ՀՀ գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման հիմնախնդիրները և դրանց լուծման ուղիները

նր

քնան

ԱՏԱԱՒՂԱԱՆ

որե ՔԱ ԱԱ աաա աի անման

Ն2

ԱՇՈ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԱՆՎ

ՔՈԹԱՆՅԱՆԻ

ՀՀ ԳԱԱ

«ԳԻՏո

ԼԼ ԳՅՈ ԱՐՏ

ԶԱՐԳԱՑՄԱ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ Լ

Մ.

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

338.432(4179.25) ԳՄԴ 65.9(23)325 ՀՏԴ

Բ 260

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Տպագրվել է ՀՀ ԳԱՍ Մ. Քոթանյանիանվան տնտեսագիտության ինստիտուտի գիտականխորհրդիորոշմամբ

ԳԼՈՒԽ 1. ՊԱՐԵՆԱՊԱՀՈՎՄԱՆ ՁԵՌՔԲԵՐՈՒՄՆԵՐԸ ԵՎ ՄՆՆԴԻ ԼԻԱՐԺԵՔՈՒԹՅԱՆ ԱՊԱՀՈՎՄԱՆՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸՀՀ-ՈՒՄ......

ԲայադյանԱ. Հ. Բ 260

գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման Լ դրանցլուծման ուդիները/ Ա. Հ. Բայադյան.հիմնախնդիրները Եր: ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն»հրատ.,2013.- 144 էջ:

1.1.

Պարենապահովման ձեռքբերումներըն հնարավորություններըագրւսրայինոլորտում...

1.2.

Պարենամթերքների զամբյուղի կալորիականությունը, լիարժեքությունըն ղրանց համալրմանհեռանկարային դազմամարությունը ԼՆ. անակարա

ՀՀ

եե.

եւեւ

Լ.Լ...

ԳԼՈՒԽ 2. ԲՈՒՍԱԲՈՒԾԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔՆԵՐԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ՊԱՇԱՐՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՀԱՄԱԼՐՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ ՀՀ-ՈՒՄ

2.1.

Աշխատանքը նվիրված է

Հայաստանիգյուղատնտեսությանարդի ու դրանց լուծման ուղիհեռանկարայինզարգացմանհիմնախնդիրներին ներին: Հատկապես այդ առումով հւտուկ ուշադրություն է հատկացվել պարենային ապահովվածության մակարդակի բարձրացմանը, սննդամթերքի անվտանգությանը ե հիմնական մթերքների ինքնաբավության նվազագույն մակարդակի ապահովմանը: Ներառված են տեղական արտադրությանմրցունակությանբարձրացման,ինչպես նան ներմուծվող ն արտահանման ուդդվածությունունեցող պարենամթերքիփոխարինմամբ գյուղատնտեսական արտադրանքիզարգացմանհարցերը: Անհրաժեշտությունենք համարել անդրադարձկատարելնան պետության կողմից ֆինանսական աջակցությանըագրարայինոլորտին, հաշվի առնելուլ դրանց իրականացմանուղղություններն ու կարգավորմանմեխանիզմները:Միառժամանակաշխատանքումխորապես ուսումնասիրված են ոլորտում վերամշակվողհումքի մթերմանարդյունաբերականկազմակերպությունների ն ինտեգրացիոնհարաբերություններիարդյունաբերության զարգացմանն բարելավմանհիմնականուղիները: Սույն աշխատանքը օգտակար կլինի ոլորտի գիտական աշխատողների ւ համապատասխանմասնագետների համար: ն

Վացամթերքների պաշարներնու դրանց համալրման ուղիները ե...

Լ...

Լ...

աոնում

ւ...

2.2.

Կարտոֆիլիպաշարներըն դրանց համալրմանուղիները

2.3.

Բոստան-բանջարեղենի պաշարները ն դրանցհամալրման ուղիները Լ.Լ... ւււ. ամար ւ...

2.4.

Լ.Լ...

ամու

ւ...

Պտուղների ն հատապտուղների պաշարներն համալրմանՈւղինեը Լ... Լ.Լ...

ամա

ու

դրանց աաա

2.5.

Խաղողի պաշարներնու դրանց համալրմանուղիները

2.6.

Ծխախոտիպաշարներըն դրանցօգտագործման կարգավորմանհիմնահարցերը...............................................

2.7.

Շաքարի ն հրուշակեդենի պաշարներնու դրանց համալրմանուղիները... եւեւ

աան

ԳԼՈՒԽ 3. ՏԵՂԱԿԱՆ ԻՆՔՆԱԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆԸ ԳՅՈՒՂԱՑԻԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ ԵՎ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Լ.Լ

Լ.Լ,

ԳԼՈՒԽ 4. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆԸ

ԽԹԱՆՈՂ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

Լ...

ՀՏԴ 338.432 ԳՄԴ

(479.285)

65.9(23) 325

4.1.

ինքնարժեքըն արտադրության Արտադրանքի բարձրացմանուղիները ՀՀ արղյունավետության տնտեսություններում (բուսաբուծական գյուղացիական օրինակով)........................ հիմնականարտաղրատեսակների

4.2.

զարգացմանըխթանողառաջիկա Գյուղատնտեսության

|ՏՅԿ 978-5-8080-1011-6

Փ ՀՀ ԳԱՍ

«Գիտություն»հրատարակչություն,2013

(պետականաջակցության հիմնահարցերը ուղղությունների,մեխանիզմներիվերաբերյալ)

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

ԳԼՈՒԽ 5. ՎՀ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՈԼՈՐՏՈՒՄ ՀՈՒՄՔ ՎԵՐԱՄՇԱԿՈՂ

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ

ԻՆՏԵԳՐԱՑԻՈՆ ՎԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՈՒ ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Լ.Լ.

գյուղատնտեսական հումք վերամշակողարդյունաբերականկազմակերպությունների զարգացմանն բարելավմանհիմնականուղղությունները...............................

5.4. ՀՀ

5.2.

Ագրարայինոլորտում ինտեգրացիոնհարաբերությունների արդյունավետության ապահովմանհիմնահարցերը................97

5.3

Գյուղատնտեսականհամայնքներիգործունեության բարելավմանհիմնականուղղությունները.............................. 104

5.4

Գյուղատնտեսությանարտադրական ճյուղերում ն առանձինոլորտներում արդյունքները2012 թվականին...

աշխատանքները կատարված

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ...............

ն

ն

ապա

ննա

Գյուղատնտեսությունը ոչ միայն ագրուպարենային համալիրի, ու այլն ամբողջ տնտեսությանառավել բարդ աշխատատար ճյուղն է ն վճռական դեր ունի հանրապետությանսոցիալ-տնտեսական իրավիճակի բարելավմանու պարենայինանվտանգության ապահովմանգործում: ՀայաստանիՀանրապետությանսոցիալ-տնտեսական հիմնախնդիրների հաղթահարմանգործընթացումմեծ տեղ է հատկացվումգյուղատնտեսականարտադրությանզարգացմանը: Ագրարայինոլորտում տնտեսականբարեփոխումները շարուեն ն են նակվում նախադրյալներ ստեղծում գյուղատնտեսական արտադրությունը գիտականհիմունքներով զարգացնելուուղղությամբ: Կարնորագույնխնդիրէ` հնարավորինսնվազեցնելբնակչության սննդամթերքովապահովումը ներկրումներիհաշվին ն ավելացնել արտահանմանծավալները: Ագրարայինոլորտում ստեղծված նոր տնտեսականհարաբերություններն առաջ են բերել լուծման անհրաժեշտ մի շարք արմատական հիմնահարցեր, որոնք տնտեսական բարեւփոխումների իրագործման գործընթացում խիստ պահանջում են տնտեսագիտական խոր ուսումնասիրություններն դրանիցբխող գիտականորեն հիմնավորած երաշխավորություններիու առաջարկությունների մշակումներ, որոնց որոշակի մասը շարադրվումէ աշխատանքում: Հանրաւվետությունումպարենային հիմնախնդրի լուծումը պահանջումէ մշակել այնպիսիմիջոցառումներ,որոնց իրագործումը կխթանիգյուղացիականն այլ տնտեսությունների շահագրգռվածությունը` արտադրելու այն գյուղմթերքները,որոնք առաջնային արտադրության սննդամթերքնշանակություն ունեն տտեղական ներուլ բնակչության ապահովման մակարդակի բարձրացման ն հասնելու գործում: հողօգտագործման բարձր արդյունաւվետության Աշխարհիբոլոր զարգացած երկրները գյուղատնտեսության ն պարենի ոլորտների գործունեությունում լուրջ ձնով ընդգրկել են արտադրությանտեղաբաշխմանն մասնագիտացմանու կոուպեորոնք այժմ համաշխարհայինտնտեսուրացմանգործընթացները, թյան գլոբալ զարգացմանկարնորագույն գործոններն են, ն այդ ու անվտանգության երկրի պարենայինապահովության տեսակներից, հարցերում ծագած հիմնախնդիրներնառնչվում են գյուղատնտե5

սական մթերքներիու հումքի արտադրության ռացիոնալ կազմակերպման հետ, ինչն իր հերթին մեծապեսպայմանավորվածէ արտադրության մասնագիտացմամբ: Ագրարայինոլորտում շատ ավելի անելիքներ կան: Դա վերաբերում է ազգային պարենային ապահովությանը, որը երկրի է, սակայն գյուղատնտեմակրոտնտեսականհիմնախնդիրներից ու սությունն սննդի արդյունաբերությունն ուղղակի ն անուղղակի ազդեցություն ունեն երկրում պարենամթերքների առկայությանու սննդամթերքների նկատմամբբնակչությանհասանելիության գործում: Գյուղատնտեսությանմիջոցով է ապահովվում երկրում սպառվող սննդամթերքներիամբողջ կամ մասնակիքանակությունը:Այն նան, արտահանումների հաշվին, մասնակցությունէ ունենում արտաքին արժույթների ձեռքբերման գործընթացում, ինչը հնարավորություններէ ստեղծում, ներկրումներիհաշվին, լրացնել սննդամթերքի նկատմամբ տեղական պահանջը: Ոլորտի անուղղակի մասնակցությունըպարենային ապահովությանգործում ներառում է բնակչությանորոշ խավերի եկամուտներիստեղծումը` գյուղատնտեսությունում զբաղվածությանապահովման միջոցով: Կարնոր է գյուղատնտեսության գլխավոր ճյուղերի արագ զարգացումը: Այսպես, բուսաբուծությանճյուղի գլխավոր խնդիրներն են՝ անհրաժեշտ տեսակներովհացահատիկիարտադրության ավելացումը, պահանջարկի հնարավոր առավելագույն չափով բավարարումը,ներմուծումներիծավալների նվազեցումը, հացահատիկային տնտեսությունների տեխնոլոգիականշղթայի նորացումը, որոնք համապատասխանփոփոխություններկպահանջեն հացահատիկիարտադրությանկառուցվածքում: Աստիճանաբար հնարավորություն է ստեղծվում սեփական արտադրության հաշվին լուծելու գյուղացիական տնտեսությունների հացահատիկային մշակաբույսերի բերքատվության բարձն սերմապահովվածության րացման,սորտաթարմացման խնդիրները: Զարգացման մեծ հնարավորություններունեն բանջարաբոստանային, կարտոֆիլագործության, խաղողագործության, պտղաբուծության ճյուղերը: ճյուղի հետագազարգացումընախ կապԱնասնապահության ված է կերային բազայի արմատականբարելավմանհետ: Կերային բազան, հանդիսանալովանասնաբուծության արդյունավետության `

բարձրացմանկարնո դարձ կապի մեջ, ն ինքնարժեքըուղիղ հ Համապատաս են ինտենսիվորենզ ծությունը, խոզաբու թյունը: Գանրապետ հովման խոչընդոտ մթերքների արտադ վառում ստեղծված ի արդյունքում մշակել շուկայում կաթի ու մ հիմնավորվածհարա Գամաշխարհայ տասնամյակում կա այսպես կոչված, «բա կատվական տեխնո տեխնոլոգիականառ է, որն ի վիճակի է ն սության արդիակա տեխնոլոգիաներըն մարզերում աշխատ ձների կենսագործմա Գյուղատնտեսու սիվացման հիմնակ ների արտահանման հովման մակարդակ հովել ինչպես գործ ման ու առետրի հ արգելքների վերացմ այնպես էլ գյուղա իրականացմանարդյ Վերջին տասնա կան տեղաշարժերը ման աճով:

Չնայած արտաքին տնտեսական կապերի ն ապրանքաշրջանառության ոլորտում ձնավորված լուրջ խոչընդուտների(հաղոր-

փոքրարժեք ստվերային դակցմանուղիներ, դրամ-արտարժույթ, պարենայինապրանքներիարտաքին տնտեսություն), այնուհանդերձ տեղի ունեցան զգալի փոփոխուապրանքաշրջանառությունում թյուններ դրականառումով: Ավելացավ,պարենայինապրանքների գծով, ինչպես արտահանումըայնպեսէլ ներկրումները: բարելավմանառումովանհրաժեշտէ կիրառել Միաժաճանակ նան մինչե այժմ գյուղատնտեսությունում տնտեսավարողներին աջակցության մեխանիզմներն ու ծրագրերը (մասնավորապես` ճատչելիվարկերիտրամադրման,սերմնաբուծությանն հացահատիկայինու կերային մշակաբույսերիարտադրության, տավարաբուծության զարգացման,գյուղատնտեսականկենդանիներիտոհմային ն մթերատուհատկանիշներիբարելավման,բույսերի պաշտպանության, հակահամաճարակայինճիջոցառումների, բնական կերահանդակների բարելավման ն արդյունավետ օգտագործման, հակահեղեղային իրականացման,ճատչելի պայմիջոցառումների ն մաններով պարարտանյութերի դիզելային վառելանյութիմատակարարմանն նմանատիպուղղություններիգծով):

ԳԼՈՒԽ

Դ

ՊԱԲԵՆԱՊԱՈՎԱԱՆ ՁԵՌՔԲԵՐՈՒՄՆԵՐԸԵՎ ՍՆՆԴԻ

ԼԻԱՐԺԵՔՈՒԹՅԱՆԱՊԼԱԺՈՎՄԱՆ

ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

21-ՈՒՄ Պարենապահովմանձեռքբերումները Ն հնարավորություններըագրարայինոլորտում 1.1.

Հանրապետության պարենայինանվտանգության ապահովման համատեքստումագրոպարենային համակարգի հիմնականնպատակն է առկա բնատնտեսական ներուժի արդյունավետ օգտագործման, ագրարային բարեփոխումներիխորացման, տնտեսավարման ձների կատարելագործման, աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմոճ գյուղատնտեսական ենթակառուցվածքների գործունեությա արելավման արդյունքում` ստեղծել բնակչության կայուն պարենապահովմանհամար (այդ թվում՝ արտակարգիրավիճակներում): Պատմատնտեսականանփորձության հետնանքով սեփականաշնորհման գործընթացումկրած վիթխարիկորուստները, տարերային աղետը, ԼՂՀ-ին պարտադրած պատերազմը,շուրջ 0.4 մլն. մազապուրծ փախստականներիե 136 հազ. հաշմանդամների առկայությունըհանրապետությանտնտեսականկյանքում վճռորոշ դեր խաղացողարտաքին տնտեսականկապերի խիստՍեղացումը ե շրջափակումը, տնտեսական կապերի խզման հետնանքով «կիսաֆաբրիկատային»վիճակում հայտնված հարյուրավոր հզոր ձեռնարկություններիգործունեության դադարեցման ու գործազուրկների մեծ ւպահեստաբանկը, տնտեսությանխիստ քաղաքականացումը, տնտեսավարմանձնի ու բուլանդակությանանհամապատասխամնությունը,բնակչության ցածր կենսամակարդակուլ պայմանավորվածպարենային շուկայի փոքր տարողությունն ու գների ցածր մակարդակըիրենց կնիքն են դրել նան ՀՀ պարենային անվտանգությանվրա, որը հղի է քաղաքական անհնազանՍդուն տնտեսականլուրջ սպառնալիքներով: թյան, ժողովրդագրական Վերջին տասնամյակումկատարված մակրոտնտեսական դրական տեղաշարժերըչուղեկցվեցին բնակչության կենսաապահովման հաճապատասխան աճով: ,

անհրաժեշտ նախադրյալներ

մեջ զբաղվածներիթիվը 1988թ. Գյուղատնտեսության

հա-

զարից, որը կազմումէր (1946) 2008թ. հասավ 493 հազարի:Սակայն գյուղատնտեսության մեջ զբաղված մեկ աշխատողի հաշվով կերակրվողներիթիվը 90-ական թվականների10 մարդ միավորից 2011թ. իջավ6.9` արդյունքումտասնյականգամզիջելով զարգացած պարենային երկրներին:Դա էապես նվազեցրեցգյուղատնտեսական ապրանքայինռեսուրսները: Թվում է, որ զգալիորեն բարձր է գյուղական բնակչության ցուցանիշը սակայն այստեղ առկա է աշխատուժի զբաղվածության ու անհավասարաչաւի օգտագործումը, սեզոթերբեռնվածությունն նայնությանթափը,աշխատանքիխիստ ցածր արտադրողականու-

թյունը:

գյուղատնտեսության մեջ ամբողջ տարին զբաղված է աշխատանքայինռեսուրսներիմիայն 36.126-ը (ըստ ՄԱԿ-ի զարգացման գրասենյակի ուսումնասիրությունների): Ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզված է, որ գյուղատնտեսական արտադրությանմեջ ծախսվում է 69 մլն. մարդ-օր, ապրանքային արտադրանքիիրացման ն ռեսուրսներ ձեռք բերելու վրա` 15 մլն. մարդ-օր ն արդյունքով,ընդամենը`84 մլն մարդ-օր: Տնտեսության մյուս ճյուղերում մեկ աշխատողի միջին տարեկան 293 օր զբաղվածության պարագայում, գյուղատնտեսության մեջ մեկ աշխատողիզբաղվածությունըկազմում է ընդամենը 167 մարդ-օր: Սակայն աշխատաժամանակի կորուստը կազմում է 62 մլն. մարդօր, կամ 213 հազ. մարդու աշխատանք:Այսպիսով,գյուղատնտեաշխատաժամանակիհնարավոր ֆոնդը սության մեջ տարեկան օգտագործվում է միայն 42.442-ով: Դրա զգալի մասն օգտագործՄինչդեռԱՎԾ-ն ներկայացնում վումէ արտագնաաշխատանքում: է 496 հազ. միջինտարեկանաշխատող: ՀՀ-ում դերը դիտարկվում է ոչ միայն գյուղատնտեսության պարենային ապրանքների արտադրության, այլե մակրոտնտեսական շատ այլ կողմերով: Ազգային հաշիվների ցուցանիշների համակարգիառումով գյուղատնտեսությանտեսակարար կշիռը ՀՆԱ-ով ամենաբարձրըեղել է 1995թ.` 42.246, իսկ 2011թ.՝ ընդամենը 20.246: Միաժամանակ համախառն(ընթացիկ գյուղատնտեսության է 1988թ. գներով) արտադրանքը կազմել մլրդ դրամ, 1995թ.` ՀՀ

մլրդ դրամ, իսկ 2011թ.` 763.5 մլրդ դրամ, որը նախորդ`2010թ. մակարդակը գերազանցել է 175.3 մլրդ դրամով կամ 29.856-ով: Այսինքնտեղի է ունեցել զգալի աճ: Մեծ է գյուղատնտեսության դերը երկրի արտաքին ն ներքին կազապրանքաշրջանառության մեջ, որը համապատասխանաբար

մում է 1896 ն 169»:

Չնայած արտաքինտնտեսականկապերի ն ապրանքաշրջա(հաղորնառության ոլորտում ձնավորվել են լուրջ խոչընդոտներ դակցմանուղիներ, դրամ-արտարժույթ,ստվերայինտնտեսություն), այնուհանդերձպարենայինապրանքների մանրածախապրանքաշրջանառությունըառնտրիամբողջ շրջանառությունում (:6-ով), ըստ աճման 1995-2011թթ. տեղի է ունեցել միտումն19.525: Միաժամանակ դրանց համահունչ ավելացել են նան պարենամթերքները, որոնք նույն տարիներիկտրվածքով 1.1 մլրդ դրամից հասել է փաստացի 291 մլրդ դրամի: Ցանկալի է որպեսզի ներկրումներինհամընթաց ավելանան նան արտահանումը պարենայինապրանքներիձնով: ավելանում են ալկոհոլային խմիչքների ն պաԱստիճանաբար հածոների, բարձրորակպանիրների արտահանման ծավալները, հեռու է իրական հնարավորությունից: Այսպես սակայն այն դեռնս՝ ՀՀ-ն 90-ական թվականներինՈւկրաինա, Ռուսաստան, Մոնղոլիա ն միջինասիականհանրապետություններ էր արտահանում 3-3.2 մլն դալ գինի, 0.8-0.9 մլն դալ կոնյակ, 140-170 հազ. տ թարմ մրգեր,

խաղող, բանջարեղեն, 300-310 մլն պ.տ. մրգերի, բանջարեղենի պահածոներ, ընդհանուր առմամբ` 114 մլրդ դրամի արտադրանք: Թեն 2000-2008թթ. կոնյակի արտահանումըավելացավ 23.6 հազ. տոննայով կամ 6,8 անգամ, պտուղներինը` 7.2 հազ. տոննայով կամ 2.4 անգամ, այդուհանդերձ 1988 թ. համեմատությամբՀՀ-ն կորցրել է պարենայինարտահանման49 մլրդ դրամի ռեսուրսներ, որն այսօր էապես կարող էր ամրապնդել ՀՀ տնտեսական, այդ թվում պարենայինանվտանգությունը:Այս ցուցաճիշներնէլ ավելի վատացան2009-2011թթ. ընթացքում,համաշխարհայինֆինանսատնտեսական ճգնաժամի հետնանքով, որ տեղի ունեցավ 2008թ.

վերջերին:

Աղյուսակ1 փոփոխությունները ցուցանիշների Գյուղատնտեսության հիմնական ՀՀ-ում ըստ 1988-2011թթ.

"

Չափի 799|1995|2000

աար գներու դրշնչիհաշվով | անության ր ուա արտադրանքը2008թ. համադրելի

|մլրդդր.|

արորիրայով

| 333 | 281

|636.2| 763.5

անոր 12835512 հազդը.| 167 102 87

-

|2010| 2071

կմե

գյուղական բնակչության 1 շնչի վու հաշ

|

`

|

16833|304

ն Անայի բա ռեսուրսների իջանկյալ սպառված

138518

|1552| 233

| 245

15423|6477

Վ27|422|255

Է`

-

Տ

համախառն ավելացված

համակարգում ՀՆԱ-ի մեջ

|2211482

| 356

|լ394

|35.2

արժեջիմեջ| |185|566|417|245| Համախառնշահույթի եկամուտների |/657|34113221330|

ն նային

ն

-

|

ապրանքների մանրածախ ապրանքաշրջանառությունը առեւորի

Աի

մեջ |Պարենամբերքի ներմուծումները

տեսակարարկշիռը ներկրումներիմեջ |

|

Փ

1638| 195|

Է».

568858

|1718

||3731|324 | | 234

մլրդ դր :5

|

40.1

|

45.1

16542685 |252.0|

| 18.2 |

29: 18.8

Գյուղատնտեսական արտադրանքիդերը մեծ է նան ներքին մեջ, չնայած պետք է նշել այն իրոապրանքաշրջանառության ղությունը, որ պարենային ապրանքների40-4595-ը ապրանքային շրջանառության ոլորտ չի անցնում: Այսպես, ըստ աղյուսակների տվյալների 2011թ. մանրածախ ապրանքաշրջանառությանմեջ նախորդ պարենայինապրանքներին բաժին էր ընկնում 68.5965-ը` տարվա (2010թ.) 64.245-ի դիմաց, որը վկայում է ոչ միայն երկրի տնտեսության մեջ ճյուղի նկատմամբ ունեցած լուրջ դերակատարման, այլն հուշում է տնտեսականքաղաքականությանմեջ գյուղի նկատմամբնորովի մոտեցումներինոր քաղաքականության իրականացմանանհրաժեշտությանմասին: Գյուղատնտեսությունըկարնորվում է նան երկրի արտադրական ռեսուրսներիօգտագործմանառումով, որին բաժին է ընկնում հողային ռեսուրսների օգտագործված ջրի շուրջ 8796-ը, երկրի

պարենայինֆոնդի 2/3-ը, արտակարգիրավիճակներումհայտնվելու պարագայումերկրիգոյատնմանապահովմանողջ առաքելությունը: Դրանով հանդերձ այն մեծ հոգս չէ երկրի համախմբված բյուջեի համար:Այսպես, տեղականինքնակառավարման ծախսերի է համայնքներիբյուջեի հիմնական մասը ապահովվում հաշվին: Սակայն չնչին են գործազրկության,առողջապահության,բնակարանային, կուլտուր-կենցաղային, մշակութային,կրթական կարիքների համար մեկ շնչի հաշվով կատարվողծախսերը:Բավականէ որ 2009թ. գյուղատնտեսությանը հատկացվելէր երկրի բյունշել, ջեի 2.7 (ներառյալ անտառային,ջրային տնտեսությունը ն ձկնաբուծությունը) ն ՀՆԱ-ի միայն 0.596-ը: 2000-2009թթ. գյուղական շինարարությանմեջ ներդրվել էր ընդամենը47 (միջին տարեկան՝ 6.6) մլրդ դրամ, կամ ընդհանուր ներդրումների2.855-ը: Այն գյուղական բնակչության մեկ շնչի հաշվով տարեկան ընդամենը 5. հազ. դրամ է: Պատահականչէ, որ գյուղական վայրերում գործարկված տարեկան 44 հազ. քառ. մետր բնակտարածքից բնակչության միջոցների հաշվին կառուցվել էր ամբողջը՝ քաղաքայինի 58.8:6-ի դիմաց: Այդ այն դեպքում, երբ խոցելիության աստիճանըանհամեմատ բարձը է: Գյուղատնտեսությունը կարնորվում է երկրի բնակֆոնդի տնօրինման առումով, որում տեղակայվածէ երկրի բնակֆոնդի 4746-ը, կամ 40 մլն քառ. մետր տարածք: Մեկ շնչի հաշվով այն հասնում է 34.605,600Չ5-ովգերազանցելուլքաղաքայինին, գազի սպառումը մոտենում է քաղաքայինին, սակայն անբավարար է ճանապարհայինտնտեսության, կապի, հեռուստահաղորդումների վիճակը, այն էլ սահմանամերձգյուղերում: Դժբախտաբարդարի բխող այս բաղադրիչըքաղաքականացվեցն մարտահրավերներից կրճատվեց: Բացի գյուղական բնակչությունից, 5.8 հազ. հեկտարի վրա պարենային ապրանքներ են արտադրում շուրջ 70 հազ. քաղաքաբնակ ընտանիքներ: ՀՀ պարենային ապահովության աղքատության նվազեցման գործում մեծ է նան ԱԱՀ-ի երրորդ ոլորտի` սննդարդյունաբերության դերը: Տնօրինելով արդյունաբերականհիմնականկապիտալի 1006-ին,այն 2009թ. արտադրումէր արդյունաբերության համախառն արտադրանքի 33:6-ը, արտադրանքի կասպիտալատարությունը

գյուղական բնակչության

միտումգյուղատնտեսական արտադրանքիկալորիատարության ներից սպասվող սպառնալիքներիդիմակայմանհակաքայլերի մշակման, պարենային ապրանքների սպառողական հատկությունների համախմբումայս ցուցանիշի կարնորությանաստիճանի կամ կշռելիությանգործակցիորոշման, պարենային զամբյուղի կալորիականություն ապահովող ռեսուրսների կառուցվածքում առանձին սննդատարրերի (սպիտակուցների,ճարպերի, ածխաջրերի)ն առանձինպարենամթերքների կալորիահաշվեկշռվածության գնահատման (կենսաբանական,նորմատիվայինն փաստացի սպառվածի մակարդակում), սպառված պարենի հաշվեկշռում ներկրվող արտադրանքների տեղի գնահատման նայլն: Պարենի կալորիականությունը գնահատվում է կենսաբանական պահանջմունքների, պահանջարկի ն առաջարկի առումով: Բավարարումն ուսումնասիրվում է ոչ միայն պարենամթերքների ֆիզիկական ծավալների ն նրանց կալորիականության, այլն կառուցվածքային տեղաշարժերի առումով, որը կարող է արտակազմից ե կառուցվածքից ցոլվել գիտականորեն եղած շեղումներով Հանրապետությունում շրջանառության մեջ դրված նվազագույն պարենայինզամբյուղի կազմը, կառուցվածքըն էներգետիկ արժեքները դեռնս չեն բխում բնակչության առողջության պահպանման խնդրի լուծման անհրաժեշտությունից: Պարենային զամբյուղի մեծության, չկա կազմի ն կառուցվածքի հիմք է հանհամար դիսանումմիայն մարդու օրգանիզմիկենսագործունեության ինչպես անհրաժեշտսննդամթերքներիկենսաապահովվածության, նան «նուտրիցիոլոգիա» գիտությամբ ընդունված հաշվեկշռված սնման հիմնական սկզբունքը, այսինքն` սննդային հիմնական բաղադրիչների (սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրատներ) ն կենսաբանականակտիվ նյութերի (վիտամիններ,միկրոտարրեր) որակականն քանակականօպտիմալհարաբերակցությունը: ծագման սննդամթերքներիկալոԲուսական ն կենդանական պարագայում, երբեմն ստացրիականությանոչ համարժեքության վում է սպառված սննդամթերքիկալորիականության խաբուսիկ

անգամ ցածր է արդյունաբերության միջինից, ինչը մեծացնում է ներդրումայինգործընթացիինվեստիցիոնգայթակվածությունըու գործարար ակտիվությունը: Պատահական չէ, որ 2003-2011թթ. հիմնականմիջոցների5306-ի դիմաց, արդյունաբերաարտադրական աճը կազմեց ավելի քան 63 մլրդ մեջ սննդարդյունաբերության 7596: Այսօր հանրապետությունում թիչ չի սննդի արտադրամ, կամ թիվը, դրության ոլորտում ընդգրկվածայն կազմակերպությունների են որոնք ամբողջովին բավարարում սննդի անվտանգության կառավարման ԻԱՕ 220000 ստանդարտի նոր պահանջներին (ալկոհոլային ն ոչ ալկոհոլային խմիչքներ,կաթնամթերք, պահածոներ, տոմատ-մածուկ, հանքայինջուրն այլն): պանիր, 3-3.4

»

»

»

Պարենամթերքների զամբյուղի կալորիականությունը, լիարժեբությունը Ա դրանց համալրման հեռանկարային

1.2.

»

դազմավարությունը

ՀՀ

պարենայինկալորիականություն ապահովողռեսուրսները

ներառում են՝ » »

» »

Գյուղատնտեսության մեջ արտադրվածպարենամթերքները: Սննդարդյունաբերականկազմակերպությունների Լ տնային տնտեսություններիվերամշակածպարենամթերքները: Ներկրվածպարենայինապրանքները: Սննդի մեջ ներառվող ջրային շարժվող ձկնա-

հիմնավորված

պլանկտոնի,

պաշարները:

Արտահանվողպարենամթերքների էներգետիկան նայլն: Պարենայինկալորիականությունունեցող ռեսուրսների ուսումնասիրումը անհրաժեշտ է հետնյալ գործընթացներիհամար, այդ »

թվում՝ »

»

կալորիականությունունեցող ռեսուրսների պահանջարկի ն առաջարկի հաշվեկշռվածությանգնահատման, գյուղատնտեսականարտադրանքներիկալորիատարության

որոշման,

»

կալորիահաշվեկշռվածության գիտականորեն հիմնավորված կառուցվածթիցփաստացի շեղումների ն կառուցվածքային տեղաշարժերիմիտումներիգնահատման,

|

,

տպավորությունը: Միջազգային արենայում դա առավելապես զգացվում է հացահատիկաընդեղենային սննդի կառուցվածքունեցող տարածաշրջաններում: Մինչդեռ բուսական ն կենդանականսննդամթերքի կալորիականության խախտումըհղի է առողջական վիճակի խանգարումներով ն հիվանդություններով,որոնց մասին վկայում են անգամ վիճակագրական զգուշավոր տեղեկատվությունները: Հաշվի առնելով հանրապետությունում ստեղծված սոցիալտնտեսական վիճակը ն խրոնիկ թերսնման առկայությունը, ՀՀ առողջապահության նախարարության կողմից դեռես 2003թ. առաջարկվեց պարենայինզամբյուղի փոփոխվածկազմակառուցվածք ն 2412 կկալ/օր էներգետիկ արժեք: Այն օրական 312 ն տարեկան 114 հազ. կալորիայով կամ 14.826-ով գերազանցում է աղքատության գծի հաշվարկման հիմքում ընկած նվազագույն պարենայինզամբյուղի մակարդակին(2100 կկալ), սակայն այն դեռես կատարյալչէ: Այժմ ներկայացնենքնվազագույնպարենային զամբյուղի կազմն ու կառուցվածքըՀՀ-ում ըստ 2011 թվականի (աղյուսակ 2): Աղյուսակ

Նվազագույնպարենայինզամբյուղիկազմըն կալորիականության ՀՀ-ում 2011թ. դրությամբ կառուցվածքը

2011թ. փաստացի| 2011թ.փաստացի, Օրաբաժնի Օրական Իւաակ զա փատաի կալրրիան արենադթերքի կալորիակաաաջարնեղ նորմայի որմ | ս

ի

:

4-|

|

գրամ

սպառում,

գրամ

ի

Կաբնամթերք

Ձու ե

Յուղ ճար Կ

Տ Լ-Թ

իմիք 12| Այլսննդամթեր 12.7 11|

կկալ

355 5522611 Հազարջերթ սալ կնաբերը՝

արավ աաա

ոսւս

Ռչալկոհղլային

Ընդամենը

գց `

:

.

240.5

2488 30.5

նությունը, կկալ.

|

27.2 229.8

ԼԱՒ Ց 145. ԼԱՅ

:

1.0

'

20.7

35.6

-

:

57.2

| կանության նկատմամբ նկատմամ 6(այձ:սյ2) 7(սյտ:ս3).

48.

8:

62.0

| |

Բ

146.2

Աղյուսակ

ն կալորիահատույցն ըստ 2011թ. Պարենամթերքի կալորիականությունը

Պարենը Ցորենիհաց -

կգ կալորիակա| նությունը կկալ

րտոֆիլ աաղամբ Խնձոր Խաղող. Բ.

ԼՅ -

280.3 2:

216.3

:

մշակվածօրական սննդամթերքիկալորիականությունըկազմում է կկալ: Ստացվումէ, որ եթե համախառն գնահատմամբօրաբաժնի կալորիականության տարբերությունը(2838 ն 2100) կազմում է ընդամենը35.120, ապա համարժեքությանգնահատմամբ 23046: Այսինքն` ակնհայտ է դառնում, որ սննդի կալորիականությունն իրականիցդառնումէ աղքատամետ: Տարբերումեն սննդամթերքներիբրուտտո ն նեւուռո կալորիականություն: Բրուտտոն ընդհանուր,իսկ նետտոն օրգանիզմի կողէ: Խառը սննդի ժամանակ այն ունի մից յուրացվող էներգետիկան 1:0.9 հարաբերակցություն ն պայմանավորվածէ շատ հանգամանքներով: Խառը սննդի դեպքում սպիտակուցներիյուրացումը կազմում է 84.522, ճարպերինը՝` 9402», ածխաջրերինը`94-9656: Նկատվում է էական տարբերություն առանձին պարենամթերքների 1000 կալորիայիգներիմիջն(աղյուսակ3): կալորիականության,

136.6

43.

ՎՏ

.

Աղյուսակ 2-ից պարզվում է, որ տարբեր մակարդակների օրաբաժնի կալորիականությաննայնքանէլ համադրելիչեն, քանի որ նրանցկառուցվածքումտարբեր են նան կենդանական ծագման 8.4:462, սննդամթերքների տեսակարարկշիռները` մսամքերքը` կաթնամթերքը` 14.156, ձկանը` 1.826, ձվինը` 1.695: Այնքանով, որ մեկ կկալ կենդանականսննդամթերքների համար ծախսվում է շուրջ 7-10 կկալ, ուստի կենդանականծագման սննդամթերքներիվերա-

:

Միս խոզի Միսթռչնի

Յուղ կենդանական Պանիր

Շաքարավազ Բուսականյուղ Ձու 10-նյակ

կգ-ի շուկայական| 1000 կկալ-ի գինը, դրամ արժեքը. դրամ `

Տեն

339.7

ՆՆ.

509.3

«Վր

»

637.4

գժապատկեր

ն կալորիահատույցն Պարենամթերքի ըստ 2011թ. կալորիականությունը

-

ՉՕՕՕ

աշաաււաաւայատո առաշ աաա

ՎԵՆ.

45`Ց.ԳԷԼ---ԷԼ

աչաու աաա աաաա

աԼ

5010:

1.

՝

: Հ

:

:

Ց

ր"

-

- 2 3 Ե) Տ

ան

:

- 5 ր :

3 5 : Տ

շուկայականարժեքը Օ՛կԳի

ի)

Ա

Ց

8`

:

: «3 3 4 35:

`

"8 -

. 1000

:

կկ-ի արժեքը.

|

Ինչպես ցանկացած տնտեսականռեսուրս, այնպես էլ պարենամթերքների արտադրությունը ռեսուրսների սահմանափակվածությանպատճառով, նորմավորվումէ: Դա երկրիկառավարությանը հնարավորություն է ընձեռում մեկ ընդհանուր համաչափության բերելու դրանց հաշվեկշիռը, ուրվագծելու միջճյուղային կապերը, կանոնավորելուներկրումներն ու արտահանումները,սահմանելու սպառողականզամբյուղի հնարավոր ծավալն ու կառուցվածքը, իրականացնելու դրանց կենսագործման պարենային ազգային ն տարածքայինքաղաքականություն`պարենայինանվտանգության սպառնալիքներըմեղմելու համար: Բացի այդ, նորմավորելովսպառումը, դրանովիսկ այն հայտնվումէ ինտեգրալկապի տիրույթում, որն է՝ ր անհրաժեշտ րածնշ 1. Որոշելու ռեսուրսներիպահանջի ծավալները,կառուցվածքըն

նրանց ազգային հաշվեկշիռները(հողային, ջրային, էներգե տիկ, աշխատանքային, ինվեստիցիոն): Ուրվագծելուշուկայի ապրանքայինկառուցվածքը,կարգավորելու ապրանքաշարժնու առաջաշարժը: Որոշելու ապրանքայինշղթաներիծավալները,վեկտորներըն ու դրանց տեղադրմանհնարավորություններն նպատակալ

2.

Յ.

հարմարությունը (սպառողների տարածքային բաշխվածություն, շուկայի տարողություն,ռեսուրսներիպահանջ ն այլն): 4. փոխարինող ապրանքների շուկան, ներդաշԿազմակերպելու նակելու-պարենայինքաղաքականությանկարգավորմանբնագավառում պետության դերի ն շուկայի անտեսանելիության սահմաններնու ներքինկապերը: Տ. Հեռանկարայինպարենայինռազմավարությանառումով ազգային ռեսուրսների իրական պաշարների գնահատման ն օգտագործմանգործում պետությանցանկալի դիրքի ապահովման համարն այլն: Բնակչության մեկ շնչի հաշվով սննդամթերքների սպառման մակարդակը, դինամիկան, սպառողական զամբյուղի տարողությունն ու կառուցվածքը արտացոլում են իրավիճակայիննույն տեղաշարժերը,ինչ որ էներգետիկապահովության պարագայում: էկոնոմետրիկՏՊՕ՛ վերլուծությունը բերում է այն համոզման, որ պարենային ապահովության խոցելի կողմերը դեռես ՀՀ-ում մնում են (աղյուսակ 4):

Աք

մոր Սննդամթերքների սպառմանինթնաբավությունը կալորիաապահովման տարբերնորմաներիպարագայում՝ըստ 1988-2011թթ.

տարեկան կգ աուննգ. նորման, | Պարենամթերք արան | |

ԳԱԹ

.

.

Հաց ն հացամթերք վերածած ալյուրի

Կարտոֆիլ

|

Պտուղ ե հաւտապտուղ |

Շաքար

Բուսականյուղ

Սիս ն մսամթերք

հատ

Լ. Ձուկն ձկնամթերք | 128 |

|

Էէ

|

13341167131

|

27157

|273|

11169170

Լ6 Է |

1204|248|

|

ամն

7այծ:ս/2) 18(այթ:սյ3)

11601251

|

6.

|15611401288|

|

1 105

| | ԿԱՁու, ԱԱթերՔ

11255111

Բանջար-բոստանային 141

Խաղող

1219|

|

ի

ատոմի |

՝

75.9

`

|

104.2

Ը

|

48.3

120.5

115.4

15.6

Սպառողական զամբյուղի ավանդականաճբավարարությունը: Զեղքվածքը մեղմելու առաջնային բաղադրիչները պետք է մնան գյուղատնտեսական արտադրությանինտենսիվության մակարդակի ն տնտեսական արդյունավետության բարձրացումը, բարձր տեխնոլոգիաների ներգրավմանհամար ազգային ներուժի միավորումը:Ուստի այդ առումով՝ ա) որքան սպառումնունի աղքատամետ ընդգրկվածություն,այնքան բարձր են հացահատիկի,կարտոֆիլի,բուսականյուղի ն շաքարի դերակաւոարումները, բ) բոլոր մակարդակներումէլ ակնհայտէ կենդանականծագման սպառմանանբավարարությունը սննդամթերքների (մսամթերքի, կաթնամթերքի,ձվի, ձկան), գ) 2412 կկալ-ի պարագայում ճշտման կարիք ունի կարտոֆիւի սպառմաննորմաները: 2. Առավել վտանգավոր է սննդի ոչ լիարժեքությունը, կառուցվածքի ոչ հաշվեկշռվածությունը:Այն այսօր հեռու է միջազգային կառույցներին զՎ առողջապահությանկողմից ընդունված նորմերից: Առանձնապեսանբավարարեն բարձրարժեք կենդանական ծագման սպիտակուցներին ճարպերի սւպառման մակարդակները: 3. Պարենայինազգային ռազմավարության ու մարտավարության միասնության սկզբունքի բացակայությունը: Անցած երկու տասնամյակում անկենսունակեղան սեփական ռեսուրսներով պարենային ինքնաբավության համար ազգային ներուժի համախմբմանջանքերը: Դա մեզ չհաջողվեց հասնել անգամ ավանդական պարենամթերքներովսեփականպահանջմունքների բավարարման,ինչպես նան արտահանման ազգային ն կարպաշարներ ստեղծելու առումով (բացի բանջարեղենից ն տոֆիլից): Մինչդեռ հին աշխարհիքաղաքական տնտեսական հիմքը արմատախիլանելու մարմաջըբերեց ագրոպարենային համալիրի հզորությունների զգալի մասի անդառնալի կորստին(աղյուսակ5):

Աղյուսակ5 Սննդարդյունաբերության արտադրության վիճակը,

1.

ըստ

։-6-

Խ

Արտադրանքը շ «ր`

լ

5:8

| Սրտադրանքը| 8-5 ՃՑ

Յ5

20401598

|1988|2009

րաո

ՅՀՅՇՑ

Մսամթեիք

|

Երշիկեղեն

Պանիր

Յ

|

Ց

|

Տ

ՏՅեա

Հրուշակեղեն|

17.9

|

| Միգարետներ ոո Կոնյակ

|

|

|1154|

|

-

| 62 | 37

հեզ

14127|

|12.75|

|հազ.տ|7.2

| |

|

0.9

|

298|

1.03

2010թ. էջ 277-278,

437:

| |

| |

|

51.7

|

|

85.7

| | | |

-7.0

|

-7.3 -

-

| |

|

5.4

|

|

| 167 | 217 | | 106.1| 79 | | 29 | 04 | | 235 | 46 |

|

0.2

-29.0

1.1

|1192|

|

|

||991|

7.2

5.4

Հացն

|5466|1082|154|

| |

8.4

--

--

|

124.5|

-

Իազ-տ|370 |րացաբուլկեղեն

| Բուսականյուղ

1012|1309|1194|

| |

|383|

|5694|425|514| Գինի | Շամպայն գինի| | 333 | 46 |607|

Գարեջուր

-

-

1227|

| Օռելիկյորային| խմիչք

|

|

|181

79|09

|473|

-

|

)լ31658|

|2200|)84

| 28.1 |

--

ոչ ալկոհոլային| մլն. խմիչքներ դալ

17|

|

Յ2

283|304|300|

Սարգարին |հազ.տ|6.1

--

-.

| Մակարոնեղեն

|282|175|1171|

-

| Շաքարավազ

Ձուկ

|

|

|285|| 32

-

ԿԱՔ ԱԹԵՐՔ Պահածոներ

| 57.6 | 563|

-

-

/հազ.տ|75.1

4:Ձր«ջ

ց

ՇՀ Յ |2010133525 ՄՅ

Տպ

Աղբյուր`251, ԷՍՀՃ, Շ 168,

1988-2010թթ.՝

1103|

6.7

0.8

|

ւ

-5.9

»

ն սպառողների Պարենայինշուկայի, ապրանքարտադրողների շահերի ներդաշնակեցման, պաշտպանվածության, իրազեկման պակասը, փաթեթավորման տեխնոլոգիայիանբավարար զարգացումը, ապրանքաշարժին առաջշարժի դժվարությունները, հաղորդակցմանուղիների վտանգավորություննու մեծ ծախսատարությունը,բնակչությանցածր գնողունակությամբ պայմանավորված շուկայի փոքր տարողությունը, գածրարժեք ն ցածրորակապրանքներինկատմամբսպառողներիաղքատ խավի սպառման հակվածությունը,սպառողական զամբյուղի մեջ պարենայինզամբյուղի շատ բարձր տեսակարարկշիռը (6546): 5. Պարենայինապրանքները սպառողներին մատուցելունեգատիվ երնույթները,դրանից սպառող կորցնելու ցածր մտավախությունը: Միայնհացի թերքաշըտարեկանհասնում է 50-55 հազ. տոննայի կամ շուրջ 14-15 մլրդ դրամի, որը քաղաքային բնակչության մեկ շնչի հաշվով տարեկանհասնում Է 6-7 հազ. դրամի: Պարենային ապահովության ուժեղ կողմերից են պյարենամթերքների սննդահամայինբարձր արժանիքները,էկոլոգիական համեմատական բարձրմաքրությունը,ազգայինբարձր վարկանիշը (կոնյակ, գինի, միրգ, պահածո, լավաշ, սուջուխ, տոմատ-մածուկ, չիր, բարձրորակ պանիրներ ն այլն), սեփական ռեսուրսներով բավարարվածության հակվածությանաճը ն այլն: Պարենայինապրանքներիարտադրության, սպառման ծավալների ն ինքնաապահովվածության վերաբերյալբերված տվյալները (աղյուսակ6) վերստինհաստատում են այն իրողությունը,որ սպառումն իրականացվում է հիմնականում ազգային ռեսուրսների հաշվին: Սակայնդա չի նսեմացնում արտաքին կախվածության գործոնի վտանգունակությունը: Ներկրվողսննդամթերքները (հացահատիկ, միս, շաքար, բուսական յուղ, կարագ) ունեն բարձր էներգունակություն: Ներկրված պարենամթերքները սպառվածի մեջ զբաղեցնում են ֆիզիկականծավալի 20-2596-ը,էներգետիկ ռեսուրսՇերի մեջ, առանձինտարածքներում զբաղեցնում են 50-5796-ը: է երկումոտեցմամբ՝ Ինքնաապահովվածությունը բնութագրվում Կանոնակարգված վարչահրամայական: Շուկայական: 4.

ԵՏ

«Ծ

Ճ| |

Ծ|Ճ

Ւ-

Հ

ԹԱՋ

Տ/Ց| ՅՏՋ

Ց|Կ

|Ֆ

Փ|Փ

Ջ

Թ

|

ՅՑ

յ

Փ

Է|

«Է

|ՅՑ

ՑՅ

Շան

պք

-

ՑՋա|

-

`

Է

-

ծ

Շ-

ՏՅ

ՅՅ

Յ5՛

-

Յ| ՞ջջ ր

|ՅՓ6|Հ

Յ-ԱԷՆՎԷԷ

Յ

ճլ5

Տ

ՅՑ

ՅՅ

Յ

Հ

ՏՅՀՏ| Հբոլ-

ՅՅ)

«-

ՏՅ

6|Ց|

ԸՏ|Ց| Ց

5Յ|շ

Հ

-

|-|Յ|Ջ

ՅՈ8Լ-

Ց

Տ

Ջի)

Ջ

ԷԱ

ՀՎՇ

ՒՒ

Յ

Ջ

|

2|

ՅՅ|ա Վ1ԶՋ՝|Ջ ՅՋ|Թ| 8։-|ՓԹ

-

Վ

թ

Գ

|

Ջ|լՓ|Փ

Յ.ՎՎԹ|

Ց

ԷՅ

Շ

«3

.

ՅՑ Յ|Թ

«-

Օ/Թ|

ՅՅՀՇ|

Է)

Յ

Ք

ՇԾ|

Էէ

ՋՊՋՃճռ

ՑՏա|Թ|

ԹՎԷՀ: «ՅԼ

5ա8|51 ՅՃ։ճ ՅՊՑՏՋ -

ն պարեԱռաջինըբնութագրվումէր արտադրաֆինանսական հավահիմնադրամներում նային ռեսուրսների կենտրոնական քագրման ու բաշխմանարատավոր պրակտիկայով,ապրանքարխնամառության տադրողիտնտեսականանպատասխանատվությամբ, ն հայտնվածի հոգեբանությամբ այլն: Պատահակարգավիճակում կան չէ, որ 2010թ. համեմատ օգտագործելովկրկնակիռեսուրսներ (290 հազ. հա ոռոգվողհողեր, 80 հազ. հա բազմամյատնկարքներ, 1.1 մլն գլուխ պայմանականխոշոր եղջերավոր անասուններ, 1.8 3.1 մլն ձիաուժ էներգետիկռեմլրդ. կվտ-ժամ էլեկտրաէներգիա, կգ ն 10096 սննդատարրերի սուրսներ, մեկ հեկտարի հաշվով վերահաշվարկած պարարտանյութերն այլն), 1988 թվականին ՎՀ սեփականռեսուրսնեսպառված3.3 մլն տ պարենամթերքներից տ 1.7 կամ 51.355-ը` ապավինելովկենտրորով ապահովում էր մլն նացված պարենային միջոցներից կատարվող հատկացումներին, մինչդեռ 2010թ. այն հասավ 2.3 մլն տ-ի աճի` 0.6 մլն տ կամ 359»: առավելապես` Ազգային ռեսուրսներով ապահովվածություն, հացամթերքի, բուսական ն կենդանական յուղերի, մսամթերքի, շաքարավազի գծով 2838 կկալ նորմայի նկատմամբազգային 2010թ. հասնում էր` հացառեսուրսների անբավարարվածությունը հատիկինը` 490 հազ. տ (5596), մսամթերքինը`172 հազ. տ (7142), կաթնամթերքինը4̀85 հազ. տ (4442), շաքարավազինը1̀10 հազ. տ (10095), հրուշակեղենինը`30 հազ.տ(75565):Գետնապեսսպառված արտադրանքի մեջ սեփականի տեսակարար կշիռը բավարար ցուցանիշ չէ: Պարենապահովմանգործում կարնորվում է նան արտաքին առնտուրը, որին համահունչ արված հաշվարկներիցերնում է, որ 2000-2010թթ. ներկրված արտադրանքիֆիզիկական ծավալների 330 հազ. տ-ով կամ 3796-ով կրճատմանպարագայում,ներկրման գումարները219-ից հասան 612 մլն դոլարի, մեկ տոննայիհաշվով 375-ից հասնելով 1071 դոլարի, կամ ներկրումներիհարաբերական թանկացումներնանցան397 մլն դոլարից: Չնայած դրան,ներկրողները շահեկան կարգավիճակումեն, մանրածախապրանքաշրջանառության ներկրման գները զիջում են մսամթերքի գծով 2.4-3.5, հացամթերքիգծով` 2.6, շաքարավազի գծով` 2.69», միջազգային գների 47-535» աճի պարագայում:Բարձրտեմպերովաճել են կենդանական ծագմանպարենամթերքիծխախոտի,ալկոհոլի, հրուշա`

վորված ռիսկերիմեղմ ապրանքների,ծխախո վածքայինտեղաշարժե Սակայն, միջազգ ավելի բարդ են իրենց սահմանների ն շահեր ազատ գոտիներիխիս `3-ի համար այդ կ կինում Գայաստանում ավելի արդյունաբերա պարենը, կոնյակն ու ծ խմիչքները, հաստոցն թեթն արդյունաբերակ ՍՏՏՑ» մակնիշով: Այ առնտրայինհոսքերըկ արտադրության գործո հովվածության(գործոն դրության մեջ դրանց դրույթները:Ըստ որի ե առավելություն, հետնա թյանմեջ հարաբերակ (« կամ Լ), որը հարաբե (ներառյալ միջոցի գինը 1. Պարենամթեր ծավալները 1996-201 դոլարով, այդ թվում դոլարով, իսկ արտահ արտահանում հարաբ

ների, կարնորվում է ն ծավալների կառուցվա ստեղծումը: Արտաքին զբաղեցրած տեղով, ո

ղաքական,գիտատեխ

կեղենի ն շաքարավազ երկիրն ի զորու է ինքն ապահովման դոկտրին

Չնայած նրան, որ պարենամթերքի արտաքինառնտրիհաշվեկշիռը -96565-իցիջել է -7855-ի, այնուհանդերձ գումարայինարտահայտությամբ-266 մլն դոլարից պակասելն հասել է -477 մլն դոլարի: Ներմուծումների տեսակարար կշիռը նվազում է պարենի արտաքին ապրանքաշրջանառությանմեջ, սակայն աճում է մանրածախ ապրանքաշրջանառության, բնակչությանեկամուտների ն ծախսերի նկատմամբ, պարենային ն տպառողականզամբյուղի մեջ: Արտահանման հոդվածներիմեջ վճռականդերը պատկանումէ ալկոհոլային խմիչքներին (80-145 մլնֆ), պտուղ-բանջարեղենին (-10.4 մլնֆ), սուրճին (10-15.28), ձկնեղենին (4.6 մլն Տ ն այլն): Կոնյակիարտահանումը2004-2008թթ. աճեց 6.7 անգամ` հասնելով 27.7 հազ. տոննայի,սակայնտեմպերըչպահպանվեցին հետագայում: 2. Ազգայինանվտանգությանառումով լուրջ խնդիրկմնա. արտաքինտրանսֆերտների նվազեցմամբպայմանավորված պարենի հետագա ներկրումների կրճատումը ն սեփական ռեսուրսներով այդ ծավալների համալրումը, փորձի ձեռքբերում ն առանձնահա միջազգային ջազգային փորձի ձեռքբերումը, ապրանքի տուկ կողմերըմիջազգայինշուկայում ներկայացնելը: ՀՀ կառավարությանգործունեության2010-2021թթ. միջոցառումների համալիր ծրագրում ն գերակա հիմնախնդիրներիշարքում արտաքինառետրիբնագավառումկարնորվելուեն. 1. Վամաշխարհայինշուկային ինտեգրացումը` բարձր տեխնոլոշուկաներ ներթափանցելու դիտարռազմավարության »

»

-

՝

գիաների

2.

»

»

»

»

կումով:

Վայաստանի` որպես բիզնեսի գործունեությանիրականացման համար բարենպաստ երկրի, նկարագրիձնավորումը ն ամրապնդումը,որն ընթանալուէ՝ ստանդարտացման եվրոհամակարգինինտեգրման գործընթացիիրականացման, միջազգայինառետրի ն ծառայություններիոլորտում լավագույն փորձի, առնտրի էթիկայի ն մերչանտայզինգի(ո6ոօհճոժտտ) պահանջներիներդրման, օտարերկրյա շուկաներ հայկական ապրանքների մուտքի համարառավել բարենպաստպայմաններիապահովման, սարքավորումների ւ արտահանմանը ուղղված ապրանքների արտադրությանհամար ներկրումների ավելացված արժեքի

առաջին հարկման, հաշվարկման,գանձմանն վերադարձման քայլերը: Յ. Գործարարության աջակցությունըպ̀ետության համակողմանի ն մասնավոր հատվածիակտիվ երկխոսության, մաքսային գործի ն անվտանգության ապահովմանմիջոցով: թափանցիկության Աղյուսակ ներկրման Գյուղ. արտադրանքիապրանթքաշրջանառության ն ծավալները՝ըստ 2010թ., 2015թ. ն 2021թ. արտահանման |

2010թ. 2018թ. | Անվանումները

Գյուղ. արտադրանքի

աանարության ծավալը, | | ԱՄՆՏ, որից

մլն ներկրումներըմլն ԱՍՆՏ տեսակարարկշիռը96

մլնԱՍՆ | տեսակարարկշիռը.9 արտահանումը

|

|

177.

-

| |

2021թ.

ԿԱԾ

կ

-շցգ09.

|

2015թ.

նկատմամբնկատմամբ

|

|

52:3

-

-

-

-

Միջազգայինլավագույն փորձինհամահունչ կորպորատիվ կառավարմանսկզբունքներիմշակումնու կենսագործմանմեխանիզմների ստեղծումըայլը: 2010-2021թթ. աղքատության հաղթահարման ռազմավարաարտադրանքի կան ծրագրով նախատեսվումէ գյուղատնտեսական 4.

ն

արտահանմանխթանմաննոր փուլ: Բերված տվյալները վկայում են, որ հեռանկարում նս զգացվերանայմանանհրաժեշտուվելու է «վերանայված»տարբերակի թյուն: Որպես դրականհետնանք մատնանշվում է արտահանման կրկնապատկման ն ներկրումներիչափավորմանփաստը, որի անհրաժեշտությանմասին նշվել է` 2021թ. արտահանումը2010թ. նկատմամբկաճի 190 9օ-ով, 2015թ. նկատմամբ` 178.576-ով, իսկ պարենային ապրանքներիարտաքինապրանքաշրջանառության 2076-ի դիմաց: մեջ կհասնի 4892-ի, 2010թ. Նպատակինհասնելու միջոց ընտրվելուեն՝

Գյուղատնտեսության վերամշակման, իրացման ոլորտներում խոշոր առնտրային տնտեսությունների ստեղծումը, իսկ ոչ արդյունավետգյուղացիականտնտեսություններիթիվը շուրջ 40 հազարով կամ 10:6-ուլ|կրճատումը: Գործարար ն ներդրումայինմիջավայրի ձեավորումը, առնետրի տեխնիկական խոչընդոտներիվերացումը, ազատականացումը, իրացմանտեսակարարծախսերի կրճատումը:

ԳԼՈՒԽ

Զ

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔՆԵՐԻԱՂԳԱՅԻՆՊԱՇԱՐՆԵՐԸ

ԲՈՒՄԱԲՈՒՄԱԿԱՆ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ 1 ԱՄԱՐՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ11-ՈՒՄ

Զ.Ղ.

:

Խանում ր ինե Վա

ներն Ի"

Մալիք

Մ

ապահովման հիմնախնդիրները պարեՎացամթերքներուլ գյուղատնտեսության աԳն 6-ին ( Կառա դրամ)` 2009թ. 3962-ի հարցն է, որտեղմեկ: ամենակարնորագույն նային անվտանգության Քի ոք9 Մ արժեքը ավելացված անգամ գերազանշնչի հաշվով հացամթերքներիսպառումը աց. Գյուղատնտեսության ՈՏ:լորի 2009թ. կհասցվի աճելով մլրդ ցում ԱՄՆ-ին,Ճապոնիային,եվրոպականառանձին երկրներին դրամի ՀՀ

լրդ

2-3

ոլրդ դրամով կամ5746-ով:

համեմատ

Աշխատանքիարտադրողականության բարձրացումը,գյուղատնտեւության ապրանքայնությանաճը, գյուղական բնակչության ոչ գյուղատնտեսական զբաղվածության բարձրացումըն

այլն:

Արտահանման արժեք ներկայացնող գյուղատնտեսական

արտադրանքների ծավալներիավելացմանաջակցությունը: Միջազգային առնտրի նորմերին համապատասխանազատ

Աոատեաության վերաբերյալ օրենբի զարգացման առեւտ

ստեղծումը:

ոտու

նորր

ի ագրարայիննոր կանոնակարգելով

օրենք

անը ը՝ որակի քաղաընդ քականության ստեղծումը, նրա իրագործման համար պւատասխանատու կառույցի ու մեխանիզմների ձնավորմամբ

հանդերձ:

ն

է

էապես նվա25-ով, համաշխարհայինմիջին հացահատիկ կեր է համար, որպես անասնաբուծության զեցնում որը 1988-1990թթ. 1 մլն տոնօգտագործելու հնարավորությունը, տ: Գացանայից 2005-2010թթ. միջին հաշվով իջավ 150-200 հազ. է 200հասնում սպառումը տարեկան հատիկի գերնորմատիվային 220 հազ. տ, բացառությամբ 2009թ.: մակարդակին:Դա

սպառման բարձր մակարՀացամթերքիգերնորմատիվային են ծագման կենդանական միայն ոչ դակները պայմանավորված սովորույքազգային այլն անբավարարությամբ, սննդամթերբների ա ունենալու ներով, հացամթերքիէժան կալորիակառություն մեկ թիվ ժեքով ն այլն: Սպառողականզամբյուղում հացամթերքը 15սննդամթերքնէ, այն զբաղեցնում է նրա ֆիզիկականծավալի 1696-ը, էներգետիկ ծավալների` 50-5346-ը, աղքատության գծի հաշվարկմանհիմքում ընկած նվազագույնպարենայինզամբյուղի 70-ը կալորիականության

ն

այլն:

է, այլե կարնոր տեղ ոչ միայնթիվ 1 սննդամթերք Վացահատիկը պաշարներում,ներքին ն է գրավում նան պետական պահուստային գյուղացիականտնտեսուարտաքին ապրանքաշրջանառության, ծախսերում:2009թ. հացաթյունների սպառմանն արւտադրական ՀՆԱ-ի գյուղատնտեսության հատիկին բաժին էր ընկնում 13-1422-ը, ջրի ընդհանուրավելացվածարժեքի 9-10962-ը,ոռոգման ներկրումների3.546-ը, պարենայինապրանքների ներկրումների է 21.956-ը ն այլն: Այս հանգամանքըլուրջ խնդիրներ հարուցել կիրառման ն մեջ ցանքաշրջանառության գյուղատնտեսության օպտիմալկառուցվածք ցանքատարածությունների մշակաբույսերի է նան հողի սահմանելու գործում: Այն ներկայումս լուրջ խոչընդոտ

տնտեսականարդյուբերրիությանպահպանման,հողօգտագործման նավետությանբարձրացմանճանապարհինԼնհղի է հողի բերրիության հեւտռագա անկմանլուրջ վտանգով: Տնտեսական աճով պայմանավորված,հարաբերականորեն նվազում է հացամթերքիենթահամալիրիտեսակարարկշիռը, բայց ոչ դերը: Թեն հացամթերքներիմանրածախապրանքաշրջանառության գումարները 1995-2011թթ. 144-ից հասան 364 մլրդ դրամի, այնուհանդերձնրա տեսակարարկշիռն ընդհանուրն պարենային ապրանքաշրջանառության համապատասխանության ապրանքների իջան 33.9 ն 56.4926-ի: մեջ 65 Լ 73965-ից Հացահատիկիազգայինպաշարների,սպառմանկառուցվածքի, ն ռեսուրսաօգտագործմանվերաբեռեսուրսաապահովվածության (աղյուսակ 8.) հեւոնում է րյալ կատարվածհաշվարկներից

պաշարներըգտնվում են պարենայինազգայինպահուստային շրջանակներում, միջազգայիննորմատիվի անվտանգության ն ազգային ռեսուրսներում սպառմանֆոնդերումթեն ավելասակայնմնում նում են սեփականռեսուրսներիմասնաբաժինը, ապացույցը որի են արտաքին կախվածությանվտանգները, ու կայունացումէ. մասնաբաժնիփոքրացումն ներկրումների ազգային հետագա ճշգրտման կարիք ունեն հացահատիկի ներկրումռեսուրսներիծավալի, պահուստայինպաշարների, չափաքաերի ների ւ հաշվեկշռի մնացած բաղադրատարր ճակների տվյալները`դրանց իզմներ ը մմշ շակմանհամար մեխանիզմներ Շերի է առաջացնում առանձին տարիներ գ լուրջ անհանգստություն հ հացա ն տարածաշրջաններում մեկ շնչի հաշվով արտադրված

»

»

»

օպտիմալացմ կառուցվածքի

:

:

՝

»

|

մրյուսակ

ՀՀ-ում Վացահատիկի արտադրությունը ն ինքնաբավությունը աամննենանե

իր|1895|2000|2040|2011 Ցուցանիշները միավ

Խ

ր

հազ. հա| 178. | 181 | 159

|Տարածություններ

մեջ թցանքատարածությունների

օօ

ց

Ց

ց.

ԱԱ նեն

|

-

Անասնակերիհամար Սերմի համար դ) Այլ օգտագործում

-

-

-

|Կորուստճերը

-

Լը ե

-

օր

:

ների մեջ (տ3Յտտ)

Արտադրությունը

Ինքնաբավության աստիճեսնը

440.7

»

մասնագիտացում ափոխանակման նե սերմնաավո աճումները,

.

560|496|

| 98.1

»

ԱՐ ու թամիմալա

ղաքական Աննի ստեղծման տոտեսական ներկրման հացահատիկի հազ. -

-

|

հազ.տ

ծումը՝ ընդամենը

|Պահուստըտարեվերջում 9 |Մճացորդի պաշարի նորմատիվը ունա աաա ոն

| 228 | 326

.

|)158

|

Ց035 Կոտայք Արագա ՈՅ)մ `

:

| 55.

հազ.տ| 390 | 430 | 451 | 483

ԱեոուԳոր ա) Սննդիհամար

|16.7| 2)

Զ6

»

85ք0Օ

|40.0| 35

15.2

ՀԱՅՈՒ

»

38.6

հազ.տ.| 254

|Համախառն բերքը աղշռի տառով : սպառմաննորմայինկաւոմւսմբ 100 հա վարելահողերիհաշվով |Ներկրումներ ն նմ ո ԻԼառյա չ

|549|675|

Չ6

վարելահողերինկաւդմւսմբ |Միջինբերքատվությունը »

314156

հատիկիտատանման թափը: բնակչության մեկ շնչի հաշվով հացահատիկիարտադրուտատանվումէ 4-11 անգամ թյունն ըստ տարածաշրջանների ն, (Վայոց ձոր՝ 39, Արարատ, Լոռի, Գեղարքունիք,Շիրակ,Սյունիք`300 րի տար ածքների լրիվ է մի կողմից վարելահող պարտադրում մյուս կողմից էլ արդյունավետ ինտենսիվացում, օգտագործում, համար ճիշտ ան ապրանք ' առաջ ոների,ի են անբավարար արմատավորվու ր բուծականտնտեսություններիառանձին ծրագրերիշրջանակն նվ ներումձեռք բերվածգիտափորձնական լ մների ազգային անբավարար են արտադրության

|

|

| 648 | 810 | 478 | 410 | 50 | 61

65.

|

|

|

|

|

122|12|

106 | 109 85.

|

929.7

:»

Չճ

|

| 307

«Աաաա ՑԱ գն

մեջ (տ3:տճայ

|40.

|561.3 |113.5 |645 |195

|

|413.5

|

րԸ: |

|556147117951785 39.4 |34.4 | 34 | 36.5

անիզ

րի

ս

տ համար լծակները:2009թ. 394 համար տոննայի մեկ ԱՄՆ իսկ դոլար, ել էր մլն. էր վճարվել ն 341 ԱՄՆ դոլար, կամ 124 հազ. դրամ:4: Մանրածախառնտրի ոո 2001 ք. 1 տ գների տարբերությունը ներկրվածհացահատիկի 165 հազ. դրամի, իսկ ընդ159 հազ. զ դրամից 2009թ. հասավ 73 ն 70 համապա տարբերությունը հանուր էժան հացահատիկի ներկրումդլրդ գրամիչափով: Սակայն ը ն ունեն ֆորս մաժորայի են ները միշտ չէ, որ երաշխավորված սպառնալիքներ: :

տասխանաբար՝ ի

Հացամթերայինենթահամալիրիդրական կառուցվածքային տեղաշարժերը, մասնավորապես`մանրածախառնտրի գների նկատմամբներկրվող հացամթերքներինկատելի ցածր գները, կայունացրինդրանց գծով շուկան: Ոչ միայն դադարեցինհացաանհարկի ընդլայնումը, այլն հատիկի ցգանքատարածությունների 2005թ. նկատմամբ,2011 թ. կրճատվեցին17 հազ.-ով կամ9.726-ով: 2010-2020թթ. արտադրությանտարածքայինն ներճյուղային կառուցվածքայինտեղաշարժերի,ինտենսիվացման,հողային ն ջրային ռեսուրսների առավել լրիվ օգտագործմանարդյունքում առանձին տարածաշրջաններում կկատարվեն բուսաբուծական ճյուղերիզուգակցմանօպտիմալացումմ̀ասնավորապես. Արագածոտնի մարգում արտադրության 74:46-ով աճը կստացվի ինտեգրալ գործոնների հաշվին: Լուրջ ռեսուրս կլինի չմշակվող 20 հազ. հա վարելահողերիմի մասի այս նպատակին հատկացնելը,ցածրադիրշրջաններումեգիպտացորենի տարածաշրջանների ընդլայնումը:

Վացահատիկի Արարատյան դաշտավայրում արտադրությունը է նրա ոչ այնքան սպառմանմեջ զբաղեցրածտեղով, դիտարկվում որքան հողօգտագործման արդյունավետության այլընտրանքի առումով:2009թ. հացահատիկը, զբաղեցնելովգուռու վարելահողերի 38 ն ցանքատարածությունների 5726, տվել է համախառն արտադրանքի միայն 3.326: Առանցհացահատիկի1 հա-ից ստացվում է 2.2, մինչդեռ հացահատիկից`0.4 մլն դրամի հասույթ: Մարզում արտադրվումէ պարենայինհացահատիկիպահանջարկի70, ամբողջականպահանջարկի5042: Վացահատիկի արտադրության մեջ արարատյան գոտին հեռանկարում նս կունենա լուրջ տեղ ն արտակարգ իրավիճակներում ապահովագրողիկարգավիճակ:Այստեղ լուրջ պահուստ է մնում ցածր բերքատվությանբարձրացման հնարավորությունների Գոտում աննախադեպչեն ցորենի 60-80ց բերօգտագործումը: քատվությունները (Այգեզարդ, Ավշար, Վանաշեն, Վ Արտաշատ Մրգաշատ, Արշալույս, Քաղցրաշեն): Վետնապեսցանքատարածությունների պարագայում հացահատիկիբերքի ստտացման հնարավոր ակնկալիքներըայստեղ կարելի է հասցնել 100-120 հազար տոննայի, մինչդեռներկա ռեսուրսաապահովության սահմաճնափա2.

կությամբ պայմանավորված,2015 ն 2020թթ. նախատեսվել են ցուցանիշներ: առավել իրատեսական Գոտում հացահատիկի սահմանափակումը, տարածությունների շրջանառությունիցդուրս մնացածշուրջ 18 հազ հա վարելահողերի ներգրավումըհնարավորությունկընձեռիընդլայնելու բարձր ավելացված արժեք ապահովող մշակաբույսերի տարածությունները, որը լրացուցիչ կբերի շուրջ 36 մլրդ դրամի հասույթ կամ գոտու համախառնարտադրանքը(2009թ. 179 մլրդ դրամ) կավելացնի 1/5-ով: մարգին 2001-2010 3. Գեղառքուն թթ. բաժին էր ընկնումՀՀ հացահատիկի արտադրության 27.746-ը: Երկրի համընդհանուր գործընթացներով պայմանավորվածհացահատիկի տարածությունները մարզում նս աճեցին` հասնելով շուրջ 45 հազ հա-ի, զբաղեցնելով վարելահողերի5596-ը ն ցանքատարածությունների 70-7196-ը: Սակայն այստեղ նս հացահատիկիտարածությունները տարեցտարի կրճատվում են ն 2015-2020թթ. կկայունանա40 հազ հա-ի շրջանակներում: Մարզում չմշակվող վարելահողերիմի մասի ներգրավումը, զբաղեցված ն սն ցելերի ներդրումը, արտադրությանինտենսինս 2 վացումը հնարավորությունկտան ցանքատարածությունների հազ հա-ով կրճատմանպարագայում, հեռանկարում հացահատիկի արտադրությունըկայունացնել104 ն 131 հազ տ շրջանակներում (2007-2010թթ. 113 հազ տ): Հացահատիկիարտադրությունը հեռանկարում հնարավորությունկընձեռի լիովին ապահովել շուրջ 256 հազ բնակչության40 հազ տ պարենի,անասնակերի, սերմերի պահանջը,ունենալ 40-50 հազ տ ապրանքայինհացահատիկ: Գեղարքունիքի մարզում 19 հազ հա ոռոգելի հողերից ներկայումս ոռոգվում է 9.7 հազ.հա կամ միայն դրա կեսը: 3-րդ կարգի հա կամ ցանցի անսարքությանպատճառովչի ոռոգվում 8 հազ է հողերի 81.796-ը: Սրա մեղմացմաննէլ ուղղված «ՎՂազարամյակի ծրագրերիջրի բաղադրիչը(ՀԱՆ Վայասւտանի մարտահրավերներ» --

-2011): ծրագիր, Ղայաստան

համանման են Շիրակի մարցում հիմնախնդիրները Գեղարքունիքին:Այստեղ նս ընթանում է ոչ արդյունավետ տարածքներիկրճատմանգործընթաց:Ինտենսիվությանցածր մակարնս

4.

մարզում հայտնի պատճառներով(ցածր արդյունավետություն, ռեսուրսներիանբավարարություն,հեռու լինելու հանգամանք, ապահովագրության բացակայություն)չի օգտագործվումշուրջ 28 հազ հա վարելահող,կամ տարածքի1/396-ը:Վացահատիկի արտադրությունը ներկայումսբավարարումԷ մարզի100 հազ տ պարենի, 12 հազ տ սերմացուի,40-45 հազ տ անասնակերիպահանջը: Առանձինտարիներիառաջանում է ռեսուրսներիպակաս (2005թ.՝ 50 հազ. տ 2009թ.`25հազ տ): Հեռանկարումտարածություններըկմնան 40 հազ հա-ի բերՔատվությունը`26-27ց-ի, համախառնբերքը` 100-110 հազ տոննայի շրջանակներում:Հացահատիկի արտադրությունը` 20072010թթ. մակարդակի պահպանումը պահանջում են ինտենսիվացման բաղադրիչներինույն համակարգը:Մասնավորապես չջրվող շուրջ 4 հազ հա վարելահողերի ներգրավումը(60:2-ը դարձյալ ոռոգման ցանցի անսարքությանպատճառով),Շիրակի ջրանցքի 054 ՕԳԳ-ի բարձրացումըն այլն: Մարզի 79 հազ. հա վարելահողերից3296 ոռոգելիհողերի առկայությունը,Գյումրիի սելեկցիոն կայանի հացահատիկի 35-40ց բերքատվությաննկատմամբմիջին մարզային22-23ց բերքը, պարզապես, անհամատեղելի են (աղյուսակ9): Շիրակի ն Գեղարքունիքիմարզերն առաջատար դիրք են զբաղեցնում ՀՎ հացահատիկի արտադրության մեջ, ապահովելով ազգային ռեսուրսներիշուրջ 5096-ը: Դա պահանջում է հացահատիկիտարածքայինազգայինհատուկծրագրիմշակում, ելնելով ՀՎ ազգային, այդ թվում պարենային, անվտանգության 20152020թթ.ռազմավարության գերակախնդիրների լուծման պահանջից: Մասնավորապես արդյունավետ, սակայն են գազասակավաթիվ Լ, գեներատորային ռեսգենտայինհակակարկտային կայանքները:

դակի պատճառով,ցածր ն անկայուն է բարձր բերքատվության ապահովումը: Հացահատիկի արտադրության տատանման թափը 2.8 գործակից(104 ն 37 հազ տ): է Գերխնդիրըդրա մեղմացումնէ

Տ

գլ

Է|

Ջ

Ջ

ՏՏ

ՏՅ ԾՓ

ԷԷ

օ Տ

-

Ջ

-

-

ՏՅ

ռ

Ջ

ՏՑ ՅՏ

ջ ՏՃՅՏՃ

ջ Ջ

Յ

-

Ջ

Ց Ջ

Ջ

Փ ՏՅՏ

Ջ

Ջ

Ծ

-

Ջ

-

բէ)

Ց

5Յ

Ժ

։-

Էպ

ՄաոաԻ

Ս

հոռվառծ

օտիղոՀ

վմզնսկուվմտԻ մզնսկույղմոի

փե)

2/5

ՅՅ

Տ

ՅՅ

առ

2.22

ՇԲ

մ

5:|

5.

Յ

«Ք

ԷԷ

Տ| ՅՅ ՅՅ

.

Յ

ՀՏՀ

Ք8

այ8

|5

ԷԷ

|ՅՅ

-

Տ

Վտ

ՅՎ

ՅՅ

ՅՅ

ՏՏ Տ

լ»

ԵԵՕ

Օյ

՛՛

Յ

Ժ

Յ

Հ

`

ՒՋ

:

Օլ

։

էլԷլ

5|Յ

մարզը կունենա կերի հացահատիկիլրացուցիչ պահանջ: Դրա բավարարմանպաշար կմնան ցածրադիրվայրերում եգիպտացորենի ինտենսիվացումը, արտադրության հացահատիկի արճատավորումը, հա (տարածքի մշակումը վարելահողերի հազար չմշակվող շուրջ հա 7.6 ջրովիհողերի ոռոգման 4596), նախկինումոռոգվածհազար (6526 ոռոգմանցանցի անսարհամակարգերիվերագործարկումը Սիսիանոռոգքության պատճառով),Արփա,Գորիս, Կապան-Մեղրի, 07, 062) ինք062, ման համակարգերի ՕԳԳ-ի բարձրացում(0.57, նահոս ջրամատակարարման անցումըն այլն:

6.

Սլունիքի ն Վալոզ ձորի մարզերումհացահատիկի տարեկան 35 հազար տ պարենային ն շուրջ 7 հազ. տ սերմացուի 2001-2003, 2004-2005 ն 2009 թվականներինբավապահանջարկը տարեցրարվել էր 73.826 ն 11246-ով: Այսինքնինքնաբավությունը 12092 ն 1702-ի, սակայն աճում է: այն կհասնի Վեռանկարում տարի

հաշվին:

դրությանինտենսիվացումընայլն: 5. Կոտալքի մարզը բավարարումէ պարենայինհացամթերքների իր պահանջարկիմիայն 4044-ը: Հեռանկարումհացահատիկի արտադրության1.5-2 անգամ ավելացումըընթանալու է բերքատ2046 ավելացման ն տարածությունների վության կրկնապատկման

--

-

Որոշակի ռեսուրսներ կան նան մնացած մարզերում: Մասնավորապես Լոռու մարզում անհանգստացնողէ բերքատվության 2007-2010թթ մարզում ցածր մակարդակըն զգալի տատանումները: մեր կատարած հարցումները(Կուրթան, Մեծավան, Գյուլագարակ, Շիրակամուտ,Մեծ Պարնի, Ջրաշեն) ցույց են տալիս, որ մարզում մեծ հնարավորություններ կան 2015 ն 2020 թվականներինբերքատվությունը 26 ն 33 ց-ի հասցնելու համար: Մարզի ընտանեկան ֆերմերայինշատ տնտեսություններ այսօր 1հա-ի հաշվուլ ստաբերք: նում են 35-45 ց. ցորենի,50-60 ց եգիպտացորենի հա չմշակվող, 2 11-12 մնում է հազ Մարզում լուրջ ռեսուրս հազ հա չջրվող ոռոգելի հողերի ներգրավումը(որից 6546 պոմպակայաններիանսարքության պատճառով):Թումանյան, Սպիտակ ՕԳԳ Գուգարք, Ստեփանավան Տաշիր ոռոգման համակարգի (062, 066, 059) բարձրացումը,Գետիկի ջրամբարի բազայի վրա ոռոգմանինքնահոսհամակարգիներդրումը,հացահատիկիարտա-

Խնդիրները մասա

պահանջարկը:Հեռանկա հացահատիկի հետագա հազ. հա ջրովի վարելահ ներով, որից 8746-ը սահմ Մարզում լուրջ խնդիր ջրհան պոմպակայանի փոխարինումը: Դա արմ ների, այդ թվում հացա արդյունքումլայնորեն կա «բանջարեղենը,կարտոֆի ու լայն զարգացում կունե ծությունը: Հացահատիկ ծությունը հեռանկարում Գույն հողերի մի մասը ծ կացմաճմբ:Բարձր ավելա (ծխախոտ, պտուղ, խաղ կբերեն 40-43 մլրդ դրամ, խառն արտադրանքըկավ Վանրապետություն պես առաջնային սերմն արտադրությունը,այնպես նախկինում գործող 120տնտեսությունների աշխ սերմարտադրողներիօժ մարզերումունի շուրջ 100 Մեծ են կորուստնե կոմբայ հացահատիկային սակայն դրանց խիստ մ կտորներիխիստփոքր չ վրա ծախսելու, գյուղացի բավարարությանպատճ

րարում է միայն 23 հազ.

7.

Կարտոֆիլի պաշարները ե դրանց համալրման ուղիները

|

»

»

»

»

»

Փաստացի սպառումը վերջին տարիներինւռատանվումէ 5060 կգ-ի սահմաններում:Հաշվի առնելուվխոհարարական աւվրանքային ելքը (90:45) ներկայումս կարտոֆիլի օրական պահանջը կազմումէ շուրջ 580տ, իսկ տարվա առումով`200 հազ. տ: Այնքան էլ համոզիչ չեն պարենայինազգային հաշվեկշռի վերաբերյալ ԱՎԾ տվյալները, րստ որի վերջին տարիներինտարեկան կորուստներըհասնում են 20-2796-ի: Կարտոֆիլի արտադրության հեռանկարայինզարգացումներում կարելի է առանձնացնել(աղյուսակ 10) 2008թ. լավագույն տարվա նկատմամբբերքատվությունըկաճի 11-1396-ով, իսկ համախառնբերքը` մինչն 1596, Ամբողջուլինկբավարարվիներքին սպառման,վերամշակման ն արտահանմանպահանջներըկրճատելով կորուստները, Արարատյանդաշտավայրը, Լոռու, Տավուշի, Վայոց ձորի ն հետ միասին, կմնա Սյունիքի ցածրադիրտարածաշրջանների 50 հազ. տ վաղահասկարտոֆիլի պահանջարկիբավարարման գոտի, Միջահասկարտոֆիլի պահանջըհասնում է շուրջ 50 հազ. տ, որը հաջողությամբլուծված է Կուտայքի,Լոռու, Արագածոտնի տնտեւությունների ենթակամեթոդներով, Ուշահաս կարտոֆիլիշուրջ 80452-ը կապահովենԳեղարքունիքի, Շիրակի ու Լոռու ավանդական կարտոֆիլացան մասնագիտացվածտնտեւությունները,ն 2020թ. հիշյալ մարզերըկարող են արտադրել490, որից 220 հազ.տ ապրանքայինկարտոֆիլ,

կկալ):

Կարտոֆիլըզբաղեցնում է գյուղատնտեսության համախառն 3-444-ը: 2010թ. արտադրանքի13-1446-ը ն էներգետիկհամարժեքի համարժեքը երկրումարտադրվածկարտոֆիլիկալորիականության հառնում էր 445 մլրդ կկալ-ի, դրից պարենիհամարօգտագործվում էր միայն 2896 կամ 127 մլրդ կկալ: Բնակչությանմեկ շնչի հաշվով նորման սահմանված է երեք համար` 58 (2838 կկալ), 91 (2412) ն 70 կգ (2100 մակարդակների

2.2.

Շիրակի մարզում կարտոֆիլին, մասամբ այլընտրանք կարող է լինել շաքարի ճակնդեղը,թեն 1 հա-ից ստացվող համախառն եկամուտի ելքով այն էապես կզիջի կարտոֆիլին, սակայն իրացումըխնդիրներչի հարուցի, Ապրանքայինկարտոֆիլի ռեսուրսներչեն ունենա Կոտայքիե Վայոց ձորի մարզերը,որտեղ դրա արտադրությունըմեկ շնչի հաշվով կմնա 60-70 կգ-ի սահմաններում: Կարտոֆիլի արտադրությանն այսօր մեծ վնաս է հասցնում արտահանման կտրուկ անկումը, որը ստվերային մաքսային քաղաքականության հետնանք է (այդ կարծիքին են Վանաձորի, Ստեփանավանիշուկաներում կարտոֆիլ վաճառողներիշրջանում անցկացվածհարցման մասնակիցների 67.196-ը): Արտահանմանռեսուրսներըկարող են տատանվել35-40 հազ. տոննայի շրջանակներում,որի արդյունավետ խթանումը կարիք ն միջազգային ունի մաքսայինօրենսդրությանկատարելագործման մարքեթինգի լուրջ ուսումնասիրությունների:Հանրապետության լավագույն ֆերմերների,սերմնաբուծական ն փորձակայակնների այլ տնտեսություններիարտադրական նվաճումներըվկայում են, որ 2005-2011թթ. բերքատվության միջին մակարդակըկրկնակի զիջում էր եղած հնարավորություններին: Հանրապետությունում կարտոՖիլ է մշակվում շուրջ 180 հազար գյուղացիական տնտեսությունում, որոնցում բերքատվությունըտատանվում է 100-400 ց/հա, իսկ մարզերում`120-340 ց-ի շրջանակներում(աղյուսակ11): Դա վկայում է, որ հանրապետության պահանջարկըկարելի է լիովին բավարարել,անգամ, տարածություններիկրկնակիկրճատման պարագայում կամ նույն տարածություններիվրա լրացուցիչ հնարավոր է արտադրել 650-700 հազ. տ կարտոֆիլ (մեծ տեղ տալով վաղահասն միջահաս կարտոֆիլին),որոնց արտահանումը մեծ աջակցությունկլիներ գյուղացիական տնտեսություններին: Ճյուղի զարգացման խոչընդոտներնեն` էլիտայինսերմերիարտադրությանբավարարհզորությունները, ներքին շուկայի տարողության մեծացումն ու արտահանման դժվարություններիմեղմացումը, որակյալտնկանյութերի ու մատչելիության անբավարարությունն ապահովմանչկանոնակարգվածհամակարգը, ացվե կարգը, ո որը զգացվեց 2009-2010բբ. զարնանը,

|

»

վերամշակմանկարողության ու պահեստայինտնտեսությունների անբավարարությունը, մեծաքանակ կորուստները ն այլն:

»

:

»

Աղյուսակ 11

»

»

«.

Կարտոֆիլիպաշարներըն

օգտագործումըՀՀ-ում` ըստ 1995-2020թթ.

1995 | 2000 | 2008 | 2011 Ցուցանիշներըգշափի

պ

--Տարած Տարածությունը

ագ.

-`

թռ

'

-

որը հա

բերքը

Մեկ շնչի

Աա

հաշվով աոաք

|

400 խո

|

հազ.տ

Ց »

.

|

արոահողի

անար

մեջ

Պահանջարկը ԽԱ օրական

4|

»

|

.

|

Կորդի

|

-

ՊԵՐ

"

Աաաա

3.7 «թր

տ

.

|

131200

տ

Կորուստները հազտ |

Թ38

.

տրան արտադրանքի

.

ման "

ԱԱ

ՀՎ

5/38

113171188.71114:6|194:3 գ. ԼՄիջին բերքատվությունը| 557.3 Համախառն

ա

|

ա

ը

2.3.

|

|

:

:

| 250

| 1200| 226 Յար

| 300 | 370

| 451165

"ՅԾ

|

|

|

241-644.

ական

կակ

|5409921483|440|

ԴՅ

13001360

| | | | |

աաա

-

|

|

ԹՅ

հաշվով պաոդի Ընդամենը | | հազ-տ | | | Աա Սերժի հազար Աաաաարիիայար `

|

|2015|2020

ԱՏ

ՐԵԼ

ՅՈՐ

| 521237 | 45 կար

|

յին

|3410| 194291

ՈՅԵ

աու

Բոստան-բանջարեղենիպաշարները ն. դրանց համալրման ուղիները

Հարավային բանջարեղենի արտադրության երկիր լինելով ունի ինչպես թարմ, այնպես էլ վերամշակվածբանջարեղենի հարուստ տեսականի,շուկայի համար նախընտրելի բարձր որակ: Դրանց օգտագործմանանհրաժեշտությունըպայմանավորված է ոչ պահանջով,որի համար սպառման նորման միայն կենսաբանական 2412 կկալ) ն 95 կգ 110 կգ (2412 սահմանված է 141 կգ (2838 կկալ), 110 կկալ), այլե նրանով, որ օրգանիզմում նպաստում են ( յուրագմանը, սննդիռացիոնալացմանը: մնացած սննդամթերքների ՀՀ-ն

բանջարեղենիլայն տեսականին,բարձրորակը, էկոլոգիական մաքրությունը թարմ ն, վերամշակվածձնով միջազգային շուկայում դրանց ներկայացման կռվանն են: Բանջարեղեններն ամենօրյա օգտագործմանսննդամթերքներնեն, ե հանրապետության համար ընդունված տարեկան110 կգ սպառմանն 141 կգ կենսաբանականնորմայի պարագայում ւսիաստացիսպառումը մինչն 2002թ. հասնում էր 120-130 կգ, 2004-2005թ.` 200կգ, իսկ 2008-2011 թթ.՝ 311-296 կգ: ՎՀ-ում

ն պաշարները Բանջարեղենի

հազ. հա՞լ

(ներառյալ |նրտադրությունը` բուտանայինտարածությունը) միջին բերքատվությունը

ուց ազ.տ

"`

»

.

Աարելահորի ԱԱ զան

ծ

նների մե շ

գյուղ.

|Ինքն

ԱԱ »

: .`

բե

ՀԱ-իմեջ |Պահանջարկընդամենը »

չեկ շնչի հաշվով համախառն

հեկ վարելահողերիհաշվով կշիռը` |Տեսակարար »

1995-2011թթ.

ըստ

Չափի | լցց5 | 2000 | Ցուցանիշները միավորը

Խ

1.

ՀՀ-ում` օգտագործումը

Առյուսակ12

|

սննդի համար

կրեր

|

-

արտահանում

-

|Փաստացի սպառումըմեկ շնչի

է

հաշվով, կգ

11411213

հազ.տ.

|

|

|

207 ի: ԱՆ

հազ.տ

«ն

ն Աարիրանը, Ծան

|

|

տ

գ: Չ6

| 2011

| |

|

|

990 0

|

|

2. 3

311121

|

|

| |

|

|

|

|

|

|

|

| | | |

|

|

98. :

2 118

11701

|

Բանջարեղենի արտադրությանվերաբերյալ հաշվարկները (աղյուսակ 12) վկայում են, որ արտադրությունն առավելապես զարգացելէ ինտենսիվճանապարհով: Ներդրվելեն բարձրբերքատու սորտեր,պայքարիարդյունավետմիջոցներ,խիստբարելավվել են մշակություննու խնամքը:1995-2010թթ.համախառն բերքի կրկնակի հավելաճի 78.6 բաժին է ընկնում ինտենսիվ գործոններին:Բերքատվությունն ավանդաբարցածր է Լոռու ն Վայոց ձորի մարզում է տա(90-130ց): Արարատյանհարթավայրերում կենտրոնացված րածությունների60-6746--ըւ համախառնբերքի 78-7926-ը: Այստեղ

բերքատվությունըտատանվումէ 470-475, որի բոստանայինմշակաբույսերը` 320-400ց-ի շրջանակներում: Բանջարաբուծությանը բաժին է ընկնում գյուղատնտեսությանհամախառնարտադրանքի 1/5-ը (132 մլրդ դրամ): սպառմաննորմաներով,մինչն արտագաղթը, Կենսաբանական 3.5 մլն մարդու համար տարեկանպահանջարկըկազմում էր շուրջ հաշվին 0.5 մլն տ ն բավարարվումէր սեփական արտադրության

տարեկան արտադրելով 600-630 հազ.տ. բանջարեղեն,150-240 մլն պայմանականտուփ (պ.տ.) բանջարեղենիպահածո: Արտահանվում էր 90-100 հազ. տ թարմ ն 80-90 մլն պ.տ. պահածոյացված բանջարեղեն:2008-2010թթ. փաստացի պահանջարկը կազմում էր շուրջ 0.7 մլն տ, որը սեփական ռեսուրսներիհաշվին բավարարվումէր 10096-ով, միաժամանակապահովելով 150-200 ռեսուրսներ: հազ. տ վերամշակման Սակայն բանջարեղենիհամախառն սպառմանն արտադրության վերաբերյալ տվյալները դեռես ամբողջական պատկերացում չեն տալիս իրավիճակիվերաբերյալ: Լոլիկը սննդի թարմ ւ վերամշակմանհամար առավել օգտագործվողն է: 2005-2008թթ. նրան բաժին էր ընկնում բանջարեղենի համախառնբերքի 30-3196-ը: Թարմ սպառմանն տանը վերամշակհասնում է 115-120 հազ. տ` ման 290 հազար տ փաստացիարտադրության դիմաց (աղյուսակ 13): բավարարումեն հանլրիվ ներկածավալները Արտադրության ն րապետությանթարմ սպառման վերամշակման պահանջները: Է

պահանջարկը տարեկան համար

ընդլայնվում է լոլիկից պատրաստվողապրանքատեսականին (մարինադներ,հյութ, լեչո, լոլիկ իր հյութում, ասորտի են նոր կետչուպ, լոլիկի չիր ն այլն): Դրանց համար առաջարկվում տեխնոլոգիաներ,սորտեր, հիբրիդներ, որոնք աչքի են ընկնում ն մեկ հեկտարից չոր նյութերի ելքով բարձր բերքատվությամբ ն այլն: փոխադրունակությամբ պահունակությամբ,

ՀՀում

«Լոլիկի տարբեր սորտերի փորձարկում,բերքատվության մշակվող հումքի բարելավում»ԱՄՆ ԳԴ ճարքեթինգիաջակցության ն

են, որ ծրագրերի շրջանակներումփորձարկումները վկայում ն 400 ց միջին բերքատվությանմեկ հեկտարից հանրապետության ն 20-24 գ չոր նյութերի ելքի պարագայումփորձարկվող հյութերի 201, համար առաջարկվողՌաննի նուշ, Սանպակ, Սանշայ, Հիբրիդ

Ֆլորիդա, Գետափնյա,Քիք-Փյոք, Պակմոր, էլիտար, ամբողջական տոմատ պտուղներով պահածոյացմանհամար` Ռիո Գրանդե, են 825-1144 ց ճածուկի համար Գրանդե սորտերը ապահովում բերքատվությունն 58-60 ց չոր նյութերիելք: (Գետափնյա) Հետազոտողներիխմբի(ղեկ. Վ. Եուշիկյան) լոլիկի վերաբերյալ վկայումեն, որ շուկայականգների (20-25 ուսումնասիրությունները ն դրամ 1 կգ-ի համար) փորձարկվողսորտերի բարձր շահութաբերության պարագայում(Շաստան` 42146, Սանսթարթը՝ 21246, Շ4Ծ-152`

Ւ-201` 30195, Սանգան՝ 20095, Ջինան՝ 28246,

առաջարկելեն ՎՀ

23246,

ֆերմերայինտնտե-

Գետափնյա`9026), որոնք են սություններումմշակելու համար, մեկ հեկտարիհաշվով կարող ապահովել 1.0-1.5 (2009թ. գների պարագայում2-3) մլն դրամի վաշահույթ, ն էապես կիջնի վերամշակողարդյունաբերությանը ծավալով, իր ոչ եթե ճառվող հումքի գինը: Կաղամբիռեսուրսները, ճաշատեսակներում ապա տնային տնտեսություններիամենօրյա նորմայով է: Կենսաբանական առավել շատ օգտագործվողներից

հասնում է 59 (18 կգ/տարի)տարեկանսպառման պահանջարկը հումքի պահանջարկի հազ. տ: Վերամշակողարդյունաբերության կորուստը էապես կրճատել է ներքին պահանջարկը:Մինչն 1990էր ական թվականները կաղամբը լայնորեն օգտագործվում կաղամբիմարինադներ,ֆարշեր (լցոնք), սալաթներարտադրելու ունեին ներքին ն համար, որոնք լինելով էժան, մեծ պահանջարկ

արտաքինշուկայում: կաղամբիտարածգների,ապրանքային Շուկայի տարողության, ապրանքայինշղթաների, վեկտորքային տեղաբաշխվածության, տեսակարար ծախսերի ապրանքաշարժի ների ուղղվածության, պահպանման անբավարարությունը, տեղեկատվության վերաբերյալ են չիրացվող առանձին տարիներ ստեղծում դժվարությունները է ապրանքարառաջացնում կաղամբի էական կորուստներ,որը

միջահաս ն տադրողների արդարացիդժգոհությունը: Վաղահաս, ուշահաս կաղամբի ձնավորվածգոտիները (Արարատյանդաշտավայր, Արագածոտնիմարզ, լեռնային գոտի) ապահովում են նրա Մատակարարմանգործում կլոր տարին մատակարարումները: ստեղծված դժվարություններիպատճառով չնայած արտադրու-

թյան բավարար ռեսուրսներին, կաղամբի շուկայական գները 2006-2010թթ. հավասար էին կարտոֆիլին (200-250 դրամ), թեն կաղամբը 1 ց-ի ինքնարժեքով ն կալորիականությամբ2-3 անգամ զիջում է նրան:

Արտադրությունըվերջին տասը անգամ ն հավասարվել նորմատիվային պահանջարկին:Այնուհանդերձ,2008թ. 1տ 586 Ֆ-ով (1 կգ՝ 178 դրամ) 3.8 մլն դոլարով Թուրքիայից ն Իրանից ներկրվել էր 6.5 հազ. տ սոխ ն սխտոր:Նկատվում է արտադրությանկայուն աճ: 2001-2008թթ. տարածություններն աճել են 250 հա-ուլ (12.822), համախառնբերքը՝ 43 հազ. տ-ով կամ չորս անգամ: Բերքատվության աննախընթաց ցուցանիշներծեռք են բերել Արարատի(366 ց) ն Արմավիրիմարզերը,որոնք էլ արտադրում են համախառնբերքի 87-88465: Գլխավոր հիմնախնդիրըմնում է ներկրումների կրճատումը ն արտադրությանգների տատանումներիմեղմացումը: Վարունգիռեսուրսները: Արտադրությունըքառակի գերազանցում է սպառմանպահանջներինն անցած տասը տարիներին քառապատկվելէ: Պահանջարկըկազմումէ 29 հազ. տոննա, փաստ արտադրությանդիմաց (6.8462):Մեծ է առաջարկի տացի 82 հազ ն գներըտատանվումեն 150-1000 դրամիշրջասեզոնայնությունը, նակներում: Միջին հանրապետական 272ց բերքատվության պարագայումԱրմավիրին Արարատիմարզերում այն տատանվում է 350-352, մնացած մարզերում`60-180 ց-ի շրջանակներում:Ծածկած գրունտում մ-ից ստացվում է 15-17 կգ վարունգ: Տարածությունների 63225-ըն համախառնբերքի 8442-ը կենտրոնացված է Արարատյան հարթավայրում:Հեռանկարի ուրվագիծը մնում է հիշյալ մարզերում բերքատվության բարձրացումը, ծածկած Գրունտի ընդլայնումըն ինքնարժեքիիջեցման հիման վրա գների իջեցումը, արտահանմանխթանումը,վերամշակումը:2008թ. 1կգ ներմուծվելէր 3.1Ֆ-ուվ|: ռեսուրսները:

տարում ավելացել է

2.4

»

Գազարիռեսուրսները: Բնակչության մեկ շնչի հաշվով տարեկան 6 կգ նորմայի շրջանակներում տարեկան պահանջը հասնում է 20 հազ. տ, իսկ արտադրությունը` պահանջարկի 13596-ի: ՀՀ ԱՎԾ տվյալներով գազարիտարածությունները2005-2008թթ. տատանվում էին 900-970 հեկտարի շրջանակներումն առավելապես տեղաբաշխվածեն Կոտայքի ն Շիրակի, Լոռու ն Գեղարքունիքի մարզերում (77-7896), որոնք էլ ապահովում են համախառնբերքի 80-8566-ը:Մեկ հեկտարիբերքատվությունը2008թ. Գեղարքունիքում հասավ 2889ց, Շիրակում` 3499, իսկ Կոտայքում` 43.2 ց, Արագածոտնի 418 ց-ի դիմաց ներմուծվումէ ընդամենը2.6 տ: Հանրապետությանշուկայի պահանջարկը բավարարվածէ գրեթե կլոր տարին: Սպառվածգազարի 40-4246-ն օգտագործվում է պահածոյագման(այլ բանջարեղենների հետ) ն գազարի հյութի, համար: Պահածոյացմաննորագույն եղանակները արտադրության հնարավորություն են ընձեռում պահպանել նրա բուժիչ հատվիտակությունը (սակավարյունության,հիպերտոնիա) Ճ,8,Շ,8չ ն մասը: Հանրապետությունում կարոտինի հիմնական մինների մշակվող Նանտսկայա, Շանտե, Լենինականիտեղական սորտերը ապահովումեն 300-350ց բերք: Արտադրությանընդլայնումը մեծապես կնպաստիգազարի հյութի արտադրությանլայն ծավալներով կազմակերպմանը:Ներկայումս 270 դրամով ներմուծվում ն 780 դրամով վաճառվում է 1լ ուկրաինականարտադրության«ՏՅԺօՒՅ Շ0|մ» գազարի հյութ: » Սխտորիտարեկան 4 կգ սպառմաննորմայով նախատեսված պահանջարկըկազմում է 5 հազ. տ: Տարածությունները կայուհեկտարի, համախառն բերքը` 8-9 հազ. նացել են 800-840 տոննայի շրջանակներում:Մշակվում է բոլոր մարզերում: Միջին պարագայում,մշակությանհիմնական 100-110ց. բերքատվության Լոռու, Կոտայքի, Գեղարքունիքի, Սյուշրջաններում (Արարատի, նիքի մարզերում)ստացվում է 450-200ց. բերք: Սրանց բաժին է ընկնում համախառնբերքի 60-65:6-ը, որոնք էլ ապահովում են ապրանքայինբերքի 78-92:»-ը: » Կանաչ ոլոռի. ռեսուրսները: Արտադրությունըհանրապետությունում թույլ է զարգացած: Տարածությունները հասնում են տ: Կենտրոնացածէ առա70-80 հա, համախառնբերքը` 250-290 »

»

»

վելապեսՀրազդանի ն Սյունիքի տարածքներումն նախատեսված է պահածոյացված կանաչ ոլոռի արտադրությանհամար: Պահախիստ անկման, որոշ գործարանների ծոների արտադրության (մասնավորապեսԵրեանի) վերացմանհետնանքով նրա արտադրությունը խիստ կրճատվեց:2008թ. նրա տարածությունները76 հա էր, համախառնբերքը՝ 284 տ: Զարգացմանը դարձյալխանգակողմից առաջարկվող րում են մթերող կազմակերպությունների 270-300 դրամ), այն դեպքում, երբ ցածր գները (1 կգ-ի համար ոլոռից ստացվում է կանաչ մ եջ կգ ա րտադրության պահածոների երկու տուփ (465 գ հումքի պարունակությամբ)պահածոյացված արտադրանք(զանգվածի 7044-ը), 2008-2009թթ. այն 33 ներքին շուկայում արժեր 1400-4200 դրամ: Բանջարեղենիմնազածխմբերումընդգրկվածեն սմբուկը, բամիան,պղպեղը, սունկը, կանաչեղեններըն այլն: Բնակչության մեկ շնչի հաշվով տարեկան16կգ սպառման նորմայիպարագայում ֆիզիոլոգիականպահանջարկըկազմում Է 52 հազ. տ, կամ ընդհանուր պահանջարկի11.596-ը: Մինչդեռ դրանց տարածությունները 2008թ. հասնում էին շուրջ 7.0 հազ. հա, իսկ համախառնբերքը` 209 հազ տ կամ 19.942: ներապարենայինարտադրանքները Բանջար-բոստանային ռում են սեխը,ձմերուկը, դդումը,դդմիկը: Տարեկանսպառմաննորման ՀՀ-ում սահմանված է 19 կգ (որը կազմում է բանջարեղենիսպառման նորմայի 16.346-ը ն արտաամբողջովինբավարադրության1896-ը), նրանգարտադրությունն ներքին շուկայի պահանջարկը,սակայն րում է հանրապետության լրացվում է 1 կգ-ը 300-500 դրասեզոնայինանբավարարությունը մով, ներկրվող450-550տ ձմերուկի ն սեխի միջոցով: » Բոստանայինմշակաբույսերի տարածությունները2008թ. 5.4 հազ. հա էր: Երկարատնտեղատվությունիցհետո նկատվում է բերքատվությանաճ: 1976-1990թթ.` 143գ-ից, 2002-2003թթ. այն հասավ2005թ.` 305 ց, 2008թ.` 334 գ-ի: Դրահետեանքովհամախառն բերքը 60-70 հազարից հասավ 182 հազ տ-ի: Արտադրությունը, գրեթե ամբողջովին (92-93062) տեղաբաշխվածէ Արարատի ն Արմավիրիմարզերում, որտեղ բերքատվությունըհասնում Է 377402 ց: Ներկրվում են առավելապեսձմերուկն սեխ:

Լոռու, Կոտայք

»

»

»

»

Օրգանականգյուղ

Գոտիականխորը տարբերակվածք

Տեղական արտադ ներմուծմանհետա դրության: Գոտիական խորը տարբերակվածք

ժեշտ են՝

նաբավության հատուկ պետական նպատակ տության բարձրացմա գացման, ոլորտի ֆինա գործման գյուղատնտե վորմանվրա: Բանջարեղենի բն պայմաններստեղծել գ ն միջին ձեռնարկությ կնպաստինորաստեղ արտադրանքիորակի բ իսկ մյուս կողմից էլ իջեցմանըն հումքի ձեռ նակության բարձրացմ Լուրջ խնդիրներ ների արտահանությա սությունը ն վերամշակո ազգայինարժեքներ ուն պարունակությամբսելե

»

ն

դրան

Պտուղների

|Ընդամենը

|Վնդավորներ

տ

|Սերձարնադարձւային |Կորիզավորներ |Ղատապտուղներ |ընկուզավորներ

Սնվանումը

Խ

Պտուղների,հատապտու

Պտուդների ն հա նորման ընդունված է 7 համարժեքըկազմում է էներգետիկականկառո 4.02: Միջին էներգուն է 480 կկալ (տատանվել ՀՀ-ում այն կազմում է հատապտուդներիկառ մշտապեսփոխվումէ էն Սպառման կառուց հնդավորներիֆիզիկակ վածքի հարցերը,ինչը չի ընկուզավորներիառում արնադարձայինն ցիտր մասը (ադամաթուզ, մա դարձային,թեյ, սուրճ) ա լիովին օգտագործվեն ռեսուրսները:

Զ.Դ.

Պտուղների, ե արտադրությունը հատապտուղների ՎՀ-ում՝ պահանջարկը ըստ

Գո--

Պտուղներիարտադրությանն սպառմանմիտումներըՀՀ-ում` ըստ 1988-2011թթ.

1988-201 1թթ.

Ցուցանիշներըտրավիը | |2000|2010 |

Խ

-

աա

-

::

Արտադրությունը » Բերքատուտարածությունները հազ. հա|

եը.

200.00-

Բերքատվությունը Համախառնբերքը Պահանջարկը

հսզ.

»

15000.

:

2|»

100,00:

նքայո

արար

4988թ.

1995թ.

ԱՍերձարնադարձային

Թ

ք 2003թ. չր

աաա:

աԼ.

2005թ.

Կորիզավորնել

2011թ.

ՕՎատապտուղներ

ա

տ

Ներկրումների վերաբերյալ կատարվածհաշվարկներըվկայում են, որ 2003-2008թթ. բնեղեն ծավալներըավելացել են 25.2 հազ. տ-ով կամ 101.256-ով, իսկ գները` 33 25Ե-ով: Թանկա ման պատճառովներկրմանծախսերըավելացելեն52 52-ով: Հով: թանկացել են ընկուզավորները (30844), սուրճը (31644), թեյը (23446), ցիտրուսները4̀43, մերձարնադարձայինները`58654 :

առաոծնապիս

Հանրապետությունը

մլնդոլարով կամ

ըրիԼ ր ատել ընկուզավորների, տապտուղների ավո սակայն մըկրման աքերկրումները, դրան խանգարում Ներքին գների շահեկան մեծտարբերությունները: կույ 2008-2010թթ ցիտրուսայինների գծով այն հորի: այ խորորի, Նաի: կարող

է

կոճ

հն

հա

ի

լ

ասնու

լինելով արմմիա հանդերձ Գան լացնել

կարնոր

-

:

(աղյու կան պտղատեսակներին Պ ներին (աղյուսակ 16)

կ(ենսաբ.նորմայինկատմամբ 100 համշակվող հողերի հաշվուլ

րումը

արԿն

ն

Կգ

Գ

| 34.4 | 21.7 | 3.7 | 372 | 43.3 | 58.8 | 39.2 | 73.5 | 146 | 128 | 128.5 | 2039.4 |

| 750 |

|

| | | |

| | | 148 |

|

|

161139

|

|

|

138|

|

|

|585

|

| |

|

107.5

|

աաա ԱՐ է

Կր

քափոխանակության արտահանման խթանումը, մանավանդ,որ իրացման ոլորտում ի դեմս արտերկրներիմթերողների, ձենավորվել են նոր հարաբերություններ:2007-2010թթ. տեղում, իրենց տարաներով ն բարձր գներովծիրան, դեղձ,խաղող գնում էինոչ միայն

յե Հորոներ եվրո ոսամոան տեղական Նար երկրներից պ

այն: Պտղաբուծությունը խորհրդային տարիներին զարգացավ առավելապես էքստենսիվճանապարհով Այնուհանդերձ,առկա էին որոշ ձեռքբերումներ:1986-1988թթ. պտուղների միջին սպառումը մոտեցավ սահմանված մակարդակին,սննդի արդյունաբերությունը '

եց292 մլն

բնական հյութեր

ր իրատ) րաէ Աոանց 2009թ մինչդեռ պ.տ.

պտղապահածո

ն

(ո

:

Ա.),

ընդամենը 4368 տ (3 մլն պ.տ.) մրգի պահածո: Ծավալի կորուստը կազմում է շուրջ 289մլն պ.տ, կամ շուրջ 120 հազ. տ, որի արժեքը 2010թ. շուկայականգներով կկազմեր շուրջ 180 մլն ԱՄՆ դոլար: ԱՎԾ տվյալները վկայում են, որ թեն պտուղների արտաքին մեջ արտահանմանմասնաբաժինը ապրանքաշրջանառության »

տ

հազ.տ | 210

շնչի հաշվով նորմայի նկատմամբ

Ա

|

կգ

քր Բնկուզավորներ Հնդավորներ Ընդամենը Ջ

»

ընդամենը

հազ.

»

Էա

|

»

»

ՀՅԱԹոոմՈներ

տ

տ

Մեկտարվա Արտադրությունը Մեկշնչի հաշվով

50.00 0,00

Մեկ օրվա

35.2

68.1

ց

»

Սեփականաշնորհումը լույս աշխարհբերեց «թղթի վրա» եղած տարածքները:Տարածությունների մի մասը երկրաշարժի գոտում դրվեցին բնակարանաշինության տակ, քիչ չեն նան ռազմականացված սահմանային տարածքներում ոչնչացված ն ոռոգման ցանցի վերացման հետնանքով չորացած այգիները: Պտղատու տարածություններըմասնաւովածեն 212 հազ. գյուղացիական տնտեսությունների միջն (միջինը0.18հա): Վերջին տարիներինւվտուղներիշուկայում նկատվող գների էական բարձրացումնիր ազդեցությունըթողեց պտղաբուծության զարգացմանվրա: Արագորենընդլայնվում են տարածությունները, սառնարաններիտարողությունները, լավացել է պտղի որակը, բարձրացել է սպառողին մատուցելու կուլտուրան: Բավական է նշել, որ 2000-2008թթ. բերքատու տարածքներն ավելացվել են շուրջ 15 հազ. հա-ով կամ 6996-ով, փոխվելեն ավանդականցածր բերքատվությամբայգի պահելու նախկինմտածելակերպն ու գործելակերպը:2011թ. 6 հազ.հա ոչ բերքատու այգիները առաջիկա տարիներին ւպտուղներիհամախառնբերքը կավելացնեն շուրջ 60 հազ. տ-ով կամ 2096-ով: Պտղաբուծությանզարգացման թույլ կողմը մնում է` ցածր ն մեծ տատանումները, բերքատվությունը սորտատեսակային անբավարար կառուցվածքը,խոշոր զանգվածներիփոքր տեսակարար կշիռը, պատահական տնկիներով հախուռն տարածությունների հիմնումը, ինտենսիվության խիստցածր մակարդակը,ճյուղի մոնի-

»

2008թ. հասավ25.992, այնուհանդերձ, այն մնում է խիստ ցածր մակարդակի վրա: Աստիճանաբարմոտենում են արտահանման ն ներկրման գների մակարդակը,լուրջ խոչընդոտէ վերամշակմանկարողությունների անբավարարությունը, որը 9.5 անգամ զիջում է 1988-90-ականթվականների ծավալներինն հումքի թելադրվող ցածր գները: Գյուղնախարարության օպերատիվհաշվարկճան տվյալներով Հ3-ում Արտֆուդի(6.9), Բորոդինո (3.6), Այրումի պահածոների գործարանի (1.1), Պռոշյանի կոնյակի (1.2), Եվրոթերմ ՓԲԸ (2.6) ն այլ ընկերությունների կողմից գնված 19.4 հազ.տ պտղի 1 կգ"ի համար2008թ. վճարվել են` դեղձի համար՝86, ծիրանին` 63, խնձորին՝ 21 դրամ, միջին հաշվով` 84.6 դրամ:

անբավարարություն համալիրում երկար գրեթե բագակայությ տարերային աղետն գործի դրվածքի անբ ման ն արտահանմա սանելիությունը, էկոլո արտադրանքի(կոմպ պավիդլոների,ազգայ անկումը, խորհրդա ծառայություններից անբավարարություն Պտղաբուծությա են մարզային կտրվ Գեռանկարում Ա ները կաճեն 3495-ով, գոտում (Արագածոտ 30 հազար հա-ի կամ ւ Շիրակի, Սյունի 8,546, կաճի Վայոց ձո Ոռոգման ինքնա Տավուշի մարզի ւվտղ մամբ 2020թ. տարա կբարձրանա ն կուսս անգամ: ՎեռանկարումԼո գածր բերքատվությ ների վերակառուցմ Վայոց ձորի, Սյ մոռացությանմատնվ դրության արմատ պտղաբուծությանոլո Վեռանկարումմե Տավուշի, Կոտայքի ն գործումը:

Թորինգի պետականք

Կպ|Թռ|Փ

5|"

Տ|Տ

Ք|Ծ ՅԿ

Զ|պ

Ջ|Փ

Յ

Վ

Օ

Հ|տ|ա|թ|ռ Հ|Ք|Ծ ՀՇ|«|-

ՅՎԱ|Հ՝

Ւ-| Ի-|-

Հ|տ|՝ Ձ|Է|Փ

«-|'-զՎ«Վ

ԷՈ

ՆԾ

Շ|Փ|Հ

Ի-|Փ|Շ

պԿՕ|Է Հ|ՀՎ|Հ

Է|

-

Ջ|-|՝

Յ

Ց

5.

,

Ց Ջ

81Ջ

ՅԾ

ՅՍ

ԼՅԷՀ |

-

Փ

է

Յ

85/5

5|)3Յ|5 Յ|Տ|Յ | Յ/5 ՅՏ

8|5|5

տ|6լՋ

||

-

յո

Է:

Շ

Հ

ՏՏՋՅ|Յո

|ՀՎՏ5Տ

ՋԵԶՎԷԱ:

Տ/|ՏՊՀ:Յ

ԳԱՎԱՀՈՋ

Դ|Շ|:-|

Ֆ Վ|Հ-|Հ|Ձ

Հ/Կ Վ/ԱՎ|՞

Ե Կ«/Կ«|Վ|Ծ

Փ|Հ-|`|

Պ|ՀՎ/՝4|Տ

Փ|տ|առ)| Ջ

3|Թ|Ց

Տ|թլՅ|Յ|ՓԺ|Տ"՛

պ|

Է)

ՀՎ

ՀԾ

-

ՕԾ

« Ժ

ՀԺ

Ց Ծ

Վ

.

5|25|՝| Թթ

ԻԷ|Է|Փ|

Ջ|ԿպՎ|Զ|

Շ|ՀՎԿ|

Փ|Է|Ց|Հ|-|

Դ

ծ

-

Վ

Օ

ե»

Հ Հ

Հ

Փ

««|«"վպ|

ԳԱՀ|Է|

Հ|ա|Կ|տ|օ|

-

Հ|-|Հ`Վ|

Փ|Է|թ|

Փ.ՓլՓ|Հ|Կ|

Դ

ջ

Թ|վ«-|Փ

Էա:

Թ|Ջ|թ|Ճ Թ

ՇԱՓյրԸ|5

ՇԱՀ|Հ|Թ|Կ|

Հ

Է:

Է.

ԸՎ

Հ

Հ

Փ|Է|օ|ա|6| Ա Ց| Կ Ց|Տ|Ց|Ց ՀԱԱ«/Կ| Է|

-

տ||Ծ ՞|Գ|՝

Է.

Յ| ` -ՀՕՏ|ԸԱՏ|5| Ջ ՀՎՑ|Շ|Ց

է, Հ

Ի-

Փ|6|Է

ՒԶ

ա

Ց|Ի|Ք/Տ|Ը|ՅՀ

Կ|«Հ-|Վ ՑՇՏ

թ

Փ|Է|Պ

5Տ|Ջ Հ|թ|՞

Յ|Ժ

ԷՀ)

«3

-

թ

Յ|/.Ջ Ջ

ՅԵ|Ց|Ց|ա|Փ

պՊ|տ|թ Հ|Ի-Ա-

Ց|Շ|ԶԷ|ՓյՋ

-

:21Յ|-

Ջ|»

տ

|Ա-

Ա ԻԴԻ: «| |յԹ

:

Հ|ա|Փ

ՀՎԸԷ|Կ|Ծ|Յ|

Ջ

ՏՏԱՏՏՑԵՑՀԵՑ|

ջ

35. |Ճ

Փ

ՓԾ|ԻԷ|ռ -Տ|ԶՏ/|6|Թ Ձ ԷԴ1-21-

-

Փ|Փ Ք.Շ|«|Հ|Հ|Շ

Վ

ՀՏՀ Յ|Թ

ամ-

լ

Տ -

--

ռ.

Օօ

-

-

-Հ --

ՀՏՀ Ջ

Հ

ԷՊ

Ծ

ԹՅԱ.ծ

Տ

Յ

Ց

5Տ

Ւէ:

-

Թթ

Ջ Ջ

-

Յ

«յ

«2

Յ

ԷՎ

Յ

-ր

թյունը նս լուրջ նահանջ տումը արդյունք էր ոչ մ

Սեփականաշնորհ

Խաղողի պաշար Խաղողի արտադրու թարմ սպառման, այլես ն հյութերի արտադրութ ծության ինտենսիվացմ թյան բարձրացմանտես Խաղողագործությա բերումներ: Երկիրը ոչ մ ները, այլն տասնյակ հա գինիներ էր առաքում ռ կենտրոնացված հիմնա բարձրարժեք գինիները 1988թ. երկրում տարեկ լիկյորայինխմիչքներ,60ընդհանուր առմամբ` 580 դիմաց: 290 մլն դոլարիկ ներում, նրանցիսկ պայմ

Զ.5.

Պտղաբուծությանզա նախկին կապերի վերակ ների ընդլայնումը: Լուրջ 2010-2020թթ. բերքատու լացումը կառաջացնիշուրջ նանիրություններըվկայո ջրային ռեսուրսների մի մատակարարմանհամա Տարեկան կորուստ մարզում` 9 Արագածոտնի տնտեսություններում` 23 Լոռու ն Կոտայքիմարզե ձորի մարզը, ջրապահով կդառնա ւպտղաբուծակ

».

Թարմ միս Վերամշակման

(ընդամենը)

է՝ գինի (Արտադրվել

ԵԶ

|

| |

|

|

12|8Լ13:519

|11.5| 147

|

|

|

15171362

| 1305

|9227 ոջ |12118|25314 '

| 1040 | 272 | 437 | 618 | 325 | 722 | 987 | 15375 | 76 | 4Կ | 42.1 | 33

|

| 723 |7092

թր»

ՎԻ

|Է678

| 714 | 1515)

|

|2003 2040

|145.8 | 82.1 | 222.7 | 229.1 | 26 | 68 | | 167 | 230 | 240

21.5

212.4

| |

81.7

հազ դալ | կոնյակ հազ դալ | (Գինու,կոնյակի,սպիրտի,խաղողի մլն չամիչի ներկրումները դոլար լ տ կոնյակ. Սրտահանում տ |գիրի

նկատմամբ

.

Այլկարիքներիհամար |Սրտադրությունը պահանջարկի

»

»

»

"

»

28.0

|

Չափի միավորը

(Արտադրությունը Տարածությունը հա | հազ Մեկհեկտարիբերքատվությունը | գ/հա Համախառնբերքը` հազտ| նույնը՝ մեկ չնչի հաշվով կգ |Տարեկան պահանջարկը հազ.տ |

Ցուցանիշները

Բերքատվությունըբարձր ն կայուն է նրա մշակության հիմնական երկու` Արարատի ն Արմավիրի մարզերում, որոնց 2008թ. բաժին էր ընկնում տարածքի 66.795-ը, համախառն բերքի 89.596: Սակայն շամպայն ն Արենի գինիների արտադրությամբ ուշադրության արժանի են նան Տավուշի ն Վայոց Ձորի, Կոտայքի մարզերը, որտեղ բերքատվությունըավանդաբար մնում է ցածր, թեն առկա են որոշ դրական միտումներ(աղյուսակ 19):

Խ

պտղի արժեքը հասնում էր 300 մլրդ դրամի: Խաղողի բերքատվությունը,դանդաղորեն,սակայն կայուն ձնով ավելանում է (աղյուսակ 18 ): Աղյուսակ18 ն առաջարկի Խաղողիպահանջարկի միտումներըՀՀ-ում` ըստ 1988-2011թթ.

րացման, այլն 2003թ. չթաղվելու հետեանքովզանգվածայինցրտահարության: Հանրապետությունումբնակչությանմեկ շնչի հաշվով սպառման 20 ն վերամշակման 70կգ նորման եղել է անհասանելի: Խաղողի ն պտղատու այգիների քանդման հետնանքուլ գյուղատնտեսությունըկռրցրեց շուրջ 90 մլրդ դրամի արտադրական կապիտալ, իսկ 1990-2010թթ.չստացված շուրջ 3 մլն տ խաղողի ն

Խաղողագործությանզարգացմանհետագա ընթացքը կպայմանավորվի ոչ այնքան ներքին, որքան արտաքին հանգամանքներով, որի համար պահանջվում է սորտային կազմի ն արտադրության տեխնոլոգիայինոր լուծումներ: Մասնավորապեսպետք է ընդլայնվեն սեղանի ն խերեսային գինիների հումքային բազան, էկոլոգիապեսմաքուր արտադրանքիեվրոստանդարտիպահանջներինհամահունչ խաղողիգինի: Խաղողի արտադրության ճակատագիրըհեռանկարում պայմանավորվածկլինի շուրջ 50 հազ. արտադրողներիկոռպերացման

1595-ով:

Խաղողի արտադրության2015-2020թթ. վերաբերյալ բերված տվյալներըհաշվարկվել են հաշվի առնելով անցյալի նվաճումները, Գյուղատնտեսական արտադրության առկա ռեսուրսային պոտենցիալները (հողային, ջրային, աշխատանքային,տեխնիկատեխնոլոգիական, ինվեստիցիոն),սպառմանն վերամշակման հնարավոր ծավալները,արտահանմանհնարավորությունները նայլն: Տարածությունները 2010թ. համեմատ 2020թ. կավելանան 15.7 հագ. հա-ով կամ 9092 -ով, գրեթե հասնելով90-ական թվականների համախառնբերքըկաճի257 հազ. տ-ով կամ 11594-ով, մակարդակին, բերքատվությունը` 20ց-ով կամ 1396-ով: Բերքատվության աճի նախատեսվողցածր տեմպերը արդյունք են մի կողմից տարածությունների առկա պոտենցիալի(տարածքներիաճ, լիարժեքության, սորտատեսակային ն տարիքային կազմ), մյուս կողմից էլ 12 հագ.հա նոր այգիներիբերքատու հասկինանցնելուն: Նախատեսվող 13ց բերբի հավելաճը ձեռք կբերվի տեխնոլոգիական նոր լուծումների (ինտենսիվ այգեգործություն, բարձր բերքատու արտասահմանյան ն հայրենական սորտերի ներդրման, արդյունաբերական տնկարաններ)միջոցով: Լուրջ խնդիր կա խաղողագործությանվերամշակման մթերքների ներկրման ե արտահանման,գյուղացիականտնտեսությունների ն վերամշակողկազմակերպություններիգների հարաբերակցությամբկարգավորմանասպարեզում: Խաղողի մանրածախգների մեջ (2009թ. 687 դրամ) գյուղացիականտնտեսություններիգները (2009թ. 131 դրամ) կազմեցինընդամենը 1994: 2005-2009թթ. առաջինն աճեց, իսկ երկրորդը 154-ից իջավ 131 դրամի կամ նվազեց '

|

|

15 այլ

կազմակ

Զ.6.

կարգա

Ծխախուրիպ

հետազոտությու

»

»

».

»

»

մեծ

կա

մեջ հասան 3.7

ն

տնտեսությունն

նպաստումէ ագ հոսքը ա կապիտալի ծխախոտի համար

տությանբարձր

մշակաբո ինտենսիվ վարմանկուլտուր

փրկելուհամար,

արտ տնտեսական աշխատատարէ ն կ ների (Տավուշ, Լոռի, զբաղվածությանս

գործվող ն

թեն պայմանականո բ այն ամենօրյա առ

ծագման պա բուսական

է

Ծխախոտը թեն պա ճի խմբում չի ներառվու տարեկանմահանում 5 մ

շարք

բաշխման,ագրոմարքեթ ա ցիայի հիմնահարցերն

Խաղողի ծարաններին:

մարզի

գինու կոմբինատ»ԲԲԸ, « միջն այ կերպությունների ՀՀ-ում վերամ շուկայում: հազ. տ 2009թ. գնված ն կո գինու կոմբինատին

Հանրա գործընթացներով:

դրամի: Այսինքն` երկրում ծխախոտի վրա կատարվողծախսերը հասան 40 մլրդ դրամի: 2010թ. մանրածախապրանքաշրջանառության գումարը կազմեց 20.5 մլրդ, մեկ տոնայինտնտեսությանհաշվով՝ 46 հազդրամ: Այն հավասարազորէր 29 կգ մսի, որը 20-2496-ով կբարձրացներ մսի սպառման մատչելիությունը: Դրան էապես կնպաստի նան ծխախոտիներկրման65-80 մլն դոլար ծախսերիկրճատումը: Ծխախոտը մնացած մշակաբույսերինկատմամբունի անհա-

բարձը տնտեսական առավելություն: Մեկ հեկտարից ստացվողնոր արդյունքի (համախառնեկամտի),գումարով այն 3-6 մեմատ

անգամ գերազանցում է մնացած մշակաբույսերինհ̀ասնելով1-1.5 մլն դրամի: Բացի այդ 1 հա-ի վրա 300-350 մարդ-օրվաաշխատանքային ծախսումներիդիմացհաշվարկվողաշխատավարձը տնտեսության ուժերովկատարելուպարագայում (1-1.5մլ դրամ), նույնպես համախառնեկամուտ է: Սակայն, տրամաբանությունըհակառակ,

1980-2010թ. այդ մշակաբույսի արտադրությանը կրճատվեց 17. սիգարետներիարտադրությունը3.6 անգամն հայտնվեցվերացման եզրին: Գերապատվությունըտրվեց ներկրումներին:Սիգարետներիներկրումներիծավալներըաճեցին 16, արտահանությունը կրճատվեց6.8 անգամ: Երկիրը 2010թ. մլն դոլարով ներմուծել էր 2528 տ ծխախոտիհումք, 176 մլն տուփ (220 տուփ 1 ծխողի հաշվով) սիգարետներ:1 կգ ծխախոտըներկրվելէր 3.76 ԱՄՆ դոլարով (1150 դրամով), 1 տուփի սիգարետը` 134 դրամով:Ընդ որում` զա վեշտականէ, որ ներկրվող հումքի 1 կգ-ի գինը ոչ միայն կրկնակի գերազանցում է ՀՀ-ում գյուղացիական տնտեսություններից ձեռքբերմանգներին, այլն տարեց տարի թանկանում է- Սակայն 1 տ հումքը 2003թ. 2234-ի դիմաց2008թ. ձեռք էր բերվել 3760 ԱՄՆ դոլարով: Դրանովհանդերձ,ներկրումները շահեկան էր: 2010թ. մեկ տուփ ծխախոտը270 դրամ մանրածախ գնի պարագայում ներկրողների վրա նստում էր ընդամենը 160 դրամ, իսկ ներկրողների շահույթը հասել էր շուրջ 13 մլրդ դրամի, շահութաբերությունը՝ 6596: Եթե նկատի առնենք, որ 1 հա ծխախոտի(ներառյալ բերքի նախնական մշակության) համարպահանջվում է շուրջ 1 մլն դրամ, ապա այդ գումարով հնարավոր կլինի մշակել շուրջ 20 հազ. հա օխախոտ: Դա կփոքրացներ նան գնաճի միջազգայինսպառ62

նալիքներից եկող վտանգը: 2004-2010թթ. ներկրված ծխախոտի մեկ տուփի (169 ն 148) 21 դրամով կամ 2425 էժանացմանպարագայում, մանրածախգինը 183-ից հասավ270 դրամի,սպառողներին բերելով 10.7 մլրդ դրամի վնաս: Գյուղատնտեսությանզարգացմանծրագրով նախատեսվում է 5000 հա-ի ն 36 ց միջին բերքատվությանպարագայում,համախառն բերքը հասցնել 18 հազ տ: Մշակության լավագույն փորձ կա 150 համայնքներում: Արտադրությունը կտեղաբաշխվի Տավուշի, Լոռու, Արագածոտնի, Գեղարքունիքի, Կոտայքի ն Վայոց ձորի մարզերում: Սակայն, այս կանխատեսումները կմնան լոկ ցանկություն, եթե օրենսդրորեն չկարգավորվի ծխախուոի ներկրումները: Այսօր այն կախված է Գրանտ նե Մասիս Տոբակո, Սիգարոն կազմակերպություններիգործունեությունից: ՀՀ-ն կարող է ոչ միայն բավարարել իր պահանջները, այլե արտահանել բարձրորակ սիգարետներ: Թեն ՀՀ-ում ընդունվել է ծխելու դեմ պայքարիօրենքը (2005թ), սակայն խիստ անբավարար են դրա կենսագործմանմեխանիզմները: Երկրից շուրջ 1 մլն մեկնածներից ակտիվ ծխողները կազմել են 0.5 մլն մարդ, որը էապես փոքրացրել է ծխախոտիշուկան: Խոշոր ապրանքարտադրող(Շռոմ 1օԵՅՇՇՕ, հ/Յ55 1ՕԵՅՇՇՕ, ՏՍՅրԹո) ընկերությունները անցած 4-5 տարիներինաննախադեպ հաջողություններիեն հասել նախկին«Հայճխախոտարտադրական միավորում» ձեռնարկությունների նկատմամբ: Մասնավորապես` տեխնոլոգիայի արդիականացման, ապրանքատեսականուխիստ ընդլայնման, ծխախոտի որակի ն անվտանգության, տեղեկատվության հուսալիության, հասանելիության, որակի բարձրացման, միջազգայինշուկայի մարքեթինգի մանրազնինուսումնասիրման, հուսալի գործընկերության, փաթեթավորման,ստանդարտացման միջազգայիննորմերի պահպանման, գնային ն ոչ գնային մրցակցության բոլոր տարրերի օգտագործման, շուկայի արդյունավետ հաղորդակցման ուղիների անվտանգության հատվածավորման, ապրանքաշարժիարդյունավետ մեթոդուսումնասիրման, հարցերի ների մշակմանասպարեզում ֆիրմաները հասել են լուրջ հաջողությունների: Գրանդ Քենդին թողարկում է բոլոր քսակների (Չիբուխից մինչն Ախթամար), տարբեր ճաշակի (ուժեղ, միջին ն

թնդության), տարբեր գործարարության (Քանադիան Միլդը՝ եռանդուն գործնականմարդկանցհամար)շուրջ 4 տասնյակի հասնող էկոլոգիապեսմաքուր, բնական համով արոմատացված,նիկոթույլ

տինազերծ,ֆիլտրվողն բազմաթիվայլ տեսակի Արմենիա,Կեսար, փափուկ, Քանադիան Միլդ, Դվին, Զորավար, Բոնիտա, ՏիպՏոպ, էրեբունի, Ախթամար,Գյումրի,Նաիրի, Գառնի ն այլ տեսակի ծխախոտներ:Սիգարոնըծխախուոիմիջազգայինշուկա մտավ իր բարձր որակի ն օգտագործման հետաքրքիրլուծումների շնորհիվ

ն այլ:

Սակայն այս բնագավառումկան լուծում սպահանջող բազմապիսի խնդիրներ,որոնցից առաջինըմնումէ հայրենականապրանքարտադրողների շահերիպաշւոպանություննու խթանումը: Այստեղպետք է գործի ոչ միայն շուկայի մենատերերիիմաստությունը, այլե ազգային շահերը: Ֆինանսական լծակներով (հարկեր, տուրքեր) դրա լուծումը խնդիրչի հարուցում: 2.7.

Շաքարի ն հրուշակեղենի պաշարներն ու դրանց համալրման ուղիները

ՀՀ-ում

մեկ շնչի տարեկան սպառման նորման 18.շկգ է Հետնապես պահանջարկըկազմում է շուրջ 60 հազ. տ, ներառյալ վերամշակողարդյունաբերության, առանձինանբարենւվաստ ւոարիներին մեղվաբուծությանն այլ կարիքներիբավարարումը,ամբողջական պահանջարկըկազմում է 110-120 հազ. տ` 1990-ական թվականների 150 հազ. տ փաստացիսպառածի դիմաց, որից հայրենական հումքի հաշվին ապահովվում էր միայն 1096-ը: Ներկայումս սպառումը բավարարվումէ 80-100 հազ. տ ներկրման հաշվին: Շաքարի ներմուծման ծավալների ն արդյունավետության

վերաբերյալբերվածհաշվարկները ւիաստում են այն դառն իրողուն թյունը, թե ինչու, օբյեկտիվ սուբյեկտիվ պատճառներով, երկար ժամանակձգձգվեց տեղականարւուսդրության վերականգնումը: Դա թելադրված է ներկրումներիանհամեմատ բարձր շահավետությամբ, շուկայի ճեռատերերիշահերովն նրանցպաշտպանվածությամբ: Մեր հաշվարկներովհանրապետությունում 500-600ց բերքատվության պարագայում, որից շաքարի ելքը կկազմի շուրջ 7064

90ց, մեկ ց շաքարի ճակնդեղը կարտադրվի 1000-1200 դրամով: Եթե նկատի առնենք, որ շաքարի ճակնդեղի արդյունաբերական վերամշակման ծախսերիմեջ հումքի ն օժանդակնյութերի ծախսը կազմում է շուրջ 7006», ապա կստացվի, որ ՀՀ-ում շարքի 1կգ-ի արտադրականինքնարժեքը կկազմի շուրջ 170, լրիվ ինքնարժեքը՝

կապահովի 5596 շահութաբերություն,չհաշված երկրորդայինելունքները (ժում,կերամաթ,կիւտրոնաթքու,փրեր): Բացի այդ «արտադրություն-ներկրում» այլընտրանքի գերակայության գնահատմանժամանակ պետք է նկաւոի ունենայ, որ` ա) Շաքարը ռագմավարականմթերք է ն չի կարելի աշխարհաքաղաքական այս իրավիճակներում երկիրը մատնել լուրջ վտանգների,մեծացնել ապահովվածությանռիսկը: բ) Շաքարի արտադրությունըզգալիորեն կմեղմացնիգյուղական թաքնված գործագրկությունը,արտահոսքը: գ) էապեսկբարձրացնիհողօգտագործմանարդյունավետությունը, երկրագործությանվարման կուլտուրան, գյուղատնտեսական քանի որ արտադրության ինտենսիվության մակարդակը, ինւոենսիվ մշակաբույս ն առաջադիմականօղակ է ցանքաշրջանառությանմեջ: դ) Կմեշանան բյուջեի մուտքերը, կընդլայնվիներքին շուկան: ե) Շաքարի արտադրության գործընթացից ստացված մգուկը (ժոմը) ն կերամաթը (Խծոռօօ) մեծ նշանակություն ունեն անասնաբուծության կերի բազայի ամրապնդման գործում: Մեկ հեկտարից ժոմի (01 կերամիավոր)ն փրերի ձեով կարելի է սւտտանալ 50-60ց կերամիավոր, որը կրկնակին է լեռնային շրջանների 1հա խոտացանության արդյունքներից: Կարնորվում է նան շաքարի լուծույթից սնկերով խմորմանեղանակով արտադրվող.կիտրոնաթթուն,որը օգտագործվում է սննդարբժշկության(արյանպահածոյացմանհամար) դյունաբերության, լուսանկարչության,ներկարարությանմեջնայլն: Վերոհիշյալ ն բագմաթիվ այլ հանգամանքներ խոսում են շաքարի տեղականարտադրության բարձր արդյունավետության, գոյատնման ագգային ռազմավարությանշահերի գերակայության ե արդարացվածության վերաբերյալ:

դրամ,

որը

2008-2009թթ.շաքարի ներկրման համար ծախսված 10 մլրդ արտադրել 500

դրամով հանրապետությունումհնարավոր կլիներ հազ. տ ճակնդեղ կամ 65 հազ. տ շաքար` չհաշված կողմնակի արտադրանքները:500ց բերքատվությանպարագայում 100 հազ. տ շաքարի արտադրությանհամար կպահանջվի շուրջ 15 հազ. հա տարածություն,որը կապահովվիՇիրակի ն Լոռու մարզերի շրջանառությունից դուրս մնացած շուրջ 60 հազ. հա վարելահողի

հաշվին:

Հրուշակեղենիարտադրությունընույնպես կարեոր բաղադրաստեղծվել էր արտադրությանհզոր բազա, արտադրանքիտեսականի,կադրեր, միջպետականկապեր ն այլն: Նրա արտադրությունը 1940թ. 2.6 հազ.-ից 1990-ական թվականներինհասավ շուրջ 47 հա. տ-ի, իսկ 2009թ.` 9.9 հազ. տ-ի, կամ մեկ շնչի հաշվով 13.7 ն Յկգ.` ճորմատիվային6-ի դիմաց: Շուկայի վերլուծությունից հետնում է Մինչն 2000-ականթվականներինահանջին հաջորդում է դանդաղ կայունացում ն զարգացում. 2000-2009թթ. արտադրությունն աճել է 2.6, արտահանումը`4092-ով, շուկայի տարողությունը` 3 անգամ: Արտադրանքնարտահանվում է ԱՄՆ, Կանան այլն: Արտահանվում է արտադա, Բելգիա, Հունաստան դրանքների6-746-ը Բնակչության կենսամակարդակի բարելավումը հնարավորություն է տալիս ավելացնելու ներկրումների ծավալները, բարելավելու որակն ու կառուցվածքը: Եթե 2002թ. 1կգ-ը 869 դրամովներմուծվելէր 5.4 հազ. տ, ապա 2008-ին` 1200 դրաճով՝ 13.4 հազ. տ քաղցրավենիքն շոկոլադ: Մեծ է ներկրումների արեալը` Ասիայի, Եվրոպայի, Ամերիկայիթվով 35 երկրներ: Ներկրումների գումարը 2007-2008թթ. 33.8-ից հասավ 52.6մլ ԱՄՆ դոլարի: 9842-ըիրացվումէ ներքինշուկայում, Հայկականարտադրանքի որը կազմում է շուկայի տարողության 4226-ը: (են. ներկրման ծավալներն աճում են, 2003-2008թթ. շուկայի ընդհանուր տարողության մեջ նրա տեսակարարկշիռը 68.752-ից իջել է 57.656: Այս մրցակցությունըհայկականարտադրանքիօգտին է: ՀՀ-ում ապահովմանենթահամալիրում: տարր է պարենային

.

Հրուշակեղենիարտադրանքը կամաց-կամացնոր որակ է ձեռք բերում: Բարելավվում է որակը, փաթեթավորումըմոտենում է միջազգային 1ՏՕ-22000 ստանդարտներին:Նախկին արտադրանքի շուկաների մեծ մասը (Վրաստան,Ադրբեջան,Միջին այսօր քիչ մատչելի են, իսկ ծավալները՝ Ասիա,Ռուսաստան)

խիստ սահմանափակ: են շուրջ 19 Շուկայի նորմատիվայինպահանջները ն 5246 ապահազ. տ, փաստացի9.2 հազ. տ արւտադրության հովվածության դիմաց: Պատահական չէ, որ պահանջարկի լրացվում է ներկրումներիհաշվին:2010թ. անբավարարությունը ներկրվել էր 13.4 հազ. տ հրուշակեղեն, որը բավարարումէ 6096-ը: ներքին ապրանքաշրջանառության

կազմում

.

»

"

ԳԼՈՒԽ

ՏԵՂԱԿԱՆԻԵՔՆԱԿԱՌԱՎԱԲՄԱՆԸԳՅՈՒՂԱՑԻԱԿԱՆ

ԳԱԱ

նվոԲալաք ԾԱ1Ա29նրԸ եվ

Մեր հանրապետությունումգյուղատնտեսությունըհամարւլում

է տնտեսության առաջնայինզարգացմանռազմավարական ճյուղե-

րից մեկը, հետնապես` դրա կայուն զարգացմանխնդիրը գտնվում է իշխանություններիուշադրության կենչորոնում: Բազմաթիվուսումնասիրություններ ցույց են տալիս, որ գիտատեխնիկական տեղեկատվությունը այն կարնոր ռեսուրսներից մեկն է, որի ճշգրիտ կիրառումըհանգեցնումէ ծախսերինվազմանն ու արդյունավետությանբարձրացմանը: ՀՀ-ում Վերջին ւտռասնամյակում իրականացված բազմաթիվ ծրագրեր, ունենալով տարբեր ենթանպատակներ, իրականացնողներ ն շահառուներ,ունեցել են մեկ առաքելություն,այն է նպաստել ՀՀ գյուղատնտեսական ոլորտի գիտական տեղեկացվածության դերի բարձրացմանը:Համաշխարհային բանկը մեծ գումարներ է հատկացնում համայնքային զարգացման մոտեցումներին, որը հնարավորությունէ ընձեռում գյուղատնտեսականհամայնքներին ինքնուրույնուղղորդել իրենց զարգացմանգործընթացները: Համայնքները հնարավորությունկունենան ներդրումներիրականացնելհամապատասխան պահանջարկիառկայությանդեպքում, ձնավորելհամայնքայինկառավարման մասնակցային սկզբունքներ` ներգրավելով սոցիալապես ն գենդերային տարբերություններով ներդրումներիրականացնել մասնակիցների, համայնքային կառույց-

ներում:

Նորամուծական համակարգերը սերտորենկապված են համայնքային զարգացման ծրագրերին: Բազմակողմ,ամբողջական տեղեկատվականհամակարգի ձնավորում, որտեղ առկա բնութագրերը կապահովեն ցանկացողներին վերլուծված, մշակված տեղեկատվությամբհամայնքի մասին: Գյուղացիական տնտեսություններիհետ զրույցներից պարզ է դառնում, որ նրանք մեծապեսկարնորում են հավաստիտեղեկատվության դերը արտադրությանարդյունավետության բարձրացման

գործում ն կարնորում տարբեր ծրագրերուլվտեղեկատվության հասանելիությանբարձրացմանըմիտված միջոցառումները: Գիտատեխնիկական առաջընթացի ապահովումը հանրապետության ագրոպարենային ոլորտում պահանջումէ ստեղծել գիտության, արտադրությանփոխհարաբերություններիկարգավորման,ն կառավարմանայնպիսիհամակարգ,որը զգալիորեննպաստելուէ շուկայականհարաբերություններիզարգացմանգործընթացին: Գյուղատնտեսությանհամակարգումարդյունավետ կառավարումը կարելի է ապահովել միայն տնտեսավարման գիտական այնպիսի սկզբունքներիհիման վրա, որոնք պայմանավորվածեն զարգացմամբն համապատասշուկայական հարաբերությունների խանում են կառավարմանարդի խնդիրներինու էությանը: Գյուղատնտեսության զարգացումը մեծապես կախված է այն կիրառելուարդյունավետությունից: ՀՀ յուրաքանչյուր համայնք պետք է ճանաչվի ն բազճակողմանիորեն բնութագրվի` գնահատելով ուժեղ ն թույլ կողմերը, արտաքին մրցակցային հնարավորությունները ն վտանգները: Այդպիսի ճանաչումը ենթադրում է յուրաքանչյուր համայնքի անհրաժեշտությունը: Պետքէ խթանել համագործակցությունը տեղականինքնակամիջն, ռավարմանմարմիններին քաղաքացիականհասարակության հարցերին: մասնակցությունըժողովրդավարության քաղաքացիների Տեղական ինքնակառավարման համակարգը Հայաստանի ներդրվել է 1996 թվականին,ն շուրջ տասնհինգ Հանրապետությունում տարվա պատմություն ունեցող համակարգը դեռես կատարելագործման ն զարգացման կարիք ունի: Առկա բազմաթիվ հիմնախնդիրների կողքին կարելի է նշել նան տեղականինքնակառավարմանը քաղաքացիների մասնակցությանանկատարությունը, 3Հ ոչ լիակատար է տարբերպատճառներով` ինչը պայմանավորված լինելուլ, օրենսդրությանբացերով, ավանդույթների ն համապատասխանմեխանիզմներիբացակայությամբ: Տեղական ինքնակառավարմանհամակարգի ձնավորումը մեծապես նպաստումէ հասարակությանմեջ ժողուլրդավարական զարգացմանը,որի կարնորբաղադրիչներիցէ Քագործընթացների ղաքացիներիմասնակցությունըտեղական ինքնակառավարմանը: Հայաստանումմիայն վերջին տարիներին են սկսել այդ ուղղու-

արժնորելուլ

թյամբ աշխատանքներիկատարման գործընթացը, որի արժանավոր իրականացմանհամար անհրաժեշտ է լայնորեն ներկայացնել

տեղականինքնակառավարմանը քաղաքացիներիմասնակցության հարցերը, ցույց տալ կիրառմանմեխանիզմներիդրականու բացան ապահովելդրանցներդրումը: սականկողմերը գործնականում Այս բոլորն իրենց էությամբ կարեոր նշանակություն ունեն տեղականմակարդակումժողովրդավարության զարգացմանհամար, քանի որ հանրային մասնակցությունը դյուրացնում է հասարակության կողմից պետական քաղաքականությանընկալումը, հանրային ծառայություններըդարձնում է արդյունավետ, ամրապնդում է պետության, այդ թվում նան տեղական ինքնակառավարման մարմիններին քաղաքացիներիհարաբերությունները, խրախուսում է հասարակությանմեջ քաղաքացիներիակտիվ մասնակցությունը: Այս ւտարրերը միասին ապահուվումեն առավել ամուր ն հզոր ժողովրդավարությունն նպաստումքաղաքացիականհասարակության ձեավորմանը՝ Քաղաքացիների մասնակցությունըտեղական ինքնակառահամավարմանը հանդիսանում է տեղական ինքնակառավարման կարգի կարնոր բաղադրիչներիցմեկը: Առանցտեղական ինքնակառավարման համակարգի բավարար զարգացման, առանց տեղականմակարդակումորոշումների կայացման,քաղաքացիների մասնակցությանբավարարմակարդակիապահովում ցանկացած երկրում որոշակի դժվարություններեն առաջ բերում ժողուլրդավարությանհաստատման ն կարգավորմանհարցերում: Համեմատության առումով ներկայացնենքայն իրողությունը, որ արնմտյաներկրներումքաղաքացիներիմասնակցությունը տեղական ինքնակառավարմանըհամարվում է ընդհանուր հասարակության, ե տեղական ժողուլրդավարության անբաժանելիմաս: Ժողովրդավարությունըլայն հասկացությունէ, որը հնարավոր չէ պատկերացնել առանց հասարակական գործընթացներին այն մարդկանցներգրավվածության, որոնք հանդիսանումեն հանրային որոշումներին ծրագրերի հիմնականշահառուները: Հանրային կառավարման հիմնական ե կարնոր մասնակիցներըդրանք այն քաղաքացիներիխմբերնեն, որոնք կարող են լինել ինչպես հասարակականկազմակերպություններ, ունենալուլ որոշակի առաքելություններ ե նպատակներ,այնպես էլ ուղղակի

ձնավորված մարդկանց խմբեր` իրենց կոնկրետ շահերու): Այս իմաստով անհրաժեշտէ, որ մինչե տեղական ինքնակառավարման մարմիններին քաղաքացիներիխմբերի միջն քննարկումներիանցկացումն ու համագործակցությանձնավորումը, անհրաժեշտ է, որպեսզի դրանց համար հստակեցվածլինեն այդ խմբերը ն սահմանվածպահանջները: Հարկ ենք համարում նշել, որ տեղական ինքնակառավարմանը քաղաքացիների մասնակցությունըկարող է տեղի ունենալ «Տեղական ինքնակառավարմանմասին» ՀՀ օրենքուլ սահմանված կարգով` դրանց գործունեությանհետնյալ բնագավառներում` քաղաքացիների ն տնտեսավարող սուբյեկտների իրավունքների պաշտպանություն, ֆինանսներ, հասարակականկարգի պահպանություն, պաշտպանությանկազմակերպում, քաղաքաշինությունն կոմունալ տնտեսություն, հողօգտագործում, » տրանսպորտ, առնտուր ն ծառայություններ, կրթություն, մշակույթ նե երիտասարդության հետ տարվող աշխատանքներ, առողջապահություն,ֆիզիկականկուլտուրա ն սպորտ, աշխատանքն սոցիալականծառայություն, գյուղատնտեսություն, բնություն ն շրջակա միջավայրիպահպանություն: համակարգումգործումէ Կառավարմանապակենտրոնացված բնա համայնքի /ուրաքանչլուր մուռեցումը. հետնյալ համայն, տերն է, համայնքային խնդիրների արդյունավետ լուծման ամենաշահագրգիռանձը ն, բնականաբար, նա էլ պետք է մասնակցի համայնքի կառավարմանու զարգացմանգործընթացին` իր մասնակցությունըբերելով համայնքայինխնդիրներիլուծմանը: Քաղաքացիներիմասնակցությունըկարող է լինել` » ակտիվ, երբ քաղաքացիներըուղղակիորեն մասնակցում են ՏԻՄ-երի աշխատանքներինա̀զդեցություն ունենալով հանրային որոշումների վրա, »

»

» »

»

»

» »

»

»

»

»

րությունների:

պասսիվ, երբ քաղաքացիներըպարզապես հաճախում են հանրային հանդիպումներին`ՏԻՄ-երի նոր ծրագրերի վերաբերյալ տեղեկատվություն,կամ մասնակցումեն միայն ընտ-

Քաղաքացիների մասնակցությունը տեղական ինքնակառավարմանը բազմաթիվ դրական ակնկալիքներ է բերում: Այն հնարավորությունէ տալիս ընդուտեղական իշխանություններին նել ավելի կշռադատված որոշումներ` առավել հանգամանալից ուսումնասիրելով հանրության կողմից բարձրացված հիմնահարցերը: Տեղականիշխանություններիկողմից մշակված նախագծերն են դառնում հանու ընդունած որոշումներն ավելի իրատեսական են համար, մասնակից լինում դրանց նախանրանք րության երբ պատրաստմանը: Ավելին, մասնակցային հնարավորությունները շահագրգռում են մարդկանց ե ակտիվ խմբերին` էլ ավելի խորությամբ ներգրավվելուհամայնքայինգործընթացներումս̀տանձնելուլ պատասխանատվությունու հաշվետվողականությունտեղական իշխանությունների հետ: Հանրությանտեսանկյունից,քաղաքագիների ներգրավումը որոշումների կայացման գործընթացի վաղ շրջանում օգնում է ավելի լավ հասկանալու խնդիրները կամ ծրագիրը, հնարավորինս խուսափելու բախումներից ն գալու ընդհանուր համաձայնության:Դա հատկապեսվերաբերում է այն որոշումներին, որոնք ուղղակի ազդեցություն ունեն քաղաքացգիների վրա: Նախապեսներգրավելով նոր քաղաքականությունների ն ծրագրերիմշակմանաշխատանքներում`կարելիէ երաշխավորել, որ նրանց բարձրացրածհարցերը լսելի են եղել Ա տեսակետները հաշվի առնվել` դրանով էլ ավելի լավ պաշտպանելով հանրային

հնարավորություններ:

Ընդհանրապես,քաղաքացիներն,ըստ իրենցմասնակցության աստիճանի, լինում են ակտիվ կամ պասսիվ: Քաղաքացիների մասնակցային գործողություններըկամավորգործընթացեն, մասնակցությանչափը կախված է ն' ձնավորված տեղիմշակույթից, ն. անձի խառնվածքից, ն առկա պայմաններից, ն իրավիճակից: Քաղաքացիներիակտիվությանխրախուսման ն նրանց մասնակցային գործողություններիմղմանհարցում մեծ դեր ունեն ՏԻՄ-երը: Քաղաքացիներիմասնակցությունը հասարակական-քաղաքական կյանքում ստեղծում է նան ինքնարտահայտման նոր ուղիներ ու

»

գործողութ

թացում՝

լագույնի:

».

ներգրավելքաղաք ապահով խորհուրդներում,խ աշխատանքայինխ Խորհրդատվակա խումբ է, որի նպատա դրել համայնքի որոշա վերաբերյալ: Եթե քնն կամ երկխոսությանմ գործողություների մղո թյունը որոշումների կա

»

»

»

»

ընդհանուր շահերը: Ընդ "վումըորոշումների կայ թյուններինդարձնումէ Քաղաքացիների մ րությունը կախված է ն տեղականինքնակառ հետապնդում: Դրանց ցիներին տեղական իշխ մասին ն ապահովել նր երի գործողությունների խորհրդակցելքաղ կարծիքը տեղակ թյունների վերաբե ներիկայացմանգո ձեռք բերել տեղե ընդլայնվիտեղեկ ներգրավելքաղաք թացում, որպեսզի ռազմավարություն ապահովել հետադ պարզվի տեղակա ազդեցությունը ք

Խորհրդատվական հանձնաժողովնստեղծվում է համայնքի ավագանու կամ համայնքի ղեկավարի որոշմամբ կամ կարգադրությամբ,որի կազմում ընդգրկվում են ակտիվ քաղաքացիներ, փորձագետներ,համայնքի հասարակականն մասնավոր հատվածներիշահագրգիռկազմակերպությունների ներկայացուցիչներ՝ ըստ նրանցփորձագիտական ն հեղինակության: կարողությունների է Հաստատվում այդ հանձնաժողովինախագահը,քարտուղարը ն գործունեության ժամանակացույցը: ՏԻՄ-երիկողմիցառաջադրված քննարկման ենթակա խնդիրների լուծման ուղիների վերաբերյալ վերջիններիսպարբերաբարներկայացվումեն եզրակացություններ ու առաջարկություններ: Խորհրդատվականհանձնաժողովը ժամանակավորբնույթ է կրում ն ՏԻՄ-երի կողմից սահմանված առաջադրանքները կատարելուցհետո դադարեցնում է իր գործու-

նեությունը:

Աշխատանքային խումբը ստեղծվում

աշխատելու համար:

է

կոնկրետ խնդրի վրա

Քաղաքացիների կողմից տեղականինքնակառավարման մասնակցությանընպաստում են տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կիրառումը: Մինչ վերջին ժամանակներս տեղականիշխանությունների ն քաղաքացիներիավանդականհաղորդակցությունը եղելէ միակողմանին հիմնված ԶԼՄ-ների վրա (թերթ, ռադիո ն հեռուստատեսություն)` քաղաքացիներին տեղյակ պահելով տեղական հետ կապված որոշակի խնդիրներին: ինքնակառավարման Տեղեկատվականտեխնոլոգիաներիներկայիս ձեռքբերումները հեռաեն ապահովում: հաղորդակցման նոր հնարավորություններ Քանի որ տեղեկատվության համար համացանցնավելի ու ավելի է կիրառելի դառնում, տեղականիշխանությունները կարող են զգալի միջոցներխնայել աշխատակազմի ժամանակին թղթի

տնտեսման առումով:

ՏԻՄ-երը համայնքային գործընթացներումքաղաքացիների

մասնակցությունն ընդլայնելու նպատակովկարող են կիրառել բարձրտեխնոլոգիաներ համա(մալուխային հեռուստատեսություն,

ցանց նայլն): Դրա իրականացման ձներն են. տարածված ա) Տեղեկատվությանտարածում մալուխայինհեռուստատեսությամբ, այդ թվում` հայտարարություններ, տեղեկատվություն

անցկացվելիք տարբեր միջոցառումներիվերաբերյալ, համայնքի ավագանու նիստերի ուղիղ հեռարձակում կամ տեսագրության ցուցադրում, հեռուստատեսային ծրագրեր, որոնք պարունակում են ՏԻՄ-երի գործունեության վերաբերյալմեկնաբանություններ ե վերլուծություններ, հարցազրույցներՏԻՄ-երի ու քաղաքացիների հետ ն այլն: բ) Վամայնքիվեբ կայք, ըստ որի համայնքը կարողէ ստեղծել իր պաշտոնական վեբ կայքը, որի միջոցով, ՏԻՄ-երը կարող են բազմաբնույթ տեղեկատվություն տրամադրել քաղաքացիներին իրենց գործունեության մասին, հասանելի դարձնել նրանց համար համայնքայինկարնոր փաստաթղթերը`առանց այցելելու քաղաքապետարան, գյուղապետարան,ինչպես նան հասանելի դարձնել նան մշակութային միջոցառումների ժամանակացույցըն յուրօրինակ կապուլ գովազդել համայնքը` գործարար շրջանակների ներդրումների կամ զբոսաշրջիկների ներգրավման նպատակով: Ժամանակակիցինտերնետային կայքերը, բացի տեղեկատվության աղբյուր լինելուց, հետադարձ կապի լավ միջոց են: Շատ կայքեր հնարավորություն են տալիս այցելուներին առցանց ռեժիմով շփվելու իշխանության ներկայացուցիչներիհետ, նրանց հարցեր ուղղելու, մասնակցելու հարցումներին: Կայքը կարող է ունենալ ինտերակտիվգործիքներ` ֆորումներ, բլոգներ, որտեղ կարող են քննարկվել համայնքային նշանակությանտարբեր հարցեր: Վեբ կայքի միջոցուվկարող է ապահովվելբնակիչների հետ հետադարձ կապը:

գ)

հաղորդակցությունքաղաքացիների հետ. էլեկտրոնային

էլեկտրոնայիննամակիմիջոցով, որպես այլընտրանքայինտարբերակ, քաղաքացիները կարող են ՏԻՄ-երից տեղեկանալ համայնքային ծառայությունների մատուցմանհետ կապված խնդիրների մասին, ներկայացնել տարատեսակ դիմումներ ն բողոքներ: Եվ հակառակը`ՏԻՄ-երն ունենալով բնակիչների էլ. փոստերի հասցեները, կարող են դրանք օգտագործել որպես տեղեկատվության տրամադրմանայլընտրանքայինե քիչ ծախսատար տարբերակ: Քաղաքացիներըկարող են տեղեկացնել նախատեսվող միջոցակողմից մշակված ռումների ժամկետներին,ստանալ ՏԻՄ-երի համայնքայիննշանակությանտարբերտեղեկաթերթերն այլն:

դ) Սոցիալականցանցեր. Ինտերնետի ընձեռած հնարավորություններիցէ, երբ մարդիկ,գրանցվելովորնէցանցում ն ձնավորելու խմբեր` ըստ հետաքրքրությունների,քննարկում են որեէ հրատապ խնդիր, պայմանավորվումհամատեղքայլերի մասին: Սոցիալական ցանցերըհնարավորությունեն տալիս ազատորեն արտահայտել տարբեր տեսակետներ, կազմակերպել ակցիաներ ու համատեղ գործողություններ: եթե ինտերնետըհասանելի է, ապա լրացուցիչ դրամականմիջոցներչի պահանջվում: Գիտատեխնիկականառաջընթացիկարեոր նախապայմաններից է նան տեղական ինքնակառավարմանը քաղաքացիներ Ղ ցիների

մասնակցությունը:

Գյուղացիականտնտեսություններիինքնակառավարումը նշանակում է դրանց գործունեության անմիջական վարում, տվյալ տնտեսության անդամներին նրանց կողմից ընտրվածղեկավարի

կողճից:

գյուղացիականտնտեսությունների Այսպիսով, մասնակցությունն է օգնում որոշումների կայացմանը,համայնքում բարելավում է հանրային փոխըմբռնումը, համագործակցությունըն գնահատումն այն ամենի, ինչ անում են տեղականիշխանությունները, կրճատում է բախումները, աջակցություն է ապահովումնոր ծրագրերի իրականացմանհամար, նպաստում է բնակչության մոտ առաջացած խնդիրների ու տեսակետների նկատմամբ հոգատար վերաբերմունքի ձնավորմանը ն բաց ու թափանցիկտեղական ինքնակառավարմանը: Քաղաքացիական ներգրավվածությունը հասարակության մեջ փոփոխություններիգործընթացէ, որը ենթադրում է ավանդականշահագրգիռկողմերի հետ մեկտեղգործընթացներին այլ կողմերի մասնակցություն նս, այղ թվում` քաղաքացիներ ն

հասարակությանկազմակերպություններ: քաղաքացիական

ԳԼՈՒԽ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆԶԱՐԳԱՑՄԱՆԸ

ԽԹԱՆՈՂ ԼԻՍՆԼԱԼԱԲՑԵՐԸ

ն

Արտադրանքիինքնարժեքըարտադրության արդյունավեւրության բարձրացման ուղիները 33 գյուղացիական ւրնւրեսություններում (բուսաբուծական հիմնականարտադրատեսակներիօրինակով) 4.1.

Գյուղատնտեսությանմեջ իրականացվածտնտեսականբարեփոխումներիցհետո դեռ բավարարչեն բացահայտվածնրա ճյուղերի զարգացման հնարավորություններն ու գործնական առավելությունները: Անբավարարեն նան այդ ճյուղերում ընթացող արտադրական հարաբերություններինոր որակական կառուցվածքային տեղաշարժերն ուսումնասիրող աշխատանքները: Մինչդեռ,շուկայական տնտեսությանձնավորմանսպլայմաններում, առանձինկարնոստանում է րություն գյուղատնտեսության առանձին ճյուղերի որը, մեր կարծիքով, գործունեության վիճակն ու գնահատականը, հնարավորություն կստեղծիօբյեկտիվորեն բացահայտել Ճյուղերի գործունեության թույլ կողմերն ու պատճառները, մշակել դրանց հետագա զարգացման մեթոդաբանականմուռեցումներն ու հիմնական ուղիները: Զնայած առկա տնտեսականաճի միտումներին, տնտեսական բարեփոխումներին մի շարք օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ գործոն0երով պայմանավորված, հանրապետությանագրարային ոլորտի առջն ծառացել են բազմաթիվ չլուծված խնդիրներ, որոնց հիմնական մասը պայմանավորվածէ մարքեթինգայինծառայությունների, ագրարայինշուկայի, արտադրությանարդյունավետությանն ինտենսիվ զարգացման, արտադրանքի իրացման, վերամշակող գործունեության,առետրի ն նման այլ ոլորտարդյունաբերության ների գործունեությանբարելավմանհետ: Գյուղացիականտնտեսությունների վերակառուցման, նրանց հենքի վրա խոշորապրանքայինարտադրություն կազմակերպելու գաղափարն ընդունելուց հետո, առաջանում է հաջորդ հարցը՝ ինչպիսի՞չափերիպետք է լինեն այդ տնտեսությունները,որո՞նքեն դրանցօպտիմալ կամ ռացիոնալչափերը տեսանելիհեռանկարում:

Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ գյուղացիական արտադրականսպասարկման տնտեսություններում կազմակերպման գործընթացըանմխիթարվիճակում է: Տեխնիկայի սեփականատերերը աշխատանքիհամարթելադրումեն իրենց կամքը, գյուղացին չի կարողանում հողամշակման ծախսերը վճարել, ստիպված տիրապետողէ դառնում ձեռքի աշխատանքը:Համայնքներումչեն նկւստվումգյուղատնտեսականտեխնիկայիհամատեղտնօրինման ն օգտւասգործման միտումներ: իրականացվածուղղակի Գյուղացիականտնտեսություններում հաշվառման հիման վրա կատարվածծախսերի վերլուծությունը հանգեցնում է այն եզրակացության,որ արտադրականգործընթացներըտեղի են ունենում զգալի խախտումներովու կազմակերպական ոչ ռացիոնալ սկզբունքներով,ինչը հանգեցնում է արտադրության արդյունավետությանանկմանը: Մասնավորապես,շատ աշխատանքներկատարվումեն ձեռքի ուժով, երբ դրա համարկան մեքենաներ կամ սարքավորումներ,ցանքը կատարվում է ցածրորակ, պատահականսերմանյութերով,չեն պահպանվում ցանքերի պարարտացմանու բույսերի պաշտպանության միջոցառումների համակարգի կանոնները,աշխատանքներըկատարվում են ժամկետՕերիխախտումներով ն այլն: Ուսումնասիրություններըհանգեցրելէ նրան, որ արտադրանքի ինքնարժեքիբարձրացմանամենաէականգործոնը արտադրական գործընթացներիձեռքով կատարելն է: Ձեռքի ուժուլվկատարվող աշխատանքները, ըստ ուսումնասիրված մշակաբույսերի բոլոր աշխատանքներիծավալում տատանվել են 59-9746-ի սահմաններում: Գետնապես,ինքնարժեքիիջեցման առավել ազդու ուղղու-

չափեր:

Տնտեսությունների չափեր կապված են արտադրողական զարգացման աստիճանիհետ ն փուիոխվումեն դրանց զարգացմանը համահունչ: Վետնապես,չի կարելի որոշել տնտեսության մի որնէ չաւի, որքան էլ դա հիմնավորվածլինի, ն պնդել, որ դա է լավագույնը բոլոր ժամանակներիհամար: Քանի որ տնտեսությունների չափերի շարժիչ ուժը մի կողմից գիտատեխնիկական առաջընթացնէ, իսկ մյուս կողմից` շուկայական պահանջարկը,իսկ սրանք ժամանակի ընթացքում փոփոխականմեծություններ են, ուժերի զարգացման ամեն մի փուլում ապա արտադրողական կլինեն դրանց համապատասխանտնտեսություններիօպտիմալ

սանում

համախառնե

նավետությանհիմնա

թյուն կընձեռի կատ գություն: Գյուղատն

հատումը հնարավոր տարբեր գործոնների նիշների միջոցով:Մի

Գյուղատնտես

թյունները ձեռքի աշխ միջոցներու|: Որպեսարտադր հետ մեկտեղ հանդես Գյուղատնտեսականա կագրականծառայութ մանրածախ /շուկայա իրենց արտադրանք որում, ՎՎԾ-ն միջին տ եռամսյակների թվաբ հաշվարկմանայս եղ համար համարում ենք ենք, որ միջին տարեկ հաշվի ա սկզբունքով, Ել ծավալները: դրանքի են մերկողմիցուսումն կան գները` հաշվարկ եղանակով հաշվարկվ րություններըշատ մեծ հանդես են բերում մեծ կանության գործնակ են նախնական վերլու են ինչպիսիք նիշներ, ռեսուրսների օգտագ արտադրանքիինքնա բո Այնուհանդերձ, մեծ հաշվարկված թե՛ շահութաբերէ: Ընդ որ բարձրէ, երբ այն հաշվ

Գյուղատնտեսական արտադրության տնտեսական արդյունավետությունըբնութագրվումէ բնեղեն ն արժեքային ցուցանիշների համակարգով:ելակետային, որպես կայուն, հանդիսանում են բնեղեն ցուցանիշները` բերքատվությունը ե գյուղատնտեսական կենդանիներիմթերատվությունը: Սակայնբնեղենցուցանիշներն արտացոլումեն միայն արդյունավետությանմեկ կողմը: Տնտեսական արդյունավետությանբացահայտման համար անհրաժեշտ է նան իմացություն ամբողջական աշխատանքային ծախսումներիմասին, որոնք ապահովումեն տվյալ արտադրանքի բերքատվությունըկամ մթերատվությունը: Որպեսզի ստացվեն ծախսերի ն արտադրության արդյունքների չափակցելի մեծություններ, արտադրանքիծավալը արտահայտվումէ արժեքայինձնով: Ներկա դրությամբ ՀՀ-ում գործում են շուրջ 340 հազար գյուղացիական տնտեսություններ ապահովելով հանրապետության գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի 90-9396-ը, որը հանդիսանում է գյուղատնտեսությանկազմակերպմանհիմնական ձնը: Վետնապեսերկրի գյուղատնտեսությանզարգացմանմակարդակն ու արդյունավետությունը հիմնականում պայմանավորվածէ գյուղացիական տնտեսությունների արտադրական-տնտեսական Գործոններիարդյունքներով: Գյուղացիական տնտեսությունը լինելով կայացած ւիաստ, միաժամանակ,որպես տնտեսական,սոցիալական ու կազմակերպական միավոր, մնում է չբացահայտված: Այն չի հանդիսանում անձ, ուստի չի վարվում արտադրությանգործընիրավաբանական աշխատանքայինծախսումների, արտադրության ծաթացների, գների, եկամուտներին դրանց վալների, արտադրանքիիրացման օգտագործմանվերաբերյալ պաշտոնական հաշվառում են հաշ-

վետվությունը:

Հրապարակվող տեղեկատվությունըվերաբերում է արտադրությանքանակական ցուցանիշներին,այսինքն` ցանքատարածություններին,միջին բերքատվությանը,համախառնարտադրանքին բնեղեն արտահայտությամբ: Ինչ վերաբերումէ արտադրության արդյունքայինցուցանիշների համախառն ն զուտ եկամուտին, շահութաբերությանը,այս մասին ընդհանրապեսչկա տեղեկատվություն:

տալիս, որ գյուղացիական ապահովման ն արտատնտեսություններումնյութաւտտեխնիկական դրական սպառման կազմակերպման գործընթացը անմխիթար պատճառով վիճակում է: Ֆինանսականմիջոցներիբացակայության է Գյուղացիական դառնում տիրապետող ձեռքի աշխատանքը:

Ուսումնասիրությունները

ցույց

են

տնտեսություններիգերակշռող մասը հնարավորությունչունի ոչ միայն համալրելու ն արդիականացնելու իր նյութատեխնիկական կանոններովնախաբազան, այլն կատարելու ագրոտեխնիկական տեսված աշխատանքներիամբողջ ցանկը: Արտադրությանարդյունավետությանորոշման համար կարնորագույն դերակատարումունեն արտադրանքիգները: Շուկայական տնտեսության պայմաններումարտադրանքիգները որոշվում են շուկայում` առաջարկի ն պահանջարկի հարաբերակցությամբ: Գյուղմթերքներ արտադրողների համար ամենակարնորը պարենային շուկան է, որում, ստանալով իր դրամականարտահայտությունը, իմաստավորվումէ գյուղմթերքներ արտադրողներիգործունեությունը: Սակայն, պարենայինշուկայի ներկայումս ձեավորված մանրածախհատվածը բնութագրվումէ գնային անկայունությամբ ն միջնորդներիկողմից շահույթի մեծ մասի յուրացմամբ: Հետնապես գյուղացիականտնտեսություն վարողը շահույթի իր բաժինը "ստանում է ամբողջ տարվա, իսկ վերավաճառողը մեկ-երկու ամսվա աշխատանքիարդյունքում: որոնք Չնայած կատարվածբազմաթիվ առաջարկություններին, նպաստում են գյուղացիական տնտեսությունների խոշորացմանը, առայժմ պետք է փաստենք, որ գյուղացիական տնտեսությունների մեծամասնությանբնամթերայինբնույթը պայմանավորվածէ հողաբաժիններիփոքր չափերով: Գյուղացիականտնտեսությունները չեն վարում ծախսերի ն եկամուտների հաշվառման ոչ մի փաստաթուղթ: Կատարված աշխատանքներիդիմաց գումարները հաճախ ասվում են մոտավոր, հիմնվելով հիշողության վրա: Բնականաբար,մեծ հավանականությամբ, որոշ աշխատանքներ նե դրանց վրա կատարված ծախսերը մոռացվումեն: Հաշվառմանբացակայությունըկրում է համատարած բնույթ՝ Իսկ ինքնարժեքի հոդվածների ուսումփոքր բացառություններով: նասիրությունը, նրանում տնտեսելու կամ արտադրական ցիկլը ավելի գրագետ կազմակերպելուհնարավորություններիբացահայ81

Ձ

տումը, ուղղակիորենառնչվում են գյուղացիականտնտեսություն-

ների գործունեությանարդյունավետությանը:

Գյուղացիական տնտեսությունները չունեն տեխնիկատեխնո-

լոգիական տեղեկատվություն 1 հ-ի վրա կատարվող լրացուցիչ ծախսերիգումարի, արդյունավետության հաշվարկման մեթոդիկայի, ներդրման հնարավորությունների, ինքնարժեքիիջեցման, համախառն ու զուտ եկամտի կատեգորիաների վերաբերյալ, հետնաբար`ինտենսիվտեխնոլոգիաների ներդրումըպահանջումէ տնտեսությունների ուսուցում ն պետք է ներառվեն հ-ի արտադրականծախսերիմեջ: Առաջարկվումէ` գյուղացիական տնտեսություններում արտադրման սպասարկմանն պարարտանյութերով, թունաքիմիկատներով ու այլ նյութականմիջոցներովապահովմանխնդրիլուծման նպատակով,համայնքներումստեղծել վճարովիծառայությունկատարող կառույց: Պետության կողմիցտարբերծրագրերովհանրապետություն ներկրվածգյուղատնտեսական տեխնիկան, պարարտանյութերը ն այլն, տրամադրվել Է ոչ թե առանձինանհատ հողագործներին,այլ համայնքներումձնավորվածմիավորումներին: Գյուղացին բոլոր կարգի մուտքերիցու վճարումներիցհետո վերջնականարդյունքը: Լ ցուցանիշների մի այնպիսի համակարգ,որը հնարավորություն կտա գնահատել ինչպես գործունեության առանձին կողմեր ն այդ գործունեությունըարտադրության տվյալ փուլում, այնպես էլ վերջնական արդյունքի արտադրումիցհետո ամւիուիձնով: Առաջարկվում է 2 աղյուսակ՝ 1-ը մշակաբույսերի վրա կատարված ծախսումներիհաշվառմանն 2-ը` արտադրվածարտադրանքիօգտագործմանն ւիաստացի եկամուտների հաշվառումըստ առանձինմշակաբույսերի: Աշխատանքինպատակնէ գյուղատնտեսության մեջ համատարած հաշվառման ն վիճակագրության բացակայության պայմաններումմշակել գյուղատնտեսության հիմնականարտադրական ցուցանիշների տնտեսագիտական տեղեկատվության հավաքման կոնկրետուղղությունները:

գյուղացիական

Արան ատր իրԳորաոնեության բրացոոն

Տ ՛

լ

Տ| Տ

5.

Տա.|

ՅՏ

Թ

Յ

-

:

--

Յ-

ԷԷ:

Ճ-՞

3.

:

ՅՅ

տողում

տով

|Հ

Դնրացոխցը

հ

դմրացոիցը

|Բ

|Է

բող ծխ

""Եվ/

մկոցոժ |"

դոան | /ոուն'եու/րոսմծոոժո0

որոմ կամենամ

ԿԱ

Տ

:

Բ:

Ց

Տ

ՏՅՋ|

-

Յ։Յ

Է

Ձ

Ց

-

Տ

Յ

Յ

Գ

Ց օգ 5

3 ՏՅ

ՅՅ

"

Յ

ջ

ոա

ՀՑ|

ծ

աախախաակի

շ

.

ա

Ջ Յ Տ.

Ք

|Ջ

| /բոմն"Եովպ/ մմդքմը

3Տ5 5:Յ.

Ամդքմը

/ոմնեոպմժգքմը

|

տտմն նով

մդտդոմ

|

Տ.

3 Է) Յ

|

մըոսոտիռղ Ը

Տ.

յրոմնեովյԱծգբմը

-

յբոմն

աոեով պոզոջ նյգրոնց

-

/բոսնեոպ/նժմգբմը

ՏՏ

վորութ -

"

Փ

|տ

-

Թեբամգգցայժաոգտդտ եք Անմսծողը վժմղշյ -

մրոմն՛Ծով/ԱմոոոսԵ

մդղբտնդ:

րողզելմմզմմդզրոնց

Տ

|-

ԱւՀԵԼՀԼՅՅ)

Բմն մոծուլ/Ս4Ոսոռվ մդզրոնըժ

տի

յոոմն-Եոպմժոսոու

5:

/մն/ մդվԵ եյ

-

Տ

ՊԽոմնետվյժոտու

|

` 3.

|:

:

|

ՅՅ ՞

|Հ

/հ/ մդտդոց

Հ

Հ

«Յ

ը

Հոու

1.

ր

յմն/ 0ռվե

ՅՅ ր

(Է

մկոցոց

զարգացմանըխթանող առաջիկա Գյուղատրնտեսության հիմնահարցերը (պետական աջակցությանուղղությունների, մեխանիզմներիվերաբերյալ)

4.Զ. -

ո

ծ

:

մն/0դվե

Ջ

մհտդտց

Փ

-

/քոմն

մտետվ/մժոսով

ձնսմբը

յբոմն մոեույմցվե ԱՍզցտոգ6հզր

5.

/Եհ/ մդոտդոժ

ոմն

Յ3

ոմն

"Եռ

»

Ամտոսե

ԱժզբմոդճցվՎ

Փ

|տ

|Հ

»

Թոմհոգոց

-

-

ձՀցտմնտտսո դստոլոբոլ

Կ

Ակտոզտոմնուտմը "`

համար առաջընթացի ոլորտի զարգացման Գյուղատնտեսության խիստ կարնորվումեն պետությանկողմից նրա աջակցությանն առընթերդրանց իրականացմանմեխաճիզմներիմշակում: Այդ առջն ծանպատակինհասնելու համարգյուղատնտեսության խնդիրներիցէ ոլորտիգլխավոր ռացածներկայիս առաջնահերթ ռեսուրսների օգտագործմանցածր մակարդակը,որը հիմնառեսուրսներին: կանումվերաբերումէ հողայինն աշխատանքային գյուղատնտեսուգալու ելքը Ստեղծված իրավիճակիցդուրս թյունում տնտեսավարողներիկարողություններիուժեղացումն է, դրանց գործունեությանհամար բարենպաստպայմանների խթանումը:Վերջինիսկարող են ստեղծումըն արտադրության իրականացումը՝ նպաստել հետնյալ միջոցառումների կարնորագույնմշակաբույսերի տվյալ հանրապետությունում տարվա բերքի համար ւիաստացիկատարվածցանքերի լ|երջնական արդյունքներից ելնելով, դրանց միավոր տարածքի հաշվով սուբսիդիաներիտրամադրմանծրագրերի իրականածրագրերում առաջարկվումէ ներառել ցում: Սուբսիդավորման ն հետնյալ մշակաբույսերըպ̀արենայինցորեն (աշնանացան գարնանացան),գարի (աշնանացանն գարնանացան),եգիպմշակաբույտացորենհատիկի համար, հատիկաընդեղենային է ն հաշվով հա-ի Առաջարկվում սխտոր: սեր, կարտոֆիլ,սոխ 35-40 հազ. դրամ, գումարը սահմանել սուբսիդավորման խոշորի, տրամադրում` սուբսիդիաների անասնապահությունում փաստացի կազմի մանր եղջերավորների,խոզերիմայրական նան մեկ (ըստ ՀՀ ԱՎԾ-ի տվյալների) գլխաքանակի,ինչպես տարվա ընթացքումմայրական կազմի գլխաքանակի աճի է սուբսիդավորման գումարները սահհամար: Առաջարկվում Խոշորի մայրականկազմի մանել հետնյալ չափաքանակներով: 3.0 հազ. դրամ, իսկ գլխահամար` փաստացիգլխաքանակի 10.0 հազ. դրամ: Մանր եղջերավորների բանակի աճի համար գլխաքանակիհամար` 1.0 հազ. ւիաստացի կազմի մայրական աճի համար 3.0 հազ. դրամ: Խոզերի դրամ, իսկ գլխաքանակի

`

:.

մայրականկազմի փաստացի գլխաքանակի համար` 2.0 հազ. դրամ, իսկ գլխաքանակիաճի համար 5.0 հազ. դրամ, թռչնաֆաբրիկաներիկողմից փաստացիիրացված թռչնի մսի 1 կգ-ի հաշվով 100 դրամ սուբսիդիայիւորամադրում, թռչնաբուծության խթանման նպատակով առաջարկվում է քննարկել ներմուծվող եգիպտացորենի հատիկը ավելացված արժեքի հարկից ազատելու կամ հետաձգելուհարցը, գյուղատնտեսականհումք վերամշակողընկերություններին, մթերումների ծավալներիցն վերազինմանծրագրերիցելնելով, տրամադրվող վարկերի տոկոսադրույքի7 տոկոսային կետի սուբսիդավորում ե մայր գումարի, ինչպես նան տոկուադրույքի մարման արտոնյալ ժամկեւոի սահմանում` առնվազն 6 ամիս: Նոր տեխնոլոգիաներիներդրման համար լիզինգային մատչելի մեխանիզմներիկիրառում: Գյուղատնտեսականարտադրությանզարգացմանխոչընդոտող գործոններից մեկը մնում է գյուղատնտեսականմթերքների իրացմանհամակարգիանկատարությունը, ապրանքայնության ցածր մակարդակը: Վերջինիսբարելավման ուղղությամբառաջարկվում է՝ հանրաւվետությունում գյուղատնտեսական մթերքներիմեծածախ շուկաների ստեղծում, հետնյալ սխեմայով: Առաջին փուլում է համարվում այն ձնավորել հանրապենպատակահարմար տության Արագածոտնի,Արարատի, Արմավիրի ն Կոտայքի մարզերում ե մայրաքաղաքիսահմանագծինմոտ: Մեծածախ շուկաներին մթերքների մատակարարումընախատեսվումէ իրականացնելարտադրողների կողմից:Արտադրանքի հետագա իրացումը տարբեր ուղղություններով (սուպերմարկետների ցանց, խանութներ, մանրածախ շուկաներ, վերամշակող ընկերություններ,արտահանում ն. այլն) կիրականացվիմեծածախ շուկայի կողմից: Մեծածախշուկան նւպատակահարմար է ունենա նան տեսակավորման, փաթեթավորման, տարավորման, պահպանության ն փոխադրումների կազմակերպմանկարողություններ: Մեծածախ շուկայի ձնավորումը հնարավոր է համարվում պետություն-մասնավորհատված համագործակցության արդյունքում որոշակի աջակցությունմեխանիզմների կիրառման պայմաններում`նւպատակային մատչելի պայման86

»

Յ.

4.

5.

ներով վարկերի,լիզինգային մեխանիզմներիկիրառմամբսարն այլ մեխանիզմներիկիրառքավորումներիմատակարարման մամբ: Մեծածախ շուկայի գործունեության համար կարնոր է համարվումնան գյուղատնտեսականմթերքներարտադրողների ն մեծածախ շուկայի միջն միջնաժամկետն երկարաժամկետ պայմանագրայինհարաբերությունների հաստատումը, գյուղատնտեսական մթերքների իրացման գործընթացին ն գյուղացիականտնտեսությունների եկամուտներիավելացմանը, գների կայունացմանըկնպաստիգյուղական համայնքներում փոքր ն միջին (5-20 ն 20-100 տոննա) հզորության սառնարանային կարողությունների ստեղծմանն աջակցությունը: Վերջինս հնարավոր է համարվում` նպատակային մատչելի պայմաններով միջնաժամկետ ն երկարաժամկետ վարկերի տրամադրման Ս մատչելի լիզինգային մեխանիզմներիկիրառման (կանխավճարի մասնակի սուբսիդավորման) միջոցով սառնարանային տեղակայանքների մատակարարման կազմակերպմամբ: Գինեգործականարտադրությունըխթանելուն խաղողի սեղանի սորտերի արտահանումները ավելացնելու ըպատակով առաջարկվում է խաղողի տեխնիկական ն սեղանի սորտերի նոր այգիների հիմնման համար նպատակային,միջնաժամկետ ն երկարաժամկետ մատչելի պայմաններով վարկերի տրամադրում, 1 հա-ի հաշվով ծախսերի մասնակի սուբսիդավորում (ծախսերի 7-10 Չ6-ի չափով): Պտղի արտահանումըխթանելու, ինչպես նան որոշ տեսակների ներմուծումը տեղական արտադրությամբ փոխարինելու նպատակով առաջարկվումէ պտղի հետնյալ տեսակների` ծիրանի, կեռասի, ընկուզապտղի, ձիթապտղի նոր այգիների հիմնման համար նպատակային,մատչելի միջնաժամկետն երկարաժամկետ պայմաններովվարկերի տրամադրում, 1 հա-ի հաշվով ծախսերիմասնակիսուբսիդավորում(ծախսերի5-7 «6»-իչափով): մ՛ մակերեսով տնտեսություններում200-1000 Գյուղացիական հիման աջակցություն, մասջերմոցային տնտեսությունների նավորապեսնպատակայինմիջնաժամկետն երկարաժամկետ մատչելի վարկերիտրամադրում,լիզինգայինմատչելի մեխանիզմներովսարքավորումների մատակարարում:

6.

»

»

»

նում

Գյուղատնտեսությունը, լինելով բարձր ռիսկային

իրո

է

ոլորտ,

ենթակառուցվածքների ներդրում, բազմամյա տնկարկներում գարնանային ցրտահարությունների դեմ պայքարի տեխնոլոգիաների ներդրում: նորագույն Նշվածից բացի կիրառելնան մինչն այժմ գյուղատնտեսությու-

տնտեսավարողներին աջակցության մեխանիզմներնու ծրագրերը (մասնավորապես` մատչելի վարկերիտրամադրման,սերմնաբուծությանն հացահատիկայինու կերային մշակաբույսերի արտադրության,տավարաբուծությանզարգացման, գյուղատնտեսական կենդանիներիտոհմային ն մթերատու հատկանիշների բարելավման,բույսերի պաշտպանության,հակահամաԾՃարակային միջոցառումների,բնական կերահանդակների բարելավման ն արդյունավետ օգտագործման, հակահեղեղայինմիջոցառումների իրականացման,մատչելի պայմաններու ն պարարտանյութերի դիզելայինվառելանյութիմատակարարման նայլն):

ԳԼՈՒԽ

պա-

ռիսկերի մեղմման համարժեք քաղաքականության րառում: Այս ուղղությամբ առաջարկվումէ՝ գյուղատնտեսական ապահովագրական հիմնադրամիստեղծում ն վերջինիսմիջոցներիուղղորդում հետաանասնապահության, գայում նան բուսաբուծությանոլորտում ապահովագրական համակարգի ներդրմանը, նոր տեխնոլոգիաների կիրառմամբ (հակակարկտային կայանքներ, այգեպաշտպան ցանցաշերտեր նայլն) հակակարկտային

ԼԼ

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՀՈՒՄԹՎԵՐԱՄՇԱԿՈՂ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

ԵՎ

ԿԱԶՄԱԿԵՐ

ՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԻՆՏԵԳՐԱՀԻՈՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆՈՒԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ

ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

5.1.

գյուղատնտեսականհումք վերամշակող արդյունաբերականկազմակերպություններիզարգացման Ա բարելավմանհիմնական ուղղությունները Գյուղատնտեսությունը երկրի տնտեսականառանցքայինոլորտներից մեկն է: Ագրոպարենայինհամակարգը հանրապետության համախառն ներքին արդյունքի շուրջ 35 տոկոսն է կազմում, այդ Քվում՝` գյուղատնտեսությունըմոտ 25 տոկոսը: Ագրոպարենայինոլորտում գործում է շուկայական հարաբերություններով ընթացող ազատական տնտեսական համակարգ, որտեղ ներառված են մուտ 340 հազար գյուղացիական տնտեսություն, Գյուղատնտեսությամբզբաղվող առնտրային կազմակերպություններ, գյուղատնտեսությանսպասարկման,գյուղմթերքների իրացմանու վերամշակմանբազմաթիվմասնավորընկերություններ: Հայաստանի գյուղատնտեսականհումք վերամշակողարդյունաբերությունը տնտեսությանկարնորագույն ն բարձր արդյունավետությամբ աշխատող ճյուղերից է: Այն իր ուրույն տեղն ունի բնակչությանպարենայինաւպահովության, գյուղական բնակչության զբաղվածությանն եկամուտների ապահովմանգործում: Վերջին հինգ տարիներին (2007-2011թթ.) միջին հաշվով նրան բաժին է ընկնումերկրի համախառն ներքին արդյունքի 4.8 տոկոսը: Փոքր հողակտորների վրա արդյունավետ տնտեսավարման հումք վերամշակողարդյունաբերության համար,գյուղատնտեսական են ինչպես գյուոլորտի զարգացմանկարնոր նախապայմաններից ն ղատնտեսականբնույթի արտադրական սպասարկողենթակառուցվածքների արդիականացման,վարկավորման ն ռիսկերի զարգացման փոքր ն միջին ձեռնարկատիրության ապահովագրման, այնպեսէլ մրցունակության անհրաժեշտությունը, փոփոխությունների

բարձրացումը Ա ւոնտեսավարմանբազմաձնության սկզբունքով կոոպերացիայիզարգացումը: ՀՀ-ում արդյունաբերության հումք ճյուղում գյուղատնտեսական տ եսակարար կշիռը կազմակերպությունների վերամշակող թվականին, մի շարք միջոցառումների,այդ թվում` շուկայական ստեղծման, մեծածավալ ներդրումներին ենթակառուցվածքների օրենսդրականդաշտիբարելավմանշնորհիվ, կազմել է 35.0 տոկոս: արդյունաբերությանկայուն զարգացումը Սգրովերամշակման շատ կարնոր է, քանի որ դրանից կախված զարգանում են նան մյուս հիմնականՃյուղերը` բուսաբուծությունը գյուղատնտեսության ն անասնաբուծությունը:Ավելին,այն էլ ավելի է կարնորվում,քանի որ ընդգրկումէ սննդարդյունաբերության` խաղողի,պտուղ-բանջարեղենի ն կաթիվերամշակմանենթաճյուղերը,ինչպես նան ծխախուոռի արտադրությունը,որոնք արտահանմանուղղվածություն ունեն: Գյուղատնտեսականհումքի իրացման, արտադրությանճիշտ կազմակերպմանն արտադրությանծավալների կայուն զարգացման գրավականէ հանդիսանում պայմանագրայինփոխհարաբերությունների ձնավորումն ու իրականացումը գյուղացիական ն ֆերմերային տնտեսություններիմիջն, որոնք պետք է նպաստեն վարկավորմանմատչելիությանը,ռիսկերինվազեցմանըն վճարային կարգապահությանբարձրացմանը:Պայմանագրայինհարաբերությունները ձեռնտու են վերամշակող կազմակերպություններին, քանի որ նրանք են ապահովվում ն' անհրաժեշտ երաշխավորված հումքի քանակով, ն տվյալ կազմակերպությունում աշխատող մարդկանցերկարաժամկետ զբաղվածությամբ: ԱՎԾ Մինչն 2011թ. ըստ տվյալների, խաղող ն պտուղ-բանջարեղեն վերամշակող մոտ 30 ընկերություններ գյուղացիական տնտեսություններիհետ կնքել են 8028 պայմանագրեր:Գյուղատնտեսականհումքի մթերումներին սննդամթերքի արտադրության են համար ծավալներիավելացման կարնորվում շուկայական հարաբերությունների,մրցակցությանխորացման,նոր արտադրական ստեղծման, դրանց վերազինմանու նոր կազմակերպությունների տեխնոլոգիաներիներդրման (կամ էլ առկա տեխնոլոգիաների արդյունավետօգտագործման).արտադրանքիորակիբարելավման ն արտահանմանծավալներիավելացմանհիմնախնդիրները, որոնց իրականացումը հնարավորէ պետականաջակցությամբմեծածավալ

ներդրումների,համատեղ գործունեությամբկազմակերպությունների ստեղծման ն վարկերի ներգրավմանմիջոցով: Հիմք ընդունելով անհրավերոհիշյալներիկարնորությունը ն դրանց իրականացման ժեշտությունը, գյուղատնտեսականհումքի վերամշակմանհամաեն` կարգիպետականաջակցությանուղղություններից ն հումք արտադրողների վերամշակողներիմիջն կոռպերա»

ցիայիձնավորումը. ստեղշուկայինարագ հարմարվողփոքր արտադրությունների ծումը. կադրերիպատրաստումը. մասնագիտական տեղեկատվությանտարածումնու արմատավորումը,մարքեթինգայինն գիտականհետազոտություններիընդլայնումը: Վերջին տասնամյակում ագրովերամշակմանհամակարգում հզորություններիօգտագործումը,որի ավելացել են արտադրական հումքի մթերումների արդյունքում մեղմացել է գյուղատնտեսական հանրապետուընթացքում տարիների Վ երջին հիմնախնդիրը: մոտ են ստեղծված կամ նոր վերագործարկված թյունում գործում 7 մսի,ծխախոտի 45 գինեգործական. 40 պահածոների, կաթի, համակարգի Վերամշակման կազմակերպություններ: վերամշակման ն ակտիվացումը արտահանմանծավալների ավելացումը նպաստել են գյուղատնտեսականարտադրանքիիրացման ծավալների մակարդակի բարձրացմանը,որն էլ աճին ն ապրանքայնության չափով կավելացնի գյուղացիական տնտեսությունների որոշ կարողությունները: դրամականհոսքերըն վերարտադրողական 2011 թվականինհանրապետությունում մթերվել է մոտ 168.3 ն հազ. տոննա պտուղ-բանջարեղեն խաղող (մոտ 186.9 մլրդ. (մոտ 2,1 դրամ) այդ թվում` 33.3 հազ. տոննա պտուղ-բանջարեղեն 16.8 տոննա դրամ): 135.0 ն մլրդ խաղող (մոտ հազ. մլրդ դրամ) առաջարկըորոշ չափովզիջել էր ներքին Թարմ պտուղ-բանջարեղենի որն շուկայի պյաահանջարկին, էլ իր հերթին ազդել էր գյուղավրա: տնտեսականմթերքներիգների բարձրացման համար ստացվող առումով վերամշակման տարվա Վերջին են ներկայացված ծավալները մթերման արտադրատեսակների »

»

»

"`

աղյուսակ22-ում:

բարձրացրել են թողարկվող արտադրանքի մրցունակությունը, կազմակերպու2) ընդլայնվել են վերամշակող արդյունաբերական շուկաները, սպառման թյունների կողմից թողարկվողարտադրանքի որակի բարձրացման,ապրանքային որն արդյունք է արտադրանքի

Աղյուսակ

2007-2011թթ.միջինհաշվով Հանրապետությունում Հայաստանի հումքի ձեռքբերմանծավալներըն կառուցվածքը գյուղատնտեսական

ԲանջարեղենԽաղող

Պտուղ Տարին | | Բ

|

ազ.

տ

տեսկշիռ, 9:

տ |

|հազ.

23.4

|հազ.

կշիռ,26

տես.

305 350 որ 2008125

14.3

Ընդամենը| 63.3

22.6

51.0

100.0 209.1

տեսքի բարելավման, ստանդարտացման ն սերտիֆիկացման ուղղությամբ իրականացվածաշխատանքների: պարեԱրտաքինապրանքաշրջանառությանկառուցվածքում նամթերքի ներմուծման նե արտահանման ծավալները արժեքային արտահայտությամբ1/8-ից ավելին են: Արտահանմանն ներմուծման վերաբերյալ պատկերացումէ ծագման մթերքներիներմուծմանն արտալիս գյուղատնտեսական ծավալները արժեքային արտահայտությամբ (աղյու

|տես. կշիռ, 36

տ

129.0

Ի28 Հ.

24.4

100.0

673.5

100.0

ր ազալատկեր եր)

Ա մա

ՀայաստանիՎանրապետությունում 2007-2011թթ.միջինհաշվովկատարած

գյուղատնտեսական հումքիձեռքբերման ծավալներըն կառուցվածքը

|

հազտ

՝

-

՝

Աղյուսակ23 ն արտահանման արտադրանքի 2010-2011թթ. գյուղատնտեսական ներմուծմանծավալներնըստ ապրանքախմբերի՝

"

օր

2013թ-ը

20.0

2010թ.

'

Թօ1՛ «օօ1՛ 50|՛

(հազ. դոլար) Ներմուծում 2013թ-ը

Արտահանում

Ֆ

,

Ընդամենը

ի

թվում՝ կենդանական

ծագման23552.)

|..58 :

ճ,0

Պտուղ բանջարերին Խաղող ա

15845.0

Ը

ն կենդանական

2011թ. գնվել է 129.0 հազ. տոննա խաղողն 65,3 հազ տոննա պտուղ-բանջարեղեն,որն իրականացվելէ մոտ 40 ընկերության կողմից: Խաղողի 1կգ գնվել է մոտ 130 դրամով, նախորդ տարվա 124.4 դրամիդիմաց: Ագրարային ոլորտում որոչ բարենպաստ.պայմաններ կան գյուղատնտեսականմթերքների արտադրության, վերամշակմանն արտահանմանուղղությամբ: Ավելի կոնկրետ` 1) գործող ն նոր գործարկվողգործարաններումնոր տեխնոլոգիաներիկիրառումը, մենեջմենթը ն մարքեթինգայինծառայությունների զարգացումը |

«0

2010թ.

| 2011թ.

2010թ-ի

|րրատմամբ, եւ

|573546.2|7822542|

116.1

| 300706|

|1014485|133495.7|

| 235096|

|214070.2|2423026|

113.2

.-

բուսական րանք ծագման

.

'

2010թ-ի

|ըլատմամբ,

170491812378212|

այդ

|

|

2011թ.

Բեր մարմի Ն

"

վպատրաստի

սննդի արտա-

--

՝

|131065.6|183915.7|

ան

140:

ՀԱ

/308810.4348468.9|

ՄՐ

աա

տվյալների,2010թ. արտահանմանծավալների 57 տոկոսը կազմել են ալկոհոլային խմիչքները: Արտահանվել են Ըստ

ՀՀ ԱՎԾ,

ԱՎԾ

Երնան,2010-2011թթ.:

բնականհյութեր, պտղի, բանջարեղենիպահածոներ,պանրի տարբեր տեսակներն. այլն: Կենդանականն բուսական ծագման արտադրատեսակների արտահանման ծավալները արժեքային արտահայտությամբավե127.7 ն 148.4 տոկոսով: լացել են համաւպատասխանաբար Գյուղատնտեսական վերամշակումից ստացվածմի շարք հումքի կարնորագույնապրանքատեսակների արտադրության ծավալներ ունեցել են աճի միտում (աղյուսակ 3): Պահածոներիարտադրությունը 2011թ. կազմել է նախորդտարվահամեմատ 145.4 տոկոս, մակարոնեղենը` 120.1 տոկոս, բուսական յուղը` 67.3 տոկոս, ն օղին ն օղի-լիկյորային արտադրանքը`76.9 տոկոս, գինին` 106.3 տոկոս, գարեջուրը՝ 96.0 տոկոս,բնականհյութեր` 124.7 տոկոս: Ներկա վիճակումգինեգործությանզարգացման միակ ուղին միջազգայինշուկայում սեփական հումքի հիման վրա մրցունակ արտադրանքիզարգացումն է, որը պահանջում է վերանայելայգիների տեղաբաշխումը,խաղողի սորտայինկազմը,գինեգործության ն խաղողագործության զարգացման ուղղությունները:Վերջիններիս զարգացման համար անհրաժեշտ է տեղական ն արտաքին ներդրումներիհամար բարենպաստգործարար ու ներդրումային միջավայրի ձնավորում, հումքի արտադրության վերամշակող համատեղ կազմակերպությունների ստեղծմանխթանում: Ըստ 33 ազգային պարենայինհաշվեկշռիտվյալների,մի շարք անհրաժեշտպարենամթերքիինքնաբավարարության մակարդակը դեռ ցածր է: Այսպես, կարտոֆիլ`100.0 տոկոս, բանջարեղեն`98.2, միրգ` 80.8, բուսական յուղ` 4.1, ձու 99.2, կաթ՝ 97.2, միս տավարի`84,8, խոզի՝ 39.9, ոչխարի` 100.0, հավի՝ 12.3 տոկոս: 2011թ. Գայաստանիառնտրի հաշվեկշռի բացասական մնացորդը կազմել է 2708 մլն. ԱՄՆ դոլար, նախորդտարվա2822 մլն. ԱՄՆ դոլարի դիմաց: Իսկ գյուղատնտեսական ծագման արտադրանքի առնտրիհաշվեկշռիբացասականմնացորդըկազմել է 503 մլն. ԱՄՆ դոլար, նախորդտարվա544.8 մլն ԱՄՆ. դոլարի դիմաց: Այս իրավիճակը պահանջում է տեղական արտադրանքի մրցունակությանբարձրացում,տեղականարտադրողներիշահերի պաշտպանություն ե արտահանման արտադրանքի ծավալների ավելացման միջոցառումներ: Մրցունակությունըբարձրացնելու համար ագրուվարենայինոլորտը պետք է կարնդրի տեղական ՝

լ

լ

սպառողներիսննդամթերքիանվտանգությաննառնչվող ւպահանջները ն մրցակցությունը,ինչպես ներկրվող ապրանքների,այնպես էլ արտահանվողապրանքների համար պահանջվող որակական ստանդարտները:Անհրաժեշտէ ներքին ն արտաքին շուկաներում վերամշակումիցստացվածԱա բարձրացնելու նպատակով փոխշահավետ կապերի ընդլայնում, ԱնկախՊետություններիՎամագործակցության (ԱՊՅ) ն այլ երկրներում, ցուցահանդեսներին միասմասնակցության,տեղեկատվական ն նական դաշտի ձեավորման տնտեսավարողսուբյեկտներիհամար տեղեկատվության մատչելիությանապահովում:

մրցունակությունը եսակների

Աղյուսակ

Սննդամթերք,խմիչքներարտադրող կազմակերպությունների թողարկած արտադրատեսակները՝ ըստ 2010-2011թթ.: հիմնական 56166. 544973

|

|2017թ.2016թ-ի

55852.0

Ա Յոր 170471

| 3013 | | 28641

| 3312.9 736.1

155737.7

11589.4

|

27046

Տն

|. 746.1ր |1

|

|

9504|

32479

809.

| Լոր Բր 119117

91576

623.

111183 122521

:

11689.5

.

ՎՎ սոցիալ-տնտեսական 2041թ., իրավիճակը

էջ 18:

մամբ, 94

102.5

100.5

Ն

105.1

ՏԱՅ ՐԱՅՑ

`

26175.

| 14571.6

Գյուղատնտեսականհումքի վերամշակման արտադրության արդյունավետությանբարձրացմանհամար անհրաժեշտ են՝ զարգացում ն վերամշակողկազմաոլորտի արտադրության կերպություններիռացիոնալտեղաբաշխում, առաջավոր տեխնոլոգիաների արտադրության ներդրումն արտադրանքիմրցունակությանբարձրացում, մարքեթինգայինաջակցություն ն հումք արտադրողների հետ պայմանագրային հարաբերությունների զարգացմանխթանում: կատարելու ներդրումներ համատեղ արտադրականկազմակերպություններստեղծելու համար, պետությանանմիջական »

»

»

»

միջամտություն:

Այսպիսով,կարնորելովգյուղմթերքարտադրողիցմինչն սպառողը շղթայի գործունեության բարելավումըն կիրառմանբնագավառներիհիմնախնդիրներիլուծման նշանակությունը, անհրաժեշտություն ենք համարումիրականացնել` գյուղմթերքներ գնող-իրացնողկոոպերատիվներիձնավորման աջակցություն, պետության միջամտությամբ գյուղատնտեսականմեծածախ շուկաների, հավաքմանկեւոերի ստեղծումն դրանց կարողություններիընդլայնում, նպատակայինմատչելի վարկերի ն դրամաշնորհային ծրագրերի միջոցով գյուղատնտեսական մթերքներիտեսակավորման, փաթեթավորմանն փոխադրմանմիջոցներովվերազինման աջակցություն, գյուղմթերքներիվերամշակմանփոքր ու միջին ձեռնարկատիրական գործունեությանաջակցություն ե նորերի ստեղծման ծրագրերիիրականացում, գյուղատնտեսականարտադրանքների, հատկապես` թարմ մրգերի ն բանջարեղենիմիջնորդավորված վաճառքիսահմա»

»

»

»

»

նափակում:

Միաժամանակ, գյուղատնտեսական մթերք վերամշակող արդյունաբերականկազմակերպություններին անհրաժեշտեն` նոր տեխնոլոգիաներիներդրման,արտադրվածարտադրանքիշուկայահանման, մթերքներիանվտանգության պահանջներիապահովման համարպետականաջակցությանգործուն մեխանիզմների ներդրում, որը կխթանիօրգանականգյուղատնտեսականհումքի վերամշակ96

ման, բարձրորակալկոհոլային խմիչքների, հատկապես`կոնյակի,

բնականհյութերի, տոմատի մածուկի, պահածոներին չոր մրգերի արտադրության ավելացմանը, որոնք իրենց որակական բարձր հատկանիշներիշնորհիվ մեծ հնարավորություններկունենան արտահանման ընդլայնմանիմաստով: զարԳյուղատնտեսությունում արդյունաբերության վերամշակող է գացումը կապված ոլորտի իրավական հիմքի ձնավորման, ներդրումների բարենպաստպայմանների ապահովման,գյուղատնտեսական ենթակառուցվածքների զարգացման,ճիշտ մասնագիտացման ն տեղաբաշխման,արտահանման ուղղվածություն ունեցող արտադրությանխթանման,գիտականնվաճումներին նոր տեխնոլոգիաների ներդրման, սննդամթերքի անվտանգությանն մասնագիտականխորհրդատվական համակարգիգարգագմանհետ: 5.ԶՉ.

Ագրարային ոլորտում ինտեգրացիոն հարաբերությունների արդյունավետության ապահովմանհիմնահարցերը

Սգրարային ոլորտում, շուկայական հարաբերությունների պայմաններում,ինմտեգրացիոն հարաբերություններըստեղծում ն զարգացնում են արտադրության նոր ձներ, որը նշանակում է տեխնոլոգիական գործընթացիավարտ,այսինքն` արտադրություն, վերամշակում Ա պատրաստիարտադրանքիիրացում: հարաԳործնականում,զարգացած երկրներումինտեգրացիոն բերություններնշանակում է արդյունաբերականձեռնարկություններում գյուղատնտեսական արտադրանքիվերամշակում,գյուղատնտեսությանմեջ արտադրականռեսուրսներիռացիոնալ օգտաապահովում: գործում ն արտադրությանբարձր շահութաբերության բարենպաստ հարաբերությունները Միաժամանակ,ինտեգրացիոն պայմաններեն ստեղծում գյուղտեխնիկայիկատարելագործմանն արագ գործընթացի նոր նվաճումներիօգտագիտատեխնիկական գործման համար: ներքին արտադրանքիձնավորմանմեջ Գյուղատնտեսության են տնտեսական կառուցվածքներ բազմաթիվ խաղում կարնոր դեր ն ոլորտներ: Արդյունքում`ներքին արդյունքի ձնավորման այդ կապերըիրացվումեն շուկայում:

մեջ արտադրվող արտադրանքիավելի Գյուղատնտեսության քան 7596-ը ենթարկվում է վերամշակման`հասնելով վերջնական արտադրողին:Փաստորեն կորչում է գյուղատնտեսականհումք արտադրողների ն սպառողների միջն եղած կապը, իսկ գնորդների ն վաճառողների դեր են կատարում կառուցվածքներըմիջնորդի ն արտադրողների սպառողներիմիջն: Անկախ սեփականությանձնից, խաթարվում է գյուղատնտեսական մթերքարտադրողներիտնտեսականհետաքրքրությունը,ն վնասվումէ նրանցֆինանսատնտեսական գործունեությունը:Անցնելով շուկայական տնտեսական հարաբերությունների, գյուդատնտեսականոլորտի բարենպաստգործունեությանհամար անհրաժեշտ է ստեղծել արդյունավետ տնտեսականհարաբերություններ վերամշակողարդյունաբերության, տեխնիկայիապահովման,ինչպես նան այն տնտեսությունների հետ, որոնք ապահովում են արտադրանքի պահպանման ն իրացման հարցերը: Ներկայումս, գյուղատնտեսականմթերքներիիրացմանհարցերը մասնակիորեն են լուծվում: Խնդիրը կայանում է նրանում, որ գյուղատնտեսական արտադրանքիառանձնահատուկկողմերից մեկն այն է, որ շուտ փչացող է, այսինքն` իրացմանգործընթացումժամանակիգործոնն ունի որոշիչ նշանակություն, հետնաբար, անհրաժեշտություն է զգացվում փնտրել իրացման այլ ուղիներ, հանձինս` թարմ վիճակում իրացմանը: Գյուղատնտեսությանոլորտում ինտեգրացիոնկապերը նպատակահարմարէ իրականացնելհետնյալ ուղղություններով` ձնավորելանմիջականհարաբերություններ գյուղատնտեսական մթերք արտադրողներին շուկայում նյութատեխնիկականռեսուրսներով զբաղվողներիմիջն, »

»

»

»

ստեղծել իրավահավասարտնտեսականհարաբերություններ գյուղատնտեսականմթերք արտադրողների ն վերամշակող ձեռնարկություններիմիջն, արդյունաբերական ճնավորել սերտ կապ գյուղատնտեսականմթերք արտադրողների ն արտադրատեխնիկական ծառայությանոլորտի միջն, ձնավորելսերտ կապ գյուղատնտեսականմթերք արտադրողների ն շուկայում ագրարայինենթակառույցների (ստեղծելով

»

»

»

քաղաքներում ն մարզերում ֆիրմայինխանութներ), ինչպես նան գյուղատնտեսական արտադրանքիմեծածախ առնտրով միջն, զբաղվողների ձնեավորելփոխադարձկապ քաղաքներումն մարզերում` ֆիրն վերամշակող մային խանութներիմիջոցով, արտադրողների ձեռնարկություններիմիջն, արդյունաբերական ձնավորել շուկայական հարաբերություններիպահանջներին մասնագիտացում, համապատասխան ձեռնարկել ագրարային ոլորտում խթանման սկզբունքի հիման վրա մոնոպոլիայի վերացում, միջճյուղային կապերի

վերականգնում:

Ինտեգրացիոն հարաբերություններիմեջ ընդգրկված բոլոր ձնից, շատ կարնոր է կողմերի համար, անկախ սեփականության իրավահավասարպայմանները,այսինքն՝ կատարում, ժամանակինպարտականությունների միջճյուղայինկապերիզարգացում, նյութականխրախուսման »

»

»

ապահովում, բարձրացումն արտաարտադրությանարդյունավետության ապագործունեությանշահութաբերության դրաֆինանսական

հովում:

ձնավորմանհամար, ամեԻնտեգրացիոնհարաբերությունների նակարնորը, անհրաժեշտ է ներքին շուկայում տեղական արտադրանքի ծավալի ավելացում ն միավոր արտադրանքիծախսերի

մակարդակիիջեցում: Ինտեգրացիոն հարաբերություններըավելի կարնորվում են զարհարաբերությունների սոցիալ-տնտեսական գյուղաբնակների է գացման համար: Այն բարենպաստպայմաններ ստեղծում գյուարտադրանքիլայն տեսականուարտադրության ղատնտեսական ռան բարձրացման,աշխատուժի,հիմնականմիջոցների հողի շահույթի ապահովմանն սոցիալական ցիոնալ օգտագործման,

խնդիրներիլուծմանհամար: շահութաբերության Ինտեգրացիոնձեռնարկություններում է կտրուկ աճը հնարավորություն ստեղծում վեր ,րտադրուբթյան

զարգացման, բնակչության կենսամակարդակի բարձրացման ն

Աղյուսակ

կենցաղայինծառայություններիապահովմանհամար: Ոլորտի մասնագիտացմանն աշխատանքիհասարակական բաժանման խորացման հետ, բարենպաստպայմաններեն ապա-

ստացվողհիմնական Գյուղատնտեսականմթերքներիվերամշակումից արտադրատեսակների ծավալները (2007-2010թթ.)-" արտադրության Չափի

ն քանակական հովում արտադրողական ուժերի որակական չափա-

նիշների բարելավումը, որը շուկայական տնտեսության անցման պայմաններում տնտեսության օրինաչափզարգացմանարդյունքնէ: Տնտեսական շուկայական համակարգի առանձնահատկություններից է ազատ մրցակցային միջավայրի ապահովումը ն արտադրատնտեսական գործունեությանարդյունավետ ավարտը, որը շուկայական տնտեսությունում, որպես ամենակարնորէլեմենտ, գնի հետ զուգահեռ, կատարումէ անհրաժեշտկարգավորիչ դեր: Ազատ շուկայական հարաբերություններում, մրցակցության Գոյությունը, բազմաթիվնույնատիպարտադրանք արտադրողների գործառնությունիցկախված,սահմանափակում մակարդակի վրա ազդելու հնարավորությունները: Ինտեգրացիոնհարաբերությունների կարգավորման համար գինը տնտեսական մեխանիզմի դեր է կատարում, հատկապեսգյուղատնտեսական մթերք արտադրողների ն սպառողների,վերամշակողձեռնարկությունների միջն: Եթե ինտեգրացիոն հարաբերություններըչեն ընթանում փոխշահավետ հիմքերի վրա, պատճառըգնային համակարգիոչ ճիշտ ընտրությունն է: Գյուղատնտեսության մեջ գինը փոխվում է ըստ շուկայական կառուցվածքի, կամ էլ ըստ բնության պայմանների, միաժամանակապահովելով գյուղաբնակների սոցիալ-տնտեսական զարգացումը ն զբաղվածությունը: Ազատ մրցակցայինպայմաններում,արտադրողներին վերամշակող ձեռնարկություններիմիջն, գործի դնելով ագրարային ռեֆորմներ,կսկսեն գործել բազմաթիվկառույցներ, որոնք էլ կձեա-

է գնի

Գգրացիո հարաբերություններ: վորհրո նախարարության տվյալների 25): (տես աղյուսակ վորեն

ինտե

ն

Ըստ

ՀՀ

2007թ. | 2008թ. | 2009թ. | 2010թ. միավոր ՝ թո աալնե» ր 1909 365րր ոնդամենըԻ ա այդթվում՝ մսի | 64117 | 930 | 800 «ած

ձկան

Բոաիոենի Կան մորի Կոնյակ

Հի Հաաա Գերի

ԲԻՐ 125 Տ

--

-.մրգի Բնական հազ.լիտը հյութեր ընդամենը |

|

|

Շաքարավազ

գյուղատնտե`

|

|

12155

|

ա»

12735

աը

14131

|

տոննւս

|

16047

Լ

|

| |

74748 13146

|

43721

| 3826.5 |

ՅԾ

-ա-

։

ության

|

ոո

| 13150

|

14000

|

|

10000

110505 ` ԷԹ527110253

---ԼՈԹ

3293.7

Վերջին տարիներին գյուղատնտեսական մթերքների վերամշակման համակարգում նկատելի է որոշ առաջընթաց` կապված գործող ն նոր ստեղծվող գործարաններումարդիական տեխնոլոմրցունակությանբարձրացման, գիաներիկիրառմանն արտադրանքի արդյունավետ մենեջմենթիու մարքեթինգայինծառայությունների աջակցության ն հումք արտադրողների հետ պայմանագրային հարաբերություններիզարգացման հետ: Անհրաժեշտ է ձնավորել կոմւագրոարդյունաբերական ինտեգրացիոնհւայրաբերություններ ն կազմակերպությունների լեքսի մեջ մտած ձեռնարկությունների միջն` շուկայականհարաբերություններիպահանջներինհաճաւվահամ ճքի հասնե : հասնելու համար արդյունքի Արտադրատնտեսական տասխան: նպատակահարմարէ նշվածը կազմակերպել այնպես, որպեսզի պաշտպանվենյուրաքանչյուր կազմակերպությանշահերը միաժամանակ, ն մեկը մյուսի համար լինի հետաքրքիր: Միաժամանակ, հետ պայմանագրայինհարւզբերությունները հումք արտադրողների համճագործակցությանզարգագմա'նը: նպաստում են փոխշահավետ

Հաշ

2011թ.: նւսխարարություն, կղբյուր` ՀՀ գյուղատնտեսության

Այլ կերպ հնարավորչէ լուծել բնակչությանը պահանջվողկենսամակարդակի բարձրացմանհիմնախնդիրը: Ինչ խոսք, մթերող, վերամշակողն առետրի կազմակերպություններիգործունեությունը այնպես սերտ են կապված միմյանց հետ, որ, եթե մի ոլորտըվնասվի,այն կտարածվիբոլորի վրա: Այսպես` օրինակ,եթե մթերողկազմակերպությունը ի վիճակի չէ գնելու տրանսպորտային միջոց շուտ փչացողարտադրանքիտեղափոխման

համար, ապա անհնար է վերամշակմանհամար որակյալ արտադրանքի ապահովումը,արդյունքում` առետրային կազմակերպությունը չի կարող ստանալ բարձր որակի արտադրանք, ուրեմն կտուժենբոլորը:

Ագրոարդյունաբերական ինտեգրացիան բարդ գործընթացէ,

այն ապահովում է գյուղատնտեսականարտադրանքի արտադրու-

թյունը ն վերամշակումը, ինչպես նան այդ արտադրանքիառաքումը սպառողին: Ագրոարդյունաբերական ինտեգրացիոնհարաբերություններն ուժեղացնում են վերամշակող արդյունաբերության

ազդեցությունըգյուղատնտեսականարտադրանքի վրա, որի հետնանքով ինտեգրացված ն ձեռնարկություններում տնտեսություններում պակասում են արտադրականծախսերը, բարձրանում է աշխատունակությունը, ամրապնդվումէ տնտեսությունը,ն կայուն է միջավայր ստեղծվում սոցիալական միջոցառումներիրագործելու համար:Այն անմիջականորեն ներգործում է արտադրության արդյունավետության բարձրացմանվրա, բարենպաստպայմաններ են ստեղծվում արտադրության ճասնագիտացման, հողի նպատակային օգտագործման,ցանքայինտարածությունների կառուցվածքի կատարելագործման, կորուստներին թափոնիկրճատմանհամար: Անհրաժեշտէ նշել, որ քիչ չեն կորուստներըմինչն սպառողը Գյուղատնտեսականտնտեսությունների արտադրանքիառաբման ժամանակ:Տնտեսականարդյունավետության բարձրացմանն պարենային ֆոնդի ավելացմանվստահելիաղբյուր են հանդիսանում կորուստների կրճատումը,որոնք տեղի են ունենում արտադրանքի վերամշակման, փաթեթավորման,պահեստավորման ն տեղափոխման ժամանակ: Այս հանգամանքում,արտադրող ն վերամշակողտնտեսության գործունեությանմեջ կարնոր գործոն կդառնա մասնագիտացումը: Ադ իսկ պատճառով, շուկայական տնտեսականպայմաններում

տնտեսություններիմիջն շատ է կարնորվումինտեգրացիոնհարաբերություններիզարգացումը: Միննույն ժամանակ ավելի արդյունավետ կլինի տնտեսական տարբեր ոլորտների միջն փոխադարձ կապի ձնավորումը: Ինտեգրացիոնհարաբերությունների այս տեսակը կարնոր է երկրի ռազմավարականշահերի իրացմանհամար, որն էլ կապահովիկայուն զարգացում` ագրարայինռեֆորմիհաջորդ շրջանի համար: Գործնականում, երկրի ագրարային հատվածի զարգացումը չի սահմանափակվում արտադրողներին վերամշակող ձեռնարկություններիմիջն ինտեգրացիոն հարաբերություններովլ: Ագրարայինոլորտի արտադրությանապահովումը լիզինգի միջոցով կայուն հիմք է հանդիսանում գյուղատնտեսության զարգացման համար: Ագրոլիզինգիգործունեությունը ընդլայնելով, մարզերի ն պետությանմիջն երաշխիք է դառնում ինտեգրացիոնհարաբերություններիզարգացման: Շուկայական հարաբերություններիանցման պայմաններում, ագրարային ոլորտում ազատ ձեռներեցության ն մրցակցության զարգացումը ինտեգրացիոնհարաբերություններումառաջացնումէ քանակականն որակական փոփոխություններ,մասնավորապես. գյուղատնտեսականարտադրանքիորոշ մասը վերամշակման չի ենթարկվում՝ անցնելուլ սպառման ոլորտ: Ինչքան շատ գյուղատնտեսական արտադրանք ենթարկվի վերամշակման,այնքան կբարձրանաարտադրանքիարժեքը, որն էլ կօգնի բնակչությանսննդի ապահովմանըն վերամշակող արդյունաբերությանմեջ նոր աշխատատեղերիստեղծմանը: Ինչպես հայտնի է, արդյունաբերության շատ ճյուղերում է օգտագործվում գյուղատնտեսականարտադրանք, որն էլ նպաստում է ինտեգրացիոն հարաբերություններիընդլայնմանը:Սակայն սննդի ն թեթն արդյունաբերությունըտնտեսականն արտադրական հարցերում ունենալով բարենպաստպայմաններ,դառնում է առաջմթերք արտադրողներինկատմամբ:Դա նային գյուղատնտեսական խախտումէ երկու կողմերի միջն հավասարությունը,վերամշակող արդյունաբերությունըստանում է ավելի շատ շահույթ` Գյուղատնտեսականմթերք արտադրողներիվնասի հաշվին: Ինտեգրացիոնհարաբերություններումվերամշակող ձեռնարկությունների ն գյուղատնտեսականմթերք արտադրողներիմիջն, բացի աստիճանաբարձնավորվող պայմանագրայինհարաբերու»

»

թյուններից, որոնք հուսալի պայմաններեն ստեղծում որոշ գյուղմթերքներիավելացման համար, անհրաժեշտեն նոր օպտիմալ ձներն պետությանանմիջականմիջամտության ուժեղացում: Արտադրանքը, որը ստացվում Է փոքր ն միջին վերամշակող չի կարող մրցակցելարտերկրներից ձեռնարկություններում, բերված նույնատիպարտադրանքիհետ, քանի որ այն պաշտպանված

չէ ներքին շուկայում, ն ինվեստիցիաները նպատակայինչեն օգտագործվում ճյուղի զարգացմանհամար:

Ագրոարդյունաբերական ձեռնարկության արտադրանքը, չունենալով եվրոպականստանդարտին համապատասխան փաթեթավորում ն գովազդ, ընդունակչէ մրցակցելոչ միայն արտասահմանյան շուկայում, այլ նան ներքին շուկայում: Ագրարային ոլորտի, ինտեգրացիոնհարաբերությունների համարանհրաժեշտէ ձնավորել մրցունակ արտադրանք`ըստ միջազգայինշուկայի սոցիալ-տնտե-

զարգացման պահանջի: սական 5-3.

Գյուղատնտեսական համայնթների գործունեության բարելավման հիմնականուղղությունները

ՎՀ

տնտեսական քաղաբականության շուկայականկողմնորոշման արդյունքում, ագրարային ոլորտում ձնավորվելեն ազատական տնտեսականհարաբերություններ:

ե տնտեսավարման Սեփականության բազմաձնությունը, ապրանքներին գների ազատականացումը, պետության աջակցության սահմանափակության պայմաններում,հիմք ընդունելովգյուղատնտեսականոլորտի առանձնահատկությունները, առավել իրական է արտահայտվում յուրաքանչյուր տարածաշրջանին արտադրող սուբյեկտիմրցակցային հնարավորությունների անհավասարությունը: ՀՀ անկախպետության հետո, նոր սահմանահաստատումից դրության 104 հոդվածով, որպես վարչատարածքային սահմանվելեն մարզերը ն համայնքները: են 10 Առանձնացված մարզեր,իսկ դրանցկազմում` 925 համայնք: Երեանբաղաքը նույնպես ունի համայնքիկարգավիճակ1̀2 թաղային համայնքներով: Հանրապետության գյուղական համայնքների միջն առկա են էականտարբերություններ, որոնք պայմանավորված են Քվաքանակով,իրենց պատկանողհողատարածբներով, բնակլի-

միավորներ,

բնակչության

մայական պայմաններով, սոցիալական

ն

տնտեսական ենթակա-

ռուցվածքներով ն տրամադրվողֆինանսականմիջոցներով: Հայաստանում իրականացվումեն մի շարք համապետական,

տարածքային, համայնքային զարգացման ռազմավարականծրագրեր, որոնք ուղղված են գյուղատնտեսությանզարգացմանը, գյուղական ենթակառուցվածքներիկառուցմանը ն վերականգմանը, տնտեսության աջակցությանը: Ինչ խոսք, միայն գյուղացիական տնտեսությունների արդյուն ենթակառուցվածքների նավետությանբարձրացմամբ կառուցմամբ հնարավորչէ ապահովել բնակչությանբարձր կենսամակարդակը: Հանրապետության.տարածաշրջանների համաչափ զարգացումը տնտեսության պետական կարգավորման դժվարին հիմնահարցերից մեկն է: Գործարարությանեկամտաբերությանտեսանկյունից միանգամայն տրամաբանականէ, որ արտադրության գործոնների մատչելիությանպայմաններումներդրումներըառավելապես կենտրոնացվում են Երնանում ն մայրաքաղաքին մոտ տարածաշրջան-

ներում:

2009թ. համայնքների բյուջեների եկամուտների մոտ 1/3-ը կազմում են Երնանքաղաքի ընդհանուր եկամուտները: Գյուղական համայնքներիբյուջեների եկամուտներումմեծ տեսակարար կշիռ ունեն պետության կողմից տրամադրվողտրանսֆերտները, միջինը մոտ 50 տոկոս ն ըստ բյուջեների կառուցվածքի` եկամուտներում մեծ տեսակարարկշիռ ունեն ֆինանսական համահարթեցմանդոտացիաները: Գյուղատնտեսական զարգացման պետական կարգավորիչ գործիքը սուբսիդավորումն է, որի նպատակնէ ձեավորել գյուղատնտեսական սուբյեկտների գործունեության համար նպաստավոր միջավայր ն ստեղծել ճյուղի գերակա ուղղությունների զարգացմանը նպաստողպայմաններ:Անհրաժեշտխնդիրներից են` սուբսիդավորման անհրաժեշտությունը, նրա ուղղությունները, իրականացման մեխանիզմներըե արդյունքները, Հայաստանիտնտեսականազատականացմանպայմաններում ագրարայինոլորտը, հեռանկարում,միջազգային մրցունակությա ուժեղացման պայմաններում, կարող է հայտնվել ավելի վատ վիճակում, եթե ժամանակին չձեռնարկվենսուբսիդավորման ն նան

արտադրողներիշահերի պաշտպանությանմիջազգայինպրակտիկայում կիրառվող այլ միջոցներն գործողություններ:

ն(դյուսակ

ՀայաստանիՀանրապետության գյուղացիականտնտեսություններում Գյուղատնտեսական մթերքներիիրացմանկառուցվածքը 2010թ.

Ըստ

Առետրի համաշխարհայինկազմակերպության (ԱՀԿ) չափանիշների`գյուղատնտեսությանոլորտում սուբսիդավորումը է՝ կանաչ,դեղին, կապույտ տարանջատվում զամբյուղների,որոնք ունեն հետնյալ նշանակությունը` «Կանաչ զամբյուղ»-ի շրջանակներումներառվումէ շրջակա միջավայրի պահպանման, բույսերի ն կենդանիներիհիվանդությունների ն վնասատունների դեմ պայքարի, ենթակառուցվածքների զարգացման, կրթության,մասնագետների ուսուցման, եկամուտների վատ բնակլիմայական ապահովագրման, էկոլոգիական ն տնտեսական պայմաններում գտնվող տարածաշրջաններին աջակցությունը,տարերայինաղետներիդեպքում աջակցությունը ն երկրի ներսում պարենայինօգնությանտրամադրումը: «Դեղին զամբյուղ»-իշրջանակներում են գյուղատնտեսական արտադրանքի ն նյութատեխնիկական միջոգների ձեռքբերման, Գների կարգավորմանաջակցությունը, քանի որ սա որոշ չափով խաթարում է մրցակգայինպայմանները,ենթարկվումէ սահմա-

նափակումների: «Կապույտզամբյուղ»-ըչի

ենթարկվում սահմանափակումների, եթե տրամադրվում է առանձին արտադրանքներիհաստատված չափաքանակներին չգերազանցող արտադրությանկարգավորմանը, իսկ գյուղատնտեսական գործունեության իրականացնողների եկաավելացմանդեպքում, այն որոշ չափով սահմանափակ-

Ա ում

է:

2011թ. ՎՀ կառավարության կողմիցսուբսիդավորման կարգին համապատասխան գյուղատնտեսությանոլորտին տրամադրվելէ 14.006 վարկեր,որից 492-ը է պետության սուբսիդավորվել կողմից, 225 համայնքի իսկ ավելի կարիքավոր համար՝695: Այս նպատակով է 25 հազարմիավորվարկ` 17.4 տրամադրվել մլրդ դրամիչափով.

տվյալներով''

հ

ր

Տ

անվանումը

«աար Տ

5:55

6.0

Ց

Սեղր

5--ա»0

36.0

ԼՑ

29.0

225 .. |

9.2

-

ՆՏ

3.

0.7

31.6

18.2

Գյուղատնտեսությանարտադրությանսուբսիդավորման արդյունավետ համակարգի մշակումը ն օգտագործումը կնպաստի գյուղատնտեսական արտադրության օբյեկտիվորեն գոյություն ունեցող տարածքային տարբերություններիմեղմմանը ն գործունեությանհամար հավասարպայմաններիստեղծմանը: Այն կարող է դրական ազդեցությունունենալ գյուղացիականտնտեսությունների արտադրանքիկառուցվածքի վրա` խրախուսելով բարձր մրցունակություն ունեցող գյուղմթերքի արտադրության ավելացմանըն ապրանքայնությանբարձրացմանը: ՀՀ 2010թ. ապրանքայնության միջինմակարդակըգյուղացիական տնտեսություններումկազմել է 55.8 տոկոս: Այն տարբեր է, ելնելով մարզերում գյուղատնտեսականմթերքների արտադրությանկառուցվածքիցն իրացմանպայմաններից: ''

մթերքներիիրացումը (օգտագործումը)զյուղացիական տնտեսությունԳյուղատնտեսական Երնան, 2010, էջ ների կողմից 2010 թվականին,33 ազգայինվիճակագրականծառայություն, 5-10:

|

ԽՈՐ Նկաբնանբերք | (վերածած կաթի) | Բար 25 աթ

Օգտա-

տրվել ապրան|կաճառվելէլ ան դիուց

Բոստան 852 Պտուղ 26.9

՝

| | Մնագորդը տետեէ | տրվելէբնա- գործվել քափոխանալ |ոաություն, |ոու |«Աու ների դիամց

Գյուղացիականտնտեսությունների կողմից

Դակարեն մշակաբույսեր

(տոկոսներով)

-

ն կայունզարգացմանհամար Համայնքներիհավասարակշռված կարնորէ սոցիալականկապիտալը,որի ստեղծման ն զարգացման համայնքայինն համար հիմք են հանդիսանումկոռպերատիվները, որոնք նպաստավորպայմաններ միավորումները, միջհամայնքային կստեղծեն գյուղացիականտնտեսություններիձեավորման, տեխնիկայի ն արտադրությանմյուս միջոցների առավել արդյունավետ օգտագործմանն գյուղմթերքներիիրացմանհամար:Նոր մթերող ն վերամշակողընկերություններ ստեղծելով, որոշ չափով կլուծվի գյուղերում աշխատուժիզբաղվածությանխնդիրը: Ըստ «Համայնքներիգյուղատնտեսականռեսուրսների կառավարմանն մրցունակություն»վարկայինծրագրի, հանրասյետության անասնապահությամբմասնագիտացված 5 մարզի 33 համայնքներում ստեղծվել են սպառողական կոոպերատիվներ,22-ում՝ կոոպերատիվներ: գյուղատնտեսական Գյուղատնտեսականկոոպերացիայիհամայնքային ն միջհամայնքային միավորման գործընթացի զարգացմանը խթանելու նպատակով,անհրաժեշտ է գյուղատնտեսությանհամակարգում իրականացվողդրամաշնորհայինվարկային ծրագրերի համապատասխան բաղադրիչներինպատակաուղղումգյուղատնտեսական կոոպերատիվների,գյուղացիական տնտեսությունների համատեղ գործունեության կազմակերպմանձների ստեղծմանը ն աճրապնդմանը, գյուղատնտեսականմթերքներիվերամշակողներիննոր տեխնոլոգիաներիներդրմանը, շուկայահանմանը, սննդամթերքի պահանջներիապահովմանը: անվտանգության 2010թ. մարզերին տրամադրվող դրամաշնորհներիմիջոցով ներկայացվածեն աղյուսակ27-ում: կատարվածաշխատանքները Ըստ աղյուսակիտվյալների, ներկայացվածհիմնախնդիրները (գյուղտեխնիկային տրանսպորտիձեռքբերում,խմելու ջրի, ոռոգման համակարգի,գազաֆիկացիայի)վերաբերում են մարզերի ն համայնքներիկայուն ն հավասարաչափզարգազցմանը: .ճյուղի համար լուրջ հիմնախնդիր է Գյուղատնտեսության ն գյուղտեխնիկայի տրանսպորտիձեռքբերումը:Ներկայումս գյուղատնտեսականտեխնիկային սարքավորումներիմուտ 95 տոկոսի շահագործման ժամկետը լրացել է, որի պատճառով ցածր է ն բարձր են շահագործմանծախսերն ու արտադրողականությունը ծառայություններիսակագները:

Տ

Շիրակ 215411

|

Թ.

Ըստգյուղատնտեսության նախ

Հրատապպահա է տագործմանանհրաժեշ տեխնիկական սպասա թացի բարելավումը հն վարկային ծրագրերով տություն ներկրված գյու բազայի հիման վրա մե ն դրանց գործունեությա Կարնորվում է նան ն մատակարարողընկ թյամբ լիզինգայինմեխ բերումը ն գյուղատնտ դրումը: Բազում խնդիրներ տում: Ըստ ՀՀ Ազգայի համայնքների ընդհանո կենտրոնացված ջրամ տոկոսը ունեն սեփակ

Ընդամենը32 |

Յ

|

Տ

-

Է46913|461

62.0

Լ2 Լաղաունիք

Սյունիք

Լոռի

Արագածոտն

ՅԱՏ

ՏՏ|

ՍարզՀԷ, ծ

-

ի հ ոըերու բ

Խմ Թյուղտեխնիկայի|

2010թ. դրամաշնորհն

տոկոսըօգտվում են ջրհորերից, 1.3-ը գետերից,5/4-ը բերովի ջրից: նան ջրահեռացման համայնքներում շատ է կարնորվում հարցը: Գյուղական համայնքներում ոռոգման ջրի դժվարին հիմնախնդիր ունի 706 համայնք: Ռռոգման ջրի անբավարարության պատճառովհանրապետությունում նպատակային նշանակությամբ չի մշակվում32.0 տոկոս գյուղատնտեսական նշանակության հողատարածք: Վատ է վիճակը Արագածոտնի, Արարատի,Գեղարքունիքի ն Կոտայքիմարզերում: Տեղական ինքնակառավարման մասին ՏԻՄ գործառույթների կազմում կարնոր դեր ն նշանակությունունի համայնքիճանապարհային ենթակառուցվածքի պահւպանությունը, բարեկարգումը, ն զարգացումը: վերանորոգումը Համայնքների բյուջեների ծախսերի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս,որ մինչն 2010թ. այս ոլորտում չնչին գումարներեն հատկացվել:Այսպես, քաղաքային համայնքների այս ոլորտում ծախսերչի կատարվել,գյուղական համայնքներում ծախսերչեն կատարվելՇիրակին Լոռու մարզերում: Կարնորելով գյուղատնտեսական մթերքների իրացմանխնդիրը՝ «Շուկայականհնարավորություն ֆերմերներին»ծրագրով2010թ. Գյուղական տարածքներում բարելավվել է գյուղատնտեսական մթերքների իրացման գործունեության արդյունավետությունը ն փոքր ու միջին ձեռնարկությանը խթանողարտադրականն սպասարկմանըկարնորվածենթակառուցվածքները: Այս նպատակովհանրապետության ծրագրայինտարածքի 25 համայնքներումսկսվել են իրականացվել ենթակառուցվածքների վերականգմաննոր ծրագրեր891.6 մլն դրամ ընդհանուր արժեքով, այդ թվում 3 համայնքներում են ոռոգման ն իրականացվել խմելու ջրի ցանցերիկապիտալնորոգումներ, խորքայինհողերիհորատում, գետերի հունի ն դրենաժայինհամակարգի մաքրում ն վերականգնում, 9 համայնքներում գազաֆիկացման 1 համայնաշխատանքներ, քում ավտոճանապարհների ե ասֆալտապատում: վերանորոգում Շարունակվումէ 31 համայնքներումտնտեսապես հիմնավորված ենթակառուցվածքների վերականգմանաշխատանքներ,15 հաՀՀ

մայնքներում`ոռոգման ն խմելու ջրի ջրամատակարարման ցանցերի

կապիտալնորոգումներն վերականգնում, իսկ

ԳգազաՖիկացում:

համայնքում`

Գյուղական տարածքներում ներդրումների հիմնադրամի միջոցով հաստատվել է 280.0 մլն դրամի բաժնետիրական ներդրում թռչնաբուծության ն սլչահածոներիարտադրության «ՖՐԵԴԱ»

ոլորտում:

:

ն փոքրածավալ «Գյուղականձեռնարկությունների առնտրային գյուղատնտեսություն» ծրագրիկողմիցհամայնքներինտրամադրվող դրամաշնորհնեիիմիջոցով կատարվել են ՀՀ Լոռու մարզի Այրում համայնքի գազաֆիկացման,Տավուշի մարզի Թովուզ համայնքի խմելու ջրի բարելավման, Գեղարքունիքի մարզի Լուսակունք համայնքի ոռոգման ջրագծի կառուցման ն Ակունք համայնքի խմելու ջրի բարելավմանաշխատանքները: «Թռչնագրիպի հակազդմանծրագրով» ավարտվել է Մեղրիի սննդամթերքիանվտանգության,անասնաբուժականն բույսերի կարանտինիսահմանային հսկիչ կետի կառուցման ն Հանրապեն ախտորոշիչ տական անասնաբուժականհակահամաճարակային կենտրոնի շենքի կառուցմանաշխատանքները: ՀՀ 2011թ. տարվա վերջին ներկայացված «Համայնքների գյուդատնտեսական ռեսուրսների կառավարման ն մրցունակություն» վարկայինծրագրի «Գյուղատնտեսականխորհրդատվական ծառայություններ»ենթաբաղադրիչի շրջանակներումնորարարական առաջարկություններիփորձարկմաննպատակովիրականացվելու է «Տեխնոլոգիաներիգնահատման»ծրագրեր 21572.0 դրամի,որից 16178.4 հազար դրամ հատկացվելու է ծրագրի վարկային միջոցներից, իսկ 5394.2 հազ. դրամ՝ մասնակիցֆերմերների կողմից: Ինչ խոսք, համայնքներումիրականացվողնմանատիպծրագրերը նպաստավորսչայմաններեն ստեղծում գյուղատնտեսական տնտեսությունների համատեղ գործունեության կազմակերպման ձների ստեղծմանըն ամրապնդմանը: համայնքների Ընդհանուրառմամբ,ՀՀ-ում գյուղատնտեսական զարգացման հեռանկարայինուղղվածությունը կապվածէ պետական ֆինանսականաջակցությանն այդ ուղղությամբ նպատակային պետական քաղաքականությանիրականացմանհետ, ոլորտում առկա խնդիրներինլուծում տալու համար:

Գյուղատնւտեսության արւրադրականճյուղերում ն առանձին ոլորտներումկատարված աշխատանքները ն արդյունքները 20 12 թվականին 5.4.

Բուսաբուծություն 2012 թվականիգյուղատնտեսականմշակաբույսերիցանքա-

տարածությունները կազմել են 303.6 հազ. հա, նախորդ տարվա ավելացել են հազ. հա-ի դիմաց:Ցանքատարածությունները 16.9 հազ. հա-ով: նախադրյալներեն ստեղծվել առաջիկա տարիներին նշված միտումըշարունակելու ուղղությամբ: ՎՀ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալներով 2012 թվականիհունվար-նոյեմբերամիսներինբուսաբուծության համախառն արտադրանքը կազմել է 507.8 մլրդ դրամ, որը գերազանցում է նախորդտարվանույն ժամանակահատվածի ցուցանիշը12.8Չ2-ով: Ըստ օպերատիվտվյալների բուսաբուծականմթերքների արտադրության ծավալները բնութագրող տվյալները ներկայացվում են ստորն (աղյուսակ 28): 286.7

Աղյուսակ28 Բուսաբուծականմթերքներիարտադրությանծավալներըբնութագրող տվյալները`ըստ 2011-2012 թթ. (հազ. տոննա)

Մթերքնե Արո

Հացահատիկն հատիկաընդեղենայինմշակաբույւե ԲԻ այդ թվում՝ ցորեն -

Կարտոֆիլ

Ի`

|

2012թ.

2012թ. 2011թ-ի

455.0

103.3

| նկատմամբ,

օպերատիվ

224.0

234.0

Բանջարեղեն 787.1 848.8 ն Պտուղ հատապտուղ239.4 331.5 229.6 Խաղող 242.0 է խուռ 1354.0 1349.0 Կուտակվել

Գ:

104.5

107.8 138.5

108.4 99.6

թվականին,ըստ օպերատիվտվյալների,գրանցվելէ գրեթե բոլոր մշակաբույսերիհամախառնարւտադրանքիաճ: Առավել մեծ աճ է ապահովվել պտղի ն հատապտղիարտադրությանբնագա2012

վառում: 2012 թվականինիրականացվելեն ուղղվել

են

մի շարք ծրագրեր, որոնք հանրապետության գյուղատնտեսությանհողային ռե112

սուրսների նպատակայինօգտագործման մակարդակիբարձրացմանը, հացահատիկայինտնտեսության զարգացմանու հացահատիկային մշակաբույսերի ինքնաբավությանմակարդակի բարձրացմանը: Դրանցից կարելի է առանձնացնել«Պետական աջակծրագիրը»: ցություն գյուղատնտեսականհողօգտագործողներին 2012 թվականինաշնանացանիիրականացմանհամար հանրապետություն է ներկրվել աշնանացան ցորենի 640 տոննա էլիտային սերմացու,որը հատկացվել է հանրապետության վերարտադրության ն ավելի հեկտար ունեցող 166 շահառուի: Վանրապեմարզերի 7 է ներկրվել նան 20 տոննա սուպերէլիտային վերարտա"տություն դրության սերմացու, որը հանրապետությունումէլիտային սերմացուների արտադրությունը խթանելու նպատակովհատկացվել է

12 ւթյեկտի:. ցնտենավարող: ան րացի, Նշվածից ենի

սերմնաբուծության

ն սերմարտադրությունում

մ

ըն

տիկի ած

արտադրությամբզբաղված տնտեսավարողներինէ տրամադրվել տոննա առաջին վերարտադրության աշնանացան ցորենի սերմացու: Ծրագրերիիրականացումըհնարավորությունէ ստեղծել աշնանացանիտարածքները հանրապետությունում 2012 թվականին հասցնել ավելի քան 100.0 հազ. հա-ի, նախորդ տարվա 95.9 հազ. հա-ի դիմաց: Հաշվետու տարում բուսաբուծական մթերքների երաշխաների ստեղծմաննէ ուղղվել վորված բերքի ստացման նախադրյալ ու պետականսորտափորձարկման միջոստուգման «Սերմերիորակի

ցառումներիծրագիրը»: Ծրագրի իրագործումը հնարավորությունէ ընձեռել կանխել գյուղատնտեսականմշակաբույսերի ցանքային ցածր որակ ունեցող սերմերի ն տնկանյութերիօգտագործումնու ապահովել կոնդիցիոնսերմերի վերարտադրությունը,ինչպես նան բույսերինոր սորտերիկազմիընդլայնում: Ծրագրի շրջանակներում ստուգվելէ ընդամենըգարնանացանն աշնանացանմշակաբույսերի ն հատիկաընդե44.4 հազ. տոննա սերմ, որից` հացահատիկային .-

7.2 հազ. տոռնա: ղենայինմշակաբույսերի՝ գյուղատնտեսական մշակաբույսերի Հանրապետությունում ն կայուն բուսասանիտարական բերքի ապահովման երաշխավորված վիճակի ստեղծմանհամար կարնորվել է «Բույսերի պաշտպանուծրագիրը», որը իրականացվելէ հետնյալ թյան միջոցառումների այդ թվում` բաղադրիչներով,

«

կրծողներիդեմ` համայնքներիհողօգտագործողների միջոցով պայքարի միջոցառումներ եռն իրականացվել58.3 հազ. հա առավել վարակված գյուղատնտեսականնշանակուպայքար

թյան հողատեսքերում,

մորեխներիդեմ` հողօգտագործողների միջոցովպայ2022 հեկտարիվրա, քարի միջոցառումներեն իրականացվել » պայքար անտառի վնասատուներին հիվանդությունների դեմ` ավիացիոնքիմիական պայքարի միջոցառումներ են իրականացվել 9000 հա անտառային տարածքներում: Ծրագրի իրականացմանարդյունքում հանրապետությունում ստեղծվել է կայուն բուսասանիտարական վիճակ: Սգրոտեխնիկական պահանջներով, պարարտանյութերի օգտագործմանն երաշխավորված բերքատվությանապահովմաննախադրյալների ստեղծման համար հաշվետու ւռարում իրականացվելէ «Հողերի ագրոքիմիականհետազոտությանն բերրիության բարծրացման միջոցառումների ծրագիրը»: Վետազոտվել է 71.8 հազ հա գյուղատնտեսական նշանակության հողատարածք:Փորձաքննության արդյունքների հիման վրա կազմվել է 141 ագրոքիմիական քարտեզ ն մշակաբույսերիպարարտացման երաշխավորագիր: Օրագիրիրականացման արդյունքներըհիմք են ծառայում հիմնավորված պարարտացման նորմերի սահմանման ն գյուղական համայնքներին տրամադրմանհամար: »

պայքար

Անասնապահություն Վերջինտարիներիննկատվումէր գյուղատնտեսական կենդանիների գլխաքանակի նվազման միտում, սակայն սկսած 2011 թվականիցգյուղատնտեսականկենդանիների գլխաքանակնավելացել է 2012 թվականիսկզբին, նախորդտարվա նույն ժամանակահատվածիհամեմատությամբ խոշոր եղջերավորկենդանիների գլխաքանակնավելացելէ 27.9 հազ. գլխով, այդ թվում` կովերինը 10.8 հազ., մանր եղջերավորներին5̀7.7 հազ. գլխով: նշված ժա561 հազ. գլխով ավելացել է նան մանակահատվածում թռչունների

գլխաքանակը:

աճը կարեորնախադրյալ Անասնագլխաքանակի է հանդիսացել թվականինանասնապահականմթերքներիարտադրության ծավալներիավելացման համար: ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալներով2012 թվականիհունվար-նոյեմբեր ամիս2012

է14

ներին անասնապահությանհամախառն արտադրանքըկազմել է մլրդ դրամ, որը գերազանցում է նախորդ տարվա նույն ցուցանիշը3.295-ով: ժամանակահատվածի Համաձայն օպերատիվ տվյալների, 2012 թվականիննախորդ տարվա համեմատությամբ ավելացել են հիմնականանասնաբուծական մթերքներիարտադրության ծավալները: Անասնապահական հիմնական մթերքների արտադրության ծավալների օպերատիվ տվյալներըներկայացվումեն ստորն. 280.1

Աղյուսակ

Անասնաբուծական մթերքներիարւոադրությանծավալները բնութագրողտվյալներըըստ 2011-2012թբ.

2011թ.

Միս

հազ.տոննա (կենդանի քաշ),

Կաթ,

հազ.

տոննա

Չու, մլն հատ

|

2012թ. 2012թ-ը 2011թ. փաստացի | օպերատիվ նկատմամբ6

601.5

133.5

629.0

633.6 648.5

104.4

104.6 102.4

Հայաստանի Հանրապետությանգյուղատնտեսությաննախարարությունը վերջին տարիներին իրականացնում է գյուղատնտեսական կենդանիների տոհմային ե մթերատու հատկանիշների բարելավմանծրագրեր: Այդ նպատակովեվրոպական երկրներից կաթնատուն կաթնամսատու ներկրվում են բարձրմթերատվությամբ, ուղղության բարձրարժեքտոհմային երինջներ: է ներկրվել 1332 գլուխ Ընդհանուրառմամբ հանրապետություն տոհմային երինջ, որոնք տարաժամկետ վճարման պայմանով հատկացվել են հանրապետության 28 տնտեսավարող սուբյեկտի: Ներկրված կենդանիներիշնորհիվ հանրապեւոությունումձնավորվել են շուրջ երկու տասնյակ նոր տոհմային տնտեսություններ: 2012 թվականին հանրապետություն է ներկրվել 210 գլուխ տոհմային երինջ, իսկ 485 տոհմային երինջների գնման գործընթացն ամբողջությամբավարտվածէ: Մի շարք տնտեսություններում ներկրված կենդանիներից լակտացիայիընթացքումստացվել է 7-8 հազար կգ կաթ, ինչը 3-4 անգամ գերազանցում է հանրապետությանմիջին ցուցանիշին: Առանձին կովերի տարեկան կաթնատվությունըկազմում է 10-11 հազար կգ: է15

կողմից մշակվել ե գյուղատնտեսությաննախարարության կառավարությանքննարկմաննէ ներկայացվել Հայաստանի գյուղատնտեսականկենդանիների արհեսՂանրապետությունում տական սերմնավորմանմիջոցառումների2013-2020 թվականների ծրագրինախագիծը, որով նախատեսվումէ վերականգնելկովերի արհեստականսերմնավորմանգործընթացը,կազմակերպելսերմնահեղուկիտեղականարտադրություն,ներդնել սաղմերիփոխպատվաստման տեխնոլոգիա: 2012 թվականին գործնական քայլեր են ձեռնարկվելնան ոչխարաբուծությանզարգացման ուղղությամբ: Նախարարության աջակցությամբւ հանրապետությանֆերմերային տնտեսությունների ֆինանսական միջոցներով հանրապետությունեն ներկրվել բազմապտուղ,ճարպամսատու ն մսաբրդատուուղղության ցեղերի ավելի քան 2000 գլուխ տոհմային ոչխար: 2012 թվականին հանրապետությունիցարտահանվելէ շուրջ 60 հազար գլուխ կենդանի ոչխար` 2.6 հազար տոննա կենդանիզանգվածով,որոնց արժեքը կազմել է 3.1 մլրդ դրամ: թվականին հանրաւպետությունումարտադրվել է 8800 ձուկ, որը նախորդտարվա ցուցանիշըգերաապրանքային տոննա է զանցում շուրջ հազար տոննայովկամ 29:62-ով:Ավելացել է նան հանրապետությունից ձկնամթերքիարտահանմանծավալը` կազմե2.0 լով գրեթե հազար տոննա, ինչը 300 տոննայովգերազանցում է նախորդտարվա ցուցանիշը: Կարնորելովհանրապետությունումթռչնաբուծության զարգացումը ն հատկապեսթռչնամսիարտադրությանխթանումը,Հայաստանի Հանրապետությանգյուղատնտեւությաննախարարությունը մշակել է «Հայաստանի Հանրապետությունում թռչնաբուծության զարգացմանհայեցակարգի»նախագիծը,որում ներառվել են հանրապետության թռչնաբուծարանների գործունեությանն ուղղված բազմաբնույթ միջոցառումներ: ՀՀ

ՀՎ

Բուսասանիտարիայի,

անասնաբուժասանիտարիալի

ոլորտ

թվականին«Անասնաբուժասանիտարիայի, սննդամթերքի անվտանգությանն բուսաւսանիտարիայի ոլորտում ծառայությունների մատուցում» ծրագրի շրջանակներում Գայաստանի Հանրապետությանտարածքում գյուղատնտեսական նշանակության հողատեսքերիբուսասանիտարիայիվիճակիգնահատման,բույսերի

վնասակար օրգանիզմներիժամանակի հայտնաբերման,հաշվառման, տարածման արեալների, վնասակարությանտնտեսական շեմերի ճշտման, կանխատեսման, տարածման կանխարգելման մոնիթորինգ նպատակով իրականացվել է բուսասանիտարական մոնիթորինգի հազ. հա-ի վրա: Բուսասանիտարական շուրջ 225.3 են պաշտծառայել բույսերի հիմք միջոցառումների արդյունքները: ն համար: պանությանպետականծրագրիմշակման իրականացման ն հակենդանիներինպատվաստումների Գյուղատնտեսական համար այլ միջոցառումներիիրականացման կահամաճարակային 2012 թվականինձեռք է բերվել ախտորոշիչ նյութեր բրուցելյոզ ն խոշոր եղջերավոր կենդանիներիտուբերկուլյոզ հիվանդությունների նկատմամբ1091.5 հազ. չափաքանակով,ինչպես նան պատկենդանիների գյուղատնտեսական վաստանյութերն դեղամիջոցներ 8.3 8 հիվանդությունների մլն չափաքանակով: դեմ, ընդհանուր 2012 թվականիընթացքում ԳայաստանիՀՎանրապետությունում անասնահամաճարակային կանխելու, արտակարգ իրավիճակները ն կայուն իրավիճակ ստեղծելու պահպանելունպատակովիրակակենդանիներիշուրջ 9.0 մլն պայնացվել են գյուղատնտեսական ն հետազոտություններ: պատվաստումներ մանականգլխաքանակի 2012 թվականինիրականացված միջոցառումներիշնորհիվ կենդան վարակիչ հիվանդությունների ընդհանուր համար մարդու նիների բռնկումներ չեն արձանագրվել,բացառությամբխոզերի աֆրիկական ժանտախտ հիվանդության,որի նկատմամբպատվաստումներ ն բուժում չի կատարվումն խոշոր եղջերավորկենդանիներիսիբիրախտ հիվանդության, որի նկատմամբկատարվել են համապատասխանհամալիր միջոցառումներ: Գլուղատնտեսական հումքի

մթերում,

իրազում

Գյուղատնտեսականմթերքների վերամշակմանզարգացած ն իրականացման կայուն համակարգը գյուարդյունաբերությունը կարնորագույննախապայղատնտեսությանարդյունավետության մաններից են:

մթերքներիմթերմանգործընթացի կազԳյուղատնտեսական նախապատրաստական մակերպմանուղղությամբիրականացված 2012 թվականին իրաաշխատանքներիշնորհիվայդ գործընթացը կանացվել է սահուն,առանց լուրջ խոչընդոտների:

կողմից մթերվել թվականինվերամշակողընկերությունների Միայն պտղի մթերման հազ. տոննա պտուղ-բանջարեղեն: ծավալը կազմել է 25.5 հազ. տոննա, որը գերազանցումէ նախորդ 1.8 անգամ: տարվա մակարդակը ընկերություն իրականացրելեն խաղողի մթեԱվելի քան րում: Ընդհանուր առմամբ, մթերվել է 156.6 հազ. տոննա խաղող, որը գերազանցումէ նախորդտարվա նույն ժամանակահատվածի մթերման ծավալը 21.5 տոկոսով: Խաղողի մթերումների միջին գինը 1 կգ-ի համար կազմել է 142.1 դրամ` նախորդտարվա 131.9 դրամի դիմաց: Գաշվետուտարումգրանցվելէ մթերումներիդիմաց կատարվող վճարումներիբարձր մակարդակ: Մթերված գյուղատնտեսական մթերքների արժեքը կազմել է 26.8 մլրդ դրամ, որի դիմաց 2012 թվականինվճարվել է 26.75 մլրդ դրամ (վճարումների մակարդակը

է 59.2

99.800):

Գյուղատնտեսական մթերքներիիրացմանգործընթացինաջակցելու նպատակով2012 թվականինմայրաքաղաքիերկու վարչական շրջանում գյուղատնտեսությաննախարարությանն Երնանի քաղանախաձեռնությամբկազմակերպվելէ գյուղատնտեքապետարանի սականմթերքներիերեք տոնավաճառ` 2011 թվականին կազմակերպված մեկ տոնավաճառիդիմաց: Գյուղատնտեսությանոլորտում դրական տեղաշարժերը` արտադրության ծավալների ավելացումը, դրական են անդրադարձել հանրապետությանարտաքին ապրանքաշրջանառության ծավալների վրա, 2012 թվականինհանրապետությունիցարտահանվել է 31.3 հազ. տոննա պտուղ, խաղող, բանջարաբոստանւային մշակաբույսեր ն կարտոֆիլ, որից` 12.6 հազ. տոննա ծիրան, 1.6 հազ. տոննա դեղձ, 10.4 հազ. տոննա խաղող, 1.1 հազ. տոննա կեռաս ն 2.4 հազ. տոննա բանջարեղեն: Ընդհանուր գնահատմամբարտահանման ծավալներըգերազանցումեն 2011 թվականի մակարդակը 85.394-ով.

Գլուղատնտեսությունում

կոուլերացիա

անում

ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության խորհրդատվական ձնավորման վերահամակարգի կողմից միայն կոոպերատիվների բերյալ անց է կացվել 304 սեմինար, տպագրվելն տարածվել է 48 անուն տեղեկատվականթերթիկ ն 3 անուն գրքույկ ու բուկլետներ: Նախարարությանխորհրդատվականհամակարգիմիջոցով աջակցություն է ցուցաբերվել գյուղատնտեսական գործունեությունիրականացնողկոոպերատիվներիձնավորմանը,որոնցից 19-ը պաշռեսուրստոնապեսգրանցվել են «Համայնքների գյուղատնտեսական ների կառավարմանն մրցունակության»վարկային ծրագրի շրջանակներում, հանրապետության6 մարզում ստեղծվել են արոտօգտագործողների սպառողական54 կոոպերատիվ, որոնցից 49-ը

պաշտոնապեսգրանցվել են: Գլուղատնտեսության

ոլորտի

մատչելի

Հաշվետու տարում (2012թ.) շարունակվել է աշխատանքները գործունեությունիրականացնողներինմատչելի գյուղատնտեսական կողպայմաններովվարկավորմանգործընթացը:Գանրապետության մից հաստատված «Գյուղատնտեսությանոլորտին տրամադրվող վարկերի տոկոսադրույքների սուբսիդավորման կարգին» համապատասխանգյուղատնտեսությանոլորտին տրամադրվել են մատչելի տոկոսադրույքով (14465) վարկեր, որի 4 տոկոսային կետը սուբսիդավորվումէ պետության կողմից,իսկ առավել կարիքավոր 225 համայնքների համար սուբսիդավորումը հասցվել է 6 տոկոսային կետի: 2011 թվականիապրիլի սկզբից մինչն 2012 թվականի հոկտեմբերիսկիզբն ընկած ժամանակահատվածումգյուղատնտեսությունում տնտեսավարողներինտրամադրվելէ 25.2 մլրդ դրամ ընդհանուր գումարով 34.6 հազ. միավոր վարկ: Տրամադրված վարկերից 29.3 հազ. միավորը (84.796) տրամադրվել է 4 տոկոսային կետի, իսկ 5.3 հազ. միավորը (15.396)` 6 տոկոսային կետի Ինչպես 2011 թվականին,այնպես էլ հաշվետու սուբսիդավորմամբ: ոլորտում դրական տեղաշարժերն տարում գյուղատնտեսության նան են մատչելի վարկայիններդրումների: արդյունք

թվականինմշակվել է «ՎայաստանիՀանրապետությունում գյուղատնտեսականկոոպերացիայի զարգացման հայեցակարգի» նախագիծը,որում հատկացվել են գյուղատնտեսությունում կոոպերացիայիխթանմանքաղաքականության հիմնականուղղությունները:

վարկավորում

ԵՋՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԵՎ ԱՌԱՋԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

պարենայինանվտանգությանապահովԳանրապետության ման համատեքստում ագրո-պարենայինհամակարգի հիմձնական նպատակն Է առկա բնատնտեսականներուժի արդյունավետ օգտագործման,ագրարային բարեփոխումներիխորացման, տնտե1.

սավարման ձների կատարելագործման,աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման, գյուղատնտեսական ենթակառուցվածքների գործունեության բարելավման արդյունքում` ստեղծել անհրաժեշտ նախադրյալներ բնակչությանկայուն պարենապահովման համար (այդ թվում` արտակարգ իրավիճակներում): 2. Գյուղատնտեսությունըկարնորվում է նան երկրի արտադրական ռեսուրսների օգտագործման առումով, որին բաժին է ընկնում հողային ռեսուրսների գծով օգտագործված ջրի շուրջ 8796-ը, երկրի ապարենային ֆոնդի 2/3-ը, արտակարգ իրավիճակներում հայտնվելու պարագայումերկրիգոյաւոնճանապահովման ողջ առաքելությունը: 3. Վանրապետությունում շրջանառությանմեջ դրված նվազագույն պարենային զամբյուղի կազմը, կառուցվածքը ն էներգետիկ արժեքները դեռես չեն բխում բնակչության առողջության պահպանմանխնդրի լուծման անհրաժեշտությունից: Պարենայինզամբյուղի մեծության, նրա կազմի ն կառուցվածքի հիմք է հանդիսանում միայն մարդու օրգանիզմիկենսագործունեությանհամար անհրաժեշտսննդամթերքների կենսակալորիականությունը, ինչպես նան «նուտրիցիոլոգիա» գիտությամբ ընդունված հաշվեկշռված սնման հիմնական սկզբունքը, այսինքն սննդային հիմնական բաղադրիչների (սպիտակուցներ,ճարպեր,ածխաջրատներ) նկենսաբանական ակտիվ նյութերի (վիտամիններ, միկրոտարրեր) որակականն քանակականօպտիմալհարաբերակցությունը: 4. Հաշվի առնելով հանրապետությունում ստեղծված սոցիալն խրոնիկ թերսնման առկայությունը, ՀՀ տնտեսականվիճակը առողջապահության նախարարության կողմից դեռես 2003թ. առաջարկվեց պարենայինզամբյուղի փոփոխվածկազմ, կառուցվածք ն 2412 կկալ/օր էներգետիկարժեք: Այն օրական 312 ն տարեկան 114 հազ. կալորիայով կամ 14.896-ովգերազանցում է աղքատության գծի հաշվարկման հիմքում ընկած նվազագույն պարենային (2100 կկալ),սակայնայն դեռեսկատարյալ զամբյուղիմակարդակին

կառուցվածքում դեռես զգացվում չէ թյանկռաջարկվող շունչը. 5.

է աղքատու-

Կենսաբանականնորմաներովպարենայինզամբյուղի 2812 առողջապահության նախարարությանկողմից սահմանված 2412 կկալ սննդամթերքիկալորիականության պարագայում մեկ շնչի հաշվով սպիտակուցներիտարեկանպահանջըհասնում է 40.9 ն 35.2 կգ-ի: Վետեապեսաղքատության հաղթահարմանծրագրով 2015թ. համար նախատեսված3.3 մլն. բնակչության օրական պահանջը կկազմի 370 ն 318 տ., իսկ տարվա առումով` 135 ն 116, Ճարպերինը՝ 122 ն 105, ածխաջրինը՝423 ն 363 հազ. տոննա: 6. Վացամթերքներովապահովման հիմնախնդիրները3Հ պարենային անվտանգության կենտրոնականհարցն է, որտեղ մեկ շնչի հաշվով հացամթերքներիսպառումը 2-3 անգամ գերազանցում է ԱՄՆ-ին, Ճապոնիային,եվրոպականառանձին երկրներին ն 25-3096-ով համաշխարհայինմիջին մակարդակին: Դա էապես նվազեցնում է անասնաբուծության համար կերի հացահատիկ օգտագործելու հնարավորությունը,որը 1988-1990թթ. 1 մլն տոնհազ. տ: նայից 2005-2010թթ.. միջին հաշվով իջավ 150-200 հասնում է սպառումը տարեկան Հացահատիկիգերնորմատիվային 200-220 հազ. տ: Կենսաբանական2838 կկալ ն ՀՀ-ում նվազագույնպարենային զամբյուղի հաշվարկմանհամար ընդունված 2412 կկալ սպառման նորմայով սննդամթերքներիտարեկան կալորիականությունըմեկ շնչի հաշվով հասնում է 1035 ն 880 հազ. կկալ, իսկ ամբողջականը՝ 3.3 2.8 տրիլիոն կկալ-ի: ն ն կալորիահաշվեկշռվածության 7. Կալորիաապահովվածության (սննդի լիարժեքության) վերաբերյալ կատարված վերլուծության արդյունքից երնում է, որ սպառվածպարենիկալորիայովապահովվածությունը անցածերկու տասնամյակումկրճատվել է 465 մլրդ կկալ-ովկամ 13.744-ով, Սպառված պարենիկալորիականություննունեցել է անցանկալի կառուցվածքայինտեղաշարժեր: Բուսական սննդա506 մլրդ. կկալ-ով կամ 26 մթերքների կալորիականությունը օ6-ով աճման պարագայումկենդանականըկրճատվել է 971 մլրդ կկալ-ով կամ 6446 -ով: Նկատի ունենալով նրանց ձնավորման ռեսուրսների ոչ համարժեքությունը (մեկ միավոր համար 7-10 անգամ ավելի), ապա ռեսուրսկենդանականի ն ՀՀ

»

»

»

»

ների կորուստըկազմել է շուրջ 7.8 տրիլյոն համարժեքության բերվածկալորիա, ն աղքատության»2010թ. ՀՀ-ում ըստ «Պարենապահովության փաստաթղթերիմեկ շնչի սպառած սննդամթերքի օրական ազգայինպարենայինհաշվեկշռիտվյալկաչորիականությունն հասնում էր 2955 կկալ-ի, իսկ սպառած սննդաներով 2010թ. հասնում է ընդամենը2163 կկալ, մթերքիկալորիականությունը որը պակաս է 792 կկալ-ովկամ3896-ով:Սա լուրջ տարակարծության տեղիք է տալիս, թեն միջազգայինփաստաթղբերում (ԲՃճՕՏԵԱՏե6Ձ| ՝/68-ԵօՕԷ) ընդունվածէ վերջինը: Սպառվածսննդամթերքներիկալորիականությունում կարնորվում է ազգային ռեսուրսների տեսակարարկշիռը: Ինքնաբավությունն առավել ցածր է հացահատիկի (3896), շաքարի ու բուսական յուղի (0), մսամթերքի(4292)գծով: 8. Պարենայինապրանքներիարտադրության,սպառման ծավալնրի ն ինքնաապահովվածության վերաբերյալբերված տվյալները վերստին հաստատում են, որ սպառումն իրականացվում է հիմնականումազգային ռեսուրսների հաշվին:Սակայն դա չի նսեմացնում արտաքինկախվածությանգործոնիվտանգունակությունը, իսկ ներկրվողսննդամթերքները(հացահատիկ,միս, շաքար, բուսական յուղ, կարագ) ունեն բարձր կալորիականություն:Ներկրված պարենամթերքըսպառվածի մեջ զբաղեցնում է ֆիզիկական ծավալի 20-2546-ը, կալորիականությունպարունակողռեսուրսների մեջ, առանձինտարածքներում զբաղեցնումեն 50-5796-ը: Ազգայինռեսուրսներով ապահովվածությունըվկայում է այն իրադարձությունը, որ առավելապես`հացամթերքի,բուսական ն կենդանականյուղերի, մսամթերքի,շաքարավազիգծով 2838 կկալ նորմայի նկատմամբ ազգային ռեսուրսների անբավարարվածությունը 2010թ. հացահատիկինը՝հասնում էր 490 հազ. տ (5556), 485 հազ. տ մսամթերքինը1̀72 հազ. տ (71962), կաթնամթերքինը` (44965),շաքարավազինը՝110 հազ. տ (10092),հրուշակեղենինը՝30 հազ. տ (7590): Վետնապեսսպառված արտադրանքիմեջ սեփական տեսակարարկշիռը բավարար ցուցանիշչէ: Ուստի այս առումով, անհրաժեշտէ՝ Գյուղատնտեսության վերամշակման,իրացմանոլորտներում խոշոր առնտրային տնտեսություններիստեղծումը, իսկ ոչ

ազատականացո իրացմանտեսակ Աշխատանքիարտ ապր տնտեսության ոչ գյուղատնտես ար Արտահանման տադրանքներիծա Միջազգայինառն առնտրիգոտու ստ Գյուղատնտեսու ընդունումը`կանո քականությանստե

հազարով կամ 1 Գործարար ն ներդ

10.

Հացահատիկ հեռանկարումնս կուն ներում ապահովագ մնում ցածր բերքատ օգտագործումը:Գոտու տվությունները (Այգեզ շատ, Արշալույս, Քաղ

ապրանքաշրջանա

բերրիության պահպ արդյունավետությանբ բերրիության հետագա աճով պայմանավոր մթերքի ենթահամալի հացամթերքներիման ները 1995-2010թթ. 144 նրա տեսակարար կշի

9.

խանատուկառույ Այս հանգամա տնտեսության մեջ ցա բույսերի ցանքատա մանելու գործում: Այն

»

»

»

»

»

արդյունավետգյու

ների պարագայում հացահատիկի հնարավոր ռեսուրսն այստեղ կարելի է հասցնել 100-120 հազար տոննայի, մինչդեռ ներկա

ռեսուրսապահովության սահմանափակությամբ պայմանավորված, 2015ն2020թթ.նախատեսվել ցուցանիշներ: ենառավելիրատեսական 11. Կարտոֆիլիարտադրությանն այսօր մեծ վնաս է հասցնում արտահանման կտրուկ անկումը, որը ստվերային մաքսային քաղաքականության հետնանք է (այդ կարծիքին են Վանաձորի, Ստեփանավանիշուկաներումկարտոֆիլ վաճառողներիշրջանում անցկացված հարցման մասնակիցների 67.196-ը): Արտահանման ռեսուրսները կարող են տատանվել35-40 հազ. տոննայի շրջանակներում, որի արդյունաւվլետ խթանումըկարիք ունի մաքսային օրենսդրությանկատարելագործմանն միջազգայինմարքեթինգի լուրջ ուսումնասիրությունների: Հանրապետության լավագույն ֆերմերների, սերմնաբուծականփորձակայաններին այլ տնտեսությունների արտադրական նվաճումները վկայում են, որ 20052009թթ. բերքատվությանմիջին մակարդակըկրկնակի զիջում էր եղած հնարավորություններին: Հանրապետությունումկարտոֆիլ է մշակվում շուրջ հազար գյուղացիական տնտեսությունում, որոնցում բերքատվությունըտատանվում Է 100-400 ց/հա, իսկ մարզերում` 120-340 ց-ի շրջանակներում:Դա վկայում է, որ հանրապետության պահանջարկըկարելի է լիովին բավարարել, անգամ, տարածություններիկրկնակի կրճատելու պարագայում կամ նույն տարածություններիվրա հնարավորէ լրացուցիչ արտադրել 650700 հազ. տ կարտոֆիլ (մեծ տեղ տալով վաղահաս ն միջահաս կարտոֆիլին), որոնց արտահանումըմեծ աջակցություն

գյուղացիական տնտեսություններին:

կլիներ

Վարավայինբանջարեղենիարտադրությաներկիրլինելով ունի ինչպես թարմ, այնպես վերամշակված բանջարեղենի հարուստ տեսականի, շուկայի համար նախընտրելիբարձր որակ, որոնց օգտագործմանանհրաժեշտությունը պայմանավորված է ոչ միայն կենսաբանական պահանջով,որի համար սպառմաննորման սահմանվածէ 141 կգ (2838 կկալ), 110 կգ (2412 կկալ) ն 95 կգ (2100 կկալ), այլե նրանով, որ օրգանիզմումնպաստում են մնացած սննդամթերքների յուրացմանը, սննդի ռացիոնալացմանը: 13. ՀՀ-ում բանջարեղենի լայն տեսականին, բարձր որակը, էկոլոգիականմաքրությունըթարմ ն վերամշակվածձնով միջազգային շուկայում դրանցներկայացմանկռվանն են: Բանջարեղեն12.

ՀՀ-ն

`

ներն ամենօրյածգտագործման սննդամթերքներնեն, ն հանրապետությանհամար ընդունված տարեկան110 կգ սպառման ն 141 կգ: կենսաբանական նորմայի պարագայում փաստացի սպառումը մինչն 2002թ. հասնում էր 120-130 կգ, 2004-2005թ.` 200կգ, իսկ 2005-2010թթ.` 280-360 կգ: Սակայն, ներկրվող արտադրանքներըիրենց կարնոր ուղղությամբ հանդերձ,կարողեն միայնլրացնել 44ավանդականպտղատեսակներին:Գլխավոր տեղականարտադրությանզարգացումնէ ն արտահանմանխթանումը մանաապրանքափոխանակության վանդ, որ իրացման ոլորտում ի դեմս արտերկրներիմթերողների, ձնավորվել են նոր հարաբերություններ: 2007-2010թթ. տեղում, իրենց տարաներովն բարձր գներով ծիրան, դեղձ, խաղող գնում էին ոչ միայն տեղական, այլ գնորդներ եվրոպական երկրներից, Ռուսաստանից ն այլ երկրներից: 14. Պտղաբուծությանզարգացմանթույլ կողմը մնում է ցածր անբերքատվությունը ն մեծ տատանումները, սորտատեսակային բավարար կառուցվածքը,խոշոր զանգվածներիփոքր տեսակարար կշիռը, պատահական տնկիներով հախուռն տարածությունների հիմնումը,ինտենսիվությանխիստ ցածր մակարդակը,ճյուղի մոնիթորինգի պետական քաղաքականությանիրացման մեխանիզմների ագրոարդյունաբերականինտեգրացիայի անբավառգարությունը, համալիրում երկարատն պայմանագրային հարաբերությունների գրեթե բացակայությունը, վերամշակողներիգնային մենաշնորհը, տարերային աղետների դեմ պայքարի ն ապահովագրության գործի դրվածքիանբավարար մակարդակը, երկարատնպահպանման ն արտահանմանհնարավորությունների զանգվածայինանհասանելիությունը,էկոլոգիապեսմաքուր ն վերամշակմանբարձրարժեք արտադրանքի(կոմպոտների, պտղահյութերի, պահածոների, ջեմերի, պավիդլոների,ազգային քաղցրավենիքների)արտադրուն տեղեկատվության թյան խիստ անկումը, խորհրդատվության օգտվելու դժվարությունները, կառույցների ծառայություններից ն ռեսուրսներիանբավարարությունըայլն: 15. Վանրապետությունը կարող է կրճատել ընկուզավորների, հատապտուղների,հնդավորների, մրգահյութերի ներկրումները, սակայն դրան խանգարում են ներկրման ն ներքին ապրանքաշրջանառության գների շահեկան մեծ տարբերությունները:20082010թթ. ընկուզավորների,սուրճի, արքայախնձորի, ցիտրուսային125

ներիգծու|այն հասնում էր 3-4 անգամի:ՀեռանկարումԱրարատյան հարթավայրումտարածություններըկաճեն 34:96-ով, Արարատյան գոգավորությաննախալեռնայինգոտում (Արագածոտնն Կոտայքի մարզերում)`2696-ով հասնելով 30 հազար հա-ի կամ պտղատուների ընդհանուրտարածքի5746-ին: Շիրակի, Սյունիքի ւ Գեղարքունիքի մարզերը կզբաղեցնեն8.596, կաճի Վայոց ձորի, Տավուշի մարզերի դերը: Ոռոգման ինքնահոս հաճակարգերիներդրումը կվերականգնիՏավուշի մարզիպտղաբուծությանվաղեմի փառքը: 2010թ. նկատմամբ2020թ. տարածությունը կաճի 8795-ով, բերքատվությունը կբարձրանա ն կհասնի 73:26, համախառնբերքը՝ կավելանա3.Յ անգամ: 16. Վեռանկարում Լոռու, Կոտայքի,Վայոց ձորի, Տավուշի մարզերի ցածր բերքատվության պահպանումը կմնա որպես ներկա տարածքներիվերակառուցմանն երիտասարդացման հետնանք: Վայոցձորի, Սյունիքի,Տավուշի ցածրադիրգոտիներում մոռացության մատնված մերձարնադարձային պտուղների արտադրության արմատականվերակառուցումըլուրջ դեր կխաղապտղաբուծության ոլորտում: Հեռանկարում բավականինմեծ պահուստներ կմնան Վայոցձորի, Սյունիքի, Տավուշի, Կոտայքին Արագածուոնի մարզերիռեսուրսներիօգտագործմանգծով: Պտղաբուծությանզարգացմաննէապես կնպաստի ավանդական նախկինկապերի վերականգնումը,վերամշակմանկարողությունների ընդլայնումը: Լուրջ խնդիր կմնա ոռոգման ջրի խնայողությունը: 2010-2020թթ. բերքատու տարածքների շուրջ 13 հազ. հա-ով ավելացումը կառաջացնիշուրջ 50 մլն մ" ջրի լրացուցիչ պահանջ: Ուսումնասիրություններըվկայում են, որ ներկայումս ջրառը կազմում է ՀՀ ջրային ռեսուրսներիմիայն 3594-ը, իսկ գյուղատնտեսականջրամատակարարմանհամար օգտագործվում է միայն1946-ը: Տարեկանկորուստներըհասնում են 0.95 մլն մո: Այդ թվում Արագածոտնիմարզում 91 մլն մ: (3146), Արարատյան հարթավայրիտնտեսություններում2̀38 մլն մ: (2026), Գեղարքունիքում՝ 8046, Լոռուն Կոտայքիմաիզերում` 1796, Շիրակում՝ 4995 ն այլն: Վայոցձորի մարզը, ջրաւպահովվածության ծրագրի կենսագործման դեպքում, կդառնա պտղաբուծական հզոր գոտի: 17. Խաղողագործությանոլորտում նույնպես եղել են զգալի ձեռքբերումներ: Երկիրը ոչ միայն բավարարում էր իր պահանջմունքները,այլն տասնյակհազարավորտոննա թարմ խաղող, կոն126

յակ, գինիներ էր առաքում ռեսուրսներիվերաբաշխմանմճիութենական կենտրոնացվածհիմնադրամներին:Մասնավորապեսկոնյակը ն բարձրարժեք գինիները մեծ համբավ բերեցին երկրին: 19851988թթ. երկրում տարեկանարտադրվումէր 16-17 մլն լիտր օղիլիկյորայինխմիչքներ, 60-65 մլն լիտր գինի, 11-12 մլն լիտր կոնյակ: Խաղողի արտադրության 2015-2020թթ. վերաբերյալ բերված տվյալները հաշվարկվել են հաշվի առնելով անցյալի նվաճումները, գյուղատնտեսական արտադրության առկա ռեսուրսային պոտենցիալները(հողային, ջրային, աշխատանքային, տեխնիկատեխնոլոգիական,ինվեստիցիոն),սպառմանն վերամշակմանհնարավործավալները, արտահանման հնարավորությունները նայլն: 18. Տարածությունները 2010թ. համեմատ 2020թ. կավելանան 15.7 հազ. հա-ով կամ 9096-ով, գրեթե հասնելով 90-ական թվականների մակարդակին,համախառնբերքը կաճի 257 հազ. տ-ով կամ 11595-ով, բերքատվությունը`209-ով կամ 1342-ով: Բերքատվության աճի նախատեսվող ցածր տեմպերը արդյունք են մի կողմից այգետարածությունների առկա պոտենցիալի (տարածքներիաճ, լիարժեքության, սորտատեսակայինն տարիքային կազմ), մյուս կողմիցէլ 12 հազ.հա նոր այգիներիբերքատուհասակինանցնելուն: Խաղողագործությանզարգացմանհետագա ընթացքը կպայմանավորվի ոչ այնքան ներքին, որքան արտաքինհանգամանքներով, որի համար պահանջվում է սորտային կազմի ն արտադրության տեխնոլոգիայի նոր. լուծումներ: Մասնավորապես պետքէ ընդլայնվեն սեղանի ն խերեսային գինիների հումքային բազան, պահանջէկոլոգիապես մաքուր արտադրանքիեվրոստանդարտի ներինհամահունչ խաղողի գինի: 19. Բազմաթիվ ուսումնասիրություններ ցույց են տալիս, որ գիտատեխնիկական տեղեկատվությունը հանդիսանում է այն կարնորռեսուրսներիցմեկը, որի ճշգրիտ կիրառումըհանգեցնում է

բարձրացմանը: ծախսերինվազմաննու արդյունավետության ՀայաստանիՀանհամակարգը ինքնակառավարման Տեղական ն է թվականին շուրջ տասնհինգ րապետությունումներդրվել տարվա պատմությունունեցող համակարգը դեռես կատարելագործման ն զարգացման կարիք ունի: Առկա բազմաթիվ հիմնախնդիրների կողքին կարելի է նշել նան տեղական ինքնակառավարմանը քաղաքացիներիմասնակցության անկատարությունը, է տարբեր պատճառներով,այդ թվում` ՀՀ-ն ինչը պայմանավորված

տնտեսության ոչ լիակատար լինելով, օրենսդրության բացերով, մեխանիզմներիբացակայուավանդույթներինեհամապատասխան

թյամբ:

Քաղաքացիների մասնակցությունը տեղական ինքնակառահամավարմանըհանդիսանումէ տեղականինքնակառավարման կարգի կարնոր բաղադրիչներիցմեկը: Առանցտեղականինքնակառավարմանհամակարգիբավարար զարգացման,առանց տեղական մակարդակումորոշումների կայացման, քաղաքացիների մասնակցությանբավարար մակարդակիապահովումցանկացած երկրում որոշակի դժվարություններեն առաջ բերում ժողովրդահարցերում: վարությանհաստատման ն կարգավորման 20. Քաղաքացիներիմասնակցությունը կարող էլինել` ակտիվ, երբ քաղաքացիներնուղղակիորենմասնակցում են ՏԻՄ-երի աշխատանքներին`ազդեցություն ունենալով հանրային որոշումների վրա, պասսիվ, երբ քաղաքացիները պարզապես հաճախում են հանրային հանդիպումներին ՏԻՄ-երի նոր ծրագրերի վերաբերյալ տեղեկատվությունստանալու կամ մասնակցում են միայն ընտրությունների: Քաղաքացիների մասնակցությունըտեղական ինքնակառավարմանը բազմաթիվ դրական ակնկալիքներէ բերում: Այն տեղական իշխանություններին հնարավորություն է տալիս ընդունել ավելի կշռադատվածորոշումներ` առավելհանգամանալիցուսումնասիրելով հանրության կողմից բարձրացվածհիմնահարցերը: Տեղական իշխանությունների կողմից մշակված նախագծերն ու ընդունած որոշումներն ավելի իրատեսականեն դառնում հանրության համար, երբ նրանք մասնակիցեն լինում դրանց նախապատ»

»

րաստմամբ:

Գյուղատնտեսությանմեջ իրականացվածտնտեսական հետո, դեռ բավարար չեն բացահայտվածնրա բարեփոխումներից ու գործնականառահնարավորություններն զարգացման ճյուղերի են վելությունները: Անբավարար նան այդ ճյուղերում ընթացող արտադրական-հարաբերություններինոր որակական կառուցվածքայինտեղաշարժերնուսումնասիրողաշխատանքները:Մինչդեռ, շուկայական տնտեսության ձնավորման պայմաններում, առանձին կարնորություն է ստանում գյուղատնտեսությանառանորը, ձին ճյուղերի գործունեության վիճակն ու գնահատականը,. 21.

մեր կարծիքով, հնարավորությունկստեղծի օբյեկտիվորեն բացահայտել այդ ճյուղերի գործունեության թույլ կողմերն ու պատճառները, մշակել դրանց հետագա զարգացմանմեթոդաբանական մոտեցումներնու հիմնականուղիները: 22. Գյուղացիական տնտեսություններում իրականացված ուղղակի հաշվառման հիման վրա կատարվածծախսերի վերլուծությունը հանգեցնում է այն եզրակացության,որ արտադրական ու գործընթացներըտեղի են ունենում զգալի խախտումներով ոչ ռացիոնալ սկզբունքներով,ինչը հանգեցնում կազմակերպական է արտադրության արդյունավետության անկմանը: Մասնավորապես, շատ աշխատանքներ կատարվում են ձեռքի ուժով, երբ դրա համար կան մեքենաներ կամ սարքավորումներ, ցանքը կատարվում է ցածրորակ պատահականսերմանյութերով, չեն պահպանու բույսերի պաշտպանության միջովում ցանքերիպարարտացման ցառումների համակարգի կանոնները, աշխատանքները կատարվում են ժամկետներիխախտումներով ն այլն: 23. Գյուղացիականտնտեսությունըլինելով կայացած փաստ, միաժամանակ,որպես տնտեսական,սոցիալական ու կազմակերպական միավոր, մնում է չբացահայտված: Այն չի հանդիսանում իրավաբանականանձ, ուստի չի վարվում նան արտադրական գործընթացների,աշխատանքայինծախսումների, արտադրության ծավալների, արտադրանքի իրացման գների, եկամուտների ն դրանց օգտագործմանվերաբերյալ պաշտոնականհաշվառում, ն չի կազմվածամփուի հաշվետվությունը: Հրապարակվող տեղեկատվությունըվերաբերում է արտադրության քանակականցուցանիշներին,այսինքն ցանքատարածություններին,միջին բերքատվությունը,համախառնբերքին` բնե-

ղեն արտահայտությամբ: Գյուղացիականտնտեսություններըչեն վարում ծախսերի ն եկամուտների հաշվառման ոչ մի փաստաթուղթ: Կատարված աշխատանքներիդիմաց գումարները հաճախ ներկայացվում են մոտավոր, հիմնվելովհիշողությանվրա ն վերջնականարդյունքում որոշ աշխատանքներն բնականաբար,մեծ հավանականությամբ, դրանց վրա կատարվածծախսերըմոռացվումեն: Գյուղացին բոլոր կարգի մուտքերից ու վճարումներից հետո վերջնականարդյունքը: կարողէ պատկերացնելիր գործունեության Ուստի նրան ձեռնտու է ունենալ ցուցանիշների մի այնպիսի

»

»

համակարգ, որը հնարավորությունկտա գնահատել ինչպես գործունեության առանձին կողմերը արտադրությանտվյալ փուլում, այնպես էլ վերջնականարդյունքնամփուիձնով: Ուստի այդ առումով առաջարկվում է կազմել 2 աղյուսակ, որոնցից առաջինը կվերաբերի մշակաբույսերիվրա կատարվածծախսումներիհաշվառմանը, իսկ երկրորդը`արտադրվածարտադրանքիօգտագործմանըն փաստացի եկամուտներիհաշվառմաննըստ առանձինմշակաբույսերի: Վերոնշյալներիճպատակըլինելու է գյուղատնտեսությանմեջ համատարած հաշվառման ն վիճակագրությանբացակայության պայմաններումմշակել գյուղատնտեսության հիմնական արտադրական ցուցանիշների տնտեսագիտականտեղեկատվության հավաքմանկոնկրետ ուղղությունները: 24. Գյուղատնտեսությանառջն ծառացած ներկայիս առաջնահերթ խնդիրներիցէ ոլորտիգլխավորռեսուրսներիօգտագործման ցածր մակարդակը, որը հիմնականում վերաբերում է հողային ն աշխատանքային ռեսուրսներին: Ստեղծված իրավիճակից դուրս գալու ելքը գյուղատնտեսությունումոնտեսավարողներիկարողությունների ուժեղացումն է, դրանց գործունեության համար բարենպաստ պայմանների ստեղծումը նե արտադրության խթանումը: Վերջինիսկարող են նպաստելհետնյալ միջոցառումները`ելնելով. հանրապետությունումկարնորագույն մշակաբույսերի տվյալ տարվաբերքի համարփաստացիկատարվածցանքերի վերջնական արդյունքներից` իրականացնել,դրանց միավոր տարածքի հաշվով սուբսիղիաների տրամադրման ծրագրեր, որոնցում առաջարկվում է ներառել հետնյալ մշակաբույսերը՝ պարենային ցորեն (աշնանացանն գարնանացան),գարի (աշնանացան ն գարնանացան),եգիպտացորենհատիկի համար, մշակաբույսեր,կարտոՖիլ,սոխ ն սխտոր: հատիկաընդեղենային Դրան հասնելու համար առաջարկվում է 1 հա-ի հաշվով սուբսիդավորմանգումարըսահմանել35-40 հազ. դրամ, սուբսիդիաներիտրամադրումխ̀ոշորի, անասնապահությունում մանր եղջերավորների,խոզերի մայրականկազմի փաստացի (ըստ ՀՀ ԱՎԾ-ի տվյալների) գլխաքանակի, ինչպես նան մեկ տարվա ընթացքում մայրական կազմի գլխաքանակի աճի համար: Առաջարկվումէ անասնապահության սուբսիդավորման գումարները սահմանել հետնյալ չափաքանակներով,այդ թվում` խոշորի մայրական կազմի փաստացի գլխաքանակի

արժեքի հարկից,

թոչնաֆաբրիկանե 1 կգ-ի հաշվով 100 դ թռչնաբուծության ազատել ներմուծվո »

գյուղատնտեսակ մթերումներիծավալ տրամադրվող վար սուբսիդավորում ն դրույքի մարման ա ամիս: Նոր տեխնոլ մատչելի մեխանիզ 25. Գյուղատնտես ընդոտող գործոններից համակարգի անկատա կարդակը:Ուստի այդ ա խթանելու ն դրան համ սորտերի արտահանո ջարկվումէ դրանց գծով պայմաններովնպատ վարկերիտրամադրում նակի սուբսիդավորում( 26. Պտղի արտահ սակների ներմուծումը նպատակովառաջարկ կեռասի, ընկուզապտղ ուսմար նպատակային,ճ վարկեր պայմաններով ծախսերիմասնակի սու 27. Գյուղացիական րեսով ջերմոցայինտն

»

»

համար` 3.0 հազ. դր հազ. դրամ: Մանր տացի գլխաքանա նակի աճի համար 3. փաստացիգլխաքա քանակի աճի համա

րապես նպատակային միջնաժամկետ ն երկարաժամկետմատչելի

վարկերի ւորամադրում, լիզինգային մատչելի մեխանիզմներով սարքավորումներիմատակարարում: 28. Գյուղատնտեսությունը լինելով բարձր ռիսկային ոլորտ, է պահանջում ռիսկերի մեղմման համարժեք քաղաքականության կիրառում:Այս ուղղությամբառաջարկվումէ՝ » գյուղատնտեսականապահովագրական հիմնադրամի ստեղծում ն վերջինիսմիջոցների ուղղորդում անասնապահության, հեւոագայում նան բուսաբուծությանոլորտում ապահովագրական համակարգիներդրմանը, » նոր տեխնոլոգիաների կիրառմամբ(հակակարկտային կայանքներ, այգեպաշտպանցանցաշերտերն այլն) հակակարկտային ներդրում, ենթակառուցվածքների » բազմամյատնկարկներումգարնանայինցրտահարությունների դեմ պայքարինորագույն տեխնոլոգիաների ներդրում: 29. Կիրառել նան մինչն այժմ գյուղատնտեսությունումտնտեսավարողներինաջակցությանմեխանիզմներնու ծրագրերը (մասնավորապեսմ̀ատչելիվարկերիտրամադրման,սերմնաբուծության ն հացահատիկայինու կերային մշակաբույսերի արտադրության, տավարաբուծության կենդանիզարգացման, .գյուղատնտեսական ների տոհմային ն մթերատու հատկանիշներիբարելավման, բույսերի պաշտպանության, հակահամաճարակային միջոցառումների, բնական կերահանդակներիբարելավման ն արդյունավետ օգտամատգործման,հակահեղեղայինմիջոցառումներիիրականացման, ն չելի պայմաններովպարարտանյութերի դիզելայինվառելանյութի մատակարարման նայլն): 30. Գյուղատնտեսականմթերք վերամշակողարդյունաբերական կազմակերպություններին անհրաժեշտ են` նոր տեխնոլոգիաների ներդրման, շուկայահանման, մթերքների անվտանգության պահանջներիապահովմանհամար պետականաջակցությանգործուն մեխանիզմների ներդրում, որը կխթանիօրգանականգյուղատնտեսական հումքի վերամշակման, բարձրորակ ալկոհոլային խմիչքների, հատկապես` կոնյակի, բնական հյութերի, տոմատի ն չոր մրգերիարտադրությանավելացմանը, մածուկի,պահածոների որոնք իրենց որակական բարձր հատկանիշներիշնորհիվ մեծ ունեն արտահանման ընդլայնմանիմաստով: հնարավորություններ

Գյուղատնտեսականմթերք վերամշակողարդյունաբերության զարգացումը կապված է ոլորտի իրավականհիմքի ձեւսվորման, ներդրումներիբարենպաստ պայմաններիապահովման,գյուղատնտեսականենթակառուցվածքներիզարգացման,ճիշտ մասնագիտացմանն տեղաբաշխման, արտահանմանուղղվածություն ունեցող արտադրությանխթանման,գիտական նվաճումներին նոր տեխնոլոգիաներիներդրման, սննդամթերքի անվտանգության ն հետ: խորհրդատվական մասնագիտական համակարգիգարգացման 32. Տնտեսության շուկայական հարաբերություններիհետնողական խորացմանն ագրարայինոլորտիառանձնահատկություններով պայմանավորված` պետական աջակցության պայմանով, գյուղի ն գյուղատնտեսությանզարգացման համարանհրաժեշտ է՝ կիրառել ինտենսիվ տեխնոլոգիաներ, որոնք կնպաստեն առնտրային գյուղատնտեսական կազմակերպությունների, 31.

»

ն շուկայականենթակառուցվածքների հետ կոոպերատիվների տնտեսությունինտեգրացված ընտանեկանգյուղացիական

»

ների զարգացում: բնակչությանը պարենի կայուն անվտանգությանապահովում ն ագրովերամշակողկազմակերւվություններիգործունեության համար գյուղատնտեսականհումքի պահանջարկիբավարարում` երկրի պարենային անվտանգությանշահերի ն ագրոպարենային արտադրանքների արտաքինառնտրի պահանջների սկզբունքներիհամադրումով:

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՑԱՆԿ

16.

ՀայաստանիՀանրապետության «Պաշտոնականտեղեկագիր», 51,

Պաշտոնական աղբյուրներ

17.

Գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների մասին. ՀՀ օրենք, «Հայաստան», 1991, էջ 2: Հայաստանի Հանրապետությանհողային օրենսգիրք, ՀՀ պաշտոնականտեղեկագիր8 17 (149), 2001, էջ 71: ՎայաստանիՀանրապետության ջրային օրենսգիրք, 34 պաշՈ տոնական տեղեկագիր, ( ), 2002, 69էջ: ՀՀ

ն զարհամակարգիհիմնախնդիրները ագրոպարենային գացման ռազմավարությունը,ՀՀ գյուղատնտեսությաննախա-

րարություն, Երնան, 2003. էջ 435: ՀՀ աղքատության հաղթահարման ռազմավարականծրագիր, Երնան, 2003, էջ 190: ՀՀ աշխատանքային օրենսգիրք,Երնան, 2010, 124 էջ: ՀՀ կառավարության2008 թ. բյուջետային ուղերձը, Երնան, 2007, 127 էջ: ՀՀ հողային ֆոնդի առկայությանն բաշխմանվերաբերյալ ՀՀ 10.06.08 Վ 7--Ն որոշումը:Հունիս, 2008 Կ 7-Նկառավարության

2010:

ՀայաստանիՀանրապետության«Պաշտոնականտեղեկագիր»,

ԽԱ56,2010: 18.

ՀայաստանիՀանրապետության «Պաշտոնականտեղեկագիր», Ւ/60, 2011:

19.

ՀայաստանիՀանրապետության «Պաշտոնականտեղեկագիր»,

Խ63, 2011: 20.

ԴայաստանիՀանրապետության «Պաշտոնականտեղեկագիր», 64,

21.

ՀայաստանիՀանրապետության «Պաշտոնականտեղեկագիր», 12,

22.

2012:

«Պաշտոնական տեղեկագիր», ՀայաստանիՀանրապետության 17,

25.

2012:

ՀայաստանիՀանրապետության «Պաշտոնականտեղեկագիր», 16,

24.

2012:

ՀայաստանիՀանրապետության «Պաշտոնականտեղեկագիր», 13,

23.

2011:

2012:

Հայաստանի Հանրապետության «Պաշտոնական տեղեկագիր», Ւ|20, 2012:

ՀայաստանիՀանրապետության «Պաշտոնականտեղեկագիր»

38,

10.

11.

12.

հուլիս, 2009: «Հողերի կատեգորիանփոխելումասին» ՀՀ 29 հուլիսի 2010 թվականիԽ955-Ն որոշումը: «ՊՅՀ-ում 2010-2014

թվականներին ցորենի սերմնաբուծության ն սերմնաարտադրության զարգացման ծրագրերը հաստատելու ն սերմերի ներմուծումը թույլատրելու մասին» ՀՀ 29 հուլիսի 2010 թվականիԽ971-Ն կառավարության որոշումը: Հայաստանի Հանրապետության «Պաշտոնական տեղեկագիր», 40,

13.

ՀայաստանիՀանրապետության «Պաշտոնականտեղեկագիր»,

2010:

Հայաստանի Հանրապետության «Պաշտոնական տեղեկագիր», 50,

2010:

Տնտեսական վերափոխումներըանցումային շրջանում. Տեսություն ն արդյունքներ.«Պետականձառայություն»,1999, 416 էջ: Գյուղացիական տնտեսությունների, առնտրային կազմակերպությունների քանակի Ա դրանց պատկանող գյուղատնտեսական հողատեսքերի մասին, 2003թ. հունվարի 1-ի դրուծառայություն, երնան, թյամբ, ՎՎ ազգային վիճակագրական 2003թ., էջ 4:

28.

Հայաստանի Հանրապետության «Պաշտոնական տեղեկագիր», 42,

15.

26.

`

2010:

Խ41, 2010: 14.

Վիճակագրականնյութեր

կառավարության

29.

Գյուղացիական տնտեսությունների,առենտրայինկազմակերպություններիքանակի ն դրանցպատկանողգյուղատնտեսական հողատեսքերիմասին, 2006թ. հունվարի 1-ի դրությամբ, ՀՀ ազգւսյինվիճակագրական ծառայություն,Երեան,2006թ., էջ 4: այաստանի սոցիալական պատկերը ն աղքատությունը, Երնան, 2006, 139 էջ:

30.

Յ1. 32. ՅՅ. Յ4. ՅՏ.

ինստիտուտի գիտական հոդվածների ժողովածու,2008, էջ

Հայաստանիտնտեսականզարգացումներ,2006 թ., տարեկան զեկույց, 2007, 78 էջ: ՀայաստանիՀանրապետությանպետականպարտքը: Տարեկան հաշվետվություն, 2006 թ. ՀՀ ՖէՆ, Երնան, 2007, էջ 63: Բնական պաշարներըն շրջակա միջավայրըՀՀ-ում, Վիճակագրականժողովածու, Երնան, 2007 թ., 52 էջ: Հայաստանի ժողովրդագրականժողովածու, Երնան, 2007, 104 էջ: Կայունզարգացմանծրագիր. 31 կառավարություն, 2008, 316 էջ: ՀՀ-ում պետություն-մասնավորհատվածներիհամագործակցության հայեցակարգ. ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարություն,

45.

ՀՀ

48.

242-251:

Ա., ԳյուղատնտեսությանպեԱվետիսյանՍ., Արիստակեսյան տական աջակցությունը զարգացած երկրներում, «Գիտելիք»,

46. 47.

2008, 63

էջ: մարզերը թվերով: ՀՎ ազգային վիճակագրականծառայություն, 2008, 81 էջ Վ արտաքինառռնտուրը 2008թ. ԱՎԾ, 2009: ՅՐ. Պարենային ապահովություն ն աղքատություն. ՀՀ ազգային վիճակագրականծառայություն, 2008-2010-2011: 38. ՀՀ մարզերը թվերով: ՀՀ ազգային վիճակագրականծառայություն, 2010: 39. ՀՀ մարզերը թվերով: ՀՀ ազգային վիճակագրականծառայու36.

թյուն, 2011:

40.

ՀՀ

մարզերը թվերով: թյուն, 2012:

ՀՀ

ազգային վիճակագրականծառայու-

Մասնագիտական գրականություն 41.

42.

43.

տոկոսադրույքի սուբսիդավորման անհրաժեշտություն, ն սկզբունքները,«Գիտելիք»,2008, էջ 242-251: ԱրամյանՎ., Փոխարժեքի արժեքավորումը արտահանմանն ներմուծմանտեսանկյունից.ՀՀ ԿԲ, 2004, 48 էջ: տնտեԲաբայան է., Բնօգտագործմանն բնապահպանության 76: ՀՀ-ում, Եր., 2006, էջ սագիտականհիմնախնդիրները ԲաբաջանյանԱ., Գործունեության տեղեկատվականմոտիվացիոն ապահովումը որպես տնտեսավարմանարդյունավետության գործիք. «Գիտելիք», 2008, էջ 264-272: Բատիկյան Ա., Գլոբալացումը ն ազգային նորամուծականհամակարգերը,«Գիտելիք», 2008, էջ 430-434: բացատրականբաԲայադյան Ա., Ֆինանսավիճակագրական ռարան, Երնան, 2008, 514 էջ: Բայադյան Ա., Բիզնես (գործարարություն) պլան, Երնան, .

49.

50. 51. 52. 53.

Ազոյան Վ., 41 գյուղատնտեսությանվիճակն ու զարգացման միտումները (ՀՀ գյուղատնւոեսության նախարարությաննյու-

թեր), 2010: ԱվետիսյանՍ., Գյուղացիական տնտեսություններիմասնաԳիտացման ն չափերի օպտիմալացման հիմնախնդիրները ՀՀում, ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարություն,զեկույց, 2007, էջ 42: Ավետիսյան Ս., Ծպնեցյան Հ., Գյուղատնտեսական վարկերի տոկոսադրույքի սուբսիդավորման անհրաժեշտությունըն սկզբունքը.ՀՀ ԳԱԱ Մ. Քոթանյանի անվան տնտեսագիտության

2008, էջ 237-242: ԱվետիսյանՍ., Ծպնեցյան Հ., Գյուղատնտեսականվարկերի

55. 56. 57. 58.

2010, 105 էջ: ԳնորգյանՍ., Գյուղատնտեսական կոոպերացիա,Անցյալը ն ներկան, Երնան, «Տնտեսագետ», 2002, էջ 177:

ԴավբթյանԳ., Ագրարային հարաբերությունների կատարելագործման մի քանի հարցեր, «Ագրոգիտություն» Խ 9-10, 2006, էջ 400-405: Եղիազարյան Գ., Ոռոգման գիտագործնականկառավարում, Երնան, 2006, էջ 23: Զեկույց գործատուների ընտրանքային հետազոտության. ԶԺՎԳ «Աստղիկ», 2009, էջ 23: Իսկանդարյան Ս., Ներդրումային միջավայրի բարելավման ուղիներըՎայաստանում,«Գիտելիք», 2009, էջ 337-344:

կոոպերացիայիձնաԾպնեցյան Հ., Գյուղատնտեսությունում Է 4, 2003, էջ 151-158: վորման խնդիրները.Ագրոգիտություն, ճյուղում ապահովագրուԾպնեցյանՀ., Գյուղատնտեսության թյան ճերդրման խնդիրները:Հայաստանի Հանրապետության

քաղաքականության արդի հիմնախնդիրները տնտեսական

59.

60, 61.

62.

63.

64.

65.

66.

(գիտականհոդվածներիժողովածու), 2003, էջ 375-380: ԾպնեցյանՀ., Գյուղատնտեսության արտադրականենթակառուցվածքների զարգացումը որպես աղքատության կրճատման կարնորագույնուղղություն, Հայաստանի սոցիալական միտումները, տեղեկատվականվերլուծական պարբերական, նոյեմբեր2004, էջ 10-14: Հախվերդյան Դ., Գլոբալացումը ե ենթակառուցվածքները, «Գիտելիք», 2009, էջ 97-104: Հարությունյան Վ., Խաչատրյան Վ., ճգնաժամ, մակրոտնտեսական վիճակն աշխարհում ն Հայաստանում. ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., 2010, էջ 306: ՀարությունյանՎ., Մակրուռնտեսականցուցանիշներիփոփոխության միտումները ն կանխատեսման հիմնախնդիրները աշխարհում,«Գիտություն», 2010, էջ 19-26: Հաշվետվություն ՎՀ ԳԱԱ 2009թ. գիտական նե գիտակազմակերպականգործունեության հիմնականարդյունքներ. ՀՀ ԳԱԱ հրատ., 2010, 237 էջ: ՀովհաննիսյանԼ., ՀՀ գյուղատնտեսականարտադրանքիծավալների ավելացման հնարավոր միջոցները ճգնաժամի պայմաններում,«Գիտելիք», 2010, էջ 292-298: Ղազարյան է., Ղազարյան Ս., ՀՀ գյուղատնտեսության կառավարման ն արտադրության զարգացման տնտեսագիտական հիմնահարցերը,«Վայագիտակ»,2005, 250 էջ: Ղազարյան Ս., Ղազարյան է., Տնտեսական քաղաքականությունը ե գյուղատնտեսականարտադրության զարգացման հիմնադրույթները,ՏՀԻ, ժողովածու, գիրք 2, Երնան, 1997, էջ

70.

71.

72.

73.

74. 75. 76. 77. 78.

79.

36-42: 67.

68.

69.

Ղազարյան Ս., Ղազարյան է., Փաշինյան Ա., Գյուղացիական տնտեսություններիհեռանկարայինզարգացմանհիմնախնդիրները ՀՀ-ում, «Գիտելիք», 2008, էջ 206-211: ՂազարյանՍ., ՄամիկոնյանՀ., Գեորգյան Վ., ՀՎ գյուղատնտեսական արւտտադրությանմասնագիտացմաննպատակահարմար ուղիները, «Գիտելիք», 2008, էջ 211-220: ՂազարյանՍ., Ղազարյան է., Փոքր Ա միջին ձեռնարկատիրության զարգացման հիմնահարցերըՄ. Քոթանյանի անվ.

տնտեսագիտությանինստիտուտ, հանրապետականգիտաժո2009, էջ 12-16: ղովի նյութեր, «Գիտելիք», ՂազարյանՍ., Մկրտչյան3Հ.,ՎՀ գյուղատնտեսությանհողային ֆոնդի շարժընթացը ն արդյունավետ օգտագործմանհիմնախնդիրները.«Գիտելիք», 2009, էջ 369-375: Ղազարյան Ս., Դավթյան Գ., Գյուղատնտեսությանզարգացման մի քանի հարցեր ն դրանց իրականացման ուղիները. «Գիտելիք», 2009, էջ 376-382: ճգնաժամի ազդեցուՂազարյան Ս., Ֆինանսատնտեսական ՀՀ գյուղատնտեսության թյան մեղմման միջոցառումները ոլորտում,«Գիտելիք», 2010, էջ 307-313: Ղարիբյան Գ., Խուրշուդյան Ա., Ձեռնարկության շահագրգիռ կողմերի դինաճիկ հավասարակշռումը,«Ֆինանսներ ն էկոնոմիկա», 2003, էջ 14-15: Ճուղուրյան Ս.Գ., Ֆինանսական վերահսկողությունագրոբիզնեսում, Խ6, Երնան2011: Մակլին Ա., Օքսֆորդի բառարան, քաղաբագիտություն ն քաղաքականություն,Եր...«Գիտանք»,2003, 592 էջ: Մակրոտնտեսականկարգավորում. Ձեռնարկ, Եր. «Տնտեսագետ», 2002, 480 էջ: ՄանասերյանԹ., Միջազգայիննոր համակարգ,հիմնահարցեր ն զարգացումներ.«նահապետ», 2002, 204 էջ: Մարկոսյան Ա., Տնտեսական անվտանգության հիմնախնդիրները. Մեթոդաբանությունն արդյունքներ. «Նորավանք», 2005, 250 էջ: Միրզոյան Ա., Ինչպես ծախսել փողը ֆինանսականճգնաժամի պայմաններում.«Ֆինանսներ ն էկոնոմիկա», Խ6-7, 2009, էջ 16-18:

80. 81.

82.

Ներսիսյան Կ., Մրցակցությունը ե նրա գործելու առանձնահատկությունները,«Ագրոգիտություն»,Ա 12, 2005, էջ: որպես արտաՈսկանյանԱ., ՍարուխանյանՌ., Կդռպերացիան դրատնտեսական հարաբերություններիկատարելագործման միջոց, «Ագրոգիտություն», Խ5-6, 2007, էջ 228-231: ն բնական ՍարգսյանՎ., Շրջակա միջավայրիպահպանության ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետ կառավարման

83.

84.

85.

86. 87.

88.

89.

հիմնախնդիրները ՀՀ-ում, դոկտորական ատենախոսության սեղմագիր,Եր., 2009, 41 էջ: Սարինյան Ռ., Տնտեսական վերափոխումներըանցումային շրջանում. Տեսություն ն արդյունքներ, «Պետական ծառայություն», 1999, 416 էջ: Սարգսյան Վ., Հայաստանի Հանրապետությանգյուղատնտեհիմնախնդիրները,թեկսության էկոլոգատնտեսագիտական նածուականատենախոսությանսեղմագիր,2008, էջ 246: կառավարում,մեթոդաբաՍուվարյանՅու., Ռազմավարական ն ԵրժտԻ,«Տնտեսագետ», նությունը արդի հիմնախնդիրները. 1996, էջ 121: Սուվարյան Յու., Մենեջմենտ.«Տնտեսագետ»,2002, 560 էջ: Սուվարյան Յու. Չոբանյան Մ., «Վ տարածքայինկառավարման արդյունավետությանբարձրացմանուղղությունները: ՀՀ ԳԱԱ Մ. Քոթանյանիանվանտնտեսագիտության ինստիտուտի Գիտականհոդվածներիժողովածու, 2007, էջ 164-169: Սուվարյան Յու., Չոբանյան Մ., 41 տարածքայինկառավարման արդյունավետության բարձրացմանուղղությունները. ՀՀ ԳԱԱ Մ. Քոթանյանի անվ. տնտեսագիտության ինստիտուտի 164-169: 2007, գիտականհոդվածներիժողովածու, էջ

ՃՐՅԻԾՇԵՈՒ

66ոՅ ս ԱԹՒՇ Ոճ ՔՕՇՇսս. հ/., "Ճօրոքճո", /., է««քսՅսՇ:

96.

ՐՈՅՅԵ6Ց Շ., ՈՕհԱՈ

98. 99.

91.

93.

804 օրոք.

94.

ԹոՅՇՕՑ ԽԼ, |ԴՒլթՅՇՈՂԱԼԱԿ

ԱՇՅՈՑՔԵՍԼ

ԿԱ»

95.

ոքօրթՅախ.

Ց

2004,

200.

օ.

34 օոք.

ՇՄճիսո Պ.Օ.

Ոքօճոաելօօ3ՈՁԻ

"ԹԵՕԿԽԱԿՇՇԵՅՔՕԱՅԻԽՁ

ԱՍՊՔՇՇ-

1ԶՔԽԿԻՈՐՃ,

Ատ

ոքսՐօ-

ՈՕՈՒՕԽՈՃՅՑԻԸՇՁ,"բքօրսՈՄՈՄՄԻ՞,

քՕոՒյՕՐՕոքօոՕ8ՕհԵՇՈՒՑՑԻԱՎՕՐՕ Խ7-8. 2009,

հքսՅսՇ 5 ՇԱՃ ս 6ՐՕ ՇՕԱԱՅՈԵՒԹ-ՅԽՕԻԾ100. 6/«08 Է., ՄՈՕՈՊՅՎԻԵԼԱ

Ա4, 2009, օրոք. 60-63.

ՈՕՇոՑոՇՈՂՑԱ8. "ՓՍԽՒՁԻՇԵ)",

ԽԱԿՅՇՔԱՑ

«ՕՅՔԱՇՈՑԾ

1996, 102.

Քճճոօտ Ճ.ԽՆ

Շ.Շ..

101. ՌոԵԿՒ 6.

քեխօռ

ս

(20-ԵԹ

"Հ«քօՇՈԵՋԻՇԽՕՑ(ֆօքխճքօաօօ)

ԼՕել

-ԽՆ,

ՇՕՑքՇԽԸԻՒՕՇՈԵ)".

ս

268.

«ՅՅՅքՔի Շ., "Յա

ՊԱՅՕՌՒՕԱԽՈՑԻՇԱՓԱԽՁԱԿԱ

ոսՑիօօտե

ոքօՐքճՇՇՁ".Է/3ո.

ՄՇոՕՑԱՑ): 3/Թ/ՎԻԱՕ-ՈՂՑԿԽԱԿԾՇԽՕՐՕ

"ՃԱՁՇՈՅԻՐ, 1985, 3026. /.. ՃՈԽ

ԻՅ ՈՕՊԵ ՇԵՇ"

103. «232քգի Շ., "ՃքճքէԹ8 հՅյոռ ՃքաօԻսնս

ՑՕՂՇՈՈՑՅ

ս ՄոքՅՑՈՑԻ "Ոքօս38օղՇոոտօ Ած".-ԽԼ,

104. «ՅՅՅքՔՒ

ստոքՕԱՅՑՕՈՇՈՒՑՅԻ-

8օոքօճել ՄոքմՅոծե 8ՐքճքիյօնհԻՅյեն"."Ո386ՇՈԱՔ

ՓՄհհվսօմ մքո.

ՍՇԽՈՌքՕՈՒԵԱ

հօմ 105. «սո

2004.

Յ., "ՕՇԽՕՑԵԵԹ

ՇՅԻՐ, 1001 Շոօօօ6

ԽօրոսՔՁԱսն.

|16ք.օ

2004, 190 օոք. ոքծօօօ",

106. ՀԿՕԿԱԿ 8., /Ղէոօ-քՁՅԱՍՔՍ Պ6ՅԱԱՈ6ՐքՅԱԱՑ

ՇԷԼՐ. Չոօաօխսոք 107. ԿՕհտճտ Է.

Ի/., "ՔՕՇԽՅԻ-

ՁԻՐԲ.

ՃՈՒ

ՇՈքՅԻՅ»

Խ6, հ/., 2009, օոք 7-9 Շր: ոքօճոքստոսս",

Ե. ՃԻՈՅ/ԱՅ

ԽՕՇԵՑՅ, ՒՅՑ,

չլԹ)/ԽԱ"

ՁՐքՁքԻ/ՕՍ

Լ6սհսՇս, 2004.

2000,

-

// Ոօճճքօ8 «ՕԽ/քՑԵՈՈՕՇՈօՇօՕՅԻԽօՇրոս

3.

--

օ.

45-59.

քծոյ/ձնքՕՑՅԻԱԾ.ՄԿՇԾԻԵՕՇ Ճ.Լ. ԱԽՐՅՑող 8/308/ՇԾ. ՃՑՈՁԱՑՑՅ, Ս ոք.։ Ոօճ թօ. ՈՕՇՕ6ԱՓ Խն: ԲօՐօՇ, 1999,-368 Շ. է/ՕՔՁ. Խճքոծտսիր. ԷՑքօ«ԶԵ Յ6. ՇոաքճոծքսԿօօգսԱ 109. ՌՅԽՇՇ:

ՇՈՇ.: Ւ|ԹՄԵՁ,

Շ

ՓքՅԻԱ)3ՇԽՕՐօ.

ՈՇԱՇԵՅՑ ՈՇքՇոժմոստ2. Ռ6ք.

108.

ս ՁԱՌԱԽՕԻՕՈՕՑԵՒՕՑ

Հ«ՕԽԳ/ՔՏԻԱՍՁ

--

-

ՁՐքօոքՕԽԵՍԱՃՏԹԵԾԵԽՕԽՈՒԾԵՇՇ՞. -Խ.,

ՌսԱասս

ՅԽՕԽՕԽԱԿՇՇ-

Ճճրոօքօծճքտու ԿՅԽՂԱՈՅՈՇԿՕնսՃսՇՇօքոմճդաս,

2004, ՔԲեՅրճքսէլ67ք,

ԹՕՈՔՒԽՕՑ 8.1.,

«ՕԽՈՃԲԵՇՒԵՐԸ

"Ր Մ-ԹԱԼՅ"»,

ՉԵՕԽՕԿԱԽԱ.

քՅՐԱՕԱՁՃԵՒՕԱ

ՕՇԻՕՔԵԼ

2004, 495 Շոք. 1.8., ԱայժլոՅռքոի Ք.Ճ., Ղու

-

92.

ՐքճոճօթըՃ.,

-

ՇՈՅՈԵ

ՃքԽԾԻԱՔԽՕ»

Ոքատսոօն ՇոքՅԻՕԱ(ս3 38թ7662:Ւօս Ոք6օճել),''/16ո080Ա ՅԿՇՌքՇՇՇ'', Էք., 30, 2009.

Ը., ԼՇՕքստԼՕՇՄՈՅքՇՈՒՑՑԻԻՕԾՐԾ

ՃՈՅԽՅԻՎԿՄԵ

7ոքմՅոճիԱք: ԷՕ/քօ հՅԵԱՍՍ,4-Օ6 ԱՅ/., հ/: "ՕԽ6ՐՁ /՛, 2006, 584 Շորք,

"ԵՕՃԵԱԹՔ ԿԻԱՐՁ ոօ ՅԽՕԻՈՕԽԱԽՇ"

/ոճք. Շ ՒՇԵԽ:ԾՆՎ.,8.Րօոֆքսոո. Խ.: ԼԷՔՔ/, 1997, Շ. 110. 8666ք ԽԼ., Մ136քՁՒԽԵԹՇ ոքօս3յոծոճհստ. Խ., ՊՈքօոքծօօ",1990,

2005, 101 Շոք.

8., Խառք Շ., ՉԵօեօախսոշ ոքսքօոօոՕճեՅՕՑՁԻՍՑ. Լոասօռ ՄԿ66. ՈօՇօ6ս6. հ, "/ՂօտքսՒթ", 2005, 448 օՇոք.

2009, 285 Շորք.

90.

քօօրոշ. հ/., "ՔՅՀՇԵ

ԽԱԿՇՇԽՕՐՕ

97.

Ա ՅԽՕԻՕՇՕԼԱՁՃԵՒՕԱ

ՇոքՅՁ86

ՈՃԱՑՕՇՈՂԱ

ՍԵՅ

1996.

--

Շ.

ոճ 8., ՈՕոոքօճԱՈՑՈԵՇԻՅՑ

ԽՕՕՈոՇքՅԱԿՑ

Փճատօք ք3ԽԾՃԿՕԾՈՕԲՁՅՁքոօՐՕ ոքօԱյթՕՊՇՈԲՁ. "«Ճքմքիճտ ԽՄ", 3-7. Խ1,նԼ, 2010, Շրոք. 111. ՄՇԱՇԲ6ՑՁ Ւ,Խ. /ՃԵՍՇոսԻ )Ծ.Ո., ՇօՕՏքճԽԹԻԽօՕ6 ոքոոոքսք Ած:

ՕՔԱՕՑՈՑԻԱ6.

2-Կ

-Խ.: ԲոթառօքԿՕՒՍԳ/ՔՅԵՄՈՕՇՈՕՇՕ6ԻԹՕՇՈԵ,

110. Ռ6ոօ8

122. 8 ԹԵճսո

Ճցռոճո Բօօոօուօտ օէ ՇԷԷՇ Յոմ ՇՏ: Մմ/օոժ Ցու, ՏԱԽՁՅնռո ձոմ ՔրտքծՇիԽ6Տ".1997. ՄՍՅՏհմոցէօո:

123. ՇՏՅխ Շ., Առտի մ., "1ԻՇ 1997. ք. 11.

113.

Ոսքոոօ88 ՒԼՑ., ԼԹ6ԿհԵմ ԷօՇրոս

114.

Շ Շճճեշ«Օ3Ո082քթօոքօՕԱՅՑՕՈՍՈՓՇՈՑԱ

ՈՇքօքՅճօԵլՑՅԹԱԱԽԱ ոքաղոքատոոսքոս ՃՈԽ ՄՈքՅՑՈՇԻԱՇ. --1996. 11.--Շ. 14-20. //

ոքօոյուսս

Բ.Խ.

ՕպՇԻոՅ

/

--

ՁԾԵաօԿՕԽԱԽՁ,

ՕՈՒԾԱՇԻԱՑ,1994. 896 115. ՇՔքօ88 Է.8.,

ՆՅոտնօո:

133-140,

126,

ՃՐքռքետ

ՇՈՄՈՇԻՈ 08

ս ՇՈՇԼԱՅՃԵԿՕՇՈՇԱ.

87308, ՓՅԽԹ/ՃԵՈՇՈՕՑ

ՄԿՅ6Ետոճտ

ՅՃՕԻՕԽԱԿՓԾՇԽԱ)»:

-

ԲԼ/Յ, 1999. -- 480 6. 116. ՇԽ Ճ., "ՈՇՇՈԹՈՕՑՅԻԱՑ Օ ոքԱԿԱԽՒՅՀ ս ոքսքօոծ 60ՐՅողօրոՅ -իԼ., 1962, 6. 9, 326, 33-333. ՒՅՁքՕոօք". 117. ՈԿ Ճ., ՇՅԻԵՇԵՕ«ՕՅՏԱՇՈՑՇԻԻԵՅՑ«օՕՈՅքՅլլսՑ. 7ԿՅՅԷ/Թ6 ոՕՇօ6Ա6,"/18108-ԽՕ", հ/., 2006, 431 օրոք.

118. ԼԼՈՒՇԱՑԵ 1., "ՇՕ85քա6իՇՈՈՑՕՑՅԻՄՇ

ՈՅՑՈՈԹՅԵԽՕՇՈՍ

ոբօս3ԵԼ: 7

ԱՒՓֆքճռտքմոոմքԽՁՅՁՀ

8ՕՈՇՈՒԾԻԵՒՎԵՏ

ՄՇրՕՑԱԱքՅՅտԱ ԱՑ

օՕքՅՒԱԿԾՇԵՕՐՕ

Օոօ

ս

ՇՅԾրԵՇԵՕՐՕ

ՑՅԱԼ

ՍՀ

038ԱՇրոՑՁ"

ԽԿԿԱՐՅ 1,

/Խտքափրել 7411 Խճտիճքօոիօօ Շախոօյախճ,

ՅԿՕՃՕՐԱՑ

Ս

"ՅՈքՅՈՍԱԱԾԻԻՒՕՑ

քՅՇՈՈՑՑԻԱԾՑՕՈՇՈՈՒՕ:

3ՂՕքՕՑԵՇ",

2004, 6. 129-131.

ՈՐՄԽԽԱՌՁ,

119. ԼԼՈՒ

ԹԱՑԻ

ՈՅ/ԵՇՈՒՑՅ

1., "ՔՅՅՑԱրոսծ

ԽԵՅԽՕՊԱՒ| ԱՅ

ՇՕՅԾքԱԾԵՇՈՒՑՕՑՁԵԱՎ

ԽՅոօօ

ԲՅԱԾԱաա«

Ա

օշքճուիծքօ

Բսենտիծք,2000.

ՃՇՅՁՄ6ո/6Շ

ՀԽԱ6Լ

ՒԼ, "16Շհոօիօցյ տոմ էհ

ՇԻԾ1Շ6Տ (5: (հօ ԷսԽոՇ".

ԽԼ., Շօցօո/ռո ՕՇսհոտյռո

Ք6եօտյնո Ճ., Ւ(ռեօեոո Բ., օք հօ Մ/օոմոց Զօսք օո Ք6բքօրէ

:

6-8, մսոՇ 2001. Ք.Ւօսու,

127.մՅ6Տ

"ԲԹոոծոտ

օէ հոոօՏօէք,

ՍՈԽՑՐՏԼԻ/

128.1օհոտոո

Օք. ՇՅԹ,

օր

ծխ

3,

օ.

Լօոմօո: ճցոօշսյատ տ ք|ատտուոյ՞.

"Սօոմ

Ք., ՕԵՏԱԹԱ Խ., "/ուօղոճնօո) ԷՇօոօոուօՏ,Լհօօռ/ Յոժ ՔօԼՇ՞. Ա 4, Ւ/ԹղքօօօմոՏ,1994, 573 ք. Վ.Կ. 1953. ք. 402. 130. ԼԾԵՈՏ ՄՍ.Ճ.,"1հ6 1Ո608/ օ(ԲօօոօողՇ Շրօհ՞. Մ/Վ. ՍՏՃ, 1991. 131. Ք65- ՒԼ Լլոմօո, Վուաղոճնօո| ԲօոօոուօՏ". 129. Է սցոճո

132.Տ/ՈՁ

Էհ

ժէ ԽԱՇհՋ6|ՏԵՅսՏ, "ՕԼոցճոՇ ճցոօսմնւօ |ո /ՃդՇութ".

բք. 3-4, 2002. օ/ Ճոտօոռո 133.Ղիհտ Տաթ

Ճցոօսկսւթ: /ճմբհռՔխտ Շօոտս|կոց, Ք:օ)օօր, 2 Օստուոլխօ շոմ գսոմանԿ6

Ք/օբՁ:64 16: Էոսէն| Բտոծութ (0(6ԿՅո, ՁոՅի/Տ15,

2006.

ոքողոբնԽսԽԹ-

ՃՕԿԽՈՕԽԵՇԵՐՈՈՕՑՈՅՃԵԽՇԱՆԾՐՕ

ԱխԽֆքոօոթոմոյքե8Ձրքճքիօրօ Շօմոօբճ

Օօ ԹՇ6Շտու

Յոմ Ֆո Ձճռխտօքոծճոէ Մ/8, ՕՇԷՇԵՇո 21, 1994, 43ք. 121.Բ.)., Իօքոո մ.7., Բեք Շ.8., "Բլոռոցտլ Խտոշցօտծու |ո ՕՅոխլծ: Է օոհ Էժնօո, |ՔՔ, 1988. ԲցոՇսէԽոօ".

ՔոօդկւՏ".

Է42

ՔօԱՇՇՏ՞.

Խճռօշումռո ՔոօՏՏ Լ 14, 1991.

141-144.

"ՕԽՏՐ/ԾԽ

Ճցոօսկաւո|1ոմօ

քք.

Մ/ՅՄ6/Ձոմ Ք:6ՏՏ, 1992.

--

2005,

ՔԲօօոօոուծ

Մ/Յտհլոցթո,1988.

/4386ՇՈոսՔ ՅՐքՅքէլօԱԷՅտեն. ԼԾԱՃԱՇս Ք6ՇոծոկենՃքԽԹԷԱՑ"

120./ՃՈո6ոՅ.

/մտօոօճո

Խ/Թօողո6յ մ., "Ճոոօոռ, էհճ ոմ Կ6ց6էշելԹ ՔօմսՇեօծո". `/6ո6մՅո, Ճոոծճուռ, Շրօք, Էէ

Շ.

ՅԽՃՕԻՇԽԱԵԹ:

մօհո

125.Շլեծօոտ

Ոօքոծք ԽԵԼ,Խ/ԹույՄԷՁքօուց «ՕՒԽՀ/քծԵԱԱՔ: |16ք.Շ ՅԽԵՐ/ո. / Ոօո 8./1. Ա15րոսհսԻՁ.--ԽԼ:ԽՅ:ՈՄԵՁքՕՈՒԵՇ ք6/. |/ Շ ոքոսՇոօ8Ս6Խ -

Խ1, "Բստտաո'տ818Թոռ| ՔոՕեօքթԹխ Քստտաոտ ճցդ-Բօօմ Տաօար. 1օԽուՏ սի

16, Բգոօսխոո| ԲսոօնօոլոցԽ/ոու6է5

ԿՕԽԳ/քՇՅԻՈՈօՇոօօօ6-

ՁՄԻՁ. 1993. -- Վ1.--Շ.

.

Ք. ՄմՁի|Օ., 124. Էօօե /Ճ., Մ/ծլոցողթո

ԼԱՅՈՅՈՂ, 1993.

112. ԱՇՑսԽօ6 8., Դո ոօրքճԱստ

Թ., Բծհռւ Ւ|.,"ՕոցճոյՇՃցոօսԽո6 101. ԽնժԽ6տէՕրցՁոյՇ

Յոժ ՏստաոՅԵլթ ԷմԱօՅեօո ՏՅոՈՇ6", ԼՁ ՇԼՕօՏՏՑ,7/1, 2006.

5ԱՌԱՑ

Է43

Վամբարձումյանի

Յովակիմյան

Տպագրվածէ «էդիթ Պրինտ» ՍՊԸ տպարանում:

Թուղթը՝ «օֆսեթ»: Չափսը՝ 60484 1/16: Ծավալը` 9 տպ. մամուլ: Տպաքանակը`100:

պատվեր ԻՋ 429

Մ.

էքջադրումնու ձենավորումը՝

րատ.

Մ.

Վրատարակչությանխմբագիր՝

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԼԼ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԴԱՐԳԱՏՄԱՆԼԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸԵվ

ԴՐԱՆՑԼՈՒՍՄԱՆՈՒՂԻՆԵՐԸ

Ա. Հ. ԲԱՅԱԴՅԱՆ