ՀՀ պետական բյուջեի նախագծի կառուցվածքը, կազմման մեթոդները, քննարկման և հաստատման կարգը, գործընթացի տարրերը

ՀՀ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ ԵՎ ՎԱՐԿԵՐԻ ԱՄԲԻՈՆ

Հ.Վ. ՊԻՎԱԶՅԱՆ

ՀՀ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ՆԱԽԱԳԾԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ,

ԿԱԶՄՄԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ, ՔՆՆԱՐԿՄԱՆ ԵՎ ՀԱՍՏԱՏՄԱՆ

ԿԱՐԳԸ, ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻ ՏԱՐՐԵՐԸ

(«ՀՀ ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ» ԱՌԱՐԿԱՅԻ

ԴԱՍԱԽՈՍՈՒԹՅԱՆ ՏԵՔՍՏԵՐ)

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՀՏԴ 336.12 (479.25)(042) ԳՄԴ 65.9(2 Հ)261.3 Պ 650 Հաստատված է Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի կողմից:

Մասնագիտական խմ ագիր` տ.գ.դ., պրոֆեսոր Ա.Հ. Բայադյան Խմ ագիր` Ս.Ռ. Պետրոսյան Գրախոսներ` տ.գ.դ. Ա. Առաքելյան տ.գ.դ. Ռ. Սարինյան

ՊԻՎԱԶՅԱՆ Հ.Վ.

Պ 650

ՀՀ պետական յուջեի նախագծի կառուցվածքը, կազմըման մեթոդները, քննարկման ն հաստատման կարգը, գործընթացի տարրերը. «ՀՀ յուջետային համակարգ» առարկայի դասախոսության տեքստեր.-Եր.: ՀՊԱՀ, 2010 թ. 44 էջ: Այստեղ ներկայացված են ավականաչափ կարնոր թեմաներ` կապված պետական կենտրոնացված դրամական միջոցների կազմավորման ն դրանց օգտագործման գործընթացների հետ: Աշխատանքը նախատեսված է «Ֆինանսների կառավարում» մասնագիտության ուսանողների համար: ՀՏԴ 336.12 (479.25)(042) ԳՄԴ 65.9(2 Հ)261.3 ISBN 978-9939-54-352-9 Օ Հ.Վ. Պիվազյան, 2010 Օ Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2010

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Թեմա 1. ՀՀ յուջետային համակարգում պետական յուջեի պլանավորման հիմքերը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. ՀՀ պետական յուջեի նախագծի կառուցվածքը . . . . . . . . 1.2. ՀՀ պետական յուջեի նախագծի կազմման մեթոդները .. 1.3. ՀՀ պետական յուջեի նախագծի քննարկման ն հաստատման կարգը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Թեմա 2. ՀՀ յուջետային գործընթացը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Բյուջետային գործընթացը ն դրա փուլերը Հայաստանի Հանրապետությունում. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. ՀՀ յուջեների կատարման ֆինանսական գործունեության հետ կապված հաշվետվությունների կազմման, ներկայացման ու ամփոփման նութագիրը. . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Բյուջեների կատարման գործընթացի մեթոդական ապահովումը, գործընթացի սու յեկտները . . . . . . . . . . . . . . . . . . Գրականություն. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Անցումային փուլում գտնվող երկրներում, ինչպիսին է Հայաստանի Հանրապետությունը, թե՛ պետական ն թե՛ համայնքային յուջեները տնտեսության ենթակառուցվածքների հետ անմիջական կապի մեջ գտնվող յուջետային համակարգի օղակներ են: Տնտեսությանն ավելի մոտ մակարդակում գործելու պարագայում դրանք կարող են դառնալ տնտեսական զարգացումների վրա ազդող առավել հզոր լծակ: Բնականա ար, երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման շահերից ելնելով` անհրաժեշտություն է առաջանում առավել մանրամասն ուսումնասիրություններ կատարել: ՀՀ զարգացման ներկա փուլում յուջետային համակարգում կուտակված հիմնախնդիրները լուծելու համար առաջադրվում են նոր պահանջներ, նոր մոտեցումներ, որոնք պայմանավորված են կառավարության որոշումներով: Բյուջետային համակարգը, լինելով յուրաքանչյուր երկրի, պետության կազմի մեջ մտնող ոլոր յուջեների ամ ողջություն, իր կառուցվածքով ամ ողջովին համապատասխանում է տվյալ երկրի, պետության պետական կառուցվածքին: Բյուջեների դերն ու նշանակությունը նպատակաուղղված է միասնական սկզ ունքների համաձայն ֆինանսական հարա երությունների կառավարմանն ու կարգավորմանը: Պետական յուջեն տվյալ պետության դրամական միջոցների համապետական հիմնադրամների գոյացման ն օգտագործման հիմնական ֆինանսական պլանն է: Դա ֆինանսական ռեսուրսների ամ ողջություն է, որը համապետական նշանակության կենտրոնական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից նպատակաուղղվում է տնտեսական ն սոցիալական զարգացմանը, նակչության կենսամակարդակի արձրացմանը: Բյուջետային հա4

մակարգն ընդգրկում է հանրապետության ֆինանսավարկային համակարգի ռեսուրսների որոշակի մասը, ն այդ համակարգի գլխավոր ու առաջատար օղակն է: Այն հանրապետության մակրոմակարդակն ապահովող, երկրի պաշտպանությունը կարգավորող, կառավարող ապարատի պահպանությունը ձնավորող, տնտեսության կառուցվածքային փոփոխությունների հետ կապված խնդիրները լուծող ֆինանսական օղակ է: Առաջադրվող դասախոսության տեքստը նվիրված է պետական յուջեի նախագծի կառուցվածքի, դրա կազմման, քննարկման ն հաստատման կարգին, ինչը Հայաստանի Հանրապետությունում կարգավորվում է «ՀՀ պետական յուջեի մասին» օրենքով: Աշխատանքում կներկայացվի ՀՀ պետական յուջեի 2009-2010 թթ. նախագիծն ըստ կառուցվածքի ու կազմման մեթոդների, ապա վերլուծություններով կհիմնավորվի յուջեի նախագծի դերը ն նշանակությունը երկրի կառավարման գործում:

ԹԵՄԱ 1. ՀՀ ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ ՊԵՏԱԿԱՆ

ԲՅՈՒՋԵԻ ՊԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ ՀԻՄՔԵՐԸ

1.1. ՀՀ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ՆԱԽԱԳԾԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսական համակարգի հիմնական ն աղկացուցիչ մասն է կազմում յուջետային համակարգը, որի մասին օրենքն ընդունվել է ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից 1997 թ. հունիսի 24-ին: Այդ օրենքի 2-րդ հոդվածով հաստատվել են պետական ն տեղական յուջեները: Դրանք պետության ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների գործունեության իրականացման համար անհրաժեշտ դրամական միջոցների ձնավորման ն ծախսման ֆինանսական պլաններ են: Որպես մեկ համակարգի աղադրամասեր` պետական ն տեղական յուջեներն ուղղված են պետության ֆինանսական քաղաքականության իրականացմանը: Ֆինանսական քաղաքականությունը նութագրվում է երեք հիմնական ուղղություններով, այդ թվում` ա) տնտեսական, ) սոցիալական, գ) քաղաքական, որոնք իրականացվում են միասնական պետական քաղաքականությամ : Այսպես, տնտեսական քաղաքականության միջոցով պետությունը նպաստում է տնտեսավարող սու յեկտների անընդհատ ու ընդլայնված արտադրահարա երությունների կարգավորմանը, նոր ֆինանսական շուկաների ձեռք երմանը, որոնց գործունեությանը համահունչ մշակում է կապիտալի շրջանառությունը ապահովող գործառույթներ: Իսկ սոցիալական քաղաքականության միջոցով յուջետային համակարգը նպաստում է սպառողական շուկայի զարգացմանը, որով հավասարակշռվում են առաջարկն ու պահանջարկը` ապահովելով նակչության եկամուտների ավելացումը: Ֆինանսական քաղաքականության իրականացման երրորդ կարնոր ուղղությունը նոր քաղաքական դաշտի ձնավորումն է` ըստ գործող օ6

րենքների կիրառման ն միջազգային չափանիշներին համապատասխան օրենքների մշակման: Այս երեք ուղղությունները, որոնք ամ ողջացնում են ֆինանսական քաղաքականությունը, նպաստում են յուջետային քաղաքականության կարգավորմանը` դրվելով վերջինիս հիմքում: Այսպիսով` Հայաստանի Հանրապետության յուջետային համակարգը երկրի օրենսդիր, գործադիր մարմինների ն դրանց ենթակա յուջետային կազմակերպությունների ամ ողջությունն է, որոնք իրենց գործունեությունն իրականացնում են յուջետային հատկացումների հաշվին` ըստ ծախսերի նախահաշիվների: Կամ, այլ կերպ ասած, յուջետային համակարգում ներառվում են` •

օրենսդիր մարմինները, այսինքն` պետական իշխանության մարմինները, ՀՀ նախագահի աշխատակազմը ն Ազգային ժողովը,

•

գործադիր մարմինները, այսինքն` կառավարությունը, հանձինս վարչապետի, կենտրոնական ն ճյուղային նախարարությունները ն դրանց ենթակա յուջետային հիմնարկները,

• •

դատաիրավական մարմինները, երկրի պաշտպանությունը, ազգային անվտանգությունը, ոստի-

կանությունը: Բյուջետային համակարգը Հայաստանի Հանրապետությունում կառուցված է պարզ վարչատարածքային սկզ ունքով, ըստ որի գործում է երկմակարդակ յուջե` 1) պետական ն 2) համայնքային: Բյուջետային համակարգի համապատասխան քաղաքականության միջոցով պետությունն իրականացնում է ողջ տնտեսության գործունեության կարգավորումը: Այն, ճիշտ է, չի ընդգրկում երկրի ամ ողջ ֆինանսական ռեսուրսները ( աժնետիրական, սահմանափակ պատասխանատվությամ ընկերությունների ն այլ կազմակերպությունների տրամադրության տակ գտնվող ֆինանսական միջոցները,

ՀՀ յուջետային համակարգի կառուցվածքը Պետական յուջե

Միջոցների հավաքագրում պետական յուջե

Պաշարների հատկացում պետ յուջեից յուջետային համակարգին

Հարկային եկամուտներ

Բյուջետային սոցիալական տրանսֆերտներ

Ոչ հարկային եկամուտներ Բյուջետային վարկեր Պետական տուրքեր Բյուջետային երաշխիքներ Կապիտալի գործառնություններից եկամուտներ

Պետական նպաստներ (սու սիդիաներ ն սու վենցիաներ)

Պաշտոնական տրանսֆերտներ

Տեղական յուջե Հողի հարկ

Պաշարների հատկացում տեղական յուջեից

Գույքահարկ Բյուջետային սոցիալական տրանսֆերտներ

Բյուջետային հոսքեր Հողի վարձակալական վճար

Պետական նպաստներ

Տեղական տուրքեր

Դոտացիաներ

Ոչ հարկային մուտքեր

Սու սիդիաներ

Պաշտոնական տրանսֆերտներ պետ յուջեից

Սու վենցիաներ

Գծ. 1. ՀՀ յուջետային համակարգի կառուցվածքը:

նակչության անձնական խնայողությունների գումարները, անկային վարկերի, ապահովագրական ն այլ արտա յուջետային հիմնադրամները, արտասահմանյան երկրներից ներգրավված ռեսուրսները ն այլն), այց սերտորեն կապված է ֆինանսական համակարգի ոլոր օղակների հետ: ՀՀ յուջետային համակարգի կառուցվածքը ներկայացնենք գծապատկերի տեսքով (գծ. 1): Պետական ն համայնքային յուջեները, որպես յուջետային համակարգի երկու մասեր, սերտորեն շաղկապված են միմյանց հետ, որոնց արդյունավետ կառավարման կարնոր հիմքերից մեկը յուջետային հարա երությունների հստակ կարգավորումն է: Այն իրականացվում է «Բյուջետային համակարգի մասին» ՀՀ օրենքով ն դրա դրույթներին համապատասխան: Բյուջետային հարա երությունները կարգավորվում են յուջետային սկզ ունքների հիման վրա, ինչպես նան յուջետային միասնական դասակարգմամ , յուջետային հաշվառման, հաշվետվությունների միասնական մեթոդա անությամ : Ընդհանրապես, ՀՀ պետական յուջեն նախագծվում ն կանխատեսումների հիման վրա կազմվում է որպես պետության համար խիստ անհրաժեշտ ու կարնոր փաստաթուղթ, որի համաձայն լուծվում են համապետական նշանակության խիստ կարնոր խնդիրներ: պետական յուջեի նախագիծը կազմվում է ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունների կողմից` համապատասխան վարչություններում, որոնք զ աղվում են յուջետային ցուցանիշների համակարգմամ ն կառավարմամ : Պետական յուջեի նախագծի կազմման հիմքում ճյուղային նախարարությունների կողմից կազմըված ն տվյալ ոլորտը ներկայացնող յուջեների նախագծերն են: Այսինքն` յուրաքանչյուր ոլորտի առանձին տնտեսություն ինքնուրույն է կազմում իր ծախսերի նախահաշիվները, որոնցով նութագրվում է տվյալ ճյուղի կարնորությունը պետության կայունության,

տնտեսական աճի ն զարգացման համար: Յուրաքանչյուր նախահաշիվ կազմվում է միայն տնտեսությունների ծախսերի հաշվով, որն արտահայտում է տնտեսավարող սու յեկտների գործընթացների կարգավորման անընդհատ ն ընդլայնված վերարտադրության պահանջներն ըստ հաշվետու տարվա շուկայական հարա երությունները կարգավորող օրենքների: Հիմք ընդունելով տնտեսությունների նախահաշիվներով կազմված առանձին ճյուղերի յուջեների տվյալները, ինչպես նան պետական յուջեի նախորդ տարվա կատարողական ակտերի ցուցանիշները, տվյալ հաշվետու տարվա ԱԺ-ի կողմից նորացված նորմաներն ու նորմատիվները, առկա ինֆլյացիայի տոկոսը` կազմվում է պետական յուջեի նախագիծը, որը ներառում է.

1. ՀՀ Կառավարության յուջետային ուղերձը: 2. ՀՀ պետական յուջեի օրենքի նախագիծը: 3. ՀՀ ԿԲ-ի պաշտոնական եզրակացությունը (որը փաստացի ցուցանիշներ է արձանագրում յուջեի նախագծի վերա երյալ): Պետական յուջեի նախագծի վերը նշված երեք հիմնական աժինները նութագրում են նախագծի պահանջները, որոնք համարվում են կանխատեսումներ կամ ծրագրերի իրականացման համար հաշվարկվող պլաններ: Հետնա ար` նախագիծը գիտականորեն մշակված ֆինանսական պլան է, որի համաձայն` պարտադիր հավասարակշռվում են եկամուտները ն ծախսերը` կազմելով հաշվեկըշիռ: Պետական յուջեի նախագծի առաջին աժինը կառավարության յուջետային ուղերձն է, որը ներառում է կամ իրենից ներկայացնում է կառավարության զեկույցը, որը վերա երում է յուջետային տարվա սոցիալ-տնտեսական զարգացման ն հարկա յուջետային քաղաքականության հիմնական ուղղություններին: ՈՒղերձը` կառավարության զեկույցը, նութագրում է տվյալ տարվա յուջեի կատա10

րումը ն կատարումն ապահովող օ յեկտների նախագիծը: Այն ներառում է նան պետության սոցիալ-տնտեսական վիճակը ն այդ իրավիճակը նութագրող հիմնական ցուցանիշների կանխատեսումն առաջիկա երեք տարվա համար: Մի խոսքով` ուղերձը պետական յուջեի մասին օրենքի նախագծի ացատրագիրն է: Իսկ ացատրագիրը «ՀՀ պետական յուջեի մասին» օրենքի նախագիծը հիմնավորող փաստաթղթերի ամ ողջությունն է, որը ներառում է. 1. Պետական յուջեի նախագծով նախատեսված եկամուտների, ծախսերի ն դեֆիցիտի ֆինանսավորման հիմնավորումը, այդ թվում` դեֆիցիտի ֆինանսավորման նպատակով ներգրավվող վարկերի տրամադրման տոկոսադրույքները ն օգտագործման ժամկետները: Բացատրագիրը ներկայացված ցուցանիշների համեմատական վերլուծությունն է նախորդ յուջետային ն ընթացիկ յուջետային տարվա հաշվարկային ու սպասվելիք ցուցանիշների գծով: 2. «ՀՀ պետական յուջեի մասին» օրենքով նախատեսված եկամուտների, ծախսերի ն դեֆիցիտի համեմատական վերլուծությունը: 3. Բյուջեի նախագծով հիմնավորված եկամուտների կանխարգելումը, պլանավորումն ըստ հարկային ն ոչ հարկային եկամուտների: 4. Պետական յուջեից ֆինանսավորվող նպատակային ծրագրերի կատարման համար պահանջվող գումարների ն առաջարկվող հատկացումների հիմնավորումը: Հայաստանի Հանրապետության պետական յուջեի նախագիծը կազմելիս կարնորվում է յուջեի օրենքի նախագծի կառուցվածքը, ինչը ներառում է ԿԲ-ի պաշտոնական եզրակացությունը:

Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական անկի պաշտոնական եզրակացությունը փաստացի տվյալներ պարունակող փաստաթուղթ է, որտեղ ներկայացվում են եկամուտների ստացման գումարները` փաստացի մուտքերն օրական, ամսական, եռամսյակային ն տարեկան կտրվածքով, ինչպես նան Կենտրոնական անկի յուջեի հաշվից փաստացի ելքերը` նախագծին համապատասխան: Որպես պաշտոնական եզրակացություն` ացատրագիրը ներկայացվում է ԱԺ-ի քառօրյա նիստերում քննարկման ն հաստատման: Հաստատված փաստաթուղթը, որպես նախագծի կազմման համար կարնոր ցուցանիշ, հիմք է ընդունվում հաջորդ յուջետային տարին պլանավորելու համար: Ելնելով ացատրագրի հիմնավորումներից` յուջեի մասին օրենքով եկամուտների ն ծախսերի դասակարգմամ նախագծվող յուջեն հավասարակշռվում է, ապա դուրս է երվում դեֆիցիտը` որպես հաշվարկված եկամուտներին գերազանցող ծախսերի ամ ողջություն: Պետական յուջեի դեֆիցիտը նախատեսվում ն յուրաքանչյուր տարվա յուջեի նախագծում ներկայացվում է որպես անհրաժեշտ ռազմավարական նշանակության ծախսերի հոդվածներ, որոնց համար պլանավորվում ն ծրագրավորվում են դրանց ծածկման կամ մեղմացման աղ յուրները: ՀՀ ԿԲ-ի պաշտոնական եզրակացությունը ներառում է օրենքով սահմանված այլ դրույթներ ն ցուցանիշներ, մասնավորապես` ՀՀ ԿԲ-ի ծախսերի նախահաշիվը, ինչպես նան յուջեն: Հայաստանի Հանրապետության պետական յուջեի մասին օրենքի նախագիծը կազմվում ն ներկայացվում է ԱԺ-ի քննարկմանն ու հաստատմանը, ապա ընդունվում է օրենք` ՀՀ նախագահի հրամանագրով: Բյուջեի նախագիծը, ստանալով օրենքի ուժ, տրվում է կատարման ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարություններին առընթեր գանձապետական համակարգի կողմից: Կազմված

նախագիծը, որպես պաշտոնական փաստաթուղթ, հրատարակվում է պաշտոնական տեղեկագրքերում, որի նպատակն է իրազեկել հանրությանը ն երկրի կառավարող օղակին: Պետական յուջեի նախագծի կառուցվածքը, որպես ծրագիր, կանխատեսված ն հիմնավորված է այն հարցերի վերա երյալ, որոնց լուծմամ միանշանակ զ աղվում է կառավարությունը ՀՀ պետական յուջեի միջոցների հաշվին: Կանխատեսումը (ծրագրավորում) առավել քան կարնոր է ֆինանսների նագավառում, ըստ որի կանխատեսվում են մակրոտնտեսական ցուցանիշները` երկրի տնտեսության սոցիալ-տնտեսական ծրագիրը կամ տնտեսավարող սու յեկտների առումով միկրոտնտեսական ցուցանիշները` ըստ իզնես-ծրագրերի: Կանխատեսման միջոցով (ֆինանսական պլանի` նախագծի) ըստ մակարդակների հաշվի են առնվում ՀՆԱ-ի աճը, փողի արժեզրկման (սղաճի) չափը, գնաճը, համախառն արտադրանքի, համախառն եկամտի, շահույթի, ապրանքների գների ն նակչությանը մատուցվող ծառայությունների սակագների, ինչպես նան նակչության եկամուտների ու ծախսերի աճը ն այլ ցուցանիշներ: Հայաստանի Հանրապետության պետական յուջեի նախագիծը, լինելով ֆինանսական կառավարման կարնորագույն գործնական լծակ, վճռական դեր է կատարում երկրի տնտեսության վերակառուցման ն կառուցվածքային փոփոխությունների համար, համալիր ծրագրերի իրականացման, գիտատեխնիկական պոտենցիալի ստեղծման, սոցիալական ոլորտի զարգացման ն համապետական մյուս խնդիրների լուծման համար, ինչպես նան կարնորվում է ֆինանսական անհրաժեշտ ռեսուրսներով ապահովելու գործում: Ինչպես ցույց է տվել զարգացած երկրների երկարամյա փորձը, պետական յուջեի դերը հսկայական է նան գյուղատնտեսության հարատն զարգացում ապահովելու կարնոր ու պատասխանատու

գործում: Բյուջեի նախագծի եկամտային մասում պետական պարտադիր գանձումները էապես ազդում են համախառն ազգային արդյունքի մակարդակի վրա: Հարկերի կրճատմամ կարելի է ազդել կուտակման նորմայի վրա, խրախուսել կամ սահմանափակել ինվեստիցիոն ակտիվությունը: Մակրոտնտեսական պահանջարկի վրա նմանատիպ ազդեցություն կարող են ունենալ նան ծախսային մասի ընդլայնումը (պետական պատվերներ, սոցիալական ապահովում, կրթություն, պետական ծառայողների աշխատավարձ, էկոլոգիական միջոցառումներ, ուղղակի կապիտալ ներդրումներ ն այլն), ինչն այս կամ այն չափով հանգեցնում է պահանջարկի, ինչպես ինվեստիցիոն, այնպես էլ սպառողական աղադրամասերին: «Պետական յուջեի մասին» ՀՀ օրենքով սահմանված 2009-2010 թվականների պետական յուջեի նախագիծը ներկայացնենք աղյուսակի տեսքով, որտեղ ցույց կտրվեն եկամուտների, ծախսերի ն դեֆիցիտի հոդվածներն ըստ կանխատեսումների ու երկու տարիների փոփոխության (աղ. 1): Աղյուսակ 1 2009-2010 թթ. ՀՀ պետական յուջեի նախագիծը (ըստ եկամուտների, ծախսերի, պակասորդի կազմի փոփոխության) Հ/հ

Ցուցանիշները

Եկամուտների գծով Ծախսերի գծով Դեֆիցիտ (պակասուրդ)

Գումարը (հազ. դրամ) 2009 թ. 2010 թ. 905.400.595,0 676.658.343,0 945.449.770,0 859.666.208,3

ՇԵղում (Ւ,-) (հազ. դրամ) -228.742.252,0 -85.783.561,7

40.049.175,0

Ւ142.958.690,3

183.007.865,3

ՀՀ 2009-2010 թթ. համախմ ված յուջեն` ա) եկամուտների գծով հաստատել է 927,1 ն 701,7 մլրդ դրամ` առանց միջ յուջետային փոխանցումներից ստացված մուտքերի, ) ծախսերի գծով հաստատվել է 967,1 ն 884,7 մլրդ դրամ` առանց միջ անկային փոխան14

ցումների, գ) դեֆիցիտը (պակասորդ) հաստատվել է 40,0 ն 183,0 մլրդ դրամ: ՀՀ համայնքների 2009-2010 թթ. յուջեների եկամուտները կկազմեն` ա) 50,1 ն 82,3 մլրդ դրամ` ներառյալ պետական յուջեից ստացվող պաշտոնական դրամաշնորհները, ) ծախսերի գծով` 50,1 ն 82,3 մլրդ դրամ: Ներկայացված երկու տարիների յուջեների նախագծերի փոփոխությունը ուսումնասիրելով` պարզ է դառնում, որ 2010 թվականին, 2009 թվականի համեմատ, գրանցվել է նվազման տենդենց, ն եկամուտները 27 7-ով պակաս են կանխատեսվել կամ 247,1 մլրդ դրամով նվազել են, ինչի պատճառը առաջիկա ճգնաժամային վիճակն է ն այլ պատճառահետնանքային կապերի առկայությունը: ՈՒսումնասիրությունները պարզել են նան 2009-2010 թթ. ՀՀ յուջեի նախագծով կանխատեսված ծախսերի կառուցվածքը. 2010 թվին, 2009 թվականի համեմատ նվազել է 9 7-ով, ն 945,5 մլրդ դրամից կազմել է 859,7 մլրդ դրամ, նվազման միտումը կազմել է 85,8 մլրդ դրամ: ՀՀ պետական յուջեի պակասորդը (դեֆիցիտ) աճի միտում է գրանցել. աճը կազմել է 143,0 մլրդ դրամ, որը 2009 թվականի 40,1 մլրդ դրամից 2010 թվականին հասել է 183 մլրդ դրամի: Հայտնի է, որ յուջեի մասին օրենքը աղկացած է 15 հոդվածներից ն յուրաքանչյուր հոդված հիմնավորված ձնով ներկայացնում է յուջեի նախագծի կառուցվածքն ըստ գործառնական ն տնտեսագիտական ովանդակության դասակարգման: Ներկայացնենք պետական յուջեի նախագիծն ըստ նշված դասակարգման ն համապատասխան աժինների խմ ավորման, որտեղ առանձնացված են եկամուտներն ըստ գոյացման աղ յուրների, ն ծախսերը` ըստ գործառնական դասակարգման: ՈՒսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ 2010 թ. յուջեի նախագծի կազմի այսպիսի փոփոխությունը կնվազեցնի կառավարող ապարատի լիազորությունների դերը պետության խնդիրների

լուծման գործում: Իսկ 183,0 մլրդ դրամ դեֆիցիտի հարթեցման նպատակով կանխատեսված են ֆինանսավորման հետնյալ միջոցները: Աղյուսակ 2 Դեֆիցիտի ֆինանսավորման աղ յուրները 2010 թ. դրությամ (նախագիծ) Հ/հ Ա Բ

Պետական յուջեի դեֆիցիտի (պակասուրդ) ֆինանսավորման աղ յուրները

Գումարը (հազ. դրամ)

Ընդամենը պակասուրդ, այդ թվում`

183.007.865,3

Ներքին աղ յուրներ Արտաքին աղ յուրներ

90.593.859,0 92.414.006,3

Աղյուսակ 3 ՀՀ պետական յուջեի եկամուտների կազմը 2010 թ. դրությամ ` ըստ գոյացման աղ յուրների (նախագիծ) Հ/հ

ՀՀ պետական յուջեի եկամուտները

Գումարը (հազ. դրամ)

Ընդամենը եկամուտներ, այդ թվում`

676.658.343,0

Հարկային եկամուտներ ն պետական տուրքեր Պարտադիր սոցիալական ապահովության վճարներ Պաշտոնական դրամաշնորհներ Այլ եկամուտներ

533.000.000,0

105.234.500,0 15.029.233,0 23.394.610,0

Աղյուսակ 4 ՀՀ պետական յուջեի ծախսերի կազմը 2010 թ. դրությամ ` ըստ գործառնական դասակարգման (նախագիծ) Հ/հ

Բաժին

Խում

Դաս

Ցուցանիշները

Գումարը (հազ. դրամ)

01-06

Ընդամենը ծախսեր, այդ թվում`

859.666.208,3

Ընդհանուր նույթի հան119.213.333,7 րային ծառայություններ

Պաշտպանություն

Առողջապահություն

55.133.419,7 15.727.374,2 95.634.044,1

Հասարակական կարգ, անվտանգություն ն դատական գործունեություն Տնտեսական հարա երություններ Շրջակա միջավայրի պաշտպանություն Բնակարանային շինարարություն ն կոմունալ ծառայություններ

Հանգիստ, մշակույթ ն կրոն

Կրթություն

116.291.600,4 55.891.716,2 86.088.537,8 4.864.983,6 46.061.026,4

Սոցիալական պաշտպա242.372.115,5 նություն Հիմնական աժիններին 22.388.056,7 չդասվող պահուստային հիմնադրամներ

Աղյուսակ 5 ՀՀ պետական յուջեի ֆինանսավորվող ծախսատեսակներն ըստ ծախսերի տնտեսագիտական դասակարգման (նախագիծ) Գումարը (հազ. դրամ)

Հ/հ

Ցուցանիշները

Ընդամենը ծախսեր, այդ թվում`

859.666.208,3

Ընթացիկ ծախսեր Աշխատանքի վարձատրություն Ծառայությունների ն ապրանքների ձեռք երում Տոկոսավճարներ Սու սիդիաներ Դրամաշնորհներ Սոցիալական նպաստներ ն կենսաթոշակներ Այլ ծախսեր Ոչ ֆինանսական ակտիվների հետ գործառնություն Ոչ ֆինանսական ակտիվների գծով ծախսեր Հիմնական միջոցներ Շենքեր ն շինություններ Մեքենաների ն սարքավորումների ձեռք երում, պահպանում ն հիմնանորոգում Այլ հիմնական միջոցներ Ոչ ֆինանսական ակտիվների օտարումից մուտքեր

736.652.741,5 67.903.335,8 157.502.062,9 38.257.728,8 17.590.342,0 65.099.362,2 241.059.982,1 149.239.927,7

123.013.466,8 123.027.756,8 123.027.756,8 114.987.622,1 7.282.120,9 758.013,8 (14.290,0)

ՀՀ պետական յուջեի նախագիծն ըստ ներկայացված ցուցանիշների քննարկվում ն հաստատվում է Աժ պատգամավորական խմ երի կողմից: Բյուջեի ծախսային մասի ընդլայնումն այս կամ այն չափով համապատասխանեցվում է շուկայի պահանջարկին` ինչպես տեղական, այնպես էլ օտարերկրյա ներդրումային քաղաքականությանը համապատասխան:

1.2. ՀՀ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ՆԱԽԱԳԾԻ ԿԱԶՄՄԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

ՀՀ պետական յուջեի նախագծի մշակման ն կազմման աշխատանքները վարչապետի որոշմամ իրականացվում են կառավարության կողմից` նախատեսված ժամկետներում, այն է` հուլիսի 1-ից մինչն դեկտեմ երի 31-ը ներառյալ: Պետական յուջեի նախագծի կազմումը, որպես ֆինանսական ծրագրավորում կամ, այլ կերպ ասած, պլանի կազմում, հավասարակշռվածության ապահովման գործընթաց է, որն իրականացվում է ֆինանսական ռեսուրսների ձնավորման ն դրանց աշխման շրջանակներում: Ընդ որում` տնտեսավարող սու յեկտների կողմից կատարվում է ֆինանսների` եկամուտների ն ծախսերի աշխում, իսկ մակրոտնտեսական կամ պետական մակարդակով` եկամուտների ն ծախսերի վերա աշխում: Շուկայական տնտեսության պայմաններում կարնոր նշանակություն ունի ֆինանսների պլանավորումը. ֆինանսները աշխելու կամ վերա աշխելու համար հարկավոր է կազմել ֆինանսական պլան, որով նախատեսվում են տարեկան եկամուտները` ըստ աղ յուրների, ն ծախսերը` ըստ ուղղությունների, այսինքն` կազմվում է հաշվեկշիռ: Այդ նպատակով յուջետային համակարգի ֆինանսական ապարատի` ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունների կողմից նախապես մշակվում է ֆինանսական պլանի` յուջեի նախագծի կազմման մեթոդա անություն: Նախագծի կազմման աշխատանքներին մասնակցում են պետական ոլոր մարմինները` հիմք ընդունելով տնտեսության առանձին ճյուղերի` արդյունա երության, կապի, տրանսպորտի, կրթության, առողջապահության, գիտության, պաշտպանության ն այլ ոլորտների յուջեների նախագծերի հաստատված ցուցանիշները, կատարողական ակտերի ու հաշվետվությունների, հարկերի ու վճարների ցուցանիշները, ինչպես

նան հարկային ու մաքսային ծառայությունների ամփոփ տվյալները` ացի գաղտնիք պարունակող պետական ծառայողական ծախսերի ցուցանիշներից: Գաղտնիք պարունակող ծախսային հոդվածները ացված տեսքով ներկայացվում են ԱԺ-ին առանձին փակ ծրարով, որի քննարկումը ն պլանավորման աշխատանքները, ինչպես նան հաշվարկված ցուցանիշները չեն հրապարակվում: Ֆինանսական պլանավորումը յուջետային համակարգում կատարվում է որոշակի մեթոդներով: Այն պահանջում է կոնկրետ եղանակ, ցուցանիշների հաշվարկման հմտություններ, որոնք հիմնված են մաթեմատիկական տրամա անության վրա: Պետական յուջեի նախագիծը կազմվում է հետնյալ մեթոդներով. Հ ավտոմատ մեթոդ, Հ վիճակագրական մեթոդ, Հ անմիջական գնահատման մեթոդ, Հ ծրագրավորման, պլանավորման մեթոդ , Հ զրոյական մեթոդ, Հ մրցութային մեթոդ: Ավտոմատ մեթոդի դեպքում նոր կանխատեսումներ չեն կատարվում, այլ նախորդ տարվա յուջեի ցուցանիշները ավտոմատ կերպով, եր եմն` որոշակի ճշգրտումից հետո տեղափոխվում են նոր յուջեի նախագիծ, եթե նախորդ տարվա ցուցանիշները ավարար պայմաններ են ապահովել տնտեսության զարգացման ու ընդլայնման համար: Ըստ էության` այս մեթոդը գրեթե չի կիրառվում, ացառությամ առանձին դեպքերի, եր հստակ հայտնի է, որ համապատասխան ծախսերը նույն ծավալով պետք է կատարվեն նան հաջորդ տարում: Վիճակագրական մեթոդի դեպքում նոր յուջեի նախագծի ցուցանիշները հաշվարկվում են նախորդ տարիների ցուցանիշների մե20

թոդների հիման վրա: Այդ նպատակով կազմվում են վիճակագրական շարքեր, որոնց միջոցով հաշվարկվում է եկամուտների, ծախսերի ն դեֆիցիտի առանձին տեսակների դինամիկան: Անմիջական գնահատման մեթոդի ժամանակ յուջեի նախագծում ճշգրտվում են արդեն հաշվարկված ցուցանիշները` ըստ տվյալ պահին երկրի տնտեսության մեջ կատարվող փոփոխությունների: Այսինքն` նախորդ երկու մեթոդներից որնէ մեկով հաշվարկված յուջեի նախագիծը ճշգրտվում է` հիմք ընդունելով ՀՀ պետական յուջեի մասին ընդունված տվյալ տարվա օրենքը, ինչպես նան տվյալ պահին երկրում տիրող քաղաքական ն տնտեսական իրավիճակներից ելնելով` խախտված օրենքների վերահրապարակումը` որպես ազդող գործոն ն, հաշվի առնելով այդ գնահատումները, կատարվում է տվյալ պահին տարվա հաջորդ ժամանակաշրջանը ճշգրտելու աշխատանքներ: Ծրագրավորման, պլանավորման մեթոդի ժամանակ կիրառվում են մի շարք նորմատիվներ կամ նոր չափանիշների համակարգ, որոնք ներառում են` Հ հանրապետական չափանիշները, Հ ճյուղային չափերն ու չափանիշները, Հ տնտեսավարող սու յեկտների հումք ն նյութերի սպառման չափերը, Հ տեղական չափորոշիչները ն այլն: Համապետական չափերն ու չափանիշները միասնական են ու կիրառվում են երկրի ամ ողջ տարածքում: Դրանց մեջ ներառվում են հարկադրույքները` ըստ հարկատեսակների, մաքսատուրքերի ն պետական տուրքերի չափը, սոցիալական վճարները, գործուղման ծախսերի, հիմնական միջոցների մաշվածության չափը ն այլն: Պլանավորման մեթոդի ժամանակ անհրաժեշտ է տեղեկանալ տնտեսա21

վարող սու յեկտների թվին, նրանց շահույթի չափերին կամ մակարդակը, դրամական հոսքերի չափերին, գույքի արժեքի, կոմունալ-կենցաղային ծախսերի նորմաներին ն այլն: Այս մեթոդը ամենակիրառելի մեթոդներից է, որի ժամանակ նախ հաշվարկվում է յուջեի ծախսային հոդվածները, ապա եկամուտների ցուցանիշները համապատասխանեցնում են ըստ գոյացման աղ յուրների ն հավասարակըշռում են յուջեն, որպես հաշվեկշիռ: ՀՀ պետական յուջեի ծախսերի պլանավորման ժամանակ հաշվի են առնվում աշխատավարձի ամսական պաշտոնական դրույքերը, գործուղման ծախսերի, կենսաթոշակային, ընտանեկան, գործազրկության նպաստների ն սոցիալական վճարների չափերը: Պլանավորումն իրականացվում է երեք փուլով. առաջին փուլում սահմանվում են ընդհանուր նպատակներին հասնելու մեթոդիկան ն դրա համար անհրաժեշտ ու ընդհանուր ռեսուրսները: Երկրորդ փուլում որոշվում են ծրագրերի առաջադրվող ժամկետները ն այդ ծրագրերի համար անհրաժեշտ ռեսուրսները: Երրորդ փուլում տեղի է ունենում անմիջական աշխում ծրագրերի միջն: Զրոյական մեթոդի հիմքում ընկած են մի շարք սկզ ունքներ, որոնց համաձայն նախորդ ցուցանիշները, որոնք չեն ապահովել կամ ավարարել նախատեսված ծախսերը չեն կատարվել պահանջին համապատասխան, ապա այդ ցուցանիշները լրիվ վերանայվում ն հաշվարկվում են նորովի: Այս դեպքում ոլոր հոդվածները աժիններում վերահաշվարկվում են նոր նորմաներով ն նորմատիվներով, ապա ծրագրերից հանվում են հնացած ն տվյալ պահին պակաս կարնոր մասերը, որոշվում է առաջիկա, ռազմավարական նշանակություն ունեցող հարցերի մշակումը: Մրցութային մեթոդի դեպքում ընտրանքային կարգով որոշվում են առաջավոր ծրագրերը ն դրանց նկատմամ սահմանվում է ֆի22

նանսավորման նոր կարգ: Այս մեթոդը հիմնականում կիրառվում է գիտության նագավառում, եր քննարկվում են տար եր գիտական կոլեկտիվների կամ խմ երի կողմից ներկայացված գիտական ծրագրերը ն մրցույթով անցած լավագույն առաջարկները ֆինանսավորվում են յուջեի կողմից` ըստ ծրագրերի չափանիշների: Գոյություն ունի նան հաշվարկավերլուծական մեթոդ, որն իրականացվում է ֆինանսական ցուցանիշների վերլուծության հիման վրա, ն ըստ որի հաշվարկվում է ցուցանիշների մեծության փոփոխության չափը (ավելացում կամ նվազեցում): Հաշվարկավերլուծական մեթոդը կիրառվում է այն դեպքում, եր ացակայում են տեխնիկատնտեսական չափանիշները, իսկ ֆինանսական ցուցանիշների միջն փոխադարձ կապը կարող է սահմանվել անուղղակի` դինամիկ կարգով, ըստ տարիների վերլուծության: Կան պլանավորման-կանխատեսման մի շարք մեթոդներ, որոնք կիրառելիս հաշվի են առնվում խնդրի լուծման պայմանները: ՀՀ պետական յուջեի նախագիծը (ֆինանսական պլան) կազմըվում է երկու կտրվածքով. 1. Երկրի ֆինանսական պլանի կազմում, որն իր արտացոլումն է գտնում պետական յուջեում ն համարվում է երկրի ֆինանսական պլանը, այսինքն եկամուտների ն ծախսերի հաշվեկշիռ: Այն կազմվում է ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունների կողմից` երկրի սոցիալ-տնտեսական եռամյա պլանի հիման վրա: Այդ նպատակով նախարարությունները համագործակցում են հարկային պետական ծառայության, մաքսային պետական կոմիտեի, Կենտրոնական անկի, Գնումների պետական գործակալության ն մյուս կենտրոնական ու ճյուղային նախարարությունների հետ: Պաշտոնական տրանսֆերտների չափը նախատեսվում է միջպետական, ինչ23

պես նան միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունների հետ համաձայնագրերով: 2. Ինքնակառավարման մարմինների ֆինանսական պլանի կազմում` նույն սկզ ունքներով ու մեթոդներով, սակայն տարածքային մասշտա ով նախատեսվում է համայնքի տարեկան ֆինանսական պլանը (տեղական յուջեի նախագիծ), որն իր նութագիրն է ստանում տվյալ համայնքի ղեկավարի քառամյա ծրագրով կազմված տարեկան յուջեում: Ընդ որում տեղական` համայնքային յուջեները կազմվում են պետական յուջեի հաստատումից առաջ կամ հետո, որն էլ հաստատվում է ավագանիների նիստում: Պետական յուջեի նախագծում պլանավորվում են նախատեսվող դոտացիաները, սու վենցիաները ն պաշտոնական տրանսֆերտները: Ծախսային մասում նախատեսվում է գյուղապետարանի, թաղապետարանի տարեկան ընթացիկ ծախսերն ըստ ծախսերի դասակարգման ն գործող նորմաների` հաշվի առնելով առկա ինֆլյացիայի տոկոսը:

1.3. ՀՀ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ՆԱԽԱԳԾԻ ՔՆՆԱՐԿՄԱՆ

ԵՎ ՀԱՍՏԱՏՄԱՆ ԿԱՐԳԸ

Շուկայական հարա երությունների պայմաններում գործնականորեն իրենց լուծումն են ստանում պետական ն տեղական, այսուհետն` համախմ ված, յուջեի կազմման, քննարկման ու հաստատման գործընթացները, որոնք հստակորեն ձնակերպված են ՀՀ յուջետային համակարգի մասին նոր օրենքում: Այս օրենքով ՀՀ յուջետային համակարգի մեջ մտնող ոլոր յուջեների նախագծերի կազմման, քննարկման ու հաստատման գործընթացներում նախատեսվում է իրական, փաստացի ցուցանիշների ապահովում: Այսպես` պետական յուջեի կազմման, քննարկման ու հաստատման կարգը սահմանում ն կարգավորում է Հայաստանի Հանրապետության արձրագույն մարմինը (ն՛ օրենսդիր, ն՛ գործադիր), այն է` Ազգային ժողովը ն նախարարների խորհուրդը` հանձինս վարչապետի: Մարզային, քաղաքային ն գյուղական մարմինները, ինչպես արդեն նշել ենք, ինքնուրույն են կազմում ն հաստատում իրենց տարածքների յուջեները: ՀՀ յուջետային համակարգի մասին օրենքում նշվում է, որ յուջեների (համախմ ված յուջե) նախագծերը կազմվում են որպես ֆինանսական պլան, որտեղ նախ հաշվարկվում են ծախսերի նախահաշիվներն ըստ յուջետային հիմնարկների, ապա` ըստ նախարարությունների, գերատեսչությունների ն համայնքների: Բացի այդ` ՀՀ պետական յուջեի նախագիծը քննարկվում է նախարարների խորհրդում, իսկ վերջնականապես քննարկվում ն հաստատվում է Ազգային ժողովի նստաշրջաններում: Ընդ որում` մինչն ԱԺ-ի քառօրյա նիստերում ացեի աց քննարկումները` պետական յուջեի նախագիծը մանրամասնորեն քննարկվում, հաշվարկվում, վերահաշվարկվում, ճշտվում ն հավանության է արժանանում ԱԺ-ի ն տեղա25

կան ինքնակառավարման մարմիններին կից գործող ֆինանսավարկային ն հարկա յուջետային հարցերի մշտական հանձնաժողովների կողմից: Քառօրյա նստաշրջանների ժամանակ պատգամավորները ներկայացնում են տար եր տարածաշրջաններում առկա թերությունները, ացթողումները, դիմում- ողոքները, իրենց կողմից ուսումնասիրությունների արդյունքները` պահանջ ներկայացնելով կառավարությանը` նախագծում փոփոխություններ, ավելացումներ կատարելու, ինչպես նան նախագծի կազմման գործընթացում տեղ գտած թերությունները վերացնելու վերա երյալ: Այդ աշխատանքներին մասնակցում են նան ՀՀ Կենտրոնական անկը, հարկային պետական ծառայությունը, ինչպես նան մաքսային պետական կոմիտեն ն պետական գնումների գործակալությունը: Գոյություն ունի պետական յուջեի քննարկման ու հաստատման նորացված կարգ` որպես յուջետային գործընթացի փուլեր, որն ունի որոշակի ժամկետ, ն սահմանվում է ՀՀ Սահմանադրության 76-րդ հոդվածի համաձայն: Ազգային ժողովը Կառավարության ներկայացմամ ացեի աց քննարկումներից հետո պատգամավորների մասնակցության ձայների 50Ւ1 ձայնի իրավունքով փակ քվեարկությամ հաստատում է պետական յուջեն մինչն հաջորդ յուջետային տարվա սկիզ ը: ՀՀ Սահմանադրության 90-րդ հոդվածի որոշմամ Կառավարության` ի դեմս ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունների, կազմած յուջետային ցանկը (նախագիծ) ներկայացնում է ԱԺ-ի քննարկմանը` յուջետային տարվա ավարտից 60 օր առաջ, այսինքն` նոյեմ երի 1-ին: ԱԺ-ի պատգամավորների առանձին խմ երում նախագծի առանձին աժինների ցուցանիշները վերահաշվարկում ն ճշգրտում են: Հաշվի առնելով գործող նորմատիվային չափորոշիչները, մեկ միավոր ծախսերի ն ընդհանուր հանրագումարնե26

րի հաշվարկների ու հատկացումների նպատակային ուղղվածությունը` կազմված նախագծի ցուցանիշները ներկայացվում են քննարկման ԱԺ-ի քառօրյա նիստերում, որտեղ տար եր խմ ակցությունների կողմից տրվում է հարց ՀՀ Կառավարությանը, պարզա անվում են յուջետային ծախսերի, եկամուտների ն դեֆիցիտի վերա երյալ տար եր հիմնավորումներ: Եթե պետական յուջեի հաստատման վերա երյալ առաջանում են վիճելի, անհամաչափելի հարցեր, թերություններ կամ անճշտություններ, ապա ԱԺ-ն անվստահություն է հայտնում գործող Կառավարությանը` պահանջելով ժամանակից շուտ հանձնել լիազորությունները: Öշտված ն հաստատված յուջեի նախագիծը ներկայացվում է Հայաստանի Հանրապետության նախագահի հաստատմանը: ՀՀ նախագահի կողմից 20-օրյա ժամկետում կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքում քննարկվում են նախագծի ցուցանիշները ն, եթե պարզվում են անճշտություններ, ապա այն վերադարձվում է Ազգային ժողով` 30-օրյա ժամկետում վերահաշվարկ կատարելու համար: ԱԺ-ի կողմից վերահաշվարկված ն ճշտված յուջեի նախագիծը հաստատում է ՀՀ նախագահը: Հաստատված յուջեի նախագիծը ստանում է օրենքի ուժ ն տրվում է ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարություններին առընթեր գանձապետարանի կատարմանը: Օրենքի ուժ ստացած նախագիծը հրապարակվում է հեռուստատեսությամ , մամուլում, ռադիոյով, պաշտոնական տեղեկագրերում, ինտերնետային հատուկ կայքերում: ՀՀ պետական յուջեի նախագծի կազմման քննարկումներին մասնակցում է նան ՀՀ Կենտրոնական անկը, որտեղ գտնվում է Պետական յուջեի հաշիվը: Կենտրոնական անկն իրականացնում է Կառավարության անկային սպասարկումը, ն հանդիսանում է Կա27

ռավարության ֆինանսական գործակալն ու խորհրդատուն: ՀՀ Կենտրոնական անկը օրենքով ն այլ իրավական ակտերով սահմանված կարգով անվճար իրականացնում է Կառավարության անկային սպասարկումները: Պետական յուջեի նախագիծը կազմելիս Կառավարությունը կամ նրա կողմից լիազորված պետական մարմինը խորհրդակցում է ԿԲ-ի հետ պետական յուջեի նախագծին առնչվող հարցերի, այդ թվում` նախատեսվող ներքին ն արտաքին պետական փոխառությունների օգտագործման, դրանց գոյացման աղ յուրների, ծավալների, ժամկետների ն պայմանների, ինչպես նան ազատ միջոցների օգտագործման ուղղությունների ն նպատակների վերա երյալ: ՀՀ Կենտրոնական անկը պետական յուջեի նախագծի վերա երյալ Կառավարությանն է ներկայացնում պաշտոնական եզրակացություն, ն այն հանձնվում է ԱԺ-ին քննարկման:

ԹԵՄԱ 2. ՀՀ ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

2.1. ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Բյուջետային գործընթացը յուրաքանչյուր յուջետային տարվա յուջեները կազմելու, քննարկելու, հաստատելու ն կատարելու, դրանց տարեկան հաշվետվությունը հաստատելու ուղղությամ պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների` օրենքով կանոնակարգված գործունեություն է: Հասկանալի է, որ յուջետային գործընթացի այսպիսի սահմանումը կիրառելի է պետության կառավարման աստիճանակարգի արձր մակարդակներում: Բյուջետային գործընթացը ներառում է` 1) յուջեների կատարումը ն 2) յուջեների նախագծումը, որոնք իրականացվում են միննույն հաշվետու տարվա ընթացքում` հունվարի 1-ից մինչն դեկտեմ երի 31-ը ներառյալ: Միաժամանակ այս երկու գործընթացները նութագրում են տվյալ յուջետային տարվա կատարումը ն հաջորդ տարվա յուջեի նախագծի կանխատեսումներն ըստ փուլերի: Հետնա ար` յուջետային գործընթացն ընդգրկում է յուջեների կազմման, քննարկման, հաստատման ն կատարման փուլերը, որոնք, ըստ էության, արտահայտում են յուջետային պլանավորման ուն ովանդակությունը: Բացի այդ` յուջետային գործընթացի միջոցով լուծվում են մի շարք գործնական խնդիրներ, որոնք վերա երում են յուջետային առանձին օղակների եկամուտների ստացմանը ն յուջետային հատկացումների աշխման ու օգտագործման ուղղություններին: Առաջին գործընթացը` յուջեի կատարումը, իրականացվում է հինգ փուլով` ա) օրական, ) ամսական, գ) եռամսյակային, դ) կիսամյակային, ե) տարեկան, որոնք սահմանված են օրենսդրությամ ,

ն կատարվում են ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարություններին առընթեր գանձապետարանի կողմից: Բյուջեների կատարումն իրականացվում է երեք ուղղություններով` ա) գանձապետական, ) անկային կամ դրամարկղային, գ) խառը տիպի: Գանձապետական եղանակով յուջեների կատարման պատասխանատուն կենտրոնական գանձապետարանի գլխավոր գանձապետն է: Բանկային կամ դրամարկղային եղանակով յուջեի կատարումն իրականացվում է անկանխիկ հաշվարկների սկզ ունքներով` առնտրային անկերի թղթակցային հաշիվներով: Պետական ն տեղական յուջեների դրամարկղային կատարումը ՀՀ Կենտրոնական անկի պարտականությունն է, քանի որ յուջեի հաշվարկային հաշիվը գտնվում է ՀՀ ԿԲ-ում, ապա ԿԲ-ը, մասնակցելով յուջեների կատարմանը, ապահովում է վերահսկողություն յուջեի փաստացի կատարման գործում: Բյուջեների կատարման խառը տիպն ընդգրկում է ն՛ գանձապետական, ն՛ անկային եղանակների համատեղ կատարում, որն այսօր իրականացվում է Հայաստանի Հանրապետությունում: Բնական է, որ յուջեների կատարման համակարգի ընտրությունը մեծապես կախված է տվյալ երկրի տնտեսական համակարգից: Շուկայական հարա երությունների պայմաններում պետական յուջեի կատարման կազմակերպման գործառույթը փոխանցվեց առնտրային անկերին, ն լուծվեցին պետության առջն ծառացած ազմաթիվ խնդիրներ` կապված իրեն պատկանող դրամական միջոցների կառավարման հետ: Նման իրավիճակում յուջեների կատարումը կազմակերպելու համար համակարգի փոփոխությունը համապատասխանեցվում է տնտեսական համակարգի հետ, այդ տեսակետից փոփոխված ն փորձարկված համակարգ կարող է դիտարկվել գանձապետարանը: Գանձապետարանը պետական ծախ30

սերի կառավարման համակարգի աղկացուցիչ մասն է` արեփոխումների իրականացման շրջանակներում: Գանձապետարանը յուջեների կատարման կազմակերպման ն պետական պարտքի կառավարման գործառույթներ իրականացնող համակարգ է ն տար եր ձնափոխումներով գործում է այնպիսի երկրներում, որոնք ակնկալում են դրա ներդրմամ յուջեների կատարման մակարդակի արձրացում, որն արտահայտվում է ինչպես եկամուտների, այնպես էլ ծախսերի մասով ն տնտեսությունների արելավման վիճակով: Գանձապետարանի հիմնական գործառույթներն են.

1. Բյուջեների կատարման կազմակերպումը, յուջետային ծախսերի նկատմամ հսկողությունը: 2. Պետական պարտքի հետ կապված գործառնությունների կազմակերպումը: Այս գործառույթների իրականացման միջոցով ակնկալվում է յուջեների կատարման կազմակերպման, պետական պարտքի կառավարման արդյունավետության արձրացում, ինչպես նան պետական ծախսերի կառավարման ն հաջորդ փուլերում որոշումների կայացման համար անհրաժեշտ տեղեկատվության ապահովում: Բյուջետային երկրորդ գործընթացը պետական յուջեի նախագծումն է, որն իրականացվում է չորս փուլով` ա) կազմում, )

քննարկում, գ) հաստատում, դ) հրապարակում: Պետական յուջեի նախագիծը կազմվում է հաշվետու տարվա հուլիսի 1-ից մինչն դեկտեմ երի 31-ը ներառյալ, ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունների յուջետային վարչություններում` հիմք ընդունելով առանձին նախարարությունների կողմից կազմված ն տվյալ ոլորտը ներկայացնող յուջեների նախագծերի տվյալները: Բացի այդ` նախագծի կազմման համար օգտագործվում են տվյալ տարվա համար սահմանված ն ԱԺ-ի կողմից հաստատ31

ված նորմատիվային ցուցանիշները, ինչպես նան հաշվի է առնվում տվյալ տարվա ինֆլյացիայի տոկոսը: Երկրորդ փուլը` պետական յուջեի նախագծի քննարկումն է, որն իրականացվում է ԱԺ-ի կողմից, եր կազմված յուջեն հաշվետու տարվա նոյեմ երի 1-ին ներկայացվում է քննարկման, ապա պատգամավորների առանձին խմ ակցությունների կողմից վերահաշվարկվում, ստուգվում ն ճշգրտվում են նախագծի առանձին ցուցանիշներ: Քննարկումները նպատակաուղղված են պետական ու տեղական յուջեների կանխատեսումներին` տնտեսական ն սոցիալական զարգացման ծրագրերի ցուցանիշներն ու ամփոփ ֆինանսական հաշվեկշիռը կարգավորելու նպատակով: Երրորդ փուլը նախագծի հաստատումն է, որն իրականացվում է փակ քվեարկությամ ` Ազգային ժողովի պատգամավորների մասնակցության ձայների մեծամասնությամ , ինչպես նան Հայաստանի Հանրապետության նախագահի կողմից: âորրորդ փուլը նախագծի հրապարակումն է մամուլում, հեռուստատեսությամ , ռադիոյով ն առանձին վերլուծական ու պաշտոնական տեղեկագրերում: ՀՀ պետական յուջեի այս երկու գործընթացներն ունեն ինքնուրույն նշանակություն` հայտնա երել չօգտագործված նյութական ու ֆինանսական ներքին պահուստները ն դրանք հանրապետության տնտեսական ու սոցիալական զարգացման կարիքներին լրացուցիչ կարգով ծառայեցնել: Ընդհանրապես, յուջեների այս երկու գործընթացների փուլերում ճշգրտվում, փոփոխության են ենթարկվում հանրապետության տնտեսական ու սոցիալական զարգացման պետական ծրագրերի առանձին ցուցանիշներ: Մեկ անգամ նս ստուգվում են այդ ծրագրերի առանձին աժինների հաշվեկշռային փոխկապակցությունները`

ըստ որի ծախսերի յուջետային ֆինանսավորումն իրականացվում է ծրագրի ցուցանիշների փաստացի կատարման աստիճանին համապատասխան, ն այդ ամենի հիման վրա ացահայտվում են ֆինանսական ռեսուրսների ավելացման ն ծախսերի նպատակային ու խնայողա ար օգտագործման գործընթացը: ՀՀ յուջետային համակարգի մասին նոր օրենքը, որն ընդունվել է 1997 թ. ն յուրաքանչյուր տարի վերանայվում ու փոփոխություններով հրապարակվում է, ընդգրկում է շուկայական էկոնոմիկային անցնելու կանոնակարգ, քաղաքական անկախության ն տնտեսական ինքնուրույնության ու ինքնաֆինանսավորման գործընթացների կատարման հարցեր: Այդ գործընթացները հիմնված են հանրապետության տնտեսական ն քաղաքական նոր կարգավիճակի պայմաններում յուջետային համակարգի էության, կառուցվածքի ու սկզ ունքների վրա: Բյուջետային օրենսդրությամ առանձնակի ուշադրություն է դարձվում յուջետային կարգապահության ամրապնդման հարցերին, քանի որ յուջեների եկամուտների ն ծախսերի կատարումը տեղի է ունենում ոչ թե ինքնա երա ար, այլ այդ գործընթացը կարգավորվում է որոշակի իրավական նորմերի միջոցով: Կարնորվում է յուջեների հասանելիք գումարների ժամանակին կենտրոնացումը ն գանձման կազմակերպումը, որոնք կատարվում են պարտադիր վճարումների ձնով: Այդ գումարների ոչ ժամանակին ն ոչ լիրվ վճարումը կամ թաքցնումը հանգեցնում է պետական իրավական պատժամիջոցների կիրառման (տույժերի, տուգանքների կիրառում, դատական պատասխանատվություն ն այլն): Ելնելով յուրաքանչյուր յուջետային տարվա կամ պլանավորվող ցուցանիշների տնտեսական ու սոցիալական զարգացման առանձնահատկություններից` «Պետական յուջեի մասին» ՀՀ օրեն-

քում կատարվում են վերաձնակերպումներ առանձին հոդվածներով, որոնք վերա երում են պետ յուջեի երկու գործընթացներին էլ: Ինչպես արդեն նշվել է, պետական յուջեն հաստատվում է Հայաստանի Հանրապետության ԱԺ-ի կողմից` յուջետային տարվա համար, իսկ պետական յուջեի կատարման պատասխանատուն ՀՀ Կառավարությունն է: Պետական յուջեի կատարումը կանոնակարգելու նկատառումով ՀՀ ֆինանսների նախարարությունը կազմակերպում է ըստ եռամսյակների պետական յուջեի ծրագրի նախագիծը կազմելու ն այն Կառավարության հաստատմանը ներկայացնելու գործընթացը: Կազմակերպում ասելով նկատի ունենք եռամսյակային ծրագրի նախագծերը կազմելու ընթացակարգերի մշակումը ն մշակված նախագիծը Կառավարության հաստատմանը ներկայացնելը:

2.2. ՀՀ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԿԱՏԱՐՄԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՀԵՏ ԿԱՊՎԱԾ

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱԶՄՈՒՄԸ, ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՄԸ

ԵՎ ԱՄՓՈՓՈՒՄԸ

Հայաստանի Հանրապետության պետական ու տեղական յուջեների կատարման ու դրանց ենթակա հիմնարկների ֆինանսական գործունեության վերա երյալ հաշվետվությունների կազմման, ներկայացման ն ամփոփման գործընթացը նութագրվում է մի շարք տեղեկատվական ցուցանիշներով, այդ թվում` հաշվետվությունների կազմման ընդհանուր դրույթներով: Այդպիսի հաշվետվություններ են ՀՀ պետական ու տեղական (համայնքային) յուջեների կատարման, ինչպես նան յուջետային հիմնակների ֆինանսական գործունեության վերա երյալ որոշակի պար երականությամ ն ովանդակությամ ներկայացվող վերլուծական ու թվային տեղեկատվությունը: Հաշվետվությունների ներկայացման հաշվետու ժամանակահատվածը տվյալ ֆինանսական տարվա այն ժամանակահատվածն է, որի ընթացքում իրականացված գործառնությունների վերա երյալ տվյալները դրանց ավարտի դրությամ ներկայացվում են Կառավարությանը: Ֆինանսական աշխատանքների հաշվետու ժամանակահատվածի ավարտը համարվում է հաշվետու տարվա դեկտեմ երի 31-ը` այդ ժամանակահատվածի վերջին օրվան հաջորդող օրը: ՀՀ յուջեների կատարման ֆինանսական գործունեության մասին հաշվետվությունները ներկայացվում են երեք հիմնական մասով`

տիտղոսային, թվային, վերլուծական: Հաշվետվության տիտղոսաթերթում ներկայացվում է հետնյալ տեղեկատվությունը`

ա) )

հաշվետվության անվանումը, հղում տվյալ հաշվետվության օրինակելի ձնին,

գ)

տեղեկություններ հաշվետու ժամանակահատվածի վերա երյալ (որպես հաշվետու ժամանակահատվածի սկիզ ` հաշվետու

տարվա առաջին օրը, ն որպես հաշվետու ժամանակահատվածի ավարտ` հաշվետու ժամանակահատվածի վերջին օրվան հաջորդող օրը): Տիտղոսաթերթում ներկայացվում են հաշվետու մարմնի անվանումը ն փոստային հասցեն, մարզի կամ համայնքի յուջետային ծախսերի տարածքային դասակարգման համապատասխան կոդը: Եթե հաշվետու մարմինը յուջետային հատկացումների գլխավոր կարգադրիչ չէ (այսուհետն` ԲԳԿ), ապա նշվում է վերջինիս վերադաս ԲԳԿ-ի անվանումը ն կոդը: Այստեղ է նշվում նան հաշվետու մարմինը սպասարկող ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարություններին առընթեր գանձապետական ստորա աժանման անվանումը ն համապատասխան գանձապետական հաշվի համարը, ինչպես նան յուջետային ծախսերի գործառնական դասակարգման աժինը, խում ը, դասը ն ծրագրի անվանումը: Հաշվետվությունների երկրորդ` թվային մասում ներկայացվում են ցուցանիշների չափման միավորը, կազմման օրը, ամիսը ն տարեթիվը, հաշվետու մարմնի գլխավոր ֆինանսիստի ն գլխավոր հաշվապահի անունը, ազգանունը, ստորագրությունը ն հաշվետու մարմնի կնիքը: Այս մասում ցուցանիշները ներկայացվում են աճողական կարգով` ացարձակ մեծությամ , որին զուգահեռ ներկայացվում են ոլոր փոփոխությունները, ծրագրային ն փաստացի շեղումներն ու դրանց պատճառները: Հաշվետվությունների երրորդ` վերլուծական մասում ներկայացվում են դրամական արտահայտությամ ցուցանիշների ծավալային ( նաիրային) տվյալները ն դրանց շեղումների հիմնավորվածությունը: Կախված ներկայացվող հաշվետվությունների նպատակներից`

հաշվետվությունների առանձին տեսակներ կարող են չպարունակել վերլուծական մաս, ընդ որում` հաշվետվությունների առանձին տեսակների վերլուծական մասի կազմն ու ովանդակությունը սահմանվում է ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունների կողմից: Ըստ ներկայացման պար երականության` հաշվետվությունները լինում են` ա) օպերատիվ, ) տարաժամկետ: Օպերատիվ հաշվետվությունները ներկայացվում են ամենօրյա պար երականությամ , ն դրանցում արտացոլվում է տեղեկատվություն հաշվետու մարմնի կողմից տվյալ օրվա ընթացքում իրականացված որոշակի գործառույթների մասին: Տարաժամկետ հաշվետվությունները ներկայացվում են շա աթական, ամսական, եռամսյակային կամ տարեկան պար երականությամ : Դրանց ներկայացման ժամկետ է համարվում` ա) շա աթական պար երականությամ ներկայացվող հաշվետվությունների համար` շա աթվան հաջորդող երկրորդ աշխատանքային օրվա ավարտը, ) ամսական պար երականությամ ներկայացվող հաշվետվությունների համար` հաշվետու ամսվան հաջորդող ամսվա 27-ը, իսկ արտա յուջետային եկամուտների գոյացման ն տնօրինման դեպքում` հաշվետու ամսվան հաջորդող ամսվա 12-ը, գ) եռամսյակային պար երականությամ ներկայացվող հաշվետվությունների համար` հաշվետու եռամսյակին հաջորդող ամսվա ավարտը, դ) տարեկան պար երականությամ ներկայացվող հաշվետվությունների համար` հաշվետու ֆինանսական տարվան հաջորդող տարվա մարտի 1-ը:

2.3. ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԿԱՏԱՐՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ

ԱՊԱՀՈՎՈՒՄԸ, ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻ ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԸ

Հայաստանի Հանրապետության յուջեների կատարման գործընթացի սու եյկտներն են ՀՀ Կառավարությունը, ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունները, պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմիններին ենթակա հիմնարկները, Կենտրոնական անկը, առնտրային անկերը ն այլ ֆիզիկական ու իրավա անական անձինք: ՀՀ Կառավարությունը պետական յուջեի կատարման պատասխանատուն է ն լիազորված է սահմանել յուջեների կատարման կարգը: Յուրաքանչյուր տարվա պետական յուջեի մասին օրենքի ընդունումից հետո Կառավարությունը սահմանում է տվյալ տարվա պետական յուջեի կատարման առանձնահատկությունները: Օրենքով նախատեսված դեպքերում Կառավարությունը կարող է որոշում ընդունել պետական յուջեի մասին օրենքով հաստատված տարեկան հատկացումների ընդհանուր գումարը դրանց ծավալի 10 տոկոսը չգերազանցող չափով կրճատելու մասին: Բյուջետային տարին ավարտելուց հետո գործառնությունները հաջորդ տարվա ընթացքում շարունակելու, այսպես կոչված, եզրափակիչ շրջանառություն կազմակերպելու վերա երյալ որոշում կայացնելը նույնպես Կառավարության լիազորությունն է, եթե տվյալ տարվա յուջեի մասին օրենքով այլ ան նախատեսված չէ: Բացի այդ` Կառավարությունը պարտավոր է յուջետային տարվա յուրաքանչյուր եռամսյակից հետո 45 օրվա ընթացքում հրապարակել տեղեկատվություն պետական յուջեի կատարման վերա երյալ: Յուրաքանչյուր տարվա պետական յուջեի կատարման տարեկան հաշվետվությունը Կառավարությունը ներկայացնում է ՀՀ Ազգային ժողովի քննարկմանը` մինչն հաջորդ տարվա մայիսի 1-ը: Ընդ որում`

օրենսդրությամ սահմանված են պետական յուջեի կատարման տարեկան հաշվետվությանը ներկայացվող պահանջները: Պետական յուջեի տարեկան հաշվետվությունը ներկայացվում է ԱԺ-ի քննարկմանը: Ազգային ժողովին առընթեր վերահսկիչ պալատի կողմից տրվում է տարեկան հաշվետվության վերա երյալ եզրակացություն, որն օրենքի համաձայն` պետք է պարունակի ներկայացված թվային տվյալների արժանահավատության ն օրենսդրությանը համապատասխան ցուցանիշներ: ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունները յուջետային գործընթացի, մասնավորապես` յուջեների կատարման գործընթացի կազմակերպման պատասխանատուներն են: Նախարարությունների գործունեության շրջանակը, յուջեների կատարման առումով, ներառում է հետնյալ գործառույթների իրականացումը` •

յուջեների կատարման գործընթացի մեթոդական ապահովում,

•

ՀՀ պետական յուջեի կատարման համամասնությունների կազմման ու հաստատման ներկայացնելու գործընթացի կազմակերպում,

•

յուջեների դրամական միջոցների կառավարման ու ծախսերի ֆինանսավորման կազմակերպում,

•

պետության ն համայնքների տնօրինության տակ գտնվող դրամական միջոցների մուտքագրման ու դրանց հաշվին ծախսերի գանձապետական միասնական հաշվով կատարման կազմակերպում,

•

յուջեների կատարմանը վերա երող ֆինանսական հաշվետվություններ կազմելու, ներկայացնելու ն ամփոփելու հետ կապված հարա երությունների նորմատիվ կարգավորման ու յուջետային հաշվապահության նորմերի սահմանում,

•

յուջեներից կատարվող վճարումների նկատմամ նախնական հսկողության իրականացում,

•

գանձապետական հաշիվների վարման կարգի հաստատում,

•

արտաքին պետական պարտքի սպասարկում,

•

ներքին պետական պարտքի ընթացիկ կառավարում,

•

օտարերկրյա պետությունների ն միջազգային կազմակերպությունների կողմից Հայաստանի Հանրապետությանը տրամադրված ապրանքային վարկերի ու դրամաշնորհների դրամայնացման հաշվառում ն դրա հետ կապված գործառույթների համակարգում ու հսկում: Վերը նշված նախարարությունների գործառույթները նախատեսում են մշակել ն կիրառել յուջեների կատարման միասնական մեթոդա անություն: Նման մոտեցումը կարող է երաշխիք հանդիսանալ յուջեների կատարման գործընթացի ոլոր մասնակիցների կողմից յուջետային իրադարձությունների միասնական ընկալման ն մեկնա անության (վերլուծության) համար: Միասնական մեթոդաանությունը ենթադրում է նան յուջետային հատվածի հաշվառման միասնական մոտեցումների ձներ: Գանձապետարանի ներդրման կարնորագույն աղկացուցիչներից է գանձապետական միասնական հաշվի (ԳՄՀ) ստեղծումը, որի շնորհիվ հնարավոր է դարձել պետական յուջեից վճարումները կատարել օրենքով թույլատրելի վերջին հնարավոր պահին, իսկ պետական յուջեին ամրագրված եկամուտները պետական յուջե հաշվեգրել դրանց փոխանցման պահից նվազագույն ուշացումով: ՀՀ ֆինանսների նախարարության կարնոր գործառույթներից մեկը յուջեներից կատարվող վճարումների նկատմամ նախնական հսկողության իրականացումն է: Նախնական հսկողությունն իրականացվում է ացառապես ֆինանսների նախարարությունում վարվող

հաշիվներից միջոցների ելքագրման համար պատասխանատու ստորա աժանումների կողմից ներկայացված փաստաթղթերի հիման վրա: Նախնական հսկողության գործառույթը վերածվել է ներկայացված փաստաթղթերի ստուգման սահմանված պահանջներին համապատասխանության գնահատման գործընթացի:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. ՀՀ օրենքը պետական յուջեի մասին. - Եր., 1997-2002: 2. ՀՀ օրենքը 629 գանձապետական համակարգի մասին.- Եր., 2001: 3. Ավագյան Ա.Ա. Բյուջետային համակարգը տնտեսական քաղաքականության խաչմերուկներում. - Եր., 1997: 4. Ալավերդյան Յու. Բյուջետային հիմնարկների պլանավորման ն ֆինանսավորման հարցերը. - Եր., 1997: 5. ՀՀ պետական յուջեի վերլուծական տեղեկագիր. - Եր., 2000:

Ստորագրված է տպագրության 28.12.2010թ.. Թղթի չափսը 60x84 1/16 , 2,75 տպ. մամուլ, 2,2 հրատ. մամուլ Պատվեր 09: Տպաքանակ 200: ՀՊԱՀ-ի տպարան, Տերյան 74