Հիդրոմելիորատիվ համակարգերի շահագործում

ՀՀ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՀԻԴՐՈՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆԵՐԻ

ԵՎ ՄԵԼԻՈՐԱՑԻԱՅԻ ԱՄԲԻՈՆ

Ռ.Վ. ՂԱԶԻՆՅԱՆ, Մ.Խ. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ՀԻԴՐՈՄԵԼԻՈՐԱՏԻՎ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ՇԱՀԱԳՈՐԾՈՒՄ

ԴԱՍԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՏԵՔՍՏԵՐ

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՀՏԴ 631.41.8 : 332 (042) ԳՄԴ 40.6 Է 65.9 (2) 32-5 Ղ - 173 Աշխատանքը հավանության է արժանացել Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի գիտական խորհըրդի կողմից:

ՂԱԶԻՆՅԱՆ Ռ.Վ., ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ Մ.Խ.

Ղ 173 «Հիդրոմելիորատիվ համակարգերի շահագործում»: Դասախոսությունների տեքստեր. Եր.: ՀՊԱՀ, 2009. 92 էջ: Աշխատանքը նախատեսված է ՀՊԱՀ «Հողա արելավում, հողային ն ջրային պաշարների օգտագործում ն պահպանում» մասնագիտության ցերեկային ն հեռակա ուսուցման ուսանողների համար:

ԳՄԴ 40.6 Է 65.9 (2) 32-5

ISBN 978-9939-54-114-3  Ռ.Վ. Ղազինյան, Մ.Խ. Հովհաննիսյան, 2009 թ.  Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2009 թ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն.....................................................................................................5 ԳԼՈՒԽ 1 Հիդրոմելիորատիվ համակարգերի հիմնական խնդիրները ................... 7 1.1 ՀՀ ջրահողային պաշարները ն դրանց օգտագործումը ....................................... 7 1.2 Հիդրոմելիորատիվ համակարգերի շահագործման զարգացման համառոտ նկարագիրը ............................................................................................. 9 1.3 Հիդրոմելիորատիվ համակարգերի դասակարգումը ........................................... 10 ԳԼՈՒԽ 2 Հիդրոմելիորատիվ համակարգերի շահագործման ծառայության կազմակերպումը................................................................................ 13 2.1 Ջրային տնտեսության կառավարման սկզ ունքը ՀՀ-ում................................... 13 2.2 Շահագործման ծառայության խնդիրներն ու կազմակերպումը........................ 15 2.3 Շահագործման ծառայության անձնակազմի իրավունքներն ու պարտականությունները................................................................................. 16 ԳԼՈՒԽ 3 Շահագործման միջոցառումների պլանավորումը ն հաշվառումը ................................................................................................................. 20 3.1 Շահագործման հարցերը ոռոգման համակարգերի շահագործման նախագծերում....................................................................................................... 20 3.2 Արտադրաֆինանսական պլանների կազմումը հիդրոմելիորատիվ համակարգերում ................................................................................................... 21 3.3 Հիդրոմելիորատիվ համակարգերի անձնագրավորումը ն գույքագրումը .................................................................................................................... 21 3.4 Համակարգի կառավարման հաշվետվությունը................................................... 23 3.5 Համակարգի շահագործման տեխնիկա-տնտեսական ցուցանիշները........................................................................................................................ 24 3.6 Համակարգի շահագործման համար անհրաժեշտ սարքավորումները ն կահավորումը ........................................................................................... 26 ԳԼՈՒԽ 4 Ջրօգտագործման սկզ ունքները ........................................................... 29 4.1 Ջրօգտագործման պլանավորման խնդիրները...................................................... 29 4.2 Ջրօգտագործման պլանավորման հիմնական պայմանները ............................. 30 4.3 Ջրօգտագործման պլան - ժամանակացույցի կազմելու կարգը ն ովանդակությունը ............................................................................................... 32 4.4 Ջրօգտագործման պլանների իրականացումը ն ընթացքի վերլուծությունը................................................................................................................ 36 ԳԼՈՒԽ 5 Հիդրոմելիորատիվ համակարգերի վերանորոգումը ............................... 40 5.1 Վերանորոգման աշխատանքների դասակարգումը ............................................ 40 5.2 Վերանորոգման աշխատանքի ընդունման կարգը ն հաշվետվության կազմումը...................................................................................................... 42

ԳԼՈՒԽ 6 Շահագործման ջրաչափություն .......................................................... 43 6.1 Շահագործման ջրաչափության խնդիրները ...................................................... 43 6.2 Ջրաչափական կետերի դասակարգումը ն ջրաչափական սարքերը ............... 43 ԳԼՈՒԽ 7 Համակարգում եղած ջրի կորուստները ............................................... 49 7.1 Համակարգում եղած ջրի կորուստները ն դրանց մեծության որոշման մեթոդները.............................................................................................................. 49 7.2 Ջրի կորուստների դեմ պայքարի շահագործման միջոցառումները ................ 50 7.3 Ջրանցքներում ուսականության դեմ պայքարի միջոցառումների իրականացումը .................................................................................................... 52 ԳԼՈՒԽ 8 Համակարգում մուտք գործած ջրա երուկների դեմ պայքարի միջոցառումները ................................................................................................... 55 8.1 Համակարգ մուտք գործած ջրա երուկների ծավալների սահմանումը....................................................................................................................... 55 8.2 Ջրա երուկների դեմ պայքարի միջոցառումների մշակումը................................ 57 ԳԼՈՒԽ 9 Հիդրոմելիորատիվ համակարգերում եղած կառուցվածքների շահագործումը ...................................................................................................... 61 9.1 Ոռոգման համակարգերի նորմալ աշխատանքի հիմնական տեխնիկական պայմանները ............................................................................. 61 9.2 Ոռոգման ջրանցքների շահագործումը ................................................................. 62 9.3 Ջրանցք- վաքերի շահագործումը .......................................................................... 63 9.4 Փակ ցանցի շահագործումը ................................................................................... 64 9.5 Անձրնացնող ապարատների ն մեքենաների շահագործումը ............................. 65 9.6 Ջրամ արների շահագործումը............................................................................... 66 9.7 Պոմպային կայանների շահագործումը ................................................................ 70 9.8 Բնապահպանական միջոցառումների մշակումը................................................. 73 ԳԼՈՒԽ 10 Չորացման համակարգերի շահագործումը ........................................ 74 10.1 Հողերի մելիորատիվ վիճակի հսկողությունը .................................................... 74 10.2 Չորացման համակարգերի տեխնիկական շահագործման հիմնական խնդիրները ............................................................................................. 77 10.3 Չորացման համակարգում շահագործման աշխատանքների կազմակերպումը.................................................................................................. 80 ԳԼՈՒԽ 11 Հատուկ նշանակության համակարգերի շահագործումը ................. 84 11.1 Ջրար իացման համակարգերի շահագործումը ............................................... 84 11.2 Լիմանների շահագործումը ................................................................................ 86 11.3 Ոռոգման երկրագործական դաշտերի շահագործումը ................................... 87

Ն Ե Ր Ա Ծ ՈՒ Թ Յ ՈՒ Ն Գյուղատնտեսական արտադրության զարգացումը ն արդյունավետությունը պայմանավորված է հիդրոմելիորատիվ համակարգերի (հմհ) շահագործման մակարդակով: Համակարգերի շահագործումը իրականացնելու համար կատարվում են ազմաթիվ աշխատանքներ՝ ջրօգտագործման պլանների կազմումը, միջոցառումներ, որոնք ապահովում են համակարգի ապահով ն երկարակյաց աշխատանքը (սպասարկում ն վերանորոգում), գիտաարտադրական ուսումնասիրությունների կատարումը, հողերի մելիորատիվ վիճակի վերահսկումը, հողային ն ջրային պաշարների արդյունավետ օգտագործումը: Հիդրոմելիորատիվ համակարգում շահագործման միջոցառումների փոփոխությունը կախված է դրանց տեխնիկական վիճակից: Ցանկացած հիդրոմելիորատիվ համակարգ իրենից ներկայացնում է ոռոգման ն չորացման ջրանցքների, հիդրոտեխնիկական կառուցվածքների, ջրաչափական սարքերի, կապի միջոցների, օժանդակ սարքավորումների մի արդ համալիր: Շուկայական տնտեսության պայմաններում ոռոգման ջուրը հանդիսանում է կարնորագույն արտադրական միջոց, որի արդյունավետ օգտագործմամ պայմանավորված է գյուղատնտեսական արտադրության զարգացումը: Հիդրոմելիորատիվ համակարգերի շահագործումը իրենից ներկայացնում է ջրատնտեսական, կազմակերպչական, տեխնիկական, ֆինանսական միջոցառումների համալիր, որը պետք է իրականացվի նվազագույն դրամային ծախսումների միջոցով: Հ/մ համակարգերի շահագործումը աղկացած է մի քանի աժիններից՝ ոռոգման համակարգերի, չորացման, հատուկ նշանակության (ջրար իացման, ջրար իացման - ոռոգման, լիմանային, րնձի ոռոգման, կեղտաջրերով պարարտացման) համակարգերի շահագործում: Նշված համակարգերից յուրաքանչյուրի շահագործումը ունի իր առանձնահատկությունները, որոնք հաշվի առնելով` պայմաններ են ստեղծվում համակարգերի նորմալ, անխափան ն երկարակյաց աշխատանքի համար: Շահագործման հիմնական աշխատանքների թվին են պատկանում համակարգերի ոլոր օղակների, կառուցվածքների, սարքավորումների, ջրանցքների, տեխնիկական միջոցների պահպանումը, խնամքը, հողերի մելիորատիվ վիճակի վերահսկումը ն կարգավորումը, ինչպես նան հմհ- երի վերակառուցումը ն վերակահավորումը: Ներկա պայմաններում հատուկ ուշադրություն է հատկացվում ջրատնտեսական համակարգերի ն դրանց առանձին օ յեկտների՝ ջրամարների, պոմպային կայանների, հիդրոտեխնիկական կառուցվածքների

շահագործման աշխատանքներին ն տեխնոլոգիաների կատարելագործմանը, արտադրության մեքենայացման ն ավտոմատացման ուղիների մշակմանը: Նշված միջոցառումները կնպաստեն հմհ-երի ծառայության ժամկետների երկարացմանը, շահագործման տեսակարար ծախսերի կրճատմանը, հողային ն ջրային պաշարների արդյունավետ օգտագործմանը: Առանձնահատուկ կարնոր աշխատանքների թվին են պատկանում շահագործման ծառայության ն ջրօգտագործման ընթացքի կազմակերպումը, պլան-ժամանակացույցների կազմումը, դրանց իրականացումը ն վերլուծությունը, նորոգման աշխատանքների կատարումը: Հ/մ համակարգերը իրենցից ներկայացնում են արդ համակարգեր, որոնց կազմի մեջ մտնում են ազմաթիվ տարրեր՝ գլխային ջրառու կառուցվածքներ, ջրաչափական կետեր, ճանապարհներ, արտադրական, ծառայողական, նակելի շենքեր, պահեստներ, արհեստանոցներ, օժանդակ տարածություններ, տրանսպորտային միջոցներ, անտառատնկումներ, դրեններ, կոլեկտորներ, դիտահորեր ն այլն: Սույն աշխատանքը նպատակ ունի մեթոդական օգնություն ցույց տալու ուսանողին «Հիդրոմելիորատիվ համակարգերի շահագործում» առարկայի հիմնական հարցերը լավ յուրացնելու, հիդրոմելիորատիվ համակարգերի շահագործման ն պահպանման խնդիրները, իրականացման միջոցառումները արդյունավետ ընկալելու համար:

ԳԼՈՒԽ 1 ՀԻԴՐՈՄԵԼԻՈՐԱՏԻՎ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

1.1 ՀՀ ՋՐԱՀՈՂԱՅԻՆ ՊԱՇԱՐՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Հայաստանի Հանրապետության ջրային պաշարները խիստ սահմանափակ են ն աշխված են անհավասարաչափ: Դրանք կազմում են 7.94 կմ3 (մակերեսային ն ստորգետնյա): ՀՀ ամ ողջ տարածքը միջին հաշվով տարեկան ստանում է մոտ 18 մլրդ. մ3 ջուր, որի կեսից ավելին մոտ 10 մլրդ. մ3 գոլորշիանում է, 7 մլրդ. մ3 (39 9) մակերնույթային հոսքին է աժին ընկնում, իսկ 1 մլրդ. մ3 (6 9) ներծծվում է հողի մեջ, որով սնվում են աղ յուրները ն գետերը: Հայաստանի տարածքով հոսում են 1700 գետ ն գետակ, սակայն դրանք փոքր են ն ոչ ջրառատ: Աղյուսակ 1 ՀՀ գետերի ջրային պաշարները /մ3/վ ն մլն մ3 տարի / Գետերի անվանումները Դե եդ Աղստն Կուր գետի փոքր վտակներ Ախուրյան- Արաքս Սնջուր Հրազդան Սնանա լիճ Ազատ Վեդի Արփա

Տարեկան հոսքը ապահովվածության դեպքում, 9-ով 35.8 29.9 24.8 941.8 781.2 8.85 6.20 346.5 278.8 195.8 5.44 3.90 2.31 171.4 122.8 72.8 44.6 35.8 27.7 868.1 33.2 30.3 27.7 868.1 22.4 20.3 16.9 705.6 658.4 532.4 5.08 4.13 2.81 88.5 6.11 5.14 4.05 192.5 161.9 127.6 1.85 1.42 1.03 58.3 44.7 32.4 21.9 18.8 14.5 689.8 592.2 456.8

Ողջի, Նորաշենիկի հետ Որոտան Մեղրի գետ Ընդամենը ՀՀ

10.4 327.6 21.9 689.8 3.02 95.1 222.7

8.59 270.6 19.7 620.6 2.35 189.2

6.33 199.4 16.6 522.9 1.62 152.4

Ծանոթություն.- աղյուսակում երված են Հիդրոտեխնիկայի ն մելիորացիայի ինստիտուտի տվյալները

Մեր հանրապետությունը հարուստ է հանքային ն ստորերկրյա ջրերով: Արարատյան հարթավայրի ստորերկրյա ջրերի պաշարները հասնում են մի քանի տասնյակ միլիարդ խորանարդ մետրի: Սակայն դրանց միայն աննշան մասն է օգտագործվում ոռոգման նպատակով: Աղյուսակ 2 ՀՀ մարզերի ջրային պաշարները ն ջրապահովվածությունը /ըստ Թ. Գ. Վարդանյանի վերահաշվարկված տվյալների, 2003թ./

Մարզերը

Արագածոտնի Արմավիրի Գեղարքունիքի Լոռվա Կոտայքի Շիրակի Սյունիքի Վայոց ձորի Տավուշի Արարատի ՀՀ

Գետերի թիվը /10կմ ն ավելի/

Գետերի գումար ային երկարու թյունը /10կմ ն ավելի/

Գետայ ին ցանցի միջին խտությ ունը, կմ/կմ2 0.52 0.35 0.66 0.93 0.62 0.56 1.09 1.11 0.89 0.96 0.77

Ջրային ռեսուրս ները, մլն մ3

Ջրապահովվածո ւթյունը հազ. մ3/կմ2

հազ. մ3 տարի, մեկ մարդուն 1.96 2.07 2.74 2.91 2.23 1.42 7.75 9.78 3.47 0.91 1.80

Հանրապետության ջրերի միջին տարեկան հոսքը կազմում է 7 մլրդ մ3, 58 9-ը աժին է ընկնում նոյեմ եր - մայիս ամիսներին: Առաջնակարգ նշանակություն է ստանում ջրամ արներում հոսքային ջրերի կուտակումը, հետագայում ոռոգման ն այլ նպատակներով օգտագործելու համար: Մեր հանրապետության ջրային պաշարների սահմանափակ լինելը պահանջում է դրանց արդյունավետ ն խնայողա ար օգտագործելը: Հայաստանի Հանրապետությունը նան սակավահող երկիր է, որի հողային ֆոնդը կազմում է 2974.3 հազ. հեկտար: Հանրապետության հողերի 72 9-ը գտնվում է ծովի մակերնույթից 1500 մ-ից արձր տեղանքներում: Մշակովի հողատարածքները գտնվում են ծովի մակերնույթից 5002400 մ արձրությունների սահմաններում:

1.2. ՀԻԴՐՈՄԵԼԻՈՐԱՏԻՎ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱՌՈՏ ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ

Հայաստանի ոռոգման ն ջրար իացման համակարգերի շահագործման կառավարման կազմակերպությունները գտնվում են անցումային փուլում: Մինչն 1990թ., եր Հայաստանը մտնում է ԽՍՀՄ կազմի մեջ, շահագործման աշխատանքները իրականացնում էր ջրային տնտեսության ն մելիորացիայի նախարարությունը, որը լավ ֆինանսավորված էր ն ապահովում է անվճար ծառայություններ: Նախարարության կազմում գործում էին նախկին տարածքային շրջաններին համապատասխան 36 Ոռոգման համակարգերի վարչություն (ՈՀՎ), որոնք իրականացնում էին համակարգերի պահպանման ն շահագործման ֆունկցիաները: 1990թ. լուծարվեց Ջրային տնտեսության ն մելիորացիայի նախարարությունը ն ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության կազմում ստեղծվեց «ՀԱՅՋՐՏՆՏ» Հանրապետական գիտարտադրական միավորումը, որի կազմի մեջ մտնում էին Ջրատնտեսական համակարգերի արտադրական ձեռնարկությունները (ՋՀԱՁ), ինչպես նան գիտահետազոտական, նախագծային ինստիտուտները ն շինարարական կազմակերպությունները, որոնք պետք է գործեին ինքնաֆինանսավորմամ : Սակայն վերջինս չարդարացրեց իրեն, որի արդյունքում անուշադրության մատնվեց համակարգի պահպանումը` առաջ երելով կառուցվածքների համատարած քայքայում: Կապված հողերի սեփականաշնորհման հետ ոռոգման ներտնտեսային ցանցերը 1996թ-ից հանձնվեցին համայնքներին, իսկ դրանց շահագործման համար նախկին ՋՀԱՁ-երի փոխարեն, նրանց ազայի վրա ստեղծվեցին 38 ներտնտեսային ջրատնտեսական համակարգերի ձեռնարկությունները (ՆՋՀՁ), որոնք մեկ տարվա ընթացքում ունեցան մեծ պարտքեր:

1997թ. մարտին լուծարվեց «ՀԱՅՋՐՏՆՏ» ՀՆՊՁ-ը ն ստեղծվեց «Ոռոգում» ՊՓԲԸ իր ոռոգման համակարգերի շահագործման մասնաճյուղերով, որոնք զրկվեցին ֆինանսական տնօրինումից: Ներտնտեսային համակարգերի շահագործման համար (3,4 կարգի ջրանցքները) ստեղծվեցին ջրօգտագործողների սպառողական ընկերությունները (ՋՍԸ), ջրօգտագործողների միություններ (ՋՕՄ), ջրօգտագործողների սպառողների կոոպերատիվներ (ՋՍԿ), որոնք ըստ իրենց կազմած ն մասնաճյուղի կողմից հավանության արժանացած ջրօգտագործման պլանի, ջրտուքի կետից ջուրը վերցնում էին ն աշխում ջրօգտագործողներին: Ջրօգտագործողները մուծում էին վերցրած ջրի արժեքը փոստի համապատասխան աժանմունքներում, ըստ կառավարության կողմից հաստատված սակագնի, ուր կար տարանցիկ հաշիվ «Ոռոգում» ՊՓԲԸ ն ՋՍԸ, ըստ իրենց փայա աժինների: «Ոռոգում» ՊՓԲԸ-ը համապատասխան ֆինանսական գործարքից հետո մասնաճյուղին էր փոխանցում գումար` 1 ն 11 կարգի ջրանցքների, այսինքն միջտնտեսային ցանցի շահագործման ն պահպանման համար: 1999թ. «Ոռոգում» ՊՓԲԸ-ում մասնաճյուղերի թիվը ավելացավ մինչն 24-ի, իսկ ՋՍԸ-ի թիվը կազմում էր 450: 2001թ. ստեղծվեց ՀՀ կառավարությանն առընթեր ջրային տնտեսության պետական կոմիտե 14 «Ոռոգում» Փակ աժնետիրական ընկերություններով ն համապատասխան Ոռոգման համակարգերի շահագործման մասնաճյուղերով: 2004թ. ստեղծվեցին 54 ջրօգտագործողների ընկերություններ: 2006թ. կազմակերպվեցին 4 «Ոռոգում-Ջրառ» ՓԲԸ` «ԱխուրյանԱրաքս», «Սնան-Հրազդան», «Դն եդ-Աղստն», «Որոտան-Արաքս»: 1.3.

ՀԻԴՐՈՄԵԼԻՈՐԱՏԻՎ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Ոռոգման համակարգերը դասակարգվում են հետնյալ կերպ. 1. ըստ ջուր վերցնելու եղանակի  պատվարային ջրառ  ոչ պատվարային ջրառ  մեքենայական ջրամ արձ  արտեզյան ն ոչ արտեզյան հորերից սնվող 2. ըստ կառուցվածքի  աց ջրանցքներ  փակ ցանց  կոմ ինացված (մայր ջրանցք` աց, աժանարարները` խողովակաշար) 3. ըստ տեխնիկական վիճակի

 համակարգը աշխատում է լավ, եր վերակառուցում, վերակահավորում չի պահանջվում  ավարար` կարիք ունի մասնակի վերակառուցման, իր գոյություն ունեցող արժեքի 259-ի չափով  ան ավարար -25-509  ան ավարար > 509 Ոռոգման համակարգի սխեման երված է նկ. 1-ում: 1. ջրաղ յուր 2. ջրառու կառուցվածք 3. մայր ջրանցք 4. միջտնտեսային ջրանցք 5. տնտեսային ջրանցք 6. ներտնտեսային ջրանցք 7. տեղամասային ջրանցք 8. ջրահեռատար ջրանցք

Նկ. 1 Ոռոգման համակարգի սխեման Տեխնիկական տեսակետից ոռոգման համակարգը աղկացած է հետնյալ օղակներից (նկ. 2). 1. ջրառու կառուցվածքներ, որոնք իրականացնում են ոռոգման

աղ յուրից ջուր վերցնելու գործընթացը ն ապահովում են ջրի մուտքը դեպի համակարգ, 2. միջտնտեսային ջրանցքների ցանց, որը իրականացնում է ջրի աշխումը մի քանի տնտեսություններին, 3. ներտնտեսային ջրանցքների ցանց, որը ապահովում է ջրի աշխումը տնտեսության ներսում ն ջրի մատուցումը ջրօգտագործողներին. 4. ջրման տեխնիկա-իրականացնում է ջրումները նշված նորմերով ն ժամկետներում: ժամանակակից ջրման տեխնիկայի կիրառումը նպաստում է ջրային պաշարների արդյունավետ օգտագործմանը ն ներտնտեսային ցանցի օգտակար գործողության գործակցի (ՕԳԳ) արձրացմանը:

Նկ. 2 Ոռոգման համակարգի շահագործման հիմնական օղակները.

ԳԼՈՒԽ 2 ՀԻԴՐՈՄԵԼԻՈՐԱՏԻՎ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

2.1 ՋՐԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔԸ ՀՀ-ում

Ոռոգման համակարգի շահագործման աշխատանքները ղեկավարում են «Ջրառ» ՓԲԸ-ները: Ներտնտեսային ցանցերի շահագործման աշխատանքները իրականացնում են ՋՕԸ-ները: Ներկայումս շատ դժվար է կատարել ջրանցքների պահպանման, ոռոգման ջրի դիմաց վճարումների կատարման գործընթացները, քանի որ հողերի սեփականաշնորհման պայմաններում ստեղծվել են փոքր հողակտորներով ֆերմերային տնտեսություններ: ՀՀ «Ջրօգտագործողների ընկերությունների ն ջրօգտագործողների ընկերությունների միությունների մասին» օրենքով, որը ուժի մեջ է մտել 2002թ. հոկտեմ երի 10-ին, Հայաստանում սահմանվել է ոռոգման համակարգերի մասնակցային կառավարման միասնական համակարգ ն ոռոգման ջուր օգտագործող հողատերերին իրավունք է վերապահվել միավորվել ընկերություններում ն իրենց ուժերով կազմակերպել ոռոգման համակարգերի շահագործման, պահպանման, ոռոգման ջրի աշխման, օգտագործված ջրի դիմաց վճարումների հավաքագրման աշխատանքները: Ներկայացուցիչների ժողով

Վեճեր լուծող հանձնաժողով

Վարչական խորհուրդ

Վերստուգող հանձնաժողով

Տնօրինություն

Ընկերության անդամներ (ջրօգտագործողներ)

Նկ. 3 ՋՕԸ կառուցվածքային սխեման

Ջրօգտագործողների ընկերության հիմնական նպատակն է ոռոգման ջուր մատակարարել իր սպասարկման տարածքում գտնվող անդամ ն ոչ անդամ ջրօգտագործողներին: -ընկերության կառավարման Ներկայացուցիչների ժողովը արձրագույն մարմինն է, որում ընդգրկված են ոլոր անդամները: Այն կատարում է յուջեի հաստատում, վարչական խորհրդի ն հանձնաժողովների անդամների ընտրությունը, կանոններ հաստատելը, անդամների նկատմամ արտոնություններ ն պատժամիջոցներ սահմանել: Վարչական խորհուրդ - ընտրվում է ներկայացուցիչների ժողովի կողմից: Այն իրականացնում է ընկերության ընդհանուր ղեկավարումը ն կազմակերպում ներկայացուցիչների ժողովի որոշումների կատարումը: Վարչական խորհուրդը իրավունք ունի.  ընկերության անդամներ ընդունել ն անդամությունը դադարեցնել,  ընկերության գործադիր տնօրենին ն գլխավոր հաշվապահին աշխատանքի ընդունել ն աշխատանքից ազատել,  ընկերության ֆինանսական ն հաշվապահական գործունեությունը համակարգել: Վարչական խորհուրդը հաշվետու է ընկերության ժողովին: Տնօրինություն - ընկերության գործադիր մարմինն է, որի լիազորությունները սահմանվում են կանոնադրությամ : Տնօրինության կառուցվածքը ն հաստիքացուցակը հաստատվում է ընկերության ժողովի որոշմամ : Ընկերության տնօրենը ն գլխավոր հաշվապահը ՀՀ օրենսդրությամ նախատեսված պայմանագրային կարգով աշխատանքի են ընդունվում ն աշխատանքից ազատվում են Վարչական խորհրդի կողմից, իսկ տնօրինության մյուս աշխատողները՝ Գործադիր տնօրենի կողմից: Տնօրինությունն իրականացնում է Ընկերության սպասարկման տարածքում գտնվող ոռոգման ջրանցքների ն հիդրոտեխնիկական կառուցվածքների շահագործումն ու պահպանումը, ջրի տրման պայմանագրեր է կնքում անդամ ն ոչ անդամ ջրօգտագործողների հետ, կառավարում է Ընկերության ֆինանսական միջոցները, առաջարկներ է ներկայացնում Վարչական խորհրդին Ընկերության գործունեության արելավման ն կատարելագործման ուղղությամ : Տնօրինությունը հաշվետու է Վարչական խորհրդին: Վերստուգող հանձնաժողովը ընտրվում է ներկայացուցիչների ժողովի կողմից ն հսկողություն է իրականացնում Ընկերության վարչական խորհրդի, նրա գործադիր մարմնի ն վարչական խորհրդի նախագահի կողմից իրականացվող ֆինանսական գործունեության նկատմամ : Վերստուգող հանձնաժողովը տարին մեկ անգամ իրականացնում է Ընկերության ֆինանսատնտեսական գործունեության ստուգում: Վերստուգող հանձնաժողովի անդամներն իրենց կատարած աշխատանքի համար չեն վարձատրվում ն Ընկերությունում չեն կարող իրականացնել վճարովի

աշխատանք: Վերստուգող հանձնաժողովը հաշվետու է Ընկերության ժողովին: ընտրվում է Ներկայացուցիչների Վեճեր լուծող հանձնաժողովը ժողովի կողմից: Այն քննարկում ն որոշում է կայացնում Ընկերության անդամների միջն ջրօգտագործման ն ոռոգման ջրի աշխման վերա երյալ առաջացած վեճերի վերա երյալ: Այս հանձնաժողովը իր նիստերն ու հարցերի քննարկումը կազմակերպում է դռն աց ն պարտավոր է գործի քննարկումն սկսելուց հետո 10 օրվա ընթացքում կայացնել որոշում: Հանձնաժողովի անդամը իր աշխատանքի համար չի վարձատրվում: Հանձնաժողովի որոշումը կարող է վիճարկվել դատական կարգով: Հանձնաժողովը հաշվետու է Ընկերության ժողովին: Անդամավճարի չափը սահմանվում է կանոնադրությամ : Ոռոգման ջրի գինը որոշում է Ընկերության Ներկայացուցիչների ժողովը: Հայաստանում ստեղծվել են 54 ՋՕԸ, որոնց սպասարկման տարածքների ընդհանուր մակերեսը կազմում է մոտ 230 000 հա, անդամների ընդհանուր թիվը 280 000 ջրօգտագործող: 2004թ. ոռոգված հողատարածքների ընդհանուր մակերեսը կազմել է շուրջ 115 000 հա, ամենամեծ սպասարկման տարածքը կազմում է 9435 հա, ամենափոքրը՝ 1015 հա, ամենամեծ անդամությունը՝ 17329 ջրօգտագործող, ամենափոքրը՝ 742:

2.2 ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐՆ ՈՒ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Հայտնի է, որ ոռոգման համակարգերը աղկացած են միջտնտեսային ն ներտնտեսային ցանցերից: Միջտնտեսային (միջհամայնքային) ցանցի (1 ն 11 կարգի ջրանցք) շահագործումը իրականացնում են մասնաճյուղերը, ներտնտեսային ցանցինը` ՋՍԸ, ՋՍԿ, ՋՕԸ, ՋՕՄ ն այլն: Միջտնտեսային շահագործման ծառայության խնդիրներն են համակարգում ջրային պաշարների որոշումը, ոռոգման աղ յուրի ջրաունակության արձրացումը, պլանային ջրօգտագործման կատարումը, ջրի աշխումը մինչն ջրտուքի կետ, միջտնտեսային ցանցի ջրանցքների ն կառուցվածքների խնամքն ու պահպանումը, աշխատանքների կատարումը ջրանցքների ՕԳԳ-ի արձրացման ուղղությամ , հողերի մելիորատիվ վիճակի վերահսկումը, համակարգի վերակառուցումը ն վերակահավորումը: Ներտնտեսային շահագործման ծառայության հիմնական խնդիրներն են սահմանված կարգով ջրօգտագործման պլանների կազմումը, կատարումը ն ջուր մատակարարող կազմակերպությանը ներկայացնելը, ոռոգման ջրի ստացումը, ջրի հաշվառման կազմակերպումը, ջրանցքների, կառուցվածքների, ջրաչափական կետերի պահպանումը, նորոգումը,

ջրաչափական ավտոմատ սարքերի ն ջրման նոր տեխնիկայի կիրառումը:

2.3 ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԱՆՁՆԱԿԱԶՄԻ

ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐՆ ՈՒ ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ոռոգման համակարգի շահագործման աշխատանքները կազմակերպում, ղեկավարում ն իրականացնում է ընկերությունը, որն իր կազմի մեջ ունի ջրօգտագործման ն հաշվառման, նորոգումների, տնտեսագիտական, հաշվապահական հաշվառման, իրավա անական, կադրերի, վարչատնտեսական, իրացման ն այլ աժիններ: Ընկերության կառուցվածքային ընդհանուր սխեման կարելի է ներկայացնել հետնյալ տեսքով (նկ. 4): Շահագործման ծառայության աշխատողները իրականացնում են իրենց ենթակայության տակ գտնվող ջրատնտեսական օ յեկտների շահագործման աշխատանքները ի հաշիվ ծախսված ջրից ստացված հասույթի: Ընկերությունը ոռոգման ջուրը չափման միջոցով վերցնում է ջրաղ յուրից կամ ջրառի կետից ն տեղափոխում է 1, 11 կարգի ջրանցքներով ն 111 կարգի ջրանցքի գլխամասում, այսինքն ջրտուքի կետում վաճառում է ջրօգտագործողներին:

Նկ. 4 Ընկերության կառուցվածքային սխեման.

Ջրօգտագործման աժինը կազմում է ջրօգտագործման պլանները ն ղեկավարում է դրանց կատարումը, կազմակերպում է ջրի հաշվառումը, վերահսկում է ջրի օգտագործումը, իրականացնում է հսկողությունը հողերի մելիորատիվ վիճակի վրա, ղեկավարում է ջրաչափական աշխատանքները: Նորոգման աժինը կազմում է նորոգման-շինարարական աշխատանքների կատարման, ինչպես նան ջրանցքները ջրա երուկներից ն ուսականությունից մաքրման աշխատանքների պլանները: Բաժինը կազմակերպում ն վերահսկում է աշխատանքների կատարումը ն դրանց որակը: Համակարգը վերակառուցման ն վերակահավորման դեպքում իրականացնում է նախագծահետախուզական աշխատանքները: Նշված աժիններից ացի կարող են կազմավորվել որոշ լրացուցիչ աժիններ` ջրհան կայանների շահագործման, ավտոմատացման, խոշոր հիդրոհանգույցների, ջրամ արների, էկոնոմիկայի, կադաստրի ն այլն: Ելնելով կառուցվածքային սխեմայից` սահմանվում է հաստիքացուցակը: Տնօրենը ղեկավարում է ամ ողջ համակարգը: Նա պատասխանատու է ընկերության արտադրաֆինանսական պլանների կատարման համար: Տնօրենը հրամաններ է տալիս, աշխատանքի է ընդունում, ազատում է աշխատանքից հաստիքային աշխատողների: Նա տնօրինում է վարկերը, շինարարական նյութերը ն սարքավորումները, հանդես է գալիս հաշվետվությամ , կատարում է առաջարկություններ: Գլխավոր ինժեները համարվում է տնօրենի առաջին տեղակալը ն նրա հետ հավասար պատասխանատվություն է կրում համակարգի տեխնիկական վիճակի ն կազմած հաշվետվությունների համար: Նա ապահովում ն հաստատում է շահագործման աշխատանքների կատարման նախագծանախահաշվային փաստաթղթերը, մշակում է միջոցառումներ համակարգի տեխնիկական վերակառուցման համար, մասնակցում է համակարգում ավարտված վերանորոգման աշխատանքների ընդունմանը: Գլխավոր ինժեները իրավունք ունի հրամաններ տալ տեխնիկական հարցերի վերա երյալ: Ավագ ինժեները ջրօգտագործման գծով (խոշոր համակարգերում կարող է լինել ջրօգտագործման աժնի պետ): Նա ղեկավարում է ջրօգտագործման պլանների կազմելու գործընթացը, ինչպես նան դրանց կատարումը: Նա վերահսկողություն է սահմանում հողերի մելիորատիվ վիճակի վրա ն միջոցառումներ է ձեռնարկում արելավման ուղղությամ , կարգավորում է հերթապահ դիսպետչերի աշխատանքը, հրահանգներ է տալիս գծային անձնակազմին ջրօգտագործման ընթացքի վերա երյալ: Ավագ ինժեները ենթարկվում է տնօրենին ն գլխավոր ինժեներին: Ավագ ինժեներ նորոգման գծով ղեկավարում է համակարգում կատարվող նորոգման աշխատանքները, մասնակցում է նախահաշվային փաստաթղթերի ն հաշվետվություններ կազմելուն, հետնում է շինարարական աշխատանքներ կատարող անձնակազմի աշխատանքին,

աշխում է սարքավորումները, շին. նյութերը, անվորական ուժը, հաստատում է անսարքությունների տեղեկագրերը, կազմում է կատարված աշխատանքների ընդունման ակտերը: Շահագործման ծառայության հաստիքների քանակը պայմանավորված է ոռոգվող տարածությամ : Հիմնական արտադրական միավորը հանդիսանում է շահագործման տեղամասը: Տեղամասի հաստիքների քանակը պայմանավորված է կատարվող աշխատանքների ծավալով, արժեքով ն արդությամ : Շահագործման տեղամասի հաստիքների թվին են պատկանում տեղամասային հիդրոտեխնիկը (տեղամասի պետ), տեղամասային հիդրոմետրը, ջուվարները, ջր աշխները, լրացուցիչ հաստիքներ (վարորդ, պահակ, հավաքարար): Տեղամասային հիդրոտեխնիկը պատասխանատվություն է կրում տեղամասում կատարվող ոլոր տեսակի աշխատանքների համար: Նա հետնում է ոռոգման ցանցի նորմալ ն անխափան աշխատանքին, ներկայացնում է հաշվետվություն տեղամասում կատարվող աշխատանքների վերա երյալ: Տեղամասային հիդրոմետրը ենթարկվում է տեղամասային հիդրոտեխնիկին ն պատասխանատվություն է կրում ջրաչափական կետերում կատարվող ջրաչափական աշխատանքների համար, հետնում է գրունտային ջրերի մակարդակների փոփոխությանը: Տեղամասային հիդրոմետրի կողմից վերահսկված ջրաչափական աշխատանքները նպաստում են ոռոգման ջրի արդյունավետ օգտագործմանը ն ջրի կորուստների կրճատմանը: Շահագործման ծառայության վրա ըստ կանոնադրության դրվում են որոշ պարտականություններ: Նրանք պարտավոր են կատարել հետնյալ աշխատանքները` իրականացնել ջրի աշխումը ջրօգտագործողների միջն, կատարել կառուցվածքների նորոգման աշխատանքները, կազմել նախագծահաշվային փաստաթղթերը, կազմակերպել ջրումները, ջրի հաշվառումը, ջրի վարձի գանձումը, ոռոգման ն չորացման համակարգերի պահպանումը, հողերի մելիորատիվ վիճակի վերահսկումը, նորագույն տեխնիկայի ներդնումը: Շահագործման ծառայությունը ունի նան իրավունքներ` կարող է սահմանափակել ջրի աշխումը ջրօգտագործողներին ոռոգման աղ յուրի ջրատվության պակասի դեպքում, ինչպես նան ոռոգման ջրի ոչ արդյունավետ օգտագործման ն ինքնակամ կերպով ջրից օգտվելու դեպքում: Ջրօգտագործող տնտեսությունները պարտավոր են կատարել շահագործման ծառայության պահանջները, ժամանակին ներկայացնել ջրօգտագործման պլաննները, ներդնել ժամանակակից տեխնիկա, ձեռնարկել միջոցառումներ ոռոգման ջրի արդյունավետ օգտագործման նպատակով, կիրառել հակաֆիլտրացիոն միջոցառումներ, թույլ չտալ ջրի չնախատեսված վանումներ ն այլն: Ջրօգտագործողները ունեն նան

իրավունքներ. ըստ ջրօգտագործման պլանների` սահմանել ջրի ծախսը յուրաքանչյուր ջր աժան հանգույցում ն ջրտուքի կետում, արտադրական պատճառներով հրաժարվել ջրի մասնակի կամ լրիվ ստացումից, այդ մասին երկու օր շուտ տեղյակ պահելով շահագործման ծառայությանը, մասնացել նորոգման կամ շինարարական աշխատանքների ընդունման աշխատանքներին: Շահագործման ծառայությունը պատասխանատվություն է կրում կանոնադրության կատարման համար: Կանոնադրությունը խախտողները ենթարկվում են պատասխանատվության:

ԳԼՈՒԽ 3 ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

3.1. ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԱՐՑԵՐԸ ՈՌՈԳՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ ՆԱԽԱԳԾԵՐՈՒՄ

Ժամանակակից ոռոգման համակարգերում շահագործման հարցերը դիտարկվում են նախագծերում մինչն շինարարության սկսելը: Նախագծող կազմակերպությունը կազմում է համակարգի շահագործման նախագիծը, որը հետագայում կիրառվում է համակարգի շահագործումը իրականացնելու համար: Շահագործման նախագծում մշակվում են հետնյալ հարցերը. 1. Համակարգի կազմը, շահագործման առանձնահատկությունը: 2. Պահանջը ոռոգման ջրի նկատմամ , ոռոգման աղ յուրի ջրապահովվածությունը նորոշ տարիների համր (25, 50,75 9): 3. Համակարգում շահագործման ծառայության կազմակերպումը, շահագործման տեղամասերի աշխումը, ջրի աշխման, հաշվառման ավտոմատացման սխեմաների ընտրումը: 4. Ջրօգտագործման պլանների կազմումը, գլխամասային ջրառի, ջրամատակարարման որոշումը: 5. Կապիտալ ներդրումները շահագործման ընթացքում համակարգի տեխնիկական կահավորման համար: 6. Շահագործման աշխատանքների ծավալների ն ծախսերի սահմանումը: 7. Համակարգի շահագործման տեխնիկա-տնտեսական ցուցանիշների որոշումը: Շահագործման աշխատանքները նախատեսված են իրականացնել 2 ժամանակաշրջանների համար՝ նախնական ն հիմնական: Նախնական շահագործման հանձնելուց առաջ շինարարական կազմակերպությունը պետք է կատարի որոշակի աշխատանքներ՝ փորձարկում է համակարգի ոլոր օղակները, վերացնում է հայտնա երված անսարքությունները:Նախնական շահագործումից հետո կազմվում է աշխատանքային հանձնաժողով, որի կազմի մեջ մտնում են ներկայացուցիչներ՝ նախագծող, պատվիրատու, շինարարական ն շահագործող կազմակերպություններից: Հանձնաժողովի կողմից կազմվում է ընդունման-հանձնման ակտ, որին կցվում է տեղեկագիր՝ հայտնա երված թերությունների, ն ացթողումների ն նշվում է ժամկետը դրանք վերացնելուց հետո: Հիմնական շահագործման ժամանակ կազմվում է պետական ընդունող հանձնաժողով, որը պետք է իրականացնի հետնյալ աշխատանքները, Շինարարական կազմակերպության ֆինանսական հաշիվների

վերանայում, տեխնիկական հաշվետվության վերանայում, ջրանցքների, կառուցվածքների փաստացի չափումների կատարում ն դրանց համեմատումը կատարողական գծագրերի հետ: Չափման տվյալները գրանցվում են համակարգի անձնագրում: Դիտարկումներից հետո կազմվում է ընդունման ակտ, որտեղ տրվում է շինարարության կատարման որակը, երվում են առաջարկություններ շահագործման վերա երյալ, գրանցում են ստուգումից հետո գումարային կապիտալ ներդրումները, սահմանում են համակարգի ալանսային արժեքը: Համակարգը համարվում է հանձնված շահագործման պետական ընդունող հանձնաժողովի կողմից ակտը ստորագրելուց ն երկշա աթյա ժամկետում թերությունները վերացնելուց հետո:

3.2 ԱՐՏԱԴՐԱՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՊԼԱՆՆԵՐԻ ԿԱԶՄՈՒՄԸ

ՀԻԴՐՈՄԵԼԻՈՐԱՏԻՎ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Ամենամյա արտադրաֆինանսական պլանների նպատակն է ոռոգման համակարգի նորմալ ն անխափան աշխատանքի համար կիրառվող շահագործման միջոցառումների մշակումը: Ընկերությունը արտադրաֆինանսական պլանները կազմում է նախորդ տարվա վերջում: Այն ընդգրկում է հետնյալ ծախսերը. 1. նախատեսված ջրառի, ջրա աշխման համար, 2. նախատեսված ընթացիկ նորոգման, ջրանցքները ջրա երուկներից, ուսականությունից մաքրելու, ջրանցքների ճանապարհային ցանցի, դիտահորերի, ջրաչափական կետերի պահպանման համար, 3. նախատեսված համակարգի վերակառուցման, վերակահավորման համար: Շինարարության հետ կապված կապիտալ աշխատանքները ամենամյա ֆինանսական պլանի մեջ չեն ըդգրկվում: Դրանք ծրագրավորվում ն ֆինանսավորվում են հատուկ կապիտալ ներդրումների պլանով: Կատարվող աշխատանքների ծավալները ն արժեքները պետք է հիմնավորված լինեն թերությունների տեղեկագրերով ն նախահաշվային փաստաթղթերով:

3,3, ՀԻԴՐՈՄԵԼԻՈՐԱՏԻՎ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ԱՆՁՆԱԳՐԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ ԳՈՒՅՔԱԳՐՈՒՄԸ

Համակարգի ճիշտ շահագործումը կազմակերպելու համար անհրաժեշտ է իմանալ համակարգի տեխնիկական վիճակը, նրա առանձին կառուցվածքների, ջրանցքների, օժանդակ կառույցների, սարքավորումների արժեքը, ծառայության ժամկետը՝ հաշվի առած ամորտիզացիան: Այդ նպատակով պետք է կատարել համակարգի անձնագրավորում ն

գույքագրում: Համակարգում կատարվող քանակական ն որակական փոփոխությունների հաշվառումը պետք է կատարվի ամեն տարի: Կադաստրային տվյալները անցկացվում են համակարգի ն նրա առանձին կառուցվածքների անձնագրային փաստաթղթերում: Համակարգի հիմնական տեխնիկական փաստաթուղթը համարվում է անձնագիրը: Համակարգի անձնագիրը ընդգրկում է հետնյալ հիմնական տվյալները՝ համակարգի անվանումը, կառուցման տարին, տեղանքը, ընդհանուր հողատարածությունը, օգտվող համայնքների թիվը, տեղեկություններ ոռոգման աղ յուրի, կառուցվածքների, օժանդակ օ յեկտների, հողերի մելիորատիվ վիճակի վերա երյալ: Նշվում են նան համակարգի ն նրա առանձին կառուցվածքների արժեքը, ամորտիզացիոն հատկացումների չափը, ջրառի մեծությունը, համակարգի ՕԳԳ-ն ն այլն: Անձնագրին կցվում է նան համակարգի հատակագիծը 1: 10000 կամ 1: 25000 մասշտա ով: Տեխնիկական անձնագիրը կազմվում է շինարարական կազմակերպության կողմից օրինակից (համակարգում, շահագործող կազմակերպությունում, վերադաս կազմակերպությունում): Համակարգում կառուցվածքների գույքագրումը կատարվում է ամեն տարի դեկտեմ երի 1-ից 10-ը՝ հատուկ հանձնաժողովի կողմից: Կառուցվածքի գույքագրման արժեքը (И) որոշելու համար անհրաժեշտ է ունենալ կառուցվածքի սկզ նական (շինարարական) արժեքը (Ճ), ամենամյա ամորտիզացիոն հատկացումների չափը (Ճ) ն ծառայության ժամկետը. И- ՃԷ8- ՃՂ, որտեղ` 8-ն կապիտալ նորոգման արժեքն է ծառայության ընթացքում մինչն գույքագրումը (èíâåíòàðèçàöèÿ), Ղ-ն կառուցվածքի ծառայության ժամկետն է: Յուրաքանչյուր արտադրության ընթացքում հիմնական ֆոնդերը ժամանակի ընթացքում մաշվում են ն կորցնում իրենց սկզ նական արժեքը: Ամորտիզացիան - դա հիմնական ֆոնդերի աստիճանական փոխանցումն է արտադրական վիճակի տվյալ կառուցվածքի սկզ նական արժեքի մասնակի կամ լրիվ վերականգնման համար ն դրամական միջոցների կուտակումն է հիմնական ֆոնդերի վերականգնման համար: Ամորտիզացոն դրամային ֆոնդի ացակայությունը հանդիսանում է հիդրոմելիորատիվ համակարգերի ան ավարար վիճակի հիմնական պատճառներից մեկը: Ամորտիզացիոն հատկացումների չափի սահմանման հիմնական ցուցանիշ է հանդիսանում կառուցվածքների փաստացի ծառայության ժամկետը, որը կախված է ազմաթիվ տեխնիկական ն տնտեսական

գործոններից: Դրանցից են՝ 1. ֆիզիկական երկարակեցության ժամկետը (հիմնական ֆոնդերի ֆիզիկական մաշվածքը), 2. շահագործման կոնկրետ պայմանները, որոնք ազդում են հիմնական ֆոնդերի ծառայության ժամկետի վրա, 3. հիմնական ֆոնդերի տեխնիկական հնացումը ն դրա հետ կապված տնտեսական նպատակահարմարությունը, դրանց փոխարինումը մինչն լրիվ ֆիզիկական մաշվածքը, 4. ծառայության ժամկետի հարա երական տնտեսական արդյունավետության մեծացումը կապիտալ նորոգման ն վերակառուցման ճանապարհով: Ամենամյա ամորտիզացիոն հատկացումների չափը սահմանվում է համաձայն նորմերի` նախատեսված կապիտալ նորոգման ն սկզ նական արժեքի վերականգնման համար: Տվյալ կառուցվածքի համար այն կարելի է որոշել նան հետնյալ կերպ. K= Ճ - Շ Ղ որտեղ` Ճ-ն կառուցվածքի սկզ նական ալանսային արժեքն է ն որոշվում է Ճ - Շ1 . β Շ1-ը կառուցվածքի նախահաշվային արժեքն է, β ն ալանսային գործակիցն է, β նախահաշվային գումարի հարա երությունն է հիմնական շինարարական օ յեկտների նախահաշվային գումարին: Շ-ն կառուցվածքի լիկվիդացիոն արժեքն է:

3.4. ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ընկերությունը կատարած արտադրաֆինանսական պլանների վերաերյալ ներկայացնում է տարեկան հաշվետվություն մինչն հաջորդ տարվա 1 եռամսյակը, վերադաս կազմակերպությանը: Արտադրաֆինանսական հաշվետվությունները (տարեկան ն եռամսյակային) կատարված շահագործման միջոցառումների վերա երյալ պետք է ազմակողմանի նութագրի ընթացիկ ժամանակաշրջանում ընկերության գործունեությունը: Դրանցում արտացոլվում են կատարված աշխատանքները, կիրառվող միջոցառումները, անվորական ուժի, շինարարական ն տրանսպորտային միջոցների ծախսերը, տրվում են կատարված աշխատանքների տեխնիկա-տնտեսական ցուցանիշները: Տարեկան հաշվետվությանը կցվում են ընդունված ձներ, տեղեկագրեր

ն մանրամասն ացատրագիր: Բացի նշվածից ներկայացվում են նան օպերատիվ, ամսական, տասնօրյակային, օրական հաշվետվություններ, ինչպես նան շահագործման կարնոր միջոցառումների համար (ջրառի, ջրա աշխման, ջրօգտագործման, ընթացիկ նորոգման աշխատանքների վերա երյալ): Ընկերության տնտեսական գործունեության քննարկման ժամանակ հատուկ ուշադրություն է դարձվում տեսակարար ցուցանիշներին՝ 1 հա-ին ընկնող շահագործման ծախսերի վրա: 1 հա-ին ընկնող շահագործման ծախսերի փոքրացման նպատակով պետք է կատարվեն հետնյալ աշխատանքները՝ ոռոգման համակարգի ամողջ հողատարածության յուրացումը, ջրանցքների մաքրման աշխատանքների ծավալների փոքրացումը, գոյություն ունեցող մեխանիզմների արդյունավետ օգտագործումը, աշխատանքի արտադրողականության արձրացումը ն այլն:

3.5 ՈՌՈԳՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ԵՎ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

Ոռոգման համակարգի շահագործման աշխատանքները կարելի է գնահատել տեխնիկա-տնտեսական հիմնական ցուցանիշների հիման վրա: Դրանք են. 1. Գետի ջրի գումարային հոսքը ոռոգման ժամանակաշրջանի ընթացքում. 2. Գումարային ջրառը ոռոգման ժամանակաշրջանի ընթացքում, Մջ մ3 3. Գումարային ջրամատուցումը, Մմ մ3 4. Գումարային ջրամատակարարումը դաշտերին, Մն մ3 5. Միջին կշռված ոռոգման նորմը, րուտտո,  ր

 ր-

Մç 3 մ /հա 

որտեղ  -ն ոռոգվող հողատարածությունն է, հա 6. Ջրի մատուցման քանակը տնտեսություններին, ջրի առանձնացնելու կետում, Խմ

մ-

աժին

ՄÙ 3 մ /հա 

7. Միջին կշռված ոռոգման նորմ, նետտո, Խն

Մն

 ն -  մ3/հա 8. Ոռոգման համակարգի միջտնտեսային մասի ՕԳԳ-ի միջինացված

մեծությունը,  միջ մ  միջ- Մ Մ

ջ

9. Ոռոգման համակարգի ներտնտեսային մասի Օ.Գ.Գ. միջինացված գործակիցը,  ներ մ  ներ - Մ Մ

ջ

10. Համակարգի ՕԳԳ-ի միջինացված մեծությունը,

 համ

ն  համ-  միջ  ներ - Մ Մ

ջ

11. Ոռոգման համակարգում եղած ջրա երուկների ծավալը 1 հա-ի

վրա,  7

մ3/հա  որտեղ` 7 - ջրա երուկների ընդհանուր ծավալն է , մ3 12. Գրունտային ջրերի մակարդակների փոփոխությունները 13. 1հա ոռոգվող հողատարածության վրա ընկնող շահագործման ծախսերը Э  Э -  ռու /հա, դր/հա 14. Տնտեսություններին մատուցվող 1մ3 ջրի ինքնարժեքը. Սմ - Э ռու / մ3, դր/մ3 Մմ 15. Դաշտերին հասցվող 1մ3 ջրի ինքնարժեքը

7 -

Սն - ն ռու / մ3, դր/մ3 Մն որտեղ` Э շահագործման ծախսերն են, որոնց կազմի մեջ մտնում են շահագործման ծառայության կազմակերպման, ընթացիկ նորոգման, վարչատնտեսական, ջրանցքների մաքրման, էլեկտրաէներգիայի արժեքը ն այլ ծախսեր: 16. Գյուղատնտեսական արտադրանքի ինքնարժեքը. 17. 1հա-ի վրա ընկնող գյուղ. արտադրանքի արժեքը.

 Ճ-

S ռու /հա, դր/հա 

18. Տնտեսությանը մատուցվող 1մ3 ջրի վրա ընկնող գյուղ. արտրադրանքի արժեքը:

 Ճ- Ճ ռու /մ3 Մմ

որտեղ` Ճ-ը գյուղատնտեսական արտադրանքի արժեքն է: Օրինակ: Որոշել տնտեսությանը մատուցվող 1մ3 ջրի ինքնարժեքը, եթե շահագործման ծախսերը կազմում են 398096 ռու լի, տնտեսությանը մատուցվող ջրի քանակը Մմ - 10208007 մ3 Սմ

-

ն - 398096 Մմ 10208007

Ծանոթություն - Առայժմ 1984թ. գնացուցակների:

ոլոր

- 0.039 ռու / մ3

հաշվարկները կատարվում են ըստ

3.6. ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԱՄԱՐ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ

ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ ԵՎ ԿԱՀԱՎՈՐՈՒՄԸ

Ոռոգման համակարգի անխափան աշխատանքը ապահովելու համար անհրաժեշտ են սարքավորումներ, դիտահորեր, ջրաչափական կետեր, ծառայողական շենքեր, ճանապարհներ, պահեստային շինություններ, կապի միջոցներ ն այլն: Դիտահորերը նախատեսված են գրունտային ջրերի մակարդակների դիտումների համար: Երկարատն դիտումների համար առանձնացվում են ռեժիմային հորեր, որոնք տեղադրվում են 1-ից 1.5 կմ հեռավորության վրա՝ հաշված համակարգի վերին սահմանից: Հորերի շրջակայքում առանձնացվում են հրապարակներ հողի նմուշների վերցնելու համար (գարնանը ն աշնանը): Բացի հիմնական հորերից համակարգում կան նան օժանդակ հորեր, որոնց միջոցով չափվում է ջրունտային ջրերի մակարդակը ըստ առանձին տեղամասերի: Օժանդակ հորերի քանակը պայմանավորված է այն տարածությամ , որտեղ կարգավորվում է գրունտային ջրերի մակարդակը (100-ից 150 հա 1 հոր): Ոռոգման ջրի հաշվառման համար համակարգում տեղակայվում են ջրաչափական կետեր՝ կահավորված ջրաչափական սարքավորումներով: Դրանք լինում են տար եր նշանակության՝ նախատեսված ներտնտեսային ցանցի, ջրահեռատար ցանցի, ջր աժան հանգույցներում ջրի հաշվառման համար: Ենթակառուցվածքի ծառայողական ու օժանդակ կառույցների,

հաղորդակցման ուղիների շահագործման ու պահպանման գործում ՋՕԸ-ն հիմնական խնդիրներն են. 1. Սանիտարական ն հակահրդեհային պայմանների պահանջների ավարարումը: 2. Գերխոնավացումից ն այլ արտաքին պատճառների ազդեցությունից շենքերի ն շինությունների կրող ն ծածկող կոնստրուկցիաների անվտանգության պահպանումը: 3. Ջեռուցման, կապի, էլեկտրական ն այլ հաղորդակցաուղիների կայուն աշխատանքի ապահովումը: 4. Շահագործման ճանապարհների անուկ վիճակի պահպանումը: ՋՕԸ-ը` կախված համակարգի հզորությունից, շահագործման անձնակազմի թվաքանակից, ընթացիկ- նախազգուշական վերանորոգման ն շահագործման աշխատանքները իրականացնելու համար ունենում է ազա՝ ծառայողական ն պահեստային շինություններով, վերանորոգման արհեստանոցներով ն ավտոսրահներով, հագեցված կապի, էլեկտրական սարքավորումներով, եռնատար ն մարդատար տրանսպորտային միջոցներով ու շինարարական մեխանիզմներով: Այդ կառույցների շահագործման ն պահպանման ծախսերը կատարվում են ընկերության կողմից նախատեսված միջոցների հաշվին: Ենթակառուցվածքի շինությունները, ծառայողական շենքերը ն պահեստային շինությունները ենթարկվում են ստուգման, տարին մեկ անգամ, իսկ կապի, էլեկտրական սարքավորումներն ու ճանապարհները՝ տարին երկու անգամ: Արդյունքները ն ձեռնարկված միջոցառումները գրանցվում են հատուկ մատյաններում: Համակարգում կարող են լինել գրունտային, խճային, ասֆալտապատ (3.5-4մ լայնությամ ) ճանապարհներ: Գրունտային ճանապարհները, անուկ վիճակում պահելու համար, պար երա ար հարթեցվում ու տոփանվում է երթնեկելի մասը: Ավելի անկայուն գրունտներում երթնեկելի մասը լցվում է խճակոպիճային գրունտով: Մշտապես մաքրվում են ջրահեռացնող առվակները, ն վերականգնվում է պաստառը: Անցումային կառուցվածքները ն խողովակները մշտապես մաքրվում են երվածքներից: Շահագործման աշխատանքները օպերատիվ կերպով ղեկավարելու նպատակով ՋՕԸ պետք է ապահովված լինի հեռախոսային կամ ռադիոկապով: Ենթակառուցվածքի էլեկտրասարքավորումները շահագործելու համար անհրաժեշտ է. 1. ապահովել էլեկտրական սարքավորումների անխափան շահագոր27

2. արգելել աշխատող շարժիչի հետ որնիցե միջամտություն, 3. ապահովել էլեկտրասարքավորումների մաքրությունը, ժամանակին յուղելը, թույլատրելի ջերմաստիճանը, 4. վերանորոգել տարեկան մեկ անգամ, 5. մատյանում գրանցել դիտարկումների ն ձեռնարկված միջոցառումների արդյունքները, 6. խստագույնս հետնել հողանցման սարքին վիճակին 7. շահագործող անձնակազմի հետ պար երա ար անցկացնել պարապմունքներ` անվտանգության ն էլեկտրասարքավորումների շահագործման կանոնների մասին:

ԳԼՈՒԽ 4 ՋՐՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

4.1. ՋՐՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՊԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Ջրօգտագործումը հանդիսանում է ոռոգման համակարգի շահագործման հիմնական հարցերից մեկը: Ոռոգման ջրից օգտվելու կարգը սահմանվում է ջրօգտագործման մասին կանոնների հիման վրա: Հողային ն ջրային պաշարների արդյունավետ օգտագործման, մշակա ույսերից արձր ն կայուն երք ստանալու կարնորագույն պայմաններից է ջրօգտագործման կիրառումը: Ջրօգտագործումը ջրային օ յեկտներից ջրի օգտագործումն է ոռոգման նպատակով, որը հնարավորություն է տալիս նշված ժամկետներում ն անհրաժեշտ քանակի ջրով ապահովել ջրօգտագործողներին: Հողերի սեփականաշնորհման պայմաններում, եր փոքր հողակտորների վրա մշակվում են տար եր ոռոգման ռեժիմ ունեցող մշակա ույսեր, ջրօգտագործումը հնարավորին չափ նպաստում է ջրային պաշարների արդյունավետ օգտագործմանը, պայմաններ է ստեղծում նույն քանակի ջրով ոռոգել մեծ հողատարածություններ, կիրառելով ագրոտեխնիկական միջոցառումներ: Համակարգի շահագործման ընթացքում ջրօգտագործումը ունի հետնյալ առավելությունները. 1. կատարվում է ոռոգման ջրի զգալի խնայողություն, 2. ան արենպաստ պայմաններ են ստեղծվում գրունտային ջրերի արձրացման ն դրա հետնանքով հողերի աղիացման ն գերխոնավացման համար, 3. ապահովվում է մշակա ույսի արձր երքատվությունը, 4. հնարավորություն է ստեղծում նշված ժամկետներում ն անհրաժեշտ քանակի ջրով ապահովել ջրօգտագործողներին, 5. ոռոգման համակարգի միջտնտեսային ն ներտնտեսային մասերի միջն ստեղծվում է փոխադարձ համաձայնեցում: Նախքան ջրօգտագործման պլանավորումը պետք է կատարվեն որոշ նախապատրաստական աշխատանքներ. 1. ժամանակին կատարվեն ջրանցքների մաքրման աշխատանքները, 2. ջրանցքները կահավորված լինեն ջրի ծախսերի ն հորիզոնների չափման ն կարգավորման անհրաժեշտ սարքավորումներով, 3. ջրանցքներում անհրաժեշտ որակով կատարվեն վերանորոգման աշխատանքների: Ջրօգտագործումը պահանջում է ոռոգվող դաշտերին տրվող ջրի խիստ հաշվառում, ինչպես նան ջրման աշխատանքների ճիշտ կազմակերպում: Ջրօգտագործման խնդիրներն են` ոռոգման աղ յուրից ջրի վերցնելը՝ ջրառը, ջրի փոխադրումը տնտեսություններին մինչն ջրի հատկացման

կետերը, ջրի աշխումը տնտեսության ներսում, ջրօգտագործողներին անհրաժեշտ քանակի ջրով ապահովումը նշված ժամկետներում: Ջրօգտագործումը իրականացնելու համար պետք է հաշվի առնել ջրաղ յուրի ոռոգման ունակությունը, ջրանցքների ջրթողունակությունը ն դրանց տեխնիկական հնարավորությունները: Ջրաղ յուրի ոռոգման ունակությունը վեգետացիոն ամ ողջ ժամանակաշրջանի համար կարելի է որոշել` ունենալով հիդրոմոդուլի կոմպլեկտավորված գրաֆիկի առավելագույն օրդինատը: Առավելագույն ջրի ծախսը կորոշվի Օառ առ .  , լ/վ առ- հիդրոմոդուլի կոմպլեկտավորված գրաֆիկի առավելագույն օրդինատն է, լ/վ հա  - ն ոռոգվող հողատարածությունն է, որը որոշվում է նախնական հաշվարկներով, հա հաշվի առնելով ջրաղ յուրում գետի հոսքը ամ ողջ վեգետացիայի ընթացքում, հետնյալ կերպ.



7 M

ր

որտեղ` α - հոսքի օգտագործման գործակիցն է Մ - գետի հոսքն է վեգետացիայի ընթացքում, մ3 Խ ր - ոռոգման միջին նորմն է , մ3/հա Ոռագման ջրի օգտագործման փոխհարա երությունները կարգավորվում են միջտնտեսային ն ներտնտեսային պլանավորման հիման վրա: Ոռոգման ջրի մատակարարումը վճարովի է ն իրականացվում է պայմանագրերի միջոցով` ջրօգտագործման պլանների հիման վրա: 4.2

ՋՐՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՊԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

Ջրային օ յեկտներից ջրառն իրականացվում է հատուկ ջրօգտագործման թույլտվության դեպքում, որի պայմանները նշվում են ՀՀ ջրային օրենսգրքում: Պայմանագիրը կնքվում է ջրօգտագործողի ն ջրամատակարարի միջն: Ջրօգտագործողներ են` համայնքները, իրավա անական ն ֆիզիկական անձինք, հիմնարկները: Ջրամատակարար են՝ ջրամ արներում ջուր կուտակող, ջրային օ յեկտներից ջրառ իրականացնող, ջրանցքներ, պոմպային կայաններ պահպանող ն շահագործող կազմակերպությունները: Պայմանագիրը կնքվում է 1. «Ջրառ» ՓԲԸ-ի ն ՋՕԸ-ի միջն, 2. ՋՕԸ ն ջրօգտագործողի միջն:

Պայմանագիրը, որը կնքվում է «Ջրառ»-ի ն ՋՕԸ միջն աղկացած է հետնյալ աժիններից` պայմանագրի առարկան, ջրամատակարարման կետերը ն կարգը, 111 կողմերի իրավունքներն ու պարտականությունները, 1Մ կողմերի պատասխանատվությունը, Մ վեճերի լուծման կարգը, Մ1 լրացուցիչ պայմաններ, Մ11 պայմանագրի գործողության ժամկետը, Մ111 կողմերի գտնվելու վայրերը ն անկային վավերապայմանները: 1 աժնում նշվում է, որ ջրօգտագործողին մատակարարվում է ոռոգման ջուր, պայմանագրին համապատասխան ընդունում է ջուրը, օգտագործում այն ն ջրի վարձը վճարում մատակարարին սահմանված կարգով: 11 աժնում նշվում են այն ջրաչափական կետերը, որտեղ իրականացվում է ոռոգման ջրի հանձնումը ն ընդունումը, սահմանվում են դիտարկման ժամերը ն գրանցման կարգը: 111 աժնում նշվում են ջրամատակարարի ն ջրօգտագործողի իրավունքներն ու պարտականությունները: 1Մ աժնում նշվում է կողմերի պատասխանատվությունը պայմանագրում նշված պահանջները չկատարելու դեպքում: Մ աժնում նշվում է, որ կողմերի միջն ծագած վեճերը լուծվում են անակցությունների միջոցով, համաձայնության չգալու դեպքում վեճը լուծվում է դատական կարգով: Մ1 աժնում նշվում են, որ պայմանագրից խող ն պայմանագրով չկարգավորված ոլոր այլ հարցերը կարգավորվում են ՀՀ օրենսդրությամ սահմանված կարգով: Մ11 աժնում նշվում են պայմանագրի գործողության ժամկետները: Պայմանագիրը, որը կնքվում է ՋՕԸ ն ջրօգտագործողի միջն, աղկացած է հետնյալ աժիններից. 1 պայմանագրի առարկան, 11 ջրօգտագործողի կողմից վճարված վարձավճարը, 111 կողմերի պարտականությունները, 1Մ կողմերի իրավունքները, Մ կողմերի պատասխանատվությունը: 1 աժնում նշվում է, որ ՋՕԸ-ն պարտավորվում է ջրօգտագործողին ապահովել ոռոգման ջրով: 11 աժնում ջրօգտագործողը վճարում է փաստացի ստացած ոռոգման ջրի համար, 1մ3 ջրի համար ընկերության ժողովի կողմից սահմանված չափով: Պայմանագրին կցվում են ջրօգտագործման պլան-ժամանակացույցը ն ջրի վարձի վճարման ժամանակացույցը:

4.3. ՋՐՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՊԼԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱՑՈՒՅՑԻ

ԿԱԶՄԵԼՈՒ ԿԱՐԳՆ ՈՒ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ջրօգտագործման գործընթացին հատուկ ուշադրություն պետք է դարձնել հատկապես տնտեսության ներսում: Ջուրը արտադրական միջոց է, հետնա ար անհրաժեշտ է ստեղծել այնպիսի պայմաններ, որպեսզի ամ ողջովին օգտագործվի ջրի յուրաքանչյուր կաթիլը ն գոյություն ունեցող ջրային պաշարների պայմաններում առավելագույն չափով արձրացվի մշակա ույսերի երքատվությունը ն ընդարձակվեն ոռոգելի տարածությունները: Ջրօգտագործման պլան-ժամանակացույցերի հիմնական խնդիրն է` որոշել ոռոգման ամ ողջ ժամանակաշրջանում պահանջվող ջրի քանակը ն սահմանել ջրումների օրացույցային պլանը: Ջրօգտագործման պլանժամանակացույցը կազմվում է ամ ողջ վեգետացիոն ժամանակաշրջանի համար, սակայն անհնարին է լրիվ չափով հաշվի առնել ջրի փաստացի այն պահանջը, որը կզգացվի այդ շրջանում: Հետնա ար կազմված պլաններում հնարավոր են ճշտումներ` կախված եղանակային պայմաններից, ջրաղ յուրի ջրի ծավալից, ույսի զարգացման վիճակից, կիրառվող ագրոտեխնիկական միջոցառումներից: Ներտնտեսային ջրօգտագործման պլան-ժամանակացույցերը կազմվում են ըստ ջուր ստացողների, ջրամատակարարի համապատասխան մասնագետների մասնակցությամ ն օգնությամ : Ներտնտեսային ջրօգտագործման պլան-ժամանակացույցը կազմվում է յուրաքանչյուր տարվա համար երկու փուլով. 1. նախնական- նախորդ տարվա դեկտեմ երին. 2. ճշգրտված- տվյալ տարվա սկզ ին՝ ոռոգման շրջանն սկսվելուց 20 օր առաջ: Ջրօգտագործման պլանները կազմելիս մեծ ուշադրություն է դարձվում ջրի հայտի վրա, համեմատվում են ջրային պաշարների ն ջրանցքների ջրթողունակության հետ: Հաշվի առնելով ոռոգման ջրի կորուստները, ներտնտեսային ոռոգման ցանցում որոշվում է ջրառը գլխամասում՝ ջրտուքի կետում: Այդ ջրառի ծավալը ջրօգտագործողի համար հիմք է հանդիսանում ջրամատակարարին սահմանված սակագնով վճարվելիք գումարների ծրագրավորման համար: Նախնական ջրօգտագործման պլան-ժամանակացույցը ջրօգտագործողի ու ջրամատակարարի համար հիմք է հանդիսանում հաջորդ տարվա ոռոգման համակարգերի շահագործման ծախսերը ծրագրավորելու ն ոռոգման ջրի մատակարարման պայմանագիր կնքելու համար: Ջրօգտագործողը նախնական ջրօգտագործման պլան-ժամանակացույցը ճշգրտում է տվյալ տարվա ոռոգման շրջանն սկսելու նախօրյակին ն այն ջրօգտագործողների կողմից հաստատվելուց հետո, առաջին ջրտուքից 20 օր առաջ, ներկայացնում է ջրամատակարարին: Ճշգրտված ջրօգտա32

գործման պլան-ժամանակացույցի տվյալներից ելնելով՝ ջրօգտագործողը ն ջրամատակարարը մեկ շա աթվա ընթացքում ճշգրտումներ են կատարում ոռոգման ջրի մատակարարման պայմանագրում: Ներտնտեսային ջրօգտագործման պլան ժամանակացույցը կազմելու համար անհրաժեշտ են հետնյալ տվյալները. 1. Տնտեսության հողօգտագործման հատակագիծը 1: 10000 կամ 1: 5000 մասշտա ով, որի վրա նշված լինեն մշտական ն ժամանակավոր ջրանցքների ցանցը, ցանքաշրջանառության դաշտերի, ջրման տեղամասերի, նակավայրերի, ազմամյա տնկարկների, տնամերձ հողամասերի սահմանները, ջրի աժին առանձնացնելու կետերը, ցանցի վրա եղած հիդրոտեխնիկական կառուցվածքները (ՀՏԿ) ն ջրաչափական կետերը: 2. Տվյալ տարում տնտեսությունում մշակվող գյուղատնտեսական մշակա ույսերի տեղա աշխումը ըստ ձն 1.

Ձն 1

Գյուղատնտեսական մշակա ույսերի տեղա աշխումը N ը/կ

Մշակա ույսի անվանումը Եգիպտացորեն Բանջարանոցային մշակա ույսեր -_- - - - - - - - -_- - - - - - - - Ընդամենը

զ աղեցրած տարածքը հա ------200

3. Տվյալներ տնտեսության ոռոգման ցանցի վերա երյալ ըստ ձն 2-ի, որտեղ նշված լինեն ջրանցքների անվանումը, ընդհանուր երկարությունը կմ-ով, ջրթողունակությունը լ/վ-ով ն ՕԳԳ

Ձն 2

Տվյալներ տնտեսության ոռոգման ցանցի մասին N ը/կ

Ջրանցքի անվանումը

Տնտեսային Ներտնտեսային Տեղամասային Ժամանակավոր ոռոգիչ

Ջրանցքի ընդհանուր երկարությունը կմ

Ջրթողունակությունը լ/վ

ՕԳԳ

Ձն 2-ի տվյալները լրացվում են տնտեսության ոռոգման ցանցի ջրանցքներից ջրի կորուստները սահմանելուց ն ՕԳԳ-երը որոշելուց հետո: 4. Տվյալներ մշակա ույսերի ոռոգման ռեժիմների վերա երյալ ըստ ձն 3-ի, որտեղ նշված լինեն ջրման ն ոռոգման նորմերը, ջրումների թիվը, ժամկետները, տնողությունը:

Ձն 3

Եգիպտացորեն 50

սկիզ 21 1Մ 28 Մ 20 Մ1 12 Մ11 1 Մ111 21 Մ111

վերջ

1Մ Մ1 Մ1 Մ11 Մ111 Մ111

օրական ջրվող տարածություն հա

ջրման ժամկետ

ջրման տնողություն օր

Մշակա ույսի անվանումը

ջրման նորմ մ3/հա

N ը/կ

ջրումների համարները

ջրվող տարած հա

Գյուղատնտեսական մշակա ույսերի ոռոգման ռեժիմները

Վերը նշված տվյալների հիման վրա լրացվում է ջրումների անցկացման օրացույցային պլան-ժամանակացույցը կամ ջրօգտագործման պլան ժամանակացույցը ըստ ձն 4-ի: Ջրօգտագործման պլան - ժամանակացույցը լրացվում է ոլոր մշակա ույսերի ն ոլոր ջրումների համար ըստ տասնօրյակների: Յուրաքանչյուր ջրում ներկայացվում է կոտորակի ձնով, որի համարիչում նշվում են ջրման ժամկետները, իսկ հայտարարում՝ ջրվող տարածությունը՝ հա-ով:

Ձն 4

Ջրումների անցկացման օրացույցային պլան-ժամանակացույց N ը/ կ

Մշակաույսի անվանումը

զ աղեցրած տարած. հա

Եգիպտա ցորեն

ջրվող տարած.  հա պահանջվող ջրի նետտո ծախս Օն լ/վ

ոռոգջրումների ջրման ման հանորմ նորմ մար մ3/հա մ3/հ ները ա

ապրիլ

մայիս

21-30 28-31

Յուրաքանչյուր մշակա ույսից հետո նշվում են տասնօրյակի ընթացքում ջրվող տարածությունը (հա) ն պահանջվող ջրի նետտո ծախսը (լ/վ): Պահանջվող ջրի նետտո ծախսը որոշվում է հետնյալ անաձնով. m Qն  , լ/վ 86.4ա որտեղ` -ը տվյալ մշակա ույսի ջրման նորմն է, մ3/հա  -ն տվյալ տասնօրյակում ջրվող տարածությունն է, հա -ն տասնօրյակի օրերի թիվն է (10 կամ 11), օր 86.4- օրվա վայրկյանների թիվն է 1000 անգամ փոքրացրած: Ջրումների անցկացման օրացույցային պլանի վերջում տրվում են պահանջվող ջրի նետտո ն րուտտո ծախսերը ոլոր մշակա ույսերը ջրելիս: Բրուտտո ծախսը որոշվում է հետնյալ կերպ. Q Q ր  ն , լ/վ

ն.ց.

որտեղ` ղն.ց- ներտնտեսային ցանցի ՕԳԳ-ն է: Ջրօգտագործման պլան-ժամանակացույցի վերջում նշվում են ջրվող տարածությունը ն պահանջվող ջրի քանակը՝ տասնօրյակում ն աճող թվերով: Պահանջվող ջրի քանակությունը տասնօրյակում որոշվում է հետնյալ կերպ. Մ = m1 1  m2 2  ...  mԷ Է Ù3

ն.ց

մ3/հա

,

տվյալ տասնօրյակում ջրվող գ/մ-ի ջրման նորմերն են,

 1 2... Է տվյալ տասնօրյակում մշակա ույսի ջրվող տարածությունն է, հա: Ջրօգտագործման պլան-ժամանակացույցով նախատեսված ջրի քանակությամ ապահովված լինելու պայմաններում ջրումների պլանի կատարումը ավարար է համարվում այն դեպքում,եր փաստացի ջրված տարածությունը համընկնում է պլանով նախատեսվածի հետ: Դաշտերում ոռոգման ջուրը արդյունավետ կերպով օգտագործելու համար պետք է իրականացվեն հետնյալ պայմանները. 1. ջրումը իրականացնել սահմանված նորմերով, 2. կիրառել ջրման ժամանակակից տեխնիկա, որը կնպաստի ջրի հավասարաչափ աշխմանը ն կկանխի ջրի վանումները, 3. ջրի կորուստների մեծությունը հասցնել նվազագույնի: Ներտնտեսային ջրօգտագործումն իրականացնելիս կարող է զգացվել պլանների ճշտման անհրաժեշտություն հետնյալ դեպքերում` պլանի համեմատ փաստացի ոռոգվող տարածության ու մշակա ույսի կազմի,

կլիմայական պայմանների, ոռոգման աղ յուրի ջրա երության փոփոխության պայմաններում, ոռոգման համակարգում վթարների առաջացման ն այլ դեպքերում:

4.4. ՋՐՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՊԼԱՆՆԵՐԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄԸ ԵՎ

ԸՆԹԱՑՔԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ջրօգտագործման պլանների իրականացման ն ջրօգտագործման ընթացքը արդյունավետ կազմակերպելու համար պետք է կատարել որոշ նախապատրաստական աշխատանքներ. 1. Ժամանակին կարգի երվեն ջրանցքները, հիդրոտեխնիկական կառուցվածքները, ջրաչափական դիտակետերը, ջրի քանակը կարգավորվող կառուցվածքները: 2. Ժամանակին կատարվեն ջրանցքների մաքրման աշխատանքները միջտնտեսային, այնպես էլ ներտնտեսային ցանցերում: 3. Շահագործման անձնակազմը պետք է ստանա անհրաժեշտ հրահանգավորում ջրօգտագործման ընթացքի վերա երյալ: 4. Ջրասակավության պայմաններում պետք է հնարավորության սահմաններում ջուր վերցնել ուրիշ աղ յուրից: 5. Կարելի է կրճատել ջրումները, եթե դրանք չեն ազդում տվյալ մշակա ույսի աճի, զարգացման, երքատվության վրա կամ փոքրացնել ջրման նորմի մեծությունը: 6. Իրականացնել ջրաշրջանառություն, այսինքն կրճատել միաժամանակ աշխատող ջրանցքների ընդհանուր երկարությունը, մեծացնել Օ.Գ.Գ.-ն: Ջրաշրջանառության կիրառումը թույլ է տալիս ոռոգման ջրի մատուցումը կենտրոնացնել դաշտերում: Ջրաշրջանառության դեպքում կրճատվում են ջրի ֆիլտրացիոն կորուստները: Անընդհատ աշխատող ջրանցքների Օ.Գ.Գ-ն որոշվում է հետնյալ անաձնով.  ղ -1 100 որտեղ ` ℓ -ը ջրանցքի երկարությունն է, կմ  -ն ջրի ֆիլտրացիոն կորուստներն են ջրանցքի 1կմ երկարության վրա արտահայտված 9-ով: Ջրաշրջանառության դեպքում ջրանցքի երկարությունը (ℓջ) փոքրաç   ,ապա ջրանցքի Օ.Գ.Գ.-ն (ղջ) ջրանում է ℓջ < ℓ , նշանակենք  շրջանառության դեպքում կստացվի

ղջ- 1հետնա ար

1  ç

 ç ç



ç 

1-  որտեղ`  ջ -ն ջրի ֆիլտրացիոն կորուստներն են ջրանցքի 1 կմ երկարության վրա, ջրաշրջանառության դեպքում, արտահայտված 9-ով:  ն  ջ -մեծությունները կարելի է որոշել Ա. Ն. Կոստյակովի անաձնով: Կախված մշտական ջրանցքների ջրթողունակությունից, ոռոգվող տարածության մեծությունից, տրվող ջրի ծախսից, գյուղատնտեսական մշակա ույսերի համար սահմանված ջրելու ժամկետներից, ջրաշրջանառությունը կարելի է իրականացնել մի քանի հերթերով: Յուրաքանչյուր հերթի տնողությունը կարելի է ընդունել 2-ից 5 օր, այսինքն համապատասխան ջրման տնողությանը: Ջրաշրջանառության իրականացման տեսակները կարող են լինել տար եր՝ ջրաշրջանառության խոշոր ջրա աժան կառուցվածքների ն ջրօգտագործողների միջն, ջրման տեղամասի ներսում: Ջրաշրջանառությունը մանրամասն չի հաշվարկվում, այլ հաշվի են առնում նրա հնարավոր արդյունավետությունը: Արդյունավետությունը երկհերթ ջրաշրջանառության դեպքում կարելի որոշել հետնյալ անաձնով.  - ղջ ղ ղ որտեղ` Ý-ն ջրաշրջանառության արդյունավետությունն է ղ-ն ջրանցքի ՕԳԳ-ն է փաստացի րուտտո ծախսի դեպքում: Եռահերթ ջրաշրջանառության դեպքում արդյունավետությունը մեծանում է ընդամենը 4-99 -ով, սակայն այս դեպքում դժվարանում է աշխատանքի կազմակերպումը ն ջրման գործընթացը: Հետնա ար, եռահերթ ջրաշրջանառության կիրառումը շատ արդ է տեխնիկական տեսակետից: Երկհերթ ջրաշրջանառության դեպքում արդյունավետությունը մեծ է ն կախված է ջրի ծախսերից ն գրունտների ջրաթափանցիկությունից: Ջրաշրջանառության կիրառումը ագրոտնտեսական տեսակետից ցանկալի երնույթ չէ, քանի որ յուրաքանչյուր համայնք պետք է ջուր ստանա մշտական: Հետնա ար, ջրաշրջանառությունը ոռոգման համակարգում պետք է դիտել որպես ծայրահեղ միջոցառում: Ջրօգտագործման պլանների իրականացման վրա կարող են ազդել ազմաթիվ գործոններ՝ հիմնականում ջերմաստիճանների կտրուկ փոփոխությունները, աղ յուրի ջրատվության, ցանքատարածությունների փոփոխությունը ն այլն: Կախված նշված պատճառներից` վեգետացիայի ընթացքում հնարավոր են պլաններում կատարել որոշ ուղղումներ:

ՈՒղղումները պետք է կատարվեն պլանները հաստատողի կողմից, որի մասին տեղյակ պահվեն ոլոր ջրօգտագործողները: Ջրօգտագործման պլանների իրականացման դեպքում որոշվում է ուղղման գործակցի մեծությունը հետնյալ անաձնով. Q   փ Qպլ որտեղ` Օփ -ն փաստացի ջրի ծավալն է, Օպլ-ն պլանով նախատեսված ջրի ծախսն է: Եթե  0,9...1, ապա ուղղում չի կատարվում, փոքր լինելու դեպքում կատարվում է համապատասխան ուղղում: Ջրօգտագործման ընթացքի արդյունավետ իրականացման համար անհրաժեշտ է վերլուծել դրա ընթացքը: Ջրօգտագործման ընթացքի վերլուծությունը կատարվում է շահագործման տեղամասի պետի կողմից: Նրանք շահագործման տեղամասի առանձին աշխատողների հետ ամենօրյա հսկողություն են սահմանում, շրջում են տեղամասում, ստուգում ջրման աշխատանքերի կատարումը, ջրանցքների տեխնիկական վիճակը, որոշում փաստացի տրված ջրի քանակը ն այլն: Ջրօգտագործման ընթացքի վերլուծության ցուցանիշներ են հանդիսանում՝ ջրառի մեծությունը, տնտեսություններին ջրամատուցման գործընթացը, ՕԳԳ-ի փաստացի մեծությունները, ջրի օգտագործման գործակիցը: Ըստ որում ջրառի մեծությունը, ջրամատուցման ն ջրա աշխման աշխատանքները նութագրում են ոռոգման համակարգի աշխատանքը, իսկ փաստացի ՕԳԳ-ները ն ջրի օգտագործման գործակիցը նորոշում են ոռոգման ջրի օգտագործման արդյունավետությունը: Ջրառի ցուցանիշը չպետք է փոքր լինի 909-ից ն մեծ 105 9 Օփ Օպլ հարա երությունից, այսինքն

-  0.9 1.05

Qփ Qպ լ

Ջրումների վերլուծությունը սահմանվում է ոռոգման ջրի օգտագործումը պար երա ար ստուգելու միջոցով: Ջրօգտագործման ընթացքը վերլուծության է ենթարկվում յուրաքանչյուր տասնօրյակի վերջում այն հաշվով, որ հաջորդ տասնօրյակում կատարվեն համապատասխան ուղղումներ: Ջրի օգտագործման գործակիցը փաստորեն ջրված տարածության հարա երությունն է պլանով նախատեսվածի նկատմամ ն որոշվում է.

Ճորտեղ`

պլ Օ

ր

պլ.պլ

փ  Օ

ր

 .փ լ փ

 փ-տվյալ տասնօրյակի ընթացքում փաստորեն ջրված տարածությունների գումարն է, հա

 պլ տվյալ տասնօրյակի ընթացքում պլանով նախատեսված ջրվող

տարածքն է, հա

Q ր պլ - պլանով նախատեսված ջրի րուտտո ծախսն է, Q ր փ - փաստացի ջրի րուտտո ծախսն է, ղ պլ - ներտնտեսային ցանցի պլանային ՕԳԳ-ն է, ղ փ - ներտնտեսային ցանցի փաստացի ՕԳԳ-ն է: Ջրի օգտագործման գործակիցը չպետք է ցածր լինի 0.9-ից ն արձր 1.1-ից, ամենալավ արդյունք է լինում, եր Ճ-1: Ջրօգտագործման ընթացքի վերլուծությունը կատարվում է այն ենթադրությամ , որ պլանի իրականացման ժամանակ պահպանվեն պլանով նախատեսված մեծությունները, իսկ տար երությունների դեպքում կիրառվեն համապատասխան միջոցառումներ դրանց վերացման համար:

ԳԼՈՒԽ 5 ՀԻԴՐՈՄԵԼԻՈՐԱՏԻՎ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ՎԵՐԱՆՈՐՈԳՈՒՄԸ

5.1 ՎԵՐԱՆՈՐՈԳՄԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ, ԴՐԱՆՑ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Համակարգերում կառուցվածքների նորմալ, անխափան ն երկարակյաց աշխատանքի համար մեծ նշանակություն ունի դրանց ժամանակին ն անհրաժեշտ որակով նորոգումը: Համակարգի ճիշտ տեխնիկական սպասարկումը ն խնամքը ացառում են վթարները, կանխում են կառուցվածքների ժամանակից շուտ մաշվածքը ն նվազեցնում են շահագործման ծախսերը: Վերանորոգման աշխատանքները լինում են 2 տեսակի՝ ընթացիկ ն կապիտալ (հիմնական): Ընթացիկ վերանորոգումը ամեն տարի կատարվող, արդ տեխնիկական միջոցառումներ չպահանջող աշխատանքներ են, որոնք չեն փոխում կառուցվածքի կոնստրուկցիան: Կապիտալ կամ հիմնական վերանորոգումը կատարվում է պար երա ար, մաշվածության կամ վնասվածքի հետնանքով մասամ կամ ամ ողջովին փոխվում են համակարգի ն նրա կառուցվածքների առանձին տարրերը ն կոնստրուկցիաները: Ընթացիկ վերանորոգման առանձնահատուկ տարատեսակ է նախազգուշական (կանխարգելող) վերանորոգումը: Այն ներառում է շահագործող անձնակազմի կողմից իրականացվող ամենօրյա սիստեմատիկ միջոցառումները, որոնք ուղղված են ջրանցքների ն կառուցվածքների հնարավոր վթարի կանխարգելմանը: Վթարային վերանորոգումը չի պլանավորվում ն առաջանում է հիմնականում ինչպես նական աղետների, այնպես էլ տեխնիկական շահագործման կանոնների խախտման, նախագծի կամ շինարարության վատ որակի հետնանքով: Ընթացիկ վերանորոգման աշխատանքների թվին են պատկանում. 1. ջրանցքների, ջրընդունիչների, պարզարանների մաքրումը տղմակալումից ն ուսականությունից, 2. ջրանցքների, վաքերի ամրացումները, ոչ մեծ սողքերի վերացումը, վնասվածքների վերականգնումը, 3. փակ խողովակաշարերից ջրի արտահոսքերի կանխարգելման նպատակով կատարվող աշխատանքները, 4. վաքերի միացման կարերի (ռետինե պարանների, ձյութի շերտի վերանորոգում) վերականգնումը, հենարանների ուղղահայաց դիրքի վերահսկումը,

5. կառուցվածքների մետաղական մասերի ն մետաղական կառուցվածքների մեկուսացման վերականգնման աշխատանքները (ջրի հետ շփվող մասերի պատումը հիդրոմեկուսիչ նյութերով, ջրի հետ չշփվող մասերի պատումը ներկանյութերով), 6. շահագործման ճանապարհների պաստառի անհարթությունների վերացման ն հարթեցման աշխատանքները, 7. փականների, վերելակների, արձրացնող-իջեցնող սարքավորումների փորձարկման աշխատանքները, առավել շուտ մաշվող մասերի նորոգման ն վերափոխման աշխատանքները: Կանխարգելող վերանորոգման աշխատանքները կատարվում են ջրանցքի ն կառուցվածքների խնամքի ն հսկողության նպատակով: Կանխարգելող ն ընթացիկ նորոգման աշխատանքները կատարվում են հիմնականում առանց դադարեցնելու ոռոգման համակարգի աշխատանքը: Կապիտալ վերանորոգման աշխատանքների թվին են պատկանում. 1. 11 կարգի ջրանցքների երեսապատումը, քայքայված երեսապատման վերականգնումը, հատկապես ֆիլտրացիոն մեծ կորուստների հատվածներում, 2. ջարդված, քայքայված վաքերի փոխարինումը նորերով, 3. հիդրոտեխնիկական կառուցվածքների լրիվ կամ մասնակի վերականգնումը, մաշված կոնստրուկցիաների, սարքավորումների փոխարինում նորագույն, ավելի ամուր ն տնտեսապես ձեռնտու կոնստրուկցիաներով ն սարքավորումներով, 4. ջրաչափական դիտակետերի քայքայված մասերի վերականգնումը կամ դրանց փոխարինում նորերով, 5. շահագործման ճանապարհների պաստառի անանցանելի հատվածների վերականգնումը, ոլորանների ուղղումը կամ թեքությունների արելավումը լիցքերի, փորվածքների միջոցով: Գարնան նախապատրաստական աշխատանքների ընթացքում կատարվում են` նան կապիտալ նորոգման աշխատանքներ: Դրանք կարող են իրականացվել աշնանը՝ ոռոգման ժամանակաշրջանի ավարտից հետո, ձմռանը՝ արենպաստ կլիմայական պայմանների դեպքում: Վթարային վերանորոգման աշխատանքները կատարվում են հաշվի առնելով տեխնիկական անվտանգության կանոնները: Վերանորոգման աշխատանքների անհրաժեշտությունը ն ծավալները որոշվում են տարեկան երկու անգամ՝ գարնանը ն աշնանը, ոռոգման ժամանակաշրջանի ավարտից հետո ՋՕԸ կատարած տեխնիկական դիտարկումների տվյալների հիման վրա: Ընթացիկ նախազգուշական վերանորոգման աշխատանքները պլանավորվում ն կատարվում են ընկերության կողմից: Վերանորոգման ակտի օրինակը երված է ստորն:

ՀՏԿ ՊԼԱՆԱՅԻՆ ՎԵՐԱՆՈՐՈԳՄԱՆ ԱԿՏ

Հանձնաժողովի նախագահ Հանձնաժողովի անդամներ

ԿաՎերանոԱշխատանքնեԿառուցռուցրոգման րի կատարման վածքի N վածքի աշխաժամկետը գտնվելու անվատանքի վայրը նումը կազմը սկիզ վերջ

Նախահաշվա- Փաստային ցի ծախս արժեք հազ. դրամ

5.2 ՎԵՐԱՆՈՐՈԳՄԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ ԸՆԴՈՒՆՄԱՆ ԿԱՐԳԸ

ԵՎ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅԱՆ ԿԱԶՄՈՒՄԸ

Կատարված ընթացիկ նախազգուշական վերանորոգման աշխատանքները ընդունում է ՋՕԸ կողմից նշանակված հանձնաժողովը: Մաքրման աշխատանքների ծավալները որոշվում են մակարդակաչափության կամ այլ չափող գործիքների միջոցով: Ընթացիկ վերանորոգման աշխատանքները ավարտվում են տվյալ ոռոգման շրջանի սկսվելուց առնվազն մեկ շա աթ առաջ: Վերանորոգման աշխատանքները ընդունելիս կազմում են կատարողական ակտեր, որտեղ նշվում են կատարված աշխատանքների ծավալը, ծախսերը, անվորական ուժի, տրանսպորտային միջոցների թիվը, կատարված աշխատանքների փաստացի ն նախահաշվային արժեքը, դրանց կատարման որակը, անհրաժեշտության դեպքում կատարվում են առաջարկություններ կատարված աշխատանքների վերա երյալ: Վերանորոգման աշխատանքները կարող են կատարվել նան կապալառուական եղանակով: Վերանորոգման աշխատանքների կատարման ժամանակ պետք է պահպանվեն տեխնիկական անվտանգության կանոնները: Խստիվ պետք է պահպանվեն անվտանգության տեխնիկայի կանոնները հատկապես այն աշխատանքների կատարման ժամանակ, որոնք կապված են մեքենաների, մեխանիզմների հետ, էլետրաէներգիայի օգտագործման պայմաններում, թունելներում, հորերում, պայթեցման, քիմիական նյութերի օգտագործման աշխատանքները կատարելիս: Բնակելի, ծառայողական, կենցաղային, արտադրական շենքերը ն կառույցները պետք է կահավորված լինեն հակահրդեհային սարքերով ն կանոններով: Շահագործման ծառայության աշխատանքները պետք է տեղյակ լինեն անվտանգության տեխնիկայի կանոններին:

ԳԼՈՒԽ 6 ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ

6.1 ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՋՐԱՉԱՓՈՒԹՅՈՒՆ

ՋՐԱՉԱՓՈՒԹՅԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Ոռոգման ջրի ճիշտ ն հաճախակի հաշվառումը հանդիսանում է ջրային պաշարների արդյունավետ օգտագործման կարնոր պայմաններից մեկը: Ոռոգման համակարգի ոլոր օղակներում ջրի ճիշտ հաշվառումը հնարավորություն է տալիս իրականացնելու ջրօգտագործման պլանները, ջրա աշխումը, մեծացնելու ջրանցքների ՕԳԳ, լավացնելու հողերի մելիորատիվ վիճակը, կանխելու ոռոգման ջրի վանումները: Ջրի հաշվառումը թույլ է տալիս ստուգել ոռոգման ցանցում ջրի կորուստների մեծությունները ն ջրանցքների ջրթողունակությունը: Ջրի ճիշտ հաշվառումը հնարավորություն է տալիս հսկել ն կանոնավորել ջրի մուտքի ընդհանուր քանակությունը, իրականացնել ջրի ճիշտ աշխումը ջրօգտագործողների միջն, սահմանել ոռոգման ժամանակ փաստացի ստացվող ջրման նորմերը ն եթե դրանք չեն համապատասխանում նախատեսվածին, փոխել մշակա ույսերի պահանջին համապատասխան: Շահագործման ծառայության աշխատողը պետք է կարողանա չափել տվյալ ջրանցքով հոսող ջրի քանակը ն լրիվ պատկերացում ունենա ոռոգման ջրանցքների ջրի ծախսերի չափման եղանակի մասին: Նրանք կատարում են չափումները, ձնակերպում են չափումների տվյալները: Օգտագործված ոռոգման ջուրը ենթակա է հաշվառման: Հաշվառում կատարվում է ամ ողջ համակարգում, ըստ նրա առանձին օղակների: Շահագործման ջրաչափության իրականացման համար համակարգը պետք է կահավորված լինի տար եր նշանակության ջրաչափական դիտակետերով, կառուցվածքներով ն սարքավորումներով: Ջրային օ յեկտներից ջրառը միջտնտեսային գլխամասային ջրաչափական դիտակետերում հաշվառում են շահագործման մասնաճյուղերը, իսկ ներտնտեսային ցանցում` այն շահագործող համապատասխան ջրօգտագործողները: Ցանկացած ջրաչափական դիտակետ պետք է կահավորված լինի ինքնագիր հորիզոնաչափով (լիմնիգրաֆ):

6.2. ՋՐԱՉԱՓԱԿԱՆ ԿԵՏԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ ԵՎ

ՋՐԱՉԱՓԱԿԱՆ ՍԱՐՔԵՐԸ

Համակարգում ջրաչափական դիտակետերը կարելի է խմ ավորել հետնյալ կերպ. 1. գլխամասային, 2. հաշվեկշռային հաշվային,

3. օպերատիվ հաշվառման, 4. հատուկ նշանակության, 5. ջրհեռ ցանցի վրա, 6. նախատեսված ներտնտեսային ցանցում ջրի հաշվառման համար: 1. Գլխամասային ջրաչափական դիտակետը նախատեսված է ընդհանուր ջրառի հաշվառման համար: Ջրաչափական աշխատանքները կատարվում են ամ ողջ տարվա ընթացքում: Տաք ժամանակաշրջանում օրվա մեջ 3 անգամ (700, 1300, 1900), իսկ ցուրտ ժամանակաշրջանում`1 անգամ 700 կամ 1900: 2. Հաշվեկշռային հաշվային ջրաչափական դիտակետերը նախատեսված են ջրային պաշարների ն փաստացի օգտագործված ջրի քանակության հաշվառման համար: Դրանք կարող են տեղադրվել համակարգի գլխամասում (հիդրոտեղամասերի սահմաններում, ջրահեռատար ջրանցքների վրա): 3. Օպերատիվ հաշվառման դիտակետերը նախատեսվում են տնտեսություններին ոռոգման ջուր հատկացնելու ն ջր աժան հանգույցների վրա: Դիտումների քանակը ն ժամկետները որոշվում են` ելնելով ընթացիկ օպերատիվ աշխատանքների նպատակից: 4. Հատուկ նշանակության դիտակետերը նախատեսված են հետախուզական ն գիտահետազոտական աշխատանքների համար: 5. Ջրհեռ ցանցի վրա նախատեսված ջրաչափական դիտակետերի միջոցով հաշվառվում է հեռացվող ջրի քանակը: 6. Ոռոգման ջրի հաշվառումը արդ է, հատկապես ներտնտեսային ցանցում, քանի որ հատկացման կետերը շատ են: Այդ պայմաններում ջրաչափական աշխատանքները պետք է կատարվեն մեծ ճշտությամ , ինչպես նան անընդհատ ն աչքի ընկնեն չափումների պարզությամ : Ներտնտեսային նշանակության աժանարարների գլխամասային ջրաչափական դիտակետերը ապահովվում են ջրանցքի տեխնիկական ցուցանիշներին համապատասխան ջրաչափական կառուցվածքներով ն սարքավորումներով: Ներտնտեսային ցանցում ջրի հաշվառումը կատարվում է ջրաթափներով, ջրաչափական կցափողերով, ծախսաչափերով, հոսքաչափերով ն այլ: Դրանցից ամենից տարածվածը ջրաչափ-ջրթափներն են, որոնք լինում են տար եր կտրվածքի` սեղանաձն, եռանկյունաձն ն ուղղանկյունաձն: Ջրաթափերը լինում են նան հաստատուն տեղադրված ն փոխադրովի: Հաստատուն ջրաթափերը լինում են փայտյա շրջանակների մեջ: Փոխադրովի ջրաթափերը լինում են պատրաստված թեթնացրած շրջանակներով: Մեկ դիրքում չափումները ավարտելուց հետո տեղափոխվում է մեկ այլ տեղ: Դրանք կարող են տեղակայվել 0.1մ3 /վ ոչ ավել ծախս ունեցող ջրանցքներում: Արտադրությունում լայն կիրառություն

ունեն սեղանաձն ն եռանկյունաձն կտրվածքով ջրաչափ - ջրթափները: Դրանցով հարմար է ջրումների ժամանակ կատարել ստուգիչ չափումներ: Սեղանաձն ջրթափն իրենից ներկայացնում է մետաղյա կամ փայտե վահան, որն ունի սեղանաձն կտրվածք: Սեղանաձն կտրվածքի կողմնային կողերը շեմքի հետ կազմում են 1040 անկյուն: Ջուրն ազատ կերպով պետք է թափվի շեմքի վրայով: Ջրթափի միջով անցնող ջրի ծախսը որոշվում է նրա վրայով թափվող ջրի շերտի մեծությամ , որը չափվում է ջրթափից 1-2 մ հեռավորության վրա տեղադրվող նշաձողի օգնությամ : Նշաձողի զրոյական աժանմունքը պետք է համընկնի ջրթափի շեմքի հաստությունը: Նշաձողի միջոցով հաշվումները կատարվում են թափվող ջրի շերտի յուրաքանչյուր փոփոխության դեպքում մինչն 0.2 սմ ճշտությամ : Սեղանաձն ջրթափի միջով թափվող ջրի ծախսը որոշվում է հետնյալ անաձնով. Օ - 1,86 Ե-

-,

մ3/վ

որտեղ`

Ե-ն ջրթափի շեմքի լայնությունն է, մ --ը ջրի շերտի հաստությունն է ջրաթափի շեմքի վրա, մ: Արտադրությունում երված անաձնի հաշվարկներով ստացված արդյունքները կարելի է ներկայացնել աղյուսակի ձնով ջրի շերտի հաստության տար եր արժեքների համար: Սեղանաձն ջրաթափի ճիշտ ն նորմալ աշսատանքի համար պետք է ավարարվեն հետնյալ պայմաննեհո` ջրաթափի ելքերը պետք է սուր լինեն, ջրի շարժման արագությունը հունում պետք է հնարավորին չափ փոքր լինի 0.3մ/վ-ից ոչ ավել, այդ նպատակով վահանից առաջ պետք է հունը լայնացվի շեմքի լայնությունից 1.5-ից 2 անգամ ավելի, իսկ եհտարությունից:Ներքնի կողմից` թափվող ջրի շիթի տակով պետք է օդն ազատ մուտք ունենա, որի համար ջրանկումը ջրթափի վրա պետք է 5-10 սմ պակաս չլինի: Ջրաթափը պետք է տեղակայվի հոսանքի առանցքին ուղղահայաց ն այնպես, որ նա համընկնի ջրաթափի անցքի մեջտեղի հետ: Ջրաթափը պետք է տեղակայվի խիստ ուղղահայաց, իսկ շեմքը հորիզոնական: Սեղանաձն ջրաթափը կարելի է տեղակայել ջրանցքի այնպիսի տեղամասում, որտեղ ջրանցքն ուղղագիծ է ջրաթափից վերն` շեմքի լայնության տասնապատիկից ոչ պակաս ն ջրաթափից ներքն` շեմքի եռապատիկ քառապատիկ լայնությունից ոչ պակաս: Ջրաթափի շեմքի վրայով կախվող ջրի շերտի հաստությունը չպետք է գերազանցի շեմքի լայնության 1/3-ը: Ջրանցքի մեջ ամրացնելու դեպքում անհրաժեշտ է, որպեսզի հեռավորությունը հատակից ու ափից մինչն շեմքը ն կողմնային շեպերը կազմի` շեմքի լայնությունը 0.5մ լինելու դեպքում` 15սմ-ից ոչ պակաս ն 0.75 մ լինելու դեպքում` 25սմ-ից ոչ պակաս: Նշված պահանջներին ավարարելու դեպքում սեղանաձն ջրաթափով

չափումները հնարավորություն կտան ճշգրիտ կերպով չափելու ջրի ծախսը: Սակայն թերությունը կայանում է նրանում, որ ջրանցքի հունում ռնում ն կուտակում է ջրանցքի հունով անցնող ջրա երուկները: Նշաձողի վրա կարդացած թափվող ջրի շերտի հաստությունը (-), ըստ աղյուսակի գտնվում է 1.86 -

- մեծությունը, ջրի ծախսը (Օ) ստանալու համար այդ

մեծությունը պետք է ազմապակտել Ե ով: Օրինակ. ջրաթափի շեմքի լայնությունը Ե-0.5մ, թափվող ջրի շերտի հաստությունը հ-0.13մ: Ըստ աղյուսակի դրան համապատախսանում է 1.86 հ - 0.08718: Ջրի ծախսը (Օ) կկազմի 0.5*0.08718-0.04359մ3/ վ  43.6 հ լ/վ : Սեղանաձն ջրաթափի շեմքի լայնությունը (Ե) կարող է լինել 25, 50, 75, 100 ն 125 սմ : Եռանկյունաձն ջրաթափն իրենից ներկայացնում է մետաղյա կամ փայտյա վահան` եռանկյունաձն կտրվածքով: Այն ծառայում է ջրի փոքր ծախսեր չափելու համար ջրտարներում, ակոսներում: Չափման սկզ ունքը նույնն է , ինչ որ սեղանաձն ջրթափի դեպքում: Եռանկյունաձն կտրվածքով ջրաթափի միջով թափվող ջրի ծախսը կարելի է որոշել հետնյալ անաձնով . մ3/վ Օ- 1.4 - 5/2 , որտեղ` Օ-ն ջրաթափի վրայով թափվող ջրի ծախսն է, մ3/վ --ը ջրի շերտի հաստությունն է, մ Ջրաչափական սարքավորումները ըստ աշխատանքի սկզ ունքի սովորա ար լինում են ջրի ծախսը կարգավորող ն չկարգավորող: Առաջինները հնարավորություն են տալիս հաշվել ոչ միայն ջրի ծախսը, այլն չկարգավորել այն, այսինքն ավելացնել կամ պակասեցնել համապատասխանեցնելով այն եղած պահանջին: Այս կառուցվածքներին են պատկանում վահանային ջրթողները, ջրաչափական կցափողերը, կողային ջրթողները ն այլն: Ջրի ծախսը չկարգավորող սարքերը հնարավորություն են տալիս չափել միայն ջրանցքով անցնող ջրի ծախսը: Ոռոգման համակարգերում ջրաչափական դիտակետերը պետք է անընդհատ կատարելագործվեն ն արելավվեն: Ջրաչափական դիտակետի կատարելագործման կարնորագույն պայման է հանդիսանում ջրի ծախսի ն հոսքի հաշվառման ավտոմատացումը: Ներկայումս ջրտուքի կետերում տեղադրում են էլեկտրոնային հորիզոնաչափերը` ՅՈÓ-100: Այս հորիզոնաչափը նախատեսված է աց հուներում ն ջրավազաններում ջրի ծախսերի ն հոսքի, ինչպես նան ջրի հորիզոնների չափման համար: Այն կարող է աշխատել օդի -20օ Շ 60Շօ ջերմաստիճանների պայմաններում: ¾լեկտրոնային հորիզոնաչափը աղկացած է մեխանիկական տվիչից (լողանային տիպի), հաշվիչ մոդուլից, հիշողության մոդուլից: ՅՈÓ-100

(Օ) մ3

սխալը կազմում է ջրի հորիզոնի համար 2.5մմ, ջրի ծախսի համար 1լ/վ: Չափումների թիվը 1վրկ-ում կազմում է 300: Նախքան հորիզոնաչափի տեղադրելը ջրի հայելին պետք է մաքրվի աղ ից ն ջրիմուռներից ն այնուհետն սարքը տեղադրել հատուկ պատրաստված հենարանի վրա: Ջրի սկզ նական հորիզոնը (զրոյական հորիզոնը) ընդունվում է հունի հատակը, իսկ ջրի հորիզոնի ացարձակ մեծությունը հաշվում են գոյություն ունեցող ներկա հորիզոնը:Սարքի ծրագրային համալարիը համարվում է ինքնավար դաշտային սարք ն նրանում կատարվող չափումների ն այլ գործողությունների համար օպերատորի միջամտությունը չի պահանջվում: Օպերատորի միջամտությունը անհրաժեշտ է միայն հետնյալ գործողությունների համար սկզ նական տեղադրում ն նշված ցուցանիշների (ժամանակի, ջրի հորիկզոնի) ուղղում, կատարված չափումների արդյունքների հաշվարկում, հիշողության փոխում: Ջրի հոսքի (Մ) ն միջին ծախսի (Օ) չափումները կատարվում են ըստ ժամային ինտերվալների: Հարա երական սխալը Մ ն Օ չափման ժամանակ 0.0029: ՅՈÓ100 հորիզոնաչափի շահագործումը չի պահանջում առանձնապես արձր որակի մասնագիտացված աշխատանք: Շահագործման ժամանակ պետք է կատարվեն հետնյալ աշխատանքները. 1. Սարքի մասերի յուրացումը ոչ ավել, քան տարին մեկ անգամ. 2. Անհրաժեշտության դեպքում լողանի մաքրումը կուտակված կեղտերից, նպատակահարմար է դա կատարել սարքի սկզ անական տեղադրման ժամանակ: 3. Սնման աղ յուրի մարտկոցի փոխարինումը նորով: Այս աշխատանքը խորհուրդ է տրվում կատարել այն դեպքում, եր մնացել է պաշարի 159: 4. Հիմնական էլեկտրասնման աղ յուրի փոխումը, որը պետք է կատարվի 5 տարին մեկ անգամ: Նախքան սարքի տեղադրումը ն շահագործումը այն պետք է պահվի օդի ջերմաստիճանների ն 989 օդի հարա երական խոնավության պայմաններում: Կարճատն պահպանման դեպքում այն պետք է ծածկվի պոլիէթիլենային թաղանթով, իսկ երկարատն պահպանման դեպքում` հատուկ արկղերի մեջ: Այն կետերում որոնք ապահովված չեն ջրաչափական դիտակետերով, ջրառ ջրտուքն արգելվում է:

Ջրառի իրականացման ընթացքում թույլ տրված խախտումների համար (թույլ տրվածից ավել ջրառ, փաստացի ջրառի ծավալի ոչ ճիշտ հաշվառում ն հաշվետվություն, ջրառի թաքցնում) մեղավոր անձինք ենթակա են պատասխանատվության ՀՀ օրենսդրությամ սահմանված կարգով: Ջրամատակարարի կողմից ոռոգման ջրի մատակարարման դիտակետերի չափա երումն իրականացվում է ջրամատակարարը ն յուրաքանչյուր ամիսը մեկ անգամ կատարում է ստուգիչ չափումներ ընկերության ներկայացուցիչի հետ: Անհրաժեշտության դեպքում լրացուցիչ ստուգիչ չափումներ կարող են կատարվել ընկերության պահանջով: Ընկերության սպասարկաման տարածքում աժանարարների գլխամասերի ջրտուքի ջրաչափական դիտակետերի, մայր ն 11-րդ կարգի ջրանցքների հաշվեկշռային ն ջր աժան հանգույցների ջրաչափական դիտակետերի չափա երումը, ինչպես նան ստուգիչ չափումները կատարվում են ընկերության կողմից ամիսը մեկ անագամ շահագրգիռ անձանց մասնակցությամ : Ստուգիչ չափումներ կարող են կատարվել նան ըստ անհրաժեշտության: Ընկերության սպասարկման տարածքում ջրաչափական դիտակետերով կարող են կահավորվել 111-րդ կարգի աժանարարները, համակարգերի ջր աժան հանգույցները, միջդաշտային սահմանազատման կետերը ն այլ տեղերում` որտեղ դրանց կարիքը զգացվում է ոռոգման համակարգի շահագործման ընթացքում: Ընկերության կողմից սպասակվող ոռոգման համակարգում հաջող ջրաչափական դիտակետերի ցանցի օպտիմալ տեղա աշխումը հանարավորություն է տալիս ավելի ճիշտ աշխելու ոռոգման ջուրը ջրօգտագործողների միջն, որոշելու ոռգման համակարգերում տեղի ունեցող ջրի փաստացի կորուստները, որը կարնոր ցուցանիշ է ոռոգման համակարգերի նպատակահարմար շահագործման ն ջրի խնայողության համար: Ընկերության սպասարկան տարածքում եղած ջրաչափական դիտակետերն համարակալվում են:

ԳԼՈՒԽ 7 ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ ԵՂԱԾ ՋՐԻ ԿՈՐՈՒՍՏՆԵՐԸ

7.1

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ ԵՂԱԾ ՋՐԻ ԿՈՐՈՒՍՏՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ՈՐՈՇՄԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Ոռոգման համակարգում ջրի կորուստները մեծ չափերի են հասնում, դրանք կազմում են ընդհանուր ջրառի 40-ից 609-ը: Ոռոգման նպատակով օգտագործվող ջրի փաստացի քանակն այն չափանիշն է, որով հնարավոր է հաշվարկել ինչպես միավոր հողատարածության, այնպես էլ միավոր արտադրանքի հաշվով ոռոգման իրականացման հետ կապված փաստացի ծախսերը: Հետնա ար, անհրաժեշտություն է առաջանում հնարավոր ճշտությամ չափել ոռոգման համար տրվող ջրի քանակը: Համակարգում եղած ջրի կորուստները ոչ միայն զրկում են ոռոգման ջուրը լրիվ օգտագործելու հնարավորությունից, այլն պատճառ են հանդիսանում գրունտային ջրերի մակարդակների արձրացմանը, ինչպես նան հողերի աղիացմանը ն ճահճացմանը: Ջրի կորուստները ոռոգման համակարգում աշխվում են մոտավորապես հետնյալ կերպ՝ մայր ջրանցքում ն ճյուղավորումներում՝ 109, միջտնտեսային (11 կարգի) աժանարարներում 259 ն ներտնտեսային ցանցում 65 9: Ջրի կորուստները լինում են 1. ֆիլտրացիոն (ջրանցքի հատակից ն շեպերից ընդհանուր կորուստների 90-959), 2. գոլորշիացման (ջրի հայելու մակերեսից), 3. մեխանիկական (հիդրոտեխնիկական կառուցվածքների, սարքավորումների անսարք վիճակից), 4. տեխնիկական կամ շահագործման (շահագործման ժամանակ ջրօգտագործման ընթացքի, ջրա աշխման աշխատանքների վատ կազմակերպման հետնանքով): Ջրանցքներից ֆիլտրացիոն կորուստները ոռոգման ջրի անօգուտ ծախս է, դրա հետնանքով մեծանում են ծախսերը ջրառի ավելացման համար: Հողային հունով ջրանցքներում կորուստները մեծ են լինում հիմնականում ծառայության սկզ նական շրջանում, այնուհետն աստիճանա ար նվազում են: Կորուստները մեծանում են նան ջրանցքները մաքրելուց հետո: Դրանք անհավասարաչափ են նան տարվա ընթացքում՝ մեծ են համեմատա ար տաք ժամանակաշրջանում ն նվազում են աշնանաձմեռային շրջանում: Ջրանցքների աշխատանքի հավասարաչափ ռեժիմի դեպքում կորուստները համեմատա ար պակասում են: Որքան փոքր է ջրանցքի ծախսը, այնքան մեծ է կորուստների տեսակարար մեծությունը: Ֆիլտրացիոն կորուստների մեծությունը կախված է

գրունտների ջրանցիկությունից, ջրանցքների երկարությունից ն ծախսից, ջրանցքի աշխատանքի ռեժիմից, ջրանցքի երեսապատման վիճակից, նյութից, հաստությունից ն այլն: Գոլորշիացման վրա կորուստները աննշան մեծություն են կազմում համեմատած ֆիլտրացիոն կորուստների հետ (ընդ. կորուստների 3-69): Ֆիլտրացիոն կորուստները կարելի է որոշել ջրանցքներում անմիջական չափումների կամ հաշվեկշռային մեթոդներով: Ֆիլտրացիոն կորուստների մեծության որոշումը անմիջական չափումների միջոցով ունի այն թերությունը, որ սովորա ար չափումների թիվը սահմանափակ է: Ֆիլտրացիոն կորուստների որոշման հաշվեկշռային մեթոդը շատ ավելի արդյունավետ է: Շահագործման ծառայության տվյալները ջրառի ն ջրա աշխման վերա երյալ տար երվում են փաստացի չափված տվյալներից: Չափումները կատարում են 2 ուղղահատվածքների կամ 2 հանգույցների միջն, որոշելով աժանարար հանգույցից դուրս եկած ն մյուս հանգույց մուտք գործած ջրի ծախսերը: Սա առավել արդյունավետ եղանակ է, քանի որ կարող են կատարվել ազմաթիվ չափումներ: Կորուստների դեմ պայքարի միջոցառումները մշակելիս անհրաժեշտ է սահմանել ոչ միայն ջրանցքների ՕԳԳ-ն, այլն կորուստների ացարձակ մեծությունը տարվա ընթացքում, ինչպես ամ ողջ համակարգում, այնպես էլ նրա առանձին մասերում: Դա հնարավորություն է տալիս պարզելու ն որոշելու այն տեղամասերը, որտեղից կորուստները ավելի մեծ են լինում: 7.2.

ՋՐԻ ԿՈՐՈՒՍՏՆԵՐԻ ԴԵՄ ՊԱՅՔԱՐԻ ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

Ջրի կորուստների դեմ կիրառվող պայքարի միջոցառումները կարելի է աժանել 2 խմ ի՝ կոնստրուկտիվ ն շահագործման (կազմակերպչական ն տեխնիկական): Կոնստրուկտիվ միջոցառումները կապված են ջրանցքի նախագծման ն կառուցման հետ: Դրանցից են. 1. Ոռոգման ջրանցքները գծածրելիս հաշվի են առնում հողերի ջրանցիկությունը, խուսափելով ան արենպաստ տեղամասերը հատելուց: 2. Ընդունվում է ֆիլտրացիան պակասեցնելու համար ջրանցքի ամենաարդյունավետ կտրվածքը: 3. Ընտրվում է ոռոգման ցանցի դասավորման ճիշտ սխեմա` հաշվի առնելով ջրի վանումները: 4. Մշտական ոռոգման ջրանցքները երեսապատում են այս կամ այն հակաֆիլտրացիոն ծածկույթով կամ կիրառում են ոռոգման փակ ցանց: Շահագործման հիմնական միջոցառումներն են. 1. Համակարգում ջրօգտագործման կիրառումը (նշված ժամկետ50

2. Ջրման ն ոռոգման ճիշտ նորմերի պահպանումը, ջրման գործընթացի կատարելագործումը, ջրման ժամանակակից տեխնիկայի կիրառումը: 3. Ջրանցքների ավելորդ երկարաձգվածության կրճատումը, ներտնտեսային ցանցում ջրաշրջանառության կիրառումը: 4. Վերանորոգման աշխատանքների ժամանակին ն անհրաժեշտ որակով կատարումը, ջրանցքների մաքրումը ուսակալումից ն տղմոտումից: 5. Մշտական ջրանցքների երկարությամ ստվերային ծառատնկումների ստեղծումը: 6. Ջր աժան հանգույցների կահավորումը այնպիսի սարքերով, որոնք կապահովեն անխափան ջրամատուցումը: 7. Ոռոգման ջրանցքների աշխատանքի ընդհատումը ոչ վեգետացիոն շրջանում: 8. Ջրանցքների վերակառուցումը ն հագեցումը ժամանակակից սարքերով: 9. Հակաֆիլտրացիոն միջոցառումների կիրառումը: Արտադրությունում գոյություն ունեցող հակաֆիլտրացիոն միջոցառումները աժանվում են 2 խմ ի. ա/ անջրանցիկ «հագուստների» պատրաստումը տար եր նյութերից, որոնք ծածկում են ջրանցքի ամ ողջ հունը ( ետոնից, ամրանավորված ետոնից, ասֆալտա ետոնից, խամքարի շարվածքից, կավից, կոմ ինացված նյութերից) / հակաֆիլտրացոն հատկություն տալ այն գրունտներին, որոնցով անցնում է ջրանցքը: Վերջինս իրականացվում է մեխանիկական (փխրեցում, թրջված մակերնույթի հարթեցում, խտացում), քիմիական ( իտումացում, սիլիկատացում, ալկալիացում), էլեկտրաքիմիական (էլեկտրոլիզի երնույթի կիրառումը) ՅՈÓ-10 եղանակով: Նշված միջոցառումների արդյունավետությունը արձրացնելու համար կատարում են վերանորոգման աշխատանքներ: Ըստ ձեռնարկված միջոցառումների ամեն տարի սահմանվում են աշխատանքի ծավալը ն արժեքը: Դրա համար պետք է որոշել երեսապատման մոտավոր մակերեսը  հետնյալ անաձնով.



- 4,5

Q

.

ℓ մ2

որտեղ` Օ-ն ջրանցքի ջրթողունակությունն է, մ3/վ ℓ-ը ջրանցքի երկարությունը, մ Ոռոգման աց ցանցերում հողային հունով ջրանցքներից ֆիլտրացիայի միջոցով տեղի ունեցող ջրի կորուստների դեմ պայքարի միջոցառումները կիրառվում են ՕԳԳ-ները արձրացնելու համար:

Օգտակար գործողության գործակիցների մեծությունները ոռոգման աց ցանցի դեպքում չպետք է լինեն ցածր ներտնտեսային ցանցում 0,800,85, միջտնտեսային ցանցում՝ 0,75-0,80, համակարգում՝ 0,60-0,65: Եթե ստացված արժեքը փոքր է նշված սահմաններից, ապա ձեռնարկում են հակաֆիլտրացիոն միջոցառում: Սկզ ում որոշում են ջրի կորուստների իջեցման անհրաժեշտ չափը հետնյալ կերպ.   1 1009 .  1  1 որտեղ` ղ-ն ՕԳԳ նախագծվող մեծությունն է, ղ1-ը ՕԳԳ-ն է մինչն հակաֆիլտրացիոն միջոցառում կիրառելը: Կորուստների իջեցման տոկոսին համապատասխան ընտրում են ջրանցքների երեսապատման տեսակը:

7.3 ՋՐԱՆՑՔՆԵՐՈՒՄ ԲՈՒՍԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ ՊԱՅՔԱՐԻ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄԸ

Հողային հունով ջրանցքներում ուսականության աճը խանգարում է դրանց անխափան աշխատանքին: Բուսակալման հետնանքով փոքրանում է ջրթողունակությունը 60-ից 709-ով, կտրուկ մեծանում է խորդու որդությունը 2-ից 3 անգամ: Ջրանցքի ուսակալման գործընթացի վրա ազդում են ազմաթիվ գործոններ` ջրի խորությունը, ջրի թափանցիկությունը, քիմիական կազմը, հատակային ջրա երուկների կազմը, ջրի ջերմաստիճանը, շարժման արագությունը: Ջրանցքում ջրի խորությունը որքան մեծ է, այնքան քիչ է ուսակալումը: Ջրի մակարդակների տատանումները նպաստում են ույսերի առաջացմանը: Ջրանցքներում ույսերը լինում են սուզված, կիսասուզված ն կախված վիճակում: Բուսակալման հետնանքով արձրանում է ջրի հորիզոնը, որը կարող է վթարներ առաջացնել: Գոյություն ունեն ջրանցքները ուսականությունից մաքրելու մի քանի միջոցներ: Դրանք են. 1. մեխանիկական, 2. ջերմական, 3. կենսա անական, 4. քիմիական: Մեխանիկական միջոցը իրականացվում է ձեռքով ն մեքենաներով: Այս միջոցը շատ աշխատատար է ն շատ դեպքերում նան ոչ արդյունավետ, որովհետն հնձումից հետո ուսականությունը սկսում է ավելի լավ աճել: Ձեռքով մաքրումը իրականացնում են տարվա մեջ 1-ից 2 անգամ ն

ուսականության ազմացումից խուսափելու համար, հնձում են մինչն ույսերի ծաղկումը: Աշխատանքի արտադրողականության արձրացման նպատակով օգտագործվում են նան լողացող խոտհնձիչներ, որոնք կարող մայր ջրանցքներում ուսականությունը հնձում են հատուկ շղթայական հնձիչների միջոցով, որոնց շարժում են ջրի շարժմանը հակառակ ուղղությամ : Կտրված ուսականության հավաքման համար ստորին հոսանքներում տեղադրում են մետաղական ցանցեր: Բուսականության հնձումը ն հեռացումը ջրանցքի հատակից, շեպերից ն եզրաթմ երից համարվում է ոռոգման համակարգերի պահպանման ն խնամքի կարնորագույն աշխատանքներից: Աշխատանքների մեքենայացման դժվարացումը պայմանավորված է ույսերի ազմազանությամ :Ժամանակակից խոտհնձիչները տար երվում են ըստ իրենց նշանակության, կտրող սարքերի տեսակների, գործողության սկզ ունքի ն այլ: ուսականությունը մաքրելու համար օգտագործվում են շնեկային սարքեր, որոնք աշխատում են տրակտորի վրա: Առաջացած խառնուրդը (ջուր, հող, ուսականությունը) հեռացվում է մինչն 4մ հեռավորության վրա: Ջրանցքների հնձումը սկսվում է երմայից, 11 անցման ժամանակ հնձվում է շեպի ստորին մասը: Հանձված խառնուրդը հավաքվում է շեպի ստորին մասում: Ջերմական միջոցը, դա ուսականության այրումն է, որը կիրառվում է հիմնականում հանքային հողերում: Այրման համար օգտագործվում են կրականետեր: Այն իրենից ներկայացնում է մեծ չափի լամպ, որը տեղադրված է անիվների վրա: Բուսականության այրումը կատարվում է 2 փուլով: 1-ի ժամանակ այրում են արմատները, ապա որոշակի ժամանակի ընթացքում այրում են չորացած ցողունները, ն միաժամանակ ոչնչացվում են նոր աճած ցողունները: Կենսա անական միջոցին են պատկանում ծառատնկումները, որոնք կատարվում են ջրանցքի երկարությամ , արնահար կողմում, չոր շեպից Քիմիական միջոցը ուսականության ոչնչացումն է հեր իցիդների միջոցով: Այս միջոցը համարվում է ամենարադյունավետը ն լայն կիրառություն ունի հիդրոմելիորատիվ համակարգերում: Հեր իցիդները լինում են 2 տեսակի` ընտրված գործողությամ (այսինքն, եր ոչնչացնում է մի խմ ի ուսականությունը, չվնասելով մյուսներին) ն ընդհանուր գործողությամ (եր ոչնչացնում է ցանկացած ուսականություն): Հեր իցիդները օգտագործվում են հեղուկ (լուծույթներ, էմուլսիա) ն պինդ վիճակում (հատիկավոր, փոշի): Քիմիական միջոցի կիրառման ժամանակ կազմակերպվում են

մասնագիտացված քիմիական ջոկատներ, որոնք ապահովված են համապատասխան կադրերով, քիմիկատներով ն տեխնիկայով: Բուսականության սրսկումը կատարվում է կամ ամռան սկզ ին կամ վեգետացիայի 2-րդ կեսին: Բուսականության լրիվ ոչնչացումը կարող է կատարվել կրկնակի կամ առանձին դեպքերում` եռակի սրսկմամ : Եթե կրկնակի սրսկումը կատարվում է ամռանը կամ աշնանը, ապա երրորդ անգամ կկատարվի հաջորդ տարում: Սրսկումը կատարվում է հեր իցիդների լուծույթով` հատուկ տրակտորային սրսկիչների միջոցով: Այս միջոցը լավ արդյունք կտա այն դեպքում, եր լուծույթը հավասարաչափ աշխվի ույսերի վրա: Բուսականության դեմ պայքարի միջոցառումները կիրառելիս պահանջվում են որոշակի միջոցներ (ծախսեր), հետնա ար շահագործման ընթացքում անհրաժեշտ է ստեղծել նախազգուշացնող պայմաններ, որոնք կկանխեն ջրանցքներում ուսականության աճը:

ԳԼՈՒԽ 8 ՀԱՄԱԿԱՐԳ ՄՈՒՏՔ ԳՈՐԾԱԾ ՋՐԱԲԵՐՈՒԿՆԵՐԻ

ԴԵՄ ՊԱՅՔԱՐԻ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

8.1 ՀԱՄԱԿԱՐԳ ՄՈՒՏՔ ԳՈՐԾԱԾ ՋՐԱԲԵՐՈՒԿՆԵՐԻ ԾԱՎԱԼՆԵՐԻ

ՍԱՀՄԱՆՈՒՄԸ

Համակարգ ոռոգման ջրի հետ մուտք են գործում մեծ քանակությամ ջրա երուկներ, որոնք վատացնում են ջրանցքների աշխատանքը ն ստեղծում են մաքրման աշխատանքների մեծ ծավալ: Ջրա երուկների մեծ մասը մուտք է գործում համակարգ ոռոգման աղ յուրից հուների ողողման հետնանքով: Գետում ջրի պղտորությունը որքան մեծ է, այնքան մեծ է հա-ին ընկնող ջրա երուկների ծավալը: Սակայն հաճախ դրանք ունենում են նան ներհամակարգային ծագում, որոնք առաջանում են ջրանցքների հուների քայքայումից ն պինդ հոսքի ներքին տեղաշարժումից: Ջրա երուկների աշխումը 1 հա-ի վրա անհավասար է, որը կախված է ջրաղ յուրում ջրա երուկների նույթից ն տեղափոխման ունակությունից, տեղանքի թեքությունից, ջրի ծախսից ն այլ գործոններից: Համակարգ մուտք են գործում հատակային ն կախյալ ջրա երուկներ: Սովորա ար խոշոր ջրա երուկները (հատակային) կուտակվում են գլխային տեղամասում ն մայր ջրանցքի սկզ նական մասում: Միջին մասնիկները թափանցում են աժանարար ջրանցքներ, մասամ էլ ներտնտեսային ցանց: Մանր մասնիկները կախյալ ջրա երուկների տեսքով անցնում են ներտնտեսային ցանց, այնտեղից էլ ջրման դաշտ: Սակայն ոչ ոլոր ջրա երուկներն են վնասակար: Տղմային մասնիկները 0.005-0.001 մմ տրամագծով օգտակար են որպես պարարտանյութ, հետնա ար նպատակահարմար է, որպեսզի այդ մասնիկները կախյալ վիճակում հասնեն մինչն ջրման դաշտ: Ոռոգման համակարգում ջրա երուկների դեմ պայքարը հանդիսանում է ոռոգելի երկրագործության կարնորագույն խնդիրներից: Ջրա երուկների դեմ պայքարի միջոցառումները կատարվում են հետնյալ աշխատանքների միջոցով՝ ամրացվում են գետի ողողվող տեղամասերը, կրճատվում է համակարգ մուտք գործող ջրի ավելորդ քանակը, փոփոխվում է ջրառի ժամանակը կախված գետում ջրի պղտորությունից, կառուցվում են տղմազտարաններ ն կատարվում է ջրանցքների մեխանիկական մաքրում: Ջրա երուկների դեմ պայքարի միջոցառումները իրականացնելու համար պետք է սահմանել ջրա երուկների տեսակարար ծավալը, որոշել կազմը ըստ մասնիկների խոշորության, դրանց տեղափոխման ուղղությունը ն տեղա աշխումը համակարգի տար եր տեղամասերում: Ոռոգման համակարգ ամսվա ընթացքում մուտք գործած կախյալ

ջրա երուկների ծավալը որոշվում է հետնյալ անաձնով.

7  86.4Qա

 , Ù3 

որտեղ` Օ -ն ոռոգման համակարգի միջին ամսական րուտտո ծախսն է, մ3/վ -ն ամսվա օրերի թիվն է,  -ն կախյալ ջրա երուկների ծավալային զանգվածն է ընդունվում է, 1.2 տ/մ3,  - ն գետի ջրի միջին ամսական պղտորությունն է, կգ/մ3: Հատակային ջրա երուկների ծավալը ամսվա ընթացքում որոշվում է Վ. Հ. Շահումյանի անաձնով. Մհ-101,1

Qա k  0.4. Ù3 k

որտեղ` զանգվածն է ,



-ն հատակային ջրա երուկների ծավալային ընդունվում է 1.3 տ/մ3,

 -ն հատակային ջրա երուկների ծավալի հարա երությունն է կախյալ ջրա երուկների ծավալին, լեռնային գետերի համար ընդ. 0,15 Ճ -ն ջրանցքի ջրի տեսակարար ծախսի հարա երությունն է գետի տեսակարար ծախսին, ընդ. Ճ- 0,4: Ջրա երուկների ընդհանուր ծավալը կլինի. Մընդ - Մհ Է Մկ Արտադրությունում ջրա երուկների ծավալը որոշվում է չափումների միջոցով (ջրանցքի լայնական ն երկայնական պրոֆիլների հիման վրա) հետնյալ կերպ.

7  որտեղ`

 1, 2 

1  2

կտրվածքների մակերեսներն են ն որոշվում են

  (Ե Է -) - անաձնով, Ե-ն ջրանցքի հատակի լայնությունն է, մ --ը մաքրվող շերտի հաստությունը, մ ℓ-ը ջրանցքի երկարությունն է, մ :

.

8.2. ՋՐԱԲԵՐՈՒԿՆԵՐԻ ԴԵՄ ՊԱՅՔԱՐԻ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ

ՄՇԱԿՈՒՄԸ

Հաշվի առնելով հողակլիմայական պայմանները, ջրաղ յուրի նութագրերը, համակարգի տեխնիկական կահավորումը ն վիճակը, ջրա րուկների ծավալը ն տեղա աշխումը համակարգում, ջրա երուկների դեմ պայքարի միջոցառումները իրականացվում են հետնյալ միջոցներով. 1. Ողողվող տեղամասերի ամրացում-այս աշխատանքի իրականացման համար պետք է նախօրոք հայտնա երել գետի հունի ողողվող մասերը ն դրանք ամրացնել անտառանյութով կամ ուսականությամ : 2. Պահպանել համակարգը ավելորդ ջրերի ներխուժումից: Ավելորդ ջրերը կարող են առաջանալ ջրանցքի տրանզիտային մասի ջրթողումից, ջրառի պլանի խախտումից, ջրօգտագործման ընթացքի ոչ ճիշտ կազմակերպումից: Առաջին հերթին պետք է հասնել նրան, որ պակասեցվեն տրանզիտային ջրերը, քանի որ դրանք ացասա ար են ազդում ոռոգման վրա ն վատացնում են հողերի մելիորատիվ վիճակը: 3. Ջրառի ժամանակի փոփոխությունը պետք է ուղղված լինի այն հանգամանքին, որ ջրառը մեծացվի այն ժամանակահատվածում, եր գետերում ջրի պղտորությունը նվազագույն է: Պետք է նշել, որ պղտորությունը մեծանում է կարճ ժամանակահատվածում (տասնօրյակ), որը համընկնում է հեղեղումների ժամանակի հետ: Ջրառի մեծության փոքրացումը պետք է կատարվի այն չափով, որ չվնասի մշակա ույսերի ոռոգմանը: Այս միջոցառումը նպաստում է համակարգ մուտք գործող ջրա երուկների ծավալի փոքրացմանը: Ջրառի ժամանակի փոփոխությունը հնարավորություն է տալիս օգտագործելու հոսանքի տեղափոխման ունակությունը: Ջրա երուկների ընդհանուր ծավալի 109-ը կազմում են հատակային ջրա երուկները, որոնք հավաքվում են հիմնականում գլխային տեղամասում: Դրանց հեռացումը կապված է մեծ ծախսերի ն դժվարությունների հետ: Ամենաարդյունավետ միջոցը համարվում է դրանց հավաքումը գետում, եթե ջրառը ոչ պատվարային է: 1Այդ դեպքում գլխային կարգավորիչից առաջ տեղադրում են հորիզոնական պատեր, շիթուղղորդիչ կառուցվածքներ, շեմքեր, խթաններ: Շեմքի արձրությունը պետք է լինի հոսանքի խորության 1/4 մինչն 1/3 չափով: Պարզագույն ջրորսիչ խթանները կիրառվում են ոչ պատվարային ջրառի դեպքում (շեմքի ն խթանի աշխատանքի տեղադրման սխեմաները երված են նկ. 6-ում):

շեմք

պարզագույն խթան

նկ. 6. Շեմքի ն խթանի տեղադրման սխեմա: Պարզագույն խթանները կիրառվում են ջրառի մեծացման համար, սակայն կարնոր նշանակություն ունեն նան հատակային ջրա երուկների հավաքման համար: Այն դեպքում, եր ջրառը պատվարային է, ապա հատակային ջրա երուկները կարելի է կուտակել գետում: Գլխային հիդրոհանգույցի նորմալ աշխատանքը ապահովելու համար կարնոր միջոցառում է հանդիսանում վերին յեֆի լվացումը: Լվացումը կատարվում է մեծ ջրի ծախսերով, ջրի նվազագույն հորիզոնի դեպքում: Լվացման ծախսի մեծությունը ն տնողությունը սահմանվում է ջրառու հանգույցի շահագործման նախագծով կամ շահագործման երկարատն փորձի հիման վրա: Անընդհատ լվացման տնողությունը կազմում է 6-ից 8 ժամ: Երկարատն լվացումը արդյունավետ չէ: Այդ պատճառով այն իրականացվում է ընդհատումներով:Լվացումից հետո, արձրացնում են ջրի հորիզոնը մինչն առավելագույն նիշին, որից հետո ջուրը հեռացնում են ն լվացման ցիկլը կրկնվում է: Այն դեպքում, եր ոռոգման աղ յուրի հոսքը կարգավորվում է, ապա ջրա երուկները կարելի է հավաքել ջրամ արի մեջ, որոնք նստելով ջրամ արի հատակին, լրացնում են մեռյալ ծավալը: Ջրա երուկներից մաքրումը կատարվում է լվացման միջոցով ջրամ արում տեղադրված լվացման անցքերի միջոցով: Ջրամ արի մեխանիկական մաքրումը արդյունավետ չէ ն կիրառելի է փոքր ծավալով ջրամ արների համար: Շիթուղղորդիչ կառուցվածքները հնարավորություն են տալիս արհեստական կարգավորել հատակային ջրա երուկները, օգտագործելով ջրային հոսանքի էներգիան: Հոսանքի շերտավորման հետնանքով վերին մաքրված հոսանքը ուղղվում է դեպի համակարգ, իսկ պղտոր հոսանքը՝գետի մեջ: Շիթուղղորդիչ կառուցվածքների վահանները ընկղմվում են ջրի մեջ - րտեղ Է-ը հոսանքի խորությունն է: Ջրման ժամանակաշրջանի ավարտից հետո շիթուղղորդիչ կառուցվածքները մոտեցվում են ափին, մաքրվում են ն վերամ արձ սարքի միջոցով

տեղափոխում են ապահով տեղ: Այն դեպքում, եր հատակային ն կախյալ ջրա երուկները հնարավոր չէ հավաքել ջրառու հանգույցում ն դրանք անցնում են համակարգ, ապա պայքարի միջոց է հանդիսանում տղմազտարանների (պարզարան) կառուցումը: Այս կառուցվածքի միջոցով կարելի է «որակավորել» ջրա երուկները: Խոշոր չափերի ջրա երուկները հավաքել, իսկ տղմային մասնիկները նպատակահարմար է աց թողնել դեպի ջրանցք: Փորձերը ցույց են տվել,որ միջտնտեսային ցանցի տղմազտարանում հավաքվում է ջրա երուկների 30-ից 40 9: Ներտնտեսային ցանցերում դրանց ցանկալի քանակը կազմում է 1,0-ից 1,5 կգ/մ3: Համակարգ մուտք գործող մասնիկների 20-ից 30 9-ը հավաքվում է ներտնտեսային ցանցում: Տղմազտարանները տեղակայված են մայր ջրանցքի, նրա ճյուղավորումների ն աժանարարների վրա: Ջրանցքի գծածրի վրա նշանակալի ցածրությունները կարող են արդյունավետ օգտագործվել որպես տղմազտարաններ: Տար եր թեքությունների դեպքում տղմազտարանի երկարությունն ընտրվում է` կախված ջրի շարժման արագությունից, իսկ լայնությունը՝ կախված ջրի ծախսից: Տղմազտարանները ճիշտ կառուցելու համար պետք է ավարարվեն հետնյալ պահանջները. 1. պետք է հավաքվեն համակարգ մուտք գործած ջրա երուկները (2,00 մմ մինչն 0,1 մմ տրամագծով), 2. ջրա երուկների ծավալը, որը նախատեսվում է հավաքել տղմազտարանում, չպետք է փոքր լինի համակարգ մուտք գործող ջրա երուկների տարեկան ծավալից, 3. չպետք է խախտվի ջրի տրման գործընթացը տղմազտարանից սկիզ առնող ջրանցքներում ամ ողջ վեգետացիայի ընթացքում, 4. շրջակայքում պետք է լինի ազատ տարածք, որտեղ հնարավոր լինի տեղադրել ջրա երուկների տարեկան ծավալի տասնապատիկը, 5. հարմար լինի մեխանիզմների աշխատանքի համար: Անկախ համակարգում տղմազտարանների առկայությունից, ջրանցքներում հավաքվում է ջրա երուկների որոշակի ծավալ, որը կարելի է հեռացնել մեխանիզմներով կամ ձեռքով: Քանի որ ջրա երուկների տեղաաշխումը համակարգում կատարվում է անհավասարաչափ, ապա անհրաժեշտ է սահմանել ջրա երուկների փաստացի տեղաշարժը ըստ առանձին ջրանցքների ն կազմել մաքրման աշխատանքների օրացույցային պլանը: Մաքրման աշխատանքները կարող են կատարվել տարվա ընթացքում մի քանի անգամ` կախված ջրանցքների տղմոտման աստիճանից, տեղական, կլիմայական պայմաններից: Մաքրման աշխատանքների օրացույցային պլանում նշվում են աշխատանքների կատարման տնողությունը, անվորական ուժի ն մեքենաների թիվը, արտա-

դրողականությունը, աշխատանքների ծավալը: Աշխատանքների կատարման տնողությունը (Ղ) որոշվում է հետնյալ անաձնով. Ղ-

որտեղ` Մ-ն աշխատանքների ծավալն է, մ3  ն անվորի կամ մեքենայի արտադրողականությունը, մ3/օր, N-ը անվորի կամ մեքենայի թիվն է: Սովորա ար ոլոր աժանարար ջրանցքները մաքրվում են տարվա մեջ մեկ անգամ (աշնանը): Գարնանը կատարվում են լրացուցիչ մաքրման աշխատանքներ, որոնք պետք է ավարտվեն մինչն ոռոգման ժամանակաշրջանի սկսվելը: Ձեռքով մաքրման դեպքում աշխատանքի արտադրողականությունը տատանվում է 2-ից 4 մ3 մարդ օր:

ԳԼՈՒԽ 9 ՀԻԴՐՈՄԵԼԻՈՐԱՏԻՎ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ ԵՂԱԾ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆԵՐԻ ՇԱՀԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

9.1 ՈՌՈԳՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ՆՈՐՄԱԼ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

Համակարգում ջրանցքների ն ՀՏԿ աշխատունակության ու տեխնիկապես սարքին վիճակում գտնվելու հիմնական ցուցանիշներն են. 1. ապահովված նախագծային ջրթողունակություն, 2. ջրի ֆիլտրացիոն ն շահագործա-տեխնիկական նվազագույն կորուստներ, 3. ջրանցքների տղմակալման, փլուզման, ողողման, ինչպես նան հարակից տարածքների ֆիլտրացիոն ջրերով ջրածածկման երնույթների ացակայությունը, 4. վահանային սարքերի, ավտոմատիկայի ն կապի միջոցների անխափան աշխատանքը, 5. ջրանցքների վրա ապօրինի կառույցների, ջրթող կետերի ն այլ շինությունների ացակայությունը, 6. պահանջվող արեկարգումը ն օ յեկտների պահպանության ապահովումը: Ոռոգման համակարգի կարնորագույն հանգույցներից է համարվում ջրառի հանգույցը կամ գլխամասային կառուցվածքները: Ջրառու հանգույցը հիդրոտեխնիկական կառուցվածքների ն սարքավորումների մի համալիր է , որը նախատեսված է իրականացնելու ջրի ընդունումը մակերեսային կամ ստորերկրյա աղ յուրներից դեպի համակարգ: Այն պետք է իրականացնի անըդհատ ջրառ համապատասխան ջրօգտագործման պլանների: Հայաստանում գլխամասային կառուցվածքները հիմնականում գտնվում են ջրային համակարգերի կառավարման պետական մարմինների տնօրինության տակ: Սակայն հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ տեղական նշանակության գետային ոչ հզոր , ինչպես նան ստորգետնյա ջրառները հիմնականում փոխանցվել են ՋՕԸ-ին, կարնորվում է ընկերության կողմից դրանց ճիշտ շահագործումը: Ջրառը իրականացնելու համար տեղադրվում է գլխամասային ջրաչափական դիտակետեր՝ կահավորված անհրաժեշտ ջրաչափական սարքերով: Գլխամասային կառուցվածքների նորոգման ն մաքրման աշխատանքները կատարվում են ոռոգման ժամանակաշրջանի ավարտից հետո, արտակարգ իրավիճակներում, մշակա ույսերի ջրման ընդհատումների թույլատրելի ժամկետներում: Ջրառի հանգույցում պետք է լինեն հետնյալ տեխնիկական ցուցանիշները՝ ուրվագիծը, տեխ.

շահագործման ցուցումները, ջրառի հանգույցի տարածքում կատարվող աշխատանքների հաշվառման մատյան, ելքերի ն հորիզոնների կապի կորերը: Ջրառի հանգույցի աժանարար փականի յուրաքանչյուր արձրացման ն իջեցման ժամանակ ստուգվում է վերամ արձ սարքի աշխատունակությունը: Հայտնա երված թերությունների դեպքում արգելվում է դրանց օգտագործումը: 9.2

ՈՌՈԳՄԱՆ ՋՐԱՆՑՔՆԵՐԻ ՇԱՀԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Ջրանցքների շահագործման ժամանակ պետք է կատարվեն հետնյալ աշխատանքերը. 1. Ոռոգման շրջանից առաջ մաքրել ջրանցքները, հատկապես հողային հունով ջրանցքներում արեկարգել կտրվածքը ն ապահովել ջրթողունակությունը: 2. Մինչն ոռոգումը, առաջին ջուրը օգտագործել ջրանցքները լվանալու համար: 3. Կանխել չնախատեսված ֆիլտրացիոն կորուստները, տղմակալումը, ուսակալումը, փլուզումը, ջրանցքների ողողումը: 4. Ջրանցքներում ապահովել ջրի սահմանային հորիզոն, որը կհամապատասխանի թույլատրելի առավելագույն ելքին: 5. Ջրանցքները ջրով լցնելը ն ելքերի փոփոխությունը պետք է լինի աստիճանա ար,ելքերի փոփոխությունների միջն ժամանակի տնողությունը լինի 2 ժամից ոչ պակաս, իսկ ելքերի մեծության փոփոխությունը՝ 20 9-ից ոչ ավել, փոքր ջրանցքներում 109-ից մեծ: 6. Հետնել կարգավորիչ փականների ն վերամ արձ սարքավորումների անխափան աշխատանքին: 7. Կանխարգելել ջրանցքներում անօրինական դիմհարների ստեղծումը ն ջրառը: 8. Ապահովել ոռոգելի հողերի հաշվառումը: 9. Սահմանել հսկողություն ջրանցքների երեսապատման ն ՀՏԿ-ի կոնստրուկցիաների տեխնիկական վիճակին ն արդյունքները գրանցել հատուկ մատյաններում: Շատ կարնոր է գարնան նախապատրաստական աշխատանքներից հետո ջրանցքի ճիշտ գործարկելը: Մաքրման ն վերանորոգման աշխատանքներից հետո ջրանցքի հատակի ն շեպերի վրա մնում են նստվածքներ, որոնք հնարավոր չէ հեռացնել մեխանիզմով կամ ձեռքով: Դրա համար ընդունված է կատարել ջրանցքի երկայնական լվացում: Այս միջոցառումը հնարավորություն է տալիս գործարկման առաջին 24 ժամվա ընթացքում ջրանցքից հեռացնել վտանգավոր ջրա երուկները, որոնք կարող են թափանցել փակ ցանցերի ն ավելի փոքր կտրվածքով ջրանցքների մեջ՝ խցանելով դրանք:

Ըստ ջրանցքների կարգի լվացման միջոցառումը կարող է լինել հետնյալ տնողությամ . 1. մայր ջրանցք-մինչն 24 ժամ, 2. միջտնտեսային ջրանցք (11 կարգ)-մինչն 12 ժամ, 3. տնտեսային ջրանցք (111 կարգ) մինչն 6 ժամ: Նշված ժամանակահատվածի ջուրը պետք է թափել ջրահեռացման համակարգ ն չհաշվառել ընկերությունների վրա որպես ջրտուք: Համակարգի լրիվ գործարկումը ավարտվում է ներքնից վերն սխեմայով, ոլոր ջրթողներով անհրաժեշտ ջրերի կարգավորմամ ՝ գլխամասից ավելցուկային ջրի կրճատմամ կամ դեֆիցիտի լրացմամ : Քանի որ ջրի մակարդակի արձրացման հետ մեկտեղ ջրի ծախսը ջրանցքում նույնպես ավելանում է ն վտանգ կա, որ ջուրը կհոսի ջրանցքի պատի (շեպի) վրայով, ապա պետք է ունենալ որոշակի պաշարի մեծություն: Ջրանցքների ձմեռացման համար անհրաժեշտ է. 1. ացել գլխամասային ջրընդունիչ հանգույցների ջրհեռ վահանները ն դրանք պահել աց վիճակում, 2. փակել գլխամասային հանգույցի ջրընդունիչ փականները, ապահովել հերմետիկությունը ն պահել փակ վիճակում մինչն հաջորդ ոռոգման շրջանի սկիզ ը, 3. փականների վերամ արձ ձողերը ն պնդողակները պատել քսայուղով, 4. ջրանցքները մաքրել արհեստական դիմհարներից ն ացել նախագծով կառուցված դիմհարային կառ-ի դիմհարային փականները, 5. ացել ակվեդուկներից առաջ գտնվող ջրթող փականները ն թողնել աց վիճակում, 6. ացել դյուկերների ամենացածր նիշերի վրա տեղադրված փականները, 7. դատարկել ոլոր ջրանցքները:

9.3. ՋՐԱՆՑՔ - ՎԱՔԵՐԻ ՇԱՀԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Վերջին տարիներին ոռոգման ներտնտեսային ցանցում լայն կիրառություն ունեն ջրանցք-վաքերը (կիսախողովակաշարերը): Դրանք լինում են կիսակլոր, կիսաէլիպսաձն, պարա ոլական կտրվածքներով: Ամենատարածվածը (809) պարա ոլային կտրվածքի կիսախողովակներն են: Ջրանցք վաքերի աշխատանքի երկարակեցությունը կախված է դրանց պատրաստման որակից ն ճիշտ տեղադրումից: Տեղադրումից հետո ամենակարնորը միացման կարերի որակն է: Յուրաքանչյուր ջրանցք-վաք պետք է ունենա համար , որը գրվում է չմաքրվող ներկով: Համարակալումը կատարվում է գլխամասից: Արտադրությունում արտադրվում են 6,7,8 մ

երկարությամ ն 40,60,80,100,120 սմ խորությամ վաքեր,որոնք տեղադրվում են հենարանների վրա: Վաքերի անխափան աշխատանքի տեխնիկական ցուցանիշներն են՝ թեքությունների միատարությունը ջրանցքի գծածրում, հաշվարկային ջրթողունակությունը, հոսքի ացակայությունը կարերից ն վաքերից, առավելագույն ծախսի դեպքում ջրի հորիզոնի արձրացման, տղմակալման ացակայությունը, ջրի հաշվառման ն ավտոմատացման միջոցների վստահելի աշխատանքը, խորդու որդության գործակցի նշանակությունը դիտումներ ն հայտնա երված անսարքությունները վերացնել, թույլ չի տրվում ոռոգման ջրի հետ խառնել պարարտանյութեր, քանի որ կարող է առաջացնել ետոնի քայքայում: Ձմեռային ժամանակաշրջանում, հատկապես ացասական ջերմաստիճանների դեպքում կիսախողովակները շահագործել չի կարելի: Ձմեռային ժամանակաշրջանին նախապատրաստելու համար պետք է կատարվեն հետնյալ աշխատանքները՝ դատարկել ջրանցքվաքերը, աց վիճակում թողնել ոլոր ավտոմատ կարգավորիչները, փականները, ջրթողները, ձյունից պետք է մաքրել կիսախողովակների երկարությամ անցնող ճանապարհները: Ջրանցք-վաքերի երկարակեցությունն ապահովելու համար պետք է ժամանակին կատարվեն նորոգման աշխատանքները: Ջրումները ավարտելուց հետո պետք է հետազոտել վաքերը ն հայտնա երված անսարքությունների դեպքում կազմվում են նորոգման աշխատանքների պլան: Այդ աշխատանքներից հետո ջրումները սկսելուց 2 շա աթ առաջ պետք է փորձարկել:

9.4. ՓԱԿ ՑԱՆՑԻ ՇԱՀԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Փակ ցանցի շահագործումը աց ցանցի համեմատ ունի որոշ առանձնահատկություններ: Փակ ցանցի դեպքում ջրառի հանգույցը ապահովում է ջրի մուտքը խողովակաշար ինքնահոս-ճնշումային կամ մեքենայական (պ/կ) եղանակով: Ինքնահոս- ճնշումային դեպքում խողովակաշար ջուրը անցնում է աց ջրանցքներից, որի դեպքում ջրի կարգավորումը կատարվում է վահանների ն գլխային փականների միջոցով: Նման դեպքում սովորա ար ուշադրություն դարձնել փականների հերմետիկության վրա, որպեսզի ցանկացած ժամանակ կարողանան անջատել խողովակաշարը: Որպեսզի օտար առարկաներ, աղ կամ ույսեր չանցնեն խաղավակաշար մուտքի վրա դրվում է ճաղավանդակ: Ընդհանրապես շահագործման պրակտիկան ցույց է տալիս, որ

պետք է դնել կրկնակի ճաղավանդակներ (1 անցկացման ժամանակաշրջանում գծային անձնակազմը պետք է ամեն օր հետնի ն մաքրի ուսականությունից ն աղ ից: Շահագործման ժամանակ ջրառու կառուցվածքներում պետք է անպայման նշվի ջրի նվազագույն մակարդակի նիշը: Եթե նկատվում է, որ ջրի հորիզոնըցածր է նվազագույն մակարդակից, ապա սահմանափակող կառուցվածքի միջոցով պետք է ջրի հորիզոնը արձրացնել, որովհետն հակառակ դեպքում խողովակաշար կարող է օդ թափանցել: Խողովակաշարը պետք է կահավորված լինի փականներով, վանտուզներով, հիդրանտ ջրթողներով ն ճնշման մարիչներով: Շահագործման ժամանակ պետք է մեծ ուշադրություն դարձնել հատկապես այն հանգամանքին, որ խողովակաշարը ճիշտ լցվի ջրով ն օդ չթափանցի: Խողովակաշարը պետք է լցնել աստիճանա ար: Ինչ ծավալով ջուր մտնում է խողովակաշար, նույն ծավալով օդ էլ պետք է դուրս գա: Այս պայմանի խախտման դեպքում կարող է առաջանալ հիդրավլիկական հարված: Այդ պատճառով նախքան խողովակաշարի լցվելը պետք է համոզվել վանտուզների ն հիդրանտ- ջրթողների, փականների ջրթողների աշխատունակ վիճակին: Խողովակաշարը լցվում է հետնյալ հերթականությամ : Բացվում է ջրառու հանգույցի գլխային փականը խողովակի տրամագծի 1/4 չափով ն աց է թողնվում ջուրը: Ջուրը լցվում է հիդրանտջրթողների փականների աց վիճակում մինչն ջրա աշխիչ հորը: Աշխատողը հետնում է ջրի ընթացքին, եթե այն շարժվում է սահուն ն առանց նկատելի ցատկերի կամ թռիչքների ն խողովակաշարի վերջին ջրթողից դուրս է գալիս, ապա նա սկսում է փականները փակել վերջից մինչն գլխամաս ն աց են թողնում փականի մնացած ացվածքը ն ջուրը հոսում է նախագծային չափով: Ոռոգման փակ ցանցի շահագործումը կատարվում է հետնյալ փուլերով. 1. նախապատրաստական-կատարվում է մինչն ջրումների սկսելը, 2. անվորական-կատարվում է խնամքի ն պահպանման աշխատանքներ ջրումների ժամանակ, 3. ոչ անվորական, եր ջրումների անցկացումից հետո կատարվում են տեխնիկական դիտումներ, հիմնական նորոգումը ն նախապատրաստումը ձմեռային ժամանակաշրջանի համար:

9.5. ԱՆՁՐԵՎԱՑՆՈՂ ԱՊԱՐԱՏՆԵՐԻ ԵՎ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ

ՇԱՀԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Անձրնացնող ապարատների ն մեքենաների շահագործման առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ պետք է ապահովվի դրանց նորմալ տեխնիկական վիճակը ոչ միայն ջրումների կատարման

շրջանում, այլն լավ պահպանել անձրնացնող տեխնիկան ոռոգման ժամանակաշրջանից հետո, հատկապես ձմռանը: Անձրնացման մեքենաների ն ապարատների ոլոր հանգույցների լավ տեխնիկական վիճակը կապահովվի մայն ժամանակին տեխնիկական խնամքի, նորոգման աշխատանքների կատարման ժամանակ: Անձրնացման ապարատների խնամքը իրականացվում է 3 ձնով. 1. անընդհատ տեխնիկական խնամք յուրաքանչյուր հերթափոխի ժամանակ, 2. ընթացիկ նորոգում, 3. կապիտալ նորոգում: Տեխնիկական խնամքի աշխատանքների թվին են պատկանում ապարատների մաքրումը կեղտից, աղ ից, մեքենաների ոլոր հանգույցների դիտումը, յուղումը, վառելանյութով լիցքավորումը, ներկելը ն այլն: Նորոգման աշխատանքները կատարվում են արհեստանոցում լրիվ կամ մասնակի անջատումով: Վերանորոգումից հետո անպայման պետք է փորձարկվի: Վեգետացիայից հետո պետք է հանել ոլոր մեքենաները ն ն պահել ձմեռային շրջանում, սակայն եթե մեքենաների չափերը մեծ են, ապա կարիք չկա հանել ն նշված աշխատանքները պետք է կատարել տեղում: Ճիշտ խնամքի ն նորոգման աշխատանքների ժամանակին կատարման դեպքում ծառայության ժամկետը երկարացվում է 6-ից 7 տարի:

9.6 ՋՐԱՄԲԱՐՆԵՐԻ ՇԱՀԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Ջրամ արները՝ գետի հովիտը պատվարներով փակելու միջոցով առաջացած ջրավազաններն են, որոնցում կատարվում է գետի հոսքի ազմամյա, սեզոնային, շա աթական կամ օրական կարգավորում: Ջրամ արների գոյացման շնորհիվ պայմաններ են ստեղծվում ջրային տնտեսության զանազան նագավառների (հիդրոէներգետիկայի, նավագնացության, ձկնա ուծության, ջրային տուրիզմ ն այլն) զարգացման համար: Ջրամ արները հիդրոտեխնիկական կառուցվածքներ են, որոնք ծառայում են ջրի կուտակման ն գետի հոսքի կարգավորման համար: Հայաստանում գործող ութսուն ջրամ արներից 74-ը ոռոգման նշանակության են: Այն ջրամ արները, որոնց ծավալը չի գերազանցում 1 մլն մ3, իսկ պատվարի արձրությունը մինչն 15 մ, փոխանցվել են Ջրօգտագործողների ընկերություններին: Ջրամ արների ն դրանց ՀՏԿ շահագործման ն պահպանման գործում ՋՕԸ-ի հիմնական խնդիրներն են՝ ապահովել ՀՏԿ-ի անվտանգությունը, արձրացնել շահագործման հուսալիությունը, անարգել հեռացնել հե-

ղեղային ելքերը, ջրօգտագործողներին ապահովել պայմանագրով սահմանված ծավալներով ջուրը ն հետնել ՀՀ կառավարության 12.02.04թ. N 255 որոշմամ հաստատված «ՀՀ տարածքում գործող ջրամ արների օգտագործման օրինակելի կանոններ»-ի շահագործման կանոնները: Խնդիրներն իրականացնելու նպատակով ՀՏԿ-ի շահագործման ընթացքում ընկերության կողմից կազմակերպվում են կանոնավոր դիտարկումներ (շա աթը մեկ անգամ), որի միջոցով ի հայտ են երվում վնասվածքները, վթարային հատվածները, գրանցվում արտակարգ երնույթները ն մշակվում ու իրականացվում միջոցառումներ նրանց վերացնելու համար: Ջրամ արների շահագործման ժամանակ պետք է կատարվեն հետնյալ աշխատանքները. 1. կանխարգելել պատվարի մարմնում առաջացած նստվածքային դեֆորմացիոն ն ֆիլտրացիոն երնույթները, 2. ապահովել հեղեղային ջրհեռ կառուցվածքի ջրթողունակությունը ն կանխարգելել նրա ջրթափային մասում ն ջրհեռացնող սրահի հատակում առաջացած էռոզիոն երնույթները, 3. վերացնել ջրընդունիչ կառուցվածքի կարգավորիչ փականների ն նրանց վերամ արձ սարքավորումների թերությունները, 4. կանխարգելել ջրամ արի տղմակալման, ուսակալման, առափնյա տարածությունների ջրածածկման երնույթները ն պահպանելու ՀՏԿ-ի տեխնիկական ավարար վիճակը: Ամենօրյա դիտարկումները գրանցվում են հատուկ մատյաններում: Ֆիլտրացիոն երնույթների ինտենսիվությունը ջրամ արներում կախված է ջրամ արում ջրի մակարդակից, ջրամ արի հատակի ն ափերի ջրաթափանցիկությունից, հակաֆիլտրացիոն ն դրենաժային կառուցվածքների գործունեության արդյունավետությունից: Ֆիլտրացիոն երնույթների ուսումնասիրման ժամանակ դիտարկվում են. 1. ֆիլտրացիոն հոսքերի դիրքը, մակարդակը պյեզոմետրում, պատվարի շեպերում ն լանջերի վրա, 2. ֆիլտրացիոն հոսքերի ելքը, 3. կենտրոնացված ֆիլտրացիոն հոսքերի տեղերը, 4. ֆիլտրացիոն հոսքերում լվացվող գրունտների առկայությունը: Ֆիլտրացիոն հոսքերի պարամետրերի (գրունտային ջրերի մակարդակը ն նրանց տատանման արագությունը) չափումը կատարվում է պյեզոմետրերով, իսկ դրանց ացակայության դեպքում, գունավոր ներկի, ջրաչափական տար եր տիպի սարքերով: Պյեզոմետրում ջրի մակարդակը չափելու առավել պարզ եղանակը դա ժապավենի ծայրին ամրացված «չրխկանն» է, որ ձայն է հանում ջրի հետ հպվելիս ն այդ ժամանակ դիտարկվում է ժապավենի կախված մասի

երկարությունը: Պատվարի շեպերից կամ լանջերից տեղի ունեցող ֆիլտրացիոն ելքերը չափվում են դույլի կամ շարժական ջրաչափի միջոցով, որը նախօրոք չափորոշման է ենթարկվում նշաձողի ն ժամացույցի միջոցով: Պյեզոմետրում ջրի մակարդակի տվյալները գրանցվում են ընդհանուր մատյանում ն ենթարկվում են վերլուծության, համեմատելով նորմալ պայմանների համար սահմանված դեպրեսիոն կորի մակարդակների հետ: Տվյալների վերլուծության ժամանակ անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել ջրամ արի դատարկման ն լցման ժամանակ պյեզոմետրերում մակարդակների փոփոխության ռեժիմի, ֆիլտրացիոն ելքերի մեծացման ն պղտորության առաջացման վրա: Սահմանված մեծությունների շեղման դեպքում պետք է ձեռնարկել անհապաղ միջոցառումներ, մինչն ջրամ արում ջրի մակարդակի իջեցումը: Պյեզոմետրերի ֆիլտրերի տղմակալման կամ դրանց լցման դեպքում, լվացվում են, ցանկալի արդյունքը չստանալիս այն հանվում կամ փոխարինվում է նորով: Պյեզոմետրը աշխատանքից դուրս գալու դեպքը ակտավորվում է ն պատճառները գրանցվում են մատյանում: Ջրամ արի պատվարում ն նրա ՀՏԿ-ում անհավասարաչափ նստվածքների, արտաքին ն ջերմային ազդեցությունների հետնանքով կառուցվածքներում առաջանում են ճեղքեր: Դրանց ուսումնասիրման համար կատարվում են դիտարկումներ, որոնց տվյալները գրանցվում են հատուկ մատյաններում: Ջրամ արների շահագործման ժամանակ ամենապատասխանատու ժամանակահատվածն է համարվում ջրամ արի լցնումը ն դատարկումը, որը կատարվում հետնյալ գործելակարգով: Ջրամ արի ջրօգտագործման պլանի հիման վրա կազմվում է ջրամ արի լցման ն դատարկման գրաֆիկ, որը հաստատվում է վարչական խորհրդի կողմից: Այդ գրաֆիկը թույլատրվում է խախտել միայն արտակարգ իրավիճակներում գրաֆիկը հաստատող վարչական խորհրդի գիտությամ : Ջրամ արի լցման ն դատարկման գործընթացները իրականացվում են այնպիսի ռեժիմով, որպեսզի պատվարի մարմնում չառաջանան դեֆորմացիոն երնույթներ կամ խախտվեն պատվարի շեպերի կայունությունը: Ջրամ արի լցման ն դատարկման նախնական սահմանային չափերն ընտրվում են 0,3 մ/օր վերին հորիզոնների համար ն 1,0 մ/օր ներքին: Չափերը ճշտվում են ջրամ արի շահագործման ընթացքում: Ջրամ արի լցման գործընթացում սահմանվում է պատվարի մարմնում տեղադրված պյեզոմետրերի ամենօրյա դիտարկումներ: Սակայն ֆիլտրացիոն երնույթների օջախների ացակայության դեպքում, պյեզոմետրերի դիտարկումները կարելի է կատարել 5-ից 10 օր պար երությամ : ՋՕԸ կողմից ուսումնասիրվում է

ոլոր կառուցվածքների տեխնիկական

վիճակը առավելագույն ելքերը անցկացնելու համար: Հեղեղումների ժամանակ կազմակերպվում է շուրջօրյա հերթապահություն, որի նպատակն է հետնել ջրամ արում ջրի մակարդակի արձրացմանը, հեղեղային ջրհեռ կառուցվածքի ջրթողունակության, ներքին իեֆի ջրածածկման ն դրենաժային համակարգի աշխատանքային գործընթացների դիտարկման համար: ՋՕԸ ղեկավարը պար երա ար ներկայացնում է տեղեկատվություն մարզպետարան հիդրոհանգույցի կառուցվածքների աշխատանքի վերա երյալ: Հատակային ջրթող կառուցվածքները ացվում են այն դեպքում, եր հեղեղումների ժամանակ չի ավարարում մակերնույթային ջրթող կառուցվածքի ջրթողունակությունը: Հեղեղների անցման ժամանակ արգելվում է պատվարի ներքին իեֆում կատարել վերականգնման կամ այլ աշխատանքներ: Հեղեղային ելքերը հեռացնելուց հետո կատարվում է հեղեղային ջրհեռ կառուցվածքի հետազննում ն հայտնա երված վնասվածքների ակտավորում: Ակտավորումից հետո կազմվում է հաշվետվություն, որի մեջ նշվում են հեղեղային առավելագույն ելքերի անցման ժամանակ օթերնութա անական տվյալներ, ջրամ արում ջրի մակարդակի արձրացման ն անկման նութագրեր, կառուցվածքներին պատճառած վնասների ն նրանց վերականգնման աշխատանքների նախնական արժեքը: Յուրաքանչյուր տարի աշնանը, եր ջրամ արում ջրի հորիզոնը ամենացածրն է, ՋՕԸ կողմից մինչն ձնհալքի սկսվելը, կատարվում է ՀՏԿ-ի, ոռոգման ջրթող կառուցվածքի, տեխնիկական վիճակի տեսողական դիտարկումներ նախկինում հայտնա երված ճեղքերի, նոր առաջացած ճաքերի, նստվածքային երնույթների, կարգավորիչ ն վերամ արձ սարքավորումների վիճակի վերա երյալ: Դիտարկումները հետագայում կատարվում են ամիսը մեկ անգամ, իսկ անհրաժեշտության դեպքում 1-3 օրը մեկ անգամ ն դրանց վերա երյալ ներկայացվում է զեկուցագիր ջրամ արի սեփականատիրոջը: Տարեկան մեկ անգամ ստուգվում են կառուցվածքի ետոնե մակերնույթները կարերից ֆիլտրացիոն, նստվածքային երնույթները, ճեղքերը, վնասված տեղերը, կարգավորիչ փականների ն վերամ արձ սարքերում տեղի ունեցած փոփոխությունները ն նշահարվում են ներկով: Որնէ շեղում կամ թերություն հայտնա երելիս այն գրանցվում է մատյանում ն ձեռնարկվում է միջոցառում անվտանգության տեխնիկայի պահանջներին համապատասխանեցնելու համար: Վերամ արձ սարքավորումների նորոգումը կամ ապամոնտաժումը կատարվում է օ յեկտի տնօրինության կողմից միայն փականների իջեցված դիրքում: Բոլոր տիպի փականներում անհրաժեշտ է մինչն ջրի լցվելը ստուգել մետաղական կոնստրուկցիաների դեֆորմային, կոռոզիոն վնասվածքները,

վերամ արձ սարքերի, պողպատե ճոպանների հուսալիությունը: Ամեն տարի անկախ մետաղական կոնստրուկցիաների կոռոզացման աստիճանից մաքրվում են ժանգից ն ներկվում են հակակոռոզիոն ներկով:

9.7. ՊՈՄՊԱՅԻՆ ԿԱՅԱՆՆԵՐԻ ՇԱՀԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Ոռոգման համակարգերի պոմպային կայանները (ջրհան կայաններ) ապահովում են ոռոգման ջրի մատակարարումը տեղանքի ցածր նիշերից արձր նիշերը՝ արձր նիշերի հողատարածքները ոռոգելու նպատակով: Պ/կ-ը իրականացնում են ոռոգման ջրի մատակարարումը ջրօգտագործման պլան ժամանակացույցին համապատասխան: Պ/կ-ի արդյունավետ աշխատանքի կարնոր պայմանը ճիշտ նախագծումն է, շին. մոնտաժային աշխատանքների ճշգրիտ կատարումը: Նշված աշխատանքներում կատարված թերությունները ն աց թողումները վատացնում են պոմպային կայանների նորմալ ն անխափան շահագործումը, մեծացնում են կապիտալ ներդրումներըվերակառուցման ուղղությամ շահագործման առաջին տարիներին: Պ/կ-ի շահագործման ժամանակ պետք է ձեռնարկվեն միջոցառումներ աշխատանքի արդյունավետության արձրացման ուղղությամ : Ջրհան կայանների հիդրոմեխանիկական ն էլեկտրամեխանիկական սարքավորումների աշխատանքը պետք է ապահովի պոմպերի ոլոր պարամետրերի արձր արդյունավետությունը (արտադրողականությունը՝ Օ, ճնշումը՝ Է, ներծծման արձրությունը՝ հն, ՕԳԳ՝  ն հոսանքի ուժը՝ Ճ): ՀՀ մելիորատիվ համակարգերի ջրհան կայանների տեխնիկական շահագործման կարգը ն տեխնիկական պայմանները կազմվել են` ելնելով դրանց երկար տարիների շահագործման փորձից: Շահագործման աշխատանքները ներառում են կազմակերպչական հիմնական տեխնիկական պահանջները ն մելիորատիվ համակարգում ջրհան կայանների շահագործման դրույթները, որոնք ապահովում են նրանց հուսալի աշխատանքը: Ջրհան կայաններ շահագործող ջրօգտագործող ընկերությունները պետք է ապահովեն պ/կ-ի անխափան աշխատանքը՝ ոռոգման ջուր մատակարարելով ըստ ջրօգտագործման պլան ժամանակացույցի, ունենան մասնագետներ համապատասխան տեխնիկական գիտելիքներով, հետնեն կայանների տեխնիկական շահագործման, ինչպես նան անվտանգության տեխնիկայի կանոններին, ապահովեն սարքավորումների ն կառուցվածքների ընթացիկ նորոգումը: Մելիորատիվ նշանակության պոմպային կայաններն ունեն հետնյալ կառուցվածքները՝ գլխամասային ջրընդունիչ, պարզարան, մոտեցնող ջրանցք կամ խողովակաշար, ջրընդունիչ ավազան, ջրհան կայանի շենքն իր հիդրոտեխնիկական ն էլեկտրատեխնիկական սարքավորումներով, մղման խողովակաշար,

մղման ավազան, ջրահեռացնող ջրանցք, ջրաչափեր: Պ/կ-ի հիմնական սարքավորումներն են պոմպերը, էլեկտրաշարժիչները, ներծծման ն մղման խողովակաշարերը ն նրանց վրա տեղադրված սարքավորումները, էլեկտրական վահանակները, էլեկտրահաղորդման գծերը, կառավարման վահանակները: Պ/կ-ի օժանդակ սարքավորումներն են՝ վակումային համակարգը, յուղման, ջրահեռացման, հակահրդեհային, օդափոխման ն հովացման, ջեռուցման համակարգերը, վերամ արձ-տեղափոխող սարքավորումները, չափիչ գործիքները ն սարքերը, տեխնիկական ջրամատակարարման համակարգը, ներծծման ն մղման խողովակաշարերի վրա տեղադրված սարքավորումները: Պ/կ-ի շահագործման պլանում պետք է լինեն հետնյալ փաստաթղթերը. 1. ջրի տրման գրաֆիկը, որտեղ պետք է նշված լինեն ջրի տրման քանակը ն ժամկետները, 2. կայանի տեխնիկա-տնտեսական ցուցանիշները ն շահագործման 3. կազմակերպչական-տեխնիկական միջոցառումներ պ/կ-ի շահագործման ծախսերը նվազեցնելու նպատակով: Պ/կ-ի աշխատանքի ռեժիմը սահմանվում է ամեն տարի ջրի պահանջի պլանի հիման վրա, որը տարվա ընթացքում կարող է ենթարկվել ուղղումների: Պ/կ-ում շատ պատասխանատու ժամանակաշրջան է համարվում պոմպային ագրեգատների միացումը ն անջատումը: դրանց միացումը կատարվում է այն ժամանակ, եր մայր ջրանցքում ջրի հորիզոնը առավելագույն է, իսկ անջատվում են, եր ջրի հորիզոնը նվազագույն է: Այն պ/կ-ում, որտեղ կիրառվում են ավտոմատացման սխեմաներ, ապա դրանց միացումը ն անջատումը կատարվում է ավտոմատ կերպով: Պ/կ-ում պոմպային ագրեգատների աշխատանքի ընթացքում ջրհան կայանի շահագործող անձնակազմը պետք է կատարի հետնյալ աշխատանքները. 1. Պահպանվում է խիստ կարգուկանոն, դիտարկում է պոմպերի, օժանդակ սարքավորումների աշխատանքը ն չափիչ սարքերի ցուցմունքները, համեմատում է նախկինում գրանցված ցուցմունքների հետ ն աշխատանքային օրագրերում կատարում է համապատասխան գրանցումներ, տար երություններ հայտնա երելու դեպքում հայտնում է ջրհան կայանի պետին: 2. Հետնում է ամպերմետրի ցուցմունքին: Ցածր ցուցմունքի դեպքում պոմպը աշխատում է ցածր արտադրողականությամ , արձր ցուցմունքը վտանգավոր է էլեկտրաշարժիչի համար կարող է այրվել: Վթարային դեպքերում հերթապահ անձնակազմը դադարեցնում է պոմպային ագրեգատի աշխատանքը, այդ մասին տեղյակ պահելով պետին: Պոմպերի շահագործման ընթացքում կատարվում է պոմպերի աշխատանքի, ինչպես

Նկատված թերությունները վերացվում են: Հաճախակի ստուգվում են առանցքակալների յուղի որակը ն մակարդակը: Պոմպի նոր յուղարկման ժամանակ 300-ժամյա աշխատանքից հետո, առանցքակալների հին յուղը հեռացվում է, առանցքակալները ն դրանց նիկները մաքրվում են նստվածքներից ն լցվում են թարմ յուղով: Նույն գործողությունը կատարվում է նան պինդ քսանյութերի օգտագործման դեպքում: Նոր վերանորոգված պոմպը ն էլեկտրաշարժիչը աշխատեցվում է 3000 ժամ: յուրաքանչյուր 1500-2000 ժամյա աշխատանքից հետո ստուգվում է էլեկտրաշարժիչի ն պոմպի կցման ռետինյա օղակների վիճակը ն անհրաժեշտության դեպքում փոխարինվում են նորով: Արգելվում է պոմպը պտտել հակառակ ուղղությամ : Պոմպի թողարկումից առաջ ստուգվում է պոմպի պտտման ուղղությունը: Այդ նպատակով էլեկտրաշարժիչը անջատվում է պոմպից, որոշվում է պոմպի պտտման ուղղությունը, որից հետո էլեկտրաշարժիչը միացվում է պոմպին կցորդիչի միջոցով: Ոռոգման շրջանն ավարտելուց հետո կատարվում է հիդրոտեխնիկական ն էլեկտրատեխնիկական սարքավորումների մանրամասն ստուգում ն ուսումնասիրություն, որոնց արդյունքները գրանցվում են հատուկ մատյանում կամ կազմվում են թերությունների ակտեր: Մղման խողովակաշարը հանդիսանում է ջրհան կայանի աղկացուցիչմասը: Կատարվում է կոմպենսատորների, միջանկյալ ն հիմնական հենարանների մետաղական կոնստրուկցիաների (սողնակների ն գլդոնավոր հենարանների) փականների ն հակադարձ կափույրների տեխնիկական վճակի հաճախակի ստուգումներ ն վերացվում են նկատված թերությունները: Մղման խողովակաշարի վրա տեղադրված տար եր նշանակության սարքավորումները ներկվում են տար եր գույներով ն համարակալվում են: Ոռոգման ժամանակաշրջանի ավարտից հետո մղման խողովակաշարը դատարկվում է : Ջրատարի արձրադիր կետերում տեղադրվում են օդահեռներ, իսկ ցածրադիր կետերում - դատարկման սողնակներ: Նստվածքները չամրանալու նպատակով ամիսը մեկ անգամ դատարկման սողնակները ացվում են ջրատարից հեռացվում են նստվածքները: Պ/կ-ի աշխատանքի ընթացքում ամեն օր հատուկ մատյաններում նշվում են աշխատող պոմպերի համարները (սկիզ ը, վերջը, տնողությունը), ջրաչափերի ն էլեկտրահաշվիչների ցուցմունքները, օգտագործված քսանյութերի ն վառելիքի քանակը, օրվա մեջ կատարված աշխատանքների տեսակները: Հատկապես մեծ ուշադրություն պետք է դարձնել ճաղավանդակների մաքրությունը աղ ից, իսկ ձմռանը` սառույցից: Պ/կ-ի շահագործման ժամանակ ծախսերը գումարվում են հետնյալ մեծություններից՝ էլեկտրաէներգիայի արժեքից, պոմպակայանի հաստիք-

ների պահպանումից, պոմպաուժային կահավորման նորոգումից ն այլն: Պ/կ-ի կողմից ծախսվող էլեկտրաէներգիայի արժեքը կազմում է. Ճէլ.- 0,0045 . ՄԷαՃ, որտեղ` Մ-ն տարվա ընթացքում վերհանվող ջրի քանակն է, մ3 Է-ը ջրի վերհանման արձրությունն է, մ α-ն 1 կվտ ժամ էլեկտրաէներգիայի արժեքն է, Ճ-ն գործակից է , որը հաշվի է առնում քսանյութերի արժեքը, 0.0045 - էլեկտրաէներգայի քանակն է (կվտ ժամ), որն անհրաժեշտ է 1 մ3 ջուրը 1մ վրա վերհանելու համար:

9.8 ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ ՄՇԱԿՈՒՄԸ

Ջրամ արի սանիտարատեխնիկական վիճակը պահպանելու նպատակով ՋՕԸ ջրամ արի ավազանում ն ներքին իեֆի տարածքում իրականացնում է հետնյալ միջոցառումները. 1. մաքրվում է ջրամ արի թասը անտառանյութի մնացորդներից ն լողացող երվածքներից, 2. ստեղծվում են պայմաններ ձկան նական վերարտադրության ապահովման համար, 3. ապահովվում են ջրամ արի սանիտարահիգենիկ պայմանները, 4. կանխարգելվում է ջրամ արի ներքին իեֆում գյուղ. հողատեսքերի, նակավայրերի տարածքների գերխոնավացումն ու ջրածածկումը:

ԳԼՈՒԽ 10

ՉՈՐԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՇԱՀԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

10.1. ՀՈՂԵՐԻ ՄԵԼԻՈՐԱՏԻՎ ՎԻՃԱԿԻ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ոռոգվող հողերը մելիորատիվ լավ վիճակում պահպանելը մշակա ույսերից արձր ն կայուն երք ստանալու հիմնական պայմաններից մեկն է: Հողերի որակը որոշվում է գրունտային ջրերի տեղադիրքի խորությամ , այդ ջրերի աղիացման աստիճանով ն աղերի պարունակությունով հողի մեջ: Հանրապետության Արարատյան հարթավայրում մշակվող հողերի զգալի տարածություններում գրունտային ջրերն ունեն արձր մակարդակ, որը ն նպաստում է այդ հողերի աղակալմանը: Ոռոգվող հողերը մելիորատիվ լավ վիճակում պահելու համար պետք է թույլ չտալ` գրունտային ջրերի մակարդակի արձրացում, հողերի ճահճացում ն աղիացում: Ավելի վաղ աղիացած ն ճահճացած հողերի երրիությունը վերականգնելու համար անհրաժեշտ է իջեցնել գրունտային ջրերի մակարդակը ն հեռացնել վնասակար աղերը հողի արմատա նակ շերտից: Բնական դրենաժավորում չունեցող կամ ցածր նական դրենաժավորում ունեցող ոռոգվող հողերում, մակերեսային ն գրունտային ջրերը հողի արմատա նակ շերտի մեջ մուտք գործելու հետնանքով տեղի է ունենում գրունտային ջրերի մակարդակի արձրացում, իսկ հողերում ն գրունտային ջրերում վնասակար աղերի արձր կոնցենտրացիա լինելիս` հողերի աղիացում: Գրունտային ջրերի մակարդակի արձրացումը ոռոգվող հողերում առաջանում է հետնյալ պատճառներից. 1. ջրումների ժամանակ հողը գերխոնավանալուց, հողամասը ջրելու համար վատ նախապատրաստելուց ն ջրման հետամնաց տեխնիկա կիրառելուց, 2. ոռոգման ջրանցքների ցանցից ն ոռոգվող դաշտերից տեղի ունեցող ջրի ֆիլտրացիայից ն վանումներից: 3. ջրօգտագործման պլանների խախտումների հետնանքով, հատուկ ջրավանիչների ացակայության պայմաններում, ջրանցքներով մեծ քանակությամ ջուր մատուցելուց, 4. ջրանցքները ոռոգման ժամանակաշրջանից դուրս աշխատելուց (ջրամատակարարում, հիդրոուժային տեղականքների աշխատանք ն այլն), 5. գետերի ջրի մակարդակի արձրանալուց ն մեծ քանակի մթնոլորտային տեղումներից, 6. գրունտային ջրերի ներհոսքից ավելի վերն դասավորված տարածություններից, 7. աղիացած հողերը ջրի մեծ նորմերով հաճախակի լվանալուց:

Հողերի աղիացումն առաջացնում է անկանոն ջրային ռեժիմ, ճահճացում, հանքայնացված գրունտային ջրերի մակարդակի արձրացում, հողերի ն գրունտների ան արենպաստ հատկություններ ն ջրալուծվող աղերի արձր պարունակություն: Աղիացած գրունտային ջրերի ոչ խոր տեղադիրքի դեպքում կատարվում է դրանց վերելքը դեպի հողի վերին շերտերը: Ջուրը գոլորշիանում է, իսկ աղերը կուտակվում են հողի վերին շերտերում: Որքան գրունտային ջրերի տեղադիրքը ավելի մոտիկ է հողի մակերեսին ն որքան ավելի շատ են լինում նրանց մեջ վնասակար աղերը, այնքան ավելի ուժեղ է ընթանում աղիացման գործընթացը: Հողի աղիացումը հնարավոր է ն գրունտային ջրերի խորը տեղադիրքի դեպքում, եր ոռոգման ջուրը թրջելով աղեր պարունակող հողի հորիզոնները, գոլորշիանում են հողի մակերեսից ն աջակցում աղերի տեղաշարժմանը դեպի վերին շերտ: Այդ պատճառով ճահճացման ն աղիացման դեմ պայքարելու հիմնական միջոցառումները պետք է ուղղված լինեն մի կողմից գրունտային ջրերի մակարդակն իջեցնելուն, իսկ մյուս կողմից` հողի մակերեսից տեղի ունեցող գոլորշիացումն նվազեցնելուն: Վնասակար աղեր պարունակող գրունտային ջրերը գոլորշիացման հետնանքով տեղաշարժվում են հողի արմատա նակ ն վարելաշերտի հորիզոնը, առաջացնելով աղիացում: Ճահճացման ն աղիացման դեմ պայքարելու կամ այդ երնույթները կանխելու միջոցառումները ճիշտ նախատեսելու համար որոշում են համայնքներին ամրացված հողերի պիտանիությունը գյուղատնտեսության համար ն սիստեմատիկորեն հսկում են նրանց մելիորատիվ վիճակը, այսինքն տանում են աղիացած ն ճահճացած տարածությունների հաշվառում ն հետնում են գրունտային ջրերի մակարդակների տատանումներին: Համայնքի կողմից աղիացած ն ճահճացած հողերի հաշվառումը պետք է կատարվի ամեն տարի ն այդ տարածությունները տեղադրվի համայնքի քարտեզի վրա: Աղիացած ն ճահճացած, ինչպես ն աղիացման ն ճահճացման տեսակետից վտանգավոր ոռոգվող հողերում, պետք է սիստեմատիկա ար ամ ողջ տարվա ընթացքում ն տարեցտարի դիտել գրունտային ջրերի ռեժիմը: Այս դիտումները պետք է կատարել համայնքներում ջրի օգտագործման հետ կապված գրունտային ջրերի մակարդակի սեզոնային ն ազմատարյան փոփոխությունները հայտնա երելու, գրունտային ջրերի քիմիական կազմն ուսումնասիրելու, ջրման նորմերն ու ժամկետները ճշտելու, արտավեգետացիոն ժամանակաշրջանում ոռոգման ջրանցքները ացելու ն փակելու ժամկետները սահմանելու, աղիացած հողերի լվացման նորմերը ն ժամկետները որոշելու, գրունտային ջրերի մակարդակի իջեցման ուղղությամ իրականացված միջոցառումների արդյունավետությունը հայտնա երելու համար:

Գրունտային ջրերի մակարդակների տատանումների դիտումները կատարվում են հորերի, շուրֆերի ն հորատանցքերի համայնքային ցանցի միջոցով: Այս ցանցի նպատակն է հայտնա երելու գրունտային ջրերի տեղադիրքը յուրաքանչյուր համայնքի սահմանում: Դիտումների տվյալները պետք է օգտագործվեն գյուղատնտեսական մշակա ույսերի ջրումների ն աղիացած հողերի լվացումների պլանները կազմելու ն իրականացնելու ժամանակ: Հորերի համայնքային ցանցը գտնվում է անմիջականորեն համայնքի տնօրինության տակ, որոնք հետնում են հորերը արվոք վիճակում պահելուն ն անհրաժեշտության դեպքում նրանց մաքրում ն նորոգում են: Դիտահորերի թիվը տարածքում սահմանվում է, ոռոգվող հողերին 1 հոր: Գրունտային ջրերի մակարդակի խորությունը հորերում ն շուրֆերում չափելու համար օգտագործում են քուղ, որի ծայրին ամրացվում է ծանրություն: Հորատանցքերում գրունտային ջրերի տեղադիրքի խորությունը չափում են «թրխկանի» միջոցով, որի հպվելը ջրին որոշվում է լսողությամ :«Թրխկանը» իրենից ներկայացնում է մոտ 10 սմ երկարությամ ն 3-4 սմ տրամագծով խողովակի հատված, որի վերին ծայրը ամրացված է փայտե խցանով: Չափումները կատարվում են միշտ միննույն կետից: Հորերի համայնքային ցանցում գրունտային ջրերի դիտումները կատարում է ՋՕԸ կամ այդ նպատակով աշխատող անձ: Ջրի հորիզոնների չափումը կատարվում է ամ ողջ տարվա ընթացքում յուրաքանչյուր ամսում 3 անգամ (10, 20 ն 30-ին): Գրունտային ջրերի քիմիական կազմի ուսումնասիրությունը կատարում են տարեկան 2 անգամ (հոկտեմ եր ն մայիս ամիսներին) այն հաշվով, որ տվյալները օգտագործվեն աղիացած հողերի լվացման ն վեգետացիոն ջրումների ժամկետները ն նորմերը ճշտելու համար: Հողերի աղիացման ն ճահճացման դեմ պայքարի միջոցառումներ մշակելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել այդ երնույթների ծագման հիմնական պատճառները: Հողերի աղիացման ն ճահճացման երնույթները կանխելու համար կիրառվում են հետնյալ հիմնական միջոցառումները. 1. Պետք է նվազեցնել ջրի գոլորշիացումը հողի մակերեսից, դրա համար պետք է կիրառել խոտադաշտային ցանքաշրջանառություն մտցնել ն համապատասխան ագրոտեխնիկական միջոցառումներ, որոնք կնպաստեն ստեղծել ն պահպանել հողի մանրկնձիկային ստրուկտուրա: 2. Ճիշտ կազմակերպվի հողի մակերեսի հարթագծումը, քանի որ ջրման ժամանակ աղերը կուտակվում են լրակնեի վրա: 3. Պետք է խիստ նորմավորել ոռոգման ժամանակ տրվող ջրի քանակը, պայքարել ջրանցքներից ֆիլտրացիոն կորուստների դեմ:

4. Անհրաժեշտ է հողում ստեղծել ն կարգավորել ջրա-աղային ռեժիմ: Եթե նշված նախազգուշական միջոցառումները ան ավարար են, ապա պետք է իրականացվի աղիացած հողերի լվացում: Այսպիսով, ոռոգվող հողերի ճահճացման ն աղիացման դեմ պայքարի միջոցառումները ներկայացնում են համալիր մի համակարգ, որն իրագործվում է իրար հետ փոխկապակցված ագրոտեխնիկական ն մելիորատիվ-հիդրոտեխնիկական հիմնական միջոցառումներով: Գրունտային ջրերի մակարդակի իջեցումը կատարվում է . ա/ իոլոգիական կամ կենսա անական դրենաժով, այսինքն ծառատնկումների միջոցով, / հորիզոնական դրենաժով` աց կամ փակ, գ/ ուղղաձիգ դրենաժով: Բիոլոգիական դրենաժը թեն դրական ազդեցություն ունի ջրային ռեժիմի վրա, այց աղային հաշվեկշռի վրա ազդեցությունը աննշան է: Հորիզոնական դրենաժը կառուցվում է այն դեպքում, եր հիդրոերկրա անական պայմաններով, ագրոտեխնիկական ն շահագործման միջոցառումներով հնարավոր չէ իջեցնել գրունտային ջրերի մակարդակը: Ոռոգվող հողերում անհրաժեշտ է որպեսզի գրունտային ջրերի մակարդակը կանգնած լինի հո Դրենաժը հողերի աղիացման ն ճահճացման ամենարդյունավետ միկարգավորել հողում աղային ն ջրային ռեժիմները: ՈՒղղաձիգ դրենաժը նպատակահարմար է այնպիսի հիդրոերկրա անական պայմաններում, որոնք նութագրվում են հզոր խոշորահատիկ ջրա եր շերտերի տեղադիրքով, ինչպես նան ճահճացման աղ յուր հանդիսացող ճնշումային գրունտային ջրերի առկայության պայմաններում:

10.2 ՉՈՐԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Չորացման համակարգերը ինժիներամելիորատիվ կառուցվածքների ն սարքավորումների համալիր է, որի նպատակն է գերխոնավ ն ճահճացած հողերում կարգավորել ջրային ռեժիմ ն ապահովել գյուղատնտեսական մշակա ույսերից արձր ն կայուն երք: Դա հնարավոր է այն դեպքում, եր չորացվող տարածությունում կիրառվեն ագրոտեխնիկական համալիր միջոցառումներ: Գիտական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ լավագույն ցուցանիշը չորացվող հողերում ստացվում է այն դեպքում, եր

հողի արմատա նակ շերտում ստեղծվի լավագույն ջրաօդային ռեժիմ: Նման ռեժիմի ստեղծումը կապահովի այն դեպքում, եր իրականացվի ոլոր կառույցների ն սարքավորումների նորմալ ն անխափան աշխատանք:

.

.

.

. .

. .

1. դրեն 2. դրենաժային կոլեկտոր 3. աց հավաքիչ 4. աց կոլեկտոր 5.մայր ջրանցք 6. ջրընդունիչ Նկ.7 Չորացման համակարգի սխեման

Չորացման համակարգը աղկացած է հետնյալ հիմնական մասերից. 1. կարգավորող, որը կազմված է չորացման ջրանցքներից, դրեններից, որը ընդունելով ջուրը հասցնում են մինչն ուղնորող մաս, 2. ուղնորող, որը աղկացած է ջրահավաք ն ջրահեռատար ջրանցքներից, կոլեկտորներից ն չորացման մայր ջրանցքից, որոնք ջուրը ընդունում են կարգավորող ն պարսպող մասերից ն ամենակարճ ճանապարհով հասցնում ջրընդունիչ, 3. պարսպող, կազմված է լանջային ն ջրաորսիչ ջրանցքներից, որոնք իրենց մեջ են հավաքում չորացվող տարածք դրսից մուտք գործող մակերեսային հոսքի ջրերը ն հեռացնում ուղնորվող մաս կամ ջրընդունիչի մեջ, 4. ջրընդունիչ, որը իր մեջ է ընդունում չորացվող տարածքից հեռացվող ոլոր ջրերը: Չորացման համակարգը կարելի է դասակարգել հետնյալ կերպ. 1. ըստ ջրի հեռացման, ա/ ինքնահոս / մեխանիկական եղանակով 2. ըստ կառուցման սկզ ունքի, ա/ աց ցանց / փակ ցանց գ/ կոմ ինացված 3. կախված արմատա նակ շերտում ջրային ռեժիմի վրա եղած ազդեցության նույթից, ա/ միակողմանի կարգավորմամ . (ծառայում է միայն ավելորդ խոնավության հեռացման) / երկկողմանի կարգավորմամ . (ծառայում է ոչ միայն ջրի հեռացման, այլն խոնավացման ն ոռոգման համար): Չորացման համակարգերի տեխնիկական շահագործման կարնորագույն խնդիրներից են համարվում. 1. Արմատա նակ շերտում լավագույն ջրաօդյին ռեժիմի ստեղծումը ն կարգավորումը, որին կարելի է հասնել այն դեպքում, եր շահագործման ծառայությունը ապահովի չորացման համակարգի ոլոր կառուցվածքների ն սարքավորումների հսկողությունը ն խնամքը: 2. Համակարգի ոլոր տարրերի պահպանումը, նորոգման ն վերականգնման աշխատանքների կատարումը: 3. Հաճախակի իրականացնել այն միջոցառումները, որոնք կնպաստեն չորացվող հողերի մելիորատիվ վիճակի արելավմանը, համակարգի վերակառուցմանը ն վերակահավորմանը:

10.3 ՉՈՐԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ ՇԱՀԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Չորացման համակարգի տեխնիկական շահագործումը իրենից ներկայացնում է կազմակերպչական ն տեխնիկական միջոցառումների համալիր: Պետք է կատարվեն ոլոր կառուցվածքների ն սարքավորումների պահպանման հետնյալ աշխատանքները. 1. Իրականացնել հաճախակի հսկողություն կարգավորող, հեռացնող, պարսպող ջրանցքների, ջրընդունիչների կարգավորման, ճանապարհային ցանցի ն այլ կառուցվածքների վրա: 2. Ստեղծել ն ապահովել հողի արմատա նակ շերտում անհրաժեշտ ջրաօդային ռեժիմ, այսինքն ժամանակին հեռացնել ավելորդ ջրերը չորացվող հողատարածությունից ն նրա հարող տարածքից, կատարել ոռոգում: 3. Համակարգի ոլոր օղակների մանրակրկիտ դիտարկում ն կառուցվածքների աշխատանքի գնահատում, ջրընդունիչների, ջուր հեռացնող ն ջուր մոտեցնող ջրանցքների տեխնիկական վիճակի ապահովում: 4. Համակարգի ն նրա առանձին կառուցվածքի հաճախակի հաշվառում: Կատարված ոլոր փոփոխությունները պետք է արտացոլվեն անձնագրերում: Այդ նպատակով ամեն տարի պետք է կատարվի դիտարկում, իսկ պար երա ար չափումներ ջրանցքների ն կառուցվածքների վրա: 5. Համաձայն ջրօգտագործողների տարեկան հաշվետվությունների յուրացվող չորացվող հողերի տնտեսական օգտագործման վերահսկումը: Նշված միջոցառումները սերտորեն կապված են միմյանց հետ ն տար երակում մտցնել այդ աշխատանքների միջն շատ դժվար է: Այդ պատճառով չորացման համակարգերում շահագործման միջոցառումները ընդունված է աժանել 3 խմ ի՝ վերահսկողություն, խնամք ն նորոգում: Վերահսկման խնդիրներն են. 1. սարքավորումների, ջրանցքների, ճանապարհների օգտագործման կանոնների վերահսկումը, վնասվածքներից պահպանումը, 2. հսկողությունը ն դիտարկումը մակերեսային հոսքի ջրերի ն գրունտային ջրերի ռեժիմի վերահսկումը, 3. հակահրդեհային կանոնների պահպանումը չորացվող ճահիճներում ն հրդեհների դեպքում հակահրդեհային միջոցառումների կազմակերպումը, 4. դեֆորմացված տեղամասերի հայտնա երումը: Շահագործման ծառայության կարնորագույն խնդիրներից է նան ռադիոյի, հեռուստատեսության ն այլ միջոցներով հրապարակել չորացման համակարգերից օգտվելու կանոնները:

Ջրանցքների, ճանապարհների երկարությամ կամ ոլոր տեսանելի վայրերում տեղադրել վահաններ, որոնց վրա նշված լինեն ջրանցքներից ն սարքավորումներից օգտվելու կանոնները: Կազմակերպվում է գծային անձնակազմ, որը պետք է իրականացնի նշված աշխատանքները: Խնամքի աշխատանքների ն միջոցառումների խնդիրն է համակարգի պահպանումը անվորական կամ անուկ վիճակում: Կատարվող աշխատանքների թվին են պատկանում. 1. աց ն փակ ցանցերի պահպանումը ջրա երուկներից, ուսականությունից, աղտոտումից տար եր իրերով, որոնք կխոչընդոտեն ջրի անարգելք հոսքին, 2. ջրանցքների մաքրումը ջրա երուկներից, ուսականությունից, առաջացած դիմհարների վերացումը, 3. ճանապարհային ցանցի պահպանումը, 4. ջրանցքներում ջրի հորիզոնների կարգավորումը կարգավորիչ սարքավորումների միջոցով, 5. ցանցի նախապատրաստումը վարարումներին, 6. ափային նշանների տեղադրում, 7. հակամալարիական միջոցառումների կատարումը: Այն համակարգերում, որտեղ ջրի հեռացումը իրականացվում է մեխանիկական եղանակով, պետք է ապահովվի պոմպային կայանների նորմալ ն անխափան աշխատանքները: Նորոգման աշխատանքների թվին են պատկանում ջրանցքների վերականգնումը ողողումներից, փլուզումներից, համակարգում եղած կառուցվածքների անսարքությունների վերացումը: Այդ աշխատանքները լինում են ընթացիկ, կապիտալ ն վթարային: Նշված շահագործման միջոցառումներին կարող են ավելանալ կամ պակասել տար եր աշխատանքներ, որոնք պետք է իրականացնեն շահագործման ծառայության աշխատողները: Չորացման համակարգերում ամենապատասխանատու կառուցվածքը ջրընդունիչն է: Ջրընդունիչի վիճակով ն նորմալ աշխատանքով է պայմանավորված այն հանգամանքը, որ ժամանակին կատարվի դաշտերից ջրի հեռացումը, ինչպես նան սակավաջուր տարիներին տարածքների խոնավացումը: Այդ պատճառով ջրընդունիչի նորմալ շահագործումը պայմանավորված է մի շարք աշխատանքների կատարումով՝ ջրընդունիչի հունի ն եզրաթմ երի նորմալ վիճակի վերահսկում, ջրաչափական կետերի ն ափային կառուցվածքների նորմալ աշխատանքի ապահովում: Ջրընդունիչի հունը չպետք է խցանվի լցվածքներով, ջրա երուկներով, ուսականությամ , ափերը չպետք է քանդվեն: Անհրաժեշտ է ժամանակին մաքրել հունը նման կուտակումներից ն հասցնել այն վիճակին, որ այն ապահովի ջրահեռացման առավելագույն հաշվարկային ծախս, պետք է

կատարվեն ջրի հորիզոնների սիստեմատիկ չափումներ ջրաչափական կետերում: Չորացման աց ցանցի շահագործաման հիմնական աշխատանքներն են՝ ջրանցքների ժամանակին ն սիստեմատիկ մաքրումը ջրա երուկներից ն ուսականությունից: Ջրանցքի շեպերը ամրացնելու նպատակով դրանք ցանվում են ազմամյա խոտերով կամ ամրացվում սալիկներով, տախտակներով: Ջրանցքների փլուզումը արդյունք է ջրի շարժման մեծ արագության, հետնա ար գարնանային ձնհալքների ժամանակ պետք է կատարել նախապատրաստական աշխատանքներ՝ մաքրել ջրանցքները ձյունից, աղ ից, ջրա երուկներից ն նրանց վրա եղած կառուցվածքները (կամուրջները, խողովակային անցումները, ջրարգելակները), ացել ոլոր փականները, կոտրել ն մաքրել սառույցի կուտակումները, կառուցվածքների ն սարքավորումների մոտ: Նախքան այս աշխատանքները կատարելը պետք է նախապատրաստել ճանապարհային ցանցը մեքենաների անցման համար: Փակ դրենաժային ցանցի առկայության դեպքում հաճախակի հանդիպում են հետնյալ անսարքությունները՝ աց կոլեկտորների տղմակալում ն ուսակալում, դիտման հորերի ուսակալում, դրենաժների խողովակների մեջ ույսերի արմատների առաջացումը, ելքամասային ելուստների քայքայումը, հողերի մշակման ժամանակ առաջացած խողովակների վնասվածքները, դեֆորմացիաների ն նստվածքների առաջացումը դրենաժների գծածրում: Դրենաժների շահագործման ժամանակ առաջին հերթին պետք է մեծ ուշադրություն դարձնել փակ կոլեկտորների ելուստներին ն դիտահորերի վճակին: Դիտահորերի հատակը պետք է 60-ից 80 սմ-ով ցածր լինի նրանից դուրս եկող անցքի ն նրա մեջ թափվող ելուստի համեմատ: Այս պայմանի խախտման դեպքում պետք է կատարվեն նորոգման աշխատանքներ: Անհրաժեշտ է ժամանակին լվանալ ն մաքրել դրենները ն կոլեկտորները ջրա երուկներից: Վաղ գարնանը կոլեկտորի ելուստները պետք է մաքրել ձյունից, աղ ից: Գարնանային ձնհալքների ժամանակ շահագործման ծառայության աշխատակիցները կազմակերպում են անընդհատ հերթապահություն համեմատա ար վտանգավոր տեղամասերում: Գծածրում վնասված մասերում պետք է քանդվի գրունտը, վերացնել թերությունը ն երել դրենները նորմալ վիճակի: Երկկողմանի կարգավորման համակարգերի տեխնիկական շահագործման կարնորագույն հարցերից է հանդիսանում՝ համակարգում եղած կառուցվածքների պահպանումը, խնամքը ն դրանց աշխատունակ վիճակում պահելը: Միայն այս պայմանի դեպքում է հնարավոր արմատա նակ շերտում ստեղծել լավագույն ջրային ռեժիմը, որը կնպաստի գյուղատնտեսակ մշակա ույսերից արձր ն կայուն երք ստանալ: Նշված համակարգի տեխնիկական շահագործումը իրականացնելու

համար անհրաժեշտ են հետնյալ փաստաթղթերը՝ համակարգը շահագործման հանձնելու ակտը, համակարգի շինարարաության նախագիծը ն նախահաշիվները, չորացման-խոնավացման համակարգի հատակագիծը 1:2000 մասշտա ով, ջրանցքների ն կոլեկտորների երկայնական ն լայնական պրոֆիլները, համակարգի ն նրանում, եղած ոլոր կառուցվածքների անձնագրերը ն անձնագրային փաստաթղթերը: Երկկողմանի կարգավորման համակարգի շահագործման ժամանակ հատուկ ուշադրություն պետք է դարձնել վերահսկմանը՝ մանրամասն ուսումնասիրել չորացման համակարգի ոլոր կառուցվածքների աշխատանքը, անսարքությունների դեպքում կատարել նորոգման աշխատանքներ: Յուրաքանչյուր տեղամասի համար պետք է կազմել անձրնացման մեքենաների տեղաշարժման պլան: Խոնավացման աշխատանքները ավարտելուց հետո դրանք պետք է նախապատրաստվեն ձմեռային շրջանին: Չորացման-խոնավացման համակարգի շահագործման ժամանակ հատուկ ուշադրություն պետք է դարձնել հողի խոնավության, գրունտային ջրերի մակարդակների, ինչպես նան չորացման ն խոնավացման ցանցերում ջրի մակարդակների ն ծախսերի վրա: Պետք է սահմանել յուրաքանչյուր հողատիրոջ համար տեղեկությունների հաղորդումը հողի խոնավության ն գրունտային ջրերի ռեժիմի վերա երյալ գյուղատնտեսական մշակա ույսերի ջրումը իրականացնելու համար: Հայտնա երված անսարքությունները պետք է վերացնել շատ կարճ ժամկետում, քանի դեռ շահագործման ծախսերը չեն մեծացել: Հիդրոտեխնիկական կառուցվածքները կազմում են չորացման համակարգի ան աժանելի մասը: Դրանց միջոցով կարգավորվում են ջրի հորիզոնները ն ծախսերը, ինչպես նան չորացվող հողերում ջրային ռեժիմը: Հիդրոտեխնիկական կառուցվածքների շահագործման կարնորագույն խնդիրներն են՝ ոլոր կառուցվածքների պահպանումը ն խնամքը, վթարների կանխումը, դեֆորմացիաների վերացումը, կապիտալ ն ընթացիկ նորոգումների իրականացումը: Նախքան գարնանային վարարաջրերը ոլոր հիդրոտեխնիկական կառուցվածքները պետք է դիտարկված լինեն ն գտնվեն անուկ վիճակում:

ԳԼՈՒԽ11 ՀԱՏՈՒԿ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ՇԱՀԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

11.1. ՋՐԱՐԲԻԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ՇԱՀԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Ջրար իացման համակարգի շահագործման հիմնական խնդիրներն են- ոլոր ջրսպառողներին ջրով ապահովումը, տեխնիկական ոլոր միջոցառումների ն կառուցվածքների պահպանումը ն խնամքը, կարգավորումը ն աշխումը: Ջրար իացման համակարգերից հիմնական սպառողները կարող են լինել. 1. նակավայրերը ն արդյունա երական ձեռնարկությունները, 2. անասնապահական ֆերմաները, 3. արոտավայրերի սպասարկող անձնակազմը (մշտական ն ժամանակավոր), 4. մեքենաները, որոնք անհրաժեշտ են արոտավայրերի սպասարկման համար 5. ձեռնարկությունները, որոնք զ աղվում են անասնապահական արտադրանքի վերամշակումով, 6. կերային մշակա ույսերի տարածքները ոռոգման միջոցով, 7. կուլտուրական արոտավայրերը, 8. լցվող ջրավազաններ, որոնք լցվում են ջրով ոռոգումը իրականացնելու նպատակով: Արոտավայրերի ն ջրար իացման կառուցվածքների ճիշտ օգտագործման ն շահագործման համար կազմակերպում են հատուկ շահագործման ծառայություն: Արոտավայրերի արդյունավետ օգտագործման ն շահագործման նպատակով ստեղծվում են ջրասպառման (âîäîՈîéՒûԹ ՈóՒêòû) կետեր կամ խմելատեղ, որոնց միջն եղած հեռավորությունը պայմանավորված է այն տարածությամ , որը կարող է անցնել կենդանին առանց քաշ կորցնելու: Հեռավորությունը ջրասպառման կետի ն արոտավայրի սահմանի միջն անվանում են ջրելատեղի շառավիղ, որի սահմանային մեծությունը կախված է անասունների տեսակից, արոտավայրից օգտվելու ժամանակամիջոցից, կերային ն ջրային ռեսուրսներից ն տեղական պայմաններից: Ջրելատեղերը պետք է տեղադրված լինեն հարմար, ցած տեղանքի թեքությամ աղ յուրից ոչ պակաս 10 մ հեռավորության վրա պետք է տեղադրվեն տաշտակներ, որոնց վրա արվում են առվակներ կեղտաջրերի հեռացման համար: Խմելատեղի հարթակը յուրաքանչյուր ջրումից (ՈîԹՒèÿ) հետո մաքրվում է կեղտից, լվացվում են տաշտակները: Հրապարակին տալիս են որոշ թեքություն 0,02 ն ծածկում են խիճով: Սեզոնից հետո ջրթող անցքերը աց են թողնվում, իսկ տեղափոխվող սարքավորումները

տեղափոխվում են պահպանման: Խմելատեղ տաշտակները պետք է ավարարեն որոշ պահանջների. 1. Տաշտակների չափերը պետք է համապատասխանեն անասունների տեսակին ն քանակին: 2. Պետք է պատրաստված լինի այնպիսի նյութից, որը հեշտությամ լվացվի, մաքրվի, ախտահանվի ն չազդի ջրի որակի վրա: Այն կարող է պատրաստվել տախտակից, մետաղից, ետոնից, քարից, աղյուսից ն այլ նյութերից: 3. տաշտակի հատակին պետք է լինի ջրթող անցք՝ փակված խցանով: Տաշտակներին մոտեցումը պետք է ապահովված լինի երկու կողմից: Եթե մոտեցումը միակողմանի է, ապա տաշտակները տեղադրվում են միմյանց զուգահեռ կամ եռանկյունաձն: Տաշտակի երկարությունը որոշվում է կախված անասունների թվից հետնյալ անաձնով

L-

Ղ L-ը տաշտակի երկարությունն է, մ) N-ը անասունների թիվն է, -ն մեկ անասունի ջուր խմելու տնողությունն է , րոպե Ղ-ն ամ ողջ հոտի ջուր խմելու տնողությունն է, րոպե, ընդունվում է ոչ ավել 6090 րոպ, ℓ-ը մեկ անասունի զ աղեցրած տարածությունն է, մ: -ն -7 րոպ. խոշոր եղջերավոր անասունների համար ℓ, երկկողմ ℓ- 0.25 մ Այն պայմաններում, եր ջրառը կատարվում է ջրհորներից, կառուցվում են ջրավազաններ: Ջրման ժամանակաշրջանի ավարտից հետո ջրավազանները, վաքերը, խողովակները պետք է դատարկվեն ջրից, մաքրվեն, վերանորոգվեն, մետաղական մասերը ներկվեն, յուղվեն: Տեղափոխվող մասերը հանվում են ն պահվում: Արոտավայրերի օգտագործման սկզ ում ոլոր կառուցվածքները ն սարքավորումները վերանորոգվում են, ջրաղ յուրը մաքրվում է տիղմից, ուսականությունից, ախտահանվում են, պատրաստվում են ջրելատեղերը: Սանիտարական նպատակով հորերը դիտվում են ամսվա մեջ մեկ անգամ: Հայտնա երված անսարքությունները պետք է վերացվեն ն վերանորոգվեն: Ջրար իացման ոռոգման համակարգերի շահագործման ժամանակ կառուցվածքների, սարքավորումների ն ամ ողջ համակարգի տեխնիկական սպասարկումը իրականացվում է այնպես, ինչպես ոռոգման որտեղ`

համակարգերի համար: Սանիտարական պահանջները այդ համակարգերում ավելի խիստ պետք է լինեն: Աշխատանքի արդյունավետությունը արձրացնելու նպատակով հարմար է ստեղծել խմ ային խողովակաշարեր ամ ողջ տարվա ջրամատակարարման համար: Արոտավայրերի ն ջրար իացման կառուցվածքների ճիշտ օգտագործման նպատակով կազմակերպվում է շահագործման ծառայություն ն հատուկ ջրար իացման-շահագործման տեղամաս:

11.2. ԼԻՄԱՆՆԵՐԻ ՇԱՀԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Լիմանների շահագործման ժամանակ մեծ ուշադրություն պետք է դարձնել հետնյալ աշխատանքների վրա. 1. նախապատրաստական աշխատանքների կատարումը մինչն ձնհալը, ջրթող սարքավորումների մաքրումը ձյունից, 2. լիմանների լճացման ռեժիմի կարգավորումը (հսկողությունը գրունտային ջրերի արձրացման ն հողերի աղակալման վրա), 3. լիմանների հսկողությունը ոչ միայն գարնանային, այլն ամառաաշնանային շրջանում: Լիմանների թմ երը ն այլ կառուցվածքները սկսած աշնանից մինչ ձմռան ցրտերը, պետք է նախապատրաստվեն գարնանային վարարաումների ն ջրումներին: Հայտնա երված անցքերը, թմ երի ողողումները պետք է վերացնել: Կենդանիների կողմից առաջացրած անցքերը պետք է վերացնել կավով ն մանրակրկիտ ձնով խտացնել: Լիմանների լցման ժամանակ թմ երի մոտ տեղադրվում են քանոններ ջրի շերտի չափման համար: Լիմանների լճացման սկիզ ը համարվում է ձնհալքի սկիզ ը, վերջը՝ վարարաջրերի վերջը ն ոռոգման նորմի թափանցումը հողի մեջ: Լիմանների ոռոգման նորմը տատանվում է 24 հազ/մ3: Լիմանների լճացման տնողությունը որոշվում է հետնյալ անաձնով. Ղ - Խ , օր Ճ որտեղ` Խ-ը լիմանային ոռոգման նորմն է, որը լճացման խորությունն է, մ Ճ-ն հողում ջրի ներծծման գործակիցն է, ստացված փորձնական տվյալներով, մ/օր: Լճացման տնողությունը կախված է գրունտների մեխանիկական կազմից` ծանր հողերում 7-10 օր, միջակ` 6  7 կամ 10  15 օր, թեթն` 4  6 կամ 6  10 օր:

Ընդհանրապես, որպեսզի արմատա նակ շերտը լավ խոնավացվի, անհրաժեշտ է ջուրը լիմանում պահել մինչն հողի լրիվ հալչումը՝ 10-ից 15 օր: Շատ պատասխանատու շրջան է համարվում նան լիմանում ջրի կանգի շրջանը, քանի որ ժամկետից ավել կանգը առաջ է երում ճահճացում, հատկապես, եր լիմաններում ցանված են կերային կամ հացահատիկային մշակա ույսեր: Կանգի տնողությունը պայմանավորված է ցանված մշակա ույսերով: Լիմանների շահագործման ընթացքում, որպեսզի աղակալում ն ճահճացում չլինի պետք է կատարվեն հետնյալ միջոցառումները. 1. կիրառել ոռոգման ճիշտ նորմեր, 2. ժամանակին հեռացնել ավելորդ ջուրը ն չորացնել լիմանը հողը համապատասխան չափով խոնավացնելուց հետո, 3. կանխել գրունտային ջրերի մակարդակների արձրացումը: Դիտարկումները կատարել դիտահորերի ն շուրֆերի միջոցով: Այն տարածքներում, որտեղ վտանգ կա 100 հա-ի վրա տեղադրել 1 հոր, սովորական տարածքներում 200  300հա-ին` 1 հոր կամ շուրֆ: Լիմանների շրջակայքում համարյա ոլոր տեղերում պետք է լինեն անտառաշերտեր ձյան շերտի պահպանման նպատակով: Լիմանների 100 հա-ին կարող է սպասարկել շահագործման 1 աշխատող:

11.3. ՈՌՈԳՄԱՆ ԵՐԿՐԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԴԱՇՏԵՐԻ ՇԱՀԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Տեղամաս, որը ոռոգվում է կեղտաջրերով, անվանում են ոռոգման երկրագործական դաշտ (ՈԵԴ): Կեղտաջրերով ոռոգման տեղամասերը կազմակերպվում են քաղաքների ն գյուղերի նախնական մաքրված կեղտաջրերը օգտագործել գյուղատնտեսական մշակա ույսերի ջրման համար: Ջուրը ոռոգման դաշտ անցնում է ամ ողջ տարվա ընթացքում անկախ կլիմայական պայմաններից: Աշնանը, ձմռանը ն գարնանը կեղտաջրերը օգտագործվում են դաշտերի պարարտացման նպատակով, իսկ վեգետացիոն ժամանակաշրջանում կերային, անջարանոցային մշակա ույսերի միամյա ն ազմամյա խոտերի, եգիպտացորենի ջրման համար: Ոռոգման երկրագործական դաշտերը կազմակերպվում են խոշոր քաղաքներին մոտիկ: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ 1000մ3 կեղտաջրի մեջ միջին հաշվով պարունակվում են 50  140 կգ ազոտ, 20  25 կգ ֆոսֆոր, 30  35 կգ կալիում, հետնա ար դրանց օգտագործումը ուժեղացնում է հողում միկրոկենսա անական գործընթացները: Կեղտաջրերով ոռոգման համակարգերը աղկացած են կեղտաջրերի ընդունման ավազանից, մաքրման ավազաններից, խողովակաշարերից նախատեսված ջրման պրոցեսի իրականացման համար:

ա)

1. անասնապահական համալիր 2. մեխանիկական մաքրման կետ

3. սուզարան 4.5.6. պարզարան 7. խառնման աժանմունք

3 8. ոռոգման երկրագործական դաշտ

1. անասնապահական ֆերմա 2.մեխանիկական մաքրում (ճաղավանդակ) 3,4,6 պարզարան 5. խառնարան 7. ոռոգման երկրագործական դաշտ 8. պ/կ

նկ. 8 ա. . Կեղտաջրերով ոռոգման համակարգի սխեման Ոռոգման երկրագործական դաշտերի շահագործման հիմնական խնդիրներն են՝ համակարգում ջրօգտագործման ն ջրա աշխման պլանների կազմումը, կեղտաջրերի ընդունումը ջրմուղ կոյուղա տնտեսություններից, ջրումների կատարումը, կեղտաջրերի քիմիական կազմի հսկողությունը ն ազդեցությունը ոռոգման միջոցով գ/մ-ի, հողի, գրունտային ջրերի վրա, տարածքի մելիորատիվ վիճակի վերահսկումը, աղակալման ն ճահճացման նախազգուշական միջոցառումների իրականացումը, մակերեսային հոսքի հեռացումը դաշտերի սահմանից, ջրանցքնրի, խողոցակաշարերի,

սարքավորումների, օժանդակ սարքերի, կառուցվածքների, ճանապարհային ցանցի խնամքը ն պահպանումը, անտառաշերտերի ստեղծման աշխատանքները, սանիտարահիգենիկ պահանջների կատարումը, շահագործման անձնակազմի անձնական հիգիենան: Կեղտաջրերով ոռոգման համակարգերի շահագործումը ունի որոշ առանձնահատկություններ. 1. Համակարգը աշխատում է ամ ողջ տարին, գարնանը, աշնանը ն ձմռանը՝ պարարտացման նպատակով, իսկ ամռանը` վեգետացիոն ջրումներ կատարելու համար (կեղտաջրերը նոսրացվում են գետի ջրով): 2. ՈԵԴ-ի մակերեսը պետք է լինի այնպիսին, որ լրիվ օգտագործվեն կեղտաջրերը, նախատեսվում են լճակներ կեղտաջրերի հավաքման համար: 3. Կազմակերպվում են կենսա անական լճակներ, որտեղ կեղտաջրերը վնասազերծվում են ակտերիաներից: 4. Լճակներեւմ խստիվ արգելվում է կեղտաջրերը պահել 5-ից 6 օր ավելի: 5. Կեղտաջրերի կոշտ մնացորդը կարելի է օգտագործել որպես պարարտանյութ: Կեղտաջրերով ոռոգման ժամանակ պետք է պահպանել սանիտարահիգենիկ կանոնները, ոռոգման երկրագործական դաշտերը տեղադրել նակավայրերից հեռու ն շրջապատել անտառաշերտերով, հաճախակի կատարել կեղտաջրերի, հողի նմուշի ն կեղտաջրերի մնացորդի քիմիական անալիզ, անվորներին, ջրվորներին ծանոթացնել սանիտարահիգիենիկ պայմանների հետ, կատարել պատվաստում աղիքային հիվանդությունների դեմ: Ոռոգման երկրագործական դաշտերում կիրառելի են ջրման ոլոր եղանակները: Ջրման այս կամ այն եղանակի ընտրության ժամանակ պետք է հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ կեղտաջրերը չշփվեն պտուղների ն արմատապտուղների հետ: Սանիտարական տեսակետից մշակա ույսերի ջրումը ավարտվում է երքահավաքից 14 օր առաջ, իսկ պտղատու այգիներինը՝ 30 օր առաջ: Անտառաշերտերի ն տնկիների ջրումների համար սահմանափակումներ չեն կատարվում:

Գ Ր Ա Կ Ա Ն ՈՒ Թ Յ ՈՒ Ն 1.

Է1ոծÿ614 Ճ. 1. – 1ո114û 146610à666 Ñ46üõ1Շ6Շ4àծ .11ո64à. 1960 4 662 ոծ.

2.

164à04161 Ճ. 1, Ճ16614ո66é 1. Ճ., Ñծà16446÷ Ճ. Ñ., 1à6261 ճ. 1 Ý6ոԼ66àծà66ÿ 46401146610àծ641ûõ ո6ոծ41. Է161ո, 11ո64à, 19804. 352 ոծ.

3.

ճà4014 1. 1., Է06æ6661 Է. 1. 101ո6ծ46ü614 ո6ոծ41û 6 6õ 76ոԼ66àծà66ÿ. Է161ո, 11ո64à, 1978 4. 231 ոծ.

4.

ճ1÷6à044 ß. Ճ, 1àծà6ü÷66 1. Օ. 10à6ծ661 Լ1 76ոԼ66àծà666 6 à4ծ11àծ6Շà666 46401146610àծ6416õ ո6ոծ41 - Է161ո, 11ո64à, 19804. 403 ոծ.

5.

Էà44216614 1. 0. Ý6ոԼ66àծà66ÿ 6 04111ծ ո1106æ416é. Ճ4011116Շàծ, 11ո64à, 19894. 272 ոծ.

6.

Øà014 Է. Ճ. Ý6ոԼ66àծà66ÿ 46401146610àծ641ûõ ո6ոծ41. Է161ո, 11ո64à, 19684.

7.

ճà4à44 Ë. Է., Ä11ո66é Ճ. 1.04õ16÷4ո6àÿ 76ոԼ66àծà66ÿ 46401146610àծ641ûõ ո6ոծ41. ÑԼ0à41÷166, Է161ո, 11ո64à, 19924. 271 ոծ.

8.

1àծà6ü÷66 1. Օ., Ճõ14414 Õ. Ճ., 16ü4à04161 Ճ. 1. Ý6ոԼ66àծà66ÿ 46401146610àծ641ûõ ո6ոծ41. Է161ո, 11ո64à, 19834. 279 ոծ.

9.

16641441441 Ñ.Օ.,1à1à146à46 Ճ.Ä., Ðà4ü61 Ճ. Օ. Ý6ոԼ66àծà66ÿ 46401146610àծ641ûõ ո6ոծ41. Է161ո, 11ո64à, 19724. 608 ոծ.118

10.

11.

46401ծ4õ16÷4ո66õ

Տեր-Զաքարյան Պ.Կ., Ռադկո Ա. Ֆ., Մելիքյան Գ.Մ. Գյուղատնտեսական մելիորացիա ն ջրամատակարարում Երնան, 1962թ., 408 էջ Սանոյան Ս.Վ Ձեռնարկ անձրնացման մեքենաների օպերատորների համար «Հայաստան» Երնան, 1985թ., 80էջ

12. Ղազարյան Ս. Մ. Բաց հուների հիդրավլիկական խնդիրներ, Երնան 1982թ. 13. Բաղդասարյան Ա. Բ. Հիդրոտեխնիկական կառուցվածքներ «Լույս», Երնան, 1986թ. 480 էջ

14. Տեր- Զաքարյան Պ.Կ. - Մեթոդական ցուցումներ Ոռոգման համակարգերի շահագործման վերա երյալ, 1990թ.-80 էջ 15. Գնորգյան Գ. Գ.Ներտնտեսային ոռոգման համակարգերի շահագործման ձեռնարկ «Զանգակ 97», Երնան 2002թ., 116 էջ 16. Թամրազյան Ժ. Ջրաչափությունը ոռոգման համակարգերում «Տոներ» Երնան, 2004թ. 80 էջ 17. Ոռոգման համակարգերի շահագործումը ն պահպանումը- ՋՕԸ կողմից «Տոներ» Երնան, 2005թ. 128 էջ 18. Ղազինյան Ռ. Վ. Մեթոդական ցուցումներ նախագծվող ջրատնտեսական օ յեկտի տեխնիկական շահագործման վերա երյալ, 1998թ. -12 էջ

Ստորագրված է տպագրության 25.04.09թ.. /16 , 5,75 տպ. մամուլ Պատվեր 136: Տպաքանակ 200: --------------------------------------------------------------------------------------Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի տպարան Տերյան 74