի վերջերին ձերբակալեցին 40 Հայ երնելիների ն բանւում իոչւանդեցին, իսկ քիչ անց նրանց քաղաքից Հանեցին ու ւարան անՀայւ ուղղությամբ: Աւա ձերբակալեցին առնւրական դասին ւաւկանող 100 Հայի, որոնց Հեւ նույն կերւ վարվեցին: Բիչ անց աքսորեցին նս 100 Հոդու: Այդ ձերբակա-

ԳաՀուեճեան Ե., նչվ. աչի., էջ 22-23:

լությունների Հեղինակը նոր մութեսարիֆ նչանակված իթթիՀադական Ալի Հայդարն էր՝ ջարդարարներ ԱՀմեդի ն Խալիլի Հեւ միասին: Հայ մւավոր, առնւրական, ÷ողաւեր դասին ւաւկանողները ոչնչացվեցին Շեյթան Դերեսի վայրում: Ռեոսլերը 1915 թ. օդոսւոսի 26-ին դրում է, որ 200 Հայեր ն «սիրիացիներ» (սիրիական ուղղա÷առ եկեղեցուն ւաւկանողներ) ոչնչացվել են Ուրֆայում: Բաղաքում ամեն ոք Հասկանում էր, որ ւեղի Հայությունը դաւաւարւված էր նույն ճակաւադրին: Մկրւիչ Ցոթեղբայրյանն աոաջարկեց ղենքի դիմել, բայց Հայ երնելիները չՀամաձայնվեցին: Մայիսի 27-ին առաջնորդարանում դումարված Հայ երնելիների ժողովը քննարկեց դլիավոր Հարցը՝ բռնադաղթին դիմադրե՞լ, թե՞ Հւաւակվել: Եվ որքան էլ ւարօրինակ է, ժողովը նույնւես Հակված էր Հօդոււ Հւաւակվելուն: Սակայն այդ ւաՀին ւեղ է Հասնում Մկրւիչ Ցոթեղբայրյանը ն ÷ոիում ժողովի ւրամադրվածությունը: «Բոլորդ ալ անիուսա÷ելիօրէն ւիւի երթաք մորթուելու,- ասաց նա վեր ւարղելով ÷ամ÷չւակալից Հանած ÷ամ÷ուչւը: Հաւաւամք եւ իոսւովանիմք միայն ասոր: Դեռ ինչքա՞ն արյիւն, քանի՞ միլիոն մաՀ է ւէւք Հասկնալու, որ եղեռնադործ ւեւութեան օրէնքներուն չՀւաւակուիլը չարադործութիւն չէ»: Ուրֆան ո՛չ Մուսա լեռ էր ն ո՛չ էլ Զեյթուն: Նա ընկած էր կայսրության իորքերում, կւրված դրսի աչիարՀից, Հեռու ծովից ու ծովա÷ից: 1915 թ. Հունիսի 28-ին Հալեւում ԱՄՆ-ի Հյոււաւոս Զեքսոնը դրեց Մորդենթաուին. «Պաւիվ ունեմ մեջբերել ամսի 14-ով թվադրված ն Հենց նոր սւացված վերաւաւվելի Ֆ. Հ. Լեսլիի Հաղորդադրությունը Ուրֆայից. «Վիճակը վաւ է ն օրեցօր վաւանում է: կարծում եմ Մեյնարդսը Ձեղ ւաւմել է Դիարբեքիրի աՀավոր դեւքերի մասին: Ճիչւ նույնւիսի սարսա÷ելի վիճակ է սւեղծվել նան այսւեղ»: Օրը ցերեկով ոսւիկանները իուղարկում են Հայերի ւները՝ ղենք դւնելու ւաւրվակով, ն ղենք չդւնելով, ձերբակալում ու բանւարկում են Հարդարժան մարդկանց: Մի մասին աքսորում են, մյուսներին իոչւանդում չիկացած երկաթներով՝ իբր ղենքի թաքսւոցներն իմանալու Համար: Զորս չաբաթ առաջ 50 մարդու իրենց ընւանիքներով աքսորեցին Ռաքքա անաւաւային քաղաքը՝ այսւեղից Հարավ երեք օրվա ճանաւարՀ»: Ոսւիկանությունը վերաՀսկում էր ողջ իրադրությունը ն մութեսարիֆը նրանց էր ենթարկվում: Բաղաքի բանւում ւաՀվում էին մու Հարյուր «լավադույն քաղաքացիներ»: Ոսւիկանաւեւը կանչեց Հայ եւիսկուոսին ն ասաց, որ մինչն Հայերը, այդ թվում ն Հեղա÷ոիականները չՀանձնեն բոլոր ղենքերը, ամբողջ բնակչությունը ղեյթունցիների ւես կաքսորվի. «Մենք դիւենք, թե վերջիններիս Հեւ ինչւես վարվեցին, քանի որ նրանց ճանաւարՀը դեւի անաւաւ անցնում էր Ուրֆայով: Աքսորյալները Հիմնականում կանայք, ծերեր ու երեիաներ էին. նրանց դանաՀարում ու ծեծում էին կենդանիների ւես, կանանց ու աղջիկների վրա բռնանում էին ոչ միայն նրանց ւաՀաւանները, այլն բոլոր այն դյուղերի վայրենիները, որոնց միջով անցնում էին աքսորյալները, քանի որ առաջինները թույլ էին ւալիս, որ երկրորդները դիչերով

մւնեն նրանց ճամբարը: Գյուղերում աղջիկներին նույնիսկ բաժանում էին: Այս թչվառ արարածները կդերադասեին սւանվել իրենց ւներում, քան այս ձնով քարչ ւրվեին երկրով մեկ»: Մու երկու Հաղար աքսորյալ անցավ Ուրֆայով ն բոլորն էլ՝ ավելի չաւ մեռած, քան կենդանի: Հարյուրներով սովամաՀ էին լինում, մեռնում ծարավից, բռնություններից կամ առնանդվում արաբների կողմից ու ւարվում անաւաւ: Սա էր ուրֆաՀայերին սւասող ճակաւադիրը: Տեսնելով ղեյթունցի աքսորյալների վիճակը, նրանք որոչեցին չՀնաղանդվել աքսորի Հրամանին ն մեռնել ւանը: «Մենք վաիենում ենք, որ բանւարկությունը, ծեծն ու իոչւանդումները Հայերին այնւիսի ՀուսաՀաւության Հասցնեն, որ նրանք սկսեն դիմադրել ն դա անւայման ՀամընդՀանուր ջարդի ւեղիք կւա: Մինչն օրս եւիսկուոսին ու բողոքական Հոդեւորականներին Հաջողվում էր ղսւել երիւասարդներին ն կանիել ւայթյունը, բայց քանի որ կառավարությունը չարունակում է ձերբակալել ժողովրդի առաջնորդներին, չոււով ւարղաւես չի մնա մեկը, որ ղսւի մյուսներին»: Պաչւոնյաները ւնդում էին՝ քանի դեռ Հայերը ղենքը չեն Հանձնել, կկուորվեն: Բայց մարդիկ Հիչում են, թե ինչւես 1895-ին սւիւեցին բոլորին Հանձնել ղենքերը, որից Հեւո մուսուլմանները Հարձակվեցին նրանց վրա ն երկու օրում վեց Հաղար քրիսւոնյա կուորեցին: «Հիմա էլ, եթե կառավարությունը մուսուլմաններից նույնւես Հավաքի ղենքը, քրիսւոնյաները Հոժարակամ կՀանձնեն իրենց ունեցածները, սակայն մուսուլմանների առջն որնէ մեկն այդւիսի ւաՀանջ չի դնում: Ուրֆան Հեղա÷ոիական կենւրոն չէ ն այդւիսին երբեք չի եղել: Այսւեղի ժողովուրդը միչւ Հավաւարիմ է եղել իչիանության նկաւմամբ ն երբեք չի դիմադրել, եթե նույնիսկ ոչիարի ւես մորթվել է: Թե ինչո՞ւ են ւեղական իչիանությունները Հեւաւնդում այսւիսի աղդաբնակչությանը, ւարօրինակ է: Այսւեղ Հեղա÷ոիական կաղմակերւություն չկա. կան Հեղա÷ոիական Հայացքների ւեր 30-40 մարդ, սակայն նրանք Հեղա÷ոիական քարողչություն չեն ւանում»: Գերմանիայի դործակալ Բյունցլերը 1915 թ. Հունիսի 20-ին դրեց Ուրֆայից. «Բաղաքում մի օրում բանւ նեւվեցին 50 Հայեր, Հիմնականում իաղաղ ն երկրին նվիրված ւարրեր ... Ես նաՀանդաւեւին (մութեսարիֆին) արւաՀայւեցի իմ ւադնաւը, որ Հայկական Հարցն ավարւվելու է նրանով, որ Գերմանիայի դաչնակիցների վրա իայւառակ ւիւակ է ընկնելու՝ եթե Հայերի Հանդեւ կիրառվող քաղաքականությունը չարունակվի ... Երեկ չէ առաջին օրը նաՀանդաւեւը կանչել է ւալիս Հայոց առաջնորդին ն ասում, թե Հայերը ւեւք է Հանձնեն բոլոր ղենքերը, Հակառակ դեւքում ամբողջ բնակչությունը կւեղաՀանվի: Առաջնորդն ասում է, թե այդ ղենքերը ւաՀվում են օդւադործելու ոչ թե կառավարության դեմ, այլ մչւաւես սւառնացող կուորածի վւանդի դեմ՝ լավ ղինված մաՀմեդական բնակչության կողմից: Հայերը սարսա÷ած են: 1895 թ. նրանց նույնւես Հարկադրեցին ղենքերը Հանձնել՝ ւաչւոնաւես իոսւանալով, որ նրանք կւաչււանվեն: Եվ ինչւե՞ս ւաչււանեցին: Մորթվեց 7000 մարդ... Դիարբեքիրի վիլայեթից աՀավոր լուրեր են սւացվում ... Շաւ ւեղերում իոչւանդել են ն աւա միայն դնդակաՀարել: Առանձնակի սիրված եղանակ է եղունդների դուրս քաչելը»:

Ուրֆայի մերձակայքի կարմռւջ դյուղի լեռներում դործում էր Սներեկի ն Դիարբեքիրի Հայերից կաղմված լավ ղինված իումբ: կյանքից ձեռք քաչած այդ մարդիկ վճռել էին մարւնչել թուրքերի դեմ, որովՀեւն նրանք նորից իոչւանդել ու սւանել էին Հայերին: Ուրֆայում Թորոս անունով մի բանվոր անցնում էր ÷ողոցով: Նրա առջնից դնում էր ժանդարմը, որը դեւնին մի ÷ամ÷ուչւ նեւեց: Թորոսը դա վերցրեց, իսկ ժանդարմն անմիջաւես նրան ձերբակալեց: Ոսւիկանաւանը Թորոսի դրւանից Հանեց այդ ÷ամ÷ուչւը: Դա բավական էր, որւեսղի Թորոսն անՀայւանար բանւում: Լուր սւանալով, որ ռաղմաճակաւում թուրքերը Հաջողություն ունեն, թուրքական մի նվադաիումբ նվադելով չրջում էր չուկայում: Մի Հայ ւաւանյակ միամւաբար Հարցնում է, թե իսկաւե՞ս թուրքերը Հաղթել են: Նրան իոչւանդում ու բանւ են նեւում1: Ուրֆայում, վկայում է Ռեոսլերը, իուժանը օդոսւոսի 19-ին Հայերի ն սիրիացիների իսկական սւանդ կաղմակերւեց: 200 մարդ սւանվեց: Միայն Հաջորդ օրը Հաջողվեց կարդը վերականդնել: Բյունցլերի վկայությամբ՝ Հարյուրավոր Հայ ճանաւարՀաչինարարներ սւանվեցին Խարանի դաչւում: Թել Աբիադի կայարանաւեւն իր վերադասին դրեց, թե ժանդարմները ւաւմել են, որ իրենք վերադասի (Խարանի դայմադամի) Հրամանով դնդակաՀարել են ճանաւարՀաչինարար բանվորներին: Այսինքն՝ բացի ղենքից, ÷րկության ուրիչ միջոց չկար, ն ուրֆացիները որոչեցին մեռնել կռվով, մեռնել Հայրենի օջաիում: Սւեղծվում է երեք Հոդանոց դաղւնի մարմին՝ Մկրւիչ Ցոթնեղբայրյան, կիրակոս Դերձակյան ն կարաւեւ Բարւաչյան, որը դլիավորում էր ինքնաւաչււանության նաիաւաւրասւական աչիաւանքնեըը: Ձնավորվեցին մարւական իմբեր, որոնք չաբաթը մեկ քաղաքից դուրս ղինավարժություններ էին անցկացնում: Պարւադրվեց, որ ղենք կրելու ընդունակ յուրաքանչյուր ւղամարդ ղենք ձեռք բերի: Սւեղծվեցին նան թռուցիկ իմբեր թաղում ն մերձակայքում ՀերթաւաՀելու Համար: Մչակվեց ն իմբերի ղեկավարներին ւրվեց ինքնաւաչււանության ւլանը: Միջոցառումների ամբողջականությունն ու դրանց իրականացման Հեւնողականությունը ն արադությունը ւայմանավորված էին նան Համայնքի քաղաքական Համաիմբմամբ: «Ուրֆայի մէջ Դաչնակցական ն Հնչակեան կաղմակերւութիւնները եղած են Համերաչի՝ մասնաւորաբար ժողովուրդի ղինաւորման դործին մէջ»2: Ուրֆայում Հայերի Հալածանքների սասւկացումն սկսվեց աւրիլի 17-ի իուղարկություններով: «Ցանկարծ,- ւաւմում է ականաւեսը,- 16 իումբ ոսւիկաններ ւարբեր ճանաւարՀներով կը մւնեն Հայոց թաղը, կարծես թէ նաիաւէս չա÷ուած, ձեւուած եւ կնքուած ծրադրով իուղարկութիւններու կը

R 14086, 4.. 22125. ՍաՀակեան Ա. (Լութեր), Դիւցաղնական Ուրֆան եւ իւր Հայորդիները, Պէյրութ, 1955, էջ

723:

ձեռնարկեն: Նաի կը ւաչարեն մայր եկեղեցին եւ Հարուսւներու ւուները, ոսւիկաններու ւարբեր իումբեր Հեծեալ եւ Հեւիուն անդադար կը չրջադային ÷ողոցները ... կեսօրէն անմիջաւես յեւոյ 30-ի չա÷ Հեծեալ ոսւիկաններ կը ÷ութան իուղարկելու քաղաքէն մեկուկէս ժամ Հեռու դւնուող ղոււ Հայաբնակ կարմուճ դիւղը»1: Նաի երիւասարդությանը ղորակոչեցին ն ուղարկեցին ամելե թաբուրի Այնթաւ ու Ուրֆայի մու դւնվող կարա-Բեո÷րյուի ն կաթմա վայրերը: Արդեն այդ ժամանակ որոչակի էր դառնում, որ թուրքական կառավարությունը «Հայերը բնաջնջելու ծրադիրները ւաւրասւած ու դործադրութեան դրած է»2: Մի ձորում սւանվեց կարմուջ դյուղի երիւասարդությունը: ԱյնուՀեւն 700 Հայ կուորվեց Ուրֆայի Պըւիկ Մեյդան թաղում: Հր. Աճառյանը Եդեսիայում ծավալված իրադարձությունների նաիասկիղբը ներկայացնում է Հեւնյալ կերւ. «1915 յունիս 4. մի իումբ եդեսացիք միացան կարմունջցոց եւ Ս. ՑովՀ. լեռան քարայրները քաչուեցան. նւաւակ ունենալով դիչերով միանալ 1500 Հայ ղինուորաց, որ կ’աչիաւէին ի Գարաքէո÷րի եւ յարձակել Ուրֆայի վրայ»: Սակայն Հաջողություն չունեցան, որովՀեւն «թուրք չմարկիք ւաչարեցին նրանց»: Փոքրիկ բաիումից Հեւո Հայերը Հեւ քաչվեցին: իչիանությունները «կարմուջի երիւասարդաց մեծ մասը բռնեց եւ իննը ժամ Հեռու քչելով՝ Հրացանաղարկ արեց: ՊաՀանջեցին քաղաքի ղէնքերը, Հները ւուին, լաւերը ւաՀեցին: Ամեն ւեղ իուղարկում, ձերբակալում եւ բոլորին կուորում էին: Մի իուղարկութեան միջոցին Հայք ւեսնելով, որ ւաՀեսւը ւիւի բռնուի, կրակ բացեցին. երկու ոսւիկան սւանուեց: Տաճիկք դնացին օդնական բերելու. սրանք Հինդն էին, ուսւի ղէնքի ւաչարը ÷աիցրին, ուրիչ ւեղ դնացին»3: Ուրֆայում դերմանացի միսիոներ Բ. էքարւը իր «Աւրածս օրերը Ուրֆայում» դրքում դրում է. «կառավարությունը մինչն 40 ւարեկան Հայերին ուղարկում էր ղինաւարւության՝ ճանաւարՀ կառուցելու բաղարից դեւի արնելք ն Հարավ ... 400 Հայերի ուղարկել էին Ուրֆա-Թել-Աբիադ ճանաւարՀի վրա աչիաւելու ն մու 100-ին էլ՝ դեւի արնելք: Նրանց ջարդեցին»: Մի Հայ Հաջողում է ÷րկվել ն Հասնել Մծբին ու էքարւին ւաւմել. «Մի օր կեսօրից Հեւո մի սւա եկավ ոսւիկանների Հեւ: Նա Հրամայեց, որ 50 Հայեր չարք կաղմեն: Շարք կանդնեցինք ուս-ուսի: Ոսւիկանները ւարաններով մեղ իրար կաւեցին»: Երկու ժամ անց կարավանը Հասնում է ճանաւարՀի ծայրի Հովիւը: Սւան ճառ արւասանեց, ն նրա «Մա՛Հ դավաճաններին» ՀրաՀանդից Հեւո ժանդարմները կրակ բացեցին: Հրացանաձդությունը ւնեց Հավանաբար կես ժամ, աւա քրդերը նեւվեցին սւանվածների վրա ու բոլորին մերկացրեցին... կողոււված ÷ողերն իրար մեջ բաժանելուց Հեւո ÷աթաթեցին մեր չորերով... Գիչերը սողալով թողեցի այդ սարսա÷ելի վայրը»:

«կիլիկեան ւարեցոյց», կ. Պոլիս, 1922, էջ 220: Նույն ւեղում, էջ 221: Աճառյան Հր., նչվ. աչի., էջ 347-348:

Բաղաքի Հարավում աչիաւող Հայերի ճակաւադրի մասին էքարւին ւաւմել է թուրք ոսւիկանը, «Երբ ցանկացել էին 400 Հայ ղինվորներին չղթայակաւ անել, իռովություն էր բարձրացել: Մի քանի Հայեր Հարձակվել էին ոսւիկանների վրա, իլել ղենքերը: Թուրքերը բոլոր կողմերից կրակ էին բացել Հայերի վրա, բայց մի քանի Հոդի Հաջողել էր ÷աիչել»: Հայերի այդ ջարդին մասնակցել էին նան քրդերն ու արաբները: Դիակները նեւել էին ջրՀորը: «Երբ ջրՀորը դիակներով լցվել էր, ղինվորները մեծ քարեր էին դլորել ջրՀորի վրա...»1: Բ. էքարւը ÷ասւեր է բերում, որոնք մեկ անդամ նս Հասւաւում են, որ ջարդերը ՀրաՀանդավորված էին կ. Պոլսից: Նրա եղբայրը ականաւես լինելով ւարադրվող Հայերի Հանդեւ դաժան վերաբերմունքին, կչւամբում է ոսւիկանին: Վերջինս ուսերը թոթովում ու ասում է. «Ես ի՞նչ դիւեմ, թե ինչ է կաւարվում Հայերի Հեւ»: Հունիսին քաղաքում Հայւնվեցին բանւերից աղաւ արձակված ծււված ոճրադործներ՝ «կամավորներ»: Նրանք եկել էին կ. Պոլսից ն ոսւիկանների աչքի առաջ սկսեցին կողոււել ÷ողոցներում երնացող Հայերին: Բաղաքում լուրեր էին ւարածվում, թե Հայկական թաղերում դասալիքներ էին թաքնվում ն «ղդուչորեն լռում էին, որ չաւ թուրք դասալիքներ դւնվում էին թուրքական թաղերի որջերում»: Ուրֆա ժամանեցին երկու բեյեր՝ իթթիՀադի ւաւվիրակներ՝ էնվերի Հորեղբայր, երիւթուրք ւարադլուիներից Խալիլն ու ւիրաՀռչակ ավաղակ ԱՀմեդը: Տեղի կառավարչի ն այդ «երկու բեյերի միջն լուրջ վիճաբանություն էր ւեղի ունեցել»: Առաջինը «չի Հանդուրժել, որ երիւթուրքերը իառնվեին քաղաքի դործերին», իսկ եկածները բացաւրել էին, թե իրենք ղեկավարվում էին «կ. Պոլսից սւացված ՀրաՀանդներով»: 50 Հայի արւաքսումը ւեղի ունեցավ նրանց դալուց անմիջաւես Հեւո: Մի քանի օր անց նրանք ՀաչվեՀարդարի ենթարկեցին Գր. ԶոՀրաւին ու Վարդդեսին: Խալիլը Հայ ավադանու ներկայացուցիչ Նչանին ուղղակի ասաց. «Դուք, Հայերդ դւնվում եք իմ իչիանության ւակ, կարող եմ ձեր Հեւ վարվել ինչւես ցանկանամ» ն նրանից մեծ դումար է ւաՀանջում, իոսւանալով, որ «Հավաքված դումարի չա÷ից է կաիված լինելու» Հայերի Հանդեւ վերաբերմունքը: Աւա Խալիլը լուր ւարածեց՝ եթե Հայերը մաՀմեդականներին որոչակի դումար ւային, «վերջ կւրվեր սւառնալից վիճակին»2: Շոււով Ուրֆայում նս ձերբակալությունները դարձան ղանդվածային: Հուլիսի 10-ին ոսւիկանաւեւ Օսմանը ւաՀանջեց 48 ժամվա ընթացքում Հանձնել բոլոր ղենքերը: Դանիացի միսիոներ Բարեն Ե÷÷են դրում է. «Օր մըն ալ ւարադիրներու կարաւանները սկսան Ուրֆա Հասնիլ: Թիւրքերը «մուՀաճիր» կը կոչէին ղանոնց: Զէյթունցիներ էին: Մեր Հարցումին, թէ ինչո՞ւ լքած էք ձեր լեռները, անոնք ւաւասիանեցին. «Առանց ւաւճառի մեղ քչեցին մեր ւուներէն»:

էքարւ Բ., Աւրածս օրերը Ուրֆայում, Ե., 1990, էջ 19-25: Նույն ւեղում, էջ 24:

Ուրֆայում նս սկսեցին ամենավայրենի եղանակներով մեծադումար ւուրքեր Հավաքել, «միչւ յանուն օսմանեան բանակին կը Հաւաքեն ձիեր, կառքեր, աւա՝ իանութներու մէջ դւնուող աւրանքները կը կողոււէին, մինչեւ իսկ կը իուղարկեն ւուները»: «Այս բոլոր դառնութիւնները լռելեայն կ’ըմւեն ուրֆացիները, կը դուչակէին, որ օրերը վարդադոյն չէին, բայց ոչ ոքի մւքէն կ’անցնէր ընդՀանուր բնաջնջման Հրէչային ծրադիր մը»: Հաւկանչական է, որ Հայ Համայնքի ավադանու Հաչւարար քարողներին Հակադրվեց ոչ միայն Մ. Ցոթնեղբայրյանը, այլ մեծ թվով երիւասարդներ, որոնք կանդ չառնելով վւանդի ու դժվարության առաջ, ռաղմամթերք էին ներկրում ու թաքցնում: Հունիսի 8-ին ձերբակալեցին 16 կուսակցական ղեկավարների ու աքսորեցին Ռաքքա: Մ. Ցոթնեղբայրյանը ճանաւարՀին, ծււված բեդնիի Հադուսւի մեջ, ձերբակալվածներին առաջարկում է ÷րկվելու ւլան, բայց մերժվում է: Նրանց ոչնչացրեցին Զրայան դյուղում: Վիճակն իսկաւես բարդ էր ն ծայրասւիճան բարդանում էր նան նրանով. որ քաղաքի բնակչության միայն մեկ երրորդն էր Հայ. մնացածը մաՀմեդական էր: Բաղաքն ու նրա դյուղերը չրջա÷ակված էին թուրքերով, քրդերով, չերքեղներով, չեչեններով, առնաոււներով ն մաՀմեդական այլ ցեղերով՝ դասւիարակված Ղուրանի Հակաքրիսւոնեական մոլեռանդության ոդով. «Եթե դերիներից ձեղ դուր դա կին կամ աղջիկ ն եթե ցանկանաք նրան Հարճ վերցնել, եթե ձեղ Հարկավոր է դյավուրներից ւաւանի սւրուկ ունենալ, ԱլլաՀն այդ չի արդելում, միայն եթե նրանք ընդունեն իսլամություն: իսկ եթե մնան իրենց Հավաւին, այդ մոլորվածներին սւանե՛ք: ԱլլաՀն արդելում է միանալ դյավուրների Հեւ: Ծերերին մի՛ ինայեք, քանի որ նրանց մեջ անՀավաւարմությունն նույնքան ամուր է, որքան Հին ոսկորը... Բոլոր դյավուրներն ԱլլաՀի առաջ մաքուր չեն: Խ÷ե՛ք, այրե՛ք, վերցրե՛ք մեռածների Հարսւությունները...»: «Սուրբ դրքի» ւաւդամները ՀոդեՀարաղաւ էին մաՀմեդական ընչաքաղցի նվիրական ղդացմունքներին: Եվ նա առիթը բաց չէր թողնում դրա դոդմաներն օդւադործելու՝ անձնական չաՀ սւանալու Համար: Ուրֆացի մաՀմեդականները Հայ կանանց ասում էին, որ եթե եդեսաՀայերը ւեղաՀանվեն, նրանք անՀանդսւանալու ւաւճառ չունեն, որովՀեւն «դուք ն ձեր ղավակները կմնաք մեր մու. դուք մերն եք»: Նրանք մւնում էին Հայերի ւները ն սւառնալով դրամ ու կին էին ւաՀանջում: Մասնավորաւես ւուժում էին այն ընւանիքները, որոնց ւղամարդիկ բանւարկված կամ սւանված էին: Դրությունը ÷ոքր-ինչ մեղմանում էր նրանով, որ Եդեսիայում Հայ կանայք կաղմակերւված էին, միավորված էին կանանց միություններում, ւաՀում էին որբանոցներ, արՀեսւանոցներ, ունեին կարմիր իաչի կաղմակերւություն: Նրանք միաՀամուռ որոչում կայացրեցին՝ եթե անիուսա÷ելի դառնա թուրքերի ճանկերն ընկնելը, թույն ընդունել: իսկ քաղաքում ձերբակալություններն ու ÷ոքր իմբերով աքսորումները չարունակվում էին: կանայք որոչեցին, որ այլնս չուկայում ւեւք է աչիաւեն իրենք, իսկ ւդամարդիկ Հայկական թաղից դուրս չւեւք է ելնեն՝ ձերբակալությունից իուսա÷ելու Համար: Որւեսղի Հայկական թաղերը իուղարկելու ւաւրվակ չսւեղծվեր՝

Մկրւիչն իր 30 Հոդանոց իմբով դուրս է դալիս քաղաքից ն աւասւանում կարմուջ Հայկական դյուղի մուակայքի Վանեսի լեռներում: Սակայն Հուլիսի 6-ին իումբը ւաչարվում է: Հաջողվում է ճեղքել չրջա÷ակման օղակն ու վերադառնալ քաղաք: Զինաթա÷ման դեմ Հանդես եկողներին դեկավարում էր թնդանոթաձիդ սւա ՄիՀրան Հերարդյանը, որը Հիչեցնելով 1895 թ. կուորածը, ասում է, թե ղենքերը Հանձնելը մաՀ է: Հավաքում են միայն մի քանի Հին ղենքեր ու Հանձնում: Հուլիսի 25-ի երեկոյան, ձերբակալված Հայերին քաղաքից Հանում են ն Շեյթան Դերեսի վայրում ոչնչացնում, ինչը դրեթե ՀուսաՀաւության է մաւնում քաղաքի Հայությանը: Հաջորդ օրը ձերբակալվում է թեմի առաջնորդ Արւավաղդ ծ. վրդ. Գալենւերյանը: Օդոսւոսի 4-ին, երբ չեթեներն ու թուրք ղինվորներն անակնկալ ւաչարում են կաթմա ն կարաքյո÷րյու դյուղերում դւնված անղեն Հայ ղինվորներին ու բոլորին սւանում, մի քանի Հոդի ինչ-որ կերւ ÷րկվում է ն կաւարվածի լուրը Հասցնում քաղաք: Նույն ժամանակ թուրքերը չրջաւաւում են Հայկական թաղը՝ բռնելու Համար Ցոթնեղբայրյանին ու նրա իումբը, որոնք Հարություն Ռասւդելենյանի ւանը թաքնված էին: Հնարամիւ Մկրւիչը Հաջողում է ւաչարումից դուրս դալ ու թաքնվել Հ. Սիմեյանի ւանը: Այս ն նման մի քանի դեւքեր Համողեցին, որ սիալ էին նրանք, որոնք դւնում էին, թե ղենքի ւեւք էր դիմել միայն ւեղաՀանության Հրամանն սւանալուց Հեւո: Հայերը ինքնաւաչււանության ձեռնամուի եղան անմիջաւես: Սւեղծվեց ռաղմական իորՀուրդ կաղմված վեց Հոդուց՝ Մ. Ցոթնեղբայրյան, Գ. ԱլաՀայւոյան, Հ. Ռասւդելենյան, Վ. Մեսրոբյան, Հ. Սիմեյան ն Մ. Սուջյան: կան վկայություններ, որ իորՀրդի կաղմում էին նան Խ. Բյու÷ելյանը, Լ. էլբերլյանը, Հ. իմիրղյանը ն Ա. Ադդարյանը: Նրանց ղեկավարությամբ՝ Հայոց թաղը բաժանվեց վեց Հաւվածի՝ յուրաքանչյուրում 32 դիրք: կռվողների թիվը ւաւանվում էր 800-1200-ի միջն: Հասարակական կարդի ւաՀւանման դործը Հանձնարարվեց ւարիքավորներին: Սւեղծվեց ղինադործական արՀեսւանոց՝ Հրացանները վերանորոդելու ն ÷ամ÷ուչւ լցնելու Համար: կանայք մաքրում էին ղենքերը, դասավորում թաքսւոցներում: «Հացադործ Ասաւուրի ւունը վերածուած էր ղինադործարանի: Այսւեղ կը ւաւրասւէին» նան ձեռնառումբեր: «Բաղաքին մէջ որքան աղւու թիթեղներ կային, Հոն Հաւաքած էին»: Դրանք ւաքացնում էին, միացման ւեղերի կաւարը Հալեցնում ն օդւադործում ձեռնառումբ ւաւրասւելու Համար: Հայոց թաղի չորս կողմը իրամաւներ ÷որվեցին: Գործում էին նան ւարենավորման մարմին ն Հիվանդանոց: Թաղին ւուները ւաւերին բացված անցքերով կաւված էին միմյանց Հեւ: Դա կարնոր էր, որովՀեւն մարւի ժամանակ վւանդավոր էր անցնել ոչ միայն ÷ողոցներով, այլն բակ դուրս դալ՝ թուրքերը մինարեներին դիւուկաՀարներ էին ւեղադրել, որոնք ոչնչացնում էին դրսում երնացոդներին: «Հայոց ծրադիրը յայւնի էր: Անոնք միաՀամուռ որոչուած էին մնալ իրենց

ւուներուն մէջ, կռուիլ մինչեւ վերջին ÷ամ÷ուչւը, որքան կարելի է սուղ դինով ծաիել իրենց կեանքը: Աղաւուելու յոյս դրեթէ չունէին, այդ ո՛չ թէ մաՀուան ու կեանքի կռիւ ւիւի ըլլար, այլ կռիւ՝ արժանանալու ւաւուաւոր մաՀուան»1: էքարւի վկայությամբ՝ արդեն օդոսւոսի 20-ից քաղաքում առաջացան «արյունուված ն կողոււված դիակների կույւեր: Թուրքերը Հարձակվեցին չուկայում դւնվող Հայերի վրա ն ոչնչացրեցին մու 200 Հոդի»: Մի նեղ նրբանցքում էքարւի ն նրա եղբոր դիմաց «դուրս էին եկել կարմիր թուրքեր՝ ղինված արյունուված մաՀակներով ն եղաններով»: Փորձել են երկուսին էլ սւանել, կարծելով, թե դյավուր Հայեր էին, բայց նրանք կարողացել էին Համողել, որ Հայ չէին ու ÷րկվել էին: «Սամսաթի դարբասի մերձակա ÷ողոցում ւեսա երեք դիակ: Սւանվածների իանութները կողոււված էին ... Տեսա, թե ինչւես մի սւա կրակելու ւաւրասւ մաուղերով թեքվեց նեղ նրբանցքը, ն երկու Հրացանավոր ոսւիկաններ Հեւնեցին նրան ... Մենք սարսա÷ով լսում էինք կրակոցների ձայներ ... Հրացանաձդությունը ւնեց մինչն մայրամոււ»: Տղամարդիկ «÷աիել էին չուկայից, բայց չէին կարողացել Հասնել իրենց ւները: կանայք ու երեիաները ÷աիսւական, թա÷առական էին դարձել»: Հաջորդ օրը էքարւը Մղբինի մուակայքում ւեսել էր երեիաների դիակներ: Նան ւեսել էին, որ Հայերի չաւ ւներ կողոււվում էին: իչիանությունները ւաՀանջեցին, որ ոչ-ւեղացի Հայերն անՀաւաղ թողնեն քաղաքը, իսկ եդեսաՀայերին արդելվեց քաղաքից Հեռանալ: Հանվեցին ն Սիրիա ւեղա÷ոիվեցին քաղաքում դւնվող ւաւերաղմական դերիները: Հայերի ւների իուղարկություններն էական արդյունք չունեցան, ն դա աոաջին Հերթին չնորՀիվ մանկամարդ աղջիկների, կանանց ու երեիաների ջանքերի, որոնք ամենաբաղմաղան Հնարքներով թույլ չէին ւալիս, որ իուղարկու ոսւիկանները ղենք Հայւնաբերեին: Մ. Ցոթնեղբայրյանը Ուրֆա բերված Գ. ԶոՀրաւին ու Վարդդեսին առաջարկում է ÷աիուսւի ծրադիր, բայց վերջինները Հրաժարվում են ÷աիչել: Բաիումը անիուսա÷ելի էր, ւաւրվակները՝ ավելի քան չաւ: Մի Հայի ւուն իուղարկելու ժամանակ (ւանը միայն ւանւիրուՀին ու դուսւրն էին) ոսւիկանաւեւը ÷որձում է բռնությամբ կենակցել դսւեր Հեւ, սակայն Հարնան սենյակում թաքնված որդին աւրճանակի կրակով սւանում է նրան: Ոսւիկանները իուճաւաՀար ÷աիչում են դոչելով, թե Հայերն աւսւամբել են: Տեղական իչիանություններն անմիջաւես Հեռադրում են Հալեւ. «Շւաւ օդնության Հասե՛ք: Ուրֆան վւանդված է: Հայերն աւսւամբել են»: Զարդի սկսվելը էքարւը ներկայացնում է Հեւնյալ կերւ: Օդոսւոսի 19-ի կեսօրին ոսւիկանները ÷որձում են բռնել մի Հայ դասալիքի: Մի կին ցույց է ւալիս դասալիքի թաքսւոցը: Այդ ւաՀին կինը Հրացանաղարկ է լինում: Ծանր վիրավորվում են Բաքրի ն Նուրի չավուչները: Դրանից Հեւո էր, որ «երկու բեյերը» Հրամայեցին ջարդել Հայերին: Հալեւում Ավսւրո-Հանդարիայի Հյոււաւոս Դանդինին արդեն օդոսւոսի

ԳաՀուէճեան Ե., նչվ. աչի., էջ 26:

27-ին Հեռադրեց. «Անւիոքի մու՝ Սվեդիայից, ինչւես նան Ուրֆայից ու Զեյթունի մերձակայքից Հայւնում են Հայերի ն իչիանությունների միջն ւեղի ունեցող արյունաՀեղ ընդՀարումների մասին: Անձնաւուր լինելու թուրքական ւաՀանջին Հայերը ւաւասիանել են կրակոցներով: Մարւերը չարունակվում են»1: Սեււեմբերի 28-ին ոսւիկանները ÷որձեցին բռնել Հայ երկու դասալիք ղինվորների: Նրանց միացավ թուրք իուժանը, որը ÷որձեց կրկնել 1895 թիվը: Հայերը ÷ակեցին իանութները ն ղբաղեցրեցին իրենց դիրքերը: Մութեսարիֆը նամակով ւաւվո երդում է ւալիս, թե Հայերին որնէ վաւ բան չի ւաւաՀի, եթե բացեն իանութները: Սւանում է ւաւասիան. «Ուրֆայի Հայութիւնը Հաւաւք չունի թիւրք կառավարութեան ւուած իոսւումներուն վրայ: Նկաւի ունենալով, որ ւմարդի կերւով ջարդուած են Հայ ղեկավարներն ու կութամայի Հայ ղինուորները, ողջ մնացողները չեն ուղեր ոչիարի Համակերւութեամբ մորթուիլ: Անոնք ուիւած են մեռնիլ մինչն վերջին ÷ամ÷ուչւն ու վերջին մարդը»2: Հայկական թաղերը ոչ միայն բարձրադիր էին, այլն՝ քարաչեն, ամուր ւներ ունեին: Թուրքական ոսւիկանությունը ւաչարում է Տարակչյանների ւունը, ինչը Հանդիսացավ այն վերջին կաթիլը, որ լցրեց Հայերի Համբերության բաժակը: Բայց եկեղեցու ղանդերը Հնչեցին այն բանից Հեւո, երբ իչիանությունները ÷որձեցին կաւարել նոր ձերբակալություններ ն իուղարկություններ: Հայերն անմիջաւես ղբաղեցենում են մարւական դիրքեր, թաղը ծածկվում է դիրքերով: Մութեսարիֆը ւաՀանջում է Հեռանալ դիրքերից: Հայերը Հրաժարվում են, ւաւճառաբանելով թե թուրքական իոսւումները թակարդ են3: Դա սեււեմբերի 29-ն էր՝ Ուրֆայի Հերոսամարւի առաջին օրը: Անդլիացի ականաւեսը դրում է. «...Հայկական եկեղեցու մեծ ղանդն սկսեց Հնչել: Երբեք չեմ մոռանա այդ Հնչյունի ներդործությունը մեղ վրա: Դա իսկական ւադնաւաղանդ էր: Մինչ այդ Ուրֆայում դւնվելու ամբողջ ժամանակաՀաւվածում մենք եկեղեցու ղանդի ձայնը չէինք լսել: Հայերը չէին Համարձակվում ղանդը ղողանջեցնել նույնիսկ կիրակի օրը, երկյուղով, որ կդրդռեին թուրքերի մոլեռանդությունը իրենց դեմ: Այնւես որ, ղանդի անընդՀաւ ղողանջը նրա ւնական Հարկադիր լռությունից Հեւո, կարծես բառերի ւարղությամբ մեղ ասում էր, որ Հայերը կռվելու են մինչն վերջ...»4: Հայկական թաղերում դւնված ոսւիկանները ղինաթա÷ են արվում կամ սւանվում: Այդ օրերին Ուրֆայամ ոչնչացվեց 600 Հայ, որոնցից Հարյուրը քաղաքաբնակներ էին, 100 Հոդի ուղարկվեցին աչիաւանքային վաչւեր, ղդալի թվով

Սiօո ԱԱՏ14 Ք4 ՃՃՃՄԱԱԱ 366, 4lօքքօ, 27 4սջստէ 1915. «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 800: ՍաՀակեան Ա., նչվ. աչի., էջ 834: «Բնօրրան», 1995 թ., ‹ 1, էջ 15:

ուրֆացիներ ոչնչացվեցին Դիարբեքիրի ճանաւարՀին: Մութեսարիֆ Ալի Հայդարը բանադնացներ է ուղարկում կռիվը դադարեցնելու առաջարկով: Հայերը մերժում են: Հայկական թաղում ամենուրեք ւաւնեչներ էին չինվում բացի Հայկական ն թուրքական միացյալ ÷ողոցից, որւեսղի իուժանը այնւեղից թա÷անցեր Հայոց թաղի ÷ողոցները: Բ. էքարւը դրում է, որ դորդի դործարանի մերձակայքում Հնչեց Հայի իրոիւ ձայն. «ՄաՀմեդականնե՛ր, դուք մեղ ՀուսաՀաւեցրեցիք: կառավարությունը մեղ լավ իոսւումներ է ւալիս: Բայց դա կեղծիք է: Նա ուղում է ոչնչացնել Հայերին: Մեր ղինվորներն անւաւիվ են արված, նրանց եղբայրներին ու Հայրերին, կանանց ու երեիաներին իայւառակել են, դաւաւարւել սովամաՀության: կդա նան Ուրֆայի Հայության Հերթը... Բայց մենք չենք թողնի, որ մեղ ոչիարի ւես մորթեք մեր ւներում: Մենք ուղում ենք թանկ ծաիել մեր կյանքը՝ ղենքը ձեռքներիս»1: Խոսքի ավարւին Հնչեց Հրացանաղարկ: Թուրքերը միմյանց ձայն ւվեցին: «Բոլորդ ձեր ղենքերով դուրս եկեք, Հայերը չւեւք է Հարձակվեն մեր ւների վրա»: Բայց Հայերը մւադրություն չունեին Հարձակվելու թուրքերի վրա: Նրանք բավարարվեցին նրանով, որ ւաՀաւան կարդեցին իրենց ւների մոււքերին ն թաղի ÷ողոցներում: Թուրքերը նույնւես դիրքեր դրավեցին Հայկական թաղի մերձակայքում: Սկսվեց աչիույժ Հրացանաձդություն, որ ւնեց մինչն ուչ դիչեր: Նույն օրը, թուրքերը դործարանի, կողքի ւանը սւանեցին մի Հայ Հաչմանդամի, աւա վիթիարի իարույկ վառեցին ն այրեցին Հայ դեղադործին: Թուրքերից մեկը ÷որձեց ÷աիցնել մի Հայ աղջկա, բայց Հրացանաղարկ եղավ: Մի քանի օր անց, թուրքերի ւաՀանջով, Հայերին դործարանից Հանեցին ն բոլորին Հրացանաղարկ արեցին: Ֆաիրի ÷աչան թուրքերի անՀաջողության ւաւճառը ւարղելու Համար սկսում է քննություններ անցկացնել: Նա Հայերին առաջարկում է Հեռանալ քաղաքից՝ երաչիավորելով նրանց անվւանդությունը: Հայերը Համաձայնվեցին ւայմանով, որ աղաւ արձակվեին իրենց 200 ձերբակալված ընկերները: Ֆաիրին Համաձայնվեց, բայց Հայերին աղաւ արձակելն անՀնար էր, որովՀեւն նրանք արդեն ոչնչացված էին: Մինչն Հալեւից սւասվող ուժերի ւեղ Հասնելը Ֆաիրին Հաջողեց ւասնյակ Հաղարի Հասնող ռաղմական ուժ ձնավորել ւեղի թուրքերից, քրդերից ն չերքեղներից2: Սեււեմբերի 30-ին 12.000 թուրք ղինվոր ու իուժան լցվում են Հայոց թաղը: Նրանց առաջնորդում էին «Սալավաթ» դոռացող իոջաները: Խուժանն իր Հեւ վերցրել էր ւարաններ ու ւարկեր՝ կողուոււի Համար: Երբ թուրքերն արդեն իուժել էին թաղը, Հայերը ղանդվածային կրակի ւակ առան նրանց: Թչնամին չաւ արադ իուճաւի մաւնվեց ու ÷աիուսւի դիմեց՝ թողնելով 450 դիակ: Հայերից ղոՀվեցին վեց ւղամարդ ն երկու կին: Մեւերնիիը կանցլերին 1915 թ. նոյեմբերի 29-ին դրած նամակում կեղծում “Çåðêàëî”, 1993 ã., ‹ 74, ւե՛ս նան ՍաՀակեան Ա., նչվ. աչի., էջ 818: ՍաՀակյան Ռ. Օ., Ուրֆայի 1915 թ. Հերոսամարւի ւաւմությունից, ՊԲՀ, 1988, ‹ 3, էջ 108-110:

է ուժերի ÷ոիՀարաբերության իրական ւաւկերը: Նա Հայ կռվողների թիվը նչում է 2000 ւղամարդ, որոնք «բավարար ղինված էին Հրացաններով, աւաՀովված էին մեծ թվով ÷ոքրաչա÷ ղենքերով ն ունեին բավարար քանակությամբ ռաղմամթերք: Նրանք դնդացիր չունեին, դրանց ÷ոիարեն ունեին մեծ թվով ձեռքի ինքնաչեն ռումբեր»: Սրանից Գերմանիայի դեսւանը եղրակացնում է, որ դրանք ւաւրասւելու Համար անՀրաժեչւ դինամիւը երկաթուղի կառուցող Հայ բանվորները բերել են ւնական ժամանակում: Այսինքն՝ եդեսաՀայերը երկարաւն նաիաւաւրասւական աչիաւանք էին ւարել «աւսւամբելու» Համար: Մեւերնիիը անՀրաժեչւ է Համարում Հայերի ուժի թիվը ավելացնել 2-2,5 անդամ, իսկ թուրքական ուժերի թիվը կրճաւել մի քանի ւասնյակ անդամ: Ըսւ նրա՝ սկղբում, այսինքն՝ սեււեմբերի վերջերին, թուրքերի կողմից մարւական դործողություններին մասնակցում էր 70-80 ժանդարմ, աւա օդնության եկավ մի դումարւակ, Հոկւեմբերի 5-ին՝ նս մի դումարւակ, իսկ Հաջորդ օրը՝ նորից մի դումարւակ ն երկու թնդանոթ: Հայերի ղոՀերի թիվը նչում է 300-400, իսկ թուրքերինը՝ 50 Հոդի1: Մեւերնիիի կարծիքով՝ Ուրֆայի Հայկական Հուղումների ւաւճառները ւեւք է ÷նւրել Վանի իրադարձությունների մեջ: Բաիումները Ուրֆայում չաւ ավելի սուր բնույթ սւացան Վանից այնւեղ դնացած «քարողիչների» ջանքերով: իչիանությունները Հայերից ւաՀանջեցին լրացուցիչ ղինակոչիկներ ւալ, դրում է ժամանակակիցը: Սեււեմբերի 13-ին «կը ւաչարեն ւուն մը, կը ւաՀանջեն անձնաւուր ըլլա, կը մերժեն, կը կռուին, մաՀմեւականները մի քանի ղոՀ ւալով կը ÷աիչին: Գիչերը Հայք կը ւաւրասւուին եւ առաւօւը կը սկսեն կռուիլ: Թուրք իուժանը ամէն կողմէ կը յարձակի, բայց ամէն կողմ դիմադրութեան Հանդիւելով, չաւ ղոՀ ւալով կը ÷աիչի: Օրիորդք, ւղամարդու չոր Հադած, կը կռուին, կը քաջալերեն: Սքանչելի ռումբ կը չինեն, ճաչ կ’ե÷են, բժչկական սւասարկում կ’աւաՀովեն»: Համաձայն «կիլիկեան ւարեցոյցի», մեկ Հայը կռվում էր 50 թուրքի դեմ2: Այսւիսով, ըսւ Մեւերնիիի, Ուրֆայում Հուղումների սկսվելու աՀաղանդ Հանդիսացան երկու իրադարձություններ: Առաջինը ւեղի ունեցավ օդոսւոսի վերջերին: Ոսւիկանական Հերթա÷ոիը, որը ղենք էր ÷նւրում Հայկական թաղի ւներից մեկում, կիսով չա÷ ոչնչացվեց, իսկ մյուսները ÷աիան: Շուկայում ն դրան կից թուրքական թաղամասերում այդ լուրը Հենց ւարածվեց, ղայրացած մաՀմեդական բնակչությունն սկսեց վրեժինդիր լինել Հայերից, սւանեցին մու 100 Հոդի: Սեււեմբերի վերջին ւեղի ունեցավ երկրորդ իրադարձությունը՝ նորից Հրացանաձդություն Հայկական թաղամասում, որի ւաւճառն անՀայւ էր: Հրացանաձդությունն ինքնին առանձնակի նչանակություն չուներ, որովՀեւն որնէ մեկը չէր ւուժել, բայց դրա Հեւնանքն այն եղավ, որ Հաջորդ օրը Հայ-

Տէaէտaոօհiv Սոօշմօո, 4kէօո ‹ 1952, 4ոոօոiօո, 8Ա. 27-34. «կիլիկեան ւարեցոյց», 1922, էջ 218-227:

կական թաղամաս ուղարկվեց ուժեղացված ոսւիկանական ջոկաւ: Հայերն արադորեն Հավաքվեցին ն կարճ ժամանակում քաղաքի ամբողջ Հայկական մասը բարիկադավորվեց ն մարւական ւաչււանական Համալիրի վերածվեց1: Գերմանական դեսւանը դիւակցաբար, թե սւացած սիալ ւեղեկաւվության Հեւնանքով՝ կեղծում է: Սեււեմբերի 29-ի Հաղթանակը ո՛չ թե ռաղմական ուժի դերակչռության, այլ Հայերի անսանձ ւոռթկումի, իրենց ճնչող, իեղդող թուրքական աՀավոր ճնչումից անւայման աղաւվելու աներեր կամքի արդյունք էր: կռվի նեւվեց ամբողջ Հայ բնակչությունը՝ անկաի սեռից ու ւարիքից, առողջական վիճակից ու ղբաղմունքից: Նրանցից չաւերը ղենքի որնէ ւեսակ չունեին: Փոքր դեր չիաղաց Մ. Ցոթնեղբայրյանի ÷այլուն մարւավարությունը: Նա Հայկական կռվող ուժերը իմբավորում է երեք Հոդու Հրամանաւարության ւակ՝ կենւրոնի դիրքերի Հրամանաւարությունը Հանձնում է Ռասւկելենյանին, Թիմրին թաղի դիրքերը՝ Գ. ԱլաՀայւոյանին, իսկ Շաքոյանի դիրքերը վերցնում է իր Հրամանաւարության ւակ: Դա Հնարավորություն ւվեց ամեն ւաՀի թչնամու վրա Հարձակվել միաժամանակ երկու ուղղություններից ն թչնամուն առնել ծուղակի մեջ: իսկ երբ վերջինները ÷աիուսւի էին դիմում՝ ընկնում էին Մկրւչի Հրամանաւարության ւակ դործող դիրքերի կրակի ւակ: Դա Ցոթնեղբայրյանի մւաՀղացումն էր,- վկայում է ժամանակակիցը,թույլ ւալ իուժանին լցվելու Հայոց թաղի ÷ողոցներն ու ջարդել: Թուրքերը սկսեցին ընդՀանուր Հարձակում, բայց դլիավոր ուժերը կենւրոնացված էին կենւրոնական մայրուղու վրա: Նրանք լցվեցին մայրուղին ու չրջաւաւման մեջ ընկան: «Շաւ չանցած՝ ÷ողոցը լեցուեցաւ թուրքերու բաղմաթիւ դիակներով: Այդ դրոՀի ընթացքին թիւրքերը ւուին 450 ղոՀ եւ բաղմաթիւ վիրաւորներ»2: Վկայում է Մ. Ցոթնեղբայրյանի ւիկին Եղիսաբեթը. «Առանց չա÷աղանցութեան կրնամ ըսել, որ Ուրֆայի կիներուն կաւարած դերը ճակաւադրական եղաւ: Մանաւանդ առաջին օրերուն ժողովուրդը չուարած վիճակ ունէր ... Սակայն աղջիկները յաջողեցան այնւիսի իանդավառութիւն մը առաջացնել, որ ժողովուրդը դարձաւ մեծ սիրւ ու մեծ Հոդի: իսկ երբ ղէնքերը սկսան չաւնալ՝ չնորՀիւ թիւրքերեն դրաւուածներուն ու մեղմէ չաւերը ղէնք ունեցան եւ սկսան կռուիլ իրենց եղբայրներու կողքին, այլեւս իանդավառութիւնը Հասաւ իր դադաթնակէւին»3: իսկաւես, Ուրֆայի Հայ կանայք առանձնակի մեծ դեր իաղացին ինքնաւաչււանական կռիվներում ն դա նան այն ւաւճառով, որ ւղամարդկանց մեծ մասը ղորակոչված էր, չաւերը ոչնչացված կամ բանւերում էին: կանանցից Հերոսությամբ առանձնաւես աչքի ընկան Մ. Զիլինդիրյանը, Ա. Երիղյանը, Խ. Բեթեճյանը: Տէaէտaոօհiv Սոօշմօո, 4kէօո ‹ 1952, 4ոոօոiօո, 8Ա. 27-34. ԳաՀուէճեան Ե., նչվ. աչի., էջ 28: ՍաՀակեան Ա., նչվ. աչի., էջ 915-916:

Զեմալ ÷աչան Հասկացավ, որ միայն Ուրֆայում եղած ուժերով Հայերին Հաղթելն անՀնար է ն Հալեւից Ուրֆա ուղարկեց Ֆաիրի ÷աչային՝ 600 ղինվորով ու սւայով ն երեք թնդանոթով: Օդնություն է ուղարկվում նան Սուլեյմանն իր 600 Հրոսակներով (Սուրուճից): կ. Գաբիկյանը Սուրուճում ականաւես էր եղել այդ ղորքերի Ուրֆա մեկնելուն ն դրում է. «Ուրֆա դոյամարւը յառաջ կը վարէ դիւցաղնօրէն, առիւծաբար: Խուժանային ոյժը անղօր կը մնայ ղայն իորւակել-ընկճելու: Հալէւէն ղինուորական ոյժ կ’ուղուի: Արաբ-Բունարէն Սուրուճ կը վերադառնայի, երբ Հալէւէն Սուրուճ եկաւ Հասաւ դունդ մը ղինուոր, թնդանօթ, ուղւերով ռաղմամթերք: Սուրուճի ժանւարմա-դոմանւանին ալ ժանւարմաներու դունդովը միացաւ ասոնց»1: Հոկւեմբերի 1-ի դիչերը թուրք իուժանը ղորքի առաջնորդությամբ նորից է չարժվում Հայոց թաղի վրա: Հարվածի դլիավոր ուղղությունը կաթոլիկ եկեղեցին էր: Մ. Ցոթնեղբայրյանը մի ջոկաւով չւաւում է դեւի եկեղեցի, բայց թուրքերն արդեն Հասցրել էին դա դրավել ն բակը լցվել: Նա մի իմբի Հրամայում է ձեռնառումբերով բարձրանալ Հարնան ւան կւուրը, իսկ ինքը ջոկաւի մյուս ուժերով դիրք է դրավում եկեղեցուն Հարող մյուս ւների կւուրներին: Բոլոր կողմերից կրակ են բացում մթության մեջ իարիա÷ող թչնամու վրա, որը չուրջ 100 կռվող է կորցնում: Հայերը ԱլաՀայւոյանի Հրամանաւարությամբ թուրքերին ջաիջաիում են նան Թեմիրինի ուղղությամբ: Հոկւեմբերի 3-ին, Հրեւանային ռմբակոծումից Հեւո, թչնամին նոր Հարձակման անցավ, որին մասնակցում էին նան չրջակա դյուղերից եկած մեծ թվով դյուղացիներ: Հայերի մարւական դործողությունները ղեկավարում էր Հ. Ռասւկելենյանը: Հայերը ձնացնում են, թե նաՀանջում են ու թուրքերին դցում են ծուղակը: «Թուրքերու ցնծութեան աղաղակները,- դրում է Լութերը,÷ոիուած էին սարսա÷ի ճիչերու: Այս իելաՀեղ ÷աիուսւէն քաջալերուած, դիրքերեն դուրս կու դային Հայ մարւիկները ու ամբոիը կը Հալածէին մինչեւ Այնղլիայի լճակը... Ռասւկելենյանի ծրադիրը լիութեամբ յաջողած էր: Հայ ւղոց կը մնար վերադրաւել իրենց դիրքերը եւ ւօնել այդ դիչերուան յաղթանակը»2: Մ. Ցոթնեղբայրյանը ճակաւամարւի վայրը Հասավ, երբ կռիվն արդեն ավարւվել էր: Նա չնորՀավորեց կռվի մասնակիցներին ն Համբուրեց «նաեւ ճակաւները ւասնեակ մը աղջիկներու, որոնք այր մարդու Հադուսւով եւ ղինուած Հեւաւնդած էին թչնամին դիրքերէն դուրս»: Այդ օրվա մարւերին Հերոսություն դրսնորեցին նան երեիաներն ու ւաւանիները: Լութերը թվում է դրանց՝ Նաղարեթ Բաքքալյան, Գարեդին Բերեջիկլյան, Հակոբ էսմերյան, Հայկ Հացադործյան, որոնք ղարմացրեցին «իրենց իիղաիութեամբ»3: Այդ օրերին Ուրֆայում դւնված ֆրանսիացի Մ. Ռըբուրը Հոկւեմբերի 3-ի

Գաբիկեան կ., նչվ. աչի., էջ 378-379: ՍաՀակեան Ա. (Լութեր), Ուրֆայի Հերոսամարւը, Պէյրութ, 1933, էջ 91: Նույն ւեղում, էջ 93:

մարւերի մասին իր Հուչերում դրում է. «Հոկւեմբերի 4-ին մեռելային լռութիւն մը կը ւիրէր բոլոր քաղաքին վրայ: 3-ին նոր կռիւ մը ւեղի ունեցած էր, սակայն ղինուորներն ու ամբոիը չէին յաջողած դրաւելու թաղերը: իւրաքանչիւր ÷ողոց ւաւնէչուած էր, Հայերը դիւնալով, որ ւիւի մեռնէին, որոչեր էին սուղ ծաիել իրենց կեանքերը եւ առաւելադոյն վնասը ւաւճառել թիւրքերուն: կիներն անդամ Հրացանաձդութեան կը մասնակցէին ... Դեռաւի աղջիկներ մաՀը ծաղրելով դիրքերէն կը ւոռային ղինուորներուն,- Տեսէ՛ք, մենք կ’երդենք, մենք կը ղուարճանանք, դուք ալ եկէ՛ք մեղի Հեւ երդեցէ՛ք եւ ւարեցէ՛ք»1: Մինչն Հոկւեմբերի 5-ը թուրքերի ղոՀերի թիվը Հասավ 2000-ի2: Զեմալ ÷աչայի ուղարկած ղորքերը չոււով ւեղ Հասան: Երբ դերմանական արւադրության թնդանոթները մուենում են քաղաքին, մի իումբ երիւասարդներ Սարդիս Ցոթնեղբայրյանի Հրամանաւարությամբ, ծււված քրդի ւարաղի մեջ, դիչերով իջնում ու թաքնվում են թուրքական դերեղմանաւանը, աւա աննկաւ իառնվում են մաՀմեդական ամբոիին ն Հայկական կամրջի մու սւասում թնդանոթների դալուն: Երբ դրանք մուենում են, Հայերը կրակ են բացում, ամբոիը իուճաւաՀար ÷աիչում է: Դրանից օդւվելով՝ Սարդիսը Հանում է թնդանոթներից մեկի ÷ակաղակը: Հայերը ձդւում են ձաիողել թուրքերի մւադրության իրականացումը թնդանոթները ւեղադրել Թլ÷կւուրի լանջին, դնդակաՀար անում Հրեւանավորներին: Սակայն, ի վերջո, թուրքերը թնդանոթները ւեղադրում են ու ռմբակոծության ւակ առնում Հայկական թաղը: Հոկւեմբերի 5-ին Եդեսիա Հասան 6000 ղորք ու թնդանոթներ ն անցան Ֆաիրի ÷աչայի Հրամանաւարության ւակ: Թե՛ այդ ÷աչան ն թե՛ նրա չւաբի ւեւ դերմանացի Վ. Ռայիենբերդը մասնակցել էին Զեյթունի ու Մարաչի բռնադաղթին ն կուորածին: Հոկւեմբերի 7-ին Ֆաիրին Հայերից ւաՀանջում է անձնաւուր լինել: Հայերը կրկին մերժում են: Ռաղմական իորՀրդի ւաւասիանում ասված էր. «Զենք ուղեր ծիծաղելի ըլլալ ձեր աչքին... Հանդիսւ ձդեցէ՛ք մեղ մեր ւաւնէչներուն վրայ մինչեւ ւաւերաղմին վաիճանը: Ուրֆայի Հայութիւնը ւիւի կռուի մինչեւ վերջին մարդը: Ոչ դուք ւիւի ինայէք մեղի եւ ոչ ալ մենք՝ ձեր ղինուորներուն»3: Հայկական թաղի ռմբակոծությունը մասնակի ընդՀաւումներով չարունակվում է մինչն ինքնաւաչււանական մարւերի վերջը: Խուժանը մի քանի անդամ ÷որձեց ղորքի օդնությամբ դրավել Հայոց թաղը: Նրանք ւիրացան կաթոլիկ Հայերի եկեղեցուն, բայց դա ւաՀել կարողացան միայն մինչն լուսաբաց: Ֆաիրին լրացուցիչ ղորքեր է ինդրում Հալեւից: Հաջորդ օրը Ուրֆա է Հասնում Սուրուճի Սուլեյմանը՝ 600 կռվողներով: Գալիս են նան աչիրեթներ՝ 12.000 բաչիբողուկով: Թաղի ռմբակոծությանը ուղեկցում էր այդ բաղմաՀաղար ղորքի ն իուժանի Հարձակումը: Մեծ թվով թուրքեր են սւանվում դարանակալած Հայերի դաչույններից:

ՍաՀակեան Ա. (Լութեր), Ուրֆայի Հերոսամարւը, Պէյրութ, 1933, էջ 93-94: ԳաՀուէճեան Ե., նչվ. աչի., էջ 31: ՍաՀակեան Ա., Դիւցաղնական Ուրֆան..., էջ 834:

Հոկւեմբերի 8-ին Ֆաիրի ÷աչան Հայկական թաղերի վրա Հարձակումը սկսում է արնելյան կողմից: Ամբողջ օրը կաւաղի կռիվ մղվեց ն, չնայած կաւաղի ռմբակոծություններին, թուրքերը չՀաջողեցան դրավել Հայկական որնէ դիրք: Դրա ÷ոիարեն, Հայերի երեք ÷ոքրիկ իմբեր, ծււված թուրքական ղինվորական Հադուսւով, անցնում են թչնամու թիկունքը ն նրան իուճաւի մաւնում: Նույն ւաՀին Մկրւիչը մի իմբով ծււված մւնում է թուրքական բանակի դասավորության մեջ ն Հարձակվում իուճաւի մաւնված թուրքերի վրա ն 200 Հոդու ոչնչացնում: Հոկւեմբերի 9-ի մարւերն ավելի դաժան բնույթ ունեցան: Թուրքերը կարողացան դրավել Թլ÷ււուրը ն ամբողջացնել Հայոց թաղի ւաչարումը: Թլ÷ււուրի վրայից չարունակում էին ուժեղ ռմբակոծության ենթարկել Հայերի դիրքերը: Միաժամանակ Հարձակման անցավ Հեւնակը: Ֆաիրիին օդնում էր նրա դերմանացի մյուս ւեղակալը՝ դնդաւեւ Վոլթոդիլդը: Հայերն աներեր էին: Մարւին մասնակցում էին նան Հայ կանայք, այդ թվում՝ Զեթենճյանի, Զիլինկիրյանի ն կիմչյանի ղեկավարած ջոկաւները: Նրանց 30 Հոդանոց իումբը այնւիսի կաւաղությամբ Հարձակվեց թչնամու վրա, որ Հրոսակաիմբի վիրավորված Հրամանաւար Ցռւսուֆն ասաց, թե ւաբաւ Հադած ու ղինված Հայ կանայք կռվում են «առասւելական Հերոսների նման, որ երբ միւքս կ’իյնան, ոսկորներս իսկ կը սարսռան»1: Անձնվեր էին կռվում Հայ ւաւանիները՝ Ն. Բադալյանը, Հ. Թենեքեջյանը նն: Վիրավորվում է Մ. Ցոթնեղբայրյանը: Նա Հրամանաւարությունը Հանձնում է Ռասւկելենյանին: Պաւմում է Եղիսաբեթ Ցոթնեղբայրյանը. «Մկրւիչը երբ աչքերը բացաւ ու ւեսաւ ղիս, բարկութեամբ ըսաւ, թէ ինչո՞ւ դիրքէն Հեռանալով իր մօւ եկած եմ...»: Լսելով Մկրւչի վիրավորվելու մասին, Հայ մարւիկները կռիվը չարունակեցին ավելի մեծ կաւաղությամբ: Մովսես Սուճյանը ութ ւեղից վիրավորված էր, բայց չարունակում էր Հրաչքներ դործել. «...Գիչերը յիսունէ աւելի մեռած թիւրքերու ղէնքերն ու ÷ամ÷ուչւները Հաւաքեցինք ու ւարինք մեր կեդրոնը»2: Հոկւեմբերի 10-13-ի կռիվներն արդեն ընթանում էին Հայկական թաղի ավերակներում: կռվում էին բոլորը՝ ւղամարդ, կին, երեիա: Թուրքերը Հեւնողականորեն սեղմում էին օղակը: Նրանք նոր թնդանոթներ բերեցին: կռիվը չուրջօրյա էր: Պարենն ու ռաղմամթերքը սւառվում էին: Հայերը Հարկադրված էին Հավաքվել Մայր եկեղեցում ու կռվել «մինչն վերջին ÷ամ÷ուչւն ու մարդը»: Թչնամին ռմբակոծում էր թաղ առ թաղ, ւուն առ ւուն: Սւանված ւղամարդկանց ÷ոիարինում են կանայք ու երեիաներ: ԶոՀվում են նան Հ. Ռասւկելենյանը, Խ. Բուելյանը, Խ. Մեղրաւյանը, Մ. Սուճյանը, Ա. Թաչչյանը ն ինքնաւաչււանության մյուս ղեկավարները: «1օոօսոaո» թուրքական թերթը 1986 թ. մարւի 10-ին դրում է. «Ուրֆայի

Աւեւեան Մ., Հայ աղաւադրական աղդային յիսնամեայ (1870-1920) յուչամաւեան եւ ղօր. Անդրանիկ, Փարիղ, 1954, էջ 330: ՍաՀակեան Ա., Դիւցաղնական Ուրֆան..., էջ 921: Տե՛ս Ե. Ցոթնեղբայրյանի Հուչերը:

... օսմանյան չրջանի Հայկական եկեղեցու ւեղում կառուցված դւրոցի բակում կաւարված աչիաւանքի ընթացքում քարայրում Հայւնաբերվել են 100-ից ավելի ÷ւած կմաիքներ»: Ֆաիրի ÷աչայի Հանձնարարությամբ, ւեղի դորդի դործարանի ւնօրեն էքարւը Մ. Ցոթնեղբայրյանին առաջարկում է դադարեցնել դիմադրությունը՝ իոսւանալով ÷րկել նրա կյանքը: Հեւնում է ւաւասիան. «Եթէ ձեր մէջ քաղաքակիրթ եւ քրիսւոնեայ մարդու ղդացում կայ, ÷րկեցէ՛ք անաւաւներուն մէջ կուորուող անմեղ Հայ ժողովուրդը»1: էքարւը սւառնալիք է կարդում ու Հեռանում: Հաջորդ օրն իսկաւես կաւաղի Հարձակում է սկսվում դերմանացի դնդաւեւ ֆոն էքսվեյլի Հրամանաւարությամբ: Եղիսաբեթ Նաջարյան-Ցոթնեղբայրյանն ուսուցչուՀի էր աչիաւում կարմուջ դյուղում: Ուրֆայի դոյամարւի ժամանակ նա էր կաղմակերւում թաղի կանանց ու աղջիկների դործունեությունը: Նրանք մչւաւես դիրքերում էին, վաիկուներին «դասւիարակողներից» էին: Նրանք երդում էին, ոդնորում մարւիկներին: Թուրքական դաւարանը նրան դաւաւարւեց 101 ւարվա բանւարկության: Երբ թուրք իուժանը լցվեց Հայոց թաղ, Խանըմ Բեթենջյանը, ասքյարի Հադուսւ Հադավ ն իր մի քանի ընկերուՀիների Հեւ սկսեց թուրք ղինվորներ սւանել: Նա մինչն քաղաքի անկումը դիրքերը չլքեց ն Հերոսաբար կռվեց: Հանձնարարվեց վերացնել Հայկական դիրքերի Հարնանությամբ դւնվող թուրքական ւաՀականոցը: Պաւմում է ւաՀականոցի կոմիսար Ցուսուֆը. «Հրացանաձդութիւնից յեւոյ ւաՀականոց իուժեցին բաղմաթիւ մարդիկ... Մեղ ÷րկութիւն չկար... Մեղնից երկու Հոդի եւս սւաննուեցին, իսկ ես թեթեւ վիրաւորուեցի ուքից ու մի կերւ ÷աիայ, թաքնուեցի: Թաքսւոցից ւեսայ, թէ ինչւէս ոսւիկան Ալիին ողջ-ողջ բռնեցին, ձեռքերը կաւեցին, վղին ւարան անցկացրեցին եւ կաիեցին... Բայց ւարօրինակ էր: Բոլորին Հրամայող ձայնը ո՛չ թէ ւղամարդու էր, այլ՝ կնոջ: Մեղ Հեւ Հաչիւները մաքրելուց յեւոյ, ւաՀականոցի առաջ չարքի կանդնեցին սեւ ուրուականները եւ նորից լսուեց մանկամարդ կնոջ իրոիւ ձայնը: Նա արւասանեց 30-ից աւելի կնոջ անուն: Նրա արւասանած ամէն մի անունից յեւոյ, ես լսում էի «ներկա՛յ» ւաւասիանը, որ նորից կանացի էր»2: Երբ Հայկական դիրքերն արդեն լռել էին. Խանըմը մւավ ամերիկյան կուսանոց, որւեղ մեծ թվով ուրֆացիներ էին Հավաքվել: Ներս են իուժում թուրք ասքյարներն ու սկսում իուղարկությունը: Մուեցան Խանըմին, նա դուկաւեղից Հանեց աւրճանակն ու կրակեց սւայի վրա: ինքն էլ ընկավ ասքյարների դնդակից: Թուրքերի դիրքերից ութ սւիւակ դրոչակ ւարղվեց ն Ֆաիրին երկու Հոդու ուղեց բանակցությունների Համար: Գնացին Մարիամ Զիլինկիրյանն ու

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 804: կուրւիկյան Սւ., Ուրֆայի ՀերոսուՀին: Տե՛ս «Ասւարէղ», 8 ÷եւրվարի 1966 թ.:

Աղնիվ Միրղոյանը: Փաչան Հիացած էր մանկամարդ աղջիկների իիղաիության վրա: Նրանք Հանդուդն կեցվածքով ÷աչայի երեսին չւրւեցին. «...կռիւը մենք չենք սկսած: Մեր երիւասարդներն ու առաջնորդը ւարիք սւաննեցիք, ձայն չըրինք: ինչ որ ւաՀանջեցիք, ւուինք, այլեւս ի՞նչ կ’ուղէք մեղմէ... Դադրեցուցէ՛ք յարձակումները ու մենք դարձեալ Հաւաւարիմ Հւաւակներ ենք կառավարութեան»1: Ամբողջ կռվի ընթացքում Մարիամը դիրքերում կռվեց, վիրավորներին ինամեց, ՀուսաՀաւվածներին ոդի ներչնչեց: Նրան նույնւես դաւաւարւեցին 101 ւարվա բանւարկության, բայց ղինադադարից Հեւո աղաւվեց: Հայերը որոչում են նս մի քանի օր դիմադրել, աւա ճեղքել օղակն ու Հեռանալ: Մինչն Հոկւեմբերի 18-ը նրանք մեծ կորուսւներով Հեւ են մղում թուրքերի դրոՀները: Այդ օրը Հայկական թաղամասում դւնվող ամերիկացի միսիոներների չենքի վրա իրենք՝ ամերիկացիները սւիւակ դրոչ բաբձրացրեցին: Թուրքերն անմիջաւես իուժեցին միսիոներների չենքերը ն ընկան Մ. Ցոթնեղբայրյանի սարքած ծուղակը: Դրանցում թաքնված Հայ մարւիկները դրոՀեցին թուրքերի վրա ն մեծ կորուսւներ ւաւճառեցին: Եդեսացիների դիրքերր դնալով իրարից մեկուսանում էին, բայց կռիվն մղվում էր ամենուրեք: Գրեթե բոլոր դիրքերը թուրքեր լցվեցին: Մասնակի կռիվներ չարունակվեցին: Հերոսական մաՀով իր կյանքին վերջ ւվեց Մ. Ցոթնեղբայրյանը: Դեռ անցյալ դարում եդեսացիները իրենց թաղամասում սւորդեւնյա չինություններ՝ դիրքեր, ւաՀեսւարաններ, ջրամբարներ էին սւեղծել, որոնք միմյանց Հեւ կաւված էին նույնւես սւորդեւնյա անցումներով: Մեւերնիիը Ուրֆայի Հայկական թաղի մասին կանցլերին դրում է, որ դա կաղմում է «քաղաքի մու կեսը՝ ւաչււանության Համար արւակարդ Հարմար, ւեղավորված բլրակի վրա, որը բաղմաթիվ անձավներ ունի: Դեւի դրանք Հայերը ÷որել էին Հիանալի անցումներ իրենց ւներից ն անձավներում ւաՀում էին ղենք ն ռաղմամթերք (ավելի ուչ, նրանց աւսւամբությունը ճնչելուց Հեւո, սւորդեւնյա չինությունները թաղի վերջին ւաչււանների Համար ծառայեցին որւես Հիանալի աւասւարան): Թաղի ւները կառուցված են միայն քարից, Հաճաի՝ չաւ ամուր»2: Թուրքերն այդ կառույցների մասին ւեղյակ չէին: Եվ աՀա, երբ Հայկական թաղն ավերակների կույւի էր վերածվել ու ծածկվել էր Հայերի ու մաՀմեդականների դիակներով, ն երբ թուրքերը Հաղթական դոչյուններով մւան թաղի ավերակները ն սկսեցին կուորել նրա ողջ մնացած բնակիչներին, սւորդեւնյա դիրքերից նրանց վրա կրակում էին մաՀամերձ եդեսացիները: Միսիոներ Լեսլին Ուրֆայում ամերիկյան Հասւաւությունների ւնօրենն էր. նրան ընդունում էին որւես ÷ոիՀյոււաւոս: Ականաւես լինելով թուր1

ՍաՀակեան Ա., Դիւցաղնական Ուրֆան..., էջ 879: Տէaէտaոօհiv Սոօշմօո, 4kէօո ‹ 1952, 4ոոօոiօո, 8Ա. 27-34.

քական իժդժություններին, որոնց Հովանավորում էին իչիանությունները, ն ւեսնելով Հայերի աչիաւասիրությունն ու ղարդացածությունը (նա սիրում էր կրկնել, թե Հայերն Ասիայի իորքն ընկած եվրուացիներ են), սիրեց, կաւվեց Հայերի Հեւ: Հոկւեմբերի 18-ին Մ. Ցոթնեղբայրյանը նրան առաջարկեց թույլաւրել, որ իրենք դիրքեր ղրավեն ամերիկյան Հասւաւությունների չենքում: Լեսլին Համաձայնվեց, սւիւակ դրոչ բարձրացրեց չենքի վրա ն իր Հայ աչիաւակիցների Հեւ Հեռացավ: Ֆաիրիի աչքից չվրիւեց Լեսլիի Հայամեւ դործունեությունը: Նրան բանւարկեցին ու Հանձնեցին ռաղմական դաւարանին: Անդլիական Հյոււաւոսության թարդման Բոււերը ւաւմել է, թե ինչւես էին ւանջում Լեսլիին ն Հարկադրում, որ թուրքերի կամակաւար դառնա: Սակայն նա դաւարանում աներեր ւաչււանում էր Հայերին, մերկացնում իչիանությունների բարբարոս քաղաքականությունը նրանց Հանդեւ: Նա ասում էր, որ Հայերը՝ արՀեսւավոր, թե առնւրական, բանվոր, թե մւավորական, որնէ մեղք չունեն կաւարվածի Համար, ողբերդությունը ծնեցին թուրքերն իրենց թալանչիությամբ ու կաղմակերւած կուորածներով: Նա արդարացի էր Համարում Հայերի վարքադիծը՝ ղենքով ւաչււանելու սե÷ական կյանքը: Լեսլին թուրքական իոչւանդումները երկար ւանել չի կարողանում ն ինքնասւան է լինում: Բ. Ե÷÷են դրում է. «Հայկական թաղի ինքնաւաչււանութիւնը չէր կրնար աւելի երկար դիմադրել թչնամիի դերաղանց ոյժին դիմաց: Դիրքերը իրար եւեւէ կը ռմբակոծուէին, իմբաւեւները կը սւաննուէին եւ կը վիրաւորուէին: Արձակուած ռումբերէն կը ճեղքուի մայր եկեղեցիին ւաւը, որւեղ չաւերը աւասւան են դւած: Ռումբերը կը վիրաւորեն նաեւ Հայերու վերջին իմբաւեւը, որ արիւնլուայ դեւին իյնալէ վերջ, իր վերջին ոյժերը կը Հաւաքէ ու կ’աղաղակէ իր ընկերներուն, որ ւոկան, դարձեալ ւոկան»1: Հոկւեմբերի 20-23-ը Հայերը կռվում էին ու միաժամանակ ոչնչացնում իրենց ունեցվածքը՝ ւները, կաՀ-կարասին, դույքը: Շաւերը դերադասեցին ինքնասւան լինել: Թչնամու դլիավոր ուժերը Հոկւեմբերի 23-ին Հայկական թաղ մւան: Նրանց դեմ դնդակ էին արձակում միայն թաքսւոցներում կենդանի մնացածները՝ Հիմնականում ծերեր, կանայք, երեիաներ: Թուրքերը ավերակներում Հայւնաբերեցին 2000 Հոդու, որոնցից միայն մու 200-ն էին չա÷աՀաս: Նրանցից 60-ին կաիաղան Հանեցին, իսկ 140-ին ուղարկեցին Հալեւ՝ դաւվելու: Շաւ Հայեր թուրքերի աչքի առաջ ինքնասւան եղան: Հադարաւեւ Օսմանի մու են ւանում Հինդ Հայերի, որոնցից երկուսը ւղամարդու Հադուսւի մեջ ծււված աղջիկներ էին: Նրանցից մեկը դրւանից Հանում է թաքցրած աւրճանակը ն սւանում է Օսմանին: 120 Հայ կաիաղան է Հանվում: Նրանց մեջ էր նան Սարդիս Ցոթնեղբայր-

ՍաՀակեան Ա., Դիւցաղնական Ուրֆան..., էջ 857-858:

յանը: Մութեսարիֆը նրան Հարցնում է. «ի՞նչ ես անելու, եթե քո կյանքը ինայենք...»: «Առաջին դործս ւիւի ըլլայ քեղ սաւկացնելը»,- ւաւասիանում է Սարդիսը: 1915 թ. Եդեսիա աքսորված ւարսիկ Խուրչիդ իանը ւաւմում է. «Օր մը մեր վրայ Հսկիչ ղինուորներէն մէկը ւեղն ու ւեղը ինկաւ: Ցաճաի կը ւաւաՀէին այս ւեսակ իուճաւներ: Աւերակներու մէջ ողջ մնացող վիրավոր Հայերն էին... Այս անւեսանելիին Հեւ կռիւը ւեւեց մինչեւ մութ աւեն: Գիչերը ÷որձեցին իիսւ յարձակողական մը: Այս յիմարութիւնն ալ իրենց արժեց... ւասէ աւելի դիակներ, այդ դիչեր յիսնաւեւ մը եւ չավուչ մը աւելցուցին իրենց 14 դիակներուն վրայ: Այս վերջին երկուքը Համարձակուած էին մութին մէջ սիկարէթ վառել... Սարսա÷ը ընդՀանուր էր: Զինուորները ըմբոսւանալ սկսած էին... Ֆաիրին սւիւուեցաւ ւեղւոյն վրայ ուսումնասիրելու ինդիրը... 24 թնդանօթէ ռումբեր արձակել ւուաւ: Ցառաջանալու Հրաման ւրուեցաւ ղինուորներուն: Ժամերով ÷նւռելէ վերջ դւան մէկ Հաւիկ դիակ, իոչոր քարերու ւակէն Հանեցին ղայն. մէկ թեւը ռումբ մը ւարած ըլլալու էր, իսկ միւս ձեռքին մէջ Հրացան մը կար ւինդ բռնած: Սուիններուն վրայ առած ÷աչային ներկայացուցին: Եւ ի՛նչ ւեսնել, Ասւուա՛ծ իմ, աղջիկ մըն էր ան: Փաչան, չրթները իածած, դողդողալով կռնակը դարձուց ու Հեռացաւ»1: իղուր չէր Ֆաիրի ÷աչան ասում. «ի՞նչ էր լինելու մեր վիճակը, եթե մեր դեմ ծառանային մի քանի Ուրֆաներ»: Այդ Հերոս քաղաքի Հայությունը մարւնչեց մեկ ամիս: Հոկւեմբերի 20-ին մայր եկեղեցու ւանիքին Հայւնվեց մի իոչոր ւասւառ. «Մենք մինչեւ վերջ ւիւի կռուինք եւ մարդու ւէս ւիւի մեռնինք»: Դա կարդալուց Հեւո ամերիկացիներից մեկն արւասուքն աչքերին ասաց. «Ա՛ի, ի՞նչ կլիներ, եթե բոլոր Հայերն այդւես ւաւասիանեին թուրքերին»2: Վերը նչված Խուրչիդ իանի վկայությամբ՝ միայն երեք օրում թուրքերը կորցրեցին չորս սւա ն 268 ղինվոր: Ֆրիդյոֆ Նանսենը դրում է. «Ուրֆայում Հայերը ղոՀվեցին ՀուսաՀաւ ւայքարից Հեւո»: Հերբերւ Ադամս Գիբբոնսի կարծիքով՝ «Ուրֆայում Հայերը դիմադրեցին թուրքական դիվիղիային 40 օր...»3: «Երբ թա÷առում ես քաղաքի Հայկական թաղերում,- դրում է էքարւը,- ն ւեսնում ես ավերակներ, թալանված, ավերված ւներ, ինքնաբերաբար մւածում ես, որ 2000 Հայեր ղոՀ դարձան թուրքերի անՀադ աչքածակությանը... Բաղաքում ն նրա սաՀմաններից դուրս մեծ թալանից Հեւո ամիսներ չարունակ ընթանում էր «որսածների» առնւուր: Հասկանալի է, որ ամենաթանկարժեք «ռաղմավարը» վերցրեցին իչիանությունները: Ամեն օր ւեղի էին ունենում աճուրդներ՝ վաճառք ղարմանալի ցածր դներով, ընդ որում՝ վաճառում էին միայն թուրքերը: Ժամանակի ընթացքում Հայ բնակչության ունեցվածքն անցավ թուրքերին, դրանով վերջինները Հասան դլիավոր նւաւակին»: Երկար ժամանակ ո՛չ միայն քաղաքի իուժանը,

«Արմենիա», 28 սեււեմբերի 1985 թ.: ՍաՀակեան Ա., Դիւցաղնական Ուրֆան..., էջ 888: «Բնօրրան», նչվ. Համար, էջ 15:

այլն ղինվորները «ւեղում էին» Հայկական թաղը՝ ինչ-որ բան դւնելու Համար: «Ուրֆայում,- ւաւմում է Բարլեւը,- ւեսա Հայերի դիակներով ծածկված մի դաչւ, որւեղ մու 1000 դիակ կար»1: Նչան Պեչիկթաչլյանը դրեց. Ուրֆայում Հայերն աչիարՀին ասացին. «Միայն դառներու Հօւ չենք մենք Հայերս, այլ՝ մարւիկներու մաւեան դունդ»: Ուրֆան «Արծիւ մը, կւուցին մէջ դա÷նեւերեւ, կը ցցէ դլուիը՝ Հայոց ւաւմութեան մէկ էջին դադաթը, որուն ներքեւ կը վերածուի ինքնաւաչււանութիւնը իմասւասիրութեան»2: Ավ. ԱՀարոնյանը դւնում է, որ Ուրֆայի Հերոսամարւը «մեն-մենակ բաւական է մի ւաւմութիւն ղարդարելու դարերի Համար»3: Ուրֆայի Հայության 1915 թ. կուորածը 1895 թ.-ից Հեւո չորրորդն էր: 1915-ին Հայերի 4000 ւնից կանդուն մնաց միայն 40-ը: Գերմանիայի Հյոււաւոսի ւվյալներով՝ Հոկւեմբերի 9-ին սւացվեց Ուրֆայի Հայության ւեղաՀանության Հրամանը: Հայության իլյակներին ւարադրեցին Դեր Զոր ու Հալեւ, որոնց մի մասը՝ 6000 Հոդի, 1918-1920 թթ. վերադարձավ ն մնաց մինչն քեմալականների Հաղթանակը: Ե. ԳաՀվեջյանը եդեսաՀայության այդ ոդիսականի մասնակիցն է եղել: Նա դրում է, որ 4000-5000 Հոդի, միայն երեիաներ, ծերեր ու կանայք, լցրեցին Միլլիեթ իան կոչվող վայրը: Նրանց իումբ-իումբ ուղարկում էին Դեր Զոր: «Միլլիեթ իանը,- ւաւմում է վերաւրածներից Հ. Արծիվյանը,- թչուառութեան եւ Հիւանդութիւններու բոյն մըն էր, ամէն օր ւասը, քսան մեռել դուրս Հանելով կը նեւէին ÷ոսերու մէջ: Խանին դռները ղինուոր կեցած էր, սակայն թիւրքեր չրջաւաւէն դիչերները կու դային առեւանդումներ կաւարելու ... Շաբաթ մը վերջ ոսւիկանները եկան եւ սկսան Հաւաքել ւասը ւարեկանէն վար ւղաները: Մայրս ինծի աղջիկի Հադուսւ Հադցնելով կը ւաՀէր չարունակ»: Սկսվեց ւարադրությունը՝ քաղցած, ծարավ, մաՀվան սւառնալիքի ւակ: «ինկողն այլեւս ուքի չէր կրնար կենալ: Շրջակայքի թիւրքերը, քիւրւերն ու արաբները դիչաւիչ Հրէչներու ւէս կը յարձակէին կարաւանին վրայ, կը յա÷չւակէին Հաւանած աղջիկներուն, կանանց, մանուկներուն: Եւ այս ամէնը՝ ոսւիկաններու աչքի առաջ»: Տարան նան ÷ոքր քրոջս, իսկ ÷ոքր եղբորս չալակով ւանելու ուժ այլնս չկար ու նրան թողեցին մի աղբյուրի մու: «Ճամբուն եղերքին յաճաի կը ւեսնէինք ւարբեր դիրքով ինկած դիակներ...»4: Հաղարավոր աքսորյալների Հավաքել էին Մարդինի մերձակա դաչւում ն իումբ-իումբ ւանում սւանում էին: Ուրֆայում իչիանությունները ժանդարմների ու ղինվորների մի ջոկաւ էին ուղարկել Հայկական թաղերը՝ ղենքեր իլելու ն բռնադաղթելու Համար, դրում է Ֆայեղ էլ-Ղուսեյնը, բայց երբ Հայերը Ուրֆայով անցնող կանանց ու երեիաների քարավաններից իմացան իրենց եղբայրների ճակաւադրի մասին,

«1հօ Լiէօոaո) Սiջօտէ», 7 1սոօ 1919. «Հերոսամարւեր. ԱրդարաՀաւոյց», Լոս Անջելես, 1985, էջ 107-108: Նույն ւեղում, էջ 111: ԳաՀուէճեան Ե., նչվ. աչի., էջ 37-38:

Հրաժարվեցին ղենքերը Հանձնել, ղինված դիմադրություն ցույց ւվեցին ն սւանեցին մի ժանդարմի ու երեք ղինվորի: Բաղաք ղորքեր բերվեցին, Սիրիայի դաՀճի՝ Զեմալ ÷աչայի Հրամանով, իռովարարներին ւաւժելու Համար ժամանեց Ֆաիրի ÷աչան: Նա Հրեւանային ռմբակոծությունով Հայկական թաղերը ÷լաւակների վերածեց, ւղամարդկանց, կանանց ու երեիաներին կուորեց, բացի անձնաւուր եղողներից, որոնք Դեր Զոր աքսորվեցին: Դանդինին 1915 թ. Հոկւեմբերի 25-ին Հեռադրեց, որ Ուրֆայում կառավարական ղորքերր ճնչել են Հայերի աւսւամբությունը ն դերի վերցրել մու 30.000 Հոդի, այդ թվում՝ նան կանանց ու երեիաների1: Փրկվեցին միայն 15.000 եդեսաՀայեր: Բերենք մի քանի ականաւեսների վկայություններ, որոնք անձամբ իրենց վրա կրել են թուրքական վայրադությունների դաժանությունները: Խ. Թո÷յան. - Բաղաքի Հայերին առանձին չենքեր լցրեցին: Գիչերը 1000 ւղամարդու ւարան սւանեցին, մնացածները երեք ամիս քայլեցին: Դեր Զոր չթողեցին մւնել: Մնացինք դաչւում: Հաջորդ օրը ծերերին, Հիվանդներին ւարան ու իեղդեցին Ե÷րաւում: Մնացածներին ւարան Սնարվա անունով ավերակ դյուղը: Որոչ ժամանակ անց Հայւարարեցին, թե ներում է չնորՀված: Հեւիուն Հասանք Սուվար: Այսւեղ ւղամարդկանց անջաւեցին ն ւարան սւանեցին: Մեղ չարեցին ն մինչն արդանդը իուղարկելուց Հեւո ւարան չեչենաբնակ մի վայր՝ Շեդդադե: 15 օր մնացինք քաղցած, սնվում էինք ձիերի թրիքների մեջ եղածով, ւեղաբնակներին արդելված էր մեղ սնունդ ւալ: Աւա մեղ Հավաքեցին ու չեչեններին բաց թողեցին: Զարդում էին ինչով ն ինչւես կարող էին: Հաղիվ 10 Հոդի մնացած լինեինք՝ ջարդը դադարեցրին: Դիակները այրեցին: Մեղ ւարան բեդվինները ն ամուսնացրեցին2: Հ. ՇաՀինյան. - Սեււեմբերի 5-ին թուրքերը մորթեցին երեք ն վեց ւարեկան երեիաներիս ու մսերը կերցրին չներին: Սեււեմբերի 12-ին մի կնոջ ւղծեցին ն նրա երեիաների ներկայությամբ մորթեցին: Ա. Վարդանյան. - Մեր կարավանի մնացորդները Դեր Զորից քչեցին Սուվար: Սկսվեց ւիֆը: Գաղաններն ամենուրեք դիակներ էին Հոչուում: Սուվարից չարժեցին դեւի Մոսուլ: Ես կարավանից ÷աիա (11 ւարեկան էի) վերադարձա Դեր Զոր ն մի արաբ ընւանիք ինձ վերցրեց: Սակայն Հայերին Դեր Զորից քչեցին, թե այնւեղ լավ էին աւրում: Տղամարդկանց առանձնացրին ն ջարդեցին Մերկեդե լեռան վրա, որը սւանդանոց էր դարձել: Ես էլ սրանց մեջ էի: Սւանվելու նաիորդ օրը Հաջողվեց ÷աիչել, թաքնվել դիակի ւակ: Աւա թա÷առական Հասա Դեր Զոր3: Զ. Որբերյանը ւաւմում է, որ ասորիները Հայ աղջիկներին վաճառեցին թուրք սւաներին: Վերջինները դնած աղջիկներին նաի բռնաբարեցին, աւա Հարկադրեցին, որ ւարեն միանդամայն մերկ: Եվ երբ նրանք Հրաժարվեցին իսլամությունն, ընդունել, վրաները նավթ լցրեցին ու բոլորին այրեցին4:

Սiօո ԱԱՏ14 Ք4 ՃԱԱԱ 463, 4lօքքօ, 27 Օօէօ.օո 1915. «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 537-539: Նույն ւեղում, էջ 540-543: Նույն ւեղում, էջ 535:

Եդեսիայի իրադարձություններին անդրադարձել է նան Թալեաթը՝ իեղաթյուրելու Համար Հերոսամարւի ւաւմությունը: Նա դրում է. «ինչւես ւեւության այլնայլ մասերում, այնւես էլ Ուրֆայում աւսւամբական չարժումներ սկսվեցին ւաւերաղմի մեջ մեր մւնելու Հեւ միաժամանակ»: Պլանը նույնն էր. «Երբ ռուսները Հարձակվեին, նրանք ւեւք է իոչընդուեին թուրքական բանակի նաՀանջը, իսկ վերջինների առաջիաղացման ւարադային, աւսւամբություն բարձրացնեին»: կոմիւեականները ղանաղան լուրեր ւարածելով Հայերին մղում էին դործողությունների, Հայթայթում ռաղմամթերք ն սննդամթերք, կառուցում դիրքեր: կարմուջում ծադած աւսւամբությունը (1915 թ. օդոսւոսի 6-19) ւարածվեց նան Ուրֆայում: Մինչն կառավարության օժանդակ ուժերի ւեղ Հասնելը «Հայերը Հարձակվել են իսլամ ժողովրդի վրա ն չաւերին սւանել»1: «Եթե Ուրֆայի աւսւամբությունը լավ քննության ենթարկվի, կւարղվի, որ Հայերի նաիընւրած այս քաղաքը չաւ կարնոր կենւրոն էր: Այս դործում մեծ օժանդակություն են ցույց ւվել անդլիացիները, ֆրանսիացիները ն ռուսները»: Նկուղները ն այլնայլ ւեղեր ղենք ու ղինամթերք էին լցված: 9-10 չաբաթվա սննդամթերք էր կոււակվել: Հայերը Համաձայնական ւեւությունների Հյոււաւոսներից լայն օդնություն են սւացել: Ամերիկացի միսիոներները, օրինակ, Լեսլին, ւրամադրել էր դրոչակ ն Հադուսւ, «իրենց Հաղթանակին վսւաՀ Հայերը որնէ վարանում չեն ունեցել օսմանյան ուժերի դեմ բարձրանալու դործում»2: Թալեաթն ինքն է, որ կա: Տուր թեկուղ ամենաչեղոք ÷ասւը ն դա կներկայացնի որւես ամենաաՀարկու երնույթ: Շարադրանքից ւարղ երնաց, որ Հայերը ո՛չ նաիաՀարձակ են եղել ն ո՛չ էլ աւսւամբել, այլ, ականաւես լինելով իրենց Հայրենակիցների Հանդեւ ղանդվածային ՀաչվեՀարդարին, որոչեցին մեռնել կռվելով, մեռնել արժանաւաւիվ, մեռնել ոչ թե Հանուն Անւանւի չաՀերի, այլ մեռնել առանց բռնադաղթի արՀավիրքների: Թալեաթը ճիչւ է միայն մի բանում, որ Ուրֆայում Հայերի Հերոսամարւը Հօդոււ Անւանւի էր, բայց այդւիսին ոչ թե ծրադրվել էր, այլ այդւիսին էր օբյեկւիվորեն, իր նչանակությամբ: ԱՀա՛ մի քանի վկայություններ նս: Ուրֆայի դեւքերի առնչությամբ Հոֆմանը Հոկւեմբերի 6-ին դրեց, «Ուրֆայի Հայությանն աքսոր է սւառնում, բայց Հայերը որոչեցին ւարադրությամբ մեռնելն արՀամարՀել ն նաիընւրել անմիջական վաիճանը... Ասում են՝ Ֆաիրի ÷աչան անձամբ Ուրֆայում է, Հայ թաղը ւաչարված ն Հրամայել է Հրեւանիով կործանել»3: Այս ինքնաւաչււանությունն սկսվել է սեււեմբերի 29-ին. Հայերը ÷ակվել էին իրենց թաղում: «Հայերի կռվողների թիվը Հասնում էր 2000 Հոդու: Նրանք մերժեցին անձնաւուր լինելու առաջարկը: կռիվն սկսվեց Հոկւեմբերի 6-ին: Հայերը Համառ դիմադրեցին, սակայն ի վերջո ւարւվեցին ու կուորվեցին: կուորածը 10 օր ւնեց»4:

Թալեաթի Հուչադրությունները, էջ 73: Նույն ւեղում, էջ 74: Լօքտiստ 1., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹ 180: 8ո)օօ 1., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹ 31:

«Մայիսի վերջերին, կրոնական ւաւերաղմը Հոչակելուց Հեւո, մաՀմեդական ավադանին որոչել էր բոլոր քրիսւոնյաներին, Հաւկաւես Հայերին, կուորել»: «Բոլոր աղդեցիկ ու կրթված Հայերը որնէ կեղծ ւաւրվակով կանչվում էին կառավարական չենք ն դրանից Հեւո այդ բոլոր Հայերն անՀեւանում էին»: Մոլլաների մոլեռանդությունը սասւիկ բորբոքվել էր: Նրանք ասում էին. «Թող կուորվեն այդ անՀավաւները, քրիսւոնյաները»: Ներկայումս որնէ մեկը չի կարողանում չրջա÷ակումից դուրս ելնել օդնություն ինդրելու Համար: Այսւես սկսվեց մի սասւիկ կուորած: 10.000 Հայերի ոչ ւակաս քան 1/3-ը քաղաքից բացակայում էր՝ ղենքի ւակ էր առնված (որւես ղինվոր), սակայն այս անդամ ւեղում մնացածներն իրենց ւաչււանեցին: Ուրֆայից Հունիսի 15-ին սւացված նամակը Հայւնում է. «10.000 Հայ, կանայք ու երեիաներ աքսորվում են ւարբեր ւեղեր: կանանց ու աղջիկներին քարչ են ւալիս Հարեմներ, մնացածներին վսւաՀաբար որնէ ւեղ ոչնչացնելու են, քանի որ ոււելիք չունեն»: Հոկւեմբերի 4-ի թվակիր նամակում դրված է. «Թուրքերն այժմ ծանր թնդանոթներով առաջանում են Հայկական թաղերի վրա: Որոչված է այս թչվառ, բաղմաչարչար աղդի ճակաւադիրը՝ ւաւերաղմից Հեւո լուծելու Համար Հայկական որնէ Հարց չի լինելու. թուրքերը դա լուծեցին ամենաՀիմնավոր ու ամենաանադորույն ձնով»1: «Տօոոօոaսքջaոջ»-ի 1919-ի թիվ 62-ում ււադրված է մի դերվիչի նկարը, որն Ուրֆայում դերել էր 100 Հայ երեիա ն նրանց անձամբ մորթել՝ մաՀմեդական դառնալուց Հրաժարվելու Համար: Ուրֆայից սւացված մի նամակ Հաղորդում էր. «Հայասւանից կանայք ու որբերը Ուրֆա են Հասել: Բոլոր ÷ողոցները լցված են: Սովն ու մաՀը մոլեդնում են: Օրական մեծ թվով երիւասարդ կանայք ու աղջիկներ են Հա÷չւակվում: Երեիաներն էժան՝ 1,25 ֆրանկով վաճառվում են: Ես անձամբ ականաւես էի, երբ ամասիացի 8-9 ւարեկան մի ւղա իր դեղեցկության Համար վաճառվեց 2,5 ֆրանկով...»: Նաի Ուրֆայի թեմի առաջնորդը 40 ավադների Հեւ ւարվեց անծանոթ ուղղությամբ: Մի չաբաթ անց 50 Հոդի էլ ւարան... Խալիլ բեյն իր չեչեններով եկել էին Ուրֆան էլ քանդելու, սակայն միայն կողոււեցին ու Հեռացան: Նոյեմբերին Ուրֆայից եկած կարավանում ինձ ծանոթ մի կին ինդրեց ÷րկել իր երեիային, դրում է եվրուացի դիվանադեւը: Վերակացուն նրան Հեւ մղեց բղավելով. «Որնէ մեկը չի ÷րկվելու, դու քայլելու ես այնքան, քանի դեռ չես ուչաթա÷ ընկել: Եվ, որւեղ ւառկած մնաս, քեղ իժռելու են չները»: Այս կարավանը օրեր անց ուղարկվեց Ռաքքա, սակայն քիչ անց Հեւ բերվեց իբր Մոսուլ ուղարկելու Համար: Նոյեմբերին ն դեկւեմբերի սկղբներին Ուրֆայի կողմերից Թել Աբիադ եկավ 10.000 Հոդի: «Հայերի Հանդեւ ձեռնարկված բոլոր միջոցառումները, այն, ինչ ես ւեսել եմ ն կարող էի դիւարկել, Հանդում է այն բանին, որ ինձ ասաց էմիդրանւների

«Խiէէօilսոջօո», ‹ 12, Օօէօ.օո 1919, ք. 140-145.

դծով ւնօրեն Շյուքրի բեյը. «Վերջնական արդյունքը ւեւք է լինի Հայ ռասայի ոչնչացումը: Սա մչւական ւայքար է Հայերի ն մաՀմեդականների միջն, որը ներկայումս մուենում է իր վերջնական ավարւին: Ավելի ւկարը ւեւք է անՀեւանա»1: Դրեղդենի արիիվում ւաՀված մի ÷ասւաթղթում Ուրֆայի իրադարձություններն անվանվում են Վանի կռիվների արձադանք ն Հեւնանք դրսից եկած Հայ դործիչների քարողչության: Սակայն թուրքամեւ այդ ÷ասւաթղթի Հեղինակն իսկույն իրեն մաւնում է, երբ դրում է, թե «Հայկական վւանդը» կանիելու նւաւակով Հայերի դլիավորները ձերբակալվեցին ն «աքսորի ճանաւարՀին սւանվեցին: Այդ սարսա÷աՀար ւրամադրությունները չարունակվեցին բռնադաղթի ճանաւարՀին սովի ն Հիվանդությունների ւաւճառով Վանի ն Դիարբեքիրի Հայերի ղոՀվելու Հեւնանքով: Զնայած այդ ամենին, Հայերը որնէ քայլի չդիմեցին, չՀավաւալով, որ Ուրֆայի Հայ բնակչության ւեղաՀանությունը կարող է մեծ ծավալներ սւանալ»2: Ուրֆայում Հարկադրաբար մնացած բոլոր Հայերը, այդ թվում՝ բժիչկներ, դեղաւների աչիաւողներ, 1916 թ. Հունվարին Հարկադրաբար իսլամացվեցին: Որ Ուրֆայի Հայության ողբերդությունը նույն, Համաօսմանյան ձեռադիրն ուներ, որ Հարավային վիլայեթներում Հայերի ջարդերի ծրադրման ն իրականացման ղեկավար կենւրոնը Դիարբեքիրն էր ն դրա ղեկի մու նսւած էր ւեղի վալի Ռեչիդը, վկայում է Լեսլիի 1915 թ. օդոսւոսի 6-ի Հեռադիրը Հալեւում ԱՄՆ-ի Հյոււաւոս Զեքսոնին: Այս քաղաքի իրադրությունը իիսւ վւանդավոր է, դրում է նա, ն օրեցօր վաւթարանում է: Մուսուլմանների ն քրիսւոնյաների միջն կրքերն անչա÷ բորբոքված են ն ամեն րուե կարող են ւայթյունի վերածվել: Սւամբուլից (իսկ ավելի ուչ՝ նան Դիարբեքիրից) եկած 14 «կամավորներ» աՀաբեկել են կառավարչին, ոսւիկանաւեւին, ղինվորական աւյանի Հանձնաիմբին ն ւեղական իչիանությունների ւաչւոնյաներին այնւես, որ վերջիններս չեն Համարձակվում ւաչււանել քրիսւոնյաներին կամ Հակառակվել եկածների կամքին, որոնք, ÷ասւորեն, ամեն ինչ վերցրել են իրենց Հսկողության ւակ: Նրանք դիչերով բռնում են ամենաՀայւնի քրիսւոնյա քաղաքացիներին, որոչ ժամանակ բանւում ւաՀելուց Հեւո ուղարկում մաՀվան ծուղակ՝ Դիարբեքիր: «Վեց չաբաթների ընթացքում մենք ականաւես եղանք ամենանողկալի դաժանությունների՝ կիրառված քրիսւոնյաների նկաւմամբ, որոնց աքսորի ճամ÷ան անցնում է մեր քաղաքի միջով: Նրանք բոլորը միննույն բանն են ւաւմում. ւղամարդկանց սւանել են աքսորի առաջին օրն նեթ, որից Հեւո կանանցից ու աղջիկներից կողոււել են դրամը, Հադուսւը, ծեծել, առնանդել, բռնաբարել: Նրանց ւաՀաւանները սւիւում էին վճարել նույնիսկ ճանաւարՀի աղբյուրներից ջուր իմելու Համար, ն ոչ միայն իրենք էին բռնանում, այլն թույլ էին ւալիս, որ ճանաւարՀի դյուղերի սւաՀակները նույն կերւ վարվեին... Մենք ւեսնում էինք այս ամենը սե÷ական աչքերով՝ օրը ցերեկով,

R 14090, 4.. 2888. Տaօհտiտհօտ Աaսքէտէaaէտaոօհiv Սոօշմօո, 4kէօո ‹ 35268, 8Ա. 28-29.

÷ողոցներում»: Թչվառ, Հյուծված կանայք ու երեիաները Հաղարներով մեռնում էին ճամ÷եղրերին: Առնվաղն 500 աղջիկների առնանդեցին այս քաղաքի մուսուլմանները, ավելի չաւերին բռնաբարեցին ն կրկին ÷ողոց նեւեցին: Այս ամենը ւեղի էր ունենում բացաՀայւորեն, օւարերկրացիների աչքի առաջ: «իրավիճակն այսւեղ էլ է աՀավոր: Ուրֆայի քրիսւոնյաները ւեսնելով ն քաջ իմանալով, թե ինչ է կաւարվել աքսորյալների Հեւ, որոչել են դիմադրել, եթե իրենց էլ աքսոր ւարւադրեն: Նույնիսկ առանձին անՀաւների դիմադրությունը վսւաՀաբար կնչանակի եղեռն ն բոլոր քրիսւոնյաները, նույնիսկ օւարերկրացիները կվւանդվեն: Օւարների ուղիղ կեսն աւրում է ւեղացիների ւներում ն եթե վերն ասվածը ւեղի ունենա, նրանք անւաչււան կմնան: Մուսուլմանները նույնիսկ ակնարկել են որոչ օւարերկրացիների կանանց ու աղջիկներին վերցնելու մասին: Ես չեմ կարող ւաչււանել նրանց, քանի որ ւաչւոնաւես ճանաչված չեմ: Թաիանձադին ինդրում եմ Ձեղ անմիջաւես այսւեղ ուղարկել ÷ոիՀյոււաւոս էդելմանին՝ նրանց ւաչււանելու Համար ն Գերմանիայի Հյոււաւոսի Հեւ միասին Հնարավոր ամեն բան անեն այս չրջանի ղինվորական Հրամանաւարին Համողելու ւաչււանել քրիսւոնյա բնակչությանը ն կանիել աքսորը»: Ցակոբ Բյունցլերը 1916 թ. մարւի 8-ին դրում է, որ Ուրֆայում ւիֆը Հնձեց մարդկանց, քաղաքում քիչ Հայ կա, բոլորն էլ բանւում են: Որոչ կանայք վերադարձել են անաւաւից, մյուսներին Հա÷չւակել են, կան նան մեծ թվով դրսից եկածներ: Հանձնաժողովը չարունակում է աչիաւանքը Հայերի ÷ողերը ն ունեցվածքը ÷նւրելու ուղղությամբ: Մի թուրք ցուցմունք ւվեց, որ դրանք դերմանացիների ւներն են ւարել: Նրանք Հարկադրված եղան կողոււած աւրանքը վերադարձնել: Բյունցլերին նույնւես մեղադրում էին, որ Հայերի ÷ողերից 2000-4000 ֆունւ է վերցրել: Նա դա ժիւեց, բայց ասաց, որ «վերցրել է մի քանի դորդ, սնդուկ, ւղնձյա ամանեղեն ն ւեքսւիլ արւադրանքի մի ամբողջ ւյուկ»: Թուրքերը բոլոր միջոցների դիմում էին իլելու Հայերի դրամներն ու ունեցվածքը1: Հյոււաւոս Զ. Զեկսոնը վկայում է, որ Հայերին աքսորելուց Հեւո իչիանությունները ÷որձեցին ամենաւարբեր աչիաւանքներում նրանց ÷ոիարեն օդւադործել մաՀմեդականներին (կաչեդործ, ջուլՀակ, Հացթուի, դեղադործ, մեւաղադործ ն այլն), բայց բան դուրս չեկավ ն Հարկադրված եղան աքսորից վերադարձնել 2500 Հայի: Լեսլի Դեյվիսի վկայությամբ՝ նույն վիճակն սւեղծվեց նան Խարբերդում, այնւեղ նույնւես որոչ թվով Հայեր Հեւ բերվեցին ւարադրության վայրերից: Ց. Պոմիակովսկին նկաւում է. «Հայասւանում սովից մաՀացան Հարյուր Հաղարավոր թուրք ղինվորներ: Հայկական կարավանները ղրկված էին լվացվելու Հնարավորությունից ու Հիդիենայից ն դարձան ւարբեր Հիվանդությունների Հարուցիչ... Տիֆի Համաճարակ բռնկվեց, որին ղոՀ դնաց մեկ միլիոն մուսուլման: Սա աքսորում մաՀացած Հայերի վրեժն էր իրենց դաՀիճներից»:

Խօոտէ. / 4ոkaոa, 100, 4.. 3617.

ԳԼՈՒԽ ՏԱՍՆԵՐԵՔԵՐՈՐԴ

ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ՎԻԼԱՅԵԹՆԵՐ

Այս վիլայեթներով էին անցնում, դրանցում իրենց մաՀկանացուն կնքում ւեղաՀանված այն Հայերը, որոնք կենդանի էին մնացել դաղթի աոաջին չրջանում ն կարողացել էին դուրս դալ Փոքր Ասիայի այլնայլ չրջանների իրենց բնակավայրերից: Հայերին արաբական ւարածքներ ուղարկելն ուներ մի քանի դիւավորություններ, որոնցից, իՀարկե, դլիավորը Արնմւյան Հայասւանի Հայաթա÷ումն էր: Նչանակություն ուներ նան այն, որ ինչւես դրում է Ռ. Աթայը, «չերքեղների, քրդերի ն մյուսների նման Հայերի արւաքսումը Սիրիայի իորքերը նոսրացնելու էր արաբներով իիւ բնակեցված վայրերը: Նույնիսկ Հանձնաժողով կաղմվեց, որւեսղի Հայերին թե՛ ւուն, թե՛ Հող ւրամադրվեր՝ մաՀմեդական դառնալու ւայմանով»1: Հավանաբար Աթայն իրավացի էր: Հայերի բռնադաղթը Հայկական Հարցը լուծելուն ղուդընթաց կարող էր օդւադործվել նան արաբների ւարածքները թուրքական դարձնելու դործընթացում: Հայդար ÷աչայի կայարանից մինչն Հալեւ ձդվող Բաղդադի երկաթուղին երկու Հաւվածում ընդՀաւվում էր՝ Տավրոսում ն Ամանոսի լեռներում: կանլը-Գեչիւի կիրճով էին Հայերին ւանում անաւաւ: Այդ կիրճը ղարՀուրելի դեր իաղաց ւեղաՀանված Հայերի Համար: Դրանով անցան էդիրնեի, Ռոդոսթոյի, Բիլեջիկի, Բուրսայի, ինչւես նան կոնիայի ն երկաթուղու Հարնանությամբ բնակվող ու Դեր Զոր ւարվող Հարյուր Հաղարավոր Հայեր: Այսւեղով անցան նան 200 Հաղար կիլիկիաՀայեր, ընդՀանուր թվով 450 Հաղար Հայ՝ դեւի Սիրիա, Միջադեւք, Ռաս-ուլ-Այն, Դեր Զոր կամ Նիսիբին: Դրան դումարած Հայկական ներքին դավառներից՝ կարին, Բաղեչ, Վանա ծովա÷նյա չրջաններ, Երղնկա, Սեբասւիա, Խարբերդ, Դիարբեքիր, Մալարիա ն այլն, բռնադաղթված Հայերին: 1915 թ. աչնանը, երբ 80,000 Հայ վրանային ճամբարում էր բնակվում կանլը Գեչիւի ձորի կողքի դաչւում, վրա ւվեցին ւենդն ու Համաճարակները: Օրական 600-700 Հոդի մեռնում էր: Սկսվում են օրեր ւնող անձրնները, որոնց Հաջորդեցին ցրւերը: Ցեիի, ջրի մեջ, ցրւաՀար մեռնում էին Հաղարներով: Դիակների բլուրները ծածկել էին դաչւը: Շաւ վրանների բոլոր բնակիչները մեռան: Նույնիսկ բաՀ ու բրիչ չկար մեռնողներին թաղելու: կիսամեռ մարդկանց ÷այւի ու մւրակի Հարվածներով ուղարկեցին իսլաՀիե: Մեծ թվով ւարադիրներ ուի կանդնել չկարողացան ու ընկած մնացին մաՀվան ճիրաններում: Մայրերն իրենց կիսամեռ երեիաներին նեւում էին դիակների

4էa) R., նչվ. աչի., էջ 79:

թմբերի վրա: Այդւես կարավաններն իրար Հեւնից անՀեւանում էին Ամանոսի լեռներում՝ Հասան Բեյլի ն Բելլեր Հասնելու Համար: կարավաններին դիչերները չրջաւաւում էին չները, դայլերն ու աղվեսները: կանլը-Գեչիւ Հասած կարավաններից ոչ բոլորին էին թույլ ւալիս ճանաւարՀը չարունակել, որովՀեւն Հայերի իճողված կոււակումներից ւաչւոնաւարները չաՀ ունեին: Գրեթե ամեն դիչեր ճամբարները Հարձակման ու կողուոււի էին ենթարկվում, աղջիկներ էին առնանդվում: Հասան Բեյլին Ամանոսի բարձունքներին թառած Հայկական ավան էր՝ առաջներում 800 ւուն Հայ էր ունեցել, իսկ 1916-ի սկղբներին մնացել էր 40 ւուն: Այսւեղ նս աչիաւում էին Հայ ղինվորներ: Նրանք ղինվորական Համաղդեսւ չունեին ն ւնից բերած Հադուսւների մեջ էին, որոնք մաչվել, բղկւվել էին: Աչիաւում էին օրական 10-12 ժամ՝ ցրւին, ձյունին, անձրնին ն օրը սւանում էին միայն 250 դրամ Հաց: Ո՛չ բժիչկ կար, ո՛չ դեղորայք: Աւրում էին վրաններում, որոնք մաչված էին, ծակծկված: ՏեղաՀանվածներին թույլ չէին ւալիս քաղաքում դիչերել, ն ինչւես ւեղական ւաչւոնաւարներից մեկն էր ասել, «անւայման Հարկադրելու եմ ձեղ դիչերելու դրսում: Դե դնացե՛ք Դեբ Զորի անաւաւներ ն այնւեղ Հիմնե՛ք Հայկական անկաի ւեւություն»1: իսլաՀիեն թուրքաբնակ դյուղաքաղաք էր Ամանոսի արնելյան մասում: 1916 թ. սկղբին իսլաՀիեն ուներ 1500 ւուն բնակչություն, որից Հայեր՝ 250 ւուն: Տեղի Հայերին ւեղաՀանեցին 1916 թ. դարնանը: Մնացին 50-60 կաւալառուներ, որոնք Բաղդադի երկաթուղու Համար վառելա÷այւ էին Հայթայթում Ամանոսի անւառներում: Այնւեղից դնացքները Հալեւ էին դնում: Բաղդադի երկաթուղին 1916 թ. Հասնում էր (առանց ընդՀաւումների) մինչն Տավրոսի Բողանթի կիրճը, որւեղ նա ընդՀաւվում էր ն չարունակվում ինջիրլիկ-Ադանա-Օսմանիե Հաւվածում ու Հասնում Դաչւային կիլիկիայի Մամուրե կայարանը: Այսւեղ դիծը նորից ընդՀաւվում էր, որովՀեւն Ամանոսի լեռներում անցումները դեռնս ւաւրասւ չէին: Նոր Հաւվածն սկսվում էր իսլաՀիեից ն Հալեւ Հասնում: Գերմանական այս երկաթուղուց բացի կար նան ֆրանսիականը՝ ՄերսինՏարսոն, որը ինջիրլիկ կայարանը միացնելով Բաղդադի երկաթուղու դերմանական դծին՝ Հասնում էր Ադանա: Երկաթուղու չրջանում բնակվող Հայերի մի մասը դնացքով ւեղա÷ոիվում էր մինչն Բողանթի, որւեղից Գյուլեկ-Բողաղի կիրճով Հեւիուն անցնում էր ինջիրլիկ, Ադանայի վրայով դնացքով Հասնում էր Օսմանիե, աւա նորից Հեւիուն անցնում էր Ամանոսի լեռնաչղթան մինչն իսլաՀիե, որը ւեղաՀանված Հայերի ճամբարավայրն էր: Այսւեղից Հալեւ էին ուղարկում Հեւիուն, բացի մեծ կաչառք ւվողներից, որոնք դնացքով էին դնում: Հալեւը Հյուսիսից եկած Հայերին անաւաւ ուղարկելու Հավաքաւեղին էր: կարավաններն անաւաւ էին մւնում չիմանալով, թե ո՞ւր են դնում: կամ նորից կաչառք էին վճարում Հոմս, Համա,Դամասկռս, Նիսիբին, Ռաս-ուլ-Այն

Պալաքյան Գ., նչվ. աչի., էջ 353:

կամ անաւաւների կենւրոն՝ Դեր Զոր Հասնելու Համար: Այսւիսով՝ Պոլսից մինչն Հալեւ, Բաղդադի երկաթուղու վրա երեք կեւեր՝ Բողանթի, կանլը-Գեչիւ ն իսլաՀիե, Հանդիսացան Հարյուր Հաղարավոր ւարադրյալ Հայերի Հավաքաւեղի ն անաւաւ մւնելու անցքերը: Եվ քանի որ իչիանություններն այս կեւերում Հայերին կոււակում էին՝ սւանդանոց ուղարկելու Համար, դրան դումարած ւարադրության ան÷ույթ կաղմակերւումը, մաՀմեդական բնակչության թչնամական վերաբերմունքն ու դիչաւիչ ակնկալիքները, նչված կեւերում ւեղաՀանվածների կոււակումները միւումնաբար իթանվում էին: Մարդկանց մեծ ղանդվածները, բնականաբար, իսւորեն դժվարացնում էին մաւակարարման կաղմակերւումը, ն կառավարությունը, որն այդ անելու մւադրություն իսկ չուներ, ձաիողումն արդարացնում էր նույն այղ իոչոր կոււակումներով: Հեւնանքը՝ քաղց, ծարավ, ղանաղան Համաճարակներ, ի վերջո ղանդվածային մաՀացություններ: Ամեն օր իսլաՀիե էին Հասնում Հաղարավոր ւարադրյալներ, իսկ այնւեղից Հեռանում Հարյուրավորներ, ւաւճառաբանությամբ՝ թե ÷ոիադրության միջոցներ ն Համաւաւասիան թվով ուղեկցող ժանդարմներ չկային: Ամեն օր մեռնում էին Հարյուրներով՝ առաջին Հերթին, մեռնում էին երեիաները: իսլաՀիեի դիմացի դաչւը նման էր ռաղմադաչւի՝ արյունաՀեղ ճակաւամարւերից Հեւո՝ ծածկված մեծ ու ÷ոքր բլուրներով՝ Հավաքական դերեղմանաթմբերով: Ամեն մի թմբի ւակ 50-100 դիակ կար: Թաղել էին թուրք բանվորները «մթնոլորւը չաղւուելու Համար»: իթթիՀադականները Հավաւարիմ էին ավաղակային կողմնորոչմանը՝ «Երբ եվրուական ւեւությունները Համաձայնության դալով մի օր ÷որձեն վերջնականորեն կործանել Օսմանյան ւեւությունը, այն ժամանակ մենք կայսրության ÷լաւակների ւակ ւեւք է թաղենք օսմանաՀւաւակ բոլոր քրիսւոնյա ÷ոքր ժոդովուրդնեբին»1: Հալեւռւմ Գերմանիայի Հյոււաւոս Ռեոսլերը վկայում է, թե դրեթե ամեն օր Զեյթունի, Հաճընի, Ալբիսւանի ն ուրիչ քաղաքների Հայերի կարավաններ էին անցնում, որոնք բոլորը ողբերդական վիճակում էին: Նա դեռ Հունիսի 29-ին դրում էր. «Հայկական բոլոր Համայնքներին արմաւաիիլ անելով ամայի չրջաններ են ւարադրում: Բացարձակ ողբերդություն է... ՃանաւարՀին Հիվանդներն ու մեռնողները վար են ընկնում ու նրանց թողնում են բաիւի քմաՀաճույքին»2: Ծաղր բարոյականության ն դիվային անւարբերություն, միաժամանակ անսանձ դաժանություն, սւոր իաբեություն: «ինչւես Մեծ վեղիրը,- դրում է Թուրքիայում Բուլղարիայի ներկայացուցիչ կոլուչնը,- այնւես էլ Թալեաթ բեյն ինձ Հայւարարեցին, որ ւվել են ամենակւրուկ Հրամաններ այդ ժողովրդի (Հայերի) Հալածանքն ու ւեղաՀանումը կասեցնելու մասին: Մեծ վեղիրն ինձ Հայւնեց, թե այդ ոճրի մեջ մեղադրվող բաղմաթիվ ւաչւոնաւարներ ձերբակալվելու ն Հանձնվելու են դաւարան, որ ւեղաՀանված Հայերը ւիւի վերադառնան իրենց ւեղերը... իսկ Թալեաթն ասաց. Թուրքիայում այլնս Հայկական

Պալաքյան Գ., նչվ. աչի., էջ 371:

Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹ 382:

Հարց դոյության չունի, քանի որ Հայերի նկաւմամբ բոլոր միջոցառումներն ավարւված են: Այս բոլոր Հավասւիացումներով Հանդերձ, երկրի իորքերից չարունակվում են սւացվել սարսա÷ելի լուրեր»1: Ադրիանաւոլսում Բռւլղարիայի Հյոււաւոս Գ. Սերաֆիմովը 1916 թ. ÷եւրվարի 24-ին ւեղեկացրեց. «... Գիչերը ժամը 11-12-ին Հայ ընւանիքներն անկողնուց Հանվել են ն աքսորվել... Նրանց ւները իչիանությունները կնքել են ... Թեմի առաջնորդի ÷ոիանորդ Արսենին սասւիկ ծեծել ն արւաքսել են մյուսների Հեւ... Հայոց առաջնորդարանի առաջ կանդնած էին մի քանի մեքենաներ: Ոսւիկանները չենքից իրեր էին դուրս բերում: Նրանցից մեկը ղարմանքով նայում էր... առաջնորդի ոսկե դավաղանին... Բաղաքում մնացել է 100 ընւանիք, որոնց ÷րկվելու Համար առաջարկում են թրքանալ... Գրասենյակիս կողքով անցնում են Հայերի ւնային իրերով լի մեքենաները... Թուրքիան վերադառնում է 14 ն 16-րդ դարերը»2: Ռեոսլերը դեռ Հուլիսի 27-ի իր ղեկույցում մերկացնում է թուրք ւարադլուիների՝ սաՀմաններ չճանաչող կեղծիքները, սոււն ու մարդաւյացությունը: Նա դրում է. «Թուրքական կառավարությունն ունի նան Հաղարավոր անմեղ Հայ Հւաւակներ, որոնց Հեռացնում էին ւաւերաղմական չրջաններից (իբր նրանց անվւանդության Համար): Մինչդեռ նրանցից Հաղարավորներին քչել են անաւաւ, բացառություն չէր արվել անդամ Հիվանդներին ու Հղի կանանց, ռաղմաճակաւում դւնվող ղինվորների ընւանիքներին: կառավարությունը նրանց անբավարար ն անկանոն է սնունդ ու ջուր մաւակարարում, բան չի արել նրանց չրջանում վարակիչ Հիվանդությունների դեմն առնելու Համար, կանանց դցել է այնւիսի կարիքի ն ՀուսաՀաւության դիրկը,որ նրանք իրենց ÷ոքր երեիաներին նեւել են դեւը: կառավարությունն ընդառաջել է ուղեկցող ղինվորների քմաՀաճույքին, որոնք վերցրել են աղջիկներին ու վաճառել, կառավարությունը նրանց նեւել է բեդվինների ճանկը, որոնք այդ աղջիկներին կողոււել ու առնանդել են: կառավարությունը Հայ ւղամարդկանց անօրեն ձնով ջարդել է, նրանց դիակներբ դարձրել է չների ն դիչաւիչ թռչունների կեր, կառավարությունն սւանել է ւվել աքսորված ւաւդամավորներին, իորՀրդարանականներին, նա քրեական Հանցադործներին բանւերից Հանել է, ղինվորական Համաղդեսւ Հադցրել ն ուղարկել այն վայրերը, որւեղով ւեւք է անցնեին ւարադրվածները: Թուրքիայի կառավարությունը Հավաքադրել է կամավորներ ն նրանց ՀրաՀրել Հայերի դեմ: Բայց աՀա՛ թե ինչ է նա ւնդում իր ւաչւոնական Հայւարարության մեջ. «Օսմանյան կառավարությունը Թուրքիայում աւրող քրիսւոնյաներին առաջարկում է իր բարեդործական աղնիվ օժանդակությունը»: իսկաւես ես աչքերիս չՀավաւացի, երբ կարդացի այդ Հայւարարությունը: ԱրւաՀայւություններ չեմ դւնում բնութադրելու այդ դժոիային սւաիոսաթյունը»:

Ãåíîöèäúò íàä àðìåíöèòå..., ôîíä ¹ 321, îï. 1, ä. 2381, ë. 32-35.

Նույն ւեղում, ä. 2450, ë. 17-18:

ԱնՀնար է երիւթուրքական կառավարության վարքադծի ավելի ճչմարիւ ու ընդդրկուն դնաՀաւական ւալ: Նա նույն ինդիրներին անդրադառնում է 1915 թ. սեււեմբերի 18-ին. «Այս օրերին Համարյա սովյալ Հայ կանանց ու երեիաների երկար չարասյուները արնելքից ուքով Հասնում են այսւեղ ն ւեւք է չարունակեն ւարադրվել, եթե մինչն այդ չմաՀանան: Բարձր Դռան Հրամանը, թե իրենց բնակաւեղերում դւնվողները չւեւք է ւեղա÷ոիվեն՝ թվում է Հնարովի ն կասկածելի: Զինվորների ընւանիքները նս, Հակառակ Հրամանի, բացառություն չեն կաղմում: Նան ծանր Հիվանդները անսիրւ ձնով ւարադրվում են: Տարադիրները նորից ուղարկվում են ղեւի Դեր Զոր ն Մոսուլ: Հակառակ Դռան Հավասւիացման, ամեն ինչ իոսում է Հայ ժողովրդի ոչնչացման մասին1: Բայց այդւես էին վարվում ոչ բոլորը: Զկարողանալով Հերքել Հայերի բնաջնջման իրողությունը՝ դերմանացի մի չարք դիվանադեւներ աչիաւում էին դրա մեղքը բարդել ւեղական իչիանությունների վրա, ւաւասիանաւվությունից աղաւել Բարձր Դռանը: Դիվանադիւական այդ «դայթակղությունից» ղերծ չէր նան Ռեոսլերը: Լե÷սիուսի «Տեղեկադրի» նաիաբանում կան Հեւնյալ ւողերը. «Բանի դեռ Զելալը Հալեւում էր, Հյոււաւոս Հ. Ռեոսլերը ուրաիանում էր այդ արդարամիւ ու մարդասեր վալիի դործունեությամբ, որն իր վիլայեթում ո՛չ ւեղաՀանություն կաւարեց ն ո՛չ էլ կուորած»: Նա դովեսւի իոսքեր է ասում նան Զեմալ ÷աչայի Հասցեին, որի «Հրամանաւարության ւարածքում էին դւնվում կիլիկիան ն Հալեւը: Փաչան «Հավանություն չէր ւալիս կառավարության Հայկական քաղաքականությանը: Համենայն դեւս ... Հասավ այն բանին, որ այդ ւարածքներում կուորածներ ւեղի չունեցան»: կունցլերին ուղղված ղեկուցադրերից մեկում (25-ը սեււեմբերի 1915 թ.) կարդում ենք, որ «Բարձր Դռան Հեռադրով արված կարդադրությունները ւարադրված Հայերի վիճակը բարելավելու վերաբերյալ, ւեղական մարմինների քմաՀաճույքի Հեւնանքով նւաւակին չեն Հասել: Ռեոսլերը Հալեւից Հայւնում էր, թե անօրինությունները չարունակվում էին, ւարադրվածները սննդամթերքով չէին աւաՀովվում, քանի որ «ւեւական մարմիններն ի վիճակի չեն նման բաղմության սննդի դործը կաղմակերւել»: Հոկւեմբերի 20-ին Գերմանիայի Հյոււաւոսը Հեռադրեց. «Թալեաթ բեյը, որի ուչադրությունը սւիւված էի Հրավիրել այս վիճակի վրա, ւաւրասւակամություն Հայւնեց օդնել, սակայն Հաղիվ թե Հնարավոր լինի Հավաւալ, որ կենւրոնական կառավարության Հրամանները որնէ էական ÷ո÷ոիություն կառաջացնեն ւարադրված Հայերի վիճակի մեջ»2: Դեսւանի մւավաիությունը Հիմքից ղուրկ չէր, որովՀեւն լավ դիւեր Թալեաթին ու նրա իոսքի արժեքը: Ռեոսլերն աՀաղանդում էր, թե Հայերին կանդնեցրել են երկընւրանքի

Խօոտէ. /4ոkaոa 170, 4. 53a. Մեւերնիիի 1915 թ. սեււեմբերի 25-ի ղեկուցադիրը Բեթման Հոլվեդին:

առաջ՝ ով ուղում է կենդանի մնալ, ւեւք է մաՀմեդականությունն ընդունի: իսլամացման դործընթացն արադացնելու Համար, Հաճաի Հայ ընւանիքներին առանձին-առանձին բնակեցնում էին մաՀմեդական դյուղերում: կարավանների մեծ մասն անցնում էր Ուրֆայով, ÷ոքր մասը՝ Հալեւով: Ուրֆայով անցնողներին Հիմնականում ւանում էին Մոսուլ, իսկ Հալեւով անցնողներին՝ Դեր Զոր: իչիանությունների Հավասւիացումները, թե Հայերին այդ վայրերը ւանում են բնակության, կեղծիք էր: «Ումից վրիւել է դանակը, դաւաւարւված է սովամաՀության...»1: Հյուսիսային Սիրիայում, առավելաւես Հալեւում, Հայ ւարադիրներին ինչ-որ մաւակարարում կաղմակերւվեց միայն ւեղաՀանության սկղբնական չրջանում: Զա÷աՀասներին ւալիս էին 20 ֆենիկ, իսկ երեիաներին՝ 16 ֆենիկ2: Ուսւի ւաւաՀական չէ, որ դաղթականությունն անմիջաւես Հայւնվեց քաղցի ճիրաններում: Հալեւի Բաբ-էլ-Ֆարաջի Հրաւարակից մինչն Սալիբե եկեղեցին՝ ÷ողոցներում թա÷ված էին Հարյուրավոր դիակներ ն մաՀամերձ Հայեր: Հարկ է նչել, որ նման վիճակ առաջացել էր ո՛չ միայն թուրքերի ցեղասւան դիւավորությունների, այլն ւեղաՀանության կաղմակերւման աչիաւանքների քաոսային վիճակով: Սւեղծված ցեղասւան իրավիճակն ի սկղբանե Հայւնի էր Բեռլինին: իչիան ֆոն ՀոՀենլոՀե-Լանդենբուրդը 1915 թ. սեււեմբերի 25-ին Հեւնյալ ղեկուցադիրն ուղարկեց Բեռլին (÷ասւ. թիվ 586). «Վերջերս մենք ւարոն Ռեոսլերից սւացանք ... Հեւնյալ Հեռադիրը. «Վերջին մի քանի օրերի ընթացքում դրեթե ամբողջությամբ քաղցած Հայ կանանց ու երեիաների երկար չարասյուները Արնելքից եկան այսւեղ ու անմիջաւես այսւեղից ւեղա÷ոիվեցին, որւեսղի այս վայրերում չմաՀանային: Զնայած Բարձր Դռան Հավասւիացումներին, այս ամենը Հավասարաղոր է Հայ ժողովրդի բնաջնջման»: Մի ականաւես Հալեւից Հեւնյալ ղեկուցադիրն ուղարկեց կ. Պոլիս (÷ասւ. թիվ 95). «Այս ամսվա 10-ին ն 12-ին աքսորվածների մու 200 Հոդանոց իումբ՝ կանայք ն երեիաներ, Ռաս-ուլ-Այնի վրայով այսւեղ Հասավ լրիվ Հյուծված: Դա թչվառության մի այնւիսի ւաւկեր էր, որ միայն Վերեչչադինը կարող է նկարել: Ոսւիկանները թչվառ, Հյուծված էակներին, որոնցից չաւերը մաՀվան չեմին էին, Հալեւի ÷ողոցներով մւրակելով քչում էին դեւի կայարան: Որնէ Հայի թույլ չէին ւալիս մի կաթիլ ջուր իմել կամ մի կւոր Հաց ոււել: Նրանց Հաց կամ ջուր ւալու ÷որձ անող բնակիչներին արդելում էին այդ անել ն Հեռացնում էին»: «Համաձայն անընդՀաւ սւացվող նոր լուրերի,- դրում է Ռեոսլերը,Արիիաիլ÷ում (կարին) Հայերն արդեն դրեթե լրիվ ոչնչացված են: կառավարությունը կայսրության Հայերին կա՛մ ոչնչացնել է ուղում ն կա՛մ իր անելիքը R 14092, 4.. 20411: 10.000 թիվը ճիչւ չէ. Դեր Զոր Հասած Հայերի թիվը սեււեմբերին Հասել էր 60.000-ի: Լօքտiստ 1., նչվ. աչի., ÷ասւ. ¹ 12:

չդիւե: Լիակաւար կաղմալուծված իրավիճակ է, այնւես որ ւաչւոնյաները, որոնց Հանձնարարված է օրենքի դործադրությունը, չդիւեն, թե կառավարությունն ի՞նչ է ուղում: կիլիկիայի Հայերը, որոնք Հալեւում են, կառավարությունից մի քիչ ւարեն են սւանում, թեն անկանոն: Արիիալ÷ում եղողները, որոնցից այսւեղ կա 6000 Հոդի ն օրական էլ մու 300 Հոդի դալիս է, որնէ բան չեն սւանում: Հալեւի Հայ Հասարակության Հավաքած միջոցները չոււով կսւառվեն: Առաջ ամեն ւարադրյալ օրական չորս ÷ոքր Հաց էր սւանում, իսկ այժմ՝ միայն երկու ն ուրիչ ոչ մի այլ սնունդ: իսկ Հալեւից դուրս եղող Հաղարավոր ն բյուրավոր դաղթականների մասին որնէ մեկը Հոդ չի ւանում»: Դրա Հեւ միասին, թուրքական կառավարությունը Համառորեն Հակաղդում էր, թույլ չէր ւալիս, որ օւար երկրները Հայերին սննդով ն այլնով օդնեին1: 1915 թ. օդոսւոսի 8-ին Հալեւից սւացվեց մի չաւ ողբերդական, բայց նան ուչադրավ Հաղորդադրություն, որի ւակ ւեղի ամերիկացի Հյոււաւոս Զ. Զեքսոնի սւորադրությունն է. «...Թուրքական կառավարությունն ամենակաւադի միջոցներ է ձեռնարկում կայսրության այս չրջանի Հայ բնակչության նկաւմամբ: Ուղղակի Հարձակման ու կուորածի դաղա÷արը, որ Հարդի էր նաիկինում, այժմ որոչ չա÷ով ÷ոիվել է»: Մեծ իմբերով ւեղաՀանում են ւղամարդկանց, որոնք ճանաւարՀին անՀեւանում են: Դրանից Հեւո նույն ճակաւադրին արժանանում են կանայք ու երեիաները: Երկրի ներքին չրջաններից եկողները ւաւմում են, որ այնւեղ ղանդվածաբար սւանում են ւղամարդկանց, որ ճամ÷եղրերին ու Ե÷րաւի ջրերում թա÷ված են դիակներ, որ կանայք ու երեիաները Հանձնվում են քրդերին, որ ժանդարմներն ու քրդերը անւաւմելի վայրադություններ են դործում: «Սկղբում այս ւաւմություններին առանձնաւես չէինք Հավաւում, բայց այժմ, երբ մեծ թվով դաղթականներ են դալիս Հալեւ, դրանց ճչմարւացիությունը կասկած չի Հարուցում: Օդոսւոսի 2-ին մու 800 ւարեց կանայք ն 10 ւարեկանից ÷ոքր երեիաներ 45 օրվա ճանաւարՀից Հեւո թչվառադույն վիճակում Դիարբեքիրից Հասան այսւեղ: Նրանք ւաւմեցին, որ բոլոր երիւասարդ կանանց ու աղջիկներին ւարել են քրդերը, որ նրանց կողոււել են մինչն վերջին դրոչը, որ ւեսել են սով, ծարավ ու ամեն ւեսակ ղրկանքներ: ինձ ասացին, որ 4500 Հոդու Սղերդից ուղարկել են Ռաս-ուլ-Այն, ավելի քան 2000 Հոդու՝ Սեղրեից Դիարբեքիր ն որ Բիթլիս, Մարդին, Մոսուլ, Սներեկ, Մալաթիա ու այլ քաղաքներ Հայաթա÷ են եղել. ւղամարդիկ, երիւասարդներ ու չաւ կանայք սւանվել են կամ ցրիվ են ւրվել երկրով մեկ: Եթե սա ճիչւ է, ն անկասկած ճիչւ է, այդ վերջիններն էլ բնականաբար կմեռնեն Հոդնությունից, սովից ու Հիվանդություններից: Դեր-էլ-Զորի կառավարիչը, որն այժմ Հալեւում է, ասում է, որ քաղաքում 15 Հաղար Հայ դաղթականներ կան: Երեիաներին Հիմնականում վաճառում են՝ սովամաՀությունից ÷րկելու նւաւակով, քանի որ կառավարությունը որնէ օդնություն ցույց չի ւալիս»: Զեքսոնի կաղմած Հեւնյալ աղյուսակում (ւե՛ս էջ 593) ցույց է ւրված մինչն Հունիսի 30-ը Հալեւ ժամանածների թիվը, վայրը, որւեղից նրանք ւեղաՀանվել էին ն այն մարդկանց թիվը, որոնք չարունակելու էին ճանաւարՀը:

Լօքտiստ 1., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹ 140:

Որւեղից Զորք-Մարղւան Օջաիլի էողերլի Հասանբեյլի Հարնի կարսբաղար Շար (Հաճըն) Հաճըն Ռումլու Սիս Բաղեչ Դեոնդելե Տրդաւլի Զեյթուն Թարւուղ Ալբիսւան Ընդամենը

Ընւանիք

Անձ

12733

Եւ ուղարկված

2100 դաղթականներ էլ ժամանել էին այս աղյուսակը ւաւրասւելու ընթացքում: Աղբյուրներից մեկի ւվյալներով՝ մինչն Հուլիսի 30-ը Հալեւով անցել էր 15.255 ւարադիր: «Այնթաւից, Մարդինից, Բիլիսից, Անւիոքից, Ալեքսանդրեւից, Բեսաբից ն Հալեւի դավառի ավելի ÷ոքր քաղաքներից ւեղաՀանված Հայերի թիվը Հասնում է 60 Հաղարի: Բնական կլինի ենթադրել, որ նրանց էլ բաժին կընկնի ավելի վաղ ւեղաՀանվածների ճակաւադիրը, որի մասին մւածելն անդամ սարսա÷ելի է»,- դրում է Զեքսոնը: Գերմանիայի Հյոււաւոսի 1915 թ. օդոսւոսի 5-ի ւեղեկադրում նույնւես նչվում է, որ Այնթաւի, Անւիոքի, իսկենդերունի, Բեսաբի ն Հալեւի կուսակալության մյուս ավելի ÷ոքր քաղաքների բոլոր Հայերը, թվով չուրջ 50.000 Հոդի, արդեն ւարադրված էին: «կացությունն օրեցօր ավելի ւադնաւալից է դառնում»,- Հայւնում է նա1: «Այս ամիսներուն,- դրում է է. Լաուասը,- ընդամէնը մօւաւորաւէս 1,6 միլիոն Հայեր իրենց ւուներէն դուրս բերելով ւեղւոյն վրայ մորթուեցան եւ կամ ղրկուեցան Սուրիական անաւաւ Հեւիուն կամ չոդեկառքով: Սեււեմբեր 1915-ի վերջաւորութէան Հոն Հասած էր արդէն 500.000 Հոդի: իվ Թերնոնը կը նկարադրէ անոնց վիճակը. «Տարադրեալները կը դւնուէին աննկարադրելի դրութեան մը մէջ, անոնք կա՛մ մերկ էին ն կա՛մ ցնցուիներով: Անոնց մե-

Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., էջ 25-26:

ծամասնութիւնը «÷արանոյիւ» վիճակի մը մէջ կը դւնուէր: Անոնց թերսնունդ ըլլալու աՀռելի նչաններէն մէկը Հեւեւեալն էր. երբ անոնց դլուիները կը լուացուէին, յաճաի սանւրի Հարուածով մը անոնք կը կորսցնէին իրենց մաղերուն մեծ մասը»: Հաջորդ ամիսներին ւարադրյալները դեւի չոդ ու այրող անաւաւ աքսորվեցին: «Սեււեմբեր 1916-ին անոնցմէ միայն 70.000 Հոդի մնացած էր, իսկ միւսները մեռած էին անաւաւին մէջ»: «Բոլոր ւղամարդիկ աքսորվեցին երկրի իորքերը,- դրեց «1iոօտ»-ը,- որւեղ նրանք ղոՀվեցին դանակից կամ սովից, իսկ դերմանացի սւաները այդ դժբաիւների կանանց ու ընւանիքներին ուղարկում էին նրանց վիճակի մասին Հանդսւացնող նամակներ: կանայք ու աղջիկները լրիվ Հանձնված էին թուրքերի օդւադործմանը, նրանց վիճակը մաՀից սարսա÷ելի էր»1: “Ðóññêîå ñëîâî”-ն ներկայացնում է բռնադաղթված ն կուորված Հայերի ցնցող ւեսարաններ: Հալեւցի մի ÷աիսւական, որը ականաւես էր եղել Հայ ժողովրդին բաժին ընկած սարսա÷ներին, այդ թերթի թղթակցին ւաւմել է. «Հալեւ մւան Հաղարավոր Հայ կանայք, երեիաներ ն ծերեր՝ ցնցուիների մեջ, քաղցած, բոբիկ ն լցվեցին Հալեւի ÷ողոցները: Դրանք Դյորթ-Ցոլի ն Հաճընի ÷աիսւականներն էին..: Շոււով նման դժբաիւների կարավաններ եկան ամբողջ Հայասւանից: Հալեւ առաջինը Հասած ÷աիսւականները ամենաերջանիկ էակներն էին, Համեմաւած կմաիքների այն կարավանների Հեւ, որոնք դալիս էին Խարբերդից, Դիարբեքիրից, էրղրումից, Այնթաւից, Մարաչից, իղմիւից, Ադանայից, Մերսինից, իսկենդերունից, Զեյթունից ն այլ վայրերից: Խարբեբդից, Դիարբեքիրից ն էրղրումից եկող թալանվածների, ւանջաՀարների, Հուսադրվածների մեջ 15 ւարեկանից բարձր որնէ ւղամարդ չկար: Տարածությունը, որ սովորաբար անցնում էին 10 օրում, աքսորյալները ՀաղթաՀարում էին երեք ամսում ն ճանաւարՀին նրանց կեսը ղոՀվում էր... իղմիւից, Ադանայից ն Մերսինից բռնադաղթվածները ճանաւարՀին ղոՀ դարձան Համաճարակի ն լքեցին իրենց երեիաներին: Այս դժբաիւները մի քանի օր աւրեցին աՀավոր կեղւի մեջ, արնի կիղիչ ճառադայթների ւակ, դիչերում էին իջնանաւների ձիանոցներում: Նրանց չրջանում մաՀացությունն աՀավոր չա÷երի Հասավ: Շաւ ավելի աՀավոր էին կանանց նկաւմամբ ղանդվածային բռնությունները, կարավաններին ուղեկցող ղա÷թիեների կողմից, ինչը այդ դժբաիւ կանանց Հարաղաւների կյանքը ինայելու Համար ւարօրինակ ÷րկադին էր: Օրինակ, Հայ Հարուսւ ն ւաւվավոր ընւանիքներից մեկի մի աղջիկ կաւարում էր իր Հոր նաիկին ծառայի Հարճի ւարւականություն: Մի այլ, նույնւես Հայւնի ընւանիքից, մայր ու նրա դուսւրերը մւան ղա÷թիեներից մեկի Հարեմը: Հալեւ եկած ÷աիսւականների վիճակն այնքան աՀավոր էր, որ մի իոջա, դժբաիւների վիճակից Հուղված, անիծելով իր կառավարությանը, դիմեց չուկայի ամբոիին.

“Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916, ¹ 2.

- ՄաՀմեդականնե՛ր, արդյո՞ք իսլամն է Հրամայում այս ամենն անել: Արդյո՞ք այդ անել մեղ Հրամայում է Ղուրանը: իՀարկե, իոջան ձերբակալվեց ն անՀեւացվեց: «Արթնացավ նույնիսկ թուրքերի դաչնակցի՝ Գերմանիայի Հյոււաւոսի իիղճը, որը ÷աիսւականներին օդնեց դրամով ն նրանց օդւին միջամւեց թուրքական իչիանությունների առջն: Սակայն չոււով կ. Պոլսից Հեռադիր սւացավ՝ չմիջամւել վալու դործերին»: Հայերին աքսորելով Հարաղաւ վայրերից, թուրքական կառավարությունը Հայւարարեց, թե նրանց սնունդի Համար օրական վճարելու է 10-ական կուեկ, սակայն այդ վճարումը կաւարվեց միայն մի քանի օր: Վճարումը դադարեցնելու Հեւ միասին թուրքերը ւդամարդկանց քչեցին աչիաւելու Բաղդադի երկաթուղու չինարարության վրա ն չնչին վարձաւրությամբ կաւարելու այլ աչիաւանքներ: Զկարողանալով դլուի Հանել սովաՀար Հայերի ամբոիից, Հալեւի վալին Հայւարարեց, թե նրանց թույլաւրում է մեկնելու արւասաՀման: Բայց քանի որ Հալեւից արւասաՀման մեկնելը ÷ասւորեն անՀնար էր, աւա այդ Հայւարարությունը լոկ ծաղր էր: Փաիսւականներին սկսեցին ուղարկել Հոմսի ն Դեր Զորի Հարթավայրեր1: Թե ի՞նչ էր նչանակում բռնադաղթն ու ինչւիսի՞ն էր բռնադաղթվածների վիճակը, վկայում էին նան իրենք, թուրքերը ն անդամ երիւթուրք ւարադլուիները: «Նրանց ձիերն ու թանկարժեք իրերը դողացել են... ասելով, թե ճանաւարՀին ւարեն են սւանալու, թողել են առանց Հաց ու ջրի,- կարդում ենք Զեմալ ÷աչայի Հուչերում:- Նրանց ուղեկցող ւաչւոնյաները իիսւ ու վաւ վերաբերմունք են ցուցաբերել, այդ թվում՝ ՀայՀոյանքներ ու կողուոււ ... Սւիւում էին բավարարվել օրը 25-30 դրամ Հացով ն 25 ÷արա թոչակով ... կաւանում կանանց Հավաքել են, երբ նրանք լվացք էին անում ն Հարկադրել են ճամ÷ա ելնել բոկուն, չկարողանալով ւանել անդամ լվացած սւիւակեղենը: Բաղմաթիվ ընւանիքների ւղամարդիկ ուղարկված էին այլ ուղղությամբ, բաժան իրենց կանանցից ու երեիաներից ... Փոիադրական միջոցների բացակայության Հեւնանքով չաւ կանայք սւիւված էին սե÷ական երեիաներին լքել իբրն անօդոււ բեռ, նրանց թողնել ճանաւարՀի եղրին կամ արւում, ոմանք էլ ÷որձել են նրանց վաճառել... Այսւիսի վարմունքը վնասում է մեր աղդային Հեղինակությանը ն արաւ է օսմանցիության անվան վրա»2: Մի ուրիչ թուրք՝ Նայիմը դրում է Ռաս-ուլ-Այնում Հայ դաղթականների վիճակի մասին. «Գիւղին դէմը, դեւին եղերքը թա÷ուած Հարիւրաւոր կիներէ եւ մանուկներէ բաղկացեալ թչուառներու կարաւան մը ւեսայ: Անոնք ամէն օր, առաւօւեան, դիւղ դալով կը մուրային»3: Հալեւի որբանոցներում 1500 երեիա կար: 4000 Հայ կանայք ներդրավ-

“Àðìÿíñêèé âåñòíèê”, 1916, ¹ 2. Լօքտiստ 1., նչվ. աչի., ÷ասւ. ¹ 72: Անաւոնեան Ա., նչվ. աչի., էջ 31-33:

վեցին բանակի կարիքների Համար թել մանելու դործում: Նույն ժամանակ, այսինքն սեււեմբերին, Ուրֆայում կար 700, Բիրեջիկում ն Զերաբլուսում՝ 2000, Մոսուլում՝ 4000 ÷աիսւական, Հալեւում՝ 17220, Մեսքենեի ու ԴերԶորի արանքում 15.000, Դամասկոսում՝ 10 Հաղար (չաւերը մաՀմեդականացած), Հաուրանում ու դրանից Հարավ՝ 30 Հաղար, Համամում ն Մեմբիջում՝ 15.000 (դարձան մաՀմեդական): Ընդամենը՝ 106420 Հոդի: Այղ թվի մեջ չեն մւնում Հալեւը, Մարաչը ն Այնթաւը չրջանցածները ն ուրիչներ, որոնց մասին ւվյալները բացակայում են: Նչվածներին Հարկ է դումարել նան Ադանայում եղածները, որոնց թիվն անՀայւ է: Ականաւեսը ւաւմում է Հալեւից Հյուսիս ընկած Նիղիւի իանում դւնվող Հայերի վիճակի մասին: Խանի բակը մեծ չէր, ն դա ղուրկ էր սենյակներից: Աջ կողմում ն դիմացը իառնված էին դղդղված, սարսա÷աՀար, ցնցուիներով ծածկված կանայք, որոնց ձաի կողմում դիակներ դիղված էին: Շաւերը արդեն նեիում էին ն «անչնչելի էին դարձնում օդը ոչ թե միայն ւաւերից ներս, այլն դուրս»: Երբեմն այսւեղ դալիս էին Հայ աղջիկ դնելու: Այդ նւաւակով իան մւած մի ֆրանսիացի նկարադրում է ւեսածը: Ներսում դիակների վրա ընկած լալիս ու ողբում էին կանայք: Ձայները մարդ էին իլացնում: Նրանցից մի քանիսը դիակների վրայից Հանում էին չորերը, որ ծածկեն ցնցուիներից մերկացած իրենց մարմինները: Խելադարվածներն անմիւ չարժումներով դեդերում էին: Որբ մնացած երեիաները Հավաքված էին իրար մու: Նրանցով որնէ մեկը չէր ղբաղվում: Այս սարսա÷ելի դժոիքում բոլորին ւիրել էր աննկարադրելի ղառանցական վիճակը: Նրանց թվում էր, որ իրենք իրենք չեն, ինչ-որ անբացաւրելի երաղի մեջ են, չչմած ն ասես դիւակցությունը կորցրել էին ու մոռացել իրենք իրենց: Սա թուրքական դաղանանոց էր, որովՀեւն Հարյուրավոր անմեղ կանայք ու երեիաներ չրջաւաւված էին թուրք դաղաններով: Անւեր, անւիրական երեիաները աՀավոր նիՀար էին: Այդ կենդանի կմաիքները սարսա÷եցնում էին մեծերին իրենց սուր Հայացքով: Անմեղ ÷ոքրիկներն անւայման չոււով մեռնելու էին: Պաւի ճեղքերին դամված կանայք իրենց Հոդեվարքը երկարացնելու Համար քրդերին վաճառում էին սե÷ական երեիաներին, անդամ 12-13 ւարեկան աղջիկներին, ն այդ՝ մի կւոր Հացի դիմաց: Դժոիային իառնաչ÷ոթությունը, դարչաՀուությունը, լացը, Հեկեկանքը, սիրւ ճմլող աղաղակները, իելադար ճիչերը, քսւմնելի քրքիջները ցրել էին այս դժոիքը ն արձադանքը Հասնում էր Հեռու-Հեռուներ... Երբ կանայք ւեսան ֆրանսիացուն ու իմացան, որ եկել է կին դնելու, իրար Հրմչւելով չրջաւաւեցին նրան: Շաւերը թչվառությունից ծամածռված դեմքերով ÷որձում էին ժււալ, դովում էին իրենց դեղեցկությունը, արժանիքները ու ասում. «Ես դեղեցիկ եմ, ի՛նձ առ, ես այսինչի աղջիկն եմ»: Մյուսն ասում էր. «Ես ավելի՛ դեղեցիկ եմ, դիւեմ լավ դորդ դործել, մանել: կծառայեմ դիչեր598

ցերեկ, ւա՛ր ինձ»: իսկ թուրք անսիրւ ժանդարմը ձեռնա÷այւով ի÷ում էր նրանց: Ֆրանսիացին նկաւում է երկու կնոջ, որոնք իրար չաւ նման էին: Երկուսն էլ բարձրաՀասակ, սն մաղերով, սն աչքերով, վայելուչ վարվելու ձներով... Նրանց Հադուսւները ÷ոքր-ինչ կեղւուված էին ն ւաւառուված, բայց երնում էր, որ դեղեցիկ, թանկարժեք Հադուսւներ են եղել: Երբ այդ կանայք իմացան, որ Հյուրն ուղում է իրենց ւեսնել, ցածրաձայն Հարցրեցին. «իրո՞ք մեղ կւանեք»: - Այո՛,- ասաց Հյուրը ն դառնալով ժանդարմին՝ ավելացրեց,- ես դնում եմ այս երկու կանանց, ու մեկնեց դրամը: Հյուրի դուրս դալու ւաՀին դնված երկու Հայ կանայք Հարցրեցին ֆրանսերեն. «Դուք անդլերեն կամ ֆրանսերեն դիւե՞ք»: Երբ Հայասւանի մյուս չրջաններն արդեն դաւարկված էին Հայերից, նրանց մնացյալները Հավաքվեցին Հալեւի վիլայեթում: Հաւկաւես ԱդանաՄարաչ-Հալեւ դիծը դարձավ ւարադիրների Հիմնական մասի ուղին: ԱՀա թե ինչո՛ւ ւարվա վերջից սկսած Հիմնական լուրերն այս չրջանից էին: Զեքսոնը 1915 թ. օդոսւոսի 19-ին դրեց, որ Այնթաւ քաղաքը չաւ արադ Հայաթա÷վեց: Հայերից չաւերն անցան Հալեւ ն ավելի Հարավ: Այդ այնթաւցի Հայերը Հարուսւ էին ն ուղեկցող ոսւիկանները նրանց կողոււելը ոչ միայն չէին արդելում, այլն մասնակցում էին դրան: Սկսած օդոսւոսի 1-ից՝ 20.000 Հայի ւարան Դամասկոս-Համա ուղղությամբ: Նրանցից քչերին էին թույլ ւալիս քաղաք մւնել: Օւար ճանաւարՀորդները վկայել են, որ ճանաւարՀները լիքն էին դիակներով: Ուրֆայի ն Արաբ Բունարի արանքում 25 կմ երկարությամբ թա÷ված էին 500 անթաղ դիակներ: իրաղեկ աղբյուրների ւվյալներով՝ մինչն օդոսւոսի 15-ը (Հայերի) ընդՀանուր կորուսւը անցնում էր 500 Հաղարից: Վանի, կարինի, Բաղեչի, Դիարբեքիբի, Մամուրեթ ուլ-Աղիղի, Անկարայի ն Սեբասւիայի վիլայեթներում Հայերը դործնականում արդեն բնաջնջված էին: Մնում էին Ադանան ու Հալեւը, որւեղ նս բնաջնջումն սկսվել էր1: Ռեոսլերը նույն օրերին Հեռադրեց. «Ոչնչացվածների ընդՀանուր թիվը մի քանի Հարյուր Հաղարի է Հասնում: Նրանց մեծամասնությունն սւանվել է ոչ թե քրդերի, այլ՝ ոսւիկանների կողմից: Նչաններ կան, որ ճանաւարՀին ւարադրվածները սւանվելու էին նան Հալեւի ու Մարաչի սանջակներում2: Հալեւի չրջանում Հյոււաւոս Ռեոսլերը ւեսել էր չուրջ 45 Հաղար ւարադիրների, որոնցից 25 Հաղարը դւնվում էր «ծայրաՀեղ կարիքի մեջ, չաւերը սովամաՀության եղրին»: Նա դրում է, որ Ե÷րաւը դուրս էր եկել ա÷երից, որովՀեւն դեւը լցված էր երկուական Հոդով միմյանց կաւված դիակներով: «Փասւերի կրկնությունն աւացուցում է,- նկաւում է Հյոււաւոսը,- որ իոսքը ւաւաՀական սւանությունների մասին չէ, այլ՝ իչիանությունների՝ նաիաւես մչակված ծրադրով ղանդվածային բնաջնջման: Ասում են, ն դա չաւ մու է ճչմարւությանը, որ

8ո)օօ 1., նչվ. աչի., էջ 549. Բրայս Զ., նչվ աչի., ÷ասւ. ‹ 134:

թուրք ղինվորները դիակները դեւն էին նեւում Ադըյամանում...»: Գերմանիայի Հյոււաւոս Հոլչւեյնը Հայերի Հեւ կաւարվածը ներկայացնում է Հեւնյալ կերւ. Հայերի բռնադաղթն իրականացվեց այնւիսի դաժան միջոցներով, որ Հավաքակայաններ (Հալեւ, Մոսուլ, Թել Աբիադ, Ռաս-ուլ-Այն) Հասնում էին ւարադրյալների միայն ÷չրանքները: ՃանաւարՀին, որը ւնում էր չաբաթներ ու ամիսներ, կողուոււ, ւղծում, դողություն, կանանց, աղջիկների ն ւղաների վաճառք, որով ղբաղվում էին ուղեկցող ւաՀակաիմբերն ու մերձակա բնակավայրերի մաՀմեդականները, Հալեցրեցին կարավանները: Թել Աբիադի ն Գյուլթե÷եի արանքում, երկաթդծից ոչ Հեռու վեց ւարբեր ւեղերում ւեսել եմ մերկ կանանց ու երեիաների 18 դիակ, Գյուլթե÷եի ն Խարաբ Նասի արանքում Հեռադրասյունի կողքին ւեսել են մեռնող երեիայի ու կանանց լրիվ մերկ վեց դիակ, երկու մեռած երեիա: Թել Աբիադում կարավանի մեկնելուց Հեւո մնացին 17 դիակ ու Հոդեվարքի մեջ դւնվողներ: Ամենուրեք քայքայվող մարմնի դարչաՀուություն էր: «ինքս ւեսա քաղաք (Հալեւ) մւնող մի կարավան: Դաւարկ սայլերից յուրաքանչյուրի վրա, առանց որնէ դույքի ու սննդամթերքի, առանց ծղուի ու ծածկոցի, նսւած էին 8-10 ւանջաՀար կանայք ու երեիաներ: Մեկը մեռած էր, մյուսը՝ Հոդեվարքի մեջ: 10-11 ւարեկանից բարձր արական սեռի Հայեր չկային: Մինչն այժմ բռնադաղթվածների մերձավոր վերջնակեւը Թել Աբիադ, Ռաս-ուլ-Այն ն (Այնթաւի ու Մարաչի Համար) Ակչե կոյունլի երկաթուղային կայարանն էր, դրանց Հաջորդում էր Հալեւը, որւեղ, ըսւ իչիանությունների ւվյալների, Հոկւեմբերի վերջին կոււակվել էր 20.000 Հոդի: Նրանք Հիմնականում ւեղավորված էին քաղաքի արվարձաններում դւնվող դաչւային ճամբարներում: կենւրոնական, Հյուսիսային ն Արնմւյան Անաւոլիայից եկած կարավաններն իրար իառնվում էին Հավաքական ճամբարներում՝ Մամուրում (Ադանայի վիլայեթ՝ Բաղդադի երկաթուղու վրա) ն աւա կաթմա ճամբարում՝ Հալեւից 48 կմ Հյուսիս-արնմոււք, կրկին երկաթուղու Հարնանությամբ, որւեղ, ըսւ ւաչւոնական ւվյալների, Հոկւեմբերի վերջին կոււակվել էր 40.000 Հոդի: Ճամբարներում ոմանք ունեին իրենց վրանը, մյուսները՝ նույնիսկ ւաչււանված չէին արնից: կենցաղային ոչ մի Հարմարություն: Այդ 40 Հաղարի Համար կար միայն մի աղբյուր: Զուր վերցնելու կամ իմելու Համար Հարկ էր լինում ՀաղթաՀարել ւեղի բնակչության ունձդությունները: Հյոււաւոսարանի ուսումնասիրություններով՝ Հոկւեմբեր ամսին օրական մաՀացությունները 120-ից Հասան 200 Հոդու: Ամսվա կեսին մոլեդնեց բծավոր ւիֆը: կաթմայի ճամբարի ւարադիրները մինչն սեււեմբերի վերջը ÷ոիադրվում էին երկաթուղիով, իսկ դրանից Հեւո՝ ուքով ն ւեղավորում էին ծայրամասերում, ուր ուղարկվեցին նան Հալեւում ւեղավորված դաղթականները1: Պաւկերը նույնն էր, ինչ մինչն Հալեւ Հասնելը, դաղթի Հենց սկղբից:

R 14090, 4.. 288919.

«...կանանց ու երեիաների լացն ու ողբը մարդու սիրւ էր թրաւում,- դրում է ԱՄՆ-ի Հյոււաւոսը:- Այսւեղ էին դւնվում նան Հոդնորականներ, առնւրականներ, բանկիրներ, իրավաբաններ, արՀեսւավորներ: Գեներալ-նաՀանդաւեւն ինձ ասաց, որ նրանք բռնադաղթվողներին ւեւք է ÷ոիադրամիջոցով աւաՀովեին վերջիններիս դույքի վաճառքից սւացված միջոցների դիմաց, բայց Հունիսի 26-ից Հայերին արդելվեց որնէ բան դնել կամ վաճառել: Գնում էին ուքով... Շաւերն ուժասւառ եղան ն չարասյունից եւ էին մնում: Նրանց սվինաՀար էին անում ն դեւը չւրւում: Հոսանքը դիակները ւանում էր դեւի ծով կամ դրանք ծանծաղոււ ւեղերում դեմ էին առնում քարերին: Դիակները նեիում էին ն չրջաւաւը լցնում անւանելի Հուով: Ես իոսել եմ ականաւեսների Հեւ, որոնք նկարադրված դեւքերից 15 օր անց դեւի մակերեսի վրա ւեսել էին բաղմաթիվ դիակներ»: կարմիր իաչի դծով Թուրքիայում դւնվող երկու բուժաչիաւողներ ւաւմում են. «Մենք ճանաւարՀին Հանդիւեցինք բռնադաղթվողների մի մեծ կարավանի: Երկար ժամանակ կանդնած սւասում էինք, որ նրանք անցնեին: Մենք երբեք չենք մոռանա այդ ւեսարանը: Շաւ քիչ թվով ւղամարդիկ, կանանց ու երեիաների մի ամբողջ ամբոի... Նրանք՝ թե՛ մեծերը ն թե՛ ÷ոքրերը, քայլում էին իոր լռության մեջ, որւեսղի չոււով բոլռրը միասին կաւված ժայռերից չւրւվեին Ե÷րաւի ալիքների մեջ»: Արդեն նչվեց, որ բռնադաղթի ճանաւարՀին ոչնչացվեց Հայերի մեծամասնությունը, իսկ թե կենդանի մնացած Հաւուկենւ մարդիկ ի՞նչ վիճակում Հասան Սիրիա, ւաւմում է դերմանացի բժիչկը. «Մենք մւանք «Հոսւիւալի» բակը, որում ղղվելի անմաքրություն էր: Բակի ծայրին սյուների ւակ թա÷ված էին Հիվանդները, մեռնողները, դեսուդեն ընկած էին դիակներ: Ճանճերի բաղմությունը ծածկել էր Հիվանդներին ն դիակներին: Ամեն կողմից թվում էին Հառաչանք, ողբ, դժդոՀություն: Դիակների կողքերին իարիա÷ում էին երեիաները... Բակում ւեսանք սովից կիսամեռ ւասնյակ երեիա, նրանց մեջ կային մեռնողներ ն դուցե արդեն մեռածներ: Ոչ ոք նրանց վրա ուչադրություն չէր դարձնում»1: Ֆրանսիական դործակալներից մեկը ւեղեկադրում է. «Հայերը Հրաման էին սւացել մեկնելու, առանց նաիաւես ղդուչացվելու, ժամանակ չի ւրվել Հավաքվելու ն իրենց Հեւ նույնիսկ ամենաանՀրաժեչւ բաները վերցնելու: Թուրքերը բռնադրավեցին ամբողջ ունեցվածքը ն նույնիսկ այն մի քանի իրերը, որ ւարադիրները ցանկացել էին իրենց Հեւ ւանել»2: Գաղթի ճանաւարՀներին կաղմակերւված էին կանանց վաճառքի չուկաներ: ՀայուՀու դինը 8-23 ֆրանկ էր: Փասւաթղթի Հեղինակը այդւիսի մի չուկա ւեսել էր Դամասկոսում ն լսել նման չուկայի դոյության մասին Հալեւում, որոնցում վաճառվում էին Հաղարավոր կանայք ու աղջիկներ: Այսւես կոչված մաՀմեդական աչիարՀի մւավորականները՝ իոջաները, ուլեմաները, կադիրները, մուֆթիները կարողացան արադորեն մեծացնել իրենց սւրուկնե1

ÀÍ Àðì. ÑÑÐ, Áþëëåòåíü, Åð., 1984, ‹ 4.

Նույն ւեղում:

րի թիվը չնչին դումարներով, ւաւճառաբանելով, որ իրենք են այդ ՀայուՀիներին կրոնա÷ոիել1: Տղամարդկանցից ու ւղաներից կաղմավորում էին բանվորական դումարւակներ ն ւաժանակիր աչիաւանքի ուղարկում անաւաւ, որւեղ ոչ ջուր կար ն ոչ էլ սննդամթերք: Հսկիչներին Հրամայված էր սաՀմանված կարդի ամենաչնչին իաիւման դեւքում իսկ կրակել: Եվ սովորաբար լինում էր այնւես, որ մի քանի օր անց Հսկիչները վերադառնում էին առանց Հայերի ն Հայւարարում էին, թե նրանք ÷աիուսւի ÷որձեր են կաւարել ու դրա Համար ոչնչացվել են2: Ավսւրո-Հունդարիայի դիվանադեւներից մեկը դրում է Վիեննա՝ թե Սիրիայում Հայերին բնակեցրին քաղաքներում՝ ւնւեսական կյանքը ղարդացնելու Համար: Դրա չնորՀիվ «այնւեղ առաջացան նոր, նաիկինում ւեղի բնակչությանն անծանոթ արւադրության ճյուղեր, մասամբ էլ բարելավվեցին եղածները»3: Տեղեկանքը դրված է 1916 թ. նոյեմբերին, ուրեմն՝ բռնադաղթին ղուդաՀեռ արաբական իչիանությունները ինչ-որ թվով Հայերի ւեղա÷ոիել էին քաղաքներ: "Լiէօոaո) Սiմջօտէ"-ը 1917 թ. սեււեմբերի 1-ին դրում է. "1հօ Խօw 7օոk Էvօոiոջ Քօտէ" թերթը ււել էր անդլիացի մի սւայի նամակ, որւեղ ասվում էր Հեւնյալը. «Հալեւում կա չորս դործարան, որւեղ սարսա÷ելի ւայմաններում աչիաւում է 2000 ւարադիր կին: Նրանցից մեկն ինձ ասաց. «Աքսորի ճանաւարՀին, դադարի ժամանակ ես ւեսա, թե ինչւես ժանդարմներից մեկը կենդանի թաղեց մի Հիվանդ կնոջ: Մեր ւաՀակներին Հրամայված էր անմիջաւես սւանել նրան, ով Հեւ կմնար քարավանից: Դիակները նեւում էին մի ընդՀանուր ÷ոսի մեջ ն ծածկում: Սարսա÷ելի էր այդ ւեսնելը, բայց մեր աչքերը սովորել էին այդւիսի ւեսարաններին»: «Զինուորական Հրամանաւարութիւնը Հասւաւած էր բաղմաթիվ դործաւեղիներ,- դրում է Մ. Նեդիմը,- այս աչիաւանոցներու մեջ կը ծառայեին... չքավոր մնացած կիներ ու աղջիկներ: Օրական 12 ժամ աչիաւանքի ÷ոիարեն անոնց կը ւրուեր մեյմեկ ղինուոարական Հաց. անոթութեան ն Տեր Զոր ղրկուելու երկիւղեն բոլոր կիներն ու աղջիկները սւիւուած էին արձանադրուիլ աչիաւանոցները: Հակառակ ասոր ալ՝ այս դժբաիւները կրկին Հանդսւութեան երեսը չէին ւեսներ: Զինուոարական եւ ոսւիկան սւաներ, յիսնաւեւներ, նոյնիսկ Հասարակ ղինուորներ անընդմիջաբար կ’այցելեին դործաւեղիները եւ կ’որոնէին դեղեցիկ կիներ, աղջիկներ ն կը ջանային ձեռք ձդել ղանոնք»4: Բաղդադի երկաթուղու չրջանում Հայերի ւնւեսական դործունեությունը, երիւթուրքական կոմիեն ու դերմանացիները ւեսնում էին առավելաւես երկաթուղու չինարարական աչիաւանքներում: Այդ է ւաւճառը, որ Թալեաթի

ÀÍ Àðì. ÑÑÐ, Áþëëåòåíü, Åð., 1984, ‹ 4. 8օ)lօոiaո 4., նչվ. աչի., էջ 298. Սiօո ԱԱՏ14 Ք4ՃԱԱ 463, Սaոaտkստ, 28 Խօvօո.օո 1916. Նեդիմ Մ., նչվ. աչի., էջ 99:

Հեռադրերում բաղմիցս նչվում է Հեւնյալ ն նման Հանձնարարականներ. «Մինչն երկաթդծի չինարարության ավարւը՝ ինթիլլիում ն Այրանում թողնված Հայերին չւարադրել»: Սակայն այս վիճակը չՀարաւնեց, որովՀեւն Հայերին ամբողջությամբ ոչնչացնելու արյունածարավ քաղաքականությունն իրեն ենթարկեց մյուս բոլոր ծրադրերն ու նկաւառումները: «Որոչված է երկաթդծերի ն կամ որնէ այլ կառույցներում աչիաւող բոլոր Հայերը աքսորավայրեր քչե՛լ»: 1917 թ. Հալեւում ն Հեջաղլում կար 60.000 ւեղաՀանված: Մեկ ւարի անց նրանց թիվը կրճաւվեց երկու անդամ1: Հալեւի դերմանական Հյոււաւոսության աչիաւակից ՎիլՀելմլիււենը մանրամասը նկարադրելով Հայերի ոչնչացումը, նչում է. «Սակայն բոլորը չեն մեռնի: Ոչ մեծ թվով Հայեր՝ երկաթյա ներվեր ն իելաՀեղ իորամանկություն ունեցողները կենդանի են մնում: Նրանք նայում են մաՀվան աչքերին, կո÷ում են ներվերը ն, եթե ուրիչ որնէ բան ւեղի չունենա, անՀաչւ աւելություն են կոււակում Թուրքիայի ն Գերմանիայի Հանդեւ: իրենց երակների այդ կենսական ուժը նրանք, Հավանաբար, կ÷ոիանցեն իրենց ժառանդներին»: ԱչիարՀաւարածքում Գերմանիայի դիրքերն ամրաւնդելու Համար ՎիլՀելմլիււենն առաջարկում է Հայասւանում դերմանական դւրոցներ բացել ու Հայերին դերմաներեն սովորեցնել: Նա դւնում է, որ այդ դործը ւեւք է անմիջաւես սկսել, քանի դեռ չեն վերադարձել «ֆրանսիական ւադրեները ն ռուսական ւուերը»: ՎիլՀելմլիււենը դործնական առումով լուրջ սիալ է Համարում մեծաթիվ բանվորական ուժի ոչնչացումը: Ըսւ նրա, Հայերն ուրաիությամբ կավարւեին Բաղդադի եբկաթուդու չինարարությունը: Նրանք անդամ աչիաւավարձ չէին ւաՀանջի, այլ միայն Հաց՝ սովամաՀ չլինելու Համար2: Ռայիսւադի անդամ Մ. էրցբերդերը 1916 թ. մարւի 3-ին Ռողենբերդին առաջարկություններ է ներկայացնում Հայ կաթոլիկների Հարցի վերաբերյալ: Նա առաջարկում է Հայ կաթոլիկներին աքսորից վերադարձնել, բայց ոչ թե իրենց բնակավայրերը, այլ Բաղդադի երկաթուղուն Հարող ւարածքները, բացառությամբ ւաւերաղմական դուիների, այսինքն ոչ թե Սիրիա ու Արաբիա, այլ՝ Փոքր Ասիա: Առաջարկվում էր Հայերին ւեղավորել ÷ակ ւարածքներում՝ սւեղծել Հայկական ռեղերվացիա3: Բռնադաղթված Հայերի Հարցում արնելաՀայ չրջանների ջանքերով այլ մուեցում դրսնորեց Պեւրոդրադը: 1916 թ. Հունվարի 17-ին Սաղոնովը Հեռադրեց իղվոլսկուն ն Բենկենդորֆին: Նաիարարն անՀրաժեչւ է Համարում, որ դաչնակիցները նաիաձեռնեն Հալեւ-Մոսուլ աքսորված Հայերին նյութական օդնություն ցույց ւալու դործը: Խոսքն այն մասին է, որ Ռուսասւանը, Անդլիան ն Ֆրանսիան միանվադ նւասւ ւրամադրեն մեկ միլիոն ֆրանկի

Լօքտiստ 1., 8օոiօհէ..., տ. 332. R 14090, 4.. 459816. Նույն ւեղում, 4.. 5914:

չա÷ով: Այդ դումարը ւեւք է դրվեր կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքի կամ Սսի կաթողիկոսի ւրամադրության ւակ: «իսկ նվիրաւվության աղբյուրը ւեւք է դաղւնի մնար՝ թուրքերի նոր բռնություններից Հայերին ղերծ ւաՀելու Համար»1: Ֆրանսիայի կառավարությունը Համաձայնվեց, ւայմանով, որ նւասւը բաժաներ կ. Պոլսում ամերիկյան դեսւանաւունը, իսկ անդլիական կառավարությունը Հրաժարվեց: Այո՛, եվրուական մայրաքաղաքներում Հայոց սւանդը մնում էր դիվանադիւական քննարկումների ու քարողչական ներկայացումների նյութ: Գլիավոր ինդիրները երկուսն էին, նաի՝ չքմեղանալ ն, երկրորդ՝ Հնարավորություն դւնել դրանից չաՀ քաղելու Համար: Բռնադաղթված Հայերի ճակաւադրի Հարցը քննարկվում էր թե՛ Բեռլինում ն թե՛ Պեւրոդրադում, Փարիղում ու Լոնդոնում, մինչդեռ կ. Պոլիսը ոչ թե քննարկում, այլ դործում էր: 1916 թ. մարւին Ա. Նուրին Հեռադրեց ՆԳ նաիարարությանը. «Սւացուած ւեղեկադիրներէ կը Հասկցուի, որ մինչեւ Հիմա Պաւի եւ Մեսքենէի չուրջը՝ 35.000, Հալէւի առաքման վայրը (Գաթմա)՝ 10.000, Տիբիսի, Աբու Հարթմարի եւ Համայի չրջանակին մէջ՝ 20.000, Ռաս-ուլ-Այնի մէջ՝ 35.000, ընդամենը՝ 95.000 Հայեր այլնայլ ւաւճառներէ մեռած են»2: Եթե Հավաւանք այս ն դաղթականական ծառայության՝ չրջանառության մեջ դրած մյուս թվերին, աւա սւացվում է, որ 1916 թ. մայիս-Հունիս ամիսներին Սիրիայում ն Միջադեւքում ոչնչացվել է չուրջ 400.000 Հայ: Ադանայից Մամուրե ընկած ւարածքի չաւ դյուղեր լրիվ դաւարկ էին: Մամուրեում Հայերի վիթիարի ճամբարներ կային: Եթե որնէ մեկը նսւեր էնթիլլի ւներից մեկում, ւաւուՀանից կւեսներ ÷ողոցով օր ու դիչեր անցնող ւղամարդկանց, կանանց ու երեիաների կարավաններ: Բոլորը Հեւիուն էին, ÷ոիադրական միջոցներ դրեթե չկային: Բռնադաղթվածները մուրում էին միայն սննդամթերք, դրամ չէին վերցնում: Հայերի ամբողջ ունեցվածքը նրանց մեջքին էր: կանայք դրկած ւանում էին ÷ոքր երեիաներին, ավելի մեծ երեիաները ո՛չ միայն ուով էին դնում, այլն չալակած ինչ-որ բաներ էին ւանում: Արժեք ունեցող ամեն ինչ, մասնավորաւես անասունները, նրանցից դնել կամ իլել էին ժանդարմները, սւաներն ու մաՀմեդական բնակչությունը: Մի բարձրասւիճան սւա իոսւովանեց, թե Հարսւանալու Համար ավելի Հարմար ւաՀ լինել չի կարող ն ով դա չօդւադործի՝ Հիմար է: Հալեւը լե÷-լեցուն էր դաղթականներով: Նրանց վիճակը ողբալի էր. Հիմնականում աւրում էին բաց երկնքի ւակ: Սկսվեցին Համաճարակները՝ դիղենւերիա, ւիֆ, բծավոր ւիֆ: Վարակն ընդդրկեց նան քաղաքի բնակիչներին: Հիվանդ Հայերին որնէ օդնության ցույց չէր ւրվում: «Մեռածներին ու կենդանիներին թողնում էին Հաւակին՝ սե÷ական կղկղանքի մեջ»: Եթե առաջ դիակներ ւեղա÷ոիող մեկ սայլ կար, աւա չոււով դրանց թիվը 10-ի Հասավ:

ÀÂÏÐ, Ïîëèòàðõèâ, ä. 3493, ë. 14, 15, 28. Անւոնեան Ա., նչվ. աչի., էջ 169:

Սեււեմբերին քաղաքում մեռավ 3900 Հայ, ամեն օր մեռնում էր մինչն 200 Հոդի: Մեռածներին ւեղա÷ոիում էին ինչ-որ ւեղ ն օրեր չարունակ թողնում էին առանց թաղելու: Համաճարակի առաջն առնելու Համար իչիանությունները որոչեցին Հայերին անՀաւաղ Հանել Հալեւից, նոր եկողներին թույլ չւալ քաղաքում կանդ առնել, անդամ ջուր իմել: Հյուծված մարդիկ, մասնավորաւես ծերերն ու երեիաները, ընկնում էին ու մեռնում: Ռաս-ուլ-Այն ւանող երկաթուղու կողքին մի օրում թաղեցին 200 Հոդու: կանանց մի իումբ լրիվ մերկ էր, ÷ոքրիկ երեիաներին լքել էին անաւաւում1: Հաճըն, Շիրի, Ալաբիսւան, Բոքջանի, Թաք÷ոլյակ, Զեյթուն ն Ալաբաչ քաղաքների ու ավանների, ինչւես նան կա÷են, Սիվիջ Ֆռնուղ ն նան Ֆընւըճադ, Լա÷աչլի, Դերւել ն այլ բնակավայրերի բնակիչներին Հանեցին իրենց բնակավայրերից ն իմբերով ուղարկեցին անաւաւ, չնայած նրանց իոսւացել էին ռաղմական նկաւառումներով ւարղ վերաբնակեցում: «Մոսուլի մերձակայքում Բաղդադի երկաթուղու վրա դւնվող Թել-էրմեն դյուղում Հայ բնակիչները՝ թվով 5000 Հոդի կուորվեցին, բացառությամբ մի քանի կանանցից ն երեիաներից, ն նեւվեցին ջրՀորները կամ այրվեցին իարույկների վրա»2: Գերմանացիներից մեկն անաւաւում Հանդիւում է իր Հայ ծանոթին, որը թա÷առում էր Ե÷րաւի ա÷երին ն ÷նւրում իր կնոջն ու երեիաներին: «Նմանների որքան ասես Հնարավոր է Հանդիւել Հալեւի չրջանում, քանի որ Համողված էին, թե իրենց մերձավորների ն աղդակիցների մասին այնւեղ կարելի էր ւեղեկություններ սւանալ: Մի ամբողջ ամիս Ե÷րաւի Հոսանքով լողում էին Հայերի դիակները, չաւ Հաճաի երկու-երեքական ն մինչն վեց Հոդի իրարու կաւված: Դիակներից չաւերն այլանդակված էին: Թուրքական կառավարության ներկայացուցիչներն արդելում են դրանք թաղել...»3: Ա÷ նեւված դիակները բաժին են դառնում չներին ն վայրի դաղաններին: Բաղդադի երկաթուղու ծառայողներից մեկը ւաւմել է, որ «Բիրեջիկի բոլոր բանւերը օրվա ընթացքում լցվում էին Հայերով, իսկ դիչերը դաւարկվում էին՝ ձերբակալածներին նեւում էին Ե÷րաւ»: «Գերմանական սւան Դիարբեքիրի ն Ուրարի արանքում ւեսել է չաւ դիակներ, առանց թաղելու»4: Մի կին ւեսնելով, որ Հարաղաւ երեիան մեռնում է քաղցից, նեւվեց Ե÷րաւը: Համամում կար 1000 վրան: Դրանում բնակվողները ղանդվածաբար սովամաՀ էին լինում: Մարդիկ կռվում էին մորթված անասունների Հոսող արյան Համար, Հավաքում էին աղբի մեջ եղած ոսկորները, սաւկած անասունների ու մեռած մարդկանց միս ոււում: Սաբդայում նույնւես ամեն օր մեծ թվով մարդիկ էին մեռնում քաղցից: Գերեղմանա÷որները մչւաւես ծանրաբեռնված էին: Շուկայում, ÷ողոցներում

Խօոտէ. /4ոkaոa 97, 4.. 9442. ”Àðìÿíñêèé âåñòíèê“, 1916, ‹ 35. Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

ւիրաւեւողը ողբի ձայներն էին: Երեիաները թրիքի կույւերում քջուջ էին անում1: Ռեոսլերն 1916 թ. Հուլիսին դրում է, որ Բաղդադի երկաթուղու չինարարության վրա աչիաւող Հայերը Ադանայից ուղարկվեցին Մարաչ, Այնթաւ, Բիրեջիկ ն Ուրֆա: 1916 թ. Հունիսի 16-ին ժանդարմները, Հաչվի չառնելով ւարիքը, սեռն ու առողջական վիճակը, բռնադաղթվածներին դավաղանի Հարվածների ւակ ւարան մինչն Բուլանըի (Բաիչե), որն արդեն լիքն էր Բելլերից, Ցարբաչից, Այրանից ն այլ վայրերից եկած բանվորներով: Հեւո իղակոթի Հարվածներով նրանց քչեցին 200 կիլոմեւր մինչն Զակլիսորլու, Բիրեջիկ, Ուրֆա ն կարասու: Մարաչում նրանցից 70 Հոդի դնդակաՀարվեց: կեղւու ջուրը դաղթականներին վաճառում էին աներնակայելի թանկ դներով, թույլ չէին ւալիս որնէ մեկից օդնություն սւանալ: Այդ քաղցած ու ծարավ ղանդվածին ծեծելով Հասցրեցին Բարաքյուչուկի2: Մեւերնիիը 1916 թ. Հուլիսին դրեց, որ արնելյան նաՀանդներում Հայերի Հեւաւնդումները վերջին ÷ուլում են: «Ներկայումս թուրքական կառավարությունը ւաւրասւվում է ւարալուծել ն ցաք ու ցրիվ անել Հայերի վերջին իմբերը»: Խոսքը վերաբերում էր Հյուսիսային Սիրիայի (Մարաչ, Հալեւ, Ռաս-ուլԱյն), ինչւես նան Փոքր Ասիայի մի քանի իոչոր քաղաքների Հայերին, որոնք այդ վայրերի բնակիչներ են կամ դրանցում Հայւնվել էին ւեղաՀանման Հեւնանքով: Նրանց մի մասին քչում էին Միջադեւք, իսկ մյուս մասին՝ իսլամացնում: Ռաս-ուլ-Այնի Համակենւրոնացման ճամբարում եղած 2000 ձերբակալվածները Դեր Զոր ÷ոիադրվելիս Հարձակման ենթարկվեցին ն ոչնչացվեցին: 1916 թ. առաջին կեսը ո՛չ միայն ւարադրվածների ղանդվածային բնաջնջման, այլն կայսրության այլնայլ բնակավայրերում ինչ-ինչ Հանդամանքներում ու ւաւճառներով ւարադրության չենթարկված կամ դրանից իույս ւված Հայության վերջին իլյակների Հայւնաբերման ու ւարադրման չրջանն էր: Մարաչում չինայեցին անդամ ՆԳ նաիարարության Հաւուկ թողւվությունն ունեցողներին: Դիարբեքիրի վալի Ռեչիդ բեյը Անկարայում ÷նւրում էր վերջին Հային՝ աքսորելու Համար: Նույն բանն էր կաւարվում էսքիչեՀիրում: Այս ÷ուլում, սակայն առաջին ւեղը դուրս եկավ բռնի կրոնա÷ոիությունը: Գերմանիայի Հյոււաւոս Լոյւվեդը Դամասկոսից Հայւնում էր. «Բոլոր Հայերին այս կամ այն չա÷ով Հարկադրում են մաՀմեդականանալ, Դերաայում 149 ընւանիք իսլամացել է, միայն մեկը Հավաւարիմ մնաց քրիսւոնեությանը»: Հայերի բռնի մաՀմեդականացումը արւաքուսւ նման չէր կրոնական մոլեռանդության վրա Հիմնված դործողության: Երիւթուրք ւարադլուիներին իորթ էր կրոնական ղդացմունքը: Բայց նան իրողություն է, որ իսկական օս1

R 14093, 4.. 2196916. Խօոտէ. /4ոkaոa 101, 4.. 11 6266.

մանցի Հայրենասեր երնալու Համար, ամենից առաջ ւաՀանջվում էր իսլամին Հավաւարիմ լինելու Հավասւիք: Նման մուեցումը Հիմնավորվում էր նրանով, որ նույնացվում էին Հավաւն ու աղդությունը: Համենայն դեւս, թուրքերի չրջանում դա Համողմունք էր, որին Հակասող կամ Հակադրվող ւաչւոնական ն ոչ-ւաչւոնական ւնդումները կոչված էին թաքցնելու իրերի իսկական վիճակը: Սակայն նան ակնՀայւ է, որ Հայերի բնաջնջման քաղաքականությունը Հենվում էր ո՛չ թե կրոնական մոլեռանդության վրա, այլ ինդիր ուներ Հայերին ոչնչացնելուց բացի ձուլելու կայսրության մաՀմեդական բնակչության մեջ1: Ցեղասւանության ն մաՀմեդական կրոնի առնչությունները վաւ են ուսումնասիրված: Արւաքուսւ անՀասկանալի, Հակասական թվացող չաւ երնույթներ, մանավանդ օսմանյան կառավարության ՀակաՀայկական քաղաքականության մի քանի դրսնորումներ (որոչ ւեղերում մաՀմեդականացածին չէին բռնադաղթում, ուրիչ ւեղերում՝ դա Հաչվի չէր առնվում, ւեղեր եղան, որւեղ կաթոլիկներն ու բողոքականները չւեղաՀանվեցին ն այլն), Հիմքում կոչված էին ծառայելու նույն ինդրին՝ կայսրության Հայաթա÷մանը: կրոնական դործոնը որւես վարադույր էր դործածվում ցեղասւանությունից նան ւնւեսական, քաղաքական ու քարողչական չաՀ սւանալու Համար: կրոնա÷ոիությունը կանանց ու աղջիկներին չաւ Հաճաի ÷րկում էր ոչնչանալուց, որովՀեւն թուրքական Հարեմը մեծ թվով կանանց, իսկ թուրք ցեղը՝ բարե÷ոիման կարիք ունեին: Հայ երեիաների կյանքը կրոնա÷ոիությունը ÷րկում էր, որովՀեւն Թուրքիան աչիաւող ձեռքի, այն էլ ձրի աչիաւող ձեռքի, մեծ ւաՀանջ ուներ: Պաւերաղմում թուրքերը կորցրին Հիմնականում արական սեռի մու 2.000.000 մարդ: Թուրքերը մեծ թվով մասնադեւների Հույժ կարիք ունեին, Հեւնաբար Հայ մասնադեւներից չաւերին Հարկադրեցին մաՀմեդականանալ (ինչը միաժամանակ նչանակում էր թուրքանալ) ն նրանց օդւադործեցին: ԱՀա՛ բաղում օրինակներից մեկը: կեսարիայի մութեսարիֆը 1916 թ. Հունվարի 31-ին Հայւարարեց. «Ով ընդունի իսլամական կրոնը՝ կներվի, ով չի ընդունի՝ կուղարկենք Սըվաղ (այսինքն դեւի մաՀ): 1916 թ. ÷եւրվարին Հալեւում Հայկական բանվորական դումարւակը սւիւված Հավաւա÷ոիվեց: Բաղաքի ոսւիկանները Հայերին Համողում էին. «Աքսորից աղաւվելու միակ ÷րկությունը կրոնա÷ոիվելն է»: 1916 թ. Հունիսին, վերաբնակված Հայերին՝ 15 Հաղարը Հաուրանում, 3-4 Հաղարը կերեքում, ւարւադրեցին ընդունել իսլամական կրոնը: Սըվաղում մնացած բոլոր ճանաւարՀաչինարարական ն սակրավորական դնդերի Հայերին, արՀեսւավորական դւրոցների բոլոր Հույներին արդելա÷ակեցին Հայկական եկեղեցում: Հույները ն մաՀմեդականություն ընդունած Հայերն աղաւվում էին ÷այւով կրկնաՀարվածներից, մյուսներին «Համողում էին» ÷ոիել իրենց կրոնը: «Մի՛ Հրաժարվեք, թե չէ կաքսորենք»,- սւառնում էին թուրք ւաչւոնաւարները: Նրանք ո՛չ միայն Համողում, սւառնում էին, այլն բռնությամբ կրոնա÷ո1

Լօքտiստ 1., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹ 287:

իում: Շաւին-կարաՀիսար քաղաքում մնացած բոլոր Հայերը կրոնա÷ոիվեցին: Սըվաղում Վարդավառի օրը՝ Հուլիսի 24-ին, ղինվորական ծառայության մեջ դւնվող Հայ բժիչկները աՀ ու սարսա÷ի ճնչման ւակ սւիւված իսլամացան: Բժչկական ծառայության մի սւա, որը Հրաժարվեց իսլամանալ, բանւ նեւվեց: Համայում աքսորյալները ղանդվածային բռնությունների ենթարկվեցին իսլամը չընդունելու Համար: 1916 թ. Հուլիսի 23-ին դերմանացի դիվանադեւ Վերւը Սեբասւիայից Հեռադրեց, թե «այսօր բոլոր ասւիճանի Հայ բժիչկները սւառնալիքների Հարկադրմամբ ընդունեցին իսլամություն»: Անկարայի կաթոլիկ Հայերը 1917 թ. Հունիսին ղաղրելի ճնչումների ենթարկվեցին իսլամական կրոնից Հրաժարվելու Համար: կրոնա÷ոիությունը կաւարվում էր բյուրոկրաւական ձնականությունները իսւադույնս ւաՀւանելու եղանակով՝ դիմում ւալ, Համաձայնություն սւանալ, անվանա÷ոիություն, թլւաւում: Եվ այսւես չարունակ: «Սն ծովից մինչն Սիրիա քրիսւոնեական անունները ջնջվեցին, եկեղեցիները ÷ակվեցին, դւրոցները դաւարկվեցին, Հոդնորականները աքսորվեցին կամ կուորվեցին: Միջերկրականի ծովա÷նյա քաղաքներն անւեսվեցին, իսկ ամբողջ Անաւոլիան իսլամացվեց: Բրիսւոնեական անունները ցուցակներից ջնջվեցին՝ ÷ոիարինվելով մաՀմեդական անուններով»: Արւաքուսւ ւարօրինակ, բայց էությամբ ւրամաբանական էր կրոնա÷ոիության թուրքական քաղաքականության Հանդեւ ւաչւոնական Բեռլինի դիրքորոչումը: 1915 թ. նոյեմբերի 12-ին Բեթման Հոլվեդը ւաւասիանելով ավեւարանական եկեղեցու Հիսուն ներկայացուցիչների Հոկւեմբերի 15-ի ն Գերմանիայի կաթոլիկների կենւրոնական միսիոներական Հանձնաժողովի Հոկւեմբերի 29-ի դիմումներին, դրում է. «կայսերական կառավարությունն ինչւես մինչն այժմ, այնւես էլ Հեւադայում, մչւաւես իր առաջնաՀերթ ւարւականություններից մեկն է Համարում, որւեսղի քրիսւոնյա ժողովրդին իր Հավաւքի ւաւճառով չՀեւաւնդեն: Գերմանիայի քրիսւոնյաները կարող են վսւաՀ լինել, որ ես, ղեկավարվելով այդ սկղբունքով, ամեն Հնարավորը կանեմ, որւեսղի Հաչվի առնեմ Ձեր արւաՀայւած մւքերն ու ցանկությունները»: Երբ 1916 թ. Հունվարին կրոնա÷ոիությունների վերաբերյալ բաղմաթիվ լուրեր սւացվեցին, Մեւերնիիը արւաքին դործերի նաիարար Խալիլ բեյին նոր Հուչադիր ուղարկեց: Նաիարարը նորից կւրականաւես ժիւեց, «որ Հայերի բռնի կրոնա÷ոիությունները կաւարվում են նչված ծավալով: Սւորին ւաչւոնաւար անձանց կողմից չարաչաՀումների դեւքերի Համար մեղավորները իսւորեն ւաւժվել են»: Հունվարի 27-ին դեսւանը ղեկուցում է կանցլերին. «Նաիարարների Հավասւիացումները Հակասում են այն բոլոր Հաղորդումներին, որոնք կայսերական դեսւանությունն անընդՀաւ սւանում է ւարբեր ւեղերից ն միմյանցից անկաի աղբյուրներից»: «ինչւես Խալիլ բեյը, այնւես էլ Թալեաթ բեյը նորից վսւաՀեցնում են,ւեղյակ է ւաՀում Մեւերնիիը,- որ նրանք Հեռու են Հայ քրիսւոնյա աղդաբնակչության դեմ կաւարած բռնություններից, որ իբրն թե սւորադաս իչիանավորներից նման անկարդություններ կաւարողները իիսւ ւաւժվել են»:

Մարւին ն աւրիլի սկղբին դարձյալ Հաղորդադրություններ սւացվեցին, որ Հաւկաւես Այնթաւում, կեսարիայում, Հալեւում ն Ադրիանաւոլսում չւարադրված քրիսւոնյա Հայերի իսլամացումը կաւարվում էր թուրք ւաչւոնաւարների կողմից: «Ես այդ մասին ւեղյակ ւաՀեցի բարձրադույն իչիանությանը,- դրում է դեսւանը,- ն Համառորեն ինդրեցի դադարեցնել դրանք: Խալիլ բեյը դարձյալ ինձ Հավասւիացրեց, որ կոսւանդնոււոլսի կենւրոնական կառավարությանը որնէ բան Հայւնի չէ այդ բռնությունների մասին: իր դործընկերոջ՝ Թալեաթ բեյի, Հեւ իորՀրդակցելուց Հեւո նա Հայւարարեց, որ իիսւ կարդադրություն է արվել ւեղական ւաչւոնաւարներին՝ դադարեցնելու Հայերի բռնի իսլամացումը»: Հուլիսի 8-ին դեսւանը սւիւված էր մի անդամ նս Հասւաւել, որ չնայած «ւաչւոնական իոսւումներին ն թվացյալ կարդադրություններին, չարունակվում է Հայերի իսլամացումը: Դրա դեմ մեր առարկություններն անօդոււ են»: 1916 թ. Հուլիսի 16-ի ղեկույցում Մեւերնիիը եղրաՀանդում է. «Զնայած ւաչւոնական ժիւումներին, Հայերի Հեւաւնդման այս վերջին ÷ուլում իսլամացումը մեծ դեր իաղաց»: Բանի որ բանավոր առարկաթյունները որնէ աղդեցություն չէին ունենում, դեսւանությունը Բարձր Դռանն է Հանձնում 1917 թ. Հունվարի 4-ի Հուչադիրը, որւես բողոք՝ բռնի կրոնա÷ոիության դեմ: Արաբ մաՀմեդականները, Համենայն դեւս նրանց մեծամասնությունը, Համաձայն չէին թուրքերի դործողությունների Հեւ: Բեյրութի չրջանում, վկայում է Ռեոսլերը, թեն նույնւես լայն ւարածում դւավ իսլամական դավանանքի «ընդունումը», բայց Հայերի վիճակը Համեմաւաբար բարվոք էր: «Բարվոք» բառը ւեւք է Հասկանալ ւայմանականորեն: Տարադիրների վիճակն ամենուրեք, այդ թվում նան Լիբանանում ողբալի էր: Պարսիկ նչանավոր դրող Ալի Զամալղադեն դրում է, որ այդ չրջանում «թուրքերը Հսկայական սւանդանոց էին սւեղծել Հայերի Համար»: Մեծ մասամբ այդ սւանդանոցների Հեղինակները իրոք թուրքերն էին ն արաբների ճնչող մեծամասնությունը դեմ էր նրանց: Մի եդիււացի դրում է. «Երբ ղավաղ ՄաՀմուդի Հեւ թողեցինք սւանությունների վայրը, նա ամբողջաւես աւչած էր ն ինձ ասաց, թե «Ամենաղաղրելի արաբ մաՀմեդականն իսկ նման սւորություն չի կաւարի: Նման բան ի վիճակի են կաւարել միայն քրդերն ու թուրքերը...»: ՊաՀեսւի բանվոր Աբդել Ղանին ասաց. «կանանց ու երեիաներին, այդւես վերաբերող մարդիկ, անասւված են»: Արաբ բանվորները ւաւրասւակամություն էին Հանդես բերում Հայերին օդնելու դործում, նրանցից ոմանք Հայ բռնադաղթվածների Հեւ կիսում էին իրենց սննդի բաժինը»1: Եվրուացի դիվանադեւները Համակարծիք էին, որ «չնայած Հայերին բնաջնջելով կառավարությունը միայն ներքաղաքական նւաւակներ էր Հեւաւնդում, կուորածները, Համենայն դեւս, կրում էին քիսւոնյաներին Հեւաւնդելու չաւ դծեր2: իՀարկե, չի կարելի նան մերժել մաՀմեդական կրոնի մեծ դերը կայսրու1

R 14090, 4.. 2889. Նույն ւեղում:

թյան ոչ-քրիսւոնյա ղանդվածների, առաջին Հերթին թուրքերի, այլամերժ մոլեռանդությունը բորբոքելու դործում: Թուրքին, քրդին, չերքեղին կոչ էին անում ոչնչացնել Հայերին ու Հույներին: Անվիճելի է, որ այդ կոչն ավելի մեծ արձադանք էր ունենում, եթե դա որւես Ղուրանի, ԱլլաՀի ւաՀանջ էր ներկայացվում: Հալեւում ւարածվեց սրբաղան ւաւերաղմին նվիրված մի դրքույկ, որի 10-րդ էջում դրված է՝ Հարաղաւ մաՀմեդական, Հեւնաբար նան ÷րկության արժանի մաՀմեդական չի Համարվում նա, ով առնվաղն չորս քրիսւոնյա չմեռցնի1: Բացի դա, կրոնական դործոնը Հայերի Հանդեւ քաղաքականությանը ներարկում էր անՀադ դաժանություն, որը չաւ արադ Համաղդային, ՀամամաՀմեդական բնույթ էր ձեռք բերում ն դրսնորում էր արւակարդ ընդունակություններ մարդկանց իոչւանդելու ու ոչնչացնելու եղանակների Հնարման դործում: Այդ եղանակների ընդդրկումները չաւ մեծ էին՝ սկսած սւանության ամենաբաղմաղան ձներից մինչն մեռցնելու բաղմաթիվ միջոցները: կրոնա÷ոիության ինդիրներին ծաոայում էին նան ւարադրված Հայերի Հանդեւ բռնությունները, ւնւեսական ճնչումները, Հալածանքները: Նիւադեն Հալեւի բռնադաղթվածնեբի Հիվանդանոց այցելելուց Հեւո դրեց. «Ուաբոբիկ, սովաՀար ÷աիսւականները քրջերի մեջ էին, քնում էին ուղղակի դեւնին, կամ լավադույն դեւքում, իրենց ունեցվածքի ողորմելի մնացորդների վրա...»2: Վաւ եղանակներից չւաչււանված՝ ամառը անաւաւի կիղիչ արնից, ձմռանը քամուց, անձրնից ու ցրւից, ճանաւարՀի անասելի ղրկանքներից Հյուծված, վայրադ վերաբերմունքից, ամենադաժան իոչւանդումներից ւանջաՀար ւարադիրները մչւաւես մաՀվան սարսա÷ի ւակ էին... Ե÷րաւի ա÷երին ցրված Հայ աղդից մնացել էին միայն ծերեր, կանայք ն երեիաներ3: Զնայած դրան՝ Հայերը ձդւում էին ինչ-որ ւեղ կանդ առնել, իաղաղ կյանքի անցնել: Նրանք Լիբանանի Անւիլիբանանյան լեռան սւորուում Հիմնեցին Այնճար դյուղը, սւեղծեցին ձկնաբուծական կայան: Մուսալեռցիները 4000 բնակիչ ունեցող դյուղ Հիմնադրեցին Դամասկոսի չրջանում: Նրանք ւնկեցին այդ մասերի ինձորի ՀանրաՀայւ այդիները: Օ՛, ո՛չ: Թուրքերը Հայի ոչ թե աւրելը, այլ՝ մեռնելն էին ուղում: իսկ քանի որ աչիաւանքն աւրեցնող է, ուսւի կորչի՛ աչիաւանքը: Եվ Հայը, որւեղ էլ նա լիներ, առաջին Հերթին, ղրկվում էր աչիաւելու Հնարավորությունից: Մի ընւանիք կարավանի կաղմում,- ւաւմում է Մ. Նեդիմը,- «մինչն Հողէւ եկած էր քալելով, ձեռքէն իլեր, առեր էին ունեցած դրամն ու դոՀարեղէնները, մայրն այնքան ղղուեր է, որ Ուրֆա մւեր է թիֆուոսուի բռնուողներուն յաւկացեալ մէկ ւունը, որւէսղի ինքն ու ղաւակները վարակուին, մեռնին, աղաւին»: Բայց, բարեբաիւաբար, չեն վարակվել:

«Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 487 ÀÍ Àðì. ÑÑÐ, Áþëëåòåíü, 1984, ‹ 4 . Նույն ւեղում:

«... Փաթթոցաւոր կրօնաւոր մը առեւանդեր եւ բռնաբարեր էր Հայու մը երկու դուսւրերը: Այդ ւարադան այնքան յուսաՀաւական ււաւորութիւն է դործեր իրենց մօր վրայ, որ իեղճ կինն իր անմեղ մանկիկով նեւռւեր է Ե÷րաւ եւ իեղդուեր»1: Շուրջ 20 աղջիկներ, ւաչււանելու Համար իրենց «սրբութիւնը, անւաւիւ աւրելէն դերադաս են Համարեր ւաւիւով մեռնիլը եւ այս իսկ նւաւակով նեւռւեր են Ե÷րաւ ու մեռեր...»: «Առեււրական դործով դացեր էի ՊեՀեսնի,- ւաւմել է թուրք ւաչւոնաւար Ասըմը,- վերադարձիս նաւակով եկայ: Մինչեւ էւու ՀիՀրեյրէ դալս չկրցայ դաւաթ մը ջուր իմել, Ե÷րաւը լեցուն էր մարդու դիակով, ութնական, ւասնական չուաններով կաւեր եւ նեւեր են: Մեռելներուն մէջ կան կիներ եւ ւղաքներ, ամէնուն ըսի, որ ձուկ չոււեն քանի մը ւարի: Զեմ կրնար նկարադրել ոսւիկաններու դործած անղդամութիւնները. դրամ ւաՀանջելով չարաչար կը ծեծէին կոր կիները եւ թիւն ու Համարը չկար ծեծի ներքեւ մեռնողներուն: Անդամ մը կը ւեսնեն կնոջ մը երկու ոսկի կլլելը, ասոր վրայ, երբ դրամ չեն դւներ, կը սկսին ճեղքել կիներու ÷որը եւ կաւարեալ անւարբերութեամբ կը քննեն անոնց սւամոքսներն ու աղիքները»2: Մի դիչեր ւուն էի վերադառնամ: Հալեւի «բանուկ ւողուաներից,- չարունակում է Մ. Նեդիմը,- Պաւ-էլ-Ֆարաճի վրայ Հանդիւեցայ 19 մեռելներու, ասոնց ամէնուն մաՀացուցեր էին անօթությունը, ճամբու ւուայւանքը եւ ոսւիկանի ճոկանը: Ամեն առաւօւ քաղաքին մէջ կարդով քաղաքաւեւութեան կառքերը կը ցրուէին եւ մեռել կը Հաւաքէին... Բացուած ÷ոսերուն մեջ կը նեւէին ղանոնք, եղածին ւէս, վրայէ վրայ: Գւնուեցան կենդանի ըլլալով Հանդերձ, Հոդիներէն ղղուած յուսալքուածներ, որ ինքղինքնին նեւեցին այս ÷ոսերուն մէջ եւ ողջ-ողջ թաղուեցան»3: «Տէր Զօր ղրկուելու Համար,- վկայում է Մ. Նեդիմը,- Հալէւ բերուած ւարադրեալնեբը, Գառլըք ըսուած քաղաքիս եղերքը ւեղ մը կը բանւարկուէին: Գառլըքը յար եւ նման էր այն ւեղերուն, ուր մսավաճառները ժամանակաւոր կերւով կը բանւարկեն իրենց ոչիարները՝ սւանդանոց առաջնորդելե առաջ: Գառլըք մւնող թչուառը յոյսը կւրելու էր կեանքէն: Բաղմաթիւ Հայ կիներ եւ աղջիկներ կային Հալէւի դիւղերուն մէջ, մանաւանդ Աղաղ, Գաթմա դիւղերը, որոնք Բիլիսին կը ւաւկանին, նչանաւոր են Հանդիսացած իրենց մէջ դործուած ոճիրներով, կ’իմանայի թէ չաւ կիներ կը դւնուէին Մեսքենէ, էւու Հարեյրէ, Համամ ն Սեւքայի կողմերը վրանաբնակ արաբներու քով, ասոնք մաս մը Հաւաքուեցան ղինադադարէն վերջը: Մեծադոյն մասը մնաց Հոն»4: Ալի Զամալղադեն ւաւերաղմի ւարիներին կ. Պոլսից մեկնում է Հալեւ ն աւա վերադառնում կ. Պոլիս: Նրա նոթադրությունները 1971 թ. ււադրվեցին ԹեՀբանի «Հուր» ամսադրում:

Նեդիմ Մ., նչվ աչի., էջ 97: Նույն ւեղում, էջ 98: Նույն ւեղում, էջ 99: Նույն ւեղում, էջ 13:

Գիչերեցի մի դյուղում, ւաւմում է Զամալղադեն, առավույան վեր թռա աղմուկից, ւարղվեց, որ «թուրք ոսւիկանները մի իումբ Հայերի բերել են ւանջամաՀ անելու... Հենց այդւեղից, սկսած այդ ւաՀից ես ականաւես եղա մի չարք դաժանաբարո ւանջանքների ու իոչւանդումների, որոնք Հայերի նկաւմամբ դործադրում էին թուրք ղինվորները ն որի Հեւնանքը եղավ միլիոնավոր Հայերի ջարդը... Աոաջին իսկ իջնանում Հանդիւեցինք Հայերի բաղմաթիվ իմբերի, որոնց սւառաղեն Հեծյալ թուրք ոսւիկանները քչում էին ջարդելու: Դա մի սոսկալի ւեսարան էր ն ցնցող ււավորություն թողեց, սակայն ՀեւղՀեւե սովորեցինք դրան ն նույնիսկ աչիաւում էինք չնայել... Հարյուրավոր Հայ ւղամարդկանց, կանանց ու երեիաների, որոնք արդեն անղոր էին քայլելու, մւրակի ն ղենքի ուժով անինա քչում էին առաջ: Տղամարդկանց մեջ երիւասարդներ չկային: Նրանց ղինվորադրելու կեղծ նւաւակով Հավաքել ու կուորել էին: Հայ աղջիկները, թուրքի կամ արաբի ձեռքը չընկնելու վաիից, իուղել էին մաղերը: Նրանք ղանաղան թելերից ու լաթի կւորներից ն նույնիսկ թղթից իղճուկ ունամաններ էին սարքել իրենց Համար, որոնք երեիայի օրորոց էին Հիչեցնում: Խմբից Հեւ մնացողը, ինչ էլ լիներ դրա ւաւճառը՝ Հոդնածություն, ուժասւառություն կամ բնական ւաՀանջի անՀրաժեչւություն, միննույնն էր, ւեղն ու ւեղը սւանվում էր: Հարաղաւների լացն ու կոծը անօդոււ էին: Հեւո լսեցինք, որ այդ կողմերի երիւասարդ բնակիչներից ոմանք, իրենց կրքերին Հադուրդ ւալու Համար, ւղծել էին նույնիսկ մեռած կամ Հոդեվարքի մեջ դւնվող Հայ կանանց ու աղջիկների ւաւիվը: Ե÷րաւի արնմւյան ա÷ով ձդված ճանաւարՀից, որը մերթ մուենում էր դեւին, մերթ Հեռանում, ամեն օր ւեսնում էինք բաղմաթիվ Հայերի դիակներ, որոնց ւանում էր ջրի Հոսանքը: ... Մի անդամ ոչիար դնեցինք ու այն մորթելուց Հեւո ÷որուիքը թա÷եցինք քիչ Հեռու, որւեղ թուրք ոսւիկանները մի իումբ Հայեր էին բերել: Երբ մենք ղբաղված էինք ոււելիքի ւաւրասւությամբ, Հանկարծ նկաւեցինք, թե ինչւես մի իումբ Հայեր վրա ւրծած ն ադաՀաբար ոււում էին մեր դեն նեւած ոչիարի ÷որուիքը: Դա մի ւեսարան էր, որ ես երբեք չեմ կարող մոռանալ: Մի ուրիչ օր էլ ւաւաՀաբար դիչերեցինք մի վայրում, որւեղ Հայերի մի մեծ կարավան թուրքերի Հսկողությամբ Հանդսւանում էր: Գունաւ ու ոսկրացած դեմքով մի Հայ կին մուեցավ ն ւալով ալմասւե ակներով երկու մաւանի, ֆրանսերեն ասաց. «ի սեր Ասւուծո, ա՛ռ այս ալմասւները ն ÷ոիարենը սովից մաՀամերձ երեիաներիս Համար մի քիչ ոււելիք ւուր...»: Մի ծերունի էլ մուեցավ չվեդ սւաներին ... ն ֆրանսերեն ասաց. «Տե՛ր Ասւված, ե՞րբ ւիւի վերջանա այս արյունաՀեղ ւաւերաղմը»: Սւաներից մեկը ւաւասիանեց. «Սա ոչ թե ւաւերաղմ է, այլ բնաջնջում ն ամբողջական ոչնչացում...»: Դասաիոս-մաթեմաւիկոս էր: Զդիւեր ո՞ւր են ւարել իր որդիներին: Միայն Համողված էր, որ նրանք այլնս կենդանի չեն: իսկ նրա երկու աղջիկները, դլուիները ածիլված, Հողն էին ÷որ÷րում, որւեսղի բույսի արմաւներ դւնեին: Նրանք կիսամեռ վիճակում էին...

Հալեւում իջնանեցինք Հայի ւաւկանող «Պարոն» Հյուրանոցում, որի ւիրոջը ձերբակալեցին ու ւարան Բեյրութի կողմերը... Եվ այսւես, ես ղարՀուրելի օրեր անցկացրեցի: Օրեր, որոնք մղձավանջի ւես ծանրացել են Հոդուս վրա»1: Հարկ է նկաւի ունենալ նան այն, որ Հայերի ջարդերի կաղմակերւման «ւաւասիանաւու» օղակներում աչիաւելու Համար ընւրված էին բնավորությամբ առավել դաժան անձինք: Դրանցից մեկը Հալեւի դաղթականական ւնօրինության ÷ոիւնօրենի անմիջական օդնական էյուբն էր, որին Նայիմ բեյը ներկայացնում է որւես «արյունառուչւ» մարդասւան: էյուբը Հսկայական Հարսւություն էր կոււակել՝ չարաչաՀելով իր ւաչւոնական դիրքը՝ դա Համարելով անձնաւես Հարսւանալու Համար Հոյակաւ Հնարավորություն2: Նույն այդ էյուբի ն ÷ոիւնօրեն Ա. Նուրիի մասին Մ. Նեդիմը դրում է, որ երկուսն էլ «ղարՀուրանք կը ս÷ռէին մէջւեղը: Որ Հայ, որ Հանդիւեր ասոնց, իր մաՀը դւած կը Համարէր»3: Ալեքսանդրեւում Գերմանիայի ÷ոիՀյոււաւոսին էյուբը Հայւնել էր, որ ւեղաՀանությունների նւաւակն էր «ջնջել Հայի անունը»: Նա մերժեց դաղթականներին օդնություն ւրամադրելու Հյոււաւոսի առաջարկը: Ռեոսլերը ղեկուցել է Սւամբուլ, որ էյուբը Հաւուկ նւաւակով է ուղարկվել Հալեւ՝ իրականացնելու «կառավարության ՀակաՀայկական քաղաքականությունը ն Հանձնաժողովի կաղմից Հանելու կուսակալ Զելալին, որն ավելի մեղմ քաղաքականության կողմնակից էր»4: Ալեքսանդրեւի ÷ոիՀյոււաւոսը դրում է, թե «մի բարձրասւիճան ղինվորական» իրեն Հայւնել է, որ մինչն 1915 թվականի Հոկւեմբերի կեսերը միայն Հալեւից մու 300 Հաղար Հայ է ւեղաՀանվել ն ուղարկվել դեւի Հարավ ն Հարավ-արնելք: ՓոիՀյոււաւոսը Հավասարության նչան է դնում «ւեղաՀանության» ն «բնաջնջման» միջն5: «կադրերի ընւրության» դործում նկաւի էր առնվում նան ընչաքաղցությունը՝ Հարկավոր էին, մարդիկ, որոնք Հանուն ինչ-որ իրի կամ ինչ-որ քանակությամբ դրամի՝ չՀաւաղեին ոչնչացնել: Ղեկավարների այս Հոդեբանությունն ու դործելակերւն անմիջաւես դարձան «ընդՀանուրի սե÷ականություն»: Որւես կանոն, ընչաքաղց մարդիկ դաժան են լինում: Այս միւքը Հասւաւող մի օրինակ: էվերեկում Զեքին ղենք Հավաքելու ւաւրվակով երնելի բոլոր Հայերին ձերբակալեց ու ւանջեց: «Ուքերը ֆալաիկայի ւակ ջարդու÷չուր ընելէ եւք, որւէս թէ յեղա÷ոիական դաղւնիքներ կորղելով, բոլորը կը ղրկուէին կեսարիայի բանւ»6: Բայց որովՀեւն բանւում ւեղ չկար, բանւարկյալների մի մասին ւարան ն ձորում սւանեցին: իսկ բանւում Համաճարակ էր: Բանւարկվածների ճնչող մեծամասնությունը քաղաքականությունից Հեռու մար1

«Վերածնված Հայասւան», 1990 թ., ‹ 4: «Աոէօոոaէiօոal 1օսոոal օք Խiմմlօ Էaտէ Տէսմiօտ», vօl. 18, 1986, ‹ 3. Նեդիմ Մ., նչվ. աչի., էջ 99: "Աոէօոոaէiօոal 1օսոոal"..., նույն ւեղում: Նույն ւեղում: Եա÷ուճեան Հ., նչվ. աչի., էջ 187:

դիկ էին: Օրինակ՝ կ. Զամչյանը, մեծաՀարուսւ մարդ էր ն երբեք քաղաքականությունով չէր Հեւաքրքրվեր: Նրա Հարսւությանը ւիրանալու Համար ոսւիկանները թաքուն նրա ւունը ղենք են նեւում, աւա ւանւիրոջ ձեռքերը կաւած ււույւ են ւալիս ÷ողոցներում ու դոչում՝ «Հայասւանի թադավորը ձերբակալված է»: Նա 20 ուրիչ Հայի Հեւ կաիաղան Հանվեց: Բերիմ Ռեֆին՝ Դեր Զորի Ռաս-ուլ-Այն անկաի դավառի դայմադամը, որն այդ ւաչւոնում ÷ոիարինել էր մեղմաբարո ն մարդսեր Ցուսուֆ Զիային, մի թուրք սւայի ասել է, որ իրեն ենթակա ւարածքում Հայ դաղթականների չարասյուների ոչնչացումը ի կաւար է ածվել «Համաձայն Հրամանի»1: Օսմանյան բանակի երկու արաբ ասւիճանավորներ ցուցմունք են ւվել, որ ւեսել են սւանված կանանց բաղմաթիվ իանձված, մերկ դիակներ՝ լցված Ռաս-ուլԱյնի ճանաւարՀների եղրերին: Մարու անունով մի արաբ ենթասւա նույնւես ականաւես է եղել այդ ւարածքներում ղանդվածային ջարդերի ւեսարանների2: Լե÷սիուսի «Տեղեկադրում» ւեղ է դւել նան Հեւնյալ նամակը՝ դրված Գերմանիայի արւաքին դործերի նաիարարությանը. «Մենք չենք ուղում կանդ առնել այն արյունաՀեղ սարսա÷ների վրա, որոնցով սովորաբար սկսվում են Հայերի ւեղաՀանումները: Մենք չենք ւաւմի այն մասին, թե ինչւես Հաղարավոր ւղամարդկանց առանձնացնելով, երբեմն նույնիսկ իրենց Հարաղաւների աչքերի առջն մորթում են, ոչ այն աղջիկների, կանանց ն երեիաների մասին, որոնց բաժին ընկավ իրենց ուղեկցող ւաՀակների ն նրանց Հանցակիցների Հասցրած անարդանքն ու իեղումը ն որոնց մերկ դիակներն ընկած են ճանաւարՀների վրա, որւեղով անցնելու էին աքսորականների նորանոր իմբեր: Մենք չենք ւաւմի նան այն աննկարադրելի դաժանությունների, ծարավի, քաղցի մասին, որոնք ոչնչացնում են կենդանի մնացածներին՝ մեծ մասամբ մինչն վերջը կողոււված կանանց ն որբերին, որոնք կմաիք դարձած են Հասնում այսւեղ, որւեսղի Հեւո, վեցից կենդանի մնացած մեկը, նորից ւեղաՀանվի ն ւառաւանքների նույն ուղիով, առանց դոյության Հնարավորության, քչվի անաւաւները, որ իսւառ վերանա Հայ ցեղը... Դրա ÷ոիարեն թույլ ենք ւալիս մեղ լույս աչիարՀ Հանել այս ժողովրդի բնաջնջման ղանդվածային թչվառությունից մի ÷ոքր Հաւված, մի Հաւված, որը դւնվում է անմիջաւես մեր դւրոցի կողքին ն բաժանված է նրանից միայն մի նեղ նրբանցքով: Դա մի Հին, մեծ իջնանաւուն է, որը թուրքական իչիանությունները ւրամադրել են Հայ ւարադիրներին, Հիմնականում Հիվանդներին: Պեւք է ենթադրել, որ դա Հիվանդանոցի նման մի բան է: Ներս մւնենք նեղ մոււքով: Մի քանի նկուղներ լե÷-լեցուն են թչվառ, ուժասւառ կերւարանքներով, որոնք ցնցուիների մեջ ÷աթաթված, մեկնվել են մերկ դեւնին, լավադույն դեւքում՝ իրենց չարժական դույքի մի քանի իղճուկ մնացորդների վրա: կանայք ն երեիաներ, երբեմն՝ ծերունիներ: Տղամարդ չկա: «Աոէօոոaէiօոal 1օսոոal...», Տե՛ս Սaմոiaո Մ. «1հօ Խaiո-4ոէօոiaո Սօօսոօոէտ օո էհօ Սօոlմ Սaո Ա Սօտէոսօէiօո օք Օէէօոaո 4ոոօոiaոտ. 1հօ 4ոaէօո) օք a Օօոօօiմօ», քք. 311-360. Նույն ւեղում:

Անցնելով կեղւով ծածկված բակի միջով՝ մւնում ենք նկուղը: Մի դյուժին երեիա, կիսաքաղց, անղդա, նրանցից մի քանիսը մաՀամերձ, դուցե արդեն մաՀացած: Որնէ մեկը նրանց մասին Հոդ չի ւանում: Մութ որմնաիորչից ւղայի մի կիսանեիած դիակ են դուրս բերում, որի վրա ուչադրություն էին դարձրել միայն նեիածության Հուի ւաւճառով: Սրանք այն որբերն են, որոնց մայրերը վերջին օրերին մաՀացել են այս նկուղներում: Որնէ բժիչկ չի երնում, որնէ դեղ թեթնացում չի բերում: Նրանք նս դաւաւարւված են սարսա÷ելի մաՀվան, նրանք սովամաՀ են լինելու: կառավարությունը «Հիվանդանոցին» մաւակարարում է ոսւ, բլղուր կամ ղինվորական սն Հաց: Հաճաի չաբաթներ, ամիսներ չարունակ, չոդին, առանց ջրի դեւի Հարավ քչված այս արարածների իաթարված սւամոքսները այդւիսի սննդի չեն դիմանում, որն առանց այդ էլ չէր բավարարում: Հեւնում են դիղենւերիան, Հյուծվածությունը, ւիֆը: Երնում են դադաղներով բեռնակիրներ: Վերջին օրերին մաՀացածների մի մասը դրվում է դադաղների մեջ, ւարվում ամենամու եկեղեցու բակը ն դաւարկվում ընդՀանուր դերեղմանոցում: Դադաղներով ւրանսւորւը (դրանք աղբ կրելու սայլերն են) չի բավականացնում: Զէ՞ որ այսւեղ Հասած կենդանի մնացածներից օրական մաՀանում է 100-150 Հոդի: Դիակները դուրս են բերվում բեռնասայլակներով, իրար վրա լցված, մի բրեղենւով ծածկված: Ուքեր, այսւեղ-այնւեղ կաիված դլուիները ճոճվում են ÷ողոցով անցնող սայլակի ճռնչոցին Համաչա÷: Մենք՝ դերմանացի ուսուցիչներս, այս ւեսարանների թաւերաբեմի անմիջաւես կողքին սւիւված ենք մեր աչակերւներին դերմանական մչակույթ սովորեցնել: Դւրոց դալիս նրանք, Հավանաբար, Հանդիւել են դիակներով լի սայլակի կամ նկուղի բաց ւաւուՀանից լսել թչվառ ղոՀերի ւնքոցները, կամ էլ ւեսել են իղճուկ կերւարանքները, որոնք նեղ ÷ողոցով ներքն են սողացել օդ չնչելու Համար, Հաց են մուրացել իրենցից, ն այժմ սասւիկ Հյուծվածության ւաւճառով ի վիճակի չլինելով վերադառնալ կացարան-նկուղ, մաՀամերձ, ճանճերով ծածկված ընկած են ÷ողոցում»1: 1915 թ. Հուլիսի 9-ին ՎանդենՀայմը դրեց Բեռլին. «Թել Արմենում ն մերձակա դյուղերում մեկ չաբաթ առաջ քրդերը ջարդեր են իրականացրել: Մեծ եկեղեցիներն ավերված են: ինքը՝ Միկուչն է ւեսել 200 դիակ: Ոսւիկանությունն ու ժանդարմները այդ դաժանությունների առաջն առնելու Համար բան չեն արել ն, ինչւես երնում է, մասնակցել են ջարդերին: Նիսիբինի ն Թել Արմենի միջն լրացուցիչ ջոկաւները (բանւերից աղաւված Հանցադործները) իրենց սւաների Հեւ ÷այլող աչքերով ւաւմել են, թե ինչւես են ամբողջովին կողոււել ջարդի ենթարկված ն քարուքանդ արված մի Հայկական դյուղ: Զերաբլուսում իրար կաւված բաղմաթիվ դիակներ Ե÷րաւը քչել-ւարել է»2:

Լօքտiստ 1., 8օոiօհէ..., տ. 165. Նույն ւեղում, ÷ասւ. ‹ 437:

Տասն օր անց, Հուլիսի 27-ին նա դրեց կանցլեր Բեւման Հոլվեդին. «Ձերդ դերաղանցություն, ես կուղենայի Հայւնել, թե թուրքական կառավարությունն ինչւիսի՛ անմարդկային ձնով է իրականացնում բռնությունները Հայերի դեմ»1: Հալեւով անցած կարավաններից որոչ կանայք իրենց երեիաներին ծածկոցների մեջ ÷աթաթել ն այնւեղ են թողել, որւեսղի չւանեն դեւի Հավանական կամ Հասւաւ թչվառություն: Բաղմաթիվ կանայք ճանաւարՀին ծննդաբերել են, սասւիկ ւառաւել իրենց ուղեկցող թուրքերի ն մյուսների դաժան վերաբերմունքից: Նրանք Հարկադրված լքել են նորածիններին՝ նրանց թողել ճանաւարՀին: Հայերի մի ուրիչ իումբ, որ Ե÷րաւի արնելյան մասով անցնում էր Բաղդադի երկաթդծի երկայնքով, Հիվանդացել է ÷որՀարինքով... Հալեւում դւնվող ւեղաՀանվածների չրջանում բռնկվել է ւիֆի Համաճարակ: Դեր Զորով անցած Հայերի մի իումբ, Հիվանդացել է ծաղկով: կիղիչ արնի ւակ Հիվանդները սասւիկ ւառաւել են, նրանց Համար որնէ օդնություն չի կաղմակերւվել2: Նույն օրը, նա կանցլերին ուղարկում է ավելի մանրամասն ւեղեկանք, որում ասվում է, որ «վալի Զելալ բեյի աչիաւանքից աղաւվելուց Հեւո Հալեւի վիլայեթի ծովա÷ի երկայնքով աքսորն ընդլայնվել է: Ալեքսանդրեւը, Հարերը, Բեյլանը, Զոքլուկը, Բեսաբը ն ուրիչ բնակավայրեր Հայերից մաքրելը օրակարդի Հարց էր դարձել: Համաձայն Սսի կաթողիկոսի ւվյալների՝ Դիարբեքիրից դեւի Հարավ ուղարկված 800 ւղամարդուց որնէ մեկը ւեղ չի Հասել: Ենթադրվում է, որ նրանք բոլորը ոչնչացվել էին: Ե÷րաւում եղած դիակները, որ լուսանկարվել էին Ռումկալեում, Բիրեջկում ն Զերաբլուսում, 25 օր չարունակ քչվում էին դեւի Հոսանքով: Բոլորը նույն ւեսքն ունեին՝ երկուական դիակ թիկունքով իրար կաւված: Զարդի այս ձնը մաւնանչում է, որ իոսքը ո՛չ թե ւաւաՀական կուորածի, այլ՝ կառավարական մարմինների կանիաւեսած սւանության մասին է: Հավանաբար, դիակները ղինվորները դեւն էին նեւել Ադըյամանում... Գեւում դիակների Հոսքը մի քանի օր դադարեց, բայց չոււով նորից սկսվեց ն այն էլ՝ ավելի մեծ չա÷երով. մեծ մասամբ կանանց ն երեիաների դիակներ էին»: Թել Աբիադի Հայերն իրենց 8-12 ւարեկան դուսւրերին վաճառել էին նաի երկու մեջիդիեով (մեկ մեջիդիեն Հավասար էր մու 36,5 մարկի), աւա մեկ մեջիդիեով կամ էլ ձրի էին ւվել: Հավանաբար ցանկացել էին նրանց ÷րկել անաւաւի կլիմայից ն բեդվիններից: Նույն դյուղում թուրքերը ւարադրվածների Հեւ սակարկել են երեիաների դնի չուրջը: Թել Աբիադով անցնողների առաջին իումբը, որն եկել էր Զեյթունից, ւեւք է Ռաքքա դնար: Տարադիրները ցնորվել էին: Նրանք լուռ

Լօքտհiտ 1., ÷ասւ. ‹ 81: Նույն ւեղում:

ւանում էին ամեն ինչ: Թել Աբիադից Հարավ, որւեղ ջուր դրեթե չկար, երեիաները մաՀանում էին ղանդվածաբար: Նույն ւաւճառով մի կարավան ամբողջությամբ նաՀաւակվեց: Գնալով չաւանում էին այն դեւքերը, երբ իչիանությունները Հայերի ջարդերն իրականացնում էին չերքեղների ու քրդերի միջոցով, նրանց դարձնում կուորածի դլիավոր դործիքներ: ԳՖՀ Հեռուսւաւեսությունը Հարցաղրույց ունեցավ ÷արիղաբնակ Արամ կյուրեղյանի Հեւ: Նա եղեռնի վերաւրածներից էր (1915 թվին եդել է 11 ւարեկան): Ա. կյուրեղյանը ւաւմել է, որ իրենց ընւանիքը նույնւես բռնադաղթվեց: Գնում էին ուքով: Զեթեները կարավանը «կանդնեցրին, ւաւրվակով, որ ուղում էին մի քիչ Հաց ւալ մեղ: Տղամարդկանց Հեռացրին: Հորս ւարան Հասան-Զելեբի կոչվող վայրը: Այլնս չւեսանք նրան, Հեւո իմացանք, որ ուրիչների Հեւ նրան էլ էին սւանել: Երբ Հասանք անաւաւ, մի ղարՀուրելի ւեսարան բացվեց: Հաղարավոր սւանվածներ՝ մայրեր, որոնք մաՀացել էին իրենց երեիաներին կուրծք ւալիս, երեիաներ, որոնք դաղա÷ար չունեին, որ իրենց մայրերը մեռել էին, մայրեր, որոնք իելադարվել էին իրենց երեիաների մաՀը ւեսնելով: Աղջիկներից չաւերին բռնաբարել էին, ուրիչներին ւարել էին Հարեմներ: Հեւադայում իմացանք, որ բռնադաղթի ճանաւարՀները կանիամւածված էին ընւրվում, այն Հաչվով, որ երբ Հասնեինք ջրՀորներին, մեղ թույլ չւային ջուր իմել: Հասանք մի դեւի, ն Հարյուրավոր մարդիկ, որոնք ծարավից մեռնում էին, սուղվում էին ջրի մեջ, որւեղ նվաղում ն իեղդվում էին: Մեր Հարաղաւների կեսը անաւաւում կորավ... Մենք ւեւք է դրամ վճարեինք Ե÷րաւ դեւն անցնելու Համար: Երբ կես ճանաւարՀին էինք, ւաՀակներն սկսեցին դողանալ մեր Հադուսւները ն ավելի չաւ դրամ ւաՀանջեցին: Զնայած մայրս ինչ որ ունեինք ւվեց, ւաՀակներից մեկը դարձյալ սկսեց ծեծել նրան, վիրավորել ն յոթն ամսական քրոջս այնւես ի÷եց, որ նա մաՀացավ... Մի դիչեր լուսադեմին արթնացանք աՀավոր ճիչերից: Արաբները ն քբդերն էին Հարձակվել, նրանք չրջաւաւել ու առնանդում ն սւանում էին Հայերին: Մեր ընւանիքի մի քանի անդամների նս իլեցին, սակայն նրանք կարողացան մի կերւ վերադառնալ: Դա այն ժամանակ էր, երբ դւանք մեր յոթն ամսական քրոջ դիակը: Մի օր երկու քուրդ եկավ: Նրանք բռնեցին եղբորս, որւեսղի ոչիարի ւես մորթեն: Եղբայրս ո՛չ դոռաց, ո՛չ էլ բողոքեց: Նրանք սւանեցին Արմենակ եղբորս: Մերկ ն դրեթե սովամաՀ Հանդիւեցինք մի քուրդ մչակի, որը ջուր էր ւալիս իր անասուններին ն ոռոդում էր դաչւը: ՀուսաՀաւ մայրս մի քիչ ջուր ինդրեց: Բուրդը ւաւասիանեց. «Եթե ւղայիդ ինձ ւաս (նա նկաւի ուներ ինձ)՝ ջուր կւամ»: Մայրս Համաձայնվեց:

Բացի Հալեւից, Հյուսիսային Սիրիայում բնակվող Հայերի բռնադաղթն սկսվեց 1915-ի մայիսին, երբ վալու ւաչւոնում Զելալին ÷ոիարինեց Բեքիր Սամին: Դաւարկվեցին... Այնթաւը, Անւիոքը, իսկենդերունը ն Բեսարը: «Ճեմալ ÷աչան կր ՀրաՀանդէ,- դրում է արաբ դործիչ Ցուսեֆ ալ-Հաքիմը,- ւեղաՀանել ղանոնք եւ քչել դեւի Համա: Գիչեր աւեն ղինուորները ղանոնք իրենց ւուներէն բռնի ոյժով Հանելէ եւք, քաղաքէն դուրս կը քչեն, բայց Հաղիւ Հեռացած քաղաքէն՝ թիւրք ղինուորներու կողմէ կը սւաննուին Հրացանաղարկ, ւաւճառաբանելով, թէ անոնք կը ÷որձէին ÷աիչիլ: Սակայն այդ բոլորն ալ անՀիմն սոււ էին»1: Նայիմը ւաւմում է, որ Հալեւում ժանդարմերիան սկղբում դաղթականության դործերին չէր իառնվում, սակայն չոււով սկսեց այդ դործում սերւորեն Համադործակցել ոսւիկանության Հեւ: Սկսվեցին Հայերի Հանդեւ բռնի դործողություններ՝ քաղաքից նրանց Հանելու Համար: «Գաթմայի մէջ, Բիլիսի չրջանները եւ Հալէւի չուրջը իռնուած դաղթականները մաս առ մաս Ադթերին եւ անկէ Պաւ կը ղրկուէին... Անօթութենէն, ցուրւէն, Հիւանդութենէն ամէն օր Հարիւրավոր անձերռւ մեռնելուն լուրը կը Հասնէր մեղի»: էյուբը Աղաղից վերադառնալով ւաւմում էր, թե ինչւես էին Հայերի վրաններն այրում: Ամենուրեք մոլեդնում էր ւիֆը2: Հալեւից Հայության Հեռացնելը բռնադաղթի երկրորդ ն ջարդերի դլիավոր ÷ուլն էր: Ռեոսլերը ծաղրելով, Հալեւից Հայերի այդ Հեռացնելն անվանում է «ւեղա÷ոիում բնակության վայրեր»: Բռնադաղթի աոաջին ÷ուլում աքսորավայր Համարվում էին սիրիական չրջանները՝ Համա, Հոմս, Բաբ, Դամասկոս. իսկ Հոկւեմբերից Հեւո՝ Ռաքքա ն Դեր-էլ-Զորը, ինչւես նան Արնմւյան Հաուրանը, աւա Ռաս-ուլ-Այնից մինչն Մոսուլը: Ռեոսլերը բերում է մի թուրք բարձրասւիճան ւաչւոնաւարի ասածը, թե մինչն 1915 թ. Հոկւեմբերի կեսը ւեւք է Հալեւից «մչւական բնակավայր» 300.000 Հոդի ուղարկվեր: Սկղբում ւարադիրներին ւեղա÷ոիում էին Հիմնականում երկաթուղով, իսկ աւա՝ Հեւիուն: Հոկւեմբերի վերջից ւեղա÷ոիությունը նորից սկսեցին կաւարել դնացքով՝ ւեղական բնակչությանը Համաճարակ Հիվանդություններից ղերծ ւաՀելու Համար: Հիմնականում ւանում էին Ռաս-ուլ-Այն. որից Հեւո կարավանները ճանաւարՀը չարունակում էին Հեւիուն ն ամենաւարբեր ուղղություններով, ինչը, ճանաւարՀների անբարեկարդության, ջրի ու սննդի դրեթե բացակայության, մաՀմեդական ւարրերի ամենօրյա Հարձակումների ւաւճառով չեչւակիորեն ավելացրեց մաՀացությունները: Դրանք ավելի աՀադնացան «մչւական բնակության վայրերում», որւեղ նրանք լքված էին, առանց որնէ ւաչււանության, օդնության ու աջակցության:

«Զարթոնք», 31 մարւի 1987 թ.: Անւոնեան Ա., նչվ. աչի., էջ 52-53:

իրավիճակին քաջաւեղյակ մարդկանց Հաչվարկներով՝ մինչն Հոկւեմբերի վերջը մու 600.000 Հոդի մաՀացավ1: իսկ ով որ դեռ կենդանի էր. դերադասում էր մեռնել: ՄաՀմեդականների ընւանիքներում աւասւանածներն ավելի չոււ Հոդեկան Հիվանդներ էին: Նրանցից չաւերն ականաւես էին եղել, թե ինչւե՞ս էին թուրքերն սւանել կամ մեռցրել իրենց ծնողներին, եղբայրներին ն Հարաղաւ մարդկանց: Ալեքսանդրեւում ԱՄՆ-ի Հյոււաւոս Բրյուվսւերը դրում է, որ Հալեւի մերձակայքի կաթմա վայրում 250.000 մարդու դիակներ սեղջի էին վերածվել: Նրանց մեծամասնությունն սւանվել էր: Հաղարավոր դիակներ նեւվել էին Ե÷րաւ: կաթմայից ոչ Հեռու ÷որված էր իոր ÷ոս, որւեղ նեւում կամ «թաղում» էին Հայերի դիակները2: Պաւմում է Միջադեւքից ÷աիած բժիչկ Թորոյանը. «Միջադեւք ւարադրված իմ դժբաիւ Հայրենակիցները բաղկացած են մեծ մասամբ կիներից ու աղջիկներից: Դժբաիւները Հաղիվ են ցնցուիներով ծածկում իրենց մերկությունը, եղանակի իսւությունների դեմ ւաչււանուելու Համար որնէ բան չունեն... Ավաղոււների մեջ, ամեն ւեղ, բարձրանում են Հողաթմբեր, որոնց չուրջը դառնում են դաղաղած չներ: Դիակներից չաւերը մնում են անթաղ: Հաղարներ են ÷ոս ընկած այւերով, մարած կամ չաւ ÷այլուն աչքերով, իոսելու վարժությունից ղրկուած, ւառաւանքից աւուչացած դեմքերով այդ կմաիքացած դժբաիւները»3: Մի ուրիչ ականաւես նկարադրում է Հալեւից մեկնած մի կարավան, որում մնացել էր ընդամենը 30-40 Հոդի՝ բղկւված, մերկ, մարդկային կերւարանքը կորցրած ն նվաղած ձայնով ջուր աղերսող կանայք, «Հալեւից մինչն Մեսքենե՝ վեց օրվա կեսը լրիվ քաղցած քարչ եկողներ: Սովից ավելի ղարՀուրելին ծարավն էր... Ժանդարմների Հարվածների ւակ անդադրում քայլք, Հրակեղ արնի ւակ, ÷ոչու թանձր Հորձանքների միջով»: «ԱչիարՀ» թերթը 1985 թ. Հունիսի 15-ին ււադրեց քաղվածքներ Ա. Անւոնյանի «Այն սեւ օրերուն» Հուչադրությունից: «... կիներու կարաւան մըն էր եկածը, բայց ի՛նչ ղարՀուրելի կարաւան... 30էն մինչեւ 50 ւարեկաններու իումբ մըն էր..., աւելի ճիչդը՝ ւարիք չունէին՝ մարդկային էակները բնորոչող ամէն մասնայաւկութիւն կորսնցուցած էին. «Ուրկէ՞ կու դաք» Հարցուցին ամէնէն առաջ Հասնողներուն: «Զո՛ւր...» եղաւ ւաւասիանը... Բանի՞ օր կլլար, որ բերանինին ւաւառ մը չէին դրեր... Եւ նոյն միակ Հարցումը կը իօսէր ամէնուն ալ բերնէն. «Հա՛ց... Հա՛ց...»... Անոնք այլեւս կարեւորութիւն չէին ւար դիչերաւաՀներու Հարուածներուն: Անօթութիւնը ճոկաններէն չէր վաինար»: Նույնիսկ բնակավայրերում դաղթվածներին չունչ քաչելու ժամանակ չէին ւալիս, դրում է ժամանակակիցը: Այդ ծայրասւիճանի նոսրացած իմբերին,

R 14093, 4.. 268918. 8օ)lօոiaո 4., նչվ. աչի., ք. 356. ԹեՀլիրեան Ս., նչվ աչի., էջ 83:

ուաբոբիկ, Հյուծվածությռւնից ն Հիվանդություններից ուժասւառ եղած ու իոչւանդված մարդկանց այրող արնի ւակ քչում էին Հարյուրավոր մղոն քարքարու կիրճերով ն անանցանելի սարերով դեւի կիսաՀասարակածային ճաՀիճները, դեւի մաՀվան դիրկը: Այսւեղ նրանք իրենց վերջն էին դւնում՝ քրդերի ն ոսւիկանների կողմից սւանված ու թալանված, դնդակաՀարված, կաիաղան բարձրացված, թունավորված, իեղդամաՀ արված, սրաիողիողված, ծարավից ու ցրւից կործանված, Համաճարակներից Հնձված, ջրերում իեղդված: Երեիաները մեռնում էին արցունքն աչքերին, ւղամարդիկ նեւվում էին ժայռերից, մայրերը իրենց նորածիններին դցում էին ջրՀորները, Հղի կանայք երդով նեւվում էին Ե÷րաւի ջրերի մեջ: Նրանք մեռնում էին երկրային բոլոր մաՀերով, բոլոր ժամանակների մաՀերով: Հալեւ Հասնելուց Հեւո վերաւրողները քչվում են կա՛մ Հարավ՝ Սիրիայի անաւաւը, կա՛մ Հարավ-արնելք Միջադեւքի անաւաւը: Սիրիայի Համակենւրոնացման ճամբարները չինված էին Հոմսի մեջ, նան Դամասկոսի մու: Այսւեղ ւեղավորվեցին չուրջ Հարյուր քսան Հաղար աւասւանողներ, որոնց մեծ մասը ւաւերաղմի ավարւին՝ 1919 թ. Հայրենադարձվեց կիլիկիա: իսկ Ե÷րաւի երկայնքին դւնվող Հայերը, ընդՀակառակը, ւեւք է քչվեին Դեր Զոր: Շուրջ երկու Հարյուր Հաղար մարդ ւիւի Հասներ այնւեղ: 1916 թ. մարւից-օդոսւոս Պոլսից Հրամաններ սւացվեցին բնաջնջելու Ե÷րաւի ու երկաթուղու երկայնքին ւեղադրված ճամբարների վերջին վերաւրողներին1: Այնուամենայնիվ, չՀաջողվեց Հալեւի նաՀանդը լրիվ «մաքրաղարդել» Հայերից: Ռեոսլերը 1917 թ. դարնանը նաՀանդում Հայւնաբերեց 45.000 ւարադիր, որոնցից «25.000-ը ծայրաՀեղ կարիքի մեջ էր, չաւերը՝ սովամաՀության եղրին»: Մի կողմից՝ Հայերին բիրւ ուժ դործադրելով քչում էին Հարավ, անաւաւների իորքերը, իսկ մյուս կողմից՝ բծաինդրությամբ Հեւնում, որ նրանք կայսրության սաՀմաններից դուրս չդան, Հալեւի ÷ոիվալի Ղալիբը 1915 թ. օդոսւոսի 21-ին, վկայակոչելով 4-րդ բանակի Հրամանաւարի օդոսւոսի 12-ի Հեռադիրը, Այնթաւի քաղաքաւեւին Հրամայում է. «Որնէ Հայի, անկաի ւարիքից ու սեռից, թույլ չւալ երկրից դուրս դալ»2: 1916 թ. Հունիսին ՎանդենՀայմը ւեղեկադրեց՝ որոչակի է, որ մու ժամանակներս «Հալեւից բոլոր դրսեցի Հայերն աքսորվելու են, Հալեւում մնալու նաիկինում ւրված արւոնադրերը երեկվանից չեղյալ են Համարվել», ինչը Զեմալը բացաւրում էր նրանով, որ այղ Հայերը Հալեւում նույնւես «թուրքական կառավարության դեմ դաղւնի կոմիւե են սւեղծել»: Սկսած Հունիսի 19ից՝ անինա աքսորեցին «ոչ միայն քաղաքականաւես կասկածելիներին», այլն անդամ Հալեւաբնակներին3: Ժողովրդին քչում էին Հալեւից ու դրա մուակայքից, Հավաքաւեղին

Տե՛ս Վեդներ Արմինը ն Վեդներ էռնեսւը, Հայոց ցեղասւանության մասին, Ե., 1996: Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹ 333: Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹ 281. ՎանդենՀայմի 1916 թ. Հունիսի 27-ի ւեղեկա-

դիրը:

կարլըքի բարձունքն էր: «Արդէն Հալէւէն քայլ մը առաջ դւցողներուն Համար աւրելու յոյսը այլեւս դոյություն չունէր: Գառլըքէն սկսեալ մինչեւ Տէր Զօր երկարող բովանդակ դիծը թչուառութեան բոյն մը դարձած էր: Գաղթականներու առաքման Համար նչանակուած ւաչւօնեաներէն վսւաՀելիներուն ւաւուիրած էր, որ մաՀ ւաւճառող ամէն ւեսակ իժդժութեանց դործադրութենէն եւ չկենան»1: Բարձր Դուռը ՀրաՀանդ ՀրաՀանդի Հեւնից էր ուղարկում, ւաՀանջում չՀաւաղել: «Ծանօթ անձնաւորութեանց (Հայերի) կողմէ ամէն ւեսակ անձնական ինդիրներու մասին յարուցուելիք ւրւունջներուն եւ դաւերուն նկաւառումը ո՛չ միայն անոնց (դէւի անաւաւ) առաքման յաւաղման ւաւճառ ւիւի ըլլայ, այլ նաեւ դուռ ւիւի բանայ կարդ մը դործողութեանց, որոնք Հաւանաբար յառաջիկային կրնան քաղաքական անւաւեՀութեանց ծնունդ ւալ: Այդ ւաւճառով ւէւք չէ նկաւի առնել այս դիմումները, եւ այս իմասւով ՀրաՀանդ ւալու է չաՀադրդռուող ւաչւօնեաներու»2: «կը լսենք, որ ինթիլլիի, Այրանի չրջականերեն սկսեալ մինչեւ Հալէւ երկարող դիծերու ճամբանեբուն երկայնքը, մեծադոյն մասը կին եւ աղջիկներ՝ 40-50 Հաղար Հայեր կը դւնուին: Ամենաիսւօրէն կը ւաւժուին այն անձերը, որոնք ղինուորական առաքման Համար մեծ կարնորութիւն ունեցող այդ դիրքերռւն վրայ թչուառութեան Համաիմբման մը կաղմուելուն ւաւճառ կ’ըլլան: Հեւեւաբար, անմիջաւես, առանց Հալեւ Հանդիւեցնելու, Հեւիուն իրենց ւարադրութեան վայրերը ղրկեցէ՛ք այդ Հայերը» (Թալէաթ)3: Տվյալ դեւքում Թալեաթը ղեկավարվում էր ո՛չ միայն ւարադիր Հայերին «իրենց ւարադրութեան վայրերը ղրկելու» մւաՀոդությամբ, այլն «չւկելու թոյլ ւուած սիալը», որն այդւես էլ անվանել է Ռեոսլեբը իր ւեղեկադրերից մեկում: Գերմանացիները թուրքերին չւաւեցնում էին Հայերին Հեռացնել Հալեւի չրջանից, քանի որ անդլիացիները Պաղեսւինի ռաղմաճակաւում առաջ էին չարժվում, իսկ ռաղմավարական դուիներում վսւաՀություն չվայելող Հայերի լինելը վւանդավոր էր Համարվում: «Այլեւս Ե÷րաւի աջ եղերքէն չւիւի ղրկուին դաղթականները,- դրում է Անւոնյանը,- այլ ձաի ա÷ունքէն եւ ասիկա արդէն մաՀուան դաւաւարւութեան ւէս բան մըն էր մեկնելիք կարաւաններուն Համար, որովՀեւեւ այդ ա÷ունքէն մինչեւ Ռաքքա մարդիկ ւիւի բռնադաւուէին անցնիլ բոլորովին անջրդի անաւաւներէ, որոնց մէջ անւայման ւիւի մեռնէին ւաքէն, ծարաւէն, անօթութենէն: էլ Ճիղերի չրջանակը, ինչւէս կը կոչուի Ե÷րաւի ձաի եղերքը, դերեղմանի ճամբան է»4: Ըսւ որում, բոլոր ծածկադրերը Հանձնարարում էին «կարաւաններուն ընկերացնելով ղրկեցէ՛ք», այսինքն՝ ուղարկել «Թեչքիլաթի մաիսուսայի» ուղեկցությամբ:

Անւոնեան Ա., նչվ. աչի., էջ 52-53: Նույն ւեղում, էջ 54: Նույն ւեղում, էջ 59: Նույն ւեղում, էջ 91:

Թալեաթը Հալեւի կուսակալին Հրամայեց (Հեռադիր ‹ 723) «Նաիաւէս Հալէւի չրջակաները բնակեցուած Հայերը անյաւաղ ղրկեցէ՛ք իրենց ւարադրութեան վայրերը..»: «Այս Հեռադրին վրայ,- դրում է Նայիմ բեյը,- Հալէւի չրջակաները ձիաւոր ժանդարմաներ Հանուեցան, որոնք Հաղար ւեսակ կեղեքումներով սկսան դյիւղերէն դուրս Հանել ժողովուրդը եւ քչեցին դէւի Մեսքենէ. ինչ որ անոնց մեծ մասին ÷չացումը եղաւ»1: Հալէւ-Ռաս-ուլ-Այն-Մեսքենէ ճանաւարՀով, դրում է Նայիմը. ուղարկվեց 200 Հաղար Հայ: Նրանցից միայն 5000-6000 Հոդին ողջ մնաց: Երեիաներին Ե÷րաւը նեւեցին: կանայք ճանաւարՀների վրա ժանդարմների ն մաՀմեդական ամբոիի իժդժություններով ն վայրադություններով սւանվեցին2: ինժեներ Շւիկերը ւեսել էր, որ թուրքերն իրար էին կաւել Հայ ւղամարդկանց, աւա որսորդական Հրացաններից կրակ էին բացել ու ՀռՀռալով Հեռացել: Մի քանի ւդամարդու ձեռները մեջքին կաւեցին ու Հրամայեցին ցած իջնել դրեթե ուղղաՀայաց լանջով: իսկ ներքնում կանդնած թուրք կանայք դանակների Հարվածներով դիմավորեցին նրանց ու մեռցրեցին: Մոսուլում Գերմանիայի Հյոււաւոսը ւաւմել է, որ Մռսուլի ու Հալեւի արանքում ւեսել է երեիաների մեծ թվով կւրված ձեռքեր: Ուրֆայի Հոսւիւալում ւառկած էր երկու ձեռքերը կւրած աղջնակ: Նույն Հյոււաւոսը Հալեւի մերձակայքի արաբական դյուղի մու ւեսել է ոչ-իոր Հորեր՝ Հայերի թարմ դիակներով: Գյուղացիներն ասել են, որ այդ Հայերին սւանել էին կառավարության Հրամանով: Նրանցից մեկը Հայւարարեց, որ ինքը ութ Հայի է սւանել: Ուրֆայի մերձակայքում թուրք ղինվորները քրիսւոնյա կանանց Հարկադրեցին լրիվ մերկանալ ն այդւես մերկ դեդերել 40 ասւիճան ջերմության ւակ: Մի թուրք մոր ձեռքից իլեց երեիային ու ի÷եց ւաւին: Հյոււաւոսներից չաւերը Հավանական էին Համարում, որ բռնությունների Հեւնանքով 1915 թ. վերջին ամիսներին ղոՀվել է մեկ միլիոն մարդ, որի կեսը՝ կանայք ու երեիաներ: Նրանք սւանվել էին կամ սովամաՀ եղել3: Եդիււոսում Ռուսասւանի դեսւանորդ Սմիռնովը Հունիսի 25-ին Սաղոնովին դրեց. «Սիրիայում ն Հարակից նաՀանդներում Հայերի Հանդեւ դաժանությունները աննաիադեւ ծավալների են Հասնում: կողուոււը, բռնությունը, կուորածը ն ոչ քիչ դեւքերում Հայկական դյուղերի բնակչության լիակաւար ջարդը կրկնվում են մչւաւես: Անիղճաբար բաժանվում են ընւանիքներ, կնոջը մեկուսացնում են ամուսնուց, երեիաներին՝ ծնռղներից ն նրանց բոլորին աքսորում են ւարբեր կողմեր: Առանձնաւես դաժան է Հեւաւնդվում Հայ Հոդնորականությունը, որին ւանջում են, իոչւանդում, դուրս քաչում եղունդները»: Գերմանացիների աղդեցությունն ակնՀայւ էր ն ինդիր ուներ թուրքերին

Անւոնեան Ա., նչվ. աչի., էջ 101: Նույն ւեղում, էջ 114: R 14092, 4.. 20411.

դրդռել Հայերի դեմ: Հալեւում դերմանացի առնւրական «կոիի կինը, վերջերս մեկնեց Ուրֆա ն Դիարբեքիր, որւեղ նա կաւեր ունի քուրդ ցեղերի Հեւ: Նրա ուղնորության նւաւակն էր քրդերին դրդռել Ռուսասւանի ն Հայերի դեմ: Նա եղակի չէ, դերմանացի չաւ ադիւաւորներ Սիրիայում ն Հայասւանում եռանդուն դործում են դաչնակիցների դեմ»1: Բռնադաղթի դաղա÷արն առաջ քաչողներից մեկը դերմանացի ֆելդմարչալ ֆոն դեր Գոլցը դրում է, որ Հալեւ դնալու ճանաւարՀին Տավրոսի Հարավային սւորուներին ÷աիսւական Հայեր կային: «Մի ամբողջ ժողովրդի սարսա÷ելի ողբերդություն: Հաղարավոր ու Հաղարավոր անւաչււան մարդիկ դնում էին Հանդիւելու անՀայւ աւադայի Հեւ, դնում էին առանց սննդամթերքի ն մաւակարարման: Շաւերը մեռնում էին ճանաւարՀին ն նրանց դիակները երկար ժամանակ մնում էին ընկած»2: Թուրքերն առանձնակի դաժան էին Արնմւյան Հայասւանում բնակվող Հայերի նկաւմամբ: Ա. Անւոնյանն ականաւես էր ու դրում է. «Հալածանքը մանաւանդ անոնց (Հայասւանաբնակների) դէմ էր եւ բաղմիցս լուր չրջեցաւ, թէ անոնցմէ ղաւ մնացեալ բոլոր Հայերը ւիւի վերադառնան իրենց ւեղերը»3: 1915 թ. նոյեմբերի 23-ի ‹ 691 ծածկադրով Թալեաթը Հանձնարարում էր. «Գաղւնի միջոցներով ÷չացուցէ՛ք Արեւելեան նաՀանդներու այն Հայերը, որոնք այդ կողմերը ձեռք ւիւի անցուին»4: «Այս Հեռադրին վրայ Հալէւի ոսւիկանութեան ւնօրինութիւնը անմիջաւէս Հեւաւնդումներ կաւարեց եւ ակնարկուած Հայերը ձերբակալուելով յանձնուեցան դաղթականներու առաքման ընդՀանուր ւաչւօնաւանը: Անոնք աւաՀովաբար սւաննուած են ճամբաները...»5: Մի այլ Հեռադրով (‹ 820, 4 Հունիսի 1916 թ.) Թալեաթը Հանձնարարում է. «Հիւսիսէն դալիք Հայերը այսուՀեւ առանց քաղաք կամ աւան մը Հանդիւեցնելու չիւկէ չիւակ իրենց ւարադրութեան վայրերը ղրկուելնին ընդՀանուր կերւով կը յանձնարարեմ»6: «կառավարութիւնը, որ իմացեր էր այս անցքերը, կը Հրամայէր, որ անոնք (կանայք) այղ վիճակին մէջ քչուին անաւաւ, եւ քաղաք կամ աւան չՀանդիւցուին, որւէսղի մարդ չւեսնէ»: Արնմւյան Հայասւանից ւարադրված Հայերի ոչնչացման մասին Նայիմ բեյը դրում է. «Հրամանը Հալէւէն ւրուեցաւ Րում Գալէի դայմադամին: Ասիկա քիւրւեր Հավաքելով Հրոսակաիումբ մը կաղմեց եւ դէւի Սամուսաթ ղրկելով՝ ՊեՀեսնիի ու Աւըեամանի ճամբով եկող Հայ կարաւանները կուորեց, ÷ճացուց: Դիակները Ե÷րաւ նեւուեցան: Պաչւօնական մերձաւոր ւեղեկութիւններուն նայելով, միմիայն Սամուսաթի կողմերը այս քիւրւ Հրոսակաիումբը 14 Հաղար Հայ սւաննեց»7: ÀÂÏÐ, Ïîëèòàðõèâ, ä. 3804, ë. 24. «Սօսէտօհօ 4llջօոօiոօ 2օiէսոջ», 28 աւրիլի 1927 թ.: Անւոնեան Ա., նչվ աչի., էջ 160: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, էջ 160-161: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, էջ 164:

Այսւիսռվ բռնադաղթի առաջին ամիսներին Հալեւ քաղաքն ու չրջակայքը Համարվում էին ւարադիրների առաջին կայանը, որւեղ նրանք ÷ոքր-ինչ կանդ էին առնում ն աւա ուղարկվում անաւաւի ամենաւարբեր մասեր: Թալեաթը իսւորեն արդելեց բռնադաղթվածների մոււքը Հալեւ, իսկ քիչ անց անթույլաւրելի Համարվեց Հայերի կանդ առնելը որնէ միջանկյալ բնակավայրում ն ւաՀանջեց նրանց «ուղիղ քչել մչւական բնակաւեղեր»: Բռնադաղթի ընթացքում Հայերի միջն իւրություն չէր դրվում կամ դրեթե չէր դրվում. եթե Հայ էր՝ ուրեմն ենթակա էր նույն դաժան վերաբերմունքին: Բայց երբ Արնմւյան Հայասւանն արդեն դաւարկված էր իր բնիկներից, նրանց ճնչող մեծամասնությունը ոչնչացված էր ն սկսվել էր այս կամ այն ւաւճառներով վերաւրածների մարդորսը, ինդիր առաջադրվեց՝ ոչնչացնել Արնմւյան Հայասւանի բնակիչ Հայերին: Այդ նչանակում էր, որ Բարձր Դուռը Հայկական Հարցը թուրքավարի լուծելուց Հեւո եթե բացառում էր Հայի դոյությունը Հայասւանում, աւա չէր մերժում նրա դոյությունը կայսրության մյուս մասերում: Այդ, իՀարկե, չի նչանակում, թե այլնս իրականացվում էր Հայերի ընւրովի ոչնչացում: կենւրոնի նոր կողմնորոչումը այդւես էլ չՀասցրեց թուրքական ւաչւոնեության ն մաՀմեդական իուժանի վարքադիծ դառնալ: Հայերին չարունակում էին ոչնչացնել ամենուրեք՝ առանց դաւ ու դաւասւանի, դւնելով, որ Հայ լինելն ինքնին իոչոր Հանցադործություն է: Հոլչւեյնը ւեղեկադրում է, որ Մոսուլից Հալեւ իր ճանաւարՀորդության ժամանակ Մարդինից, Դիարբեքիրից եկած ժանդարմական օրաւաՀները ւեղական մաՀմեդական բնակչությանը դրդռում էին «Հայերի վերջը ւալու»: Նույն ÷ոիՀյոււաւոսը Մոսուլի ն Ռաս-ուլ-Այնի արանքում ւեսել է լրիվ ավերված Հին Հայկական դյուղեր, դրանց թվում նան Թել Արմենը, որը 2000 բնակիչ ուներ: Գյուղում, բոլոր Հայերը, բացի թաքնված 15-20 Հոդուց, սւանվել էին: Նրանց դիակները կւրված դլուիներով ու մարմնի այլ մասերով, Հոլչւեյնը ւեսել էր եկեղեցում: Մյուս չորս դյուղերի բնակչության մեծ մասը նույնւես ոչնչացվել էր: Թել Արմենի ու Ռաս-ուլ-Այնի միջն Հոլչւեյնը ւեսել է Հինդ ամբարներ լցված դիակներով: Նիսիբինից Հարավ ընկած ամբողջ ւարածքում բոլոր մաՀմեդականները թուրը ձեռքները դեսուդեն էին վաղում Հայերին մորթելու Համար: կարավանների մեծ մասում ւղամարդիկ ն բարձր ւարիքի ւղաներ չկային: Թուրքերը դա բացաւրում էին նրանով, որ վերջինները ղենքերը ձեռներին թաքնվել էին լեռներում: «Դա,- նկաւում է դերմանացի դիվանադեւը,Հակասում է ընւանիքի Հանդեւ Հայերի մեծ սիրուն: Այնւեղ, որւեղ ւղամարդիկ ղանդվածաբար ÷աիել են սարերը, ինչւես, օրինակ, Սուդեթում, իրենց Հեւ ւարել են կանանց ու երեիաներին: ինձ Հայւնի են դեւքեր, երբ Հայ ղինվորները դասալիք են եղել ոչ թե լեռ բարձրանալու, այլ իրենց ընւանիքների Հեւ լինելու, միասին արւաքսվելու, չնայած չաւ լավ դիւեին, թե բռնադաղթն ինչ է նչանակում1:

R 14090, 4.. 288918.

Լոնդոնում Ֆրանսիայի ղինվորական կցորդ Փանուղը 1916 թ. դեկւեմբերի 1-ին դլիավոր Հրամանաւար դեներալ Ժոֆֆին է ուղարկում Սիրիայի Ալիւա բնակավայրի բնակչի ղեկուցադիրը, որւեղ ասվում էր, որ Հայերի ղանդվածային կուորածների մասին առաջին լուրերը 1915 թ. Հոկւեմբեր-դեկւեմբերին բերեցին Պաղեսւինում բնակվող դերմանացի ֆերմերները: Սիրիայի ն Պաղեսւինի թերթերում այդ մասին բան չէր դրվում: Այս դերմանացիներն իրենց ընւանիքներին ուղարկեցին Հայրենիք, Հայւարարելով, որ թուրքերը մի օր նրանց նկաւմամբ էլ կարոդ են կիրառել նույն միջոցները, ինչ Հայերի նկաւմամբ կիրառեցին: Պաղեսւինից անցնող երկաթուղու երկայնքով ընկած էին Հայերի Հարյուրավոր դիակներ: Զեկուցադրի Հեղինակի քույրը երկաթուղով երթնեկելիս կայարաններում ւեսել է սոված, Հուսալքված, սալաՀաւակներին ու երկաթուղու դծի վրա ւառկած մեկնելու սւասող Հաղարավոր Հայեր: Մուեցող դնացքի ւակ մնաց 50 մարդ ն մեքենավարը բացականչեց. «Տեսա՞ք: Ես դնացքի ւակ մեռցրեցի 50 Հայ իողի»: Գնացքների վադոններում կոււակումները նույնւես մեծ թվով Հայերի կործանման ւաւճառ դարձան: Տիֆը Հնձում էր նրանց ն դիակներն օրերով չէին Հավաքվում»1: "Էl Տiջlօ"-ն 1915 թ. օդոսւոսի 4-ին դրում է, որ Պաղեսւինից վերադարձած մի միսիոներ ւաւմել է. թե այնւեղ վիճակը ՀուսաՀաւական էր: Սովն ու ժանւաիւը մարդկանց Հնձում էին: Թուրքերը Հա÷չւակում էին բերքը, Հալածում ու չարչարում քրիսւոնյաներին: Դամասկոսի կողմերում 1917 թ. դարնանը կենդանի մնացած 30.000 Հայ ողբալի վիճակում էին, իսկ Մոսուլի չրջանում մնացել էին 3000 Հայ ւարադիր՝ «մեծ մասամբ կանայք ու երեիաներ»: Շաւ կանայք ու աղջիկներ ցեղերի մու դւնվում էին «կիսասւբռւկի վիճակում»2: Գերմանացի քույր Պաուլա Շեֆերը 1915-ի նոյեմբերի 15-ին դրում է. «Հենց նոր վերադարձա Բաղդադից... Դաչւերում ռւ ճանաւարՀներին թա÷ված էին Հաղարավոր ւարադիրներ՝ Հանձնված ավաղակ թա÷թ÷ուկների կամայականություններին: Երեկ դիչերվա ժամը 12-ի մուերքին Հարձակման ենթարկվեց վրանային ÷ոքրիկ ճամբարը: Հայերը 50-60 Հոդի էին: Ես դւա ծանր վիրավոր ւղամարդկանց ու կանանց. մարդկային մարմինները կւրւված էին ն Հաւկաւես դաղանաբար ծակված էին դանակի Հարվածներով, դանդերը ջաիջաիված էին: Մի այլ ճամբարում մենք Հայւնաբերեցինք 30-40 Հաղար Հայեր, որոնք սովամաՀ էին լինում: «Շրջաւաւում ընկած էին չթաղված դիակներ ն միայն ÷ողով կարելի էր ժանդարմներից թույլւվություն սւանալ թաղելու Համար: ... Ամենուրեք ւիֆի բռնկում է, յուրաքանչյուր 3-րդ վրանում Հիվանդ կա: Գրեթե բոլորը ւեղա÷ոիվում են ուքով, ւղամարդիկ, կանայք ն երեիաները չալակած ւանում են իրենց ողորմելի ÷ալասները: Ես Հաճաի էի ւեսնում, թե նրանք ինչւես էին վայր ընկնում, բայց ղինվորները կրկին ու կրկին սվիններով ու

8օ)lօոiaո 4., նչվ. աչի., էջ 298.

Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹ 333:

իղակոթերով նրանց բարձրացնում ն քչում էին առաջ: Շաւ երեիաներ կռրցրել էին իրենց ծնողներին ն լրիվ մենակ էին մնացել՝ ղուրկ որնէ աջակցությունից, կանանց ու երեիաների անթաղ դիակները ընկած էին ÷ոսերում: Գերմանացի քույրերից մեկ ուրիչի՝ Բեաւրիչե Ռոների 1915 թ. նոյեմբերի 26-ի ղեկուցադրում կարդում ենք. «Անձրններից ն վրա Հասած ցրւերից ւանջանքներն աճեցին Հարյուր անդամ: կարավաններն ամեն անդամ իրենցից Հեւո թողնում են մեռածների, ÷ոքրիկ երեիաների ն Հիվանդների, որոնք մաՀվան են դաւաւարւված: Համաճարակը ւարածված է ամենուրեք»: Պ. Շեֆերի 1915 թ. դեկւեմբերի 1-ի Հաղորդադրությունում նկարադրված է. «Երեք օր ու դիչեր անձրն էր դալիս, նույնիսկ մեր ւներում արդեն ղդացվում էին ուժեղ իոնավություն ու ցուրւ... Մամուրում ւառկած մնաց մու 200 ընւանիք, նրանք ճանաւարՀը չարունակել չէին կարող, կարիքն ու Հիվանդությունն այդ անՀնար էր դարձրել: Նույնիսկ ղինվորները անձրնին ցանկություն չունեին ւարադիրներին բարձրացնելու, նրանք այդւես էլ ւառկած մնացին անձրնից դոյացած լճում: Որւես անկողին ծառայող ÷ալասները թրջվել էին մինչն վերջին թելը: Շաւ կանանց ուքերը ցրւաՀարված էին, սնացած վերջավորությունները Հասել էին կւրելու վիճակի: Լացն ու կոծը սարսա÷ելի էին: Մեռնողի վերջին չնչառություն, վրանների առաջ դիակներ: իսլաՀիեում ճամբարն իմ ւեսածներից ամենաողբալին էր: Ուղիղ մոււքին ընկած էին չթաղված դիակներ, ես Հաչվեցի 35, մյուս ւեղերում՝ 22, իսկ նրանց կողքին՝ վրաններ, որոնցում եղած մարդիկ վարակված էին ծանր Համաճարակով... Մի օրվա ընթացքում թաղման իումբը Հողին Հանձնեց 580 մեռածի... Դրանք աՀավոր ւեսարաններ էին»1: Բ. Ռոների 1915 թ. դեկւեմբերի 29-ի ղեկուցադիրը ւաւմում է, որ Հալեւում դւնվող մի որբանոցում «երեիաների 50 ւոկոսը մեռավ, իսկ նրանք, որոնք դեռ կենդանի են, աղեւալի վիճակում են: Ամբողջ ւունը վարակված է, կիսաքանդ, կեղւու: Այժմ նոր բռնադաղթվողնեբի Համար կենւրոն է Հանդիսանում Բաբը: Այնւեղ Հայերը Հաղարներով մեռնում են սովից ու Համաճարակից: Ամբողջ օրը դերեղման են ÷որում»: Մի դերմանացի քարողիչ 1915 թ. դեկւեմբերին Հալեւից դրում է, որ ձմռան ցրւին Հաղարավոր կանայք, երեիաներ ն Հիվանդներ սոված ու մերկ դւնվում էին անաւաւում ու ճանաւարՀներին: Սեււեմբերին ն Հոկւեմբերին Համա, Հալեւից ոչ Հեռու, եկան 20 Հաղար բռնադաղթվածներ: Միայն այդ երկու ամսվա ընթացքում 3000 Հոդի մեռավ սովից, 2000 Հոդի էլ՝ վարակիչ Հիվանդություններից: ՃանաւարՀներին մեռավ ավելի քան 500 երեիա, որոնք այնւեղ աղբի մեջ սննդի մնացորդներ էին ÷նւրում: Երկու ամիս Հեւո այլնս ոչ մի ւֆենիդ չւրվեց ն մաՀվան դեւքերի թիվն աներնակայելիորեն աճեց: Ամենուրեք սով է: «Սկսած կոնիայից՝ մինչն Մոսուլ ն Հալեւ, ինչւես նան մինչն Մաան (Մեռյալ ծովի մու) ճանաւարՀները, դյուղերը, ւա÷ասւանները լցված են չթաղված դիակներով: Անդղներն ու չնադայլերը Հոդնել են մեռածներին ոււելուց: Սկղբում մարդիկ ինչ-որ բան իրենց

4ոօհiv 8օոliո-Խiտտiօո. 4ոօհiv մօտ Սո. Լօքտiստ Օոiօոէ Խiտտiօո. 1916. տ. 127.

մու ունեին, բայց ճանաւարՀին կողոււեցին, չաւերից իլեցին նույնիսկ ներքնաչորերը: Շաւերը դրանք իրենք վաճառեցին սնունդ ձեռք բերելու Համար: Այժմ նրանց մու բան չի մնացել: Բռնադաղթվածներից մեկն ինձ ասաց, «ՃանաւարՀին մենք դյուղացիներից օդնություն ինդրեցինք, բայց նրանք մերժեցին՝ ասելով, որ Հաց կւան, եթե նրանց վաճառեինք մեր երեիաներին»: Շաւերն այդւես էլ վարվեցին, երեիաներին վաճառեցին երկու մեջիդիեով: Սոված ու Հիվանդ երեիաների թիվը Հսկայական էր ... Մի ւղամարդ ասաց. «իմ ընւանիքը բաղկացած էր 11 անձից, միայն ես եմ կենդանի մնացել», իսկ ÷ոքրիկ աղջիկը, թե՝ «Մենք 10 Հոդի էինք, մնացի մենակ ես»1: Հալեւի դերմանական դւրոցի ուսուցիչների վերը նչված դիմումում կան Հեւնյալ ւողերը. «Բռնադաղթի նւաւակը Հայ ժողովրդի դլիովին ոչնչացումն է: Այս դիւավորությունը Հսւակ երնում է այնւիսի ÷ասւից, որ կառավարությունը Հեւնողականորեն դիմադրում է երկրռւմ դւնվող բոլոր այն միսիոներներին, դթության քույրերին ն մյուս եվրուացիներին, որոնք ձդւում են օդնել Հայերին: Հենց միայն Դամասկոսով անցել են 50 Հաղար բռնադաղթվածներ, դրում է Դամասկոսում Ավսւրո-Հունդարիայի Հյոււաւոսը: Նրանք այնքան չաւ են, որ ւեւք է բնակեցվեն Հորդանանից ու Մեռյալ ծովից արնելք: Բայց Հաղիվ թե ողջ մնան, քանի որ «սովն ու Համաճարակն արդեն մոլեդնում են նրանց չրջանում»: Երեիաներին «մասամբ բռնությամբ, մասամբ էլ Հոժարակամ վերցնում են Հարաղաւներից ն Հանձնում թուրք ընւանիքներին»2: Գերմանացիները «ճանաւարՀի որոչ Հաւվածներում կանանց ու երեիաների անթիվ մերկ դիակներ են ւեսել: 2000 Հայերի մի ւեղ են Հավաքել ու սւանել, ինչւես սւանում են դաղաններին: իսկ երբ դերմանացիներից մեկը երեսը չրջել է այդ ւեսարանից, թուրքերը նրան ասել են. «ի՞նչ ես ուղում, չէ՞ որ կայղերիդ ցանկությունն է»3: Նման վկայությունները բաղմաթիվ են, բայց մենք մեջբերումներ կաւարում ենք ղերմանացիներից ու ավսւրիացիներից՝ մաւնանչելու, որ Թուրքիային դաչնակից երկրների ւաչւոնաւարներն ու քաղաքացիները ո՛չ թե ժիւում, այլ՝ Հասւաւում են Հայերի ծրադրավորված բնաջնջումը: «Ֆրանսիական ւարեդրության» (1927 թ.) 196-րդ էջում նչվում է, որ Զեմալի իչիանության ւակ դւնվոդ ւարածքներռւմ ջարդեր ւեղի չունեցան: «Զեմալ ÷աչան թելադրեց Հայերի կեղծ թրքացում, որը ւեւք է լիներ առերես, որովՀեւն ո՛չ կրոնա÷ոիություն էր լինելու, ո՛չ մղկիթ դնալու կամ ÷աթթոց կաւելու ւարւավորություն, ո՛չ էլ թլւաւում, իոսքը ւարղ անվանա÷ոիության մասին էր՝ առանց որնէ արարողության ն ձնակերւման... Երվանդը դառնում էր Նուրի»: Զնայած Հայերը ւաչւոնաւես Համարվելու էին թրքացած, «աղաւ էին Հաճաիելու եկեղեցի»: Ա. Անւոնյանը նչված «Տարեդրությունում» Համա քաղաքում կոււակված մի քանի Հաղար Հայերի թուրքացման մասին ւաւմում է, թե ւեղի կառավարիչ Ֆիրուղան Հրամայեց, որ

R 14090, 4.. 424016. Սiօո ԱԱՏ14 Ք4ՃԱԱ 463 Սaոaտkստ, 7 Խօvօո.օո 1916. Նույն ւեղում:

բոլոր Հայերը 12 ժամվա ընթացքում թրքանան: Հայերը ւարղաւես իրենց անունները ÷ոիեցին ն դարձան «քրիսւոնյա թուրքեր»: Հաջորդ օրը, երբ սւացվեց Համայում եղած բոլոր Հայերին Հաուրան քչելու Թալեաթի Հրամանը՝ Ֆիրուղան ւաւասիանեց. «Համայի ամբողջ չրջանում Հայի անուն կրող անդամ կաթնակեր մանուկ չի մնացել»: Դամասկոսում Գերմանիայի Հյոււաւոս Լոյւվեդը դրում է. «Երեք չաբաթ առաջ մւադրություն ունեի Դամասկոսի դերմանական առաքելության Հանովերի վարչության Հովանու ւակ քաղաքի ն մերձակայքի Հայերի Համար կաղմակերւել Հիվանդանոց, իոՀանոց ն բաղնիք: Սակայն, երբ այդ մասին ւեղյակ ւաՀեցին Զեմալ ÷աչային, նա մւերմորեն ասաց, թե ինքը կուղենար Հայերի վիճակը Հնարավորին չա÷ թեթնացնել, բայց իիսւ Հրաման ունի կ. Պոլսից՝ թույլ չւալ Հայերի Համար նւասւամաւույց ձեռնարկ դերմանացիների ն ամերիկացիների մասնակցությամբ, քանի որ դրանով կարող է իրաիուսվել Հայերի ընդդիմությունը թուրքական կառավարությանը, եթե նրանց Հույս ներչնչվի, թե որնէ օւար կառավարությունից կարող են օդնություն ակնկալել»1: Լոյւվեդը նկաւում է, թե օդնությունը Հայերին Հնարավոր է միայն այն վայրերում, որւեղ Հյոււաւոսություններն ի ղորու են վերաՀսկելու թուրք ւաչւոնաւարներին2: Մերժվեց նան ԱՄՆ-ի Հյոււաւոսի դիմումը Ասորիքում դւնվող Հայերին օդնելու վերաբերյալ3: Բոլոր նւասւամաւույցները իչիանություններից թաքուն էին դործում, որովՀեւն Հայերին օդնելու բոլոր ձեռնարկները իսւորեն արդելվում էին4: Թուրքական նւասւամաւույց Հանձնաժողովի նաիադաՀ Բյաղըմի կարծիքով՝ Հայերին օդնելու վրա դրված արդելքի ւաւճառն այն է, որ «... կառավարությունը ... նւաւակ ունի բնաջնջելու ւարադրյալներին», թերնս Հալեւում Հավաքված Հայերին Դեր Զոր ն Մոսուլ քչելու նւաւակն էլ այդ է՝ նրանց Հանձնել բեդվիններին Հոչուվելու5: Դամասկոսի դերմանական Հյոււաւոսության ւվյալներով ւարածքում դեռնս 30.000 Հայ կենդանի էր «ողբալի վիճակում»: Հյոււաւոս Վուսւրովի Հաչվումներով՝ Մոսուլի չրջանում կար մու 8000 Հայ, «մեծ մասամբ կանայք ու երեիաներ»6: Նիւադեն ներկայացնում է դերմանացի ինժեներների ւաւմածները, որոնք վկայում են Բաղդադի չրջակայքում կաւարված սադիսւական դործողությունների մասին: «Նրանցից մեկը՝ Հալեւցի ւարոն Մ. Գրիեֆը ւաւմում է, որ Թել-Աբիադում ն Ռաս-ուլ-Այնում ւեսել է բռնաբարված մերկ կանանց դիակներ, կիւված երկաթդծի վրա: Նրանցից չաւերի Հեւանցքը ÷այւ էր իրած»7: «Բողոքական քաՀանայի մաւների եղունդները դուրս էին քաչել: Բաղ1

Լե÷սիուս Ցո., նչվ աչի., ÷ասւ. ‹ 261: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, ÷ասւ. ‹ 294: Նույն ւեղում, ÷ասւ. ‹ 263: Նույն ւեղում, ÷ասւ. ‹ 275: Նույն ւեղում, ÷ասւ. ‹ 329, 333: "Լօ Ըոiոօ մօ Տilօոօօ...". ք. 127.

մաթիվ քրիսւոնյա ընւանիքներում ւեսա երիւասարդ ՀայուՀիների,ւաւմում է մի դերմանացի,- որոնք ինչ-որ Հրաչքով ÷րկվել էին մաՀից: Նրանք կամ ուժասւառ ընկած են եղել ն մեռած կարծելով թողել են ճանաւարՀին, կա՛մ Հնարավոր է, որ եվրուացիները մի քանի մարկով Հնարավորություն են ունեցել այդ թչվառ արարածներին դնելու նրանց վերջինը բռնաբարած թուրք ղինվորներից: Բոլոր երիւասարդ աղջիկները Հոդեկան իանդարվածության նչաններ էին ցույց ւալիս: Մու 14 ւարեկան մի աղջիկ օթնան էր դւել ոմն ւարոն կրաուղի Բաղդադ-Հալեւ երկաթդծի դեւոյի ւեւի ւանը: Գիչերը թուրք ղինվորները նրան այնքան էին բռնաբարել, որ բացարձակաւես կորցրել էր դիւակցությունը1: կաՀիրեում Ֆրանսիայի դեսւանը Ա. Բրիանին դրում է, որ ականաւեսներից մեկն իրեն ւաւմել է, թե ինչւես 1916 թ. աւրիլի 15-ին Դամասկոսի մի Հրաւարակում վաճառում էին Հայ աղջիկների ն երիւասարդ կանանց: Նա մեջբերում է կաւարում էնվեր ÷աչայից. «կայսրությունը ւեւք է մաքրվի Հայերից ն լիբանանցիներից: Առաջիններին մենք կոչնչացնենք սւանելով, իսկ երկրորդներին՝ սովով»2: Բացի Զեմալից ն էնվերից՝ Դամասկոսի Հայության ՀաչվեՀարդարին առնչվում է նան եբիւթուբք մի ուրիչ ւարադլուի՝ Խալիլ ÷աչան, որի դնդաւեւներից մեկը Հոլչւեյնին 1915 թ. նոյեմբերի 5-ին ասել է. «ինքը (Խալիլը) Մոսուլում էլ Հայերին կուորելու դիւավորություն ունի... Վաղը կամ մյուս օրը այսւեղ սւասվում են Խալիլի դնդերը, որոնք Հայերին ջարդել են Հյուսիսային չրջաններում»3: Երկու օր անց Հոլչւեյնը դրեց. «Երեկ այսւեղ Հասավ Խալիլ բեյն իր սւայակույւով: Հիվանդության ւաւճառով նա մի քանի օր մնալու է անկողնում», նրա վերը նչված դնդաւեւը Հայւարարեց, թե «դերմանացիներն ուրանում են թուրքերի Հեւ իրենց բարեկամությունը, որովՀեւն մւադիր են Հայերի Հանդեւ դլիաւարւություն դործադրել»4: Հավանաբար Դամասկոսում դերմանացի դիվանադեւների ն թուրք դործիչների միջն Հայերի Հանդեւ մուեցումների ւարբերությունները իորացել էին: Նոյրաւն իր կառավարության անունից ւաՀանջում էր՝ «Հայերի դեմ որնէ բան չձեռնարկել»5: Դրան Հեւնում է Զեմալ ÷աչայի սւառնալիքը, թե մւադիր է Նիւադեին ն Հրեւերին «Հայկական դեւքերի մասին իրենց Հրաւարակումների Համար Հանձնել ռաղմական դաւարանին» ն իսկաւես ոսւիկանությունն սկսեց ÷նւրել նրանց6: «Թուրք իչիանությունները,- դրում է Մեւերնիիը,- արդելել են անդամ Հայ ւաւրիարքին օդնելու կարիքավոր ւարադրյալներին... Նման ÷ասւերն առաջացնում են այն կարծիքը, թե Բարձր Դուռը մերժում է կարույալներին որնէ օդնություն, ում կոդմից էլ որ դա առաջարկվի»7:

«Լօ օոiոօ մօ տilօոօօ...», ք. 128: 8օ)lօոiaո 4., նչվ. աչի., էջ 223: Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹ 191: Նույն ւեղում, ÷ասւ. ‹ 190: Նույն ւեղում. ÷ասւ. ‹ 191: Նույն ւեղում, ÷ասւ. ‹ 305: Նույն ւեղում, ÷ասւ. ‹ 256:

Դեսւանը Հեռադրեց Բեռլին, թե կառավարական մարմինները երկրի ներսում դւնվում են Միություն ն առաջադիմություն կուսակցության կոմիւեի ւաւասիանաւու ղեկավարների ն ուրիչ ւարրերի աղդեցության ւակ. որոնք Հոդ չեն ւանում Հայերի ու ւեղական քրիսւոնյաների դեմ ուղղված անկարդությունների վերաբերյալ կենւրոնական կառավարության Հրամանների կաւարման մասին: ԱՀա՛ Մեւերնիիի ուրիչ Հեռադիր՝ Հասցեադրված Գերմանիայի արւաքին դործերի նաիարարությանը. Դամասկոսի կայսերական Հյոււաւոսը նոյեմբերի 17-ին Հեռադրում է. «Զեմալ ÷աչայի Հրամանով այսւեդ երկու նաիկին կաւիւանների, որոնք որւես Հրոսակաիմբի առաջնորդներ Հայասւան էին դնացել, կաիել են Հայերին կողոււելու ն դաժան վերաբերմունքի Համար: Զեմալ ÷աչայի քաղաքական ճկուն միջոցառումը մամուլի միջոցով ւարածվել է: Թե որքանո՞վ է Հարմար Հօդոււ թուրքերի այս ւեղեկաւվությունը մեր մամուլում Հրաւարակել, թողնում եմ ձեր որոչմանը: Այսւեղի մամուլում մենք չենք կարոդ դա Հրաւարակել»: Հեւաքրքիրն այն է, որ ինքը՝ Զեմալն էլ վերաւաՀումով էր վերաբերվում այդ ավաղակների, մասնավորաւես կայսրության թիվ 1 կամ իթթիՀադական չեթեաւեւ ԱՀմեդի ւաւժելուն: Նա ծածկադիր ուղարկեց Թալեաթին. «Այսւեղ են եկել չերքեղ ԱՀմեդը ն նրա ընկեր Խալիլը: Խալիլի մու Հայւնաբերվել է ավելի քան 1500 լիրա, երբ չերքեղ ԱՀմեդի մու չկար ոչ մի ղուրուչ: Դրանից եղրակացնում եմ, որ նա մասնակցություն չի ունեցել կողուոււին: Ես լրիվ Համողված եմ, որ նա (Հայերի) կուորածին մասնակցել է Դիարբեքիրի վալի Ռեչիդի Հրամանով: Դուք ի՞նչ եք կարծում, անՀրաժեչւություն կա՞ ԱՀմեդին վերացնելու: կամ կարելի՞ է բավարարվել միայն Խալիլին մաՀաւաւժի ենթարկելով»1: Զեմալը սւում էր կամ աչիաւում էր դուր դալ Թալեաթին, որովՀեւն ԱՀմեդը Թալեաթի «անձնական չեթեն էր», դործում էր նրա Հանձնարարություններով ու դւնվում նրա Հղոր Հովանավորության ւակ: Բացի դա, Զեմալը չէր ցանկանում մի քանի ճակաւով դործել: Գնալով սրվում էին թուրք-արաբական Հարաբերությունները, ն նա դւնում էր, որ կայսրության անվւանդության չաՀերը թելադրում են առաջին Հարվածն իջեցնել արաբների դլիին: Մինչն 1916 թ. մարւը Սիրիայում ն Լիբանանում քաղցից մաՀացավ բնակչության 40 ւոկոսը2: Երիւթուրքական մեծաւեւականությունը մերժում էր արաբների աղդային ինքնությունը. «Բոլոր օսմանները թուրքեր չեն»: 1915 թ. ÷եւրվար-Հունիս ամիսներին Բեյրութում, Դամասկոսում ն Հայֆայում ւեղի ունեցան բաիումներ թուրքական ղորքի, ժանդարմերիայի ն արաբ բնակչության միջն:

2ս)a Տ., 7օոi 1aոiհiոմօո Օոօոli Սօvlօէ 4մaոlaոi. 1alaaէ, Էոvօո vօ Ըօոal, Ատէaո.սl, 1944,

տ. 53. Ëàçàðåâ Ì., Êðóøåíèå òóðåöêîãî ãîñïîäñòâà íà Àðàáñêîì Âîñòîêå. 1914-1918 ãã., Ì., 1960, ñ. 72-73.

Մեքքայի չերիֆի դլիավորությամբ արաբները ուքի ելան թուրքական ւիրաւեւության դեմ1: Աւսւամբությունը ճնչվեց ու աներնակայելի ՀաչվեՀարդար սկսվեց: «Այն արաբներին,- սւառնացին թուրքերը,- որոնք ուղում են մեղնից Հեռանալ ... մւադիր ենք վերացնել նաիքան նրանք կկարողանան իրենց մւադրությունը դործողության վերածել»2: Սակայն արաբների դեմ ծավալված ւաւժիչ դործողությունները Հայերի Հանդեւ թուրքական քաղաքականության մեջ որնէ ÷ո÷ոիություն չառաջացրեցին: Հայերի բնաջնջումը Սիրիայում ու Միջադեւքում չարունակվեց ավելի մեծ ծավալներով, ն դա ոչ միայն նրանց Համար ւաժանակիր ւայմաններ սւեղծելու, այլն ուղղակի ոչնչացման միջոցով: Մի թուրք սւա Հիչում է, որ քրեական ւարրերն «արձակվել էին բանւերից ն մեկչաբաթյա նաիաւաւրասւությունից Հեւո ուղարկվեցին արնելք, որւես «Հաւուկ կաղմակերւության» ջոկաւներ, որոնք ամենադաժան Հանցադործություններ էին կաւարում Հայերի դեմ: 1914-1915 թթ. կուորածները ն դրանցում ավաղակաւեւներ չերքեղ ԱՀմեդի ն լեյւենանւ Խալիլի դերը...» ավելի քան Հասւաւված է: «իթթիՀադի նւաւակն էր ոչնչացնել Հայերին ն դրանով վերջնականաւես վերացնել արնելյան վիլայեթների Հարցը»3: Զեմալը մասնակի նչանակության իաղերի միջոցով կարողացել էր ներկայանալ որւես «ինքնուրույն քաղաքականություն վարող» մասնավորաւես «Հայերին բարեկամ» դործիչ: Դա բիում էր ո՛չ միայն նրա բնավորությունից, անսանձ ÷առամոլությունից, այլն իր Հանդեւ երիւթուրքական եռաւեւության մյուս երկու անդամների վերաբերմունքից, այդ եռաւեւությունում նրա «երկրորդական դերից»: Հայերի Հանդեւ քաղաքականության Համակարդում Զեմալը ձդւում էր միայն մասնակի չւկումներ մւցնել, առաջին ւլան մղել արաբների բնաջնջումը, քաջ դիւենալով, որ Հայերից դաւարկված Հայասւանն ու անաւաւներում դեդերող Հայերն այլնս վւանդավոր չէին: Արաբներին ՀաչվեՀարդարի ենթարկելու Զեմալի կողմնորոչումը բացաւրվում է նան նրա ւաչւոնական վիճակով ն քաղաքական ծրադրի չաՀերով: Զեմալը ո՛չ միայն թուրքական 4-րդ բանակի Հրամանաւարն էր, այլն Սիրիայի ն Լիբանանի ւիրակալը, ÷ոիարքան: Նա այդ երկրներն ու բանակն ուղում էր ւաւվանդան դարձնել իր վերելքի, Օսմանյան կայսրության վերածնման ն դրա թադին ւիրանալու Համար: Այնուամենայնիվ, Զեմալի մասին Հայկական չրջաններում եթե ոչ Համակրական, աւա առանձնաՀաւուկ մուեցումը չարունակեց դոյաւնել: Ֆրանսիական արիիվներում ւաՀվող ÷ասւաթղթերից մեկում կարդում ենք, թե Զեմալը ւնդում էր, որ եղեռնը դադարեցվի ն Հայերն օդւադործվեն որւես բանվորական ուժ: Նա Հաջողեց 100.000 Հայի կյանք ÷րկել: Այդ կաւակ1

«1հօ Օսէlօօk», 20 Սօօօո.օո 1916. «1հօ Rօսոմ 1a.lօ» (Լօոմօո), 1սոօ, 1917. ք. 27. 1սոkօi 183. 40, 4468, 20-ը դեկւեմբերի 1915 թ., նան 1սոkօi 158, 24, 41373, 3-ը Հունվարի 1916 թ. Բասւենդորֆի 1915 թ. Հունվարի 3-ի ղեկուցումը, ԷՕ 608/244.

ցությամբ Հայերը երեք ժամ չարունակ Զեմալի ւան առաջով անցան «Հարդանքի լռությամբ»: Նչանակություն չուներ, որ այդ ÷րկությունն այլ բան չէր, եթե ոչ Հայերին քչել Սիրիայի ն Պաղեսւինի ամենաՀեռավոր ծայրամասերի ճամբարները, որւեղ նրանք աւրում էին բաց երկնքի ւակ, ղբաղվում Հարկադիր աչիաւանքով՝ սւանալով չորս սու վճար: Նրանց Հաճաի ղրկում էին անդամ ջրից, ցուցադրաբար ւակառների ջուրը դաւարկում էին դեւնին, ւաւակած մարդկանց աչքի առաջ: Մի քանի չաբաթում այդ ճամբարների Հայերի կեսը մաՀացավ քաղցից ու ծարավից: Նան Զեմալն էր Հայ ընւանիքների անդամներին միմյանցից բաժանում: Նա ւարծենում էր, որ իրեն Հաջողվեց Հայերին Հավաքել անաւաւային, ամոլ չրջաններում: Զեմալը թույլ չէր ւալիս, որ որնէ օւարերկրացի այցելեր դաղթականական այդ ճամբարները1: Անդամ Հր. Աճառյանը Զեմալի մասին դրում է, որ նա «ավելի Հեռաւես էր» ն «ղդում էր, որ ուչ թէ չոււ ւաւերաղմը ւիւի վերջանայ յօդոււ Անդլիայի եւ Ֆրանսիայի, եւ թէ վերջաւէս Հայերը կիլիկիայի ւէրը ւիւի դառնան: Այս Համողմամբ նա դարձել էր Հայասէր...»: Նա նան միւք էր Հղացել «Հայսիրիական մի նոր ւեւութիւն կաղմելու եւ իրեն թադաւոր յայւարարելու»2: Նման մւքերի ու ւաւկերացումների կարելի է Հանդիւել ոչ ÷ոքր թվով Հայ ն օւար Հեղինակների մու, որոնք ոչ միայն թյուր ւեղեկաւվություն, այլն ցանկացած իրողության ÷ոիարեն ներկայացնելու ձդւումն էին: Զեմալը կադմակերւեց Ալեյի ռադմական ւրիբունալը՝ ւեւական դավաճանության մեջ մեղադրելով արաբ դործիչների մի մեծ իմբի, որոնք ընդդիմացել էին օսմանյան դերիչիանությանը ն օրենքից դուրս էին Հայւարարվել3: 1916 թվականի մայիսի 6-ին նրանցից 35-ը կաիաղան Հանվեց Դամասկոսում ն Բեյրութում. 54-ը դաւաւարւվեց ցմաՀ բանւարկության, չաւերն աքսորվեցին: Նրա օդնականի վկայությամբ՝ Զեմալ ÷աչան մւածում էր Հայ դաղթականների կարավանների մի մասը վերաբնակեցնել Հաուրանի չրջանի դյուղերում ն չեներում (Հորդանան դեւից արնելք): Անդրադառնալով նրանց մաՀմեդականացնելու Զեմալի մւադրությանը, Ֆուադը դրում է. «Հնարավոր էր, որ կրոնա÷ոիվածները քրդերի ն չերքեղների նման կարողանային աւաՀովել Թուրքիայի անվւանդությունն արաբներից»: Այդ նւաւակով Զեմալը կաղմեց Հաւուկ Հանձնաժողով («Հեյըթը մաիսուսա»), որի Հավաքներից մեկը ւեղի ունեցավ Ֆուադի դրասենյակում4: Զեմալը երկու թեկնածու էր Հրավիրել ղեկավարելու այդ կաղմակերւությունը: Նրանցից մեկը Հուսեյն Բյաղըմն էր (Բադրի)՝ թուրքական «Թանին» լրադրի Հիմնադիրը ն Սալոնիկի ու Դամասկոսի նաիկին կուսակալը: Նա «Հուսալի» մարդ էր: Սւամբուլի իր դեսւանին ուղարկած ղեկույցում Դամասկոսում Գերմանիայի Հյոււաւոսը վերաւաւմում է իր դաղւնի ղրույցը Բյաղըմի Հեւ. «Նաիորդ օրը Զեմալ ÷աչայի կաղմակերւած ճաչկերույթում ես Հան-

ÀÍ Àðì. ÑÑÐ, Ãåíîöèä àðìÿí âî ôðàíöóçñêèõ àðõèâàõ, ñ. 17. Աճառյան Հր., նչվ. աչի., էջ 376-377: "Աոէօոոaէiօոal 1օսոոal...", նչված Համարը: Նույն ւեղում:

դիւեցի Բյաղըմին: Երբ նա ինձ ւեսավ, ասաց, որ չւաւ իոսակցություն ունի: Նա անչա÷ Հուղված Հայւնեց, որ ւաւրասւվում է Հրաժարական ւալ, քանի որ ի վիճակի չէ այլնս կաւարել իր ւաչւոնական ւարւականությունները ն որ ղինվորականները ամեն ինչ անում են իր ՀրաՀանդներին Հակառակ, թե ինքը լրիվ Հիասթա÷ված է, չի Հավաւում, որ կառավարությունն իսկաւես մւադիր է օդնել դաղթականներին: Նա նույնիսկ վաիենում է, որ Բարձր Դռան նւաւակը բնաջնջումն է: Ոչնչացնելու այս դաժան քաղաքականությունը, Հայւարարեց նա, մեր իայւառակությունն է ն ւաւերաղմից Հեւո չաւ կվնասի Թուրքիային: Նա ինձ ինդրեց իիսւ դաղւնի ւաՀել մեր միջն ւեղի ունեցած իոսակցությունը»: Զեմալը Հանձնարարել էր թուրք կին դրող Խալիդե էդիբին նաիաձեռնել սւեղծելու դւրոցական նոր Համակարդ, որը կոչված լիներ վերացնելու ֆրանսիական աղդեցությունը Դամասկոսում, Բեյրութում ն, ընդՀանրաւես, Լիբանանում ու դա ÷ոիարինել թուրքականով: էդիբը Հանդիւել էր Բյաղըմին ն նրա մասին արւաՀայւվում էր որւես «իսկական մարդասերի», որը Հրաժարական է ւվել, քանի որ դաղթականների ճակաւադրի Հարցում «ւարաձայնություններ է ունեցել կենւրոնական իչիանությունների Հեւ»: Երուսաղեմում Գերմանիայի Հյոււաւոս Բրոդը որոչ ժամանակ անց դրել է, որ Բյաղըմի ւաչւոնա÷ոիությունից Հեւո Զեմալն սկսել է «դաժան միջոցներ» դործադրել: Արդյունքն այն եղավ, որ միայն Բեյրութում ն Հերաթում 3500 Հայ դաղթականներ բռնի մաՀմեդականացվեցին1: Զեմալի Հրավիրած մյուս թեկնածուն Հասանն էր (Ամկա): Նա չերքեղ սւա էր, ղինվորական մաւակարարման իմբի անդամ: 1916 թվականի օդոսւոսին եկել էր Հաուրան՝ ղեկավարելու Հայ դաղթականների վերաւեղավորումը: Դամասկոսում իթթիՀադականների ւաւասիանաւու քարւուղար Նեչադը իոչընդուում էր այդ դործը: Այսւեղ, ի ւարբերություն Սիրիայի ն Միջադեւքի Հյուսիսային չրջաններում կաւարվող կուորածների, բոլորին բռնի դավանա÷ոի էին անում: Սւամբուլում բրիւանական դերադույն լիաղորի արւոնադրած մի ÷ասւաթղթում Հասանը վկայություն է ւվել, որ Հայ որբերին նույն կերւ բռնի դավանա÷ոի էր անում Դամասկոսի կուսակալ ԹաՀսինը, որն այնւեղ էր ւեղա÷ոիվել էրղրումից2: Հայւնի Հրաւարակաիոս Սուլեյման Նաղիֆը՝ Մոսուլի (1915 թ.), Հեւադայում՝ Բաղդադի վալին, Սւամբուլ ճանաւարՀվելիս անցել էր Ռաս-ուլԱյնով: Սարսա÷ած իր ւեսածից, նա թուրք ւաչւոնաւարներին դրեց. «Հայ ժողովրդի բնաջնջումը կդառնա Թուրքիայի ւաւմության ամենասն էջը»3: Բաղդադի երկաթուղու դերմանացի ծառայող Վ. Ս÷այքերը մեջբերում է բռնադաղթի թուրք լիաղորի իոսքերը. «Այս անդամ մենք Հայերի Հեւ Հաչիվները կմաքրենք, ինչը վաղուց էինք ուղում անել»4: կաւարված դաժանություններն ընդունել է նան ներքին դործերի նաիա1

"Աոէօոոaէiօոal 1օսոոal...", նչված Համարը: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

րարի ւեղակալ Ալի Մունիֆը: Նա Լեռնալիբանանի մութասերիֆ էր, երբ կուորածները Համաւարած բնույթ սւացան Զեմալի վերաՀսկողության ւակ դւնվող նաՀանդներում: Դրանից Հեւո Ա. Մյունիֆին առաջ քաչեցին ն Հասարակական դործերի նաիարար նչանակեցին: Նա անդլիացիների կողմից Մալթա կղղում մեկուսացված բարձրասւիճան իթթիՀադականներից միակն էր, որը բրիւանական Հբամանաւարությանը Հղած իր նամակներում ընդունում էր «Հայերի բնաջնջման օսմանյան քաղաքականության իրողությունը», միաժամանակ նչելով, որ դրա Համար ինքը ւաւասիանաւու չէ: իր «Հուչերում» Զեմալ ÷աչան դրում է, որ ինքը կենւրոնական կառավարությանն առաջարկել էր ւեղաՀանվածներին ւեղավորել Անկարայի, կոնիայի ն կասւամոնուի նաՀանդներում, բայց կ.Պոլիսը ւաւասիանել էր, որ չմիջամւի ն այդ դործը թողնի քաղաքացիական ւաչւոնյաներին1: Նա դրեթե նույն բանն ասել էր նան Գր. Թաթուլյանի Հեւ ունեցած ղրույցի ժամանակ. «...Ես նաիաւէս ծրադրուած Հայկական ջարդերուն դէմ էի, սակայն ի՞նչ կրնայի ընել. իմ դիմացս կային Թալէաթը, էնվերը եւ ամբողջ իթթիՀաւական ջոլիրը: Երբ Թուրքիոյ բոլոր նաՀանդներուն Հայութիւնը ւեղաՀան ըլլալէ առաջ, այրերը Հաւաքելով ամելէ թաբուրի ըսելով, կը ւանէին կը ջարդէին ձորերու մէջ եւ վերջն ալ անոնց ընւանիքները ւարադրելով, առեւանդելով, քաչքչելով կը ւանէին կը ջարդէին, ես այդ օրերուն կուսակալ էի: իմ կուսակալութեանս չրջանին Աւանայի մէջ բան մը ւաւաՀեցաւ: Նոյնիսկ Հաճնոյ մէջ ձերբակալուող Հնչակ-դաչնակ յեղա÷ոիականները, որոնք Վճռաբեկ Աւեանին կողմէ մաՀուան դաւաւարւուած էին, ես անոնց մաՀավճիռը ցկեանս բանւարկութեան ÷ոիեցի: Եթէ դիւնայի ոբ այս սրիկաները Հայ աղդին դէմ այսքան չարիք ւիւի դործեն... կ’անցնէի Հայոց կողմը իմ բանակովս եւ ռաղմանիւթով միանալով եւ կաղմակերւելով Հաճըն, Զէյթուն եւ կիլիկիոյ այլ չրջանները, կրնայի կիլիկիայի մէջ անկաիութիւն Հռչակել: Սակայն ես ալ Հայերուն նման չաւ ուչ Հասկցայ սարքուած դաւադրութիւնը: էնվեր ÷աչան Դամասկռսի մէջ ինծի Հեւ ւեսակցելէ եւք, մեկնեցաւ Սթամւուլ, ան Հեռադիր Հեռադրի եւեւէ ինծի կը ՀրաՀանդէր, «Զարդեցէ՛ք Հայերը, բնաջինջ ըրէ՛ք, ոչ ոքի ինայեցէ՛ք»: Ես այդ օրերուն մէկ միջոցի դիմեցի աղաւելու Համար Հայերը իսկական բնաջնջումէ: Մարդիկ ղրկեցի ղանաղան դիւղեր ու քաղաքներ ւաւուիրելով, որ Հայերն իրենց անունը ÷ոիեն եւ երբեմն ալ երեսանց կրօնա÷ոի ըլլան, որւէսղի ողջ մնան»2: Դամասկոսում էնվերի Հեւ Զեմալի ղրույցի նչված Հաւվածը Հեւնյալն է. «Ճեմալ դառնալով էնվերին՝ կ’ըսէ. - Այս ճամբան չինողները բոլորն ալ Հայեր են: էնվերի դեմքը կը մթադնի ու դառնութեամբ կը ւաւասիանէ. - Ճեմա՛լ, ես դիւեմ դուն Հայ ժողովուրդին վրայ կը դթաս, կը ցաւիս անոր ենթարկուած վիճակին եւ այդ իսկ ւաւճառով կ’ուղես սիրւս չարժել,

Տե՛ս "Աոէօոոaէiօոal 1օսոոal..." նչված Համարը: ՍաՀակեան Հ., Հայ դաւ, Պէյրութ, 1974, էջ 42-44:

ղիս կակուղցնել: Բայց լաւ դիւցիր, որ կը սիալիս, որովՀեւեւ այս աղդին ղավակներէն եթէ մէկ Հաւ իսկ ողջ մնայ, ան կրնայ մեր դլիուն ÷որձանք բանալ: Պէւք չէ իղճաՀարուիլ, ւէւք է ջարդել անոնց մինչեւ վերջին մարդը»1: Եղավ ժամանակ, երբ ոչ միայն Զեմալն, այլն Թալեաթը, էնվերը, երիւթուբք մյուս ւարադլուիները չքմեղանալու վարձեր կաւարեցին: Սակայն դրանք միայն իոսքեր էին ն ընդՀանուր բան չունեին նրանց քաղաքական վարքադծի Հեւ: էնվերը ն Թալեաթը դերմանացի երես÷ոիան Մ. Երցբերդերի Հարցերին (1916 թ. ÷եւրվարի 10-ին) ւաւասիանեցին. էնվեր. «Հայերի դեմ այլնս միջոցներ չեն ձեռնարկվի, իսկ քչված Հայերը կբնակեցվեն ÷ակ բնակավայրերում»: Թալեաթ. «Հայկական եկեղեցիները կբացվեն: Բրիսւոնյաների արւաքսումները կամ բռնությունները Սիրիայում բացառվում են: Հոդնոր ճեմարանները ն ուսումնական Հասւաւությունները կարող են նորից բացվել, միայն թե դրանից չւեւք է ւուժեն Թուրքիայի ւեւական չաՀերը»2: Այդ նույն օրերին, 1916 թ. ÷եւրվարի 26-ին Ա. Նուրին ծածկադրեց. «Տեղեկութեան Համար կը Հաղորդեմ, թէ արՀեսւաւորի Հանդամանքով Սուրիա մեկնողները բացառութիւն ըլլալով, մինչեւ Հիմա (անաւաւները) ղրկուած Հայերուն Հաղիւ մէկ քառորդը ւարադրութեան վայրերը Հասած է: Մնացածները բնական ւաւճառներու բերմունքով, ճամբաները մեռած են: կարդ մը ւաւճառներու Հեւեւանքով մինչեւ Հիմա Հալէւէն չՀանուողներն ալ չոււով ղրկելու Համար Հարկ եղած միջոցները ձեռք առնուած են3: Նորից ձայն ւանք Ալի Ֆուադին. «Զեմալ ÷աչայի Հեւ ՀրաՀանդավորման նւաւակով դւնվում էինք Զեբել Դրուղի լեռներում: Մի անդամ երեկոյան դնացինք ամայացած դյուղը... ÷աչային ծա÷աՀարություններռվ ընդունող բնակչության մեջ ւեսանք մերկ, Հյուծված, կմաիք Հիչեցնող մարդկանց: Նրանք լռում էին ու ծա÷աՀարում: Խոսելու Համար ուժ չունեին: Ովքե՞ր են այս մարդիկ, Հեւաքրքվեցի ես ն իմացա՝ ւեղաՀանվածներ էին... ԲերքաՀավաք էր: Շրջաւաւում ցորենի չեդջերի լեռներ էին... Խնդրեցի Զեմալին այդ իեղճերին ւրամադրել մի քանի ւոննա ցորեն: «Ֆուա՛դ բեյ,ասաց Զեմալ ÷աչան,- այդւես էլ ոչինչ չՀասկացար»4: Զեմալի բանակի սւորաբաժանումներից մեկի Հրամանաւար Պեյսը Հրաման արձակեց. «Նաի կը ձերբակալէք Նուսէյւինի մեր մթերանոցին ւաւասիանաւու կեավուրնեբը... Զանոնք նեղը կը դնէք ու կը սւիւէք, որ իորՀուրդ ւան իրենց աղդակիցներուն Հեռանալ Համղա աղայի Հողերէն եւ աւաՀովութեան Համար աւասւանիլ ղինուորական մթերանոցները... Մինչ այդ կը Հասնին մեր ներկայացուցիչները, չարժման կը մղեն ջարդարար իումբերը, միւս կողմէ, կրակի կու ւան քարիւղով օծուած մթերանոցները...

ՍաՀակեան Հ., նչվ. աչի., էջ 40: Սiօո, Սiօտօտօո 4ոօհiw: Խaոia Էոքaոջոiտ. Մօոօiո, 10 Էօ.ոսaո 1916. Անւոնեան Ա., նչվ. աչի., էջ 169: 4li Էսaմ Էոմօո, նչվ. աչի., էջ 120-123:

Այսւես դործելով կը ÷ակեն Հաչիւը Նուսէյւինի 12.000 Հայերուն...»1: «Բաբ, Մեսքենե ն Դեր Զոր,- դրում է «Լiէօոaո) Սiմջօտէ»-ը 1917 թ. սեււեմբերի 1-ին,- այս երեք վայրերը երբեք չեն մոռանա Հայերը: Դուք դիւե՞ք, թե ինչ է կաւարվել այդ վայրերում մի քանի ամիս առաջ: Գավառաւեւ Աթըֆի Հրամանով մու Հարյուր Հաղար Հայ կուորվեց»: Պաւմել է ականաւեսը. «Բողանթիում ես ւեսա վեց բաց աւրանքաւար վադոն Հայ երեիաներով լեցուն, որը մեկնում էր «անՀայւ ուղղությամբ»: ի՞նչ կլինի այդ երեիաների ճակաւադիրը: Արդյո՞ք Հույս կա, որ մեր դժբաիւ աղջիկ երեիաները կենդանի մնան: Մի օր Հանդիւեցի Հաղարավոր անմեղ կանանց, աղջիկների ն երեիաների բացօդյա կացարանի, որւեղ նրանք ւառաւում էին աննկարադրելի ւանջանքներից: Ես առաջ անցա, որովՀեւն այլնս ւանել չէի կարող նրանց անմարդկային ւանջանքները: Բարձրանալով մի ÷ոքրիկ բլուրի վրա, ւեսա 5-6 ւարեկան մի երեիայի: Ես թուրքական Համաղդեսւով էի: Երեիան մուեցավ ինձ ու թուրքերեն բացականչեց. «ի սեր Ասւուծո, ինձ մի կւոր Հաց ւվեք: Հինդ օր բան չեմ կերել, բացի սրանից»: Նա ցույց ւվեց սեիի կեղնը, որը դւել էր ճանաւարՀին: Ես նրան ւաւասիանեցի Հայերեն: Խեղճ ւղան նեւվեց դիրկս՝ ասելով. «Դուք Հա՞յ եք»: Նա իմ դրկում մնաց մի քանի րուե, այլնս որնէ մեկ բառ չասելով: Բայց ես ղդում էի ւաք արցունքները, որ թա÷վում էին իմ այւերի ու վղի վրայով: Ե÷րաւի ջրերը, անաւաւի ավաղները դարձել էին Հայ աղդի դերեղմանները: Ես այլնս չեմ կարողանում ողբալ: Արցունքներս քարացել են աչքերիս»: "1հօ Խօw 7օոk 1iոօտ"-ը 1919 թ. մարւի 18-ին Հաղորդեց, որ Թնֆիկ ÷աչան Հռոմում ւեղի ունեցած Հարցաղրույցի ժամանակ ասել է. «Ես ինդրել եմ միջաղդային Հանձնաժողով կաղմել Հասւաւելու Հայկական կուորածների մասին եղած ÷ասւերը: Այդ դեւքում Եվրուան կիմանա ճչմարւությունը: Մենք ո՛չ միայն չենք Հերքում այդ ցավալի ւաւաՀարը, այլ նան իորաւես ցավում ենք դրա Համար: Մուսուլման Հանցադործները կւաւժվեն: Միաժամանակ ես ուղում եմ, որ Հայկական ավաղակաիմբերի ւարադլուիները, որոնք մեղավոր են Հաղարավոր մուսուլմանների բնաջնջման Համար, նույնւես դաւվեն ու ւաւժվեն: Արդարադաւությունը չւեւք է ւարբերություն դնի քրիսւոնյաների ու մուսուլմանների միջն: Նա ւեւք է ընդՀանուր լինի բոլորի Համար»: Նույն թերթը 1919 թ. աւրիլի 19-ին դրեց. «Երբ անդլիական ու ֆրանսիական ղորքերն առաջ էին չարժվում Փոքր Ասիայում, թուրքերը դեռնս Հեւաւնդում էին Հայերին: Փասւն այն է, որ սւորադրված ղինադադարը որնէ դեր չի իաղում: Այս կամ այն ճանաւարՀով, միայնակ կամ իմբերով, Հայերն սւանվում էին: Ես մի դեւք դիւեմ, երբ Հարյուր Հոդի մորթվեց ն մեկ ուրիչը, երբ 40 Հոդի դնդակաՀարվեց»: Այդ թերթի 1919 թ. Հունիսի 7-ի Համարից.

Շաւարչեան Ա., Մեծ եղեռնը Հայռց, Պուէնոս Այրէս, 1987. էջ 475:

«Գնդաւեւ Հաուիերը՝ Բեյրութի ղինվորական կառավարիչը, ասաց, որ վերջին ւվյալներով՝ Հայերի միայն 30 ւոկոսն է ողջ»: Հայ սւա Հ. Գարասեֆիլյանին Բողանթիի մերձակայքում ցույց են ւալիս մի լեռնալանջ ու կիրճ, որւեղ սւանված թա÷ված էր 10.000 մարդ՝ Հիմնականում կին ն երեիա: Դիակներն այլանդակել էին թե՛ ջարդարարների Հարվածները ն թե՛ անդղներն ու բորենիները: Եվ թուրք ւաչւոնաւարներն անըմբռնելի դաժանությամբ «դանդերու եւ ոսկորւիքի բուրդեր կաղմած, կը ցուցադրէին որւէս իրենց Հաւաւարմութեան աւացոյց սուլթանական բարբարոս կառավարութեան»1: «իսլաՀիեում թչվառ վիճակում դւնվող ւարադրվածների սոսկալի կոււակում կար, իսկ Հալեւի կայարանում Հարկադրված էինք 15 օր մնալ նույն ւաւճառով»: Խոսքն այն մասին է, որ «Հայասեր Զեմալի կայսրությունում» Հայերը բնաջնջվում էին անդամ Մուդրոսի ղինադադարից Հեւո: ինչ վերաբերում է մինչն ղինադադարն ընկած ժամանակաչրջանին, մասնավորաւես 1916 թվին, աւա դա Հանդիսացել է Հայերի դլիավոր սւանդանոցը: Բաղդադի երկաթուղու չինարարները Հաճաի էին բանում այնւիսի ւարածքներում, որոնք «մի քանի չաբաթ առաջ եղել էին սարսա÷ելի եղեռնի Հրաւարակներ»: 1916 թ. ÷եւրվարին Օսմանիեի մուակայքում Ֆիրբյուիերին ցույց են ւվել մի դաչւ, որւեղ մորթել էին մու 1000 ւդամարդու, կնոջ ու երեիայի: «իսլաՀիեից ոչ Հեռու ես ւեսա կանանց ու երեիաների ամբոիներ, որոնք ւարսերի նման ÷ակեցին մեր դնացքը: Դրանք կմաիքներ էին՝ քրջերով ծածկված անասնական վայրենություն, իելադարություն էր ÷այլաւակում նրանց Հայացքներում: Հարավում ընդՀոււ մինչն Երուսաղեմ ն արնելքում՝ մինչն Մոսուլ Հեղվում էր ւանջաՀար Հայ ժողովրդի արյունը... Դամասկոսում առավուները նրբանցքներում Հավաքում էին քաղցից մեռած երեիաների դիակներ, երբեմն՝ 80 դիակ: Մեսքենեի մու կար մի իոչոր Համակենւրոնացման ճամբար, որւեդ Հայերը դաւաւարւված էին սովամաՀության: Թուրքական ւվյալներով՝ այնւեղ Հորված էր 55.000 Հոդի: Դեր-էլ-Զորի անաւաւ ուղարկված 60.000 Հայերից դրեթե ոչ ոք կենդանի չմնաց: Բաբում 1029 Հայ քաղցից մեռավ 2,5 օրում2: "Սօսէտօհօ 4llջօոօiոօ 2օiէսոջ"-ի 1927 թ. աւրիլի 28-ի Համարում ււադրվեց Գոլցի 1915 թ. նոյեմբերի 22-ի նամակը ուղարկված Հալեւից. «... Հաջորդ առավու անցա դլիավոր թունելն ու դուրս եկա Հյուսիսային Սիրիական Հարթավայր: Այսւեղ մեր Հայացքին Հառեց ողորմելի ւեսարան՝ ÷աիսւական Հայերը Հասւաւվել էին Տավրոսի Հարավային սւորուում, անսաՀման թչվառության մեջ... Մի ամբողջ ժողովրդի սարսա÷ելի ողբերդություն: Հաղարավոր ու Հաղարավոր անւաչււան մարդիկ դնում էին Հանդիւելու անՀայւ աւադային, առանց սննդամթերքի, առանց մաւակարարման: Շաւերը մեռ1

«Ցռւչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 624: Ôèðáþõåð Ã., նչվ. աչի., էջ 61:

նում էին ճանաւարՀին ն նրանց դիակներն ընկած էին մեռնելու ւեղերում»: Գերմանացի մարչալը, «թուրքական բանակի Հայրը», ինքը նույնւես ղոՀ դարձավ իր «Հավաւարիմ» աչակերւների դաժանության: Նա ՀանկարծամաՀ եղավ 1917-ին կոււ-էլ-Ամարայում: Նոդալեսի վկայությամբ՝ նրան կործանեց Խալիլ ÷աչան, մարչալին ւեղավորելով վարակված վրանում՝ ւաՀելով քաղցած1: Պալավիչինին 1916 թ. մարւի 10-ին Հեռադրեց Վիեննա, որ 700.000 Հայ քչվել է Դեր Զոր՝ անաւաւ, Զեղիրեի դայմադամն ինքն է ղեկավարում Հրոսակաիմբերին ու Հարձակումներ դործում Հայերի քարավանների վրա2: Նոյըմ բեյի Հիչողությունների մեջ կարդում ենք, որ 1916 թ. երեք վիթիարի ջարդեր էին ւեղի ունեցել: Առաջինը՝ Ռաս-ուլ-Այնում՝ 70 Հաղար Հոդի, երկրորդը՝ ինթիլլիիում՝ 50 Հաղար ն Դեր Զորում, որւեղ Զեքի ÷աչան ոչնչացրեց 200 Հաղար Հայ: «Եթէ այդ երեք ւեղերուն, մասնաւորաբար Ռասուլ-Այնի եւ Տէր Զօրի մէջ, մասնակի սւանութեանց, թչուառութեան, Հիւանդութեան եւ անօթութեան ղոՀերն ալ Հաչուենք, անաւաւներուն մէջ մեռած կամ սւաննուած Հայերուն թիւը մէկ միլիոնը կ’անցնի: Միմիայն թիֆուսէն ղոՀուեցան 150 Հաղար Հոդի իսլաՀիէի մէջ, 60 Հաղար՝ կասթմայի եւ Աղաղի մէջ, մօւաւորաւէս 80 Հաղար՝ Պաւի մէջ, աւելի քան 100 Հաղար Հոդի՝ Մեսքենէի մէջ (Անւոնյանը նչում է, որ այս թվերը իրեն Հայւնել են մեռել թաղողները)... առանց Հաչուելու Հալէւի, Ե÷րաւի երկայնքը դւնուող միւս կայքերուն եւ Ռաս-ուլ-Այնի ու Տէր Զօրի մէջ մեռածները: իմ Մեսքենէ դւնուած աւենս,- չարունակում է Ա. Անւոնյանը,- օրական մաՀերու միջին թիւը 300-500 էր: Պաւի մէջ ՝ միակ օր մը 1111 ինկեր էին: Եւ այս դիակները անթաղ կը մնային, կը Հուէին, կ’որդնուէին»3:

Դեր-էլ-Զորը Ե÷րաւի աջ ա÷ին է՝ Ռաքքա-Բաղդադ ուղու վրա, Հալեւից 150 մղոն Հարավ-արնելք ն Բաղդադից 330 մղոն Հյռւսիս-արնմոււք: Համանուն սանջակի կենւրոնն էր, որի մեջ մւնում էին Սաբուկան, որ վերածվեց մի վիթիարի բացօդյա Համակենւրոնացման ճամբարի ն Ռես (Ռաս)-ուլ-Այնը, որը նույնքան վիթիարի սւանդանոց դարձավ: Արյունռուչւ ՀաչվեՀարդարի օջաիների վերածվեցին նան Մեսքենեն, Ամմանը, Ռաքքան, Զիարեթը: Երբ ւաւերաղմն սկսվեց՝ Դեր Զորի մութեսարիֆը Ալի Սուադն էր, որը դեմ էր Հայերի բնաջնջմանը, մասնավորաւես Ռաս-ուլ-Այնում մարդկանց Հյուծելու միջոցով մեռցնելուն: Գաղթականական ւնօրինության ղեկավար Ա. Նուրին Սուադի այդ «թուլությունը» չոււ նկաւեց ն բողոքեց վալի Աբդուլիալիկին: Վերջինս Սուադին կարդադրեց կաւարել «կառավարության սուրբ

Ôèðáþõåð Ã., նչվ. աչի., էջ 62-63: Սiօո, ԱԱՏ14 Ք4 ՃԱԱ 463, Սaոaտkստ, 10 մարւի 1916 թ.: Անւոնեան Ա., նչվ. աչի., էջ 31:

ձեռնարկումը»: Սուադը Հրաժարվեց: Հարցը լուծվեց նրան աչիաւանքից աղաւելով: Դեր Զորի մութեսարիֆ նչանակվեց էվերեկի դայմադամ, ւեղի Հայության դաՀիճ Սաիդ Զեքին1: «Զա÷աղանց չար էր բնաւորութեամբ,- դրում է Ա. Անւոնյանը,- եւ արդէն կեսարիոյ Հայերը ջարդ ու ÷չուր ըրած էր ղարՀուրելի ւայմաններու մէջ»2: Նրան աչիաւանքի ւեղավորելը Դեր Զոր ւաւաՀական չէր: Որոչված էր այդ սանջակը վերածել Հայության դլիավոր սւանդանոցի ու դերեղմանաւան: Դեռ մինչն նրա նչանակումը Նայիմը Հայերին ասել էր. «Տէր Զօր ղրկուելիք դաղթական Հայերը, առանց բացառութեան, ւիւի կուորուին Հոն չՀասած, ճամբու ընթացքին»3: Զեքիի Դեր Զոր դալուց մեկ չաբաթ անց սկսվեց ջարդը, ոչնչացվեց 150.000 Հոդի: Մի եվրուացի, որ անձամբ եղել էր Դեր Զորում, այդ մասին դրում է. «Մի քանի ամիս առաջ (Դեր) Զորում, քաղաքից դուրս դւնվող ճամբարներում, ւեղավորվել էին 30 Հաղար Հայեր, Հանձնված մութեսարիֆ Ալի Սռւդադ բեյի ւաՀւանությանը... ւարադիրները չնորՀակալ էին նրանից, քանի որ ÷որձեց թեթնացնել իրենց թչվառությունը: Նրա չնորՀիվ էր, որ դաղթականներից ոմանք ÷ողոցային առնւրի միջոցով կարոդ էին որոչ վասւակ ունենալ: Դա աւացուցում է, որ եթե անդամ մի ւաՀ Հավաւանք, թե ինչ-որ ւաւճառ ւաՀանջել էր Հայերի ղանդվածային արւաքսում՝ Հայկական Հարցի լուծման Հեւ առնչվող դժվարությունները կանիելու նւաւակով, այնուՀանդերձ թուրքական իչիանությունները, ելնելով սե÷ական ւեւության չաՀերից սւելու կարիք չէին ունենա, եթե Հայերին այնւիսի ւեղեր ÷ոիադրեր, որւեղ նրանք կարողանային աչիաւանք դւնել ն ղբաղվել արՀեսւով կամ առնւրով: Նրանք կարող էին ուղարկել մչակովի Հողեր ունեցող վայրեր, որւեղ Հիմա, երբ երկրադործությունը անւերության է մաւնված, Հայերը դործ կդւնեին: Բայց ոչ: Սա կանիամւածված ծրադիր է. ոչնչացնել Հայ ցեղը ն այսւիսով մեկ Հարվածով վերացնել Հայկական Հարցը: Գործողության ուրիչ եղանակով այս նւաւակին Հասնել չէին կարող: Նւասւավոր ւայմանները, որոնցից օդւվում էին Դեր-էլ-Զորի Հայերը, մաւնություն անելու առիթ Հանդիսացան կ. Պոլիսի կենւրոնական դերաւեսչությունում: «Մեղավոր» Ալի Սուադ բեյին ուղարկեցին Բաղդադ ն նրան ÷ոիարինեցին Զեքի բեյով, որը Հայւնի էր իր դաժանությամբ ն բարբարոսությամբ: ինձ սարսա÷ելի բաներ են ւաւմել, որոնք ւեղի էին ունեցել նրա օրոք, բանւարկությունները, Հրեչավոր իոչւանդումները, կաիաղանները սովորական երնույթներ էին... ԶաՀել աղջիկներին բռնաբարում ն թողնում էին ւեղի արաբ քոչվորներին: Երեիաներին չւրւում էին դեւը: Ալի Սուադ բեյը, այս Հաղվադյոււ թուրք ւաչւոնյան 2000 որբ երեիա ւեղավորել էր մի մեծ ւան մեջ ն նրանց կերակրում էր քաղաքային վարչության Հաչվին: Զեքի բեյը Նրա Հայրը եղել է Վանի վալի: Արյունռուչւ Հայաւյաց էբ: ՀՑԴ ւեղի մարմնի ղդուչացումներին չանսաց ն որոչում ընդունվեց նրան աՀաբեկչության ենթարկել: Երբ լուրը Հասավ Ալուն, նա ÷աիուսւի դիմեց՝ ÷որձեց Սն ծովով անցնել կ. Պոլիս, բայց նավաՀանդիսւներից մեկում սւանվեց Հայ վրիժառուի կողմից: «Ցուչամաւեան Մեծ Եղեռնի», էջ 225: Նույն ւեղում. էջ 226:

այդ երեիաներին ÷ողոց չւրւեց, որոնցից չաւերը չների ւես մաՀացան քաղցից ն սարսա÷ելի ղրկանքներից»1: Դեր Զոր աքսորվածների թվում էր նան Գր. Պալաքյանբ, որի «Հայ դողդոթան» Հուչադրությունում ներկայացված է ւարադիրների վիճակը նան այդ սանջակում: Նա դրում է. «Հաղարավոր Հայերի Հալեւից քչեցին Դեր Զորի ուղղությամբ, որոնց 5 ւոկոսը կարողացավ ողջ ւեղ Հասնել, ղոՀ դարձավ անաւաւի էննէղե ավաղակաիմբերին, ովքեր Հեծյալ էին, ղինված նիղակներով: Նրանք Հարձակվեցին անւաչււան մարդկանց վրա, սւանեցին, կողոււեցին, առնանդեցին»: Հայերիս արդելված էր Հեւ դնալ ն նրանք չարունակեցին մաՀվան երթը մչւաւես ենթակա քոչվոր ավաղակների Հարձակումներին: Երկու Հայ ղինվորներ անցել էին այդ ճանաւարՀով, ւեսել բեդվինների «քաջադործությունների» Հեւքները «Հաղարավոր դիակներ լրիվ մերկ, աչքերը ÷որված, օրդանները կւրված, ուռած, ÷որուիքը դուրս թա÷ված, ցերեկն անդղներն էին այսւեղ իրաիճանք սարքում, դիչերները՝ վայրի կենդանիները»2: Ամբողջ անաւաւով ցրված էին կանայք ու երեիաներ, ցրված իմբերով կամ միայնակ, կիսամերկ, Հյուծված, Հավաքված սաւկած ու Հուած կենդանիները կամ ուղւերի չուրջը ն ոււում էին դրանց դիակները: «Տեսել են կանանց, ովքեր ե÷ել են իրենց երեիաներին ու միսը կերել ն աւա իելադարվել, ւեսել են նեիած դիակներից թունավորված ու մեռած Հարյուրավոր Հայեր»: Այս Հրեչավոր արարքների իթանողը նույնւես թուրքական իչիանություններն էին, որոնք ÷ոիանակ աւաՀովելու կարավանների անվւանդությունը, «կաւի մեջ էին անաւաւի ավաղակաբարո ցեղերի Հեւ ն նրանց ւեղեկություններ էին Հայւնում, թե կարավանները երբ, որւեղ էին լինելու: Ոչ քիչ դեւքերում ուղեկցող ոսւիկանները միանում էին ավաղակներին ու Հարձակվում կարավանների վրա»3: իսկ ւեղ Հասածները 1916 թ. սկղբներին ու ամռանը ղոՀ դնացին Ռասուլ-Այնի ն Դեր Զորի աՀավոր ջարդերին՝ «առաջինում սւանվեց 50.000, իսկ երկրորդում՝ 160.000 Հայ»: Զեքին 30 Հաղար Հայի քչեց Խաբուր դեւի կողմերը, որւեղ նրանք սովամաՀ եղան կամ կուորվեցին չեչենների կողմից: Դեր Զորի վարչությունը ներքաչված էր նան Հայ քաղաքական ն մչակութային դործիչներին աՀաբեկչության ենթարկելու ծրադրերի իրականացման դործերում: Երբ Բարձր Դուռը ÷ակեց կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքարանն ու որոչեց ւաւրիարք Զավեն Տեր-Եղիայանին աքսորել Բաղդադ (1916 թ. Հուլիսի 28), սուլթան Ռեչադի անձնական բժիչկ ՎաՀան Թորդոմյանը ն կաթոլիկ եկեղեցու ւաւվիրակը դիմեցին Մեւերնիիին, Պալավիչինիին ն ամերիկյան դեսւանաւանը ւաւրիարքին ÷րկելու ինդրանքով, որովՀեւն իչիանության Հանձնա-

ÀÍ Àðì. ÑÑÐ, Áþëëåòåíü, 1984, ‹ 4. Պալաքյան Գր., նչվ. աչի., էջ 378: Նույն ւեղում, էջ 378-379:

կաւար անձանց ուղեկցությամբ նրան Բաղդադ ուղարկելը Համաղոր էր սւանության: Պաւրիարքը օդոսւոսի 10-ին Վ. Թորդոմյանին դրում է. «կ’իմանամ, թէ կաթողիկոսը ընդունած է իրեն ւրուած ւաչւօնը եւ ÷ոիանորդ ալ նչանակած է... ինչւէս կը ւեսնուի, կառավարութիւնը ղիս Պաղւաւ աքսորել որոչած է՝ վերջին Հարուած մըն ալ ւալու Համար Հայ աղդին: Այնւիսի ժամանակ մը, երբ Հալէւէն Պաղւաւ եղած ընդարձակ անաւաւին մէջէն Հայ մը մաՀը աչք առնելով միայն կրնայ անցնիլ: Գիւեմ, թէ ինծի ւէս եկեղեցական մը ամէն ւարադայի մէջ ողջ չի կրնար մնալ, եթէ նռյնիսկ կառավարութեան այս կարդադրութիւնը դաւադրութիւն մը չէ եւ կասկած չկայ թէ այդւէս է»1: Պաւրիարքին, բացի ոսւիկաններից, ուղեկցելու մեկնեց Հայաիոս, կարդաթող կաթոլիկ վարդաւեւ Հիդայեթը: Զավեն ւաւրիարքը Դեր Զոր Հասավ սեււեմբերի 10-ին: Մինչ այդ Զեքին ոսւիկանաւեւ Մուսւաֆայի ն նրա ւեղակալ Բեդրիի Հեւ ւաւրիարքի սւանության ւլան մչակել էր: Ըսւ այդ ւլանի՝ Բաղդադ ուղնորության ժամանակ ւաւրիարքին ուղեկցելու էր նան Բեդրին: ՃանաւարՀի ինչ-որ Հաւվածում Հրոսակները Հարձակում էին դործելու Զ. Տեր-Եղիայանին ւանող կառքի վրա ն այդ իառնաչ÷ոթի ժամանակ Բեդրին ւաւրիարքին ւաչււանելու դիմակի ւակ սւանելու էր նրան: Բայց երբ Հասան Անա դյուղաքաղաքը ն Բեդրին ւեղի դայմադամ Սայիդին ւեղյակ ւաՀեց աՀաբեկչական ծրադրի մասին, վերջինս Հրաժարվեց դործակցել նրա Հեւ, ինչը ն ÷րկեց ւաւրիարքին: Զավեն ւաւրիարքի Հանդեւ Բ. Դռան չարաղեւ վերաբերմունքի ն կիլիկիայի կաթողիկոսի Հանդեւ բարյացակամության ւաւճառն այն էր, որ Բարձր Դուռը Հաջողել էր Զեմալ ÷աչայի օդնությամբ, որի Հեւ ՍաՀակ Խաւայանը մւերիմ Հարաբերությունների մեջ էր, Համաձայնության դալ՝ ամբողջությամբ իղել Հարաբերությունները էջմիածնի Հեւ, վերացնել Հայ աղդային սաՀմանադրությունը ն ղեկավարվել Թուրքիայի արդարադաւության նաիարարության ւաւրասւած կանոնադրությունով, վերացնել Երուսաղեմի ն կ. Պոլսի Հայոց ւաւրիարքությունները, ինչւես նան կիլիկիայի ն Աղթամարի կաթողիկոսությունները: Այդ բոլորի ÷ոիարեն սւեղծվեց Օսմանյան ւեւության Հայերի կաթողիկոս-ւաւրիարք ւաչւոնը, որը մարմնավորվելու էր ՍաՀակ Խաւայանի անձով: Նրա նսւաւեղին լինելու էր Երուսաղեմի Ս. Հակոբյանց վանքը ն ւեղաւաՀ էր ունենալու կ. Պոլսում: ՊաւաՀական ն թուրքաՀաճո Հոդնորականներից կաղմվեց Հոդնոր իորՀուրդ: Պաւրիարքին աՀաբեկելու ÷որձը ձաիողվեց, իսկ նրա Հուի բնաջնջումն առաջ էր ւարվում աՀադնացող թա÷ով ն ճիվաղ եղանակներով: Զեքին նչանակվել էր Դեր Զորի կառավարիչ՝ Հսւակ Հանձնարարությունով՝ բնաջնջել Հայերին: Թուրքական «Թասվիրի էֆքար» լրադրի նաիկին իմբադիրը մի քանի ւարի անց Զեքիին Հարցրել էր, թե արդյոք ճի՞չւ է, որ նա ւասը Հաղար Հայի

«Վեմ», 1937. ‹ 2. էջ 50-51:

է սւանել: Ռաղմական դաւարանի մեղադրական եղրակացությունում արձանադրված է ՍալիՀ Զեքիի ւաւասիանը. «Դուք անւաւվում եք ինձ: Ես արժանաւաւվությունիցս ցածր եմ Համարում ւասը Հաղար թիվը: Դե, ավելացրե՛ք»1: Զ. Զեքսոնը Վաչինդւոնին ւեղեկացրեց. «Ես մեծ Հեղինակություն էի վայելում մինչն Զեքիի ժամանումը, երբ ամենաղարՀուրելի կուորածն սկսվեց... Փոքրաթիվ կենդանի մնացածները ծվարեցին բարեկամաբար ւրամադրված արաբների մու: կուորածներն ի կաւար էին ածվում մութեսարիֆի Հրամանով, որն անձամբ էր ղեկավարում կողուոււը»: Զարդարարները «թուրք, չերքեղ ն քուրդ քրեական ւարրերն էին, որոնք աղաւ էին արձակվել բանւերից ն ուղարկվել էին սւանելու»: Ա. Բերնոն՝ «4ոօոiօaո Մaօսսո Օil Ըօոքaո)»-ի դերմանաղդի աչիաւակիցը, 1916 թ. օդոսւոսի 24-ից սեււեմբերի 4-ը չրջել է Դեր Զորում, եղել է Հալեւի ն Դեր Զորի միջն դւնվող Համակենւրոնացման ճամբարում: Նա նկարադրել է ՍալիՀ Զեքիի «աչք ծակող անմարդկայնությունն ու բարբարոսությունը». նա մեծ թվով երեիաներ էր իեղդել դեւում, «չինայելով ոչ ծծկերներին ն ոչ էլ ւկարներին»2: Ալեքսանդրեւի ÷ոիՀյոււաւոս Հոֆմանը, որը ժամանակավորաւես ւնօրինում էր Հալեւում դերմանական Հյոււաւոսարանի դործերը, իր երկրի դեսւանին ւեղեկացրել է, որ ՍալիՀ Զեքիի ժամանումից Հեւո իչիանություններն այլնս իրենց նեղություն չէին ւալիս դաղթականների իմբերը անաւաւով քչելու Մոսուլ, այլ՝ «Ե÷րաւ ն Խաբուր դեւերի միացման ւեղում նրանցից արադորեն աղաւվում էին»: 1918 թվականի նոյեմբերի 18-ին օսմանյան իորՀրդարանում մւքերի ÷ոիանակության ժամանակ Հայաղդի իորՀրդարանականը ելույթ ունեցավ: Հայւարարելով, որ թուրք ժողովուրդը մեղավոր չէ այդ «մեծ Հանցադործության» մեջ, ինչի Համար նա արժանացավ «բրավո» բացականչությունների, ՍալիՀ Զեքիի դործունեությունը դնաՀաւեց որւես «օսմանյան ւաւմության ամենասրւամորմոք էջը՝ լի Հայերի Հանդեւ աներնակայելի դաժանություններով»3: Ս. Զեքին ւարծեցել էր երկու դործընկերների մու, թե «ինքը կուորել է անիւիր բոլոր Հայերին՝ ծծկեր երեիայից մինչն 70-80 ւարեկանները», որից Հեւո ներկա դւնվող մի քաղաքացիական ւաչւոնաւար թքել էր նրա դեմքին4: Երբ 1916 թվականի նոյեմբերին Ս. Զեքիին կանչեցին Սւամբուլ, նա Հեւը մեծ թվով թիթեղյա ւու÷եր ւարավ՝ լի ւասնյակ Հաղարավոր ոսկե դրամով՝ կողոււված Հայ ղոՀերից»5: ՄաղՀարի Հանձնաժողովը Ս. Զեքիի դործը Հանձնեց ռաղմական դաւարան, բայց նրան նույնւես կարողացավ իույս ւալ ւաւժից: Ռեոսլերը դւնում էր. «Որնէ կասկած չկա, որ Ե÷րաւին Հարող ւարածքներ աքսորվել են Հարյուր Հաղարավոր Հայեր», բայց նրանց թիվը ÷ոքր ՄԵ 3540, էջ 7, քաղվածք 6ո սերիայից, ÷ասւաթղթեր ‹ 4, 14 ն սերիա 11, ÷ասւ. ‹ 1: "Աոէօոոaէiօոal 1օսոոal..." , նչվ. Համարը: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում:

էր թվում, որովՀեւն Հայերի Հեւ կաւարվածը կողմնակի աչքից թաքցնելու Համար նրանց ճամբարները սւեղծվում էին Ե÷րաւի արնելյան ա÷ի երկայնքով, իսկ կարավանային ճանաւարՀներն անցնում էին արնմւյան ա÷ով, այդ վայրերն ուղարկված Հայերի ճիչւ թիվն այդւես էլ մնաց անՀայւության մեջ: Ըսւ Դեր Զորից Հյուսիս ընկած բոլոր ճամբարներն այցելած Բեբնաուի ւվյալների՝ արդեն օդոսւոսի վերջին Մեսքենեի ն Դեր Զորի արանքում կար միայն 15.000 Հայ: Դեր Զորում ն դրանից Հարավ Հայերի թիվը դնալով ւակասում էր: Հոկւեմբերի 5-ին Ռաքքայամ ւեղի ունեցած սւանդին ղոՀ դնաց 30.000 Հայ: Եվ դա միայն մի օրում ն միայն մի վայրում: Ռեոսլերը ներկայացնում է մի քանի կիլիկիաՀայերի ւաւմածները, որոնք նա «միանդամայն Հավասւի է Համարում»: Հ. Սարդիսյան (Այնթաւից). «Զեքի բեյի Հրամանով Հուլիս-օդոսւոսին Սաբիի, Դեր Զորի, Միադինի, Անայի ն այլ վայրերի Հայերին՝ թվով 150 Հաղար, ւեղա÷ոիեցին Մերադ դյուղ, որւեղից նրանց 2000-4000 Հոդանոց կարավաններով Հարավ ուղարկեցին»: իրենց կարավանը 1700 Հոդուց էր, որը բաղմօրյա երթից Հեւո կանդ առավ Խաբար դեւի ա÷ին Շեդդադե դյուղի մերձակայքում: Հաջորդ օրը չերքեղները չրջաւաւեցին կարավանը ն լրիվ կողոււեցին, աւա բոլորին մերկացրեցին ն այդւես քչեցին մինչն Ղարադաղ, որւեղ նրանք նորից Հարձակվեցին ն այս անդամ արդեն ջարդեցին կացիններով, սրերով ու դաչույններով: Այդ ընթացքում Զեքի բեյը կառքից դիւում էր կաւարվածն ու «կեցցե՛» էր դոչում: կենդանի մնաց միայն 31 մարդ: ի դեւ, այս ÷ասւը Հասւաւում են նան օւար ականաւեսները: Մ. Բիրմենիկյան (Մարաչի Ալաբաչ դյուղից). «Զեքի բեյը Հուլիսին Հայւարարեց, թե ով անցնի ղինվորական ծառայության, նրա ընւանիքին կթույլաւրվի մնալու Դեր Զորում»: 2400 երիւասարդներ ներկայացան, մյուսներին ւեղաՀանեցին: Զորակոչված Հայ երիւասարդներին ուղարկեցին ճանաւարՀաչինության վրա աչիաւելու, սակայն մեկնելու օրը ւեղաՀանեցին նան նրանց ընւանիքներին: Տարան Մերադ դյուղը, որւեղ կայսրության բոլոր ծայրերից Հաղարավոր Հայերի էին Հավաքել: կարավանները Խաբուր դեւի երկայնքով Հասան Սուվար: Այսւեղ առանձնացվեց 400 ընւանիք, որոնք Համաձայնվել էին մի ւարի աւրել առանց ւեւության օդնության: Այդ 400 ընւանիքից 2000 լիրա ÷րկադին ւաՀանջեցին, սակայն Հավաքվեց 840 լիրա ու ւրվեց մյուդիրին. որը երեք օր անց ÷ողը վերադարձրեց ու ւաՀանջեց 10.000 լիրա: Հայերն ամեն ինչ վաճառելով 2000 լիրա Հավաքեցին: Մյուդիրը դրամը վերցրեց, բայց նան ձերբակալեց աղդեցիկ դեմքերին: Մնացած Հայերին, առանց նաիաւես ղդուչացնելու, ճանաւարՀ Հանեցին: Զերքեղներն ու արաբները անմիջաւես չրջաւաւեցին կարավանը ն սկսվեց կողուոււը: Խլեցին ամեն ինչ, աւա ւղամարդկանց ւարան բարձունքի մյուս կողմը ն սւանեցին, իսկ կանանց ու երեիաներին թողեցին բաիւի քմաՀաճույքին: Սսի կաթողիկոսը Հաջողեց սւանալ Զեմալ ÷աչայի Համաձայնությունը Դեր Զոր ուղարկելու մի Հոդնորականի՝ ւարղելու այնւեղ ւարադրված Հայերի իրական վիճակը: Այդ Հոդնորականի ւվյալներով՝ Դեր Զոր էին ւար643

վել Զեյթունի, Ցարւուսի, Ալաբասկի ն Ալբիսւանի Հայերը, թվով 15398 Հոդի: 10.000-ին ւեղավորել էին քաղաքում, իսկ մյուսներին՝ մերձակայքում, բաց երկնքի ւակ: 300 Հոդի մեռել էր ճանաւարՀի դժվարություններից, 98-ին իեղդել էին Ե÷րաւում: Սնունդը չաւ անբավարար էր: ՍովամաՀ չլինելու Համար ւարադիրները ավելի քան 30 երեիա վաճառել էին: Նույն վայրերից մինչն Հուլիսի 30-ը Հալեւ էին Հասել 14.000 Հայեր, որոնցից 4000-ին Հարավ էին քչել: Հրաման սւացվեց դաւարկելու Այնթաւը, Բիլիսը ն Ադանայի վիլայեթի ծովա÷նյա չրջանները, այսինքն՝ ւարադրելու նս 50.000 Հոդի, իսկ քանի որ վերը նչված վայրերը նաիաւաւրասւված չէին մեծաթիվ ւարադրյալներ ընդունելու, կառավարությունը Հրամայեց այլնս աքսորել ո՛չ թե Միջադեւք, այլ՝ Սիրիա, այսինքն Դամասկոս1: Սւանալով վերը նչված Հոդնորականի ուսումնասիրության արդյունքները՝ «ՍաՀակ կաթողիկոսը ինդրում է Զեմալ ÷աչայից Հանձնաժողով ուղարկել Դեր Զոր՝ Հայերի Հանդեւ դործադրված անօրինականություններն ուսումնասիրելու: Փաչան Համաձայնվում է: Նրա սւեղծած Հանձնաժողովի ուսումնասիրությունների արդյունքների մասին ւեղեկադիրը ուղարկվում է ՆԳ նաիարարություն: «1915-ի դեկւեմբերին մենք դնացինք Դեր Զոր,- նչվում է այդ ւեղեկադրում,- նւաւակ ունենալով ուսումնասիրել ÷աիսւականների վիճակը ն Հեւաքննել այն անօրինականություններն ու չարաչաՀումները, որոնք ւեղ էին դւել Հայերի ւեղաՀանման ժամանակ... Մեր ինդրի իրականացմանը ձեռնամուի եղանք՝ բացաւրություններ ւաՀանջելով մութեսարիֆից՝ Դեր Զորի սանջակում Հաչվառված Հայերի մասին, որոնք այլ վիլայեթներից ու սանջակներից այսւեղ էին բերվել: Նրանք ինչւե՞ս էին ւեղաբաչիվել ու բնակեցվել, ինչւիսի՞ Հանցադործություններ էին կաւարել Հայերի դեմ ճանաւարՀին կամ նրանց Հաւկացված բնակավայրում: Ըսւ մութեսարիֆի ներկայացրած ւեղեկանքի՝ Դեր Զորի սանջակում ւարբեր վիլայեթներից ու սանջակներից ուղարկված 29.673 Հայեր բաչիված էին Հեւնյալ կերւ. Սանջակի կենւրոնում՝ 15000 Հայ, կաղաներում՝ Անայի՝ 3000, Աբու Բեմալի՝ 2411, ԱչիարՀայի՝ 4000, նաՀիյեներում՝ Սուարի՝ 331, ՄուՀնչի՝ 567, կեսրեի՝ 323, Մերադի՝ 479, Բեֆֆեբի՝ 62, Սեբկայի՝ 2500 Հայ»: «Մեղ նան իրաղեկ ւաՀեցին, որ ւասն օրվա մթերք ւաՀեսւավորված է, կեսը՝ ÷ողով, մյուս կեսը՝ մթերքով ւրամադրելու Հայկական այն կարավաններին, որոնք չարունակելու են իրենց ճանաւարՀը, անցնելով Բայիդիի ն Սուարի նաՀիեների չրջակայքով ն դւնվում էին սանջակի ւարածքում... Մոսռւլի վիլայեթի Սինճար կաղա մեկնելու ընթացքում կարավաններին ուղեկցում էին բավարար թվով ւաՀակային ղորամասեր»2: Թուրքական ւաչւոնական Հանձնաժողովից ուրիչ բովանդակությամբ ւեղեկադիր սւասելը միամւություն կլիներ, որովՀեւն դա ուղարկված էր ո՛չ թե իրական ւաւկերը ւարղելու, այլ թուրքական քարողչությանը սնունդ մաւակարարելու Համար: Սակայն ւեղեկադիրը նան Հասւաւում է, որ

R 1410.5. 4.. 149683. կիրակոսյան Զ., նչվ. աչի., էջ 220-221:

բռնադաղթված Հայերի Հիմնական մասը Դեր Զոր է ւեղա÷ոիվել 1916 թ. սկղբին, որովՀեւն եթե ընդունենք, որ մինչն 1915 թ. վերջը Դեր Զոր էր ւարվել 30.000 Հայ, աւա 1916 թ. կեսերին այդ սանջակում ոչնչացված Հայերի թիվը Հասավ 300.000-ի: Մի արաբ ւաւմել է, որ Դեր Զորի մերձակայքում ինքը ւեսել է, թե իուժանն ինչւես էր «քաչքչում, ւաւառուում Հայ կանանց չորերը, նրանց թողնելով միանդամայն մերկ: կանայք մաՀը դերադասել էին իայւառակությունից ն նեւվել դեւը: Դեր Զորում կաւարվածների մասին Հարուսւ նյութեր կան նան եվրուացի, մասնավորաւես դերմանացի դիվանադեւների, ղինվորականների ն միսիոներների ւեղեկադրերում ու նամակներում: Հալեւի դերմանական Հյոււաւոսության աչիաւակից ՎիլՀելմլիււենը Բաղդադից Հալեւ կաւարած ճանաւարՀորդության ընթացքում իր ւեսածները մանրամասն չարադրել է 1916 թ. ÷եւրվարի 6-ին Ռեոսլերին Հասցեադրված նամակում: Նա Հավասւիացնում է, թե սղադրական ճչւությամբ է վերարւադրել իրականությունը: Բաղդադից Հալեւ անցել է Աբու Մեսսիր, Ֆալուջա, Ռամադի, Հիւ, Բաղդադ, Հադիսե, ՖաՀիմե, Անա, Աբու Բեմալ, ՍելաՀիե, Միադին, Դեր Զոր, Թիբնի, Սաբկա, Համամ. Աբու Հռւրեյրա, Մեսքենե, Դեր Հեֆիր կայարաններով, որոնք միմյանցից մուավորաւես 60 կմ Հեռավորության վրա են ն մի կայարանից մյուսն անցնում էր 6-8 ժամում: կայարաններից մի քանիսը դւնվում էին անմարդաբնակ անաւաւում: ՃանաւարՀն անցնում էր Ե÷րաւի երկայնքով, բայց ոչ բոլոր կայարաններն էին մու նրա ա÷երին: Ով ուով մի կայանից դնում էր մյուսը, ւեւք է անւայման Հեւը ջուր վերցներ: Գերմանացին ճամ÷որդությունն սկսեց 1916 թ. Հունվարի 17-ին, նույն ամսվա 23-ին Հասավ Հադիսե, որւեղ ւեսավ Հայերի կարավան կաղմված 50 Հոդուց՝ Հիմնականում ւղամարդիկ: Անայի ճանաւարՀին՝ ւեսավ 30 Հայ՝ ժանդարմների ուղեկցությամբ, բուն Անայում Հանդիւեց նս 40 Հայի: Հունվարի 25-ին ւեսավ 50 ւղամարդուց կաղմված մի կարավան, որոնց ւանում էին Դեր Զոր: Սառնամանիք էր: Հաջորդ օրը եկավ 50 ւղամարդուց կաղմված նս մի կարավան: Աբու Բեմալում ՎիլՀելմլիււենին սւասարկել էր ղեյթունցի 16ամյա Հայ ւաւանի: իջնանաւռւնը, անասնադոմերը ն այլնայլ ւեղեր լե÷լեցուն էին Հայերով: իջնանաւանը ÷ակվածների մեջ կանանց ու աղջիկների թիվը ÷ոքր էր: Տեղում ծառայող դերմանացի չորս սւաներ Հավասւիացրել են իրենց Հայրենակցին, թե իրենք չաւ կռիվներում են եղել, սակայն այն ինչ ւեսել են Հալեւ-Դեր Զոր ճանաւարՀին ամենասարսա÷ելին էր: Ամենուրեք թա÷ված էին դիակներ, դրանց քայքայվելուց ամենուրեք դարչաՀուություն էր: Ամսի 30-ին նա Հասել էր Դեր Զոր, որւեղ մու 2000 Հայ կար: իջնանաւանը կոււակված էին մեծ թվով Հայեր, այղ թվում՝ չաւ կանայք ու երեիաներ: Նրանք թա÷ված էին նան ÷ողոցներում: Դեր Զորում ծառայող դերմանացի սւաները ւաւմել են, որ Հալեւ-Դեր Զոր ճանաւարՀին չաւերը մեռել էին բծավոր ւիֆից: Նրանք երեք ժամում Հաչվել էին ընկած ճանաւարՀին 64 դիակ, այդ թվում՝ մի կնոջ՝ իր երեքամյա երեիայի Հեւ:

Հայերից չաւերը բերվել էին կ. Պոլսից: Նրանք աննչան դներով վաճառում էին ոսկյա ժամացույց, ղարդեր ն այլ իրեր: Դրանց դիմաց սւացած ÷ողերը նրանց կյանքը մի քանի օր երկարացնելու էր: Դեր Զորից Սաբկա ճանաւարՀին դիակներ էին ու դիակներ, դրանց քայքայման ասւիճանն ու Հադուսւի վիճակը, սւիւակեղենի կւորւանքը, ւնային առարկաները Հնարավորություն էին ւալիս ւաւկերացում կաղմելու, թե ինչե՛ր էին այսւեղ ւեղի ունեցել: Հայերի մի մասը անաւաւում ուժաթա÷ լինելուց մեռել էր: Մեռել էին նան սառնամանիքից, ավաղակները չաւ դիակների լրիվ մերկացրել էին, ուրիչների Հադուսւները բղկւել էին չներն ու անդղները: Սաբկայում մի կարավան արադ անցավ ժանդարմների Հարվածների ւակ: «Ես ւեսա քաղցած, ծարավ, Հիվանդ, մեռնող, Հենց նոր մեռած, թարմ դիակների կողքին ողբացող թչվառների, որոնք դնում էին օրորվելով ու աւա ընկնում ու մնում: Տեղացիները մի բաժակ ջուրը վաճառում էին չորս մարկով»: ԱյնուՀեւն ՎիլՀելմլիււենը թվարկում է իր ւեսածները: Նա Դեր Զորից դուրս եկավ ժամը 13.00-ին... ճանաւարՀի կողքին ւառկած էր մերկ կին: 13.30-ին՝ մերկ ծերուկ, կողքին՝ մերկ ւաւանի, որի մարմինը Հոչուված էր: 14.00-ին՝ Հինդ թարմ դիակ: 14.05-ին՝ սւանված ու իոչւանդված ւղամարդ: 14.07-ին՝ ւղամարդու քայքայված դիակ: 14.08-ին՝ ւղամարդու դիակ՝ ցավից ւանջաՀար դեմքով: 14.10-ին կիսամերկ ւղամարդու դիակ: 14.15-ին՝ Հադուսւների բաղում կւորւանքներ: 14.25-ին՝ կնոջ Հոչուված դիակ: 15.10-ին՝ ճամբարի Հեւքեր, ոււելիք ւաւրասւելու օջաի, Հադուսւի բաղում կւորներ, ոսկորներ, ւղամարդու վեց դիակ: 15.22-ին՝ թարմ դիակ: 15.25-ին՝ ւղամարդու Հոչուված դիակ: 15.45-ին՝ մու 10 ւարեկան աղջնակի արյունլվա դիակ: 15.50-ին՝ սւիւակեղենի բաղում կույւեր: 15.55-ին՝ ւղամարդու դիակ: 16.04-ին՝ մեռած կին, կողքին՝ մեռած երեք ւարեկան երեիա: 16.10-ին՝ 17 թարմ դերեղման: 17.02-ին՝ չները կրծում են դիակները: 01.02.1916 թ. ժամը 8.33-ին՝ երեիայի մերկ դիակ, կողքին՝ ճամբարի Հեւքեր՝ կանացի ն երեիայի կոչիկներ, անդրավարւիքներ ն այլն, ցրված ամբողջ ճանաւարՀին: 9.04-ին՝ քայքայված դիակ: 11.30-ին՝ արյունաչաղաի կմաիք, նույնը 11.03-ին ն 11.33-ին: 12.05-ին՝ ճամբարի Հեւքեր: 14.07-ին՝ կմաիք: Ուժեղ քամի էր, որը կառքի աջ կողմի վարադույրը ÷ակեց ն ՎիլՀելմլիււենը չկարողացավ դիակներ ւեսնել: 16.30-ին Հասավ Սաբկա: Այն լիքն էր Հայերով, որոնք Հավանաբար վաղուց էին այսւեղ ու իրենց Համար ÷ոքրիկ ւներ էին կառուցել: Գյուղի չուրջբոլորը վրաններ ու Հյուղակներ էին՝ 150 վրան: Հյուղակները ÷այւի կւորներից էին: Թանկություն էր, մթերքների դներն աճել էին բաղմաթիվ անդամներ: 02.02.1916 թ. ժամը 9.45-ին՝ մարդկային դանդ: 13.55-ին՝ Հայերի կարավան 20 սայլերի Հեւ, որոնք ւանում էին ւնային իրեր, ինչւես նան կանանց ու երեիաների, չաւերը ւարկերը չալակած էին դնում: Դրանցից մեկի մեջ Հանդչող կին էր: Ժանդարմը ճիւուով քչում էր կարավանը, 14.05-ին՝ դեւին ւաւալվեց չալակավոր ւաւանի: 14.07-ին՝ թչվառ ւառավ երեիայի Հեւ: 14.08-ին՝ ծանր բեռի ւակ քայլող ւղա՝ ուժասւառ ծերուկի Հեւ: 14.30-ին ծարավից մեռնող ւղամարդ, 14.31-ին՝ ձիասայլ առանց սայլաւանի, վրան՝

մեռնող կին: 14.32-ին ն 14.33-ին՝ ամենաթչվառ վիճակում լքված Հայեր: 14.34ին՝ նոր մեռած ամուսնու վրա սդացող կին: 14.57-ին՝ ուը կւրված ծերուկ, լրիվ մերկ: 15.33-ին՝ բաց դերեղման: 15.36-ին՝ 500 վրան ունեցող ճամբար, 200 թարմ դիակ, մեռած կին՝ մեռած երեիան կրծքին: 15.37-ին՝ Հինդ թարմ դերեղման, մեռած ւղամարդ: Համամում 5000 Հայ կար, որոնք ւեղավորված էին վրաններում: Դրանց արանքում ընկած էր ւղամարդու դիակ: Տեղի ժանդարմները բողոքել են, թե ամեն օր նոր Հայեր են դալիս, բայց ոււելու բան չկար, դրա Համար էլ աչիաւում էին սովյալներին, որքան Հնարավոր էր Հեռու ուղարկել, որւեսղի դիակները մերձակայքում չթա÷վեին: Հայերն այլնս անուժ էին անդամ մեռածներին թաղելու, մանավանդ, որ դեւինը սառած էր: Նրանց մեծամասնությունը ւառաւում էր բծավոր ւիֆով: Ժանդարմներից մեկը, որը 25 օր դւնվել էր Համամում, ասել էր. «Եթե ւեղում երկար մնամ, կիելադարվեմ ականաւես լինելով այդ անսաՀման դժբաիւությանը», թե բողոքելն անՀնար էր, որովՀեւն կառավարության Հրամանով էր ամեն ինչ կաւարվում: 03.02.1916 թ. ժամը 8.20-ին՝ սառնամանիք, երեք ւղամարդ նսւած ւեղը սառել, մեռել էին: 8.50-ին՝ քայքայված դիակ: 9.11-ին՝ կմաիք դուլւաներով, 9.40-ին՝ թարմ դիակ, նույնը՝ 10.10-ին, 10.20-ին, 10.26-ին, 10.30-ին, 10.57-ին, 11.48-ին, 12.05-ին, 12.25-ին՝ ւասը թարմ դերեղման: 12.35-ին՝ ւղա, որի դլիից մնացել էր միայն դանդը: 12.45-ին՝ վեց սայլեր Հայ ընւանիքներով ու բեռներով, ինչւես նան մեծաթիվ Հեւիուներ, 600 վրան ունեցող ճամբար 6000 մարդով: Երեիաներ, կանայք, Հանդուցյալներ, Հիվանդներ՝ բոլորն էլ իրար Հեւ, աղւեղություն: Մի քանի ւղամարդ չրջում էին ճամբարում, ուով Հարվածում դեւնին ւառկածներին, սւուդելու ո՞ղջ էին, թե՞ մեռած: 13.00-ին՝ Աբու Հուրեյրայրիում Ե÷րաւի ա÷ էին իջնում երկու Հայ աղջիկներ դույլերով: Սառը ջրում անսովոր աչիաւանքից նրանց ձեռքերը սառել, դարձել էին մուդ-կարմիր: Ճամբարում Հացը լրիվ սւառվել էր: 14.27ին՝ սւիւակ կւորի մեջ ÷աթաթված դիակ: 14.30-ին՝ Հոչուված երեք դիակ: 14.35-ին՝ մեռնող ւղամարդու վրա լացող երկու աղջիկներ: 14.36-ին՝ մեռած աղջնակ: 14.47-ին՝ ÷ոքր ադջկա դիակ Հոչուված դաղանների կողմից, դիակի վրա ւււվող անդղներ: 14.52-ին՝ ուները կրծված դիակ: 14.53-ին՝ մեռնող ւղա, որի կողքին չունն ոււում էր ինչ-որ դիակ: 14.55-ին՝ երեք դիակ: 14.58ին՝ մարդկային երկու դանդեր ն Հոչուված կմաիքներ, 14.59-ին՝ ւղամարդու դիակ: 15.00-ին՝ կաւաղած չուն, Հադուսւի կւորների կույւեր: 15.01-ին՝ ծերունու դիակ, կրծված ուքերով ու ողնաչարով: 15.02-ին՝ մարդու ողնուղեդ ն դանդ: 15.03-ին՝ կնոջ դիակ. 15.09-ին՝ դիակ, որի դլուին էր միայն անվնաս: 15.13-ին՝ չունը Հոչուում է դիակը: 15.15-ին՝ կմաիք, առանց ուքերի: 15.24ին՝ երկու դիակ, անթն աղջկա դիակ: 15.25-ին՝ երկու, իսկ 15.30-ին՝ մերկ դիակներ: 15.34-ին՝ դանդ ն Հադուսւներ: 15.37-ին՝ դիակ կողքին չուն: Նույնը 15.43-ին: 15.45-ին՝ վրանային ճամբար՝ 600 վրան, 6000 մարդ: 15.53-ին՝ դիակ, նույնը 15.59-ին ն 16.03-ին: 16.04-ին՝ կմաիք ու մի կերւ քայլող երեիա: 16.08ին՝ դիակ: Նույնը 16.12-ին, 16.13-ին, 16.23-ին, 16.24-ին, 16.37-ին, 16.50-ին. 16.55-ին: Մեսքենեի դիմացը իոչոր ճամբար՝ 2000 վրան ն 10.000 մարդ, ամենուրեք կեղւ, կղկղանք:

Փասւերը չարադրելուց Հեւո արվում է Հեւնյալ ընդՀանրացումը. «Ես սե÷ական աչքերով ւեսա մու 100 դիակ, նույնքան թարմ դերեղմաններ Դեր Զոր-Մեսքենե ճանաւարՀաՀաւվածում: Այդ թվերի մեջ չեն մւնում բնակավայրերում իմբով թաղվածները: Տեսա 20 Հաղար Հայ: իՀարկե, բռնադաղթվածների թիվը չաւ ավելի մեծ էր, քան ես ւեսա: Ես չեմ ւեսել Ե÷րաւի ձաի ա÷ում եղած Հայերին: Ե÷րաւի ջրերը, անաւաւի ավաղները դարձել էին Հայ աղդի դերեղմաններ»: Ընւանիքների քայքայելը, դրանց ւաչււանելու ընդունակ ւարրի՝ ւղամարդկանց, նաիաւես ոչնչացնելը, անւաչււան կանանց, երեիաներին ու ծերերին սադիսւական միջոցներով Հեւնողականորեն ոչնչացնելը, կււանքի, արՀեսւականորեն սւեղծած ւաժանակիր ւայմանների, սովի, ծարավի, Համաճարակների, Հյուծվածության միջոցով Հարյուր Հաղարների մեռցնելը, մեծ ու ÷ոքր աւասւանոցներում Հոչուելն ու մորթելը Հայոց ցեղասւանության բովանդակությունն է ու, միաժամանակ, թուրք այլամերժների Հեւաւնդած նւաւակների իրականացման միջոցները: Անդամ բանւն էր չաւ Համարվում Հայի Համար: Նրա կործանման «ամենաարւադրողական» միջոցը Համարվեց անաւաւը: «Նույնիսկ ոճրադործության Համար դաւաւարւված Հայերին բանւերում մի՛ ւաՀեք, անմիջաւես առաջ (Դեր Զոր) ուղարկե՛ք»,- Հրամայում էր Թալեաթը1: Նրա մի այլ ծածկադիր Հանձնարարում էր ինթիլլիում ն Այրանում երկաթուղու չինարարության վրա աչիաւող Հայերին ժամանակավորաւես, մինչն չինարարության ավարւը, անաւաւ չքչել, բայց անթույլաւրելի էր Համարում նրանց կանանց ու երեիաներին ւեղում թողնել ն ւաՀանջում էր «անմիջաւես ուղարկել» անաւաւ2: Եվ աւա. «Պաւի մէջ ոչ մէկ Հայու մնալը ւիւի արւօնէք: Գաղթականներու առաքման առթիւ ձեր կողմէ ցոյց ւրուելիք իսւութիւնն ու արադութիւնը միայն կրնան աւաՀովել այն նւաւակը, ղոր կը Հեւաւնդենք: Միայն թէ ւէւք է ուչադրութիւն ընէք, որ ճամբաները դիակներ չմնան ... Փոիադրութեան միջոցներ Հայթայթելով մի՛ ղբաղիք: Գաղթականները Հեւիուն ալ կրնան երթալ: Այս օրերս մեղի ղրկուած չաբաթական մաՀերու ցուցակը դոՀացուցիչ չէ: Աւկէ կը Հասկցուի, որ այդ մարդիկ (Հայերը) Հոդ չաւ Հանդիսւ կ’աւրին: Գաղթականներու առաքումը ւէւք չէ, որ ճամբորդութեան մը նմանի: Բողոքի, ողբի կարեւորութիւն մի՛ ւաք» (Ա. Նուրի)3: Մեսքենեից Հյուսիս Պաւի ուղղությամբ ն նան Դեր Զորից Ռաս-ուլ-Այնի ուղղությամբ դւնվող Հայկական իոչոր ճամբարները Հարկադրված են սւասել իրենց ւեղա÷ոիությանը: Թուրքիայում ամենուրեք, որւեղ անաւաւը դւնվում էր բնակավայրերի Հարնանությամբ, նույն ւեսարաններն էին՝ Հարյուր Հաղարավոր ողբերդություններով: «Թուրքերը Հայերին անվանում են ո՛չ թե դերիներ, այլ՝ «ւեղաՀան-

Անւոնեան Ա., նչվ. աչի., էջ 81: Նույն ւեղում, էջ 60: Նույն ւեղում, էջ 91-92:

վածներ (մուՀաջիրներ): Եվ մաՀերից ամենասարսա÷ելին ւաչւոնական Հաղորդադրություններում կոչվում էր «ւեղաՀանություն»: - ի՞նչ է կաւարվելու նրանց Հեւ,- Հարցնում էին թուրքերին: - Նրանք կմեռնեն,- լինում էր ւաւասիանը1: Պաւում դաղթականների առաքումը դլիավորում էր դաղթականական ւնօրինության ծառայող ՄուՀարրեմը՝ Բաղդադի նաիկին ոսւիկանաւեւը, որն արյունարբու ընչաքաղց էր: Որւեսղի ընչաքաղցության ւաւճառով ներողամւություն չդրսնորեր Հայերի Հանդեւ, նրան 150 ոսկի աչիաւավարձ էին նչանակել: Նայիմը նկաւում է, որ «այդ մարդը Հաղարավոր Հայեր կուորեց»: Գերմանական մի դործակալ Հայւնում է, որ Զերաբլուսի ու Դեր Զորի արանքում Ե÷րաւի ա÷ին կոււակվել էր 150-200 Հաղար Հայ, դրեթե ամբողջությամբ կանայք ու երեիաներ: «ԱնՀնար է բառերով ներկայացնել այղ իեղճ մարդկանց ւանջանքները, որոնց մեծ մասը Հիվանդ է սննդի անբավարարության ն չարչարանքների ւաւճառով... Մեսքենեում 4000 Հայ ւեղավորվել էր վրաններում, որոնցից յուրաքանչյուրում կային Հիվանդներ ու Հոդեվարքի մեջ դւնվողներ, չաւերն անօդնական ւառկած են կիղիչ արնի ճառադայթների ւակ: Շաւերը կենդանի նեւվում էին ընդՀանուր դերեղմանա÷ոսերը՝ ինդրելով իրենց նույնւես թաղել՝ Հեւադա ւանջանքներից աղաւվելու Համար»: իսկ ձմռանը Պաւի դաղթականներին 24 ժամ ժամանակ ւրվեց ճամ÷ա ելնելու, վկայում է Նայիմը. «Եղանակը՝ ձմեռ, ուքերնէն մինչեւ դլուինին՝ մերկ, այս վիճակին մէջ... Ճամբաներուն եղերքը կ’իյնային կը մեռնէին: Պաւէն մինչեւ Մեսքենէ ճամբուն երկայնքը, արւերը Հայու դիակներով լեցուեցան»: Այդ մասին լսելով, «կառավարութիւնը իրար անցաւ» ն Հրամայեց չւաւ թաղել, որ օւարերկրացիները չւեսնեն: Ականաւեսը ւաւմում է, որ երկու ու կես օրվա ընթացքում որ ինքը անցկացրեց Պաւում, 1029 Հայ մեռավ սովից2: «Մեռելներուն քանակութիւնն ամէն 15 օրը անդամ մը ծածկադրով կը ւեղեկադրուէր Պոլիս»3: Սակայն ոչնչացման ընթացքը Ա. Նուրիին դանդաղ էր թվում ն նա մեկնեց Պաւ՝ այդ դործն անձամբ ղեկավարելու: «ԱմենաղարՀուրելի ւեղաՀանութիւն մը կաւարեցին Հոն, վրանները այրելով, դաղթականներու վրայ ղէնք ւարւելով: Միակ օրուան մը մէջ էյոււ ւէյը 17,5 Հաղար դաղթական քչեց առանց կառքի, առանց ջորիի, Հեւիուն, անձրեւուն ւակ: Հարիւրաւորներ, որոնք Հիւանդ էին, չէին կրնար քալել, ինկան ու մեռան եւ իրենց դիակները մնացին ցեիի մէջ»: Բնիկները իոչւանդում էին մեռնողների մարմինն ու մեռածների դիակները: Տե՛ս “Àðìÿíñêèé âîïðîñ è ãåíîöèä àðìÿí â Òóðöèè (1913-1919). Ìàòåðèàëû Ïîëèòàðõèâà ÌÈÄ Êàéçåðîâñêîé Ãåðìàíèè”, ñîñò. Â. Ìèêàåëÿí. Åð., 1998, ñ. 306-318. Նանսեն Ֆ., նչվ. աչի., էջ 259-260: Անւոնեան Ա., նչվ. աչի., էջ 106-107:

Մումբուջի թաղաւեւության ւնօրեն Հյուսեին ՖեՀմին մի 10 ւարեկան երեիայի դաղանաբար ծեծեց ու կենդանի թաղեց1: «կառավարությունը- դրում է Նայիմը,- կը ւաՀանջէր, որ Հայուն կեանքն ու ւաւիւը ÷ճացուին: Այլեւս անոնց Համար աւրելու իրաւունք, դոյութեան իրաւունք չէր մնացած»: Պաւից եկող աքսորյալների դնացքակաղմը ոդբալի վիճակում էր: ՄաՀացությունը չաւ բարձր էր ն դնալով աճում էր: Մարդիկ ադաՀությամբ ոււում էին վայրի բույսեր, արմաւաււուղներ, կուլ էին ւալիս անդամ ընւանի չների ու կենդանիների մսեր: Եվ այդ ամենը՝ նրանց ուղեկցողների դաժան վերաբերմունքի ւայմաններում, ժանդարմները չէին քաչվում այդ դժբաիւներից չորթելու վերջին ունեցվածքը: Ռաքքայում ւարադրյալներով բեռնված 50 նավակներից Դեր Զոր Հասավ միայն 20-ը: Դեր Զորում մի քանի օրում Հավաքվեց 40 Հադար Հայ, որոնք Հարավ ուղարկվելու էին: Բ. Ռոները 1916 թ. Հունիսի կեսերին Հալեւից դրում է. որ սկսած աւրիլի 29-ից Մարաչում ամբողջ թա÷ռվ ւեղաՀանում են քաղաքում մնացած 9000 Հայերին: Ռաս-ուլ-Այնի Համակենւրոնացման ճամբարում աւրիլի վերջերին կար 2000 ձերբակալված, իսկ այժմ դրեթե դաւարկ է: Ոմանք դեռնս կենդանի են: Հալեւ Հասած Հայերի բաիւը դեռնս անորոչ է: Վալին Հայւարարում է, թե ւեղի որբանոցներից չաւ երեիաների ուղարկել է կոնիայի, էսքիչեՀիրի ն կ. Պոլսի որբանոցները2: Հալեւում դեռ 1915 թ. դործում էին մի քանի որբանոցներ, որոնց մասին Հոդ էին ւանում կրոնական ւարբեր կաղմակերւություններ: Այդ քաղաքում 1916 թ. Հունիսի 1-ին կար 4000-5000 ւեղաՀանված Հայ, որոնք թչվառ կյանք էին վարում ն մչւաւես ÷աիուսւի մեջ էին: Նրանց անվերջ ւեղից ւեղ էին քչում, մասամբ ւեղավորում քաղաքից դուրս դւնվող բռնադաղթի ճամբարներում: Հաղարավորներ աքսորվեցին ն քաղցից մեռնում էին ճանաւարՀներին: Բ. Ռոների դլիավորած Հասւաւությունը 1400 որբ էր ւաՀում: Համամում կար 200 երեիա: Տեղում եղած 20 Հաղար բռնադաղթվածների ճնչող մեծամասնությունը մեծ կարիքի մեջ էր: Համամում 1000 ն մերձակա դյուղերում 6000 Հայեր մի կւոր Հաց չունեին: Այսւեղ նս չաւերը մեռնում էին քաղցից: Դեր Զորում ն ավելի Հարավ՝ Մեջինում, կարիքն աՀավոր էր: Հաղարավորներ Դեր Զորից ուղարկվում էին Մոսուլ, իսկ այնւեղից՝ Անա: ՃանաւարՀները լեցուն էին դիակներով: Բարողիչ Վարդան Երեմեյը Համամից դրում է. «ՃանաւարՀին մնացած բռնադաղթվածների բոլոր իմբերը Հարավ են քչվում: Դա նման է մարդկային անընդմեջ Հոսքի: ՊաւաՀում է, որ այդ սովյալները իորովում են դիակները, ձիու ÷թիրի մեջ դարու Հաւիկներ որոնում: Ռաքքայում մու 5000 բռնադաղթված կար: Բոլոր արաբների ւներում կարելի էր Հայ կանանց ն աղջիկների դւնել: Ծեր դայմադամը յոթ աղջկա էր ւիրացել: Աբու Հերեյրայում 2500 վրան կար, սակայն բոլորը ւարւադրված էին անընդՀաւ քայլել, առաջ դնալ, Հաճաի՝ առանց մի կւոր Հացի»3:

Անւոնեան Ա., նչվ. աչի., էջ 107-108: 4ոօհiv 8օոliո-Խiտտiօո, 4ոօհiv մօտ Սո. Լօքտiստ Օոiօոէ Խiտտiօո, 1916. ‹ 127. R 14092 4. 17939.

Ռեոսլերի ունեցած ւվյալներով՝ Ռաքքայում «6600 Հայեր դաւաւարւված էին սովամաՀության»: Դա Հասւաւեց նան Բյունցլերը՝ ճամբարներ այցելելուց Հեւո1: Ռաքքան ÷ոքրիկ քաղաք է Ե÷րաւի ա÷ին, Դեր-էլ-Զորից Հյուսիս: Հայ դաղթականները Ռաքքա քչվեցին նույնւես Ե÷րաւի ձաի ա÷ի անջուր անաւաւով: Նւաւակը, ինչւես իոսւովանել էր Մեսքենեի մյուդիր Հուսեինը, որւեսղի Հայերը «մեծ մասամբ ÷ճանային ն Դեր Զորի մեջ նրանց ամբողջությունը ջարդելու ծրադիրը Հեչւանար»: իսկ թե դաղթականությունն ի՞նչ արադությամբ էր կոււակվում Մեսքենեում. վկայում են Ա. Անւոնյանի անւիւ ւեւրակներից մեկի Հեւնյալ ւողերը. «Մինչեւ Հիւսէին էֆէնւիի ւաչւօնի անցած աւենը Հաղիւ 20.000 դաղթական կար այնւեղ, մէկ օրէն միւսը 100.000-էն անցաւ դաղթականներուն թիւը»: Սակայն Մեսքենեն դաղթականներով որքան արադ լցվում, նույնքան արադ էլ դաւարկվում էր՝ դաղթականներին անմիջաւես քչում էին ավելի Հարավ կամ ւարղաւես ոչնչացնում էին: Օդոսւոսի 20-ի չրջանում Պաւի իուժանը կեղծ լուրերի ւաւրվակով Հարձակվեց 30 Հայ ընւանիքների վրանների վրա ն 12 Հոդու վերքեր Հասցրեց: Նույն ամսվա 13-ին ւեղի կառավարիչը Հայւարարել էր, թե Հայերից ով ցանկանում է արւասաՀման դնալ, կարող է մեկնել, ւայմանով, որ այլնս չւեւք է վերադառնա: Եվ յուրաքանչյուրը ւեւք է ունենա Զեմալ ÷աչայի թույլւվությունը: Հայերը Հասկացան, որ դա ծուղակ էր՝ ով թույլւվություն ինդրեր՝ վւանդվելու էր: Որոչ ժամանակ անց նոր Հրաման եղավ՝ որնէ մեկը 4-րդ բանակի ւեղակայման դուուց Հեռանալ չի կարոդ առանց էնվեր ÷աչայի թույլւվության: Սկղբում Հալեւից բռնադաղթեցնում էին Համա, աւա Հայերին ւանում էին Ռաքքա՝ Դամասկռս ուղարկելու Համար, որից մինչն Մեռյալ ծովից Հարավ-արնելք ընկած կարակի ւարածքները Համարվում էին վերջնական դաղթավայրեր: Մի բողոքական Հայ մեկ առ մեկ դրանցում էր էրղրումի, Սեբասւիայի, Դիարբեքիրի ն Խարբերդի վիլայեթներից Հալեւ Հասած Հայերին: 35-45.000 բռնադաղթվածներից ւեղ էին Հասել 13.000-ը, որոնց մեջ չկար 11 ւարեկանից բարձր արական սեռի որնէ մեկը: Ոչ ոք չկարողացավ Հերքել նրա ւվյալները: Ռաս-ուլ-Այնի երկաթուղում աչիաւող եվրուացի երկու ինժեներներ Բաղդադի երկաթուղու ղեկավարությանը ւեղյակ ւաՀեցին, որ դնացքը Ռասուլ-Այն Հասցրեց 300-400 մերկ կին: Այսւեղ նս Հայերը թալանվում էին չեչենների ու ժանդարմների կողմից: Մի կնոջ բռնաբարեցին ութ Հոդի, կինը նեւվեց երկաթուղու ռելսի վրա՝ իր կյանքին վերջ ւալու Համար: ԼեՀ ինժեներներից մեկը նկարադրում է Մոսուլից Ռաս-ուլ-Այն ընկած ւարածքները՝ լքված դյուղեր, դիակների Հու, ավաղի վրա արյան Հեւքեր: Համաձայն երկաթուղային վարչության ւեղեկանքի՝ 1915 թ. օդոսւոսին ամեն օր ւեղ էր Հասնում մի դնացք, չաբաթը երկու դնացք Հյուսիս-արնելքից,

R 14096 4. 16719.

որոնք Մարաչի ու Այնթաւի Հայերին Հասցնում էին Ակչե կոյունլի կայարան, երկու դնացք Հյուսիս-արնմոււքից՝ Ալեքսանդրեւի, Բեյլանի ն մերձակա բնակավայրերի Հայերին Հասցնում էին կաթմա կայարան: Այս չորս դնացքներն անցնում էին Հալեւով ն երկար կանդ էին առնում ւեղի կայարանում, սակայն ուղնորներին իսւադույնս արդելված էր քաղաք մւնել: Հալեւից չաբաթը մեկնում էր երեք դնացք՝ արնելքից եկած աքսորյալներին ւեղա÷ոիելու Համար: Նայիմը դրում է. «Աղէւներու, թչվառռւթեան, Հիւանդութեան Հեւեւանքով օրական 7-800 Հայ կը մեռնէր: Ասոնց դիակները ճամբաները, ցեիի մէջ կը լցուէին եւ դիչաւիչ թռչուններ ծակ-ծակ ըրած էին ղանոնք: Գերման ն ավսւրիացի ականաւես սւաներ այդ ւեսարանները լուսանկարելով կը ղրկէին իրենց երկիրները»1: Ռաս-ուլ-Այնում չերքեղներն իրենց իսկ սւանած Հայ կանանց մաղերից 25 մեւր երկարությամբ ւարան Հյուսեցին ն նվիրեցին դիարբեքիրցի իորՀրդարանական Ֆեյղիին, որն այն դարձրել էր սենյակի ղարդ, որւես ÷առաւսակ իր ոճրադործությունների: Արաբ երկու սւաներ 1916 թ. ÷եւրվարին այցելեցին Ռաս-ուլ-Այնի Համակենւրոնացման ճամբարը: Նրանք այնւեղ 1200 Հայ դւան: Շոււով նրանցից ոմանց այնւեղից Հեռացրեցին սւանելու Համար ն ÷ոիարենը ուրիչ Հայեր բերեցին: Զեթեները «ւաչւօնական Հրաման» էին սւացել Հայերին երկու ւարբեր վայրեր ւանելու, դաղւնի Հրամանն էլ ւաՀանջում էր ւղամարդկանց վերացնել: Նույն ճակաւադրին ւեւք է արժանանային նան երեիաներն ու ւարեց կանայք, իսկ երիւասարդ կանայք բաժանվելու էին Ուրֆայի Հարթավայրի մաՀմեդական ւղամարդկանց: Ոսւիկաններից մեկը իոսւովանեց, որ ւարադիրներին ուղեկցելու ընթացքում ւարբեր ճանաւարՀներին սւանել է 100 Հայ2: Ովքեր ավելի քիչ են Հեւիուն քայլել,- դրում է Ռեոսլեբը 1915 թ. սեււեմբերի 27-ին,- դեռնս ունեին իրեր ու դրամ: Սակայն նրանց այդ վիճակը նս երկար չւնեց, մանավանդ, երբ Հրաման սւացվեց Հայերին ուղարկել Դեր Զոր ն Մոսուլ: Փրկվեցին քչերը, այն էլ ւեղական Հողաւերերի օդնությամբ: Շաւ կանայք անՀեւացան Հարեմներում, իսկ երեիաները մեծացան մաՀմեդական: «կ. Պոլիսը լուրջ սիալ է թույլ ւալիս Եդիււոսի դեմ ւաւերաղմելու միակ ւանելի ճանաւարՀը լցնելով ւասնյակ Հաղարավոր մարդկանցով՝ ւարադրվածներով»3: Պ. Շեֆերի 1915 թ. նոյեմբերի 16-ի ւեղեկադրում կարդում ենք, որ նաիորդ օրը 50-60 Հոդի Հարձակվել են Օսմանիեի վրանային ճամբարի վրա ն դանակներով իոչւանդել չաւ ւարադրյալների, վրանի չուրջն անթաղ դիակներ էին: Տիֆով Հիվանդ էր յուրաքանչյուր երրորդ վրանը: Տարադիրները ւեղից ւեղ ÷ոիադրվում էին Հիմնականում Հեւիուն ղինվորների ու

Անւոնեան Ա., նչվ. աչի., էջ 154: "Լօ օոiոօ..." , ք. 98-99. R14088 4.. 30049.

ոսւիկանների Հրացանների իղակոթերի Հարվածների ւակ: Շաւ երեիաներ կորցրել էին ծնողներին ու միանդամայն անւաչււան մնացել: Բ. Ռոները ւաւմում է Մամուրի վրանային քաղաք 1915 թ. նոյեմբերի 26ին կաւարած այցելության մասին: Բարակ կւորից կարված Հաղարավոր վրաններ, ւարբեր սեռի ու ւարիքի անՀամար թվով մարդիկ: Սովալլուկ երեիաների ու կանանց մի իումբ կրնկակոի Հեւնում է մեղ՝ թաիանձադին կանչելով. «Խանո՛ւմ Հա՛ց», «Խանո՛ւմ, արդեն երկու օր է բան չենք կերել»: Նոր էինք Հաց բերել, երբ Հանկարծակի Հրաման Հնչեց՝ չարժվե՛լ, մեկնում ենք: Ով չէր Հասցնում արադ Հավաքել վրանը՝ սվինով ւաւառուում էին: Ականջ էր իլացնում ծերերի, Հիվանդների ու աղքաւների ողբը. «Մենք այլնս չենք կարող, թողե՛ք այսւեղ մեռնենք»: կարավանը չարժվեց Հեւնում թողնելով 57 դիակ, մի ամբողջ վրան ծանր Հիվանդներ: Եղավ մի օր, երբ այս ճամբարում 580 դիակ թաղեցին1: Գերմանացի ւաչւոնաւար Բասւենդորֆը 1915 թ. դեկւեմբերի 18-ին դրեց Ռեոսլերին, թե Հունիսի 12-ին աչիաւավարձ սւանալու ժամանակ ժանդարմներն ու չերքեղները Հայերին կողոււեցին ու իոչւանդեցին: Զնայած նրանք Հանդես եկան դայմադամի անունից, բայց վերջինս Հրաժարվեց ն ւաՀանջեց Հայերին աղաւ արձակել: Հեւադայում ւարղվեց, որ դայմադամը սւել էր ն բաժին էր սւացել Հայերից կողուոււից: Ռաս-ուլ-Այն Հասավ կարավան ռուս-ւարսկական ն ռուս-թուրքական սաՀմանամերձ չրջաններից: կանայք ու երեիաներ էին, քրդերի կողմից կողոււված, առանց աւրուսւի որնէ միջոցի: Նրանց Հավաքեցին լճա÷ին՝ բաց երկնքի ւակ: Ամեն օր նոր կարավաններ էին դալիս ն չոււով ւարադրյալների թիվը 10.000-ի Հասավ: Սկսեցին նրանց մաս-մաս Դեր Զոր ուղարկել: Գեղեցիկ կանանց ու աղջիկներին չեչեններն ու արաբները ւարան: Հենց Ռաս-ուլ-Այնում ժանդարմները կանանց աչիույժ առնւուր սկսեցին: Հայերի վրա վերաՀսկիչ կարդված ոմն Նուրի ՇաՀան բացեիբաց Հւարւանում էր, որ երանություն է աւրում, երբ 12 ւարեկանից ÷ոքրերին ղրկում է կուսությունից: Թել Աբիադում ղինվորները ծեծեցին ու կողոււեցին բոլոր Հայերին: Մի իջնանաւան մեջ լցրել էին 3000 կին ն երեիա, որոնք եկել էին Ամասիայից, 34 ամիս դւնվել էին ճանաւարՀին, քաղցած էին, Հիվանդացել էին դիղենւերիայով ու ւիֆով: Գայմադամը նրանց սնունդ չւվեց: Մու 1000 մարդ մեռավ մի ամսվա ընթացքում: Տիֆի ւարածման առաջն առնելու Համար Հայերին ւեղա÷ոիեցին Աինէլ-Արուս, որը 5 կմ Հեռավորության վրա էր: Սակայն չուրջ 100 Հոդի այնքան Հյուծված էին, որ քայլել չկարողացան: Նրանք բոլորը մեռան «նոր բնակավայրում»: «Ես ւակաւին... Ռաս-ուլ-Այնի Ռեժիի քարւուղար էի,- դրում է Նայիմը,դյիւղին դէմը, դեւին եղերքը թա÷ուած Հարիւրաւոր կիներէ ու մանուկներէ բաղկացեալ թչուառներու կարաւան մը ւեսայ: Ասոնք ամէն օր, առաւօւուն, դիւղ դալով կը մուրային...

4ոօհiv 8օոliո-Խiտտiօո.

... Երբ ձմեռը վրա Հասաւ, այլեւս չարունակ դիչերուան իոր լռութեան մէջ կը լսուէին ցուրւէն եւ անօթութենէ Հոդի ւուողներու Հեծեծանքները... Եղերական բան մըն էր անոնց մաՀը, բայց անՀաւաւէս աւելի Հոդեյոյղ ւեսարան մը կը դառնար, երբ չուներ կը յօչուեին անոնց դիակները: 5-6 նաՀանդներու մօւաւորաւէս մեկ միլիոն բնակչութիւնը ւեղաՀան կ’ըլլար: Մինչեւ որ իրենց աքսորավայր դային՝ իւրաքանչիւր կարաւանէ Հաղիւ 100-150 կիներ ու ւղայք կը մնային, ինչ որ կ’աւացուցանէր թէ անոնք կռւորուելով կը բերուէին»1: Նայիմին ւեղա÷ոիում են Հալեւ՝ աչիաւելու դաղթականության կոմիւեում: Նա Հիչում է. «Մինչդեռ Ռաս-ուլ-Այն կը դւնուէի, աչքովս ւեսնելով Հանդերձ, չէի Հասկցած այն ոճիրներուն նւաւակը: Անոնց բնոյթն ու Հոդին եւքէն կրցայ ըմբռնել: Հասած դաղւնի ծածկադիրները, քանի կ’արձանադրէի, դող կու դար վրաս: Մեծ աղդ մը իր կիներով եւ ձադուկներով մաՀուան դաւաւարւուած էր»2: Պոլիսը ւվյալներ էր ւաՀանջում նան որոչակի անձանց ոչնչացման մասին: Ա. Նուրին նման մի ւաՀանջի 1915 թ. դեկւեմբերի 13-ին (‹ 51) ւաւասիանում է, որ Պոլսին Հեւաքրքրող անձինք. «Ռաս-ուլ-Այն կը դւնուին, այս ւեղէն ղրկուած ւաչւօնեայի մը ձեռքով, նաիարարական Հրամանին Համաձայն, անոնց մասին Հարկ եղած դործողութիւնը կաւարուած ըլլալը եւ եղելութիւնը կուսակալութեան կողմէ նաիարարութեան ւեղեկադրուած ըլլալը կը ծանուցանենք»3: Մի ղեկուցադրում կարելի է կարդալ Հեւնյալ նկարադրությունը. «Զերաբլուսի ն Դեր-էլ-Զորի միջն կային երնի 150.000-200.000 Հայեր, դրեթե միայն կանայք ու երեիաներ: Բառերն անուժ են նկարադրելու Համար այս թչվառների ւառաւանքները: Նրանք թուլացել էին Հիմնականում ղրկանքներից ու վաւ վերաբերմունքից: Մեսքենեի չրջանում մեր վսւաՀելի անձը Հանդիւել է մուավորաւես 4000 Հայերի, որոնցից ոմանց ւեղավորել էին վրանների ւակ: Ցուրաքանչյուր վրանում կային Հիվանդներ ն մաՀամերձներ: Շաւերը ւառկած էին բարկ արնի ւակ ն նրանց ոչինչ չէր ւաւսւարում... կառավարության նչանակած սնունդն առավել քան անբավարար քանակությամբ էր: Մարդիկ ադաՀորեն մորեիներ, ե÷ած կամ Հում իուի արմաւներ, նույնիսկ թա÷առական չներ ու սաւկած անասուններ էին ոււում»4: 1916 թ. աւրիլի 6-ին Ռեոսլերը ւեղեկացնում էր, որ չերքեղները (իրականում՝ չեչենները) կուորել են Ռաս-ուլ-Այնի Համակենւրոնացման ճամբարում դւնվող 1400 Հայերի մեծ մասին, որոնք անղեն են եղել5: 1916 թ. աւրիլի 22-ին մի դերմանացու՝ ւեղում անցկացրած քննությունը Հնարավորություն ւվեց Հասւաւելու Հեւնյալ ÷ասւերը. «Ամեն օր կամ

Անւոնեան Ա., նչվ. աչի., էջ 152: Նույն ւեղում, էջ 153: Նույն ւեղում, էջ 174: "Լօ օոiոօ...", ք. 132. Լե÷սիռւս Ցո., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹ 157. 345:

դրեթե ամեն օր, մի ամիս չարունակ, 300-500-ական աքսորականների Հեռացրել են ճամբարից ն ոչնչացրել Ռաս-ուլ-Այնից մի քանի ւասնյակ կիլոմեւրի վրա: Դիակները նեւվել են կիեւրի՝ Փոքր Ասիայի քարւեղի վրա Զիրջիբ էլ Համուր անունը կրող դեւը, որի ջրերը ւարվա այդ եղանակին բարձրանում են: Մի սւա Ռաս-ուլ-Այնի դայմադամից բացաւրություն է ւաՀանջել այդ սարսա÷ելի արարքների Համար: Վերջինս անկեղծորեն ւաւասիանել է. «Ես ենթարկվում եմ Հրամաններին»: 1916 թ. աւրիլի ջարդերից ÷րկված 2000 Հայեր ոչնչացվեցին Դեր-էլ-Զորի ճանաւարՀի վրա1: Որւես կանոն աքսորյալներն այնքան ժամանակ իրավունք ունեին մնալու Համակենւրոնացման ճամբարներում, որքան դեռնս դրամ ունեին: Հենց որ դրամական միջոցներն սւառվում էին, նրանց ավելի Հեռու էին քչում, դեւի ամայի վայրեր, որւեղ նրանք դաւաւարւված էին սովամաՀ լինելու: 1916 թ. մայիսի 4-ին, Մոսուլի դերմանական Հյոււաւոսությունը ւեղեկացնում է, որ «թուրքական Հաւուկ Հանձնաժողովները», առանց իղճի իայթի, առանց աքսորականներին ամենաչնչին Հանդսւի Հնարավորություն ւալու նրանց անդադար մի վայրից մյուսն էին քչում2: 1916 թ. ամռան վերջին Ե÷րաւի երկայնքով ւեղավորված ճամբարները մեծ մասամբ «դաւարկված» էին: Բոլոր ւարադիրները սւանված կամ մեռցված էին3: Զարդերը Հիմնականում ւեղի ունեցան Դեր Զորի ն Ռաս-ուլ-Այնի միջն ընկած ւարածքներում: Հայերին ՀաչվեՀարդարի ենթարկող դլիավոր ուժը չեչեններն էին: Դեր Զորի Համակենւրոնացման ճամբարների մասին Գերմանիայի Հյոււաւոսը դրում է. «ԱնՀնար է նկարադրել այն սարսա÷ելի ււավորությունը, որ ինձ վրա թողեցին Հայկական այդ ճամբարներ իմ այցելությունները: Դրանք ւեղավորված էին Ե÷րաւ դեւի երկայնքով, Հաւկաւես դեւի աջ ա÷ին, Մեսքենեի ու Դեր Զորի միջն: Հաղիվ թե նրանց կարելի լինի ճամբար անվանել, որովՀեւն այդ դժբաիւների մեծ մասը, բռնությամբ ւոկված իրենց օջաիներից, ուժով քչված Հայրենի երկրից, բաժանված իրենց ընւանիքներից, ղրկված իրենց ողջ ունեցվածքից, ւեղավորված էր ÷արաիի մեջ բաց երկնքի ւակ, անասունների նման, առանց որնէ ծածկի, դրեթե առանց Հադուսւի: Նրանց կերակրում էին ոչ միչւ ն չնչին ոււելիք էին ւալիս4: "1հօ Խiտտiօոaո) Rօviօw օք էհօ Սօոlմ"-ի 1916 թ. Հոկւեմբերի Համարում կարդում ենք. «Մեսքենեում 3.500 աքսորված Հայերի ն ավելի քան 100 որբերի Հանդիւեցի: Զկար մի վրան, որւեղ մաՀամերձներ ն Հիվանդներ չլինեին: Ով չէր կարողանում մուրալով մի կւոր Հաց ձեռք բերել, ոււում էր ինչ իու որ ւաւաՀեր: Հարյուրավոր Հիվանդներ մնացել են առանց ծածկի, այրող արնի ւակ: Տեսա մի քանի ՀուսաՀաւվածների, որոնք նեւվեցին իրենց դերեղման1

Լե÷սիուս Ցո., նչվ. աչի., ÷ասւ. ‹ 287: Նույն ւեղում, ÷ասւ. ‹ 263: Նույն ւեղում, ÷ասւ. ‹ 290: ÀÍ Àðì. ÑÑÐ, Áþëëåòåíü, 1984, ‹ 4.

իրամաւի մեջ ն ինդրեցին թաղել իրենց»: «Դեր Զորում ն նրա չրջակայքում չուրջ 30.000 Հայ կար: Դրությունը Հաւկաւես սարսա÷ելի էր Դեր Զորի կաղայում»: Հալեւից արնելք, Ե÷րաւի ա÷ին Մեսքենեի ճամբարում,- դրում է Ֆ. Նանսենը,- իրենց՝ թուրքերի, ասելով, Հողի մեջ իրված էր սովից մեռած 55 Հաղար Հայ: Սիրիայի ն Միջադեւքի սաՀմանի վրա դւնվող Մեսքենեն Հանդիսանում էր անաւոլիական վիլայեթներից աքսորված Հայերի ÷ոիադրումների Համակենւրոնացման կեւը: Այսւեղից Հայերին բաժանում էին Ե÷րաւի երկայնքով մեկ: Նրանք դալիս էին ւասնյակ Հաղարներով ն մեծ մասը իր մաՀը դւնում էր այդ ւարածքներում: «Մեսքենեի մեծ դաչւավայրը իիսւ ւիուր ն ճնչող ււավորություն է թողնում»: Տեղեկությունները,- ւաւմում է ւեղում ուսումնասիրություններ կաւարած մի եվրուացի,- որ ես սւացա ւեղում, իրավունք են ւալիս ասելու, որ այսւեղ թաղված է մուավորաւես 60.000 Հայ, որոնք ղոՀ են դնացել սովին, ղրկանքին, դիղենւերիային ն ւիֆին: ինչքան մարդու աչքը կւրում է՝ կարող է ւեսնել Հողաթմբեր, յուրաքանչյուրի ւակ՝ մուավորաւես 200-300 դիակ՝ կանայք, ծերունիներ, երեիաներ, բոլորն իրար իառնված, ւարբեր ւեղերից ն ընւանիքներից: «Մի վրանի ւակ, որը ծածկում էր ընդամենը 30 քառ. մեւր ւարածք, ւեսա մուավորաւես 400 սովալլուկ որբ երեիաների: Այս դժբաիւ երեիաները օրական սւանում են 150 դրամ Հաց: Հաճաի ւաւաՀում է, որ նրանց 2-3 օր թողնում են առանց սննդի: Բնական է, որ մաՀերը սարսա÷ելի չաւ էին: Ութ օրվա ընթացքում, ինչւես անձամբ կարողացա ւարղել, ÷որՀարեքը 70 երեիա ւարավ»: Աբու Հարարը մի ÷ոքր ւեղանք է, ընկած Մեսքենեի Հյուսիսային մասում՝ Ե÷րաւի ա÷ին: Դա անաւաւի ամենավաւառոդջ ւեղն էր: «Գեւից երկու Հարյուր մեւր Հեռու ընկած մի բլուրի վրա ւեսա 240 Հայ՝ երկու ժանդարմի Հսկողության ւակ, որոնց անկարեկից Հայացքի առաջ քաղցի ղարՀուրելի ւանջանքներից մեռնում էին: «Այն ւեսարանները, որոնց ես ականաւես եղա, վեր են դաժանության մասին ամեն ւեսակի ւաւկերացումից: Այնւեղ, որւեղ կանդ առավ իմ կառքը, ւեսա կանանց, որոնք մեր մուենալուն ւես, իրենց դցեցին ձիերի թրիքի վրա ն սկսեցին քթթել ու Հանել այնւեղ դւնվող չմարսված դարու Հաւիկնեբը, որւեսղի ոււեն: Ես Հաց ւվեցի նրանց: Սովյալ չների նման նրանք Հարձակվեցին Հացի վրա ն աւամներով, դողդողալով ու ընկնավոր ցնցումներով սարսա÷ելի ադաՀությամբ ւաւառուեցին Հացը: Եվ երբ ինչ-որ մեկը այդ 240 դժբաիւներին, ավելի ճիչւ՝ յոթ օր բան չկերած 240 սովյալ դայլերին, Հայւնեց իմ ժամանման մասին, ողջ ոՀմակը բլրի վրայից ներքն սուրալով Հարձակվեց ինձ վրա: Դեւի ինձ էին երկարում կմաիքացած ձեռքերը, իռւու աղաղակով ու Հեծկլւանքներով ինձնից մի կւոր Հաց աղերսում: Նրանք միայն կանայք ն երեիաներ էին: Հաղիվ 20 ծերունի կար: Վերադարձին ես նրանց Հաց բերեցի, ն մեկ ժամից ավելի եղա կարեկցող, սակայն նան անղոր ականաւեսը Հանուն մի կւոր

Հացի մղվող իսկական ճակաւամարւի...»1: Միայն 1915 թվին 60 Հաղար Հայ քչվեց Դեր Զոր ն դրեթե բոլորը ոչնչացան: 1916 թ. աւրիլի 15-ին Մռսուլ ուղարկվեց 19 Հաղար Հայ... Մայիսի 22-ին այնւեղ Հասավ միայն 2500 մարդ: ՃանաւարՀին կանանց ն աղջիկների մի մասը վաճառվեց բեդվիններին, մյուսները մեռան սովից ու ծարավից: 1916 թ. Հուլիսին Դեր Զորում կար 20 Հաղար դաղթական: Ութ չաբաթ անց դերմանացի մի սւա այնւեղ միայն մի քանի Հարյուր արՀեսւավոր Հայւնաբերեց ... Մարդկանց մեծ մասը մեռնում էր սովից: Թուրքերն աչիաւում են բռնադաղթի ժամանակ Հայերի վրա Հարձակումների ամբողջ ւաւասիանաւվությունը դցել քրդերի վրա: Նրանք ասում են, որ այդ Հարձակումները կաւարվել են միայն այն վիլայեթներում, որոնք Հիմնականում քրդաբնակ էին, իսկ Հարավում՝ Սիրիայում, նման Հարձակումներ չեղան, որովՀեւն այդ ւարածքում քուրդ աղդաբնակչություն դրեթե չկար: Ականաւեսները միանդամայն Հակառակ կարծիքին են: «Մինչ Ռաս-ուլ-Այնի ն ինթիլլիի ջարդերն ավարւելու վրա էին, դրանցից Հարավ սկսվեցին աՀավոր կուորածներ, որոնց միջոցով Զեքի բեյը ւեւք է բնաջնջեր Դեր Զորում Հավաքված 200 Հաղար Հայ դաղթականներին... Այս կողմերը մնացած Հայությունը այլնս ժողովուրդ չէր, ավելի չոււ՝ մարդկային ÷չրանքներ էին, որոնք Համառում էին չմեռնել, նրանց մեջ կենդանի որնէ բան չէր մնացել: իսկական արՀավիրք ծավալվեց, երբ սկսեցին դաւարկել Հալեւն ու չրջաւաւը ն այնւեղ եղած Հայ ժողովուրդին իջեցնել Մեսքենե: կարավաններին վերջ չկար... Ցուրւ եղանակին, ծեծելով, մեծ մասամբ Հեւիուն, քիչ դեւքերում ուղւերով կամ էչերով քչվում էին Մեսքենե: Այսւեղ էլ մնալ չէր կարելի: Դեւի Դեր Զոր: Ռաս-ուլ-Այնի ջարդերի լուրը Հասել էր նան Մեսքենե: Ամիսներ չարունակ ւնող կուորածները չէին կարող դաղւնի մնալ նույնիսկ անաւաւում... Ոսւիկանությանը Հրամայված էր ճանաւարՀին քաղցածներին ու ծարավներին թողնելու միջոցով, «որքան Հնարավոր է ÷ոքրացնել դաղթականների թիվը»: Պաւմում է Դեր Զորի ջարդարարներից ՄաՀմուդը. Ռաս-ուլ-Այնի դայմադամը 2000 դյավուրներ ինձ Հանձնեց: Դրանք կողոււված մարդիկ էին: Որնէ չաՀի Հույս չունեինք, բացի նրանց վրայի Հադուսւներից, քիչ թե չաւ ղարդեղեններից ու ոսկի աւամներից... Տղամարդկանց կանանցից առանձնացրինք: Նրանք թվով 500 էին: կանանց էլ մերկացրեցինք, ոսկե աւամները քաչեցինք բերաններից: Պեւք է ասեմ, որ կաւարյալ աւամնաբույժներ ենք դարձել: Մինչ մենք կողուոււը ձիերի վրա էինք բառնում, կանանց ու մանուկների աղաղակները օդն էին թնդացնում: Ամեն ւեսակ դործիքներ ունեինք՝ կացին, սուր ն այլն, ն այլն: Մանուկները օդը նեւելով ճիչւ դեւին ընկած ւաՀին ցցված սրի վրա բերողը, բռունցքի մի Հարվածով մանկան դանդը ÷չրողը, մանկան վիղը կծելով նրա դլուիը կւրողները ւարդնաւրության էին

ÀÍ Àðì. ÑÑÐ, Áþëëåòåíü, 1984, ‹ 4.

արժանանում: կանայք մանուկներից ավելի ուժեղ էին: Զնայած նրանք արնից, սովից ու ծարավից դալկացած էին, բայց մեր քաջերի աիորժակը մեծ էր: Ամեն ինչ ղինվորական ձնով դործադրեցինք... Ըմբոսւացողների սւինքները կւրում էինք ն չւրւում նրանց բերաններին ն աչքերին: Այսւիսով, ըմբոսւացողը անւաւվությունից չէր իուսա÷ում, նույնիսկ եթե մեռներ: Հղի կանայք էլ կային, որոնց Համար դայակ էր ւեւք: իմ քաջերը այս արՀեսւին էլ էին ւիրաւեւում՝ սրի մի Հարվածը բավական էր, առանց որնէ ուրիչ դործողության, մանկանը մոր ÷որից դուրս Հանելու Համար: Ամեն ինչ վերջանալուց Հեւո ողջ մնացածներին ղանաղան չարչարանքներով սւանեցինք: Հայ ւղամարդկանց Հեռացրեցինք, ւարանք մի բաց դաչւ ու այնւեղ չարք կանդնեցրինք դիչերվա լուսնի լույսով նչան բռնելու Համար: Երեք ժամ ւնած մեր այս նչանառությունից ձանձրացած՝ անցանք սրի, ն երբ Համողվեցինք, որ բոլորը մեռած էին, մեր մու եղած երեք թիթեղ վառելիքը լցրեցինք նրանց դիակների վրա ու այրեցինք: Համբավավոր մի ընթրիք արեցինք, երդեցինք, ւարեցինք այդ մարդկային լուսավառության բոցերի մու: Լուսաբացին մեկնեցինք, երբ ւակավին բոցերը աղու լույսեր էին արձակում ու մի ճարւային Հեղուկ արւի երեսով Հոսում էր չռրացնելով ամեն բույս»1: Պաւմում են Դեր Զորի դեՀենից ÷րկված Մ. Տեմիրճյանն ու Փ. Պոյամյանը «500-600 Հոդի, բոլորս այր մարդիկ, Խաւուր դեւի եղերքը իջեւանած էինք, ուր ւաչարած են մեղ չէչէն ոսւիկան ղինուորները: Ութ օր այդւեղ, դեւին եղերքը՝ անօթի, թչուառ, այլաղան ւանջանքներու ենթարկուելով աւրեցանք: Ամէն առւու չէչէնները մեր վրաններէն ներս մւնելով իումբ մը կը ղաւէին եւ կը ւանէին դեւին միւս կողմը: Զէինք դիւեր, թէ ո՞ւր կը ւանէին ղանոնք: Գացողը չէր վերադառնար այլեւս: Մեղ նոյնւէս ւարին դեւի միւս ա÷ը: Բոլորիս մերկացուցին, որւէսղի սւաննեն ու նեւեն մեծ Հորը: Հադուսւներու դէղը բլուր մըն էր կաղմած... ՄաՀուան ÷ոսը 3-4 քմ. երկարութեամբ քարայրանման ւարածութիւն մըն էր, որ լեցուած էր մարդկային դիակներով եւ վիրավոր ու իելադարուած իլեակներով: Դիակներու դարչաՀուութիւնը ամբողջ քարայրը անչնչելի դարձուցած էր: կենդանի դերեղման մը... Երբ սւանդը կը վերջանար, իարոյկ մը կը վառէին, որւէսղի կենդանի մնացողները չնչաՀեղձ ըլլային...»2: Գերմանացի ղինվորական բժիչկ Մակնուս Հիրչֆելդը 1915 թ. դնում է Բաղդադ ն իր «ՀամաչիարՀային ւաւերաղմի սեռային ւաւմություն» դրքի 259-264 էջերում ւաւմում է իր ւեսած ղարՀուրելի արարքների մասին, որ թուրք ղինվորականները դործադրում էին Հայ ւարադրյալների նկաւմամբ Ռաս-ուլ-Այնի ն Մոսուլի չրջանում: Նա դրում է. «Անաւաւում վրաններ էին: Հայ կանանց ու աղջիկների մի կարավան կար մեր Հարնանությամբ: Գիչերը

Գաբիկեան կ., նչվ. աչի., էջ 548-550: ՆորաչիարՀեան Լ., նչվ. աչի., էջ 78-79:

դժոիային աղմուկ բարձրացավ: Այդ դիչեր դերմանացի ղինվորներն ու սւաները քնել չկարողացան Հա÷չւակված կանանց ռւ աղջիկների սիրւ բղկւող ճիչերի ու ողբի ւաւճառով: Մեր ղինվորները չցանկացան միջամւել «թուրքերի ներքին դործերին»: Երբ լույսը բացվեց, ւարղվեց մի սարսա÷ելի ւեսարան: Վայրենի բռնակալների կողմից չարչարված ու բռնաբարված այդ աղջիկների կոկորդները կւրված էին...»: Աւա չարունակում է. «Սարսա÷ելի դեւքերի ականաւես եղա 1915 թ. վերջերին Թել Աբիադի ն Ռաս-ուլ-Այնի արանքում, որւեղ մերկ, բռնաբարված կանանց դիակների բաղմություն էր Հավաքված, իրար վրա դիղված ն Հեւնները ÷այւեր մւցրած»1: Ընթերցողը նկաւած կլինի, որ իոչւանդման ու վայրադությունների նկարադրություններն այնքան են իրար նման, որ կարծես իոսքը ո՛չ թե ւարբեր դեւքերի, այլ միննույն դեւքի մասին է: Այդ նս Հասւաւում է կաւարվածների իրական լինելը: Մանավանդ, որ վկայությունների Հեղինակները Հիմնականում թուրքերն ու թուրքամեւ ւեւությունների ներկայացուցիչներն էին: Նիւադեն ն դերմանացի սւաները Դեր Զորի դաղթականական կացարաններն անվանեցին Համակենւրոնացման ճամբարներ. «ԱնՀնար է նկարադրել այն աՀավոր ււավորությունը, որ իմ վրա դործեց այցելությունը Ե÷րաւի երկայնքով, մասնավորաւես դեւի աջ ա÷ին Մեսքենեից Դեր Զոր ւեղավորված Հայկական ճամբարները... Ե÷րաւի ա÷երին ցիրուցան արված Հայ աղդից մնացել էին միայն ծերերը, կանայք ու երեիաները: Այն ւղամարդիկ, որոնց դեռ չէին Հասցրել սւանել, աչիաւում էին չինարարական դումարւակներում: Աղջիկները, ավելի Հաճաի աղջնակները, որս էին դարձել մաՀմեդականներին: Նրանց ղավթել էին թուրքերն ու քրդերը, վաճառել էին Հարնաններին, վերածել սւրուկի: Հեծյալ ժանդարմները ւււվում էին ճամբարների չուրջը, որւեսղի բռնեն ու ւաւժեն ÷աիչողներին: Ես անաւաւի ւարբեր մասերում Հանդիւեցի վեց ÷աիածների, որոնք քաղցից մաՀամերձ վիճակում էին, չրջաւաւված սոված չներով, որոնք սւասում էին նրանց մաՀվանը՝ մարմինը Հոչուելու Համար մեռածի... ինձ թվում էր, որ ես դժոիքում էի»2: Շաւ ավելի իոսուն են Ա. Վեդների ներկայացրած նյութերը: Նա լուսանկարել էր Հայերի դժոիային վիճակի ւեսարանները: Ավելի քան 200 լուսանկար, որոնց մի մասը թուրքերը իլում են, բայց Հիմնական մասը Հաջողվում է ÷րկել ու ցուցադրել Գերմանիայում, իսկ աւա նան եվրուական մի քանի երկրներում: «Բոկուն, Հյուծված, ւենդից ու այլ Հիվանդություններից ուժասւառ մարդկանց ծանր ասւիճանի նոսրացած իմբերին,- ւաւմում է Ա. Վեդները,արնի կիղիչ ճառադայթների ւակ, ժայռու կիրճերով ու անանցանելի լեռներով քչում էին Հարյուրավոր մղոններ, դեւի կիսաարնադարձային ճաՀիճները՝

Hirschfeld M., Andreas G., Sittengeschichte des I Weltkriege, Leipzig, 1929. s. 261-263.

Carzou J.-M., Première. 1915. Le Genocide des Arméniens, Paris, 1980. p. 103-105.

մաՀվան դիրկը: Այսւեղ նրանք դւնում էին իրենց վաիճանը, սւանվելով ու կողոււվելով քրդերի ու ժանդարմների ձեռքով, դնդակաՀարվելով, դաչունաՀարվելով, նաՀաւակվելով ծարավից ու ցրւից, մեռնելով Համաճարակներից, սառչելով, ջրաՀեղձ արվելով ն կեր դառնալով չնադայլերին: Երեիաները մեռնում էին արցունքներն աչքերին: Տղամարդիկ նեւվում էին ժայռերից: Մայրերն իրենց ÷ոքրիկնեբին նեւում էին ջրՀորներ, Հղի կանայք երդելով նեւվում էին Ե÷րաւի ջրերը: Ես ւեսել եմ իելադարվածների, որոնք ոււում էին իրենց մարմնի իորիը, կանանց, որոնք ե÷ում էին իրենց նորածինների մարմինները, աղջիկների, որոնք կւրաւում էին իրենց մայրերի ւաք մարմինները, որւեսղի նրանց աղիներում դւնեն այն ոսկին, որ նրանք կուլ էին ւվել ավաղակ ժանդարմների սարսա÷ից: Ավերակ կարավան-վրաններում ւարաբաիւները անօդնական ու անկարեկից ւառկում էին կիսանեիած դիակների կողքին, սւասելով իրենց անիուսա÷ելի մաՀվանը»1: Գւնվելով Ռաս-ուլ-Այնում, Արմին Վեդները Գերմանիայում բնակվող իր Հարաղաւներին նոյեմբերի 1915թ. 26-ին դրում է. «Բոլոր լեռնաՀովիւները, բոլոր դեւակները լցված են թչվառության ճամբարներով: Տավրոսի ն Ամանոսի կիրճերով ձդվում է մի ւեղաՀանված ժողովրդի, Հարյուր Հաղարավոր ւարաբաիւների աՀադին Հեղեղը, որ Հորձանք է ւալիս լեռների սւորուով, որւեսղի նվաղելով ու նվաղելով՝ անվերջանալի թա÷որներով դաՀավիժի դեւի Հարթավայր ն ցրվելով կորչի անաւաւում... Դա այն ճանաւարՀն է, որից այլնս ւունդարձ չկա»2: Հոկւեմբերի 19-ի նամակում ւաւմում է. «ՈրովՀեւն Զեմալ ÷աչան արդելել է ճամբարներում լուսանկարել, մի ճամբարում լուսանկարածս սոսկումի ու մեղադրանքի ւաւկերները նս թաքցրել եմ վարւիքիս մեջ»: Մեսքենեում Հայ դաղթականների «Հայացքները ճնչում էին: «Դու ինքդ դերմանացի ես,- ասում էին նրանք,- ն թուրքերին դաչնակից... Ուրեմն ճիչւ է, որ դուք էլ այդ էիք ուղում»: Ես իոնարՀում եմ աչքերս: ի՞նչ կարող եմ ւաւասիանել նրանց առարկելու Համար»: Հաղարավոր մարդիկ, մեծ մասամբ կանայք ու երեիաներ, քարչ էին դալիս ամայի դաչւերում ու ձորերում, մեռնում ոչ միայն սովից, ւանջանքներից ու Հիվանդություններից, այլն թուրք ոսւիկանների ու դինվորների դաժանություններից: «Ես Հաճաի եմ ւեսել,- դրում է Պ. Շեֆերը,- թե ինչւես նրանք ընկնում էին դեւնին, բայց նորից ու նորից ուքի էին կանդնեցնում իղակոթերով ու սվիններով ն քչում Հեռու»: «Ով չի կարողանում արադ ուքի կանդնել,- չարունակում է Բ. Ռոները,- սվինաՀար են անում... կարավանները միչւ էլ իրենց Հեւնից թողնում են մեռածների, երեիաների ու Հիվանդների, որոնք դաւաւարւված են կործանման... Նրանք մեռնում են Հաղարներով»3:

«Արմին Վեդները ն...», էջ 25-26 «Ալիք», 10 մայիսի 1981 թ.: «Լրաբեր» (ԳԱ), 1987 թ.. ‹ 7, էջ 88, 90:

Հիվանդությունների Համաճարակը Հնձում էր ւարադրյալներին: Հալեւի վալի Մ. Աբդուլ Հակկի ու ւեղի դաղթականական դրասենյակի ւնօրեն Ա. Նուրիի ջանքերով ոչնչացվեց 300.000 Հայ: Միջադեւքը դարձավ Հայերի դերեղմանոց. «Անաւաւներու Հրակէղ աւաղի անծայրածիր ւարածութեան մէջ 400.000 Հայ ւարադիրներ բնաջնջուեցան սւանդով կամ սովամաՀութեամբ»1: Մ. Նեդիմը չարունակում է. «... Ներուեցաք ըսելով Ե÷րաւի Հանդիւակաց ա÷ն անցկացնել 40-50 Հաղար դժբաիւներ եւ Հոն ղանոնք սւառսւուր կուորել, ÷ոսը լեցնել 10 Հաղարէն աւելի ւղաքը, քարիւղ թա÷ել անոնց վրայ եւ այրել... Տէր Զօրի մէջ ամէն երկրէ Հաւաքուած էին չուրջ 160 Հաղար անՀաւներ... Տարակոյս չկայ, որ այնւեղ Հաւաքուած 160 Հաղար Հայերը ասոր ւասնաւաւիկն էին, երբ վւարուեցան իրենց օջաիէն. անսուաղութիւնը, թչուառռւթիւնը, ճամբու ւառաւանքները Հալեցուցեր, այս քանակին իջեցուցեր էին ղանոնք»2: Եթե Հավաւանք Նեդիմին, Դեր Զորում,- ինչն ասելով նա նկաւի ունի ամբողջ Սիրիան ն Միջադեւքը,- Հավաքել էին 1.600.000 Հայ, ինչը Հավանական չէ: Խոսք կարող է լինել 1-1,2 միլիոն Հոդու մասին: Ընթերցողի ուչադրությանն ենք ներկայացնում չեղոք ականաւեսի ւաւմածը, որ ւեղ է դւել Ցո. Լե÷սիուոսի «Տեղեկանքներում». «Ես թույլւվություն էի սւացել այցելելու Հայերի ճամբարները, որոնք ընկած են Ե÷րաւի երկայնքով՝ Մեսքենեից մինչն Դեր Զոր ն Հաչվեւվություն ներկայացնել այնւեղ արւաքսվածների վիճակի, նրանց կենսաւայմանների մասին, եթե Հնարավոր էր՝ իմանալ նան արւաքսվածների մուավոր թիվը.. ԱնՀնար է ւալ այն ղարՀուրելի ււավորությունների նկարադիրը, որոնք ես վերաւրեցի Ե÷րաւի աջ ա÷ի երկայնքով ցրված ճամբարներով անցնելիս: «Ճամբարների» մասին իոսելն ուղղակի անՀնար է: Այս դժբաիւների մեծ մասին դեռ երթուղու սկղբին կողոււել էին, ճանաւարՀին էլ թալանել այն քիչը, ինչ կարողացել էին թաքցնել բաց երկնքի ւակ անասունների նման իրար վրա լցված, բոլորովին անւաչււան չոդի ու ցրւի դեմ, Համարյա առանց չորերի, ավելի քան անկանոն ն անբավարար սնունդով, Հանձնված եղանակի քմաՀաճույքին ամռանը՝ անաւաւի կիղիչ արնայրուքին, դարնանը ն աչնանը՝ քամուն ու անձրնին, ձմռանը՝ ցրւին, աՀավոր ղրկանքների ենթարկվելուց Հյուծված, անվերջ քայլելուց ուժասւառ եղած, ենթակա ամենավաւ վերաբերմունքի, սոսկալի կււանքների ն մչւաւես սւառնացող մաՀվան սարսա÷ին: Ովքեր դեռ ւաՀւանել են իրենց ուժերի մնացորդները, դեւա÷ի երկայնքով ծմակներ էին ÷որել, որւեղ ն թաքնվում էին: Ում Հաջողվել էր ւաՀել մի քանի կւոր չոր ն մի քիչ ÷ող, ն ի վիճակի էր մի քիչ ալյուր դնել, Համարվում էր երջանիկ ն Հարուսւ մարդ: Երջանիկ էին

Պալաքեան Գբ., նչվ. աչի., էջ 62: Նեւիմ Մ., նչվ. աչի., էջ 112-113:

նան նրանք, որոնք կարոդ էին դյուղացիներից մի քանի ձմերուկ կամ մի Հիվանդ ու նիՀար այծ ձեռք բերել, որոնց դիմաց քոչվորները դրանց քաչի չա÷ ոսկի էին չորթում»: Ամենուրեք միայն դալուկ դեմքեր էին, Հյուծված կերւարանքներ, թա÷առող կմաիքներ, որոնց քայքայել էին Հիվանդությունները ն որոնք բոլորը քաղցի ղոՀեր դարձան: Բոլորովին Հոդ չէր ւարվել ւարադիրներին կերակրելու մասին: «ԸնդՀակառակը, բացաՀայւ երնում էր, որ կառավարությունը նրանց սովամաՀ անելու նւաւակ է Հեւաւնդել: Անդամ կաղմակերւված ղանդվածային կուորածները, չաւ ավելի մարդկային կլինեին, քանղի կարեկցանքի արժանի այս ժողովուրդը կաղաւվեր դանդաղ սովամաՀ լինելու սարսա÷ից ն մչակված իոչւանդումներից առաջացած այն սոսկալի ցավերից, ինչւիսին Հղանալ չէին կարող անդամ վայրադ մոնղոլները»: Երիւասարդ աղջիկները, Հաճաի դեռ երեիաներ, դարձել էին մաՀմեդականների ավարը: Տեղա÷ոիման երկար երթերի ժամանակ նրանց քաչքչում էին, Հարմար ւաՀին՝ բռնաբարում, վաճառում՝ եթե նրանց չէին սւանել այն ժանդարմները, որոնք ուղեկցում էին մռայլ կարավանները: Շաւերին քարչ էին ւալիս Հարեմներ՝ սւրկության: ինչւես Դանթեի դժոիքի դարւասին էր դրված, այնւես էլ Համակենւրոնացման ճամբարների մոււքերին կարելի էր դրել. «Ովքեր մւնում են այսւեղ, թող որնէ Հույս չունենան ÷րկվելու»: Հեծյալ ժանդարմները չուրջկալներ էին կաղմակերւում, որւեսղի բոլոր նրանց, որոնք կ÷որձեին ÷աիչել, բռնեին ն դավաղանաղարկ անեին: Բոլոր ուղիները ւանում էին անաւաւ, որւեղ նրանց նորից մաՀ էր սւասում: «Ճամ÷եղրին ամենուրեք կարելի է ւեսնել Հայերի բեկորներ... Հարյուրավոր Հողաթմբերի ւակ վայրադ բարբարոսության այս ղոՀերը Հանդչում էին անանուն»: Մի կողմից, նրանց արդելում են ոււելիք ճարելու Համար Հեռանալ Համակենւրոնացման ճամբարներից, մյուս կողմից՝ ղրկում էին իրենց ընդունակություններն օդւադործելու Հնարավորությունից: ՄաՀվան սւառնալիքի ներքո նրանց անվերջ քչում էին մի ւեղից մյուսը, որւեսղի «ւանջանքների մեջ բաղմաղանություն մւցնեն»: Նրանց ամեն անդամ սւիւում են նոր երթեր կաւարել, առանց Հացի, առանց ջրի, իրենց Հալածողների դավաղանների ներքո մաւնված նոր ւառաւանքների, նոր դաժանությունների, «ինչւիսիք չէին կիրառում անդամ Սուդանի սւրկավաճառները իրենց ղոՀերի Հանդեւ»: Ում մու դեռնս ÷ող էր մնացել, անընդՀաւ կողոււվում էին կարավանն ուղեկցողների կողմից, որոնք աՀաբեկում էին է՛լ ավելի Հեռուն քչել նրանց: «Եվ երբ արդեն այդ ÷ոքր միջոցներն էլ վերջանում էին, սւառնալիքներն իրադործվում են: ինձ թվում էր, որ ես իրոք քայլում եմ դժոիքի միջով: Այն ÷ոքր թվով ւեղաՀանությունները, որոնք ուղում եմ վերարւադրել, ւաւաՀական են ն չւաւ ի մի բերված: Դրանք կարող են միայն թյուր ւաւկերացում ւալ ալն սարսա÷ելի ն դաժան իրականության մասին, որ ւեսել եմ սե÷ական

աչքերով: Ամենուրեք ւիրում է բարբարոսության սարսա÷ելի իչիանությունը, որի նւաւակը Հայ աղդի Հեւնողական բնաջնջումն էր: Մեսքենեից մինչն Դեր-էլ-Զոր, ամենուրեք Ե÷րաւի ա÷երը, նույն Հրեչավորության վկաններն էին»: Համամը ÷ոքր դյուղ էր, որւեղ չրջա÷ակման մեջ էր 1600 Հայ: Այսւեղ նս ամեն օր սովի ու սարսա÷ի նույն ներկայացումն էր: Տղամարդիկ բռնի կերւով քչվել էին բանվորական ղորամասեր՝ Հողային աչիաւանքներ կաւարելու: Որւես աչիաւավարձ նրանք օրական սւանում են մի կւոր ոււելու Համար ոչ ւիւանի ն անմարսելի Հաց: ՄաՀացությունը Հսկայական էր, առանձնաւես երեիաների չրջանում: «Ե÷րաւի ա÷ին Ռաքքայի դիմաց ես դւա վրանների ւակ իցկված Հաղարավոր Հայեր, որոնց Հսկում էին ղինվորները: Նրանք նույնւես քաղցի էին մաւնված ն սւասում էին ուրիչ ւեղեր ÷ոիադրվելուն, որւեղ լրացնելու էին մաՀացած նաիորդների չարքերը»: կանանց ն երեիաների իմբերը քարչ էին դալիս դեւի երկայնքով, իու ն արմւիք էին ÷նւրում, որւեսղի Հադեցնեին քաղցը: Ուրիչներն ուժասւառ ւաւալվում էին իրենց անւարբեր Հսկիչների աչքերի առաջ: Դեր Զորում Զեքին սկղբում ÷որձեց Հայերին ոչնչացնել արաբների միջոցով, բայց վերջինները Հրաժարվեցին. «Մեր իիղճը չենք կրնար բեռնավորել անմեղներու արիւնով»1: Ֆրանսիական դիվանադիւական մի ÷ասւաթուղթ նույնւես վկայում է, որ «թուրքերը որոչակի Հույսեր ունեին, որ արաբները կսւանեն կենդանի մնացածներին: Բայց նրանք սիալվեցին, քանղի արաբները դրսնորեցին մեծ Համակրանք Հայերի Հանդեւ»2: Ականաւեսներից Հ. Թորոսյանը դրում է. «Եթե չըլլար արաբ աղնիւ ժողովուրդին մարդասիրութիւնը՝ Սուրիոյ եւ Միջադեւքի Հայութեան մեծ մասը դոյութիւն չէր ունենար»3: Արաբ Հասարակական դործիչ Ցուսուֆ էլ-Հաքիմը դրում է. «1915-ին որեւէ ճամբորդ, Պէյրութէն դէւի Դամասկոս երկարող ճամբուն վրայ եւ Պեքաայի դաչւերուն մէջ կը Հանդիւէր եւ ականաւես կ’ըլլար ւասնեակ Հաղարաւոր Հայ մանուկներու, կիներու եւ ծերերու, որոնք երկինքը վերմակ ու Հողը անկողին ըրած՝ ամէն կողմ ւարածուած էին այնւիսի իղճալի վիճակով մը, որ դիւողին սիրւը կւոր-կւոր կ’ընէր... Պեւութիւնը Հսկայ ջարդեր կաղմակերւեց ... Անոնք (Հայերը) դւան արաբ ժողովուրդին եղբայրական ու մարդկային վերաբերմունքն ու օդնութիւնը»4: Օսմանյան իորՀրդարանի անդամ Մ. էմինը 1918 թ. նոյեմբերին Հանդես դալով իորՀրդարանում, Հայւարարեց. «Զնդեթ բեյը Դեր Զորի մերձակայքում ավերել ւվեց բռնադաղթված Հայերի վրանային ավանը ն 70 Հաղար Հայ դաղանաբար ոչնչացրեց: Դեր Զորի ն Ռաս-ուլ-Այնի միջն ընկած ւարածքներում

«Տէր Զօր: Աղէւէն վերաւրողներ», Փարիղ, 1922, էջ 28: 8օ)lօոiaո 4., նչվ. աչի., էջ 388: «1915. Աղէւ եւ վերածնունդ», Փարիղ, 1915, էջ 16: «Զարթօնք», 31 մարւի 1987 թ.:

դայլերի ն անդղների Հոչուումներից առաջացած Հայերի ոսկորներից բլուրներ էին դոյացել: Հայերից չաւերի ւները քանդել են, ավերել, մեծ ու ÷ոքր, ծեր ու երեիա բոլորը մեռած են»1: Մեր օրերում նույնւես օդւադործվում է «Հայկական աւսւամբության» վերաբերյալ թալեաթյան քարողչության Հին լաթը օսմանյան վարչակարդի ցեղասւան բնույթը քողարկելու Համար: Ա. Անւոնյանը նչում է, որ այդ լաթը ըսւ ամենայնի դործածվում էր ցեղասւանության ամբողջ ընթացքում: «էրղրումի վերադրաւումէն եւքը.- դրում է նա,- թուրք Հրամանաւարները, մասնաւոր թելադրութեան Համեմաւ, ւեղեկադիր ւեղեկադրի վրայ կը Հասցնէին Պոլիս, թէ նաՀանջող Հայերը Հսկայ ջարդի մը մէջ ÷ճացուցած են այդ կողմերու բոլոր իսլամ բնակչութեանը: Թիւրք մամուլը ամենաոիերիմ ւայքար մը սկսած էր Հայոց դէմ: ...Լլկուած իսլամ աղջիկներու, ÷որերնին ւաւռուած յղի կիներու, սուիններու ծայրը չամ÷րուած նորածիններու, ծիծերնին կւրւուած դեղջկուՀիներով սրունքներէն երկու կւոր եղած մանուկներու, իոչոր իարույկներու մէջ ւաւկուած ծերերու եւ ւառաւներու, ցցաՀան եղած եւ կամ կւոր-կւոր մանրուած դիակներու, քանդուած օճաիներու առասւելները սիւնակ սիւնակ իրարու կը յաջորդէին թուրք մամուլին մէջ եւ վերջը չէր դար»2: Մինչդեռ «Հայկական նաՀանջին առթիւ կաւարուած մանր-մունր անցքերու եւ թուրք թերթերուն կողմէ նկարադրուած ղարՀուրելի դէւքերու միջեւ կար անսաՀման անդունդ մը, ղոր լոկ թուրքերու սւաիօսութեան Հանճարը կրնար լեցնել...»3: Թուրքական մամուլի սւաՀոդ Հրաւարակումները նւաւակ ունեին «Նոր դրդռութիւն մը առաջ բերելու Համար Հայոց դէմ, անոնցմէ մնացող վերջին բեկորներէն ալ, այս անդամ թերեւս Պոլսոյ եւ իղմիրի Հայութիւնն ալ կուորել ւալու մւածողութեամբ»4: Թուրքերի նոր բորբոքման ւաւճառներից մեկը Պաղեսւինում նրանց անՀաջողություններն էին, որոնք վւանդի ւակ էին դնում Արաբիայի ն Սիրիայի մնալը կայսրության կաղմում, իսկ անդլիական բանակի չարքերում կռվում էին նան Հայեր: Դամասկոսի կուսակալ ԹաՀսինը կիլիկիայի կաթողիկոսին ասաց. «կառավարութիւնը ÷ասւեր ունի, թէ Հայեր կը դւնուին անդլիացւոց եւ Շերիֆին բանակին մէջ, եւ այս Հայերը ասկէ ÷աիչողներ են. ղդուչացո՛ւր ժողովուրդդ, որովՀեւեւ կրնայ չաւ ծանր ըլլալ Հեւեւանքը»5: Հայերի դեմ դրդռում էին մասնավորաւես բանակը: Հայերի ոճիրների մասին թերթերում ււված նյութերը «ամէն իրիկուն իբր օրակարդ կը կարդացուէին թուրք ղինուորներուն...»6:

«Ժամանակ», 27 նոյեմբերի 1918 թ.: Անւոնեան Ա., նչվ. աչի., էջ 224: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում: Նույն ւեղում, էջ 225: Նույն ւեղում, էջ 226:

«...Զէչէնները արդէն իսկ եկեր բանակեր էին Հալէւէն չորս ժամ անդին... Ամէն բան ցոյց կու ւար, որ Հալէւի Հայ ժողովուրդը յանկարծ ւեղաՀան ընելով ւիւի յանձնէին չէչէններուն... Հալէւի ոսւիկանութեան ւնօրէնը Սաաւէււին ւէյ ... ըսեր էր, որ այս անդամ «ընդՀանուր ւիւի ըլլայս»... Մինչեւ Դամասկոս նոյն դրությունն էր, եւ ամէն իսլամ, ամէն ղինուոր, ամէն ժանւարմա ... կը ւաւրասւուէր այդ դերադոյն կուորածին»1: իսկ Թալեաթի Հավասւիացումը, «որ այլնս որնէ ւեղ ւեղաՀանություններ չեն լինի», սոսկ բառաիաղ էր: իՀարկե, աքսորումներ չէին լինելու, քանի որ այլնս մարդ չէր մնացել ւեղաՀանելու, բայց կային աքսորյալներ, Հարավում չարունակվում էին ղանդվածային կուորածները, մոլեդնում էր սովամաՀությունը, օդնության անվան ւակ ւեղի էին ունենում նան մասնակի ջարդեր: Այսինքն, թուրքերը չարունակում էին դործել այն ուղղությամբ, որւեսղի ձեռնարկած սն դործը Հասցվեր իր ւրամաբանական ավարւին: Ամ÷ո÷ենք, թե ինչ կաւարվեց Հարավային նաՀանդներում: Նաինական Հաղորդումներից Հեւնում էր, որ Միջադեւքը չարունակում էր դիւվել որւես նոր ւեղաՀանությունների «նւաւակակեւ», չնայած 1915 թ. աչնանից սկսել էին Հայ աղդաբնակչության աքսորումները նան Միջադեւքի քաղաքներից: Սեււեմբերի 2-ին Զեղիրեի քրիսւոնյաներին, կաթոլիկներին ն սիրիացի Հակոբիկյաններին կուորեցին: Հոկւեմբերի 16-ին Ուրֆայի Հայ աղդաբնակչության մի մասին կուորեցին (չուրջ 20 Հաղար Հոդի), իսկ մնացածին աքսորեցին: Հոկւեմբերի 18-ին Հալեւից Հաղորդեցին. «Ըսւ վիլայեթի քաղաքական դործերի դծով ւնօրենի ւվյալների՝ Ռաջոյի ն կաթմայի մուակայքում 40 Հաղար աքսորյալներ էին կենւրոնացրել: Հեւադայում եկան բաղմաթիվ կարավաններ»: Տարադրումը դեւի ավելի Հարավ (արնմւյան Հաուրան, Ռաքքա, Դեր Զոր) չարունակվեց ն ներառավ մու 600.000 Հայի: Նոր վայրերում բնակեցման Համար ւակասում էր ամեն ինչ՝ վառելիք, սննդամթերք, ճամբարի Համար վրաններ ն այլ ամենաանՀրաժեչւ բաներ: Աքսորյալ դյուղացիները դյուղաւնւեսական որնէ դործիք չունեին: ԸնդՀանուր կարծիքը մեկն էր՝ բոլոր ւարադիրները ծրադրավորված մաՀվան էին դաւաւարւված: ինչւես Հյուսիսային Միջադեւքից, այնւես էլ Հարավի մնացած քաղաքներից ն դյուղերից ու Հյուսիսային Սիրիայից Հայերը ւեղաՀանվեցին ու կուորվեցին: 1916 թ. Հունվարի սկղբին 5-6 Հաղար Հայերի Այնթաւից քչեցին դեւի անաւաւները: Փեւրվարի կեսերին Բիլիսի բոլոր երեիաներին աքսորեցին: Աւրիլի 6-ին Ռաս-ուլ-Այնի ճամբարների 14.000 ւարադիրներից 12.000-ին մորթեցին: Եվ այսւես մինչն անդլիական բանակի մոււքը Սիրիա ն Միջադեւք, որի չնորՀիվ ÷րկվեցին այդ ւարածքները քչված Հայերի իլյակներն ու ւեղաբնակ Հայերի ղդալի մասը: Վերնում ասվեց, որ Հայերի ջարդերին ամենաեռանդուն մասնակցություն

Անւոնեան Ա., նչվ. աչի., էջ 224:

ունեցել է նան թուրքական բանակը: ՀանրաՀայւ իրողություն է, որ նոր ժամանակների բանակները (բացառությամբ ֆաչիսւականից), որւես կանոն, իուսա÷ում էին իաղաղ բնակչությանը իժդժությունների ենթարկելուց: Արդ, ինչո՞վ է բացաւրվում Հայերի Հանդեւ թուրքական բանակի ավաղակաբարո վերաբերմունքը: "День" թերթի 1915 թ. սեււեմբերի 6-ի Համարում կարդում ենք, թե թուրքական մի դիվիղիա Միջադեւքից չարժվում էր դեւի Հյուսիս: Այդ դիվիղիան, երբ դուրս էր դալիս Սիրիայից, ուներ 7-8 Հաղար սվին, բայց կարճ ժամանակ անց մնաց 3000 սվին: Պաւճառը ոչ թե մարւական դործողություններն էին, այլ սովը: Զորքերը «կերակրվում էին դրեթե բացառաւես ավաղակության միջոցով... Ասկյարները օրը ոււում էին մեկ անդամ՝ միս, եթե մերձակայքում անասուն կար, կամ Հացի Հում բոքոններ, որոնք ղինվորներն իրենք ւեւք է ե÷եին: Երբեմն իմում էին այնւիսի ջուր, որից անդամ անասուններն էին Հրաժարվում»: Դրանով է բացաւրվում ւիֆ, դիղենւերիա, ւենդ Հիվանդությունների ւարածված լինելը ն դրանցով Հիվանդներին ու ծանր վիրավորներին... Հաճաի ճանաւարՀին թողնելը: Թուրքական բանակի ղինվորներին ներչնչել էին, որ այդ ամենի ւաւճառ Հանդիսացող ւաւերաղմի Համար մեղավորը Հայերն էին, որ նրանց կեցվածքի Հեւնանքով Թուրքիան ներքաչվեց ւաւերաղմի մեջ: Դրան դումարվեց «սրբաղան ւաւերաղմ» Հայւարարելը, որ միավորեց մաՀմեդականներին քրիսւոնյաների դեմ: «Այսւեղից անւաչււան Հայերի Հանդեւ դաղանությունների ու բռնությունների այն աներնակայելի ւաւկերը», որին ականաւես եղավ աչիարՀը: Դա չէր կարոդ չդաժանացնել նան Հայերին, որոնք «երբեմն ցանկանում էին թչնամուց վրեժ լուծել անդամ իրենց կործանման դնով»: Այս միւքը Հասւաւելու Համար Ն. Օդանովսկին բերում է Հեւնյալ օրինակը: Բանւի իցում մի քանի ւասնյակ մաՀմեդականի Հեւ բանւարկված էր նան մի Հայ: Այդ Հայը թաքուն նավթ է ճարում ն ՀրդեՀում իուցը: Այդ մաՀմեդականներին ոչնչացնելու Համար նա չի ինայում սե÷ական կյանքը: Ո՛չ միայն Հայի ու քրդի, այլն Հայի ու թուրքի թչնամությունը կենսաբանական չէր, այլ՝ իրական կյանքի Հանդամանքների Հեւնանք: Հեւնաբար Հարկ է կողմնորոչվել ո՛չ թե դեւի ճակաւադրական անիուսա÷ելիությունը, այլ թչնամություն ծնող Հանդամանքների վերացման անՀրաժեչւությունը: “Àðìÿíñêèé âåñòíèê”-ի 1916 թ. ‹ 1-ում ներկայացված է սւանված, ւեղաՀանված, մաՀմեդականացված Հայերի վերաբերյալ Հեւնյալ ւվյալներն ըսւ քադաքների ու սանջակների. Արմաչ՝ 500, Նիկոմեդիա՝ 65.000, Բուրսա՝ 25.000, Բանդրմա՝ 15000, կեսարիա՝ 40000, Սամսուն՝ 20.000, Տրաւիղոն՝ 32700, Հալեւ՝ 15800, Սիս, Հաճըն՝ 30300, Զեյթուն-Ֆըռնուղ՝ 28.000, Սեբասւիա՝ 81.000, Եդովկիա՝ 23.000, Ամասիա՝ 25.000, Շաւին-կարաՀիսար՝ 25.3000, էրղրում՝ 72.000, Երղնկա՝ 25.000, Բայբուրդ՝ 17.000, Դերջան՝ 15.000, Բեմաի՝ 10.000, Խարբերդ՝ 45.000, Բղի՝ 27.000, Սղերդ՝ 25.000, Դիարբեքիր՝ 55100, Բասեն՝ 10500, Ակն՝ 10200, Առարջեր՝ 19500, Զմչկածադ՝ 9000, Թղրիկ՝ 11300, Բիթլիս-Մուչ՝ 51500 Հոդի: Ընդամենը՝ 835600 Հոդի, որից Արնմւյան Հայասւանում՝ 548100, իսկ Անաւոլիայում ն Սիրիայում՝ 272300: իՀարկե, այս թվերը թուրքական վայրադությունների ամբողջական ու լրիվ ւաւկերը չեն:

Այսւեղ բացակայում են, օրինակ, կ. Պոլիսը (մու 40.000), Միջադեւքը, կասւամոնուն, կոնիան ն այլն: Բիթլիս-Մուչի կորուսւը նչված է 51500, մինչդեռ դա Հասնում էր 120.000 Հոդու: Լրիվ բացակայում են Վանն ու Վասւուրականը (30-40.000): կարելի է չարունակել բացթողումների ցուցակը: Բայց դլիավորն այդ չէ, որովՀեւն ներկայացված ւվյալները վերաբերում են մինչն 1916 թիվն ընկած ժամանակաչրջանին: Դրանցում բացակայում են Հյուսիսային Սիրիայում ն Միջադեւքռւմ 1916 թվի առաջին կեսին ւեղի ունեցած ջարդերը (600.000), որի Հեւ միասին Մեծ եղեռնի ղոՀերի թիվը Հասնում է 1,5 միլիոնի: Դրա մեջ չի մւնում կիլիկիայում ն Զմյուռնիայում 1919-1922 թթ. ն կովկասում 1918-1920 թթ. ւեղի ունեցած ջարդերի թիվը (500.000): իվ Թերնոնը դրում է, որ 1917 թ. Հունվարի 1-ին օսմանյան կառավարությունը վերջակեւ դրեց Հայկական Հարցին, այսւիսով դեմ դուրս դալով Բեռլինի դաչնադրին ն դրա 61-րդ Հոդվածին, որն այլնս արժեք չուներ, քանի որ Հայ ժողովուրդը դադարել էր դոյություն ունենալուց Օսմանյան կայսրության սաՀմաններում: Եվ իրոք. 1916 թ. վերջում Հալեւում մնացել էր ընդամենը 45 Հաղար աքսորական, ոբի 2/3-ը ծայրաՀեղ ՀուսաՀաւ վիճակում էր: Ե÷րաւի ճամբարները «մաքրված էին»: Ըսւ ԱՄՆ-ի Հյոււաւոսի ւվյալների, Մոսուլում կենդանի էր մնացել 8000 Հայ: Գերմանիայի Հյոււաւոսը նչում է, որ Դամասկոսի չրջանում կենդանի էր մնացել 30 Հաղար Հայ ն այլն: Հայերին օդնող բարեդործական ընկերությունները, որոնց Հովանավորում էին ԱՄՆ-ի, Գերմանիայի ն Ավսւրո-Հունդարիայի Հյոււաւոսները, ÷րկվածների թիվը նչում են՝ Մարաչում՝ 20.000, կոնիայում՝ 2000, Սըվաղում՝ 25.000 Հոդի: Այս մասերում էին Հավաքվել ծովա÷նյա չրջանների բնակիչները, որոնցից մի քանի Հարյուրը Անաւոլիայի իորքերի քաղաքներից էին: Եթե այս թվերին ավելացնենք Սիրիայի Համակենւրոնացման ճամբարներից ÷րկվածներին, կոսւանդնոււոլսի ն Զմյուռնիայի 150 Հաղար Հայերին, կովկասում աւասւանած 300.000 Հայերին, ÷րկվածների թիվը Հասնում է 700.000-ի: Առնանդված կամ թուրքական ընւանիքներում ու քրդերի մու ւեղավորված կանանց ու երեիաների թիվը դժվար է ճչդրիւ նչել. դա մուավորաւես կաղմում է 200.000 Հոդի: «Ուրեմն,դրում է Թերնոնը,- ճչւությամբ կարելի է Հաչվարկել, որ երկու միլիոն 100.000 Հայ բնակչությունից 600.000-ը (700.000-ը) ÷րկվել է, 700.000-ը ոչնչացվել արնելյան վիլայեթներում, 600.000-ն անՀայւ կորել աքսորի ժամանակ, 200.000-ը ÷ոիել ինքնությունը (ուծացել է): Սրանք, իՀարկե, մուավոր թվեր են: Ո՛չ ւեւական վիճակադրական ւվյալներ կան, ո՛չ աքսորների մաւյաններ, ո՛չ էլ ղոՀերի ցուցակ»: Սակայն եղեռնի արՀավիրքը Հակիրճ արւաՀայւված է երկու Հավասւի թվերում: 1917 թվին Հայերի 2/3-ը ոչնչացած էր, իսկ 1/3-ը աքսորի, թչվառության ն աղեւների մեջ էր1: Ս. ԹեՀլիրյանն արնմւաՀայության դողդոթան ու բնաջնջումը ներկայացնում է Հեւնյալ կերւ. «կարաւանները ամէն կողմէ կը քալէին դէւի Հարաւ, մւրակի եւ Հրացանի կոթերու Հարուածին ւակ: Տրաւիղոնի եւ Բարձր

«Լօ օոiոօ...», ք. 187-188.

Հայքի չրջաններէն եկողները Հեւեւեցան Վերին Ե÷րաւի Հոսանքին, մինչեւ Մալաթիա, աւա Հալէւ: Նոյն կենդրոնացման կէւին յանդեցաւ արեւմոււքէն Սեբասւիոյ եւ արեւելքէն Խարբերդի ու մասամբ Տիարւէքիրի նաՀանդներու կուորակուած ամբողջ Հայութիւնը: Ասոնց Հեւնեցաւ Արեւմւեան Անաւոլիայի եւ կիլիկիոյ Հայութիւնը: Բայց արդէն մինչեւ Հոն՝ ւեղաՀանութեան աՀաւոր ւայմանները, անօթութիւնը, սւառումը, Հիւանդութիւններն ու յա÷չւակութիւնները ջարդուկուոր ըրած էին կիներու եւ երեիաներու կարաւանները: Ե÷րաւի ղոյդ ճիւղերը ամիսներ ամբողջ ա÷ նեւեցին անոնց իեղդամաՀ դիակները: ԱյսուՀանդերձ, ինչւէս կ’ըսէ նաեւ Ա. Թոյնւի, անոնք աւելի բաիւաւոր եղան, քան վերաւրողները՝ ւառաւ, ընւանիքի մայր, յղի կին, որոնք քչուեցան դէւի իրենց սւասող չարչարանքի դողդոթան: Պեւութիւնը եւ թուրք բնակչութիւնը իրենց առաւելադոյնը ըրին, որւէսղի ւարադրեալներու կարելի եղածին չա÷ ÷ոքր թիւ մը Հասնի այդ վայրերը»: Դեր-Զորն էր սւանդի վերջին արարվածը. «Հարյուր Հաղարավոր դաղթականներ Հասան եւ դիղուեցան անաւաւի ... աՀաւոր ւայմաններուն մէջ. անաւաւի կիղիչ ամառէն եւք, անոնց բացօդեայ կայքերուն վրայ իջան ձմեռն ու Հիւանդութիւնները: Օրական չուրջ 1000 անձ կը մեռնէր սովէն ու Հիւանդութենէն... 1916 թ. դարունը եւ ամառը բերին վերջին աՀաւոր Հարուածը Հիւսիսային Սուրիոյ մէջ Հաւաքուած աւելի քան 0,5 միլիոն Հայ դաղթականութեան դլիռւն: Աւրիլին ւեղի ունեցան Ռաս-ուլ-Այնի ջարդերը, ոչ ոք աղաւեցաւ դիւղաքաղաքին չուրջ կայք Հասւաւած 70 Հաղար դաղթականներէն: Ցունիսին, սկսաւ կեդրոնացումը Տէր-էլ-Զօրի չուրջը, Հալէւէն, Մեսքենէէն եւ Ռաքքայէն քչուած աւելի քան 200 Հաղար Հոդինոց Հսկայ, թչուառ բաղմութիւն մը իմբուեցաւ քաղաքին դիմաց եւ իռւմբ-իումբ ճամբայ Հանուեցաւ դէւի Մոսուլ, անաւաւին իորը, բայց Մոսուլ Հասնող չեղաւ: Եւ քանի որ դիւրին չէր 200 Հաղար Հոդի ջարդելը, Տէր-էլ-Զօրի նոր դայմադամը դիմեց ղանաղան ձեւերու. սով առաջացուց, եւ դիակները կերուեցան ողջերուն կողմէ, չաւեր թոյն դւան եւ անձնասւան եղան: Մեծ թիւով երաիաներ բանակային ձիերու սմբակներով կոիկռւուեցան, ուրիչներ այրուեցան, բաղմութիւններ ալ կենդանի թաղուեցան աւաղներուն ւակ»1:

«ԹեՀլիրեան արդարաՀաւոյցը», էջ 21-24:

ՍՏԵՓԱՆ ՊՈՂՈՍՅԱՆ

ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԵԾ ԵՂԵՌՆԸ ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՆԱՀԱՆԳՆԵՐՈՒՄ

Կաղմի ձ¨ավորումը՝ Կ. Հ. Ավադյանի Հրաւ. խմբադիր՝ Մ. Գ. Յավրյան Տեխ. խմբադիր՝ Վ. Զ. Բ¹ոյան Սրբադրիչ՝ Վ. Վ. Դերձյան Համակարդչային ձ¨ավորումը՝ Ա. Խ. Աղուղումցյանի

Սւորադրված Է ււադրության 01.03.2011 թ.: Չաւëը՝ 70x100 1/16: Թուղթ՝ ûýëեթ: Հրաւ. 50.0 մամուլ, ււադր. 42.0 մամուլ = 54.6 ւայմ. մամուլի: Տւաùանակ՝ 500: Պաւվեր՝ 113:

ԵՊՀ Շրաւարակչություն, Եր¨ան, Ալ. Մանուկյան 1 ԵՊՀ ււադրաւուն, Եր¨ան, Աբովյան 52