ՀՈՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

է.Մ.ՂԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

ՀՈՂԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Թույլատրվում է ՀՀ կրթությանե գիտությաննախարարության կողմից ոոպես դասագիրքգյուղատնտեսականբարձրագույն ուսումնականհաստատություններիհամար

ԱՆՈՂԻԿ

«ԱՍՈՂԻԿ

ՎՐԱՏՋԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ

-

ԴՏՀ 63148807) ԳՄԴ 40.3 ց 73 Հ

Գրախոսներգյուղատնտ. գիտութ.դոլտոր,պրոֆեսոր Ժ.Ա.Ամիրջցանյան, գյուղատնտ. գիտութ.դոկտոր, պրոֆեսոր Ա.Կ.Գրիգորյան, կենսաբ.գիտութ.դոկտոր,պրոֆեսոր Մ.Պ.Սեմերջյան, պրոֆեսորՌ.Գ.Հարությունյան

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Մասճագետ-խմբագիրպրոֆ. Ժ.Ա.Ամիրջանյան

ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

Հողադրատությունըգիտություն է հողերի առաջացման(ծագման), եան աշխարհագրական ռուցվածքի,կազմի,հատկությունների տեղաբաշխման օրինաչափություններիմասին: Հողի մասինգիտությունը վեր է հանում հողի ն շրջակա միջավայրիփոխադարձկապի այն պրոցեսները.որոնք որոշում են նրա հիմնականհատկությունըբերրիությունը,ուսումնասիրումհողերի արդյուռավետ Օգտագործման ուղիները Ժողովրդականտնտեսության ն առաջինհերթինգյուղատնտեսության մեջ,այն փուիոխությունները, որոնք տեղի են ունենում հողերի ծգտագործման, մելիորացման ու կուլւռուրականացմաճ ընթացքում: լալն բնագիտականառարկա է, ռր մշտական կայի Հողա՛գիտությունը

է.Մ.

ԴասագիրքՀայկական . Հողագիտություն: գյուղատնտեսական ակադեմիայիուսանողներիհամար.-Եր.: ւ

Ասողիկ, 2000.

-

էջ:

Դասագիրքըկազմվածէ գործող ուսումնականծրագրին հաճապատասխան: Լուսաբանվածեն հողագոյացման պրոցեսները,հողերի կազմն ու հատկությունները, ծագումը, կարգաբանումը,աշխարհագրական տեղաբաշխումը,գյուղատնտեսական օգտագործումը: Տրվում են ՀՀ հողային ռեսուրսներնու դրանց մելիորացմանվիճակը, մելիորացման, ու կուլտուրականացման բերրիությանբարձրացմանուղիները ն պահպանման միջոցառումները: Վերլուծված են հողագիտականուսումՇասիրություններիմեթոդները, հողաօգտազործման առանձնահատկությունները ժամանակակիցհողային հարաբերություններիպայմաններում, ինչպես նան հողային կադաստրի վարման հիմնախնդիրները: Դ մ տրված է նան ԼՂՀ ե ԱՊ3 երկրներիհողերի համառոտ

մեթ է մի շարք հիմնարար ու կիրառականգիւոությունների հետ

օգտվումէ նրանցմեթոդներից: Հողը ժողովրդի հարստության աղբյուրն է,

ն մեծ

չափով

բոլոր նյուճւմկան բարիքների սկզբնաղբյուրը, գյուղատնտեսականարտադրությանհիմնական միջոզը. ժողովրդականտնտեսության բոլոր ճյուղերի տեղաբաշխմանու զարգացման տարածական բազիսը: Հողային ծածկույթը գյուղատնւոեսության. ինչպես ճան տնտեսականու կուլտուրականկյանքիայլ բնագավառների բազմակող-

ճանիօգտագործման յուրահատուկբնականռեսուրսէ: Շնորհիվ իր յուրահւստուկ որակի, հողը հսկայականդեր է խաղում օրդանականաշխարհիկյանքում:Լինելուվլիատուկբնականմարմին,հողը հանդես

բնութագիրը: գալիս որպես կարեոր միջավայր երկրագնդի վրա բնության զարգագզման Դասա համար: Հողը բուսականծածկույթի ճեկտեղ հսկայականդեր խաղում Հաաա աց դենաի Սակա ոեժիմի պահպանման, Օդի, ջրի. սննդի ռրալկի կենսոլորտի բնականոն բուհերի բնագիտականուղղվածության ուսա մասնագիտությունների ճաքրության, բնակչության առողօության գործում: Առանց հողի միանգամայն նողներիհամար: `

Է

ը

լ

հես:

է

ու

3702040000 013601)

2000թ.

՞

ԳՄԴՃ`Յ (ՏԹԱ 99930

է մայրդու գոյություննու գործունեությունը: Հողը բույսերի հեւո միասին մարդու համար սաեղծում է արժեքավոր կենսաբանական արտադրանթ:Օրգանականաշխարհն անհնար է պատկերացնել առանց հողայինծածկույթի: Հողն արեի էներգիան կուտակումու տրա-

անհնար

:

- 856-2-6

Թ Ժ

«Ասողիկ»հրատ.,2000

թ.

Հայրապետյան է., 2000 բ.

մադրումէ մարդկությանը. երկրագնդիկենսոլորտի սահմաններում է պահում կենսաբանականկարնորսննդատարրերը ազուռը, ֆոսֆորը,կալիումը, աօխածինը,ծծումբը,ցինկը. բորը ն այլն, որոնք բուսականու կենդանական օրգանիզմների կյանքի գոյության համար կենսական ամհրաժեշտությունեն ներկայացնում,առանցորոնց կյանքգոյություն ունենալ չի կարոդ: Հողի ՑԺասինզիտելիքներ ունենալը լիուվին բխում Է մարդու գոյության պահպանմանկենսական շահերից: Առանց հողային ռեւուրսների պահպանման ու ոււցիոնալծգտագորժման հնւսրավոր:է իրականացնելգյուղատնտեսության հետագա զարգազման, պարենային ծրագրի իրւսկանագմանու Ժողուլրդինյութականբարեկեցությանբարելավմանխնդիրները:

Օգւոագործման ընթացքում հողը էապես փոխվում է, հողագոյացման պրոցեսներնայլ ընթացքեն սւոանում, որոնք էլ անմիջականորենազդում են հողի հատկությունների.հողային ռեժիմների Ն. վերջապես, բերրիության վրա: Հողագոյացմանպրոցեսում միաժամանակ փոխվում են նան այդ որոշող բնական գործոնները: Գետնապեւ,հողը հարդիտսանում Լ ոչ միայն արւոագրության հիմռալյան միջոց, այլե մարդու աշխատանքի

հիմնատեսակետից: վորվածլինի ե հողօգտագործման,ն բնաւպահպանման Ն, հետնապես,բերրիուբՀողերիմելիորացմանու կուլտուրականացման յան բարձրացմանուղիները ճիշտ ընտրելու ն բարձը արտադրանք ստանանպատակովբնական լանդշաֆտների վրա մարղու ներգործության լու հիմնավորԼւանխււգուշակելու համարանհրաժեշւոԷ խորը գիհետնեանքները տելիքներ հողերի,ինչպեսնան հողերի աշխարհագրականմիջավայրիմիջԼ. մասին: գրչություն ունեցող փոխհարաբերությունների Անժխտելիփաստէ, որ առանց հողի. ինչպես նան հողի ն. շրջակա ճմիջակապի. բնականու անթրոպոգենգորձոններիներգործուբվայրի ւիոռխադարձ յամի բերրիության ստեղծմանու փուիոխությանմասին տեսական խոր գիտեարտադրանքը, պաշտլիքներիանհնարԷ ապահովելբարձրկենսաբանական պանել հողը դեգրադացիայիցւ, անապատացման ենքարկվելու վտանգից: Պատահական չէ, որ հողի մասինգիտելիքներիիմացություրըհավասարաու միջոցառումպետք Է մեն մի ագրոտեխնիկական ագրոմելիորատիվ

պրոցես երն

արդյունք:

Հողը որպես գյուղատնտեսականարտաղրությանհիմնակւան միջոց,բնորոշվում է նրանով,որ այն անփոխարինելի Է ու սահմանափակ.տեղաշարժկող չէ ն ունի բերրիություն: Հեւտնեաւվես, հողայինռեսուրսներիհետ պետք է վարվել բացառիկ խնամքով,ժշտապես հոգ տանել նրա բերրիության ւլահու պանման բարձրազմանմասին: Հողի աումջացման բարդ ու բազմակողմանիպրոցեսը, նրա կառուցվածքն ու հատկությունները ուսումնասիրելուհամար հողագիտությունն ունի ու հատուկ մեթոդիկա մեթոդոլոգիա ն լայնորեն օգւոագործում է քիմիայի, ֆիզիկային այլ գիտությունների նվաճումները: Հողերի ուստւմնմսիրության մեթոդներիհամակարգում ւսճանձնակիտեզ է գրավում հողակազմող գործոնների, հոզագոյացման պրոցեսների ն նրա ու կառուոցվածքի,հատլյությունների կազմի փոխադարձկաւպիպարզաբա-

պես կարնոր է ոչ միայն գյուղատնտեսական արտադրության. բնապահպանության բնագավառի, այլ նան ժողովրդականտնտեսությանշատ ճյուղերի աշխատողներիհամար: Գյուղաւոնտեւսականմթերքների արտադրության ավելացման Կ բնակ-

չության պահանջներըպարենուլ ապահովելու համար գյուղատնտեսության մասնագետների,գյուղացիական ու գյուղացիական կոլեկտիվ տնւոեսութհոդատեսքեյուններիառջե խնդիրԷ դրվումպահպանելդյուռաւնտեսական րը, ներդնել հողերի կուլտուրականազմանու դրանց բերրիության բարձրացման, զյուղատնտեսականմշակաբույսեր աճեցնելու ինտենսիվ տեխնոլո. գիաներ. ակտիվ պայքար կազմակերպելհողերի էրոզիայի, երւմշտի ու խորշակների, աղակալմանու ճահճացման, ինչպեսնան տեխնոգենաղտոտման դեշ: Այդ սիքոցառումները կարելի է իրականացնել ն բարձրացնել դրանց արդյունավետությունքհողի մասինկայուն ու բազմակողմանիգիտելիքներ ունենալու դեւլքում. բնական պայմանների բազմազանության Ն հողային ձածկույքի առանձնահատկությունների հաշվառձան հիման վրա: ԱնհրւսՑեշւտ Է ինառալտարբեր հողերիզգայունությունըայս կամ այն սգզրուռեխնիկական ոլ ագրոմելիորատիվմիջոցառումների նկաւոմամբ: Վողագիտուբթյան սույն դամագիրքը կազմելիս օգտանզորձվելեն ինչւվես հեղինակիերկար տարիներիհետազոտականաշխատայքների, այուվես էլ հանրապետությանհողայինՉածկույքի վերաբերյալ կատաիված բազմամյա ուսումնասիրությումներիարդյունքները:Հայաստանի հողերի ձեավորման բնականպայմաններիչւսրադրելիս մեծ չափով Օգտագործվելեն Յալաստանի գյուղատնտեսության ն Հայաստանի հողային կադաստրի ատլաններում բերվածնյութերը:

նումը:

Հողային ծածկույբի ու նրա ազրոսրտադրական մահատկությունների սին բազմակողմանիգիտելիքներըենարավորությունեն տալիս մշակելու գյուղաւտնւոհւության վարման համակարգը,արդյունավետ օգտագործելու հողային Բեսուրսները,ճիչտ պլանավորելու հողաւոեսքերի հարարերակգությունը, ընտրելու

գյուղատնւոնսական կուլտուրաները, զիտականորեն

ագրոտեխնիկան. ագրոմելիորահիմնավորելու ցանքաշրջանառությունները, տիվ հակաէրոզիոն ժիջոցառումները, խելացի ու

կան

ու

օգտագործելու օրգանահանքայինպարարտանյութերը,բարձրւսցնելու հողերի արդյունավետ

ն, հեւո,աբար,մշակաբույսերի բերրիությունը բերքատվությունը:

Հայաստանինհանրասյետության հողային ռեսուրսներըսահմանափակ Խիստ սահմանափակ են ոչ միայնմշակվող տարածությունները, այն հեռանկարումիրացնելու ն մչակության համար պիտանիդարձնելու հողային եր:

ռեսուրսները:Բացի այդ. հանրապետության հողերը առանձնապեսշամ: բարձրբերրիությունչունեն: Վողայինհարստությունների ռացիոնալ օգտագործուոմը պահանջում Է խոր ն համակողմանի գիտելիքներ հողի ճրենքների, նրա առաջացման ու զարգացմանէվոլյուցիայի,հատկությունների ձեավորմանու հնարավորփոփոխություններառաջ բերող գործոններիու պայմանների մառին:Պետք 1 կարողանալկանխագուշակել անթրոպոգենզործոնների ռերգործությամբ ու հողագոյացման պրոցեսներումհողային ծածկույթի ու հողի հատլյություննե-

ըի փոփոխությունները:

Գյուղաւոնտհսական մթերքճերիարտադրությունն ավելացնելուհամար անհրւսժեշտէ մի կողմից բարելավել օգտազործվող հողերը ն բարձրացնել դրանց բերրիությունը, իսկ մյուս կողմից մելիորացիայիենբարկել,իրացնել ու գյուղատնտեւության շրջանառության մեջ դնել չօգտագործվող կամ խիստ ցածր արւոադրողականությամբ օգտագործվող նոր հողատարածություններ աղուտներ ու ալկալիներ. ճահճային զանգվածներ, քարքարուո, ու թփապատված մացառապատված տարածություններ,էրոզացված լանջեր' Դողային ծածկույթը էկոհածակարգիու կենսոլորւոի հեշտությամբ փոն փոխվողբաղադրամասնէ, սխալ օգտագործելու դեպքում կարող է քայքայվել դառնալ ռգտագործման համար միանգամայն ոչ պիտանի: աՈւստի

՛

Ա այլ

կա

որոնք խթանումեն սննդատարրերըհողի հեւո միացություններ, ոցեսը:

ին րաբերրիության առաջացումն

զարգացումը կահողագոյացմանգործոնների փոխադարձներգործութլան տակ: Քանի որ տարբեր վայրերում այդ գործոնների աստիճաննու փոխադարձներգործությունը հայտման հետնապեսփոխվում է նան հողակազմողպրոցեսի բնույթը, հողիր նրա հիմնականհատկության՝բերրիությանառաջացմանակտիվութ: Այդէ պատճառը, որ տարբերբնականպայմաններումառածաեն բերրիության մակարդակ: տարբեր ր Տարբերում են երկու կարգիԲ բնականկամ պոտենն արհեստական կամ արդյունավետ: Գ բնորոշվում է բույսերին անհրաժեշտ ընդհանուր պաշարով, դրանց միացությունների սննդատարրերի որոնք բարենպաստպայձներով ու այն բոլոր հատկություններով, մաններում կարողեն բույսերի համարապահովելհողային այլ գործոններջուր, օդ, ջերմություն, հավաքել բույսերին անհրաժեշտ ն հասնելարդյունավետ սննդատարրեր բերրիությանբարձրմակարու

տարվումեն

ԴԱՍԿԱՑՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՈՂԻ ԵՎ ՆՐԱ ԲԵՐՐԻՈՒԹՅԱՆ

ՄԱՍԻՆ

Հողը երկրիկեղնի վերինշերտն է. որն ունի բերրիությանհատկություն, պիտանիէ գյուղատնտեսական բույսեր մշաէլելուն բերե աճեցնելու համար:Հողն այն միջավայրնէ, որտեղ աճում, զարգասում ու բերք են տարլիս բույսերը: Հողն ու բույսը միասինւմրնի ճառագայթային էներգիանյուրացնելու ն օրգանականնյութի բերքի ձնով պոտենցիալէներգիայիվե. րածելու հիմնականճիջոցներնեն: Գողըգյուղատնտեսական արտադրության հիմնականմիջոժն է. որի հիմնականհատկությունը նրա բերրիություննէ: Բերրիությունը հողի որակականհատկանիշն է, նրա յուրահատուկառանձռահաւոկությունը,որով ն այն տարբերվում է լեռնային ապարներից: Դեռես անտիկ ժամանակներում հողերը գնահատվել են. ելնելով նրանց թերք տալու ընդունակությունիգ, այսինքն բերրիությանՅա-

կարդակից:

Բերրիության հատկությունը գիտական բացատիուքյուն ատացավ հողի մասինգիտությանծնավորումից հետո միայն: Հողի բերրիության մասին ուսմունքը զարգացրեց ակադեմիլյոս Վ.Ռ.Վիլյամսր, որը տվեց բերրիությանհստակ Ըստ ձծնակերպումը: Կ.Ռ.Վիլյամսի բերրիությունըբույսերի բնականոն աճի ու զարգացման համար անհրաժեշտջրային, սննդային,ջերմային, օդային ռեժիմների, իճչպես նան միջավայրի օպտիմալպայմաններիառկայություն էԲերրիությանձնավորումը ն զարգացումը սերտորեն կապված են հողագոյացման բնույթի, բույսերի ու միկրոծօրգանիզմների հեւ Հողագոյացման ւվրոցեսում կենսաբանալյան շրջապտույտի

չնորհիվ բույսերին անհրաժեշտմնեդատարրները պահվում ու կուտակվում են հողում ե այն հարստացնումազատով, ֆոսփորու|.կալիուճու:, ծծմբովն այլ մակրոու միկրոտարրերով: Սննդատարրերի կուտակմանգործում կարնոր դեր են խաղում հողագոյացմանընթացքում սինթեզված հումուսային նյութերը. որոնթ փոխազդեցության մեջ մտնելովհողի հանքային մասի, ՇՁ-Ո, Խց-ի, Ւ6-ի, ՃԼի փոխանակային կատիոնների հետ, առառագնուռ են ջրում չլուծվող հումուսային ռյութեր՝ հումատներ ու ֆուլվատներ Շ

ամե

տարբեր

ոաոուերը ունենում

րուծյուն

կաներրիությունը

ական ԱԿԸ

բնական

բերրիությունը առաջանումու զարգանումԷ գործոններիազդեցության տակ, առանց մարդու մասնակցության: Հետնապես,բնական բերրիությունըկախվածէ տվյալ հողի առաջացման բնապատմական պայմաններից:Բնական բերրիությունը համեմատաբար թիչ է փոխվումժամանակիառումովն որոշակիտիպի հողի համարկայուն ցուցանիշ Է համարվում: Նույն հողը տարբեր կենսաբանականառանձնահատկություններունեցող բույսերի համարունի տարբեր մակարդակիբերրիութ``

ուն:

Արդյունավետբերրիությունը պայմանավորվածէ բույսերին անհրաժեշտսննդատարրերիմատչելիությամբ ու հողային նպաստավոր այլ պայմաններով:Արդյունավետբերրիությունը ստեղծվում է մարդու հողի օգտագործմանպրոցեսումմելիորաաշխատանքով, ցիայի, պարարտացման, ն ոռոգման, չորացման, ագրոտեխնիկայի այլ միջոցառումների կիրառման ճանապարհով:Հետնապես,բնական ն արդյուճավետբերրիությունըանքակտելիորեն կապված են միճյանցհեւ, թանիոր բույսերինսննդատարրերով, ջրով ն այլ պայմաններով ապահովումըկախվածէ՝ ինչպեսբնականճանապարհով առաջացած հողից, այնպես էլ կուլտուրականացման պրոցեսումհողի հատկությունների փոփոխությունից: Արդյունավետ բերրիությունը, որը չափվում է բերքի մեծությամբ, բնական ու արդյունավետբերրիությանիսկական արտահայտութ-

յունն է ն մեծ չափով կախվածէ գիտությանու տեխնիկայիզարգացման մակարդակից: Կուլտուրականբույսերից ստացվող բերքի մակարդակըպայմանավորվածէ հողի բնականբերրրիությանպոտենցիալհնարավորություններըօգտագործելու ու դրանք բույսերինտրամադրելուաստիճանով: Արդյունավետ բերրրիությունը կախված է հասարակականտնտեսական հարաբերություններիբնույթից, արտադրողականուժերի մակարդակից,գիտության ու տեխնիկայիզարգացմանաստիճանից: Որքան զարգացած է հասարակությանսոցիալ-տնտեսական կարգը, որքան բարձր է գիտության ու տեխնիկայի մակարդակը, այնքան ռեալ հնարավորություններկան արդյունավետներգործելու հողի վոա ն աստիճանաբար բարձրացնելու նրա արդյունավետ բերրրիությունը: Ֆ.էնգելսը նշել է, որ արտադրողականուժերը, որոնք գտնվում են մարդու տրամադրությանտակ, անսահման են, հետնապես ներդնելովկապիտալմիջոցներ,աշխատանք ն գիտություն, կարելի է անընդհատբարձրացնելհողի արդյունավետբերրիությունը: Միանման բնական բերրրիություն ունեցող հողերում տարբեր պայմաններումտարբերքանակի բերք է ստաց-

զքգտագործման Գոյություն հողի բերրիության տարրեր

ում:

ն պայմաններ: ունեն Բերրիության տարրերն են` ջուրը, սննդանյութերը, արմատների հագար թթվածինը, իսկ բերրիության պայմանները շնչառության են ջերմությունը, լույսը, հողային լուծույթի ռեակցիան,հողաշերտի հաստությունն ու կառուցվածքը, միկրոօրգանիզմներիկենսագորու ծունեությանակտիվությունը,հողի ծակոտկենությունն բնույթը ն այլն: Բերրիությանտարրերն ու պայմաններըփոխադարձկապված են ն անմիջական կամ անուղղակիազդումեն բերքատվության վրա: Հողի բերրիությանգործոններըհավասարազորեն ն կուլտուրականբույսերի բնականոնաճի ու զարգացմանհամարպետք է հողում ստեղծել այդ անհրաժեշտ բոլոր պայմանները: Առավելագույն բերքէ ստացվում բույսերի կյանքիհամար օպտիմալպայմաններապահովելուդեպքում:Օպտիմալ պայմաններինվազումը առաջէ բերում բույսերի աճի ու զարգացմանթուլացում ն բերքատվության նվազում: Հողն արտադրությանմյուս միջոցներիցտարբերվումէ նրանով, հիմնավորվածօգտագործելու դեպքում որ ճիշտ ու գիտականորեն չի մաշվում,չի վատանում, այլ, ընդհակառակը, լավանում է, բարձրանում է նրաբերրիությունը:

դրույթը փորձել են հերքել բուրժուական տնտեսագետներըիրենց հորինած «Հողի բերրիության անկման անկման օրենքը» առաջին անգամ «Հողի բերրիության օրենքով»: (18-րդ դարում) ձեակերպել է ֆրանսիացի տնտեսագետՑյուրգոն: Այս հաստատուն

ու կապիտալի Համաձայնայդ «Օրենքի»,հողում աշխատանքի մի լրացուցիչ ներդրում ոչ թե ուղեկցվումէ բերթիհամապատասխան հավելմամբ,այլ նրանվազող քանակությամբ: Վ.Ռ.ՎիլյամսըդիալեկտիկորենանալիզիենթարկեԱկադեմիկոս Վոլնի՝ գարնանացանաշորայի բերքի գիտնական լով գերմանացի ն պարարտանյութերի ազդեցութլույսի ջրի. վրա երեք գործոնների փորձերի կատարած արդյունքները, յունը պարզելու նպատակով. համոզիչ կերպով ապացուցեց այդ «ճրենքի» անհիմն լինելը: ՎՌ.Վիլյամսըկոնկրետ տվյալներովապացուցեց,որ բույսերիկյանքանաՔի համար պահանջվողբոլոր գործոնների միաժամանակյա: այլ ավելակականավելացմանդեպթումբերքը ոչ թե պակասում,

ամեն

նում է:

Է հողի սննդային, մակարդակըպայմանավորված Բերրիության ջրային, ջերմային,օդային, աղային, ֆիզիկաքիմիական,կենսաքի-

միականե այլ ռեժիմներով: ստեղծվումեն տարպայմաններում Տարբեր բնակլիմայական բեր հողային ռեժիմներ ն, հետնապես,ձնավորվումեն տարբեր բերրիությանհողեր: Հողայինռեժիմներըարդյունք են մի շարք գործոնաշների: Առաջինհերթիննշանակալիէ բուսականու կենդանական խարհի զարգացումնապահովող բնակլիմայականպայմանները: ԲնականԷ, ինչքանկլիմայականպայմաններընպաստավորեն, այն-

աշքան փարթամ բուսականությունէ զարգանում,կենդանական են բարձր բնական է ձնավորվում ն, հեւռնապես, հարուստ խարհը հողեր: բերրիության Բնականպայմաններումհողագոյացմանպրոցեսները,ուրեմն ն բերրիությանբարձրացումը,հողի հատկություններիլավացումըընթանում են դանդաղ: Մելիորատիվմիջոցներիկիրառումըմեծ չափով Այն, ինչը բնականհոարագացնումէ հողագոյացմանպրոցեսները: ղագոյացմանընթացքումկարող է ստեղծվել դարերի ընթացքում, մարդու գործունեությամբդա պարզապես հնարավոր է առաջացնել միջոցառումների մի քանի տարիներիընթացքում:Ագրոմելիորատիվ գրեթեզուրկ կամ ցածր կիրառումովմարդը կարող է բերրիությունից բերրիությունունեցող ղռերը, ճահճայինզանգվածները,աղուտները վերածել միանգամայնբերրի հողերի ն դրանցումաճեցնել բարձր բերք:

ց

Սելիորատիվմիջոցառումների կիրառումով հնարավոր է դառփոխել հողային ռեժիմները ն ընդհանրաւվեսհողակազմող ամբողջ ընթացքը,հողի բերրիությանմակարդակը: պրոցեսների Հողի ճիշտ մշակության, ոռոգման, պարարտացման,ոակաէրոզիոն միջոցառումների,հողերի կուլտուրականացմանտարբեր մելիորատիվեղանակներիկիրառման,ճիշտ ցանթաշրցանառությունների ներդրման,պարարտացմանե այլ ուղիներով եարելի է բարձբերրիութրացնել հողի ինչպես բնական, այնպես էլ արդյունավետ յունը, նրա արտադրողականությունը:» Հողերի մելիորացիայիու ինտենսիվերկրագործությանխնդիրը ոչ միայն հողերի բերրիությունըպահպանելնէ, այլն բարձրացնելը: ու ագրոմելիորատիվմիջոցառումԳրա համար ագրոտեխնիկական ները պետք է ուղղված լինեն կարգավորելուհողայինռեժիմները,որպեսզի ստեղծվեն բույսերի աճի ու զարգացմանայնպիսի օպտիմալ պայմաններ, որոնց դեպքում կուլտուրական բույսերից առավել

վելագույնչափովլ ջուր կուտակելու ե վեգետացիայի ընթացքումայն բույսերիկողմիցարդյունավետօգտագործելուհիմնախնդիրներին: ««Արարատյանհարթավայրի պայմաններում,որտեղ ձնեավորվել

նում

հողեր. ինչպես նան աղուտ-ալկալի հողեր, որոնք աստիճանաբար մելիորացիայիեն ենթարկվում, հողի բերրիությանբարձրացմանհիմնականգործոնը դարձյալ ջրի գործոնկ է, որը կարելի Է լուծել միայն արհեստականոռոգման ճանապարհով: » Առանց ջրի գործոնի ապահովման նախ հնարավոր չէ գյուղատնտեսական բույսեր աճեցնել ու բերք ստանալ, ն բացի այդ. առանց ջրի գործոնի ապահովման փաստորենհնարավոր չէ ներգործել բույսերի կյանքիմնացածգործոններիվրա: Տորֆաճահճային հողերումհիմնական գործոնը աէրացիայիապահովումնէ: Բոլոր հողերում Էլ արդյունավետբերրիությունըբլսրծրացնելու ն նրա բնական բերրիությունը առավել չափով օգտագործելու համար անհրաժեշւո է կիրւսռել ագրուռեխնիկական ու ագրոմելիորաւոիվ համալիրմիջոցառումներիհամակարգ: Բերրիությանգործոններիու պայմաններիփոփոխությունըկաեն կիսաանապատայինգորշ

՛

՝

բարձր բերք ստացվի: Դեռնս իր Ժամանակինակադեմիկոս Վ.Ռ.Վիլյամսը հիմնավոր կերպով առաց քւսշեց այն դրույթը, որ հողի բերրիությանբարձրւցման ն գյուղատնտեսական մշակաբույսերից բարձր ու կայուն բերք ստանալուհամար անհրաժեշտէ միւմժամանակ ներգործել բույսերի աճի ու զարգացման բոլոր գործոնների վրա: Նա ելնում էր այն սկզբունքից, որ բույսերին անհրաժեշտ կյանքի գործոններըհավասարազոր են ու անփոխարինելի: Վ.Ռ.Վիլյամսըմիաժամանակառաջ էր քաշում այն դրույթը, որ ամեն մի կոնկրետպայմաններումպետք է պարզել այն գլխավոր գործոնի կամ գործոնների խումբը, որոնց վրա ներգործելով խթանվումէ մնացածգործոնների արդյունավետությունը: Մեր հանրապետությանլեռնային հողագործականշրջաննեեն շագանակագույնհողեր,սնահողեր,սնարում, որտեղձենավորվել

հողեր, հետանտառայինդարչհողաճման լեռնամարգագետնային հողեր ն այլն, առաջատար գործոնը նագույն տափաստանացված բույսերին ջրով ապահովելնէ: Առանց բավարար խոնավության,հողում եղած նույնիսկ մեծ քանակությամբսննդանյութերըբավարար չափով չեն յուրացվում բույսերի կողմից: Սակայն այս շրջաններում, ռելիեֆի պայմաններիցելնելով, հանրապետության ջրային ռեսուրսների(մեկ հեկտար գյուղատնտեսական հողատեսքին 5 հազար խոր.մ) օգտագործման հնարավորությունները սահմանափակ են: Հետնապես, նման շրջաններում գյուղատնտեսական կուլտուրաների մշակությունը կատարվում է հիմնականումանջրդի պայմաններում:Այստեղ ագրոտեխնիկական ու ագրդմելիորատիվ միջոցառումները պետք է ուղղված լինեն առւո1)

րող է ընթաճալ

`

ա) բերրիության զարգացման համար բարենպաստ ուղղությամբ ու նպաստելդրա բարձրացմանը,հողում սննդատարրերիկուտակմանն ու դրանց մատչելի ձների վերափոխմանը, հողի հատկություններիլավացմանը, ե բ) անբարենպաստուղղությամբ ու առաջ բերել բերրիության նվազում, հողից սննդատարրերի հեռացում, դժվարալույծմիացություններիվերածում, հողի հատկությունների վւսւուսցում ն այլն: Բնականն անթրոպոգենգործոնների ներգործությամբզարգանում է կուլտուրականհողագոյացման գործընթւսց:Մարդունպատակասլացգործունեությանշնորհիվ կարելի է ուժեղացնել կուլտուրուկան հողագոյացումը ն բարձրացնել նրա բերրիությունը: Շատ կարնոր հարց է հողի բերրիության վերարտադրությունը. Եթե հողօգտագործմանընթացքում բերրիություն իջնում է նրւս սկզբնականմակարդակիցկամ նվազած բերրիուքյունը նույնիսկ հասցվումէ սկզբնական մակարդակին,նշանակում Է ապահովվումէ բերրիության հասարակ վերւսրտադրություն: Անհրաժեշւոէ այնպիսի հողօգտագործում, որի հետնանքով բերրիությունըբարձրացվի ու հասցվիսկզբնականից բարձր մակարդակի,այսինքն ապահովվի Բերրիության ընդլայնված վերարտադրություն: Միայն ընդլայնված վերարտադրության դեպքում կարելի է հողերիբերրիությունըչպահպանել բարձր մակարդակիվրւս, բարձրացնելքիմիացման,մեքենաացման, մելիորացմւան, բարձր բերքատու Սորտռերի կիրառմանարդէ|

յունավետությունըն, հետնապես,աճեցվող մշակաբույսերիցապաձր բերթ: ու կարնոր խնդիրնէ, ապահովել հողերի բերրիության վերարտադրություն,միաժամանակ ընդլայնված

օրգանականն հանքային ոռոգման,հակաէրոզիոնմիջոցառումների,

նտեննիվ երկրագործության

րաԱռացնա Սե ո րծել, հողի անման միզոյուլ ակտիվ բարձր բերքատու մշակաբույսերի ունի նշանակություն

նան

շրջա-

ր Խի իի բերրիությունը նն Ի տոլախուռային վելուհամար անհրաժեշտ ճիշտ, հասկանալ հողագոյացման արնան բերրիությանառաջացմանօրինաչափությունները:Անհրաժեշտ ապահովուվերարտադրության Հողի երրիության ընդլայնված փնտրի հողերի բերրիության կարգավորման նոր ուղայլն երկրագործների,մելիորատորների, հիվանդութնացվածսորտերի ընտրությունը,վնասատուների դեմ պայքա» բուսականության

անիր:

ու

Գիտությունը ներ:

Իենտենսիւ|երկրագործության լ ւպայմաններում մաններում

6.

հողե հողերիբերրիութ-

յան վերարարտադրությունը կատարվումԷէ երկու ճանաւվարհով. ա) նյութական միջոցների ներդրումներով (պարարտացում, տարբեր մելիորանտներիու ստրուկտուրագոյացնող նյութերի կիրա-

ռում),

բ) հողի հատկություններիբարելավումով (հողի մեխանիկական մշակում, մշակաբույսերի ճիշտ հաջորդականությանկիրառում ն

այլն): Հողի

բերրիությանընդլայնվածվերարարտադրություն ապահովելու համար, ելնելով յուրաքանչյուր հողի գենետիկա-արտադրական առանձնահատկություններից,անհրաժեշտ է հողում ունենալ հումուսի որոշակի պաշար, հումուսայինհորիզոններիհնարավորին մեծ հզորություն, մատչելի սննդատարրերի որոշակիպարունակություն, ստեղծել հողում օպտիմալֆիզիկական ու ջրային հատկություններ (ագրեգատացվածություն,ամրություն, դաշտային սահմանային խոնավունակություն,ջրաթափանցելիություն, աէրացիա),հողային լուծույթի օպտիմալռեակցիանայլն: Հ Սխալհողօգտագործումըկարող է առաջ բերել բույսերիաճի ու զարգացմանպայմաններիվատացում ն, .հետնապես,բերրիության տարրերիանարդյունավետօգտագործում:-» Բոլոր դեպքերումհողագոյացմանպրոցեսներիակտիվացման, հողային ռեժիմներիկարգավորմաննպատակովկիրառվող մելիորատիւ|միջոցառումները պետք է գիտականորենհիմնավորվածլինեն, որպեսզի շրջակա միջավայրրում առաջ չբերեն բացասական հետնանքներ:Այլ կերպ ասած, հողերի բարելավմանմիջոգառումները, ինտենսիվ երկրագործության վարումը պետք է բխի շրջակա միջավայրիպահպանության խնդիրներից: Հ Հողերի արդյունավետ բերրիության բարձրացման համար անհրաժեշտ է առավելագույն չափով օգտագործել հողի բնական բերրիությունը, կիրառել հողի մշակության ճիչտ համակարգ,մշակաբույսերի գիտականորեն հիմնավորված հաջորդականություն.՝

րը

է, որ

ա

ոզառու

ու

:

մըրոչմիայն հողագետների,

ն գյուղատնտեսական գիտուբագրոքիմիկոսների բուսաբույծների, գործն է: յուններիայլ մասնագետների

ՀԱՄԱՌՈՏ ԱԿՆԱՐԿ ՀՌՂԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

Հողի մասին մարդու սկզբնականէմպիրիկգիտելիքներըվաղեմի պատմությունունեն: Բույսերից բերք ստանալունպատակովհողը մշակելով, մարդը սկսել է փորձ ու տվյալներ կուտակել տարբեր հոն հողերի մշակման,պարարտացման ղերի արտադրողականության, բարելավմանմի շարք միջոցառումներիվերաբերյալ:Սակայնհողի մասինէմպիրիկտվյալները երկարժամանակ գիտականընդհանրացումներիչեն ենթարկվել: Գոմաղբը,թռչնաղբը, զանազան խառնաղբերը որպես պարարտաճյութ`մշակվող հողերից բարձր բերք ստանալու համար դեռես հին ժամանակներում օգտագործվումէին Չինաստանում,Եգիպտոսում, Մեքսիկայում ս այլ երկրներում: Ըստ որում, ոռոգովի երկրագործություննավելի վաղ Է զարգացել, քան անջրդի երկրագործությունը: Ձետեապես,ջրովի հողերի մասինփորձի ու գիտելիքների կուտակումն ավելի վաղեմի պատմությունունի, քան անջրդի հողերի մասինպատմությունը: Ջրովի երկրագործությանմասին տվյալներ հայտնիէին դեռես մ.թ.առաջ 7-րդ ն 8-րդ դարերում Եգիպտոսում, -

Զինաստանում, Հնդկաստանում: Երկրագործությանզարգացմանըզուգընթաց մարդկությունը կուտակում Էր պրակտիկէմպիրիկտվյալներ, որոնք ընդհանրացման կարիքէին զգում: Չինաստանում,հին Հունաստանում ն Հռոմում սկսեցինասպարեզ գալ հողի ն ընդհանրապես երկրագործության մասինընդհանրացումներ,գրականակնարկներն այլ աշխատանքներ: Հողի բերրիությանմասինհարցը խելացի ու գիտակ մարդկանց ուշադրություննէր գրավում, ն ամփոփելով արտադրությանէմպիրիկ

փորձնու տվյալները,այն աստիճանաբարգիտականտեսքիէր բեր-

պես գոյացում,այլ որպես զանգված, որը կապվածչէ իր ծագման ու

մեջ 16-17-րդ դարերի եվրոպականգիւռական գրականության գլխավոր այն միտքնէր իշխում,որ բույսերի համար սննդանյութերի

Ագրոկուլտուրքիմիայիու ագրոերկրաբանական ուղղությունները հիմք չստեղծեցինհողի մասին գիտությանզարգացմանհամար, քանի որ գիտականորենչբացատրեցինհողի առաջացումըորպես մարմին: բնապատմական Հողագիտությունը որպես բնական գիտություն զարգացել ու ձնավորվելէ Ռուսաստանում: 1725 թ. Ռուսաստանում բացվում է գիտություններիակադեմիան սկսվում են հողերիառաջինուսումնակազմակերպվումեն արշավախմբեր, նյութեր են հասիրությունները, ու վաքվում երկրի բնական պայմանների գյուղատնտեսությանմա-

պրոցեսներիհեւ: զարգացման

վում:

ջուրն է: Հետագայումարդեն ընդլայնվում է այդ պատկերացումըն բույսերի սննդառությանհարցումառաջնությունըտրվում է ոողին «հողային Շյութերին» օրգւսնականմնացորդներին, «հողի հյութին», տարբեր աղերին, նշանակությունտալով նան ջերմությա0ը. լույսին ու օդին: 17-18-րդ դարերում գիտնականները մոտենում են բույսերի ն ճշանահանքային սննդառությանմեխւսնիզմի հասկացությանը կություն է տրվում մթնոլորտի ածխաթթվին,ազոտին, հողի ջրին ն այլն: Սակայնամբողջությամբվերցրած.գերւսկշռումէր այն միտքը, որ օրգանականմնացորդները,հումուսը ուղղակի կամ ածխաթթվի միջոցով, ինչպես նան դրանց հանքայնացվածնյութերը հողի բերրիության ն բույսերի սննդառությանգլխւսվորգործոննեն: 16-17-րդ դարերում մի կողմից կուտակվում են արտադրական փորձի դիտողություններիտվյալներ, էճպիրիկ գիտական մտքեր, ինչպես նան տեղեկություններտարբեր հոդերի աշխարհագրական բնալյան ու ֆիզիկատարածման մասին, մյուս կողմից զարգացող են տալիս մոմաթեմատիկականգիտությունները.հնւսրավորություն տենալու հողերիառանձինհաւոկություններիուսումնասիրությանըն հասկանալ ւ բույսերիսննդառությանուարցերը: 17-18-րդ դարերում, կապիւոալիզմի զարգացման դարաշրջանում, գիտնականներիուշադրություննեն գրավում մի շարք «հանելուկային» հարցեր, մասնավորապեսայն, թե ինչն է հողի բերրիուբյան հիմքը. ինչպիսին է բույսերի սննդառությանմեխանիզմը,ինչից ։։ ինչպեսեն առաջանումօրգանական նյութերը ն այլն: 18-րդ դարի վերջերին ն 19-րդ դարի սկզբներինԱրեմտյանԵւբոպայումզարգանում է հողի մասինգիտության երկու ուղղություն ն ագրոկուլտուրքիմիական: ագրոերկրաբւսնական ուղղությանկողմնակիցները(Ֆալլու, ԲեԱգրոերկրաբանական րենդտ, Ռիխտգոֆեն ն ուրիշներ) հողը դիտում են որպես լեռնայի'։ ապարներիհողմահարման սրդյունք, իսկ բուսալլանությանըհող: գոյացման հարցում տրվում էր պասսիվ դեր: մգրոկուլտուրքիմիական ուդղության ներկւսյացուցիչներ:(մ.Թեյեր, Յու.Լիբիխ) հողը դիտում էին որսլես սննդւստարրերիաբ. յուր: Ա.Թեյերը զարգացնումԷ բույսերի սննդառությանհումուսա:իճ տեսությունը, ընդ որի բույսերը սնվուտ են օրգանական նյութեորու. Յու.Լիբիխն առաջ է քաշում այն միտքը. որ լույսերը հողից յուրաց. նում են հանքային սճնդատարրերՅ̀ու Լրբիխը հողը չի դիտուճ որ-

աղբյուրը

սին:

Մ.Լուռնոսովը 18-րդ դարի Երկրորդկեսերինիր մի շարք աշխատություններում առաջ է քաշում միանգամայն նոր հայացքներ հողի ն բույսերի սննդառությանմասին: Ըստ Մ.Լոմոնոսովի՝ հողն առաջաՕում է ժամանակիընթացքում լեռնային ապարներիվրա բուսական ու կենդանական օրգանիզմներիներգործությանշնորհիվ: Հողային կադաստրկազմելու, հողը գնելու կամ վաճառելու, ինչպեսնան հարկի չափը որոշելու նպատակովհողերը գնահատելու անհրաժեշտությունըՌուսաստանիԳույքի պետականմինիստրությունում անհրաժեշտությունառաջացրեց տեղեկություններհավաքել երկրի հողերի ն գյուղատնտեսությանմասին: Վեսելուլսկու, Վիլսոնի, Չասլեվսկու կողմից կազմվում են Ռուսաստանիեվրուական մասի առաջին հողայինքարտեզները,ամփոփովումեն հողերի աշխարհագրականտեղաբաշխման ու դրանց որակի վերաբերյալ նյութերը ն հնարավորինչափ կարգաբերվում:Սակայն հավաքված այս բոլորը դեռնս բավական չէին հողագիտությանտեսական հիմշակմանհարցերըլուծելու համար: "Պողի մասին գիտությանզարգացման գործում մեծ ավանդ ունի որը գենետիկականհողագիտությանհիմնադիրն է՝ Վ.Վ.Դոկուչանը, Նրա ղեկավարությամբ իր աշակերտներ Սիբիրցնի, Տանֆիլնի, կողմից 1890 թ. կազմվում է Ռուսաստանիեմրոպական Ֆերխմինի մասիհամար աշխարհումառաջին գենետիկականհողային քարտեզը, ինչպեսնան հյուսիսայինկիսագնդիհողային գոտիների առաջին քարտեզը:Վ.Դոկուչաեըմշակել ու հրատարակելէ հողերի առաջին Գենետիկական կարգաբանմանմի քանի տարբերակներ, որը մեծ նշանակություն ունեցավ հողերի կարգաբանմանտեսությանհետագա զարգացման համար: «՛ Վ.Դոկուչանիուսումնասիրություններն ու աշխատությունները, որոնք վերաբերում էին ժամանակակիցգենետիկական հողագիտությանը, բնական ու հողային գոտիների մասին ուսմունքը, հողա-

մունքների

'

|5

կազմող գործոնների մասին ուսմուն բը,ը հողի պատմական մարմնիմասինհասկԻԼ

Արո:

նդ

որպես պ հաւո ուկ բնա Շահ ողերի ձնա որման

ման հարցերում,

Ղողակազմող պրոցեսների գործոններիմաս ին ուսմունթը

ղի բնորոշումը, որը

մտել |

ծոնները

հողն ինքնուրույն կան մարմինէ ն բնաճնավորվումէ բնական գործոնների ներգործության պրոցեսում: Այդ գործոնների փոխադարձ շարքին նա դաւում է՝ կլիման, ռելիեֆը, բուսական ու կենդանական աշխարհը,հողառաջացնող Ա մայրատեսակները որ

որդների

կախված

հասակը: իր հետազոտություններովզարգացրեցայն միտքը,որ հողը կայուն չէ ու չի մնում անմվտփոխ, այլ չաիուճակ իոխվում Է ու ժամանակի մեջ 2 տարածության Տաղանդավոր հողագետը տվեց հողերի հորիզոնական ու ուղղաձիգ գոտիականության օրինաչափությունը, որի

որ

Նա

տարբեր տիպիհողերի

առկայությունը արդյունք

ընդլայնական գոտիների

փոխվում րը,ծագումնաբանական ե, պայճանճերը

են

գոտիական տարածում:

էությունն այն է, է այն բանի, որ

հողակազմող գործոննե-

հետեապես,հողերն ունեն

ՎՈրպես Նովոալեքսանդրիյսկի գյուղատնտեսական տի տնօրեն ինստիտու-

Վ.Դոկուչանը, ստեղծեցաշխարհում առաջին տության ամբիոնը,որը հողագիգլխավորում էր իր աշակերտ Նա Ն.Մ.Սիբիրցնը: ստեղծեցու դաստիարակեց աշակերտներիփայլուն պլեադա (ՎԻ.Վերնաղսկի, Ն.Մ.Սիբիրցն,

կի, Կ.Գ.Գլինկա,

Ֆ.Յու.Լեւլինսոն-Լեւսինգ, Պ.Վ.Օտոցշատ

Ս.Ա.Զախարով, Ն.Ա.Դիմոն

մի չարք Գլխավորելով

ուրիշճեր):

արշավախմբեր Վ.Դոկուչաեը, շատ բան արեց ռուսական երկրագործության պրակտիկայի. հատկապես էրո. զիայի դեմ պայքարի կազմակերպման

համար: Վ.Դոկուչանի աշակերտ Ն.Մ.Միբիրցնի

եծ գործում

ԿԱՆատըուսումնասիրել քայման

ճանաչում

ս

ըստ

կատարել հողի

բնագավառում:

էտեսական

ն հո-

է Վ.Դոկուչանի ձճնակերպվել կողմից, համաշխարհային գրականության մեջ ե համընդհանուր

ստացել: տադվիշանը առաջինըսահմանեց,

դեմպայքարի

տեսականհիմունքներիմշակման լումա է ներդրել ռուս տաղանդավորհոյլագետ Պ.Ս.Կոստիչեը: ս հողագիտությանգիտականհիմբը, կատարել ել է ագրոնոմիական որոնք կապվածեն հողագիտության ընդհանրացումներ, ության հետ: ն պրոբլեմների է հողում բուսականմնացորդնեի տարրալուծճանպրոցեսները,պարզաբանելայդ նյութերի բայու վերափոխման ինտենսիվությունը պայմանավորողգորտվել միկրոօրգանիզմներիդերը մեռած բուսական մնաու Տ վերափոխման հանքայնացմանգործում: Դեռես 19-րդ րի վերջերին Պ.Ա.Կոստիչնը պնդում էր, որ բույսերի զարգացումը Է ոչ միայն հողի քիմիական, այլն ֆիզիկական հատկություններից: Նա հողի առաջացումը կապում է բումականության հետ ն այդ իմաստովէլ գտնում է, որ ուսումնասիրել հողն առանց բուսականությանանիմաստէ: Հողագիտությանզարգացմանգործում մեծ նշանակությունունեցավ ճան Կ.ԴԳլինկայի հետազոտությունները,որոնք կապված էին լեռնային ապարներիհողմահարմանպրոցեսներիլուսաբանման, հողերի ծագումնաբանության, աշխարհագրությանն կարգաանման հետ: Նա գրել է առաջինհիմնարարհողագիտությանդա-

ակնարկ քարտեզըստեղծեցին նետիկական Ժամանակակից գեհողագիտության հիմքը:

երկրի

աշխատանքներ Հում Աա

Կան ուսումնասիրության այի

,

ագիրքը: ղա գիտությանտեսականհիմունքների մշակճանգործում :

Ձո

`

մեծ

ծառայություն ունի տաղանդավոր գիտնական Պ.մ.Կոսովիչը: Նա ն հողագոյացումըդիտել է որպես փույային պրոցես, լուսաբանել ու բազմակողմանիվերլուծել է ապարների հողմահարման դերը հողակազմությանընթացքում: Պ.Ս.ԿՈսսովիչը հողերի դասակարգմանմեջ առաջինը մտգրեց «հողագոյացմանտիպ» նոր հասկացությունը:Նա տաբբերում է անապատային, անապատա-տափաստանային, պոդզոլային,տունդրային, լատերիտային հողագոացման Հետագայում ռուսական հողագետներըհետնել են

հողմահարումը տիպեր:

աբ անվանակարգինն. հողագոյացման-տիպերիխճբավորմանը:

Սույնպեսմեծ չափով նպաստեցին աշխատությունները Կ.ԴԳլինկան ն Ս.Ս.Նեուստրունը լրացրել են այդ դասակարգումըն գենետիկական հռղագիտության Գարգացմանը: թ.Ն.Սիբիրցեը է Ճահճային հողագոյացման տիպը:Պ.Ս.Կոսովիչըհողերի հրատարակում դանագիրք,որտեղառաջինանգամ հռղագիտության ու ագրոքիմիական ուսումնաֆի հողը, Դոկուչանիհասկացողութ. հատկությունների յամբ, դիտվումէ որպես հատուկ է: ր մ եկն բնապատմական հիմնադիրներից ղակազմականպրոցեսիգործոններըբաժանում է գոյագում: Նա իր. Հողի ֆիզիկայի ուղղության զարգացման շրջադարձային փուլ երկու Խմբի՝բիոտիկ ն աբիոտիկ,մտցնումէ էականճշտումներհողերի հանդիսացավ ց 20-րդ դարի սկիզբը. երբ ռուսական գիտնականներ կարգաբանԱ,Ֆ.Լեբեդեր,Ա.Գ.Դոյարենկոն, Ն.Ա.Կաչինսկին հողի ֆիզիկական հատկությունների հետազոտություններըտեղափոխեցինդաշտ ն ու-

ավե ացրել

իկ աթինիական միոման

ՒՑ

սումնասիրությունները կատա ուրնց

հողի բնականկառուց վածքը խախտելու: բոցին ւ«Կ.Գեդրոյցը րելո ուսումնասի հատու ւննան նոլոիդալ քիմիա հողի անողի րահորացման աարո միջոցառումը երեւ րի տեսական '

ն

Նա

Աա

զարգացրեց ուսմունքհր ղերի

կլանոդ

նքները: հիմունքները:

ականո յան մասին,| լուրք քիմիական ան ալիզի մեթոդների մշակմանու հարգում: ոկտեմբերյան հեղափոխու թյունից հե

ներդրումունի հողերի

ն

ըրդհանրացման

մասին.

ժամանակակից թ բնապատմաա ազդեցության բնականգիունեցել խորհրդային ժամանակաշրջանում: Գյուղաւոնտեսության կոլեկտիվացումից հետո

զարգացումը,որպես

ն

գարգացել է հիմնաւկանում ռուս լուկ: Հողագիտության գիտնականների ճանաչումը որպես ինքնուրույն տություն տեդիէ

հողագիտությունն ի սպաս դնել պահանջվելէ ն լուծել երկրագործությանը գյուարտադրության հեւո

կզտտտեսության կապվածկոնկրետհարցեր` երուերրլուման հանրապետությունհամար Միության ծավայվե կույթիխոշոր վալվեցին հողային րում

,

ու

մարզերում

բոլոր

մասշտաբի ունն

ն հռ

ն ծած

ասիրուբյուններ: » սերիթիզ Ուսումն յուններտարվեցինգյուղատետեսա կան մշակաբույսե ու որիՔիմիացմա միացման պարարտազման -

-

պրոբլեմների վերաբերյալ`

աւ ամբողջությամբ զիանական ԱԱԾ տվեց մ անր հորի թի վրա կյանքի էվոլյուցիայի էվոլյուցիայ Բուն Աննա աագան կություն, զարգանում հեռ մենաեղ: Տաղան, է հողւսգիտության արծիթով հողակազմությունըորխես կենսաբանական

Տն

հետ:

Նա

հասկացությո

՝

որը

հողի զարգա

ուսումնա: դավոր գիտնականըգյուղատ նտեսական են կապկապում է գ գյուղատնւոեսականարտադ ությունները սերւոորեն կապ խնդիրների լուծման հողագիտությած ն երկրագործության ր միջն: սւդեղծելուլ| են Հայրենականմեծ պատերազմից հետո երկրում մեծ ճասշտաբի տեսականուսումնասիրություններ, մ ղատնտեսականարւոադրությւանզարգացմանը: ն աշխատանքներծավալմեցինկոլտնւոեսություններիու խոր տնտեսություններիհողային ծածկույթիխոշոր սիրությունների ն հողերի արդյունավետ օգտագործմա րիության բարձրացմանհամալիր միջոցառումներիճշակման ուղ

ւթյան գործնական

|

Կա Ատեն ծավալվում Գու ուղղվա մռանձնան Արան

աա ծասշտաբի ուսու անբր-

ղությամբ:

ն զարգացման գործում մեծ ժամանակակ կակից ' ողագիւոությա ի ներդրումդւնեն դուս ն խորհրդայինճի շարք տաղանդավորգիտնաններ Լ.Ի,Պրասոլովը,Ս.Ս.Նեուստրուեր,Բ.Բ.Պոլընովը, ն Ն.Ա.ԴիՎ.Ա.Կովդան, Նն.Ն.Ռոզուր, Ի.Վ.Տյուրինը,

փրԻ.Պ.Գերասիմովը զարգացման գործում մեծ է ային խորհրդւաիրակակից հողագիտության տաղանդավոր գիտնականՎ,Ռ.Վիլյամս մայու ն ունր յունները: բազմակողմանի Լ-Ն.Ալեքսանդրովան, ԿԱՄԱ աշխատութ Ե.Ն.Իվանովը, ' Ա.Ն.Մոկոլովս ներ բուի խոր որոնց է կատարել ուսումնասիրություններ գենետիկականագ իոնոմիական աշխատուբյուններըլուրջ Ըերդրում հողագիտությանտեսական հողագիւոության Լա

-

ու

Ն.Ա.

եը,

,

ու

վառում: Վ.Ռ.Վիլյամսը, միաձ

բնագաովելով Վ.Դոկաչանի կ ղագիտուքյան հղգենետիկական Պ.Կոստիչն յան մասին,

հիմնավորեց բուսական

ու

զճականպրոցեսների էութ. կե

գի միկրոօրգանիզմների բնական

համակեցությամբ:

տո

|

են

մեջ ուղղություն հողի մասին եւգիմուքյան (հողագիտության) ձնավորվելը, Հայաստանի հողերի գիտության մշակման բնագւուլառում:

հիմունքների ի

Կոր

արծ որոշ

տեղեկություններկարելի է գտնել ՅԳերադոտոսի, Մտրաբոնի, Քս ֆոնի, Մովսես Խորենագու, իբն-Ալ-Ֆակի ն հին աշխարհիայլ պատ մագեւոների,ճանապարհորդների ն աշխարհագետներիհուշագրեւ ն ատություններում: ու արժեքավոր տեղեկություններ հողային ծածկույթի վերաբերյալ կարելի է հանդիպել 18-րդ դարի հատկապես19: դարիբնախոյգներ, ճանապարհոնդներ աշխար մ ենի, Վ.Սկիբիցկու. հագետներ ՝

ե որուցի

այաստանի

հեջ ջութոաբան Վանի, ԱԳԱ րար հինական կենսաբան ՀԸՏաատույտի դերը մ20-րդ ՖՍարկովի 20-որ անան արար րաի հողագոյացման է հողակազ` ծունեություն թավալվում քայքայման նյութերիսինթեզի ՎԱԼ որպես աապատաննյութերի դինամիկ ընբացք, կենսաբան Գործող քր

հես

փոքր

ը

հ սաբանական

պրոցեսում: Նա օրգանական ու որ տեղի է ունենում

ծրջայլկտույտի ձրջանակներում:

ն

Ը

ւ

լ

դարի սկզբում ավելի ակտիվ գորՌուսականկայսրության խան գերտեսչություններիու գիտական Անդրկովկասի, ալդ թվում նան. Վայաստա ղայ

Աա աեուորՑ

ւղրւթյանը: ատայաստանում հողագիտության Ն" զարգագում հտ դպրոցի գաղափարների խորհրդային հողագիտության ն. 20-ոռ, դարի բնականայլ հարստությունների ուսումնա

Ա րություն

օգտագործման

են

ու

դրանց արդ

-

ե

ա

է

դեռա բարի Վերջերին ուտաննասիրվել 19րդ անհինա -րդ

րջերին Ա

դար

ն 20-

Լ Դաունի Գենետիկական աշակերտներՍ.Ա.Զախարովի իզբներիջ կողմի: ԱՆնարովիիի Վ.Դոկուչաննիր շակերտներ այցելում Վայաստան աիրում Երեանի Անոչեմկու ճանապարհի ինչպես ,

ու

ա րա

Վ.Վ.

-1900 թթ. հետ

Ա.Նաբո

ա

է

ն կեր

նան Արագաերկայնքով ընկած, Ցին լանջերի Ապարանիսարահարթիհողերը: լի ուշ Վայաստանիառանձին չրջանների հողածածկույթի ասիրության հարցերով զբաղվել են ոողագետներ Մ.Զախարովը, Կ.Գլինկան,Լ.Ռոմաճուլը, ինչպես Շան բնախույզներԳ.Աբիխը, Խ.Լինչը ն ուրիշներ: այաստանում հողագիտության զարգազման, մաս նա ուսումնասիրության գործում անող

արազային ուսում ու

ՄՔազարովը,

.

մեց

Ա.նալբանդյան

.Բ.Գալստյանը,

Քոնյանի, է ծավալումտնտեսուբաշխատանքներ մասնակցությամբ հոմիջական ու միջին մասշտաբի խոշոր շրջանների յուններին վարչական

Ա

ե

համար նոր ելքերի

նյութերիընդհանրացման 1: 100000 մասշտաբով (Ռ.էդիլյան. քարտեզ տարածքիհողաէրոզիոն կազմելեն հեղինակները Օույն Այդ Կ,Սելքոնյան,Ի.Փա րսադանյան): 1:100000 ծածկույթիքարտեզ, հի մնականում հողային Հայաստանի 1:50000 կամ համար մասշտաբով,իսկ առա նձին շրջանների 1:150000 ճասշտաբով: ազարգացման էրոզիոնպրոցեսների տարածքում Հայաստանի

-1930 թթ. պրոֆ. Բ.Գալստյանի ղեկավարությամբ սկսվումէ

Հայաստանիառանձին շրջանների

ր

հաւաքական առաջին

Գալստյանն

է

ր ողայինԲարեզը:

ուսումնասիրելով Հայաստանի սնահոգենետիկաարտադրական հողերի այդ ւթյուններն ու դրանցարդյունավետօգւուսգործման Ս բերրիության հիմնական ուղիները: ղուտ հողերի ուսումճնասիրության ու դրանգ մելիո ,

տեց լերը. բարձրացման

Աա

յանը, րա

.,

ետարե բո աշխատանքներ ԲՐՈՄ Ռաֆայելյան: Բ.Կլոպոտովսկին, Հ.Պ մեմ

:

Պ.Պողոսովը. Ա

ՎՁախարովը,

պարզաբան-

ու օր ինաչափությունների ռանձնահատկությունների հողերիարտադրոն էրոզացված պայքարի ճան, հողի էրոզիայիդեմ մշակման իր միջոցառումների համալ բարձրացման ղականության է.ՇուրԳ.Սմբատյանը, ունեն է.Ղայրապետյանը, գործումմեծ ավանդ

ե.Սկոպովը, Պ.Խուրչուդյանը, Զ.Հավունջյանը, Բաղդասարյանը, ն ուրիշներ: Մ.Սիմոնյանը

առանձնահատ կականհաշվա

րոֆ. Խ.Միրիմանյանը,

անը

հանրան, վերջաւլես. բնութագրման

վիճակի հողերի մելիորատիվ նոր հողերի իօգտագործման, հողերի արդյունավետ պետության ու վիճակիբարելավմանբերրիութրացմանն դրանց մելիորատիվ մշակման միջոգառումների ուղղութհամալիր յան բարձրացման յամբ: ուս ուճնասիրությունների

աիրությունը թրտարվել Կուտակվածնյութերի ընդհանրացվերաբերյալ` օինը կազմում Հայաստանի ման հինան վոարբ ուսումը ո

արտաղ-

գյուղատնտեսական կազմելու, քարտեզներ ղագիտական առանձնահատկությունների հողերի րության մեջ օգտագոր ծվող իրացման գյուղատնտեսական ց հաշվառման, դրան այդ պարզաբանման, ու դրանցքարտեզագրման. հայտնաբերման

հողագիտական Խոշոր մասշտաբի է հիմանվրա կազմվել հանրապետության

ավանը Նարածածկույթի պրոֆ.Խ.Միրիմանյանը, Չիտչյանը՝ ակադեմիկոսԳլինկան, ակադեմի: ՔԿլապատուսկին, Ա.Զավալիշինը,Ե.Աֆաճասնան ուրիշներ: արու. ,

Ռ.էդիլյանի, Ինստիտուտը

կազմակերպումը: կան ինստիտուտի Կ.ՄելԳ.Թադնոսյանի, հ, ն.Խտրյանի, Ս.Սարգսյանի, ու Զ.Հավունջյան աննի ն ուրիշների ղեկավարությամբ Ի.Փարսադանյա

Ա.Չ

ու որաքանակական

ն ռեսուրսների հողայի Հանրապետության կուլտուրռացիոնալ օգտագործման,

ռման,

դրանց

ին ու հակաէրոզիոն հակահեղեղայ աշխատանքների, տեխնիկական կազման,հոու նախագծերի ս

գլխավորխեմաների միջոցառումների իրականացկադաստր) աշխատանքներ (հողային ղագնահատման ինստի«Ձայպետհողշիննախագիծ» մեծ ա վանդ ունի նելու գործում տուտը.

ՊՓԲԸ: ներկայիս«Հողաշինարար»

ցեր իտահետազոտակար »-ԱրինԱԱ իատից սեկտորի գյուղատնտեսո ուտի խարարությանպարարտացման հողերի պահպանմանՀայն Հ.Անանյանը, յանը

ետրոսյանը,Վ.Աղաբաբյանը, Ա.Ռաֆայելյանը

Հայաստանում հողագիտուքյան զարգագմանգործում մեծ ն

ւթյան

ու

յան հիմքի վրա հողագիտության ն ագրոքիմիայի

-

գիտահետազում

լ -

լավայից առաջացածապարներըկոչվում են հրաբխային(էֆուզիվ), իսկ երկրի որոշ խորությանվրա սառած մագմայից առաջացած ապարները՝ ներժայթքային(ինտրուզիվ կամ խորքային): Հրաբխային ապարներիցմեր հանրապետությանտարածքում հանդիպումեն բազալտները, տրախիտները,անդեզիտաբազալտները,դիաբազները, պորֆիրներնու պորֆիրիտները,տուֆերը ն այլն: Ներժայթքայինապարներիշարքին են դասվում գրանիտները, սիենիտները,դունիտները,գաբրոն,դիորիտներըն այլն: `Չրաբխայինապարներնունեն բարդ կառուցվածք,զանգվածաեն ն չունեն շերտավորում: յին Նստվածքային կամ երկրորդային ապարներն առաջացել են հրաբխայինապարներիհողմահարվածնյութերի վրա՝ ջրի, քամու ն այլ գործոնների մեխանիկականներգործությամբ, ջրում լուծված զանազան աղերի բյուրեղացման,ինչպես նան բուսական ն կենդա2" ռական մնագոըրդների

:

ԱՌԱՋԻՆ ՀՈՂԵՐԻ

ԲԱԺԻՆ

ԱՌԱՋԱՑՈՒՄԸ,ԿԱԶՄԸ

ԵՎ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Լեռնային ապարներիհողմահարումը: Երկրի կեղնը (լիթոսֆերան) կազմված է լեռնային տարբերապարներից,որոնց հողմահարված նյութերի վրա առաջացել է հողը: Լեռնային ապարները կազմված են հանքատեսակներից, այսինքն կայուն քիմիականկազմ ու ֆիզիկական հատկություններ ունեցող միատարր նյութերից: Ապարներըհանդես են գալիս ինչպես զանգվածային,այնպեսէլ շերտավորված ձնով: Բնության մեջ հանդիպում են հասարակ (կազմի մեջ մտնում է մեկ հանքատեսակ)ն բարդ (կազմի մեջ մտնում են մի քանի բազմապիսիհանքատեւակներ) բաղադրությանապարներ: Հողակազմող կամ մայրատեսակայինապարներն ըստ իրենց ծագման բաժանվում են հրաբխային, նստվածքայինն փոխակերպվաօ (մետամորֆիկ)ւոեսակների:

Լ

ԱԱ

ԴՆԱ

:

`

«ՀԱՅ

Նկ.1. Չորրորդայինշրջանի կուտւսկումներ(Վայքի տարածաշրջւմԸ).

Հրաբխայինապարներն առաջացել են հրաբխային ժայթքումների հետնանքով: Երկրի երես դուրս եկած հրահեղուկ, ապա սառած

աք

Նկ.

2.

Չորրորդային շրջանի կուտա-

(Արփա գետի աջաւինյա կումներ

մասում` Ջերմուկ առողջարանի մուոակայքում)

Նկ. 3. Չորրորդային շրջանի կուտակումներ (Սիսիանիտարածաշրջանի Ուրուտ գյուղի մոտակայքում).

Ե)

Նստվածքայինապարներնառաջանումեն

քիմեխանիկական, ճանապարմիական ու օրգանականճանապարհով:Մեխանիկական հով նստվածքայինապարներնառաջանումեն հրաբխայինապարների վրա. ջրի, քամու, ջերմությանու մեխանիկականգործոնների ներգործությամբ(խճաքարեր, գլաքարեր,ավազ, կավայինու կավավազային բերվածքներ,լյոս, լյլոսանմանկավեր ն այլն): Գողմահարված նյութերըջրի ու քամու միջոցով տեղափոխվելով, դասավորվում են շերտերով, ուստի նստվածքային գոյացումներինբնորոշ է շերտավորկառուցվածքը:Որոշ նստվածքայինապարներցեմենտանում են կրով, սիլիկաթթվովն առաջացնումկոնգլոմերատներ,շեղջաքարեր, ավազաքարեր նւսյլ նստվածքային գոյացումներ: Մեր հանրապետության սահմաններում նման ապարներիկարելի է հանդիպել Իջնանի, Գորիսի ն այլ շրջաններում: Քիմիականծագումունեցող նստվածքայինապարներնառաջանում են ջրում լուծված քիմիականմիացություններիբյուրեղանալու ն նստելու ճանապարհով:նման ճանապարհովառաջացած ապարների շարքին են դասվումգիպսը,դոլոմիտները,քարաղը ն այլ աղա-յին կուտակումներ: Օրգանականծագում ունեցող ճստվածքային ապարները, օրինակ, կավիճը,կրաքարը,քարածուխը,տորֆը, դիատոմիտըն այլը, մնացորդներիկուտակառաջանում են բուսական ու կենդանական ման ճանապարհով: Մետամորֆայինապարներն առաջանում են ինչպես հրաբխային, այնպես էլ նստվածքայինապարներիցբավական մեծ խորության վրա բարձրձնշման ու ջերմությանազդեցությանտակ (գնեյսները, մարմարիոնները, կվարցիտները,կավային,սիլիկաթթվայինթերթաքարերը նայլն):

Արայի կարը եղն

ապարները Գրաբխային

ուրիշ

տեսակները ապարների հողառաջացնող արծաթ

.՝

ն

մ ֆ:

նստվածքայինապար Բոլոր լեռնային տակ ազդեցության ված է ասել, հողմահարվում

:

Է ֆ

Թ

մ

այլ

Ար

կայն

եթե 95 26-ը են: Սա-

ու

ԿԱն

գործոնների

ընդունը.կամ, անարքորը ինչպես ոովում զանգվածը փուխր Աո գահաուված քայքայվոււ, հողմահարումը ոն ատեսակների կոչվումէ փխրուկ:Ապարների տարրերիջերը ի կենսոլորտի ջրոլոր տի է մթնոլորտի. կատարվում մթնո:

եո

են:

ուժի, քամու, ածխաթթու գազի, մեխանիկական

կենդանի Արմանի, ԱԱ րթր Ար նիր առաջանում 0,

լ

Արարա կեռիող հանքատեսակներում արկերԱր փոփոխություններ: որակական ու

են

բա

|

ու քանակական

երեք ձներ՝ ֆիզիկական,քիմիաՏարբերումեմ հողմահարման ն էլ գործում են բոլոր Բնությանմեջ կան ն կենսաբանական: միատեղն որոշակիփոխներգործությամբ:

դրանք

Նկ.

5.

տարածաշրջանի (Գորիսի Տուֆոբրեկչիաներ

Խնձորեսկհամայնքիմոտակայքում)

տեղի է ունենում ջերմության Ֆիզիկականհողմահարումը ուժերի ազդեն տատանումների. օրի ն զանազա մեխանիկական ջերու գիշերվա ու ամառվա, ցերեկվա ցությանտակ: Ձմեռվա

մության տատանումների ազդեցությանտակ աւպարներն ընդարձակվում ու սեղմվում են, են առանձինշերտերիմիջե ստեղծվողլարվածության հետնանքովառաջանում են ճեղքեր, ապարը քայքայվում, փշրվում է: Քանի որ տարբեր հանքատեսակներ ընդարձակման տարբերգործակիցունեն, ուստի բարդ ապարներն ավելի արագ են քայքայվում, քան պարզերը:

Նկ. Նկ. 6. նստվածքային ապարներիկուտակումներ

(Գորիսիտարածաշրջան)

Մթնոլորտային տեղումներից առաջացած ջրերը, թափանցելով, ճեղքերիմեջ, սառչում են ն ծավալըմեծացնելով ճնշում գործադրում ապարի պատերի վրա ու քայքայում այն: Ֆիզիկականհողմահարումն առավել ինտենսիվ է ընթանում չոր ու տաք շրջաններում՝օրինակ, միջինասիական հանրապետություններում, մեզ մոտ` Մեղրիում,

Արարատյանհարթավայրում ե այլ տարածաշրջաններում: Այստեղ ն գիշերվա, ձմեռվա ու ամառվաջերմությանտատանումները կարողեն հասնել 30-40, նույնիսկ50-605: Ֆիզիկականհողմահարման ժամանակխիստ փոխվում է ապարների ֆիզիկական վիճակը, իսկ քիմիական բաղադրությունը փաստորենչի փոխվում:Հողմահարված զանգվածըձեռք է բերում օդ ու ջուր թափանցելու,իսկ փիխրուկի հետագամանրացումը առաջ է բերում նան ջուր պահելու հատկություն:Մանրացման հետնանքով մեծանում է ապարների ու մթնոլորտային կենսաբանական տարրերի հետ շփվող մակերեսը,ն ուժեղանում են քիմիական ու կենսաբանական հողմահարմանպրոցեսները: օրվա

7.

Վրաբխայինապարներիշերտավոր կուտակումներ (Վրազդանի տարածաշրջանում Հրազդան գետի աջափնյամասում)

Քիմիական հողմահարումը տեղի է ունենում ջրի, ածխաթթու գազի ն թթվածնիներգործությանտակ: Այս գործոնները,քիմիական փոխազդեցությանմեջ մտնելով լեռնային ապարների ու տարբեր հանքատեսակներիհետ, առաջ են բերում բազմաթիվ քիմիական պրոցեսներ(հանքատեսակներիհիդրոլիզ, դրանցօքսիդացում, հիդրատացիա,լուծում), ինչպես նան սինթեզվում են նոր, երկրորդային հանքատեսակներ: Քիմիական հողմահարումն ավելի արագ է ընթանում տաք ու խոնավ շրջաններում: Վերջինիս պայմանավորված է նրանով, որ ջերմության բարձրացմանըզուգընթաց քիմիական ռեակցիաների ջերմությունն ամեն արագանում է: Պարզված է, որ 10 .Շ-ով բարձրանալիս, քիմիական ռեակցիաներիընթացքը 2-2,5 անգամարագանումէ: Քիմիական հողմահարումը ավելի արագ է կատարվում մանրացված մեխանիկականֆրակցիաներ պարունակող զանգվածում, որը քիմիական ռեակցիաառաջացնելու ավելի մեծ ընդունակություն ունի:ի ապարներիմեջ սիլիցիումի քանակը քիչ է, իսկ դաշտային շպատներինը՝շատ, ապա դրանք արագ են քայքայվում: Այս հանգամանքը բացատրվում է նրանով, որ կվարցը (Տ.Օշ) մեծ կայունություն

ընթացքն

Ցթե

ունիքիմիական ներգործուբյայն հանդեպ,այն շատ չնչին քանակուբյամբ, առանց որնէ քի իական փոփոխության,լուծվում է ջրի մեջ. Պատահականչէ, որ կվարցը հողմահարվածնյութերում՝ փխրուկում կարող է մանրանալ մինչն որոշակիսահմաններ, որի հետնանքով էլ կուտակվումէ երկրի մակերնույթի քանակությամբ

Աաաա տ

-- Հրեան (8.

աա

2«ՕԷԹՇՕչ-եշՇՕ:ՒԻՆՕ:

ւն ա Աա Ալբիտի

(ՎՅչԲեՏԵՕ»)

անո որգի վարի

հիդրոլիզի

ժամանակ

նուղ

միջավայրում առա-

ած-

խաթթվայինկալցիում (ՇՇՕչ): Այս ռեակցիաներիհետնանքով աքայքայվում է ու վեռաջացած անկայուն ալյումինասիլիկաթթուն րածվումկաոլինիու ամորֆսիլիկաթթվի.

ՒՉՇՃՇՏԵՕ:6-5ՒԵՃԵՏԵՕՑԷ4ՏԼՕշ,

(կաոլին),

ԷշՃԽշՏԵՕՏՒՒԵՕՀՒԵՃՇՏ2Օ:-Ւ2Օ

4Տ(ՕշԷ4ՒշՕ«4Տ0ՕշԵՕ (ամորֆ սիլիկաթթու): Կալցիումի կարբոնատը,որը առաջանում է անորտիտիհիդրոն ՇՕշ-ի հետ փոխազդեցությանմեջ մտնելով, լիզի ժամանակ, ՒԷ|չՕ-ի է կալցիումիավելի լուծելի միացություններ. ադաջացնում

ՇՅՇՕ:ՒԺԷշՕՀԻՇՕշՀՇՅ(Ի|ՇՕյ)շ:

Յանքատեսակներիհետ կապելով ջրի մոլեկուլը, առաջ Է գալիս հիդրատացիայիպրոցես.

2Բ62ՕԷ3ՒշՕՀ2Ւ6ՀՕգ.3ՒԵՕ:

հեմատիտ լիմոնիտ Օքսիդացմանռեակցիայիօրինակ կարող է ծառայել մագնետիտի վերածումըերկաթարջասպին ծծմբականթթվի. 2Է6ՏշԷ7ՕշԺ2Ւ|շՕՀ2Ւ6Տօ.-Է2Ւ2շՏՕ.: Ստացված ծծմբական թթուն իր հերթին հիմք է դառնում նոր

Նկ. 8.Զորրորդայինշրջանի կուտակումներ(Վայքի տարածաշրջանում)

Հակառակկվարցի,դաչշլոային շպատները՝ փայլարները,ավգիանորտիտըն այլ հանթլատեսակներ քիմիական ներգործության հանդեպ անհամեմատ ավել քիչ կայունուոթյուն ունեն: Քիչ կայուն ի են հատկապես երկաթ պարունակող հանքատեսակները՝ օրինակ, հեմատիտը(Բ6չՕ»): Դրանք ջրի, ածխաթթվիու թթվածնի հետ փոխազդեցության մեջ մտնելուլ՝ առաջացնումեն մի շարք քիմիական ռեակցիաներ՝հիդրոլիզ,հիդ ըատացիա, լուծում,օքսիդացում, որոնց են նոր՝ երկրորդայինհանքահետնանքովմիջավայրումա ռայջանում տը,

տեսակներ:

Այսպես,օրինակ, օրտոկլլազը («24:ՏԵՕ:6), ջրի ներգործության տակ հիդրոլիզի է ենթարկվու առաջացնելով ալյումինասիլիկաթթու ն կալիումի հիդրօքսիդ.

ՀՈԼչՏԵՕ.Հ2Ւչ0»ԷՃԵՏԵՕ:6:2ԽՕՒՒ:

Ստացված կալիմուի հի դրօքսիդը,միանալով ածխաթթուգազի հետ, առաջացնում է պոտաշ` «շՇՕլ՝

հանքատեսակներիառաջացման: Քիմիականհողմահարմանհետնանքովփխրուկըխիստ մանրանում է ու վերածվում նուրբ, մինչն կոլոիդներիչափի հասնող մասնիկների,որոնք ունեն ագրոնոմիականմի շարք կարնոր հատկություններ, մասնավորապեսկլանողական հատկություն, այսինքն՝ լեռնային ապարներից անջատված որոշ կարնոր հանքային տարրեր կլանելու ն իր մեջ պահելու հատկություն: Փխրուկը, հարստանալով նուրբ դիսպերսվածնյութերով,ինչպիսիք են կավը, ամորֆ սիլիկաթթուն, երկաթօքսիդիհիդրատը, երկրորդայինմի շարք հանքատեսակներ, խիստ փոխում է իր քիմիական բաղադրությունը, գույնը ն ձեռք բերում նան ջուր կլանելու ու պահելու հատկություն: Կենսաբանականհողմահարում ասելով հասկանումենք օրգանիզմների կենսագործունեությանն նրանց մնացորդների տարրալուծման հետեանքով առաջացածնյութերի ազդեցությամբ լեռնային քայքայում: ապարներիքիմիականփոփոխությունն մեխանիկական բակտերիաները,սնկերը, ջրիՍտորինկարգի միկրոօրգանիզմները՝ մուռները, ինչպես նան քարաքոսները,իրենց արտադրածօրգանական ն հանքային թթուներովու ածխաթթվովքայքայում են լեռնային ապարները ն այսպիսով հայթայթում իրենց համար անհրաժեշտ

Բարձր կարգիբույսերը նույնպես մեծ չափով նպասսննդատարրեր: տում են լեռնայինապարներիհողմահարմանը:

.

Նկ. 10.Չորրորդայինշրջանի կուտակումներիհողմահարումը (Վայքի տարածաշրջանում)

(Աշոցքի ունրաժաշրգանուն) ողողաբերուկներ

Նկ. 9.Կարբոնատային

թափանցելով ապարների ճեղքով, մեծ Բույսերի արմատները, ճնշում (10-15 կգ սմ) են գործադրումճեղքերի պատերիվրա ն մեխանիկորենքայքայում ապարները:Բացի այդ, բույսերն արտադրելով ածխաթթուն զանազանթթուները, քայքայում են դժվարալույծ հանքատեսակներըն անջատում մի շարք հեշտ լուծվող ու մատչելի սննդայինտարրեր, մասնավորապեսկալիում, ֆոսֆորականթթու ն

այլն:

Այսպիսով,աբիոտիկքայքայմանժամանակառաջացածկայուն հանքատեսակները կենսաբանական պրոցեսների ազդեցության տակ դառնում են անկայուն, ն դրանց տարրալուծումըկարող է շա-

րունակվել:

Կենսաբանականգործոնների ազդեցությանտակ հողմահարպրոցեսում միաժամանակտեղի է ունենում բույսերինանհրաժեշտ սննդատարրերիազոտի, ֆոսֆորականթթվի, կալիումի,ինչպես նան օրգանականնյութերի աննշան կուտակում: Ֆիզիկական, քիմիական ու կենսաբանականհողմահարման պրոցեսներըտեղի են ունենում միաժամանակ,սակայն մի դեպքում կարող է գերակշռելքիմիական, մյուս դեպքում ֆիզիկականհողմահարումը ն այլն: ման

Կախվածտեղի պայմաններից, լեռնային ապարներիառանձնահատկություններից,դրանց քիմիական ու հանքաբանականկազմից, առաջանում են տարբեր քիմիական բաղադրության ու ֆիզիկական հատկություններունեցող հողմահարվածնյութեր: Խոնավ ու տաք շրջաններում ավելի ինտենսիվ են արտահայտվում քիմիական ու կենսաբանականգործոնները, ն հողմահարման հետնանքով առաջանում են հիմնականում կավային մեխանիկականկազմ ունեցող նյութեր, իսկ անապատայինչոր պայմաններում գերակշռում են ֆիզիկականհողմահարմանգործոնները, ն հողմնահարվածնյութերն էլ ունենում են ավելի խոշոր տրամագիծ ավազային կամ խճա"կոպճայինմեխանիկականկազմ: Լեռնային մարզերումփշրումն ու քայքայումը տեղի են ունենում Շան ծանրության ուժի ազդեցությանտակ: Վերջինիս հետնանքով ապարների ու հանքատեսակներիքարաբեկորներըժայռերից պոկվելով, գլորվում են ցած ն կուտակվումռելիեֆի ցածրադիրմասերում, լեռների ստորոտներումն այլուր Գողմահարմանըմեծապես նպաստում են նան ջրային հոսանքները,քամու ն սառցադաշտերի գործունեությունը:

`

ՊԱՔԱԲԱՆՍԿԱՆ

ՀԱՆՔԱԲԱՆԱԿԱՆ

:

"

ՈՒ

ՍԵԽԱՆԻԿԱԿԼՆ

ՈՒ ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ

եա կալից

ԿԱճն`

կազմը: Չողառացացնողմայրատեսակներիհանբաբանական Գիքիառաջինբաժնում խոսվեցայն մասին, որ ենթարկվելովթիմիական, կենսաբանական հողմահարման, լեռնային ապարների բավեր են ածվում ղադրությանմեջ եղած առանձին հւմնթաւտեսակներ է աերկրորդայինհանքատեսակների, որը ն խոր փուիոխություններ ռաց բերում հողառաքացնող մայրատեսակներում՝ Առաջնայինհանքատեսակներնառաջանում են հրաբուխների փետնանքովառաջացածհիահեղուկ մագմայի սառչելուց: Առաջնային հանքաւտեսակներիցառավել տարածված են կվարցը (ՏՕչշ), դաշտային շպատները օրտոլլազը (Ճշ ՏԵՕ). անորտիտը (ՇՅՃԵՏՕթ), ալբիտը(ՎՅշճԵՏԵՕ6), ամֆիբոլները,պիրօքսենները, տարբեր փայլարներ, մուսկուլիտը (ՃԻշՃԵ(ՏՕգ)»), բիոտիտը («Բշ(Մ0Բ6)ՃԼՏԸդ)»), ապատիտը(3Շ8:ԲչՕ: ՇՅ(Է6Շիշ) ն այլն: Առաջնային հանքատեսակները սովորաբարկենտրոնանում են հողառաջացնողմայրատեսակների ավելի խոշոր մեխանիկական տարրերում ( 0,001 մմ ֆրակցիաներում): երկրորդայինհանքատեսակները սովորական հասարակ ան ղերն են` կարբոնատները(ՇՇԾՕյ. ԽՍՇՕ., ԽՅշԵՕչ, Շոր ց(ՇՇՕ))չ ն. այլն), քլռրիդները (ԳՅՇՆ այլն) սուլատները ( ՇԲՏՕ,, ՎՃ,ՏՕչ ՇՁՇե ն այլն), հիդրօքսիդներնու օքսիդները (ՏԼՕշ՛ոչՕ, ձեՕ3ՒԵՕ,

հողի մի հատկությանդրսեորձան գործում: Բատ որում, ժոնւտմորիլոնիտներնունեն ավելի բարձր կլաճողական հատկություն (120-450մգ էկվ. 100գ հողում),

կարողականությունը ցածր է: բավականին Կ"

:Ր::-

ՅՐ

մներ Սնանի

ԿՆ

ա-

Կավային ջրային

ազեր: Կավայինհանքատեսակների առաջ են բեն է, որ խոնավժամանակ մեկ հատկություններից Լո ժաճանակ կապակցողհատկություն: իսկ րում կպչունության, պայմանավորհանթատեսակներով Վետնապես, հողում կավ հատկությունները: ֆիզիկա վածեն նան Հողմահարմանպրոցեսների մ կազմը: շողի մեխանիկական տարբեր են, վերածվում

գոլորշին, էլիճ

նոններ,

հողի

գեխանիկական

վում(տոկոսային) ապարները ԻՀր ական կազմեծությանմասնիկների, ունտի մեխանիկական ն բնորոշվում տարբեր, նակությունը են մեխանիկական հողի վումկոչվում մով. Առանձինճասնիկներն մեխանիկական

հետնանքով լեռնային որոնց է

ա

նուր բանաձնով,կաոլինայինխումբը` 28:Օ2442Օ» ընդհանուր ոՒլչԾ.

հանթատեսակները կարնորդեր

են

լանջերում Դեո րւ առավային կատիոններ, լիո կարող են կլանել ակները հանքա

Նկ 11

Կավայինհանքատեսակներնառաջանում են առաջնայինհանքատեսակներիհողմահարված հասարակ նյութերի սինթեզի. հողմահարման ու հողակազմական պրոցեսների ընթացքում հանքատեսակների աստիճանաբար կրած փոփոխությունների արդյունքում. ինչպես նան կենսաբանականճանապարհով բուսական մնացորդների հանքայնագման պրոցեսում: Կաւվայինհանքատեսակների շարքին են դասվում մոնտմորիլոնիտի խումբը`45:Օշ ՃԵՕյ ոՒշՕ ընդհա-

ԱՐ

պարու-

Ր

Ւ»

է

խումբը որոշակիմեծությամբդրանց

հսկ Ֆրակցիա' Հողումլինումեն երեք ն. յին, օրգանականօրգանահասք են տարրերնառաջանում

`

Տ

են խաղում

շարք հատկությունների,մասնավորապես կլանող

հողերըհարուստ Պոդզոլային

Լկվ):

Բար

-

ԽոՕչ. Բ62Օ53ԷՆՕ), կավային հանքատեսակները նայլն.

տեսակներ: Կավային

-

ուստ կառլինով,

ԿԱԶՄԸ

ն այլն: Կավայինհանքատեսակներն բանաձենով, հիդրոփայլարները ունեն չերտավոր բյուրեղային կառուցվածք, պարունակում են քիմտնում են միապես կապված ջուր: Կավային հանքատեսակները բնական կավերի ճեջ, դրա համար էլ կոչվում են կավայինհանքա-

Գ

ր

'

տարրեր՝հանքա-

մեխանիկակ Աա կարգի րանքային հողմահաբումից. : սպարների մեռած մնացորդների հանք անի անիների բույսերի օրգանականները կամ հումինատները Արե ո իսկ քայքայումից, փոխազդեօրգանարանքո միացությունների յանում օրգանական աիություններից: որում, ը

գո-

ը

են

Ն հանք

առաջ հետնանքով

ցության

եկող

միաց

Ըստ

օը-

`

ՊԱՔԱԲԱՆՍԿԱՆ

ՀԱՆՔԱԲԱՆԱԿԱՆ

:

"

ՈՒ

ՍԵԽԱՆԻԿԱԿԼՆ

ՈՒ ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ

եա կալից

ԿԱճն`

կազմը: Չողառացացնողմայրատեսակներիհանբաբանական Գիքիառաջինբաժնում խոսվեցայն մասին, որ ենթարկվելովթիմիական, կենսաբանական հողմահարման, լեռնային ապարների բավեր են ածվում ղադրությանմեջ եղած առանձին հւմնթաւտեսակներ է աերկրորդայինհանքատեսակների, որը ն խոր փուիոխություններ ռաց բերում հողառաքացնող մայրատեսակներում՝ Առաջնայինհանքատեսակներնառաջանում են հրաբուխների փետնանքովառաջացածհիահեղուկ մագմայի սառչելուց: Առաջնային հանքաւտեսակներիցառավել տարածված են կվարցը (ՏՕչշ), դաշտային շպատները օրտոլլազը (Ճշ ՏԵՕ). անորտիտը (ՇՅՃԵՏՕթ), ալբիտը(ՎՅշճԵՏԵՕ6), ամֆիբոլները,պիրօքսենները, տարբեր փայլարներ, մուսկուլիտը (ՃԻշՃԵ(ՏՕգ)»), բիոտիտը («Բշ(Մ0Բ6)ՃԼՏԸդ)»), ապատիտը(3Շ8:ԲչՕ: ՇՅ(Է6Շիշ) ն այլն: Առաջնային հանքատեսակները սովորաբարկենտրոնանում են հողառաջացնողմայրատեսակների ավելի խոշոր մեխանիկական տարրերում ( 0,001 մմ ֆրակցիաներում): երկրորդայինհանքատեսակները սովորական հասարակ ան ղերն են` կարբոնատները(ՇՇԾՕյ. ԽՍՇՕ., ԽՅշԵՕչ, Շոր ց(ՇՇՕ))չ ն. այլն), քլռրիդները (ԳՅՇՆ այլն) սուլատները ( ՇԲՏՕ,, ՎՃ,ՏՕչ ՇՁՇե ն այլն), հիդրօքսիդներնու օքսիդները (ՏԼՕշ՛ոչՕ, ձեՕ3ՒԵՕ,

հողի մի հատկությանդրսեորձան գործում: Բատ որում, ժոնւտմորիլոնիտներնունեն ավելի բարձր կլաճողական հատկություն (120-450մգ էկվ. 100գ հողում),

կարողականությունը ցածր է: բավականին Կ"

:Ր::-

ՅՐ

մներ Սնանի

ԿՆ

ա-

Կավային ջրային

ազեր: Կավայինհանքատեսակների առաջ են բեն է, որ խոնավժամանակ մեկ հատկություններից Լո ժաճանակ կապակցողհատկություն: իսկ րում կպչունության, պայմանավորհանթատեսակներով Վետնապես, հողում կավ հատկությունները: ֆիզիկա վածեն նան Հողմահարմանպրոցեսների մ կազմը: շողի մեխանիկական տարբեր են, վերածվում

գոլորշին, էլիճ

նոններ,

հողի

գեխանիկական

վում(տոկոսային) ապարները ԻՀր ական կազմեծությանմասնիկների, ունտի մեխանիկական ն բնորոշվում տարբեր, նակությունը են մեխանիկական հողի վումկոչվում մով. Առանձինճասնիկներն մեխանիկական

հետնանքով լեռնային որոնց է

ա

նուր բանաձնով,կաոլինայինխումբը` 28:Օ2442Օ» ընդհանուր ոՒլչԾ.

հանթատեսակները կարնորդեր

են

լանջերում Դեո րւ առավային կատիոններ, լիո կարող են կլանել ակները հանքա

Նկ 11

Կավայինհանքատեսակներնառաջանում են առաջնայինհանքատեսակներիհողմահարված հասարակ նյութերի սինթեզի. հողմահարման ու հողակազմական պրոցեսների ընթացքում հանքատեսակների աստիճանաբար կրած փոփոխությունների արդյունքում. ինչպես նան կենսաբանականճանապարհով բուսական մնացորդների հանքայնագման պրոցեսում: Կաւվայինհանքատեսակների շարքին են դասվում մոնտմորիլոնիտի խումբը`45:Օշ ՃԵՕյ ոՒշՕ ընդհա-

ԱՐ

պարու-

Ր

Ւ»

է

խումբը որոշակիմեծությամբդրանց

հսկ Ֆրակցիա' Հողումլինումեն երեք ն. յին, օրգանականօրգանահասք են տարրերնառաջանում

`

Տ

են խաղում

շարք հատկությունների,մասնավորապես կլանող

հողերըհարուստ Պոդզոլային

Լկվ):

Բար

-

ԽոՕչ. Բ62Օ53ԷՆՕ), կավային հանքատեսակները նայլն.

տեսակներ: Կավային

-

ուստ կառլինով,

ԿԱԶՄԸ

ն այլն: Կավայինհանքատեսակներն բանաձենով, հիդրոփայլարները ունեն չերտավոր բյուրեղային կառուցվածք, պարունակում են քիմտնում են միապես կապված ջուր: Կավային հանքատեսակները բնական կավերի ճեջ, դրա համար էլ կոչվում են կավայինհանքա-

Գ

ր

'

տարրեր՝հանքա-

մեխանիկակ Աա կարգի րանքային հողմահաբումից. : սպարների մեռած մնացորդների հանք անի անիների բույսերի օրգանականները կամ հումինատները Արե ո իսկ քայքայումից, փոխազդեօրգանարանքո միացությունների յանում օրգանական աիություններից: որում, ը

գո-

ը

են

Ն հանք

առաջ հետնանքով

ցության

եկող

միաց

Ըստ

օը-

ֆրակցիաներիտոկոսային Մեխանիկականանալիզը կատարումեն մանպարունակությունը: րահողի(1մմ-ից փոքր տրամագիծունեցող մասնիկներ)նմուշում, իսկ հաշվարկներիժամանակ անպայմանհաշվի են առնում կմախթի (14-10մմտրամագծովապարիբեկորներ) քանակը: 0,01մ4-ից փոքր տրամագիծ ունեցող մասնիկներըսովորաբար կոչվում են ֆիզիկալրւն կավ, իսկ 0,01մմ-ից բարձրը՝ ֆիզիկական ավազ, 0,001-0,0005մմ կավային տիղմ, իսկ 0,0005-0,0001մմ կոլոիդային տիղմ: մի Գոյություն ունեն հողի մեխնիկականկազմի կարգաբանման սկզբունքներ, հլ ն նե ԱԱ Ամր ուարք կարձաբանումը, կու կարգաբանումը, որը հիմնվածէ հողում եղած ֆիզիկականկավի Ն ֆիզիկականավազի քանակականպարունակությանհաշվառման վրա: տարբեր նե նում եղած րբեր մեծ մեծություն ունեցող ղա

որը

-

Սղյուսակ1

Հողերի կարգաբանումը ըստ մեխանիկականկազմի (ոտն սաչինաոմ ԱՈՒՐԱՆ աաա պարունակությունը(96-ով)

ԱՒԱՐ

նլկալիե Տափաստատինիալարացած աե հային Պոդգոլային

ագր

ր

հողերիկարմրահողեմոխրաեե

Ավազային(փխրուն)

Ավազակավային Կավավազայինթեթն

ոգայի» Կավավազային ծանր ոցն

10-20

20-30

65-80

Կավայինմիջակ

»80-ից

10-20

10-45

20-30

15ԷՏ

30-35

ՅՑ

40-50

20:30

30-40

40-50

80-15

`

50-65

75-88

»

85-ի Դ

` զեխանկանան Մեխանիկականկազմն անմիջականորենազդում Ս

5-10

8-10

5-10

50-65

Կավայինթեթն Կավային ծանը

հողերում 0-5 0-5

Օ5

Ավազային(կապակցված)

ղաղ

րում ն

իջ ամե-

».65-

է

հողի

նատարբեր այն հատկություններիվրա, որոնք պայմանավորվածեն հողմում եղած տարբեր ֆրակցիաներիհատկություններով:Ահա թե կազմի որոշումն ունի այդչափ կարնոր տեսաինչու մեխանիկական կան

ու

գործնականնշանակություն:

հանքաԿավայրնհողերը հարուստ են բույսերինանհրաժեշտ ջրաթափանթույլ ունեն բարձր խոնավունակություն, յին տարրերով, Աե օդային ու ա նբավարար ցելիություն, րին, րությունեն ցույց տալիսմշակվողգործիք ր ուժ: Խոնավ է հզոր նակ պահանջվում քարշիչ են: Վարելու ակ, շատ կպչուն ու առաձգական չի փշրվում, իսկ համարյա փոշիացածհողերում,ճիմը եր են խոշոր ու ամուր կոշտեր, որոնքխիստ դժվարաց ռաօացնում են հետագա մշակությունը: հետո կավայինհողերըարագ 9 եխի են վերածվում, Անձրններից Նա են, դրա համար էլ վարը պետք է կաիսկ չորանալիսկեղնակալվում բանի ժամանակամիջոցում, տարել ժամանակինն ավարտելկարճ դեռ հողը լավ փշրվումէ. ուԿավավազայինհողերը կավայինհողերի համեմատությամբ ու օդայինռեժիմ: ջերմային նեն ավելի լավ ջրաթափանցելիություն, պրոցեսներըավելի լավ են Այս հողերումմիկրոկենսաբանական սննդայինռեժիմ: Կավակատարվում,ն ստեղծվում է բարենպաստ ու թեթն) հողերի տեխնոլոգիական վազային (հատկապեսմիջակ են, համեեն բարձրորակ ավելի քիչ առաձգական հատկությունները են մշակվում, են, հեշտ մատաբար թույլ են կպչում,ավելի փխրուն

ոիոոդռեժիմ, ջերմային աղու ժա անակ դրնք աա Անաիս» լ :

րրա

համար: Սրանքգյուղատնտեսական մշակման են ամենալավ հողերը: տեսակետիցհամարվում ունեն լավ ջրաթափանցելիություն, հողերն Ավազակավային

շուտ են հասունանում

պահելու վատ հատկություն,ունեն թույլ կպչունություն, ն ամրանալութույլ հատկություն,ուռչելու վատ առաձգականություն մշակգրեթե զուրկ են, մեխանիկական Ա սեղմվելու հատկությունից լավ ման համար ունեն տեխնոլոգիական են բույսերինանհրաժեշտ սննդարար նյութերից: Օրգանակա օգտագործելով,նման հողերից կարեպարարտանյութեր հանքային բարձրբերթ ապահովել: մշակաբույսերի լի է գյուղատնտեսական ամենաթեթնհողերն են ն համար Ավագայինհողերը մշակման Ուեն գործիքներին: մշակող տալիս շատ թույլ դիմադրություն ցույց շատ ցածր նեն բարձրջիաթափանցելիություն, Ավան սննդանյութերից: հանքային աղքատ են հումուսից, ազոտից ն սովորաբար ու ռեժիմ լավ ունեն ջերմային օդային զային հողերն բայց

ջուր

աղջատ հատկություններ

խոնավունակությ

զուրկ են: ստրուկտուրայից է կազմի ճիշտ որոշումը կատարվում հատուկ Սեխանիկական այդ պայմաններում լաբորատոր անալիզներիմիջոցով:Դաշտային են, լավ շաղախում,աէ պարզ ձնով. հողը ջրով թրջում կատարվում ստուգմանհիման վրա որոշում նրա պա մի շարք հատկանիշների հնարավորէ անկազմը:Դաշտայինպայմաններում մեխանիկական

ջատել հողի մեխանիկական կազմի հինգ տեսակներկ̀ավային,կա-

`.

ավազակավային, վավազային. ավազային նկմախբային: Հողի մի շարք

հատկությունների դրսեորմւս0 վրա մեծ չափով ազդում են նրա մեջ եղած ապարներիոչ մեծ բեկորները կմախքը (-104մ): Ահա թե ինչու մեխանիկական կազմի մասինխուելիս անհէ րաժեշտ կանգ առնել նան կմախքայնության հարցի վրա: Հողում կմախքի առկայությունն ուժեղացնումէ գյուղաւոնտեսա-

(խոփ, թաթիկ) մեքենաների գործիքների բանող մասերի մաշվածությունը:Մեծ քանակությամբկմախքային զանգվածի պեարունակությունն առաջ Է բերում որոշ ջրային հատկությունների մատացում, հողի բերրիության Օվազում:Սակայնկավայինմեխանիկական կազմ ունեցող հողերում կմեսխքիոչ մեծ Քանակությունըդրականորեն է անդրադառնում նրա ջրաֆիզիկական ու օհատկությունների դային ռեժիմի վրա, մասնավորապես լավանում է ջրաթափանցեՆ այլն: լիությունը, ոդաւիոխությունը Ըստ կմախքայնության հողերըստորաբաժանվումեն այսպես թույլ կմախքային. երբ կմախքիպարունակությունը չի գերազանցում 1042-ը,միջակ կմախքային10-20:., ուժեղ կմախքային 20-Ք092 ն շատ ուժեղ կմախքային, երբ այդ քանակը5095 -ից բարձրէ: Հողի մեխանիկական կազմի ն նրա կմախքայնության որոշումը է տալիս ոչ միայն հնարավորություն ճիշտ պատկերացում սւոանալու այդ հողերի մի չարք կարնոր ագրոարտադրական ցուցանիշների մասին, այլն լուծելու գործնականհիմնախնդիրներ, ինչպիսիքեն սերմերըթաղելու խորությունը, գանքի եղանակներնու Ժամկետները. հողը մշակող գործիքների ընտրությունըն հողօգտագործման հետ կապված մի չարբ հարցեր: Մեխանիկական կազմը, լինելով բավական կայուն ցուցանիշ, հիմք Է դառնում հողի ծագման(գենեզիսի) հարցերըպարզելու համար: կան

ու

Ք

-

6.6 բ

ք

6.

աւաա՛բ Ր

-

ՏՏ Բ շ-ռր

.-

5ՅՀ6 Է «րծ -

բբ

Բ

.ռ

օժ

-

բ

բ

ոբ Բ.

ծ

Էր Ա

-.Հճ. Թթ

-.

ՀՑ "Թ

ՅՏՏՔԾ| 66

ՀԵԱ 5.Տ.|Ք |Ք ՀԵԹԵՏ,

ո)

Տ|

ք

5Է

8.

|ճ մ

բ

-

ւբ

Տ

-.2Յ

էՈՒ 6

Բ

Հք

է

Բջ ՅԾ

Բ

--5

ՅօժԺ

--

Է

-

--

Տ

շաքՏ Ք

Էք

ԷԶ Ճո:

--

Ք

ԲԺ

Հր -`

ծ

Հ|

.-Շ

5ՑՔ

Բ

"աք

Բ2-

Ի

Հ. «|

Ք|

ՔՀ

եե

Ք.

Ր0Ե85| Թ:

Թ

-

::

ք

5-Ի

Շ -

ՅՑջ՝

թվիվ-՝

-

Տ|Ք8Էծ ՃՃ-Յ Հ

Բը

կ

Բ-Շ 3: 54:

՞

Թ

ե

1635թ աման

Բ

ք8 5Յ5

բ

Օօ

-

բ

ա

բ

:342Ա893:2:2:::խ:-5::| Բ |ՏՅՏԲՏՇ

Ք բՀԱՏԸՅԵ`Բ

՞

Ց`

Հատ: ՆՅՏ

-Խ

«ՅԾ

ԷԷ

-

Տ|Շգջռտ|տՑ»"

«Բ

68065» Հա) Է86: 225852ՅՅ: ԹՅ9562»5 ՀԵ ՏՀՐա ՉՏ 60)

Ւ

ՇԲ ԲՅ-

ԲՋ ք

ք

Ա -221-13-

ԲԱՆ

է

ծ

աի

ՅԾ

ճ

։

"ք

օ

Ց

ռԶԾ -:--

6.

Բ

ՋՐ

».

աՀ ՋՅ"5 ԲԵՅ ԷԲ Տր |ԲՑ 22 ԹՔԱԾ թ

ք

3:08

Բ

ՏՐՏ(ՅՅՅ63

Է

Է,

.

-

Են

-

ծ:Բ

8՝`

Շ

ՇՓ

ԷՆ» Է Է

Թ

Է

ԼԹ

ր

.

Ֆ

ՔՅ

Ց

«ք

Թ

ք|

..

Օօ

`

-

Հ

Տ

Հ

--

Ե

:-

-:

«86

ՀՀո

ԾԲ բ

ԾԲ

`. Ք. եթ Ց

ԷՉ

|

Ծ

Ջո

ԷՐ

-Տ

Հ»

ԲԲՀ-Յ

5 -. ք

ք

Բ

Հի

պ

`:

2ռԾթ «5

-

ՅԲ

«8

6-5

ԲՊ` ԲԲգ

Դ

2,

Ե

ռ

Ք

Բ

Յ

55 Բ

.։-ՅՅ: -

--

Տ8|

Է

-

-

ի

ՀՅ. 6-5

|

Տ

տ Շ-

բ

թ

Բ

ք --բ

5ՖՓճ 3:8

|

ռճԾՇ

Տ

ՏԲբ Տ5Տ5

Քո|

:

ՃԷ-Շ Ճ3

Ց

ԲԺՇ

բ

բբ

Բ58 ՅԷ

ԾԲ

Ք

«-

Տռք

ՀՏ

Բբ Օք

ան-ԹԷ

Է ԲԲ

2.

ա

Թ

Է

ք

2-Թո

ԹԸ Բ5Է"

-՞

Բ

ռ

ա

ո

.

1ՔԹՔ| Բ,

-:

Տ

ք

Լ)

ՀՔ| Է

5:

Տ

--8

-՛

ՇՃՏ

ծ

--

օ

Է

-

ԷԲ

ՀՈՂԱԳՈՅԱՑՄԱՆ

ՊՐՈՑԵՍԻ

ԸԿԴՀԱՆՈՒՐ

ՍԽեՄԱն

Վանքային ապարների բաղադրության մեջ մտնող բույսերին անհրաժեշտ սննդարար տարրերը քիմիական ու կենսաբանական հողմահւսրմւսնընթացքումվեր են ածվում ջրի մեջ լուճվող միացությունների: Վերջիններսմթնոլորտային տեղումների ջրերուլ լվացվում, հեռացվում են իխրուկից ու տեղափոխվումծովեր ու օվկիանոսներ: Կենսաբանական կարեոր սննդատարրերիմի մասը յուրացվում է ջրոլորտիտարբեր տեսակի ցածրակարգ օրգանիզմների միկրոֆլորայի ու միկրոֆւսունայիկողմից, որոնքայնուհետն սնունդ են ծառայում ձկների ու այլ կենդանիներիհամար: Ծովեր ու օվկիանոսներ տարվածսննդարարտարրերիմի չնչին մասն է նորիցցամաք վերադառնում ձկան ն այլ կենդանիներիորսի ու դրանցով թռչունների սնվելու միջոցով: մեծ մասը մնում Է ծոԿենսաբանական կարնոր սննդատարրերի ու մեռած վերում Փվկիանոսներում օրգանիզմներին դրանց քայքան յումից առաջացածնյութերի ձեով մասնակցում նստվածքային ւսպարների գոյացմանը: Դարեր անց երկրաբանական պրոցեսների հետնանքովայդ սննդատարրերը նորից կարող են վերադառնալցամաք: Այսպիսով, մինչն երկրի վրա կյանքի ծագումը, ինչպես ակադեմիկոս ՎԹՌ.Վիլյամսնէ բնորոշել, բնության մեջ տեղի է ունեցել սննդարար տարրերի մեժ ծրնրաբանականշոջապտույտ` ցամաքջուր (ծով, օվկիանոս) ցամաք համակարգում,որի ընթացքումհոՈաղքատացել են հանքայինսննդաղառաջացնողմայրատեսակներն -

նյութերից:

Երկրի վրա կյանքի ծագումից հետո սկսվում է նոր չոդքո ճենշրօակտույտը, որը զարգանում է ճեծ երկրաբանական մաբանական ն ֆոնի վրա հակադրվումնրան: Փոքր կենսաբանա շրջապտույտի կան շրջապտույտիշնորհիվ երկրի մակերԼույթից կենսաբանական կարնոր սննդարար տարրերի լվացման պրոցեսին հակադրվում է սննդարար տարրերի կուտակման ու պահպանման պրոցեսը: Հանքային սննդատարրերիու ազոտի կենսաբանական շրջապտույտի առաջ գալը հողակազմող պրոցեսի ն, հետնապես, հողի բերրիության պայմանճերիստեղծմանսկիզբն է դառնում: Յանկքային սննդատարրերի կենսաբանական շրջապտույտը

պայմանավորվածէ նրանով, որ կենդանի օրգանական նյութի ստեղծմանպրոցեսն անխզելիորեն կապված է օրգանականմեռած մնացորդներիքայքայման հետ: Կանաչ բույսերն ընտրում,յուրացճում են անհրաժեշտհանքային միացություններն ստեղծում կենդանյութ: Կյանքի ցիկլն ավարտելուցհետո, կենդանի ճի օրգանական օրգանականնյութը մեռնում է, տարրիալուծվում քլորոֆիլից զուրկ

սնկեր) կողմից ն թթվաօնի զածրակարգբույսերի (բակտերիաներ, պարզ հանքայիննյուվերափոխվում պայմաններում առկայության են դրանց աղերը ե ստեղծումնոր յուրացնում թերի:Կանաչ բույսերը է ունենում սննդակենդանիօրգանականնյութ. այսպիսով,տեղի հող-բույս-հողհաշրջապտույտ տարրերի փոքր կենսաբանական

ճակարգում:

Կենդանիներիհամար սնունդ ծառայող բույսերի սննդարար են նոր մեջ, որտեղն սինթեզվում նյութերը անցնում են կենդանիների

ճիացություններ: օրգանական Կենսաբանականշրջապտույտիժամանակ, սննդանյութերը, նյութի հետ, չեն լվացվումու հեռացկապված լինելովօրգանական քանի որ կենդանինյութը ն բջիջը ջրում վում երկրի մակերնույթից, չեն լուծվում: քանակը երկրագնդի կարնորսննդատարրերի Կենսաբանական

16 կմ խորութվրա սահմանափակէ: Թթվածինըերկրի կեղնի (մինչն է կազմում: Չ6-ն 49.13 ն կշռի ընդհանուր ջրոլորտի յունը), մթնոլորտի են Օրինակ Մնացածտարրերը շատ չնչին քանակություն կազմում: 0.04Չ6, ֆոսածխածինըկազմում Է 0,356. ջրածինը 1,092, ազոտը միայն Ըստ Ֆերսմանի, ակադեմիկոս ֆորը 0,1296. ծծումբը 0.10: են: Դրանք են կալիումը չորս տարրեր են, որ մեկ տոկոսից ավելի (2,357) ն երկաթը մագնեզիումը (2:35 Գծ), կալցիումը (32596)

(41.296):

կարնորտարրերի սահմանափակլիՉնայած կենսաբանական է այն է ն. նելուն.կյանքըերկրագնդիվրա հավիտենական հիմնված են շարժանընդհատ գտնվում բանի վրա, որ այդ սննդատարրերը մեջ: ման ու կենսաբանական շրջապտույտի

ունի երկրաբանակաշրջապտույտն Քանի որ կենսաբանական շրջապտույտի նին հակառակ ուղղություն,ուստի կենսաբանական ուժեղաառաջ է բերում հողւսգոյսցմանպրոցեսների ընդլայնումն անհրաբույսերին վրա մակերնույթի ցում, որի հետնանքով երկրի է: մեծանում կուտակումը ժեշտ կարնոր սննդատարրերի աշխարհիառաջ գալը Ինչ խոսք, որ բուսականու կենդանական մեծ շրջապտույտի ընթացքը:էերկրաբանական իսպառչի կանխում հեւոնանքով, հատկապես լեռնապրոցեսների րոզիոնդենուդացիոն հողածածկիպայմաններում, ձնավորված նույնիսկ յիճ 5րջաններում ն ապա է սննդարար տարրերի մի մասը ողողվում, տարվում գետեր ծովեր, օվկիանոսներ: Ինչքան փարթամբուսածածկէ ստեղծվում, ինչքան հզոր արէ մատայինզանգված է առաջանում, այնքան ընդլայնվում ոքր շրջապտույտը կենսաբանական

ն

է մեծ երկսեղմվում-փոքրանում

րաբանական շրջապտույտը:

4)

Դողը տարբերվում է մայրատեսակից իր որակական հատկությամբ` բերրիությամբ, այսինքն բույսերին անհրաժեշտ սննդարար ւոարրերի,օրի, ինչպես նան բույսերի կյանքի մյուս տարրերիու պայմանների առկայությամբ (օդ. ջերմություն, միջավայրի ռեակցիան

այլն):

Հանքային ապարներիհողմահարումից առաջացած փխրուկը դիսպերսմանշնորհիվ վեր է ածվում նան կոլիդւսյին վիճակիմիացությունների: Փխրուկը ձեռք է բերում միջավայրիցզանազան հանքային աղեր կլանելու, ու պահելու ընդունակությունկլանող հատ-

կություն:

Հողմահարման պրոցեսի հետնանքովմայրատեսավիմեջ առաջանում ու զարգանումեն այնպիսիհատկություններ,որոնցուլապահովվում Է բերրիությաննախապայմաններից մեկի` ջրի կուտակումը: իսկ մասնիկՆախ փխրուկումառաջանում է ջրաթափանցելիություն,

հետնանքով՝մազականություն,ե ապա ների հետագամանրացման ջուր պահելու հատկություն:Փխրուկը հող դառնալու համար անհրաժեշտ է, որ նրանումտեղիունենան մի շարք քանակականփոփոխություններ, որոնք անցնեն որակակւսնհատկանիշի,հողի էական հաւոկությանբերրիության:Անհրաժեշտէ, որ մայրականտեսակում կուտակվենբույսերինանհրաժեշտսննդատարրեր,որոնք պետք են օրգանականնյութ ստեղծելու հւսմար: Հանքային ապարներում կան բույսերին անհրաժեշտ բոլոր Ցոխրային տարրերը, բայց պահանջին ճիշտ հակառակ հարաբերությամբ:Բույսերն ամենից առաջ մեծ պահանջ են ներկայացնում ազուոի նկատմամբ, բայց հանքայինապարներըազոտ չեն պարունակում: Բավականմեծ պահանջեն ներկայացնումֆոսֆորի նկատմամբ, սակայն ապարում այն պարունակումէ չնչին քանակությամբ (0,0856): Այնուհետն կալիումը ու ծծումբն է, որոնց քանակը զգալի է, (2.60 ն 0.09 96): Կալցիումի, մագնեզիումի ն երկաթի նկատմամբ բույսերը շատ փոքր պահանջ են ներկայացնում, այնինչ հանքատեսակները պահանջվածից շատ ավելին են պարունակում (3,60, 2.10 ն 5,1092):

Դողմահարմճան պրոցեսում չի ապահովվումսննդարարտարրերի կուտակում, այլ միայն այդ նյութերն ազատվում են հանքատեսակի քարային պաւոյանից ու վերածվում ջրի մեջ լուծելի ու բույսերի համար մատչելի վիճակի: Որպեսզի փխրուկը հող դառնա, անհրաժեշտ է, որ երկրի մակերնույթային շերտում կուտակվեն բույսերի համար անհրաժեշտ հանքային ու ազոտական սննդատարրեր,որն իրականացվումէ կանաչ բույսերի ընտրողականկլանողականության շնորհիվ: Ազոտի,ֆոսֆորի, կալիումի, ծծմբի ն այլ տարրերիու միկրուտարրերիկուտակումը հողակազմողապարների վերին շերտե-

րում իրականացվումէ այն պարզ պատճառով,որ բույսերնու միկորոօրգանիզմներնընտրումու յուրացնում Են այն սննդատարրերը, են հակենսականանհրաժեշտություն ներկայացնումիրենց

րոնք ար.

Դողումսննդարարնյութերիկուտակումըկատարվումէ շնորհիվ նոր սինթեզված,բարդ մոլեկուլային բաղադրությունունեցող ու ջրի մեջ անլուծելի օրգանահանքայինմիացության հումուսի առաջացման, որը հողի կարնորբաղկացուցիչմասն է ն ճեծապես ազդում է նրա բերրիության վրա: Գողի առաջացումը սկսվում է երկրի վրա կյանթի ծագումից: «Կյանքը սպիտակուցայինմարմնիգոյուբյունն է, նրա նյուքափոխանակությունն արտաքինշրջապատի հետ: Ըստ որում, այդ փոխանակությունը դադարելու հեւտ, դադարումԷ նան կյանքը, որը ն առաջ է բերում սպիտակուցիքայքայում» (Ֆ.Էնգելս, «Բնության դիալեկտիկա», 1952, էջ 244): Այժմ ծանոթանանք,թե ինչպես են ընթանումհողակազմական պրոցեսները:Յողակազմականպրոցեսներըերկրի վրա առաջ են բերում կենդանի օրգանիզմները:Առաջինօրգանիզմներըերկրի վրա հնարավորէ, որ եղած լինեն ավտոտրոֆ (ինքնասուն) բալլտերիաները քիմսինթեզողները,որոնք օգտագործելով քիմիական ռեակցիաների ընթացքում առաջացած էներգիան,ասիմիլյացիայի են ենթարկել ածխածինըն ստեղծել օրգանական նյութ: Դրանց հաջորդել են հետերոտրոֆ(այլասուն) բակտերիաները,որոնք քայքայել են ավտոտորֆ բակտերիաներիմեռած օրգանականնյութերը ն յուրացրել ածխածինը: Բակտերիաներին ու սնկերինհաջորդում են ջրիմուռները, լորձաբույսերը,քարաքոսերը: Միկրոօրգանիզմներիկենսագործունեության հետնանքով կենսաբանական ծագում ունեցող ՇՕշ-ի առաջացումըկյանքի ծագման նոր դարաշրջանէ բացում ոչ միայն օվկիանոսում,այլն ցամաքում: Սկսում են գերիշխել կանաչբույսերը՝ մամուռները,պտերանմանները, մերկասերմերը, ծածկասերմերը:Նորանորկարգիկանաչ բույսերի առաջացումըառաջ է բերումազոտի ն հանքայինսննդատարրերի ավելի ու ավելի նոր պաշարներիկուտակումերկրի մակերնույթի վերինշերտերում, այսինքն հողակազմողպրոցեսներիխորացում: Գոյությունունի փոխադարձկապհողագոյացմանու բույսերիէվոլյուցիայի միջն: Երկրի առաջին ցածրակարգ օրգանիզմների (բակտերիաներ,սնկեր, լորձաբույսեր, ջրիմուռներ, քարաքոսեր) կենսագործունեությունը, որոնք սննդանյութերըյուրացնում են իրենց բջիջներիամբողջ մակերեսով, տեղի է ունեցել հողային լուծույթում ջրում: Ցամաքում բուսական օրգանիզմներիհետագա զարգացումը գնացել Է այն ուղղությամբ, որ յուրացվեն հողի ջուրը ե նրանում

լուծված սննդարարնյութերը: Հետագայում աստիճանաբարառաջ են գալիս մամուռները, պտերանմանները,մերկասերմերը,ծածկասերմերը: Սկզբնականշրջանումառաջացելեն ծառաբույսերը,ապա խոտաբույսերը:Բուսականությանհետ մեկտեղզարգանումեն տւրբեր կարգիկենդանիներ: Խոտաբույսերը,հատկապես հացազգիները, ունեն ուժեղ զարգացած արմատային համակարգ,որի կլանող մակերեսը մի քանի անգամ գերազանցում է վերերկրյա օրգանների գոլորշացնող մակե-

ըստ Ն.Լոբանովի հաշվարկայինտվյալների,աշորայի 4,5 արմատներիկլանող մակերեսըկազմում է 625 մ, գոլորշացնողը մ, իսկ սոճու մոտ կլանող մակերեսըկազմում է 9,6 մ՛, իսկ գոլորշացնողը՝ 29,1մ՛: Խոտաբույսերի հանդես գալն առաջ Է բերում ավելի շատ ազոտի ն հանքային տարրերի յուրացում, որի հետնանքով մեծանում է դրանց վերադարձըհողի մեջ: Այսպիսով, անընդհատ մե. ծանում են օրգանականնյութերի սինթեզման ն դրանց տարրալուծման մասշտաբները: Բույսերը սնվում են պարզ հանքայինաղերով, հետնապես,կենդանիօրգանականնյութերիստեղծմանըզուգընթաց առաջ է գալիս մեռած օրգանականնյութերի տարրալուծման, դրանց հանքայնացման անհրաժեշտություն: Այսպիսով,երկրի վրա առաջ են գալիս ն սկսումգործել երկու միմյանցմիանգամայնհակադիրու միաժամանակ միմյանցովպայմանավորվածն փոխադարձկապվածպրոցեսներ օրգանականնյութերիսինթեզու դրանցտարրալուծումը: Օրգանական նյութերի սինքեզն ու քայքայումը,հանքայինու ազոտային սննդանյութերիանընդմեջ չրջապտույտը հող-բույս-հող համակարգում,նյութերիտեղաշարժն ու կուտակումըհողաշերտում, հողում կատարվող օքսիդացման ու վերականգնման պրոցեսները, ինչպես նան սինթեզված օրգանական նյութերի տարրալուծման հետնանքով առաջացած նյութերի փոխազդեցությունըհողի հանքային մասի հետ, հողակազմականպրոցեսի, հատկապես, հողի բերրիության առաջացմանու զարգացմանամբողջ էությունն են: Օրգանականնյութ ստեղծողներըկանաչբույսերն են: Այդ բոլոր բուսական բազմազանություններըկարելի է դասել երկու խոշոր խմբավորումներիմեջ՝ծառաբույսեր ն խոտաբույսեր: Ծառաբույսերը բազմամյաեն, դրանք ապրում են մի քանի տարուց մինչն 7-8 հատարի (կալիֆորնիական սոճի) Խոտաբույսերը լինում են զար միամյան բազմամյա:Միամյաներիվերերկրյա ե ստորերկրյաօրգաններնամեն տարի մահանում են, բազմամյաներիվերերկրյամասերը մահանում, իսկ բազմացողօրգաններըմնում են: Կիսաթփերըկիսածառատեսակային բույսեր են, որոնք ունեն բազմամյա արմատայինզանգված ն ստորգետնյափայտացած ցո-

րեսը: Օրինակ:

Վերջինից ամեն տարի աճում են խոտաղուն կամ արմատավզիկ: բույսերինհատուկ ցողուններ,որոնց միայն ներքին մասն է փայտանում, իսկ վերինը մահանում Է: Այդպիսի բույսերից են դեղատու (Էդ63): եղեսպակը(ՏՃԻ/Յ), հավամրգին

տարբերությունծառաբույսերի, բոլոր խոտաբույսերնամեն տարիհողում թողնումեն մեծ քանակությամբմեռած օրգանական վերերկրյա զանգվածըկամ դաշնյութեր: Քանի որ խուտաբույսերի հնձում տանում են, ուստի նյութերիզանգկամ արածեցվում, տերից Է արմաւոների միջոցով: վածըկուտակվում գլխավորապես ունենում են երկու կարգի տեղի պրոցեսները Հողակազմական ն կարգի ստորին կարգի բույսերի միկրոօրօրգանիզմներիբ̀արձր պայմաններում: համակեցության բնական որոշակի գանիզմների Ըստ որում կանաչ քլորոֆիլակիր բույսերը ստեղծում են օրգանական նյութ. իսկ անգույն` քլորոֆիլից զուրկ միկրոօրգանիզմներն, այն քայքայում են: Այդ երկու խումբ օրգանիզմներիբարձր կարգի բնականհամակեբույսերի ն ստորինկարգի միկրոօրգանիզմների, ցությունը կոչվում է բուսականֆորմացիա: Հողագոյացման տեսակետից բուսական ֆորմացիաներիուսմունքի հիմունքներըմշակվել են ակադեմիկոսՎ.Ռ.Վիլյամսիկողմից: Նա բուսականֆորմացիաների բաժանմանհիմնական ելակետըընէ նյութեհող մտնողօրգանական դունել բուսականխմբերիկազմը, գործունեութմիկրոօրգանիզմների րի առանձնահատկությունները, յանը, ինչպեսնան օդակյաց(աերոբ) ն անօդակյաց(անաերոբ)պրոդրանցքայքայմանբնույթը: ցեսներիտարբերհարաբերակցությամբ հողագոյացմանւպրոցեՆերկայումս, ըստ Լ.Ն.Ալեքսանդրովաի, սում բուսական ցենոզների դերի ուսումնասիրությանժամանակ հաշվի է առնվում նան նյութերի կենսաբանականշրջապտույտի բնույթը Ա ինտենսիվությունը,ինչպես նան կենսաբանականռեժիմը (տարվացիկլում հողի մեջ մտնող օրգանականնյութերի քայքայման ժամկետներնու տեմպերը): Լյս տեսակետից տրվում է բուսական որն. ըստ վեֆորմացիաների ավելի մանրամասն ստորաբաժանում, է րը նշված հեղինակի,հետնյալ խմբերն ներկայացնում. 7. Ծառաբումայինֆորմացիայիխումբ, որում ընդգրկվումեն տայգայիանտառները,լայնատերնանտառները,խոնավմերձարնաանտառներըն խոնավարնադարձադարձային (սուբտրուպիկական) յին (տրոպիկական)անտառները: 2 Անցողիկ ֆորմացիայի են անտառները,ներառյալ քսերոֆիտ որի մեջ ընդգրկվում խումբ, թփուտային, ցենոզները, սավանները (արնադարձային ւտափաստանները): Ի

ճառաբուսային խուռաբուսային

Խոտաքբուսային ֆորմացիայիխումբ, որում ընդգրկվում են հովիտներնու ճահճայինմարգագետինները, տափաստանները: Բացի այդ, տարբերումեն ճան անապատայինֆորմացիա (սուբարեալ, սուբւորոպիկն տրոպիկ)ն, վերջապես,քարաքոսամամռային ֆորմացիա(տունդրա,բարձրադիրճահիճներ): Յուրաքանչյուրբուսական ֆորմացիայումձնավորվումեն որոշակի տիպի,որոշակիհատկություններով ու հատկանիշներով օժտված հողեր: Այդ կապակցությամբ հողագիտությանկորիֆեյ Վ.Վ.Դոկաչանըգրում Է. «Թող միանգամայն ոչնչացնենտայգան, թող վարվի կուսական տափաստանի ամենավերջին հողակտորը, միննույնը է, հողագետըկարող է վերականգնել հնաղարյանանտառն ու նախկին տաւիաստանը»: Հողակազմողպրոցեսներում առաջացած հանքային,օրգանական, օրգանահանքային նյութերն ունեն տարբեր լուծելիության աստիճան ու շարժունակություն: Ժամանակիընթացքումջրային հոսանքներով այդ նյութերը տեղաշարժվելով,վերադասավորվում եճ հողաշերտումն առաջ բերում հողի պրոֆիլի ձնավորում՝գենետիկական հորիզոնների առանձնացում:Այլ կերպ ասած, հողը ձեռք է բերում որոշակի պրոֆիլ` իր որոշակի ու յուրահատուկ ձենաբանական հատկանիշներով: Բնության մեջ հողի մակերեսինընկնող արնի էներգիային ջրի մուտքի ռեժիմը, ինչպես նան բույսերի աճի ու զարգացմանկենսաբանականռիթմը ունեն ցիկլային բնույթ, հետնապես,հողագոյացումը նույնպեսցիկլային բՇույթ է կրում: Հողագոյացմանռեժիմը ձնեավորվումէ արտաքին գործոնների, մասնավորապես կլիմայի ազդեցության տակ: Բույսերի աճի, հողի բերրիությանառաջացման ու նրա պրոֆիլի ձնավորմանհամարամեծ նշանակությունունեն ջրային, օդային, ռանձնապես սննդային, ն ջերձաէներգետիկ կենսաքիմիական ռեժիմները: Հող ձտնողէներգիայիհիմնականաղբյուրը արնիճառագայթւոյին էներգիանէ: Այդ էներգիայիգերակշռողմասը ծախսվում է ցամաթի ու օվկիանոսիջրերի գոլորշացման,մակերնույթին մթնոլորտի տուրբուլենտ ջերմափոխանակման վրա (95.0-99,556).գիկլային կեսսաբանականպրոցեսներիվրա ծախսվողէներգիանկազմում է ընդամենը0,5-5,0օ6, իսկ մեծ մասամբ՝ շուրջ 1,042: Ընդհանուր ձնով հողագոյացման պրոցեսում համընդհանուր գոլորշացման, ցիկլային կենսաբանական պրոցեսներին հանքատեսակների քայքայման ոչհետադարձ ռեակցիաներիվրա էջրերգիայիծախսը չափվում է 100:1:0,01 հարաբերությամբ(Վ.Ռ.Վոլոբուն,1969): Հ.

չոր

ՀՈՂԻ ՊՐՈՖԻԼԻ

ՁԵՎԱՎՌՐՈՒՄԸ ԵՎ ՆՐԱ ՁԵՎԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ

(ՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱԿԱՆ)

Հողառաջացմանպրոցեսում հողում կուտակվումէ հումուս, որը հողաչերտի սահմաններում տարածվումԷ բույսերիարմատայինհամակարգիտեղաբաշխմանըհամապատասխած: Ամենամեծ թանակությամբ մեռած արմատայինզանգվածն, հետնապես, հումուս կուէ հողի վերին շերտերում:Խորությանըզուգընբաց, պրմատւասկվում տային զանգվածիքանակն աստիճանաբար պակասումէ. հսկ ավելի խոր բափանցում են շատ հազվագյուտ արմատներ,ն հումուս գրեթե չի կուտակվում: Շնորհիվ ընտրողական կլանողականության, բույսերը իրենց արմատային համակարգուվհողի խոր շերտերից յուրացնում ու վերին շերտերում կուտակումեն անհրաժեշտ սննդատարրեր:

Օրգանական նյուբերի կուտակման, դրանց վերափոխման, հողաշերտի սահմաններում նյութերի տեղաբաշխմանու վերադասավորման. հողում տեղի ունեցող չափազանց բարդ ու բազմատիպի ֆիզիկաքիմիական ու կենսաբանական պրոցեսների ազդեցության տակ հողը ձեռք է բերում մի շարք արտաքին կամ, ինչպես սովորաբար անվանում են, ձնաբանականհատկանիշներ, որի հետնանքով աստիճանաբար ձնավորվում է որոշակի հողային պրոֆիլ, իրարից տարբերվող մի շարք գենետիկականհորիզոններով: Կախված բնական պայմաններից,հողակազմող պրոցեսն ըն-

ու դունում է միանգամայնտարբերինտենսիվություն տարբեր ուղղություն, որի հետնանթովէլ հողի ձնաբանականհատկանիշները ստանում են տարբերերանգավորում ու տարբեր աստիճանիարտաԱհա այդ արտաքինհատկանիշներովէլ կարելի է հայտվածություն: դատել հողի ծագման ու ագրոնոմիականարժեքի մասին: ողի ձեաբանականհատկանիշներիմասինհիմնականպատկերացում տվել է Վ.Վ.Դոկուչանը, իսկ ավելի մանրամասն մշակել է Մ.Ա.Զախարովը: Հողի վերին շերտերը, որտեղ սովորաբար առաջանում ու կուտակվում են օրգանական նյութեր (նան հումուս), կոչվում է հումուսակուտակիչհորիզոն ն նչանակվում է լատիներենՃ տառով: Երբ ներծծվող ջրի ազդեցության տալ տեղի է ունենում հանքային ն օրգանական միացությունների լվացում ու տեղափոխությունդեպի ստորինշերւոերը, հողի վերինշերտին տրվում է հումուսաէլյուվիալ հորիզոնի աճւլառճումը: Հումուսակուտակիչ հորիզոնին հաջորդող երկրորդ հորիզոնը, որը պարունակում է համեմատաբարքիչ հումուս ն առաջին հորիզոնի համեմատությամբ ունի բաց գույն ու տտրուկտուրայինտարբեր

արտահայտվածություն,կոչվում է անցողիկ հորիզոնե նշանակվում լատիներեն8 տառով: Երրորդհորիզոնը,որը հումուսից զուրկ է, ունի բաց գույն ն որը հողակազմությանպրոցեսում գրեթե չի փոխվում ու հւսմարյա չի տարբերվում տեսակից,նշանակվումԷ Շ տառուլ մայրական Այս երեք՝ Ճ, Ց ե Շ հորիզոնները,որոնք ձնավորվում են հողակազմականպրոցեսում ե իրենց ցագումով կապված ձն միմյանգ հետ, Վ.Դոկուչանը անվանելԷ գենետիկականհորիզոններ: է

Նկ. 14. Լ հողի պրոֆիլի կառուցվածքիսխեման. Ա-հողային կտրվածք.

Ալ-հողային կտրվածքի սխեմառ

Մեծ

հզորութան ն մի շարք հատկանիշների(ամրության, ն այլն) ոչ ստրուկտուրայի միատարրությանդեպքում առանձինգեհորիզոնների սահմաններում տարբերում են ենթահոնետիկական րիզոններ Ճյ Ճշ կամ Ց: Քշե այլն, որը հնարավորությունէ տալիս արտացոլելու հողի պրոֆիլի զանազաճությունը: Անտառայինն ճահճային հողերում սովորաբարանջատում են նան Բջ հորիզոն, որը հողի պրոֆիլի ամենավերինշերտն է էւ իրենից է անտառայինթաղիք կամ ներկայացնում տորֆ: Այս հորիզոնում կուտակվածօրգանականնյութերը (տերեներ, ճյուղեր, պտուղներ, ն այլն) գտնվումեն տարրալուծման տարբեր աստիճան.

մադուռներ րում:

Վարելահողերում,որտեղ հումուսակուտակիչ ն ստորին հո րիզոններըվարելու հետնանքով խառը իդ առաջանում է խոռը ն, ն նշանա թորիզոն, կվում է Ճլ տառով: Բերվածքայինժայրատեսակների վրա առաջացած ցաժ հողերում գենետիկական հորիզոնները: սովորաբարբացակայում են: Ուստի է Ճ. 8, Շ հորհզոննե նպատակահարմար ի րիզ րի փոխարեն նշանակել 1,2.3 ն `

-

այլն:

Հողի կարեորագույնձեաբանականհատկանիշներնեն հողի ն

նրա առանձին հորիզոնների հզորությունը, գույնը, կառուցվածքը.

ստրուկտուրան,խոնավությանվիճակը,նորագոյացումներնու պարփակումները,մեխանիկական կազմը ն այլն: Հողի հզորությունըորոշվում է հումուս պարունակողՃ ե Ց հորիզոնների գումարով: Հողակազմողպրոցեսի տարածման խորութբնականգործոնյունն ամբողջությամբ կախվածէ հողառաջագման ներից, ուստի տարբերպայմաններումառաջացածհողերում հողաշերտի հաստությունըմիանգամայնտարբեր է: Օրինակ, սնահողերում, որտեղհումուսի քանակըշատ է ն ավելի խորն է տարածվում, հողի հզորությունըհաճախ 1 ճ-ից ավելի է, պոդզոլայինհողերում այն մեծ մասամբչի գերազանցումժ,5մ, կիսնսանապատային հողերում՝ 20-25 սմ ն այլն: Վողերնըստ հզորությանբաժանվումեն այսպես. սակավազոր,երբ Ճ Է Բ հորիզոններիգումարը30 սմ-իցպակասէ. միջինհզորության 30-50 սմ, հզոր 50-80 սմ, գերհզոր »80 մմ-ից: `ողի գույնը նրա ձնաբանական կարեորհատկանիշներիցմեկս է, որով դատում են հողի հատկությունների մասին: Այն ւպայմանավորված է հողի քիմիական կազժով, մասնավորապեսհումուսային նյութերի քանակով ն կազմով, երկաթի, մանգանի միացություննեիով, կալցիումի ե մագնեզիումի կարբոնատներով, ինչպես նան մայրատեսակհ գույնով: Հումուսի մեծ թանակըհողին տալիս է մն գույք,

երկաբթօքսիդի միագությունների կուտակումը կւրմրավուն, սիլիկաթթուն (Տ՛Օշ), կալցիումի ու մագնեզիումի կարբոնատները (2ՅՇՕԳ, ԽԱՇՕչ), գիպսը (ԵՅՏՕ., 2Ւ ԷՕ) սպիտակավուն երանգ են տալիս: Խիստ արտահայտվածսն ն գորշ բծերը սովորաբար պայմանավորված են հողում մանգանիմիացություններիառկայությամբ: Հողի գույնը կախված Է նրա խոնավության աստիճանից: Խոնավ վիճակում հողերն ունեն ավելի մուգ գույն, քան չոր վիճակում: Հողի ձնաբանական կարնոր հատկանիշներից է նրա կառուց-

վածքը՝ ամրություննու ծակուոկենությունը: Հողի կառուցվածքը մեծ չափով պայմանավորվածէ նրա մեխանիկականկազմով,ստրուկտուրայինվիճակով,ծակոտիներիչափով, ձնով, ինչպես նան հողում եղած կարբոնատների քանակով: Դաշտայինպայմաններումըստ կառուգվածքի հողերը տտորաբաժանվումեն հետնյալ կարգերի. Փորւլիոշ հողեր, երբ հողի զանգվածը այնքան փուխր է, որ քայլելիս առաջանում են հետթեր, կոշիկի թաթով կարելի է փոս առա-

ՅԿ

ջացնել: Չոր ժամանակ հողի առանձին մասնիկներըչեն կապակցվում, իսկ խոնավ ժամանակկարելի է ձեռքում գունղ առաջացնել: նման կառուցվածք ունենում են գլխավորապեսհումուսից գրեթե զուրկավազայինհողերը: Փույսը կառուցվածքունեցող հողերը հեշտությամբւիորվում են

բահով, հողը դուրս շպրտելիս փուխր կույտեր են գոյանում: Զոր վիճակում հոսուն է, թույլ սեղմելիս դանակը հեշտությամբ խրվում է հո-

ղի մեջ: Այսպիսի կառուցվածք հաճախ ունենում են հումուսով հարուստ ավազայինու ավազակավային,ինչպես նան լավ ստրուկտուրա ունեցող այլ մեխանիկականկազմ ունեցող հողերը: Թույչ ամրացած հատուկ է լավ ստրուկտուրաուկառուցվածքը Նման հոնեցող հողերին, որոնք ունեն թույլ կապակցականություն: ղերը բահով հեշւոությամբ փորվում են, իսկ դուրս նեւոված հողը փշրվում է: Դանակըմի քանի սմ. խրվում է հողի մեջ: Ամուր կառուցվածք մեծ մասամբունեն կավային հողերը,որոնց մասնիկներըուժեղ են կապակցվումմիմյանց: Բւսհով հողը դժվարությամբ է քանդվում, իսկ դուրս նետած հողը թույլ է փշրվում ու ցրվում: Դանակըհողի մեջ խրվում է 1-2 սմ:

ամուր կառուցվածքըբնորոշ է կավային մեխանիկական կազմ ունեցող հողերին, որոնց մասնիկներնայնթան ամուր են կապակցված միմյանց, որ հողում ծակուոիներու ազատ տարածություններ բոլորովին չեն առաջանում: Նման հողերը բահով չեն փորվում, հնարավոր է փորել միայն լինգու| ու թլունգով: Հողի կառուցվածթնայն չափազանցկարեոր ցուցանիչներիձ մեկն Է, որի հիման վրա կարելի է դատել հողի Շդափոխանեասկության. ջրաթափանցելիության ն մշակմանմասին' Հողի մշակման աստիճանը որոշելիս նշված այդ հինգ կարգերի փոխարենսովորաբար տարբերվում են` բեթն, միջակ ն ծանր հողեր. Հողի խոնավությանվիճակը որոշ պատկերացում է տալիս նրա հատկություններիմասին: Հողի խոնավությունը կայուն ցուցանիշ չէ ն կախված է օդերնութաբանւասկան պայմաններից,խորքային (գրունտային) ջրերի ռեժիմից, հողի ֆիզիկական հատկություններից, բուսականության բնույթից,ագրոտեխնիկականպայմաններից ն այլն: Դաշտային պայմաններումհողերը սովորաբար ստորաբաժանվում են խոնավությանհետնյալ աստիճանների, Չոր հող. երբ փորելիս կամ մշակելիսփոշի է առածօանում: հոդ. երբ մշակման աշխատանքներիժամանակփոշի չի Թարմ առաջանումե մի թեթնե սառեցնում Է ձեռքը: Շատ

Խոնավ հող. երբ առկա են խոնավության նկատելինշաններ ձեռքում սեղմելիս գունդ է առաջանում,իսկ թուղթը հողի վրա դնելուց

արագ

խոնավանումէ:

Թաց հող. երբ այնքան խոնավ է, որ հողը փորելիս փոսի պատից օուր է դուրս գալիս: մռրունտուրւամնհողի ձենաբանականկարնոր հատկանիշներից մեկն է, որի ուսումնասիրուբյունըմեծ նշանակությունունի դաշտային պայմաններումհողի տիպը ն տեսակը,հողագոյացման ուղղությունը ճիշտ որոշելու համար, ինչպես նան եզրակացնելուհողի մի հատկությունների ն, հետնապես, նրա շարք ագրոասրտադրական բերրիության մասին: Ըստ Ս.ԱՔախարովի կարգաբանման, առանձնացւլումեն հողի ստրուկւոուրայի հեւոնյալ տեսակները`կոչւտավոր, կնձիէյային, ընկուզանճւան, հատիկավոր, սյունանման, պրիզմայանման, սալանման, թեփուկավոր ն ոսւպնյականման: Հողում հաճախ նկատվում է խառը ստրուկտուրային վիճակ. նման դեպքերում օգտագործում են կրկնակի անվանում, Օրինակ, կնձիկահատիկային, հատիկաընկուզային ն այլն, ըստ որում առա-

ջին անվանումըգերակշռողնէ: մեխանիկականկազմը նույնպես չափազանցկարնոր ձնաբանական հատկանիշ է: Դաշտային պայմաններում հողի մեխանիկական կազմի որոշմանմեթոդիկայի մասին արդեն խուել ենք մեխանիկալլան կազմի բաժնում, ուստի հարկ չկա կանգ առնելու այս հարցի վրա: Հողի դաշտային ուսումնասիրությունների ժամանակխիստ աչՔի ընկնող արտաքին ցուգանիշներից են նորագոյացումներն ու

պարփակումները:

'

են, Նորագոյացումներնյն գոյացումներնու արւտադրանքներն որոնց առկայությունըկապված է հողագոյացմանպրոցեսներիհետ: Ըստ որում, նորագոյացումներնըստ իրենց ծագման լինում են քի-

միական(ածխաթթվայինկալցիում, գիպս, երկաթի,մանգանիմիա(որդերի, միջատների արցություններ ե այլն) ու կենսաբանական տադրանքներն այլն): Պարփակումներնայն բոլոր պատահականիրերն են, որոնց առկայությունըկաւվվւած չէ հողագոյացմանպրոցեսիհեւ (ոսկրեր,աղյուս, փայտի,մետաղիկտորներ ու փայտյա իրեր ն այլն): Յողի ձեւսբանականհատկանիշներնից է նան գենետիկական հորիզոններիանցումը, որը կարող է լինել աստիճանաբար,աննկատելի ն ծայտուն: Պետք է նշել, որ հողի ամեն մի տիպ. կախված նրա առաջաժման ու զարգացմանպայմաններից.ունի տվյալ հողին բնորոշ ու յուդ|

րահատուկ ձենաբանական հատկանիշներ,որոնցուսումնասիրությունը հնարավորությունէ տալիս ճիշտ որոշելու ամեն մի հողի ւսգըոարտադրական արժեքը: Ձնաբանականհատկանիշներովկարելի է որոշել հողագոյացման պրոցեսներիուղղությունն ու խորությունը, մի հողը տարբերելմյուսից: Ձնաբանականհատկանիշներիհետ մեկտեղ շատ կարնոր է

միկրոձեաբանականհատկանիշներիուսումնասիրումը:Հողի պրոֆիլի ուսումնասիրմանմիկրոձնաբանականեղանակներըմչակել է գերմանացի հողագետ Վ.Կուբիենը, իսկ հետագայում ավելի մանրամասնմշակվել են մի շարք խորհրդայինու արտասահմանյան հողագետներիլլողմից: Հողի միկրոձնաբանական հատկանիշների ուսումնասիրումը տակ` կատարում են բնեռացման (պոլյարիզացիոն)միկրդոսկոպների են նպատակուլ պատրաստում հողի բնական կառուցվածքը Այդ չխախտած հողային նմուշների չլիֆներ, ու դրանցուվ որոշում ծակոտկենության բնույթը, ագրեգատայնացվածությունը.տարբեր ծագում ունեցող նորագոյացումները,հողի առանձին բաղադրամասերի կազմը ն այլն: Միկրոձնաբանականմեթոդի կիրառումը հատկապես կարնոր է ծագումնաբանականառանձնահատկությունները պարզելու համար: նան

ՁՈՂԱԳՌՅԱՑՄԱՆ ՊՐՈՑԵՍԻ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

Վ.Վ.Դոկուչանի ուսմունքի համաձայն հողը որպես բնալյան մարմինառաջանումու զարգանումէ հողակազմճող մայրատեսակների, բուսականու կենդանականաշխարհի, կլիմայի, ռելիեֆի, երկրի հասակի բնականգործոնների ն մարդու տնտեսականգործունեության միաժամանակ ու միասնական փոխազդեցության ւվայմաննե-

րում:

Այս գործոնների փոխադարձներգործությանբնույթն ու այս է կամ այն գործոնի արտահայտմանաստիճանըպայմճանամորում հողակազմական պրոցեսի ուղղությունն ու արագությունը.հետնապես ն հողի բերրիությունը: Հողակազմող պրոցեսի բոլոր գործոնները,լինեն դրանք բնական, թե սոցիալ-տնտեսական,սերտորենկապած են իրար հետ. ն ւիաւռոորենհնարավորչէ դրանց ունեցած ներգործությանմեջ խիստ սահման դնել: Բնության մեջ մեկ գործոնի էական փուիոխությունի կարող է առաջ բերել այլ գործոնների արտահայտման փոփոխություններ ե արմատականփոփոխույթուններ հողային ռեժիմներում,

'

հողի հատկություններիձեավորմանգործումն տիւպիսահմաններում տարբերենթատիպիու սեռի հողերի առաջացում: Վ.Վ.Դոկուչանըստեղծել է հողակազմող պրոցեսի գործոնների ընդունվումէր Դոկուչանի այ դրույթը, որ մասին ուսմունքը Չնայած մայրատեսակների,երկրի հասակի հողը կլիմայի, բուսականության, է. այնուհանդերձ հողագիարդյունք միասնականգործունեության ն Դոկուչանը. ն նրա աշաշրջանում առաջին տության զարգացման առացնութգործոններիշարքում կերտներըհողակազմող պրոցեսի Հետագայում հողագիտութտալիս կլիմային: յունը փաստորեն էին ուղղության զարգացմանընթացքում (Վ. Վիլյան կենսաբանական յամս, ՊԱ.Կոստիչն ն ուրիշներ) հողակազմող պրոցեսում առաջաու տար դերը վերագրվեց կենսաբանականգործոնին բուսական կենդանականօրգանիզմներիգործունեությանը: Կչիմանորպես հողակազմող պրոցեսի գործոն: Կլիմանբնորոշվում է երկրի մակերնույթի վրա ընկնող լուսային ու ջերմային էներԱռանց լույսի, ջերմության ն գիայով. մթնոլորտայինտեղումներուլ: ու հողակազմման պրոցեսներ տեղի հողմահարման խռնավության ունենալ չեն կարող: գործոնները նույնն են. ապա Ինչ խոսք:եթե մնացած բնական կլիմայի դերը շատ շարքում գործոնների հողակազմողպրոցեսի Նման ու է դեպքում կարելի է արտահայտվում: որոշակի ցայտուն երնան հանել հողի ն կլիմայի անմիջական փոխադարձ կապը` Սակայն այդ փոխադարծկապի պարզաբանումըբարդանում է այն իմեջ, բացի կլիմայականպայմաններից, մաստով, որ տարածության պրոցեսի այյ գործոններ: փոխվումեն նան հողակազճող Լեռնային մարզերում, այդ թվում ն հայկականլեռնաշխարհում, հողակազմող պրոցեսի գործոններիփուիոխությաննավելանում է նան մեկ այլ ոչ նվազ կարնոր գործոն էրոզիոն-դենուդացիոն պրոցեսները, որոնք մեծ չափու|ազդում են ոչ միայն հողակազմող պրոգեոքիմիականառանձցեսների ընթացքի, այլն մայրատեսակների նան ինչպես հողածածկիպահպանմանվրա: նահատկությունների, Բացի այդ, լեռնայինշրջաններումմիանգամայնտարբերհողաու յին կլիմայական պայմաններեն ստեղծվումհարթ տարածություններում ու լանջերում:Եթե հարթ տարածություններումմբնոլորւռային տեղումներըգրեթե ամբողջությամբներծծվում են հողի մեջ, ապա լեռնալանջերումտեղումների մի հսկայական մասը չի ներծծվում հողաշերտի մեջ, այլ մակերեսայինհոսքերի ձնով հեռանում է դեպի տեղանքի ցածրադիրմասերը` Տարբեր դիրքադրությունունեցող (արնահայացն ստվերահայաց)լանջերում նույնանման հողային ու կլիմայական պայմաններչեն ստեղծվում, թանի որ լուսային ու ջերմայինռեժիմները միանգամայնւոարբեր են: ՀՀ

չմզդդՂԱՐՅ Ակտով Օոկոմնուտմտսմ -ե Հսվմմղմ մշոծ ղ ում ոզ ուսդղոոս ցմղնսվ ՛ոյսոյսվ դրոնտծգոյվը ասկտցտժ վո: |) ըտյսիհտոտակ ըոսնասվիսմցողտղկ վմս մառոլ ՈՂսդողրոճդով ծտմտ 'ըւսիկմոծդզ 1 դոուոմ/ո Վ Ցոկոնօ ուսմզդ -ցՍտսրոո վմտյը տոսո վնեօդատիեցոծհտոցղկ վղողուճմԽտիցցրոռ -Պտեղովոօտիկոտակ Ասո Ղ ոսմրոիոճԱով ցՕոքտոմումր'ուսմ -«տիոտչտն վցոնսր ՛ուսմզդոդւս Թստղոտմոցտվ ոտղկտվող-դվծ -վը Ժցղու ոզոչով 'րյստսԵ դվրուռոհոդոտովհ-պվոոտոոտդգը Աւսկտտսկ վգմստ ուսծոցԱտց վմղծսքդդոկտդ -րղեմօ ոյսմզմ 1 ծոտ Ղ նոնդոն տոչՀ զ ոսիօւսնոմմտտ ոլսմզդդռր 6որոնօըո նսոշղոմղե մքտիեցոհոուղկ օոճունե 'ոյսդտձ դղզ մգղդուցրոհւ իտղսոլմզԵ նզտմս 'ողսմզդոդ ա մսօտմոտ դվծ չոր

-ոստ

«րոսը :մզդուսմ/Հյսկտտով դոկոմնոտմոսմետ տոոտողմոմ դրոոոծ -ոոովը Ղ դԱՐՅԱվմմզմմօմոմ զզուսմ Յղսմս 'մզնսվտողո'մղնսվ դոսծ -ոկտղոծռՀչ դղ ուսիմսիողօ 01սմզդդտորոհ վովհոո/րղ :ուսուսս մոոո/ -Յսկողտժ դոկորտկով 1 ուսղոծոստ 'իսզիսյոմմոտ նոնոոն ըւսմզդցորոո վմզդոզծսմոո 6որլոնօդտ նսսշկոմզԵԱմս "օտիծդոծ դոկտուսմ վղողոմ օղը 1 օղսիկտտասկ'մժմտվսոմոռ վղոմվշ "մ'ղդտտոտփոտտիսսյ "Ամմվմվղ դտ(քտողմըմոտղիսդ դվոոովոյսքէ 'մմզԵեմուն վզշվմՈսվ 'վքգցոմսԻ "`տղվոմկւլյ ոն վով) 'ոյսւտոսեդվ/ -ոտոոփյոտ նսճզոյս մզղդտոոո դտ(ժաոմզՀզս դոԹսիտդսովմում հոովտոօծ ոյսդոցոմ -որոզ :Ասմզոդդտոո դոտ :սօտիծորոտգսո| յզ իվոցղտդվ մրորստ մմսդովնդը դմզդոզծսմի՛դտործոխետնսվ չդվոովը տղվ վմղդգ1Ա/2սկտով Հոդցդոտնսոտ դոկտվովձովմկմղվմզողտողտոմքոռ1զկմոցդղվեվ րոդտ մմղն վղսժ մմոդղդոոյոխվՓզվլգսլ տշգքոմվոտմորով 1սմզտտվպողծ -մսԵ նսոետկտոնսվ'ոզոտղզտզլ :մզնսվ ցողորոովկ ուսմզդողծսմո մս իսմզցդոաՀւսկտովմզմմոտ դրորթդծդովը նսծզուս մզդչվդտղտոով Դղիմսիողօ դգ նսմող ուսժողն վմզղկոողտուուն վոծողկ դոդոոց -ոժտմցով 1, (կվմտզըսհսցոմե) դողուխոչւտկվտով "դո/օասԱսեվ դո/8Ղմոմղձ

մզմմոտ 'վՓղզվլղն մղմմոտ վՑՈսղազղտն "ոյՀոԱգդդ ոն/ո

ղՂդո/տսիողսո| վկոտդտՃ դրսցղվը մս

հով Վ դվրումժ 6վ-»»

-ոդսով1ուճվտոծ ոռ

ԾԻ ԴՊ0Դիոոոնվե դո/ժսօոիծտի վ

"ըսիմսդոմն ոզ մզդդտը/ո 'վ-չ-չ ՂծՂ'ամս տոց :68վկտօմսծ դոտ(ուսթ

մդարյսմգմու Հոիծոիոդսո| 1 ովիլտտմոոքՅսմօգըդործնտչմսանծ -ոկվ վղողոմ վմզոուսնղտ:Ամղդչվոոծոս6դոոծտչմսյսծ կ ողիոց(տ ոզո:ցվ 1զցստ վիչով լ "ոո(8սրմղձ Հս վմզցուսնդտցվլոտմոխնցծճը տժվօ 'ըսթմսծվողզծսմոդործտխԵ տՀղքոմվցտ մոոով «սԱպտովոցծն -ոնսվ ողհուսս"'ոտրվդկ'ողոտղտղւ տղվ վմղդգտորոհ (դվրմզճսմ -սվվ) դվ/ոմծոռմղծվնսս ցղ օրի տկցղմստմգոԱրոսՑո/սԵռոյւս.սավ

ՖԵ

'մՅոսըժ դոցա հոմմուտ վմզճժսը ցողողածմօ օոոսզը "մողսծոխԵ վօոիեցտԵ դողոուսց :իսծդոքնմը ոզ օտիմսիտցոռ(որ Ղ օտիհոտկ մոժոօմտոնոուսփս դվոուլը յզ Ո՛սՕմսԵ Ամզդուսնզտովլտտմսնդծը 1ս դոս մս Ղղչդ 1 ձտգլ, :6վվուդոմ վմճ նսիթմոՀչո նսգտը Ղսրմզծ ձզը տմը ղող լ օտիոլող իստ օզը մըսմսիողօ մ/վՓսմո մնսէ ուսվՓամո վնսվ Ի ոզո -ըՕնո վ9ոսղմզկտն վմղմգ ողիոչղվմոյւսմսիտոոնտմգի1ս դուսռխիոն ս -ղտ "ոԱդղս/ սվա ծցոմն Ամդգցդարթւսոյսփսփ դոողտովովմ դոկ -տվովժոտկվեվփ նսիմոտտհկիսկմոհոդոց Օտսմովտննով գտղողվց -ոոովզը յս դոդտվըովմ'դտհոդտմտողվի 'մմգցողծսմո ցորովափտմզի 1ո գվրոմոով վնսվ Դոո "մողսղուտ վզողս(Թյսծովը դողոդոծմօ Հս վօոիծգտծոոդղղկգոովը Հս դզ Օտիոլտկ թվկոդոմ վմճ նսդտո ղը վնսե օզոն տուշ ոյսմղցողծսմո դտոթուխեռնասվ'ոզիոոծմզի Ղ մոտով դտքմսզդւսթմսե վմզոոծվոտեմօսմկվը 'ոսմդող վմզո

ամիր ոնԱդրանգտ Հատում կովի մոմուտ տակոմո «պոհով

«ոոսծօոմտտ դտթոստգոովդոԴԷ վ 94 ԲԽիախ Դսիմսղուն նգտմս ԱՅՔ Դ ի ով ո/ժացտիդչո ոմդ ոս մճոժըոմ տիմոտ ս իսղոտդոմվմզդըւսնզտլ օտիմսիտդ -տրլոհ ողվծմզի տի ուս(աւսիտգսով| մրո(մսկոտդտժմոմտիոտմ4Վմզ 'ոսժոզն դրտ )զդնսմ դա 4նԿՔզնետ ռոմի դտոկտտակվշտիծեռտծ դոկոդոմոողզկ Ղ ոդտրծոլետնսվ 1 նսմոկ Առա: սրմզե :վ-րը 00ֆ-006 Լվտսե վմզնավդվ/ -ոդատտոոփոտտդտղետեմորղ վմզնսվողո) ուստսԵ դվլոցոտոտփի -րուռ ձմ հով (վտսԵ վմղնսվդոսծողկոդոոծու/ հվովտ 'վ-րճ

Օ06Շ-ՕՕԵ

Հ մսչ 'Ալզիտծվ- ոռ ՕՕՋ-00/ 1 ոսը Ղ ՀԱսԵ)ուստսծդվոոցոտոռփոամ: -ոով մոածոչմսխե ո1ամոորտծմովդորտտմոմոմը 'կտղվմԾ :տմի ործոՀչմսյսԵ վմձ ծվնսվ Վ ոսնեռտ իսփոչ օղը մդւմ/84սոԱԴ» 6-2 1 Ոոսրեոկմցոցվտոռու գձ դվծվը նզտմս "ուստսԵ ցվրոդտղեոծմոճտղող ոտղոհր վզի տոչ ղ 1 29-5 մցվձվբ ցողղմտտ նզտմս 'ըշստսծ ցվրոցտտոռւիոութուղող| դո '"ո՛սիեզծցվոլ օտիեդոԵ դոկտուսմ տտՀ վլզիտ ըամղզցռոմրոթ դործսոս 1 21-չլ դվձվը դողզմտտ նղտմս 'ոսմ -տիոմմոտվ ցտրտտմոմը :մռս ռողոռտմոո մցոկոնսմնոտմո -ցզկ վճօոմոտ ուցվ1 լ մօմտմ կ ցոմռ/ո զ 'ուսիԵեզծդվո | օոիծդտԵ ոոտկտուսմ տչ (աոսմղոդտըրորցտրսիոցսո| մոմոիտմ) ոտմ -դՍՈո'զ օզո մսվճկղիչտսվոտրձրոԵտսՌՈ ` )յոտծմս 'ողզոոՂտզը :1 մզմ -Ամտտ միողոծ վրուվեմզդլնսիողյուց տմի յոսծոխետուսաոսս վեղմ -ՈվոստոաՓ "վրովճոմվոոգոմտ "դոճճոչմսխե վմճ 'դորժոմուտ վնսվ ցոնծոխետն ՈւսմզցվտսԵդողտդմ Ազմմտջ : ՕԱւսԱնո մսիոողիծն Ղ 'ոզոողտղվ 'վմցտ(ղ ցովեմղդգ վղմո նսցկցմ ումի վմղմզ

Հ

Ացոքվտոտորմզծ

-սվ

Լեռնային շրջաններում ջերմության ու խոնավության պայմանճերի փուիոխություններեն լինում ոչ միայն մեծ տարածությանսահնույն մաններում, այլն միննույն շրջանի առանձինհատվածներում, տարբեր Հետնապես, լեռնային տնտեսության տարածքներում: շրջաններումխայտաբղետ հողային ծածկույթի,տարբերհատկություններ ու հատկանիշներունեցող հոդերի առկայությունը,բացի ռելիեֆի պայմաններիխիստ փոփոխություններից,պայմանավորվածէ

ջերմությանու խոնավությանպայմաններիփոփոխությամբ: ժայրատեսակը որպես հողանազմոդալրոցեսիգործոն: Հողագոյացնող մայրատեսակնառաջանում է լեռնային ապարների հողմահարման հետեանքով մանրացված նյութերի տեղափոխմանու կուտակման շնորհիվ: Մայրատեսակըայն միջավայրնէ, որում ձնեավորվում է հողը. Հողի մի շարք հատկություններ, մասնավորապես մեխանիկականկազմը, օդային ու ջրային հատկությունները,հանՔային մասի քիմիականկազմը ն այլն, մեծ չափով կախվածեն այն մայրատեսակներիհատկություններից,որոնց վրա ձնավորվել ու կազմ ունեզարգացելէ տվյալ հողը:Օրինակ,անը մեխանիկական ցող, մեծ քանակությամբ ֆոսֆորականթթու ու կալիում պարունակող մայրատեսակների վրա առաջացածհողերը միշտ էլ ունենում են կազմ, հարուստեն լիկավայինկամ.կավավազայինմեխանիկական 0ում բույսերինանհրաժեշտֆոսֆորականու կալիումականտարրերով, ունենում են ջուր պահելու մեծ ունակություն: Այլ կերպ ասած. մայրատեսակներումեդած սննդատարրերիսկզբնականպաշարները որոշում են հողի բնականբերրիությանճակարդակը: Մայրատեսակներիհանքաբանական,քիմիական ու մեխանիկական կազմը որոշում է բույսերի աճի պայմանները,հումուագոյացումը, ադակալումը,ճահճացումը ն այլն: Լեռնային մարզերում, որւտեղ տեղի է ունենում հողմահարված նյութերի տեղաւիոխումն վերադասաւլորում, ռելիեֆի տարբեր պւսյմաններումգոյանում են տարբերհզորության, տարբեր մեխանիկական ու Քիմիականկազմի միանգամայն խայտաբղետ մայրւստեսակներ, որոնք անմիջականորեն ազդում են հոդագոյացման առանձնահատկություններիվրա: Հիմնական հողագոյագման մայրատեսակներընստվածքային գոյացումներն են: Որպեսզիպարզ պատկերացում կազմենք,թե որքան մեծ ազդեցություն են թողնում մայրատեսակները հոդակագմուլ պրոցեսներիվրա, բերենք մի օրինակ: Սովորաբար Ռուսաստանի անտառներիտակ եղած հողերը, որոնք առառւսցել են սառցադաշտային, լճաճահճային, հիմնականում թթու ռեակցիա ունեցող նստվածքներիվրա, գածր բնական բերրիություն, անբարենպաստ հատկություններու թթու ռեւսկցիա ունեցող ագրոարտադիական Սան

ՀՐ

պոդզոլայինհողեր

են, որոնցումՔԷ|-ը 4-6-ի, իսկ հումուսի քանակը

սահմաններումէ: Մինչդեռմեր հանրապետուբյան ռային բուսականությանտակ կարբոնատայինմայրատեսակների հողեր, գորշ ու դարչնագույն վրա ձնավորվել են լեռնաանտառային է պան դեռավելի հումուս օօ 3-14 հաճախ որոնց վերին շերտերում հիմրունւսկվում,ունեն չեզոքին մոտ (քէ -ը 6-7, 6-ի), նույնիսկ թույլ են տեդը գրավում հիմնական համալիրում նային ռեակցիա, կլանոդ ունեն ագէ ՇՑ-ը ն Խց-ը, իսկկլանվածՌ-ը չնչին քանակ կազմում,

2-4

օճ -ի

անտա-

րոարտադրական լավ,հատկություններ: նստվածքայինտե-

տիպերիչորրորդային գենետիկական են մի շարք խմբերի. սակներըբաժանվում նշտվածբներ (էլյուվհում), որոնք (էլյուվիալ/ ա) տեղակուտան տարբեր ուժերի ազդեցության, չեն ենթարկվում երկրաբանական Նման ու ճնում կուտակվում են իրենց առաջացմանտեղում: են մարնստվածքայինգոյացումներառաջանում հարթաւլայրային տարահարթ ն ընդհանրապեսռելիեֆի զերում, սարահարթերում տեսակներըկարող են լինել ածություններում:Նման նստվածքային կարկազմի, տարբերհզորության, մեխանիկական մենաբազմազան ն չեն: բոնատայինկամ կրազուրկ սովորաբար շերտավոր (դելյուվիալ)նստվածքներ,որոնք առաջանում Բ) Ռդողաբերուն ու են անձրնների ձնահալի Ժամանակավոր ջրային հոսանքներով շնորհիվ:Նձան նյութերի կուտակման հողմահարված տեղափոխված են տարբեր լանջերի կուտակվում սուլորաբար կարգի բերվածքները են նստում մասերում Ըստ բարձրադիր որում, ւռեղանքի տեղերում: խոշոր մասնիկները,իսկ ստորին մասերում ավելի փոքր մասնիկնեու շերտավորված տեսակավորված րը: Ողողաբերուկ բերվածժքները լեռնային հատկապես տարածքում, չեն: Մեր հանրապետության մեծ տեղ են գրաշատ նստվածքները շրջաններում,ոդողաբերուկ մայրատեվում, ն դժվար թե լինի մի անկյուն,որտեդհողագոյացնող ձնով: բերվածքների դելյուվիալ հանդես չգան սակները նստվածքներ: Դրանք գոյաց) Չեղեղաբերուկ(ապրոլյուվիալ) հոռում են լեռնայինշրջաններումժամանակավոր գետերի օրային սանքներով ու հեղեղաջրերով.որոնք տարածքիլեռնային մասերից ու կուտակումեն հարթավայնյութերըտեղափոխում հողմահարված մառսեու րային մասերում,արտաբերկոներում ռելիեֆի ցաձրադիր կուզանգվածը րում: Այս դեպքումդարձյալ խոշոր թարաբեկորային մասմանր ավելի ի սկ տակվում է ռելիեֆն վերին հատվածներում, մաեն նիկները՝ավազը, փոշին,տիղմըտեղափոխվում նրա ստորին կուտակվումեն նան ջրում բերվածքներում սերը: եթե ողողաբերուկ ապա հեղեղաբերուկբերվածքլուծվող զանազանմիացություններ, Ըստ

Գք

ներում լուծված նյութերը հաճաք տարվում են Լլուտակման ավելի հեռու ւոեղեր: դ) Գետաբերուն րալյումթալ) նստվածքներ, որոնք առաջանում հոեն մշտական հուող ջրային հոսանքներով: Ջրերի ընդհաւուլվող սանքներուլ գեւոերի մեջ անցած հողմահարված նյութերը քշում, տարվում են իրենց առաջացածտեղերից շաւո հեռու: Գեւոերը գալագալու րաւպտույտներում (դելտաներում) իրենց հունից դուրս հետնանքով, բերված նյութերը կոււտակումեն'ու առաջացնումալյուվիալ բերվածքներ: Նախկին խորհրդային Միությունում նման ճանապարհով առազբաղեցջացած նստվածքները հսկայական տարածություններ են նում: Մեր հանրապետությունումնման մանափակեն ն գլխավորապեսառաջանում են խոշոր գետերի (Արաքս, ` Հրազդան, Սխուրյան,Արփա, Որուռան,Դեբեդ, Աղստն ն այլն) շրջակայքում, այն | հարթավայրայինմասերում: Գետաբերուկբերվածքները,ի ւտտարբերություն մնացած նշված նստվածքների,աչքի են ընկնում իրենց շերտավորվածությամբ:Այս կարգի բերվածթների վրա առաջացած հողերն ունեն բավական բարձր բնական բերրիություն ե համար արժեք են ներկայացնում: ե) ԼԾաճահճային կուտակումներ,որոնք աչքի են ընկնում կավային մեխանիկականկազմով, շերտավորվածությամբ,օրգանական նյութերի մեծ պարունակությամբ: Այս կարգի ԸՇստվածքները շատ մեծ տարածումունեն Ռուսասւոանի Դաշնությունում, Ուկրաինայում, Բելոռուսիայում: Մեր հանրապետուբթյունում լճաճահճային կուտակումներնառանձնապեսմեծ տարածում չունեն: Կախվածբնակլիմայական պայմաններից, տեղանքիերկրաբանական կառուցվածքից ու նրա երկրաթիմիական առանձնահատկություններից, լճային նստվածքները պարունակում են մեծ քանակությամբ կարբոնատներ, Երկաթի միացություններ այլն: 9) Սառցաղաշտայրն ծագում ունեցող մայրատեսակներ, որոնք նախկին Խորհրդային Միությունում մեծ տարածում ունեն` Միության հյուսիսային մարզերի հողերը գրեթե ասբողջությամբառաօագել են վերը նշված մայրաւոեսալյներիլրա: Այս խմբի մեջ են մտնում նան Օախասառցադաշտայինն հետսառցադաշւոային գոյացումները: Դրանք սովորաբար ւոեսակավորվածչեն Լ չունեն որոշակի շերւուսվորում: կավերի ու կավավազների,ավազների ու խճերի մեջ կարելի է հանդիպել խոշոր քարերի, գլաքարերի. տարբեր մեծությանապարների բեկորների ն այլն: Հաճախ նախասառցադաշտային ու հետսառցադաշտային գոյացումների շերւոավւրված են լինում:

է) էյոսեր ն լյոսանման կավավազայինգոյացումներ, որոնք ուհնադարյան ալյուվիալ. դելյուվիալ. պրոլյուվիալ, ինչպես նան սառցագեւույին (ֆլյուվիոգլյացիա) ծագում ն հսկայական տարածություններ են զբաղեցնում Ռուսական ու Սիբիրի հարթություններում, Միջին Ասիայում,Կովկասում:Սովորաբարլյոսային ու լյոսանման գոյացումները հզոր շերտեր են կազմում. հարդագույն են փուխր ու ծակոտկեն կառուցվածք ունեն պառունակում եր մեծ քա նակությամբ կարբոնատներ,ընչպես նա» Դիաս ո" զասավան 17ԼԳելյ՝ նեն

:

սահ. կարգի գոյացումները '

-

լի նյուղատնտեսության

գիպս,

5:

ն

աղեր. ՄիջինԱսիայիհանրապետություններումմոխրահողերը,Միութ-

յան հարավ-արնելյան շրջաններիշագանակագույնհողերը, Ռուսական հարթավայրի (ոափաստանայինու անտառատափաստանային գոտի) սնահողերըառաջացելեն լյոսային կուտակումներիվրա: թ) Ծովամերծ ու ծովային նստվածքներ, որոնք առաջացել են ծովերն ու օվկիանոսներըդեպի ցամաթ տարածվելուն հեւո նւսհանջելու հեւտնանքով:Բնական է, որ ծովերի ու օվկիանոսներիափերը տեղաշարժվելու հետ մեկտեղ, տեղաչարժվել են նան նրանց մեջ

թափվողգետերիգետաբերանները: Այս կարգի նստվածքները սովորաբարկավայինեն, շերտավոր: Այսպիսինստվածքներովծածկվածտարածություններիռելիեֆը անհարք է, հաճախդարավանդված,որը կապվածէ ծովի ու օվկիանոսի հոսքի ափերի, գետերի հուների տեղափոխությունների, հետ: արագությանփոփոխության Ներկա փուլում հանրապետությունումչորրորդային շրջանի նման կարգիկուտակումներնառանձնապեսլայն տարածումչունեն: Այդպիսի նստվածքները շատ տեղերում էրոզիոն-դենուդացիոնու տեկտոնականպրոցեսներիհետնանքովխիստվերափոխվելն թե կորցրել են իրենցառաջնայինկառուցվածքն ու կագմությունը: առանձնուսհատկությունՏարբերհորի ամար անհրաժեշտ է ուսումնասիրը պարզելու ն հիո այն մայրատեսակը, որի վրա ձնավորվել ու

բազմաթիվ

ոէ ուաարի

գրե-

ագոանաբանական

Նվոր ի

-

Մայրատեսակների առանձնահատկությունների ուսումնասիմիայն ծագումնարության նշանակությունը չի կարնոր է նան մի շարք հարցեր լուծելու համար: Օրինակ, միննույն սաեն տսրբեր մայրատեհողերը, որոնք են ի լինել իմնադրման համար, պիտանի Եթե ճայրատեսակը հզոր ու փուխրէ, ջուրը ն օդը թափանցումեն նրա մեջ, բույսի արմատներըկարողեն տարածվելնրանում, ապա թեն ունեն ւիոքր հզո-

տամամափակվում բանական պարզաբանու անՀամ հարցերի ոմ.

գործնակա կալ զորության կրացոցել բազմամյա տնկարկների կարող պիտաչլինել: մար րիարա կարող ՃԿ

ռաջնայինաղբյուր, ապա կենդանիները,սնվելով բուսականզանգվածով, ստեղծում են կենդանականօրգանականզանգված (զոոզանգված),այսինքնսննդիու էներգիայիերկրորդայինաղբյուր: Ուսումնասիրություններըպարզել են, որ հողում եղած զոոկենսազանգվածիհամեմատությամբշատ քիչ զանգվածըբուսական 1-24: է ընդամենը Միայն բարձր բերրիություն ունեբաժին կազմում ցող հողերում (սնահողերում,կուլտուրականացվածոռոգովի հողերում ն այլն) կենդանականզանգվածըառանձինդեպքերումկարող է կազմել4-1046: Ֆիտոզանգվածի ու զոոզանգվածի կուտակումըհողում բնութագրվում է նրանով,թե ինչքան չոր օրգանականնյութեր են կուտակվում հողում, ինչքան կապված ածխածին են պարունակում (կապված էներգիա): Վերջինիս մոտավոր հաշվումների համար ընդունում են 1 գ չոր բուսական կամ կենդանականզանգվածի համար

րություն, այնուհանդերձ դրաճցում հաջողությամբկարելի է հիմնադ-

րել ու ստեղծել բազմամյա տնկարկներ սպտղատուներ,խաղող, անտառային ու անտառպտղատուների տնկարկներ ն այլն: Իսկ եթե մայրատեսակըկարօր է կամ նույնիսկ խճաքարային զանգված է, ապա բազմամյա տնկարկներիարմատային զանգվածի բնականոն աճի ու զարգացմանպայմաններնու տարածման հնարավորությունները բացառվումեն, չի կարելի այդպիսի մայրատեսակներիառկայության դեպքում բազմամյա տնկարկներհիմնադրել:Իսկ եթե նման հողերում հիմնադրվումեն պտղատու կուլտուրաների ու խաղողի

այգիներ,սպա կարձժամանակամիջոցումդրանքչորանումու շարՔից դուրս են գալիս: Մայրատեսակների բնույթի ուսումնասիրումնու պարզաբանումը շատ կարնոր Է խոր կավային կուտակումներովոչ ջրաթաւիանց շերտերի, կարբոնատներով ցեմենտացածհորիզոններիառկայությունը պարզելու ու դրանցվերացմանհամարմելիռրատիվմիջոցառումներ մշակելու համար: Աղուտ հողերի լվացման նորմերիճիշտ սահմանման, ոռոգմանռեժիմների ու նորմերի հիմնավորման ն շատ այլ գործնականհարցերի լուծման համարդարձյալ շատ կարնորեն ոողագոյացմանմայրատեսակները: ՀՐ Բուսական ու կենդանական օրգանաիցմներըորպես հողդակասգմող պրոցեսի գործոն Բուսական ու կենդանականօրգանիզմները համարվումեն հողակազմողպրոցեսի սռաջատար գործոնը,հողագոյացման ու հողի բերրիությանստեղծման շարժիչ ուժը: Բուսական ու կենդանական օրգանիզմներնառաջ են բերում ապարների ֆիզիկական, քիմիական ու կենսաքիմիականհատկություններիարմատական փոփոխություններ: Առանց բուսական ու այլ կարգի օրգանիզմների մասնակցությանհողառաջացմւանմայրատեսակըչի կարող «կենդանի»հողի վերածվել: Բուսականությանդերը հողակազմող պրոցեսներումայն է, որ նրանք,սինթեզելովօրգանական նյութեր, արնի լուսային ու ջերմային էներգիանվեր են ածում պոտենցիալ էներգիայի ն այն կուտակում հողում: Կենդանիների դերը կենսոլորտում ու հողագոյացման պրոգեսում այն է, որ նրանքյուրացնում են օրգանականնյութերը, ենթարկում մեխանիկականու կենսաքիմիական քայքայման, վերաբաշխում հողում: Բացի այդ, կենդանիները հողում կուտակված պոտենցիալ էներգիայիմի մասը վերափոխումեն ջերմայինու թիմիականէներգիայի ն նախապատրաստում հադրանք հումուսագոյացման

մար:

եթե բուսական օրգանիզմները ստեղծում են ֆիտոզանգված. այսինքն օրգանիզմների սննդային շղթայի սննդի ու էներգիայիա00

-

'

4,5-5 կիլոկալորիա:

Միկրոօրգանիզմներիդերը հողակազմող պրոցեսներում, ինչպես նան հողի բերրիությանստեղծմանգործում, շատ մեծ ու բազմազան է: Մինչն երկրի վրա բուսականու կենդանականօրգանիզմ0երի առաջ գալը, հողագոյացման պրոցեսներըկատարվել են միկրոօրգանիզմների միջոցով: Քեմոտրոֆ բակտերիաները,որոնք ավւոոտրոֆ են, ածխաթթուգազի ածխածինըյուրացնելով,ստեղծել են օրգանականնյութ: '

Միկրոօրգանիզմների գործունենությամբԷ պայմանավորված ոչ

միայն հողի բերրիությանստեղծումը, այլն մթնոլորտիու բնական ջրերիկազմը,ածխածնի,ազոտի,ծծմբի, ֆոսֆորի, թթվածնի,ջրածնի, կալիումի, կալցիումի, երկաթի ն այլ տարրերիերկրաքիմիական առանձնահատկությունները, այդ տարրերիկուտակումն ու տեղաու ինչպեսերկրի մափոխումը,վերաբաշխումն վերադասավորումը էլ հողի պրոֆիլում: Սակայն միկրոծրգանիզմնեկերնույթին, այնպես րի գլխավոր դերն այն է, որ նրանք բուսական ու կենդանականմեռած մնացորդները տարրալուծում, վերափոխում են հանքային նյուեն ենթարկում դրանքու մատչելի դարճնում հեթերի, վերասինթեզի համար: տագա սերնդի բուսականության Հողային պրոցեսներում ն սննդատարրերի կենսաբանական շրջապտույտումմիկրոօրգանիզմներիդերն այն է, որ սինթեզում են ֆիզիոլոգիապես ակտիվ միացություններ,առաց են բերում հումուսագոյացում ն ապւս քայքաում ստեղծված հումուսը: Օրգանականնյութերի քայքայման ճանապարհով հնարավոր է դառնում իրականացնել սննդատարրերի կենսաբանական շրջապն ասպահովելկյանքի գոյության տույտՈ հավերժակւանությունը բնությանմեջ'

6|

Յողում բնակվում են մեծ քանակությամբ միկրոօրգանիզմներ. որոնք անընդմեջշարժման մեջ են դնում կենսաբանականկարնոր սննդատարրերըբնության մեջ: Մեկ գրամ հողում միկրոօրգանիզմների քանակըհասնում է տասնյակնն նույնիսկ հարյուրավոր միլիոն|

լիարդից (պոդզոլային հողեր) մինչն

ոռոգվող 2-Յիլիարդ (սեահողեր,

հողերի մոխրահողեր) միգրոօրգանիզծներ: Բերրի չմարելաշերտեմեկ հեկտարում կամիկրոծրգանիզմների քանակը ընդհանուր

րում

րող է հասնել 3-5 տոննայի: Միկրոօրգանիզմներնառաջ են բերում

:

Հողում գտնվող միկրոօրգանիզմները փոխհարաբերության մեթ ինչպես միմյանց, այնպես էլ բույսերի հետ` սիմբիոզի անկերի ու ջրիմուռների համակեցություն), միկրորիզի (պալարաբակտերիաներիզարգացումը թիթեռնածաղկավորբույսերի արմաւոների վրա), մետաբոլիզի(ազոտաբակտերիաներիու թաղանթանյութ քայքայող բակտերիաների կենսագործունեությամբ փոխադարձ զարգացման համար բարենպաստ պայմաններիստեղծում), անտագոնիզմի(մի խումբ միկրոօրգանիզմներիկողմից մյուս խմբիկենսագործունեությունըկանխողտոքսիկնյութերի արտադրում) ն պարազիտիզմի) այլ օրգանիզմներիբջջի պարունակությանհաշվին գոյակցելը) ձներով: Այդպիսիփոխհարաբերության պրոցեսումհողում ստեղծվումեն յուրահատուկկենսաքիմիական պայմաններառաջանում են հորմոններ,ակտիվ կենսաքիմիականնյութեր, վիտամիններ, օրգանական թթուներ, որոնթ արագացնում են ծթսիդացման,վերականգնման, հիդրոլիզի, խմորման, ռեակցիաները, առաց են բերում նոր նյութերի առաջացում(սինթեզ) ու տարրալուծում (վերասինբքեզ): ներգործում Է հողագոյացման բոլորը, ընթացքի ու հողիբերրիությանվրա: Բույսերի ու միկրոօրգանիզմների այսպիսիբարդ փոխհարաբհեն մտնում

որոշակիորեն ոչխոսք,

ր

րության, օրգանական նյութերի վերաւիոխման ու տարալուծման նյութերի մեջ եղած վերափոխվում ու վերեն ածվում բույսերի համար մատչելի ձների: Յողում ապրող օրգանիզմներից (էդաֆոն) առաջնակարգնշա-

պրոցեսում օրգանական

Ն

ունեն

բակտերիաները, ապա

սննդատարրերը ակտինոմիցետներըն

Հողային որը էանողնաշարավորներ. ֆաունան, ներկայացնում ր ր. միջատներ, հասարակ օրգար, ոի Ն ԵոՐդ Է խաղումհողի առաջացման աշարավորը իզմներ այլն, կարնոր դեր նրա ն

ու

նրա աերացիան,ջուր կլանելու ու պահելու ընդունակությունը: Այս բոլորից բազի, ֆաունան կուտակելով սննդային Էներգիայիերկրորդային կենսազանգվածը(զոոզանգված), հողը հարսւտացնումէ ձեռած օ րգանականնյութերով, որոնք հետագայում վերափոխվելուլ ու տարրալուծվելով,. հումուսագոյացման աղբյուր են ծառայում: Կեն "նդանիօրգանիզմներիօրգանականարտադրանբը՝էկզոէնզիմնեեն

:

մի չարք կենսաբանական պրոցեսներ ամոնիֆիկացում,նիտրիֆիկացում,սուլֆոֆիկաազոտի կենսաբանականամրացում

Ա ԱԱ

հատկություններիձնավորման գործում: Դրանք հողը խառնումեն, հանքային նրանում կուտակված տեղափոխումու վերադասավորում սննդատարրերը,կապված էներգիան,լավացնում հողի ագրոֆիզիկականհաւոկությունները,հատկապեսստրուկտուրան:

:

հարստացնում ենԱանական Աո, ղեր խաՀասարակ օրգանիզմները (պրոտոզոաները) մեծ ղում հողում օրգանական նյութերի քայքայման (վերասինթեզի),ինչհողը

ն այլ

որ

հացությու

պես տ

նան

ու|

ու

բարձրացնու

ուլբյունը:

ա

հանքային են

ածխածնի, ազուտիր,ծծմբի, կալիմումի կալցիումի

ն այլ

ԱԳ որքան կո րանանն յատ ենբնակվում, օրգանիզմներ

արրե

անազան միացությունների

առաջացման

գործում: :

այնքան բարձր է լինում նրա բերրիությունը:Միաժամանակբարձր բերրիություն ունեցող հողերում ավելի նպաստավորպայմաններ են

Անիմե

ենմրալվում ԱնոԱԱ ոմ

ո

|

բերրիություննու կենդանիօրգանիզմներըմիմյանցհետ գտնվում են ւվիոխադարձ կապիու փոխպայմանավորվածության մեջ: Բերրի հող բարելավւպայմաններու միջավայրէ ստեղծում կենդանիօրգանիզմների զարգացմանհամար, իսկ կենդանիօրգանիզմները,իրենց հերթին. պայմաններ են ստեղծում ն նպաստում հողի բերրիության բարձրացմանը:

Հողային ֆաունայի տեսակային կազմը ն դրա քանակը որոշակի չափով հողային տիպը ու հատկությունները բնորոշ ցուցանիշ է ն կարող է ծառայել որպես հողի բերրիության որոշիչ (ինդիկատոր): Որքան բազմազան են հողային կենդանի օրգանիզմները, այնքան բարձր է հողի բերրիությունը: Ամեն մի հողային տիպին բնորոշ են որոշակի բուսականությունն կենդանական օրգանիզմներ: Դեռ ավելին, որոշ բույսեր ու կենդանիներայս կամ այն հողագրունտիբնորոշման համարինդիկատորեն: Ինչպես տեսանք, բուսական ու կենդանական օրգանիզմները հողագոյացման,հողիհատկություններիու հատկանիշներիձնավորման առաջնայինգործոն են: Բուսական ու ա ները որոշում են հողագոյացմանուղղությունն ու խորությունր. հուլի բերրիության առաջացման ու զարգացման ընթացքը ժամանաչհ ու

կենդանական գանիոն

տարածությանմեջ: Հետնապես, հողագիտական ուսումնասիրությունների ընթացքումպետք է ամենայն մանրամասնությամբուսումնասիրել բուսական ու կենդանականօրգանիզմները,երնան հանել այն կապը, որ գոյություն ունի հողի ե բուսական ու կենդանական աշխարհի միջն: Ռուս տաղանդավոր հողագեւո Պ.ԱԿոսւոիչեր գտնում է, որ հողի ուսումնասիրությունըառանց բուսականության միանգամայնւսնիմաստ է: Հողերի բերրիության բարձրացման,նոր իրացվող հողերի ագրոմելիորացիայի,հողում եղած սննդատարրերիպոտենցիալ սլյաշարները մոբիլիզացնելու,հողերի հատկությունները լավացնելու համար առաջին հերթին պետք է հենվել կենսաբանական գործոնի ն բուսական օրգանիզմների հողագոյացման գործառնության (ֆունկցիայի) վրա: Ռելիեֆը որպես հողակազմող արոցեսի գործոն: Ռելիեֆը (երկրի մակերնույթիարտաքինձեր, չափերը, ծովի մակերնույթից ունեցած բարձրությունը, էրոզիայի բազիսից ունեցած հարաբերական բարձրությունը) հողակազմող պրոցեսի կարնոր գործոններից մեկն է: Տարբերվում են ռելիեֆի բարդ ու պարզ ձներ: Բարդձներն առաջանումեն ռելիեֆի պարզ ձների համակցությունից:Տարբերում են ռելիեֆի դրական (բլրակներ, բլուրներ, սարահարթերն այլն) ն բացասական ձներ (գետերի հովիտ, լճային ն այլ կարգի իջվածք-

ներ):

Առանձնացվումեն ռելիեֆի երեք հիմնականտիպեր՝ մակրոռե-

լիեֆ, մեգոռելիե»ֆն միկրոռելիեֆ:

մակրոռեյեֆը երկրի մակերնույթիմեծ փոփոխություններնեն

(հարթավայրեր, բլուրներ, սարահարբեր, իջվածքներ, լեռներ, աւլազաբլուրներ, խոշորավազաթմբեր,գոգահովիտներ, լանջեր նայլն): ու մեզոռելիեֆը մակերնույթի դրական բացասական ձներն ճն, որոնք չաւիվում են տասնյակ ու հարյուրավոր մետր ընդլայնական կտրվածքովն 1-10 մ հարաբերական բարձրությամբ:Մեզոռելիեֆի դրական ձներն են փոքր թմբերը, բլուրները, դարավանդները. ցցվածքները,իսկ բացասականձներից են ոչ երկար ու խոր ձորերը, ողողատները, լեռնալանջերը, ձագարանման ն այլ կարգի իջվածք-

ները:

Մեզոռելիեֆըմեծ չափով ազդում է մակերեսայինջրերի բաշխ-

ման, հողի հատկությունների ձնավորման, նրա հաճմաչաւիհասու-

նացման,բույսերի աճի ու զարգացման պայմանների վրա: Մեզոռեեն նան գյուղատնտեսականաշխատանքլիեֆով պայմանավորված ներիհնարավորությունները:

ժրկրոռելիջը երկրի մակերնույթիփոքր փոփոխություններնեն զբաղեցնում են ոչ մեծ տարածություն, իսկ հարաբերականբւսրձրությանտատանումները1 մ-ից ավելի չեն: ծ Միկրոռելիեֆըկարող է հանդես գալ ոչ մեծ կուտակումների,իջվածքների, ցցվածքների, կղզյակների, ողողատների, ապարների դուրս ցցված կատարների ն այլ ձներով: Միկրոռելիեֆիփուիոխություններն առաջ են բերում մթնոլորտայինտեղումներիէական վերաբաշխում, որնիր հերթինորոշակիազդեցությունէ Թողնումջերմային ռեժիմի, բուսականության աճի, ինչպես նան հողի որոշ հատկությունների վրա: Միկրոռելիեֆիուսումնասիրությունըհատկապես կարնորէ հողամելիորատիվուսումնասիրություններիժամանակ`ոռոգվող հողերի հարթեցման,ոռոգելի ջրերի համաչափբաշխման ն այլ աշխատանքներ կազմակերպելուհամար: Ռելիեֆի տարրերը, ինչպիսիք են ծովի մակերնույթից ունեցած բարձրությունը,կտրւովածությանաստիճանը,լանջերի դիրթադրումը, մակերնույթիբնույթն ու թեթությանաստիճանըմեծ չափով ազդում են ջրաջերմւսյին ռեժիմների, բուսականությանբնույթի, օրգանականնյութերի տարալուծման ուղղությանու արագությանն, ընդհանրապես,հողի մի շարք կարեոր հատկություններիձնավորման վրա: Բացի այդ, ռելիեֆը զգալի ազդում է հողառաջացնողմայրատեսակներիտեղափոխմանու վերադասավորման,մթնոլորտային տեղումներիցառաջացածջրերի վերաբաշխման, էրոզիոն պրոցեսՕերի զարգացման,նույնիսկ հողերի օգտագործմանբնույթի վրա: Ռելիեֆիազդեցություննառանձնապեսխիստէ արտահայտվումլեռնային երկրներում: Նրա ազդեցությունը հողային ծածկույթի բոլոր առանձնահատկություններիվրա այնքան մեծ Է, որ ըստ Վ.Դոկուչանի լեռնային երկրներումհողերի բախտը ռելիեֆն Է որոշում: Ռելիեֆը կարնոր Է իմանալ ոչ միայն հողագոյացման պրոցեսների պարզաբանման,այլն տարածբիգյուղատնտեսականբնութագրման համար:Ռելիեֆից է կախվածգյուղատնտեսական մեքենաների ու տրանսպորտի արտադրողականությունը, կիրառվողմեքենաների համակարգը, գյուղատնտեսական աշխատանքների կատարման ժամանակը,հակաէրոզիոնմիջոցառումներիբնույթը նայլն: Լեռնային երկրներում,որտեղ ուղղձիգ գոտիականությունըցայտուն է արտահայտւլած, ծովի մակերնույթից տարբերբարձրությունների վրա ստեղծվում են տարբեր կլիմայակւսնւվայմաններ, միանգամայն տարբեր են ջերմությունը, մթնոլորտային տեղումների քաՇակը,գոլորշացման ինտենսիվությունը:Օրինակ. ԱրարատյանհարԹԲավայրից(ծովի մակերնույթից 1000 մ) դեպի Արագածի (4095 մ) կամ Գեղամա լեռնաշղբայի (3588 մ) ձյունապատլեռնագագաթները ն

բարձրանալիսձեավորվումէ 6 տիպի կլիմա սկսածչոր ցամաքային, ցուրտ ձմեռու|ու տաթ ամառով կլիմայից մինչե ցուրտ, տնական ձյունածածկձմեռովկլիման: Բնական կլիմայականպայմանների չիուիոխությունըառաջ է բերում բուսականության,օրգանական նյութերի սինթեզի ու տարալուծման (վերասինթեզի), հանթային նյութերի քայքայման ու Շոր միացություններիԷականտարբերություններ ե, հետնապես,տարբեի հաւոկություններու հատկանիշներունեցողհողերիառԼյայություն: Տարբերդիրքադրումու տարբեր թեքությունունեցողլանջերում արնիճառագայթմանբաշխումը տարբեր է, որի հեւոնանքովստեղծվում են տարբեր օրաջերմայինպայմաններ.Այս երնույթն իր դրոշմն

է դնում բուսական կենսազանգվածի ստեղծման, դրւս մեռած մնացորդների տարրալուծման ինւոենսիվության, հետապես, հողագոյացման ուղղության ու խորության վրա. է/իննույն քանակի տեղումների ղեպքում ւէռուլերահայացլանջերն ավելի խոնավ են, բուսականությունը ավելի փարթամ է. ձնավորվում են ամելի բերրի հողեր, էրոզիոն պրոպեսները համեմատաբար թույլ են արտահայտվում, քան արնահայաց լանջերում: Օրինակ, է.Ֆ.Շուր-Բաղդասարյանի տվյալ0երով (1985) շագանակագույն հողերի գոտում, հարավայինլանջում 5 տարվա միջին տվյալներով ջրի պաշարը 0-50 սմ հողաշերտում կազմել է 118.3 մմ, բուսական չոր զանգվածը` 6,5 ց/հա, մինչդեռ ոյուսիսային լանջում այդ ցուցանիշներըեղել են, համապատասխանաբար,160,8 մմ ն 11.4 գ/հա: Շագանակագույն հողերի գոտում մեր (է.Ղայրապետյան)Ց ւդարիներիուսումնասիրություններուվ պարզվել են, որ հարավայինլանջերում մակերեսայինհոսքը 7.6 անգամ, իսկ հողատարումը5.6 անլանջերում: Եթե հյուսիսգամ ավելի է եղել, քան հյուսիս-արեմտյան արնեմտյան լանջերում մակերեսայինհոսքի առավելագույնգործակիցը տատանվել է 0,24-0,59-ի սահմաններում,ապա հարավային լանջերումայդ գործակիցըհասել է0,56-0,93-ի: Ուսումնասիրություններովպարզվել Է, որ հարավայինլանջում լայնահասկծիտնյակի ցանբերում բույսերի կյանքի երկրորդտարում առաջացել են 606 ընծյուդներ, 376 ց/հա վերերկրյա ն 67.8 հա արմատայինզանգված, իսկ հյուսիսային լանջում համա2560, 48,0 ց/հա ն 101,6 ց/հա: պատասխանաբար Ռելիեֆը առաջ է բերում թափված տեղումների վերաբաշխում: Լեռնալանջերում բափված ւոեղումնհրի մի մասը, չներօծվելով հողի մեց, հոսում է թեքության ուղղությամբ դեպի ուրթ տարածությունները (եթե նրանք գետերով չեն հւստվում) ն ստեղծում ավելի խոնավ պայմաններ:Մւսկերեսային հոսքերը միաժամանալ առաց են բերում

հողատարմանպրոցեսներ, որոնք ավելի ակնառու եռ արտահայտվում արեահայացլանջերում: է հողագոՏեղանքի թեքությանաստիճանըմեծ չափով Ա յացման պրոցեսների բուսական կենսազանգվածի կուտակման վրա: Լեռնաանտառային գոտում (Իջնանի տարածաշրջան) 10-15՝ թեքությամբ լանջում հողի հզորությունը ընդամենը32 սմ է եղել. հումուսը հողի պրոֆիլի սահմաններում2̀,01-2,3752, ընղհանուրազոտը` 0,137-0,14542, ֆիզիկականկավը՝ 84,07-67,1852, մինչղեռ թույլ թեք հարթություններումայդ ցուցանիշներըհամապատասխանաբար եղել են 79 սմ, 2,89-3,0444, 0,173-0,20236 Լ 72,42-74.8226 Չնայած Սնանի լեռնաշղթայի հարավայինլանջերը ն Վարդենիսի լեռնաշղթայիհյուսիսայինլանջերը գտնվում են միննույն հողակլիմայական գոտիներում (լեռնատափաստանային ն լեռնամարգագետնային), ունեն ծովի մակերնույթիցնույնանմանբարձրություն. սակայն այդ տարբերլանջերում ձնավորվել են միանգամայնտարբեր գենետիկականառանձնահատկություններ,էրոզացվածության աստիճան, ագրոարտադրականհատկություններ,ունեցող հողեր: Այսպես,եթե Սնանա լեռնաշղթայի հարավային լանջերում ձեավորվել են հիմնականում հետանտառայինդարչնագույն տափաստանացվածու լեռնամարգագետնային հողեր, որոնք միջակ ու ուժեղ էրոզացվածեն, հողաշերտիհաստությունըհաճախչի գերազանցում 30-45 սմ, իսկ հումուսի պարունակությունը 2,7-3.,5-ից բաիձր չէ, ապա Վարդենիսիլեռնաշղթայիհյուսիսայինլանջերումձեավորվելեն ու լեռնամարգագետնասնահողեր,մարգագետնատափաստանային յին հողեր, որոնք էրոզացված չեն կամ թույլ էրոզացված են, ունեն 55-80 սմ ն ավելի հզորություն,պարունակումեն մինչն 5,5-7,092, իսկ առանձին տարածություններում էլ ավելի բարձրքանակի հումուս: Դեռ ավելին, Սնանի լեռնաշդթայի հարավային լանջերում գտնվող մի շարք տնտեսություններում (Ծափաթաղ, Դարունակ, Փամբակ, Արեգունի ն այլն) հաջողությամբ մշակում հն պտղատուներ (տանձենի, խնձորենի,սերկնիլ, սալորենի, նույնիսկ ծիրան ն այլն), իսկ Վարդենիսիլեռնաշղթայի հյուսիսային լանջերում հողային պայմաններնու ջերմային ռեժիմը նպաստավորչեն պտղատուՍերիմշակության համար: ՝աճախ տիպիկ լեռնատափաստայինգոտու հարավային լանջերն իրենցհողածածկով,ջրաջերմայինռեժիմով,բուսականությամբ ն այլ պայմաններով խիստ տարբերվում են նույն գոտու հյուսիսային լանջերիցն այդ պայմաններովավելի շուտ մոտ են չոր տաւիաստանային գոտուն:Օրինալլ, մի՞թեՀրազդանիշրջանի Արզական, Քախսի նայլ տնտեսություններիհողերը, որոնք ձնավորվելեն Վրազդան

ազդում

ճճ

բարձրանալիսձնավորվումէ 6 տիպի կլիմա սկսածչոր ցամաքային, ցուրտ ձմեռով ու տաք աճառուլ|կլիմայից մինչն ցուրտ. տնական ձյունածածկ ձմեռով կլիման: բեԲնականկլիմայականպայմաններիփոփոխությունը առաջ Է րում բուսականության.օրգանական նյութերի սինթեզի ու տտարալուծման (վերասինթեզի), հանքային նյութերի քայքայման ու նոր միացություններիէականտարբերություններն, հետնապես.տարբեր հատկություններ ու հատկանիշներունեցող հողերի առլյայություն: Տարբեր դիրքադրում ու տարբերթեքություն ունեցող լանջերում արնիճառագայթմանբաշխումը տարբեր է, որի հեւոնանքով ստեղծ-

դնում բուսական կենսսզանգվածի ստեղծման, դրա մեռած մնագորդների տարրալուծման ինտենսիվության, հետապես, հողագոյացմանուղղությանու խորության վրա: Միննույն թանակի տեղումների դեպքում ստվերահայաց լանջերն ավելի խոնավեն, բուսականությունըավելի փարթամէ, ձնավորվում են ավելի բերրիհողեր, էրոզիոնպրոպեսներըհամեմատաբար թույլ են արտահայւովում,քան արեահայացլանջերում: Օրի(1985) շագանակագույն է.Ֆ.Շուր-Բաղդասարյանի նակ, տվյալներով հողերի գոտում. հարավային լանջում 5 տարվա միջին տվյալներով օրի պաշարը 0-50 սմ հողաշերտում կազմել Է 116.3 մմ, բուսական չոր զանգվածը` 6.5 ց/հա, մինչդեռհյուսիսային լանջում այդ ցուցա160,6 ժմ ն 11.4 ց/ուս: նիշներըեղել են, հաճապատասխանաբար, Շագանակագույն հողերի գոտում մեր (է.Վայրապետյան)5 ւոարիների ուսումնասիրություններով պարզվել են, որ հարավային լանջերում մակերեսային հոսքը 7.6 աճգամ. իսկ հողատարումը 5,6 անգամ ավելի է եղել. քան հյուսիս-արնմտյանլանջերում: Եթե հյուսիսարնմտյանլանջերում մակերեսային հոսքի առավելագույն գործակիցը տատանվել է 0,24-0,59-ի սահմաններում, ապա հարավային լանջերում այդ գործակիցըհասել է 0,56-0,93-իՈւսումնասիրություններու| պւսրզվել է, որ հարավայինլանջում լայնահասկ ժիտնյակի ցանքերում բույսերի կյանքի երկրորդ տարում առաջացել են 606 ընձյուղներ, 37,6 գհա վերերկրյա ն 67.8 գհա արճատայինզանգված, իսկ հյուսիսայինլանջում համա2560, 48.0 ց/հաԼ. 401,6 ց/հա: պատասխանաբար Ռելիեֆն առաջ Է բերում թափվածտեղումների վերաբաշխում: Լեռնալանջերում թափվածտեղումների մի մասբ. չներծծմելոմ հողի մեջ, հոսում է թեքության ուղղությամբ դեպի հարթ տարածությունները (եթե նրանք գետերովչեն հատվում) Լ ուոեղծում ավելի խոնավ պայմաններ: Մակերեսային հոսքերը միաժամանալլյ առաջ են բերում է

հողատարման պրոցեսներ, որոնք ավելի ակնառու են արտահայտվում արնահայաց լանջերում: է հողագոՏեղանքի թեքության աստիճանը մեծ չափով

ազդում

յացման պրոցեսներիՆ բուսական կենսազանգվածիկուտակման

վըա:

.

Լեռնաանտառայինգոտում (Իջնանի տարածաշրջան)10-15. թեքությամբլանջում հողի հզորությունը ընդամենը32 սմ է եղել, հուհողի պրոֆիլի սահմաններում2̀,01-2,3746, ընդհանուրազոմումը տը` 0,137-0,143465, ֆիզիկական կավը 54.07-67,1846, մինչդեռ թույլ

:

79 սմ, 2,89-3.0446, 0, 173-0,20292 ն 72,42-74,82Գ6 ՉնայածՍնանիլեռնաշղթայիհարավայինլանջերըն Վարդենիսի լեռնաշղթայիհյուսիսայինլանջերըգտնվում են միննույն հողակլիճայական գոտիներում (լեռռատափաստանայինն լեռնաճարգաԳետնային),ունեն ծովի մակերնույթիցնույնանման բարձրություն, սակայնայդ տարբեր լանջերում ձնալվորվելեն միանգամայնտարբեր գենետիկականառանձնահատկություններ,էրոզացվածության

եղել են

աստիճան, ագրուսրտադրական հատկություններ, ունեցող հողեր: Այսպես,եթե Սնանա լեռնաշղթայի հարավայինլանջերում ձնավորվել են հիմնականում հետանտառային դարչնագույն տափաստանացված ու լեռնամարգագետնային հողեր, որոնք միջակ ու ուժեղ էեն, րոզացված հողաշերտիհաստությունըհաճախ չի գերազանցում 30-45 սմ, իսկ հումուսի պարունակությունը 2,7-3,5-ից բարձր չէ, ապա Վարդենիսիլեռնաշղթայի հյուսիսային լանջերումձեավորվել են ու լեռնամարգագետնասնահողեր, մարգագետնատափաստանային յին հողեր, որոնք էրոզացված չեն կամ թույլ էրոզացվածեն, ունեն 55-80 սմ ն ավելի հզորություն,պարունակումեն մինչն 5,5-7,045, իսկ

առանձինտարածություններում էլ ավելիքարձրքանակիհումուս: Դեռ ավելին, Սնանի լեռնաշղթայի հարավային լանջերում գտնվող մի շարք տնտեսություններում(Ծափաթաղ, Դարունակ, Փամբակ, Արեգունի ն այլն) հաջողությամբ մշակում են պտղատուներ (տանձենի, խնձորենի,սերկնիլ, սալորենի, նույնիսկ ծիրան ե այլն), իսկ Վարդենիսիլեռնաշղթայիհյուսիսայինլանջերում հողային պայձաններնու ջերմային ռեժիմը նպաստավորչեն պտղատուների ճշակությանհամար: Վաճախ տիպիկ լեռնատափաստայինգուռու հարավայինլանջերն իրենց հողածածկով, ջրաջերմային ռեժիմով, բուսականությամբ ե այլ պայմաններովխիստ տարբերվումեն նույն գոտու հյուսիսային լանջերից ն այդ պայմաններով ավելի շուտ մոտ են չոր տափաստանային գոտուն: Օրինակ, մի՞թե Հրազդանի շրջանի Արզական, Քախսի ն այլ տնտեսությունների հողերը, որոնք ձնավորվել են Վրազդան

ճճ

գետի աջափնյահատվածիհւսլրավայինլանջերում կամ Ստեփանահողեվանիշրջանի Յադդանի,Ագարակի ն ուրիշ տնտեսությունների րը, որոնք ձեավորվել են Ձորագետի ձախափնյա հարավայինլանջերում. իրենը հատկություններովու գյուղատնտեսականՕգւուսգորժման բնույթով նման են այդ նույն շրջանների հյուսիսային լանջերում ընկածտնտեսություններիհողերին: Ինչ խոսք, որ ոչ:

Բերված տվյալները բավական են, որպեսզի համոզվենք,թեորազդեցություն ունի ռելիեֆը հողագոյացման,հողերի գյուղատնտեսականՕգտագործման բնույթի վրա' ժամանակըորպես հողակազմող պրոցեսիգործոն Հողը որպես բնական մարմին առաջանում ն զարգանում է ժամանակի ու տարածությանմեջ: Ժամանակիազդեցությունը որոչվում է երկրի կամ ավելի չուտ հողի այն հասակով,որի ընթացքումայն առաջացել ու զարգացել է: Հողի հասակը որոշվում է այն ժամանակով,երբ հոծածղագոյացնողմայրատեսակներն ազատվել են սառգադաշտերի կույթից կամ օրի տակից, ն դրանց վրա սկսվել են հողագոյացման պրոցեսները: Վ.Դոկաչանը հողագոյացնող մնացած գործոնների շարքում դասում է նան նրւս հասակը: Տարբերվում են հողի բացարձակու հարաբերականհամակներ: Հողի «բացարձակ» ն «հարաբերական» հասակ հասկացությունը աատկանում է Վ.Ռ.Վիլյամսին(1919): Բացարձակ հասակըորոշվումԷ այն ժամանակով, որն անցել է հողի ձեավորմանսկզբնականշրջանից մինչն ներկա պահը: Ժամանակակից հողերի մեծամասնության հասակը չափվում է մի քանի հազար տարիներուլ: Ինչթանհողը հինավուրց է, այնքան բարդ է նրա զարգացմանպատմությունը:Արնադարձայինգոտու հողերը, որրնք ավելի շուտ են ազատվել չորրորդական շրջանի սառցադաշտերի ու սառցայինջրերից, ունեն ավելի մեծ հասակ, քան ասենք հյուսիսային շրջաններիտունդրայինդոտու հողերը, որտեղ սառցապատման հետնանքով տեղիէ ունեցել հողածածկիլրիվ թարմացում: Մեր հւյնրապետությունումամենից երիւտոասարդ հողերը Սնանա լճիգ ազատված հողագրունտներնեն, որոնգ հասակը4-5 տասնյակ տարուց ավելի չէ: Ջրաբանական պայմանների փոփոխությունըն դրա հետ կապված բուսականության փոփոխությունն առաջ են բերում հողագոյացմանպրոցեսների բնականընթացքի, ե հետնապես,հողի հատկություններիու հատկանիշների փոփոխություն: Այսպես,օրինակ,Սեանա լճի մակարդակիիջեցումը ն դրա հետ կապվածխորքայինջրերի մակարդակի իջեցումը հանգեցրեցշրջակա տտարածքի ջրաբանական պայմանների փուիոխության, որի հետնանթովՍնանիավազանի առանձինճահճային զանգվածներում քան մեծ

,

ւտւսհողագոյացմանպրոցեսներըփոխվեցին ու ընթացանդեսի այսինքն՝հողերըդարձանավտոմորֆ: փաստանացում, արագութհասակը բնորոշումէ հողագոյացման կարաբերական Ղաարագությունը: փոփոխության փուլերի զարգացման հողի յունը, կամ է այս հասակը կախված նրանից,թե լանդշաֆտի րաբերական են հեւտնանքովինչ արագությամբ այն պայճաններիփոփոխության ձնավորվումհողի հիմնականհատկությունները: արագոԴարերիընթացքումձնավորվածհողի հատկույուններն Ժամաեն տնական րեն չեն փոխվում, այլ պահպանվում շաւո թե քիչ չեն փոխվել,էվոլպայմանները նակ: Քանի դեռ կենսակլիմայական առաջացածհողի հիմնական հատկություններն յուգիայի ընթացքում արագորեն չեն փոխվում: Օրինակ. Պ.Վ.Սոդանովայիտվյալներով հողե(1967) վերջին 3-4 հազար տարումանտառատափաստանայյին ունեցել: տեղի չեն էականփոփոխություններ րի հատկություններում Տվալ ժամանակիհողագոյացումը,ինչպեսդիպուկբնութագրել է պրոֆեսոր Պ.Ա.Կոսովիչը,արտացոլում է ամբողջ ւսնցած պատանսահմւսն էվոլմությունը: Հողը որպեսբնականմարմինգտնվում է Ըստ Վ.Ռ.Վիլյամսի ակադեմիկոս յուցիոն զարգացման պրոցեսում: մեկն է, հեւոքերից էվոլյուցիայի կյանքի երկրի վրա հողագոյացումը է այդ պայմանների, միջավայրի իսկ այդ էվոլյուցիան կատարվում ն տակ: ազդեցության թվում հողի փոփոխության ներգորբացի միջավայրի պայմաններիփոփոխուբյունների նան է աստիճանաբարփոխվել կարող ծությունիցհողը իրներքինէ տեղի տակ, այսինքն` ն երգործության փոփոխության պրոցեսների գաղաՀողի ինքնազարգացման ունենում հողի ինքնազարգացում: է Պ.Ա.Կոսսովիչը: ադաջ քաշել անգամ առաջին փարն զարգագմանչի հասել, ավելի արագ Քանի դեռ հողը բնականոն պայմաններիկայունացման կարող է փոխվել. քան հողագոյացման

դեպքում:

Սարբուրտը (1 928) ն հաւտկապեսԳ.Իենին (1848) իրենց«Հողամեջ առաջ քաշեցին այն գագոյացմանգործոնները» աշխատության է հողի հավասաստեղծվում ղափարը, որ ժամանակի ընթացքում հասուն հետ, հողի վիճակին այսինքն րակշռություն միջավայրի է (հողի կլիմաքս): ավարտվում հասնելիս նրա զարգացումը պրոֆիՍովորաբար, եթե հողը չի հասել տիպիկ կառուցվածքի, են ոչ հաու անվանում զարգացումն դրա լի լրիվ տարբերակումն սուն, իսկ եքե զարգացումըավարտվումէ՝ հասուն հող: երբեք չեն Ըստ Վ.Ա.Կովդայի(1973), շատ հողային գոյացումներ հասնում հասունության: Հեղինակը դա կապում է լեռնագրական ւոեղիունեցող էրոզիոնպյրոցեսպայմանների,մեծ թեքություններում ների, խոնավությանպակասությանհետնանքովթույլ ընթացող քիԲՍ

ՇՏ

միական ու կենսաբանական հողմահարման,լեռնային կարծր աու մեծ պարունակությանպայմաններում հողապարների կվարցի կազմողպրոցեսներիարգելակմանն այլ պատճառներիհետ: Հողերն իրենց հասունացմանըչեն հասնում հատկապեսմեր հանրապետությանլեռնատունդրային գոտում (նիվալայինգոտի), պրոցեսների, որտեղ տեղի ունեցող ինտենսիվէրոզիոն-լերկացման հողմահարվածզանգվածըշարունակտեղափոխվելուու վերադասավորվելու հետնանքով հողագոյացմանպրոցեսները կարծես մշտապեսգտնվում են իրենց զարգացմանսկզբնականշրջանում: Գրեթե նույնանման վիճակ է տիրում Դեբեդ, Ռղջի, Ազատ, Արփան այլ գետերիշրջակա տարածքի խոր կիրճերի զառիթափ լանջերում. որտեղ հողափխրուկայինզանգվածըբուսածածկիբացակայության հետնանքովշարունակ քշվում, տարվում է հորդառատանձրեներից առաջացած մակերեսայինհոսքացրերով,չեն հասցնում ձեավորվել հողի հիմնականհատկությունները,ինչպեսԲան շատ թե թիչ արտահայտված պրոֆիլը:

Չորրորդականշրջանում երկրի վրա տեղի ունեցող երկրաբւական պրոցեսներիհեւոնանքով խիստ փոխվել Է ռելիեֆը, ջրաբանական պայմանները,կլիման, կենդանականու բուսական աշխարհը: Այս բոլորի հետնանքովերկրի վրա հինավուրցհողածածկը, ինչպես նշում է Վ.Ա.Կովդան(1973), շատ քիչ տեղերում է պահպանվել:Դրանով է բացատրվումայն փաստը, որ Սերկայիսհողային ծածակույթը մեծ մասամբ հարաբերականորեն երիտասարդ է: Հողի հասակի որոշման մեթոդները դեռես անբավարարեն մշակված: Ներկայումս հողի բացարձակ հասակը ճոտավորապես հաշվում են հողի քիճիականկազմիփոփոխությանհիման վրա՝ ռադիոածխածնայինմեթոդով,որը հիմնված է հողաճմուշում (հումուն ածխածինպարունակողայլ նյութերում) սում, կարքոնատներում Ը: Շ'2 ածխածնիիզոտոպներիհարաբերությանորոշմանվրա: Սովորաբարմեռած ծրգանականնյութերում(հումուսայնացված ն նյութերում), ածխածնիփոխանակությունըչրջակամիջավայրի հետ դադարումէ: Ը իզոտոպըդանդաղթայքայվումէ, ն ինչքան երկար են պահպանվում մեռած բուսական մնացորդները,այնքան նրանցում Շ"" քիչ է պարունակվում: Հողի հասակն իմանալու համար մի գիտնականներառաջարկում են որոշել կւսրբոնատներումԸ: Շ՛: Ըստ ածխածնի, հողի հասակը սահմանում են հողում թաղված ածխի կամ մարդու հնադարյան կուլտուրայի մնացորդներիհասակի, հողի որոշակի հատկությունների փոփոխությանարագությանորոշմանմիջոցով: Այսպես,Ի.Ի.Սինյագինը(1943) հողի բացարձակհասակի որոշճան համար առաջարկումԷ օգտագործել հողի վերին հորիզոննե-

այլ

քանի

րում ֆոսֆորի կուտակումը, որը բուսակաճության ճիջոցով հողի պրոֆիլիստորին մասերիցտեղափոխվում է նրա վերինմասերը: Առաջարկվումեն նան հողի հասակի որոշման այլ մեթոդներ. սանայն առավել ճշգրիտ տվյալներ, ինչպես նշում է Վ.Ն.Կովդան ակտիվությանո(1973), ստացվում Են հումուսի ռադիոածխածնային րոշման դեպքում: զարգացման, Պետք է նշել, որ հողայինծածկույթիպատմական վիճակի մասին անցյալ դարաշրջանիպաւոմաաշխարհագրական դատելու համար շատ կարնորնշանակություն ունի թաղվածքային ուհողերի, մնացուկայինհողային հորիզոններիու հատկանիշների

սումնասիրությունը:

Սարդու տնտեսական գործունեությունը որպես հոդակազմող դրսնորվարոցեսի գործոն: Մարդու տնտեսական գործունեությունը ել է այն ժամանակից, երբ նա սկսել է մշակել հողը ն օգտագործել բնության բարիքները: Անտառների հատումն ու այդ տարածությունկուլտուրաների մշակությանհամար օգները գյուղատնտեսական ու խոպանհողերի յուրացումը, ոռոգումը,ճահիճտագործելը, խաճ աղուտ ու ալկալի հողերիմելիոների չորացումը,պարարտացումը, ն րացիան այլ կարգի միջոցառումներառաջ են բերում հողի հատվերափոխեկություններին հողայինծածկույթի փոփոխություններ, լով բնությանպատկերը: Ուժեղ հիմնայինու թթվայինհողերում. որտեղ կուլտուրական բույսեր չեն աճում, քիմիականմելիորացիայիճանապարհով(գիպսացում, կրացում) մարդը փոխում է միջավայրիռեակցիան, դարձն այդպիսիհողերում աճեցնում առատ բերք: նում այն նպաստավոր Թալինի, Աշտարակի. Եղեգնաձորի, Աբովյանի. Վարդենիսի, շատ սակավաբեր ու Սնանի. Վայքի ն այլ տարածաշրջաններում թարքարոտ հողերը, մելիորացիայի ենթարկվելու (քարահավաք, ն այլն) շատ կարճ ժաոռոգում,պարարտացում,խոտացանություն են այնքան բարձր բերրի հողերի, որ մանակաժիցոցումվերածվում անճանաչելի են դառնում ու նույնիսկ անհավատալի իրենց բերիմւսստով: րիությանմակարդակիու արտադրողականության է հատկությունները,այլե Մարդը կարող փոխել ոչ միայն հողի հողի տիպը: Արարատյան հարթավայրիալկագի-աղուտներըմելիորացիայի ենթարկվելով(քիմիականմելիորացիա,ագրոմելիորացիա),վերածհողերի, այսինքն ձնավորւլում են վում են կուլտուրականացված բերրիությանճակարդակունեցող բարձր բնականու արդյունավետ չեն հողեր, որոնք իրենց հատկություններովու հատկանիշներով Գորշ ոռոգելի (կուլտուր-ոռգելի) տարբերվում մարգագետնային կամ ինչպեսասում են հնադարյանոռոգելիհողերից: 7լ

Վերջին ժամանակներումբնական էկոհամակարգերի, լանդշաֆտների ու հողերի զարգացման գործում, բացի կենսակլիմայական ու կենսաերկրաձնաբանական գլխավոր ցիկլերից, մեծ նշանակություն է տրվում նան մարդուարտադրականգործունեությանը,որի ներգործությամբ կարելիէ բնական բուսականությունը փոխարի-

նել մշակովի բույսերով: Մելիորացիայի,կուլտուրականացման ու վերակուլտուրակւանացման ճանապարհով փոխելով հողային ծածկույթը մարղը, կարող է խիստ փոխել նան կենսակլիմայական ու կենսաերկրաձնաբանական գլխավոր ցիկլերը: Ոռոգման ու մելիորացիայի, պաշտպանական անտառային տնկարկներիստեղծման. ավազուտներիաճրացման, էրոզիոն-հեղեղային պրոցեսներիկանխմանն ուրիչ այլ ճանապարհներով մարդիկ ամայի,չոր տափաստաններն ու ճահճացած ւոարածությունները, աղուտ ու ալկալի հողերը վերափոխում ու վերածում են կանաչ դաշտերիու ծաղկունայգիների: Արտադրողական ուժերի զարգացումը հնարավորությունէ տալիս մարդունավելի արդյունավետներգործելհողակազմությանՈնթացքի վրա ն փոխելայն իր ցանկացածուղղությամբ: Գողի ու նիա բերրիությանառաջացումն ու զարգացումը կատարվում են վերը նշված հողագոյացման գործոններիփոխադարձ ներգործությանտակ: Այս գործոններիցաճեն մեկը իր հերթին որոԷ ունենում ն իր դրոշմն է դնում շակի ներգործություն հողի հատկութու յունների հատկանիշների ձնավորմանվրա: Այս կամ այն գործոնի փոփոխություննանխտիրառաջ է բերում հողի հատկությունների էական փուիոխություններ: Հողակագմությաննշված այդ բոլոր գործոններիմիաժամանակ ու միատեղ ներգործությանտակ երկրի մակերնույթինտեղի է ունենում օրգանականնյութերի սինթեզման,հանքայինմիացությունների քայքայման ու նոր միացություններիառաջացման, այդ նյութերիտեղաշարժման ու վերադասավորման, հողերի առաջացմանու զարգացման էվոլյուցիա: Անընդհատզարգանալովժամանակիու տարածուբյան մեջ, ամեն մի հող աստիճանաբար ձեռք է բերում նոր հատկություններ, փոխվում է, մի տիպից անցնում Է մյուսին, զարգացման մի փուլից մի նոր փուլի:

ՀՈՂԻ ԵՎ ՀՈՂԱՌԱՋԱՑՆՈՂ ՄԱՅՐԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ

ՔԻՄԻԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ

կազմվածէ

Հողը հանքային,օրգանականն. օրգանահանքային նյութերից:Վանքայինմասըգոյանում է լեռնային հարումից առաջացած նյութերից:Հեւոնապես,հողառաջացնող մայ73

անի ապարների

րատեսակներիքիմիական բաղադրությունըմեծ չափով պայմանավորում է հողի քիմիականկազմը: Օրգանականմասն առաջանումէ հողագոյացմանպրոցեսների ընթացքում բուսական ն կենդանական օրգանիզմների կենսագործունեության հետնանքու| նոր սինթեզվող նյութերից: Օրգանական մասը հումուսային նյութերն են: Օրգանահանքայինմասն առաջանում է օրգանականն հանքային մասի փոխազդեցությանընթացքում,որի արդյունքում հողում առաջանումեն ավելի բարդ նոր միացություններ: Հանքային ն օրգանականմասի փոխհարաբերությունըտարբեր հողերում տարբերԷ: Օրինակ. Հայաստանի կիսաանապատայինգոտում առաջւցած գորշ կիսաանապատայինհողերում օրգանական մասը ընդամենը1-22 է, իսկ հանքայինը 98-99 05: Սնահողերում օրգանական մասը 5-6946-իցմինչն 10-12 օօ. հանքայինը 94-95:6-ից մինչն 88-90965 : Ռուսական տափաստանիտիպիկ սնահողում օրգանական մասը կարող է կազմել մինչն 15-2092», իսկ հանքայինը 80-8546:

Տորֆաճահճային հողերում, կախված օրգանական նյութերի քայքայման աստիճանից,հանքային մասը կարող է տատանվելընդամենը5-2596-իսահմաններումն դեռավելի պակաս, մինչդեռհիմնական մասը օրգանական նյութեր են (կիսաքայքայված նյութեր ե հումուս): պարունակումեն մի Հողը ն հողառաջացնողմայրատեսակները շարք տարրերՕ, Տղ ճե Է6, ՇՅ, Առ, բ, հց, Շ Բ ԿՆնայլն: Լիթոսֆերայի համեմատությամբհողը պարունակումԷ ավելի շատ Շ, Օ, Էլ ն համեմատաբարավելիպակասԲէ ք6, ՇՃ, հց, Աճ, Կ Տ նայլն: Հողագոյացմանպրոցեսներիհետնանքովհողառաջացնող մայ-

իատեսակներիքիմիականկազմը բավականփոխվում է: Օրգանական նյութերի հետ հողում կուտակվում են նան կենսաբանական կարնոր տարրեր Շ, Ի, Ք, Բ, Տ ն միկրոտարրեր: Հողագոյացման պրոցեսներումտեղի է ունենում ոչ միայն նոր միացություններիսինթեզում, այլե դրանցտեղաշարժ ու վերադասավորում,որի հետնանբով առաջանում են ոչ միայն տարբեր հողեր, այլն միննույն հողի պրոֆիլի առանձին գենետիկական հորիզոններն ունենում են տարբեր քիմիականբաղադրություն: Ինչքան հողի մեխանիկական կազմը ծանր է, այնքան նրանում շատանում հն բարձր դիսպերսվածերկրորդայինհանքատեսակճերլ) ն. հետապես,նրանում քիչ է սիլիկաթթվիքանակը, շատ ալյումինի, երկաթի, կալցիումի, կալիումի միացությունները:Օրինակ, եթե ավաու ավազակավայինմեխանիկականկազմ ունեցող հողերում զային Տ/Օշ-ի քանակը շուրջ 80-9055 է, ապա կավային ու կավավազային `

Աղյուսակ Միկրուտարրերի սյարունավությունըՀայաստանիհողերում (շուրջ 1 մ շերտում) ըստ Ռ.Ա.էդիլյաճի,Ն.Կ.Խտրյանի ն ուրիշների

հողերում այն չի գերազանցում 5850-7096:Դրա հետ կապված, առաջին խմբի հողերն ավելի քիչ Բ6ճչՕգն ՃշՕյ են պարունակում,քան երկլ

.

րորդ

խմբի հողերը:

Բացի մակրոտարրերից, հողը ե հողառաջացնողմայրատեւակ-

ները պարունակում են նան միկրոտարրեր բոր, մանգան,մոլիբդեն, պղինձ, ցինկ, կոբալտ, նիկել, յոդ. ֆտոր ն այլն, որոնց քանակն աննշան է: Ըստ Ա.Պ.Վինոգրադովի մոտավորհաշվարկների (1957), մանգանի թանակը հողում հասնում է 8.5-107.,բոլորինը 3.10՛՞, նիկելինը 4.10`" պղնձինը 2.10՞, ցինկինը5.10" կոբալտինը 8.10՞, մոլիքղենինը 3.10", յոդինը 5.10 96.ն այլն: Հողում միկրուոււրրերի բաճւակն ավելի շաւո 4 (10-1000 անգամ), քան լ իթոսֆերայում: Հողում միկրուուսրրերիհիմնական աղբյուրը հողառաջացնող ճայրատեսակներնեն: Մակւսյն որոշ միկրոտարրեր. ինչպիսիք են յոդը, բորը, ֆտորը ն այլն կարող են հող մւոնել մթնոլորտիգազերից, հրաբխային ծխից. հիմանդությունների ու վնասատուներիդեմ պայքարի համար միկրոտարրեր պարուուսկողպեստիցիդների կիրառումիցն այլ ճանապարհով՝ Հողագոյացման պրոցեսում բույսերը կենսաբանական ճանապարհով կուտակում են միկրոտարրեր,որի հետնանքով էլ հողի վերինշերտերումդրանցքանակնաստիճանաբար ւսվելանումէ: Գ.Յա.Ռինկիսի(1963) տվյալներովհողում միկրոտարրերի շարԺուն ձները շատ քիչ են, մեկ կգ հողում պղնձի քանակը 0.3 մգ-ից պակաս է, ցինկինը 0,2-ից, մանգանինը 1-ից. կապարինը 0,2-ից, մոլիբդենինը0.05-ից, բորինը 0,1-ից ն այլն: Րուո Ռ.Ա.էդիլյանի,Ն.Կ.Խտրյանի ն ուրիշների (1976) ուսումնասիրությունների, Հայասւտտանի հողերում միկրուռարրերիշւսրժուն ձները մեկ կգ հողում տատանվում են. բորը 0,7-1.3, մանգանը 4.3230. պղինձը կոբալտը 1.6-34.8 մգ-ի սւսհմաններում: 0,3-15,8, Սիկրոտարրերիշարժունակություն, պայմանավորվածէ միջավայրի ռեակցիայով,օրգանական նյութերի, մասնավորապեսհումուսի քանակով, հողային լուծույթում ածխաթթու գագի պարունակությամբ: Քանի որ տարբեր հողերումմիջավայրիռեակցիւանտարբեր է. հումուսն ունի ւոարբեր խմբայինկասգմու բաղադրություն,հետնապես, միկրոտարրերիշարժուն ձների քանակը նույնպես տւսրբեր է: Որոշ հողերում մի խումբ միկրոտարրերիշարժուն ձների քանակը կարողէ շատ լինել, մյուսներում,ընդհառակը.քիչ:

Գողա դատին

Հարա

-

ե

Տիպիկ սնահողեր| Դարչնագույն անտառայինհողեր

|

Կիսաանապատւսյին

գորչ հողեր

11-14 10.2-13

|85-13

-ով քանակը ոգով

հո

Շս

| | 420-1300

65012006

|1380-1800

Շծ

|33406

72-90

101-107

|2958

10141

49.2-89,3 | 12.3-14.9 10,1-12 |Մարգագետմային |380-1500 հողեր |

|

|

ոռոգելի

Լ

Չը

հոդո ոողույ

Հո

ԽՇ

| | 3240

|1,1-13

|4755

|113

| 12

|46.3-57

| 14-17

Լ

|

Չնայած հողում միկրոտարրերի Քանակը շատ քիչ է, սակայն դրանք ֆիզիոլոգիական ու կենսաքիմիականկարեոր դեր են խաղում բույսերի, կենդանիներիու մարդու կյանքում: Միկրուռարրերը մլոնում են վիտամինների,ֆերմենտների, հորժոններիբաղադրուքյան մեջ, ն բնականաբար դրանցպակասըառաջ է բերումնյութափոխանակությանխանգարում ե հարուցում գանազան հիվանդություններ: Հողում միկրոտարրերիպակասն առաց է բերում բերքի նվազում, նրա որակի վատացում: Գյուղատնւոեսականկուլտուրաների բերքատվության բարձրացման համար անհրաժեշտ է հող մտցնել ինչպես մակրոտարրեր, այնպես էլ միկրոտարրեր:Բույսերի պարատացումը միկրոտարրերով կատարվումէ նան արտաարմատայինսնուցման ձնով: Որպեսզիկիրառվենկոնկրետ միջոցառումներու հողում բույսերի սննդային ռեժիմը բարելավվի, անհրաժեշտ է հողային ուսումնասրությունների ժամանակ որոշել ինչպես մակրոտարրերի, այնպես էլ միկրոտարրերիընդհանուրբանակն ու դրանց շարժուն ձները:

ՀՈՂԻ ՕՐԳԱՆԱԿԱՆ ՆՅՈՒԹԵՐԸ:

ՀՈՒՄՈՒՄԸ ԵՎ ԵՐԱ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Օրգանական նյութը հողի կարեոր բաղադրամասն է, որի քանակն ու որակը մեծ չափով որոշում են հողի բերրիությունը:Փխրուկային զանգվածում օրգանական նյութերի կուտակումն առաջ է բերում միանգամայննոր որակ գոյանում է հող, որն օժտված է բեր75

րիության հատկությամբ ն որն էապես տարբերվում է հողառւսջացնող մայրատեսակներից: ձնով բուսաՕրգանականնյութը հողում հանդես է գալիս երկու կան ու կենդանականմնացորդներին հումուսի: Հումուսի

աղբյուր

ծառայում

են

յին զանգվածի ձնով՝ 30,7 ց/հ: Զոր տափաստանային գոտում (լեռ-

նային շագանակագույնհողեր) վերերկրյա օրգաններիձնով կուտահլվող մնացորդներըկազմում են 22,4 ց/հ, իսկ արմաբուսական տային զանգվածը՝ 59,7 ց/հ (Ռ.Ա.էդիլյան,Ն.Կ.Խտրյան, 1976): Յողում ապրող ֆաունան անհաճեմատ ավելի քիչ օրգանական նյութ է կուտակում (մեկ հեկտարումմինչն 100-200 կգ չոր Նյութ):

բարձր կարգի բույսերի, ինչպես

կենդանիներիու միկրոօրգանիզմներիմեռած մնացորդները:Հումուսի աղբյուր կարող են ծառայել նան բույսերի, ու կենդանիների կողմից արտադրվող զանամիկրոօրգանիզմների զան նյութերը: գեՀողում կուտակվող օրգանական նյութերի հաշվեկշռում նան հողում ապրող

է բարձր րակշռող բաժինն ընկնում

Վ.Ա.Կուլդւայի տվյալներով (1973)օրգանական նյութի75-9046-ը

ջուրՆ ու

ու, Հոնգ վե-

են

տարրալուծվում:Բուսականմնացորդներըհիմնականում քայքայվում են ստորինկարգի միկրոօրգանիզմների` բակտերիաների, սնկերի,ճառագայթասնկերի ճիջոցով:Օրգանականնյութերըկարող են քայքայվել մթնոլորտայինտարրերի(օդ, ջուր, ջերմություն, լույս). էներգիայիներգործությանտակ: Կենդանիներնօրգանականնյութը մանրացնումեն, խառնում հողին ն կենսաքիմիական ձեափոխման

քիչ է կուտակվում, քանի որ ծառերը բազմամյա են, միւսյն առանձին արմատներ ու մազարմաւոներեն մեռնում: Ինչ վերաբերում է չորացած ծառաբույսերին,ապա դրանք անտառային բուսականության ընդհւսնուր զանգվածի հաշվեկշռում առանձնաւվես մեծ բաժին չեն կազմում: Ռ.Ա.էդիլյանի ն ուրիշների (1976) տվյալներով Հայաստանիդարչնագույնանտառային հողերում հեկտարի հաշվով կուտակվումէ 54,2 ց վերերկրյաբուսականմնացորդներ,մինչդեռ0-

Հանրապետությանգորշ կիսաանապատային հողերի 0,5 մ շերվերերկրյա զանգվածի ձնով կուտակվում է 3,3 գ/հ, մինչդեռ արմատային զանգվածի ձնով 12,7 գ/հ: Տիպիկ տափաստանային գոտում (լեռնային սնահողերում)վերերկրյազանգվածիձնով հողի 0.6 մ շերտում միջին հաշվով կուտակվումԷ 45.4 գ/հ. իսկ արմատա7ծ

ու

ենթարկում: Մեռած բուսական

75 սմ

տում

են

թեր, 2-376-իցմինչն 50-5296-ը՝մոխրայիննյութեր: Դողում կուտակվածբուսական ու կենդանական մեռած մնացորդներըմի շարք գործոններիներգործության տակ վերափոխվում

համեմատ

րապես արմատային զանգվածի ձնով:

են.

1-3-ից Սինչլ:20-3096-ը: ճար0-5052-ը «6.1լիգնին, աժխացրեր, Յոմ-ճյութ, 5-2596-ը՝ դաբաղանյուպեր, 2-14965-ը 10-3036-ը մինչն 50-80

րերկրյաու արմատայինզանգվածին: Տարբեր բնակլիմայականպայմաններումմեռած մնացորդների ձնով հողում կուտակվող վերերկրյա ն արմատայինզանգվածի քանակը տարբեր է լինում, օրինակ, անտառային բուսականության տակ օրգանական նյութերը հողում կուտակվում են հիմնականում բույսերի վերերկրյա օրգանների ձնով (տերեներ, ճյուղեր, կեղն. պտուղներ ն այլն): Այստեղարմատներիձեով օրգանականնյութ ան-

հողաշերտումմեռած արմատայինմնացորդներըկազմումեն ընդամենը10,1 ց կամավելիքան 5 անգամպակաս: ու մարգագետնային Այլ է պատկերը,ասենք, տափաստանային բուսականության տակ, որտեղ օրգանակյաննյութերի կուտակման աղբյուր կարող են ծառայել բույսերի ինչպես արմատային,այնպես էլ վերերկրյա օրգանները: Բայց, որպես կանոն, հողում արմատային զանգվածիձնով ավելի շատ օրգանականմնացորդներ են կուտակվում, քան վերերկրյա օրգանների ձնով: Սուլորաբարհնձվող, արածեցվող վերերկրյա զանգվածը. բերքի ձնով հավաքվողւուսրածություններում օրգանական նյութերը հողում կուտակվում են գլխավո-

սնկերի Չոր հրիԽոավաոնաաի նյութեր բւպիտակուցները |լազմում աաացային հյուսվաօքներում

բակտերիաների

ու կենդանականմնացորդներըտարբերինտենսիվությամբեն տարրալուծվում ու վերափոխմանենթարկվում: Այդ ինտենսիվությունը պայմանավորվածէ ջերմությամբ,խոնավության աստիճանով, միջավայրի ռեակցիայի պայմաններով,քայքայվող նյութի քիմիականկազմով ու մանրացվածությանառւոիճանով: Առավելինտենսիվօրգանականնյութերը քայքավում են, ն հուք ուսագոյացումըինտենսիվէ ընթանում, երբ ջերմությունը 25-30"Օ-ի է, խոնավությունը քայքայվող նյութի խոնավունակության5044-ն է, միջավայրիռեակցիանչեզոք կամ չեզոքին մոտ է: Որքան միջավայրումմիկրոօրգանիզմների համարշատ սննդատարրեր կան, այնքան կենսաբանական պրոցեսներնակտիվ են ընթանում, ն հումուսագոյացումըինտենսիվէ կատարվում:ԻնչքանՇրգաական նյութը հարուստ է սպիտակուցներով, ճարպերով,ածխաջրերւվ (ինչպես օրինակ թիթեռնածաղկավոր բույսերում,հատկապես դրանց արմատներում),այնքան այն արագ է քայքայվում: Դաբաղանյութերով ու լիգնինով հարուստ օրգանականնյութերը (ծառաբույսերի մնացորդները), ընդհակառակը, դանդաղ են քայքայվում: Ինչքան բուսական ու կենդանականմնացորդները մանրացված ե ն, այնքան դրանք մեծ մակերեսով են փոխազդեցության մեջ

սահմաններում

Մ`

մթնոլորտի տարրերի, ստորին կարգի միկոոօրգանիզմների հետ ն այլնքան արագ են քայքայվում: Օրգանական նյութերի տարրալուծմանինտենսիվության վրա մեծ չափով ազդում են նան հողի մեխանիկական կազմը, ֆիզիկաքիմիական հատկությունները, միկրոօրգանիզմների տեսակային կազմն ու նրանց կենսագործունեությունըպայմանավորողմի շարթ այլ պայմաններ: Ծանր ճեխանիկականկազմ ունեցող հողերում աերացիան թույլ է կատարվում,բնականաբար,օդի մուտքը դժվարանում է ն օրգանական նյութերի տարրալուժումը դանդաղ է ընթանում: Մինչդեռ թեթն մեխանիկական կազմ ունեցող հողերում (ավազային, ավազակավային)ուժեղ աերացիայիառկայությանհետեանքովհողը լավ է տաքանում, ե անհրաժեշտ խոնավության դեպքում օրգանական նյութիտարրալուժումնարագանումԷ Տարբեր բնականպայմաններումստեղծվում են տարբեր ջրային, օդային, ջերմայինռեժիմներ,հետնապեսօրգանականնյութերի տարրալուծումնու հումուսագոյացումըկատարվումեն տարբերինտենսիվությամբու տարբեր ուղղություններով: Կախվածջրային ն օդային ռեժիմներիցօրգանական նյութերի քայքայումն ու դրանցհանթայնացումնընթանումեն օդակյաց ն անօդակյացպայմաններում: Օդակյաց քայքայումը տեղի է ունենում այն ժամանակ,երբ հողում թթվածնի առատ մուտք է կատարվում:Սակայն թթվածնի առկայությունը դեռ բավականչէ: Վողում պետք է օպտիմալ ջրային ու ջերմային պայմաններլինեն: Թթվածնիառկայությանհետ մեկտեղ, եթե հողում խոնավությունընրա լրիվ խոնավունակության60-80» է, իսկ ջերմությունը՝25-30", ապա օրգանականնյութերիքայթայումըե ոումուսագոյացումըընթանումեն բավականինտենսիվ: Այսպիսիպայմաններումօրգանականնյութերի ինտենսիվբայբայման հետ մեկտեղ, ինտենսիվ Է ընթանում նան քայքայման ընթացքում առաջացած միջանկյալ նյութերի, ինչպես նան հումուսի հանքայնացումը: Բնական է, Շրգանական նյութերի արագ հանքայնացումը պայմաններ չի ստեղծում մեծ քանակությամբհումուսի կուտակմանհամար:

դանդաղ)կարելի Է ասել նան չոր տափաստանայինգոտու ոռոգվող գորշ ու շագանակագույնհողերիմասին: գոտու կիսաանապատային գորշ չմշակվող Կիսաանապատային առատած կա, օրգանանի մուտք (չոռոգվող) հողերում, որտեղ կան նյութերըշատ հաճախ ինտենսիվչեն կարողքայքայվել անհրաժեշտ խոնավության բացակայության պատճառով, չէ՛ որ չոր նյութը երկար Ժամանակչի քայքայվում: Պատահական չէ, որ մրգերը, կանաչեղենը, զանագան բանջարեղենները,կարտոֆիլը ն այլն, երկար պահելու համար չորացնում են ն օգտագործում չորացրած վիճւակում, կամ չոր վիճակում փայտից. բույսերի ցողուններիցու այլ օրգաններից պաւորասւտվածգանազան իրերը դարերուլ մնում են ա-

մտնում

Օրգանականնյութերի ինտենսիվթայքայում նկատվումէ, օրինակ, կիսաանապատային գոտու ճարգահտնառռոգելի (կուլտուր-ոռոգելի) հողերում, որտեղ ոռոգմանպայմաններումհողում ստեղծվում է օպտիմալ ջրաօդայինռեժիմ, ն օրգանական նյութերիտարրալուծումն արագ է ընթանում,մանավանդ,եթե վեգետացիաներկար է ն հողում անհրաժեշտ ջերմությունկա: Այդ նույնը (որոշ չափով

.

ռանց բայքթայվելու՞ Օդակյաց քայքայման ինտենսիվությունը պայմանավորված չէ միւսյն օդի թթվածնի առկայությաճբ, այլ նան՝ միմյանց հետ կապված այլ գործոններով ն առաջին հերթին օրային ու ջերմային ռեժիմներով: Օրգանական նյութերի ինտենսիվ քայքայման ու դրանց հանքայնացման հետնանթով հողում կուտակվում է քիչ հումուս. սակայն այդ դեպքում հողը հարուստ Է լինում հանքային սննդաւտտարրերով: Եթե հողում խոնավությունը շաւո է. այն զերխոնավ վիճակում է գտնվում, ապա հողի ծակոտիները լ ցված են լինում ջրով ն հետեաբար. մթնոլորտիթթվածնի մուտքն արգելակվում է: Այդպիսիպայմաններում,մանավանդերբ ջերմությունը ցածր է լինում, Օրգանական նյութերի տարրալուծումըե հումուսագոյացումըընթանում են են հիմնականում անօդանդաղ,օրգանական նյութերը քայքայվում դակյաց ճանապլարհով(անօդակյաց բակտերիականքայքայում) ե դրանցտարրալուծմանպրոցեսումմիջավայրումառաջանումեն մի շարք թթվածնազուրկմիջանկյալնյութեր, վերականգնված միացուքյուններ, ինչպես օրինակՇՒն, Ւշտ ե այլն, որոնք իրենց հերթին ճնշում են միկրոօրգանիզմների կենսագործունեությունը: Անծդակյաց պայմաններում օրգանական նյութերի քայքայումը ւմռաօ է բերում մեծ քանակությամբ հումուսք կոււռակում:Սակայն եթե միջավայրում ստեղծվում է գերխոնավ վիճակ ու ւսյն հրկար ժամանակ պահպանվում է, ինչպես օրինակ, ճահճային զանգվածներում, ապա օրգանական նյութերիքայքայումն աստիճանաբարդանդաղում է, նույնիսկ դադարում ու բուսական մնացորդներըկուտակվելով, վեր են ածվում տորֆի: Պատահականչէ. որ տորֆային հողերում, որոնք հաճախ պարունակում են 50-Բ0, նույնիսկ 70-80 45 բյումնացորդներ.հումուսի քանակը հաճւսխ չի գերազանցում

սական 15-16՝2:

ՉԴ

Բարեխառնկլիմայականպայմաններում,երբ բավարարխոնավության հեւո մեկտեղհողը պարբերաբարչորանում է ու աերագիան ուժեղանում, ստեղծվում են օպտիմալ ջրաջերմայինու ջրաօդային ռեժիմներ ն բարենպաստպայմաններ են ստեղծվում ստորինկարգի միկրոօրգանիզմներիհամար, հողում առավելագույնքանակի հումուս է կուտակվում:

ԱյսպիսիՕպտիմալպայմաններ, որոնց դեպքում տեղի է ունեօդակյաց, ն անօդակյաց քայքայում, ստեղծվում են, օրինակ, խոնավ տափաստանայինգոտում (սնահողերում, սնահողանման լեռնամարգագետնային հողերում), մասամբ նան չոր տափաստանային գոտու (շագանակագույնհողերում) ոռոգվող տարածություննում ն

ներում:

Անտառայինբուսականությանտակ, որտեղ Քուսական ճնացորդները(թափոնները) կուտակվում են հողի մակերեսին,միջավայրի թթու ռեակցիայիշնորհիվ օրգանականմնացորդներիտարրալուծումը կատարվումէ սնկերիու ճառագայթասնեկրի միջոցով.օդի առատ մուտքի պայմաններում:Անտառայինփռվածքի տարրալուծման պրոցեսում (օդակյացքայքայում) առաջանումեն մի շարք թթուներ, որոնք բացասաբար են անդրադառնումհումուսագոյագման վրա: Ռուսաստանում այդ թթուների չեզոքացման համար անհրաժեշտ պայմաններչկան, մինչդեռ Յայաստանում նման պայմաններ առկա են հողը ե հողառաջացնողմայրատեսակները պարունակում են մեծ քանալլությամբկարբոնատներ: Անտառայինպայմաններում սուլորաբար (չհաշված կարբոնատային մայրատեսակների վրա առաջացած անտառները), ինչպես Լ.Ն.Ալեքսանդրովան է ճշում (1982) առաջանում է «կոպիտ» հումուս. որը պարունակում է շատ կիսաքայքայվածնյութեր: Մեռած բուսական ու կենդանական մնացորդներիքայքայման հետ մեկտեղտեղի են ունենում նան հումիֆիկացման կամ. ինչպես ասում են հումուսագոյացմանպրոցեսներ,այսինքն հողում առաջանում է նրա բերրիությունըպայմանավորողամենակարնորմիագուքյունը հումուսը: Հումուսըբարդ մոլեկուլայինբաղադրությունունեցող օրգանահանքայինմիացությունէ, որը քայքայման տեսակետիցկայուն է: Հումուսի առաջացման վերաբերյալգոյություն ունի երկու տեսություն: Ըստ Ա.Գ.Տրուսովին Մ.Մ.Կոնոնուլայի, հումուսագոյացումը դիտվում է որպես քայքայման մի շարք միջանկյալնյութերիկոնդենսացմանարդյունք պոլիմերացում: Ի.Վ.Տյուրինի ն Լ.Ն.Ալեքսանդբովայի տեսությանհամաձայնհումուսը առաջանում Է կենսաֆիգիկաքիճմիական պրոցեսներովբարձր մոլեկուլային բաղադրության միջանկյալ նյութերի վերափոխման

յ

ճանապարհով: Ըստ որում այդ պրոցեսներումառաջնակարգնշանակություն ունեն դանդաղ կենսաքիմիականռեակցիաները,որի հետնանքովառաջանում են բարձրմոլեկուլայինբաղադրությանօրգանականթթուներ: Յումուսային նյութերի կազմն ուսումնասիրել են Ի.Վ.Տյուրինը, Լ.Ն.ԱլեքՄ.Մ.Կոնոնովան,Ս.Ս.Դրագունովան, Վ.Վ.Պոնոճմարյովան, սանդրովանն ուրիշներ: Ըստ այդ հեղինակներիուսումնասիրությունների՝հումուսայինթթուներըբաժանվումեն երկուխմբի. ա) հումինաթթուների խումբ, որոնք հումուսի ավելի թիչ դիսպերսվողմասն են կազմում, ունեն բարձրմոլեկուլային բաղադրուքյուն, պարունակում են մեծ քանակությամբ ազոտ: Այս խժբիթթուները ՇՔ-ի ն մեկուկեսօքսիդներիհետ առաջացնումեն օրում անլուծելի աղեր: Ըստ Լ.Ն.Ալեքսանդրովայի(1982), հումինաթթուները պարունակում են Շ, Ւ, Օ, Գ ինչպես նան զանզանհանքայինտարրեր (Բ, Տ. 1, Բ6, ՏՍ, որոնցքանակը տատանվում է 1-10 9օ-իսահմաններում: բ) Ֆուլվռթթուների խումբ. որոնք նույնպես համարվում են բարձր մոլեկուլային բաղադրություն ունեցող օրգանական թթուներ: Ի տարբերությունհումինաթթուների,ֆուլվոթթուները հումուսի ավելի դիսպերսվողմասն են ներկայացնում:Դրանքառաջացնումեն ավելի լուծելի աղեր ֆուլվատներ: Շնորհիվ ուժեղ թթվության,նրանք լուշվում են ջրուս ն առաջ բերում հողի հանքայինմասի ինտենսիվ քայքայում: Դրանք նյունպես իրենց բաղադրությանմեջ պարունակում են Շ, ՒԼ Օ, Գ: Որոշ հեղինակներանջատումեն նան հումիններ,որոնք հումին ֆուլվոթթուներիհամալիրեն, շատ ամուր միացածեն նաթթուների հողի հանքայինմասի հետ ն հողից սովորականեղանակներովչեն

անջատվում:

Հողի հումուսում կան ոչ յուրահատուկ բնույթի միացություններ (սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրեր, մոմ, ձյութ, օրգանական թթուներ ն այլն) Կ յուրահատուկ բնույթի նյութեր հումուսայիննյուբեր (հումինաթթուներ, ֆուլվոթթուներ, հումիններ): Յուրահատուկ նյութերը կազմում են հումուսի հիմնական մասը՝ 85-9057, ինլլ ոչ յուրահատուկ նյութերը` ընդամեիը10-1592: Ինչպես նշվեց հումինաթթուներին ֆուլվոթթուների քիմիական բաղադրությունը տարբեր է: Ըստ Լ.Ն.Ալեքսանդովայի` հումուսային թթուների մոլեկուլները պարունակում են ՕՇ 82-6236, Ւ|2,8-5,896, Շ 40-52:4, Ւ| 4-636, Օշ 31-3946, 8 ՛1,7-85,0:6, իսկ ֆուլվոթթուներինը` Օշ 42-52"6, Ի 2-646:

ծ0

8)

հողատիպի բնորոշ է հումուսի որոշակի որակական կազմ` հումինաթթուներիու ֆուլվոթթուներիորոչակի հարաբերակԱմեն մի

ցություն:

Հայաստանիհողերում հումուսի խմբայինկազմն ուսումնասիրել են Ռ.Ա.էդիլյանը, Գ.Մ.Թադնոսյանը, Ե.Ն.Բադալյան.Կ.Խտրյանը, նը ե ուրիշներ:Այդ ուսումնասիրություններով պարզվելէ, որ կիսաաճապատայինգոտում հիդրոմորֆ աղուտ-ալկալիհողերում հումին ֆուլվոթթուների հարաբերությունը Շրբ:Շջջ, տատաննաքթուների Է 0,13-0,32-ի գորչ հողեվում սահմաններում,կիսաանապատային րում` 0,51-0,84-ի սահմաններում, այսինքն հումուսային նյութերում

ֆուլվոթթուներըգերակշռումեն հումինայինթթուներին: Տափաստանայինգոտու հողերում (սեահողեր, շագանակագույն հողեր, սեասհողանման լեռնամարգագետնային հողեր), հատկաւվեսվերին շերտերումՇրջ: Շջթկարողէ տատանվել մինչն 1,7-2,1 սահմաններում, այսինքն հումուսի բաղադրությունում հումինային թթուներն են գերակշռում: Լեռնատափաստանային հողերում (դարչնագույն անտառային, գորշ անտառային) Շրջ: Շջ 0,7-Ն0-ի սահմաններում է, այսինքն ֆուլվոթթուները կամ գերկշռում են ոումինաթթուներին,կամ մուռավորապեսհավասարեն: Լեռնամարգագետնայինհողերում, հատկապես ճմային հողեէ, այդ րում, Շույնպեսհումինաթթուների առաջացումնարգելակված հողերումՇրք:Շջջ բավականցածր է հասնելով0,2-0,5-ի: էեռնամարգագետնայինճմատորֆայինհողերում Շրջ: Շր. ցուցանիշըհամեմատաբար բարձրէ՝ 0,9-0,8-ի սահմաններում,սակայնդարձյալ ֆուլվոթթուներըգերակշռումեն հումուսայինթթուներին: Վումուսագոյացմանպրոցեսում առաջացած հումուսային նյութերը հումինաթթուները մեջ են ն ֆուլվոթթուներբ, ւԼիոխազդեցության մտնում հողի հանքային մասի, ՇՅ-ի հԽ/ց-ի, Ճ-ի ւիոխանակային կատիոնների հետ, առաջ բերելուլ մի շարք հողային պրոցեսներ:՞ումուսային նյութերի գործառնական խմբի ՒԼԷին կավային հանքատեսակների փոխանակայինկատիոնների միջն տեղի ունեցող ռեակ-

ցիայի հետնանթով առաջանում են համապատասխանանլուծելի հումատներ ն ֆուլվատներ: Ըստ Լ.Ն.Ալեքսանդրովայի(1984), հողում հումինաթթվի ամբրացման պրոցեսնայն է, որ հողի պինդմասնիկներիմակերեսինառաջանում են ջրում չլուծվող հումինաթթուներ, հումատներ, Բժ-ի ն Ճէի հումինայինմիացություններն առաջացածօրգանականու օրգանահանքային այդ թաղանթը սոսնձվում է, ժակւսկլանմանենթարկվում հողի պինդ մասնիկներիմակերեսին:

իշ

:

ի

Հումուսային Սյութերըփիաստորեններկի նման ծածկում են ու ամրանում,հողի մամնիկների մակերեսին.չեն լուծվում ու տարվում դեպիտտորինշերտերը:Ուստի ինչքան հումուսը շատ է, այնքան հողը ավելի մուգ գույնով է գունավորվում: Ըստ Վ.Վ.Պոնոմարյովայի (1949), ֆուլվոթթուները, ի տարբերություն հումինաթքուների, ընդունակ չեն ՇՑ-ի, Հ-ի, 9-ի Ն այլ հիմքերի հետ առաջացնելուկայուն միացություններ(ապոկրենատներ). եթե միջավայրիքԷԷր 8.0-ից բարձր չէ- Ընդհակառակն, դրանք չսլղ հիմքերիհետ առաջացնումեն լուծելի աղեր, որոնք լվացվում, հեռւսնում են հողից: Ֆուլվոթթուների կուտակումը, ինչպես նշում է ՎԱ.Կովդան (1973), կախվածէ հիմնականում ից ն որոշ չափու|Շան Բ6-ից: Բոլոր հողերումհումուսայիննյութերըներկայացնում են հումինաթթուներ, ֆուլվոթթուներն դրանցաղերը(հումատներ,ֆուլվատներ),ալյումինաերկաբային հումուսւային աղեր: Տարբեր հողերում հումուսի քանակն ու կազմը տարբեր է, այն կարող է տատանվել1-292-ից (կիսաանաւպատային գորչ հոդեր) մինչն 10-1296 (սնահողեր),նույնիսկ 15-1792 (լեռնամարգագետնային հողեր): Ռուսական տափաստանի սնահողերումկարող է կուտակվել նույնիսկմինչն 20-2254 հումուս: Հումուսիգյուղատնտեսական Աշանակությունը չատ մեծ է: Պւտահականչէ, որ հողի օրգանական նյութերի ուսումնասիրության հարցերըգիտնականների ուշադրությանը են արժանացելդեռես 18րդ դարի երկրորդկեսերից: Օրգանականնյութերին ուշադրություն են նվիրել դեռես է ոմոնոսովը, Թեյերը, Շպրենգելը,Բերցիլիուսը,Գերմանը:Օրգանական նյութերիսինթեզի,նրաքիմիականկազմի ուսումնասիրության հարցերով զբաղվել են Պ.Ա.Կոստիչնը, Վ.Ռ.Վիլյամսը,Ս.Ա.Շմուկը. Օ.Երեյները,Ե.Շորին,Ս.Վաքսճանը: Հողում օրգանական նյութերըհումուսիվերածմանտեսության մշակման, հումուսի բաղադրությանու հատկությունների որոշման, հողագոյացմանու հողի բերրիությանստեղծմանգործում, նրա նշանակության ուսումնասիրության հարցում մեծ ներդրում ունեն նախկին խորհրդային Միության գիտնականներԻ.ՎՏյուրինը, Մ.Մ.Կոնոնովան, է.Ն.Ալեքսանդրովան, Վ.Վ.Պոնոմարյովան, Դ,Ս.Օրլոմը, Ի.Ս.Կաուրիչնը,ինչպես նան արտասահմանյան հողագետներ ՎՖլայգը,Ֆ.Դյուշոֆուրը,Մ.Շնիտցելըն շատ ուրիշներ: Երկարամյաուսումնասիրություններով պարզվել Է, որ ոումուսային նյութերը բարդ ու բազմակողմանի դեր են խաղում հողագոյացման, հողի բերրիությանձեավորման ու զարգացման, ինչպես նան բույսերիսննդառության պրոցեսում: Յումուսի քանակովսյայ-

Ամեն մի հողատիպիբնորոչ է հումուսի որոշակի որակական

կազմ` հումինաթթուներիու ֆուլվոթթուների որոշակիհարաբերակ-

ցություն:

Վայաստանիհողերում հումուսի խմբայինկազմն ուսումնասիԳ.Ս.Քադեոսյանը,Ե.Ն.ԲադալյաՌ.Ա.էդիլյանը, Ն.Կ,Խտրյանը, նը ն ուրիշներ: Այդ ուսումնասիրություններով պարզվել Է, որ կիսաանապատայինգոտում հիդրոմորֆ աղուտ-ալկալի հողերում հումինաթթուներին ֆուլվոթթուների հարաբերությունը Շրջ:Շջջ.տատանԷ գորշ հողեվում 0,13-0,32-ի սահմաններում, կիսաանապատային 0,51-0,84-ի հումուսային նյութերում րուժ սահմաններում,այսինթն են գերակշռում հումինային ֆուլվոքթուները թթուներին: Տափաստանային գոտու հողերում (սնահողեր, շագանակագույն հողեր, սնահողանման լեռնամարգագետնային հողեր), հատկապեսվերին շերտերում Շոր: Շջջ կարող Է տատանվել մինչն 1,7-2,1 սահմաններում, այսինքն հումուսի բաղադրությունում հումինային քբուներն են գերակշռում: Լեռնատափաստանայինհողերում (դարչնագույն անտառային, գորշ անտառային) Շրջ: Շֆթ 0,7-1,0-ի սահմաններում է, այսինքն ֆուլվոթթուները կամ գերկշռում են հումինաքթթուներին,կամ մոտավորապես հավասարեն: Լեռնամարգագետնային հողերում, հատկապես ճմային հողերում, նույնպեսհումինաթթուներիառաջացումնարգելակվածէ, այդ հողերումՇրք:Շջքբավականցածր է՝ հասնելու|0,2-0,5-ի: Լեռնամարգագետնայինճմատորֆայինհողերում Շրջ:Շջջ ցուցանիշըհամեմատաբար բարձր է՝ 0,8-0,8-ի սահմաններում,սանայն դարձյալ ֆուլվոթթուները գերակշռումեն հումուսային թթուներին: Վումուսագոյացմանպրոցեսումառաջացածհումուսայիննյութերը հումինաթթուներըն ֆուլվոթթուները, մեջ են փոխազդեցության մտնում հողի հանքային մասի, Շ8-ի Խց-ի, Ճ/-ի փոխանակային կւստիոններիհետ. առաջ բերելով մի չարք հողային պրոցեսներ:Հումուսային նյութերի գործառնականխմբի Ի-ի ն կավային հանքատեսակների փոխանակայինկատիոններիմիջե տեղի ունեցող ռեասկցիայի հետնանթով առաջանում են համաւպատասխանանլուծելի հումատներն ֆուլվատներ: Ըստ Լ.Ն.էլեքսանդրովայի(1954), հողում հումինաթթվիամրւացման պրոցեսն ւսյն Է, որ հողի պինդ մասնիկներիմակերեսինառացանում են ջրում չլուծվող հումինաթթուներ, հումատներ. Բ6-ի ն /Ճ-ի րել են

հումինային միացություններ ն սռաջացած օրգանական ու օրգանահանքային այդ թաղանթը սոսնձվում է, մակակլանման ենթարկվում հողի պինդ մասնիկների մակերեսին:

Ց2

Հումուսային նյութերը փաստորեններկի նման ծածկում են ու ամրանում, հողի մանիկների մակերեսին,չեն լուծվում ու տարվում դեպի ստորին չերտերը:Ուստի ինչքան հումուսը շատ է, այնքան հո-

ավելիմուգ գույնով է գունավորվում: Ըստ Վ.Վ.Պոնոմարյովայի (1949), ֆուլվոթթուները. ի ւտարբերություն հումինաթթուների, ընդունակչեն Շ8-ի, Ճ-ի, Խ/9-ի ն այլ հիմ. քերի հետ առաջացնելուկայուն միացություններ (ապոկրենատներ). եթե միջավայրիթԻ-ը 8,0-ից բարձր չէ: Ընդհակառակն,դրանք :սյդ հիմքերիհետ առաջացնումեն լուծելի աղեր, որոնք լվացվում, հեռանում են հողից: Ֆուլվոթթուների կուտակումը, ինչպես նշում է Վ.Ա.Կովդան (19/3), կախվածէ հիմնականում /Ճ-ից ն որոշ չափով Շան Բ6-ից: Բոլոր հողերում հումուսայիննյութերըներկայացնում են հումինաթթուներ, ֆուլվոթթուներն դրանցաղերը (հումատներ,ֆուլվատներ), ալյումինաերկաթային հումուսայինաղերՏարբեր հողերումհումուսի քանակն ու կազմը տարբերԷ այն կարող է տատանվել 1-296-ից (կիսաանապատային գորչ հողեր) մինչն 10-12:5 (սեւհողեր), նույնիսկ 15-1755 (լեռնամարգագետնային հողեր): Ռուսական տափաստանիսնահողերումկարող է կուտակվել նույնիսկ մինչն 20-2292 հումուս: Հումուսի գյուղատնտեսական նշանակությունըշատ մեծ է: Պատահական չէ, որ հողի օրգանական նյութերի ուսումնասիրության հարցերըգիտնականների ուշադրությանն են արժանացելդեռնս 18րդ ղարի երկրորդկեսերից: Օրգանականնյութերինուշադրություն են նվիրել դեռես Լոմոնոսովը, Թեյերը, Շպրենգելը,Բերցիլիուսը.Գերմանը:Օրգանական նյութերիսինթեզի,նրա քիմիական կազմիուսումնասիրության հարցերով զբաղվել են Պ.Ա.Կոստիչնը, Վ.Ռ.Վիլյամսը, Ամ.Ս.Շմուլը. Օ.Շրեյները,Ե.Շորին, Ս.Վաքսմանը: Հողում օրգանական ճյութերըհումուսի վերածման տեսության մշակման,հումուսի բաղադրության ու հատկություններիորոշման, ու հողի բերրիության հողագոյացման ստեղծման գործում, նրա նշանակության ուսումնասիրության հարցում մեծ ներդրում ունեն նախկին խորհրդային Միության գիտնականներ Ի.Վ.Ջյուրինը, Մ.Մ.Կոնոնովան, Լ.Ն.Ալեքսանդրովան, Վ.Վ.Պոնոմարյովան, Դ.Ս.Օրլովը, Ի.Ս.Կաուրիչնեը, ինչպես Շան արտասահմանյանհողագետնոր Վ.Ֆլայգը, Ֆ.Դյուշոֆուրը, Ն շատ ուրիշներ: Մ.Շնիտցեչը Երկարամյաուսումնասիրություններով պարզվելէ, որ հումուսային նյութերը բարդ ու բազմակողմանի դեր են խաղում հողագոյացման. հողի բերրիության ձնավորման ու զարգացման, ինչպես նան բույսերի սննդառության պրոցեսում: Հումուսի քանակովպայղը

մանավորված Է հողի բերրիության աստիճանը: Ինչքան հողում շատ հումուս է կուտակվում, այնքան նրա բնական բերրիուբյունը բարձր է, այնքան հողը հարուստ է բույսերինանհրաժեշւո մատչելի ու պոտենցիալ մատչելի մակրո ն միկրոսննդատարրերով: Ամենամյա թարմ հումուսային նյութերի սինթելի ու դրանց հանթքայնացճան(վերասինթեզի) պրոցեսում կանոնավոր կերպով թարմացվում ու լրացվում է հողի հումուսային նյութերիպաշարը: Հումուսային նյութերիսնինթեզիու դրանցդանդաղ քայքայման ամենամյա ցիկլային պրոցեսում մատչելի հանքայինմիացությունների ձնով հողային լուծույթ են անցնում բույսերին անհրաժեշտ սննդատարրերը ազոտը, ֆոսֆորը, կալիումը, կալցիումը, միկրո-

տարրերը:

.

'

ժամանակ

ակտիվությունը

մեծ

`

մշակության հեւոնանթով տեղի է ունենում հումուսի հանքայնացում, նվազում է նրա թանակը, ապա վատանում են ագրոֆիզիկական

պայմանները: հատգությունները բերրիության ումուսի քանակն ծագումնաբանական կարգաբաորակը ու

'

ն

մոն կոնկրետ

հումուսի սինթեզի ու

որ

:

թուլանում է:

լու

կայու,ռոմանտեսակետից շատ

ԻԻ

նական բնորոշ հատկությունէ: Ամեն մի տիպին բնորոշ է հումուսի կայուն պարունակություն,որոշակիորակականկազմ, ինչպես նան նրա պաշարիկայուն տեղաբաշխումհողի պրոֆիլիում: մի բնակլիմայականպայմաններում,ամեն մի ' տակ կաողային գոտում, յուրաքանչյուր բուսական ֆորմացիայի վերսինթեզի,այնրա հանքայնացմանցիկլային պրո-

էհողն ընթանում էշատ դանդաղ: Հետնապես պետք օգտագո կարգավորվեն հանքայնացման

այնպես,

պրոցեսները:

լ

Մերհանրապետությանհողերում, հւստկապես մշակովի տարաճություններում. հումուսի պարունակությունըմեծ չէ: Վետնապեսմիջոցառումների համակարգը պետք է ուղղված լինի ոչ միայն հողում այլ նան դրա քանակը աստիճանա-

կԱ

-

սաբանական բ

ՒՐ»

՝

Որո՞նք են հողում հումուսի թանակի պահպանման ու ավելացման միջոցառումները: Հողում հումուսի քանակն ավելացնե-

մլ հողի

-

համարնախպետք է նրանումկուտակել մեջ քանակությամբմե-

րած Ի Ե, բոա. Աոա ա ին կնա զնական սննդառությանհամար բույսերի մնացորդներըպարունակում են

-

:

ւն է կում.աոան

են օրգանականնյութերի սինթեզին. յունացված ու

սինթն`հումուսագոյացման

լ

9 եսները:

'

հումուսաԲուսական օրգանիզմներիկենսագործունեությունը, հանքային յին նյութերի առաջացումը,դրանց փոխազդեցությունը ճասի հետ, սինթեզվածհումուսի դանդաղքայթայումն առաջ են բեհանքային սննդատարթում լեռնայինապարներումպարունակվող րերի մշտական հավաքագրումն մատչելի ձների վերաւիոխում: Շնորհիվ կենսաբանականշրջապտույտի, բույսերին անհրաժեշտ կարնորսննդատարրերըկեննտրոնանումեն հողի վերին շերտերում. Հումուսը ֆիզիոլոգիականակտիվնյութերի աղբյուր է, նրանում եղած մի շարք վիտամիններ,օրգանականթթուներ ն այլն խթանում բույսերի աճը: Հ Հումուսիքանակը պակասելու դեպքում հ հողիկեն են

ումիԱԱ

ստրուկտուրայի առաջացման պրոցեսում: Գուճուսը Շ-ի ն Խց-ի հեւ առաջացնելովկալցիումի ն մագնեզիումի՝ջրում անլուծելի հումատներ,պատումէ հողի հանքային մասիմակերեսը, ճասնիկներըմիմյանցէ սոսնձում ու ցեմենտացնում: : Այդ է պատճառը,որ հումուսով հարուստ հողերում, մ, որոնք միա քանակությամբՇո-ի ն Խ/ց-ի իոններ են պարունա-

անհրաժեշտսննդատարրերազոտ, ֆոսֆոր, ծծումբ, կալիում, կալցիում, ձագնեզիում,միկրոտարրերն այլն: Հետնապես, հողը հարստացնելով օրգանականմնացորդներով,միաժամանակայն հարստացնում ենք նան բույսերին անհրաժեշտ սննդանյութերով: Հողում Օրգանականնյութերի քանակի ավելացման արդյունավետ միջոցառում է խոտացանությունը`բազմամյա ու միամյա խոտաբույսերի մշակությունը, օրգանական պարարտանյութերովգո-

արժեբավորստրուկտուրւս: է հումուսի տարածման Հողի հզորությունը պայմանավորված `

Ինչքանհողագոյացման,հետնապեսն հումուսագոյացխորությամբ: ճան պրոցեսներըխոր շերտեր են ընդգրկում,այնքան մեծ հողաշերտ ն հզոր արմատաբնակշերտ է առաջանում: Համարվելով օրգանականկոլոիդ, հումուսը ունի բարձր կլանող հատկություն: Հումուսով հարուստ հողերն ունեն կլանման բարձր տարողությունմիջավայրից ավելի շատ կատիոններ ու անիոններ կլանելու ու պահելու ընդունակություն: Հումուսը բարձրացնումէ հողի բուֆերականությանհատկությունը, նպաստում հողում բարելավ ագրոֆիզիկականհատկություններիստեղծմանը:Երբ անկանոն

տորֆով, զանազանօրգանականխառնաղբով մաղբու,

պարարտա-

ցումը:

Սակայն այս միջոցառումներըդեռես բավական չեն հողում հումուսային նյութերի պահպանմանու ավելացման համար: Անհրաժեշտ է կարգավորելհողում տեղի ունեցող կենսաբանականպրոցեսները, որոնք կատարվում են մակրո ն միրկոօրգանիզմներով: Պետք է հողում ստեղծելայնպիսիմիջավայր,որ սինթեզվենու կու-

Բ5

աստիճանը: ղում 7շատ Ինչք հողում իճանը: Ինչքան թ մանավորվածէ հողի բերրիության հումուս է կուտակվում, այնքան նրա բնականբերրիությունըբարձր է, այնքան հողը հարուստ է բույսերինանհրաժեշտմատչելի ու պոտենցիալմատչելիմակրո ն միկրոսննդատարրերով: Ամենամյաթարմ հումուսայիննյութերիսինթելի ու դրանցհանպրոցեսում կանոնավորկերպով թարքայնացման(վերասինթեզի) մացվումու լրացվումէ հողի հումուսայիննյութերի պաշարը: Հումուսային նյութերիսնինբեզի ու դրանցդանդաղքայքայման ամենամյացիկլայինպրոցեսումմատչելիհանքայինմիացությունների ձնով հողային լուծույթ են անցնում բույսերին անհրաժեշտ ֆոսֆորը, կալիումը, կալցիումը, միկրոսննդատարրերըա̀զոտը, -

տարրերը:

հումուսաԲուսականօրգանիզմներիկենսագործունեությունը, հանքային յին նյութերի առաջացումը,դրանց փոխազդեցությունը հումուսիդանդաղքայքայումնառաջ են բեմասի հետ, սինթեզված պարունակվողհանքայինսննդատարրում լեռնայինապարներում րերի մշտականհավաքագրում ե մատչելի ձների վերափոխում: բույսերին անհրաժեշտ շրջապտույտի, Շնորհիվ կենսաբանական ԱԱ կարնորսննդատարրերը ակտիվ նյութերիաղբյուր է, նրանում Հումուսը ֆիզիոլոգիական ն այլն խթանում օ րգանականթթուներ եղած մի շարք վիտամիններ, են բույսերի աճը: Հումուսի քանակը պակասելուդեւլքում հողի կենակտիվությունըթուլանում է: սաբանական Հումուսի դերը շատ մեծ է հողի ստրուկտուրայիառաջացման պրոցեսում:Հումուսը Շ8-ի ն Սքց-ի հետ առաջացնելովկալցիումի ն մագնեզիումի՝ջրումանլուծելի հումատներ,պատումէ հողի հանքային մասի մակերեսը,մասնիկներըմիմյանցէ սոսնձում ու ցեմենտացնում: Այդ Է պատճառը,որ հումուսով հարուստհողերում, ռրոնքմիաժամանակմեծ քանակությամբՇՔ-ի ն Խց-ի իոններ են պարունատեսակետիցշատ կում, առաջանումէ ջրակայուն, ագրոնոմիական արժեքավորստրուկտուրա: է հումուսի տարածման Հողի հզորությունը պայմանավորված հետնապես ն հումուսագոյացխորությամբ:Ինչքանհողագոյացման, են ման պրոցեսներըխոր շերտեր ընդգրկում, այնքան մեծ հողաէ ն շերտ հզոր արմատաբնակշերտ առաջանում: Համարվելովօրգանականկոլոիդ, հումուսը ունի բարձրկլանող հատկություն:Հումուսով հարուստ հողերն ունեն կլանմանբարձր տարողությունմ̀իջավայրիցավելի շատ կատիոններու անիոններ կլանելու ու պահելու ընդունակություն:Հումուսը բարձրացնումէ հատկությունը,նպաստումհողում բարեհողի բուֆերականության ստեղծմանը: Երբ անկանոն հատկությունների լավ ագրոֆիզիկական

րնշերտերում: հողի

մշակությանհետնանթովտեղի է ունենում հումուսի հանքայնացում, ապա վատանում են ագրոֆիզիկական նվազում է նրա քանակը, բերրիությանպայմանները: հատկությունները՝ ն կարգաբաՀումուսի թանակնու որակըծագումնաբանական Շական բնորոշ հատկությունէ: Ամեն մի տիպինբնորոշէ հումուսի որոշակի որակականկազմ, ինչպես նան կայուն պարունակություն, նրա պաշարիկայուն տեղաբաշխումհողի պրոֆիլիում: ամեն մի Ամեն մի կոնկրետբնակլիմայականպայմաններում, հողայինգոտում,յուրաքանչյուրբուսականֆորմացիայիտակ կաեն օրգանականնյութերի սինթեզի ն վերսինթեզի,այյունացված ու նրա հանքայնացման ցիկլային պրոսինքն հումուսագոյացման

ցեսները: Հումուսի կուտակումըհողում որպեսհողագոյացմանարդյունք,

ընթանում է շատ դանդաղ:Հետնապեսպետք է հողն օգտագործել այնպես, որ կարգավորվենհումուսի սինթեզի ու հանքայնացման

պրոցեսները: հողերում, հատկապեսմշակուլիւուսրւսՄերհանրապետության

ճեծ չէ: Վետեառվես միծություններում,հումուսի պարունակությունը է հողում լինի ոչ միայն համակարգը պետք ուղղված ջոգառումների եղած հումուսը պահալանելուն,այլ նան դրա քանակը աստիճանա-

ավելացնելուն: Որո՞նք են հողում հումուսի

բար

քանակի պահպանման ու Հողում հումուսի քանակնավելացնեավելացմանմիջոցառումները: լու հաճար նախ պետք է նրանումկուտակել մեծ քանակությամբմեռած բուսականու կենդանականմնացորդներ,որը հումուսագոյացման հիմնականաղբյուրն է: Բացի այդ, բուսականու կենդանական մնացորդներըպարունակում են բույսերի սննդառության համար անհրաժեշտ սննդատարրերազոտ, ֆոսֆոր, ծծումբ, կալիում, կալիում, մագնեզիում,միկրուռարրեր այլն: Հետնապես,հողը հարստացնելով օրգանականմնացորդնեռով,միաձամանակայն հարստացնումենք նան բույսերինանհրաժեշտսննդանյութերով: ավելացմանարդյունաՎողում օրգանականնյութերիքանակի վետ միջոցառումէ խոտացանությունը՝բազմամյա ու միամյա խոտաբույսերիմշակությունը, օրգանականպարարտանյութերովգոպարարտատորֆով, զանազանօրգանականխառնաղբով

ն

մաղբով,

ցումը: Սակայնայս

դեռես բավականչեն հողում հումիջոցառումները մուսային նյութերի պահսյանմանու ավելացման համար: ԱնհրապրոԺեշտ է կարգավորել հողում տեղի ունեցող կենսաբանական ցեսները, որոնք կատարվում են մակրո ն միրկոօրգանիզմներով: Պետք է հողում ստեղծել այնպիսիմիջաւկայր,որ սինթեզվենու կու85

մանավորվածէ հողի բերրիությանաստիճանը:Ինչքանհողում շատ է կուտակվում,այնքան նրա բնականբերրիությունըբարձր է, այնքան հողը հարուստ է բույսերին անհրաժեշտ մատչելիու պոտենցիալմատչելի մակրո ն ճիկրոսննդատարրերով: Ամենամյաթարմ հումուսային նյութերիսինթելիու դրանցհանքայնացման(վերասինթեզի)պրոցեսում կանոնավորկերպով թարմացվում ու լրացվում է հողի հումուսայիննյութերիպաշարը: Հումուսայիննյութերիսնինթեզիու դրանց դանդաղքայթայման ամենամյացիկլայինպրոցեսումմատչելիհանքայինմիացությունների ձնով հողային լուծույթ են անցնում բույսերին անհրաժեշտ սննդաւոարրերը՝ազոտը. ֆուֆորը, կալիումը, կալցիումը, միկրո-

հետնանքովտեղի մշակության վազում նրա քանակը,

հումուսիհանքայնացում, վատանում են ագրոֆիզիկական հատկությունները բերրիությանպայմանները: Ա կարգաբաՀումուսի քանակն ու որակը ծագումնաբանական նական բնորոշ հատկությունէ: Ամեն մի տիպին բնորոշ է հումուսի կայունպարունակություն,որոշակի որակականկազմ, ինչպեսնան նրա պաշարիկայուն տեղաբաշխում հողի պրոֆիլիում: Ամեն մի կոնկրետ բնակլիմայական պայմաններում, ամեն մի հողային գոտում, յուրաքանչյուր բուսական ֆորմացիայիտակ կաեն օրգանական նյութերի սինթեզի ն վերսինթեզի, այյունացված ու նրա հանքայնացման ցիկլային պրո-

հումուս

է

ԿԱ

տարրերը: հումուսաԲուսական օրգանիզմներիկենսագործունեությունը,

յին նյութերի առաջացումը,դրանցփոխազդեցությունը հանքային մասի հեւ, սինթեզվածհումուսի դանդաղքայքայումն առաջ են բերում լեռնայինապարներումպարունակվող հանքային սննդատարրերի մշտական հավաքագրում ն մատչելի ձների վերափոխում: Շնորհիվ կենսաբանական շրջապտույտի, բույսերին անհրաժեշտ են հողի վերինշերտերում: կարնորսննդատարրերը կեննտրոնանում Ղումուսըֆիզիոլոգիականակտիվ նյութերի աղբյուր է, նրանում եղած մի շարք վիտամիններ,օրգանականթթուներն այլն խթանում են բույսերի աճը: Հումուսի թանակըպակասելու դեպքում հողի կենսաբանականակտիվությունըթուլանում է: Հումուսի դերը շատ մեծ է հողի ստրուկտուրայի առաջացման պրոգեսում:Հումուսը ՕՅ-ի ն Խց-ի հեւո առաջացնելով կալցիումի ն մագնեզիումի՝ջրում անլուծելի հումատներ.պատում է հողի հանթային մասի մակերեսը,մասնիկներըմիմյանց է սոսնձում ու ցեմենտացնում: Այդ է պատճառը, որ հումուսով հարուստ հողերում, որոնք միաժամանակ մեծ քանակությամբ Շո-ի ն հԽց-իիոններ են պարունակում, առաջանում է ջրակայուն,ագրոնոմիականտեսակետիցշատ

ստրուկտուրա: արժեքավոր

Հողի հզորությունը պայմանավորվածէ հումուսի տարածման խորությամբ:Ինչքանհողագոյացման,հետնապեսն հումուսագոյացման պրոցեսներըխոր շերտեր են ընդգրկում, այնքան մեծ հողաշերտ ն հզոր արմատաբնակշերտ է առաջանում: Համարվելովօրգանականկոլոիդ,հումուսը ունի բարձրկլանող հատկություն: Հումուսով հարուստ հողերն ունեն կլանման բարձր տարողություն միջավայրիցավելի շատ կատիոններու անիոններ կլանելու ու պահելու ընդունակություն:Հումուսը բարձրացնումէ հողի բուֆերականությանհատկությունը, նպաստումհողում բարելավ ագրոֆիզիկականհատկություններիստեղծմանը:Երբ անկանոն

լ

է ունենում

ապա

Կագոյացման

Հումուսի կուտակումըհողում որպես հողագոյացմանարդյունք, ընթանում է շատ դանդաղ: Հետնապեսպետք է հողն օգտագործել որ հումուսի սինթեզի ու հանքայնացման կարգավորվեն պրոցեսները: Մեր հանրապետության հողերում, հատկապեսմշակուլիտարւսծություններում, հումուսի պարունակությունըմեծ չէ: Վետնապեսմիջոցառումներիհամակարգըպետք Է ուղղված լինի ոչ միայն հողում եղած հումուսը պահպանելուն,այլ նան դրա քանակը աստիճանա-

այնպես,

բար

ավելացնելում: են

Որոնք հողում հումուս, քանակի պահպանման ու ավելացմանմիջոցառումները: Հողում հումուսի քանակն ավելացնելու համար նախ պետք է նրանում կուտակել մեծ քանակությամբմեռած բուսալյան ու կենդանական մնացորդներ,որը հումուսագոյացման հիմնականաղբյուրն է: Բացի այդ, բուսականու կենդանական են մնացորդները պարունակում բույսերի սննդառությանհամար անհրաժեշտսննդատարրերազոտ, ֆոսֆոր, ծծումբ, կալիում, կալցիում, մագնեզիում, միկրոտարրերն այլն: Գետնապես,հողը հարսմիաժամանակայնհարստացնելով օրգանական մնացորդներով, տացնում ենք նան բույսերին անհրաժեշտսննդանյութերով: Դողում օրգանական նյութերի ավելացմանարդյունաքանակի վետ միջոցառում է խոտացանությունըբ̀ազմամյա ու միամյա խոտաբույսերի մշակությունը,օրգանականպարարտանյութերովգոտորֆով, զանազանօրգանականխառնաղբով պարարտա-

մաղբով,

ցումը: Սակայնայս

միջոցառումները դեռես բավականչեն հողում հումուսային նյութերի պահպանման ու ավելացման համար: Անհրաժեշտ է կարգավորելհողում տեղի ունեցող կենսաբանական պրոցեսները, որոնք կատարվումեն մակրո ն միրկոօրգանիզմներով: Պետք է հողում ստեղծել այնպիսի միջավայր,որ սինթեզվեն ու կու-

եջ)

տակմեն ավելի կայուն հումինայինթթուներ ու դրանց միացություններ հումատներ:Վերջիններսշատ կայուն են քայքայման ւտեսակետիզ. ջրում չեն լուծվում ու հեշտությամբչեն հեռանում հողից: Ուստի պետք է հողում ստեղծել Օպտիմալ օդային, ջերմային ռեժիմներ, միջավայրի չեզոք կամ չեզոքին մոտ ռեակցիա: Պետթ է ստեղծել այնպիսի պայմաններ,որ հումուսային նյութերի սինթեզը գերակշռի

վերասինթեզին: դրանցհանքայնացմանը Վողում հումուսի պահպանման հարցումառաջնակարգնշանակությունունի հողի մշակությանճիշտ համակարգիկիրառումը,որով կարգավորվումեն օդային, ջերմային ու ջրային ռեժիմները ե դրա հետ կապվածկենսաբանական պրոցեսները: Ոռոգվողհողերումօրգանականնյութերիքայքայմանպրոցեսը դանդաղեցնելուկարնորմիջոցառումէ ոռոգման ճիշտ ռեժիմի սահմանումը, լրացուցիչ ոռոգումների կատարումը ն այլն: Ոռոգման ճիչտ համակարգկիրառելով,կարելի է կարգավորելջրային,օդային ու ջերմային ռեժիմները ն հողում տեղի ունեցող կենսաբանական

պրոցեսները:

.

Հումուսագոյացման պայմանների լավացմանհարցում կարնոր նշանակությունունի հողերի մելիորատիվվիճակիբարելավումը:Հողերի մելիորացիայիճանապարհովհնարավոր է դառնում լավացնել ոչ միայն մշակվող կուլտուրաներիաճի ու զարգացմանպւայմանները, այլն հողի ջրաջերմային ու ջրածդային ռեժիմներըն դրանովիսկ ակտիվացնել, միաժամանակ կարգավորել հողում տեղի ունեցող պրոցեսները: կենսաբանական

ԴՈՂԻ ԿԼԱՆՈՂԱԿԱՆ

ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հողի կլանողականհատկությունասելով հասկացվումէ ջրում լուծված կամ կախվածնյութեր, ինչպես նան ջրային գոլորշիներ կլանելու ու պահելու հատկությունը:Կլանողական հատկության շնորհիվ հեշտ լուծվող սննդարարնյութերը պահվում են հողում ն չեն լվացվում ու հեռանում ջրի հեւ: Կլանողական,հատկապեսբույսերիընտրողականկլանողականության շնորոիվ է, որ հողում կուտակվումեն բույսերին անհրամեծ չափով կախժեշտ սննդարար նյութեր: Կլանողականությունը է կոլոիդ ված հողում մասնիկներիպարունակությունից: եոլոիդները նյութի այն ամենափոքրմասնիկներնեն, որոնք 0,1 միկրոնիցփոքր են: Կոլոիդ մասնիկներըմեծ մակերեսիշնորհիվ բարձր ռեսկցիայի Մասհատկություն են դրսեռրումն ունեն կլանելու ընդունակություն:

ձծ

նիկների տրամագծիփոքրացմանըզուգընթաց մեօանում Է նրանց ընդհանուրմակերեսըն, կլանելու ունակությունը: Կոլոիդները երկփուլ համակարգ են ն կազմված են դիսպերս փուլից (հողի կոլոիդներիզանգմած) ն դիսպերսմիջավայրից(հողային լուծույթ): Կոլոիդներիմասին ներկայիս տեսությանհամաձայն (ն.Ն.Պոդմեկն էլ դուբնի, 1982) դրանց բնորոշ առանձնահատկություններից այն է, որ դիսպերսփուլի ու դիսպերս միջավայրիմիջե, այսինքն կոլոիդայինմասնիկի (միցելի)կորիզիմակերեսին առաջւանումէ իոնների կրկնակի էլեկտրականչերտ: Իոնների կրկնակի էլեկտրական չերտը կազմված է ներքին անշարժ իոնների պոտենցիալըորոշող շերտից, որը կովալենտ կաւպովամուր կապվածէ կորիզի հետ ն արտաքին հակառակլիցք ունեցող իոններըփոխհատուցմանենթարկվող շերտից: Փոխհատուցման ենթարկվողշերտի մասնիկներիմի մասը անշարժ է, քանի որ դրանք ամուր կապված են իոնների Ներքին շերտի հետ, իսկ մի մասըշարժուն է ն առաջացնումէ արտաքին կամդիֆուզ շերտ, որն ընդունակԷ լոխանակայինռեակցիայի: Պոտենցիալը որոշող շերտի իոնների կազմից կախված տարբերում են ացրդորդներ,բազորդներն ամֆոլիտորդներ: Ացիդոիդները բացասաԼյանլիցքւսվորվածկոլոիդներՕեն, որոնքպոտենցիալորոշող շերտում պարունակումեն անիոններ, իսկ դիֆուզ շերտում կատիոններ:Բազոիդներըդրականլիցքավորված կոլոիդներ են. որոնթ պոտենցիալըորոշող շերտում պարունակումեն կատիոններ, իսկ դիֆուզ շերտում անիոններ:Ամֆոլիտոիդներնայն կոլոիդներն են, որոնք, կախվածբՒՒ-իմեծությունից,կարողեն հանդեսգալ ն որպես բազոիդներ,ն որպեսացիդոիդներ:

Նկ.

18.Կոլոիդալ միցելի սխեմատհն կառուցվածքը (ըստ Ն.Ի. Գորլի) բունո

ն

Հողի կոլոիդների հիմնականզանգվածը բացասականլիցբավորված կոլոիդներ են՝ ացիդոիդներ,որոնք իրենց դիֆուզիոն շերտում պարունակելովկատիոններ,առաջ են բերում փոխանակային

ռեակցիա:

Կոլոիդներըհեղուկ ֆազի նկատմամբունեցած վերաբերմունքի տեսակետիցբաժանվում են երկու խմբի ա) հիդրոֆիլ (ջրամետ) կոլոիդներ, որոնք ընդունակ են օրի մոլեկուլներ կլանելու ն առաջացնելու մի շարք շերտերից կազմված թաղանթ(կոլոիդներիհիդրաւոացիա), բ) հիդրոֆոբ(ջրամերժ) կոլոիդներ,որոնք իրենցմասնիկների շուրօ ջրային թաղանթչեն առացացնումԸստ քիմիականկազմի, հողի կոլոիդները բաժանվումեն երեք Ահիմնականխմբի` հանքային, օրգանականն օՕրգանահանբային: հա այս երեք խումբ կոլոիդներիամբողջականությունը,որում տեղի են ունենում կլանման երնույթները,կոչվում է հողի կլանող համալիր: Տարբեր հողերում կլանող համալիրի մեծությունը տարբեր է: Օրիճակ, սնահողերում,որոնք հարուստ են հումուսովն ունեն ծանր մեխանիկականկազմ, կլանող համալիրը կարող է կազմել հողի կշռի մինչն Ք80-7092,մինչդեռ հումուսով աղքաւո ավագային հողերում այն 3-896: սովորաբարչի գերազանցում ՎանքայինկոլոիդներըՕերկայացնում են երկրորդային հանքաւոեսակների(ամենից առաջ կավային) մասնիկներ,ինչպես Շան հիդօքսիդ խմբին պատկանող հանքատեսակների մասնիկներ: (Էօ(ՕԻ). ոՒշՕլյ, նԱ(ՕՒՑ»ոՒՆՕյ,(ՄոչՕ» ՈՒԼՕ), (Ց«.ՕչոՒՆօ): Օրգանական կոլոիդները հումուսային նյութերն են, իսկ օրգանահանքայիններըկազմված են օրգանական ն հանքային կոլոիդների փոխազդեցությանշնորհիվ առաջացած մասնիկներից: Հողում կոլոիդների առկւսյությունը ե, հեւռնապես, կլանողականությանմեծությունը, ամբողծությամբկախվածէ կավի ու հումուսի քանակութք-

յունից:

Օրգանական կոլոիդների հումուսի կլանման տարողությունը, Ա.Ն.Սոկոլովսկու ն Կ.Կ.Գեդրոյցի, 8 անգամ գերազանցում է հանքային կոլոիդները: Բոլոր կոլոիդները կարող լինել երկու տարբեր վիճակում. ա) կոլոիդ լուծույթի վիճակում ն բ) փաթիլների կամ նստվածքի վիճակով: Զոլ վիճակում կոլոիդները գտնվում են այնքան ժամանակ,քանի դեռ նրանք ունեն լիցթավորում. Երբ այդ լիցքը վերանում է կամ չեզոքանում հակառակլիցք ունեցող նյութերով (կատիոններովկամ անիոններով), կոլոիդ մասնիկները միանում են իրար ն առաջանում է նստվածք: Այս պրոցեսը, այսինքն կոլոիդ լուծույթի վիճակից նստվածք ձնին անցնելը, կոչվում է կոլոիդների մակարդում կամ ըստ

,

:

կոագուլում, իսկ նստվածքիվիճակից լուծույթի վիճակինանցնելը պեպտում. Կոլոիդների մակարդմանպրոցեսը չափազանցկարնոր ստեղծմանգորնշանակությունունի հողումկայուն ստրուկտուրայի ծում:

է

ն

Կոլոիդների մակարդումըկարող լինել հետադարձ ոչ դարձ, այսինքն`մի դեպքումնստվածքիվիճակիցանցնում լուծույթի, իսկ մյուս դեպքում չի անցնում: Է Այն դեպքում,երբ կոլոիդներիմակարդումըկատարվումմիարն ժեք կատիոններով,մակարդվածկոլոիդներըհետադարձ անկաու յուն են. իսկ երբ մակարդումըկատարվումէ երկարժեք եռարժեք ն են են աչքի ընկնումջրի լունրանքանհետադարձ կատիոններով, մեծ կայունությամբ: ծելիությանհանդեպ բարդ երնույթ է, որին ճասնակցում Հողի կլանողականությունը ֆիզիկական,ֆիեն ինչպես քիմիական,այնպես էլ մեխանիկական, ու պրոցեսները:Այս տեսակետից զիկաքիմիական կենսաբանական էլ ռուս գիտնականԿ.Կ.Գեդրոյցը տարբերումէ հողի կլանողակաֆիզիկական,ֆիզիկաքիմիա` ճության հինգ տեսակ մեխանիկական, ն կան, քիմիական կենսաբանական: Պետք է նշել. որ հողի կլանողանությանհինգ տեսակներից կլանումներնեն անմիջամիայն ֆիզիկականու ֆիզիկաքիմիական հետ: կոլոիդների կանորենկապվածհողային կլաճում: Լինելով ծակոտկենմարմին,հողն ընՄեխանիկական դունակէ իր ձակոտիներումպահելու ջրի մեջ կախվածմասնիկներ, Մեորոնց ւորամագիծնավելի փոքր է, քան հողի ծակոտիներինը: ն. մեջ կախված խանիկականկլանմանշնորհիվ ոռոգվող այլ ջրերի մասնիլլռերըպահվումեն հողի կողմից, որի շնորհիվ նրա վերինշերօրգամասնիկների, տերում տեղի է ունենում նուրբ մեխանիկական նական նայլ նյութերիկուտակում: կապվածէ հողի մեԿլանման այս եղանակն անմիջականորեն հետ: կազմը ծանր է, մեխանիկական Ինչքան խանիկականկազմի ունի մասն, հետնեապես, հողն են ծակոտիները նրա այնքան փոքր կլանման Մեխանիկական հատկություն: նիկներ պահելու լավ են մի շարք բնագավառնեերնույթը պրակտիկկյանքումկիրառում րում, մասնավորապեսջրեր ֆիլտրելու համար: Ֆիզինականկլանում: Կլանմանայս ծձնըկապված է մանր դիսհետ: Կոլոիդ պերսված մասնիկների մակերնութային էներգիայի ադսորբգիայի մասնիկներիմակերնույթիէլեկտրականուժի շնորհիվ են ենթարկվումջրայինգոլորշիներ, ն պահվում ջրում լուծված տարրեր ու զանազաննյութեր: էներգիան կախված է հողի դիսպերսականութՄակերնութային կազմը Հետապես, ինչքան հողի մեխանիկական յան աստիճանից:

է

հետա-

ծս

ծանր է, այնքան շատ են հանքային ու օրգանական կոլոիդները, ն մեծ է՝ կլանումն էլ համապատասխանաբար Եթե հողի մասնիկներըշրջապատող հեղուկնփուլի կոնցենտրացիանավելի մեծ է, քան շրջապատող լուծույթները, ապա հողի մասնիկների կողմից մակակլանվածնյութերի մի մասն անցնում է լուծույթի մեջ, այսինքն տեղի է ունենում բացասական մակակլանում. Բացասականմակակլանձանդեպքում փոքրանում է մասնիկըշրջապատող հեղուկ փուլի խտությունը: Սակայներբ հողային լուծույթում խտությունը մեծանում է, ապւս լուծույթում եղած այս կամ այն նյութերիմոլեկուլները ձգվում են հողի մասնիկիկողմից ն խտանում նրա մակերեսին: նման երնույթը

կոչվումէ դրականմակակլանում: Ջրային գոլորշիներ ու զանազան այլ նյութեր մակակլանելու հողի ընդունակություննունի կարնոր գործական նշանակություն: Շնորհիվ այդ հատկության,հողում պահվում են բույսերի սննդառությանհամարայնպիսիչափազանցկարնորմիացություններ, ինչպիսիք են, օրինակ, աձիակըն այլ սննդարարտարրերու միացություններ, որոնք առաջանում են օրգանական նյութերի տարրալուծման հետնանքով: Քիմիական կլանում: Կլանման այս եղանակի էությունն այն է, որ հողայինլուծույթում եղած մի շարք նյութեր, շփվելով հողի հետ, թիմիական ռեակցիայիմեջ են մտնում ւ առաջացնումւնլուծելի կամ թիչ լուծելի միացություններ,որոնք, պահվելով հողի կողմից, այն պաշտպանումեն լվացումից: Այսպես, օրինակ. հողի մեջ սուպերֆոսֆատ մտցնելիս ֆոսֆորական թթուն փոխազդեցությանմեջ Է մտնում հողում գտնվողածխաթթվային կալցիումիհետ, առաջացնելով ջրում չլուծվող կալցիումի ֆոսֆատ, որը ն պահվում է հողի կող-

մից.

2ՇՅ(ԱՇՕչ)ԷՇո(՛շՔՕՀՇՅ:(ԲՕ)շԷ4ՒէՇՕ::

Ֆոսֆորական թթվի անլուծելի աղերի միացություններկարող են առաջանալԲ5-ով ն Ճ-ով հարուստհողերումֆոսֆորականպարարտանյութերմտցնելիս,որի ժամանակառաջանումեն անլուծելի ԲԷ6ՔՕյն /ԽԲՕյ:

Այն բոլոր հեշտ լուծվող նյութերը,որոնքուրիշ միացությունների փոխազդեցությանմեջ մտնելով չեն կարողառաջացնելանլուծելի կամ դժվարալույծ նյութեր, քիմիական կլանման չեն ենքարկհետ

վում:

ֆիզիկաքիմիական կամ փոխանակայինկլանում: Կլանման այս ձնիէությունն հաայն է, որ հողի պինդ փուլում եղած կատիոնները մարժեք քանակությամբւիոխանակվումեն հողային լուծույթում եղած կատիոններիհետ: Քանի որ հողային կոլոիդներըհիմնականում Չը

լիզթավորվածեն բացասականլիցթով, ուստի հողը լուծույթից կլանում է կատիոններ: Հողի ն աղերի լուծույթի փոխազդեցությանդեպքում կատիոններիփոխանակման պրոցեսըկարելիէ պատկերելհետնյալձնով. հողկկ

|Շո՞'

«

հող կ.կ

2ԿՒԷԱՇԼՒՀ»

ԿԷՐ

|

ՒԼ,

Է

ՇՅԸ)շ

Ցանկացածկլանված կատիոնհամապատասխանպայմաննեէ նորից լուծույթ անցնել: Հողը տարբեր կատիոններ տարբերինտենսիվությամբէ կլանում: Կլանման այդ ինտենսիվուբյունը կոչվումէ կլանման էներգիա: Քանի որ հողն ունի որոշակի կլանման տարողություն,ավելի մեծ էներգիաունեցող կատիոնները հողից դուրս են մղում կլանված այլ ավելի բույլ էներգիա ունեցող կաւոիոններԿլանման էներգիան կապված է կատիոնների արժեքականութրում կարող

յան հետ: Ինչքան բարձր է կատիոնի արժեքականությունը, այնքան մեծ է նրա կլանման էներգիան: Օրինակ, Շո՝"-ի, Խց՝-ի կլանման էներԳիան ավելի մեծ է, քան ԽՊո՛-ի,ԿԻ-ի Հ-ի կլանման էներԳիան-Միննույն արժեքականության դեպքում այն կատիոնիկլանման էներգիանէ մեծ, որն ունի բարձր ատոմականկշիռ: Բացառությունէ կազմում Ւ" իոնը, որի կլանման Էներգիանմի քանի անգամբարձր է ինչպես միավալենտ, այնպես էլ երկվալենտ կատիոններից: Կատիոնների կլանումը կախված Է Շան հողային լուծույթում նրանց

կոնցենտրացիայից: Ինչքան լուծույթում շատ է այս կամ այն կատիոնիքանակը, այնքան մեծ ուժով է այն կլանվում ու կլանող համալիրից դուրս մղումուրիշ կատիոններ: Տարբեր հողեր հագեցածեն տարբեր կատիոններով:Օրինակ, սնահողերի,շագանակագույնհողերի, կլանողհամամոխրահողերի է Շո"՞-ովե Խյց"՛-ով, հիմնականում հ ագեցած լիրը հողերինը ալկալի Խշ"-ով,պոդզոլային,ճմապողզոլայինհողերինը՝Է՞-ովն ՃՐ"-ով՝ Այն հողերը,որոնցկլանող համալիրըհագեցածէ միայն մետաղական կատիոնով(Շշ"", Խց`", ԳՋ, կոչվում են հագեցած հողեր, հետ մեկտեղ պարունակում են մեծ իսկ որոնք ուրիշ կատիոնների քանակությամբկլանված Էլ Ա ՃԻ՞, կոչվում են չհագեցած հողեր: Սոորոշում են Շջ`"'-ի, հողերի աստիճանը վորաբար ն ՒՐ Խք՞"-ի,Խ՞-իկատիոններիգումարի իոններիհարաբերությամբ ն արտահայտում տոկոսներով.

հագեցվածության Մ.Տ100 ՏՒԻ

,

որտեղ

9|

է, հողիհագեցվածության աստիճանն Տ-ը կլանվածհիմքերիգումարնէ, մ էկվ 100գ հողում, Ի-ը հիդրոլիզայինթթվություննէ, մ էկվ 100 գ հողում: Կատիոններիայն առավելագույնքանակը, որը կարող է հողը տակլանել լուծույթից, կոչվում Է կլանմանտարողություն:Կլանման են րողությունը արտահայտում միլիէկվիվալենտներով գ հողի /-ն

հաշվով: Կենսաբանականկլանում:

Այն կապված է բույսերի ն հողում բնակվողմիկրօրգանիզմներիկենսագործունեությանհետ: Բույսերն ու միկրոօրգանիզմները յուրացնելով մատչելի ազոտ, ֆոսֆոր, կալիում, ծծումբ ն սննդարարայլ ւոարրեր,կառուցումեն իրենց օրգանիզմը: Կենդանի ու մեռած օրգանականնյութերի հետ կապվելով այդ սննդարարտարրերըպահվումեն հողում ու թույլ չեն տալիս, որ մթնոլորտիւոեղումներովլվացվեն, հեռանան: Այդ մեռած մնացորդների ռանքայնացվելուց հետո անջաւոված սննդարար տարրերը նորից անցնում են հողի մեջ, որոնք ն յուրացվում են բույսերի կողմից: Իրենց կենսագործունեության ընթացքում բույսերը ոչ միայն կլանում, այլն յուրացնում են մայրատեսակի ապարների մեջ պարփակվածսննդանյութերը,կապումօդի ազոտը: Բույսերը, ինչպես նան միկրոօրգանիզմները,յուրացնում են հողում եղած ոչ բոլոր տարրերը,այլ ընտրումու յուրացնում են իրենց սննդառության համար կենսականկարնոր նշանակությունունեցող սննդարարնյութերը: Շնորհիվբույսերի ընտրողականկլանողական հատկության,աստիճանաբարհողի վերին շերտերում կուտակվում են բույսերինանհրաժեշտսննդատարրեր: Կենսաբանականկլանումը առանձնապեսկարնորէ բույսերի համարչափազանցանհրաժեշտայնպիսիսննդարարտարրիկլանման ու պահպանմանհամար, ինչպիսինէ ազուոը, որն այլ ճանապարհովգրեթեչի կլանվում: Տարբեր հողեր ունեն տարբերկլանման տարողություն:Հումուսով հարուստ նւ ծանր մեխանիական կազմ (կավային, կավավազային) ունեցող հողերում, Օրինակ`սնահողերում, կլանման տարողութ100գ յունը կարող է հասնել 40-50 Ն նույնիսկ 60 միլիէկվիվալենտ ն հողի հաշվով. այն դեպքում, երբ ավազակավային չնչին քանակությամբ հումուս պարունակողհողերում այդ ցուցանիշը հաճախ չի գերազանցում 15-20 միլիէկվիւլալենտը: Տորփֆայինհողերում կլանման ւուսբողությունըկարող է հասնել 60-80, ճույնիսկ 100 միլիէկվիվալենտ 100 գ հողի հաշվով: ԿլանողակամՍությունը հողի կարնեորագույնհատկություններից է, նրա դերը շատ մեծ է հողագոյացման ն հողի բերրիության զարգացմանպրոցեսներում: -

Յողի կլանողականհատկությունըխիստ կարնոր է բույսերի համար կենսականնշանակություն ունեցող հանքային սննդարար Այութերի կլանման ու պահպանմանհամար: Հողի գրեթե բոլոր հատկություններն ու հատկանիշներն այս կամ այն չափով կախված են փոխանակային կատիոններիկազմից ու քանակից: ՇՅ`"-ով ն հ/ց""ով հագեցվածությանդեպքում, ինչպես, օրինակ սնահողերը, շագանակագույն հողերը Ա այլն, ունենում են ջրակայուն լավ ստրուկտուրա ն, ռետնապես,բարելավ ջրային ու օդային հաւոկություններ.հողը հեշտ է մշակվում: Նման հողերն ունենում են չեզոքին մուռ ռեակցիա: Իյք'-ովհագեցվածությանդեպքում, ինչպիսիք են ալկալի հողերը, ստրուկտուրան կայուն չի լինում, խոնավանալիսդրանք հեշտությամբ քայքայվում են ու ցեխի են վերածվում, իսկ չորանալիս ճաքճքում ու ամուր կոշտերի են վերածվում, դժվար մշակվում: Այսպիսի հողերն ունենում են անբարելավագրոարտադրական հատկություններ:Դրան զուգընթացհողայինլուծույթը ձեռք է բերում

բույսերի հիճնային ռեակցիա, որը բացասական է անդրադառնում բնականոն աճի ու զարգացմանվրա:Այնհողերը, որոնցկլանող համալիրը հագեցվածէլինում Ւ՞-ուլ ն /4՞"՝-ով(պոդզոլային,ճմապոդզոլային)հողայինլուծույթն ունենում է թթու ռեակցիա, հողը փոշիացած է ն ունի վատջրաֆիզիկական հատկություններ: Կլանվածկատիոններիկազմը մեծ չափովանդրադառնումէ հողում տեղի ունեցող կենսաբանականպրոցեսների ակտիվության ն ընթացքիվրա: Բարձր կլանողականություն ունեցող հողերի բուֆերականությունը (հողայինլուծույթի ռեակցիանփոխելու պրոցեսներին դիմաղրելու հատկությունը)ավելի բարձր է լինում: Վերջինսշատ կարւոր է մչակուլի բույսերի աճի ու զարգացման համար սւոեղծված բարենպաստ ֆիզիկաքիմիականպայմաններըպահպանելուհամար: Հողում բույսերի աճի ու զարգացման բարենպաստպայմաններ ստեղծելու համար ուրիշ այլ միջոցառումներիհետ միասին առաջնակարգ նշանակություն ունի նան հողի կլանող համալիրում եղած փոխանակայինկատիոններիկազմի կարգավորումը:Օրինակ, ալ-

-ով փոխարինելու համար անհԽՅ'-ը,ՇԹ՝ րաժեշւո է գիպսը հող մտցնել, իսկ պոդզոլային ու ճմապոդզոլային հողերում Ւ"-ը ն /Ճ7՞"-ը դուրս մղելու ու կլանող հւամլիրըՇ8՞'-ով հագեցնելու համարկատարում են կրացում: կալի հողերում կլանված

ՀՈՂԱՅԻՆ ԼՈՒԾՈՒՅԹԻ ՌԵԱԿՑԻԱՆ ԵՎ

ՅՈՂԻ ԲՈՒՖԵՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՅԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ներծծվելով հողի մեջ, մթնոլորտային տեղումները փոխազդեեն մտնում նրա սյինդ փուլի հետ Լ լուժում որոշ նյութեր:

ցության մեջ

Ս4

Բացի այդ. տեղումներըպարունակում են որոշ քանակությամբՇՕշ, ազոտային ն ազոտականթթուներ:Ուստի հողի կաթիլահեղուկջուրը է այս կամ այն քանակությամբլուօելի միացութմիշտ պարունակում

Հողային լուծույթը կամ հողի հեղուկ փուլը նրա ամենաակտիվն ամենաշարժուն բաղադրիչ մասն է, որն անմիջականորենազդում է բույսերի աճի ու զարգացմանվրա: Նրա նշանակությունըբույսերի ս0նդառության ն հողում տեղի ունեցող պրոցեսներումշատ մեծ է: Քանի որ բույսերը սննդարարտարրերը կարող են յուրացնել միայն լուծված վիճակում,ուստի, հողային լուծույթը բույսերին սննդարար նյութերմատակարարելուհիմնականաղբյուրնէ: Սննդարարնյութերի տեղաշարժնու նրանցհավաքագրումը(հավաքագրելն շարժման մեջ դնելը) տեղի է ունենում հողային լուծույթի միջոցով: Հողի մի

յուններ:

Դողայինլուծույթի մեջ կարելի Է հանդիպելինչպեսլուծված օրգանական,օրգանահանքային,այնպես էլ հանքային միացություններ: Օրգանականմիացություններից հողայինլուծույթում հանդես եեն գալիս ծրգանականթթուներ ն նրանցաղերը, ամինաթթուներ, ն ու թերներ,սպիրտներ բույսերի, կենդանիների միկրոծրգանիզմների կողմից արտադրվողզանազան միացություններ:Հանքայինմիացություններըլինում են ազոտական աղերի, ֆոսֆատների,կարբոնատների, երկկարբոնատների,քլորիդների, սուլֆատների ն այլ միացությունների ձնով: Ըստ ռրում, հողային լուշույթում եղաճ միացությունների մի մասը բույսերի սննդառությանհամար անհրաժեշտ տարրեր են, իսկ մի մասն էլ, ընդհակառակն,նարող է վնասակար, անգամ թունավոր ազդեցություն ունենալ բույսերի վրա: Հողային լուծույթի քանակական ու որակական կազմը տարբեր հողերում տարբերէ: Օրինակ, հյուսիսային շրջաններում առաջացած ճմապողզոլային հողերում գերակշռում են լուծված օրգանական միացությունները,իսկ հարավայինշրջաններումձենավորված շագանակագույն,գորշ ն մոխրահողերում,ընդհակառակն, գերակշռում են հանքայինմիացությունները:Սնահողերում հանքայինն օրգանական միացություններիթանակականփոխհարաբերությունը գրեթեհամաչափ է լինում: Հողային լուծույթի խտությունը տարբեր հողերում խիստ տարբեր է: Ծրինակ, սնահողերում, լեռնամարգագետնայինհողերում. մոխրահողերում,շագանակագույնհողերումն ընդհանրապեսոչ աղակալած հողերում ջրում լուծվող միացություններիքանակը շատ չնչին Ւ մի քանի գրամ մեկ լիտրի մեջ, մինչդեռաղուտ հողերում բավական շատ է ն կարող է հասնել մինչե մի քանի տոկոսի:Հողային լուծույթի խտությունը շարունակ փոխլլում է: Այն կախված է ոչ միայն հողի բնույթից, այլն խոնավությունից: Հորդառատ անձրեներիցու ոռոգումից հեւոո, երբ հողի խոնավությունը բարձրանումէ, հողային լուծույթի խտությունըփոքրանում է, իսկ հողը չորանալիս լուծված աղերի խտությունը մեծանում է, մե-

նրաօսմոտիկճնշումը: Բարձր օսմոտիկ ճնշման պայմաններումբույսերի սննդառության պրոցեսը դժվարանումէ: Բույսերի բնականոնսննդառության պրոցեսիհամար պահանջվողչափավորօսմոտիկճնշումը 2-3 մքնոլորտ է, մինչդեռաղուտ հողերումայն կարողէ հասնել 20-30 ն ավելի ծանում է նան

մթնոլորտի: զ

քիմիականու հատկություններիձնավորումը,մասնավորապես են հողային ֆիզիկաքիմիականհատկություններըպայմանավորված ու լուծույթի կազմով խտությամբ: Հողային լուծույբի կարնոր հատկուբյուններից մեկը նրա ճեակցիայի բնույթն է: Յուրաթանչյուրհողային տիպի բնորոշ է յուրահատուկ ռեակցիա:Օրինակ, պոդզոլային. ճմապողզոլային, տորֆաճահճայինհողերը ե կարմրահողերնունեն թթու ռեակցիա,սնահողերը, շագանակագույնհողերը`չեզոթին մոտ ռեակցիա. աղուտ ու ալկալի հողերը տարբեր աստիճանի արտահայտվածհիմնայինռեակցիա նայլն: Հողային լուծույթի թթու ռեակցիան հիմնականում սպլայմանահետնանքով վորված է օրգանական մնացորդների տարրալուծման օրգանական թթուներովու կլանող համալիրում կլանառաջացող Հիմնային ռեակցիան պայմանաված ԷԼ՛-ի,ն ՃՐ"՛-իառկայությամբ: մեջ մտնելովաօվորված է կլանված Խ"-ով, որը փոխազդեցության է նատրիումիկարբոնատ խաթթվի հետ, միջավայրումառաջացնում կամ երկկարբոնատ: Հիմնայնությունըպայմանավորվածէ նան կալցիումի կարբոնատիառկայությամբ: Չեզոքին մոտ ռեակցիա ունեն այն հողերը, որոնցկլանող համալիրը հագեցածէ ՇՔ՞՞-ովԼ Խց"'-ով: Հողայինլուծույթի ռեակցիանկարողէ տատանվել բՒ 3-3.5-ից մինչ քԷ(-8-10-ի սահմաններում: երբ քՒԼ-6-7/-ի,հողը գործնականում ունի չեզոք ռեակցիա, թԻ- 4-5-ի դեպքում ռեսկցիա թույլ թթու է. քՒԷ4-8-ի դեպքում քքու է, իսկ քՒ/Հ 4--ի դեւպքում հողն ունի ուժեղ շարք

:

,

թթվային ռեակցիա: Երբ քՒԻՀ7-8է, հողային լուծույթի ռեակցիան հիմնային է, իսկ եթե քՒ|» 6--ից, ուրեմն այն ուժեղ հիմնային է: Հողային լուծույթի ռեակցիան պայմաճավորված է մայրատեսան կի բուսական ծածկույթի բնույթով, կլիմայականպայմաններով, տեսակով ն այլն: կալցիումի ն օգտագործվողպարարտանյութերի

վրա ամագնեզիումիկարբոնատներով հարուստմայրատեսակների են մոտ աունենում իսկ թթու չեզոքին ռեակցիա, ռաջացածհողերն հիմնականումթթու ռեակցիա:Ինչպարներիվրա առաջացածները՝ քան մթնոլորտւային տեղումներըշատ են, այնքան հողի շերտով շատ «:Ճ

անցնում, հետնաբար,Ւ) իոնու|շատ ՇՃ ու հ/ց է դուրս մղվում, հողի ռեակցիան թթվային է լինում: Փշչատերնանտառներիտան ատակ առաջացածհողերն ավելի թթու են, քան սաղարթավորների ռաջացածները: Ֆիզիոլոգիապես թթու պարարտանյութեր օգտագործելիս (օրինակ, (ՊՒկ)չՏՕ.) հողային լուծույթի քՒ-ը իջնում է, ն թթվությունըմեծանում է, իսկ ամոնիակայինսելիտրա (ՎՒԼԻՕ.) օգտագործելիս քԷ-ը մեծանում է, ե թթվությունը իջնում: Բուսական ծածկույթի փոփոխությունը, անտառիհատումը,ամասնավորապես ռաջ է բերում հողի ռեակցիայիխիստ փոփոխություն: Տարբերում են հողի թթվությաներեք տեսակ` ակտիվկամ ակջուր է

փոխանակայինն հիդրոլիզային: ողի ակտիվ թթվությունը պայմանավորվածէ լուծույթում թթուների կամ հիդրոլիզայինթթու աղերի առկայությամբե արտահայտվում Է քՒ-ի մեծությամբ: Փոխանակւսյինթթվությունը պայմանավորվածէ փոխանակային ՒԼի ու ՃԷի առկայությամբ ն ի հայտ է բերում չեզոք ւսղերի լուծույթների ներգործությամբ:Հիդրոլիզային թթվությունն ի հայտ է բերվում հիդրոլիզային հիմնային աղերի լուծույթներով, օրինակ, տուալ,

ՇՒհՇՕՕԽխզ-ով:

ն հիդրոլիզայինթթվություննարտահայտում են Փոխանակային 100 գրամ հողի նկատմամբ: միլիգրամ-էԷկվիվալենտներու| Մչակովիբույսերը չափազանց զգայուն են հողային լուծույթի հանդեւվ, ն դրանցմեծամասնությունըչի կարողզարգառեակցիայի նալ թՒ-ի 3,5-ից ցածր 9-ից բարձր լինելու դեպքում:Ուժեղ բթվային ն ուժեղ հիմնայինռեակցիայիպայմաններումբույսերըչեն կարող բնականոնկերւպով զարգանալ, իսկ հաճախնան մահանում են: Հողայինլուծույթի ամենալավռեակցիանմշակովիբույսերիմեծամասնության համար թույլ թթվային կամ թույլ հիմնային ռեակցիանԷայսինքն, երբ քԷԼ-ըտատանվում է 6-7,5-ի սահմանում: Շատ թթու հողեր առանց մելիորացիայիպիտանի չեն գյուղատնտեսականբույսերի մշակման համար:Հողային լուծույթի թթու ռեակցիանչեզոքացնելու ն հողի բերրիությունըքարձրացնելուհամար կիրառում են կրացում: Թթու հողերի չեզոքացումն ընթանում է ըստ հետնյալ ռեակցիայի:

ն

ՇՅ

հողկկ

|

|

հ Ւ

Կրացման հետնանթովբարձրանումԷ հողային լուծույթի թ-ը փոքրանում է հողի հիդրոլիզային թթվությունը, մեծանում փոխանակմանտարողությունը:ՔԻ-ի մեծացումն առաջ է բերում միկ-

րոօրգանիզմներիգործունեության ակտիվացում ն օրգանական նյութերի ինտենսիվքայքայում: Այս բոլորի հետնանքովլավանում է հողի սննդային ռեժիմը,մասնավորապեսբարելավվում է բույսերին ազոտ ն ֆոսֆոր մատակարարելու հարցը: Կլանող համալիրում Շձ-ով հագեցվածությունը մեծանալու շնորհիվ մեծանում է Շ-ի շարժունանությունըն բարձրանումնրա մատչելիությունըբույսերի համար: Բացի այդ, հիմնային միջավայրի պայմաններումփոքրա0ում է ֆիզիկաքիմիականճանաւպարհովֆոսֆորի կլանումը. ն միջավայրում ավելանում է մատչելի ֆոսֆորի քանակը: Դրականայս բոլոր պրոցեսներիհետ միաժամանակ ՒԹ-ը, ինչպես նան Թ-ը, հյո-ը, Շս-ը, Շօ-ը ն այլ միկրոտարրերչեն հավաթագրվում,այսինքն` այդ տարրերնանցնում են բույսերի համարանմատչելիձների: Ուստի կրացմւանդեպքում ւվետք է հողի մեջ գոմւաղբմտցնել ն լրացնել մատչելիմիկրոտարրերիպահանջը: Հողի պահանջը կրացման նկատմամբպարզելու համար պետք է որոշել նրա հիմքերով հագեցվածության աստիճանը հետնյալ բաՇաճձնով.

Մ(Հ)Հ

Շ8 Է

2Շ(ԻՇՕ.),

-»

հողկկ

|ՇոՀ4ԻչՇՕչ ՇՅ

Տ

Ս2Յշը:

2:

ե /Ոտեղ

հողի հագեցվածությանաստիճաննէ, գումարն է մգ էկվիլալենտներուվ, Տ-ը կլանված կատինոնների Ւ-ը հիդրոլիզայինբթվություննԷ մգ Էկվիլալենտներով: Եթե հագեցվածության աստիճանը(796) 50 55-ից ցածր է, հոզը կրացմւսնխիստկարիք է զգում, 55-709--ի դեպքում միջակ,70-8042դեւվքում մ թույլ, իսկ 8ՕՀՇ ե 8026 -ից բարձր արձի հագեցվածության հագեցվ թյան դեպք ի դեպքում ւսյն կրացմանկարիք չի զգում: Յուրաքանչյուր միլիէկվիվալենտ հիդրոլիզային թթվությանը (100 գ հողի նկատմամբ) մեկ հեկտարին0-20 սմ հողաշերտիհաէ 1,3 տՈննա կիր, հողի ծավալայինկշիռն ընդումար 1,3 գ/սմ5: նելով Ինչպես ուժեղ թթվությունը, այնպես էլ ուժեղ հիմնայնությունը Կ-0

-

,

պահանջվում

խիստ բացասաբար

|Ի

"

՝

Ա

են

անդրադառնումմշակովի բույսերի աճի

ու

ԿԿՈՒԱՐ ինչպես ի հիմնային ռեակցիան, ինչպես նշել

նշել ենք, ենք,հիմ ային ռեակցիան, լուծույթ նականում առաջ է գալիս այն հողերում, որոնց կլանող հւսմալիրը հագեցած է Խո-ով: Վերջինսդուրս մղելով, լուծույթի մեջ առաջացնում է նատրիումիկարբոնատկամ երկկարբոնատ,որը ն լուծույթին ողային

հիմ-

տալիս է ուժեղ հմինային ռեակցիա:Հիմնային ռեակցիանպայմաց)

նավորվածէ նան կալցիումիկարբոնատիառկայությամբ,միայն այս դեպքումհիմնայնություննավելի ցածր է լինում, քան սոդայի առկայության դեպքում: Երկրագործության մեջ հիմնայնության ր կան հատկությունը վերացնելու համար կիրառում են գիպսացում: Հիմնային ռեակցիայի չեզոքացումըտեղի է ունենում հետնյալ հա-

ացակա

վասարմամբ՝ Խո

ԽՅ

հողկկ

Ւ

-»

հողկկ

թուլանում

ցիայի փոփոխությունառաջ գալու հնարւսվորությունը: Սովորաբարթթու հողերիկրացմանկամ հիմնայինհողերի գիպսացման ղեւպքում,հաշվարկայիննորմայիցավելի կիր կամ գիպս են տալիս, որպեսզիհնարավորլինի թթու կւսմ հիմնային ռեակցիանչե-

նել: զոքացնել

ՇՅ

2ՇոՏՕչ |ԱՅՀ

մեջ մտնելով հողի կոլորիդների,ավելի շուտ կլանված կաւոիոնների ն է ռեկ-

հետ, հիմքի կամ թթվի մո մասը չեզոքանում է,

(ՇոՀ482չՏՕչ Շ

Շզ

ԻՔ-ը փոխանակվելուլ Շ8-ով. կանխւլումէ սոդայի առաջացման Է Բացի այդ, միջավայրում առաջացած սոդան անմիջականորեն ռեակցիայիմեջ է մտնում գիպսի հեւո ն, առաջացնում դժվարալույծկալցիումիկարբոնատ. ն բՒ-ը իջնում հնարավորությունը,

ԻՅչՇՕ«ԻՇՅՏՕՀԻՅչՏՕԻՇՅՇՕ::

Պետք Է նշել, որ կլանված կատիոնների ընդհանուրգումարի մինչն 56-ը պարունակելու դեպքում կլանված Ի-ը հողի հաւոկություններիվրա բացասականազդեցությունչի թողնում: Հողայինլուծույթի ռեակցիայիմասինխոսելիս հարկ է համառոտակի նշել նան հողի բուֆերականության հատկությանմասին: Բուֆերականությունը հողի այն հատկություննէ, որը կարող է դիմադրելայն պրոցեսներին,որոնք ձգտում են լոխել հողի ռեակցիայիբնույթը: Բուֆերականության հատկությունը կախվածԷ հողում կոլոիդների պարունակությունից, օրգանականնյութերիքանակից,կլանված կատիոնների կազմից:Ռրքան հողի մեխանիկական կազմըծանր է ն հողը հարուստ է Օրգանականնյութերով,այնքան նրա բուֆերականությունըբարձր է: Սնահողերը,շագանակագույն,ալկալի հողերը, որոնք պարունակում են մեծ քանակությամբկլանված կատիոճնր, թթվային դառնալու նկատմամբմեծ կայունությունունեն: Պոդզոլային հողերը.կարմրահողերը ն այլն, որոնք աղքատ են կլանվածհիմքերից, շուտ են թթվայինդառնում: Ուստի սնահողերում,շագանակագույնու գորշ հողերում, ինչպեսնան մոխրահողերում թույլատրելի է ֆիզիոլոգիապես թթու պարարտանյութերի օգւոագործումը,իսկ պոդզոլայինհողերի պարարտացումըպահանջում է մեծ զգուշութ-

ուն:

Բարձրբուֆերականություն ունեցողհողերում լուծույթի ռեակցիայի կայունությունըբացատրվում է նրանով, որ միջավայրում հանդես եկած թթվային կամ հիմնայինլուծույթը

փոխազդեցության

ՀՈՂԻ ՍՏՐՈՒԿՏՈՒՐԱՆ

Հողագոյացմանընթացքումմի շարք գործոններիազդեցության տակ հողի մեխանիկական տարրերնագրեգացիայիեն ենթարկվում, վերածվումտարբեր չափիու մեծության առանձնությունների, որոնք

կոչվում են ստրուկտուրայինագրեգատներ: Տարբեր բնապատմականպայմաններում առաջացած հողերն ունենում են յուրահատուկստրուկտուրա:Օրինակ մարգագեւոնաային ու լեռնամարգագետնային հողերինյուրահատուկ Է հատիկավոր ստրուկտուրա (ԺՀՕ,5-5մմ, կողերն ու եզրերը լավ են արտահայտված, առանձնություններըլավ են ձենավորված),սնահողերին կնձիկահատիկային(4Հ0,5-5 մմ, կողերն ու եզրերը պարզ չեն արւոավատ են ձնավորված), անտառային հայտված, առանձնությունները 5-20 մմ, կողերն ու եզրերը լավ են արհողերին ընկուզանման(9Հ տահայտված,առանձնություններըպարզ են ձնավորված), ալկալի հողերի Ց հորիզոնում առաջանում են սյունանման կոշտուկավոր ստրուկտուրա(4»1 սմ-ից, առանձնություններիգլխամասը կլորացած է), կիսաանապատայինու պոդզոլային հողերի ստրուկտուրան հիմնականումւիոշիւսցածէ (ՄՀ 0,25 մմ-ից) ն այլն: `ողի ստրուկտուրաննրա կարեորձեսբանականհատկանիշներից մեկն է, որն արտահայտում է ինչպես հողի ծագումնաբանական առանձնահատկությունը,այնպես էլ նրա արտադրական արժեքը. տեսակեւոից արժեքավոր են այն ստրուկտուրային Ագրոնոմիական առանձնությունները, որոնք ունեն կայունություն, այսինքն ջրի քայթայիչ գործունեությանը դիմադրելու ընդունակություն: Ստրուկտուրայի ջրակայունությանհատկությունը պետք է տարբերել նրա կապակցությունից կամ մեխանիկականամրությունից,այսինքն հոլի այն հատկությունից.որը կարող է դիմադրել մեխանիկական այն ուեն Ժերին, որոնք ձգտում անջատել նրա առանձինմասնիկները: Ստրուկտուրագոյացումըբարդ պրոցես է, որն առաջ է գալիս մի շարք գործոններիհամատեղներգործությամբ: Վողի ստրուկտուրայիառաջացմանգործում վճռականնշանակություն ունեն խոտաբույսերը, առանձնապես նրանց արմատային

ՍՄ

համակարգը, որոնք տարածվելովհողի մեջ, ճնշում են գործադրում նրամասնիկներիվրա, մոտեցնում,կպցնում իրար, վերածում տարբեր ձնի ու չափի կնձիկների: Դաշտավարությանմեջ հողի ստրուկտուրայի առաջացմանը ով նպաստում են ցանո ազմամյա հւսցա Կ 9ազգի ու հատկամեծ

կ

Աոաաերը: իրեսնածաղկավոր

հարցում առաջնակարգնշանակություն Ստուկտուրագոյացման ունեն նան ստորինկարգի միկրոօրգանիզմները, որոնք տարրալուծում են բուսական մնացորդներն ու վերածում հումուսի, վերջինս սոսնձում, կպցնումէ հողի մասնիկները' Կայուն ստրուկտուրայի ստեղծման գործում չափազանց կարնոր նշանակություն ունեն հողի հումուսը ու բարձրարժեբ կատիոնները,առանձնապես ՇՅ-ը: Հումուսը, որպես կոլոիդ, ՇԲ-ի Խց-ի, ինչպես Շան մակարդելու հատկություն ունեցող բարձրարժեք ւյլ կատիոնների ազդեցության տակ մակարդմանէ ենթարկվումու վերածվում ջրում չլուծվող սոսնձվող նյութի. նատրիումը ն միարժեք ուրիշ այլ կատիոններզուրկ են մակարդելու հատկությունից:Այդ է պատճառը, որ Շճգի ն Խց-ի կատիոններով հագեցած հողերի ստրուկտուրան ջրակայուն է լինում, իսկ Խճ-ով հագեցածները՝ ընդհսկառալկլը: Ստրուկտուրայի առաջացման գործում մեձ նշանակություն ունեն հողի մեխանիկական կազմն ու խոնավությունը: Ավազայինհողերը ագրեգատացմանչեն ենթարկվում:Ստուկ-

տուրայի ստեղծմանհամար հողը պետթ է պարունակիբավական քանակությամբկավայինմասնիկներ,որպեսզի ոչ միայն իրար կապակցվեն,այլն կապակցեն ավելի խոշոր ավազայինմասնիկների: Պետք է նշել, որ ագրեգատացումըկարող է տեղի ունենալ միայն ոիոշակիխոնավությանպայմաններում: ողի որդերիգործունեությաննշանակությունըստրուկտուրայի առաջացմանհարցումնույնպես մեծ է: Անձրնեորդերը փխրեցնումու են խառնում հողը, իրենց արտաբորանքով նպաստումհողի փոշչիացած մասնիկներիմիացմանը: Սովորաբար տարբերում են մակրո- ն միկրոստրուկտուրա: Մակրոստրուկտուրանհողի այն կնձիկներն են, որոնց տրամագիծը տատանվում է 0.25-10 մմ-ի սահմաններում: Միկրոստրուկտուրան 0.25-ից մինչն 0,01 մմ տրամագիծ ունեցող առանձնություններն են. 10 մմ-ից խոշոր ագրեգատներնանվանումեն կոշտուկավորստրուկ-

են

ցույց են տվել, որ հողի նականներիհետագա հետազոտությունները ուց ավել որողի ան: Բարեւ օդային ու ջ երմային հատկությունների ուրայի տարրերը: կարնոր դեր են խաղումնան միկրոստրուկտուրայի

լիս

Կ խիտ.

Եթե կառուցվածքը:

ա

ԿԱ ներ

վորված են շատ արանցում այդ ն ները ԱԱ բույսերիմազարմատ Ա անկախստրուկտուրայի թաց նշանակությունը յունությանաստիճանից,դրանց ագրոնոմիական միաժաը ստրուկտուրան խիստ նվազումէ: Հետնապես, ակոտկենուբու լավ ծակուոլեքութ մանակպետք Է ունենա փուխր կառոուցվածք

րը լավ չեն

ջրակայու

յուն:

Նկ.

9.

րի

Ս.Ս.

Զախարովի)1-ին

Հրակ կնծկային, փոչենմած, Տորոըճկուզանման, կեծկային, Տ.խոշորհատիկավոր,ընկուգացման,մանր ԱՒ հոաթռեր, տիկավոր, պրիզ1 Հան Խո ր պրիզմավոր, 2-րդ բեփուկատերեանման, (9 23. կոշտ թ քերթավոր, 20. տիպ րավոր 22ժանր բեփուկավոր կոր տեսակները(ըստ

մանր կնձկային,4

7.

6.

տուրա: Ըստ

Վ.Ռ.Վիլյամսիտեսության, ագրոնոմիական տեսակետից կարնորէ միայն մանր կնձիկային կամ հատիկավորստրուկտուրան, ունեն 1-0,5 մմ տրամագիծ:Մի շարք գիտորի առանձնություններն

երը ահատե տուրը, օոր. Գ

նշանակությունը ագրոնոմիական Ստրուկտուրայի նան կարնոր հանգամանքն̀րա մի շարբ է պետք հաշվի առնել

10.

15.

զուգընթաց.մի շարք գործոննեառաջացմանը Ստրուկտուրան, քայքայվումէ: Ստրուկտուրայի

տակ միաժամանակ ազդեցության

Ար

խաբիմեխանիԳան քայքայման պատճառները կարելի է բաժաճել երեք խոբի ն կենուսբանական: կական, ֆիզիկաքիմիական Մեխանիկական,ճանապարհովստրուկտուրայիքայքայումն առաց է գալիս մթնոլորւոայինտեղումներիձեխանիկականհարվածների, հողը մշակող մեքենաների ու գործիքներիճնշման ու շփման ազղեցությունից:Հողը փոշիանում է հան փոխադրող, բերքահավաքիու այլ մեքենաների անիվների, ինչպես նան անասունների ոտքերի

ներով:

Է ն

ԿՒլ, իոն-

ա

:

յունը:

Բույսերի սննդառության պրոցեսի այժմյան տեսությունը պահանջում է, որպեսզի ստրուկտուրայիգոյացման հետ համամասնորեն տեղի չունենա նրա արագ քայքայումը, մեխանիկականմասնիկները գեմենտացնող հումուսը ամբողջությամբ չհանքայճմացվի,ու նրա մեջ եղած սննդարար տարրերը ամբողջությամբ չվերածվեն օրալույծ ձների Գողի ստրուկտուրան ունի կաբնոր արտադրական նշանակուքյուն: Ստրուկտուրայինհողերում առեա են նւլաստավոր ջրային, օ-

դային, ջերմայինռեժիմներ.Նման հողերում կենսաբանականպրոցեսներնակտիվեն բնթանում,ե ստեղծվում է լավ սննդային ռեժիմ: Այս բոլորի հետնանջով հողում ստեղծվում են բերրիությանլավապայմաններ,ն մշակվող կուլտուրաներիցստացվումէ բարձր

Գո րք:

Ստրուկտուրայինհողերում ջրաթափանցելիությունըլավ է արտահայտված,իսկ գոլորշացումը՝ թույլ: Նրանք լավ են կլանում ու պահում մթնոլորտայինտեղումներից առաջացած ջրերը, որի հետնանքու մակերեսայինհոսանքներգրեթեչեն առաջանումու հողատարմանպրոցեսներնէլ թույլ են արտահայտվում: Բավարար բանակությամբ ծակոտիների առկայությանւվատճառով ստրուկւոդւլինում, հետնաբարհեշտ են մշակվում,

հողերը հորան ակն ազրուռեխնիկական իցոցացումները այու ճավետությունը բարձր չինում: թե ինչու է հողում համար քիչ

ցածր `

կություն

քայքա-

Հողի ստրուկտուրայիփոշիացմանկենսաբանականպատճառը կապված է ստորին կարգի միկրոօրգանիզճներիգործունեության հետ: Օդակյաց մանրէներըտարրալուծում ու հանքայնացնումեն ստրուկտուրան գեմենտողհիմնական նյութը հումուսը, որի հետնանքով էլ ստրուկտուրանաստիճանաբար կորցնումէ իր ջիակայունութ-

ան

ստրուկկայուն կնձիկային րտահայտված

ծ չեն վերաօոռոգման ժամանակ արագ ցեխի հետնանքու չեն փակվում,որի ծակոտիները է կամ խիստ թո ն կանխվում է կատարվում,

ամենաարժեքավոր գրավիտացիոն վում, լավ

յունը տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ հողի մակարդիչներիցմեկը՝ կլանվածՇճ-ը, փոխարինվումէ

շ

ա

զուրկհողերում ջրաթափանցությունը Ստրուկտուրայից Իո գոյանումեն մակերետայրը լանջերում լինում,որի հետնանքով Գո՛ Ուժեղ ջրի կորուստ` ունենում մեծ քանակությածբ Ներ Ն տեղի է հողի մակերեսից: հետնանքովմեծ է Շան ջրի կորուսւոը լորշագման առանձնակի նշանապահելը վիճակում Հողը ստրուկտուրային Լավ ջրակայունստրուկտուէ ստանում ոռոգվող հողերում:

Արիներ զիկաճեխանիկական ճանապարհովսւորուկտուրայի

տակ

ահպանել " Ա լավ

ծախսէ պահանջվում, ստացվում

վար,ն ըճդհաճրապես է

Մհա

պետք

ստեղ-

ունեցող

հողե

ջրի ծծանցումը նում է

քայքայումնու հողածածկի էրոզիայով հռիգացիոն

ոռոգող

ջրերիավելորդկորուստը: մանավանդեթե հողը ասու Ստուկտուրայիցզուրկ հողերում, թույլ է հագեցած,աերացիան ցած է ու խոնավությամբ կարող են հետնանքով պրոցեսների անօդակյաց ընթացող նրանում րոց ընթանալ բույսերինվնասակարենթօքսիդմիառաջ բերել ազոտիկորուստ, ն կուտակում ցությունների

կատարվուը

բոարաոցա"ըոոր

ԷՆ:

Հ

ազոտազերծման (դենիտրիֆիկացիայի) այլն: բ

Հ /

2.

Նկ.

17Բարելավ

ստրուկմ'ու-

րային հողի ձակուոկենությունը (րստ ՆԱ. Կասչինս» կու). 4. նուրբ. գլխավորապես մազականծակուռիմեջ, որոնք ներ կնձիկների

զ

2.

մեջ.

միջակ ծակոտիների Դդրոնք թրջվելուց

կարժ ժամանակ հետո ւգվում են ջրով.իսկ հետագայում այն ներծծվելուց հետո օդով. 4. մազական

ծակոտիներ կնձիկների կցճանտեղում, ոբոնք խոռավ Ժաճանակ մեծ սաճբ լցված են ջրով

մա-

Խեր զարգացման

Կան Հողում բույսերի աճի ու է կանոնավորկերանհրաժեշտ ստեղծելու նպատակով պայմաններ ս տրուկտուրան: հողի քայքայված պուլ վերականգնել 6"

Վերջինտարիներին կատարված ուսումնա հողիջրակայունստրուկտուրան

լերը Ցուց կարելի

են տվել, որ

ու

պահպանել,ինչւյես

ու

նույնիսկ

են տվե

եթե հողի ա ուսումնասիրությունները,

լու

դա ցույց

հարթահաւո արը, նվազագույն վարը,չվարելը ն այլն: Ստրուկտուրայի ստեղծման գործում խոտաբույ մերի դերը գնացանցիհզորությամբ:

էարմատային հատվում խուոաբույսերը, բակլազգի ազսամյա

դաշտավլունազգի մանդ խաղեր խոտաբույսե րքրանցարմատային զանգվածը տարածվում, ոչմիան Աո է վարելաշերտում, հոի ոաանում ենթավարելաշերւի խոր Գոյացումը հողաշերտ ընդգրկում րոկտուրաթանակի Չին զանգվածի դեպքում հողում ավելի հումուս կուտակվում Ստրուկտուրագոյացման որոն պետք խոմոր

խոտաբույսերի

այդ,

ու

ը

այլ նան

մեծ

է

Մեծ

է

շատ

,

,

ց առաջ

որը

է

լ

ճիշտ համշԱրուների մշակման մակարգ, աշն կիրառել երբեք չպետք է վարել գերխոնավ վիճակում երուսվաղվումհողը է առաջացնում խոշոր կոշտեր:Մշակու տանել միայն հողի ֆիզիկական հասունացման մետք 1լավ փշրվում ժամանա ցրվում, չի սվաղվում կոչտերչի առաջա զուր" Վերջինտարիներին հումուսի

պա

:

,

հողի

ու

ու

ե

չոր

«

ՐԲ

այն

ու

Է

ս. արհեստական ՝

ստեղծելու նպատակով գյուղատնտեսական ակտիկայում րուզտուրա սկսել են

իմել

բարձր մոլեկուլյարնյութեր` պո կիրառել նե մեր 8, հիդրուիզված Սոպոլիմասնիկները սոսնձելուն ստրուկտուրային ջացնելու հատկություն: Այս աշխատանքնե ն առավելապես ՆՏՐ լապես կիրառ վում են ԱՍՆ-ում, Գերման րմաճիայումինչպեսնան ԱՊՀ որոշ հանրապե-

րաե ոով

ԻՅ-ով հագեցած ալկալի հողերում պեւոք Է գիպս մտցնել` նատրիումըփոխարինելկալցիումով: Ագրոտեխնիկական համալիր միջոցառումներիկիրառումըհնարավորությունկտա հողում ստեղծելն պահպանել կայուն կնձիկային ստրուկտուրա ն այդպիսով լավացնել նրա բերրիության մվայմաններն ու բարձրացնելմշակվողբույսերի բերքատվությունը:

ՀՈՂԻ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ՈՒ ՖԻԶԻԿԱՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ

ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հողի ֆիզիկականու ֆիզիկամեխանիկական հատկություններն անմիջականորեն ազդումեն բույսերի աճի ու գարգացմանվրա: Վարի որակը, հողի մշակմանտեխնոլոգիականպրոցեսներըպայմանավորված են հողի ֆիզինամեխանիկական հատկություններով:Հողի մշակմանհամակարգմշակելիս,ինչպես նան հողը մշակող նոր մեքենաներու գործիքներստեղծելու ու կատարելագործելու դեպքում, հատանպայման հաշվի են առնում հողի ֆիզիկամեխանիկական կությունները: գողի Լնդհանու ֆիզիկական հատկություններիշարբին են դասվում ծավալային զանգվածը(կառուցվածքիխտությունը), տեսակարարզանգվածը,(հողի պինդ փուլի խտությունը) ու Ժակոտկենությունը:

ողի

տեսակարաթզանգվածը միավոր ծավալով (1 սմ»)հողի պինդ փուլի կշիռն է արտահայտվածգրամներով: Տեսակարար զանգվածիմեծությունըկախվածէ օրգանական 0յութերիպարունակությունից ն հանքային կազմից: Ինչթան հողը հարուստ է օրգանական նյութերով, այնքան տեսակարարզանգվածը փոքր է ն ընդհակառալն: Օրգանական նյութերի տեսակարար զանգվածը ժիջին տատանվում է 1,4-1,8, իսկ հանքային նյութերինը՝ 2.6-2,7 հաշվով գ/սմ՛-ի սահմաններում: տեսակարարզանգվածը տատանվում է միջին հաշվով 2:3-2.4 գ/սմ -ի սահմաններում: Հողի ժավալայրնզամգվածը1 սմ. բացարձակհոզի կշիռն իր բնական կառուցվածքի պայմաններում Հողի 0ծամալային զանգվածըկախվածէ նրա տեսակարարզանգվածից, օրգանական նյութերիքանակից, ստրուկտուրայի վիճակից ու օակոտկենությունից: Ինչքաճ հդղը հարուստ է օրգանական նյութերռվ,լավ է արտան ունի փուխր կառուցվածք,այնքան հայտված նրա ստբուկտուրան

Լ աԱոիլանիդ, պոլիակրիլնիտրիլ առանձնությունըեր տողի լ

տություններում:

-

Կլանված բարձրարժեքկատհոննե Ն րի պիսիք են ճմասպոգզ ոլային ու պոդզոլա

հողերում, ինչինհորա կայուն ստրուկ-

զոլայրն

հողերը,

անհրաժեշտ է կրացձան ճանապարհով

Հողի

է

ծավալայինզանգվածը փոքրէ: Հողի ծավալայինզանգվածըտատանվում է 08-1,40գ/սմ`-ի սահմաններում:Հողի տեսակարարու

ԷՍ5

ծավալային զանգվածներըորոշակի չափով ցուցանիշ են ծառայում պատկերացումկազմելու օրգանականնյութերի պարունակության, նրա կառուցվածքի ու ծակոտկենությանմասին: ծակոտկենմարմինէ: ԾակոտկեՀողիծակոտկենությունը: Վողը նությունը հողի մեխանիկականտարրերի ու ստրուկւոուրւսյինառանձնությունների միջնեղած բոլոր ծակոտիներիծավալն է, արտահայտված տոկոսներովամբողջ հողի ծավալի նկատմամբ:Ռրքան հողը ստուկտուրայինԷ ն ունի փուխր կառուցվածք, այնքան նրա

ընդհանուր ծակոտկենությունըմեծ է: Ստրուկտուրայինհողերում ընդհանուր ծակուտկենությունը կարող է տատանվել 55-7092-ի սահմաններում,այն դեպքում, երբ փոշիացած,ամուր կառուցվածք ունեցող հողերում այն 30-3595-ից չի անցնում: Տարբերում են մազանոթային ն ոչ մազանոթայինծակոտկենություն,ըստ որում բոլոր հողերում առկա են լինում երկու կարգիծակոտիներ:Ոչ ճազականծակոտիներըգերակշռումեն ավազային հողերում, իսկ մազականը՝փոշիացած ու կավայինհողերում: Ստրուկտուրայինհողերում մազանոթային ու ոչ մազանոթայինծակոտիներըմոտավորապեսհավասար են լինում, որը ն բույսերի աճի ու զարգացմանհամար բարենպաստ պայմաններէ ապահովում : Հողը մշակելու ն փխրեցնելուդեպքում օրա ծակոտկենությունը խիստ մեծանում է, իսկ ամրանալու դեպքում, ոնդհակառակնփ̀ոքրանում: Հողի ծակոտկենությունըհսկայականնշանակություն ունի նիա օրային,օդային, ջերմային,անգամ սնՕդայինռեժիմներիդրսնորմանգործում: Զակոտկենությամբէ որոշվում հողի խոնավությունը, օրի ներծծումը, ծծանցումը, օուրը բարձրացնելու հատկությունը, ն այլ հատկություններ: օդափոխանակությունը յոդի ֆիզիկաժեխանիկական հատկությունները: Հողի ֆիզիկամեխանիկական հատկություններնանմիջականորենազդում են հողի մշակման տեխնոլոգիականպրոցեսների ու վարի որակի վրա: Սյդ հատկությունների շարքին են դասվում կապակցականությունը, կպչողակաճությունը,առաձգականությունը, ուռչելու հատկությունը. դիմադրությունը,հասունացումը,ճկունությունըն այլն: Կապակցականությունը: Հողի ունակություննէ դիմադրելու այն ուժերին, որոնք ձգտում են մեխանիկորենբաժանել հողի կապակցված մասնիկները:Հողի կապակցականություննանմիջականորեն ազդում է բույսերի արմատայինհամակարգիզարգացման ու հողի մեխանիկականմշակմանվրա: Այն աճենիցառաջ կախվածէ հողի մեխանիկականկազմից, խոնավությանաստիճանից,օրգանական նյութերի քանակից,կլանված կատիոններիկազմից,ստրուկտուրային վիճակից: Ինչքան հողը հարուստ է կավային մասնիկներով, պարունակում է մեծ քանակությամբկլաճված նւստրիում,այնքան նրա (16

մեծ է, ն մշակելը դժվար: Կավայինհողերը կապակցականությունը իսկ ավազայինչոր վիճակումունեն բարձր կապակցականություն, են ձեռք որոշ կապակցականություն ները, ընդհակառակն, բերում

խոնավժամանակ: Ծանր հողերում օրգանականնյութերիառկաիսկ ավազայինհոյությունը թուլացնումէ կապակցականությունը. մեծ է,

ղերում ուժեղացնում: Որքան հողի կապակցականությունը որակը: այնքանցածր է վարիտեխնոլոգիական խոնավ վիճակումհողը մշակող մեքենաԿայողականությունը է: ների ու գործիքներիբանող մասերին կպչելու հատկությունն է որն ծանրությամբ, այն մեծությունը չափվում Կպչողականության է է հողը պոկել կպչող մակերեսից ն արտահայտվում անհրաժեշտ է նրա մեկախված աստիճանը գ/սմ--ով: Գողի կպչողականության կազմից ու խոնավությունից:Եթե հողում կավային խանիկական մեծ, է. Կավային մասնիկները շաւտ են, նրա կպչողականությունը 400 գ/սմճ, հասնում է իսկ խոշոր մասնիկներիկպչողականությունը է, այնքան խոնավ հողը 30-50 Ինչքան գ/սմ: ֆրակցիաներինը Է հողի լրիվ խոնաա նցնում է: խոնավությունն երբ Սակայն կւլչուն սկսում է թուլանալ: Երբ 6006-ից. կպչողակաճությունը վունակության ուժեղ է լինում, մշակող գործիքներին հողի կպչողականությունը մեծանում է: Ուստի հողը պետք է մշադիմադրությունը տրվող ցույց այնպիսիվիճակում,երբ լավ Է փշրվում, չի սվաղկել խոնավության Է վում ու չի կպչում գործիքներին,այսինքնհողը գտնվում ֆիզիկա(քեշի) վիճակում: կան հասունացման է որոշակիխոնահողի ընդունակությունն Առաձգականությունը վության սահմաններում, արտաքինուժերի ազդեցությանտակ փոհետո պահպանելու այդ նոր խելու իր ձեը ն ազդող ուժը վերանալուց ձնը: չունեն: ԱռաձգաԳերխոնավն չոր հողերն առաձգականություն սահմաննեԷ կանություննարտահայտվումխոնավությանորոշակի ու Որկազմից: հանքային րում ն կախված է հողի մեխանիկական կոլոիդնեԷ, մեջ նրա որքան կազմը ծանր քան հողի մեխանիկական մեծ է: Վետնապես, կավարը շատ են, այնքան առաձգականությունը ուառաձգականություն բարձր հողերն ավելի յին ու կավավազային ու ավազայինհողերը: Միննույնմեխանինեն, քան ավազակավային է մեծ, ոհողերի առածգականությունն այն կականկազմի դեպքում մեծ քանակությամբ ջրի րոնք շատ հումուս են պարունակում:Հողում այնքան ն ուժը կցման հողի մասնիկների ջրի առկայությանդեպքում է փոքրանում,որ հողը սորուն զանգվածիէ վերածվում: է հռՀողի առաձգականվիճակի վերին սահմանը համարվում խոնաիսկ ներքինը սունության ներքին սահմանի խոնավությունը, Հողի վության այն աստիճանը,երբ նրանիցլար է պատրաստվում:

առաձգականությաններքին ն վերին սահմաններումեղած խոնավությանվիճակումմեքենաներիանիվներըհողի վրա խոր հետքեր են թողնում: Դիմադրությունըմշակող գործիքներինու փորողմեքենաներին դիմադրություն ցույց տալու հողի ընդունակություննԷ: Տարբեր կաու պակցության ամրության հողեր տարբեր դիմադրությունունեն: Դիմադրությունըկախվածէ շփման մեծությունից, որը, իր հերթին, պայմանավորված է հողի խոնավությանաստիճանով ն շփվող մակերեսով:Խոնավությանմեծացմանըզուգընթաց(մինչն որոշ սահման) շփումը մեծանում է: Խոնավությանհետագաավելացմանդեպքում շփումը խիստւիոքրանում է, թանի որ այդ վիճակում ջուրը փաստորեն քսուքի դեր է կւստարում: Հողի դիմադրությունը մեծ չափով կախված է նան նրա մեխանիկականկազմից:Ինչքանմեխանիկականկազմը ծանը է, այնքանդիմադրությունըմեծ է: ն մետաղի հետ նրա Իմանալով հողի կապակցականությունը մասնիկներիշփման մեծությունը, կարելի Է որոշել տվյալ հողի դիմադրությունը կամ մշակման համար պահանջվող ընդհանուր քարշիչ ուժը: Հողի դիմադրուբյունըորոշվում է ուժաչափի(դինամոմեւորիկ) եղանալլյով,հետնյալ բանաձնով|. Բ-ի ՅԵ, որտեղ հողի տեսակարար դիմադրություննէ (կգ 1 սմ՛-ու վրա). այսինքն այն ուժն է, որը ծախսվում է ճիմը կտրելու, այն շրջելու ն մետաղիբանողմակերեսիշփման վրա:

«-ն

վարի խորություննէ սմ-ով, առի ընդգրկման լայնությունն է սմ-ով: Դիմադրությունըկախված է նան հողը մշակող գործիքների շարժման արագությունից: Տարբեր հողերի տեսակարարդիմադեն արտահայտվում(կգ 1սմ՛-ու րությունը հետնյալ մեծություններով Ձ-ն Ե-ն

վրա).

Ծանր կավայինհարավայինսեահողեր Ծանր կավավազայինսովորականսնահողեր

0,52-0,54 0,40

Ալկալի հողեր

0,70 0,20

խոեր Ավազային երկավավազային հողեր Միջակ ե

0:36

կավավազային հողեր Ծանր կավավազային 0.45 հողեր Իմանալովհողի դիմադրությունը,կարելի Է Ճիշտ որոշել աշխատանքի արտադրողականությունը, պլանավորել վառելիքիծախսր, ճիշտ ընտրել հողը ձշակող մեքենաներնու գործիքներըն լուծել հ:ԷՕՏ

ղի մշակման աշխատանքների հետ կապված մի շարք գործնական խնդիրներ: Ռւռչելը տարբերգործոնների, գլխավորապես խոնավությանու սառչելու ազդեցության տակ իր ծավալը մեծացնելու հողի ունակությունն է: Հողի ուռչելու հատկությունը մեծ չաւով կախված է

.

կլանված կատիոնների բնույթից. կոլոիդների թանակից, որոնք խիստմեծացնումեն իրենց ծավալը: Կլանված ԽԹ-ով հարուստ հողերն ավելի շատ են ուռչում, թան ուրիշ այլ կատիոններովհագեցածները:Հումուսով հարուստ, կավայինմեխանիկականկազմ ունեցող հողերն ավելի շատ են ուռչում, քան հումուսից աղքատ, ավակազմ ունեցող հողերը: զայինմեխանիկական Ուռչելու հակառակպրոցեսը,այսինթնչորանալու հեւտտնանթուլ հողի ծավալի փոքրացումը,կոչվում է ՔԱրեցում՝ Վողի ուռչելու հատկությունը չափվում Է ուռչող նմուշի խոնավության փուիոխությանհետնանքովհողի ծավալի մեծացմամբկամ ուռչող նմուշի կողմիցառաջացածճնշման մեծությունից: Ուռչելու, փքվելու ն նստելու պրոցեսներնառաջացնում են հողի

ճաքճքում, արմատների ձւեափուխություն, անգամ կտրատում: Այս կարգի երնույթներ հատկապես ի հայտ են գալիս անստրուկտուր, ծանր մեխանիկականկազմ ունեցող, օրպգանական նյութերից աղքատ, ինչպես նան ալկալի հողերում: Յասունացումը հողի այնպիսիվիճակն է, երբ լավ է մշակվում, ճիմը հեշտ է կտրվում ն լավ ւիշրվում, հողը թույլ է կպչում մշակող գործիքների ու մեքենաների բանող մասերին,ն ստացվումԷ բարձր տեխնոլոգիականորակի վար: Որակյալ վար է ստացվում,երբ հողի խոնավությունըտատանվումէ նրա լրիվ խոնավության 50-60 95 -ի

սահմաններում: Հողի հասունացմամբորոշում են այն մշակելու ժամանակը. Հասունացումը որոշելու համար անհրաժեշտ է հողը աւիի մեջ սեղմել, գունդ սարքել ն շպրտել գետնին, եթե գունդը չի փշրվում. նչանակում է դեռես վաղ Է հողը վարել, եթե փշրվում Է, ուրեմն վարելու ժամանակնԷ: Եթե հողը ձեռքում սեղմելիս գունդ չի առաջանում,

Գարնանփոցխման,նախացանքայինմշակությանն ցանքի համար սնահողերումչափավորպայմաններստեղծվումեն դաշտային խոնավունակության վիճակինճոտ պայմաններում: ճկունությունը հողի ունակությունն է արտաքին ուժերի ազդեցության տակ առանց փշրվելու, փոխելուիր ձեր, իսկ ազդող ուժը վերանալուցհետո վերականգնվելունախկինվիճակին:ճկունությունը կարող է ի հայտ գալ մինչն որոշ սահման ճնշում գործադրելու դեպքում: Վետագաճնշումն առաջ է բերումճկունությանխախտում.

հողերը մչակելիս տեսակարարդիմադրությունը հասնում է 0,2-0,35 կգսմմն խոփերիբանող մակերեսընույնպես մաշվում Է: Հողի ամրության մեծացմանըզուգընթաց մեծանում է մաշվածություն առաջ բերելու նրա ընդունակությունը:Մաշվածությունը փոթր է հողի խոնավությանայնպիսիաստիճանիդեպքում, երբ մետաղիմակերեսի վրաշփումն ամենափոքրնէ: Ամրության տեսակետից գյուղատնտեսական մեբենաների ու գործիքներիբանող ձասերնընտրելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել մաշվածություննառաջ բերելու հողի ունակությունը:

է ենթարկվում, ն հողը ձեախախտման այսինքնչի վերականգնումիր նախկինձենը:Այսպիսիճնշումը համարվումէ հողիճկունությանսահ-

ման:

:

Յողի կեղնակալումը առաջ է գալիս նրամակերեսիառատ խոնավանալու է: արագ չորանալու հեւտնանքով:Կեղնակալումըհատ-

կապեսուժեղ է արտահայտվումոռոգվողն փոշիացածստրուկտուունեցող հողերում: Գետնապես,կեղեակալմանդեմ պայքարելու հիմնականմիջոցառումըջրակայունստրուկտուրայիստեղծումնէ: Շարունակ նույն խորությամբվար կատարելիս, հողը մշակող գործիքներովկանոնավորկերպով ճնշում գործադրելովհողի ստոչերտի վրա,առաջացնումեն ենջավարելաշերտիպինդհորա

րոույն

ՀՈՂԻ ՋՐԱՅԻՆ

ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

րիզոն:

Ենթավարելաշերտի պինդ հորիզոնի առաջացման գործում վճռականդեր է խաղումվարելաշերտիցկավայինմասնիկներիլվացումը ն ենթավարելաշերտում նրանց կուտակումը: Ենթավարելաշերտի պինդհորիզոնիառկայությունըվատացնումէ հողի ֆիզիկական հատկությունները, օդային ու ջրայինռեժիմներըն նվազեցնում հողի բերրիությունը:Պինդ հորիզոնիառաջացմանդեմ պայքարելու հիմնականմիջոցառումըվարելաչերտի պարբերաբարխորացումն է, օրգանականնյութերով հողի հարստացումնու նրա ստրուկտուրայի լավացումը: Տարբեր հողեր տարբերչափով են ազդում մշակող գործիքների բանող մասերի մաշվածությանվրա: Այն հիմնականումկախված է հողի մեխանիկականկազմից, քարքարոտության ու կմախքայնության աստիճանից,նրաամրությունիցու խոնավությունից՝ Սովորաբար կավային ե կավավազայինհողերումգյուղատնտեսական մեքենաների ու գործիքների բանողմասերիմաշվածությունը համեմատաբարփոքրըէ: Այս լարգի որտեղ տեսակարար դիմադրությունըհասնում է 0,7-0,9կճսմ՛, կշռային մաշվածությունը տատանվումէ 2-ից մինչն 30 գ/հա, խուիիբանողմակերեսնաննշան չափով է մաշվում:

հողերում,

Մաշվածությունը ուժեղ

քանակությամբ քարեր ու կմախք պարունակող ավազային մեխանիկականկազմ ունեցող հողերում: Խոփերի տեսակարարկշռային մշավածությունն այսպիսի հողերում հասնում է մինչե 200-300 գ մեկ հեկտարի վրա. ն խիստ մաշվում է նրւսնց բանող մակերեսը: Ավազակավայինն ավազային հողերը, որոնք պարունակում են քանակությամբ քարերի ներւիակներ,գործիքներըմաշելու աննշան տեսակետիցմիջին տեղն են գրավում: Խոփերի տեսակարարմաշվածությունը նման հողերում հասնում է /0-100 գ 1 հա-ի վրա: Խոփերը. որպես կանոն, ինքնասրվումեն: Սվազային ն ավազակավային

1)0

է մեծ

Հողը բույսերինջուր մատակարարելուհիմնական միջավայրն է: Անբավարարու անկայունխոնավություն ունեցող շրջաններում գյուղատնտեսականկուլտուրաների բերքի չափը ջուրն է որոշում: Ջրի

:

պարունակությամբեն պայմանավորվածբույսերի կենսական լրոցեսները, միկրոօրգանիզմների կենսագործունեուբյունը, ինչպես նան հողի տեխնոլոգիական հատկությունները, տեսակարար դիմադրությունը, մշակմանժամկետներըն այլ հարցեր: Հողի մեխանիկականմասնիկներնու ստրուկտուրայինառանձնությունները շփվելովիրար հետ, առաջացնումեն ծակոտիներիհամակարգ, որոնց ծավալը, չափը ն ձնը որոշում է հողում ջրի տեղաբաշխվածությանբնույթը: Վերջինս պայմանավորված է ոչ միայն ծակոտիների չափով, այլն իր ջրի, հատկություններով: Ջրի մոլեկուլներն էներգետիկտեսակետիցլինելուլ լիցքավորված, մեկ ծայրում ունեն բացասական(Օ` իոններ), իսկ մյուսում դրական (Ւ՞ իոններ). կապի մեջ են մտնում ինչպեսիրար, այնպես էլ հողի մասնիկներիու ջրի մեջ տարաբաժանված նյութերիիոններիհետ, իրար մոտենալով հակառակնշանի լիցքերի ծայրերով: Այսպիսով, օրի մոլեկուլները հողի մասնիկներիկամ իոններիշուրջն առաջացնումեն ջրայինթա-

ղանթ:

Հողում ջրի բաշխվածությանբնույթը պայմանավորվածէ նրամեջ մտնում հողի նով, թե ջուրն ինչ մակերեսովէ փոխազդեցության

հետ:

Հողի կոլոիդալֆրակցիաներնառաջ են բերումհսկայականտեսակարար,հետնապեսն ջրի հետ փոխազդեցությանմեծ մակերես, է կոլոիդայինֆրակցիաների որով ն բացատրվում հսկայականճշանակությունըջրային հատկություններիդըսեորմանգործում: Նախքան հողի ջրային հատկություններիմասին խոսելը, անհրաժեշտ ջուրն ինչ ինչձեովվ է գտնվ գտնվում: Սուլորաբա իմանալ,ն թե հողում ղում ջուրն լորաբար ֆիզին ա-

է Լ

կան ն քիմիականհատկություններիտեսակետիցառանձնացնում են օրի չորս տարբեր ձներ` կապված. մազանոքային,գրավիտացիոնն

գոլորշանման: են նան

Անջատում կարծր ջուր սառույց, որ հողում անշարժ է: Կապված ազատ էԷներաար եային (ոզ Արան ջուր. Հողի Ա մասնիկները մակերեսային Ր գիայի շնորհիվ մակակլանմանեն ենթարկում որոշ թանակությամբ ջուր, որը հողը պահում է շատ մեծ ուժով: Ջուրը, շրջապատելովհողի մասնիկներիմակերեսը,մոլեկուլների մի թանի շերտերովառաջացնում է ջրային թաղանթ: Ըստ որում, ջրային թաղանթիներքին շերտերնանվանումեն ամուր կապված կամ խոնավածուծ(հիդրոսկոպիկ), իսկ վերին շերտերը փուխր կապված կամ թաղանթային: Խոնավածուծ ջուրն անշարժ է, նա կարող է շարժվել միայն այն Ժամանակ, երբ անցնի գոլորշիների ձեի: Այն պահվում է հողի կողմից 50-10000 մթնոլորտուժով, սառչում է 4Շ ջերմությանտակ ն հեռանում հողից 400-105-Շ տաքացնելիս: Թաղանթային ջուրը սառչում է 1.5-4Շ օերմությանտակ, ունի ավելի բարձր առաձգականությունն կարող է շարժվել թաղանթի ձեով, ինչպես նան` հիդրատացմանմիօոցով: Այս շարժումը կատարվումէ շատ փոքր տարածության սահմաններում ն շաւտ դանդաղ: Ջրի ւյս ձեի շարժումը հնարավորէ բոլոր ուղղություններով,անկախանցքերի չափից: Խոնավածուձ ջրի քանակը կախված է հողի մեխանինական կազմից, օրգանական նյութերի պարունակությունից, աղերի կազմից, օդի խոնավությունիցն այլն: Զրի այն քանակը. որը մակակլանվում է հողի կողմից ջրային գոլորշիներով հագեցած միջավայրից (19046 հարաբերականխոնավություն),կոչվում է առավելագույն խոՕավածուծջուր: Տարբեր հողերում այն տարբեր է ն կարող է տատանվել 3-ից մինչն 20 25-ի սահմաններում:Ֆիզիկականկապված ջուրը հողի կողմից պահվում է բարձր օսմոտիկ ճնշման տակ, որի հետնանքով բույսերը չեն կարողանումայն յուրացնել: Ջրի այս քանակըկոչվում է անմատչելիջուր, կամջրի մեռած պաշար: Երբ հողը չորանում է, ն նրա մեջ մնում է միայն ֆիզիկականկաւպվածջուրը, բույսերըթառամումեն: Թառամման կայունխոնավությունըկամթառամման գործակիցըտարբերհողերումտարբեր է: Ինչքանհումուսի պարունակությունըհողում շատ է ն, մեխանիկականկազմը ծանր, այնքան մեծ է ֆիզիկականանմատչելիջրի քանակը:Ավազայինհողերում բույսերի թառամումը սկսվում է 15-29 խոնավությանդեպքում, կավավազայինհողերում 4-129ե, կավային մեխանիկական կազմ ունեցող սնահողերումհասնում է մինչն 2095-ի, տորֆային հողերում այն անցնում է 50426-ից:Բացի ուղղակի լաբորատոր-վեգետացիոն մեթոդներից,թառամման գործակիցըկարելի Է անուղղակի ճանաւկարհովորոշել առավելագույն խոնավածուծխոնավության

|)2

գործակիցըմիջինհաշվով կահիման վրա: Սովորաբարթառամման որը հավասարէ ամեծությանսահմաններում, րող է տատանվելմի 1,5-ով: ռավելագույնխոնավածուծ խոնավությունըբազմապատկած Թառամման գործակիցը Ե»

.:

համար, տարբեր խր Աբու Բորի սերի զարգացնսան տարբեր

Գուլսրու

տարբերէ: Այն մեծ չափով կախված է հողի մեխանիկականկազմից, նրանում եղած հումուսի թանակիցն այլ հատկություններից: Բացի ֆիզիկապես կապված ջրից, գոյությունունի նան քիմիապես կապված ջուր. որը մտնում է որոշ հանքատեսակների բաղադրության մեջ: Այնկարողէ հաւնել 5-12 ն ավելի տոկոսի: Նկ. 18.Գրի ձները հողում (ըստ Ա.Ֆ. Լե-

բեդնի)

1. հողի մասնիկը մածկված է հիգրուհիգ: կոպիկ ջրով. 2. առավելագույն րոսկուլիկ շուր, 3, 4. թաղանբւային,8. ոչ մազական(գրավիտացիոն)

չի մասնակցումֆիզիՔիմիապես կապված ջուրն անմիջապես կական պրոցեսներինն չի գոլորշանում 100" ջերմության տակ, կաքայքայմանդեպքում: րող է հեռանալ միայն տվյալ հանքատեսակի

ած

ՀՈՍ Նկ. 19.Հողի կոդմից շրի սորբցիան (ըստ ՆԱ.

չիճսկու),

Ւ

ԴՏ

1.

ւտլԿա-

հոդայինմաս-

նիկ, 2. ամուր կապված օրի շերտ. 3. ջրի փուխր կապված շերտ, 4. մաղական

խտագցման ջուր

Մազանոթային օուր` Մազանոթային կոչվում է այն ջուրը, որը լցված է հողի մազականծակուռիները Ա հրկար Ժամանակպահվում 11:

նրա մեջ մենիսկայինկամ մազականուժի շնորհիվ: Այն պահվում է հողում 0,5 ն ավելի ցածր մթնոլորտ ուժով ն սառչում 0«Շ-ին մոտ ջերմության պայմաններում: Քանի որ հողի մասնիկներըծածկված են լինում կապվածօրի շերտով, մազանոթային ջուրը շւիվում է ոչ թե անմիջապես հողի պինդ մասնիկներին, այլ ձակակլանվածկամ է

կապվածջրին: Մազանութայինջրի շարժումնիրականացվումէ մե. նիսկայինկամ մազային ուժերով (ջուրը չարժվում է մենիսկիփոքր կորության կետիցդեւվիմեծ կորությանկետը) հետնապես,շարժումը հնարաւլոր է ինչպես ուղղաձիգ (վեր ու վար), այնպես էլ հորիզոնական ուղղությամբ: նշանակալիցխոնավությանպայմաններումհողի ռօրահաղորդականությունը մեծանում է, հետնապես, մեծանում է ջրի շարժման արագությունը: Մազական հաղորդականությունը կամ ջրի

շարժման արագությունն աճում է հողի խոնավության մեծացման հետ: Հողի մակերեսիցօրի գոլորշացմանըզուգընթաց խոր շերտերից արագորեն մազանոթներով տեղի է ունենում ջրի բարձրացում: Ջրի մազանոթներով բարձրացումը (միաժամանակ ենթարկվելով ծանրության ուժին) շարունակվում է այնքան ժամանակ, մինչն ջրի ծանրությունը կհավասարակշռվիմազանոթների պատերի թրջմւսն ուժի հետ: Ն.Կաչինսկու տվյալներով, բնական պայմաններում խորքային օրերի մակարդակիցմազանոթային ջրի բւսրձրացման ամենավերին կետը ծանր հողերում չի գերւսզանցում 6 մ, իսկ թեթե հողերում 2. մ: Հողում մազանոթային օրի բաշխվածությունլ, կախված է հողի կառուցվածքից,ծակոտիներիչափից, խորքային օրերի խորությունից ն այլն: Ծանր կաւլային հողերում. չնայած առկա են մեձ քանակութ: յամբ ձազական ճակոտիներ խոնավության առկայության պայմաճներում տիղմային մասնիկների ուռչելու ն ծակուռիները փւսկելու հետնանքով ջրի շարժման արագությունը թուլւսնուժ է: Ուստի կավային հողերի ջուր բարձրացնելու հատկությունը ոչ բոլոր դեւյքերում է մեծ լինում. Կավավազային հողերի մազականությունըավելի բարձր է, քան կավային ն ավազայինմեխանիկականկազմ ունեցող հողեհինը: Փոշիացած հողերն ունեն մեծ մազականություն, որը ն պատԾառ է դառնումհողի մակերեսիցօրի ուժեղ գոլորշացմանը: Մազականջրի դեպիվեր շարժման ւսրագությունըսկզքում շատ մեծ է լինում, իսկ վերջում ընկնում է: Ըստ Կոսովիչի տվյալների, Օրլովի ծարզի սեւսհողերում առաջին 2 սմ ջուրը բարձրացել է 2 րոպեում, 20 սմ 27 րոպեում, 45 սմ 47 ժւսմ 20 րոպեում, 100 սմ 2-3 ն այլն Մազանոբային ծուրը որոչ չափով ենբարկվում է ամսում ծանրության ուժին: Քանի որ մազական ուժի ուղղությունը համընկնում է ծանրության ուժի ուղղությանը, ջրի շարժման արագությունը դեւվի ներքն գերազանգում է դեպի ւլեր շարժման արագությանը:

Շատ

պայմաններումջրի շարժումը դեպի ներքն քիչ խոնավության

դադարումէ. Մազանոթայինօուրը լրիվ մատչելի է բույսերին ն հողի արդյունավետ ջրի հիմնականպաշարն է: ջուր: Երբ մազական անցքերը լրիվ հագենում Գրավիտացիոն են ջրով, ն մակերեսային լարվածությունը հավասարվումէ զրոյի, ն ենհող մտնող լրացուցիչ ջուրը լցվում է ոչ ճազական անցքերը թարկվելովիր ծանրությանուժին, ծակուռիներով ազատ գրավիւոացիոն հոսանքով թաւիանցում է հողի վերին շերտերից դեպի ներքԼն իր հատԳրավիւռացիոնջուրը Լլապված չէ հողի մասնիկների հետ է կություններովչի տարբերվում սովորականջրից: Այս ջուրը կարող անձրննեմիայն հանդես գւսլ հողի վերին շերտերումգլխավորապես րի, ոռոգման, ձնհալի Ժամանակ: Ջուրը շարժվելով ներքն, հագեցնում է հողի ստորինշերտերը ն ծառայում որպես խորքայինջրերի սնման աղբյուր:

ջուրը երկար ժամանակ գտնվում Եթե գրավիտացիոն է հողի վեունեն ւիուտջրաԷ ստորին շերւոերն կամ րին շերտերում,նշանակում են թափանցություն,կամ խորքային ջրերը հողի մակերեսին մոտ է գտնվում: Երկար մնալով հողում. գրավիտացիոն ջուրը վնաս են պատճառումբույսերին, որոնք օդի ն նույնիսկ ջրի պակաս զգում: մեօ գրավիտացիոնջուրը լրիվ մատչելի է բույսերին. սակայն նրա է: սահմանափակ շարժունակությանշնորհիվ օգտագործումը ն անԳրավիտացիոն ջուրը կարող է լինել շարժուն կամ ծծող շարժ խորքայինջրի ձնով: Բնական պայձաններումջրի այս ձնը հողի Գոչորշանմառ մասն է. որ այն առաօանում է մնացած մյուս քանի ջրի բաղադրիչ կարգի ջրերից, նույնիսկ ամենափոքր քանակի պարունակությւսն հողեւքում: Գոլորշիները մտնում են օդի կազմի մեջ ն զբաղեցնում ղի ջրից ազատ ծակոտիները: Գոլորշիներիձնով ջրի շարժումը կարող է տեղի ունենալ հողի

ջուր:

ցանկացածխոնավությանդեպքում: Չնայած գուորշագմանջուրը հողում աննշան քանակությունէ կազմու: (հողի կշռի 0,001»), այնուամենայնիվ մեծ դեր է խաղումօրի շարժման գործում: Ըստ Լեբեդնի հողում շատ ցածր խոնավության դեպքում ջրի Լ: շարժման միակ եղանակըգոլորշիներիծնով շարժումը Գոլորշինեդերը շարժվում են ավելի մեծ առածգականությունունեցող տեղից է ջրի գոհագեցած Երբ հողի օդը լրիվ տեղը: առաձգական պի ցածր լորշիներով (հարաբերականխոնավությունը հավասար է 1006-ի), օրի շարժումը կապվում Է տարբեր շերտերի ջերմության փոփոխուբ-

յունների հետ. այսինքն ջրի գոլորշիները շարժվում են բարձր ջերմության տեղից ղեպի ավելի ցածր ջերմության տեղը: Ձմեռվա ըճ18

թացքում, երբ հողի վերինշերտերնամելի սառն են, քան ստորիննետեղափոխումստորինշերտերից րը, տեղի է ունենում խոնավության դեպի վերին չերտերը,խտանումու վերածվում է հեղուկ ձնի: Այդ պատճառովէլ հողի վերին շերտերը շատ են խոնավանում,ն որոշ դեպքերումսառած ու սառչող հողերումխոնավությունըկարողէ խոնավունակությունից բարձր լինել: Ամառվա ընթացքում խոնավութէ հակառակուղղությամբ վերին տաք շերտեյունը տեղաշարժվում րից դեպի ստորին, սառը շերւտերը,որի հետնանքով էլ հողի վերին շերտերում նվազում է ջրի պաշարը: Գոլորշիներիտեղափոխումը կարող է կատարվելնան օրվա ընթացքում հողի տարբերշերտերի ջերմության տատանումների հետնանքով: Լեբեդնի տվյալներով Օդեսայի մարզում ձմեռվա ընթացքումգոլորշանման ջրի շարժման հետնանքուվհողի վերին 200 սմ շերտում առանձինտարիների ջրի պաշարն ավելեանում է 60-70 մմ, իսկ Դոնի-Ռոստովիմարզում 125 սմ հողաշերտում մինչն 65 մմ: Հողում ջուր կարող է կուտակվել Սալ. օդը հագեցնող գոլորշիները հողի ավելի սառը շերտերի մեց խտանալուճանապարհով, որը առաջացնում է ստորգետնյա ցող: Օդի գոլորշիներից առաջացած ջուրը համարվում է հողում ջրի կուտակման աղքատիկ աղբյուրներից մեկը. ուստի այդ կարգի ջրի գործնական նշանակությունն ւսննշան է: Ջերմությունը զրո աստիճանիցիջնելով, հռղի ջուրը հեղուկ վիճակից սկսում է անցնել սառույցի, որի հետնանքովէլ հողի ջրի հատկություններիմեջ խիստ փոփոխություններեն տեղի ունենում: Շատ ցածր ջերմության պայմաններումսառույցի բյուրեղների հետ ջրի կցման ուժը հասնում է տասնյակ հազարավորմթնոլորտի,պնդութհեյունը մեկից ցածր է դառնում, էլեկտրադիմադրողականությունը ղուկ վիճակիցսառույցի անցնելիս 1000-7000 օմ-ից աճում է, հասնելով մինչն հարյուր հազարավորօմ-ի, իսկ ջերմունակությունըմուտե-

ամուրկապվածօրի ջերմունակությանը (0,5): Տարբեր հողեր ունեն տարբեր ջրային հատկություններ:Որոշ հողեր ջուրը լավ են ներծծումու պահումհրենցմեջ, ուրիշները ջուրն արագ ներծծում են, բայց ընդունակչեն երկար ժամանակ պահպանելու այն, իսկ որոշ հողեր էլ վատ ներձծում են ն արագ կորցնում ներծծվածջուրը: Ջրի նկատմամբունեցածվերաբերմունքովէլ բնորոշվումեն հողի հիմնականջրային հատկությունները ջրաթափանցելիությունը, ջուր բարձրացնելուհատկությունըկամ մազականուոթյունը,խոնավունակությունըն գոլորշացմանունակությունը: է իր վերին շերՋրաթափանցելիությունը հողիունակությունն տերից ջուրը տեղափոխելուստորինշերտերը: Ձրի ներծծումըհողի մեջ իրականացվումԷ մակակլանման նե մազանոթայինուժերով, Օում է

Է|ճ

իսկ ձծանցումըկամ ջրի անընդհատչարբրջումը մազանոթային, Տարբերումեն ջրաթափանցելիու ուժերով: Ժումը գրավիտացիոն որոշՀողի ջրաթափանցելիությունը

յուն ն ջրահաղորդականություն: է որոշակի վում է այռ ժամանակով,որի ընթացքումջուրն անցնում որը ջրի այն քանակով, հողաշերտով,իսկ ջրահաղորդականությունը՝ մակտրվածքի ընդլայնական է միավոր ծծվում տվյալ հողաշերտի ուղիղ հակերեսով,միավոր ժամանակում:Ջրաթափանցելիությունը բայց հավասարչէ նրան, է ջրահաղորդականությանը, մեմաւոական չափը ժամանակնէ: ֆիզիկական քանի որ ջրահաղորդականության կախվածէ հողի ծակոտկենությունից, Ջրաթափանցելիությունը վիճակից,կառուցվածստրուկտուրային կազմից, նրա մեխնիկական կլանվածկատիոնպարունակությունից, նյութերի քից. հումուսային ների կազմից: է կազմը ծանր է, րա մեջ շատ Ռրքան հողի մեխանիկական ն է ունի քանակը, որքանայն փոշիացած տիղմայինֆրակցիաների է Պո-ով, այնքան ցրաթափանու կլանված ամուր կառուցվածք կազմ. լավ ստուրկտուրա է: մեխանիկական Թեթն թույլ ցելիությունը ունեցող ն Շճ-ով կլանվածհողերում.ընդու փխրուն կառուցվածք Ջրաթափանհակառակն,ջրի ծծանցումնուժեղ է արտահայտված: նյուէ ցելիությանվրա էականազդեցություն թողնում օրգանական ն յութեԱվազայինհողերումօրգանական թերի պարունակությունը: մասԾիկներըկպնելու ն մեծ խոնավունակության, իրենց րը, շնորհիվ են ջրաթափանծակոտիներըլցնելու ունակության,թուլացնում նյութերը ագրեօրգանական հողերում կավային Ծանր ցելիուբյունը: են ջրաթագացիայի ենթարկելովհողի մասնիկները, նպաստում

բարձրացմանը: փանցելիության տեղափոխվողջրի քանակը,ելՄիավոր ժամանակամիջոցում է նելով Դարսիօրենքից,կարելի որոշել հետնյալ բանաձնով. Օ»ԽԻ,

որտեղ,

սմ՛ ընդլայնական միավորժամանակում (1 վրկ) 1 կտրվածէ ջրի քանակն սմ՞-ով: քով տեղափոխվող է, որը հավասար է հոսանքի երկու կեԼՑ նշման գրադիենտն տերումեղած ճնշմանտարբերությունըբաժանածնրանցմիջնեղած վրա. շ հեռավորության է սմ՛կտրվածքն Բ-ը ջրի հոսանքինուղղահայացընդլայնական ով. է Ք-ը ծծանցմանգործակիցնէ սմ/վրկ-ով,որը թվով հավասար անցնում որը մեկ միավորճնշման դեպքում ջրի սյան բարձրությանը, ուղդահա(հոսանքին է միավորժամանակում միավորկտրվածքով

Զ-ն

յաց)

Ծծանցման գործակիցըկարճ ժամանակիհամար կայուն կարելի է ընդունել, իսկ երկար ժամանակում հողի ոչ մի ֆիզիկական հատկությունայնքան ուժեղ չի փոխվում, որքան ծծանցումը,քանի որ խոնավացման պրոցեսում հոդի ուռչելու, փոշիացմանն ծակոտիները տիղմով լցվելու ոետնանքուլնեղանում Է ակտիվծակոտիների տրամագիծը:Բացի այդ, հողի շերտը բրջվելով, շփման մակերեսը մեծանում է ն հիդրոստատիկ ճնշումը ծախսվելու շփումը հաղթահարելու վրա, ջրի ճնշումը փոքրանում է: Հողի ջրաթափանցելիություննունի կարեոր արտադրական նշանակություն:Անբավարար ջրաթաւիանցելիությանդեսլքում մթնոլորտւայինտեղումներիկամ ոռոգող օրերի մի մասը կարող մակերեսայինհոսքիձեով անարդյունավետ հեռանալ: Կախվածջրի թափանցմանարագությունից,հողերը բւսժանում են այսպես լավ ջրաթափանց,երբ առաջին ժամում թափանցում է 150 մմ ջուր, միջակ՝50-160 մմ կ թույլ՝ 50մմ-իցպակաս: Ըստ ծծանցմանգործակցի մեծության հողերը բաժանում են երեք խմբի ջրաթափանցիկ,երբ մեկ օրում ջուրը ներծծվում է մել մետր,կիսւսջրաթափանցիկ 1-0.001 մ ն ոչ շրաթաւիանցիկ, երբ այդ նույն ժամանակամիջոցում ներծծվում է 0,001 մ-ից Քի: օուր: Հողի ջուր բարձրացնելու հառոկությունըայն է. երբ մենիսկային կամ մազանոթայինուժի շնորհիվ ջուրը ներքաշվումԷ մազանոթային անցքերի մեջ ն ստորին շերտերիցբարձրանում դեպի հողի վերին շերտերը:Այս հատկությունը կարնոր նշանակությունունի հողի ստորին շերտերից ջուրը դեպի վերին արմատաբնակշերտերը բարձրացնելուն, հետնապես,հոդի խոր շերտերի ջրի պաշարնօգտագործելու գործում: Մազանոթայինջրի բարձրացման արագությունն ու բարձրությունըկախվածեն հողի բնույբից, խորբայինջրերի ռեժիմից,մթնոլորտիջերմային վիճակից. օդի հարաբերականխոնավությունիցն այլ գործոններից:ՎՁերմության բարձրացումնարագացնում է մազանոթայինանցքերով ջրի տեղափոխումը,սակայն ջրի բարձրացմանսահմանայինարագությունն այդ դեպքում իջնում է: Ջրի բարձրացմանչաւին ու արագությունը կախված են ճան ծակոտիներիլայնությունից:Ինչքան փոքր է մազանոթայինծակոտիների տրամագիծը,այնքան մեծ է ջրի բարձրազման մակարդակըն, ըճդհակառակն.ինչքան խոշոր են ծակոտիները, ջրի բարձրացման արագությունը մեօ է, բայց բիչ ջուրը է բարձրանում: Չափազանց փոքր ծակոտիներիդեպքում մագանոթներուլ ջրի բարձրացումը կորող է բոլորովինդադարել: Վերջինս բացատրվումէ նրաճովլ, որ մա զանոթներիչափի փոքրանալուդեպքում ջրի ն ծակոտիներիւպատերի միջն եղած շփումը մեծանում է: Նեղ ծակոտիներումօդի առկայությունը նույնպես դժվարացնումէ ջրիշարժումը:

է

|1ձ

Ուժեղ մազականությունըցանկալի չէ, քանի որ այն առաջ էբերում անարդյունավետգոլորշացում ն ջրի կորուստ: Հողի ներքին շերտերից ջրի բարձրացումըկախված է հոդի մեխանիկական կազմից. ստրուկտուրայինվիճակից,նրա կառուցվածթից: Փոշիացած ու ամրացած հողերն ունեն ավելի լավ մազականություն, քան ստրուկտուրայինու փուխր հողերը, որոնք առաջացնում են խոշոր միջագրեգատային ծակոտիներ: Խոնավացածհողերում թրռման մեծ ուժի շնորհիվ մազանոթներով ջրի բարձրացման արագությունըմեծ է, իսկ շատ չորացած հողերում այդ բարձրացումըկարող է գործնականորենդադարել: Դրանով է բացատրվում այն հանգամանքը, որ չոր հողերում ուժեղ անձրններիդեպքումսկզբում ջուրը դանդաղէ թափանցում: Չողի ջուր գոլորշացնելուհատկությունը Հող մտած ջրի զգալի մասն այս կամ այն ճանապարհովգոլորշւսնում ու կորչում է: Գոլորշագման վրա ազդում են ինչայեսհողի հւստկությունները, այնպես էլ արտաքին որոշ պայմաններ: Գոլորշացման արագության վրա առաջին հերթին ազդում են հողի մեխանիկականկազմն ու ստրուկտուրային վիճակը: Մտրուկտուրային, թեթն մեխանիկւսկան կազմ ու փուխր կառուցվածք ունեցող հողերում գոլորշացումը ավելի թույլ է, քան ծանր մեխանիկականկազմ. փոշիացած ու ամուր կառոուցվածք ունեցող հողերում, որոնթ ունեն լավ զարգացած մազական անցքեր Լ ներքնից վերն ջուրը փոխադրելու լավ հատկություն: Կեդնակւալումը,որն առաջացնումէ նուրբ ծակոտիներ, նպաստում է գոլորշացման ուժեղացմանը: Ջրի գոլորշացման վրա մեծ ազդեծություն են թողնում քամին, օդի ջերմության ու խոնավության աստիճանը: որքան չոր է Ա ջերմությունը բարձր, այնքան գոլորշւսցում0 ուժեղ է. Քամիների բացակայությունը ջրի գոլորշացումը նվազեցնում է: Ահա թե ինչու քամիների ուժը թուլացնող անտառաշերտերի սւոեղծուծը ջրի կորստի դեմ պայքարիկարնոր միջոցառում է: Արնուր տաթ լանջերում ու խորդուբորդ մակերեսունեցող դաշտերում ջուրն ավելի ուժեղ է գոլորշանում, քան ստվերոտ ու հարթ

տարածություններում: ողի մակերեսինմեռած ու կենդանիծածկոցի առկայությունըխիւտ թուլացնումէ գոլորշացումը:Դրա վրւս էլ հիմնվածԷ երկրագործության մեջ գյուղատնտեսական որոշ կուլտուրաների,անտադային Ն պւողատու չոնկարկներիմիջշարային տարածությունների ցանքածածկումը(մուլչապատումը)ծղուռուվ|, խոտով, բեփով, տորֆով, քարերով ն այլն: Բացի ֆիզիկականգոլորշացումից, մեծ չաճանափով ջուր գոլորչանում է նան ներփչման(տրանսպիրացիայի) պարհով, այսինքն բույսերի ւռերններով:Այս տեսակետից մոլախո-

.-

որտեղ ՎԼբա սանաձնով, աձնով, որտեղ

տերի ոչնչացումը գոլորշացմանկանխման ու խոնավության պահ-

ոշ-Մ7

պանձան կարնորմիջոցառումէ:

Խոնավ հողերում գոլորշացումնւսվելի ուժեղ է, քան չոր հողե-

րում:

Բնականպայմաններումուժեղ գոլորշացումէ կատարմումխորքային ջրերի ոչ խոր լինելու դեպքում, ինչպես ճան ոռոգումից ու առատ անձրեներիցհետո, երբ հողի բոլոր մազականանցքերը լցված են ջրով, ն մազանոթային ջրի անընդհատհոսքը ներքնիցդեպիվերե

ապահովվածէ: Ֆիզիկական գոլորշացման հետնանքով չորանում են հողի հւստկապեսվերինչերտերը, իսկ խոր շերտերի ջրի պաշարը սովոն Լ.Ա.Ռազումովի,չորային րաբար քիչ է տոխվում.Ըստ Ս.Ա.Վերիգոյի շրջաններումչոր շերտի խորությունը կարող է ուսսնել 20-30 սմ-ի, իսկ ուժեղ չորային շրջաններում մինչե 40-50 սմ: Հետնեապես, չորան չրջաններում պետք է ճիշտ ագրոտեխնիկայի, յին հողի վերին շերտերը փխրեցնելու ե այլ միջոցառումներ կիրառելու ճանաւլարհով խախտել նրա մազանոթայնությունըե կանխել գոլորշացումը, իսկ գերխոնավ շրջաններում, բնդհակառակճ,անհրաժեշւո է ուժեղագնել չորացճել հողը ե ազատվել խոնավության ավելցու-

ընե

գոլորշացումը. կից:

Չոդի սոնավունակությունը նրա ունակությանէ կլանելու ն իր մեջ պահելու այս կամ այն քանակի շուր: Տարբերում են խոնավուճակության հետեյալ տեսակները լրիվ, մազանոբային,դաշտային, առավելագույն խոնավածուծ: (ԼԽ) ջրի այն աճենամեծ քանակն է, Լրիվ խոնառունակությունը որը հոդը կարող պահել իր մեջ բոլոր ծակոտիներըլրիվ հագեցնելու դեպյքում: ԲՕությանմեջ հողի ծակոտիներըլրիվ հագենում են այն ժամանակ, երբ խորքային ջրերի Իայելին հասնում է հողի ճակերեսին: Տարբեր հողեր ունեն տարբեր խոնավունւսկություն:Վերջինս պայմանավորվածԷ հողի մեխանիկականկազմով.օրգանականՕյութերի պարունակությամբ,տւորուկտուրայինվիճակով, հողի կառուցվածքով ն այլ հատկություններով: Ավազային հողերճ կարող են իրենց մեջ պահել իրենց քաշի 2556-ի չափով ջուր, կավային հողերը 7056, ոորֆը՝ իր բաշից 10-12 անգամ ավելի օուր: Էրիվ խոնավունակությունըորոշվում

է

է

Ք

բանածնու, որտեղ գ-ն հողի ծավալայինկշիռն :

զ

է

գ/սմՐ,

Ռ-ը ընդհանուր ծակոտնենությունն է (շշով) հողի ծավալի նկատմամբ,որը որոշվում

է

պայ ձամալն է բնականկառուցվածքի Մ-ը հողի ծակոտիների

ճաններում

'

հողանմուչիընդհանուրծավալը: (ՄԽ) քրի այն ամենամեծ իոնավունակությունը Սազանոռային անցքերը խորքայինջրեանակն է. որը հագեցրել է մազանոթային մակււրԽ մոտ լինելու դեպքում: որքայինջրերի մակերեսին հողի խոնան է մազանոթային հետ մեկտեղ փոխվում փոփոխճան մատջուրը բույսերին ճեծությունը:Մազանոթային է: աղբյուրն չելի ջրի հիմնական կախված (Դե) մազանոբայինԴւթշողւցյին խոնավունակությունը բնւսէ կողճից հողի քանակն լ է, որը սյահվում ջրի այն ս յռավելագույն հետո, խորքային հոսելուց ոունլուց ջուրը գրավիտացիոն կան պայմաններում բացախոնավացման մազանոթային հաշվին ն հերի գոլորշացմւսն բույսեխոնավունակությունը Դաշտային այմաններում: է: Այն կախված է հողր մեօրի աճենաբարձրսահմանն Մ-ն

|

եր րակի նավունակության ը

:

ննՐ Ն կու եւի ր տատ

հումդաի քանավիճակից, ստրուկտուրային կսզմից ըիկական Օրիհատկություններից: վիճակից կուլտուրական իոդաշտի դաշտային կազմ ունեցող հողերում մեխանիկական նակ ն այլ

կավային

է 24-2Ք46-ի, ծանը

հոկավավազային

խոնավունակությունը հողերում 13-19:»-ի, կավավազային հասնում

երում: 24-2392-ի, թեթն

Լսվա-

7-99»-ի: հողերում ային վրա ցւսնկւոմեկ հեկտար տարածության պաշարը (45-ով)

զայ

Ջրի որոշել հետեյալ բանաձեում գած շերտիսահմաններումկարհլի Ա(մ72100Իգ7 է խորությունն (մ-ոմ), հողաչերատի հ-ը որտեղ է ), զանգվածն ծավալային հողի (գ/սմ զ-ն

է

--ը

խոնավությունն դաշտային է (:6-ով).

ժծ-ով. ասրս

ետե

Եթե ուզում ենք ջրի պաշարնարտահայտել է 1 քանի որ 10 մ/հա ջուրը հավասարեն 40-::. է ճտցնել 0.1 գործակից, ջրման որոշում հիման վբա Դաշտայինխոնավունակության է ածախսվում դեպքում ճախ ջուրը չափը: ճիշտ չաւիովչոռոգելու է ու ն. խորքայինջրերի մակարդակըբարձանում նարդյունավետ. պրոցեսին: նպաստումհողերիւսղիացճման (ԱՍԽ) ամուր խոնավությունը մակակլանված Առավելագույն ուժով. Լո է, որը սլսհվում է մակակլանված կապված

ոիանակն

կարգիցուրը բույսերինմատչելի չէ: (Սոխ) ջին Առավելագույնխոնազածուծխոնավունակությունք է է. հողը կարող կլանել գոլորչինիայն ամենամեծ քանակն որը չոր ՅԱԼԸ

լ)

րուվ լրիվ հագեցած օդից:

Առավելագույն խոնավածուծ խոնաինչպես հողի հատկություններից.այն-

վունակությունը կախված Է պես էլ օդի հարաբերականխոնավությունից: Կավավազային հողերում առավելագույն խոնավածուծխոնավունակությունը կարող է հասնել հողի կշռի մինչն 3906-ին,կավավազային սնահողերում մինչն 8Չ2-ին, ւ տորֆայինհողերում մինչն 1896ին: Գոյություն ունի խոնավությանորոշմաներկու եղանակ Որոշման ուղղակի եղանակ, որը հիմնված է հողանմուշի կշռմանվրա: 2. Անուղղակի (վիզուալ) եղանակներ,որոնք հիմնված են ոողի վիճակի ա) հողի ջերմային հատկություննեֆիզիկամեխանիկական րի. բ) էլ եկւորադիմադրողականության փուիոխության,գ) հողի օրի մազչկան լարվածության ն դ: ռադիոակտիվությանվրա: Վերօինս է ջրի այն հատկությանվրա, որը կարող է թուլացնել հողով հիմնվւասծ անցնող գամմա-ճառագայթները ւ, արագ նեյտրոնները վերածել դանդաղ (ջերմային) նեյտրոնների: Այս եղանակն ավելի հեռանկարայինէ ն կատւսրելագործվումէ: Գյուղատնտեսության համար հիմնական հետաքրքրություն Է (երկայացնում ջրի կամ խոնավությանայն մասը, որը բավարարԷ ոչ միայն ապահովելու բույսերի կենսունակությունը, այլն ստեղծելու բավարարքանակությամբ բերթ: գյուղատնտեսականկուլտուրաների օրով ապահովվածլինելու աստիճանը պարզելու համար անհրաժեշւո է հաշվի առնել հողում եղած արդյունավեւո օրի քանակը: շերւոը 1-1,5 մ է, առՎացաբույսերիմեծ մասի արճմաւտաբնակ Է 2-3 մ, ծառաբույսերինը մինչն 5 մ վույտինը հաճախգերազանցում ն ավելին: Մշակովի գրեթե բոլոր բույսերի արմատայինհամակարգի հիմնական ակտիվ մասը տեղաբաշխվածէ վերին 1 մ շերտի սահմաններում,իսկ բույսերի կյանքի սկզբնականփուլում 20-25 սմ շեր-

բ

տում:

(մատչելի) ջրի պաշարնընդունվածէ արտահայԱրդյունավեւտ տել ջրի շերտի հաստությամբ(մմ-ով), որը հեշտ Է համեմատելթափ-

վող տեղումներիգոլորշացմանտվյալների հետ: Արդյուռոնավետ օրի պաշարը ցանկացածհողաշերտերիհամար հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով ՃՄՀՕ,Ղ.զ.հ(Ս-ե),որտեղ

-ն

արդյունավետ

օրի ալաշարնէ մմ-ով,

է

զ-ն հողի ծավալային զանգվածն հ-ր հողաշերտի հաստությունն է,

լ2Դ

գ/սմ--ով,

կայուն քառամմանխոնավությունն «օ-ով բացարձակ այսինքն ջրի այն քանակը, որը չի մասնակցում նկատմամբ, հողի բերքի ձնավորմանը, Ս-ն խոնավությունն է 96-ով, բացարձակչոր հողի նկատմամբ: 6.1 -ը գործակից է ջրի քանակը մմ-ով հաշվարկելու համար: է

բ-ն

չոր

ՀՈՂԻ ԽՈՆԱՎՈՒԹՅԱՆ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԴԱՇՏԱՅԻՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ ԿԱՏԱՐՄԱՆ ՎՐԱ

կաՎաղ գարնանն ու աշնանը դաշտային աշխատանքների սաէ հողի տարմանհնարավորություննառաջին հերթին որոշվում ռած ն հալած վիճակով, նրա խոնաւության բնույթով:

Գյուղւստնտեսականմեքենաներին ու գործիքներին ցույց է տրվող դիմադրությունըպայմանավորված հոյլի կապակցականութգործյամբ, այսինքն մասնիկների միմյանց կցվելու ուժով: Վերջինս է խոնավութգւոնվող հողում նականորեն աճբողջությամբորոշվում ուժերով) ն յան մազական լարվածությանմեծությամբ (մենիսկային ւիուրոխությանհետ մեկւոեղ՝ Ուստի հողի փոխվում է խոնավության քարշող ուժը, ինչպես նան մեքենանեանհրաժեշտ մշակման որակը, ու արտադրողակւաննությունն րի ու գործիքներիանցանելիությունը, հեւո: խիստ կապվածեն հողի խոնավության մաշվածությունը Հողի խոնավությանհետ մեկտեղ փոխվելով մասնիկների վիճակը. կցման ուժը, փոխվումէ նան նրա ֆիզիկամեխանիկական կցվելու իրար մասնիկների նրա կոնսիւտենցիան:Գերխոնավ հողի է հնարավորությունը գրեթե բացառվում է. ւսյն սորուն վիճակում ծանգւոնվում,ն տրակտորներըու հողը մշակող գործիքներնիրենց ն են ակոսները, գործնակարությւսն ուժի տւսկ հյուսում ու սվաղում նում հնարավորչէ հողը մշակել: խոնավությունիցսպամազանոթային Երբ հողի խոնավությունը ն անցնում կպչուն վիճաէ սորունությունը կորցնում է, հողր կասում պայմաններումհողը ուժեւլ կպչում է ակի. Այսպիսի խոնավության ու գյուղաւոնտեսւսկայն նիվներիճ, գութանի թներին. մեքենաների է քարչուժի պահան: մեծանում գործիքների բանող մասերին, ուստի են անհարթ ու անկանոն ձն, իսկ սերմերի օը, ակոսներըսւոանում ծածկման պրոցեսըդժվարանումէ: Ս.Ա.Վերիգոյի ուսումնասիրությունների.խոնավությւսնայն վիճակը, երբ հողը կորցնում է սորունության հաւոկությունը (աորունության ներթին սահման). կապված է առավելագույն Ճազւսնոթային Ըւստ

խոնավությանհեւո

ն

որոշվում է հետեյալ բանաճնով. ԱՀՇ.81 ՍուՂ1.7. որտեղ

Հ

Ս-ն

սորունությաններքին սահմանիխոնավությունն է 92-ը Հք) աե չոր հողի նկատմամբ, ւը առավելագույնմազանոթային է օ«-ո խոնավությունն ոթ Հով բա հողի նկատմամբ: Երբ խոնավությունը պակաս է ոդղի մասնիկների միմյանց միանալու ուժն ավելի մեծ է, քան հողը մետաղինկպչելու ուժը, ն հողն արդեն մետաղինչի կպչում. հողի մասնիկներիշուրջն առաջացած համատարած թաղանթըփաստորենխաղում է բսութի դեր: Այսպիսիվիճակում հողը հեշտ է կւորվումե փշրվում, աշխատանքիկատարման համարքիչ քարշուժ է պահանջվում, ն մաշւվածությունըփոքրանումէ: Այս վիճակը նոչվում է հողի հասունացման կամ փափուկառաձգականվիճակ: Հողի այս վիճակիներքին սահմանըկապվածԷ առավելագույն հետ ե որոշվումէ խոնավածծության հետնյալբանաձնով լ «128:ԱՐԻ99. որտեղ Մ -ս փափուկ ափուկ ճա առաձգական միճակի նե ներքին սահմանն է օ-4Հ-ով բացարձակչոր հողի նկատմամբ Ա.-ը առավելագույնխոնավածծության 94-ը բացարձակ չոր հողի նկատմամբ: Հողի հետագաչորացման դեպքում,երբ ջուրը մՇում է միայն ան հողի մենանուրբ մազանոթներում կցման տեղերում, մասնիկների մասնիկներիմիմյանց հետ կցումը խիստմեծանում է: Այս վիճակում հողըորոշ չափով առաձգական է, բայց ցրվում է, ե չար չի պատրաստվում:Այս վիճակը կոչվում է ամուր առաձգական վիճակ: Խոնավությանայն վիճակը,երբ հողը կորցնում է իր առաձգակա(պինդ առաձգական կապված ողի առավելագույն խոնա իթ) լագույն հետ Կ որոշվում է խոնավածծության հետնյալ բանաձեով՝

ցարծան զարձակ չոր

-

-

`

-

Աո

նրանից

կությունը

վիճակի ներքին սահման) է կ

որւրեղ

Ս» 0.72.Ս»:2 0,72.Ս.Է2.1, Ս-ն պինդ պլաստիկ վիճակի ներքին սահմանն ձակ չոր հողի նկատմամբ -

է

9--ով բացար-

Մ, -ը առավելագույնխոնավածծության 02 բացարձակչոր հողի

նկատմամբ:

Հողի խոնավությանայս սահմանըմոտ

ցին:

գործակ-

Ամուր առաձգականհողը, մետաղիհետ շփվելիս ջրային թադեր է խաղում, ն չնայած աշխատանքիորակը դեռես ավարա բավարար, բայց մշակելուհամար պահանջվում է մեծ քար-

Գաղթը Քսուքի շուժլ

է թառւամման

Երբ հողը չորանում Է ն մնում է միայն մակակլանված (հիգրոսկուպիկ)ջուրը, կավի մասնիկները այնպես են իրարկցվում, որ հողն

.

անցնում է ամրացած վիճակի,իսկ ավազի մասնիկներըջրի աննշան պարունակության հետնանբքովկորցնում են կապակցականությունը ն դառնում սորուն: Նման խոնավության վիճակում կավայինհողերը մշակելիս ստացվում է միանգամայնանորակ վար, պահանջվում է մեճ քարշուժ, ստացվում են խոշոր կոշտեր, ե ըստ էության հողը չի վարվում, իսկ ավազային հողերը ցրմում են: Ջրային թաղանթից զուրկ հողը մետաղի հետ մեծ շւիում է առաջացնում, որի հեւռնանքով

Էաոքենաների

գործիքների բանող մասերի Փաշվածությունը

ու

Աղյուսակ

՛

Հայաստանիտարբերտիպիհողերում դաշտայինաշխատանքներիկատարման համարխոնավությանսահմանները0-30 սմ շերւոում

|Մեխանիկական | Խոնավության | Խոնավության (երջին Կա ՄԿՈ ԽԱԿ

Հոդիտիպոն

եճթատիպը կազմը վերին

Կարբոնատային սնահող

| Ծանր

կավա-| վազային, միջակ

զար

-

Լվացված

սնա-|

հող

Տիպիկ գույն հող

ԱՆ Թեթե

կավավազային. մի| ջակ կավավա-

| Սիջակ կավա-| .գարչնա|մազային, ծանր| գույն հող կավավազային,| բեբն կավային ՀՎետանտառա-

յին

դ որշ

-

Թեթե

կավա-|

ԼլրգաՀ-

ան ո ջա

ավա-

գետն. ոդոգելի|վազային,Փանր| ոռո-|

յ

կավավազային, թեթն կավային

13.0:240

130-140

|

|

իղ

նացումը): 194-304

|

19419198

358214

181256

18,2-28,8

23.1-296 ա

31.8-40,9

15,3-26,2

28.7-32.6

28.7-29.4

11,.9-19,8

18,Բ-26,8 17182

25,326. 27.4-32:8

28,4-26,9 26,3-33,8 28,6-35.0 20,0-23,6

ծանր

վազային,

(կուլտուր գելի) հող

36.1-43.7

Թետե. Կավա-

զային, ծանր կավավազային

Գորշ հող

274-386

չկավավա-

սնահող| Թեթնե կավային

Եագարակա-

27.436.

խոնավութ,

22,5-23.0 327332 1-35. 22,803

30.9-31.7

9.8-10,9 12.3-18.9

20.4-2Ե.0

Լ17.6 21.7-22.4 13.5-117 21 425.0 16.

13.8-20,4

2),

7.3-1Ն5 105-109

14.0-14:6

10:18 0-14.

բոթ4-21Ն. աողր

18,2-18.3

10.9-12.3184.392 17,0-18.2

23.7-24

՝

|28

Թեթն ճեխանիկական կազմ ունեցող հողերը (ավազակավային. կավավազային)հնարավոր է մշակել խոնավության ավելի լայն սահմաններում, քան ծանր հողերը, քանի որ կպչունությունը թեթնե հողերում ավելի թույլ է: Մշակման ժամկետըորոշելիս հատկապեսզգույշ պետք է լինել փոշիացած, թույլ ծծանցում ունեցող, օրգանականնյութերից աղքատ հողերինկատմամբ, որոնք արագ փոխում են իրենցֆիզիկամեխանիկականհատկությունները: Այսպսիհողերը խոնավության քիչ ւսվելցուկի դեպքում արագ ցեխի են վերածվում, իսկ նրա պաէյասելու դեպքումարագ պնդանումու ճաքճքում են: Աղյուտա:լ 5

Հայաստանիտարբերւռիւվիհողերում դաշտւսյին աշխատանքների կատարման համար խոնավության սահմանները 50-50 սմ շերտում Հողի

տիապըն | Մեխանիկալլան|

ենթատիպը

կազմը

Խոնավուբյան|

Խոնավուք-

|

հողիհասունուսահմաննե-

րերը. «6

րը 55

Կարբռնատային | Ծանր կավավա-

սնահող

աա

Գան վաթ

-

գային

Տիպիկ սնահող| (Ձեբն(լավային

Եագանակա-

միջակկավ կային, կավավա-|

Թեթն

գույն հող

26.8-18.1

ԱԱ

հող

ՏՈՐ

| լռի | տար ա

19.0-27,3

27.8-33.2

25.3-29.8

11.4-19,0

18.2-20.1

129-192

209-263

261267

ԱՄ

.23.8-28,3 26.0-31.2

16,1-47.0 217-219 13.9-17.8 21.8-24,9

27.5-33.4

187219

219 28.)

Հ-ն

31.8-32.0 կավավանորչ նարգա|Միջակ ոռոգելի

(կուլտուրոոո-

գելի) հող

|26

ՏՈՐ

28,3-38.8

ՆՐ

գետն

-

ժանր կա-228318 Առրաց 2 զային վավազային,

Գորի ՐՊ

"»

13.3-23.7

աջա: -

ծանր կավավա-

Հետաճտառային|Միջակ կլավավավ դարչնագույն | զային, ծանր կա-|

ցումը)

20:0.38.3 26.8-30,5 20.0-Հ0,9 12.4-14.9

288-519 վավազային,

զային

Օպտիմալ խո-

վերին մահման-| յան ներթին| ճավությունը

կա| վավւսզային

զային, ծանր

|

ՆՄ

15.5-18.5

225227

20.1

313-322

150-157

21.9

ՈՐ

22.1-24.0 12.014. 214-22.7

Գերխոնավ վիճակում մեծ կպչունության պատճառովվարը կատարվում է ոչ լրիվ խորությամբ, ցեխի կպչելուց գութանի թեն իր ձեր փոխում է, ճիմը չի շրջվում ն չի փշրվում: Բացի այդ, ցեխը կպչելով գութանի բանող մասերին, տեղապտույտների տեղիք է տալիս, ն տեղի է ունենում արագությանկորուստ: Հողի ւիափուկ. պլասւոիկ, հւսսունացած վիճակումապահով՛լումԷ մշակմանմեծ արւոադրողականություն: Ծանր կավայինչափավոր խոնավ հողերում վարի վրա տեղապտույտները կազմում են միայն 742, այն դեպքում. Երբ գերխոնավ վիճակում այն հասնում է 3096-ի, իսկ եթե հողը կպչուն չէ, ճիմը հեշտ է կտրվում ն լավ ցրվում, առը լրիվ շրջվում է, ակոսն ուղիղ է ստացվում, ն տեղապւոույտներիբացակայությանհետնանքովարագության կորուստը չի անցնում թույլատրելիսահմաններից(3-46):

ՀՈՂԻ ՋՐԱՅԻՆ

ՌԵԺԻՄԸ ԵՎ ՆՐԱ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Ջրային ռեժիմ ասելով հասկանումենք այն բոլոր երնույթները. որոնք կատարվումեն հողի մեօ օրի մուտք գործելու, շարժվելու, հողի առանձին հորիզոններում տեղաբաշխվելու ու պահվելու ե. վերօապես,ջրի ծախսվելու հեւո: մթնոլորտային Հողի մեջ խոնավության հիմնական աղբյուրը ու խորքաեն: ու Բացի տեղումներուլ տեղումներն խորբային ջրերն ն բուտկա: ազբում ոց, ողի խոնակությացրա ին երով բնույթը, մշակմակերնույթային դաշտի նության բնույթը. ռելիեֆը, ման համակարգը,հողի սառած շերտի հաստությունը ն տնողությունը. քամիների առկայությունը Ն այլն: Տուրը հողի մեջ շարունակ շարժման մեջ է գտնվում: Թափված տեղումները ներծծվում են հողի ստորին հորիզոնները. այնուհետն վերամբարձ հոսանքներով բարձրանում վերին շերտերը ն գոլորչանում հողի մակերեսից կամ օգտագործվում բույսերի կողմից: Ստորգետնյա ջրերը ոչ խոր ընկած լինելու դեպքում վերասբարձ հոսանքով բարձրանում են հողի վերին շերտերը ու լրացնում գոլոշացումով ն ներփչմամբծախսված ջրի քանակը: Տարվա ընթացքումհողի ջրային ռեժիմըշարունակփոխվումէ. Ուշ աշնանային ու ձմռան ամիսներին, երբ գոլորշացումը հողի մակերսից կամ խիստ թույլ է կամ նույնիսկբացակայումէ, իսկ բույսերը հողում տեղի է ունենում սնման աղբ-

սնվել

.

ԱԱ

աա

ամիսներինհողի ստորին տաք շերտերիցջրային գոլորեն ու սառույցի վերածվում նրա վերին շիները նույնպեսբարձրանում չերւտերում,որի հեւոնանքով էլ տեղի է ունենում ջրի խտացում: Չմռան

ի

Արմատաբնակ շերտում ջրի մուտքըե ծա խսը

տի ջրի հաշվեկշիռ, որը

կոչվում է տարբերբնականպա յմաններում այդ շերգոյանում է

ւռարբեր բաղադրամասերից:

Ջրի մուտքըհողի մեց է մ կատարվում րից, խորքային թնոլորտային տեղումնեջրերից,Չրային գոլորշիների խտացումից, ջրի մակերեսային հոսքերից, հողայինու խորքային ջրերի կողային Ջրի ծախսըկատարվում Է հողի հոսքերից: մակերսից Գոլորշացումով,ներփչմամբ(տրանսպիրացիայով', հողագրունտի խորշերտերը ջրի ներծծանցումով (ֆիլտրացիայույ, մակերեսային հոսքերիձնով հեռացվող ջրերով,ներհողային

Խորքային ջրերը

խորքայինջրեբը: բ) Չլվացվող տիպ, գոլրշացումը հավասար է հողի մեջ ներօծանցվող ջրի քանակին,տեղումների բաշխվում է միայն վերին ն հասնում խորքային օրերին: շերտերում չի սա ու գ) Պարբերաբար լվացվող տիպ, հողագրունտի ն լվա մանափակ լվացումը (ջրային ռեժիմիչչվացվող տիպ) ցումը (լվացվող տիպի ջրային ռեժիմ) հաջորդում են միմյանց, դ) էքսուդատ տիպ. երբ հողագրունտումվերամբւսրձհոսանքը գերազանգում է հոդի մեջ ներծծանցվող ջրի քանակը: Այս ռեժիմն արտահայտվումէ այն պայմաններում, երբ խորքային ջրերը խոր չեն ընկած, ինչպես, օրինակ, Արարատյան հարթավայրի հողագրունտ

ռր

Ջրային ռեժիմի տիպերը որոշում րեկան գործակցով: Տեղումների 269 մանըո( (հողիմակերեսիցու ներփչումով) ծությանգործակից 1Ժ/

հոսքերով: Մերհանրապետության լ եռնային

ռելիեֆի խորքային ջրերիցկողային հոսքերով պայմաններումիհղմուտք Գործող օրե հավասար չափով կորչումեր կողային հոսքերով: խորն ընկած լինելու պատճառովայդ ջրերիցսնուցում ի կատարվում, փաստորեն հետնապես. ջրի հաշվեկշիռը որոշելիս այդ երկո, կարելիէ հաշվիչառնել: Սնման մնացած աղբյուրներիհամեմատությամ իր ն գոլոր Ջրային շիներիխտացումից առաջացած ջրի քանակըաննշան պես, գործնական ' է, հետեար ղային

ն

բաղադրամասերը

-

հաշվարկների ժամանա կ այդ գործոնի վրա առանձնակի ուշադրությունչի դարձվում: Այսպիսի պայմաններում աղվորա բար ջրի ընդհանուր ռը գործնական հաշվեկշիհաշվարկների համար են պարզեցված

բանաձնով

Օ.

-ն

Օ.Հ8,

արտահայտում ավեի

ԲԵ,«8.

«Է

ուժ

տեղումների ընդհանուր քանակն է. որտե ող

կերեսայինհոսքերով մուտքգործող ջրի քանակնէ Բո աո՛-Ամա հողիմակերեսից գոլորշազո անակն է կն Բ"՞ն ներփչմանվու" Ե աան ջրի քանակը Բ.-նհողագրունտի շերտերն -ը

Ծո -ը մակերեսային հոսքի

Այն

անաԷ

ներօծանու

ձեովկորչող

շրջաններում

անական մակերե հոսքի հետեյալ

որտեղ խորքային Տ ջրերը մոտ են կանգնած Լ. Լնռայու որպես ջրերի սնման աղբյուր, օրինակ, Արա ա ն Ն բացի հարթավայրում, այդ, բացառվում է

ձեով ջրի կորուստը հողից, բանաձերստանում

Օ.ԷՑ.ԷԾ,

բ շո ԷՔ, ՀԷ, Ցչ-Ա խորքային ջրերով մոււոք

է

է8,,որտեղ

ա) Լվացվող տիպ, երբ գոլոշացումը ավելի քիչ է, քան հողի մեջ ներծծանցվող ջրի քանակը, ջրի ավելցուկը ներթափանցումէ մինչն

տեսքը

Գործող ջրի քանակն է: Սնացած ցուցանիշները նույննեն: Հողի ջրային ռեժիմը տարբեր կլիմայական պայմանը մար տարբեր է: հաՋրային ռեժիմի Գ.Ն.Վսոցկին տարբերում էչորս հիմնական տիպեր

տիպերի ուսմունքի հիմարի

ցուրը

շերտի միջանցիկ ՝

ներում:

ենխոնավացվածության կի կամինաակմ

-

Օօ.

'

ծության

տա-

տա-

կոչվու

ռ

:

որտեղ

ԷՇՈ.-Էր

Օ--ն տեղումներիքանակը է, Է.."-0 հողի մակերեսից ԱԱ Է,-ը ներփչման համար ծախսված ջրի ք Այս սկզբունքով առաջինտիպի Ջրային

ԱԱ հավասար է

ի

1-ի,

իսկ

է նակն նակն է

"

Իիքլ հրկորոդի ուն չորրորԳր ԱրԱԱԵՎ Երրհամար արան ջրային -

՝

Աա լինել մոցԱածութան տհրաժ լվացվող ա. ու է

ռեժիմիհամար գործակիցը մեծ լինել 7-ից կամհավասար ՛-ի: Մեր հանրապետության պայմաններում

բնորոշ ալպյան արին: վայրերի հարամային լանջերում

ռեժիմը

մանակ պետքէ նշել, որ առա համեմատաբար ուժեղ հետեանքովայս օրինաչա է փությունըորոշ չափովխախտվում Չլվացվող տիպի Տ տափաստանաջրային ռեժիմը է չոր ես ճան անգոտու տարա յին ու տիպիկտափաստանային տառայինգոտու ՍԱ է անտաԼազաող մտի Ջու նան ռային գոռլոուն,ինչպես գոտու մարգագետնատափաստանային որոշ տարածություններին: էքսուդատ տիպի օրայինռեժիմըբնորոշ է Արարատյանհարբավայրին,Մեղրիի,Նոյեմբերյանի շրջաններիցածրադիրտարածքին:

գոլորշացման

-

բնորոշ: քիին Ն գորի հեժիճը Վի րային ոնդրոչ լ

է38

խոսել ենք հողի էրոզիայի րումը: Այս հարցերիմասին մանրամասն բաժնում: դեմ պայքարիմիջոցառումների գործում շատ որոշիչ նշանակութբարելավման Ջրայինռեժիմի կիրառումը:Հողի հիմյուն ունի հողի մշակմանճիշտ համակարգի պետք է նպաստենոչ մշակությունները նական ու նախացանքային այլե կանկուտակելուն, տեղումները միայն հողում մբնոլորտային խելու հողի մակերեսիցանօգուտ գոլորշացումը: հողեռեժիմունեցող շրջանների խոնավության Անբարենպաստ ճշանակութկարնոր համար չատ րում ջրային ռեժիմի լավացման Ինչքան հողավիճակիբարելավումը: յուն ունի հողի մելիորատիվ կնձիկւսհատիունենա արտահայտված լավ շերտը հզոր լինի, հողն ծանյութերով, օրգանական կային ստրուկտուրա,հարուստ լինի է կարող կլամեծ լինի, այնքանշատ խոնավություն կոտկենությունը նել ու պահել իր մեց: պարզված է, որ սնահողերիմելիոՈւսումնասիրություններով ճանապարհովկարելի է հողումխոնարատիվվիճակիբարելավման նույնիսկավելին: 3-446-ով, վության պաշարնավելացնել որւռեղ ուժեղ գոգոտու պայմաններում, Կիսաանապատային ջրային ռեէ տիպի հետնանքով ստեղծվում էքսուդատ ոռոգումն ժիմ, այն կարգավորելուհամար հիմնականմիջոցառումը մակերեսից է հողի կիրառել այս գոտումնույնպեսպետք է: կանխելումիջոցառումներ: գոլորշացումը անօգուտ ջրի գոտու մի շարք տարածաչրջաններում Լեռնատափաստանային կան Մասիսի Գուգարք, Վարդենիս),ինչպես Աւտեփանավան, ունենք ճահճացած հողեր. որոնցիցանհրաժեշտ տաճածաշրջանում աճի ու զարգացման ե մշակաբույսերի է հեռացնել ավելորդջրերը ջրայինու օդային ռեժիճներ: Այս հարգեհամար ստեղծելբնականոն կխոսվի ճահճային հողերի ճելիորացիայի րի մասին մանրամասն

Ա.Ա,Ռոդեն(1956) զւրգացնելով, Գ.ն.Վսոցկու ուսմունքը, նրա կողմիցառաջարկվող երկու ցուցանիշին (ջրի ներծծանցումն ջրի գոլորշացում) ավելացնումէ նան հողի խոնավացմանաղբյուրը ն նրա խոնավացմանաստիճանըու տալիս ջրային ռեժիմի ավելի մանրամասն ստորաբաժանում (նախկին ԽՍՀՄ տարածքում 6 տիս), իսկ առանձինտիպերիսահմաննհրում նան ենթատիպեր(14

ենթատիպ) Հողի ջրային ռեժիմի ուսումնասիրությունըշատ

կարնոր Ըշանակությունունի այն կարգավորելուարդյունավետմիջոցառումներ պայմանների մշակելու համար: Ամեն մի կոնկրետհողակլիմայական համար մշակում եռ ջրային ռեժիմի կարգավորմանկոնկրեւոմիջոցառումներիհամակարգ: Հողի ջրային ռեժիմը կարգավորելուհամար անհրաժեշտէ նան հաշվի առնել կլիմայականսրայմաններըիմանալ Քափվող տեղումներիքանակը,դրանց բաշխվածությունըտարվա ընթացքում,գոլորչշացմանինտենսիվությունը:Շատ կարնոր նշանակություն ունի հողային պայմաններըհաշվի առնելը. մասնավորապեսողի ջուր կլա» նելու ու պահելու, ճակերեսիգ ջուր գոլորշագցնելուհատկություննեըը, որոնք, իրենցհերթին, պայմանավորվածեն հողի մեխանիկական կազմով,ատրուկտուրայով,հողաշերտի հաստությամբ, հումուսի քսնակով ն այլն: Առանձնակիկարնոր նշանակություն ունի գյուղատնւդեսական մշակաբույսերիջրի նկատմամբ ունեցած պահանջի խիստհաշվա-

լորշացճման Սակայն

(Տաշիր,

ռումը:

Մշակվող գյուղատնտեսականտարբերբույսեր ոչ միանմանխոնավության պայմաններ են պահանջում: Օրինակ, հացաբույսերի համարբավականէ ունենալ ջրի պաշար հողի խոնավունակության 30-50օ6-ի, տեխնիկականմշակաբույսերիհամար 60-7046-ի, հացացզգի ու թիթեռնածաղկավորխուռաբույսերի համար 80-90962-ի սահ-

բաժնում:

հարթավայրի է Արարատյան հողեԻնչ վերաբերում խորը բավական այն ապա հարցին, բարելավման րի ջրայինռեժիմի

մաններում: Անկայուն խոնավություն ունեցող պայմաններում լմեր հանրա-

պետության հողագործական շրջանները հիմռականում ւսյդւպիսին են) հողի ջրայինռեժիմիկարգավորմանհամար անհրաժեշտ է արդյունավեւոօգտագործելօափվող մթնոլորտայինտեղումները առավելագույն չափովդրանք կուտակել ու պահպանելհողում: Վանրապեւտուբյան լեռնային ռելիեֆի պայմաններում,որտեղ հաճախ հեղեղայինբնույթիանձրեների50-6036-ը, ն դեռ ավելին, չեն ներծծվում հողի մեջ, հեռանում են դաշտերիցմակերեսայինհոսքերի ձնով, շառը կարնոր նշանակություն ունի տարբեր ագրուռեխնիկական, ֆիտոմելիորատիվու պարզ հիդրոտեխնիկական միօոցադումների կիրառման ճանաւվարհով մակերեսային հոսքերի կարգավո-

գերխոնավ

բաժնում: հողերիմելիորացման է աղուտ-ալկալի լուսաբանված

ՀՈՂԻ ՕԴԱՅԻՆ ՌԵԺԻՄԸ

--

,

մասն է՝ Հողի օդը նրա կարնոր բաղկացուցիչ

ների ու

բույսերիարմատ-

համար թթվածնիաղբյուրը: օդակյաց ձիկրոօրգանիզմների

Այն հողում գտնվումԷ երեբ վիճակով՝ ծակոտիները. է ա) ազատ, որը զբաղեցնումհողի ջրիցազատ տյ

ն

բ) ճակակլանված.

որ

խտացված

է հողի

մասնիկների մակերե

սին,

Գ) լուծված հոդի ջրի մեջ Օդի քանակը կախված է հոլի տիպից, Սրա ստրուղտուրային վիճակից, մշակվածության աստիճանից, ընդհանուր ծակոտկենությունից, խոնավությանաստիճանիցե ուրիշ այլ պայմաններից: է հոԲույսերի արմատներիշնչառության համար անհրաժեշտ ղում թթվածնիմշտականԼսռկայություն: Մշակվող բույսերի արմա"ների օդի թթվածնինկատճամբ օրվա միջին պահանջը կազմում | մգ. 1 գ չոր օրգանականնյութի համար: Բույսերի կանոնավոր աճը հնարավոր է բավարար քանակությամբ օդի մուտքի պայմաններում: Հողի մեջ անբավարար օդի ներՔափանցմանդեպքումբույսերը ճնշվում են, նրանց աճը դանդաղույ է. իսկ հաճախ. բոլորովին դադարում: Բացի այդ. օդի մուտբիբացակայության դեպքում օդակոսց միկրոօրգանիզմներիկենմադոիծունեությունը դադարում է ն դրա հետ մելլտեղ դաղարում Է հան բույսե. րին անհրաժեշտսննդատարրերիառացայցումը:Օդի բացակայութն անխուսայան դեպթում ստեղծվումեն անօդակյաց պայմաններ, փելիորեն առաջ են գալիս վերականգնման պրոցեսներ, որը հեւտնանքովէլ Դողում կարող են առաջանալ բույսերին վնաս:մկառ տարրեր ենթօքսիդ միացություններ:Հողի օդն իր կազմուլ ւոարբերվումէ ռթնոլորտի օղից: Միկրոօրգանիզմներիու բովների արձատների շնչառության ինչպես նան օծոգանականնյութերի տարալու"պրոցեսում հողհ օդը հարստանում է ածխաբթվովն աղթատաման հում թթվածնից Այսպես, ըստ Ն.Պ.Ռեճեզովի,օքե մթնոլորւոիօդում ազոտը նագմում է 7842. թթվածինը 2146. ՇՕ--ը 0,03"6. ապա հոզի ճդուճ ազուտի բանակը կարող է հասնել /8-8065-ի, քբմածնինը 5-205». իսկ ՇԾ.-ր Կարոլէ ավեւաԴւալ ու ուսսրել մինչն 0,1-1.8:5: Եթե հողն ուժեո աթհն րացած է, ունի փոշիացած ստրուլտուրա, ծակոտիները (գված ե է, կարհլ ջրով. օդւսփոխանումկությունը վատ սպա: ՇՕչ-ի քանակը է ոպսնել մինչն 19-15:2-ի' Օդի կազմը խիստ տարքո է ճան հոռի տարբերիչերտերիւմ ՎԵրին շերտերում, որտեղ օղափոխասալկուրյւնը րսվ Է նատանվր 8. ՇՕչ-իՔանանը «վելի քիչ է, քուն ստորին շերտելւում Հատահ: ԲՍոի 150-200 մ խորության սաղսոնրերում ՇՕ.-ի բանակլ: վարու բար "գա` ԸՕ-ի քանակիկարված է հոդի կազմըց, սինրու ճել ուաւռանիզմների ճեճսագործունեությունից, բույսերի ախնսմեսյքը կարգի զարգազտան փուլերից. տարվա հռանակից, հողԺՈԱՅՎԻ:

է

Հողի օդր.

ն աճույծ ապշել բան աշրաով Կր Դորոժ յը

Գարճաճ

Է

գազ

պարունակում իգ. միաժամանակ

ջրային ճավականբանչկությամբ ե միացություններ: այլ ազուռ

գոլորչ

իներ, ամյակ. մոլեկուլային

ունի ոչ միայն հողում եբույսերի հաճար մեց նշանակություն արա հետ նրա փոխանակման զած ճգի քանակը, սյյլն մթնուռրտի

զությունը:

օղը. այնքան ավելի լավ հնչբան արագ ու լրիվ է փոխանակվումու հողում կատարվող կյանքի պայմաններեն ստեղծվում բույսերը համար. պրոցեսների կենսաքիմրական ձեկ հեկտար հողաԲատ Վ.Ն.Մակարովի,մեկ օրվա ընթացքում է .քանւսկը հասնում տարածությունից անջաւոված ՇՕ,-ի 400-600կգ-ի: համար հողի ընդհանուրձակուոկեԼավ օղափոխանակության կեսը Ց6-ճ8տը, ըստ որուս ծակուռիների է կազմի |

|

նաթյունը պետք ոսկ եսը ոչ մազական: պետք Լ լինի մազական, կատարվուձէ հողի օերժուբԲնական գազափոխանակությունը տակ, որն առաջ է բերումօդի ընյան տատանումներիազդեցության նան թափվող ւռեղումներիու դարճակումն սեղմում, քամու, ինչպես գործում տակ: Գազափոխարակման ազդեցության

գոլորշացման

ղիֆուզիան: ե ընդհանրապես փոշիացման ամրացման, Հողի կեղասկալման, օդա: հեւոնանքով վատացման

նշանակալիցդեր ունի նրա

ճան

ֆիզիկականհատկությունների

է: դժվարանում փոխանակությունը

բնրքի օդային ռեժիմի ստեղծումը բարձր Դողումբարենպաստ կուլտիմեկն է: Հողի խորը փխրեցում. կարեոր նախադրյալներից վերացումը. շարահերն կեղնակալման վացումը. փոգխումը. տնկարԼլներիմիջշարքաի, անտառային Ու պտղադու մշակաբույսեր են օդային ռեժիմի նպաստում փխրեցումը լին տարածությունների մեծ նշանագործում Օդային ռեժրմի բարելավման լավացմանը: կայուն ավելացումը, նյութերի կություն ունի հողում օրգանական ն հողերում. Գերխոնավ այլն: ստրուկ:ոուրայի ստեղծումը կնձիկային օդային ռեժիճ են, օրինակ, ճահճային հողերը. բարելավ ըճչպիսիք խոնաավելգուկ հողի է հեռացնել ստեղծելու համար անհրաժեշտ ղի մուտ: ուժեղացնել ն ալդպիսով վությունը. չորաց նել, փխրեցնել թը

10-12"--ի:

պարարտածյույերիցն այլ պա աններից: ներին ՇՕ,-ի թանահր որդուն ավեյի շառ:

բացի ածխաթթու

հո:լի մեջ՝

ԳՈՂԻ ՋԵՐՄԱՅԻՆ

ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸԵՎ ԳԵՐՄԱՅԻՆ ՌԵԺԻՄԸ

միլթոօրգանիզոերի ԱԼԻ ԱԱ

ԽՏ

ԱիԻ:

Բույսերի ն հողային պրոցեսներըկարող են տեղի Ցւվեկցուղ Բոլոր ֆիզիոլոգիտնան 11:

տալու ձթնոլորտին

հողի ջերմությունը Ջերմաճառագայթումը օուրճ ունի մեծ ցերմաճառագալյյթելու

նյուբերը. ր մտնող մնացած Աոհողի, կազմի ԿԱ ուն մեծ չափով կախհողի ջերմաճառագայթումը ն իսկատճառով աստիճանից:Ինչքանհողի խոնավություՆ էն խոնավության ված մեծ է, հողը ջերմություն ջերմաճառագայթումը որ ն է, այնքան ճառագայթում, Քիչ Զոր հողերը, ընդհակառակն,

ունենալ միայն որոշակի ջերմայինպայմաններում:Հողի ջերմության աղբյուրը արնի ճառագայթային էներգիան Է, իսկ նրա մի հիմնական անճշան մասը պայմանավորված է հողում եղած օրգանական նյուԹերիտարրալուծումից առաջացած ջերմությամբ: Երկրագնդի մակերեույթի յուրաքանչյուր քառակուսի աանտիմետր մակերեսին ընկնող արնի ճառագայթային էներգիայիմիջին քանակըմեկ րոպեում1,946 կալորիաէ: Սակայնմթնոլորտիկողմից այն ցրվելու, ամպամածությանն երկրիմակերնույթիկողմից անդ-

.

Դ

մ

ն

են ըք կորցնում: է լինում: էլ փոքը կորուստն - չ երձության Ր փուխրկառուցվածք հարուստ, ումոաով ստրուկտուրային փոքր է. հետնապես, ավելի ունեզող հողերումջերմաճառագայթումն Ց հողեր են, քան հումուսից աղքատ. փոշիասիավելի տաք մեռած բուսական հողերը: Բուսականծածկույթը, Ա ամրացած փուխր հատկապես Նոա որդները, ինչպես նան ձյան ծածկույթը, նվախիստ օդ է պարունակում, ու

րադարձնելուպատճառովերկրի մակերնույթինընկնող փաստացի էներգիայի քանակը2-4 անգամպակաս է լինում: Երկրիմակերենույքի ճառագայթման էներգիայիանդրադարձման թափանցման մեծուքյունը (տոկոսներով) ճառագայթայինէներգիայի քանակի նկատմամբկոչվում է մակերնույթի ալբեղո կամ անդրադարձմանընդունակություն.

ա

որնիր մեջ ավելի րաշերտը ենջերմությանկորուստը հողից: յան

զեցնում

հն

նում, ն

ճառագայթային էներգիանէ, Յ-ն թաւիանցած ճառագայթային էներգիանէ, Յլ-ի

, աժ անդրադարձած

նլբեդոյի մեծությունըտարբերմակերնույթներիհամարտարբեր Միննույնտեղանքըմակերնույթիտարբերծածկույթի դեպքում |յարող է կլանել տարբերքանակի արնիէներգիա:Սնասհողերում անդ-

ծածկույթիառկաբարձբէ 1իավելի մակերեսինջերմությունն

ցրտահարութո կամ

են պաշտպանվում աշնանացանները

ջերմության այն քանակն

բեիրաժեշտ որն որահաներով,

ված

ությունը

ծավալային(1

է,

արտահայտ՝

է մեկ կշռային(1գ) համար: սմ՝) միավորհողը 15Շտաքացնելու

մեկ

տորֆը. կավը: Ավաունի ամեկազմված, կվարցի որը հիմնականում Որքան հողը խոնավ է, այնբանշատ ջերմունակությում: փոքր համար: Ավազիտանրա տաքագման է պահանջվում քան կւսվի է ման համար ավելի քիչ ջերմություն պահանջվում, կավը: Սվազայինհողերը ուստի ավազնավելի տաք է. քան համեժատութկազմունեցող հողերի մեխանիկական ձան հաճար պիտանիդառ2-3 շաբաթ շուտ են մշակման ունեն

Ամենամեծ ջերմունակություն

է:

նի, եզ մություն Տար բացար կավային լաճբ գարնանը

րադարձմանընդունակությունը հասնում է8-144օ-ի, մոխրագույն հողերում 1776-ի, սպիտակ գույնի ավազում` 4022-ի, խոտաբույսերի ծածկույթիտակ՝ 20-2642-ի, ձյան ծածկույթիդեքում 70-8056-ի,օրի ճակերեսին՝ 10965,անտառիձածկույթի դեպքում. 14-1546: Տարբեր հողեր ունեն տարբեր ջերմային հատկություծներ: Որոշ թյունը լավ կլանում ն պահում են, իսկ մյուսները ընդ-

թորդրո ակառակն:

Հողի ջերմային ռեժիմը որոշող ջերմային հատկություններն են ջերճակլանողականությունը, ջերմաճառագայթումը,ջերմունակությունը ն ջերմահաղորդականությունը: Ջերմակլանողականություննարնի ջերմային էներգիան կյաճեչու հողի ունակություն է: Այն հիմնականումկախված է հողի գույնից. Ր. հումուսով հարուստ, մուգգույնի հողերն ավելի ճեծ ջերմակլանողականություն ունեն, Քան հումուսից աղքատ բաց գույնի հողերը:Ջերմակլանողականության վրա բավական ճեծ ազդեցություն է թողնում լանջի դիրքը: Հարավայինլանջերիհողերն ավելի շատ ջերմություն են կլանում, քան հյուսիսային լանջերինը: Բուսական ծածկույթըոոոչ չափով փոքրացնումէ հողի ջերմակլանողականությունը: Այդ է պատճառը, որ բուսսկան ծածկույթի տակ գտնվող հողերն ավելի սառն եռ, քան բուսածածկից զուրկ տարածությունները:

գ: նում:

ջուրը,

մասնիկներիցէ

սաշերտերիցջերմությունը է ջերԱյն չափվում

է շունն նանո: Աննարելու հողի արտահայտված քանակով, ՄուԱ կալորիաներով ւնր

տաք

Ն

`

որը մեկ այն հաստություն ուճեցող

այր անցնում մ՛ աերտով: քան ավելի բարձրջերմահաղորդականություն, ունի անում

Ն

..

ՒՅՎ

շատ

ության դեպքումհողի

Ճ-Տ1100., որտեղ ճ

ոիաբար

ոռ Ղ

մակերեսի1 սմ

է 4.

օդը:

Ջուրն

հաղորդում, ջերմություն

ավելի լավ Վանքայինմիացություններն է հուԻնչքան հողը հարուստ միացությունները: քան օրգանական այնքանվատ է ջերմահաղորդակամուսով, շատ օդ է պարունակում, արնի կուտակէ ն այնքաներկար հողում պահպանվում Սու յունը անստրուկեն

հումուսից աղբ, Ընդհակառակն. ջերմությունը. ված ուժեղ խոնավապարունակող քիչ տուր.

պինդկառուցվածք ու

օդ

ն

կորցն արագ ռ բագ կոր ցած հողերն ունեն լավ ջերճահաղորդականություն նում են կլանածջերմությունը: Հողի ջերմային ռեժիմըկախվածէ ոչ միայնարտաքինօդերնութաբանականպայմաններից, այլն ոողի ներքին հատկություններից: Միննույն կլիճայական պայմաններում հումուսով հարուստ. մուգ գույնի, բավարար քանակությամբօդի պարունակությունն օպտիմալ ջրային հատկություններ ունեցող հողերն աչքի են ընկնումբարելավ ջերմային հատկություններով, իսկ օրգանական նյութերից աղքատ, իրենց մեջ ավելցուկ ջուր պարունակող,օդից զուրկ հողերը սառը հողեր են ն թիչ նպաստավոր մշակովի բույսերի աճի ու զարգացմանհամար: Հետնապես,այն ագրոմիջոցառումները, որոնք ձեռնարկվումեն հողում օրգանական նյութեր ավելացնելու, ջրային ն օդային ռեժիմըլավացնելու համար, միաժամանակնպաստում են նան նրա ջերմային պայմաններիլավացմանը: Մուլչասյատումըերկրագործությանմեջ համարվում է ջերմության կորստինվազեցմանկարնոր միջոցառում:Տորֆը, գոմաղբը ն օրգանական իյառնաղբըհողի մեջ մտցնելըմեծ չափով լավացնումէ աքն Ձմռան ընթացքում ձյան պահպանումը հողի ջերմային ռեժիմի բարելավմանն բույսերի վեգետացիայիընթացքումջրի պաշարն ավելացնելու կարնոր միջոցառումներիցէ համարվում:

ՀՈՂԻ ՍՆՆԴԱՅԻՆ

ՌԵԺԻՄԸ

Հողի մեջ եղած ազոտի, ֆոսֆորական.թթվի, կալիուժի, կալցիումի, մագնեզիումի,ծծմբի, երկաթի, ինչպես նան մի շարք այլ է ջրում չլուծվող. բույսեմեծ մասըհողումգտնվում սննդատարրերի րի համար թիչ մատչելի կամ անմատչելիօրգանականն հանքային միացություններիծնով: Միայն սննդարարտարրերիոչ մեճ մասն է. որ հողում գտնվում է լուծելի աղերիձեով ն բույսերի սննդիանմիջաՑառայում՝ կԱ Բույսերի համար մատչելիսննդարարնյութերիհավաքագրման ոգործում մեծ դերը պատկանումէ հողային միկրոօրգանիզմներին, րոնք առաջ են բերում բազմապիսիկենսաբանական պրոցեսներ:Հոպրոցեսներիփոխազդեցության ղում տեղի ունեցող կենսաբանական շնորհիվ անմատչելիմիացություններըվերափոխվումեն մատչելի ԳԱՐ բ Հողի մեց ազոտը կուտակվում է հիմնականումբուսականձնացորդների տաբրալուծմանճանավարհուլ: Բավական(20-25 կգ/հա) ազոտ

կարող է կուտակվել հողում նան

ազոտ

ֆիքսող միկրոօրգա-

ճանապարկապելու որտեղ ազոտաարմատներում, ճաեն, կարող 4 օդից կապվելու ուժեղ զարգանում բակտերիաները ն ազոտ: 100-150 կգհա ավելի հողում կուտկակվել նապարհով օքսիդ հետ,

Ի

ե

մթնոլորտ ի ագատ ազոտը

եդնածաղկավոր բույսերի ողմից

նան

անձրեների

ազոտի

Ազրտը հողի մեջ է մտնում մամանակ: է ամպրոսյների Սերիձնով (40-30կգ), որն առաջանում վերափոխ-

միացությունները ն Հողում կուտակվածազոտային նիտրիտացման ամոնիակագցման, վում են նրանումտեղի ունեցող տակ: ազդեցության պրոցեսների լ ր ենւտրիտացման նյուսպիտակուցային դեպքում օրգանական Ամոնիակացման ու վերածվերւսփոխվում թերի ազուոը, որը մատչելիչէ բույսերին, հետ ճիանալով,առաջացթթուների վում է ամիակի, ապա վերջինս առաջապրոցեսներում նում է ամոնիումի աղեր: Աճոնիասկացման նիտրոզոմոնոս մասնավորապես, ցած ամիակը նիտրիտացնող.

բակ-

թթվի. ազուտային էն վերածվում ծքսիդանում միջոցով տերիաների օքսիընթացքում

կենսագործունեության նիտրոբակտերիաների թթվի:Վերջինսմիանալովհողի ազոտական է ն դանում վեր ածվում որոնք մաւոչելի են բույսեէ նիտրատներ, հետ,

որը

հիմքերի րի համար:

առաջանում

ապահովվում

պրոցեսներիչնորհիվ բույսերը (Նիտրատացճան կարնոր սննդով,դրա համար էլ այն ունի գործնական են ազոտային

նշանակություն:

բակտերիա-

դենիտրացնող դեպքում Վողում օդի պակասության միացությունների հեշտ վերականգնող ները յուրացնումեն ազոտի հետ մեկտեղանմիացությունների այլ ն ուրիշ մի շարք թթվածինը, ն է ազոտի կորստիտեազոտը, որը ցնդում նան ջատվումէ

ազատ

հատկապես ուժեղ են ընթաքում պրոցեսներն Դենիտրիւռացման որոնք պարունակում ունեցող հողերում,

ղիք տալիս:

կազմ ծանր մեխանիկական թուՆման հողերում այդ պրոցեսները են ավելորդ խոնավություն: Ն այլ է փխրեցումների ագացնելու համար անհրաժեշտ լրացուցիչ միջոցով հեռացնել ավելորդխոնավությունը: րոմիջոցառումների նան ծղոտն ու ծղոտովհաուժեղ են ընթանում Վիշյալ պրոցեսներն դեպքում: ռուստ գոմաղբը վարիտակ թողնելու միաէ հանքային ն օրգանական գտնվում հողում Ֆոսֆորը տարրալուժ-

ծնով, 0,05-0,2596:Օրգանականնյութերի ցությունների հետեանքովֆու՛հողմահարման ման, հանքային միացությունների աստիճանաբարվեր են ածվում միացություններն ֆոը պարունակող թ.0.): (մասնավորապես բույսերիհամար մատչելիմիացությունների հողի են միկրոօրգանիզմները, խաղում հատուկ դեր Այդ պրոցեսում տակ անլուծեմի չարք թթուներիներգործության արւտադրած որոնց

թ

լի ֆոսֆորը վեր է ածվում լուծելի միացությունների: Օրգանական միացություններիանմատչելիֆոսֆորը բույսերի համար մատչելի ձների վերածելուհամար կիրառվում են ոատուկ բակներկայումս Ն այլն, որոնք ֆոսֆորաբակտերին, աստու ուֆորական սննդառության լավացմանը բե Խացգանըն բերքատ վության բարձրացմանը: Հատիկավորված (գրանուլացված) պարարտանյութերի կիրառման շնորհիվկարելիէ թուլացնելսուպերֆոսֆատի մեջ եղած լուծելի ֆոսֆորական թթվի կլանումը հողի կողմից, պակասեցնել բույսերի համարանմատչելի միացությունների քանակը: Կայհումք հողում պարունակվում է միջին հաշվով1-254, առանձին, բացառիկ դեպքերում4-59»: Հողում կալիուճը գտնվում է քլորիդային, ծծմբաթթվային,ազոտաքթթվային ե ածխաթթվային աղերի ձնով: Կալիումի մի մասը գտնվում է հողի կողմից կլանված վիճակում, իսկ ամենից շատ այն հանդեսԷ գալիս դժվարալույծ սիլիկատներիձնով: Ներկայումս սիլիկատային բակտերիաներ կիրառելուաշեն տարվում, խատանքներ որպեսզի սիլիկատներըքայքայելու ն անջատելումիջոցովբույսերի համար մատչելիկալիումիմիացութ-

ֆայի պատում են

ն

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄԸ

հեշտ

Օժումբր հողում հանդես է Գալիս սուլֆատների,սուլֆիդների ինչպես նան օրգանական միացությունների ձնով: Ծծմբի հողում, կախվածմայրատեսակյների բնույթից, ոողատիպիցն այլն կարող է տատանվել մեծ սահմաններում0,1-ից մինչն 2,0 օշ: Հան. քային միացությունների, մեռած բուսական ու կենդանական մնացորդներիտարրալուծմանպրոցեսում անջատվումեն նան միացություններ,որոնք հողային լուծույթ անցնելով, բույսերի սննդառության աղբյուր են դառնում: Բացիմակրոտարրերից, բույսերին անհրաժեշտեն նան միկրոտարրեր,որոնք նույնպեսանջատվումեն քարե պատյանից՝հանթատարրերից,ինչպես նան օրգանականմեռած մնացորդների քայքայումից: Այս հարցերիմասին արդեն խոսել ենք հողի ն հողառաջացնողմայրատեսակների քիմիականկազմի բաժնում:

քանակը ծծմբի

ԲԱԺԻՆ

ՅՈՂԵՐԻ ԾԱԳՈՒՄԸ, ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒՄԸ,

ԵՎ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

-

կուտակվեն: յուններ

.

ԵՐԿՐՈՐԴ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ՕՐԻՆԱՉԱՓՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՀՈՂԵՐԻ

ՏԵՂԱԲԱՇԽՄԱՆ

՛

39-րդ դարի մեծագույն բնախույզ-հետազոտողներից ն խոշորագույն մտածողներից մեկը Վ.Վ.Դոկուչանը. շնորհիվ հողի ն նրա արւոադրողականության նկատմամբ լրջախոհ վերաբերմունքի, կարողացել է ի հայտ բերել բնական երնույթների ու գործընթացների մի շարք օրինաչափություններ. այդ թվում հողերի տարածման հոթիզոնական գուռիականությանօրինաչափությունը: նա կարողացավ հատուկ հեւոաքրքրություն առաջ բերել հողերի գուտիականության հիմնահարցի նկատմամբ: Ըստ Վ.Դոկուչանի,հողն ինքնուրույն բնական մարմինէ, որն ունի իր էվոլյուցիոն զարգացումը: Ամեն մի հող ունի իր տարածման սեփականգոտին, որն արդյունք է հողագոյացման հատուկ պայմանների: ՎՎ.Դոկուչանի երկարամյաուսումնասիրություններըռուսական ընդարձակհարթավայրերումցույց են տվել, որ տարբեր տիպի հողերի առկայությունը արդյունքէ այնբանի, որ ըստ ընդլայնական

գոտիներիփոփոխվումեն հողագոյացմանգործոններն ու հողերի ծագումնաբանականպայմանները,որի հետնանքով հողերն ունենում են գոտիական տարածում: Նախկին ԽորհրդայինՄիությանտարածքիհողայինծածկույթն աչքի է ընկնում իր բարդությամբու բազմազանությամբն ընդգրկում է համարյաբոլոր հողային տիպերը,որոնքտեղաբաշխված են որոշակի օրինաչափությամբ:Որոչակի տարածությանսահմաններում որնէ հողային տիպ գերակշռող է, որն էլ առաջացման հիմք է դառնում հողային գոտիների (զոնաների): Վերջիններս հյուսիսից դեպի հարավ օրինաչափկերւվով փոխարինումեն մեկը մյուսին Ն դասավորված են հորիզոնականգուռիներով:Նախկին Խորհրդային Միությանհարթավայրայինտարածությանգլխավոր հողային գոտիներն են` 1) արկտիկային տունդրայի, 2) անտառամարգագեւոնային (ճմապողզոլային), 3) »անտառտափատոանային,4) սնահողային 5) շագանակագույնհողեր (չոր (մարգագետնատափաստանային), 6) ճոխրահողեր(անառլատսատափաստանայինՉ. տւուիւատտանային),

13) ի Էռ

կարձրահողեր(սուբտրոպիական):Սրանցիցյուրաքանչյուրում սովորաբարգերակշռում Է մեկ ւոիպի հող, իսկ նրա կողքին անխուսափելիորեն կան Սան ուղեկցող հողայինտիպեր: Ռուսական ընդարձակ հարթավայրում հողային գոտիները ի հայտ բերելուց հետո, Վ.Վ.Դոկուչանի ուշադրությունը գրավում է տարատեսակ ու գեղեցիկ բնություն ունեցող Կովկասի լեռնային զանգվածները, որտեղ ձնավորվել էն յուրահատուկ ոողեր: Վ.Վ.Դոկուչանի այն հստակ միտքը,

որ եթե երկրի վրա բոլոր կարնորագույն հողառաջացնողգործոնները հանդես ես գալիս գոտիներով. ապա անխուսափելի է նան, որ հողերը նույնպես պետք է տարածվեն գոտիականությամբ, հողագիտությանմեջ դարաշրջան կազմեց: նակայն Վ.Վ.Դոկուչանիհամար պարզ չէր հողերի ուղղաձիգ գիտիականությանհարգը: Իր ն աշակերտներիուսումնացիրություննեըը մղեցին այն մտքին, որ բնության մեջ, բացի հորիզոնական գոտիականությունից, չպետք է գոյություն ունենա նան հողերի ուղղաձիգ գոտիականություն:ԿովկասումՎ.Վ.Դոկուչանի ճպատակասլաց ու հեւոնողականուսումնասիրություններըհնարամորությունսչվնցին գտնելու այդ օրինաչափությունը ես: Նա հանգում է այն եզրաՍն ու Կասպիցծու|երիմակերնու)կացության,որ Անդրկովկասում թից սկսած մինչն Կազբեկի,էլբրուսի, Արագածի,Արարատին այլ լեռնագագաթներ ուղղաձիգգուոիները,ինչպես այդ նկատվումէ հասարակածիցդեպի Հյուսիսայինբեեռ շարժվելիս, հաջորդաբարփոխանցվում են մեկը մյուսին որոշակի օրինաչափությւսմբԼ. սերտորեն կապված են տեղի լեռնային բարձունքներիկլիմայական,բուսական ն այլ գործոններիյուրահատկությունների հետ' Այլ կերպ ասած, Վ.Վ.Դոկուչանը հողը կապում է բնության մնագած երնույթների հետ, այն գործոններիհետ. որոնց փոխադարձներգործության լոակ ձնավորվումԷ հողը: Հողերի ուղղաձիգ գոտիականության գաղափարըՎ.Վ.Դոկուչանի համարայնքան որոշակիԷր ու հստակ, որ ձեռքի տակ ունենայուվ սահձանափակ նյութեր, դեռես տարիներ առաջ հաստատակամորեն առաջ քաշեց Կովկասյանլեռնաշխարհում հողերն ուղղաձիգ գոտիներով տեղւսբաշխված լինելու օրինաչափության անժխտելիությունը: Վ.Վ.Դոկուչանը երկու անգամ (1899,1900 թթ) այցելելով Հայաստան, իր ճանապարհորդության ընթացքում Երնան-ՍնանտարւսծՔում արձանագրումէ հողերի ուղղաձիգ գուռիների օրինաչափ հաջորդականության փաստը: Կովկասը, ըստ Վ.«Վ.Դոկոչանի, այն դասական երկիրն է, որտեղ կարելի է ուսումնասիրել այճ օրինաչա՛|՝ փոխահարբերությունները,որոնք գոյություռ ունեն կենդանին. այտ պես կոչված, անկենդան(մեռած) բնության ձրջե. մի կողմից բուսա.

կան

ու

կենդանականաշխարհի, իսկ մյուս կողմից երկրի, ջրի.6դի

միջն: Հստակ համոզմունքունենալով Կովկասումհողերը ուղղաձիգ լինելու գատեղաբաշխված օրինաչափությամբ գոտիականության վիճաղափարի մասին, Անդրկովկասիհողերի ուսումնասիրության կագրականկոմիտեին Վ.Վ.Դոկուչանի ներկայացրածզեկուցճան մեջ այն միտքն է հայտնվում,որ այսուհետն.«Ուղղաձիգ գոտիականությանմասին ուսումնասիրությունըպետք է ընկած լինի Կովկահիմքում»: Անժխտելի սում հետագա բոլոր ուսումնասիրությունների ուսումնասիէ այն փաստը, որ հողերիուղղաձիգ գոտիականության ն հետ են տաղանդավորբնախույզ րություններըկապված Կովկասի հետ: Վ.Վ.Դոկուչանիանւան կենսաԴոկոււանականհողագետների,երկրաբուսաբանների, հաստատվել բաններիհետագա սերունդներիաշխատություններով է ուղղաձիգ բնական գոտիների օրինաչափ հաջորդականության է առկայությունըԿովկասում: Սակայն անժխտելի այն փաստը, որ են հողաարձանագրված ընթացքում այդ ուսումնասիրությունների ինչպես «խախտումներ», ւլոխանցման յին գոտիներիհաջորդական նան առանձինգոտիներիդուրս մնալու փաստերը: Վ.Վ.Դոկուչանին Ն.Մ.նիբիրցնիգաղափարիհետագազարգագման արժեքավորլրացումներդարձանԼ-Ի-Պրոսոլովի,Ի.Պ.Գերասիմովի կողմից առաջ քաշված տարածությանմեջ հողերի պրովինԸստ այդ հեղինակների, ցիալ (ֆացիալ) զարգացման դրույթները: հողերի ուղղաձիգ գոտիներիհաջորդականդասավորությունըբարեն երկդանում է այն պատճառով,որ լեռնային երկրներնընկած գոտում, որի պատճառով րւսգնդիայս կամ այն աշխարհագրական աէլ առաջ են գալիս հողերի տեղական պրովինցիալ(ֆացիալ) տե. Ըստ որում, բնական պայձանների ռանձնահատկությունները: նւլաւղական պրովինցիալ(ֆացիալ) առանձնահատկությունները ընդորում դրսնեորմանը, տում են յուրատեսակ տեղականերնույթների տարաձման նոր. անհատական մինչե դրանց աշխարհագրական գոյացմանը:Հողերի առանձին գուիների օրինաչափությունների ու (միայն ւռեղին հադուրս մնալը. դրանց խախտումներն էնդեմիկ տուկ) լինելը կազմում են տվյալ տարածքի պրովինցիալ(ֆացրալ) ն արտացոլում հովերի զարգացման առանձնահատկությունները

դինամիկպրոցեսը: Կովկասում կատարված հետագա ուսումնաւիրությունները ն (Կ.Դ.Գլինկա, Ա.Ա.Զախարով,Ա.Մ.Պւսնկով. Վ.Վ Ակիմցն ուրիշներ) են Վ.Վ.Դոկուչանիդիտարկումների ընդհանուրառմամբ հաստատել ճշգրտությունը ն զարգացրել ե հիմնական եզրակացությունների օրինաչափությանգադափաբը-Մրածաուղոտձիգ գուռիկանության ԷՒ:

մանակ փաստացի նյութերի հիման վրա նրանք սահմանել ու հաս-

կարող պայմաններում

գոտիներ:

տատել են մի շարք լեռնագրականբնույթի երկրորդական օրինաչափություններ, ինչպիսիք են տարբեր դիրքադրում ունեցող լանջերում գոտիականությանյուրահատուկ բնույթը, գոտիներիշրջադասությունը (ինվերսիա), տեղափոխությունը (միգրացիա),գոտիների

բնականոնլրիվ չարքերիհամակարգումառանձինգոտիներիդուրս մնալը (ինտերֆերենցիա), ուղղաձիգ միկրոգոտիականությունըն

այլն:

ՍակայնՎ.ՎԴոկուչանի աշակերտ,հողագիտությանբնագավառի անխոնջ քննադատ Ս.Նաբոկիխըժխտում Է «ուղղաձիգգոտիականությանընդհանրացումը».ճչելով, որ ձիննույնհողը նույնանման բարձրությանվրա չի հանդիպում, որ ու բոլոր տեղերում է հողերի սերիան միանման ներկայացվածնե այլն: Միաժամանակ Ա.Նաբոնիխն առաջին պլան է մղում տեղումների որոշիչ նշանակությունը հողատիպերիձնա լվլորման գործում: Ըստ պրոֆ. Գլինկայի, Դոկաչանի կողմից Կուվլկասուժ սահժանված ուղղաձիգ գոտիների առկայությունը չպետք է հասկանալ այն իմաստով, որ ամբողջ Կուլկասում ծովի մակերնույթից միանման բարձրությանվրա ամենուրեք հանդիպում ես միննույն տիպի հողեր: Դա, ինչ խոսք, նշում է Կ.Գլինկան, այդպես չէ, քանի որ Կովկասի

տարբեր բարձունքներընկած

են ոչ

միանման կլիմայանան

մաններում: Պրոֆ, Կ.Գլինկան Հայաստանում Երնան-Ծաղկածոր

պայ-

ճանա-

պարհինն ասա մինչե Ալիբեկլեռան գագաթը հատւածում, ուսումսասիրելով հողերի տիպերիփոփոխությանհարցը, հանգել է այն եզրակացության, որ մի շարք ուղղաձիգ հողայինգոտիներ սկսվումեն ոչ թե ծովի մակերնույթից,այլ որոշ բայրձրությունից, բայց ճերկայացված են լրիվ: Պրոֆ. Ա.Զախարովըիրեն յուրահատուկ հետնողականությամբ ու մեթոդովզարգացրել է իր ուսուցչի միտքը, ձշտել նրա դրույթները հողերի ուղղաձիգ գոտիականությանմասին, ավելի կոնկրետացմասին» ուսբել է «հողերի ուղղաձիգ գոտիներին ենթագոտիներրի

մունքը:

Կովկասում կատարած ուսումնասիրությունների հիման վրա հանգել է այն եզրակացության,որ հողերի ուղղաձիգ ԶՁախարովը գոտիների կանոնավոր չարքերը որոշ բարենպաստռելիեֆի պայմաններում կարելի է հանդիպել հատկապես այն դեպքում, երբ լանջերը բարձրանում են աստիճանաբարկամ, երբ ընդհանուր մեձ լանջն առաջացնում է սանդղավորությումկամ էսռանձինուսրահարթեր, որոնքհավասարաչաւի մեկը մյուսի վրա են խոյանում: Մնացած Ա.

ի

`

են դուրս

մնալ ենթագոտիներկամ նյունիսկ

չրջաԿովկասի լեռնային պայմաններումհողային գոտիների հակառակ երնույթդասավորության դարձ,այսինքն «ոչ ճիշտ», այլ են վերե օրինաչափ ներ (ինվերսիա),երբ ներքինգոտիներնընկած տեղում,միշտ շատ թե քիչ չհամապատասխանող դասավորությանը են դիրքադրումունեցող հարավային որոշակիությամբդիտվում իսկ են լեռնագրական, կլիմայական, ն լանջերում պայմանավորված փ ուիոխուբյամբ: նան պայմանների երկրաբանական հաճախ համակարգիցառանձինգոտիԳոտիներիլրիվ կամ բնականոն կապվածէ մի դեպքումանբաՇերի դուրս մնալը (իճտերֆերենցիա) ն (լանջի րենպաստկլիմայական(օդի չորությունը) լեռնագրական ուղղությամբ մեծ թեքությունը) պայմաններիկամ էլ ուղղաձիգ գոտիների ղուրս դրանց արագ փոփոխվելուհետ: Այլ դեպթերում ու բուսականգործոննեմնալը կարող է տեղի ունենալ կլիմայական ազդեցությանտակ՝ ուղղաձիգուղղությամբ գորի փոփոխության տիճերը միմյանցխառնվելու պատճառով: վերլուծելով Հայ անվանի հողագեւոպրոֆ. Բ.Յա.Գալստյանը, հարգուտիականության ուղղաձիգ ծածկույթի Հայաստանիհողային գերը, նույրպես հաստատել է դրա պարզ արտահայտվածությունը Վայաստանիբացառիկ Միաժամանակ Հայաստանլեռնաշխարհում: նան տարածքիպարփակվաեեռնայինու բարդ ռելիեֆի, ինչպես շնորհիվ առանձինդեպքեծության ն յուրահատուկպայմանների են, առանձին րում որոշ շրջաններիհողային գոտիները խառնվում միմյանց: են մճում խառնվում կամ գոտիներդուրս ՓրինաչաւիփոԼեռնային երկրներիհողերի ըստ բարձրության մեզ հաեզրակացությունները տրամաբանական փոխությունների այնպիմար այժմ շատ հստակ ու պարզ են: Սակայնժամանակինմի Քանի մի պահանջվեց սի բնախույզից,ինչպիսինէր Վ.Վ.Դոկաչանը, ո րպեսզի անգամ կտրել-անցնելԿովկասիգլխավոր լեռնաշղթան, ըմբռնիու հիմնավորիայն Օրինաչափություննեվերջնականապես մասին գրել էր մամուլում դեռես Կուլկաս րը, որոնց առկայությանը այցելելուց մի քանի տարիառաջ: զարաշխարհագրական ե Ն.Մ.Սիբիցնիհողերի Վ.Վ.Դոկաչանի արտա համապատասխան գաղափարները գացմանու տարածման ցոլում ու զարգացումեն գտել դոկուչանականհետագա սերունդնե ն ներկայացնումեն դինամիկկուռ համարի աշխատություններում պրոցեսներումլանդշաֆկարգ, որը ժխտում է հողագոյացման ամեն մի անշարժ ու գոտիականտարածման տաաշխարհագրւսկան ու անփուիոխ հասկացություն:

ՒՎ1

ու տարա ծության մեջ, արգացմանամբողջ պրոցեսը ժամանակի կապերն իրար հետ, բնականու պատմածագումնաբանական ձնավորանբրոպոգեն գործոնների դերը հողի հատկությունների գործում: ման, զարգացման ն ւիոփոխության պետք է այն ծառայի իր նպատակին, կարգաբանումը խնդիրների արտադրության սերտորենկապել գյուղատնտեսական

րա

Ներկայումս փողերի ուղղաձիգ Գուռիկտնությանօրենքները

լեռմայինմարզերիհողբբեն իրոանության« թ ասիրության» ոտիկ րի ո մեր Աո

ուղղաձիգ

Պ ոռերի

Որպեսզի

Հողերի ուղղածիգ գոտիզանությոմ արանքըլեռնային երկրնե համար ունի վերին աստիճանիկարեոր

ԱԱ

թ. Վ.Դոկաչանիաշակերտ Ա.Զախարովը կանխագուշակումներ արեց այն մասին, որ ուղղաձիգ գոտիականությւսն Դեռես

է

արք աան տեղին եշտ «աշխատանքային` միայնգյուղատնտեսական բնական այն է Օրենքը ն

յուն»

ոչ

գոր

տնտեսագիտականս

րի,

այլ

մասամբսոցիալ-պատմականպայմանների սումնասիրությանհամար՝ Ներկւսյումս գյուղատնտեսությւսան շրջանացումը ն միկրոշրջաու մասնագիւտացումն նացումը, խոր մասնագիտացումը,մասամբ նան դրանց կազմակերպականձները պայմանավորված են բնական գործոնների` կլիմայի, բուսականության, հողերի ն այլնի գոտիկաու-

նությամբ: ողերի ուղղաձիգգոտիկանությանօրենքի հաշվառմանվրա է

հիմնվածՎայաստանիտարածքիհողերիշրջանացումը,ագրոհողաԳիտական,ագրոկլիմայական,գյուղատնտեսականգոտիներիանջատումը, հակաէրոզիոնմիջոցառումների,պարարտացմանհւսմակարգերինայլ գործնականմշակումները: Կովկասում, այդ թվում ե Հայաստանում հողօգտագործումը կազմակերպելիս,ոողայինռեսուրսներիօգտագործմանուղղությունը որոշելիս, գյուղատնտեսականմշակաբույսերըտեղաբաշխելիսն դրանց կազմը որոշելիս, կամ, ինչպես ընդունված է ասել, կուլտուռական բույսերի «լեռնայնացում» կատարելիս,խստորենհաշվի է առնվում հողերի ուղղաձիգ գոտիների արտահայտվածությանւիաստը, հողակլիմայականպայմաններիփոփոխությունըԼ. այլն: Ուղղաձիգ գոտիներիցյուրաքանչյուրին յուրահատուկ է առաջատար կուլտուրական բույսերի յուրօրինակ կազմը ն ագրոմելիորատիվ ու կազմակերպականմիջոցառումների յուրահատուկ համա-

կարգը:

հնարավորություն տալիս սահմանել կարգաբանումը հուռընդհանուր ողերի մասնակինմանություններն տարբերություն-

.

ու

ն

դրանց հողերի ներն արտահայտողառանձնահատկությունները, ն գործոնների հողառաջացնող յունների. հողային գործընթացների նաչափությունները: ն օրինաչափությ րը ս) փոխկապվածության մոտեցում էին ցուցաբերում Մինչն Վ.Վ.Դոկաչանըպարզունակ

ԽԱԲԻ

հանքաբանական քիաոյան կազմի ն

ոի

կոդ հա

նկատմամբ:

Կարգաբանումը ու

այլն: միական առանձնահատկությունների դածագումնաբանական հողերի տվեց թ. Վ.Վ.Դոկաչանը սկզբունքը, որը կապվածէր հողերի ծագման բնական սակարգման

պայմաններիհաշվառման հետ: Վ.Վ.Դոկաչանի աշակերտներ զարգացել ու լրացԻ.Պ.Գերասիմովը Դ.Գ.Վիլենսկին, Ն.Մ.Սիբիրցեը, սկզբունքները: կարգաբանման րելենդոկաչանյան հարցում դեռես միասնականմոտեցում Ձողերի կարգաբանման Վ.Ռ.Վոլոբուն, չկա: Հողագետներիմի խումբ (Ի.Պ.Գերասիմով, ժամաեն հողագոյացման Ն.Ն.Ռոզով) ղեկավարվում ԵՆ.Իվանով ռեժիմները հաշվառելու սկզբունքով, այպրոցեսներն նակակից են արտաքինմիջավայրի սինքն այն գործոնները,որոնք կապված են ճրա հմինականհատհետ որոշում առանձնահատկությունների ն ու

կությունը`բերրիությունը: Վ.Ա.Կովդա, Հողագետներիմյուս խումբը (Ս.մ.Գլազովսկայա, ելնում են հարցում ս կարգաբանման հողերի ՍՎ.Զոնն ուրիշներ) ու երկրաթիմիական ծագման ու պրոֆիլի կառուցվածքից, ե այդ Ֆոնի վրա անալիառանձնահատկություններից պրոցեսներնու ռեժ ամանակակից հողագոյացման ենթարկում

դրանց ատմական

զի ժիմները:

որը բերված է Ի.Ս.Կաուրիչնի խմբագրութդահրատարակված«Հողագիտություն» լեզվով ռուսերեն յամբ կարգաբանումը սագրքում (Կոլոս, 1982), հողերի ժամանակակից

Ըստ Ն.Ն.Ռոզովի,

ՀՈՂԵՐԻ

ԿԱՐ ԳԱԲԱՆՈՒՄԸ

Հողերի կարգաքանմանէությունն այն է, որ հողերն ըստ իրենց Ծագման,կարնորագույն հատկություններին բերրիությանառանձնահատկությունների ճիավորվում են առանձին խմբերի մեջ: Կարգաբանումը արտացոլում է հողային ծածկույթի առաջացման ու

բխում Իան

հատկությունատք Իրխի հողի հիմնական հաշվի պետք առնել ունքներից.

ռեժիմներից,ն Ղ ՐԻՉ ու հողագոյացման ներից

է

հո-

|15 Ւ44

Հ

քիմիական, Ֆիզիկաքիմիական կան կազմի (կերճսաբանական, ն

ղագոյացմանպայմանները, այսինքն կարգաբանումըպետք է լինի ծագումնաբանական: 2. Կարգաբանումըպետք է կառուցված լինի խիստ գիտականոմիավորներիվրա: րեն հիմնավորվածտաքսոնոմիական Ց, Կարգաբանմանժամանակ պետք է հաշվի առնել հողի հիճնական այն հատկություններնու հատկանիշները,որոնք առաջ են գալիս մարդուտնտեսականգործունեությանհետնանքով:

Կարգաբանումըպետքէ բացահայտիհողերի արտագրական ն նպաստի դրանց արդյունավետ օգառանձնահատկությունները 4.

տագործմանը:

Ներկայումս,ինչպեսհեղինակնէ նշում, հողերիկարգաբանման ժամանակավելի բազմակողմանիմոտեցումԷ ցուցաբերվումն հաշու վի առնվում հողի պրոֆիլի ձեաբանճական միկրոձեաբանական ու նրա կազմն կառուցվածթը, հատկությունները,հողագոյացման Գլխավոր պրոցեսներնու ռեժիմները, ինչպես նան էկոլոգիական պայմանները:Ուշադիությունէ դարձվումնան օրգանականնյութերի որակականկազմի, նյութերի կենսաբանական շրջապտույտի ն այլ հարցերիվրա: Կարգաբանում պետք է կատարվի համալիր հատկությունների հիման վրա : Առանձին հատկությունների հիման վրա կատարված կարգաբանումը գիտականու գործնական արժեք չի ներկայացնում: Օրինակ, ինչպես կարելի է, ասենթ, մեխնիկականկազմի կամ հումուսի քանակի հիման վրա կատարել հողերի կարգաբանում, երբ տարբեր ծագում ունեցող հողերը կարող են ունենալ միննույն մեխանիկանան կազմ, պարունակել նույն քանակի հումուս: այաստանի հողերի կարգաբանման հարցերով զբաղվել են (1935), Բ.Յա.Գալստյանը Խ.Պ.Միրիմանյանը(4954), Ա.Ի.Զիտչյանը ե Պ.Ս.Պողոսովը (4956): նշված հեղինակներըհողերի կարգաբանման հիմքում ընդունել են միայն հողային տիպը ն ենթատիպը.այսինքն բարձր կարգիտաքսոնոմիական միավորները:

Ավելի ուշ Հողագիտությանն ագրոքիմիայիգիտահետազոտականինստիտուտումկարգաբանմանհարցերովզբաղվել են ԹՎԱ.էդիլյանը,ն.Կ.Խտրյանը, Կ.Գ.Մելթոնյանը,Ի.Ռ.Փարսադանյանը, ու Գ,Ս.Թադնոսյանըն ուրիշներ, որոնք կարգաբանման դրանց անեն վանժան հարցերումղեկավարվել մեր երկրում լայն տարածում ստացածէկոլոգիածագումնաբանական, ձենաբանածագումնաբանական ե պատմածագումնաբանական մեթոդների առավել ռացիոնալ սկզբունքներով:նման մոտեցումը հնարավորություն է տվել հողերը կարգաբանելիսհաշվի առնելու հողագոյացման գործոնների, հողային պրոցեսների, հողերի պրոֆիլի կառուցվածքի ու դրանց նյութա-

այլն) առանձնահատկությունները: պլաւոտալիս Է ավելի բազմակողմանի նշված կարգաբանումը հողւայինծածկույթի վերաբերյալն բւսկերացումհանրապետության ծագման. աշիասրհագրավարար չափով Օգնում է լուծելու հողերի նան դրանց արդյունավետ օգտաի նչպես կան տեղաբաշխման, ու բերրիության վիճակյիբարելավման գործման ն ագրոմելիորատիվ հեւո շարք հարցեր: կապվածմի բարձրացման ուսումնաւիրությունների Վերջին տարիներինհոռղագիւտական դ.մ.էդիլյանը, Ի.Ռ.վրա հիման ամփոփման նորագույն նյութերի են հանրապետության Փարսադանյանը,ն Կ.Գ.Մելթոնյանըկազմել նոր սխեմա կաեւոարելագործված առավել հողերի կարգաբանման ժաժանակ կարգաբանման փողերի համակարգվածցուցակ): Այդ ե ռեգիոնալ ունեցող նան գոյություն մինչն այդ օգտագործվել են սխեմաներնու համակարգվածցուցակները: հանրապետական ճշւոված տարբերահողերի կա րգաբւսնման Հանրապետության ցուցակը նախկին համակարգված կը Ն դրա հիման վրա կազմված ն ուրիշներ, 1970) (Ռ.Ա.էդիլյան համեմատությամբ տւասրբերաւկների է, սակայն ինչպես նոր կարավելի լրացվածն կատարելագործված չէ, որ հետագա ուեն բացառված նշում. գաբանմանհեղինակներն ու կարող են հիմք ծառայել նոր ճշւոումների սումնասիրությունները լրացումներիհամար ցուցակն իո Հողերի կարգաբանմանսխեման ն համակարգված կողմից ռուսերեն արտացոլումնԷ գտել հեղինակայինկոլեկտիվի հողերը» գրքում: լեզվով հրաւռարկված«Յայաստանի հիմնականտաքսոնոողերի Ժամանակակիգկարգաբանման տիան է, որը դեռնմ միական միավորը հողերի ծագումնաբանական սահմանել է Վ.Վ.Դոկաչանը: է Հողային տիպը առաջանումու զարգանում որոշակի ֆիզիկենսաբանական, միատիպ պայմաններում, կաշխարհագրական հողագոորոշակի պայմաններում, կլիմայականու հիդրոլոգիական ունի այսինքն տակ, հողերի յացման գործոններիներգործության ընդհանրություն: պայմանների ծագման ու զարգացմանբնական էկոլոգիական Տիպին բնորոշ են ջրային ու ջերմայինռեժիմների, նյութերի օրգանական ւոիպերի. ու պայմանների բուսականության ու (վերասինթեզի), տարրալուծման հանքակուտակման(սինթեզի) նյութերի ն հանքային ու օրգանահանքւային յին մասի քայքայման ու միասինթեզի,առաջացածնյութերի կուտակման տեղաշարժման ունեն բերբնական տարրությունը: Մեկ տիւպի մեջ մտնող հողերն կա. միատեսակ րիության միատեսակմակարդակ,հողի պրոֆիլի |

բարձրացռուցվածք ն, վերջասյես, բերրիության պահպանման ու Բոր ման միջոգառումներիմիատեսակուղղություն: Օրինակ, ասում ենք սնահողեր, շագանակագույնհողեր, աղուտ հողեր, ալկալիներ, մոխրահողեր, մորխրագույն անտառային հողեր.պոդզոլայինհողեր ն այլն: Վողիտիպի սահմաններում անջատումեն ենթատիպեր,սեռեր,

տեսակներ,տարատեսակներ, տարբերակներ,ըստ որում ենթատիանջատելիսհաշվի է առնվում հողագոյացմանպրոցեսների որնէ գործոնի առավել սուր արտահայտվածությունը,այսինքն այն պրոցեսները, որոնք կապված են ենթագոտուսահմաններումբնական պայմաններիփոփոխությանհետ: Ենթատիպըտիւպերիմիջն անցողիկ ասինճան է: Բնական է, որ ենքատիպերիհողի բերրիության բարձրացմանմիջոցառումներն ավելի միատեսակ են, թան տիպինը: Օրինակ, սեահողայինտիպի սահմաններումանջատում են լվացված, տիպիկ, կարբոնատային սնահողերիկամ շագանակագույնհողատիպիսահմաններումբ̀աց շագանակագույն,շագանակագույն, մուգ շագանակագույնհողերիենթատիպերնայլն: ենթատիւվի սահմաններում տեղի կոնկրետ պայմաններիփոփոխությունը (մայրատեսակների բնույբն ու կազմը, խռրքային ջրերի քիմիական բաղադրությունը,կլանվածհիմքերով հագեցվածության աստիճանը, դելիեֆի պայմաններըե այլն) առաջ են բերում իողի ծագումնաբանական առանձնահատկություններիփոփոխություններ: Վետնապես,հողերը ճիշտ բնութագրելուհամար ենթատիպի սահմաններումանջատումեն ճեռեր, օրինակ, բաց շագառակագույն ալկալիացածհողեր, կամ բաց մոխրագույն անտառային հոպը

Հողագոյացմանգործընթացներիարտահայտվածությունը,ինչպես ասենք աղակալման, ալկալիացման, պոդզոլացմանաստիճանը էական տարբերություններեն առաջ բերում հողի հաւտկություններում: Ելնելովդրանից, սեռի սահմաններում անջատում են հռդ տեսակներ,Փրինակ,թույլ աղակալած սոդային աղուտներ, կամ ուժեղ պողզոլացածմնացորդայինկարբոնաւույիք հողեր ն այլն: Տեսակի սահմաններումանջատում են տարատեսակներ`ելնելով հողի վերինշերտերիու մայրատեսակների մեխանիկական կազմից (կավային, կավավազային,ավազակավայինն այլն): Տարբեուղն անջատում են, ելնելով հողագոյացմանապարներիծագումնաբանական առանձնահատկություններից (ջրաբերուկային Կամ ալյուվիալ բերվածքներ, ողողաբերուկայինկամ դելյուվիալ գոյացումներ, լճային նստովածքներ, մորենային բերվածքներ, լյոսեր ե

այլն): լ

երլուծության բաժնումարղենման-

մայրատեսակբեհողառաջացնող մանին: այն իան ենք ազմո (պետրոգրաֆիական նրանցապարագիտական ող

գործոննե

ների բնույթը

են թոդնումհողի հատկություննեմեծ ազդեցություն ինչքան կազմն այս հարթույլ չտալու նպատակով Կրկնություն

վրա` ի դրսնորման

չենք անդրադառնում երին մասին, հարկ ենք համարում կարգաբանման

Խոսելով հողերի կարգաբանման ամերիկյան համառոտակիկանգառնել նան հողերի տաբավական տարիներին սկզբունքներիհարցի վրա, որը վերջին որէլ այն երկրներում. ածում է ստացել ինչպես ԱՄՆ-ում, այնպես կողմիցհողագիտական մասնագետների ամերիկյան են տարվում: ն սիրություններ ձնավորվել է հողերի անվանումների Վերջին տարիներին ահամակարգն նոր` ամերիկյանհամակարգը: Այդ կարգաբանման մտցնել աշխարհի փոփոխություններ է

ուսումնա-

եղ

ռաջարկում արմատական մեծ: բոլոր հողերի անվանումների սկզբունքըայն հիմնական կարգաբանման ամերիկյան

Հողերի սակարգաբանում, հռչակումէ որպես ծագումնաբանական (հողայինկարգ, լայնառաջին բարձր մակարդակում ցուցանիշներըառանց, հաշվի ոիմք են ընդունվումձնաբանական առնելու հողերիծագումը: միավորներումհողային Միայն հետագա տաքսոնոմիական է օգտագործվում լայնորեն բավական խմբերումու ենթախմբերում հողերի թե սկզբունքը:Նման մոտեցումը ոչ է: ծագումնաբանական Հողերի այլ ավելի չուտ ձեական կարգաբանում նւսգիտական,

Լ

ենթակարգ)

որ

է

ինչպեսօգտագործու-

վրա, դժվար հունարեն բառերիարմատների տեսակետից: մը, այնպեսէլ հիշելու ռուսական ծագում ունեցող գլխավորապես ժողովրդական, «սնաեն ինչպիսիք «պողզոլ». «ալկալի», '

փոխարեն, տերմինների Տ000Տ են սպոդոսոլ (հունական հող» նայլն, օգտագործվում արիդիսոլ (լատ.

-

ծառի

«փափուն). ՃՈՅսՏմոլլիսոլ մոխիր) հողեր: զարգացած թույլ մ որ)էնտիսոլ ամերիկյանհամակարգը քննադատլատ. իլօիստ

-

կարգաբանման "Գողերի մասկողմնակիցների, հողագիտության է ծագումնաբանական վում

կողմից: ռուս գիտնականների նավորապես աօբյեկտիվհիմքերը:Այն, որ են Որոնք այդ քննադատության կողմից հողերի ծագումնաբանության մերիկյան գիտնականների է են մշակված:Դա բացատրվում անբավարար տեսական հարցերը ուղղությանպատամերիկյան նրանով, որ հողերի կարգաբանման բնույթ, որը սաղմեն փորձարարական կրում մական արմատները ր

նավորվելու զարգացել է հողային

ծածկույթ րի, այսպես կոչված, հողային սերիաներիպ

պրակտիկ մոտեցման

ն. որը ո հետեանքով րոշվում է գլխավորապես այլ ոչ բարձր ճշգրտությամբ որոշվող

հատկությունների-

Բացի այդ, ԱՍՆ-ում հողերի ուսումնասիրության նականմոտեցումը ծագումնաբա-

որը

համեմատաբար է, մի երիտասարդ է ներմուծվել հիմնականում դրսից ռուսական

կան

նշանակություն ունի ԱՄԱ-

յուրատիպհրու

չատ

Գար լորին

խմբի Իրա

է

ն

նակ

ը

դոկուչանչանհողագիտության հասկացութմշակվելմեր երկրում դուսա կան հարթության հողերի (տայգայի տասնային հողերի սնահողերի, ողզոլային, տիպիկ տափաս չագանակագույն ոողերի, չոր տւսփաստանի 1, ալկալինձրի

ե

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

այլն)

ուսումնասիրության հիման վրա: -ի տարածքում հւսմապատասխան

Տո

ն

արտասահմանյան այում համակարգերի ղերի կարգաբանման վր

որ

խմբերը:

հողերը:

գորշ պողգոլա-

մս

ԳԸ

100 տարի առաց ս

կարգը,ենթակարգը, բ) մեճ

են

ր

ե

-

ա)

Աոա աինները: ն

մեջ ընդգրկված մոխրագույն Լոխ Ալֆիսու մոխրագույն անտառային հողերը, կարբոնատներից յին հող րէ դեգրադացվածսնահողերը այլն: զուրկ ԳԵՏկաաբանման ողերի ամերիկյանհամակլւարժամանակակից Հ նորեն օգտագործվում ԱՄՆ-ի հողագիտական ներվայումն կամ այն պրակտիկայում սկսում ունների Աա գործել երկրների ֆու

ծագումնաբանական հետնող կարգաբանմանը հողագետները (Բոլդուին, Կելլոգ,Թորպ. Սմիթ) ամելի շատ հակվեցինդեպի աշխարհագրական ծագումնական կիրառման սկզբունթների պրակտիկայիո:

բնականլ անդշաՖտների աշխարհագրական նույնանմանությունը բացակայում է: Այստեղ. ինչպեսարնմյան ներում, այնպես էլմերձխաղաղօվկիանոսյան, Կալիֆորնիայի շրօւդնարնելյան շրջաններում,Վ. ձինգտոնից մինչն Ֆլորիդա.մերձատլանտիկայի հողերն ուբեն պարզ արտահայտված նուբտրոպիկականգծեր: Նույնիսկ Ամերիկայի կենտրոնական շրջաններըկարելի է միայն ընդհանուրգծերով ռուսական համեմատել միջին հեւո: տափաստանների Չնայած բնակւսն. հողայինծածկույթի հեւոնաւվես, հկայական տարբերության. ռուասկան (դոկուչանյան) հողային ստանդարտներն աղանց անհրաժեշտ դրել էին ԱՄՆ-իտարածքիհո նշումների դերի հիմքում: ՆերկայումսԱՄՆ-ում հո ղերի կարգաբւասնման կարգաբանման են՝ հիմքում դրվում

:

Օքսիսոչ

հասկւսցությունների տարածողը,որոնք լայնորեն երկրում:Հետագայում կիրառվել

յունները ծագելեն

'

մուսազլեյայինհողեր:

|

գի-

Քաջ հայտնի Է.

հորերը ջրեիիվրա առաջացածպոդզոլները(գլեագաթ խորան

/ մեջ ընդգրկվածեն շագանակագույնհողերը, սնահողերը,գ ռրշահողերը,ռեդզինները,որոշ գորշ ու գորշ անտառային հողեր ն այլն:

ու

Հայտնիէ, որ խոշոր հողագետ Մարբուտը ԱՍՆ-ում Վ.Դոկուչանի եղել է ն նրա աշակերս երի (ն.Սիբիրցնի. յի ն ուրիշներ) Կ.Գլինկւսռուսական գաղափարների, տական ծագումնաբանական են այդ

լ

ուղղություն.

յուրահաւոուկ Ն աոկայությ Քում ամերիկյան

ներ նայլն:

յացված

(ղոկուչանյան)

հողագիտության ազդեցությանտակ:

ենպողզուները, Արազորականը Գորշ պոդզո-

գորշահողեր,կար

մեխաճիկական կազմիե

ոո

Աաը Հայկակա ոչ մեծ

է

մասը:

Եթե

նն դար

է այս

հո-

ա:

ՀՈՂԵՐԸ

բու հրաբխային Սանիհյուսիս-արնելյան նդրկովկասի հարավու վում

ե գր գրավում է

տարածքին, աաաանի մեր առջն կբացվիլեռնելինենք. որի ընդհանուրֆոնի վրա խիստ գեղ հկ րի մի տեսարան Յոլ նկատմի լու

տյան պարզ

եղանակինմեօ բարձրությունիցնայեապա

առանծ-

զանգվածների համակարգ, աների ե Տ ձյունապատ գագաբներ, որոնց բարձրությունը վում են մ ն ավելի: Զուգահեռ գնացողլեռնաշղթաների ԱԳ հասնում ն բար ձունքների միջն տարածվումեն միջլեռնային հարլեռնային նանում է լեռ

ու

ու

ըյոններ), Բություններ, արկոեր ունենհոաանի" Գալենի, Փամբակի, Արփայի,Որոտանի, Ողջիի ատի, լեռՍարի Վրազդանի, ո-

է

ապաստանի լեռնային,

ն այլ

հոսանքները: խիստ կտրտված ռելիեֆը տեկտոնական ն գործունեության, հնադարյան ոա

րաի րոզ

գործընթացներիարդյունք է: Դրանցհետեանքովառաջացել է հիմնական լանդշաֆտը, հանրապետության լեռնագրականհամակարտակ աստիճանաբար Գը, որն արւոաքինգործոնների ազդեցության հղկվում ու հարթեցվումէ: Հայաստանիտարածքըզբաղեցնումէ մոտ 30 հազար քառ. կմ ե ընկած է ծովի մակերնույթից400-ից մինչն 4090 մ բարձրության վրա` Տարածքի ճման տեղաբաշխվածություննառաջ է քերել նան բնականպայմանների,կլիմայի, բուսական ծածկույթի,հողերի,կենդանականաշխարհիզգալի ւռարբերուքյուններ: Բնական պայմաններիխիււո գանազանությանշնորհիվ Հայաստանիհամեմատաբարոչ մեծ տարածքիսահմաններումկարելի է հանդիպելգրեթե բոլոր հողակլիմայականգոտիներին`սկսած Արարատյանհարթավայրիչոր ու շոգ անապատատաւփաստանից մինչն հավերժձյունապատլեռնագաթները: Այդ պատճառովէլ Յայաստանում ունենք համարյա այն բոլոր հողային տիպերը, որոնք կան նախկին ԽՍՀՄ անծայրածիրտարածության վրա` սկսած Կասպից ծովի ափերիցմինչն Հյուսիսայինսառուցյալ օվկիանոսը: Հայաստանըուղղաձիգ գոտիականությանդասական երկիր է. առանձինհողային տիպերըմեկըմյուսին հաջորդում են հարթավայրային շրջաններիցդեպիբարձրադիրլեռնագաթները:Վամեմատւբար ոչ մեծ տարածքիվրա կարելի է տեսնել բնականգոտիներիբոլոր անցումները,սկսած ծաղկունպտղատու ու խաղողի այգիներից ն տեխնիկականկուլտուրաներիպլաճնտացիաներից, Մերծարաքսյան հարթավայրիկիսաանապատից մինչն հավերժձյունապատլեռորոնցից ներքն լհռնալաճջերըծածկված են ալպՇագագաթները, յան ու ենթալպյան փարթաժբուսականությամբ,իսկ հովիտներում են բերրիդաշտերը: տարածվում Հարքավայրից դեպի ձյունապատ լեռնագագաթներըկլիման է գյուաստիճանաբարդառնում է դաժան նե սահմանափակվում ղատճւոեսությանզարգացման հնարավորությունը:Պտղատու ն խաղողի այգիներիփոխարենհանդես են Գալիս լեռճատափաստանները, որոնցից վերն տարածվումեն մարգագետիններըու արու-

ն չաւթյնում ռելիեֆը հողերի բնույթի որոշ Մեր հանրապետո ուղ-

զարգացման արտադրության գյուղատնտեսական ղությանորոշողնէ: ուսումնասիրել Վ.Վ,ԴոկուՀայաստանիհողային ծածկույթն

փով նն

Վ.Վ.Ակիմցեր, Բ.Ա.Կլոպոտովսկին, ԷՄՆալբանդյանը, Ա.Ի.Չիտչյանը, Ա.Ա.Զավալիշինը,ե.Ա.Աֆանասնան, Լ-Ա.Ռոմանովը, չանը, Ս.Ա.Զախարովը,Կ.Գ.Գլինկան, Բ.Յա.Գալստյանը. Խ.Պ.Մի-

րիմանյանը,

Հ.Տ.Անանյանըն ուրիշներ: ուսումնահողայինծածկույթի խոշոր մասշտաբի Հայաստանի են Հայաստանի կատարվել սիրություններու քարտեզագրումներ սեկւդորի,Հայասհողագիտության ակադեմիայի գիտությունների պարարտացհողերի տանի գյուղատ նտեսությանմինիստրության ու ագրոն հոդագիտության ծառայության ման ու պահպանության ու ծագման հողերի ինստիտուտի

-

ները:

Հրաբխային,տեկտոնականու հնադարյանէրոզիոնպրոցեսների հետնանքովառաջացածլեռնայինխիստ կտրւովածռելիեֆի, ձորակաւփոսորակային ցանցով տարածքիխիտոտ մասնատվածության հողատեսքերը բաժանվումեն հետնանքուվ հանրապետությունում որոնք, իհարկե, որոշ չափով ազդում են փոքր հողահանդակների, գյուղատնտեսության զարգացմանվրւս:

քիմիայիգիտահետազոտական բաժնիկողմից: աշխարհագրության ինսն ագրոքիմիայի գիտահետազոտական Հողագիտության 3.Պ.Պետրոսյան, ՌԱէդիխյան, հողագետները` տիտուտի Ի.Ռ.

|

Փարսադանյան,

Կ.Գ.Սելքոնյան, Զ.Ս.Հավունջյան, Ն.Կ.Խտրյան, իրենց երկար տարիամփոփելով գ.Մ.Թադնոսյան,Ի.Մ.Հուլխեփյան, ուսումնասի հողագիտական. ների կատարածխոշոր մասշտաբի

նան անցյալում կատարված րություններիարդյունքները.ինչպես են «այկական Խո նյութերը, հրատարակել հեւոազոտությունների որը լույս է տեսել ռուսերեն աշխատությունը, հողերը» մենագրական լեզվով1976 թվականին: տվել հոդայինծածկույթիընդհանուրբնութագիրը Հայաստանի Ի-Ռ. Փարսադանյանը. Գ.Կ. են նան ԽՊ. Միրիմանյանը, Մելթոնյանը, գրքում վարմանսիստեմները» գ յուղատնտեսության «Հայաստանի օգ ռեսուրմների « հողային (4975, 1980), ինչպեսնան Հայաստանի (198): գլխավորսխեման»աշխատությունում տագործման համար ԴասագրքումՀայաստանիհողերի ծկարագրության նան աշայլ վերը նշված,ինչպես հիմք են ընդունվելհիմնականում մեր մի շարք տար իների ուսումնասիրությունները՝ հախատություններ, պայմաններինկարագրության բնակլիմայական Վայաստանի աշխաԱԲ. Բաղդասարյանի մար օգտագործվելեն հիմնականում տությունները: տաբաձությանվերաբերյալ թվաՎողատիպերիզբաղեցրած են էդիլյանիհաշվարկների: կան տվյալներըբերված ըստ Ռ.Ս.

'

.

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀՈՂԵՐԻ

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ԲՆԱԿԱՆ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

Հայաստանըտիպիկլեռնայիներկիր է, որի տարածքըզբաղեցէ 28,8 հազար քառ.կմ կամ նախկին Խորհրդային Միության տարաձքի 0,1326-ը: Հյուսիս-արեձմուտքիցդեպի հարավ-արնելք հանրապետությանտարածքը ձգվում Է 360 կմ, իսկ արեմուտքից դեպի արնելք 200 կմ: Հյուսիսում հանրապետությունըսահմանակիցէ Վրաստանին,արնելքում ն հարավ-արնմուքում` Թուրքիային, Հարավում՝ Իրանին: Հայաստանըզբաղեցնում է 3այկականլեռնաշխարհիհյուսիսարնելյանոչ մեծ մասըն կազմվածէ ծալքավորլեռնաշղթաներիցու ընդարձակսարավանդներից,որոնց` ծովի մակերնույթիցունեցած բարձրությունըմիջինհաշվով 4700 մ Է: Ռելիեֆըհիմնականումձեավորվել է չորրորդային դարաշրջանի հրաբխային ժայթքումների հետնանքով,որի յուրատեսակլինելը բացատրվումէ բարդ երկրաբանականպրոցեսներիզարգացմանպատմությամբ: Ձանրապետության տարածքիշուրջ 9,946-ը ընկածէ ծովի մա1000 մ, 76,645-ը` 1000-2500մ, իսկ 13,5«2-ը՝ 2500 կերնույթիցմինչն մ-ից ավելի բարձրությանվրա: Աճենաբարձրկետը Արագածլեռնէ (4090մ), ամենացածրըգտնվում է Դեբեդ ն Արաքս գետերիկիրճերում (350-400մ): Ռելիեֆի յուրահատուկ բնույթը, մասնավորապեսծովի մակերնույթից ունեցած բարձրություններիխիստ տարբերություններն առաջ են բերել բնական պայմանների ցայտուն արտահայտված գոտիականություն, որը հանրապետության տարածքում ցածրադիր վայրերից դեպի ձյունապատ լեռնագագաթները բարձրանալիս ոչ մեծ տարածության վրա արագորեն փոխվում է: Տարածքի խիստ կտրտվածություննառաջ է բերել տարբեր դիրքադրությանլանջեր, որոնցում հողագոյացման ու էրոզիոն-դենուդացիոն պրոցեսների զարգացումնընթացել է տարբեր ակտիվությամբ: էրոզիոն-լերկացմանպրոցեսների արտահայտման ինտենսիվություննառաջինհերթինպայմանավորված է մակերնույթիհորիզոնական (հովտա-ձորակային)կտրտվածությանաստիճանով: Ինչքան մեծանում է մակերնույթիհորիզոնականկտրտվածությունը, այնքան ուժեղանում է էրոզիոն-լերկացման պրոցեսներիզարգացնում

``

ման

ինտենսիվությունը:

Լանջերի թեքությունից ու դիրքադրությունիցմեծ չափուվկախված է նան հողագոյացման պրոցեսներիակտիվությունն ու հողի ագրոարտադրական հատկություններիձնավորումը: Լանջերումհողագոյացմանու հողի հատկություններիձեավորմանվրա ամենուրեք մեծ ազդեցություն են թողնում հողատարմանպրոցեսները:Ին154

տենսիվ հողատարմանպայմաններումլեռնւսլանջերում ոչ միայն չեն ձեավորվումհզոր, բարձր բերրիությունունեցող հողեր, այլն բահատկություններ: րելավ ագրոնոմիական `այաստանի տարածքըբնորոշ Է չորային պայմաններով, որն է թողնում իարթամ կենսազանգվաիր բացասականազդեցությունն ծի առաջացման,դրա քայքայման ու վերափոխմանե, հետնապես, հողագոյացման պրոցեսների վրա: Հանրապետությանտարածքը համեմատաբարաղքատ է մակերեսայինօրերի հոսքերից ե, ընդհակառակն, հարուստ է ստորգետնյա ջրերով: Գետերը սակավաջուր են ու մեծ անկումով, որի հետեանքով էլ տարածքիկողային սնուցումը գրեթե բացառվում է: Ստորգետնյաջրերը, բացի Արարատյանհարքավայրից ու տափաստանայինգոտու որոշ շրջաններում եղած ոչ մեծ զանգվածներից,ամենուրեք բավականխորքում են ե այդ պատճառով էլ ստորգետնյաջրերից հողագրունտիվերին շերտերի սնուցումը դարձյալ բացառվումէ: Այս հանգամանքներըհանրապետության տարածքումչորային պայմաններառաջացնելուհարցում նույնպես որոշիչ են: Շատ սարահարթերկտրտվածեն նեղ ու խոր ձորերով. ինչպիսիք են` Դեբեդը, Քասախը, Հրազդանը ե այլն: Ռելիեֆի խիստ կտրտվածությանհետնանքով էրոզիայի բազիսը ջրբաժանների նկատմամբխիստ ցածր է տեղադրված,ն հեղեղային երեույթների զարգացմանպոտենցիալվտանգըմեծ է: Լեռնային սարահարբերնու սարավանդները, որտեղ գտնվում են առավել իրացվածու գյուղատնտեսական տեսակեւոից արժեքաեն ոչ մեծ տարածություն համեմատաբար վոր հողերը, զբաղեցնում մ բարձն ընկած են հիմնականումծովի մակերնույթից 1500-2000 Աամենաընդարձակ հարթավայրը վրա: Հանրապետության րության 1000մ: ոարատյանդաշտն է, որը ծովի մակերնույթից բարձր է Շնորհիվ լեռնային ռելիեֆի, ձայաստանի տարածքում հանդես են գալիս կլիմայի բազմազան տիպեր. սկսաօ չոր կոնտինենտալից (Արարատյան հարթավայր) մինչե լեռճատունդրայինը(Արագած ոչ մեծ տարածքումհանդես լեռ): Այլ կերպ ասած հանրապետության են գալիս կլիմայի այն բոլոր տիպերը, որոնք բնորոշ են նախկին ընդարձակտարածքին. ԽորհրդայինՄիությանեվրոպականմասի Կլիմա առաջացնողկարնոր գործոն է արնի ռադիացիան:Հանրապետությանտարածքումարնի ռադիացիանբավականբարձր է: Կեսօրին յուրաքանչյուր մեկ քառ. սմ մակերնույթը մեկ րոպեում, կախված ծովի մակերնույթիցունեցած բարձրությունից,միջին հաշմով ստանում է 1,46-1,54 կալորիա ջերմություն: Արեի ճառագայթմանտնողությունը տարվա ընթացքում միջին հաշվով 2500 Ժ է: Ըստ որում ճառագայթման ամենաշատ տեողուք154

յունը նկատվում է Արարատյանոարթավայրում ն Սնեանիավազանում` 2700-3000 մ, իսկ ամենաքիչը՝ հյուսիս-արեելյան անտառային միջին լեռնային շրջանում (տարվա ընթացքում 2000 ժամ): Ձմեռը բնութագրվումէ արնի ռադիացիայիամենացածրքանակով, որն առաջ է բերում ցրւոություն ն տտեղական հակացիկլոնիառաջացում: Փակ միջլեռնայինգոգահուլիտներումնկատվում է ջերմաստիճանի կարգավորում(ջերմայինինվերսիա):Ձատկապեսուժեղ ցրտություն նկատվում է Շիրակում: Ջմեռը համեմատաբար տաք է հանրապետության հյուսիս-արնելյանմարզի ներքին գոտիներում, Գորիսի, Կապանիու Մեղրուենթաշրջաններում: Ըստ ջերճապահովվածության Հայաստանի տարածքում գ.Ի.Շաշկոյիսանդդակիհամաձայնձնավորվում են 6 տիկլիմայի պեր. տաք, երբ ջերմության գումարը4000 2Շ -ից բարձր է, չափավոր տաք` 3500-4000 "Շ չափավոր 2200-3500 "Շ, չափավոր ցուրտ` 1200-2200"Շ, ցուրտ 400-1200՝Շ ն շատ ցուրտ՝

ընդհանուր ,

400"Շ-ից գածր:

Արնի ճառագայթումըն օրվա ընթացքում լուսավոր ժամանակահատվածի տնողությունը, բնական է, ազդում է վեգեւոացիոն շրջանի տնողուբթյանու ֆիտոզանգվածի ստեղծմւսն,ն հետնեապես. հողագոյացմանպրոցեսների վրա: Արնի Ճառագայթման տնողությունը շատ կարնոր գործոն է գյուղատնտեսական մշակաբույսերի տեղաբաշխման համար: Հայաստանի պայմաններումօդի ջերտությանփոփոխությունը ցայտուն արտահայտված ուղղաձիգ գուռիականության բնույթ է կրում: Լեռնային ռելիեֆի շնորհիվ Հայաստանիտւսրածբիտարբեր բարձրաչափական(հիպսոմետրիկ) կետերում նկատվում է խիստ տարբերություն:Օրինակ, եթե հանրաւվետությանցածրադիրվայրերում հուլիս-օգոստոս ամիսներին օդի ջերմությունը լինում Վ22-«26:Ը,ապա բարձր լեռնային գուտում այն չի գերազանցում 310-ից, այսինքն2-2,5 անգամպակաս էՀողի սառչելու խորությունըկախված է մի շարք գործոններից, որոնցից գլխավորը սառնամանիքների ն ձյան ինտենսիվությունը շերտի հաստություննեն: Մի շարք շրջաններում,ինչպիսին են` Շիրակի սարահարթը, Սնանիավազանը, Ապարան-Հրազդանի զանգվածը ն այլն, որտեղ գոյանում է կայուն հաստ ձնածածկ,հողի վերին շերտերում ջերմությունը 10-12"Շ ավելի բարձր է լինում, քան օդի օերմություննԷ: Ձնածածկի պաշտպանական հատկությանշնորհիվայդ ցուրտ կլիմա ունեցող շրջաններում հնարավոր է մշակել աշնանագաճ մշակաբույսեր. Այստեղբույսերը ձմեռում են հաջող ն գարնանը ձն

պահպանվելովբնականոն բուսածձածկով,աշնանացաններիցբավական բարձր բերք է ստացվում: Մթնոլորտայինտեղումների տարեկան միջին քանակը ւոատանվում է լայն սահմաններում` սկսած 250 մմ-ից (անապատայինկիստսանապատւաային գոտի) մինչն 1000 մմ (բարձր լեռնայինգոտի): Անհամաչափէ նան ձնաձաօկիգոյացումը: եթե Արարատյանգոգագոտում կայուն ձնածւածկ է առաջանում ոչ հովտինախալեռնային ամեն տարի ն նրա բարձրությունը չի գերազանցում10 սմ-ը, ապա բարձր լեռնայինգոտում կայուն ձնածածկիտնոդությունը5-6 ամիս է, իսկ բարձրությունըհաճախ հասնում է մինչե2 մետրի: ձմեռն աչքի է ընկնում տեղումներիքիչ քանակով: ՂՎայաստանի Հատկապեսաննշան տեղումներ (50 մմ-ից պակաս) թափվում են հյուսիս-արնելյան մարզերում, Արարատի,Սնանի շրջաններում ե Մեղրու ենթաշրջանում:Սմենաշատ տեդումներ (50-150 մմ) թափվում են 2000-2500 1 բարձրությանգոտում: Հանբապետությսն տարածքում օդի հարաբերական խոնավությունը տաւոանվումէ 60-82:2-ի սառմաններում, ըուո որում նրա ամենամեծ ցուցանիշը նկաւուլումէ 400-1000 մ բարձրության վրա: Տարածքի խիստ կւորւտվածություննառաց է բերում ճդի հոսանքների խայտաբղեւոություն ե արագուբյուն: Օդի հոսանքների հաճախակի կրկնվելը Կ արագությունը ներգործում է խոնավության գոլորշացման ինտենսիվությանն, հետնապես, հողի րային ռեժիմի վրա:

Յուրահատուկ ու խայտաբղետբնակլիմայական պայմաններից ելնելով Հայաստանի ոչ մես տարածքում տարբերում են 7 բնալանդշաֆտային գուղիներ, որոնք մեկը մյուսին հաջորդում են բավական արագ ն ոչ մեծ տարածությանվրա: Անապատակիսանապատայինլանդշաֆտները տարածվում են ծովի մակերնույթից1600-1400 4 բարձրությանվրա Լ ընդգրկում են Արարատյանհարթավայրնու Արարատյանգոգոհովտինախալեռնե-

բնորոշ են չոր կոնտինենտալկլիմայով: Այստեղշատ նվազ բուսականությանտակ հրաբխայինծագում ունեցող տեղակուտակ(էլյուվիալ), տեղակուտակ-ողողաբերուկ, խճավազայինն ավազակավային նտովածբներիվրա թույլ ակտիվությամբընթացող հողագոյացմանպրոցեսներիհետեանքովձնավորվել են միանգամայնցածր բերրիություն ունեցող գորշ կիսաանապատային հողեր, ռրոնք ոռոգելով, ւսստիճանբարիրւսգվել են ու վերածվել կուլտուրականացգված մարգագեւոնայինգորշ ոռոգելի (կուլտուր-ոռոգելի) հողերի: Ըստ պրոֆ. Ռ.Ա.էդիլյանի (1978), Արարատյանհարթավայրի տարածքըզբաղված Է եղել ճահիճներով, սակայն խորքային ջրերի ճակարդակիիջեցմանը զուգընթաց ձնավորվել են ճւսհճւսյին, մարրը ն

ու իսկ ավելի ուշ` մարգագետնային ալկալիագաետնաճահճային, ընթապայմաններում հիդրոմորֆ ցած-աղակալածհողեր: Այստեղ են ավտոաստիճանաբար անցել հողագոյացմանպրոցեսներն ցող մորֆ պայմանների: լանդշաֆտներըըհյուսիսային շրջանէեռնատասրասույկային ներում տարածվում են ծովի ճակերնույթից 1300-4400 մ-ից ճինչն 1900-2000 մ, իսկ հարավայինշրջաններում` 1300-1400 մ-ից մինչե 2000-2400 մ. հաճախ մինչն 2500 մ բարձրության վրա ն աչքի են ընկնումչափավորլեռնային կլիմայով: Այստեղ հրաբխային ապարների հողմահարվածնյութերի վրա տափաստանայինճոխ բուսականության տակ ընթանումեն ակտիվ հողագոյացմանպրոցեսներն ճնավորվում սնահողեր ու շագանակագույնհողեր: Շատ տեղերում այս լանդշաֆտներինհատուկ հողերը ձեավորվել են չորային պայմանների ստեղծման հետնանքով անտառային բուսականության անհետացումից հետո առաց եկած տափաստանայինբուսականութ-

յան տակ:

Կլիմայականպայմանների, բուսականությանն այլ գործոնների փոփոխությանհետնանթովայս լանդշաֆտներում առաջացած հողերը ժամանակի ընթացքում նույնւլես ենթարկվել են որոշակի փոփոխության: Ավելի խոնավպայմաններումհողագոյացմանպրոցեսների զարգացումնանցել է համեմատաբարչորային պայմանների հողագոյացման պրոցեսների Այս գոտու որոշ հատվածներում. հատկապեսսնահողերի սահմաններում,որտեղ հողերը ծեւսվորվել են լճային կուտակումների վրա, հողագոյացումն ունի հիդրոմորֆ

ծագում:

Գտնվելով երկրագործության գարգացման համար բարելավ կենսակլիմայականպայմաններում, այս հողերը մարդու տնտեսական գործունեությաններգործության տակ, ինչպես նան էրոզիոն պրոցեսներիզարգացմանհետնանքով զգալի փոփոխությանեն են-

թարկվել: ձեռնանտառայինլանդշաֆտները

տարածվում են հանրապետության հյուսիս-արնելյանշրջաններում, ծովի մակերԼույթից մինչն մ բարձ2000 մ, իսկ հարավային շրջւններում` մինչ, 2200-2400 րության վրա, որտեղ կլիման մեղմ լեռնանտառայինէ: Այստեղ անտառայինբուսականությանտակ, հիմնականում կարբոնատային. իսկ մասամբ նան թթու ու թույլ թթու ապարներիհողմւսուսրվածնյուհողագոյացման պրոցեսներ ու թերի վրա ընթացել են յուրաւտտիպ գորշ ու ձեավորվել միանգամայնյուրահատուկ լեռնանւտտառային ու դարչնագույնհողեր, որոնք իրենց հատկություններով հատկա նիշներով խիստ տարբերվում են նախկին Խորհրդային Միության տարածքում անտառներիտակձնավորվածհողերից: 15ձ

կլիմայի հետագա փոփոխությունների լանդշաֆտներում կլիմայիցդեպի չամերձարնադարձային հետնանքով(կիսախոնավ ն խոնավ ապա չորային կլիմայի փավոր խոնավու փոփոխական են ձնավորում)հողերը որոշակիփոփոխության ենթարկվել:են ծովի Սերճալպյանն ալպյանլանդշաֆտներըտարածվում Այս

2000-2400 4-ից բարձր,որտեղ կլիմանցուրտ լեռնամակերնույթից ու տարախոտային բային է: Այստեղհացազգի,բիթեռնածաղկավոր ն ապարների թթու թույլ տակ, թթու վականխիտ բուսականության վրա ձնավորնյութերի ունեցող կառուցվածք փ ուխր հողմահարված

հոհողեր: Այս հողերը երիտասարդ վել են լեռնամճարգագետնային տնտեմարդու գոտուց դուրս, ղեր են, ն լինելով երկրագործական անհամեմատ քիչ փուիոխուքհետնանքով սականգործունեության

յան են ենթարնվել:

լեռնետարածվումեն բարձրադիր Եիվալայինլանդշաֆտները բարձր դաժան որտեղ ու լեռնագագաթներում, րի կատարներում սլրոցեսներըշատ հողագոյացման պայմաններում կլիմայի լեռնային սկզբնական են ն իրենց զարգացման թույլ են ընթանում գտնվում փուլում: հողագոյացման Կլիմայական պայմանների ազդեցությունը պայու կլիմայական է բազմակողմանի: վրա շատմեժ պրոցեսների առաջաբնույթը, են հողմահարման ապարների մանները որոշում նյութերի հողմահարված բաղադրությունը, ցած նյութերիՔիմիական որը որոշիչ ազպրոցեսները, ու տեղափոխման վերադասավորման ձնավորդեցություն է թողնում հողի հիմնականհատկություններիեն ման վրա: Կլիմայականպայմաններըորոշիչ ազդեցուբյուն թողաշխարհիվրա, որը հողակազմող նում բուսականու կենդանական է: գործոն պրոցեսիառաջատար ռելիեֆի բարպայմաններիբազմազանությունը, Կլիմայական են դության հետ մեկտեղ պայմանավորում բուսականխմբավորումաճում տարածքում Հայաստանի զ անազանությունը: ների բացառիկ տեսակներից են Կովկասում հանդիպող բուսականության 3200-ը: տարածքումառկա են բուսականության ՀՎանրապետության գրեթե բոլոր տիպերը, սկսած անապատակիսաանապատայինից նույնպես ենթարկվել Ըստ որում բուսականությունը մինչն ալպյանը: Հարթավայրերից օրինաչափության: է ուղղաձիգ գոտիականության բարձրանալիս դեպի բարձրադիրձյուսապատ լեռնագագաթները հետ ճեկտեղ, ու պայմանների ռելիեֆի փոփոխության կլիճայական Ամենացածրամյուսին: փոխվում տիպնարագորեն մեկ բուսական է տիպի դիր գոտում զարգացող անապատային-կիսաանապատային քսեէ նախալեռնային ա նցնում աստիճանաբար բուսականությունը էտօ

րոֆիտ բուսականության:Վերջինս, սկսած ծովի մակերնույթից 1250-1300 մ բարձրությունից,անցնում Է բուսատաւրաստանային կանության, որը տարածվում է մինչե 2300-2500 մ բարձրության -

սահմանները:

Ղանրապետությանհյուսիս-արնելյան ն հարավ-արնելյան շրջաններում, համեմատաբար մեղմ կլիմայականպայմաններում, բուսական կազմում գերակչռում են անտառներնու թփուտները: Ասենք, որ հյուսիս-արնելյան շրջաններում անտառային նության վերջինսահմանըհասնում է ծովի մակերնույթից մինչն9002100 մ, իսկ Զանգեզուրում մինչն 2200-2400 մ: Անտառները հիմնականում հանդիպումեն խոնալլ| ու սառը հյուսիսայինլանջերում: Ծառատեսակներում հիմնականտեղը.զբաղեցնում են արնելյան հաճարենին, կաղնինու բոխինՏաք ու չորային լանջերը ծաճկլվածեն քսերոֆիտ տիպի բուսականությամբ,իսկ անտառներհազվագյուտեռ հանդիպում: Առանձին օջախներումհանդիպողանտառայինզանգվածներըկլազմված են անտառ-թփուտային չորադիմացկունտեսակներից: Հանրաւպետության որոշ տարածաշրջաններում(Վարդենիս, Հրազդան, Իջնան,Մեղրի,Եղեգնաձորն այլն), հարավայինչոր լանջերում տարածված են քսերոֆիտ գիհու նոսրուտներ.որոնք ռելիեֆի մեղմ տարրերում, որտեղ հողային ու ջրային պայմաններըբարելավ են, այլ ծառատեսակների հետ խոռն են Գիհիներնաճում են նույնիսկ մերկացածժայռերի ճեղքերում որ խուում է այդ ծառատեսակի ու հո. խիստչորադիմացկունության ղային պայմանների նկատմամբոչ մեծ պահանջ ներկայացնող կենսաբանական առանձնահաւոկլությունների մասին: Այս կան առանձնահատկության շնորհիվ մերկացածչոր լանջերում անտառային տնկարկներիհիմնադրման համար գիհիները միանգամայն հեռանկարային բուսատեսակներեն: Դիք ու զառիթաւի լանջերում գիհիներիհողապաշտպան դերը շատ մեծ է: Գիհու նոսրուտներպում, հատկապեսմեծ թեքություններում. որաո րգի գրոցեսներն ինտենսիվբնույթ են կրում. հողագոյացման պրոցեսներնընդհանուր առմամբընթանում են բավականթույլ: Անտառայինգոտուց վերն ծուի մակերնույթից2300-2500 մ.բարձրությանվրա տարածվում է մերձալպյանն նիվալային բուսա-

բուսակա-

հանդիպում:

կենսաբանա-

կանություն:

Հայաստանիտարածքում խոնավացվածության պայմ (տարեկանտեղումներիընդհանուր րեկան գոլորշացման ընդհանուրքանակի վրա) միանգամայն տարբեր են: Այստեղհանդես են գալիս սկսած շատ չոր ն չոր խոնա-

քանակի հար աքերդ թյունը որր

գոտի) վացվածությանտիպերից(անապատային-կիսաապատային (բարձր գոտի): մինչն խոնավ տիպերը լեռնային գերխոնավ ն Բնականպայմանների,մասնավորապեսռելիեֆի, կլիմայի, բուսականության խիստ խայտաբղետությունըՀայաստանի տարաօքում առաջ է բերել խայտաբղեւոհողային ծածկույթ: Այստեղ ձնավորվել են գորշ կիսաանապատային,մարգագետնայինգորշ ոռոգելի, լեռնաշագանակագույնհողեր, լեռնային սնահողեր,մարգագետնասեւահողեր,լեռնային դարչնագույն անտառային, լեռնային գորշ անտառային, լեռնային ճմակարբոնատայինանտառայինհողեր, հոհողեր, լեռնամարգագետնային մարգագետնատաւիաստանային ղեր, ճահճային հողեր, ալկալի աղուտներ, գետահովտադարավանդային հողեր, ինչպես նան սնանա լճից ազատվածհողագրունտներ: Հայաստածցիտարածքում ինտենսիվտեկտոնականու հրաբխային, ինչպես նան էրոզիոն-լերկացմանպրոցեսներիհետնանքով նախկինում ձեավորված ռելիեֆը զգալի փոփոխությանէ ենթարկվել, որը իր հերթին առաջ է բերել նան կլիմայականպայմանների, բուսածածկի,կենդանականաշխարհին, վերջապես,հողային ծածկույթի զգալի փոփոխություններ:Առանձինմարզերում ու շրջաններում գոյություն ունեցող հողածածկույթնու բուսականությունընույՍիսկ անհայտացելեն ն ստեղծվածնոր պայմաններումձեավորվել են միանգամայննոր ծագումնաբանականտիպի հողեր, իրենց նոր ու հատկանիշներուլ: հատկություններով Հայաստանի տարածքում, ինչպես նշում է պրոֆեսոր Ռ.Ա.էդիլյանը, (1976) բուսականու հողայինծածկույթի ձեավորմանպրոցեսն ամբողջությամբ զարգացման ընդհանուր միտում է ունեցել մերձարնադարձային հողագոյացման տիպից դեպի փուիոխականխոհոնավ անտառայինե չափավոր մարգագետնատափաստանային են ղագոյացմանտիպերը, իսկ ավելի ուշ ընթացել ճմատաւիաստատիպի հողագոյացմանպրոցեսներ: նային ն տափաստանային Անհրաժեշտ նշել, որ բնականռեսուրսների,ն հատկապես,հոէ ղային ռեսուրսների օգտագործման պրոցեսում,մւսրդու տնտեսական գործունեությանհետնանքովհողագոյացման բնականընթացքը փոխվում է ու ստանում նոր ուղղություն, ըստ որում, մարդու տնտեսական գործունեությունըկարող է ինչպեսդրական,այնպես էլ բացասականանդրադառնալ հողագոյացմանպրոցեսների ընթացքի վրա:

Մարդուսխալ գործունենությանու անշրջահայաց հողաօգտագործման հետնանքով(անտառներիզանգվածայինհատումները,արոտներիգերծանրաբեռնվածու անկանոն արածեցումը, մեծ թեքություններումընկած հողատարածություններիմշակումն ու բնական բուսածածկի ոչնչացումը ն այլն) կարող են խիստ փոխել տա-

Լ6|

սահ-

Ալո գանական ութերի

րածքի ջրաջերմային պայմանները, ֆիտոզանգվածի կուտակմ ինտենսիվությունը,կուտակված ման ուղղությունը ն բացասաբար Սերգործել հողագոյացմանպրոցեսների վրա ու առաք բերել հողի հատկություններիվատացում: Լեռնալանջերում դրան գումարվում է նան հողատարմանգործընթացը, առաջ բերելուլ հողաշերտիքայքալում ու նրա բերրիության նվազում, հողի ագրոարտադրական հատկություններիբացասական ւփոփոխություններ:Հարթ տարածություններումանկանոնոռոգման պայմաններումկարող են հողագրունտի ստորին շերտերը ներթափանցող ջրերը կուտակվել ու բարձրացնելխորքային ջրերի նաավտոմորֆ պայմաններումընթացող հողագոյացմանպրոցեսները կարող են փոխվել ն ընջանալ հիդրոմորֆ պայմաններում. ու ձնեաՇոր հատկություններ: ացի այդ, մարդն իր Օպւստակասլաց գործունեու է ակտիվացնելհողագոյացման գումը, Ծահճային զանգվածների չորացումը, քարքարոտ տարածություններում քարերիհեռացումը, աղակալումառաջ բերող խորքային ջրերի հեռացումը ե այլն ակտիվացնում են հողագոյացման պրոցեսներըն նպաստում միանգամայնբարելավ ա գրոարտադրական հատկությունների առաջացմանը: Բնական դանդաղ ընթացող հողագոյացման պրոցեսներըմարդը կարող է իր Խելացի գործունեությամբ ոչ միայն արագացնել, այլն դրանց տալ զարգացմանայլ ուղղություն:

մ տատանվում է 200-300 մմ-ի նակը գոտու տարբեր մասերու գերաուժեղ է, զգալիորեն ամաններում:Այստեղգոլորշացո ւմը շատ հետնանքով որի տեղու մների քանակը, զանցումէ մթնոլորտային ոռոգմանգյուղ տնտեսական կուլտուրաների ռանց արհեստական հնարավոր 2. ամշակությունը

լեռնային

գոտին,հատկապես Անապատատափաստանային են թմբավոր,ճանր թմբավոր ռելիեֆով: նապատներ. բնութագրվում ին Աադեղ ՏԻ լանջերը Գո 8"

թեքության, Մինչն 14.25. է, որ տարածվումէ

Չորային հողերի պայռաններում

հետ, աայմանների բնական հողագոյացկապի

ու

-

մանավորվածության մեց գտնւում Վերջիններիս էական փոփոխությունն առաջ է բերում ման պրոցեսիամբողջ ընթացքիարմատականփոփոխություն: է

ԱՆԱՊԱՏԱՏԱՓԱՍՏԱՆԱՅԻՆ

ԳՈՏՈՒ ՀՈՂԵՐ

|

Անապատատափաստամնային գոտին զբաղեցնում է Արաքս գետի միջին հոսանքի հովիտը ն տարաձծւլումէ ծովի մակերնույթից 1200-1300 մ բարձրության վրա: Ընդհանուր տարածությունը ավելի քան 300 հազ.հեկտար է կամ հանրապետության տարածքի 1052 Այս գոտինաչքի ընկնում չոր, խիստ քիչ ավելի: կլիմայով` ամառը շոգ ու տնական, իսկ ձմեռը՝ ցուրտ ու անկայուն ծնաձածկով: Միջին տարեկան ջերմությունը 10-110Շ է, 06Շ -ից բարձր արդյունավետ ջերմությունը 4000-5000"Շ.է, իսկ 10:Շ -ից բարձրը` 2200-Շ: Մնուորտայինտեղումների տարեկանմիջին քա-

է

են արնահայացլանջերըՐ̀4.146գերակշռում

նականում

հավիմգանայնպրոցեսները ոռո՝

Հողը որպես բնական բաղադրամաս փոխադարձ

Կ

-ից բարձրլանջերիվրա: Այստեղ »ի-

նում ունենք ԳորՀ

ո

կիսաանապատային, ՏԱ

հողեր: աղուտ-ալկալի

գելի, (կոււտուր-ոռոգելի). ԳՈՐՇ Է Գորշ

ՀՈՂԵՐ

ԿԻՍԱԱՆԱՊԱՏԱՅԻՆ

են

Արարատյան

ն հողերը տարածվում կիսաանապատայի զոտումն զբաղեցնում ու դրան կից նախալեռնային

հարթավայրում

հողանրաւվետության

կամ են 130 հազ. հեկտար տարածություն են նան հողերը սովորաբար կոչվում յին ծածկույթի 4.3 74-ը: Այս Արարաէջմիածնի,Արտաշատի, ու են Արմավիրի, ղռեր:| ճասաճբ նան` Թալինի. Աբովյանի Աշհա

Տարածվում

(Մասիսի, տի.Շահումյանի,

տարակիտարածաշրջաններում: Կ.Դ. Գլինկան(1907). ուսումնասիԴեռնս Վ.Վ.Դոկաչանը(1898), հաստատել են կիսնաապատարելուլ Երնանի շրջակայքիհողերը, ն անվանել են դրանք սպիտակահողեր յին հողերի առկայությունը

(ՅծՈՍԴՏԻԼ

հլ): գոհողերի տարածման Լեռնային գորշ կիսաանապատային արնելյան ն գետի Ազատ տում ռելիեֆը թույլ է կտրտված միայն սահու տարածաշրջանների հատվածում`Արտաշատի Արարատիէ: խիստկտրտված մաններում, այն բավական են տեղակուտակ. տեղակուտակ-Ոձեսվորվել Ձողերճայստեղ մայկարբոնատային ու խճաբեկորային խճային ղողաբերուկային են գլաքահ անդիպում վրա: Գետերի հովիտներում րատեսակների ոԸՇստվածքներ, ու

կավավազային ավազակավային րախճային, իը լավանե

լայրցանաթային -

րոնց հաստությունըհաճախ լավաները, որոնց Աո ու Փուխր բերվածքներն հրաբխային են գորշ կիառաջացել նյութերի վրա կամ նրանց հողմահարված ԽԹ բարձր ունեն ներծծանցման հողերը, սաաճապատային |ոտ

.

որտեղ Առանձին առավել ցած ընկած տարածություններում, ու

աԱ ար Ն սակավհզորություն(մի

է կուտակվում Խոնավություն հումուսի քանակը ավելի փարթամբուսականություն,

յուն, ուստի այս հողերի տարածման սահմաններում գերխոնավացում չի առաջանում: Չոր մայրցամաքայինկլիմայիպայմաններումապարներիհողմահարմանհետնանքովառաջանում են կարբոնատներովհարուստ փխրուկայինտեսակներ,որոնք իրենց դրոշմն են թողնում հողի մի շարք հատկություններիվրա:

համեմատաբար շատ

Ար ա կարբոնուտանրի շ քանակը հողի վերին (կարբոնատների րունակություն մո» ոք մինչն հաճախ հասնում է մինչն 8-1896-ի, իսկ ենթահողում

ունեն նել ճինչն296-ի: Այս հողերն 25-30 սմ), մինչն սմ, առանձինտեղերում

)

30-07

ունեն հողերը, հիմնականում,

ն մեխանիկական կավավազայի

զանգվածի կմախքային բավականաչափ կարն պարունակությո ջրակայու կամ փոշե-հատիկային Ստրուկիուրան :

Այս

է, վառողանման 6: 30-35 քանակըչի գերազանցում

ագրեգատների

Նկ. 20.Կիսանապաւոայինգոտուն յուրահատուկ բուսականությունՕշինդր(ՃՈՅՏ (8 քՅսօթոո). շրջանի սկզբում, 2. վեգետացիայի

Ե

Աաաա

շրջա

Անապատատափաստանային գոտու չոր ու շոգ կլիմայական պայմաններումզարգանում է շատ նվազ բուսականություն, որն ամառվա սկզբներինչորանում, խանձվում է: Բնականբուսականությունն հողում թողնում է շատ չնչին օրգանական զանգված: Ըստ Ռ.Ա.էդիլյանիտվյալների, հող մտնող ամենամյա ֆիտոզանգվածի միջինքանակը16,1 ց/հ է, որից 8396-ը բաժինէ ընկնումարմատային զանգվածին:Մեռած բուսական մնացորդները,հիմնականում,օՇդակյաց պայմաններումարագ հանքայնանում են ու դրա համար էլ հողում կուտակվումէ շատ քիչ հումուս: Գորշ կիսաանապատային հողերի բնորոշ առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք պարունակում են չնչին բանակությամբհումուս (1-1,5Չ6):

պ

ը

ն սիլիկաթթուն,ալումինիումը, երկաթը նը որոշ մեծ է քանակությամբ բաշխված,բնորոշ այլ մայրատեէ ինչպես գիպսակիր կապված որը գիպսիկուտակումը, քայճնացորդների այնպես էլ բուսական սակների հողմահարման,

րջում.

ԱԱ

ավեն

ոֆիլում

քայճանհետ: հաճախ Առանձինտեղերում հողի խոր շերտերում 1-1,5 46), են (մինչն կուտակում ոջրալույծ աղեր քանակությամբ ն այլ աղեր: են ՇոՏՕյ, ՄցՏՕ: ներկայացնում րոնք գլխավորապես

բավական

|

ԱղյոււոսեՌ

Գորշ կեսսանապառոային հողհրիքիմիւսկան հատկությունները (.Ա.էդիլյան, 1976)

|

0 ՁՋՓ 0 ԷՒՀՐ | ՏՀրՅ

.

Տ

ԼԱՎ |

լ8

|Յ9

(13 ւ

«2

ՅԵՑ

Վ

ՎՈՒ

այ

ԱԻր

ՏՏՑ

բատ

լ` 122 1:26 Ը

ԲՆԱ»:

Գոր» « կիսառը անապատային ՛ հողերն աչքի են ընկնում

թու Ը

իրաԼ

-

'

ու

այս

լ

լ

թվա

| հողերն ամուր կառուցվածը, ունեն որո Աաանավորապատային կարբոնատների պարունակությամբ, չնչին մուզա

անուր

րը

առ

ում ե ն

ենթա

նան քա-

տ

ր

հումուս ի

ստրուկւոուրայով: Հողի

զանգվածըհասնում

Է

մեց

Չավալային 38 ջարորում Հաճախ ընդհանուր ծակոտկե-

նությունը՝ 46-485:-ի:

:

իսկ

միամաններում հանդիպում նտանի րիջիաստույյունը, մուկ

Ենթավարելաշերւո

ցած. -

է ամուր քարա--

հանուն

մէի, խկ հաճախման

խիստ դժվարացնում Է ջրի նար Է դարձնում բույսերի

սահմաններում:

օլ

ի

ԸՕու

|

շերտը նտազած անհ-

նան ինչպես ցումը, բր տարածումը արմատների ն

|

Ն քանակությամք փոշիւսմցած

երին

"32-65 -

ԷԶ:

հողի պրոֆիլի

"

55.1 .-

յ 2016

|

2 | ռտ | 69 .

|22

«8570 | | | 1185:

|159

`

աղ

|

-

Ճրաբափանցութ-| յունը (հ-Տ սմ)

|

|

-

|

| 65

ՀԱՎ-Հ ՆՑ :

ւ

Է | 1.3 | 88 ո

։

ՀԵ

|

Տ

:

Վ

ԼԱՅ

ավա

|

ՅՆ ) ո»

|

|245

ՐԹ» էշ» 28.2 աո :

ւ

ՅԵՏ-

-

Վ.

Ի

| Ս.3

'4

:

|

|

|

ոա շղ Յու

14 րղ ր

3926:

|1:

Կտ 1206.

86:

|

:1886 ԱՐ

:

ա

րդ: |209 ՎԼ5 դ 63Յրդ 128 :

Լ

| օո |

5-րդ ".

|

ՎՐ

յթ,2

176 | |

|

:

-

:

:

|ատ

ՈՅ

.

ՀԷ

ՏՏ

|

1տ

Ր

)

|

Հախ

:-

|

իրեն

--

ՇԻՇ

ՀՐ

Է

Է

ԷՎ.

Ը

մամբ

ՓՈՐԸ

ՄԱ-Ն-

-

3/8 լ|3815

Ը

Ց«-ով հողի կշռի նկատ-

18818375 Յ18. 53158 ՁԱԾ 2138՞ՋՅՀՀՏ|Յ8ՎՅԵԼԱ2 լ Յ ՀՅ: 935 6518 :23:38 39/23 Ծայ Տ ՇՏ ՀՅ ատա

ՏՏ |

Կալլա

Հա

-շ

«9.

ք

ՏՏ

րո անհարթության անբարելավ ֆ իզիկական հատկությունների բոականության տանքով հողերը ենքարկվ ջրային, մասամբ '

ո

-

(Տ:

րո |25.

քարուոությամբ. հանդիպում են ինչպես մակերեսային ու կիսաթաղված թաղված քարեր: Ռելիեֆի

)

Ը

.

ոոչած

նաշ Ը

առկայ

|

:

ԱՅ»

«Հ

«աար

«աճ

ԷՋ

Է 1

| ը»5: ՅՅ :

Ի-ԻՑ լ

Հ

2,2

83.

8.0

|220

Սղյուսան7 Գորշ կիսաննապուտեալյինհողերի ֆիզիկակուն ու շրաֆիզիկական /Զ.Ս.Հավունջյան. Ջ.Լ.Մանուկյան) հատկությունները

:

Վ

|59 . | 5րԳ 1 138 | 1 4րդ

Գորշ կիսաանապատային հոդերում անբարենպաստհողային, ջրաբանլսկար ու այլ պայմանների հեւոնանքով կենսաբանական պրոցեսներըթույլ են ընթանում, աղքատ են միկրոֆլորայից: Այս հողերի ջրաջափանցությունն առանձնապեսբարձը չէ, որը պայմանավորված Է դրանգ ամուր կառուցվածքով, բուլ. արտահայտված ստրունւուրայով ն ւսյլ բացասականագրոնոմիականհատկությունՍերով: Ցածր է նան դաշտայինսահմանայինխոնավունակությունը (ԴՍԽ), որը կապվածէ համեմատաբարթեբն մեխանիկական կազմի, հումոաի ոչ մեծ պարունակության, ինչպես ճակ ցածր մազական ծակոտկենությանհետ:

Լճն (27

ն մշակելու մի տարածություններ տայինհողերի, դռերիոսկայական ն կուլտուրաներխ̀ողող, պտղատուներայլն: արժեքավոր շարք հողերը գրեթե առանց բացառության Գորչ կիսաանապատային են մեծ ու պարունակում քանակութպրոֆիլում հողի մակերեսում դրանց կազմակերպումը յամբքարեր:Քարհավաքաշխատանքների կտան հնարավորություն ու հեռացումը կատարելո' հավաքումն մշակություն:ն բույսերիմեքանայացված գյուղատնտեսական քարհավաքաշխատանբսեԹե ինչպես պետք է կազմակերպել պետք է հատկացնելնոր մ շակության րը, ինչպիսիկուլտուրաների հողերը, այդ մասին իրացվածբարքարուո գորշ կիսաանապատային բաժնում`քարջարոտ հողերի մեկխոսենքգրթի համապատասխան

Աղյուսակ8 ն դաչտայինսահմանային Գորշ կիսաանապաւոայինհողերիջրաքափանցության խոնավունակությանցուցանիշները (Կ.Ա.Գաբրիելյան) անը

Ար

(հ Հ5 սմ) Ջրաթափանցությունը

Դիտողությանմմ/ժամ

ժամերը 54.0 1-ին

3-րդ

|

4-րդ

5-ը

Տ

1-ին ՝

33.3 30.7

29.5 29,0 Ի

Հ

--

աան

րդ

ր

Դ-

26,0

խորուբյունը,սմ

'

2-րդ

անային

՝

0-30

23.4-26.3

30-70

218-257

ՏՈՐ

ո 70-1

լիորացիայիհարցերը լուսաբանելիս: հարցում չահողերի մելիորացիայի Գորչ կիսաանապատային միջոցառմամբցեփազանցկարնոր է համատարած հիմնաշրջման թայթայումնու նրա բւսմիջնաշերտի մենտացած կարբոնատային վերացումը: հատկությունների ցասական է ստանում առանձնակի նշանակություն հողերում Նոր իրացվող կատարումը: աշխատանքների հարթեցման

-

221-256

ԱՅ

30-70

213-240

ԻՊ"

աակ

|

ապա

որ-

իրացմանաշխատանքներին հողերի գյուղատնտեսական է հիմնադրել դաշտաՎուզահեռհենց առաջին տարիներինպետք անտառաշերտեր: պաշտպան հողերն ընկած են թեՇատ տեղերում գորշ կիսաանապատային ոռոգող ջրերբ, եքություններիվրա: Բարդ ռելիեֆի պայմաններում են բերում ոառաջ բե ոռոգմանռացիոնալտեխնիկաչի կիրառվում. համաէրոզիա:Ուստի հողի ճիշտ մշակության (իռիգացիոռ) ոռոգման ռացիոնալ տեխնիկարգը պետք է սերտորենզուգակցել ոռոգման Է

-

յից,

Գորշկիսաանապատայինհողերը, շնորհիվ նուրբ դիսպերսված մասնիկներիու հումուսի նվազ քանակի, ունեն կլանման փոքր տա20-30 մ. րողություն` էկվ գ հողում: Կլանված հիմքերի կազմում հիմնականտեղը զբաղեցնումէ Շ8`"ը, որը կազմում է կլաճվածկատիոններիընդհանուր գումարի 70-9596-ը: Կլանված Խշ՞-ի քանակը առանձնապեսշատ չէ՝ կլանվածկատիոններիընդհանուրգումարի ՏՏ

են

նոր

'

Նկարագրվող հողերը, ընդհանուրառմամբ, աղքատ են ազոտից,ինչպեսճան ֆոսֆորից (0,1-0.205-ի սահմաններումն դեռ ավելի պակաս):Կալիումի քանակնայս հողերումբավականինէ 2-37: Ինչպես նշվեց վերնում, անապատատափաստանային գոտում գոլորշացումը մի քանի անգամ գերազանցում է թափվող մթնոլորտային տեղումներիքանակը, այսինքնխոնավացվածության գործաԱ Այսպիսիպայմաններում առանցարհեստականոռոգմանհնարավոր չէ գյուղատնտեսական բույսեր մշակել: Ուստի այս հողերի իրացման առածին պայմանը ոռոգումն է: վերջին տարիներինԱրզնի-Շամիրամի, Թալինի. Աբովյանի, Ն.Հրազդանի ջրանցքների կադուցումը հնարավորուբյուն տվեց իրացնելու գորշ կիսաանասպյ-

ՆԱՆ ԱԱ ՒԲԱիԿԱ պաշտպանականմիջոցառումներ, Հեատնապես, ԳՈ

հետնանքներից: քամիներիբացասական եւժեն չտուժենքամու էրոզիատարածությունները իրացվող պեսզի ե

-

-

Եթե ապա

-

կայի հետ: հողերն աչքի են ընկնում ցած բնաԳորշ կիսաանապատային .,'Ղաեն չնչին քանակությամբ պարունակում կան բերրիությամբ՝ ու պոտենցյու: նական նյութեր..բույսերինանհրաժեշտ մատչելի 1տն այլն: Բացի այդ, անբարելավեն նան մատչելի

սննդատարրեր

հատկություն ագրոֆիզիկական պայճանավորող հատկապեսհողերի մելիորացման

ղի բերրիությունը

՛

ները:Խոտացանությունը`

առա-

հատկապես օրգանական ջին տարիներին,պարարտացումը` ն հողի ճիշտ ու ժամանակին մշակությունը այլ պա-

րարտանյութերով, կիրառումըգորշ կիսաանա` միջոցառումների Խգոոտեխնիկական վիճակի բարելավման,դրանց պատայինհողերիագրոմելիորատիվ

բնական ու արդյունավետ բերրիության բարձրացման կարնորագույն եղանակներնը,են: միջոցառումՈռոգմանպայմաններում նման ագրոմելիորաւթիվ ներ կիրառելիս, ինչպես ցույց է տվել պրակտիկան,կարելի է ստանալ խաղողի, պտղատուների,կերային խոտաբույսերի ն այլ բույսերի բավականբարձր բերք:

.

ՄԱՐԳԱԳԵՏՆԱՅԻՆ ԳՈՐՇ ՈՌՈԳԵԼԻ

ՀՈՂԵՐ

(ԿՈՒԼՏՈՒՐ-ՈՌՈԳԵԼԻ)

'

գորշ ոռոգելի հողերը տարածվածեն ԱրաՄարգագետնային րատյան հարթավայրիհամեմատաբարցածրադիրթույլ թեք հարթություններում,որոնք ընկած են ծովի մակերնույթից800-950 մ բարձրությանվրա:Այստիպի հողերը զբաղեցնում են շուրջ 60 հահողայինֆոնզար հեկտար տարածությունկամ հանրապետության

,

ձնավորմանը: Ըստ

Ռ.Ա.դիլյանի, սկզբնական շրջանում մարգագետնային

ոռոգելի հողերում հողագոյացման պրոցեսներն ընթացել են հիդրոմորֆ ռեժիմի պայմաններում: Հետագայում ջրաբերուկային կուտակումների,ինչպես նան ոռոգող ջրերի բերվածքների շնորհիվ տարածքը կամ նրա առանձին հատվածներնաստիճանաբարբարձրւսցել են, իջել է խորքայինջրերի մակարդակը(մինչն 3-9մ), ն հիդրոմորֆ ւվայմանները աստիճանաբար կորցրել են իրենց 0շանա-

Գորշ

կությունը: Ըստ

խոնավության պայմանների ու արտահայտվածության, ուրիշ հեղինակների հետ միասին մարգագետնային ոռոգելի հողերը ստորաբաժանում է երեք ենթատիպերի`խո-

Ռ.Ա էդիլյանն գորշ

1,4-

'

եջ:

գորշ

են Ա-

Սկզբնական

հնավուրց հողագոյացմանպրոցեսներն ընթացելեն խորքայինօրերիմազանանխոնավացմանպայմաններում,իսկ հետագայում խորքային ջրերի մակարդակնիջել Է, բայց հինավուրց հիդրոմորֆ պրոցեսների նշանները մնացել են, դրա հւսմար էլ դրանք անվանում են մնացորդային: Այս ենթատիպիհողերում հումուսի քանակը մարգագետնային գորշ հողերի նման քիչ է: Բացի հողագոյացման պայմաններից ու հողային ռեժիմներից, մարգագետնայինգորշ հողերը ձեավորվել են միանգամայնխայտաբղետ մայրատեւսակներիվրա, ունեն ծշակման տարբեր վաղեմություն, ոռոգումը կատարվել ու կատարվում Է տարբեր ջրային տարբեր են նան ոռոգող ջրերի կուաղբյուրներիցն, հետնասպես, տակումները: Բացի այդ, տարբեր է եղել նան հողծգտագործման բնույթը: Այս բոլորի հետեանքովԱրարատյանհարթավայրիտարբեր զանգվածներում ձնավորվել են տարբեր քիմիականու ֆիզիկաքիմիականհատկություններով,տարբեր ապարագիտականու հանբաբանական կազմ, ինչպես ճան ձեաբանանանհւստկանիշներունեցող հողեր: Պատահական չէ, որ նույնիսկ Արարատյանհարթավայրում, այն էլ ձեկ հողային տտիպի սահմաններում, հանդեսեն գալիս հողերի մի շարք տաքսոնոմիական խմբեր: րաքս

`

'

.

Տեղանքի ռելիեֆը հիմնականում թույլ ալիքավոր հարթություն է: Վողառաջացնող մայրատեսակները ներկայացնում են ողողոբերուկային, հեղեղաբերուկային, ջրաբերուկային կարբոնատային բերվածքներ: գորշ ոռոգելի հողերն առաջացել են գորշ կիՄարգագետնային հողերի ֆոնի վրա` մարդու բազմադարյա գործուսպանապատային նենության շնորհիվ: Կանոնավոր ոռոգման հետնանքով արմատապես փոխվել են հողագրունտիջրային ռեժիմը ն դրա հետ մեկտեղ հողագոյացմանպրոցեսներնու հողային ռեժիմները:Նախկին գորշ հողերը ձեռք են բերել միանգամայննոր հատկիսաանապատային կություններ ու հատկանիշներ,ինչը հանգեցրել է նոր հողատիպի

ա

հողերըձեավորվել մարգագետնային Քի:Սնացորդային չրջադարավանդներում: գետի ավելի

է`

-

դի 244-ը:

ն մնացորդային գորշ: մարգագետնային Խոնավ մարգագետնայինգորշ հողերը ձնավորվել են խորքային ջրերի մոտ ընկած լինելու պայմաններումն համեմատաբար սահմանափակտարածությունեն զբաղեցնում: Հուճուսի քանակը հողի վերինշերտերումկարողէ հասնել մինչ 3-3,5:6-ի: Մարգագետնային գորշ հողերըձնավորվել են ինչպեսխորքային ջրերի, այնպես էլ մակերեսայինոռոգման(իռիգացիոն)ջրերի խոնավացմանպայմաններումն բավան մեծ տարածություն են զբաղեցնում: ենքատիպիհողերում հումուսի բանակն անհամեմատ

նավ մարգաետնայինգորշ, մարգագետնայինգորշ

նում

հոգորշ ոռոգելի հողերը,հանրապետության Մարգագետնային են ն են ղային ոսկե ֆոնդն աչքի ընկնում իրենց բարձր արտադրողականությամբ: Այս հողերն ունեն բավական հզոր հողաշերտ, որի հաստություհասնում է 40-ից մինչն 75-80 սմ-ի: Մեխանիկականկազմըհիմնը նականում ծանր է (կավային, ծանր կավավազային) տիղմային ֆրակցիաներիբավականինճեծ պարունակությամբ:Կախվածմայրատեսակներիբնույթից ու հողագոյացման պայմաններից,դրանց իրացմանվաղեմությունիցն այլ պայմաններիցկարող են լինել ինչ171

պես ավելի ծանր, այնպես էլ զգալի քւսնակությամբ կմախքային թեթն (ավազակավային) մեխսւնիկազանգվածի պարունակությամբ կան կազմով հողեր: գորշ ոռոգելի հողերը սովորաբար աղքատ Մարգագետնային են օրում լուծվող վնասակարադերից ն պարունակումեն բույսերին անհրաժեշտ սննդւսրար նյութերի բավական մեռ պաշար: Դոանք ո. շամամ : .ՍԾ-0, ք (3-29, սակայն աղքատ ազոտից

ո

ա

Խաննն Հաա ԱգաՑ են (

ոռոգելի հողերի ն ուրիշներ, 1976)

Մարգագեւոնւային գորշ հատկությունները (Ռ.Ա.էդիլյան,

ողի

տիպը

տոիպը ն

ենբա-

մարգագետ-

Խոնավ նային գորշ

Տ Հա

ոռոգելի

|

|

|

|

|

ԼՊ

3262. 87125

| 425

|

43-65 -

|85-92 |

ՏՏ

Ի

|

՛

14-) |

0.8

ծ86

0.9

՝

1.5.

| | |

|

են բերում ն ցույց են տալիս հանդես բարձր կապակցականություն ունեն մեծտեսակարար իսկ գերխոնավ վիճակում դիմադրություն,

`

:

ՏՏ:

առծ

'

Ո

|

Ցո

:

'

ո.

՝

:

|

| | լ

|

52.

75. յ Կ

.

օօ...

34,

| 95 |

Այս հողերի ստրուկտուրան փոշեհաւոիկա-կնձիկայինէ, հիմնալլանում կարբոնատայինեն: Սակայն վաղ կուլտուրւսկանացված հողերում, կարբոնատները հողի վերին չերւոերից հիմնականում լվացվել տարվել են ավելի խոր շերտերը: Արարատյան հարթավայրումունենք տարբեր աստհճանիկուլ-

ւուրականացված ճարգագեսնայինգորշ ոռոգելի հողեր: նկարագրվող հողերի ջրանթանգությունը, կախված մեխանիկական կազմից, կառուցվածքից. ստրուկւոուրայից, մշակվող կուլտուրայից,.հողի մշակմանհամակարգիցն ւսյլ պայմաններից,միանգամւսյն ւռարբեր է: Օրինակ, ծանր մեխանոչսկան կազմ ունեցող հողերում ջրաթափանցություննառաջին 2 ստոմ հասնում է 50:60

բարձր կպչունություն,ե վարն էլ ստացվուձ է կոշւոուկավորու անհարթ մակերեսով: ԿուլտուրականացվածմարգագետնայինԳորշ ոռոգելի հողերի արժեքը չափազանց բարձր է:| Այս հոդերում են շալկում խաղող,պտղատուներ`հատկապես կորիզովորներ,կե

գյուղատնտեսական

բար.

45.1

՝

|

Թ

Յա

աան» ան ա

աչքի են ընկնումանբավարարտեխնոլոգիականհատկություններով:Մշակմանընթացթում,հւստկապես չոր վիճակում, նրանք րաբար

աաա

ՔՅՔ.

Մ ՏՅ

| 0.7

0-21 Մարգագետնային գորշ ոռոգելի 92-82

35)

ասան Տա)կեդ

Աղյուսակ9

Տա» ՏՅՏՅՅՅ,

«ըա ՇՕ-

3.5 |

(ՅՅ:

ՀՋ |

աաա

-

|

քիմիական

մմ մմ-ի, իսկ թեթն մեխանիկականկազմ ունեցողներում` 70-100 ն (Ձ.Ս. Վախունջյան ուրիշներ,1970): գորշ ոռոգելի հողերի ընդհանուրտարածութՄարգագետնային յան ավելի քան Ք655-ը հատկացված է վարելահողերին, իսկ 23,5Չ6-ը` բազմամյա տնկարկներին:

րային խոտաբույսեր, եգիպտացորեն,հացահատիկ, բանջար-բոսինչւվես նան յուղատու Կ տեխնիկականբույսեր, խորդենի

տանային, այլն:

Մարգագեւոնայինգորշ ոռոգելի հողերի բերրիության բարձրացմանհամալիր միջոցառումներիհամակարգումառաջնակարգ նՕչանակությունունի ոռոգման աշխատանքներիճիշտ կազմակերպումը: Այս հողերում ծրայինռեժիմի բարելավումը այն գործոնն է, որով կարելի է ներգործելմնացածհողային ռեժիմների(օդային, ջերմային, սննդային ն այլն) ն ըոնգհանրապես հողագոյացմանպրոցեսներիակտիվությանվրա: Ոռոգմանռացիոնալտեխնիկայիկիրառումը այս հողերում մեծ նշանակություն է ստանում ոչ միայն բարձր բերք աճեցնելու, այլ նան հողերը կրկնակիաղակալումից ու ոռոգման էրոզիայից պաշտպանելու համար: Այս հողերի տարածմանչրջաններում խորքային ջրերը շատ խոր չեն ընկաօ, ն ոռոգման ռեժիմի խախտումներըկարող են առաջ բերել խորքային ջրերի մակարդակիբարձրացում ն. հետնաւպես,հողերիգերխոնավացուճու աղակալում: Ընդհանրապեսայս հողերի տարածմանչրջաններում պետք է կանոնավորհետնել խորքային ջրերի ռեժիմին, առանձնապեսնրա մակարդակիբարձրացմանը:Խորքային ջրերի մակարդակըբարձրանալու դեպքում պետք է կոնկրետ միջոցառումներ ձեռնարկել` դրանց մակարդակըսահմանված խորության (3-3,5մ) վրա պահելու համար: Սարգագեւտնային գորշ ոռոգելի հողերում սխալ ոռոգում կատարելու դեպքում ոռոգման էրոզիան մեծ մասշտաբներ է ստանում:

Հողատարման հետնանքով դաշտում խայտաբղետ բերրիության պայմաններեն ստեղծվում, բույսերի աճն ու զարգացումը անհամաչափ է տեղի ունենում, որը ն բերքի նվազմանպատճառ է դառնում: Ոռոգմանէրոզիայի կանխումնայս հողերի բերրիության պահպանման ու դրանց արտադրողականության բարձրացմանկարնոր օէ: ղակներից գորշ ոԻնչպես երնաց վերը շարադրվածից, մարգագետնային առանձնապես չեն, հարուստ նյութերով հողերնօրգանական ռոգելի է: Հետնապես, խոտազանութթիչ պաշարը ազոտի շատ նրանցում յունը (հատկապեսառվույտիմշակությունը),օրգանականպարարտանյութերովպարարտացումը,հողում օրգանականնյութերի պաշարի ավելացման, ազոտի սննդառության բարելավման.ինչպես նան հողի ստրուկտուրայինվիճակի լավացման կարնոր միջոցառում է:

'

գորշ ոռոգելի հոՈչ բոլոր տեղերում է, որ մարգագետնային ղերն ունեն հզոր հողաշերտ ն լավ արտահայտված ջրակայուն ստրուկտուրա: Հետնապես, վարելաշերտիպարբերաբար խորացուստրուկտուրամը, դրա կուլտուրականացումը,կնըձիկահատիկային յի ստեղծումը նկարագրվող հողերի բերրիությանբարձրացմանգործում ունեն որոշիչ նչանակություն: Կանոնավոր գործող քամիների (բույսերի վեգետացիայիընթացքում, սովորականերնույթ է) բացասականհետնանթները մեանտառաշերրացնելու համար պետք է ստեղծել դաշտապաշտպան ն որտեղ բազմամտեր առաջինհերթին այն տարածություններում, յա տնկարկներչեն հիմնադրված: գորշ ոռոգելի հողերն ունեն ծանր մեխանիՄարգագետնային հողի մշակությունը պետք է կատարվի հետնապես, կական կազմ, պայմաններում:Կարնոր է օպտիմալ խոնավության ժամանակին` հանքային պարարտանյութերովսահմանված ժամկետներում ու

բույսերիպարարտացումը: չափաբաժիններով հարթահիմնարկներիու Արարաւոյան Գիտահետազոտական վայրի առաջավոր տնտեսությունների արտադրականհարուստ համալիրմիջոփորձը ասում է այն մասին, որ ագրոտեխնիկական ցառումներիհամակարգ կիրառելու դեպքում կարելի է գրեթե առանց բացառությանմշակվող բոլոր բույսերիցստանալ ռեկորդային

բերք:

ԱՂՈՒՏ ԵՎ ԱԼԿԱԼԻ ՀՈՂԵՐ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՄԵԼԻՈՐԱՑԻԱՆ

Աղուտ

կազմում ն Է74

ալկալի հողերն ինքնուրույն հողային գոտի չեն հանդես են գալիս այլ հողային գոտիներում: Հողերի ան

բողակալումն ու ալկալիագումըլայն տարածում ունի երկրագնդի մայրցամաքաներում,կրում է առաջընթացբնույթ ն ոչ միայն յուրահատուկ հողաերկրաբանականու կլիմայական պայմանների.այլն ոչ ճիշտ անթրոպոգենգործունեության արդյունք էՊրոֆ. Ի.Սոբոլչեի տվյալներով աշխարհում այսօր ավելի քան 950 մլն հեկտարտարածությունայս կամ այն աստիճանիաղակալած են, իսկ Վ.ԱԿովդայի տեղեկություններիհամաձայնաղակալման ու ճահճացմանհետնանքովավելի քան 20 մլն. հեկտար տարածությունգյուղատնտեսականօգտագործումիցդուրս են եկել: Միայն նախկինԽորորդային Միությունում աղուտճերը, ալկալիները, ինչպես նան աղուտ ու ալկալի հողերի համալիրները զբաղեցնում են 120 մլն հենտար կամ ամբողջ հողային տարածության 5,496-ը, ըստ որում զուտ աղուտները զբաղեցնումեն շուրջ 17 մլն, ալկալիները`35 մլն, իսկ աղուտ ու ալկալի հողերի համալիրները` 70 մլն հեկտար: Շատ թե թիչ քանակի աղեր պարունակող հողերի ընդհանուրտարածությունը. որտեղ դրանք որոշակի հողային համալիրներեն կազմում, նախկինԽԱՀՄ տարածքի 1096-ից ոչ պակաս մասն են: Աղուտ հողերնառավել մեծ տարածում ունեն Ղազախստանում, ԱրեմտյանՍիբիրում,Միջին ն ՍտորինՊովոլժինում, Ուկն րաինայի հարավում, Միջին Ասիայի հանրապետություններում Անդրկուլկասում: Աղուտները մեծ տարածումունեն մոխրահողերիգոտում, իսկ ալկւսլիները` շագանակագույնն գորշ հողերի, ինչպես նան սնահողերի, մասամբ մոխրահողերիգոտիներում: Սոլոդները հիմնական շագանակագույն նում տարածված են անտառտափաստանային հողերի գոտիներում,մասամբ նան՝ գորշ հողերիենթագոտում: ՄիայնՉինաստանումաղակալած ու ալկալիացածհողերիտարածությունը կազմումէ 30 մլն հեկտար, Հնդկաստանում7̀ մլն հեկտար, Հունգարիայում` 1 մլն հեկտար ն այլն: Նման հողերը բավական տարածում ունեն ԱՍՆ-ում, Կանադայում, Ավստրալիայում, Ասիայի. Լաւոինական Ամերիկայի ու Աֆրիկայի գրեթե բոլոր պեւոություններում ն Եվրոպայիմի շարք երկրներում: Աղակալածու ալկալիսցած է Արարատյանհարթավայրիտարածքի քառորդից ավելին, որը Հայաստանիհիմնականերկրագործական գոտինէ: մղուտներ. Աղուտ են կոչվում այն հողերը,որոնք իրենց պրոֆիլում, մասնավորաւլես արմատաբնակ շերտում, պարունակում են գյուղատնտեսական բույսերի համար թունավոր քանակի հեշտ լուծվող աղեր: Աղուտներումօրալույծ աղերի քանակը կարող Է հասնել մինչն 3-5, նույնիսկ 309» ն ավելին, որոնք ւլնասակար են բույսերի բնականոն ւսճի ու զարգացմանհամար: Այդ աղերը հիմնականում

լոր

'

ներկայացնումեն նատրիումի, մագնեզիումի ն կալցիումի քլորիդներ, սուլֆատներ, կարբոնատներու երկկարբոնատներ: Ամենավնասակար ու թունավոր ներգործություն ունեցող աղը սոդան Է, ապա նատրիումիքլորիդը: Ջրալույծ աղերի կուտակումը հողագրունտում տեղի է ունենում լեռնային ապարների հողմահարման, հրաբխային ժայթքման ընթացքում անջատվող գազերում ու գոլորշիներում պարունակող ծծմբի ու քլորի հետագա վերափոխմանն քլորիդների ու սուլֆատների վերածման,բուսականմնացորդներիտարրալուծման,ինչպես նան հանքայնացված խորքային ջրերում եղած աղերի վեր բարձրացմանհետեանքով: Աղերի կուտակումը, ըստ Գ.Ն.Վսոցկու ն Ն.Ա.Դիմոյի, տեղի է ունենում նան փոշեցրման, այսինքն քամու միջոցով աղերի տեղափոխման ու կուտակման ճանապարհով: Նման ձնով 1 քառ. կմ տարածության վրա կարող են կուտակվել 2-20 տ աղեր: Ըստ Վ.Ա.Կովդայի տվյալների, տարեկան ցամաքից օվկիւսնոս են անցնում 2735 մլն տոննա հեշտ լուծվող աղեր: Աղուտ հողերի առաջացումը կապված է խորքային ջրերի բարձր մակարդակի, հողակազմող մայրատեսակներում ու խորքային ջրերում մեծ քանակությամբ լուծված աղերի առկայության, բարձր ջերմության պայմաններում տեղի ունեցող ինտենսիվ գոլորշացման ն այլ պատճառների հետ: Չորային կլիմա ունեցող պայմաններում,որտեղգոլորշացումը մեծ չափով գերազանցում է թափվող տեղումների քանակը, պայմաններ են ստեղծվում խորքային ջրերում ու հողառաջացնողմայրատեսակներումեղած աղերի հողի մակերեսում կամ նրա պրոֆիլում կուտակվելու համար: Ըստ Վ.Ա.Կովդայի,գոլորշացման միջոցով հեշտ լուծվող աղերի արտահոսքը մեկ սեզոնում հեկտարի հաշվով կարող է հասնել 5001000 տ: Աղուտ հողեր կարող են առաջանալ նան դաշտերն անկանոն ու բարձրնորմերովոռոգելու հետնանքով:Նման ձեով առաջացած աղուտ հողերը կոչվում են ճռնոորդային(ամ արհեստականաղուտներ: . Բնական պայմաններում աղուտ հողերը կամ բոլորովին զուրկ են բուսականությունից, կամ այնտեղ աճում են առւսնձին աղասեր, բարձր օսմոտիկ ճնշման պայմաններին հարմարված բույսեր: Աղուտների բուսական ծածկույթը միաւուսրրչէ, այն կախված է աղերի բնույթից ու քանակից:Սովորաբարաղոււոների բուսականությունը բնութագրվումէ բարձր մոխրայնությամբ:Եթե սովորական, չաղակալած հողերում աճող հացազգի ու Ն բույսերի մոխրայնությունը չի գերազանում 10 92-ը, աւպա սոդային աղոււոների բուսականության մոխրայնությունըհասնում է 10-3096-ի (կի-

րրատաղուրըը

հաճախ նան քսերոֆիտ աղաբույս, Ար սաանապատային գոտու 40-5596-ի (անապատային մաոորաբաժան: մա ըստ իրենց առաջացմա ն Աղուտային հողերն են ենջատիպերի վում ու ումեռ'փանբայնաթ» ց որոնք ա) հիդրոմորֆ աղուտներ, արո մոտ ր լինելու մակերեսին ված խորքայինջրերի՝ զ խր Մ բ) ավտոմորֆաղուտներ,որոնք աղակալած հողառաջացնողմայր ԱՆ:

նողի ոն

առաջա արի

ին Գնա վորւը՝ րոր

Աոա

ԼԱաՈՈՆ

Սքայ

Աի ային Սովորաբար ԱԱ հանդիպում,

ԱԱ Աղուտների կազմն որակական վրա: հատկանիշների

քին փորփոշ,

թաց

Նը

րանմէկեղե իսկ Ր ե Ա Անն Բ ոնՆ Հո քլորիդների ընկնում աՑո րաիտա աա իրի: իսկ մեծ 2 րըՆ: ի ի Ատ աղուտներ: ապա հողի մակերեսինառաջա

ն սն

նատրիումիքլորը, կալցիումի ն մագնեզիումի րն րոնք աչքի են իրենց նում են բացլաղուտներ:օբռ աղերը ոզնու մումի սուլֆատը, ձնավորվում են փորփոշ Աա ունի սովւմը առար լիությունը մեծանում է, ե հողի պրոֆիլը գույն:

րիո

Նկ.

|

22.

է

ձեռք

ո-

բերու

Գ

նն)

հարթավայրի ալկալի-աղուտներ: Արարատյան

Աղերի բաշխմանբնույթի տեսակետից աղուտները ստորաբաժանվում են`

ա) մակերեսային,երբ աղերը բաշխվում են հողի 0-30 սմ շեր-

ծծմբաթթվայինկալցիումը (ՇՅՏՕյ): Գիպսը այլ աղերի ուղեկցող է, ուստի նրա մեծ քանակությունը հողերի ցածր բերրիությանցուցա-

տում.

բ) խոր պրոֆիլային, երբ աղերը բաշխվում են հողի ամբողջ պրոֆիլում՝ մինչն խորքայինջրերը: Կարնոր նշանակություն ունի նան աղային հորիզոնի տարածման խորությունը:Եթե ջրալույծ աղերը բաշխված են հողի 0-30 սմ շերտերում, ապա դրանք դասվում են բարձրաղակալածկամ աղուտային, 30-80 սմ շերտերում՝աղակալած,80-150 սմ շերտերում խոր աղակալած,իսկ աղերը 150 սմ-ից խոր ընկած լինելու դեպքում` ոչ շարքում: աղակա

նիշ է:

Վ.Ա.Կովդայի,Վ.Վ.Եգորովի ն ուրիշների տվյալներով, թույլ աղակալած հողերում բերքատվությունըիջնում է 10-2096-ով, միջակ աղակալած հողերում 20-5095-ով, ուժեղ աղակալածներում` 50-8096-ով: Աղուտներումբոլորովին բերք չի ստացվում, այլ միայն առանձինբույսեր պահպանումեն իրենց կենսունակությունը: Այկալիներ Ալկալիներ են կոչվում այն հողերը, որոնք կլանված վիճակում պարունակում են մեծ քանակությամբ փոխանակային նատրիում ն բնորոշվում են անբարելավ ագրոֆիզիկականհատկություններով: Ալկալի հողերը նույնպես կարող են պարունակել հեշտ լուծվող աղեր, սակայն անհամեմատ ավելի քիչ, քան աղուտները: Տափաստանայինգոտում, հատկապես սնահողերում, շատ դեպքերում առաջացած ջրալույծ աղեր բոլորովին չեն պարունակում: Ի տարբերություն աղուտների, ալկալի հողերը սովորաբար ջրալույծ աղեր են պարունակում ոչ թե հողի վերին շերտերում, այլ որոշ խորության վրա: Ալկալիացմանպրոցեսում հողի կլանող համալիրը հագենում է նատրիումիիոնով, որի հետնանքով առաջանում է հիմնային ռեակցիա, ն բարձրանումէ օրգանականու հանքային միացություններիլուծելիությունը: Գիմնայինռեակցիանառաջանում է հանքատեսակներիհիդրոլիզի ն կլանող համալիրում նատրիումի ու հողային լուծույթի ածխաթթվայինկալցիումի միջն տեղի ունեցող փոխանակայինռեակցիայիշնորհիվ:

-

Հաակմւ

-

ո.

կ.կ. հող

Նկ. 23.Արարատյանհարթավայրիալկալի-աղուտներ

Աղուտ հողերի բնորոշառանձնահատկություններից մեկն էլ հողի պրոֆիլի սահմաններումտղմային մասնիկների,սիլիցիումի, երկաթի ու ալյումինի օքսիդների համաչափտեղաբաշխվածություննէ: Աղուտ հողերըպարունակումեն չնչին քանակությամբօրգանական նյութեր, ունեն ոչ բարձր կլանողունակություն (10-20 մգ էկվ 100 գ հողում), հումուսի կազմում գերակշռումեն ֆուլվոթթուները, քիչ է ազոտի ն հանքային սննդատարրերի քանակը, ռեակցիան սովորաբար թույլ հիմնային է (ՔՒԼ-7,3-7,5), իսկ սոդային աղուտներըաչքի են ընկնումբարձր հիմնայնությամբք̀ՒԼ- 9-11: Աղուտ հողերն բնորոշվում են բնական ցածր բերրիությամբ:Աղերի թունավոր հատկությունըորոշվում է դրանց կազմով ու լուծելիությամբ:Առավելթունավոր է սոդան, համեմատաբար ւպակասթունավոր հատկություն ունեն ծծմբաթթվայիննատրիումը (ԿոչՏՕչ),

|

|

խո՞

լ.

Հ

Ըո(1ՇՕ.), Հ

հող կ. կ.

| Ը

Ի

հողՇՕ.:

Ալկալիներիծագմանվերաբերյալ կան մի քանի տեսություններ: Դրանց համար ընդհանուրնայն է, որ ճանաչվում Է 2 իոնի առաջատար դերը անբարելավ ալկալիական հատկություններիառաջացման գործում: Ըստ Կ.Գեդրոյցիկոլոիդ քիմիայի տեսության` ալկալիներն առաջացել են նատրիումիչեզոք աղերով աղակալած աղուտների աղազերծմանընթացքում: Հողում շատ նատրիումիաղեր լինելու դեպքում պայմաններեն ստեղծվում կլանող համալիրից նատրիումի իոններով ուրիշ կատիոններվանելու համար:

Կ.Գեդրոյցըտարբերում է ալկալի հողերի զարգացմաներկու փուլ` ա) հողերիաղակալումնատրիումիչեզոք աղերով,այսինքն աղուտներիառաջացում, բ) աղուտներիաղազերծումն ալկալի հողերի զարգացումիր յուրահատուկ պրոֆիլի կառուցվածքովու հատկություններով: Ըստ որում, աղուտների աղազերծման փուլում Կ.Գեդրոյցնանջատել է երեք ֆազ` ա) լուծելի աղերի հեռացում, ք) սոդայի առաջացում,գ) հողի մասնիկներիդիսպերսումն դրանց տեղափոխում դեպիպրոֆիլի Խոր շերտերը:Սակայնչեզոք աղերով աղակալած աղուտներիցալկալիների առաջացման տեսությունն ունիվերսալհամարելչի կարելի: Աղյուսակ

գործումմեծ դեր է խաղում ալկալիների առաջացման է թե ինչպես է այն առաջանում, հարց սոդան, է առւաջանում հողում առաջանում:Բնական պայմաններումսոդան ն ապարների նատրիումպարունակողհրաբխային նստվածքային Քանի

բնականորեն մտի որ

Հողմահարմանընթացքումանջատվածհիմքերը հողմահարումից: են մտնում հողային լումեջ (Շո, ց, ԱՅ ն այլն) փոխազդեցության կարբոն համապատասխան հետ առաջացնում ծույթի ածխաթթվի է առակարող Ս ոդա կարբոնատ: նատրիումի նատներ, այդ թվում նս կարբոնատների ջանալ ճան չեզոք աղերի՝ հողալկալի մետաղների եղած ն համալիրում կլանող հողի ինչպես հեւո փոխազդեցության, կամ կալցիումի ն կարբոնատների լուծույթի նատրիումի հողային

ռեակցիայիհետնանքով. ջրածնիփոխանակային ածխաթթվային

ԱՅՏՕգԻՇՅ(ԻՇՕՑ)շ-»ՇճՏՕգ2Խ«ՒԼԸՕ:,

լա -

Հողերի կարգաբանումըըստ աղակալածությանաստիճանի (Վ.Ա.Կովդայի ն Վ.Վ.Եգորուլի կարգաբանման սկզբունքը)

հող կ.կ.

Աղակալածությանտիպը, չոր ճնացորդը տոկոսներով

Հողի աղակա-

:

լածությունը տ

Էլ

Է.-8

թ

6.

`.

ճ

Յ-

Տ

-:

ԷՖ-1

-.

Յ

Հ

թ.

Թ

-

-

8՝

`

ծ,Թ

--

5. Ց Յ

|ՏՀ

Յ-

ՔՀ

ռ |8 `

-

Ք

Օ

ճ

կ.կ. հող Բ.

ծ, Ճ

ծ

Գործնակա0Ռւճ ոչ աղա-

կալած (կամ թույլ

լած)

աղակա-

«0.15

ՀՕՍ.15

«0.15

Թույլ աղակա| 0,15-0.25 լած

| 0,15-0,30 | 0.15-0,25

աղա- | Սիջակ

025424

|

0.1.0.5

|

04-08

|

0,5"0,

|

կալած

Ուժեղ աղա-

կալած Աղուտներ

»07

«0.20

«0.15

0.15-0,25|

»Օ6

|

0,507

«0.7

|

«0.12

ՀՈ,30

0.2-0,3 | 0,25-0,4 | 0.15-0.3

0,25-0.4 | 0,28-0,5 | 0,3.0.6 04-06

«0,2

06-10

|

0.3-0.6

|

0.4-0.7

|

03.05

|

0.6.1,0

|

07-12

|

05-08

|

10-20

«12

»1.Ք8

»20

|

|

Ալկալիներիառաջացմանկենսաբանականտեսությունը զարգացրել է Վ.Ռ.Վիլյամսը, որը գտնում է, որ նատրիումիաղերի աղբյուր են ծառայում տափաստանայինն անապատայինորոշ խմբի հանբույսեր (օշինդր, աղաբույս ն այլն): Բուսականմնացորդների ջայնացմանդեպքում աղաջանումեն մեծ քանակությամբաղեր, այդ թվում սոդա: Հողի հարստացումը հեշտ լուծվող աղերու|առածէ բերում նրա կլանող համալիրի հագեցում նատրիումովն հողերն աստիճանաբարվեր են ածվում ալկալի հողերի: |Ք0

Ի

ԸԿ(1ՇՕ.),-»

փ

ԱչԸՕլ -»

Ձ

ոճ

կկ.

-

Խո՞

հող կ.կ.

| Է` է

|

ԸճՀ`

հող

ւ

Ի

Ի

ԸՇՕ.յ.

2 ՄՈԱ

ոչօՕլ: ճանապար-

Հողում սոդանառաջանումէ նան կենսաբանական քայքայմանժամանակ առաջանում մնացորդների հով: Օրգանական ու են ազոտային,ձծմբային այլ թթուներիաղեր, որոնց աճիոնները իսկ նատրիումըն կալցիումը աղային կլանվումեն բույսերիկողմից, են սոհետ լուծույթի ածխաթթվիերկկարբոնատների առացացնում պրոցեսնենան կենսաքիմիական դա: Սոդա կարող է առաջանալ պայմաններա նօդակյաց առկայությամբ նյութերի րով՝ օրգանական օգնությամբնատրիումի մում սուլֆատ ռեդուկցող բակտերիաների պրոցեսում: սուլֆատիվերականգնման Վերը նշված տեսություններումալկալի հողերի առաջացման պատկամ, ինչպես ասում են, ալկալիացմանպրոցեսի հիմնական նատրիումը: Միաժամանակ ճառը ճանաչվում Է ւիոխանակային սահմանվածԷ, որ հողի կլանող համալիրում եղած մագնեզիումը դեպքումնույնպեսէանատրիումիհետ որոշակիփոխազդեցության գործում: կան դեր է խաղումհողերիալկալիացման հետ ն Ալկալի տիպի հողերն ըստ իրենց ջրային ռեժիմի դրա ն ռեժիմի (աղային դրսնորման կապվածմի շարք հատկությունների ստորաբաժանհումուսագոյացմանառանձնահատկությունների) կ իսահիդրոմորֆ ն հիդտիպի` ավտոմորֆ, վում են երեք հիմնական հ ատկագոտիական ըստ հերթին, իրենց րոմորֆ: Նշված տիպերն ն ալկալիական հորիզոբաղադրության նիշների, աղերի քիմիական |

)8|

ճից վերե հողաշերտիհաստությանստորաբաժանվում են մի շարք ենթատիպերի, սեռերին տեսակների: : Ալկալիներիառավել կարեոր ծագումնաբանական ն մելիորաառանձնահատկությունները տիկ (քիմիական բաղադրությունը, ալկալիացմանաստիճանը,ֆիզիկականու ձեաբանական 1, այլ հատկություններն ու հատկանիշները) պայմանավորվածեն ւոեղի կոնկրետ ջրաբանական պայմաններով: Ալկալի հողերն ունեն ցայտունարտահայտված ծագումճաբանական հորիզոններով հողային պրոֆիլ: Վերին տեղակուտակ(Ճ) հորիզոնն ունի մոխրագույն գունավորում,փոշիացած ու փուխր է: Ղորիզոնիհաստությունը հասնում է մինչն 25-30 սմ: Այս հողերըսովորաբարաղերից ու կարբոնատներից լվացված են: Այկալիասկան կամ իլյուվիալ (8) հորիզոնըպարունակում է մեծ քանակությամբ կլանված նաւորիում, ուժեղ ամրացածէ, ունի սյունանման կամ պրիզմայաճլ,ստրուկտուրա, հարուստ է կավային ֆրակցիաներուլ, ամրացածշերտի հաստությունը կարող է լինել 20-30 սմ ն ավելին: Ծ Հորիզոնից ներթնընկած է ենթաալկալիական կամ աղային հդրիզոնը, որը հարուստ է կալիումի կարբոնատով, լուծված աղերով, ինչպեսնան գիպսովն տարածվում է մինչն 30-40 սմ խորությունը: Աղային հորիզոնիցներթե ընկած է տարբեր մեխանիկական կազմով ն հաճախ աղերովհարուստ մայրատեսակը՝Շ հորիզոնը: Նայած հողատիպին,հումուսի պարունակությունը ալկալի հողերում կարող է միանգամայնտարբերթանակի լինել: Կախված փոխանակային նատրիումիպարունակությունից, ալկալի հողերը լինում են բույլ ալկալիացած(5-1095), ալկալիացած (10-2095) ն ալկալիներ (203:-ից բարձրէ) Ալկալիհողերն աչքի են ընկնում մեծ տեսակարար դիմադրությամբ (մինչն 0,9-1.5 կգ/սմ"): Գերխոնավվիճակում վարելիս խիստ սվաղվումեն, իսկ չոր վիճակում առաջացնումեն կոշտեր:Բույսերի արդատներնալկալիացածամուրշերտովչեն կարողանում թափանցել: Սլկալի հողերն ունեն բույսերիաճի ու զարգացման համար անբավարարֆիզիկաքիմիական ու ֆիզիկականհատկություններ: -

``

"

ԱՂԵՐԻ ԱՌԱՋԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ԿՈՒՏԱԿՈՒՄԸ

ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ ՀԱՐԹԱՎԱՅՐԻ ՀՈՂԵՐՈՒՄ

Հողերում ն խորքայինջրերում սոդայի առաջացման մեխանիզմի պարզաբանման հարցը վաղուցի վեր ուսյրենականն արտասահմանյանհետազոտողների ուշադրության կենտրոնում է: Սոդայիառաջացմանվերաբերյալկան տարբերտեսություններն վարկածներ:

՞

Ներկայումս այդ ուղղությամբ գիտականբանավեճը դեռես շարուճակվում է: Ուսումնասիրողներիմեծամասնությունըգտնում է, որ սոդայի առաջացմանունիվերսալ ընթացք գոյություն չունի ն, կախված բնականպայմաններից.այն կարող է տեղի ունենալ տարբերգործոններիներգործությամբ:Հայտնի է այն դրույթը, որ սոդայի առաջացման վորաէական ազդեցությունեն թողնում երկրաքիմիականե ջրաբանական գործընթացները, որոնք, ելնելով տեղի պայմաններից, ձեռք են բերում տարբեր ինտենսիվություն ն ուղղություն: Վ.Ա.Կովդանգտնում է, որ հիմքերի կարբոնատներին երկկարբռնաւտների միացություններիառաջացման,տեղաբաշխման (միգրագիայի) ն կուտակմանպրոցեսըերկրագնդինշանակալիտարածէ: պրոցեսներից քի վրա հնադարյաներկրաքիմիական մեկն Առավելընդհանուր ճանաչում է գտել գանգվածային-բյուրեղային ե նստվածթայինապարներիհողմահարմանառաջնային պրոցեսների ընթացքումսոդագոյացմանտեսությունը (երկրաքիմիական տեսություն): Ապար կազմող հանքատեսակների,մասնավորապեսնատրիուպրոցեսումԻտ-ին Խ-ի մականալյումոսիլիկատներիհիդրատացման ու են անցնում հեղուկ ֆազ, որը ն առակատիոններըազատվում է ջացնում երկրորդայինկավային հանքատեսակներ,սոդա ն սիլիցիում: Այդ պրոցեսը կարելի է պատկերելհետնյալկերպ. ուշՕՀ288ԱՇՕյ:

ԱՅՃԵՏԵՕԹՒոՒշՕՀ2ՇԾ2-»ՒԵՃԵՏԵՕՑ ԻշՕԷ4ՋՕ

Աերացիայիգոտում չոր ու տաք կլիմայի ներգործությանտակ նատրիուճի երկկարբոնատըվերածվումէ սովորական սոդայի: Սոդայի առաջացմանվերաբերյալ գոյությունի ունի նան այլ տեսություն: Վերջինիս էությունն այն է, որ նատրիումիքլորիդի ու սուլֆատի աղերի ածխաբթվի առկայության պայմաններում կալցիումի ու մագնեզիումիաճխաթթվայինմիացություններիհետ փոխազդեցությանընթացքում ւտաջանում Է սոդա (ե.Հիլգարդ ն ուրիշներ):

2ԱՅՒԼՇՕՀ-»Ա8շՇՕյէԷՕԷՇՕչ:

Վ.Ա.Կովդան գտնում է, որ սովորական պայմաններում նման ճանապարհովկարող է առաջանալաննշանքանակի սոդա: Կ.Յու.Կոժեվնիկովընույնիսկ այն կարծիքն է, որ Ե.Հիլգարդի տեսությունըգիտաարտադրական հիմքեր չունի: Սոդայի առաջացմանհարցի վերաբերյալորոշակիճանաչմանէ սրժանացել Կ.Կ.Գեդրոյցի(1912) տեսությունը: Ըստ հեղինակի հողի կլանող համալիրիցփոխանակայինԿշ-ը դուրս է վանվում լուծույթ ն նրանում լուծելի ածխաթթվիառկայությանպայմաններում առաջանումէ սոդա հետնյալ սխեմայով՝

հող կ.կ. հող կ.կ.

Ի" իշ" Ի

Դ

ի" ե» :

ԷչԸՕ.

Հ

հող կկ.

ԸռԸՇՕյ հող կ.կ. Հ

Ի

Է

ՈոչԸՕլ:

|

/0չԸՕ.:

Այս գիտական կոնցեպցիան պաշտպանում են ինչպես արտասահմանյան որոշ գիտնականներ,այնպես էլ ճանաչված հողագետներ Ի.Պ.Գերասիմովը,Ե.Ն.Իվանովը, Վ.Ա.Կովդան ն ուրիշներ: Ստեփան Գաններ(1970), ուսումնասիրելուլ սոդային հողերում ուժեղ հիմնային համակարգերիառաջացմանմեխամճիզմը, հանգել է այն եգրակացության, որ ալկալիների հիմնայնությունն սկսվում է այն պահից, երբ մազանոթային վերելակ խորքային ջրերից հողի մեք մուտք է գործում նատրիումի կարբոնատ: Բացի վերը նշված սոդայի առաջացմանուղիներից, մի շարք գիտնականներ(Վ.Բ.Վիլյամս, Ն.Ի.Բազիլնիչ, Վ.Ա.Կովդան ուրիշներ) գտնում են, որ անապատային,կիսաանապատայինու տափաստանային գոտիներումհողի մեջ սոդա կարող է առաջանալ նան կենսածին (կենսաբանական ծագման) ճանապարհով` բուսական մնացորդների հանքայնացման գործընթացում, ըստ որում սոդա կարող է առաջանալ միայն որոշակի տեսակիբույսերի քայքայումից: Կան նան հողում սոդայի առաջացմանայլ տեսակետներ՝վերավանգնաան տեսկըիաների ընջսգեում ոյի առաօսցում: ան օդակյաց 1926): Սոդայի առաջացումը հնարավոր է նան որոշակի պայմաններում ծծմբաթթվայինն ազուտաթթվային աղերի դեսուլֆոֆիկացգիայի ն դենիտրիֆիկացիայի հետեանքով: Հողագիտության ն ագրոքիմիայի գիտահետազոտական ինստիտուտի ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ առանձնակի արտահայտվածանօդակյացպայմաններումդենիտրիֆիկատորների ու դեսուլֆոֆիկատորների քանակիավելացմանըզուգընթացսոդայագոյացման ինտենսիվությունըխիստ մեծանում է: Ա.Շ.Գալստյանը (1964, 1967) ուսումնասիրություններով հանգել է այն եզրակացության,որ սոդագոյացումը հնարավորէ ֆերմենտճերով սուլֆատներիե նիտրատներիկենսաքիմիականվերականգնման ճանապարհով,եթե առկա են խիստ վերականգնման ւպրոցեսների պայմաններ,ինչպես նան նատրիումի սուլֆատներ ու նիտրատներ,որոնցթթվածինըջրածնիընդունիչ է (ակցիեպտոր): Գավանաբարսոդայի առաջացման նման ուղին հնարավորէ ճահճային տիւպիհողագոյացմանպայմաններում,որտեղ օրգանա-

ճանապարհով (Վ.Ռ.Վիլյամս,

բարձր է, առկա է հանքային կան նյութերի պարունակությունը են ն անծդակյացպայմաններ: միանգամայն ստեղծված սուբստրատ

Հ

Է...

«թեանը .

առ

Ազգը,46657

ԽԵ»,

-

ԹԱՏԳԷՀԻ`՛

ԼՒ

Ց--1

Նր

Բեք

եք

ավ--Տ Ջ

«ոշ---ԿՎ

3.

ՆԿ

ՀՀ-Ի

աԱ Քի:ԹԵԷՎ ԷՋ Կա շո Բ ՆԱՆԻ ԲԱՆԱՆԻ ՄԱ Դ ՆՈՐԱ ՈՒ ՒՆ Ը

ՄԱԿԱ

2Ք

ՅԲյ

.

Լ:

ԼԴ

այն

Դարա

ՐԱՆԻ

ՀԵԽԽԻԻՎ

լա

էթի

Նկ

շերտավորման սխեմատիկպրոֆիլը 24Աղերի երկրաքիմիական ջրերի սնման Արագած լեռ-Արաքսգետ հատվածում,ա) ստորգետնյա մարզ. տեղափոխման օրերի ստորգետնյա Բ: ժար. մարզ: 1. գետաբերուկկուտագ) ստորգետնլաջրերի բեռնաթափման

ԼԱՑ

վ-եչըք ատար այան» 6 անդեզիտաբազալտներ պորֆիրիտներ, Բ ւֆեր, այլն, դ

ն

7.

դրանց տուֆերը, տուֆոզեն, մասամբ կրաքարային ապարներ. 8. կրաքարեր ն ձերգելներ,9. պորֆիրիտներ,դրանց տուֆոբրեկչիաները, կոնգլոմերատներ ն այլն. 10. մետասորֆիկ թերթաքարեր, ստրատոհրաբուխ: 11.

ալկալի-աղուտնեհարթավայրիմարգագետնային Արարատյան են նյութերի պաօրգանական քանակությամբ աննշան րը բնորոշ ն 2 հորիզոնում խորքային ջրակիր հատկապես րունակությամբ, մեւորանոցաերացիայիգոտու շերտումբարձր օքսիդացմանֆոնով պրոցեսներըհասնում են մինչն 400(օքսիդացման-վերականգնման 450 մվ): Բնականէ, որ այդպիսի պայմաններումհողագոյացման պայմաններստեղծել սոդագոյացնյութերըչեն կարող նվազագույն ման կենսաքիմիական ռեակցիայիհամար: Բերվածգիտականկոնցեպցիաներիհամառոտ վերլուծություհնարանից պարզ է դառնում,որ գոյություն ունեն սոդագոյացման վոր շատ ուղիներ: Եղած տեսություներն ու վարկածներըհավասաու խորքարազոր ն ունիվերսալչեն Արաքս գետի ավազանիհողերի յին ջրերի համար:

Էաարզել Կն աման աան անհրաժեշ Ամեն մի

կոնկրետ հողաերկրաքիմիական

պայմանների համա

մասշ.

շրջանի մակերեսային ջրերը ն գործող գետերի ջրերը ձեռք են բերում պարզ արտահայտվածհիմնային ռեակցիւսմ`երկկարբոնատնե-

տաբներնու դրա վերաբաշխումըհողի պրոֆիլի սահմաններում: Այժմ համառոտ վերլուծենք Արարատյանհարթավայրումսոդայի առաջացմանպայմանները,դրա տեղաշարժն ու կուտակումը հողում ն խորքայինջրերում: Մեր հաճրապետությունումառանձնացվում են երկու բնական

Գոր» ԱԱ աան ներ,

ն հիմնային-

ե

|

ման

նե

:

հարթավայրիշրջաններիհողերը: Նախ ռամառոտակինշենք Սնանւա լճի մերկացած հողագՍեարունտներումսոդային աղուտների առաջացմանպայմանները: նի ավազանիգետերիջրերում հիմքերի ն երկկարբոնատների պաիունակությանվերաբերյալկատարվածվերլուծական ուսումնասիրություններիցպարզվել է, որ նատրիուսիերկկարբոնատիպարուկապի մեջ է գտնվում ավանակությունըհամահարաբերակցական զանի ապարագրությանհեւո-

ՅԻ

է

ել է, որ ածխաթթվով հազե ծ ( ) պարզել հագեցվա ջրի ներգործության տակ բազալտից Կ սիենիտից անջատվումեն ն ԻՇՕ: Տ/Օշ: Գետերի ն լճի

Արյան նեա

ն

րիԱԱ .Գ.Աղաբաբյանը

ջրերի Քիմիականբաղադրությանհամեմատա-

կան ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ Սնանա լիճ թափվող գետերիջրերի համեմատությամբ,Սնանա լճի ջրերում նշանա-

կալի չափով ավելանում Է նատրիումի կարբոնատներիթանակը: Սնանա լճի ջրերում նատրիումի կարբոնատների քանակի հետագա ավելացումը պայմանավորվածէ հսկայականմակերնույթիցտեղի ունեգողինտենսիվգոլոշիացմամբ: Գետերիջրերում կարբոնատների պարունակությունըն Սնանա գոգահովտիերկրաքիմիականառանձնահատկությունները հիմք են մեծ տալիս եզրակացնելուսոդագոյացման երկրաթիմիականմաս»չտաբներիարտահայտվածության,սոդայի տեղաշարժմանն Սեանի ավազանի հողերում դրա կուտակման մասին:

|

:

«ո

7.

ո

զ.

8ը

ամե

գէ

մ

ռսչը

ձե

տ 60

ԹԵ

ճռ Փ.«ՕՀ

Ժ

2. էԼ) ճօ Տը

14.

`

Ա» բա

Լ

-

Ա044-465ԲՅՅՅկո5

Մտ ա՞ լ

Նկ. 25.Ստորգետնյաջրերի սնման

բեռնաթափման մարզերը

«0:

-ոլձ

քա-«5Հա»

ճեց

ս

2-21

ճ46-

`

թ

Նոգ,

Նկ. 26. Արաքս գետի վերին ս միջին հոսանքի ջրհավաք ավազանի գեւտերում Ռտ-ի Ա ԻՇՕչ»ի պարունակուբան սխեճատիկ .:թարտեզ (սլաքները գույց են տալիս գետերի

հոսքի ուղղությունը)

Հայտնի է, որ Սնանի ավազանիանդեզիտաբազալտները պարունակում են գրեթե հավասարքանակի ւսլլալի ն հողալկալի մետաղներ, որոնց հիդրոլիզային հողմահարման ընթացքում այդ

։

`

"զ 68:

-

Կգ

ԷԲ կԱ

.

.

:.Փ5-Ըոս

օա.

խաւ") Գետ: Գզվ առ...

Նկ. 27.Ալկալի-աղուտներիմելիորացված հողերի ճեխանիկական(Ա) ն

միկրոագրեգատային (Բ) կազմը7 Ր-8 այգի, Ր-6-ծիրանի այգի, Ր-7-տանձենու

-

աղուտ, Ր-2-

այգի.

Խաղողի

Ջրաերկրաբանական ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ լճի ջրերը ն նրաավազանիաղբյուրներըԱրարատյանհարթավայրիստորգ ետնյա ջրերի սնման աղբյուր են ծառայում:Այս տեսակետիցէլ որ Արարատյանհարթավայրիարտեզյան ավազանի սոդային լուծույթները որոշ չափով ջրաբանականկապ Սնանա

ունեն

Սնանա

ե հնարավոր լճի

հետ:

|47

Աղերի կուտակման ու աղուտների առաջացմանտեսակետից առավել հետաքրքրություն է ներկայացնում Արարատյանհարթավայրը: Այն ձգվում է հյուսիս-արեմուտքից հարավ-արնելք, շուրջ 120 կմ երկարությամբ, 10-30 կմ լայնությամբ ն բերվածքների ու ստորգետնյա ջրերի կուտակմանմարզ Է Դարթավայրիմիջին բարձրությունը ծովի մակերնույթից825 մ է, իսկ ծայրամասայինլեռնաստորոտումայն հասնում է 950-1000 մ-ի: Միջինարաքսյան իջվածքը այն տարածքն է, որտեղ բեռնաթափվում են ծովի մակերնույթից 1000-ից մինչե 4000 մ բարձրության տարբեր կենսակլիմայականգոտիների հսկայական օրհավաք ավազանի ներծծանցմանջրերը ն ստորգետնյա ջրերի սնման մարզ է: Ներծծանցմանջրերի բեռնաթափման մարզը Արարատյանհարթավայրնէ, որը տարածվում է ծովի մակերնույթից 800-900 մ բարձրության վրա: Սնման մարզը Սնանի ավազանը ն միջին բարձրլեռնային գոտին է, որոնք գլխավորապեսկազմված են արւոավիժումային Ոֆուզիվ) ապարներից: Հենց այստեղ ձնավորվում են ստորգետնյա օրերը:

ԵՐ «շ

Թ

Փ

շ

շշ

0»

ՅԱԱԼ

Հ

.

Ք4

դրանք գլխավորապես սնվում են թույլ ճնշումային ջրապարունակ հորիզոնից: Խորբային ջրերի մուտքի հաշվեկշռում վեր բարձրացող հոսքը 7536 է, օծանցմանջրերը միջտնտեսայինոռոգման ցանցում ն ոռոգվող դաշտերում` շուրջ 2052, իսկ մթնոլորտայինտեղումները գետերի ջրերի հետ մելլտեղ` 556 Խորքային ջրերի ելքը կամ ծախսը կատարվում է չորացնող ցանցով ու գետերով դրենաժվող հոսքերով (ընդհանուր քանակի 5846), ինչպես նան համընդհանուր գոլորշացմամբ (4252): Խորքային ջրերի բարձր մակարդակը (հողի մակերեսից 2,5 մ-ից պակաս) պայմանավորված է հարք ռելիեֆով ն հողագրունտի թույլ գրենաժավորմամբ:Այսպիսի պայմաններում նկատվում է թույլ ճնշումային ջրերի բեռնաթափում`ցրվող հոսանքների ն հիդրոմորֆիզմի պրոցեսիինտենսիվզարգացմանճանապարհով` որ

ա

շը

5 57»: Ի:

«բ

ջ50 /525- 22,

Եզն

Է...

72. ւա

զօ.

չէ ԷՏ

աէ-զ|

ճն

Ն-շի-կթ ՛

թ

Է

բ

գավ.

ո

ճ

.

նոթ ԷԶ

-

ք

ը

Ցինչն ԱնումԱաաաթու

Նկ. մ28.Աղե

արունակությունը

հո

/64: «6` տո ճգ:

-'

Քու

Ու

նադարյան ն չորրորդական լավաների ճակոտկենություննու ճաքճքվածությունը նպաստել են միջլավային ջրերի աստիճանական կուտակմանը: Ստորերկրյա ու խորքային օրերի շարժումն ու քիմիական բաղադրությունը պայմանավորված են երկրաբանական,երկրաձնաբանական առանձնահատկություններով,մթնոլորտայինտեղումների քանակով, կլիմայով ու առանձին կենսակլիմայականգոտիների հողագոյացման պրոցեսի ներգործությամբ: Խորքային ջրերի սնման աղբյուրներին ծախսիքանակականհաշվարնծերըգույց են չտալիս,

7)2

(ԶԵՂՎԷ

Թ

արը

"7

1271.

39201923

Հ

ոջ

ի

ա.

Իոն

Հ2:

ՇՏԹՑ

Մ`

լո

ԷՅ

ճո"

էյի ՅԱ

ԷՅ

Տր

ըրոլ""բշիոնի"

Նկ. 29.Չմելիորացված հողերիաղային պրոֆիլ,որոնք ջրվումեն անձրեացմանեղանակով:

Տեղանքի թեքությունը նվազելու հետնանթովհոսթի արագությունը խիստընկնում է, հաճախ մոտենալովզրոյի: Դրան նպաստում է Արարատյանհարթավայրիտվյալ տարածքի(հարթ գետահովտադարավանդայինհարթություն) կուտակումներիբույլ ջրաթափանցությունը: Լճագետային կուտակումների սահմաններում ջրապահուն հորիզոններիառկայությունը, որն անմիջականորեն ազդում է խորքային ջրերի սեզոնային դինամիկայիվրա, հաստատվում է

արե

մակարդակի տատանման

Բո:

փոխադարձ կապված ռեժիմնե-

ճնշումային

խորքային ջրերի ռեժիմների մեծ չափով համընկնումը վկայում Է այն մասին, որ դրանց մշտապես սնումը կատարվում է վերելակ հոսանքներով: Խորքային ջրերի մակարդակի տատանումներըսեզոնի ընթացքում0,5-1,0 մ է: հ-8

Բ

320123

ու

1977».

21072

1977.

ե

Հարթ գետահովտայինհարթավայրումանջատումեն թույլ

|

գոտիներ: դրենաժվող ափազանցթույլթույլ դրենաժվող գոտիներ չափազանց

20 40 ծն 0

8.5129

ի.22

կ.27 Ք 13-4ե(6)

Հ0 480ն0 00 10

--յրգ

.-

Տ0-

Խոն».

281191 25

400ամ

:

Ը-ՅՆՑ՝ Էիկ՝222

ի"ՅՅՎԱԱ'

Վ:6-ով) պարունակությունը Նկ. 31.Կլանվածկատիոնների ժելորացմածալկալի-աղուտներում.

Թույլ դրենաժվողգոտում խորքային ջրերն ունեն 1,0-ից մինչե դրանց խորությունըմինչն 2,5 մ է, ջրի 3գ/լ հանքայնացվածություն, հայելու թեքությունը0.0012-0,0024, իսկ ծծանցմա0 արագությունը` 10-ից մինչն 20 մմ/օր: Դրանք առաջ են բերում հողերի աղակալում ու ճահճացում ն միաժամանակակտիվ դեն են կատարում հողագո-

յացմանպրոցեսներում: Նկ. 30.Լրիվ աղազերծւված հողերիաղայինպրոֆիլ. որոնք ջրվում են անձրեւսցժանեղանակով(պայմանական

928.

Զբ

«Կ

Ը

շ

ր

՛

ծով

ՆՀ

77 1222. :

Ի

՛

Մ

ա.

ԷՀ --

:

ո

ՒՄԱՉԻ անվ ա)ձիկրոիջվածք,բ) միկրոբարձրացում.

Նկ.ազդեգությունը ԳԱԱ

ւ

|Ժ0

Ք

ՀՄ

Թույլ ճնշումային ջրապահուն հորիզոնի ջրերի պիեզոչափականմակարդակնամենուրեթ բարձրացնում է խորքայինջրերի մակարդակը 0.3-0,8 մ-ով: Գոլորշացումը խիստ գերազանցում է ստորգետնյա հոսքին, որը ն առաց է բերում հողերի աղակալում: Ըստ որում մեզոթերմայինփուլում խորքային ջրերում նկատվում է նան ջրալույծ սիլիցիումի ավելացում (8 մգդ-ից մինչն 13.2-14,5 մգղ), ը է Արարատյանհարթավայրիհիմնային աղակալած հո որը բնորոշ ղերին: Արարատյանհարթավայրի հարթ գոգահուլտայինհարթության աղակալած հողերում առանձնացվում են երեք ուժեղ հանքայնացված խորքային ջրերի կենտրոններ: Դրանքրնդգրկում են Մեծամոր, Սնջուր-Հրազդանն միջգետայինտարածքիԱրազղայանիտափաստանի չիրացվածհողերը: Այստեղխորքայինջրերի հանքայնացվածությունը 3-ից մինչն 5գ/լ է: Այդ ջրերը ոռոգմանհամար պիտանի

չեն:

նշաններըտրված են29-նկարում)

2Ճ.23

՛-

աղերի պարուՍակությա

րա

Զափազանճցթույլ դրենաժվող գոտու համար բնորոշ է խորքահետագա հանքայնացում,որբ հասնում է 10. իսկ տեղյին ջրերի 35-40 տեղ` գ/լ (Արազղայանիտափաստան):Գանքայնացմանմեծացումը հիմնականում տեղի է ունենում նատրիումի հիդրոկարբոնատային աղերի հաշվին, որն էականնշանակություն ունի սոդային աղերի կուտակման ն հողերի ալկալիացման հարցում: Այս գոտում ջրի հայելին նվազում է մինչն 0,0004-0,0009, ծծանցման արագութ6

ջրերի մակարդակը` 2 խորքային

երն խար թւն ԿԱ ԳանԱՏ հողերի րում փոխվում մաօր, իսկ

3-6

՝

-

Ուսումնասիրությունները ն

գույց

են տվել,

ո

:

մ

ւ

ից .

Խորքային ջրերի հանքայնացվածությունըմալիս-օգոստոս ամիսներինորոշ չափով բարձրւսնում Է, որին նպաստում է հարթ գետահովային հարթության չոր ու տաք կլիման: Այսպիսի պայմաններում,որտեղ գոլորշացումըխիստ գերազանցումէ մթնոլորտային տեղումները, տեղի է ունենում աղերի ինտենսիվտեղաէ:

շարժ: 8.21

950-՝ ի

|

չք 3.01

նան խիստ րում ջուդրենաժի մայր: տարածքի տեպքում, ինչպես տեղումներին ցամաքային

ներգործության տակ, ավելի քան 3 ան-

լուծելի աղերի կապված (ուե՞ կուտակում, հետեանքով կուլյար լուծելի Տ:Օշ-ի տեղաշարժ որի է խորքային մոտեն է նշ հանքայնացվածությունը մեծանում Պետք ջրերի ք Արայի դեպի արարատյա նալին երկրաքիմիական հոսքերի ճնավորման շարժման պրոցեսում, ջրերի բարձրաչափականնշի նվազելուն զուգընթաց, ստորգետնյա հանքայնացվածությանաստիճանը բարձրանում է: Ամռանը ջրի վեու

ու

ոտ

ու

Ք.3)-15

Ց.

Հ

թ

ո

» ոմ

Աաաա

ՑԱ

ԲՈՑՐԸՉԸՐԱ

ԹԵ ԱԿ:

Նկ. 33.Մելիռրացվածհողերիաղային պրոֆիլը խաղողի այգում.

Հարթ գետահովտայինհարքություններումաղերի կուտակումն ընթանումէ խորքայինջրերիվրալեռնաստորուտային երկրաթիմիական հոսքերի ն խորքայինճնշումայինօրերիհիդրոստատիկճնշման պայմաններում,ինչպես նան խորթային ջուր-հող-բույս-մթնոլորտ սխեմայում գոլորշացման ն ներփչումային (տրանսպիրացիայի) պրոցեսների աճող գրադիենտով: Դրա հետնանթու|առաջանում է հողի այնպիսի ջրային ռեժիմ (էքսուդատ տոպի). որւոեղ գոլորշացումը մի քանի անգամ գերազանցում է ոթնոլոոտայինտեղումների քանակին: Այս պայմաններումտեղի են ունենում զարգացող աղակուտակմանու աղակալման պրոցեսներ:ՎԵրջոններսառանձնապես 1Ր5

կլիմայի

մերձարնադարձային

երբ գոլորշացումըգերազանցում է տեղի է ունենում գամ: Դրւս հետ

ո

`

չոր

րելակ հոսանքներիշնորհիվ սոդան տեղափոխվում է ու կուտակվում հողի մակերեսին. Դարերով ընթացող այդ պրոցեսների հետեանքով հողում կուտակվում է բավականքանակությամբ սոդա: Այլ կերպ ասած, Արարատյանհարթավայրի հողերում սոդան մուտք է գործում խորքայինջրերից տրանզիտով(տարանցումով), որն անմիջականկապ ունի այն երկրւսքիմիականհոսանքների հետ, որոնք տարածթինհարող Արարատյանդաշտ են մտնում հարթավայրային լեռներից:

8431-4635) ֆ

ուժեղանում են խորքային ջրերի բարձր մակարդակիպայմաննե-

ՉԻ Ջ

ԷՎ ՞

: թ

Է է-

«

«

Հ

Եկ

ԳԱԱ

գամ ԲԵժցըն տեղադրված հո.

ղային կտրվածքների աղային պրոֆիլ.

Այսպիսով,Արաբսգետի ավազանի միջին մասում շնորհիվ ուժեղ զարգացած երկրաքիմիական պրոցեսների գոյանում են բույլ |93

հանքայնացվածսոդային լուծույթներ, որոնք ստորգետնյահուլանքներով սնուցման մարզից անցնում են ավազանի ցածրադիր մասերը` Արարատյանհարթավայրը: Արաքս գետի ավազանը յուրահատուկ երկրաքիմիական տարածաշրջանէ:, որտեղ ցայտուն են արտահայտվածսոդագոյացձան ն սոդայի կուտակմանպրոցեսները խորքայինջրերում, հողում ն հողագրունտում: Այս տեսակետից էլ Արաքս գետի ավագաննանջատվում է որպես յուրահատուկ մարզ:

ԱՂՈՒՏ-ԱԼԿԱԼԻՆԵՐԻ

ՄԵԼԻՈՐԱՑԻԱՆ

Մշակովի բույսերի մեծամասնությունը հողում օիալույծ աղերի ււյարունակության դեպքում չի կարողւսնում աճել կամ տալիս Է շատ ցածր բերք: Սղուտ հողերի մելիորացիան ժողովրդակար տնտեսության կարնոր նշանակություն ունեցող հիմնահարցերից ճեկն է: Մելիորատիվ հողագիտության զարգացման գործում մեմ ավանդ են ներդրել առանձնապես նախկինԽորհրդային Միության Ն Հունգարիայի մտավորականները:Աղուտ հողերի մելիորացիայի բնագավառումբարձր տեսականմակարդակովու գործնական ւսրդյունքներով աչթի են ընկել Հնդկաստւսնի գիտեւսկւսնները:Մելիորատիվ աշխատանքներիիրականացման աշխատանթներումլայն ճաճաչման են արժանացել ամերիկյան գիտնականներն ու պրակտիկ աշխատողները: Հողերի աղակալման դեւ պայքարը հնուց ի վեր եղել է չինական գիտնականներիհատուկ հոգը նււյլն: Կախված հոդակլիմայական պայմաններից. հողերի առավկւլՅան բնույթից ն տնտեսական հնարավորություններից ամեն մի եոկրում կիրառվում են աղակալած ու ալկալիացած հոդերի մելիորացիայիռամապատասխանմեթոդներ: Յողահիդրոերկրաբանական պայմաններից ս տեխնիկառետեսական հնաիավորություններիցելնելով մշակված են հիմնային բնույթի ադակալածհողերի մելիորացիայի տարբեր եղանակներ: Ագրոտեխնիկական ու կենսաբանական մեթոդները, ոռոնք ընդգրկում են հողի մշւսմկմանտարբեր եղանակներն նպատակեն հետապնդում ինքնամելիորացմանհամարակտիվացնելու կալցիումի ներհոդային միացությունները ե հետագայում մշակելու աղադիմացկուն-իրացնող գյուղաւտնւոեսականկուլտուրաներ. կիրառվում են հիմնականում անծրդի պայմաններում ալկալիների բարելավման համար: Նման հոդերի իրացման համար որոշ երկրներում Օգտամեճ

զործվուռ են գոմսվբ. ծղուռ. կաւուսրվում է չիղերալ մշակարույսեր:: վարածածկ, ավազալոցք. հողալիցք նայլն: էլեկւորամելիորացիայիմեթողը. մագնիսականացվածլ վացմս/( օրերի օգտագործումը, արհեսւոական սւղրուկւոուրագոյացմածեղա. նակների կիրառումը արտադրական պայմաններում դեռեւ: կիրա ռություն չեն ստացել Կ գտնվում են մշակմածփուլում: Աղալլալած ալկալի հողերի քիմիական մելիորացիայի համար շատ տեղեոումօգտագործվումեն գիպս, կավիճ, ւսրդյունաբերական թափոններ, որոնք պարունակում են ֆոսֆոգիպս, կալցիումը Ելորիդ ն այլն:

շատ Նախկին ԽորհրդայինՄիությունում ու արտասահմանյան երկրներումալկալիացած հողերի մելիորացմանտարածվածմեթոդը տարբեր կենսաբանական ու ագրոտեխնիկալլանեղանակների հեւո զուգակզւլած գիպսացումն է: Այն դեպքում, երբ հողերը պարունակում են չեզոք աղեր, դրանք կարելի է հեշտությամբ լվանալ ու հեռացնել հողի պրոֆիլի չպաուսնջվող խորության սահմաններից` Արարատյառհարթավայրի սոդային աղուտների մելիորացմանխնդիրը դժվար է: Հողային լուծույթի ռեակցիայի բարձր հիմնայնությունընպաստումէ հողի դիսպերսականության բարձրացմանը, հիդրոֆիլ կոլոիդների ավելացմանը. դրանց ուռչելու հատկության բարձրացմանը,որը ն առաջ է բերուս հողի ծակուտիների խցանում ն գործնականորեն ջրի ֆիլտրւսցիայի բացառում:Միջավայրիհիմնային ռեակցիանխիստ նվազեցնում է հողային լուծույթում կալցիումի ն մագնեզիումի երկկարբոնատների ակւոիվությունը ն թուլացնում դրանց մելիորատիվ ներգործությունը: Կլանված կատիոններիկազմում փոխանակայիննատրիումիբարձր պարունակությունը (10-25 մգ.էկվ) պայմանավորումէ հողի ալկալիացումը ն նպաստում բացասական ջրաֆիզիկականհատկություն-

ների դրսնորմանը:

Սղակալումը զուգակցելով ժիջավայրի ռեակցիայի բարձր հիմնայնության ու ալկալիացվածության հեւո, նաւորիումի կարբոնատի ու երկկարբոնատներիգերակշռությունը բացառում Է Արարաւոյան հարթավայրիալկալի աղուտների իրացումը առանց քիմիական մելիորացիայի ն նախապես ցամաքեցնող ցանցով խորքային օրերի մակարդակը300 սմ ն ավելի խորությամբիջեցնելու: Սոդայինաղուտների մելիորացիայի խնդիրը դժվար է նան այն տեսակետից,որ սոդան քիչ չարժուն միացություն է ն անբավարար ջրաֆիզիկականհատկությունների,մասնավորապեսթույլ ֆիլտրացիայի պայմաններում, դժվարանում է ադերի լվացումն ու հեռացու:առկայությանդեպքում` մը նույնիսկ բարեկարգ ցամաքեցնող ցանցի

|05

շըակայն ֆուլ վելիու մամը Կնա տելի լիորագիայի տասխանատու բաժինը մելիորացիան Ա

Հայաստանի գյուղատնտեսության նախարարությանՀողագիտության ն ագրոքիմիայիգիտահետազոտականինստիտուտի ներկայիս հողագիտության, ագրոքիմիայի ն մելորացիայի գիտական կենտրոնիկողմիցվերջին տարիներինմշակվել են սողային ալկալիաղուտների քիմիականմելիորացիայի տեսական հիմունքները,օգտագործելով արդյունաբերական թթու թափոններ,ն ւսռաջարկվել են մելիորացիայի միասնականացվածտեխնոլոգիա ն աշխատատար պրոցեսների մեքենայացման համար համալիր մեխանիզմներ: Մշակված մեթոդը ներկայումս լայնորեն կիրառվում Է արտադրականպայմաններումԱրարաւոյանհւսրթավայրի սոդայինալկալիաղոււոների մելիորացիայի համար: Մեր հանրապետությանաղուտ հողերի մելիորացիայի հարուստ փորձը կիրառություն է ստանում նան ԱՊՀ երկրներում ն նույնիսկ արտասահմանյան երկրներում,որտեղ հողերը աղակալման նույնանմանբնույթ ունեն: Քիմիական մելիորացիայիպրոցեսում կալցիումի ն մագնեզիումի երկարժեք կատիոնները հողի կլանող համալիրում փոխանակվում են միարժեք նատրիումով, մակարդման են ենթարկում կոլոիդ-

ներին ն այս բոլորի հետնանքովէապեսբարելավվում են հողի ջրաֆիզիկական հատկությունները, որոնք ն, իրենց հերթին, ճպաստում են հողում արդյունավետ ջրի քանակի ավելացմանը: Այսպիսիով,ալկալի-աղուտներիմելիորացիայի տեսության հիմքում ընկած է հողային լուծույթի հիմնային ռեացիայի չեզոքացման, փոխանակայիննատրիումը կալցիումով ու մագնեզիումով փոխարինելու համար թթու ազդանյութերի(քիմիական հակազդակների) օգտագործման,ինչպես նան լվացումուվլփոխանակայինռեակցիայով առաջացածնյութերիհեդացմանգիտականսկզբունքը: Սոդայինալկալի-աղուտներիքիմիականմելիորացիայիընթացՔում կատարվումեն համալիրաշխաւոանքներ`նախապատրաստական հարթեցում,քիմիական մելիորատորների հող մտցնում, լվագման լաքերի կառուցում, լվացում: Այս աշխատանքներըկատարելուց հետո կատարվումԷ գյուղատնտեսական իրացում: Աղուտ հողերի իրացումը կատարվումէ երեք փուլով: Առաջին փուլի ընթացքումկատարվումէ կապիտալհարթեցում,կառուցվում են հորիզոնականկամ ուղղահայաց, իսկ հաճախ ն համակցված (կոմբինացված)դրենաժայինցանց, ոռոգմանհամակարգ,կամուրօներ ու ճանապարհներԼայլն: Երկրորդփուլում կատարումեն քիմիական ձելիորացիա ն լվացում: Այս աշխատւասնքների համալիրըսովորաբար տնում Է 1-2 տա--

րի: երրորդ

փուլում կատարվում է մելիորացված հողերի գյուիրացում, որը տնում Է3-4 տարի: ղատնտեսական |96

հողե

ման նշված

երե

ուլերը քիմիական մեի

է:

Արարատյան Ցամաքեցնողն ոռոգմանհամակարգիկառուցում: ն դրանցբնամակարդակը հարթավայրումխորքայինջրերի բարձր են հողագոյացման մարգական դժվար արտահոսըպայմանավորել է աղերի կուհողի պրոֆիլում գետնայինտիպը, որը զուգակցվում տակմամբ: Ալկալի աղակալած հորիզոնի հաստությունըն խորքայինջրերի տատանվում են 100-150. ն խորությունըհամապատասխանաբար 50-150 սմ-ի սահմաններում:Հաճախ խորքայինջրերը ընդհուպ մոտենում են հողի մակերեսին:Խորքային ջրերի խորությանտատանման աճալիտուդը տարվա ցիկլում գտնվում Է մեկ մետրի սահմանմակարդակը,կախվածհողի ներում: Խորքային ջրերի կրիտիկական 250-280 սմ սահմաններում: է տատանվում կազմից, ճեխանիկական համար, կախվածԳրունտիջեցնելու մակարդակն Խորքային օրերի ու պայմաններից հիդրոերկրաբանական ջրաթափանցություների են համակցված ուղղահայացկամ հորիզոնական, կառուցվում ճից, դրենաժներ: Դրենաժներիդերը չի սահմանափակվումմիայն խորքային ջրերի մակարդակիիջեցմամբ ն աղերի լվացման համար պայմաններիստեղծմամբ,այլ նպատակէ հետապնդումնան աղազերծելու գրունտներիստորին շերտերնու խորքայինջրերի վերին

,

շերտերը' 3,0-3,2 մ խորությամբ Ճնշման բացակայությանպայճաններում անցկացվածփակ հորիզոնականդրենաժը ապահովումէ աղակաենլած հողաշերտիցլվացված աղերի հեռացումը մելիորացիայի դեւյքում որի դրենաժը, թարկվող տարածքից:Բաց հորիզոնական 6գհողերի10-1236-ը անվերադարձհանվում է գյուղատնտեսական է արդյունավետագործումից,իջեցնում մեխանիզմներիկիրառման դրենաժների մաքրման հետ կապված տությունը ե բարձրացնում շահագործմանծախսերը: Խորքային ջրերի բարձրճնշման պայմաններումկարելի է կիրառել ուղղահայացդրենաժներ:Սովորաբար ավելի նպատակահան ուղղահայաց դրենաժների հարմարէ կառուցելհորիզոնական մակցված համակարգ:Տարբեր տիպի դրենաժներինման զուգակգումը ապահովումէ խորքայինջրերի իջեցման հաշվարկային մակարդակը: Դուրս մղված ստորգետնյաջրերը կարելի է օգտագործել լվաու ոռոգման աշցումների ու նույնիսկ ոռոգմանհամար: Լվացման հեւոո ուղղահայաց հրրանցքն անջատխատանքներնավարտելուց վում է, իսկ հորիզոնականդրենաժն այդ ժամանակաընթացքում |97

խորքային ջրերի մակարդակը պահում է անհրաժեշտ խորության վրա: Այստեղ անհրաժեշտ ենք համարում նշել, որ Արարատյան հարթավայրի պայմաններում ոչ խոր (150-200 սմ) հորիզոնական դրենաժիկառուցումն անարդյունավետէ: Սովորաբարհորանցքա (կոլեկտոր) դրենաժայինու ոռոգման համակարգի,էլեկտրահաղորդմանգծերի, ուղղահայաց դրենաժների հորանցքերի, մշտականճանապարհներիկառուցումը, խորքային ջրերի ռեժիմին ու քիմիական կազմին հետնելու հորանցքերի տեղադրումը,լվացման լաքերին ջուր տալու ժամանակավորջրատարների անցկացումը, լվացման լաքերի պատրաստումը ն այլ աշխատանքներըկատարվումեն կապիտալհարթեցմանըզուգընթաց:

երեք հետք հարթեցում,պահպահարթակարիչով` կարբազայավոր նելով իրացվողտարածքիբնականթեքությունը: :

-

Հողի նախապատրաստումը քիմհական մելիորացիայի համար: Կապիտալ հարթեցումը մելիորատիվ աշխատանքների ամենապատասխանատու օղակն է: Հողի որակյալ հարթեցումը նպաստավոր պայմաններէ ստեղծում հեղուկ ն սորուն մելիորանտների,լվացման նպատակովօգտագործվողջրերի համաչափ բաշխմանհամար: Բացի այդ, որակյալ հարթեցմանդեպքում մելիորացվածհողերի գյուղատնտեսականօգտագործմանընթացքում, ի հաշիվ դաշտում պարարտանյութերիու ոռոգման ջրերի համաչափ բաշխման,ապահովվում է բարձր բերք: Անորակհարթեցումը բացասաբար է ազդում հողի մելիորացմանորակի վրա ն ձգձգում իրացման համար սահմանված ժամկետները: Մինչն հարթեցում կատարելը անհրաժեշտ է հնձիչ մեքենաններով խոտհունձկատարել, արմատախիլանել թփուտները,հեռացնել ծառերի բներն ու մնացորդները: Գողի որակյալ հարթեցման ն աշխատանքների արտադրողականության բարձրացման համար անհրաժեշտ է կիրառել հարթեցում կատարող մեքենաների բանող օրգանների ավտոմատղեկավարմանլազերային համակարգ: Լազերային սարքերի օգտագործումը ապահովում է հարթեցման բացարձակճշտություն, վերանում է հարթեցմանխոտանները վերացնելու նպատակով գեոդեզիական հսկողության անհրաժեշտությունը, բարձրանում է կեռաշերեփների (սկրեպերների) ն հարթեցնող մեքենաների արտադրողականոււթյունը, ինչպես նան լվացման համար օգտագործվողջրերի արդյունավետությունը: հանույթները նույնպես պետք է կատարել Գողաշինարարական

լազերների օգնությամբ:

կեռաշերեփովն Դ-3-90Ս ուղեհարթիչով (գրեյդերով) կապիտալ հարթեցման դեպքում կատարվում է հողի մակերնույթի նախնական հարթեցում (թմբերի հարթեցում, խորխորատներիհողալիցք), Պն-8-35 մակնիշի գութանով` խոր վար ն ապա Դ-719 երԴ-418

Նկ. 35.Աղուտ հողերիտարածքիհարթեցում(մեխանզմների

բանողօրգաններիընթացքըավտոմատկերպով է լազերով) կարգավորվում

ա:

:

«2 Հ

ԵՈ

բ

2.

«Ա

«ՅԵ

ԱՖ

ԱՆԽՆԱՄ ՑԱՏ

ՅՑ

Նկ. 36. Ալկալի-աղուտհողերի խոր փխրեցում(80-100 սմ) ԳՐՍ մակնիշի մեքենա. կատարող

է Սակավազորհողերումհարթեցումըպետք կատարելայն հաշհողի ն կուտակումները ընկածգետային խոր վով, որ մայրատեսակը մեծ իջվածքներու ռելիեֆի կան դաշտում Եթե մակերես չհանվեն: արմաբացասականտարրեր, ապա փուխր հողազանգվածի ն

տաբնակշերտ ստեղծելու համարանհրաժեշտ է կոպիտ բեկորային խորքայիննյութերով ն ապա մանրահողովնախապեսկատարել հողագրունտիլիցք: նպաստավորկլիմայական պայմանների դեպքում հողերի կապիտալ հարթեցումը կարելի է կազմակերպել ամբողջ տարվա ընթացքում: Հողի վերջնականհարթեցումը կատարվում է բոլոր կարգի շինարարական աշխատանքներնավարտելուց առաջ: Շատ կարնորաշխատանքէ նան լվացման լաքերի ստեղծումը: Լաքերի դիրքը ն չափերը որոշվում են տեղանքի ռելիեֆով ն մակերնույթի բնականթեքությամբ: Տեղանքի 0,005-ից փոքր թեքության դեպքում լաքերը ստեղծում են ուղղանկյանձնով, 50-70 մ լայնությամբ ն մինչն 200 մ երկարությամբ: Լաքի մակերեսըմիջին հաշվով 1,0-1,5 հեկտար է, սակայն մակերնույթիոչ մեծ թեքության ն աղակալվածության ոչ մեծ խայտաբղետությանդեպքումլաքերի մեծությունը կարելի է հասցնել մինչն 4 հեկտարի: Բոլոր դեպքերում լվացման լաքերի կողմերի միջն եղած նիշերի տարբերությունը չպետք է գերազանցի5-7 սմ. Թթվեցմանդեպքում, մինչե լվացման լաքերի շրջափակող թմբերի ստեղծումը, կատարվում է հողի խոր փխրեցում ն ապա` գլանակներովմակերնույթիհարթեցում: Թեթն մեխանիկականկազմ ունեցող հողերում փխրեցումը կատարվում է Ր-50 մակնիշի փխրեցուցիչով մինչն 50 սմ խորությամբ,իսկ ծանր մեխանիկականկազմի դեպքում` եռաստիճան բանող օրգանները յարուսներով տեղադրված ԳՐՍ-1 մակնիշիփխրեցուցիչովմինչն 60-80 սմ խորությամբ: Լվացման լաքերի շրջափակող թմբերն ստեղծում են ՎՊՈՒ-0,7 մակնիշի թումբ կապող ագրեգատով 0,7 մ ստանդարտբարձրությամբ, որը հիմքում ունի 1,2 մ լայնություն: Վողերի քիմիական մելիորացիան թափոնային ծծմբական Թջվով ն երկաթարջասսյով:Քիմիականմելիորացիայիէությունն այն է, որ սոդան, որն առաջ է բերում հիմնայինռեակցիա,չեզոքացվում է արդյունաբերությանմեջ օգտագործված ծծմբական թթվով, երկաթարջասպովկամ ուրիշ այլ մելիորատներով,ենհետագա լվացումների միջոցով հողից հեռավում են ինչպես հեշտ լուծվող, այնպես էլ նոր առաջացածաղերը.

2ԱՅչՇՕ:ՒՒԵՏՕ.-»ԱՅչՏՕգՒԷ2ԱՅԻՇՇ.,

282 ԻՇՕյԻէՆՏՕլ-»ԱՅշՏՕգՇՕշԻԻչՕ: Սոդային աղուտների քիմիական մելիորացիայի ընթացքում ծծմբականթթու օգտագործելիս,սոդայի չեզոքացման հեւո մեկտեղ ուրիշ այլ միացություններիհետ (նատրիումի սուլֆատ) կալցիումի ն շատ

ցանկալի միացություն` հեշտ լուծվող գիպս, ինչպես նան մագ-

է հողային հողայիլուծույթին

նեզիումիսուլֆատ, որը փոխում մալիրինների կազմը. Լոկ

ակնա

ԱԱ

:

է

՛

Ա"

:

ԸՄ

ացպրաաղ

մըՍար

ԱԱԱՏ ՌԻՈԱՑ:

|

ր

մպենիշ

Ի

՞Ֆ»՞

Գլ:

ար

'

լ»

աանկլակ առն

ԻԻ Կալցիումի ն. մագնեզիումի է ՇՕշ, անջատվում պրոցեսում

քայքայվելու

Ոտ:

|

:

կլանող հա-

իը ճիացությունների լուծմասնակիորեն

որը

վելով լվացման համար օգտագործվող ջրում, բարձրացնում է ՇոՏՕ.-ի ն ԽցՏՕ.-ի լուծելիությունըե արագացնումհողերի մելիորացիայիպրոցեսը: Կալցիումի իոնն ամբողջ մելիորացվող հողաշերտից շատ ակտիվորհն դուրս է ւլանում փոխանակային նատրիումը ն գրավում

ն նատհողից հեշտությամբհեռացվումեն: Նոր գոյացածգիպսը ռեակցիայի մեջ են րիումի սուլֆատը հողի հետ փոխանակային

մտնում ն

ալկալիազերծում:

արուն

նուս տեղը:

Գիպսի համակողմանիներգործությունը խիստ բարձրացնումէ

հողի ջրաթափանցությունը,սւոեղծելով առավել Օպտիմալ պայմածներ լվացման համար: Վերջինսհնարավորություն է տալիս առավելագույն չափով կրճաւռել լվացման ժամկետը ու հասցնել 4-5 ամսԱյս դեպքում կրճատվում է լվացման համար օգվա տնողության: տագործվող ջրի անարդյունավետ ծախսը գոլորշացմամբ, ինչպես նան

մելիորացված հողերը գյուղատնտեսական օգտագործման

հանձնելու ժամկեւոը: Այս բոլորի հետնանքովմելիորացիայիհամար ներդրվածկապիտալմիջոցներն ավելի արագ են ւոխհատուցվում,

ն միաժամանակարագանումէ հողերի կուլւոուրականացման պրոցեսը մշակվող բույսերի ռերգործությամբ: Հանրապետությանմելիորատիվ պրակտիկայում ծծմբաբթվի հետ մեկտեղ լայնորեն կիրառվում է նան երկաթարջասպ (Բ6ՏՕ. 7էչՕ), որի դրականներգործությունըպայմանավորվածէ նրանով. որ հիդրոլիզի դեպքում առաջնում է ազատ ծծմբականթթու ն երկաթի հիդրոքսիդ՝

ԷոՏՕԻ2ՒԵՕՀԷ6(ՕՒիշ-ՒիՏԺՕ..

Որպես երկաթարջասպի հիդրոլիզի արդյունքծծմբականթթուն նատրիումի, կալցիումի, մագնեզիումիկարբոնատներիԼ երկկարբոնատներիհետ փոխազդեցության պրոցեսումչեզոքանումԷ հողային լուծույթի հիմնայինռեակցիան:Բացի այդ, թթուն, քայթայելու|կալցիումի ն մագնեզիումիածխաթթվայինաղերը, առաջ է բերում նուրբ դիսպերսվածգիպսի ե մագնեզիումի սուլֆատի առավել շարժուն ձներ, որոնք փոխազդեցությանմեջ մւոնելու|հողի հետ, նրա կլանող համալիրիցնույնպեսդուրս են անում նատրիումը: Երկաթի հիդրօքսիդը փոխազդեցությանմեջ մտնելու ածխաթթվի հետ առաջացնումԷ երկաթօքսիդ,ձեռք բերելով լրացուցիչ արժեքականություն ու հողի բացասական լիցքավորւած կոլոիդները մակարդելու մեծ էներգիա, բարձրացնում է հողի ագրեգադայնութ-

յունը:

Երկաքարջասպընույնւպեւմանմիջապես քիմիական ռեակցիայի մտնում սովորական Լ, երկկարբոճատայինսոդայի, կալցիումի ու մագնեզիումի երկկարբոնաւոներիհետ սռաջացնելուվ երկաթի կարբոնատ ու երկկարբոնաւո. մագնեզիուսի սուլֆատ ն գիպս: Նատրիումի ն մասամբ կալցիումի սուլֆատո չվացման ընթացքում մեց է

|

Հապա արաբ

Նկ. 39,Ծծմբականթթվիխտությունըավտոմատ կերպով

կարգավորող բաժնաչափ.

Անհրաժեշտենք համարումնշել, որ դժվար մելիորացվող գիպսացմանդեպքում ջրաթանցությունը ղային ալկալի-աղուտների գիպսի է բարձրանում տեղային,միայն հողի վերին շերտերում,իսկ է ջրի ծծանցման թուլանում դուրս ներթինգոտում ներգործությունից ժաարագությունըն աղերիլվացումը, որի հետնանքով|էլ լվացման է 2-3 ամսով: մանակըերկարաձգվում Ծծմբականթթու, իսկ առավել ակտիվ երկաթարջասպկիրառետեղի է ունեժամանակարնքացքում լու դեպքումգարնան-ամռան աղազերծումն ալկանում ամբողջ մելիորացվողշերտի րբնտենսիվ է լիազերծումն նույն տարվա ուշ աչճաճը կարելի հասցնել աշնանացանցորենի ցանք կատարել: են ալկաՄեր երկրում ծծմբականթթուն լայնորեն կիրառում լավացմանհամար: Ալկալի հողելիացածհողերի հատկությունների ինչպես նան ոռոգման ջրերի որակը լավացնելու րի մելիորացիայի, թթվի օգւտագործմանպրակտիկանուշադրութծծմբական համար ե յան է արժանացելԱՄՆ-ում, Իսպանիայում,Կանադայում այլ երկր-

կերում:

սո-

մելիոարաչափազանց Նարեոր իմին մելիորացիայի հաշմարնային

նորմերը:

Սոդային աղուտների է

որոշումը: Աոա ոա

բոնր

Ա

ՈՆ:

ՐՈՑ

շտ

Աղյուսակ 11

Նախագծով100 օօ խտության ծծմբականթթվիքանակը (տ/հ) գործարանից ստացվողփաստացիխտության(95) համար հաշվարկելու գործակիցները

|) Ստացվող Գործակից ՍտացվողԳործակից օ0

Ծ

.

Մելիորանտինորմի հաշվարկը կատարվումէ, ելնելով սոդայի լրիվ չեզոքացմանու կլանող համալիրիցբույսերի համար թունավոր քանակիկլանված նատրիումիդուրս մղմանանհրաժեշտությունից:

Ստացվող Գործակից |

1.00

1.07

1.14

4.01

1.08

1.15

1,02

1,09

1.18

1,03

1.10

1.17

1,04

1,18

1,05

1.12

1.06

1.19 1.20

Աղյուսակ12 Տարբեր խտուբյան մեկ տոննա ծծմբականթթու հող մտցնելու դեպքումառաջացող աղերի քանակը որոշելու համար հաշվարկայինգործակիցները

թաղի տալն ոինԱնագ տարն Խոոթյունը մթին Թթ

:

100-98

Եր

դային

0,025

97-94

0,024

ՅԻ:

ր

89-86

85-82 81-80 :

՛

0,022 0,021

0.020

ե

1.35

0,024 0,023

ԱՅ

0,021 0,020

0,019

ւն

նը

0,023

(26

1.45

0,022

0,022

0.021

ՈՔ

082:

|

0,020 0.019

0,018

-

0,019 0,018

0,017

Մելիորանտի նորմի հաշվարկման համար անհրաժեշտ է պարզել հողի աղակալմանխայտաբղետությունը,խորքայինջրերի իջեցման նախագծայինխորության սահմաններումհողագրունտիքարաբանական (լիթոլոգիական) կառուցվածքի առանձնահատկությունները ն մեխանիկականկազմը:

ցրումը նախնական Նկ. 40.Երկաթարջասպի մելիորացիայիենթարկվողդաշտում.

Անթույլատրելիու սխալ պետք է համարել այն մոտեցումը,երբ հա մելիորանտինորմավորումըկատարվումէ միայն վարելաշերտի վատամար: Միայն հողի վերին շերտը մելիորացիայիենթարկելիս նում են դրենաժներիմեջ աղերի դուրս տարմանպայմաններըստոեն մնացել մելիորին թույլ ջրաթափանցշերտերով, որոնք դուրս ոլորտից: Այսպիսի դեպքերում,ինչ խոսք, որ րանտիներգործության կուլտուրաներիցստահնարավոր չէ մշակվող գյուղատնտեսական նալ բարձր բերք: Սովորաբար օգտագործում են խիտ ծծմբական թթու (85-9096), որը հող մտցնելու ժամանակ նոսրացվում հասցվում ր են 0,8-1,096 խտության:Պահանջվող Հայաստանի գյուղատնտեսությաննախարարության հողագիտութնր ինստիտուտի յան ն ագրոքիմիայիգիտահետազոտական Ե

Նարա,հան աթիմո

մրաադոոթյոյ ռաջարկվող նաձնով ու,

ն

ր «Ոպայմաններում

կողմից

ստուգված ի

բա-

0049(1-մ)թ-հ

Տ----------,

ո

որտեղ՝ Տ-ը մելիորանտիքանակն է տ)հ, 0,049 ծծմբականթթվի քանակն է գրամներով,որը համապատասխանում է 1 մգ. էկվ, Խ1 -ը ԻՇՕ:-ի ն կլանվածԽՁ-ի իոններիգումարն է, մգ. էկվ, -

թ-ն հողի ծավալային զանգվածնէ, գ/սմ`, Ժ-ն-կլանվածԽ-ի թույլատրելիքանակն է (3 4Գ էկվ), հ-ը-մելիորացվողչերտի հաստությունէ, սմ, ո-ը թթվիտոկոսայինպարունակություննէ: Ծծմբականթթվիբաժնեչափիհաշվարկըպարզելու համարվերահաշվարկմանգործակից է հանված մեկ հեկտարի հաշվով տոննաներով,որն անհրաժեշտ է մեկ մետրհողաշերտումյուրաքանչյուր 1 մգ էկվ հիմնայնությունըչեզոքացնելու ն հողի կլանող համալիրից 1 մգ էկվ փոխանակային նատրիումդուրս վանելու համար: Որպեսմելիորանտ100 26 ծծմբական թթու օգտագործելու դեպբում մելիորանտիքանակը ավազակավերիու թեթն կավավազների համար 6,37 է, միջակ ու ծանր կավավազների համար` 6,62 ն կավէրի համար՝6,88 տ/հ, իսկ երկաթարջասպօգտագործելու դեպքում, 18,08, 18,77 Ա 19,47տ/հ: համապատասխանաբար,

թթուն առաջացնումէ գիպս, որը Շճ-ի պաշար է ստեղծում հողում: Նման մոտեցմանդեպրքումհողն ավելի համաչափորենԷ աղազերծվում, ե մելիորացիայից հետո հայտնաբերվածչմելիորացված առանձին օջախները չեն գերազանցում լվացման լաքի ընդհանուր տարածության3-556`

եկ. 42.երկրաթարջծասայի խւսռնումըհողի հետ ռուղորայհնխառնիչով.

Մ"

Պո

եկ.

Երկաթարջասպիգրումը

ԲՈՀ

Հորն»

դաշտում ՎՐ-25 մակնիշի ցրիչով.

Ինչ խոսք, որ ծծմբական թթվի ու երկաթարջասպիարտադրական թափոնները 0ույն խտության չեն լինում: Ուստի նախծրոթ պետք է որոշել այդ նյութերի խտությունը ն ապա, ելնելով ծծմբական թթվի ւմիաստացի խտությունից ու Բ6ՏՕյ 7ԷշՕ պարունակությունից. կատարել համապատասխանվերահաշվարկներ: ՍուլորաբարԱրարւստյան հարթավայրիհողագրունտներնունեն խայտաբղետմեխանիկականկազմ ու աղային բաղադրություն, ուստի խորհուրդ չի տրվում լվացման լաքի սահմաններում ծծմբական թթվի նորմի միջին քանակի հաշվարկ կատարել: Ավելի ճիշտ կլինի ու միանգամայն թույլւստելի ւպետք Է համարել, եթե օգտագործվի պահանջարկի առավելագույն քանակի մելիորանտ, թանի որ այն ավելորդ չի կորչում: Այդ ավելի օգտագործված ձծմբակւսն

ՊՐ-1

Հարց Է առաջ գալիս, չի՞ կարելի արդյոք նվազեցնելծծմբական թթվիգերածախսը.կարելիէ: Սակայն այդ դեպքումկպահանջվիլաքերի չափերը փոքրացնել, ն դրա հետ կապվածմեծ ծավալիշրջափակող հողաթմբեր կառուցել, որը բարդացնումէ մեխանիզմների աօգտագործմանպայմանները,ն մելիորատիվ աշխատանքներն հետո մեծանում է վարտելուց հողի հարթեցման աշխատանքների

ծավալը:

Սովորաբար սոդային աղուտների քիմիական մելիորացիայի համար, կախվածհողի մեխանիկւսկանկազմից, մեկ հեկտարի հածծմբական թթու: մւսր պահանջվումէ 60-80, նույնիսկ 100-120տ Ծծմբական քբուն, լինելով ուժեղ ներգործողքիճիական միացություն, որոշ չափով վնասակարէ շրջապատի համար: Դրա համար էլ սովորաբար օգտագործում են եիկաթարջասպ(ԷՅՏՕկ'7-.Օ):

րտավել ե արմատական եղանակը արաւնավեւ աղազերծման Հչմաժցման

ճորմի հաշվումը ե

լվացումը:Աղերի հեռացման ն

լվացումն է:

Կապիտալլվացման նախագծումն ու հաշվարկներըիրականացվում են` հաշվի առնելով մելիորացվողտարածքիհիդրոերկրաբանականու ջրաբանականառանձնահատկությունները: Ջրի ծախսի նորմը մելիորացված հողաշերտիլվացմանհամար կախվածէ տարածքիքարաբանականկառուցվածքից,հողի աղաու բնույթից, կալվածության աստիճանից հողագրունտիմեխանիկական կազմից, խորքային ջրերի խորությունից,հանքայնացվածության աստիճանից ու ճնշումից, ինչպես նան մելիորանտի հետ մտցվող ջուր-մելիոիանտ-հող համակարգումփոխանակային ռեակցիայի ընթացքում առաջացած աղերիքանակից:

ո

ԱՐԱԳ

ՈՅ

Նկ.

43.

դուն

ոն

Զար

աւ

ԱՀՆ

թուշ

Լվացումներնավարտելուցհետո մեկուսիչ թմբերը հարթեցնողՐՎ-8 մակնիշի մեքենա.

-,

նորմ

աան

տ

մա ր

ըստ

ամեն

է

դրե հա-

Բոր տեն

փար ւքայտարելու համար ԱԵլվացումներն: Խարաք ձենին ավարտելուց հետո, հարթեցվում

զեսեր

աա

դեպքում

լ

ոմ մ է տարբերակվածլվացման սահմանվում նորմ: Լվացումից առաջ թթվի լուծույթը ն լվացման համարօգտագործվող ջուրը համապահանջվողխորությանվրա տարածելու համար անհրաժեշտ է կատարելխոր փխրեցում (70-80, նույնիսկ 90-100 սմ): Գերադասելիէ լվացման հաճար օգտագործվողջուրը տալ մի քաճի կետերից: նախապեսստեղծվում են

են:

Ոչ-2,5-ի). գործակից է, որը կախմած է խորբային ջրերի հանքայնացվածությունից (Արարատյան հարթավայրի թույլ ս միջակ ջրերի համար մինչն 10 գ/լ խտության

ոչ-ը

նախա Տան վաց որում, կվում նաժի մի լաքի ռո Հաղկապված,զաշրքանը Ջրի

Աղերի լվացման ու աղազերծմանհարցում շատ կարնոր են լվացման նորմերիհաշվարկները,ինչպես նան բուն լվացմանպրոցեսը: Արարատյանհարթավայրիպայմաններումսոդայինալկալի աղուտներիլվացմաննորմիառավել ընդունելի հաշվարկմանեղանակը Վ.Ա.Կովդայիկողմից առաջարկվող բանաձննէ (մասնակիորեն փոխված Հողագիտության Կ ագրոքիմիայի գիտահետազոտական ինստիտուտիկողմից),որը հաշվածէ 200 սմ հողաշերտիմելիորացիայի համար: Այս դեպքումհաշվի Է առնվում, որ լվացմանջրի պահանջի թանակիհաշվարկը ՀայաստանիՀանրապետությունումկատարվումէ 100 սմ հողաշերտիհամար: Վ.ԱԿովդայիբանաձերձնափոխվածվիճակումհետնյալ տեսքն է Սերկայացնում՝ Հոլ դոշող ով (Հլ) 2000, որտեղ` "՛-ն լվացման նորմնէ, ու-ը գործակից է, որը կախված Է հողի մեխանիկականկազձճի միատարրությունից (հողի հաշվարկային չերտի ճիատարր ու թեբե կազմի դեպքում այն հավասարէ` ավազակավերի ու կավավազներիհամար 0,5, միջակ ծանր կավավազների համար 1.Ծ, կավային շերտերով գրունտների համար 1,5, կավերիհամար 2.0). ոշ-ը գործակից է, որը կախված է խորքային ջրերի խորությունից (Արարատյանհարբավայրում, որտեղ խորքային ջրերը դրենաժով իջնում են մինչե 3.0 մ, ըստ Վ.ԱԿուլդայի

'

»

«լ

ոչ»1.0).

գործակից է, որը կախմած է խորքային ջրերի ճնշումից (Արարատյան հարթավայրի համար այն հավասար է 1,5-ի ն հաշվի է առնվում, որտեղ խորքային ջրերի ճնշում կա), է մելիորացվող շերտերում, օ6-ը աղերի ով -ը աղերի պարունակությունն է, որը հող է մտցվում մելիոառաջանում է փոխանակային ռեակցիայի

ու-ը

պարունակությունն

խավին Արլ

Օրինակ, եթե ընդունենք,

որ 74» հավասարէ 1565-ի, ապա մեկ մետրանոցշերտից այդ Քանակի աղերը հեռացնելու համար,կախված հողի մեխանիկականկազմից,պահանջվումէ` թեթնկավավազ-

ներում 3750, միջակ

5 ջուր: Ընդունելով,

15000

որ

ու

ծանր կավավազներում 7500

ն

Ջրի շերտի բարձրությունըլաքերումտատանվումէ30-35 սմ-ի սահմաններում: Լաքի սահմաններում հողի մակերեսին, կախված ջրի ճնշման տարբերությունից,նրա շերտի հաստությունիցկարող է տատանվել5-7 սմ: Ջրի ծախսըժամանակավորոռոգիչից տատանվում է 50-75լ/վրկ: Եթե լաքերը մեծ չափսի են, ապա ջրի ծախսըկա-

կավերում

ԽշՏտՕ.10ԻՒչՕ համապատասխանումէ

6,21 մգ էկվ, ապա մեկ մետր շերտից 1 մգ էկվ աղերը հեռացնելու

համար պահանջվում է ավազակավայինհողերում 3750:6,21-604, ն կավերում միջակ ե ծանրը կավավազներում 7500:6.21-1208

մՅհ ջուր: Լվացումները պլանավորվածկարգով կատարելուհամար նախապես պետք է կազմվի լվացման ժամանակաընթացքում ջրի օգտագործման պլան, որտեղ պետք է նշվի յուրաքանչյուր լվացման ընթացքում պահանջվող ջրի նորմը, պահանջվող ջրի ընդհանուր 7500:6,21-2416

քանակը, օգտագործելիք ջրի աղբյուրը ն այլն: Լվացման աշխատանքներնավարտելու ժամանակը սահմանվում է, ելնելով դրենաժայինցանցից, լվացման նորմի մեծությունից ն մելիորանտըհող մտցնելուց հետո նրա ծծանցման հատկությու-

նից:

Արարատյան հարթավայրի պայմաններում հողի լվացումը կատարվում է անընդմեջ:Կախվածլաքի մեծությունից` մեկ լվացման նորմը 3000-3500 է, հազվադեպ`4000 մ:/հ: Սովորաբարլվացման համարօգտագործվողջրի քանակը 30-50 հազ.խոր.մետր/հեկդար

է:

շաա

արը

»Պ

-

1Ի

Նկ. 44.Ոռոգմանցանց նոր յուրացվող ալկալի հողերում.

լ

րելի է մեծացնել մինչն 100լ/վրկ: Սովորաբար լաքերում ջուրը տրվում է 2-3 տեղաւփոխող-ջրթափող հարմարանքից: Լվացումներ կատարելու ամբողջ ընթացքում պետք է լաքի մակերեսը համաչափջրածածկելն հսկողություն սահմանել շրջափակող հողաթմբերի ու դրենաժներիվիճակի ն խորքային ջրերի մակարդակի վրա: Եթե խորքային ջրերի մակարդակըբարձրանում է մինչն 1,8 մ (թեթն մեխանիկականկազմ ունեցող հողերում) ն 2,0մ (ծանր մեխանիկականկազմ ունեցող հողերում), ապա լվացումը պետք է ժամանակավորդադարեցնել: Սովորաբարլվացումը կատարում են ամբողջ օրվա ընթացքում ն շարունակվում է տարվա ամբողջ ոչ սառնամանիքային ժամանակահատվածում: Քանի որ ամառվաընթացքում տեղի է ունենում ջրի ինտենսիվ գոլորշացում, ապա լվացման նորմը ավելացնում են լաքի մակերեսից գոլորշացող ջրի ծավալի չափով: Որպեսզի տեղի չունենա մելիորանտի կորուստ, խստորեն պետք է արգելել շղթայական կարգով լաքից լաք լվացում կատարելը, ինչպես նան ջուրն այս կամ այն ճանապարհովլաքից հեռացնելը: Եթե լվացումների միջն մեծ ընդմիջում է տրվում, ապա մելիորացվող հողաշերտերումնկատվումէ աղերի կրկնակի կուտակում, դրա համար էլ հաշվարկայիննորմով նախատեսվածջրի քանակը պետք է տրվի մեկ ժամկետիընթացքում: Լվացման համար պետք է օգտագործել այնպիսի ջրեր, որոնք գործնականորենհանքայնացված չեն, որպեսզի արհեստականորեն հողաշերտերումաղեր չկուտակվեն: Դրա համար նախապեսպետք է ստուգել լվացման համար օգտագործվող ջրերի հանքայնացվածության վիճակը: Արարատյանհարթավայրիգետային, խորքային, ճնշումային, թույլ ճնշումային ստորգետնյաջրերը գործնականորեն քաղցրահամ են (1 լիտրում աղերի քանակը չի գերազանցում0,3-0,7 գրամից) ն միանգամայնպիտանիեն ինչպես լվացումների, այնպես էլ ոռոգման համար: Լվացման համար կարելի է օգտագործել կոլեկտորադրենաժայինհոսքաջրերը, որոնց հանքայնացվածությունը չի գերազանցում 3-5 գ/լ: Պետք է հսկողություն սահմանել կոլեկտորադրենաժային ջրերի քիմիական բաղադրությանվրա, որպեսզի

21)

լվացումը չկատարվի բարձր հանքայնացվածությունունեցող ջրերով:

Դրենաժայինջրերի Օգտագործումըլվացումներիու ըրումների համար" Աշխարհիչորային մարզերում ջրովի տարածությունների ընդարձակումնառաջ է բերել ջրի նկատմամբ մեծ պահանջ: Մղուտ հողերի յուրացման ընթացքում մելիորատիվ աշխատանքներիծավալը մեծանալու, հանքայնացվածդրենաժայինօրերը հեռացնելու, ինչպես նան արդյունաբերական ու կենցաղային հոսքաջբերը գետեր ու ջրամբարներտեղափոխելու հետնանքով ջրերի հանքայնացվածությունըբարձրանում է: Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ոռոգման նպատակուլ հանքայնացվածջրերի օգտագործումն ուղեկցվում է հողի ջրաֆիզիկական հատկություններիվատացմամբ,արմատաբնակ շերտում աղերի կուտակմամբ ն մշակվող կուլտուրաների բերքատվության նվազումով: Այդ կապակցությամը համաշխարհային մասշտաբով խնդիր է ծագել միջոցառումներ մշակել կանխելու ոռոգման համար օգտագործվող ջրերի հանքայնացվածության բարձրացումը, սահմանելու դրանց հանքայնացվածությանթույլատրելի պարամետրեր, կրճատելու հեւտազուռվողդրենաժայինջրերի ծավալները, նվազեցնելու ոռոգման ու լվացումների նորմերը, կիրառելու դաշտերը ջրելու ժամանակակիցեղանակներու տեխնիկա, կանխագուշակելու խորքային ն գետերի ջրերի աղտոտումը, ինչպես նան մշակելու դրանց մաքրման ու աղազերծմանմեթոդները: Ինչպես հայտնի է, ալկալի աղուտների քիմիական մելիորահեկտարի հաշվով ծախսցիայի ընթացքում լվացումների վում է մինչն 50, նույնիսկ 60 հազ մ՝ ջուր: Բացի այդ, մելիորացված հողերի գյուղատնտեսականօգտագործման առաջին տարիներին ջրումը կատարվումԷ բարձր նորմերով: Բնականէ, այդ նպատակների համար մեծ ծավալով օրիծախսըհնարավորությունչի տալիս ընդարձակելու ոռոգվող հողերիտարածությունը:Մի շարք երկրներում (ԱՍՆ. Իրաք, Իսրայել), ինչպես նան Հայաստանումկատարվածուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ ջրի պահանջըկարելի է լրացնել խորքայինջրերի օգտագործման հաշվին:Հնարավորէ համարվում սկզբնականշրջանում հողերի քիմիական մելիորացիայի ընթացքում լվացումների համար օգտագործել թույլ հանքայնացված (մինչն 250-300, 0ույնիսկ400-600մգ/լ աղեր պարունակող)դրենաժային ջրերը: Ավելի բարձր հանթայնացված ջրերով (250-300 մգ/լ) ոռոգում կատարելուդեպքում տեղի է ունենում հողերի աղակալում ն 40-50 Չ2-ովբերքինվազում:

համար

Գաղտնիք չէ, որ Արարատյան հարթավայրի շրջաններում զգացվում է ոռոգմանջրի խիստ պակաս: Գյուղատնտեսականմշակաբույսերիջրմանհամար ամեն տարի Անանա լճից բաց է թողնվում զգալի քանակությամբջուր: Ջրի պահանջը կարելի Է լրացնել հողի օրայինռեժիմի երկկողմանիկարգավորմանմիջոցով: Արարատյանհարբավայրըոռոգման ջրու|ապահուլելու, իսկ առանծին վայրերում գերխոնավ հողերի խորքային ջրերի մակարդակնիջեցնելու նպատակովգործում են 800-ից ավելի հորատանցքեր, որոնք յուրաքանչյուր օր դուրս են մղում մինչն 3 մլն մ: ցուր: Այս ջրերի օգտագործումը, դրանց մատակարարման եղանակների ոչ կատարելագործվածլինելու հետեւանքով,գտնվում Է ծայրաստիճան անմխիբար վիճակում: Դուրս մղվող օրերը չեն օղակավորվում՝ չեն միացվում ոռոգմանհամակարգիհետ, ինչպես 0:սն չեն օգտագործվում ստացիոնարկամ շարժականանծրնացմանհամակարգերի շահազործմաննպատակով:Լավագույն դեպքում ջուրը հոսում է ոռոգման համակարգի բետոնե ընդունիչների մեջ: Խորքային ջրերի խելացի օգտագործմամբթերնեսհնարավորկլինի զգալիորեն կրճատել Արարատյան հարթավայրիոռոգման ջրի պակասը: Ներկայումս այդ խնդիրն ամբողջովին լուծվել է: Գործող հորատանցքերնօղակավորելու, ոռոգման ընդհանուր համակարգին միացնելու շնորհիվ գործնական հնարավորություն է ստեղծվում ջուրը դաշտերիտարբեր մասերըտեղափոխելփակ խողովակաշարովկամ երկաթբետոնե բաքերով ն դրանովամբողջովինվերացնել ջրի կորուստը: ՀողագիտությանԼ ագրոքիմիայի գիտահետազոտականինստիտուտի Երասխահունի մելիորատիվկայանում աշխարհի մելիորատիվ պրակտիկայում առաջին անգամ, առանց պոմպակայանի կամ ջուր կուտակող ջրավազանի շինարարությանվրա կատարվող լրացուցիչ ծախսերի, ջրի ճնշումը, որն ստեղծվում է ուղղահայաց դրենաժիբեռնվածպոմպով, օգտագործվումէ ԴԴ-30 հեռաշիթային ն Ռոսստ-3 միջին շիթային անձրնեացման սարքերի շահագործման համար: Ջրի ամբողջ օրվա օգտագործմանընթացքում մեկ ուղղահայաց հորատանցքնապահովումէ 45-50 հա ցորենի կամ բանջարեղեոռոնի, խոտի,վարդագույնխորդենուն բազմամյամշակաբույսերի է գումը: Վեգետացիոնշրջանում մեկ հորատանցքըկարող աելահովել 50-55 հա մշակաբույսերիջրում: Վեգետացիայի ընթացքում ուղղահայաց դրենաժի հետ կադրենաժըխորքայինջրերիկայուն մակարպակցվածհորիզոնական դակ է ապահովում300-320 սմ խորությանվրա: Ոռոգման սեզոնի ավարտից հետո, հոկտեմբերիկեսերիցմինչե հառորդ տարվա ապրիլ ամիսը, ջրի դուրս մղումը դադարեցվում Է: Անհրաժեշտությանդեպ214

առաջին տարիներին առանձին տարածություններում հայտնաբերվում են ոչ լրիվ կամ թերի մելիորացվածտարածություններ,որտեղ բուսականությունը խիստ ճնշված Է կամ լաքերը միանգամայն մերկացած են: Թերի մելիորացված տարածությունների առկայութէ մելիորացիայիպրոցեսումթույրո հետ: լատրվածխախտումների մանս

աշխատումեն նաե ձմռանը՝ լվացող ջրով աքում հորատանցքներն պահովելով այն տեղամասերը,որտեղ կատարվումէ քիմիականմե-

լիորացիա:

Հողի ջրային ռեժիմի երկկողմանի կարգավորման շնորհիվ խիստկրճատվումեն ոռոգմանհաճակարգերիչինարարությանկապիտալներդրումները,կտրուկ նվազում են ջիի արժեքը, ամենամյա մշակաբույսերիջրման շահագործմանծախսերը ե ամբողջությամբ

յունը

«(24006

ծախսերը:

չղ-92

Ջրային ռեժիմի երկկողմանի կարգավորման դեպքում գյուէ գործող ղատնտեսականմշակաբույսերիոռոգումն իրականացվում դրենաժայինջրերի հաշվին: Արարազդյան հարթավայրիսահմաններումջրային ռեժիմի երկկողմանի կարգավորմանփորձիօգտագործումը,ավելի քան 800 հորատանցքերիջիի ճնշման ծգտագործմանհետ միասին, թույլ կտա իրականացնելգյուղատնտեսականմշակաբույսերի ոռոգում 30-35 հազ. հա-ի վրա (անձրեացմամբկամ այլ առաջավորեղանակնեհով): Այն հնարավորություն կտա հանրապետությունումզգալի կրճատել ոռոգման ջրի գոյություն ունեցող պակասը, բարձրացնել ընդհանուր մակարդակը, մշակաբույսերիբեր-

«4

2:85 «0

Լ

՞

պոմպակայաններիկառուցմանդեպքում: Դաչտերինջրերի բաշխմանպրոցեսիավտոմատացումը կրճատումէ պոմպերի անարդյունավետ աշխատանքը ն անձրնացնողսարքի դիրքը փոխելու համարանհրաժեշտէլեկտրաէներգիայիճախսը: Միաժամանակ բարձրացվումէ ջրման համար օպերատորներիաշխատանքիարտադրողականությունը: Մեկ օպերատորը վեգետացիայիընթացքում աշխատանքայինօրվա սահուն գրաֆիկով կատարում է մշակվող կուլտուրաների90-100 ռեկտար տարածությունջրում: Մինչդեռինքնահոսովէ ակոսայինեղանակուլ ջրման նորմանչի գերազանցում 25-30 հեկտարը:

|

» -

ո ՞

ոշ

ի

9-72 Հ

Լի

Նկ

Ն»աա(2014 «ա-պՎ

45.Լվացման լաթերում հողային տեղաբաշխման

կտրվածքների սխեման.

պեն ատով Ի ԿուրԱրագա հավով գորեմաններից,

կազմվում

է մելհոոատիվ

աշխատանքնե

ան

ալն

հետո: Եթե չմելիորացված տարածությունը կազընդհանուր մելիորացմանենթակահողերի 40-5052 ն ընկած է լաքի տարբեր տեղերում, ապա նպատակահարմարչէ կատարել տեղային մելիորացիա: Նման դեպքում անհրաժեշտ է կրկնակի մելիորացիայիենթարկելամբողջ դաշտը: Չմելիորացված տարածություններումմելիորանտը հող մտցնելուց առաջ կատարվում է հարթեցում, փխրեցում ն պահանջվողայլ

նի բերքահավաքից մում է

քվացումներիցհետո հայտնաբերվածչմելիորացված տարածությունների վերացումը: Մելիորատիվաշխատանքներիտեխնոլոգիայի բոլոր էտապներըժամանակինու որակով կատարելուդեպքում ապահուլվումէ մելիորացվողհողաշերտիաղազերծումն ու ալկալիազերծումը: Սակայն հողերի գյուղատնտեսական օգտագործ214

.ճ

Թերի մելիորացված տարածություններիհայտնաբերումըսովոորոշվում է, ելնելով ցանքերի վիճակից ու հողի ջրային քաշվածքի անալիզի տվյալներից: Առանձին դեպքերում լվացումներից հետո մնում են թերի մելիորացված տարածություններ. որոնք սուլորաբար չեն գերազանցում ընդհանուր մելիորացիայի ենթարկված տարածության 3-596-ը: Թերի մելիորացված տարածությունների վերաբերյալ ճիշտ պատկերացումունենալու համար կատարում են լրացուցիչ ուսումնասիրություններ ն վերցված հողանմուշների անալիզների հիման վրա որոշում աղակալման բնույթը ն պահանջվող մելիորառտիու լվացման համար անհրաժեշտ ջրի քանակը: Ամեն դեպքում, կախված աղակալման բնույթից, չմելորացված տարածության չափից, դրանց տեղաբաշխվածուբյունիցն այլ պայ-

ր

պակաս են, քան (նախկին հաշվարկներով)

ց.

Հկ

րաբար

1օոռով ջուրը մոն մեկ մղելու անար տարի Խշվու թուրը փեկտարի ռ-ով

|

ռան

նշել, որ խոր հորիզոնական դրենաժի զուգակցումը ապահովում է խորքային ուղղահայացինվեգետացիայիընթացքում 300-320 սմ: կայուն վիճակ` ջրերիմակարդակի Խորքային ջրերը դաշտ տեղափոխելու կառուցումների ծախսեհաշվկո

|

35:27 62

Ա

համար

ր` .7.793117

7,0«Հ

»

քատվությունը: Պետք է

ԱԱ պոսպերով

էլ կապված դեպքերում

լ

2Է5

աշխատանքներ: Եթե ոչ լրիվ մելիորացումը պայմանավորված է հեշտ լուծվող աղերի շատ կուտակումով, ն նոր գոյացած գիպսի պարունակությունը հողում բավարար է նրա հետագա ալկալիազերծման ն սոդայի չեզոքացման համար, ապա կատարվում են միայն տեղային լվացումներ: Մնացած բոլոր դեպքերում անհրաժեշտ է կատարել մելիորւսցիա: քիմիական Օգտագործվող մելիորանտի տեսակը պայմանավորված է մշակվող կուլտուրայով ն այն հող մտցնելու ժամանակով: Որպեսզի կից հողատարածությունների ցանքերը ն տնկիները չփչանան մելիորացման նպատակովօգտագործվող ծծմբական քթվի լուծույթով (ՕՇրջափակողհողաթմբերի պատռման դեպքում), նպատակահարմար է առվույտի, պտղատուների ն խաղողի դաշւոերի թերի մելիորացված տարածությունների վերացումը կատարել երկաթարջաս-

կուլ-

պով:

Այն դեպքում, երբ մելիորացված տարածությունները բավականաչափ մեծ են, մելիորացումը ն դրա իրացումը կատարվում է ծծմբական թթվով, իսկ եքե փոքր են երկաթարջասպով: Միւսմյա կուլտուրաներ մշակելու դեպքում մելիորանտի հող մտցնելը նպատակահարմարէ կատարելբերքահավաքիցհետո: Մելիորատիվ ստորաբաժանումների կողմից հայտնաբերված թերությունները ժամանակին վերացնելու համար կազմվում է համապատասխանպլան-գրաֆիկ, այն հաշվով, որպեսզի հողի օգտագործումը կատարվի մինչն այն գյուղատնտեսական արտադրությւսոը հանձնելը: Երկու տարի առվույտ մշակելուց հետո շահագրգռված կւսզմակերպությունների ներկայացուցիչներից կազմված հանձնաժողովը հողի քիմիական անալիզի տվյալների ու մելիորացված տարածքի ւռեսողական(վեզուալ) ստուգումների հիման վրա կազմում է հողերի մելիորատիվ վիճակի ու ցանքերի լիարժեքության վերաբերյալ համապատասխան ակտ ն երաշխավորմանփաստաթուղթ:

Մեյհորացված հոդերի գյուղատնտեսական իրացման ագոոտեխնիկական ու ագրոմելիորատիվ միջոցառումները: Հայաստանի գյուղատնտեսության նախարարության Հողագիտության ն ագրոքիմիայի գիտահեւռազոտականինստիտուտի կողմից մշակված սոդային ալկալի-աղուտների մելիորացիայի տեւյլականդրույքները, որոնց հիմքում ընկած է հիմնային ռեակցիայիչեզոքացման ն փոխւսնւսկային նատրիումը կալցիումով փոխարինելու համար թթու քիմիական հակազդակների օգտագործումը, հիմք տվեցին առաջարկելու ալկալի-աղուտների քիմիական մելիորացիւսյի ինդուստրիալ տեխնոլոգիա` արտադրությանմեջ լայնորեն ներդնելու համար:

աստիճանի բերհողերի կուլտուրականացման Մելիորացված ն է րիության բարձրացմանպրոբլեմը մինչն վերջերս դիտվել միայն մեջ ընդունվածհողի ն գյուղատնտեսական երկրագործության տուրաների մշակությանընդհանուր եղանակներիսահմաններում: ժամանակ նվազում են Չնայած նրան, որ քիմիականմելիորացիայի ն ու հողի աղակալվածությունն ալկալիացվածությունը կուլտուրաեն պայնպաստավոր կան բույսերի աճեցման համար ստեղծվում ն առահատկությունների մաններ, այնուհանդերձհողի հիմնական հատկությունների,սննդային ռեժիմի ն ջին հերթին ջրաֆիզիկական է կենսաբանականակտիվության հետագա բարելավման կարիք զգացվում: Երկարամյա ուսումնասիրությունների ընթացքում պարզվել է, գոտու համար որ Արարատյան հարթավայրի գյուղատնտեսական շաբլոն կիրառումը, միջոցառումների մշակված ագրոտեխնիկական մելիորացվածհողերի էքստենսիվ օգտագործումը, առանց հաշվի առնելու հողւսջրաբանականպայմաններնու մշւսկվող կուլտուրաժամանաների առանձնահատկությունները,անթույլատրելի երկար կով ձգձգում են դրանց արտադրողականության հիմնւսհարցի լուծումը ն մելիորացիայիհամար ներդրված՝հսկայական ծախսերից կարճ ժամանակամիջոցումարդյունավեւո փոխհատուցում չի ստւսցվում:

'

բարձրացման

:

-

`

--

աճեցված ցորեն. Նկ. 46.Մելիորւսցվածւալկալի-աղուտներում Նման դեպքում մելիորացված հողերի կուլտուրականացման պրոցեսն ընթանում է դանդաղ ն իրենց բերրիությամբ վերջիններս «17

զգալիորեն զիջում են տվյալ գոտու հողերին:Դեռ անբարենպաստ պայմաններում տեղի են ուն

ելի ի

ենում

աի

մելիորացված

կայական կաւյիտա

տափաստաԱրազդայւսնի կում ապարան չաեմ այդ կատարվեց ը նե

Վերջին տարինե ցիայի տեմպերը մար էլ լիորացվածհողերի հո

հանաաի

աղուտների քիմիական մելիորամեծացել են, դրա հաւնք ամրապնդման, ինչպես նան մնգոյացման պրոցեսներիվրա նպատակաս-

ալոռ Է արարը մելիորացման ՐԱ նը

հան ներգործության մ շ ակու միջոցառումների պրոբլեմը լաց

համալիր հիմնավորվւսծ գիտականորեն առանձնակի նշանակություն

ստացել:

է

հողերի քիմիական մելունումնասիրություններով կիրառվող ամարդակով տեխնիկական ագրոմելիորաաիլ պարզվել է,

որ

-

ագրո-

ալկալի-աղուտնե Քիմիական Իո փոխանակային նատրիումը փոխարինելով աովո ցիջոցով կալ ողի պրոֆիլից հնոտցնելոմհեշտ լուծվող Ին ու

միջոցառումները րում հրու ու զիկաքիմիական ագոոֆիզիկական ատկան րմուն հատկությունների փոփոխություններ: առաջ են բե-

մե

աղերը. րը,

ո

որոնք ունեն բարձր խոնավածծություն,

նպաստում

ենք հողի պինդ ֆազի

դիսպերսականությայն նվազգեգոանռք՝

ջրում պեպտացվողտիղմի պարունակությունը նվազում է 2- 5 ագամ, խիստ մեծանում է հողի ջրաթափանցությունը,լավանում է նրա միկրոստրուկտուրան,սակայն ջրակայունության տեսակետից այն բավականաչափզիջում է այդ գոտու մարգագետնայինգորշ ոռոգելի հողերին: Չնայած այդ բոլորին, մելիորացվող հողերն ամբողջությամբ բնորոշվում են բույսերի աճի ու զարգացման համար բավարար ջրաֆիզիկական հատկություններով: Քիմիական մելիորացիայի ու ագրոմելիորատիվ համալիր միջոցառումների հետնանքով խիստ փոխվում է կլանված քերի ընդինչն կլանվա խանակայիննատրիումը նվազու հանուր քանակի 5-1095-ը, իսկ կալցիումի քանակն ավելանում է մինչն 60-7056: Անհրաժեշտ է նշել, որ կլանված հիմքերի կազմն ու փոխհարաբերությունը, ինչպես նան նոր գոյացած գիպսի քանակն ավելի դինամիկփոխվում են մելիորացված հողերի գյուղատնտեսական օգտագործմանառաջինտարիներին: Մելիորացվածհողերում օրգանական նյութերի քանակը խիստ պակաս է` հումուսի քանակը չի գերազանցում 0,4-0,5:6: Դրա համար էլ այս հողերում հումուսի պարունակության ավելացումն առաջնակարգխնդիր է: Փորձերով պարզվել է, որ ագրոտեխնիկական ու ֆիտոմելիորատիվհամալիր միջոցառումներկիրառելուդեպքում, մասնավորապեսառվույտիմշակության ու գոմաղբիօգտագործման դեպքում 15-20 տարվաընթացքում հնարավոր է դառնում հումուսի քանակը0,4-0,546-ից հասցնել 1,2-1,426-ի: Յողն օրգանականնյութերով հարստացնելու համար անհրաժեշտ է մելիորացվածհողերը պարբերաբար`4-5 տարին մեկ հատկացնել առվույտի` մշակաբույսին, իսկ շարահերկ կուլտուրաներ մշակելու դեպքում` հողը կանոնավոր կերպով պարարտացնել գոմաղբով՝ 40-50 տ/հ հաշվով: Օրգանականպարարտանյութերպետք է հող մտցնել նան պտղատու այգիների ու խաղողի հիմնադրման

րորՆի ՆըԱր աոատ կինրփո-

`

դեպքում:

|

Երկար հետազոտություններիցհետո գտել են, որ մելիորացված գյուղաւոնտեսական օգտագործման հանձնված հողերում հողի ճավալայինզանգվածը մեկ մետր հողաշերտում միջին տվյալներով տատանվում է 1,24-1,42 գ/սմտ, ընդհանուր ծակոտկենությունը4̀75496, իսկ դաշտային սահմանային խոնավունակությանըհավասար խոնավության դեպքում աերացիայի ծակոտիներըհասնում են մինչն 3 5 յ Լ | 76: ու

եկ

լ

Սելիորս Լլ

ն,

ր

ք.

յ

վառ |

ալլալկալի լի

- Այղ

ուս

ուն

հրում որո

.

Ծեցվւսծիի

ապ(

եոու| ր ւկ

մալիրը կալցիումովհագենալու

լ

հետնանքով

նում է

`

ծծելո ո

տվյալ գոտում ոչ

յտկու թյս

ն

տնսա ե

աղակալած հողերին(800-1600

կետից մոտե

մ'/ժամ):

զգալիորեն զիջումեն տվյալ

հողերին: Դեռ ավելին, որոշակի տեղի են ունենում մելիորացված պրոցեսներ ն հսկայական կապիտալ Արազդայւսնի տափաստա-

գոտու

արարման Աանգերուն ներդրումները, Աու

նում, ապար

ան

ին

ունէ րիրկատարվեց

տաիներ : Աւե. Վերջին յալի աղուտների քիմիական մելիորացիայիտեմպերըհանրապե էապես մեծացել են, մար էլ մելիորա: այ ԱՆՆ ամրապնդման, ման րդյունքների ինչպես լիորացված ի հ ողե պրոցեսներիվրա նպատակասներգործության ացման գիտականորեն հիմնավորված համալիր ւր ի

դրա հանան մե-

հո

լաց

համագո

միջոցառումնե ի պրոբլեմըառանձնակինշանակությունէ րի ի մ մշակման նելը ուսումն Երկարամյա պարզվել Լ, որ հողերի քիմիական մելիորա հարԼ Աաարոներո Բարձր մակարդակով կիրառվողագրոԱրոն ոմա տեխնիկական լիորատիվմիջոցառումները առաջ են բե-

ալկալի-աղուտնե արմատա մեիր Քիմիական կալ ը

`

րում. ր աքիմիականու ագբոֆիզիկական հատլոությունների ատական փուիոխություններ: միջոցովփոխանակային նատրիումը փոխարինելով ւմով ն հողի պրոֆիլից հեշտ հսռացնելով աղե լուծվող չոնրը, որոնք ունեն բարձր խոնավածծություն, նպաստում ենք հողի պինդֆազի դիսպերսականության :

ւ

նվազեցմանը:

`

ջրում պեպտացվողտիղմի պարունակությունը նվազում է 2- 5 ալավանում է նրա գամ, խիստ մեծանում է հողի ջրաթափանցությունը, տեսակետից այն միկրոստրուկտուրան, սակայն ջրակայունության բավականաչափզիջում է այդ գոտու մարգագետնայինգորշ ոռոգելի հողերին: Չնայած այդ բոլորին, մելիորացվող հողերն ամբողջությամբ բնորոշվում են բույսերի աճի ու զարգացման համար բավարար ջրաֆիզիկական հատկություններով:Քիմիական մելիորացիայի ու ագրոմելիորատիվ համալիր միջոցառումների հետնանքով խիստ փոխվումէ կլանված հիմքերի կազմն ու փոխհարաբերությունըփ̀ոխանակայիննատրիումը նվազում է մինչն կլանված հիմքերի ընդհանուր քանակի 5-1096-ը, իսկ կալցիումի քանակն ավելանում է մինչն 60-7096: Անհրաժեշտէ նշել, որ կլանված հիմքերի կազմն ու փոխհարաբերությունը,ինչպես նան նոր գոյացած գիպսի քանակն ավելի դինամիկփոխվումեն մելիորացվածհողերի գյուղատնտեսական օգտագործմանառաջին տարիներին: Մելիորացվածհողերում օրգանական նյութերի քանակը խիստ պակաս է` հումուսի քանակը չի գերազանցում 0,4-0,595: Դրա համար էլ այս հողերում հումուսի պարունակության ավելացումն առաջնակարգխնդիր է: Փորձերով պարզվել է, որ ագրոտեխնիկական ու ֆիտոմելիորատիվհամալիր միջոցառումներկիրառելուդեպքում, առվույտի մշակության ու գոմաղբիօգտագործման մասնավորապես 15-20 ընթացքում հնարավոր է դառնում հումուսի դեպքում տարվա քանակը0,4-0,596-իցհասցնել 1,2-1,496-ի: Հողն օրգանականնյութերով հարստացնելուհամար անհրաժեշտ է մելիորացվածհողերը պարբերաբար`4-5 տարին մեկ հատկացնել առվույտի մշակաբույսին, իսկ շարահերկ կուլտուրաներ մշակելու դեպքում` հողը կանոնավոր կերպով պարարտացնել գոպետք մաղբով՝ 40-50 տ/հ հաշվով: Օրգանական պարարտանյութեր է հող մտցնել նան պտղատու այգիների ու խաղողի հիմնադրման

դեպքում:

'

Երկար հետազոտություններիցհետո գտել են, որ մելիորացված գյուղատնտեսականօգտագործման հանձնված հողերում հողի ծավալայինզանգվածը մեկ մետր հողաշերտում միջին տվյալներով տատանվումէ 1,24-1.42 գ/սմ:,ընդհանուրծակոտկենությունը`475406, իսկ դաշտային հավասար հասնում են մինչն խոնավությանդեպքում աերացիայի ծակոտիները 13-1596: Այսպիսի հողերում արդյունավետ ջրի պաշարը հասնում է 170-190 մմ-ի, իսկ ջուր ներծծելու հատկությանտեսակետից մոտենում է տվյալ ոչ աղակալած հողերին(800-1600 մ:/ժամ): գոտում ու

,

իՆոցա

Նկ. 47.

որր

Ո2 բ որ ու ր հողիկլանող

Լ

"

--

-

ալկալի-աղուտներում աճեցված ձմերուկ դաշւոային հետազոտություններովէ

համալիրըկալցիումովհագենալու

պարզվել

հետնանքով

աոանկոա անաթյարը

21Ւ

|

կավային,

Մելիորացվածհողերում, հատկապես,եթե առկա են շերտեր. կախված վերջինների խորությունից, պարբերաբարկատարվում է փխրեցում 50-80-100 սմ Ըստ որում խոր խորությամբ: փխրեցմանդեպքում ջրաթափանցությունը 0,28-0,30 մմ/րուպեբարձրանում է, հասնելով0,40-0.62 մմ/րոպեն նպաստավոր պայմաններ են ստեղծում աղերի ինտենսիվլվացման համար: Այս հողերում դրականորեն փոխվում է միկրդօրգանիզմների ու դրաթանակակյան

կական կազմը, ակտիվանում են ու միկրոկենսաբանական խմորիչային (ֆերմենտային) պրոցեսների ն այլն: ինտենսիվությունը Կարնոր է իմանալ, թե քիմիական մելիորացիայի

պրոցեսում ինչպեսեն փոխվումխորքայինջրերիքիմիական կազմն ու մակար-

դակը, ոռոգման արտեզյան ջրերի,

դրենաժակոլեկտորային հոսքի

ուղղահայացդրենաժներից դուրս մղվող ջրերիքիմիականկազմը ն այլն: Երկարամյա փորձերովհաստատված է, որ խորքայինջրերը ոռոգման համարպիտաճի չեն, իսկ դուրս մղվող խոր ստորգետնյա ջրերը միանգամայնպիտանի են: Դրենաժակոլեկտորային հոսքի ջրերը ոռոգման համար պիտանիչեն, բայց պիտանիեն լվացման ու

համար:

Անհրաժեշտ ենք համարումհիշեցնել,որ մինչն իրացնողկուլտուրաներիտակ մելիորւցվածհողերի հատկացումը է անհրաժեշտ կատարելշրջափակոդ հողաթմբերի ձավասարեցում ՎՐ-6,5 մակնիշի թումբ հավասարեցնող ագրեգատով,ժամանակավոր ջրատարների հողալիցք,մելիորանտների տեղաւիոխման համարժամաճակավոր կառուցվածճանաւլարհներիվերացում ն, վերջապես.հողի հարթեցումու խոր վար:

«` Ժո

ՊՀ

պ

համար օգտագործվող ծծմբական ֆոսֆորի դժվարալույծ ձները վեր են դրա համարէլ մելիորացված հողերի վարելաշերոը 10-12 տարի ն դեռ ավելինպարունակում է բույսերի պահանջը բավարարող մեծ քանակությամբհեշտ լուծվող ֆոսֆոր: Բավական բարձր է նան մատչելի կալիումիքանակը: Դրան հակառակ հումուսի, ընդհանուրազոտի ն հեշտ հիդրոլիզմող ազոտի քաճակը ծայուսստիճան ցածր է: Բազմամյաուսումնասիրություններով հւսստատվել է, որ մելիռրացված հողերում ընդհանուր ազոտի քանակը վարելաշերտում չի գերազանցում0,0556, իսկ հեշտ հիդրոլիզվողը` 0,5-2,5 մգ 100գ հողում: Ուստի պահանջվումէ հռղը պարարտացնել ազոտական պարարտանյութերի բարձր բաժնեչափերով: Միամյա կուլտուրաներ մշակելու դեպքում ցանքից առաջ հող են մտցնում ազոտական պարարտանյութեր150-160կգ/հ ազդող նյութի հւսշվով ն կատարում փոցխում: Բազմամյա կուլտուրաներ մշակելու դեպքում անհրաժեշտությունէ առաջանում պարարտանյութերի տարբերակվածկիրառում:եթե վերին շերտերը լավ են ապահովվածֆոսֆորով ու կալիումով, ապա ստորին շերւտերն այդ սննդանյութերով,ինչպես նան ազոտով, չեռ ապահովված: Բնականաբար անհրաժեշտություն է առաջանում արմատաբնակշերտը նույնպես պարարտացմանմիջոցով հարստացնել ազոտով, ֆոսֆորով ու կալիումով: Դաշտային փորձերովպարզվել է. որ մելիորացված հողերում առաջինտարում Խ.չը, Քցօ,օօ բաժնեչափովպարարտացնելու ղեպքում հնարավոր է.դառնում աշնանացան ցորենի բերքը 40.5-10,8 հ-ից հասցնել մինչն 35-35,79/հա-ի, իսկ գյուղատնտեսականի1 տարում` 16,4-18,5գ/հ-ից հասցնել 55,0-58.6ց/հ-ի: Վարդագույնխորդենու բուսատնկարկներում60 տոննա գոմաղբով ն Իեշց,Քլշց բաժնեչափովպարարտագնելուդեպքում 76ց/հ-ից բերՔր հասցվում է 480ց/հ-ի: իրացմանառաջին տարում մելիորացվածհողերը հատկացվումեն աշնանացանցորենիցանքերին, բերքահավաքից հետո, անհրաժեշտության ղեպքում, կատարվումէ լրացուցիչ հարթեցում ն դաշտը վարվում է, այնուհետ կատարվում ազոտական պարարտանյութերովպարարտացում,փխրեցումե աշնանը ցանվում Է առվույտ: Բացառիկդեպքերում,եթե լվացումներնավարտվում են ուշ աշնանը,ապա խորհուրդէ տրվում վաղ գարնանըցանել գարնանացան գարի,առվույտի ենջացանքով:Ցանթինորմը տվյալ գոտու համար սահմանվածիհամեմատությամբբարձրացվում է գո Քիմ իմիական

մելիորացման լիորաց

Գարո ուծվող մենի, ներգործությամբ

հողի

'

՞

ն րդ ԱԱ-Ի

Սովորաբար

:

'

Լ.Վ

ՐՀ. : ֆ--

ալկալի-աղուտներո: աճեցված նուռ.

Նկ. 48.Մելիորացվլած

րջ

22 |

Սովորաբար լվացումներն ավարտվում են այն ժամանակ, երբ հողում եղած սոդան լրիվ չեզոքացվում Է, փոխանակայիննատրիումի պարունակությունըիջեցվում է մինչն 3-4մ էկվ 100 գ հողում, իսկ աղերի ընդհանուր քանակը 1 մ շերտում՝ մինչն 0,3-0,446 (չհաշված նոր առաջացած գիպսի քանակը): Հետագա աղազերծումը կատարվում Է գյուղատնտեսական իրացմանառաջինտարում աշնանացան ցորենի, իսկ ապա 3-4 տարի առվույտի կուլտուրայի տակ օգտագործելու ընթացքում, որտեղ կիրառվում են ջրման բավականբարձր նորմեր: Ըստ որում կիրառում են այնպիսի ջրման նորմ, որի դեպքում հողն իր լրիվ խոնավունակությունից բարձր քանակի ջուր ստանա ու ծծանցում կատարվի:Կախվածհողում մնացորդայինաղերի պարունակությունից`աշնանացան ցորենի ու առվույտի ջրումը կատարվում է հողի դաշտային սահմանայինխոնավունակության (ԴՍԽ) 8046 հաշվարկայիննորմայինավելացնելով 25-3096 ջուր: ւ

Նկ. 49.

ալկալի-աղուտներում Մելիորացված աճեցված այգի.

պտղատու

Ընդհանրապեսմելիորացված հողերի արտադրողականության բարձրացման միջոցառումներիհամալիրում հատուկ տեղ է գրավում ոռոգման մելիորացիան: Երկարամյա փորձերով հաստատված է, որ նոր մելիորացված հողերում, որտեղ կան մնացորդային աղեր,

երիտ ուրի որակոնների անը: տեղի Հատակին ոլկոնրներին է ունենում

ա

ղերի նոր վերաբաշխում:Հաշվի առնելով այդ հանգամանքը,հացահատիկային մշակաբույսերի ու բազմամյւս խոտաբույսերի ջրումն

՛

առաջարկվում է կատարել լայն մարգերով,իսկ բազմամյատնկարկներ ու խողող աճեցնելու դեպքում` միջշարքերի ամբողջ լայնութ-

յամբ:

Ակոսներով ու անձրնացմանեղանակով ջրումը պետք է կատարել հողաշերտը վերջնական աղազերծումից հետո: Մնացորդային աղերի համաչափ հեռացման համար անհրաժեշտ է ակոսներով ջրվող մշակաբույսերը(շարահերկերը) պարբերաբարհաջորդել համատարածցանքերի կուլտուրաներին (ցորեն, առվույտ, խորդենի,եգիպտացորեն ն այլն), որոնց ջրումները կատարվում են մարգերում ջուր բաց թողնելու կամ անձրնացման եղանակով: Երբ ջրման նորմերը ցածր են, լվացված աղերը կուտակվում են հողի ենթավարելաշերտում, ստեղծելով անբարենպաստպայմաններ մշակվող կուլտուրաներիհամար: Առանձնակի նշանակություն ունի հողերի հարթեցումը: Ցայտուն արտահայտված միկրոռելիեֆի պայմաններումժամանակիընթացքում ոռոգվող դաշտերում ձնավորվում է խայտաբղետֆՅոն,որտեղ վեր բարձրացած տարածությունները,չստանալովոռոգվող ջրի հաշվարկային քանակ, շարունակում են պահպանելալկալիացվածությունը ն դրա հետ կապված ցածր ջրաթափանցությունը:Ջրելու դեպքում ռելիեֆի առանձին տարրերի մեջ ջրափոխանակությանու տեղերում աղերի փոխանակության հաշվին դաշտի բարձրադիր նկատվում է աղերի կուտակում: Աղերի ավելցուկից, ջրումից հետո հողում ջրի արագ կորստի, ինչպե, նան մոլախոտային բուսականության ինտենսիվ աճի հետնանքով մշակվող կուլտուրաները ճնշվում են, ն բերքը նվազում է 50-/546օ-ով:Շահագործման ընթացքում 3-4 տարին մեկ պարբերաբար հարքեցումն օպտիմալ պայմաններէ ստեղծում ջրաօդայինռեժիմներիկարգավորման համար, ն լավ հարթեցվածտարածություններում ստեղծվում է աղերի ներթափանցմանհոսք, որի խտությունը ամբողջ հողաշերտում չի գերազանցում 0,15-0,2096-ը, փոխանակային նատրիումի պարունակությունը` 2-3 մգ էկվ, իսկ քԻ-ը 7,5-8,0-ի սահմաններումէ: Դաշտերի հարթեցումը միաժամանակհնարավորությունէ տալիս բարձրացնել աշխատանքի արտադրողականությունըջրման ընթացքում ն կրճատել ջրի կորուստը: Շարահերկ կուլտուրաներ մշակելու դեպքում, լավ հարթեցված դաշտերում հնարավոր է դառնում երկարությունը 80-100 մ-ից մեծացնել ու հասցնել

Նարաաիյն

Սովորաբար մելիորատիվ աշխատանքներն ավարտելուց հետո մի քանի տարի դեռես պահպանվում է աղերի ու փոխանակային Սակայն նոր գոյացած գիպսի նատրիումի բարձր պարունակություն: 222-3

պաշարների,կիրառվող ագրուռեխնիկականմիջոցառումների, մասնավորապեսւվարբերաբւասր առւլույտիմշակման, հողը օրգանական նյութեր մտցնելու ն լվացման բնույթի ջրումներ կատարելու հետնանքովաստիճանաբարւոեղի է ունենում հողերի աղազերծում ու ալկալիազերծումամբողջհողաշերւոիսահմաններում: Նոր մելիորացվածհողերը գյուղատնտեսական ծգտագործման առաջին շրջանում աչքի են ընկնում անբարելաւ| ջիաֆիզիկակականհատկություններովն կենսաբանականակտիվությամբ:Վաշնման հողերում կիրառվումեն հողավի առնելովայդ հանգամանքը, մելիորատիվ,ֆիտոտեխնիկականն երկրագործականհամալիր միջոցառումներ հողագոյացման պրոցեսներնուժեղացնելու ն իրացվող հողերի բերրիությունը բարձրացնելու համար: Յուրահատուկ հողա-մելիորատիվ ն ագրոկենսաբանական համալիր միջոցառումների հետնողական կիրառության սկայմաններում, երբ կայուն ճնուլ խորքային ջրերի մակարդակը պահ.լում է 300 սմ-ից ցած, պարբերաբար հողը հարթեցվում է ն, կախված հողի մեխանիկական կազսմ խորուքմից ու կավային շերտերի առկայությունից, 50-80-100 յամբ փխրեցում է կատարվում, վերանում են ալկալի-աղուտներից որոշ

ԲԱՎ

հատկությունները,

ն

բարձրանում է դրանց

Ուսումնասիրություններուվհաստատված է,

հողերի կուլտուրականացմանհարցում կարնոր նշանակություն ունի հող-բույս համակարգիփոխադարձկապի ճիշտ կարգավորումը:Ցանքատարաոր

ծություններիստրուկտուրան,մշակվող բույսերը, դրանց կենսաբանական առանձնահատկությունները, խորքայինջրերիռեժիմըն ոռոհողմ ն գումը, հող մտցվողպարարտանյութերը,հողի մշակությանեղանա ներգործելով հողայինպրոցեսկը ն կիրառվողայլ միջոցառումները ների վրա համապատասխանաբարփոխում են հողագոյացմանու հողերիկուլտուրականացմանուղղությունը: Փոքր հողակտորներում շատ կուլտուրաներ մշակելու դեպքում, որոնք ունեն ջրի տարբերպահանջու ջրման տարբեր նորմեր, վեգետացիոն ն տարբերեր տնողություն, տն ն, հողի ցիոն շրջանի հողիմ մշակման տարբեր ե -

,

-

ղանակներ

ու հաճախականություն ն այլն, ժամանակի ընթացքում առաջանում են միկրոռելիեֆի փոփոխություններ խայտաբղետ ջրային ու աղային ռեժիմներ, ինչպես նան վարելաշերտի ոչ միատարր կառուցվածք:Նշված գործոնների հանրագումարն առաց բեում մշակվող տարածքում աղերի վե մ ն հողերի մելիոաղերի վերաբաշխու ողերի մելիո

րատի ճակի վատացում:

Է

Ձաշվի առնելով այս բոլորը, խելացի ստրուկտուրայով ցանթաշրջանառություններկազմելու ն միատար ագրոտեխնիկական է ամեն մի միջոցառումներ կիրառելու համար նպատակահարմար

ուսսցնել մշակաբույսի համար դաշտերիտարածությունը

արի:

մտ:

18-24 հեկ-

-

,

Բեմի

:

ք

աճեցված եգհպտագորեն. Նկ. 50.Մելիորացվածավկալի-աղուտներում

ԱԱ» զանգվածներով կարելի

հողերը մեծ Մելիորացված տակ, որոնք ջրի նկատմաբ ւվիսի մշակաբույսերի

ունեն: Մելիորացվածհողերի ԱԱ

ըԿրո

բարձր ւ|

ոնա ոատրուն -

այնպիսի ռաց լ վորված է ցանքաշրջանառությունների Է ինտենսիվ օԳտուրայով. որի ժամանակ նախատեսվումհողերի է, որ խոզապարզված տագործում: Փորձնականաշխատանքներով մշակության Շացան կուլտուրաների է ոչ նպաստում սիվ օգտագործումը է ճե՞

Կորի ճանապար արձրացնում իր ձինը առավելագույնարտադրանք Նման աատիճանլ ստանալ կուլտուրականացու լիորացվածհողերի է, իսկ ւ -

տ

Ը,

պայ-

մաններումհողի օրգանականնյութերի քանակն ավելանում առավելտաբ լվացումներիտնողությունըերկարացնելու,տարվա հողն ժամանակաշրջանում հետսանքու գոլորչարզ փխրեցնելու ն կանոնավոր մակերեսը հելու ունենում աղերիաէ մնացորդային ցումը կրճատելուշնորհիվտեղի ն Աշնվազում: մոլախոտվածությա լվացումն դաշտերի վելի ակտիվ նանացան ցորենիու վաղահասկարտոֆիլի Մբույ սիլոսի համար կարելի է մշակել վարունգ,եգիպտացորեն

անընդրատ բույսերի Կանն

ն Շի-2 Ուզբեկստան-100 Սորտեր):

-

հետո բերքահավաքի

ԼՇՇ

վմղորսց :մկոմ Դող ցգ ըաիչցօ դդմսվլտծեըոսժողն ազիՀդց դո Ղոդ ոզիոչդվ'վմզդ -ս Հսցվե ոս վմզ4ակ օտիծոտո ԾվոակտՀոտմզի -վտով վնսնոոլ "վմղդնստհ ըսդուռի զ ԱւսեռիցԱղղս(Հսիտոմ Եմոծ 'վռ վմսխմ ոքղ:տմի վոեւ|խժոտզնս դործ ղմ իսծժդտղՂտղվ Հո ճդոոմնըսդնսծ| ողս(Հս6ղնետ մսիոց:աՑ մմս 'Ազսմզց4ծոիուսվ վմդորսմ ուսղոտահկտմն ըղսմդժ 4 ծոստ (դվլիտ 6վ-իկ ծր 6) ոյնսէ Առածողպիտվրտդոժ վուսվմտոդ դվնտդտգտղնփ "ոմի դոոծտմօմոմ դոլսցոկծոցվնտտմծ վմզիվՀ Ղոդ ըսցսոնոմնդո զ դղմսդտկոմն վմզժաքըոտկմ,դ "'տոկոտտոսկ վրոցոճ մսիոփոը :ը մղե մղտդտմ վոսվմտոդ ռվրողտդողվսփ վմզդնոստփըսդզոՆ լ վնզտ մբւսծ -տՓ նտի վլղիտ դոնծոդ սով -«ոձոստ ծդսմս վեստկ'սմգ ս վեսմտոլոո ,իվշով վ ըւսդոկոդուվ Ատսկտտոսկվմզդմտծոշ լ ցոսդոնգբ:ս ըղսժողն դոլ4:ասկոցամ վղտդոծ օտիչդ մմզի ըոսնսէ չո վըւսվմտոցցվ(տդոցտոլսփ :0դոցծոմօմոմ վղոմս վմզճոմդ դտրկտշրոմդիծցոումնզոոը ոդիուցվ 'Ադորմսիողօ Գոսմս 'մցոռ վՅմղմվնսնոոո| Ղ վմղցնստիոտոմս մմսոզ 0սծղտցոտը 'ըսդտտոս մսիտփոՀ վոսվ -ՏՈծոստ վմզձսքդշԱմս 1 0Ղսգոծո| ըսվմտոդ 0ամզդձցտիոսկվմղորսմըադզդւ 1 վնզտ ուսժոզն դտ/ իյ եռ ջ-ջ 0սնսէ -«ակոդամտխ վուսվմտոդդվրոդտդտղխփ քվոն վոոհ օմտնողսփ վմղնտ վմզնսվ օտիծոմսվը դ դտ/8սկոցսամոո դոոքմամնտնում վմ վմղմմոտ դվրոոփդովըսմղոդտեմօ մզմմոտ վետի վնսնտոլ|Ղ -ղդստտնտթ 1զոո Յոսով վցոժ վը ըսմորով ժող տճգքոմվդը դդսք ոսդտկոնսմնտտմո ցտղավոսդսմեռմջոծ դցցԽ դ/տկոո 'մլո՛( մօմոմ մոմոտտողոով օՆգդդմ -սդտղծտրվնտնտցոկտվեսխԽեվգ մս վտոկը վ լ Ժտզլ, Պողդղդա դղ վՅոտ ցժած ղդ 0Հաց 'Ամաց 'Ասօդո| :ոոսզկ 1ոմ 'օնզն 'դոմվջ 'մսլտո "'ջգոտտ 21սդ "սադ 'տտշփ իսծմոչ որդտզվ 1 Ոտից Դվղղմղո «Հս, վմզորսմտկոՀըՀոատտնտո Ամս դոննդտո ոտ սցոկծուցվնոնո 1 Հղիցոոկտո իսմզդդաքծսմվոդց նուս ոլ րտմոկմղ վտատվտ վլովովձսմետ Ղ դոք4ատվեռնսբ -ոդվ դտղոտսեոտգվոտվե :Ամզդուսմնմզդ Դոտվուտկ 1զծռստովոլսփծտմտ ովոոտ լ դաքփսիտմոգվհոդ «որտքտվը մըյսցմսետտեօ իվոդզտովվմզնսվ օոիծոմսվղրը չիսձմոո 06-ՆՆ Ճվշոս մմզդըւսմծղձզ նցտի -Պվ իսկտոտնղդոբճողմօոտ գ ոգսիմոտտտղ դոցով մղդճրսղմզդոոՂ :ՄԵ «ոզտը ՛ըսժոզն վմոյզ6 օղ օռսիտտհդ ս ցոոծտԵմտեվրովեսմ՝ նսծսն -գտտիդտրծոձոստ վմղզդտոնսնս լ Աաստծոմ մողստորոոջ վմզդդւսոսջտմտտ դվրուոՀչճվր -ս

ՄԸՇ

|

:Ադոոճոցղը դո/61սծգուիոծ -ոմձ Հս դտ 01սկտղյսիոդսո| ոմց ՛ոզոողտղվ 'Ղ ոտ/(4սդզկտսկտց վնսս Վ ռատոոիոըդմօտիեդտե տվո| վտոսիսդ :մմզտմղզՀ դոցմտտ -տրմո վրոզն մոսծտմօմոժ դվրոճսդոծետըվմզնտ Ղ մըյսթոՀմս) -սԵ վմճ 'մՄբւսթոծոտ վոզմզդոծ վնսվ | ըահտիցղտտ վիօոռ վտոսի սր :մդտրիուղմոմ վբվթզս դվրոնդդո վմզցո:ս/սկտով օցողտողվե Դ -ԱՓողմձդվլողըվվ ոմդ 'մցոցծողղիտվկոռոժ վմղզտ ադ դտկոդոծ -Սծ |/ո ըյսնսվ ոստոռհոդ 'ոոմիվովբզս դվրոնո վմղեսվօոիծոմսվ) ո սկ -զը ըՂսդնսճ1 դ/ՂսԾղնետ դողոմն ցրովը չս ոդվճմղի :մրում -ոչբ վտոսիսո )դցվմտոյխփմյզծ հզք ցվմտտ ոմս լ տչգքոմվդո վտո'ւյ :մմզցուս4:սկտով դտրծցտօօոմը 1 ըսդտտթի 'ըոսցոմը ո ց4օՈիծսսող '1 ըՂսիրոժոոՁդումմստկսմտովնսվ իսձդոդտզվ վմզը -րոսկոՀշըիվճտոծոմ ստղվ 6վմզդրոսմՀ:տմի վմղդդա/Յսվտոկ գող -ողվեվժտմճ վնսվ ըսդսոնումնդո 1 մոմտոճոմ մյղցնսձ դոտ վ) -ղ6 տտվնոՍռոդմդդդաս(61400Թմուռ ցվնոմոՀձվը վնսնտոլ Հս վմզցտմ Հատոսկ «ոստոտնտիոմս Վ )ղիեմոո Ք5վմզդցարամվոռցուսույ իսծաձվըՉս1զվոտդոտ վտոսիսո ս վզծ նսնմսճով Ծցո/ովը մտմ -ոմղմմոհ մմղդդմա(81սռտմուտ դվրոմոծծվը ղ 1սլզմսիտդց իսնսմ -գը ՍվրոոոոտՀմօմոմ ժդտմն սդմնոդնվս մըզդկմտհդտ տվոլ իվո -լ0ղտղվվնսնտո) ս վմղդստոնտտ դդ ուսիսվոոռ դուսօմսԵոտեօ իվոդղադվվնսս ուսմոզն 1սյղդոշը մզդոմստիսկ որոճծույ Վգմոտող ոՂսծզձմով3վ6ծ:ս6ոմ1վնսս ստզկ օվմոիտվոծմզմ վղզմս. ոտժոգոտդչտքոսդստն1 մսիտմոդվ սմ -ոգն վմզմոտ մսխոռ վտոսիստ դվմզդվմոտ դվճոստ ղոնծճոմվ դողտոզտդտթն:ԱքԵ վմզնսվօոիճոմսվղը 'վծոմ 6վմսլնժ ող :ոսդ -Ա օղ օոիշդք մմզոոսժ նմոոտտվմզ ոՀսմղդդոոոթ դոո(Հյատո| օգն վմղնո սս դոքմսըմղզծմօմոտմվնօ մս վոցոժ'՛դզ տզիոդյսքնմո 04 Ղադոծմ:ժ դտկտդմեղոդտոթօմսետտեօդոկոոզտդտոնաքե վմղն -սկ ՕԶտիճոմսվղզը ողոտկվտով'մմզմդտծօտիմտտոկմդոծոր :ԱդոդՀոոոկ մդողմոԵ նտի վծսկջտշ ծդոսու 1զդոծ մտոսիստ ըումմզնսվ շտինտմսվգը 1 տսիկմոծոստ 1զ իսուսսոտողդ ող :դվմզովմոտոծտտզղվղոց դզ ուսիդոթվոր Հղսմս 'մզժդոոծմոսըդող ոսիծտտո ուսրոծթտզվ մս 'ց(ո զ բացվ|մմդտդտզ :ոմի վջո Հս դո/Յյսկողսմջ վտոսիճո նսիմտտտոհկ Ձցտծոճցղ ոայստնոտմնդու1 դոկոոտքոմ դլ ո1ս4 Հոգն 3ս1գյ6ղօո մզտմսո Հստոծմղմ մօմտմ վդղմսծ մս 'զ 1իեմոհո իսօմսՓ :6վտմզՀչոնսկմուսծոսզվ վաղն դվրոնմսծողը )ղըցծոծռմ -ռ ա 1գմոտողհմզդոյւսծսոսիսմզըմսդմցմոոժըոսդւը1 տչգբոմվցտ ուսմողն վմս 'տոսիսո 1զցծզոտ ստղվ ծԱզորսմոկտչը դվրողվտ -«ովոճով 1ս ղմզվոմոՀ ուսմղնսվնսիծումվ|մսց 1 մսդմող տոԴ

էներգետիկպրոցեսները,թուլանում է ֆոսֆորի փոխանակումն իր մի շարք բացասականհետնանքներով: Ծծմբական թթվի ու երկաթարջասպիօգտագործմանմելիորատիվ ու տնտեսական արդյունքն, ուրիշ քիմիական ռեագենտների համեմատությամբ,արտահայտվումէ ավելի կարճ ժամանակամիջոցում: Լաքերին ծծմբականթթու տալու պրոցեսը տնում է 15-20 ծր, երկաթարջասպինը՝ է 5-7 ծր, իսկ լվացմանժամկետը` չուրջ 5-6 ա-

միս:

յալ

Աղուտ-ալկալիներիքիմիականմելիորացիայիարժեքը, ներառմելիորացված հողերի երեք տարվա գյուղատնտեսական

նան

ՍԱՆ դոլլարը:

՛

Ծծմբական թթվով ու երկաթարջասպովսոդային ալկալի-աղուտների մելիորացիայի ծախսերը, մնացած քիմիական մելիորանտներիհամեմատությամբ,բարձր են, բայց ն այնպեսայն հնարավորություն է տալիս կարճ ժամանակամիջոցումփոխհատուցել կապիտալ ներդրումները ի հաշիվ ստացվող բարձր բերքի: Կախված մշակվող կուլտուրաներից` մելիորացիայի նպատակով ներդրված ծախսերըփոխհատուցվումեն 4-8 տարում: Ծծմբական բթվով ալկալի-աղուտների քիմիական մելիորացիայի արժեքը երկաթարջասպի համեմատությամբ որոշ չափով ցածր է: Սակայնծծմբականթթվիօգտագործմանբացասականնայն է, որ շրջակա միջավայրիօդը կարճատն թունավորվումէ, տեղի էունենում փոխադրականմիջոցների ու մետաղյա տարաների ինտենմիւ|կոռոզիա: Վայաստանի գյուղաւնտեսության նախարարության Հողագիտության ն ագրոքիմիայիգիտահետազոտականինստիւոոււոիերկարամյա փորձերովհաստաւոված է, որ հողամելիորատիվ ու ագրոմելիորատիվհամալիր միջոցառումների իրականացումընպաստում է մելիորացված հողերի արտադրականհատկությունների ու մշակվող կուլտուրաների բերքատվությանբարձրացմանը:Օրինակ` աշնանացանցորենի Ավրորա ն Ալբիդիում-6 սորտերից ապահովվել է մինչն 50-65ց/հ, խաղողից մինչն 140-150ց/հ, իսկ բարձր բերքատու սորտեր մշակելու դեպքում` մինչն 250-340ց/հ, խնձորի որոշ սորտերից` մինչն 280-3509/հ, ձմերուկի Մելիտոպոլ սորտից` մինչն 300Դ20 ն նույնիսկ 5209/հ, առվույտի Արմյանկա-1 սորտից՝ մինչն 150160ց/հ, վարդագույն խորդենուց` մինչն 3009/հ, իսկ առանձին տարիներում մինչն Ք00ց/հա բերք ն այլն: Հայաստանի կառավարությունըմեծ ճչանակություն էր տալիս ալկալի-աղուտների իրացման խնդրին: Այդ նպատակով կազմակերպվածէր մասնագիտացված տրեստ, որն այդ աշխատանքները կատարում էր նախօրոք կազմված ու հաստատվածնախագծով ու

հանձնարարականներով:

իրացմանծախսերը,ծծմբական թթու օգտագործելու դեպքում(միջինը 100 տ հեկտարիհամար) մոտավոր հաշվարկներովշուրջ 10դեպքում (280 տ մեկ հեկ11 հազ ԱՄՆ դոլլար է, երկաթարջասպի հազ դոլլար: Նշված գումարիցքիմիական տարի համար)` շուրջ մելիորացիայիուղղակի ծախսերը չեն գերազանցում4000-5000

«Տ

աճեցվածսալաթ. ալկալի-աղուտներում նկ. 53.Մելիորացված

իր մելիորատիվներգործությամբհիմնակաԵրկաթարջասպն հավասարազորէ ծծմբական թթվին,այն չոր վիճակում թունավոր չէ, աչքի է ընկնումիր բարձր լուծելիությամբ, լվացման լաքերում կարելի է բաշխել համաչափ ն պահանջվող նորմերով:Այն

նում

հողի ծծանծծմբականթթվի համեմատությամբավելիէ լավացնում ու նրա ագրեգատայնությունը: Ծածկ ունենացող հատկություններն է պահպանել երկաթգծիկալու դեպքումերկաթարջասպը կարելի նան ցրմանտեղերում:Երկաբարջասպիայարաններում,ինչպես նան այն է, որ մելիորանտըկարելի է հող մտցնել ամռավելությունը առանը, երբ ջրի պակաս է զգաց՛|ում,իսկ լվացումները կատարել վելի ուշ ժամկետներում: 25.

Խոսելով սոդային ալկալի-աղուտների քիմիական մելիորացիայիմասին,անհրաժեշտ ենք համարում մի քանի խոսքասել նան անվտանգության տեխնիկայիու կազմակերպական որոշ հարցերի

մասին:

Վերամշակման խիտ ծծմբական թթուն ուժեղ օքսիդացնողու լուծող նյութ է: Դժբախտդեպթերիցխուսափելուհամար, թթվի հետ գործ ունենալիս անհրաժեշտ է խստորենպահպանել անվտանգության կանոնները:Խիտ ծծմբականթթուն առաջ է բերում այրվածքներ, իսկ աչքի, քթի, կոկորդիլորձաթաղանթը ընկնելու դեպքումառաջ է բերում ուժեղ ցավաբերբորբոքումներ: Ուստի թթվի հետ գործ ունենալիսպետքէ պահպանելանհատւսկան պաշտպանության կանոններըն օգտագործել հատուկ,թթվից պաշտպանվելու հագուստ` ռետինե երկարաճիտ կոշիկներ,գոգնոցներ, ձեռնոցներ, պաշտպանիչ ակնոցներ,դիմակ,հատուկվերնահագուստ ն այլն: Թթվից այրվածքներստւսնալու դեպքում առաջին օգնություն ցույց տալու համար պետք է ունենալ կերակրիսոդայի 1-2:6Վանոց լուծույթ. մարմնի վնասված մասը մշակելու, ինչպես նան մաքուր ջուր` հետագալվացումների համար: Սոդայի լուծույթի բացակայությանդեպքում անհրաժեշտ է վնասված տեղը լվանալ օճառով, շփել մոխրի լուծույթով կամ նրա

փոշուլ ն մի քանի անգամ լվանալ ջրով: Խիտ ծծմբականթթվի իոններինվազակտիվության շնորհիվառաջ է գալիս մետաղների կոռոզիա:Նոսրացնելիսծծմբականթթվի իոններիակտիվությունը խիստ բարծրանում է, ն մետաղյատարաները(աւլտոցիստեռններ, խողովակներ,պոմպեր,սարքավորումներ ն այլն) ենթարկվում են թթվայինկորոզիայիու արագ մաշվում: Թթու տեղափոխող ցիստեռնների օգտագործման ժամկետները երկարաձգելու համարանհրաժեշտէ նրանց արտաքինկողմինհատուկ մետաղյագոգնոց ձուլել ն ներկել հակակոռոզիոն (հակաթքվային)լաքով: Թթվիտեղափոխման ընդմիջումների ժամանականհրաժեշտ է ավտոցիստեռնները արտաքինիցու ներսից մի քանի անու չոր

գամ լվանալ

'

չորացնել: Դաշտում երկաթարջասպգրելու դեպքում բանվորներն առնվազն 50 մ պետք է տրակտորիընթացքիգծից հեռու գտնվեն: Խստիվարգելվում է երկաթարջառպի ցրումն անձրնային եղանակին ու քամիներիԺամանակ,որի դեպքում նույնպես հնարավորէ այրվածքների առաջացում: Բոլոր դեպքերում երկաթգծի կայարաններում, թթվի օգտագործման տեղերում ն այլն, մելիորանտիտեղափոխման, պահպանման աշխատանքներ պետք է կազմակերպվեն սահմւսնված կարգով ն չպետք թույլ տալ խախտումներ: է

ԱԼԿԱԼԻ-ԱՂՈՒՏ ՀՈՂԵՐԻ ՄԵԼԻՈՐԱՑԻԱՆ ԵՎ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԵՐԸ

ՇՐՋԱԿԱ

ԱրարատյանհարթավայրըՀայաստանիմարգարիտնէ: Այստեղ աճեցվում է խաղողի, բազմատեսակպտուղների,բանջարաբոստամշակաբույսերի առատ բերք: Սակայն ծաղնային ն տեխնիկական կող կանաչ դաշտերի մեջ սեպվել են անպտուղ, աղակալած հողերը, ընդ որում աղակալման ամենաչարորակ բնույթի` սոդային աղուտները: Տարածքի կեսից աւլելին գերխոնավ է, իսկ 1/4-ը չի օգտագործվում աղա կալման պատճառուլ նրարատյան հարթավայրիհողերի աղակալումը պայմանավորված Է բնականգործոններով,պատմասոցիալականն տնտեսատեխպատՕիկականբազմաթիվպատճառներով: Տեխնիկատնտեսական ճառներիմասին խոսելիս չենք կարող չնշել, որ ոռոգման համակարգի ընդհանուր քանակից երեսպատված է միայն 40 42-ը: Ոդոգման համակարգերիօգտակարգործողության գործակիցը (ՕԳԳ) 50-5555 է, որի հետնանքով ջրի գրեթե կեսը ենթարկվումէ ծծանցման,ավելացնելուլ խորքայինջրերի մակարդակը:Ցամաքեցմանհամակարգերը մեծ մասամբ տղմակալած են ն չեն ապահովում խորքային ջրերի մակարդակիանհրաժեշտիջեցումը: Այսպիսոմ, Արւսրատյան հարթավայրի ւոարածթի կեսից ավելին պահանջում է ամենօրյա

խնամք:

բուռն զարգացմանն գյուղատնտեսության Արդյունաբերության նոր, լուրջ խնդիրներ արդի ժամանակաշրջանում ինտենսիվացման են ծառանում մարդու առջե՝ գիտատեխնիկականառաջընթացով պայմանավորվածբազմաթիվվնասակարերնույթների,արտադրական թափոններիու արտանետվածքներիբացասական ազդեգուբյունը շրջակա միջավայրի վրա հնարավոր չափով պակասեցնելու առումով: Արտադրությանխելացի կազմակերպմամբհնարավոր է ճիշտ զուգակցել գիտատեխնիկականառաջընթացի ն բնության պահպանությանշահերը: Կարելի է ոչ միայն կանխել օդային, ջրային ավազաններիաղտոտումնու հողի թունավորումն արդյունւսբերական մնացորդներով ն այլ անցանկալիտարրերուլ, այլն այդ մնացորդներնօգտւսգործել ժողուլրդականտնտեսությանմեջ: -

Տարիներ առաջ Երնեւսնիսինթետիկկաուչուկի գործարանըօգտագործած ծծմբական թթվի մի մասը նետում էր կոյուդի` վիթխարի վնաս հասցնելով գյուղատնտեսությանը: Իսկ Գրոզնու ն Կույբիշնի նավթաթորող գործարանները ձգտում էին կասմ վնասազերծել ծծմբաթթվի մնացորդները բարձր արժեքավոր ալկալիով, կամ էլ գտնել համապատասխանսպառողներ: Նշված կոմբինատներիցԱ-

|

րարաւոյան հարթավայրիաղուտ-ալկալի հողերն իրացնելու համար Հայաստանուղարկվեցին գործածած ծծմբականթթու: Իսկ ինչքան հողեր է օգտագործումիցդուրս մղում լեռնահանքայինարդյունաբերությունը` դարձնելով դրանք երկաթարջասպ պարունակողմնացորդներիաղբանոց: Վայաստանումգտնվեցինն այդ արտադրանքի գնորդները:երկաթարջասպընույնպես տեղափոխվեց Արարատյան

հարթավայր՝«կենդանացնելու»դարեր ի վեր անօգտագործելի ղուտ-ալկալիհողերը: Այւտպիսով, մենք հանրապետությունենք ներմուծում արդյունաբերական մնացորդները,մինչդեդ մեր իսկ հանրապետությունում շարունակումէն մեկ այլ տիպիարդյունաբերականմնացորդներով թունավորել շրջակա միջավայրը:Ալավերդու պղնձաքիմիական կոմբինատին Ախթալայիհարստացուցիչֆաբրիկայի արդյունաբերական մնացորդներըթափվում են Դեբետ գետը` մեր լեռնաշխարհի հարավային մասի Գլխավոր ջրային երակը: Այդ գետի ջրերով ոռոգվող խաղողի այգիները, պտղատու ծառերը Լ մյուս մշակաբույսերը ոչնչանում են, հողը կորցնում է իր բերրիությունը: Ինչո՞ւ մետաղախարամընեւտել ջուրը, եթե դրանիցկարելի է ստանալ նույն այն երկաթարջասպը, որը մենք ներմուծումեքք այլ վայրերից`Ծախսելով բավական մեծ միջոցներ: Եշված խարամները պարունակում են մինչն 50" երկաբօքսիդ, որը մանրացնելուց,ծծմռաթթվու|մշակելուց ւ չորացնելուց հետո փոխարինվումէ մճելիորանտի: Այն որալյապես գերազանցում է ներմուծված մելիորանտին: Ոմւսնք կարող են պատճառաբանել. որ գրա համար հարկավոր է դեֆիցիտային ծձմբաթթու: Մակայն թթվի արտադրությանհումքը` ձեմբաթթվային ա-

կա, այլ Գազերի միասին պղճծահալ վառարաններիխողովակներովարտամղվում է դուրս ն ոչնչացնում շրջաւվատի բուսականությունը: Կա նան ծծմաթթվի մի ուրիշ աղբյուր: Կապանիհանքերին կից հողերում ւոարեկան կուտակվում է բավականաչափմնացորդ, որը պարունակում է 3795 ծծումբ: ՀայաստանիԳԼԱ ընդհանուրն անօրգանականթիմիայիինստիտուտըլաբորւմտոր, այնուհեւոն կիսաարտադրական պայմաններում ստացավսուլֆատիփորձնականնմուշ, որը պատրաստվածէր վերոհիշյալ մնացորդներից.Արտադրանքըհաջողությամբկիրառվեց աղուտ-ալկալիհողերիմելիորացմանհամար: կան բոլոր հնարւնվորությունԱյսպիսով,հանրաւվետությունում ներն արդյունաբերության մնացորդներովաղուտ-ալկալի հողերի վերափոխման համար: Ամեն տարի ձեռնարկությունները մեծ տուգանք են մուծում ն նռրից շարունակում են թունավորելօդը, ջուրը.

անհիդրիդը, որը նույնպես մեզ

հողը:

մոտ

հետ

չորայինպայմաններումաղտոտվածջրերը Հանրապետության են շերտերումկարբոնատներին արմատաբնակ հողի նպաստում ՍտացվումԷ այնւպես,որ հողն աղդյուրալույծ աղերիկուտակմանը: տոտում ենք, իսկ հետո դա իրացնելուհամար ծախսումհսկայական միջոցներ:

են Արարատյանհարթավայրիւսոդայինաղակալմանաղբյուր են 1-2 մ ձեծ մասամբ գտնվում ջրերը,որոնք խորքային ալկալիային խորությանվրա, իսկ տեղ-տեղ դուրս են գալիս հողի մակերես. Արատաեն կուտակվումհանրապետության րատյանհարթավայրում Շփվելով ն ջրերը: րածքի գրեթե 14/3 մասի հանքային ծծանցման հետ, դրանք ձեռք են բերում ալկահրաբխայինլեռնատեսակների մաեն լիային բնույթ, հարստանում նատրիումու|,հանքայնացման է 2-3գ/լ: կարդակըբարձրանում մինչն Ուժեղ հիմնայինռեակցիան,ինչպես նան կլանված փոխանաեն բակայիննատրիումիբարձր խտությունըպայմանավորում հողի հիմնայնութԲարձր հատկությունները: գասականջրաֆիզիկական հողային է կրի լուծմանը, ապա ակտիվացնում յունը խոչընդուռուծ Բնահողը գործնականում ազդեցությունը: լուծույթում կալցիումի դառնումէ անջրանցիկ.որը ն բացառումէ դրա իրացումնառանց նախնականքիմիականմելիորացման: Շրջակա միջավայրի,հատկապես խորքային ջրերի,աղտոտու-

մը կանխելու նպատակովանհրաժեշտ է ծեռնարկել նախազգուշական միջոցներ. հաԷ Եթե կան խորքային ջրեր, նպատակահարմարկառուցել

մակցվածհորիզոնականն ուղղահայաց դրենաժներ:Այսպիսիզուգակցումը ապահովում է ոչ միայն խորքայինջրերի իջեցմանհաշվարկային մակարդակըն պայմաններստեղծում լվացման համար, այլն նպաստումբնահողին խորքայինջրերի ներքին շերտերիաղազերձմանը: Խորքային ջրերի ռացիոնալն խնայողաբար օգտագործման նպատակովուղղահայաց հորատանցքերըփակ խողովակաշարեհետ ն ամբողջ վեգետարով անհրաժեշտէ միացնելհամակարգի ցիայի ընթացքումջուրն օգտագործել (եե վնասակար աղեր չեն ու դաշտերի ոպարունակում)մելիորացվող հողերի լվացումների է հետո պետք բոլոր հորատանցքերը ռոգմանհամար: Ավարտելուց փակել: ժամանակավորապես դրենաժըլիովին լուծում է տրված խորութՓակ հորիզոնական յան վրա (280-300 սմ» խորթայինջրերի մակարդակիպահպանման հարթավայրիշատ համայնքԱրարատյան խնդիրը:Դժբախտաբար, են պահպանմանտարրական անտեսում ջրերի ստորգետնյա ներում շուրջը գիշեր-ցերեկ հորիզոնականդրենաժի Հ աճախ պահանջները:

Աղուտ-ալկալի հողատարածություններիիրացումը ոչ միայն նպաստումԷ լրացուցիչ արտադրանքիստացմանը, այլն կանխում մերձակա հողատարածություններիաղակալումը, կրճատում ստորերկրյա ջրերի գոլորշացումը, բարելավում միկրոկլիման ու բարելավ շրջակա միջավայր ստեղծում մարդու ն կենդանական աշ»

հորաւոանցքերից ջուր է

հոսում: Հազարից ավելի արտեզյան հորանցքերից ն 860-ից օրհոսներից հարկադրաբարմակերես է դուրս մղվում 32.5 մ քվրկ ջուր, իսկ արդյունավետօգտագործվում է միայն 40-5046-ը, մնացածը հոսում է աննպատակ: Մինչդեռ Արարատյանհարթավայրիոռոգման ռեզերվ է եղել ստորգետնյա ջրերի դարավոր պաշարների խելացի օգտագործումը, դրանց պահպանությունն անհարկի սպառումից ն աղակալումից: Միջոցներ պետք է ձեռնարկել նան հորիզոնական դրենաժից դուրս նետվող ջրերի քանակի իջեցման համար` դրանք կրկնակի օգտագործելով լվացման նպատակով (քիմիական մելիորացիայի ժաճանակ): Ջրի բարձր հիմնային ռեակցիան չեզոքացվում Է թթու մելիորանւոների հետ շփվելով. այսինլքն՝ հողի հետ միւսին մելիո-

ավելի

խարհի համար: լ

ԱԼԿԱԼԻ

.

ցիումականաղերմտցնելուճանապարհով: Ալկալի հողերի բերրիությանբարձրացմանառավել արդյունավետ միջոցառումըգիպսացումնէ, որը հնարավորությունէ տալիս բարելավելու դրանց ջրաֆիզիկականու ֆիզիկաթիմիականհատկությունները: Բացի գիպսից, որպես ալկալի հողերի բարելավման մելիորանտ, կարելի է օգտագործել նան կալցիում պարունակող ուրիշ աղեր, օրինակ կալցիումիի քլորիդ (լավ լվացմանպայմաններում): Հողում մեծ քանակությամբկլանված ՊՅ-ը ՇՅ-ով փոխարինելու

ստորերկրյաջրերիռացիոնալօգտագործումը: Պետք է նշել, որ քիմիական մելիորացիան աղուտների իրացճան սկզբնականփուլն Է միայն, որի ընթացքումկատարվում է բնահողի աղազրկումն որոշ պայմաններեն ստեղծվում գյուղատնտեսական կուլտուրաներիմշակման համար: Իրացմանառաջինտարիներին մելիորացված հողերում օրգանական նյութերի, ազոտի ւպարունակությունը Ն կենսաբանականակտիվությունը չափազանց ցածր են, չատ թույլ են արտահայտված ու անկայուն են ագրոնդմիականտեսակետից կարնոր ջրաֆիզիկականհատկությունները: Մելիորացված հողերի հետագաօգտագործման ընթացքում ֆիտո ն կենսաբանական միջոցառումներիհամալիրի կիրառումը հնարավորություն է ընձեռում աղազերձծելհողի շերտեր, ե ապահռվումԷ մելիորատիվբարձր արդյունավետություն: Հողագոյացման պայմանները, աղակալման բնույթը, մնացորդային աղակալմանէությունը ն մշակվող կուլտուրաների առանձնահատկություններըպահանջում են ագրոտեխնիկականառանձուսհատուկ այնպիսի միջոցառումների կիրառում, որոնք նպասում են այդ հողերի կուլտուրականացմանը, հետագայում նան բերրիության ռոգող ն

համար անհրաժեշտ գիպսի բաժնեչափը որոշում

նաձնով՝

րատիվմիջոցառումները»բաժնում:

ՇՅՏՕյ2ՒԼչՕ (տ/հ)ՀՕ,086(Խ8-0,051)

են

հետնյալ

բա-

ՒԼԸ,

որւոեղ` ԽՅ-ը կլանված ԽՅ-ի քանակն Է (մգ/էկվ 100 գ հողում), -ն կլանմանտարողություննէ (մգ/էլյվ 100 գ հողում), 0,05-ը գիպսի նորմը հաշվելիս ընդունում են, որ կլանված կատիոնների կազմում մինչն 65596Խո լինելու դեպքում այն չի անդրադառնում հողի հատկություններիփոփոխմանվրա. ՒԼ-ըվարելաշերտիխորությունն է սմ-ով, մ -ն ալկալի հորիզոնիծավալայինզանգվածն է, 0,086-ը 1 մգ/էկվգիպսիարժեքն է գ-ովլ:

բարձրացմանը:

Այս հարցերիմասինարդեն խոսվել են «Մելիորացվածհողերի Գյուղատնտեսական իրացման ագրոտեխնիկականու ագրոմելիո-

ՄԵԼԻՈՐԱՑԻԱՆ

Ալկալի հողերը աշխարհում գյուղատնտեսականհողատեսքերի մեճ ռեզերվ են, սակայն առանց արմատականբարեընդարձակմւասն լավման դրանք պիտանի չեն գյուղատնտեսական օգտագործման հաճար: Անբարելավ ագրոնոմիականհատկությունների հիմնական պատճառը, ինչպես նշվեզ սկզբում, հողում մեծ թանակությամբ կլանված Խճ-ի առկայությունէ: Դրա համար էլ ալկալի հողերի բերրիության բարձրացմանարդյունավետմիջոցառումէ ԱՀ-ի փոխարինումը ՇՅ-ով, որն իրականացվումէ հողի մեջ գիպս կամ այլ կւլ-

,

է ջուրը: րազվում

Արարատյանհարթավայրի աղուտների թիմիական մելիորացիան, ընդհանուրառմամբ դրականն բազմագործուն ազդեցություն է թողնում շրջակա միջավայրի վրա: Հաւոկապես,եթե հաշվի առնենթ, որ ներկայումս աղուտները մելիորացիայիենթարկելիս:օգտագործվող30 հազարհեկտարաղուտներում կկառուցվենչորացման-ոռոգմանժամանակակից համակարգեր,որոնք կապահովեն ո-

ՀՈՂԵՐԻ

.

Ալկալի հողերի բերրիության բարձրացման,նրա ագրոարւտադրականհատկություններիբարելավճանագրոմելիորատիվմիջոցա23

ռումնեոի հւսմակարբգում առանձնակի տեղ են գրաւլուտ հողի խոր մշակությունը, պարաուռացումըհատկապես օրգանական պարարն այլն: տանյութերով, ոռոգմանֆոնի վրա խոտացսնությունը

Բազմամյա տարիների գիտւսկան ուսումնւռիրրությունները, հարուստ ւլիորձնասում են. որ համալիր ինչպես նան արւուսդրւական միջոցառուծներ կիրառելով կարելի Է բարելավել ալկալի հողերի հատկություծերը ն դրանք հողերի: վեր բերքատու բարձր ալկալիացդրսլես կանոն, գիպսոմ մելիորացույի ենթարկված ված հողերում 5-8 տարի հետո ալկաւիացման վրովեսը մերա. կանգնվում է ն անհրաժեշտություն է առաջանում կրենակի գիպոացում կատարելու:

հանքայնացվածության-աստիճանից,

ջրաֆիզիկական ու ֆիզիկաքիմիական աձել

ՀՈՂԵՐԻ ԿԻԿՆԱԿԻ

ՊԱՅՊԱՆՈՒՄԲ

ԱՂԱԿԱԼՈՒՄԻՑ ՈՒ ՔԱՀԾԱՑՈՒՄ"Տ

Գիտության ու արտադրության առաջավոր փորձովմշակված Է

մելիորատիվ-տեխնիկական ագրոմելիորաւոիվհամալիր միցոցաու

ռումների համակարգ, որի ւԼիրառման շնորոիվ այժմա ԿՀ երկրներում, այդ թվում ե Հայաստանում, ադուտ-ալնալի հողերը իրացվել ու հւստկացվել են գյուղատնտեսական տոժեբավոր կոււտուրաների մշւսկությանը: Մշակված ձելիորա։չոիւ| Ռերողների ար. մատավորման շնորհիվ հանրապեւոությունու:՝ բնչպեւ նան ԱՊՀ երկրների այլ մարզերում խիտո ընդլայնւլեց ձելհորատիվ ւմշխոստանքների ծավալը: Վերջին 45 ւռարիների ընթացքում ճեր հւսնրաեն ամելի քան 2,5 ճազ Իռկտարաղուտ պետությունում մելիորացվել ու ալկալի հողեր: Սակայն քիչ չեն դեպքերը, երբ աղոււ-ալկալըների մելիորացումից հետո ոռոգման ռեժիմների ու նորմաների խախտման, ոռոզման ռացիոնալ տեխնիկայի ու ագրոտեխնիկանանմիջոցառումների անտեսձճան պատճառով բարձրանում է աղանսումած խորքային շրերի մակարդակը ն բարելավված, աղազերծոս:: ոոորիԻռլերը երկին աղակալում ու ալկալիանում են. Սեշ վտան" Հեբուտագնում նան գերխոնավ հողերի ոչ խելացի օգտագործումն ու մշակուբյունլ:: Շատ հաճախ աղակալած ու գերխոնավհողերի շւսրբից դուրս գալու հիմնական պատճւսոքցամաքեցնող համահսոգերի 5 բւարվոթ վիճակն է, երբ չի պահպանվումցամաքուրդիդրենաժի) տեսակարար երկարությունը: Ցամաքեցնող ցանցը ա":ոթ է կառուցել ու հերավոր ինի դրունւտտագւյումպահել այնպիսի վիճակում, որ 2 Արս տասյինօրերի մակարդառն իջեցնեչ մինչն ` Հոոր` բորակ :

Ր"

ոատյւսն հարթավայրիպայմաններում, ելնելով աղուտ-ալկալի կազմից ու ստորգետնյա օրեգերխոնավհողերի ապարագիւուսկան տեսակարար ցամճաքուրդի րի 45-50 չի գերամ, այն է մինչդեռ շուրջ լինի երկարությունըպեւոք նան 15-20 մ-ը: 25-30, հաճախ իսկ զանցումճիջին հաշվով ու

:

|

Հանքայնացվածխորքայինջրերի մակարդակիբարձրացուսն. նան հեւտնապես. երկրորդայինաղուտների առաջացման,ինչպես ճահճացման պատճառնայն Է, որ չորացնող ցանցը չի կառուցվում խորությամբ,կամ էլ այն կառուցելուց հետո պարբենախատեսված է ոռոգվող ջրերով րաբար չի մաքրվում ե աստիճանաբար լցվում զանգվածով,որից նրա խորությունըխիստ նվաբերվածտիղմային հետնանքզում է` հասնելով հաճախ 1-2 ճեւրի: Նման անցանկալի հոսքի բացւսկայութների կարող է հանգեցնել նան կոլեկտորային հետնեւսնքովբաց դրեյունը: Ցամաքեցնողցանցի թերությունների հեկտար հողահազար նաժի գոտում Արարատյանհարթավայրի հանված տւսրածություն

է

օգտագոիծումից: գյուղատնտեսական

շարունակելու դեպքում ոչ Բաց որենաժիկառուցմանպրակտիկան են դուրս մնալ նես 3-4 կ արող հեռու ապագայում շրջանառությունից է ներկայւսցնում Մեծ վտանգ հազ հեկւոար հողատարածություններ: կմ ընդհանուր երգանցի որ ցամաքեցնող

այն իրողությունը, կարությունիցայսօր միայն 60 կմ-ն է փակ տիպի: տարածքումշուրջ 35 հազ հեկտար գերխոՀանրապետության ու նավ հեզերում բավականվատացելէ ջրաջերմային օդային ռեժիճը, ե խիստ նվազել է հանքային պարարտանյութերիարդյունավեհետնանքով գյուղատնտեսական տությունը: «Գերխոնավության 34-40 4օ-ով պակաս Է ն ախատեսվածից արտադրանքը մթերքների

ստացվում:

Խորքային ջրերի մակարդակի բարձրացումըն, հողերի աղակալմանու ճահճացմանվտանգն առաջ է գալիս նւսն ոռոգմանցանորը, իր հերթին, առաջ է բերում նան ջրի զգացի անսարքությունից, է լի կորուստ: Հետնապես, ցաճաքեցնողցանցի կառուցումը պետք աշխատանքսերտորենզուգակցվիոռոգվող ցանցի կարգավորման ու չոների հետ: Պետք է նախագծելու կառուցել այնպիսի ոռոգող գորէական վերանորոգման րացնող համակարգեր, որոնք առանց ձեն ւոնական ժամանակ:

ն օգԵրբեմն դրենաժայինցանցը ձիացվում է ոռոգման ցանցին առու: ցանդեպքում դրենաժային Այս տագործվում որպես ջրատար միջոց, այլ իջեցման է խորքայինջրերի որպես ոչ թե ցը ծառայում է ջրերի բարձրացմանըն հողերի ճահն պաստում ընդհակառակն` են ճացճանը: Վեր ելնող դրենաժայինջրերը, ոչ միայն նպաստում խորքային ջրերի մակարդակիարագ բարձրացմւսնը,այլն պարու347

նակեւլովմեծ քանակությամբվնասակարաղեր, արագացնում են հողերիաղակալմանգործընթացը: Հողերիճահճացմանն կրկնակիաղւսկալմանհիմնականպատճառներիցմեկն էլ արտեզյանջրերն են: Ինչպես ցույց են տվել ուՍումնասիրություններիը, Աիարատյան հարթավայրիմի չարք բնակավայրերում(իսկ դրանցթիվը բավականշատ է ) արտեզյանջրհոսների վրա փականներչդնելու հեւոնանքուլհսկայականքանակությամբ ջրեր են դուրս գալիս երկրի մակերես,որոնք նպաստումեն խորթային ջրերի բարձրացմանըն հողերի աղակալմանը:Երկրիընդերքից դուրս հանված օրերի մի չնչին ճասն է օգտագործվում ոռոգման նպատակով, մնացած մասն անօգուտ կորչում է, նպաստելով հողերիճահճեցմաննու աղակալմանը: Աղակալման ն ճահճացման վտանգը շարունակ մեծանում է, քանի որ մելիորարատիվաշխատանքների ընդլայնման հետ կապված, ավելանումէ ջրալույծ աղերով հարստացած դրենաժայինօրերի քանակը: Այս բոլորի հետնանթովվատանում են ոչ միայն մելիորացիայի ենթարկվողոռոգվող տւսրածությունները, այլն խախտվում է Արարատյան հարթավայրիամբողջ տարածքի ջրային հաշվեկշի-

ռը:

ւ

է

Ոռոգվող հողատարածությունների ընդարձակումըպահանջում ոռոգմանճիշտ համակարգեր ու ռեժիմներ,ինչպես նան գյուղատն-

տեսական կուլտուրաների ճիշտ մշակության

ԼԵՌՆԱՏԱՓԱՍՏԱՆԱՅԻՆ

ԳՈՏՈՒ

ագրուռեխնիկա: ՀՈՂԵՐ

Լեռնատափաստանային գոտին տարածվում է ծովի մակերնույթից 1250-ից մինչն 2500 ճետր, իսկ Քուռ գետի ավազանում` 400-ից մինչն 1900 մետր բարձրության վրա: Այս գոտին ընդգրկում է Շիրակի սարահարթը, Լոռվա տափաստանը, Արարւստյան գոգահովտի նախալեռնային ու միջին լեռնային գոտին, Սնանի ավազանը, Ապարան-Հրազդանիզանգմածը, Դարւսլագյազի ու Ձանգեզուրի մի զգալի մասը, Աղստն գետի ջրհավաք ավազանիցածրադիրմասերը ն Վայաստանիմյուս լեռնայինշրջանների մի մասը: Այս գոտին զբաղեցնում է ավելի թան 1060 հազար հեկտար ն տարածությունկամ հանրապետության տարածքի շուրջ 36425»-ը հանդիսանումէ բացառիկերկրագործականշրջան: Լեռնատափաստանային գոտին ընդգրկում է չոր տափաստանային, չաւհավոր խոնավ ն խոնավտաւիաստանայինենթագոտիները: Չոր տափաստանային ենթագոտումձնավորվել են շագանակագույն հողեր, իսկ չափավորխոնավու խոնավտաւիատանային են-

(սնահողանթագոտիներում` սեւատողերն մայրգագեւոնասնահողեր ման լեռնամարգագետնւայինհողեր):

ԼԵՌՆԱՇԱԳԱՆԱԿԱԳՈՒՅՆ

ՀՈՂԵՐ

Հարթավայրային շրջաններից լեռնային գոտու ուղղությամբ հողերին հաջորդում են լեռնաշագանակիսաանապատւսյին կագույն հողերը: Շագանակագույն հողերն ընդգրկում են Արարատյան գոգահովտի չոր տափաստանային գոտին (Թալինի, Աշտարակի, Կուռայքի տարածաշրջանների հիմնական մասը ն Արարատի տարածաշրջանիմի մասը), Առփագետի միջին հոսանքի տարածքը (Եղեգնաձորի ն Վայքի տարածաշրջանները),Զանգեզուրի տարածքի մի մասը (հիմնականում Սիսիանի տարածաշրջանը) ն տարածվում են ծովի մակերնույթից 1250-ից մինչն 1500-1600 մետր բարձրությանսահմաններում: Շագանակագույն հողերի գոտու ընդհանուր տարածությունը 333.2 հազ. հեկտար է կամ հանրապետության հողային տարածքի 8.72-ը: Չոր տափաստանային գոտու բնորոշ առանձնահատկությունը տարածքի խիստ կտրտվածությունն է: Ըստ Ս.Ս.Սարգսյանի(1971), 16,676-ը ընկած է մինչն այդ գուռու 3, 12,0876` 3-5. գորշ

տարածքի 10-15,

20,1806-ը5-10

,յ

9:890-ը՝

15-20 Յ0,4692-ը՝

10,79:օ-ը՝20-

ն

ից բարձր թեքություններիվրա: Ըստ լանջերի թեքության գյուղատնտեսականհողատեսքերի բաշխվածությանմասին պատկերացումկազմելու համար ստորն բերվում են այդ գոտու համարտիպիկմի քանի տարածաշրջաններում կատարվածհաշվարկայինտվյալներ(աղյուսակ13): Սղյուսակ 13

ըստ լանջերիթեքությանՀայաստանիմիբանի Յոսդատեսբերիբաշխվածությունը լեռնայինշրցաններում(Աշտարակ. Լբուվյան, Թալին, Եղեգնաձոր, Վայք)

Հողատեսքերը

Տարածությունըտոկոսներով

Վարելահողեր Խոտհարքներ Արոտներ

Բազմամյա տնկարկներ Անտառներոոու

բզուտնե Ր

Ւ

Օգտագործվող այլ հողեր

Ծ

18.6 19.2 70,2

2,0 18,3

ո

5-12

25.0

40,9 38.7 18.1 :

21,2

12:20

հ

|

18.2 32.3 37.4 10,6

58,7

40.0

մ

20-ից բարձր 2. 8.2 4.7 1, '

30.9 20,8

23Ժ

Գոտուն

ները:

բնորոշ են չափավորտաք

ու

չոր

կլիմայականպայման-

06Շ-իցբարձրարդյունավետջերմությանգումարը այս գոտում տեշուրջ 3500-4000"է, իսկ 10-ից բարձրը`2000:Շ: Մթնոլորտային

ղումների միջին տարեկանքանակը տատանվում է 400-600 մմ-ի ամենուրեք սահմաններում:Ձմռանը, շատ թիչ բացառություններով է Հանրապետությանհյուսիսկայուն ձյունածածկ: առաջանում արնելյան (Տավուշ, Նոյեմբերյան,Իջնան) ն հարավ-արնելյանԿապան)տարածաշրջաններըհամեմատած մնացած մասերի հետ ավելի խոնավ են, իսկ կլիման՝ մեղմ. Չոր տափաստանայինգոտու բնորոչ առանձնահատկությունԷ: Ըստ Ռ.Ա.էդիլյանի (3972), շագաներիցմեկը քարքարոտությունն նակագույնհողերի մակերեսայինքարքարոտությունը կազմում է ընդհանուր տարածքի 70,302, որից 18.8:65-ը թույլ քարքարոտ, ն 34.592-ը` ուժեղ քարքարոտ: Ուժեղ 17,055-ը` միջակլ քարքարոտ ծածթարքարոտ թմբաբլրայինռելիեֆը ն բնականնվազ բուսական կույթ վկայում են այդ գոտու ծայրաստիճանչորային լինելու մասին: Շագանակագույնհողերի գոտում հանդիպում են շատ քարակույտեր («չինգիլներ»), անհարթություններ.ծորակներ ն այլն, ուստի տեղանքըմասնատված է ոչ մեծ հողահանդակների: Հայաստանում շագանակագույն հողերը, որպես ինքնուրույն ծագումնաբանականտիպ, չոր տաւմաստանային գոտում առաջին անգամ անջատել

ու

շագանակագույնհողերն ուսումնասիրելեն Հանրապետության Բ.Ա.Կլոպոտովսկին,իսկ ավելի ուշ Խ,Պ.Միրիմանյանըն ուրիշ-

ներ:

Այս հողերը մանրակրկիտ ուսումնասիրել են Ռ.Աէդիլյանը, Ն.Կ.Խտրյանը, Ս.Ս.Սարգսյանը, Կ.Գ.Մելքոնյանը, Ի.Ռ.Փարսադանյանը ն Ջ.Լ.Մանուկյանը: Շագանակագույն հողերն իրենց մի շարք ենթատիպերով(բաց շագանակագույն, շագանակագույն,մուգ շագանակագույն)ձեատակ. վորվել են տիպիկ չոր տափաստանայինբուսականության նան տեինչպես հրաբխայինապարներիհողմահարվածնյութերի, ս վրա: ղակուտակ,ողողաբերուկ հեղեղաբերուկգոյացումների Հաշվարկները ցույց են տվել, որ շագանակագույն հողերում հող մտնող մեռած բուսականզանգվածը ւռարվա ընթացքում 80-90 գ/հ է, ըստ որում, գերակշռող մասը (2-2.5 անգամ ավելի) ներկա1976): յացնում է արմատայինզանգված (Ռ.Ա.Էդիլյան, Շագանակագույն հողերի անբավարար սոնավության ւպայմաններում բնականբուսականությանհողում թողած ոչ մեձ քանակութ240

տիպ):

Աղյուսակ առան Շագա

|

Հողի տիպը,

0-15

հումուս

նակագույն15:34

34-13

շչագա-

0.25

39-89

ՏՕ.

Գ

շգ

ը

73-105 105-155 0,8

| նակագույն25-39 Բաց

| ՇՕ, | անհ

5Յք ՏՅ | 355

ԷԻՐ Ըպ»

'

1.0

ՄիանԱՆ

Տոէլոսներուլ

Է

՞5

Սուգ շագա-

-

Անո

եթատիաը |Ց

նկարագրել է Ս,Ա.Զախարովը. Վ.Վ.Ակիմցնի ու

Ա.Մ.Նալբանղյանիհետ, դեռես 1924 թ: նան

յամբ օրգանական մնացորդները բարենպաստօդափոխանակուբյան պայմաններում տարրալուծվում են, որի շնորհիվ կուտակվում է 2,.0-ից մինչն 4,596 հումուս: Բաց շագանակագույն հողերից դեպի մուգ շագանակագույն հողերին անցնելով, հումուսի քանակն աստիճանաբար ավելանումէ: Չումուսային նյութերում Շիթ:Շֆթ-1. այսինքն հումինաթթուները ն ֆուլվոքթուները հավասարքանակի են (հումինաֆուլվոտային

'

'

ՆՅ

ու

՝

30.1

25.8

0-1 0.1

34.1

16.5 0.1 15.7

..

8.3

8.3 8.4

8,4

0.5

28.8

8,4

Է2

24.4

8.2

՛

է Հողաշերտի հզորությունը միջին հաշվով տատանվում սմ-ի սահմաններում,ռելիեֆի իջվածբային մասերում հաճախ այն հասնում է մինչն 65-70 սմ-ի: Ըստ մեխանիկականկազմի այս հողերը դասվում են միջակ ն ծանր կավավազայինտարատեսակների շարքին: Սակայն կախված ռելիեֆի պայմաններից ու էրոզիայի ենթարկվածության աստիճանից` հանդիպում են ինչպես ավելի թեթն, այնպես էլ ծանր մեխանիկականկազմովհողեր: Կլանող համալիրը հագեցված է հողալկալի հիմքերով, իսկ կլանման տարողությունը համեմատաբար ցածր է (20-35 մգ/էկվ 100 Գգհողում), որը պայմանավորված է հումուսի սակավ պարունաՀկությամբ ու թեթն (կավավազային)մեխանիկականկազմով: Շագանակագույն հողերի ծավալային զանգվածը տատանվում է 30-50

Յ

Յ

այլն), ինչպես նան յուններ, փուխր ԱԱ կունենուայունը 43 821 Բանավոռանությում ըԻ0ոկառուցվածք հետ: մեղմ ռելիեֆի ն

(Ռ.Ա. Էդիլյան,

1970): Այս հողերը, հատկապես 3095-ի սահմաններում բազ շագանակագույն ն շագանակագույնենթատիպերը.պարունակում են մեծ թանակությամբ կարբոնատներ՝ մինչն 10-20, անգամ 2596, որն առաջ է բերում հողերի ցեմենտացումու ամրացում: Վերե անբավարար ֆիզիկական ջինս թույլ ագրեգատայնացվածությւան հետ հատկությունների մեկտեղ պայմանւսվորումէ այդ հողերի ցածր

տն

ԱՄ-իսահմաններում:

Ըստ

կություններով:

Ի:

նե

որում` ամռանը, երբ հողը ուժեղ

չորանում է, այն ձեռք է բերում ավելի պինդկառուցվածք: Նկարագրւլող հողերի տարածման գոտում էրոզիոն պրոցեսները շատ ուժեղ են զարգացած: Առանձին շրջաններում տարածուքյան 6056-ից ավելին այս կամ այն չափով ենթարկված է էրոզիայի: էրոզիոն պրոցեսների ինտենսիվ զարգացումը պայմանավորված է անբարելավ ագրոնոմիական, հատկապես ջրաֆիզիկական հատ-

Հայաստանիչոր տափաստանային գոտում կատարվածբազմաթիվուսումնաւիրություններըցույց են տվել, որ բաց շագանակաեն ենթարկվածջրային հոսանքների գույն հողերնավելի ինտենսիւ| քայքայիչ գործունեությանը,քան շագանակագույն ն հատկապեւյ մուգ շագանակագույնենթատիպերը, որը կապված է վերջիններիս համեմատաբարավելի լավ ագրոարտադրական հատկությունների (հումուսի համեմատաբարմեծ պարունակություն,լավ ագրեգատատայնացվածություն, ավելի բարելավ օրաֆիզիկական հատկութ-

: լ

ջրաթափանցությունը: Նկարագրվողհողերի ջրաթափանցությունը առաջինժամում չի ն անցնում1,7-3,6 մմ/րոպեից պրոգրեսիվորենթուլանում է, չորրորդ ժամում հասնելու|1,0-1,6մմ/րուվեր: Շագանակագույն հողերն առաջացելեն խիստարտահայտված չորային կլիմայի պայմաններում,Հայկականլեռնաշխարհիբյուրեղային ապարներիհողմահարվածնյութերի վրա: Դրա հետնանքով հողը ն փխիուկաբեկորային մայրատեսակըհարուստ են հողալկալի մետաղներով(ՇՅ, Սց), ֆոսֆորականթթվով ու կալիումով:Սովորաբար պարունակում են նան բիչ բանակությամբ ջրում լուծվող աղեր: Կուսական,անմշակ հողերում ստրուկտուրան խոշոր կնձկային է, վարելահողերի վերինշերտերում այն թույլ է արտահայտված,իսկ հաճախ նան՝ փոշիացածէՇագանակագույնհողերն աչքի են ընկճում բավական ամուր կառուցվածքով:Մեր ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ վարելաշերտի սահմաններում հողի ամրությունը տատանվում է 3,82Ց.72 կգ

համեմատաբար

Ի: Է:

ՓԵ

գե

Հ

ոո

Հա

նք

Նկ. 52.Փուխր նստվածքայինճայրատեսակլներ (Տավուշի տարածաշրջան)

Բացի մակերեսայինհողատարումից, շագանակագույնհողերի գոտում զարգացածէ նան ժամանակակիցձորակայինէրոզիան: Չորակառաջացումըառանձին զանգվածներով նկատվում Է Սիսիանի տարածաշրջանում,հատկապես Սիսիանիենթաշրջանում, որտեղ հողերը ձնավորլվելեն դիատոմիտայինկավերի վրա, Աբովյանի, Սրարատի (հատկապես Շաղափ, Չիման, Զուլաչեն գյուղերի արնեմտյանլանջերում), Թալինի, Եղեգնաձորի ն ուրիշ տարածաշրջաններում: Շագանակագույնհողերի գոտու մի շարթ տարածաշրջաններում (Սիսիան,Կոտայք, Թալին, Եղեգնաձոր նայլն), բացի ջրային էրոզիայից, զարգացած է նան քամու էրոզիան: Վերջին տարիներին հողերի իրացման աշխագոտում ծավալվել են քարքարոտ տանքներ: Կատարվող տեխնոլոգիական պրոցեսների ընթացքում հողն ուժեղ փոշիանում ն համարյա մոխրի է վերածվում: Փուխր, փոայս

շիացած, բուսականությամբչպաշտպանվածհողը հեշտությամբեն257

թարկվում Է քամու էրոզիայի: Քամու էրոզիանայստեղ հատկապես արտահայտվումէ ամռան ու աշնանամիսներին,երբ հողը չոր է: էրոզիոնպրոցեսներիզարգացմանընպաստումէ նան այն հանգամանքը, որ լանջերը մեծ մասամբ արնահայաց դիրթ ունեն: Շագանակագույնհողերի գուտու բնորոշ տարածաշրջաններում(Կոտայք, Վայք, Աշտարակ, Եղեգնաձոր, Թալին, Սիսիան, Արարաւո) Ֆ.Ս.Գնորգյանին Դ.Ս.Պողոսյանի(4970) կատարվածուսումնասիրությունները ցույց են տվել. որ ստվերահայացլանջերը զբաղեցնում են 30,192, իսկարեահայացը՝69.992: Աղյուսակ 15

ա ազան

0-11

(1:30

33.89

59-80

80-110 440-125

աղերի րաֆիչիկականամկայումնու կագոչը Տոկոսներովհողի գանգվածի

Ջրաթափանցությունը փ-5 սմ)

նկատմամբ

առավելա-թառամ- դաշւոային| գույն խո-

Հոթ:

|

ճան

խոնա-|

վությունը

15.9

19.8

27,0

19.0 18,7

25,5 25.8

սահճանա-

|

մաթ.

յունը 57.5

42.7 38.5 Յ6.3 36.3

դիտումնե-

|

սաժամ

րի ժամերը

1-ին

3-րդ

78.0

2-րդ 4-րդ

8-րդ 6-րդ

68.6 66,6 82.4

իրացվաՉոր տափաստայինտարած յուղատնտեսական ծություննը ըստ Գ.Ե. Ավագյանի 218725 է կամ հանրապետության տարածքի4,026-ը: Իրացվածհողերի հատկացվումեն խաղողիու պտղատու կուլտուրաների,իսկ դրանց ոչ մեծ մասը` այլ կուլտուրաներիմշակության: Շագանակագույնհողերի գոտում մշակում են ծխախոտ,խաղող. բանջարեղեն(ոռոգովի պայմաններում),աշնանացանու գարնանացանհացահատիկային մշակաբույսեր,միամյա ու բազմամյա խոտաբույսեր(անջրդի պայմաններում):Հյուսիս-արնելյան տարածաշրջանների ներքին գոտում (Նոյեմբերյան, Իջնան, Տավուշ) նպաստավոր պայմաններ կան մերձարնադարձային կուլտուրաների մշակությանհամար(թզենի, նռենի, ձիթենին այլն):

ն ոնդհանուր ա

Շագանակագույն հողերի գոտում երկրագործությունը բավական զարգացած է: Անջրդիհողագործությանպայմաններումբարձր բերքիստացմանհամարառաջնակարգնշանակությունունի հողում ջրի կուտակումն ու պահպանումը: Կուլտուրական բույսերի բուռն աճի ու զարգացմանժամանա-

կաշրջանումաննշանքանակությամբ տեղումներեն թափվում,որը օդի բարձրջերմությանհետ, առաջ է բերում հողի ճազուգակցելով կեր՛ույթիցջրի ինտենսիվգոլորշացում: Վերջինիսհետնանքով հողն ուժեղ չորանում է ն անջրդի պայմաններումջրի գործոնը դառնումէ մշակաբույսերիցբարձր ու կայուն բերք ստագյուղատնտեսական

աժե"էկի պայման: բալորոշող բարձրւսցնելու անհրաժեշւո համար

ԿԱ

րառել

ները

միջոցառումներ

այնպիսիհամակարգ,որը կնպաստիհողում ջրի պաշարիավելաց` մանը: Այդպիսիմիջոցառումներիցեն հողի խոր փխրեցումը,ձյան պահպանումնու կուտակումը,գարնանայինջրերի կուտակումնու օգտագործումըոռոգման նպատակներիհամար, պաշտպանական ստեղծումը, ճիշտ մշակությունը, խոտացանութանտառաշերտերի յան ն այլ ճանապարհներովհողի ստրուկտուրային ջրաֆիզիկականհատկություններիլավացումը ն այլն: Շագանակագույն հողերը հիմնականում քարքթարուռ են, հետնեապես,պետթ է կանոնավորկերպուլ դաշտերիքարերը հավաքել ու հեռացնել: Լանջերում տեղի մակերեսայինքարերը պետք է օգհտագործել հակաէրոզիոն նպատակներուվթարաթմբեր պատրաստելուհամար: Օրգանականն հանքային, հատկապես ազոտական,պարարտանյութերնայս հողերում տալիս են բաւլականբարձր արդյունք: Շագանակագույնհողերի բերրիությանպոտենցիալպաշարնեբարձրացները հավաքագրելուն դրանցարտադրողականությունը լու գործում չափազանցկարնոր նշանակությունունի օրովի հողագործության զարգացումը: Վերջին տարիներին կառուցված Արզնի-Շամիրամի, Թալինի, Կոտայքիջրանցքներնու մի շարթ պոմպակայաններհնարավորություն են տվել հսկայականհողատարածություններդարձնել ոռոգելի: Հողերի բերրիության պահպանման, դրանց արտադրողականության բարձրացմանգործում չափազանց կարնոր նշանակություն ունի հողի ջրային ն քամու էրոզիայի դեմ պայքարիագրոտեխնիկամիջոգական, անտառ-մելիորատիվու պարզ հիդրոտեխնիկական ռումների համատեղ կիրառումը:

«45

ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՍԵՎԱՂՈՂԵՐ

Սնահողերը հիմնականում ընկածեն ծովի մակերնույթից1500մ (2500) բարձրությանվրա: Տարածվում են Լոռվա տափաստանում, Փամբակի հովտում, Շիրակի սարահարթում,Հրազդան Ապարանիզանգվածում,Սնանիավազանում,Զանգեզուրումն զբաղեցժնումեն 730 հազար հեկտար կամ հանրապետությանհողային ծածկույթիշուրջ 26:6-ը: ՍՆահողւսյինգոտին բացառիկերկրագործականգոտի է-/ Տարածքի կտրտվածությունը,լանջերի բեքությունները շագանակագույն հողերի գոտու համեմատությամբ մեղմ են: Ըստ այդ գոտու ընդհանուր տարածքի Ս.Ս.Սարգսյանի (1971), 25,396-ը ընկած է մինչե 3 թույլ թեք հարբություններիվրա, 18,905-ը`3-5. 16,856-ը`5-10, 10,596-ը`10-15-,-1,396-ը 15-20",իսկ 9,596-ը` 20-457 ն ավելի թեքություններիվրւս: Արնահայացլանջերըգբաղեցնումեն շուրջ 5392, իսկ ստվերահայածը՝ 4742: (1958) ն Սնահողայինգոտու կլիման ըստ Ա.Բ.Բաղդասարյանի Է: Ա.Գ.ներսիսյացի(1964), չափավոր ցուրտ, լեռնային Ձմեռը տնւական ու ցուրտ է, ռելիեֆի փակված մասերում` դաժան: Ամառըտաք է, օդի տարեկան միջին գոտու տաբբեր հատվածնեջերմությունը է 4-8 Շ-ի սահմաններում, իսկ ընդհանուր առրում է Օդի հարաբերական խոնավությունը բավական մամբ 48Շ բարձր է, ւռարվա միջինը 7256 է: Զրո աստիճանիցբարձր արդյունավետ ջերմությունը շուրջ 2500-3000-Շ Է, մթնոլորտայինտեղումների միջին տարեկան քանակը 450.550 մմ: Չնայած նրան, որ սեւսհողային գուոում թափվում են բավականքանակությամբ տեղումներ, սւսկայն դրանց անհամաչափ բաշխվածությունըն հողերի անբարելավ ջրաֆիզիկականհատկությունները (հատկապեսէրոզիայի ենթարկված լանջերում), հանգեցնում են նրան, որ գյուղաւոնտեսական մշակաբույսերըհաճախ տուժում են ջրի պակաւությունից Կ երաշ2400

-

տատանվում

տից: Այս գոտին աչքի է

ընկնում բավականկայուն ու հաստ Ճնածածկ շերտիգոյացումով:Վաճախ գարնանբուռն ձնհալիժամանակ են հզոր ջրային հոսանքներ,որոնք քայքայում են իռադղաջանում

ղածածկը:

Սնահողւսյինգոտում հողառաջացնող մայրականտեսակները տարբեր են: Հանրապետության հյուսիս-արնելյան շրջաններում սնահողերըձնավորվելեն կրաքարերի,պորֆիրիտների, տուֆոբրեկչիաների հողձահարվածնյութերի, ինչպես նան տարբեր մեխանիկականկազմ ունեցող ողողաբերուկ ու տեղակուտակ Շստվածքների վրա: Վարաստանի կենտրոնականմասում Լ Սեանի ավազանում չ

մայրականտեսակներ են հանդիսանումհրաբխահողառաջացնող հողմահարվածնյութերը (անդեզիյին ապարներիկարբոնատային տուֆեր). ողոբազալտներ,անդեզիտադացիտներ, տաբազալտներ, մահարավային Հանրապետության ղաբերուկբերվածքներ ն ենայլն: Կյուտուֆոբեկչիաներիհողմահարված սում հողերը ձեավորվել ե մայրատեայլ բերվացծքների թերի, տեղակուտակ-ողողաբերուկ վրա: սակների տիպի ճոխ ու փարթամ Այս գոտումաճում է տափաստանային է որը մեռնելուց հետո հողում թողնում հսկայաբուսականություն, քայքայվելով, վ երջինս զանգված, օրգանական կանքանակությամբ հողում կուտակվումէ մեծ հիմնականումօդակյաց պայմաններում, հումուս: քանակությամբ է Ռ.Ա. էդիլյանի տվյալներով, սեահողերումտարեկան հող զանգված,որի հիմնականմասը` մտնում 1269/հ մեռած բուսական զանգվածին» է արմատային 64-6196-ը բաժին ընկնում գրաուշադրությունը գիտնականների Հայաստանիսնահողերը ծագումնաբաԺամանակակից սկզբներին: են դարի դեռնս 19-րդ վել հիմնադիրՎ.Վ.Դոկուչանը1898 թ. այցելենւսկանհողագիտության սնահողերը. լով Հայաստան ն ՈւսումնասիրելուլՍնանի չրջանի առանծնահատկություննետվեց այդ հողերի ծագումնաբանության րը:

են

Հետագայում Հայաստանի սնահողերն ուսումնասիրել Բ.Ա.ԿլոպոՍ.Ա.Զախարովը, Ա.Ա.Զավալիշինը,Ե.ԱԱֆանասնան, ծագումնասնահողերի Հայաստանի տովսկին, Բ.Յաէ բնութագիրն բանական-արտադրական ավելի խոր վերլուծված «Հայաստանիսնեահողերը»մենագրությունում: Խ.Պ.Միրիմանյանի ու հարցերը կարգաբանման Սնահողերիծագումնաբանության Լ.Կ.խտրյանի, են Ռնւդիլյանի, լայնորեն լուսաբանված Զ.Ս.Հավունջյանի,Կ.Գ.Սելքոնյանի, Ի.Ռ.ՓարսաԳ.Ս.Թադնոսյանի, դանյանիաչխատություններում: են Կատարված բազմաթիւլ|ուսումնասիրություններըմկայում շրջաններումառաջացած սնահողերը մասին, որ Վայաստանի հումուս: Օրինակ` են քանակի տարբեր պարունակում ու տարածշրջանՀրազդանի Ապարանի Ստեփանավանի, Տաշիրի, պայմաններում ներում համեմատաբար բարձր խոնավության են 8-1055 հումուս, մինչդեռ Ակուսականսնահողերը պարունակում որսնահողերում, ն տարածաշրջանների խուրյանի, Սպիտակիայլ է է. կուտակվում պակաս տեղ խոնավությունըհամեմատաբար են հուգերկշռում ճիիչն 4-692 հումուսՎՀումուսի բաղադրությունում Շհթ:Շֆթ կարողէ հասնել ժինչն 1,7-2,1-ի մինաբթուները

Գալստյանը:

այն

Աշոցքի,

Վարելահողերում,հատկապեսլանջերում, հումուսի պարունակությունն աւ|ելիքիչ է, քան կուսական հողերում: Վե նս է ոչ միայն վարելահողերի Ա հողի վերին, առավել բերրի շերտերի հողատարման,այլն ռելիեֆի տարբեր մասերում հողակազմողպրոցեսների առանձնահատկությունների հետ: Սնահողայինգոտու թեքություններում ընկած վարելահողերում, կախված էրոզիայիենթարկվածության աստիճանից, դիրքադրումից,դրանց օգտագործման բնույթից ն այլն, հուտատանվում է 3,0-3,5 մինչն 5,0-5,596-ի Նաի

մղյուսակ Սնահողերիքիմիական ն ֆիզիկաքիմիականհատկուբյունները (Ատէդիրան, Ե: Խտոյան, 1918)

նրակար անհամակարգ Աարոն,

ումի

Աաաա կությունը

Գողի

Ի

Կլանված 1 Տոկոսներով կարոոննե-

Հորիզոնները ե՛---խորությունը,սմ

տի

ենբատիպը Ալոցված րաիղը ո.

արում

8. 43-88

5.32

0.31

Ծշ 68-83

1.64

Շ 83-100

0.90

4,32

տային) սնահող

8. 29-45

չկա |

|

0.20

|

|չկա

չկա չկա

0,5

2.56

8շ 45-62

2.09

Շ 62-80

1.99

| խան

/ՇՅՇՕյ

պումարը,|

ընդհանուր | րի

ԷՅ

Սովորական | (կարբոնաըչղ5.29

|

-Հ--Հ-------|

ազոտ

Ճ0-15

|334

| 373

|

| |

015117

--

|

28,5

լ

չի որոշված

| | |

լ

29.2

|

|372

|

Այս հողերում առանձին ծագումնաբանականհորիզոնների քիմիական բաղադրությունը, մասնավորապես սիլիցիումի, ալյումինիումի, երկաթի, կալիումի պարունակության տեսակետից, առանձնապես խիստ չի տարբերվում, նկատվում է դրանց համաչաւի կու-

տակուգաանկաավե Տ զ

յ

րոք

ո.

Նկ. 53.Փեւորւսխոտային ւռափաստան,

`

Է Սնահողերիբնորոշ առանծնահատկություններից մեկն էլ հողաշերտի մեծ հզորությունն է, ծագումնաբանական

տուն

հորիզոններիցայ-

արտահայտությունն ու դրանց աստիճանականանցումը: Այս հողերի հզորությունը կարող է հասնել կես մետրից մինչն մեկ մետրի: Ռելիեֆի բարձրադիրմասերում, ինչպես ճան էրոզիայիենթարկված լանջերում, հողաշերտիհաստությունը կարող է նույնիսկ կես մետրիցէլ պակաս լինել:լ Ի տարբերություն ռուսական տափաստանիսնահողերի, մեր հանրապետության տարածքում առաջացած սնահողերն ունեն ավելի պակաս հզորություն,պարունակում են անհամեմատ ավելի քիչ հումուս: Ռուսաստանիառանձին մարզերի սնահողերում հումուսի կարող է հասնել մինչն 18-2052, իսկ հզորությունը` 1,8-2

ե

-

՛

.

աւճ: եւմ կա ան -- Է:22 ՀՀՀ 22 8 ե

ոթ

լ

:

բ.

Ի

-«Ծո-

թ.`

ո

.

ո

ԱԱ, Ի

-

Է

'

Բ...

Հ"

'

Գին տրի:

Նկ. 54Լեռճատափաստանայինգուռու հարավայինչոր լանջերումաճող բարձիկավորբույսեր (Սեանի լեռնւսշղբա).

Հայաստանի տարածքումձնավորվածսնահողերը հանդես են գալիս երեք ենթատիպերովլ̀վացված, տիպիկ ն սվորական: Ըստ ոեն դրանց ընդհանուր տարում լվացված սնահողերը զբաղեցնում ն 1996-ը` սովորականենթատիպը: րածքի 6602-ը, 1596-ը՝ տիպիկ Կախված սնահողերի կուլտուրականացմանաստիճանից,հողօգտագործման բնույթից ն այլ պայմաններից, դրանցում դրսնորվում են միանգամայնտարբեր քիմիական,ֆիզիկական, ֆիզիկաքիմիականհատկություններ(աղյուսակ17 ն 78):

Հողային լուծույթի ռեակցիան գլխավորապեսչեզոք է (քէէը տատանվումէ 7-ի սահմաններում):Կլանող համալիրը հագեցվածէ հիմնականումՇՅ-ով ն հ/ց-ով: Կուսականհողերն ունեն լավ արտահայտված կնձկային ստրուկտուրա, իսկ վարելահողերն անհաման ուկարգ մշակությանհետնանքովզրկվել են լավ սրուկտուրայից փոշեհատիկային կամ նեն թույլ արտահայտված հատիկակնձկային

ստուրկտուրա:

Սնեահողերըհարուստ են ընդհանուր ազոտով (0,15-0,3544), ֆոսֆորական թթվով (0,15-0,2696) ն կալիումով (1-27): Սակայն դրանք թույլ ն միջակ ապահովվածեն ազոտի ու ֆոսֆորականթթվի մատչելի ձներւվ: սնահողերը սովորաբար ունեն ծանր Հայաստանի ու մեխանիկականկազմ: Սակայն կախված ռեկավային թեթն յին աստիճանից, լիեֆի պայմաններիցու էրոզիայի ենթարկվածության ու են այնպես էլ ծ անի (միջակ ծանր կավային), հանդիպում ինչպես թեթն (միջակ ու թերն կավավազային)մեխանիկական կազմով հո-

Աղյուսակ 17

Լվացված սնահողերիմի քանի հատկություններըհողի պրոֆիլի սահմաններում (Վրազդանիտարածաշրջան)

զե արված

ղեր:

:

:

տ

Կլանված | Հումուս. |Ֆիզիկական| 028 Ծավալային Կոր» կավ, մ մեգա, զիր անի, Հովոն զարն մգ/էկվ 100գ ների Դաշտի

Գե

մմ

Չճ

զ

կուլտուրան

Վարելահող

Արին

439-206

Վարելահող կորնգանի տակ

|

536-239

|

12.79.1357

0-50

կը,

նությունը.

9ե

|

646-754

|

336-49.66

|

115-146

|

42.2-54.0

| 48,87-5886 |

536-668

|

533675

|

109-035

|

46,0-55:0

639-723

|

085-123

|

515-620

|54.67-6081

տակ

Բնական խոտհարք

քանա-

հողում

| 4649-5847 | 59.006341|

Սնահողերի դաշտային սահմանային խոնավունակությունը սմ շերտի սահմաններումհասնում է 18,3-41,146-ի, կամ 15100-100 սմ մ/հ, իսկ շերտում՝ 27,5-37,596 կամ 2800-3750 մ/հ: Աղյուսակ 18

Լվացված սնահողերիջրաթափանցությունըդաշտայինպայմաններում (Վրազդանիտարածաշրջան) Դաշտի վիճակը զբաղեցրած

Ներծծվածջրի քանակը,մմ

ն

(Անիի ոոարածշրջան). պրոֆիլ

սնահողերի

Հումուսի մեծ պարունակությունըն բավականծանր մեխանիկական կազմը պայմանավորում են սնահողերի բարձր կլանողանության հատկությունը`մինչն 45-55 մգ էկվ 100 գ հողում: Սնահողերի կենսաբանաւանակտիվությունը շատ բարձր է, նրանում եղած մեծ քանակությամբստորին կարգիմիկրոօրգանիզմները բավականինակտիվ դեր են խաղում սննդատարրերի հավաքագրմանգործում:

1-ին կուլտուրան

ժամում

Վարելահող

աո րանր տա

գանի

Բնական

խոտհարք

|

2-րդ

ժամում

|

3-րդ ժամում

|

4-րդ ժամում

Յ9

զեռ

որե

մ.

`

ք

Տ

25|

:

Վարեքահողերի վերին շերտերը սովորաբարթույլ

ամրացած

Տեխնոլոգիականհատկությունների տեսակետից փոշիացած ստրուկտուրա ունեցող սնահողերը, հատկապեսծանր մեխանիկական կազմի դեպքում, հանդես են բերում ուժեղ կապակցականություն ն կպչողականություն,իսկ մշակմանընթացքում` մեծ տեսակարար դիճադրություն(մինչն Երկար ժամանակ տեղումների բացակայությանդեպքում հողը խիստ չորանում ու ճաքճքում է: Այս հողերի ենթավարելաշերտում սովորաբարառաջանում Է ուժեղ ամրացածմիջնաշերտ, որը արգելակում է բույսերի արմատներիու պալարներիբնականոն զարգացումն ու տեղաբաշխումը:Նման փոշիացածհողերը գերխոնավվիճակում վարելիս ուժեղ սվաղվում են, ակոսի պատի վրա առաջացնելով ժապավենինմանվող հետք, իսկ չոր ժամանակ վարելիսառաջանում են խոշոր կոշտեր, որոնց փշրման համար լրացուցիչ մշակումների կարիք է զգացվում: Դրան հակառակ` կուսական հողերը, որոնք ունեն ջրակայուն լավ ստրուկտուրա, հեշտ են մշակվում, ն վար

են, իսկ ենթավարելաշերտիսահմաններում ձեռք են բերում բավա-

կան ամուր կառուցվածք: Լվացված սնահողերում կատարած մեր որ վարելաշերտիամրութուսումնասիրություններըցույց են է ՛1,12-3,20 կգ/սմ՛, իսկ ենթավարելաշերտում՝ յունը Յ,9-16,10 կգ/սմ ): Սնահողային գոտում կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ձնհալից ու անձրնաջրերից առաջ եկող էրոզիոն պրոցեսները, գրեթե առանց բացառության, զարգացած են բոլոր շրջաններում, իսկ որոշ շրջաններում էրոզիան սպառնալիչափեր է

տվել,

հասնում,

ընդունում:

Աաաա

Թորի

ոկոսներով հողի հողի զանգվա Տոկոսներով զանգվածի աա

Ց Ք

լ

|Ց

|Ք8

Տ

Տ

|2

՞

ՅՏո|225

0-17

11.5

-

.'

|

ռ

12,9 39-61 10,5 1-39

|

|388| |888|)85 `

8.4

97-133

12.6

0-23

20,6

27-97 | 23-38

16,8

թ

21,0 19,1 19.4

20,5

|)338|252 41,5 52,2 39,3 48,1 39,9 47.2

|

38,3 Յ8.2 38.2 30,8

|ա |Թ |թռ | 63-105

:

158 254 :

դտ

Ջրաթափանություն

Ա

5:

|.

|8

Յ

Յա

|Բ2

|8

1-ին

ա:

2-րդ

1.08

3-րդ

0,99

4րդ

|

46,9

5-րդ

51,4 54,5

6-րդ

0,87

1-րդ

6,18

48,2

2-րդ

3.24

|ա

լավա ող 195

որ :

0.88

:

Սնահողայինգոտում, բացի մակերեսային հողատարումից,բավական ուժեղ զարգացած է ժամանակակից ձորակային էրոզիան: Այն առանձնապես սպառնալի չափ է ընդունում Սպիւոակի,Ապարանի, Ստեփանավանի,Հրազդանի, Գուգարքի ն ուրիշ շրջաններում:

ատացվում էլավորակ է

ձ

Ա

Աոլուսակ

ւ

1 կգ/սմշ):

հաածրո Աաաա Ր Մոտավոր տվյալնորու ռանհողնը գոտու իրացվածությո շուրջ 1996 է: Սսահողերը հացահատիկիարտադրությանհիմնական թար

ա

գլխավորապեսանջրդի է: Բացի հաբազան են, հողագործությունը ցահատիկներից(աշնանացանու գարնանացանցորեն, գարի, վար(ոլոռ, ոսպ ն այլն), անջրդի սակ, հաճար) ն հատիկաընդեղեններից են նան կերային արմատապտուղներ, պայմաններում մշակում եգիպտացորեն,արնածաղիկ`սիլոսի նպատակով,կերային խոտա253

բույսեր ն այլն: Ջրովի պայմաններումմշակում են կարտոֆիլ, շաքարի ճակնդեղ,ծխախոտ,բանջարեղեննայլ մշակաբույսեր:Բացի

Է տարեցտարի ընդարձակվում այդ, աճեցնում

են

կուլտուրաներ, Գ Թո որոնգ

պտղատու

Սնահողերի շուրջ

տարածություն ո գությույը

ՄԱած ժերթմ բազմամյա տնկարկների տան: 6795-ը

օգտագործվում

է

(2496) ու խոտհարքներ(692) են:)

վարելահողերի,

'

Սնահողային գոտու անջրդի հողագործությանպայմաններում բերքի մակարդակը որոշողը ջուրն է: երկարամյա փորձերով հաստատված է, որ հողում յուրաքանչյուր մեկ տոկոս խոնավությանա-

ԱԱ

աւն է

Վ

11/89 հացահատիլի 5-09-

խոտի լրացուցիչ բերք ստացվում: / Դետնապես,սնահողերում խոնավությանկուտակումնու պահպանումը, ինչպես նան ոռոգման նպատակներովգարնանայինջրե-

րի օգտագործումը, բերքատվության բարձրացմանառաջնահերթ միջոցառումներիցեն: է Հողի պոտենցիալ պաշարներիհավաքագրմանն ընդհանրապես հողի բերրիությանբարձրացմանկարնորագույնմիջոցառումներից են վարելաշերտիխորացումը, հողի ճիշտ ու Ժամանակին մշակությունը: Սնահողայինգոտում առաջնակարգնշանակություն ունի էրոզիոն պրոցեսների, հատկապես ձորակային էրոզիայի դեմ պայքարը, որը պետք է իրականացվի հողապաշտպան ագրոտեխնիկականեղանակների,խոտացանության,ագրոանտառմելիորատիվ ու հիդրոտեխնիկական, ինչպես նան կազմակերպաւտնտեսական համալիր

՛

«2.Վ8, ՍՏԵՅՔ,

միջոցառումների կիրառմանճանապարհով:

Ձնհալի ն անձրնաջրերիառավելագույն կուտակման

ու

պահ-

պանման ն, հետնեւսպես,օրային էրոզիայի դեմ պայքարելու նւվա-

տակով անհրաժեշտէ առաջինհերթինբարելավել հողի սւորուկտուրան, մեծացնել նրանում Շրգանական նյութերի պարունակությունը,

ստեղծելւիուխր կառուցվածք: բ նիշտ ցանքաշրջանառությունների կազմակերպումը, ւպարարտացման արդյունավետ համակարգիկիրառումը, կուլտուրաների ճիշտ հաջորդականությանսահմանումը, մոլախոտերիդեմ պայքարը այս հողերի բերրիության ու արտադրողականության բարձրացման կարնորագույն օղակներնենլ

ՄԱՐԳԱԳԵՏՆԱՍԵՎԱՀՈՂԵՐ

ԼԵՌՆԱՄԱՐԳԱԳԵՏՆԱՅԻՆ

(ՍԵՎԱՀՌՂԱՆՄԱՆ

շա

Հ

« ԺԵՈՈԹՅՃԵՆԸ

ԱՅ,

ՀԱՋՅԱՆ

կւ.

Նկ. 57.Կնձիկայինստուրկւոուրասեահողերում.

ՀՈՂԵՐ)

Մարգագետնասնահողերը(սնահողանման լեռնամարգագետմ նային հողերը: տարածվում են ծովի մակերնույթից 1500-2200 ն ու մարգագետնաճահճային բարձրությանվրա տափաստանային հողերի անցողիկ գոտի է: Իրենց ծագումուլ ու զարգացման էվոլյուցիայուլ|այս հողերը մի կողմից կապված են ճահճային հողերի, իսկ

սնահողերի հեւո: մյու կողմիցտ̀ափաստանային

,

Մարգագետնասնահողերըտւսրածվում

են

Լոռվա տափաստա-

Աղյուսակ20 հատկությունները ջրաֆիզիկական Մարգագետնասնահողերի 1976) (Գ.Ս.Հավունջյան,

կում, Շիրակի սարահարթում, Սեւսնիավազանում(լվացված սնահողերի ենթագոտում) ն զբաղեցնում են շուրջ 13 հազ հեկտար կամ

Յայաստանիհողւսյինծածկույթի ընդամենը0,496-ը: Ի տարբերություն սեահողերի, ճարգագետնասնահողերըծնավորվել են այն տարածություններում,որտեղ խորքային ջրերը մուտ են կանգնած (1,5-2 մ) ն տարվաորոշ ժամանակահատվածում ջուրը նույնիսկ կանգնումէ հողի ճակերեսին:Նման ջրաբանականռեժիմը առաջ է բերում հողի նոր հատկություններիձնավորում ե նոր հողատիպրգոյացում: Այս հողերը տարածվում են գլխավդրապեսգետւսհովիտներում ն ձնավորվումեն գետաբերուկգլաքարերի,ավազակավերի, կավավազճերի,ինչպեսնան ջրաբերուկբերվածքներիվրա: կողի պրոֆիլիվերին շերտերը առանձնապեսչեն տարբերվում սնահողերից: Տարբերություն նկատվում է հողի պրոֆիլի ստորին շերտերում,որտեղգերխոնավությանհետեանքովնկատվումեն գլեյացմաննշաններ: Ըստ Զ.Ս,Հավունչջյանի(1976), մառգագետնասնահողերըունեն ճահճային ծագում ն ձենավորվելեն չորացած ճահիճների ռելիեֆի ցածրադիրմասերում: Մարգագետնասնահողերը սովորաբար ճմակալված են: Գերխոնավ պայմաններումկուտակվումեն հսկայականքանակությամբՇրգանականնյութեր: Ըստ Զ.Ս. Հավունջյանի (1976) հողում կարող է կուտակվել մինչն 240-250 գ/հ վերերկրյա ու սրմատային զանգված, որտեղ արմատային զանգվածը 7-8 անգամ գերազանցում է վերերկրյազանգվածին: Սնահողերի նման, այս հողերը ունեն մեծ հզորություն (մինչն 70-80 սմ) կնձկա-հատիկային ստրուկտուրա, հիմնականում ծանը մեխանիկականկազմ (ծանր կավավազայինկամ թեթն կավային): Հումուսի թանակը վերին հորիզոններում կարող է հասնել 12,4-16,446-ի,որըխորությանզուգընթացարագ նվազումէ: ՍովորաբարՍսնահողերում հումուսային նյութերի բաղադրությունը այնպիսինէ, որ հումինաթթուներըգերազանցումեն ֆուլվոքթուներին, իսկ մարգագետնասնահողերումդրանց քանակական գրեթեհավասարէ: փոխհարաբերությունը Նկարագրվող հողերը կարբոնատներիցհիմնականումզուրկ

հողում): Կլանված հիմթերիկազմում ԻԷ-ըկազմում է շուրթ 325. իսկ Խռ-ը բացակայում Է Հողն ունի թույլ թթվային ռեակցիա (թէ 5,5:6, Ո): '

Տոլլոսներով հողի կշռի նկատմամբ

ՍՏ

առավելա- | բառամգույն խո- ման խոնա-

5.

|

աաաաաա

դաշտային | դիտումնե-|

ԿԱ

սմ/ժած

րի ժաճերը

վությունը Լոնակութ թայունը յունը

:

57.5

1-ին

2-րդ

92.4

3-րդ

33-89

23.4

59-80

80-110

19.8

42,7

110125

19.0 ան

25.8

115 3

25.5

186.5

38.5

4-րդ

66,6

6-րդ

62.4

36.3

ունեն Մարգագետնասնահողերն

5-րդ

86.6

բավականբարելավֆիզիկա-

ատկություններփ̀ոքր

ծավալայինզանգհ կան ու ջրաֆիզիկական 0,91-1.15 բարձրծակոտկենութգ/սմ՝), ված (հողի վերին շերտերում ն այլն: Ելնելով հիդրոլոյուն (55,1-63.8:6), մեծ խոնավունակություն սրանք հիմնականումօգտագործվումեն գիական ու արոտներ:Սակայնառանձին զանգորպես բնականխոտհարքեր են վարելահողեր,որտեղ մշակորպես վածներումօգտագործվում խոտաբույսեր,կեեն կարտոֆիլ,բազմամյա հացահատիկներ, վում այլն: րայինարճատապտուղներ ն առաջացել Ինչպես նշվեց վերնում, մարգագետնասնահողերն են խորքայինջրերիբարձրմակարդակիպայմաններում:Այս հողերի վերին շերտերումօդային ռեժիմը բարելավ է լինում, իսկ ստորին հոշերտերումաերացիանբավականթույլ է: Հետնապես. ամբողջ է ղաշերտումօդային ռեժիմը բարելավելու համար անհրաժեշտ առանկարգավորել խորբւայինջրերի մակարդակը:Այդ նպատակով պետք է անցկացնել տեղական նշանաձին տարածություններում կությանչորացնողցանց: այն զանգվածներում, որտեղ մշակՄարգագետնուսսնւահողերի են կուլտուրաներ, հողի հիմնականու նագյուղատնտեսական վում

պայմաններից՝

պետք է տանել այնպես. որ դարերի ընթացքում նրանցում կուտակված հումուսն արագորենչքայքայվի, ստեղծվածլավ կնձկա-

քայքայուչփոշիանա: Ստրուկիուրայի հատիկային ստրուկտուրան կազմի ֆոնի վրա կարող է միանգամայն մը ծանր մեխանիկական

բացասականանդրադառնալ հողի օդային ու ջերժայինռեժիմների

վրա:

Այս հողերըազոտի,ֆոսֆորի, կալիումի ն այլ սննդատարրերի բավականմեծ պոտենցիալ պաշարներ ունեն, սակայն մատչելի ձներըթիչ են: Վիմնականումդրանքազոտով,ֆոսֆորով ու կալիումուվթույլ են ապահովված:Հետնապես.մշակվող գյուղատնտեսականկուլտուրաներիբերքատվության,բնական կերայինհանդակների արտադրողականությանբարձրեցմանգործում կարնոր նշանաւկություն ունի լրիվ հանքային պարարտանյութերովպարարտաց-

նելը:

ՇԱՅԾԱՅԻՆ

ՀՈՂԵՐ

Հայաստանի որոչ տարածաշրջաններում(Տաշիր, Վարդենիս ն այլն) ունենք տորֆայինզանգվածներ, որւտտեղից հայթայթվածտորֆը պարունակումէ օրգանական նյութերի մեծ պաշարներ ն օգտագործվումէ որպես պարարտանյութ: Տորֆային հողերը պարունակում են բույսերին անհրաժեշտ սննդարար նյութեր, առանձնապես ազոտի հսկայական պոտենիցիալ պաշարներ: Ջրաբանականպայմանների ւիոփոխությունը, մասնավորապես խորքային ջրերի իջեցումը, առաջ է բերում հողագոյացմաննոր պայմաններու հողային ռեժիմներ, որի հետեանքովշատ տեղերում դրանք ինքնամելիորացիայիեն ենթարկվում ու վերածվում մշակման համար պիտանիհողերի:

Ճահճային հողերը իրացնելու նե մշակելի դաշտերիվերածելու

բաշխված են լեռնատափաստանային գոտու սահմաններում ն առանձին զանգվածներով հանդիպում էն Վարդենիսի, Մարտունու, Կամոյի, Գուգարքի, Ստեփանավանի, Տաշիրի, Աշոցքի ե այլ տարածաշրջաններում: Որոշ ճահճային զանգվածներ ունենք նան Արարաւոյան հարթավայրի Մասիսի տարածաշրջանում: Այս հողերը զբաղեցնումեն շուրջ 25 հազ հեկտար տարածություն: Յայաստանիպայմաններումճահճային զանգվածներիխորքային ջրերի սնման աղբյուր են ծառայում ինչպես գետերի կողային ներծծանցման,այնպեսէլ ռելիեֆի բարձրադիրմասերիցդեպի ցածրադիր մասերը հոսող տեղումներից առաջացած մակերեսային հոսքերիջրերը: Բուսականությունըհիմնականում բոշխեր ու մամուռներ են. ո-

ներ, որոնց մասինխոսվումէ ստորն: Չնայած ճահճայինհողերն ունեն բավականբարձր բերրիություն, սակայն դրանց արտադրողականությունը` արդյունավետբերրիությունը խիստցածր է: Այդ հողերը մելիորացիայիենթարկելով, կարող ենք վերածելմիանգամայնբարձրբերրիհողերի: Ա

Րապաշ

ավարա

աշե

րոնց մեռած գանգվածըգերխոնավությանպայմաններումտարրալուծվելով ւանօդակյացճանապարհով,կուտակվումէն ծիրգանական նյութերիհսկայականպաշարներ,այսինքնտեղի է ունենում ճահճացում: Վայաստանիճահճային հողերում, ըստ պրոֆ.Խ.Պ.Միրիմանյանի, օրգանականնյութերիթանակըկարող է տատաճլլել20-30-ից, մինչն 70-8092: Խ.Պ.Միրիմանյանիուսումնասիրրությունները ցույց են ւուլել, որ Հայաստանիճահճային հողերը բավական երիտասարդեն ն այդ պատճառովպարունակում են մեծ թանակությամբ հանքային նյու-

Բեր:

Հանրապետուբյունում եղաձ ճահճային հողերը հիմնականում թույլ Քթվային ռեակցիա: Մեխանիկական կազմը կարող է լինել թեթն կավավազայինիցմինչն թեքն կավային: Թեթե մեխանիկական կազմը հանդես է գալիս հատկապես գետահովիտներում,որտեղ հողերնառաջացել են ջրաբերուկայինբերվածքների վրա: ունեն

այան

:

ԵԼ.

ք

:

ՂՋ

ատր

ւ

«Ախո

ԿԱՅՐ

Թու

Նկ. 88.Յուրւսցվող տորֆային զանգվածներ (Վարդենիսիտարածաշրջան).

Վ.Կովդան, բերելով նախկին ԽՍՀՄ Մելիորացիայի Ն ջրային տնտեսության մինիստրությանտվյալները, նշում է, որ ԽՍՀՄ-ում չորացրվածհողերը կազմում են 7 մլն հեկտար, ԱՄՆ-ում` 40, ԱնգլիաՉՏԱ

յում`4.4,

Հունգարիայում`

Ռումիանիայում՝ 1,3, Ֆրանսիա1,0, Էեռաստանում՝ 3 մլն նայլն։ 1,7, Իտալիայում` յում Հայաստանիւտտարածքում ունենք շուրթ 25 հազ հեկտար ճահճային հողեր, որոնք մեր սակավահող հանրապետության համար գյուղատնտեսականհողատեսքերիե, առաջին հերթին, վարելւսհողերի ավելացման կարնորռեզերվկարող են հանդիսանալ: ճահճային հողերի մելիորացիայիհիմնականմիջոցառումըհողերի չորացումն է: Չորացման ճանապարհովվերացվում է բույսերի համար վնասակար գերխոնավությունը ն հողում ստեղծվում են բնականոն դային ու ջերմային ռեժիմներ, իսկ վերջիններիս հետնանթովակտիվանում են հողում կատարվողկենսաբանական պրոցեսները,լավանում է Օրա սննդայինռեժիմը: ճահճային հողերը չորացնելիս պետք է խստորեն պահպանել չորացման նորմը` խորքային ջրերի մակարդակը,որպեսզի առաջ չգան անցանկալի երնույթներ: Չորացման նորմը խախտելու դեւպքում կարող է տեղի ունենալ տորֆի արագ հանքայնացում.մելիորացվածտարածքին կից դաշտերի ջրային ռեժիմի ւլաւտացում, դրենաժային ջրերի հետ սննդատարրերիհեռացում ն այլն: Ընդհանրապեսբույսերի աճի ու զարգացման բնականոն ջրւսջերմային,օդային, սննդային ռեժիմներ ստեղծելու համար յին ջրերիմակարդակըպետք է 0.8 մետրից բարձը ն 1,3-15 խորչլինի: Հանրապետության հյուսիսային տարածաշրջաններում Ա.Ապատյանիկողմից կատարվածուսուճնասիրություններից պարզվել է. որ բնականոնհողային ռեժիմներ են ստեղծվում, երբ խորքային ջրերի մակարդակընախացանքայինշրջանում 80-100 սմ-ից պակաս խորությանչէ, իսկ բույսերի վեգետացիայի ընթացքում ջուրը 150-160 սմ մակարդակիւլրա է կանգնած: ճահճային հողերի մելիորացիայինզուգընթաց պետք է ագրոտեխնիկականու ագրոմելիորատիվմիջոցառումներիկիրառումով լավացնելդոանցկուլտուրականվիճակը: Նախկին ԽորհրդայինՄիությունումու արտասահմանյան երկրաւում ներում կատարածհետազոտություններն են ւսյն մասին, որ ճահճայինհողերի մելիորացիայիու կուլտուրականացման համար, բացի հիդրոմելիորատիվ միջոցառումներից, անհրաժեշտ է կիրառել նան մի չարք համալիր միջոցառումներ: Մելիորացվող ճահճային զանգվածներումանհրաժեշտէ առաջին հերթին կիրառելհողի մշակության ճիշտ համակարգ,կարգավորել նրանում սննդատարրերի հավաբագրմանկենսաբանականպրոցեսները,այն պարարտացնել հանքային պարարտանյութերով: Ճահճային հողերը սովորաբար աղքատ են միկրոտարրերից (Շս, Շօ, ԽԲօ, Ցո ն այլն). հետեապես 4,2,

խորքա-

մետրից

անհրաժեշտ Է լինում մակրոտարրերիցբացի հող մտցնելնաձ ւսնհ-

Խի

ուոարրեր:

պարզվել

է. որ չորացված տորֆաճահճայինհողերում առավելօպտիմալջրային,օդային ու ջերմայինպայճաններեն ստեղծվում,երբ կուսական հողը մշակվում է 35 սմ խորությամբ Ն ապա կատարվումէ եռակի դիսկավորում:Նման մշակությանդեպքում

լավ ֆիզիկականհատկություններեն հողում ավելի

ստեղծվում ն մշակվողգյուղատնտեսականկուլտուրաներիցավելի բարձր բերք է ստացվում: Միաժամանակ պարզվածէ, որ նման մշակությանդեպ-. քում երեք տարում հանքայիննյութերիքանակը հողում ավելանում է

0.74-0,9295-ով:

Եվրոպականորոշ երկրներումհողի օդային ռեժիմիկարգավորհամար ոռոգվող ջրերըհագեցնում են թթվածնով,հողի մեջ օդ փչում կամ հող մտցնում այնպիսիաղեր, որոնք թթվաժինեն պա-

ման են

րունակում:

Ճահճային հողերի աերացիայի ուժեղացման համար դրական դեր կարող է կատարել փակ ծակոտիներուլտարբեր պոլիձերների օգտագործումը, որի դեպքում հողը բավականհարստանումԷ օդով: Այս հարցերի մասին խոսել ենք «Ագրոճելիորացիանն հողերի կուլտուրականացումը»բաժնում: Նոր մելիորացված ճահճային զանգվածներում անհրաժեշտ է մշակել այնպիսի կուլտուրաներ, որոնք թթվածնի նկատմամբ մեծ պահանջ չեն ներկայացնում, այսինքն կարող են բնականոնկերպով աճել ու զարգանալհամեմատաբարբարձր խոնավությանպայման-

ներում:

Մեր հանրապետությանլեռնային շրջաններում տորֆաճահճային հողերի իրացման աշխատանքները պետք է սկսել շարահերկ մշակաբույսերիմշակությունից: Առաջին տարիներին կարելի է մշակել կարտոֆիլ, եգիսյտացորեն,արնածաղիկ, կերի ճակնդեղ, ինչպես նան կաղաճբ, գազար այլ մշակաբույսեր: Ճահճային հողերի մելիորացման հարցերով երկար տարիներ զբաղվել է պրոֆ. Խ.Միրիմանյանը, որը իր աշխատություններում տվել է այն փոփոխությունները,որոնք տեղի են ունենում հողում դրանց չորազման ու գյուղատնտեսականիրացճան ընթացքում: Տորֆը արժեքավոր պարարտանյութէ: Տորֆի արժեքը որպես պարարտանյութ էլ ավելի է բարձրանում, երբ կոմպոստացվում է զանազան հանքային նյութերի` մասնավորապեսմոխրի, ֆոսֆորական պարարտանյութերի,գոմաղբի ու գոմաղբահեղուկի հեւո: Ցամքարի համար օգտագործված տորֆը բարձրարժեք օրգանական պարարտանյուբ է:

ն

Դարերիընթագքումկուտակվածտորֆն օգտագործվումէ օրգանականնյութերիցաղքատ, ցածր բերրիությունունեցող, հատկապես Շոր մելիորացվածաղուտ-ալկալի, քարքարոտ կիսաանապւատային զորշ հողերը պարարտացնելուհամար: ճՃճահճատորֆային զանգվածներումտորֆի հանույթիցհեւոո ւսզատվածտարածություններըճիշտ մշակելու դեպքումկարելի է վերածել միաճգամայնբերրիհողերի: ՎերջինտարիներինՎարդենիսի, վերամՏաշիրի, Ստեփանավանի,Գուգորքիտարծաշրջաններում շակվածտորֆային հսկայականզանգվածներվերածվել են վարելահողերի ն դրանցումմշակում են մի շարք արժեթավորգյուղատնտեսականկուլւոռւրաներ: Տորֆի մնացորդներնարագ հանքայնացնելու համար անհրաժեշտ է այնխառնել(վերաձածկել)ստորինհանքայիննյութերովհարուստ հողաշերտիհետ, որպեսզիհարստանաայդ նյութերով, ինչպես նան կլանողհամալիրըհարստանահողալկալիմետաղներով: Բարձր բերրիությանհող ստեղծելու համար չպետք է տորֆն ամբողջությամբհանել, դրոշ շերտ (մինչն 0,5 մետր) պետք է պահպանել:Հետագաճահճացմանպլրոգեսները կանխելուհամարպետք է չորացնող ցանցը վերականգնել` խիստ հաշվի առնելով ջրերի սնձճան աղբյուրները, չորացմաննորմը ե այլ հարցեր. Տորֆի վերամշակումիցհեւոռ տարածություններըպետքէ հարթեզնել:Եթեհողը խիստթթու է (թՒԼՀ5-իգ), ապա կատարում են կրացում: Սնանիավազանում,հատկապես Վարդենիսիտարածաշրջանում, տորֆի վերամշակմանզանգվածներում հդղն ունի հիմնային ռեակցիա: Նման տւսրածություններում անհրաժեշտ է հող մւոցնել Ն ապա մշակել գյուղատնտեսականկուլտուրաներ` Բ6Տո7ՒշՕ սւսհմանելուլ| դրանցճիշտ հաջորդականություն: Պրոֆ. Խ.Միրիմանյանիերկարամյա ուսումճասիրությունները ցույց են տվել, որ ճահճայինհողերը չորացնելուց հեւդո 3-4 ւոարվա մշակության հեւտեանքովվեր են ւսծվում բարձր արւտադրողականություն ունեցող հողերի, որոնք իրենց հատկություններովգրեթե չեն տարբերվումնույն շրջաններիսնահողերից: Ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ մշակության ճիշւդ համակարգ կիրառելու դեպքում (35 սմ խորությամբ վար, եռակի դիւսկավորում,հանքային պարարտանյութերով պարարտացում ն այլն) մելիորացվածտորֆաճահճային հողերում կարելի է աճեցնել մինչն 376ց/հ կարտոֆիլ, 575ց/հա եգիպտացորեն.1120ց/հ արնածաղկի կանաչ զանգված, 480ց/հ ճակնդեղ, 870ց/հ կերւսյին ոնդեղեններիկանաչ զանգված Լ այլն (Ա.Ապատյան,1967):

ԳՈՏՈՒ

ԼԵՌՆԱԱՆՑԱՌԱՅԻՆ

ՀՈՂԵՐ

Է ՀայաստանիհյուսիսԼեռնաանտառայինգուռինզբաղեցնում Թումանյան. Նոյեմբերյան, (Իջնան, արնելյանտարածաշրջանների մասը: Ոչ զգալի տարածքի (Կապան,Գորիս) Տավուշ) ն Զանգեզուրի Գեղաեն Արւիագետի հանդիպում ավազանում, մեծ զանգվածներ լեռԾաղկունյաց լանջերում, մա լեռնաշղթայի հարավ-արնմտյան տարածգուտին ն Լեռնանտառային այլն: նաշղթայիսահմաններում սահմաններում մ բարձրության վում է ծովի մակերնույթից800-2000 տահանրապետության կամ է հեկտար ն զբաղեցնում 520.07 հազ ու զբաղեցնումեն րածքի 18,286: Այստեղանտառներն թփուտները տափաստա9,895. մնացած մասը դարչնագույնհետանտառային հողերն նացված կամ լեռնայինհետանտառայինշագանակագույն կուլտուրաների, են դաշտային մի շարք են, որոնք օգտագործվում կամ արուտիհամար: մշակության խաղողի,պտղատուների է, թեք ու դիք լանջերիգեկտրտված Ռելիեֆըլեռնային,խիստ տարածքը խիստ րակշռությամբ: Լեռնաանտառային գոտու ցանցով, բազմաթիվ կտրտվածէ կիրճերով,ձորակափոսորակային առ գործող ջրային հոժամանակ ն ժամանակ հուներով գետերի գոտու սանքներով:Ըստ Լ.Ա.Վալեսյանի(1986) լեռնաանտառային Իջնան, Տավուշ, շրջանների(Նոյեմբերյան,Թումանյան, հիմնական

աստիճանի Կապան) տարածքը ըստ մակերնույթի թույլ -ի մինչն է ներկայացնում` թեքհարթութհետնյալ պաւոկերն 1,926, 3-5-ը են ընդհանուր յունները Ըստ Ֆ.Ս. 32,355: 19.89». »20:-ից` 1.79., 5-15--ը` 44,346. 15-20--ը` նշված շրջանԳնորգյանին. Դ.Ա.Պողոսյանի(1970) հաշվարկների, տաեն ընդհանուր զբաղեցնում ներում հարթ տարածությունները 59,246-ը ստվերահայա ց րածքի1,396, իսկ լանջերը 98,744: Լանջերի են, իսկ մնացած40,846-ը՝ արնահայաց: Լեռճաանտառայինգոտին աչքի է ընկնում չափավորցուրտ սովորաբար կլիմայով: Ամռանը, բացի առանձին տարիներից, Զրո աստիլինում: չեն սառնամանիքներ երաշտ, իսկ ձմռանը ուժեղ ընդհանուրգումարըմիջին ջերմության ճանիցբարձրարդյունավետ հարաբերաձնածածկով,օդի է, խիտ Է: 3000՛Շ մեղմ Ձմեռը հաշվով է 70-80:2-ի: հասնում կան խոնավությունը գոՏեղումների միջին տարեկանքանակը լեռնաանտառային տում հասնում է 600-700 մմ-ի, իսկ մի քանի բնորոշ օբյեկտների

զբաղեցնում

թեքության տաբաճության

տվյալներով8̀35 մմ-ի.

են լեռԼեռնաանտառայինգոտում հիմնականումձնավորվել անտառային,լեռճային դարչնագույնանտառային,լեռնայինգորշ հողատիպեր: նաճմակարբոնատային

ԼԵՌՆԱՅԻՆ ԴԱՐՉՆԱԳՈՒՅՆ ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՀՈՂԵՐ

Հայաստանումդարչնագույնանտառւայինհողերը տարածվում զբաղեցնում հողայինծածկույթի 15,496-ը: Այս հողերըձնավորվել են չափավոր տաք անտառային կլիմայի պայմաններում,կաղնու ու հաճարենու անտառատեսակների տակ, պորֆիրիտների, ճերգելների,տուֆաբրեկչիաների, գրանիտադիորիտների, կրաքարերի, ավազաքարերիհողմահարվածնյութերի, ինչպես նան ողողաբերուկայինկավավազայինու կավային կուտակումներիվրա: Հայաստանիդարչնագույնանտառայինհողերն ուսումնասիրել են Բ.Ա.Կլոպոտովսկին, Խ.Պ.Միրիմանյանը,Բ.Յա.,Գալստյանը, Ա.Ի.Չիտչյանը,Մ.Ս.Դունիամալյանը, Ռ.Ա.էգիլյանը,Գ.Ս.Թադնոսյանը ն ուրիշներ: ու Անդրկովկասում հատկապեսՀայաստանումկատարվածուսումնանիրությունները վկայում են այն մասին,որ դարչնագույնանտառային հողերըիրենցպրոֆիլի կառուցվածքով, Քիմիականու Ֆիզիկաքիմիականառանձնահատկություններով, հողի կլանողհամալիրի հագեցվածությանբնույթով ն այլ հատկություններով պարզ տարբերվումեն գորշ անտառայինհողերից: Մի շարք հետազոտողներիկարծիքով դարչնագույնանտառային հողերը հանդիսանումեն մի դեպքում սնահողերի ու շագանակագույն հողերի, իսկ մյուս դեպքում` սնահողերինեգորշ անտառային հողերիանցողիկգենետիկական աստիճանը: Դարչնագույնանտառային տարածմանգոտում միջին տարեկանջերմությունը9:Շ, իսկ 10 Շ-ից բարձր ջերմությանգումարը հասնում է 3000", տեղումներիմիջին տարեկանքանակը չի գերազանցում 570 մմ: տարածքումուղղաձիգ գոտիկանությանշարքում ։ լեռնային դարչնագույն անտառայինհողերը գլխավորապես զբաղեցնում են լեռնային սեահողերիՆ. գորշ ջանկյալ զանգվածները:Այս հողերը հանդես են գալիս լվացված, տիպիկ ու կարբոնատայինենթատիպերով:Լվացված դարչնագույն հողերը զբաղեցնում են ստվերահայաց լանջերը ն պայմաններում, քան

Աղյուսակ "

Դարչնագույնանտառայինհողերի քիմիական ու ն ուրիշներ,1978): ֆիզիկաքիմիականհատկությունները (Ռ.Ա.էդիլյան

են ծովի մակերնույթից 700-1700 մ բարձրությանվրա ն են 479 հազ հեկտարկամ հանրապետության

հողերի

դյաստանի

անտառային հողերի մի.

անտառային ԱՐԼ արբոնատային ենր ՆՎ

Այս հողերը բնութագրվում են դարչնագույն ու մուգ դարչնագույն գույնով, հումուսի բավականբարձր պարունակությամբ(10144), որը խորության ուղղությամբ արագ նվազում է: Հուճմուսային նյութերում հումինաթթուներիու ֆուլվոթթուների քանակը գրեթե

'

-ա-

|

Հողիտիպը ե

«

5. | ռ3

ենթատիպը լվացված

դարչնագույն ան-

0-40 թ2 3

64-85 85-107

դարչնաԳույն ան-

0-14

14-38

տառային 36-50 Կարբոնա-

տային դարչնւագույն ան-|

ՀՅՏԵՑ| ՀԱՅՏԸ

-

չկա

ր

55.:

ՅԳՎ

38,5

6.8

ձկա

Հն

0,8

9,9

չկն

կա

38.9

ՒԷ

1.0

34.8 33.8

1: :

4.5

4.9 2,4 7.3 ՝

"5

5.2

16,9 17.8 ՝

|

Տ

115-145

տառային 43-120

|ռն "«

չնա չկա

0,9

33.43

40.3

լ

50-94 94-115

ռՉ

Տ

--

Ջ

Ձ

Հ

տառային 49-64 Տիպիկ

`

` : Չ

|

|

8.2 8.3 | ԱՇ

8.0

19.8

7,9

կան խանիկական 48 հրիզոն) հորիշաններ Անշոիկ նատտրին -

նկատվումէ կավային ֆրակցիաների կուտակում`ֆիզիկականկավը հաճախ հասնում է 55-7096-ի Կլանման տարողությունը բարձր է գերակշռողը ՇՅ-0 է: Ռեակցիան կլանվածկատիոններիկազմում զոք կամ թույլ հիմնային է: Այս հողերն ունեն բարելավ ֆիզիկական հատկություններ, լավ արտահայտվածստրուկ

չե-

արաՖ իզիկական

հավասարԷ

վորապես ջրային հատկությունները անբարելավ են, որի հետնանքով դրանց հակաէրոզիոնդիճադրողականությունըբարձր չէ:

Աղյուսակ22 Դարչնագույնանտառայինհողերիջրաֆիզիկականհատկությունները (Ձ.Ս.Հավունջյան,Ջ.Լ.Մաճուկյան, 1970) Տոկոսներով հողի կշռի նկատմամբ

-

| արարարարի» փությունը(հՀՏսմ)

Խորությունը, սմ

Հձ

5.5 ՐԾ

Յ Յ, 5:57 5"

Յ

Շյ

Լ-Թ

Ց ՅԲ Յ»'

Բ

358385

1-14

Հ

ՅՑ:

Ձթ

12,3

15.9

5 5

յ

ԵԷ 3»: ԾՅ

|388 Տ

Յ

Ք

Ջ

ՉՏ

|8

Է:

1-ին

1.08

33.6

45,5

0,93

3-րդ

0.88

4-րդ

0,88

լ

ի

14,3

10,6

12,0

31,4

9.7

12,3

30,2

11.3

|

Ըյ «3:

2-րդ

35-50

6.

քոք

ԼՅ

50,4

10,9

50-94

Յ

37.0

14-35

94-115

Շ

ե

27.8

36.8

36.2

ջ

|

Անտառիցազատված տարածություններըտափաստանացված են ն աչքի են ընկնում բարձր ագրոարտադրականցուցանիշներով (հումուսի, ընդհանուր ազոտի, շարժուն կալիումի բարձր պարունակությունը, լավ ստրուկտուրային վիճակըն այլն): Դարչնագույնտափաստանացվածհողերը, գրեթե առանց բացառության, տարածված են հանրապետությանբոլոր անտառայինշրջաններում ն տարածվում են ծովի մակերնույթից800-1500 մ բարձրությանվրա, զբաղեցնում 86,2 հազ.հեկտար: Վարելահողերի տակ զբաղված են 20,3, հազ.հեկտար արոտավայրերի տակ` 25,2 հազ.հեկտար, իսկ մնացած 40,7 հազ.հեկտարը չի օգտագործվում գյուղատնտեսության մեջ: Տափաստանացված դարչնագույն հողերը, որոնք օգտագործվում են որպես վարելահողեր, աչքի են ընկնում թույլ արտահայտված ստուրկտուրայով, հաճախ մակերեսից ուճեն փոշե հատիկային կամ փոշե-կնձկայինստուկտուրա: Մեխանիկականկազմը մեծ մասամբ կավավազային է, հումուսի պարունակությունը հողի վերին շերտերում տատանվումէ 3-626-ի սահմաններում, որը պրոֆիլի խորության հետ խիստպակասում է: Դարչնագույն անտառային տափաստանւասցվածհողերը մեծ տարածությունների սահմաններում էրոզաժվ։ծ են: էրոզիայի ենթարկվածհողերում հումուսի քանակը վերին հորիզոններումչի գերազանցում 2-2,5965: Վարելահողերի ազրոարտաղդրանան,մասնա-

Նկ. 59.Անտառիաստիճանաբարդեգրադացիանն տարածքիտափաստանացումը.

էրոզիոն պրոցեսներիթուլացման գործում մեծ դեր են խաղում անտառներնու թփուտները,որոնք, հաճախ շրջափակելովդաշտերը, հուսալիորենպաշտպանումեն հողը քայքայումից: Դարչնագույն անտառային տափաստանացված հողերում կարելի է մշակել խաղող, պտղատուներ, կարտոֆիլ, ծխախոտ, եգիպտացորենն այլ գյուղատնտեսականմշակաբույսեր:

-

Նկ. 60.Գիհու նոսրուտներիվերջին նմուշներըՍնանա լճի հյուսիսայինափին (Վարդենիսիտարածաշրջան).

Ջրահավաքներում,որտեղ անտառ ու փարթամ խոտաբուսականություն չկա, փուխր մայրատեսակներիառկայությանդեպքում դիք լանջերըենթարկվումեն ջրայինհոսանքներիքայքայիչ գործունեությանը: Հեղեղայինանձրեներին բուռն ձնհալի ժամանակ Դեբեդ, Կողբջուր գետերը ն ժամանակավորգործող գետերը հսկայական թանակությամբկարծր զանգված են բերում ու կուտակում

տարբերկոներումկամ հեղեղատներիհուներում: Լիարժեք անտառային ծածակույբ ունեցող զանգվածներում էրոզիոն-հեղեղային երնույթներգրեթեչեն նկատվում: Լեռնաանտառային գոտու առավել էրոզիայի ենթարկված անտառազուրկ տարածությունների վարելահողէերիշուրջ 974--ը ենթարկվածէ էրոզիայի: Այստեղ հիմնականումզարգացածէ մակերեսային հռղատարումը: ժամանակակից ձորակների առաջացում Օկատվում է հատկապեսփուխր մայրաւռեսակների վրա առաջացաժ

հողատարածություններում: Այս գոտում հողագործությունը տարվում է ինչպես ոռոգելի, այնպես էլ անջրդի պայմաններում: Գոտու ստորին ենթագոտում մշակում են մի շարք արժեքավոր մերձարնադարձային կուլտուրաներ, ինչպիսիք են՝ թզենին, նռենին, ձիթենին, նշենին այլն: ն

ԼԵՌՆԱՅԻՆ

Անդրկովկասում,այդ թվում ե Հայաստանում կատարված Ուսումնասիրությունները հանգեցրեցին այն եզրակացության, որ անհրաժեշտ է գորշ անտառային հողերն անջատել որպես ինքնուրույն հողային տիպ: Հայաստանի գորշ անտառային հողերն ուսումնասիրել են Ա.Ս.Վոզնեսենսկին,Բ.Ա.Կլոպոտովսկին, Մ.Ս.Դունիամալյանը, Գ.Մ.Թադնոսյանը,Կ.Գ.Մելքոնյանըե Ի.Ռ.Փարսադանյանը: ,

Աղյուսակ23 Լեռնայինգորչ անտառայինհողերիքիմիականու ֆիզիկաքիմիական հատկությունները(Գ-.Ս.Քադնոսյան,1876) Տոկոսներո

Խորուրյուն որուրյունը. սմ

0-5

5-31 31-88

58-103 4-13

13-38

8,8

2.2

ՅԺժ

|

Ձ.

Ժ

5.

աՅ

38,3

8.8

0,29

0,710

17.9

0,7

62-91

0,4

91-103

0.4

0,18 -

-

Ծ

՞Զ

34.3

'

ՏՏ

24.8

որոշված

Էթ-՝

ՅՔՏ՝ 55:

Չի

1.3

38-82

պ.

'

զ5

ըՕդհաշ նուր ազոտ |

Լեռնայինգորշ անտառայինհողերը տարածվումեն ծովի մակերնույթից1300-1700 1 բարձրությանվրա (անտառայինգոտու միջին ն վերին մասերում) ն ձեավորվել են հիմնականումսւտտվերահայաց լանջերում` լայնատերն ծառատեսակներիտակ (հւսճարենի, բոխի, կաղնին այլն), տաք ու խոնավպայմաններում: Գորշ անտառայինհողերը մեծ զանգվածներովհանդիպումեն Դեբեդ, Աղստե, Հախում, Թովուզ, Խնձորուտ ն այլ գետերի օրհա-

| ար,

հումուս

-

ԳՈՐՇ ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՀՈՂԵՐ

վաքներում ու զբաղեցնում են 130 հազ.հեկւոար: Ըստ ուղղաձիգ գոտիկանության, Հայաստանի որոշ շրջաններում գորշ անւտառայինհողերը զբաղեցնում են դարչնագույն անտառային ու լեռնային սնահողերի, իսկ որոշներում դարչնագույն անտառայինն լեռնամարգագետնայինհողերի միջանկյալ մասերը: Գայաստանի տարածքում առաջին անգամ գորշ անտառային հողերի տիպր, որպես ինքնուրույն հողատիպ, անջատել է ե.Ռոմանովը, «գորչշահողեր»անվան տակ: Որոշ գիտնականներ(Կ.Դ,Գլինկա, Ի.Վ.Տյուրին) գորշ անտառայինհողերըչեն դիտումորպեսինքնուրույն հողային տիպ, այլ որպես պոդզոլայինհողերի տարատեսակներիցմեկը:

ւ

14.8

|

|

2595. 6 3

7.5

3,5

45.

0,6

7.

4.3

5.1

|

|

5.8

|

4.6

10,9

2.2

4.2

Ց.5

Գորշ անտառային հողերն իրենց ամբողջ պրոֆիլում ունեն դարչնագույնգունավորում,ծագումնաբանականհորիզոնների Թույլ տարբերակում,ընկուզանմանկամ ընկուզակնձկային ստրուկտուրա, հումուսի մեծ պարունակություն: Ըստ Գ.Ս.Թադնոսյանի(1976), գորչ անտառային հողերումհումուսի քանակը կարող է հասնել 7-1255-ի. Հումուսի բաղադրություՕում ֆուլվոբթուները գերակշռում են հումինաթթուներին:Ռեակգիան չեզոք է կամ թույլ թթվային, իսկ կյանման տարողությունը բարձր: Հողի պրոֆիլը. հատկապեսնրա միջին ու ներքին մասերում, Գլեյացած է: Այս հողերում կարբոնատներըլվացված են: Պոդզոլային պրոցեսները կամ բացակայում են, կամ թույլ են արտահայտ» ված` դրանք գտնվում են զարգացմանսկզբնականփուլում:

գորշ

Այդ նույն հեղինակը գորշ

գորշ

անտառայինհողերի սահմաններում

տիւլյեր:Ըստ որում էնքատիպերիառաջացման գործում որոշիչ նշանակություն ունի մայրատեսալկներիբնույթը: Սուլորաբարտիպիկ գորշ անտառային հողերը առաջանում են կարբոնատայինմայրաւոեսակների, իսկ թույլ պոդզոլային գորշ անտառային հողերը` թթու մայրատեսակներիվրա: Գ.Ս.Թադնոսյանըգտնում է, որ գորշ անտառային հողերի տարբեր ենթջատիպերի առաջացման գործում, բացի հողառաջացնող մայրատեսակներից,վճռական նշանակություն ունի նան անտառայինփռվածքիբաղադրություննու դրա տարալուծման

են սում): Տափաստանացմանհետնանքու|առաջանում .

պայմանները:

ԱԽարցան

Նկ.

64.

ԷՒ:

կետանտառայինտափաստանացված

հողում Ն հր. մեկուկես օքսիդների

Գորշ անտառային հողերում պոդզոլային պրոցեսների թույլ արտահայտվածությունը կախված է ղալկալի մետաղներիմեծ պարունակությունից:Լոռնայինապարների հողմահարման,անտառայինփռվածքիտարրալուծմանու հանբայնացմանն ընդհանրապեսհողագոյացմանպրոցեսներում առաջացած մեծ քանակությամբ կալցիումը անընդհատ փոխազդեցության մեջ մտնելովհողի կլանող համալիրիհետ, հագենում է նրանով: Ըստ վերը նշված հեղինակի, անտառային գորշ հողերի կլանված կատիոնների73-9896-ը ՇՅ է, իսկ կլանված ՒԼ-ը ընդամենը 0.2-6,895: Այնտարածություննեում, որտեղ բնական ու անթրոպոգեն գոր-

ու փաստանացված

ԼԵՌՆԱՅԻՆ

գորշ

հողեր: մարգագետնացված

ՃՄԱԿԱՐԲՈՆԱՏԱՅԻՆ

ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ

գորշ

տա-

ՀՈՂԵՐ

Հայաստանումճմակարբոնատայինանտաճայինհողերը (հուզբաղեցնում են սահմանափակտարածություն մուսակարբոնային) Ց հազ. հեկտար ն ձեավորվելեն կարբոնատային մայրատեսակների վրա (կրաքարեր,մերգելներ,մերգելացվածկրաքարեր):Այս տիպի հողեր ունենք Գուգարքի, Հախումի Է Բարգուշատիլեռնաշղթայի անտառայինտարածջներում,որտեղառկա են կարբոնատայինմայրատեսալկներ: Այս հողերի առաջացման պայմանները, անտառային բուսածածկը Օույնն է, ինչ դարչնագույնանտառայինու գորշ անտառային հողերինը:Միայնայստեղ խոտաբույսերը փարթամեն զարգացած: Անտառային բուսականության վերացման կամ խիստ նոսրացման հետնանքթովայստեղփարթամորենաճող խոտաբույսերը առաց են բերում հողի վերինշերտերի ճմակալում: Այս տիպի հողերն առւովել հանգամանորեն ուսումնաւիրել են Ռ.Ա.էդիլյանը,Կ.Գ.Մելթոնյանը, Ի.Ռ.Փարսադանյանը: ճմակարբոնատայինանտառային հողերի սահմաններում անլվացված ն ւոիպիկ: Ինչպես լվացօատում հն երկու ենքատիպեր՝ ված, այնսլես էլ ւոիպիկ ճմակարբոնատայինանտառայինհողերը վերին հորիզոննեպարունակում են մեծ քանակությամբ հումուս րում մինչն 11,8-13,422, ունեն կլանման մեռ տարողություն (35,5-43,0 մ/էկվ 100 գ հողում). Կլանված կատիոնների կազմում գերակշռող մասը (96-9946) ՇՅ ն հց է, իսկ ԷԼը աննշան է (0,8-1,4 մ.էկվ .

լանդշաֆւո (Տավուշի տարածաշրցան ).

ծոնների ազդեցության տակ անտառը վերանում է, տեղի է

անտառային հողերի'տափաստանացում(անտառայինգոտու

ունենում

հողում): հողերի մեխանիկականկազճը հիճնակաճմակարբոնատային է նում կավավազայինու կավային է, հզորությունը -տատանվում 50-70 սմ Ըստ սահմաններում: որում, լվացված 30-40-ից մինչն ենթատիպիհողերնավելի հզոր են, քան տիպիկները:Առանձինտարածություններումհողաշերտիհաստությունը20-25 սմ-ից չի անց100 գ

նում:

Եթե լվացված ենթատիպիհողերում կարբոնատներըհայտնաբերվում են հումուսակուտակիչ հորիզոնից ներքն, ապա տիպիկ հողերում դրանք նկատվումեն անմիջապես ճմակարբոնատային մակերեսում հումուսակուտակիչ հորիզոնի սահմաններում: Կարբո271

Շէծ

0ղցա մզդդղս18սկտովնսիցոըդ դվմզովտոնսվ 1սկմզնՈո իսմդդցոսսկտովոց ցոդոգոմոցը:սԵրոց ժս ցոդոցոմաղը Ծղզմվ "Աղտնօ Ստրդգտծվը վմգնսկտղո ղ վմզնսվ դվլտդտղծտծմոք Հոդսգ) իսգցճգնտմծ Ամզնսվ դվլոցտտոտփտտոդտգետեմող չրսմղծդոումս4 ,ըոսց «տտոտ(ու ցոկոդռսմտցղիս դվլոիոմտվ դդ ըստվնդով իսմզդջտի -եդտծ օգն մմզնսվ (նսիդորդ դվմզնսվ դոսետղտդտծտՀ)դվլտդոտ -ոոփտտոդտգետեմոր հվովտ :սդտմշտօոմոտ վդոմվշ ղ ըաց «ոտոոքոէ դտղոցսմտցզի 'ուսոտետիտ վցողղ դդ ցառտմտտ Չդը մմզնսկ դվրոցոտոտփոատադտզեծմոց դոնդտնսպողը հոտ դո/Յասղդտկոուսմ Ետիղ ոսմղդդորքոիդ դտղորորվկ մսիտփոչ մոմոտոանգրու Ամզնսվ դվրոցտտոոփ -տտոդտզետեմտը դվովտ կով 'ղտտ դո/Գսդտղտոոսմբոծմոփ օվ -ոցտգետեմոոը'ոսմզդդոր որ ցտկորոնվիկ տմսծ ցս իտդսո|վզի -ո դղ ուսիմսիողօ Ամզնսվդվրոդոտոդփոտոդտղետեմոն դոոդտն -սպտղո ըյսմս տույ :վովտ ղ դտրդտնսվտդոիսմզովտոծող սկ -մգ ովոծ ցգ ոզնդով մմղնսվ ովրոդոտոտփուտոցտզետեմոր :ը 094-099 .Աղտդոմվմգցըոսնգտ դտդզմ -տտ տոստսծ դվծվը 'լ Ջ դ ոհզմոտ դտրջոմ մոոս(Բարմղձ դվճվը գֆ-0 -ուտ տմի վմզնսվ որ ծցոմն վմզցուսդգտտսկ հ սմղմոնսնս 'վմղզց Հնդ օտիմուտընսվ վմզդմոտ դվրոո|մոմկոյսմզդգտըրՈոր վրվթղս դվտմճ նսիծտի) զ 1զիմսիտղցմմգզնսպ որ :9:8'2լ վձոսդցոոց դվ -ոնսվ դո/ստգոմդով բո մոտփզկ"ծով 09ք ծմա4 ը՞սըծգնտժե տմի դորտամցմումբ 0042-0002 6վԺոսդմգկտըվիսց դզ ըոսիջոմ ըլսգոտտոտրու մմզնսվ դվրոդտտոտռփոտոտդտղետեմողր

օգոստ

Դ

-ոտ

ՍԴՆՍԷ

ՂՎՏՈՂՈՏՈՈՓՈՏՈՂՏՂԵՌԵՍՈՈ

ռղ մդցուսոոճսճվըդՈսծոմսղմոկ ցործտւմ յս մոմ կորցոովյոթ վմգնսս նսիօմսծոտեօ դոքժսվմմդմ դոտ ստսծ վմզնսվուզմոոիոս դվրոսոտդո ցո ղ մը1սծոտմոմոթ տոՀչվք 'մուսմնմզդվմդդո1Ա(ԱմՈդոծմՀոմդտծ օոի -մսիոգրվվ Արոսստմվղվեմտդորտվ տվ քտլժսկոչը վնսէ

ցտիծոցոտոուիոտ

Դզդծզմոյփ

մոմոմգմմոյ ԱտմղՀշողզմոիոծռղ լ տշզքոմսդո իսկտտոխդ 4ս1գց իողմոմդո -Ցտիտ1ոմղոդվճմզԻ:մղդցարժսկտոսդոտղկոկվեվփումծ ող Ամսիմսղոմնուսմզնսվ նորո իսմցտղտզվ վմս 'ոսծատմաո վտմղշ -ոպմոխոձճցզ լ ոաիտոհկդ ոյսմզդդալՄսժոմոտոնսվ վիսմե ցսթմսԵ մսղզմոհցոր 1դտյն 1 մտգիո -Եոմօմոմ

1ս

ցոնդոխվու

թ դո 0սվմմղմ վԱզեսվնո

ՇԷԸ

ԱմոՀս(սցոծտտսո|դտկտմզմմոխ-Արսստմվկ վմղզդդյս19-սօոցոճ Վ2ոծդոծ ստու, գ աոքտոո դործոոտո վծմզմ մօոճ Բվմզդոմւտ -Պսհ նսիկոշը Հս ուսետից դուասվմմզմ տսդ ըւսմղժ լ ծոստ 'ըսմ վմդգողծսմի դսվեսմլ 'Աոսկտչը ծմող -Ղցցտոտո դատքսմմողստ «որոցդտ ցոնը վնս- :մոզսկտչը վտսոյտոջ ողոմսիտցոտը 'վմ -զդոմյստոսկ կմզվտմոՀմզդվմտտ մտղմզուստՀոն դոսդղվը ոմն ՇվոՂԱ(ԿսսուդոծմՀոժդտ:1գօմտն 1 տկվտկտմո ուստսծ որ վովբդս դվրոոմծ Սղդտքիտյզմուժ մուսստմվղ վմզդցոսսոճսձծվըիվտոմսվ| վմզնսս նրտ Ղոդ վտոռտհոցղ -գըսոստտդոսմեր :1 դնսշսմսվմմզմ մօմտմ մոսքմսԵդտքժսիդսոլ Ա1սՄզդոՀ սԹաօտմոտ օտիծոդտոտոոփոտ1ստսԵե դվնոստտգը :Աըյսսոմվկվմզդուսոոժսձվըմվոորոս վմոծ/ոհ ոզն վրովԵ նմիծմալ) -սմլ դոըծսնս զ մսզմող տովոլ ըղսմզդց1ս(հսքոտմոտ ղող ըսմզնզտ 2սմ մզդուսստծսձվո դոկոկվդովզտսմնվվԵմ -ս կով 'իվտումսվլզոստտդոսմետ 1 տշգքոմվդտ '6վմ դոդ 1զատմվղ սս դող -դդոսսոճսձվը դսվեսմզողտվ դտղտողտգտոփմղզկտրետկ «ոհվդոյզտսմետվծույ :Արսոմղկտրծտկ վմոծրոհ տգզիտոոսքնմո ողն վՈովեսմլվնսվ վդ՛ս դ1սբժսոդոշդ Եմոկոդծոստ մոոտվ Օտ -Քոմօմոմ «ս ցտրդոխվութ դոքթիսվմմղմվմզնսվ օտիծողոտոտոոփ ոտ ՛ողոտղտզէ տզվ վմզդծցողտզվ դողտոտճտմ վմղցողծսմհո դսվեսմ, 1 օտիհող իսփոգ օզր մոշսօնղտո վմզցդյսԹսղտով իտո :իսրոմստկյսստոօտիոճ ոմ ողոումսիտդոտը'իսմ -զմոմդտ դող -ղդդղստսկտով իտզմումդտ դտղովոսդսմետ'Ժրոժսկոդւսմոո ողոռտկտուվ'Ամ Ետիդ վուսուսվ ուսդկըմ օղ վտ 'Ամզնսսոտկդմոի -գնսվ օտիճտդոտոտւիտտՀստսԵ ոո 'ըյսղմզի 6զիշդ ոզհոշդվ ծռռմն 1ս դըոսդոհովտիր :մրդսծումթմոոժ դոքճառոկոնսմնոտմո դոսծտդշմոն 1լ ոդոցրո վմզնսվ օտիճոդուտոտփուռ ցվոոստտդտ Հմսե ոզիոչդվվում ՕւսԹսկոդոչՀչը Եմտկողծոսո 6վտզդտողտ դո՛ ոյղատսծ դոռկտողտդտտնաԾ .«Հռսմնոտմո ցվրոոսոտղտտդսդ . 9վ դողտոզտը մզդ Վոսմտ ս ցղ ըսիօմսետտեօ ոզոմս «ԿԱՂնսպոդմտի մզոժմտվտսվ դմզդդ1ԱԹ1սթոմոտօտիծոցոտոտփոչ մոմյստիոսմտբ դոոցտելւսհ -ցԱոկօդկ ոտդ մսիտհվտտվտե'սհը0դզում :մնտրոսդոկտնսմնտտ -Ատ մօմոմ ս իսմղդդաասկտու `Օտղկոկվեվգփսմետ իտյղմոմ ըոսց մյսդովնոց մրոտ հց դզ վժժտդմզնսվ դվրոտտգդսմմոհոոք Ով(ոդովվ1Ոսժ օՀսմզտմզշ դվմստո 'զ Հսեզժ ըւսմզտմղշ դվմզի վմզնսվ վիուլտոժդզ օտիճտի սղնշցվը զ դվլոդովվ դովծղոզս վժՈսծ'աԴովրոնսվ ըՀամղդդորկտո դվիհվտմս 'ԱՀդոոոտծ վմզնսվ դվրոտոոդսմմոհոտըց փվժսմիոձնսմրոտ մոո/ժսօթիոյշում վովոոքտ վմզցտտդ -դոով դոտցոիմսիոդտրոոթ 1

Այս հողերն Ուսումնասիրել են Ռ.Ա.էդիլյանը, Ն.Կ.Խտրյանը, Ս.Ս.Սարգսյանը,Գ.Ս.Թադեոսյանը, Զ.Ս.Հավունջյանը,Կ.Գ.Մելքոնյանը, Ի.Ռ.Փարսադանյանը, Ի.Մ.Հովսեփյանը: Կատարվածուսումնասիրություններըցույց են ւտալիս,որ մարգագետնատափաստանային հողերը պարունակում են մեծ թանակությամբ հումուս (9-1096-ից մինչե 18,096), ունեն լավ արտահայտված հատիկակնձկայինստրուկտուրա, կավավազայինմեխանիկական կազմ: Սովորաբարայս հողերը հզոր կամ միջակ հզոր են` հողաշերտի հաստությունը հիմնականում տատանվում Է 40-50 սմ-ի

սահմաններում:

Աղյուսակ

հողերի ջրաֆիզիկականհատկությունները Մարգագետնատաւիաստանային (2.Մ.Հավունջյան,Ջ.Լ.Մանուկյան,1970) հողի կշռի նկատմամբ նք Տոկոսներով ունը

առավելա-| քառամ-

0-10 10-20

Աղյուսակ24

Սարգագետնատափաստանային հողերիքիմիականու ֆիզիկական հատկությունները(Զ.Մ.Ղավունջյան, Գ.Ս.Թադնոսյան. Ի.Մ.Հովսեփյան,19768)

անված

Աարն զոնՏաշ.թթվությու| հումուս, » մոկվ 100 գ | վածքում նը ե/էկվ հողում հողում

|

Հողի տիպը. Խորությունը, սմ ենթատիպը

Սեահողակոր Ր

0-5

| գագետնաջա

անային

18.1

49.3

(08

49:

21-40

40-81 61-82 82-120

Տիպիկ մար-

Հիրոլի

22,7

22.0

գագետնա- 11-28 ՝

տափաս-

6,0

տանային28-54 54-89

՛

28,6

2.0 0.8

4.6 ՝

4.8

6.8 6.9

2.7

(4

որ

25.0

8.2

19,8

7,0

2.8

21.6

4.3

6.2

6.4

,

|

|

:

Գրոռումին անէ մեկն թոքը Ի ում ֆանլաթուների րակշռում հումինաթթուներին Հ0,5-0.7): Ն

ռանձնահատկո

հո

ե

(Շրշ:Շջթ է Կլանման տարողությունը բավական բարձր է, կլանված կագումարըհաճախկարող է հասնել 50-55 մ/էկվ

եզան Գ հողում: բարուր Կլանված կատիոննե ազմում տե աղեզնում մ " իկէրաննշան 23.4 եվ ասն կազմում` 100. հոգերակշռող

է Շո

ղում:

է

նվազա-

աաա սմ/րոպե դիտումնե-

անա ոնավութԲարուն յունը

ծությունը

|

րի ժամերը

կությունը

11.5

20,4

1-ին

2-րդ

20-30

41.8

3-րդ

142.2

30-40

20,9

38.2

138,5

130,2

4-րդ

Հողում մեծ քանակությամբ օրգանական նյութերի պարունակությունը, համեմատաբար թեթն մեխանիկականկազմը, լավ արտահայտված հատիկակնձկայինստրուկտուրան, ինչպես նան բավական փուխր կառուցվածքը պայմանավորում են այս հողերի բարելավ ֆիզիկականու ջրաֆիզիկականհատկությունները: Մարգագեւոնատափաստանային հողերը հիմնականում օգտագործվում են որպես խոտհարքներու արոտներ:Առանձինառավել հարթ ու բարելավ ջերմային ռեժիմ ունեցող տարածություններում մշակում են որոշ գյուղատնտեսականկուլտուրաներ` կարտոֆիլ, գարնանացանգարի, բազմամյա ու միամյախոտաբույսեր: Այս հողերի (խոտհարքներիու արոտներիտակօգտագործվող) բարձրացմանմիջոցառումբերրիությանու արտադրողականության ները բավականմանրամասնշարադրվածեն «ՄելիորատիվհողաԳիտություն» գրքի «Արուռների ն խոտհարքների մելիորացիան ե բարելավումը» բաժնում: Այստեղ միայն ավելացնենք, որ մշակկվող հողատարածություններումառաջնակարգնշանակություն ունի հոա ե ցածր ծր ջերջե սակլիսայական պայմասները, մասնավ Սասսավորապես մությունը, հողի բարձր խոնավացվածությունը, նրա մակերեսիցջրի թույլ գոլորշացումը ն այլն, հատկապեսստվերահայաց լանջերում ու ռելիեֆի մասերում, սւռեղծումեն անբարենպաստ ջերՏ լավագման, ճիշտ մշակության, ավելորդ ջրերի կուտակմանդեմ պայքարի ն այլ միջոցառումներկիրառելու ճանապարհովկարելի է լավացնել աերացիան, ե հետնապես.հողի ջերմային ռեժիմը:

րոնը: սեկ հական Վայն ցածրադիր

ռղի ատրուկտուրայի ,

,

Չնայած մարգագետնատափաստանային հողերը պարունամեծ պաշար, սակայն դրանց մատչելիձնեկում են սննդատարրերի րը քիչ են, հատկապեսթույլ են ապահովված ազոտով ն ֆոսֆորով: Հանքային պարարտացումը այդ հողերի արտադրողականության բարծրացմանգործում էական նշանակությունունի:

ԼԵՌՆԱՄԱՐԳԱԳԵՏՆԱՅԻՆ ՀՈՂԵՐ

Լեռնամարգագետնային հողերը ւռարածվումեն լեռնանտառամ-ից մինչե 3500ավելի թան 800 հազ. տարածություն կամ հանրապետությանհողային ֆոնդի 946-ից ավելին: Այս գոտին ընդգրկում է Արագածի, Գեղամա լեռնաշղթայի, Լեջանի, Լալվարի, Զանգեզուրի լեռնային արոտները, որտեղկան նան ընդարձակխոտհարքներ: Լեռնամարգագետնային գոտին բնորոշվում է ցուրտ լեռնային կլիմայով: Ոչ սառնամանիքային օրերի թիվը ընդամենը 50-70 է, մթնոլորտային տեղումներիմիջին տարեկանքանակը 600-700, իսկ Գոտու որոշ մասերում ավելի քան 800-900 մմ ն դեռ ավելին, ա/սինքն լեռնանտառային գոտու համեմատությամբավելի ցուրտ է, վեգեւտոացիան կարճ, իսկ տեղումների քանակը համեմատաբար բարձրէ: բարձր ջերմությանքանակը կազմում Է ընդամենը400-700 ՛Շ: Հայաստանի լեռնամարգագետնային հողերն ուսումռւսիրել են Ա.Ա.Զավալիշինը, Բ.Յա.Գալստյանը, Բ.Ա.Կլոպոտովսկին, Խ.Պ.Միրիմանյանը,Ա.Ի.Չիտչյանը,Ռ.Ա.էդիլյանը,Գ.Ս.Թադնոսյանը,Կ.Գ.Մելքոնյանը,առանձին տարածքներիու զանգվածներիլեռնամարգագետնայինհողերն ուսումնասիրել են Ն.Կ.Խտրյանը,Զ.Մ.Յավունջյանը ԵեԻ.Մ.Հովսեփյանը: Բազմաթիվուսումնասիրություններից պարզվել Է, որ լեռնամարգագետնայինհողերը հանդես են գալիս երեք ենթատիպերով՝ Ճմատորֆային, ճմային(դարչնագույն)ն թույլ Ճճմային (մուգ գունային

գոտուց ւլերն` ծովի մակերնույթից2300-2500 4000 մ բարձրությանվրա ն զբաղեցնում են

ամտար

Այստեղ 10'Շ-ից

վորված):

ճմատորֆայինենթատիպիհողերը զարգանում են ալպյան գոկղզյակներով ծովի մակերեույթից2700-3600 մ բարձբության վրա, ալպյան ժարգագետինների կարճ ու խիտ բուսածածկի տակ: ճմային ենքջատիպի հողերը տարածվում են ալպյան գոտու ցածրադիր ու ժերձալպյան գոտու վերին մասերում` ծովի ճմակերնույթից 2700-3600 մ բարձրության վրա հացազգիտարախոտատում, ոչ մեծ

հացազգի մարգագետիններ ի համամատաբարոչ շատ խիտ բուսականությանտակ: Թույլ ճմային հողերը «զարգանումեն հացազգի, թիթեռնածաղկավոր ն տարախոտայինինառը, բավականխիտ բուսականության

տակ:

Լեռնամարգագետնայինհողերի բնորոշ առանձնահատկութհումուս (8-15, յունն այն է, որ պարունակումեն մեժ քանակությամբ նույնիսկ 25-30962): Հումուս ային նյութերիբաղադրությունումֆուլվոթթուներըգերազանցումէն հումինաթթուներին (Շո):Շֆ0Հ0,3-0,8)-. Խիտ զարգացածարմատային հաձակարգիշնորհիվ այդ հողերը հիմնականում ունեն լւսվ արտահայտվածնուրբ հատիկավոր ստրուկտուրա,աղքատ են էիլարբոնատներից:

Աղյուսակ ՏԱՀաննան ԻՄոխխան ԱՑ անայան

Ա

տնություննե

Յ

Տ. աի թոտիոը արիան

յ»:

ճմատոր-

0-8 8:27

Աազար գետնային 27-55

մարգա ար:

գետնային 7-15 18-27 Թուլ յին

|

ճմալեռնա-

27-44

0-44

մարգագետ14-25 նային հող

25-42

Տ

42-68

ՏՅ ՏՏ

"|

ՅՑ

ՏՏ.

-

|8.2

ՏՅՀռ

| ՅԱՏ.

| 353352

2316 1.03 10.7 0,63

22.2 25.1

"

5.2

| 040 15.9 55 | 0.18 | 057 22.9 5.1 0.48 23.9

4:91

|

0.35

14.9

«7 1.02

026|

5,5

-

:

-

11,0 13,2 0 Ց

8.0 լ

:

:

-

ե

՛

՝

՝

-

-

Յողաշերտի հզորությունը փոքր է. կախված ռելիեֆի պայմաններից, հողի հզորությունը Լյարող է տատանվել՛15-20-ից 40-50 սմ-ի սահմաններում: Ռելիեֆի «ածրադիր մասերում հողաշերտի հաստությունը կարող է հասնել նույնիսկ 60-70 սմ-ի: Լանջերի վրա հո-

ղաշերտը բարակէ:

Մեխանիկական կազմը հիմնականում կավավազային է: Հողառեա ցիան թթվային է՝ քիբը տատանվում է

ահնաններում: Ճ5-6.4-ի Կլանող զբաղում Անագի Ալեիհեր տեղ: մակտեղ նան զայի րում նույնիսկ յին լուծու

`

ՈՒլ

համալիրում Ըտ-

-

լնղե-

մ.էկվ 100 Գ հողում) "ն է այս հողերի թթվային Լ րգագ յին հողերը պարունակումեն նշանակալի նակ ազությամբ ազոտ ն ֆոսֆորական թթու: Դրանքաչքի են ֆիզիկականու ջրաֆիզիկական բարձր է, իսկ խոնավունակություն կովերի կական կազմի ու բավականաչափ խճի Ր թյան շնորհիվշատ բարձը չէ (1521-23

եոնաման ռեակցիան: ազայնացավբրում լ

Ակնում բավարար հատկություններուվ`քավական Գամ ցությունը պարունակության

2396): ւ

էլխորքային անմար բաղաոով

է

:

ինչպեւ

ճակերե-

ային բ: Այս գոտին առավելապեսանասնապահական է: (դաժան կլիման, դիք ու զառիթափ քարքարոտությունըն այլն) հնարավորությունչեն տալիս ն Պինէուղատնտեսականկուլտու

Բարաք լանջերի աոայմանները

յդրն,

բաների Լջակության համո :

:

աու

'

արարու.

.

նկ. 62.Բարձր լեռնային գոտու լանդշաֆտ.

Այս գոտում ձնհա

է մակերեսային առաջացնում հաքանային հորդառատ

անձրեներով,

գոտու հողերում, հատլկային ծածկույթը: Էեռնամարգագետնային պես հարավային լանջերում, կարելի է տեսնել, թե ինչպես եղւսնակի անսպասելի տաքացմանու արագ ձնհալի պատճառովւռաջացած իրր արն հուշերը ոճգնորեը քայքայում էք հատկապեւ ֆու տարածությունների ճմակալված հողագրունտը ն հաճախ առաջացնում մեծ ողողատներնույնիսկ ձորակներ: Այս գոտում հաճախ հանդիպում են մակերեսայինհորդորդող օրեր, որոնք նույնպես իրենց հերբին քայքայում են լեռնայինարոտներիճմաշերտը: Երկարամյաանհամակարգօգտագործման պատճառով տասնյակ հազարավոր հեկտարնախկինումարժեքավոր արոտներ ուժեղ ոտնահարվել ու ենթարկվել են էրոզիոն պրոցեսներիքայքայիչ ազդեցությանը:Հետնանքըեղել է այն, որ վերջին տասնհինգ-թսան

ղային հոսքեր, որոնք ինտենսիվթայքայում են

հողա. լեռնալանջերի

ՉորԳիր համար,րի այդ տարա. գտագուծման բերքն հաճախչի գերազանցում2-3ց/հ: Լեռնային արոտնե-

տարում ա

շուրջ

360 հազ. հեկտար

արոտներ

ւիաստորեն

ձել

են

ոչ

ծություններում րի շուրջ 7525-ը այս կամ այն աստիճանիոտնահարվածէ ն տրորված, որի հեւտնանքովբուսածածկիհողապաշտպանդերն ու հողի

Հագած: եղանա Զանգեզուրի որ գեռան."' Վարդենիսի, սյ

:

լեռ նաշղթաներիամենաբարձր գուռու առանձին տարածություններում մետրից ավելի բարձրության վրա ծովի մակերնույթից 3300-3500 հանդես է գալիս լեռնաւոունդրւային գոտին, որը զբաղեցնում է հանրապետության ընդհանուր տարածքի ընդամենը0,6526- Այստեղ հողաւփխրուկային զանգվածը գտնվում է իր զարգացմանսկզբնական փուլում ն դասվում է մերձճնային (մերձսառցային)գոյացումների շարքը, որը ունի շատ ցածր արտադրողականություն: Միայնգոտու այն մւսսերում, որտեղ պայմաններ են ստեղծվել մանրահողիկուտակմանհամար,զարգանումեն ճնմայայհըգոտուն հատուկ ճիմ աՄերձձնւայինգոտու հողերը ռաջացնողբույսերի ներկայացուցիչներ: փուլականտեսակետիցերիտասարդեն ն աչքի են ընկնումկռպիտ մեխանիկականկազմով կմախթաբեկորայիտն զանգվածիմեծ պարունակությամբ: Հաճախ ձյան ու սառույցի հալոզթի ընթացքում փխրուկն ու մանրահողը ողողվում են, ն մերձձնայինհողը զրկվում է իր ամենաակտիվմասից: Շարունակ կրկնվող այդ պրոցեսը բացատրվում է մերձձնային հողի կոպիտ կազոով, ցանցառ բուսաձաճկուլ|:յան ու սառույցի ներքին աւոմանում դեպի լեռնագագաթներ վեր բարձրանալիսմերձձնային բուսականությունը վերականգնվում է, նրա հեւ մեկւոեղշարժվում է մանր եղջերավոր անասունների հոտը ու կարճացնում առանց այն էլ կարճ մերծձնային մարգագետնի կյանքը: Դրանով ձասամբ պետք է Բացատրել այս գտում փարթամ

մարգագետնայինբուսածածկի բացակայությունը:Լեդնատունդրային գուռին երկրագործական գոտուց բացարձակապես դուրս է ն հազվադեպէ օգտագործվումորպես լեռնային արոտներ: Լեռնամարգագետնայինգուռինհիմնականում ընդգրկում է լեռնային արոտները ու խոտհարքներըն համարվում Է անասնաւպահության բնական կերային բագա: Խոտհարքներըզբաղեցնում են ենթալպյանգոտու ատվերահայացլանջերն ու թույլ թեք հարքությունները, իսկ արոտները` ալպիական գոտու բեք ն արնահայաց

լանջերը: Արոտների

ու խոտհարքների արտւսդրողականության բարձրացման համարաճհրաժեշտէ կենսագործել բուսածածկի ուժեղացման, նրա տեսակային կազմի լավացման, մակերեսային ու արմատական բարելավման մի շարք մելիորատիվ միջոցառումներ: Այս միջոցառումները, հանգամանորեն շարադրված են «Մելիորատիվ

հողագիտություն»գրքի «Խոտհարքների ու արոտներիմելիորացիանու բարելավումը» բաժնում (է. Վայրապետյան,Հ. Պետրոսյան,

1987):

Ավելացնենքմիայն, որ այս գոտում կարեոր նշանակություն ունի հողի էրոզիայիդեմ պայքարիմիջոցառումներիկիրառումը: Սակերեսային հոսքերի կարգավորումն իրենց առաջացմանտեղում, ն դրանց ուղղումը դեպի արհեստականկառուցված հուներ ու օրամբարներ(դրանք հետագայում ոռոգմանն այլ նպատակներովծգտագործելու համար) հողատարման, ձորակառաջացման դեմ հաջող պայքարիկարնորագույննւսխապայմանեն: Բուսական ծածկույթի ջրակարգավորիչ ու հողապաշտպան դերն ուժեղացնելու ն (լեռնային արոտների արտադրողականությունը բարձրացնելու համար անհրաժեշտ է կիրառել մի չարք հողապաշտպանմիջոցառումներ (պարարտացում, բազմամյա խոտաբույսերի ցանք ու ենբացանք, քարերի հավաք ու հորիզոնական ուղղությամբշարում, անասունների արածեցման կարգավորում նայլն): Այս կամ այն միջոցառւումը կիրառելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել արոտների վիճակը` էրոզիայի ենթարկվածությանու ուռնահարվածության աստիճանը, բուսական ծածկույթը ն այլ պայման-

ներ:

ԳԵՏԱՀՈՎՏԱԴԱՐԱՎԱՆԴԱՅԻՆ

ՀՈՂԵՐ

.

Գետահովտադարավանդայինհողերը մեր հանրապետությունում հանդիպումեն տարբեր հողակլիմայական պայմաններում ու տարբեր գռտիներում, գլխավորապես Ախուրյան. Որոտան, Դեբեդ,

Գավառագետ,Աղստն, Գետիկ, Փամբակ, Արփա գետերի հովիտնեն այլ րում, Սնանա լճի հարավ-արնելյանն հարավային մասերում

տեղերում: ինչլեռնային ռելիեֆի պայմաններում, Մեր հանրապետության ու գ իտահետաեն ագրոքիմիայի տվել Հողագիտության պես ցույց զոտականինստիտուտի հողերի ծագման ու աշխարհագրության բաժնի մանրակրկիտ ուսումնասիրությունները,գետահովտադարավանդային հողերը հանդես են գալիս համալիրներով,դրա համար էլ վերջին տարիներինհողերիկարգաբանմանժամանակ նպատակահարմար գտնվեց այդ երկու հողատիպերըմիավորել մեկ ընդհանուր տիպիմեջ: ծագումնաբանակամ հողերիառաջացումըկապված է Գետահովտադարավանդային հետ: Դրանք առաջանում մշտականհոսող գետերիգործունեության առկաեն գլխավորապես գետափերումհարթ տարածությունների աստիճանը,մասնավորապես Բերրիության յության պայմաններում: օրգանականնյութերի քանակը հողում, կախվածէ նրանից, թե ինչգոտում են դրանք առաջացել: Օրինակ. պիսի հողակլիմայական հոգետահովտադարավանդային առաջացած գոտում սնահողային ղերն ավելի բարձրբերրիությունունեն, քան Արարատյան հարթահողերում վայրում առաջացածները:գետահովտադարավանդային բույլ են արտահայտվածկամ չեն ծագումնաբանական հդրիզոնները արտահայտված:Որոշ դեպքերում. հատկապես այն տարածություններում, որտեղ հողերը տնական մշակության են ենթարկվել, հողի պրոֆիլն անհամեմատ լավ է առտահայտված: Սովորաբար՝այս հողերն ունեն պարզ շերտավորկառուցվածք, մեծ հզորություն ն աչքի են ընկնում բարձր արտադրողականութկազմը ծանր չէ, կարող են հանդիպել ինչպես յաճբ: Մեխանիկական ավազային, ավազակավային,այնպես Էլ կավավազայինմեխանիկականկազմի հողեր: Կախվածնրանից,թե որ հողային գոտու սահմաններում են դրանք առաջացել, ինչ չափով են արտահայտված հիդրոմորֆ պայմանները,կարող են պարունակելսկսած 1,5-242-ից ումինչն 4-656 ն անգամավելի հումուս: Նման հողերը սովորաբար նենում են ռհատիկակնձկային ստրուկտուիւն: Հողային լուծույթի ռեակցիանհիմնականումչեզոք է կամ թույլ հիմնային:Կլանման տարողությունըմեծ չէ (15-25 մ.էկվ 100 գ հողում), կլանվածկատիոններիկազմում գերակչռողը կալցիումնէ: հողերն աչքի են ընկնում բարեԳետահովտադարավանդային լավ տեխնոլոգիականհատկանիշներով:նրանց կպչողականություինչպես նան տեսակարար դիմադրուքնը, կսպակցականությունը, յունը շատ մեծ չէ: .

թ

Այս հողերում մշակում են բանջարեղեն մշակաբույսեր,պտղատուներ, իսկ որոշ շրջաններում` անգամծխախոտ, եգիպտացորեն: Գետահովտադարավանդայինհողերը ընկած լինելով գետաբերաններին, հիմնականում ոռոգվում են: Ոռոգման տեխնոլոգիան խախատելու դեպքում դրանք հեշտությամբ ողողվում-քայքայվում են, մանավանդ որ ունեն թույլ կապակցականություն: Հողածածկը քայքայումից պաշտպանելու համար անհրաժեշտ է կիրառել ոռոգման ռացիոնալտեխնիկա: Այս հողերը հիմնականումօրգանական նյութերից աղքատ են: Հողում հումուսի քանակն ավելացնելու համար պետք է մի կողմից (եթե կան օրգապարարտացնելօրգանական պարարտանյութերով նականպարարատակյութերիհնարավորություններ),իսկ մյուս կողմից` կիրառել սիդերալ կուլտուրաների մշակություն: Հողի ստրուկտուրան լավացնելու համար անհրաժեշտ է պարբերաբար մշակել բազմամյախոտաբույսեր: Գետահովտադարավանդայինհողերի բերիության բարձրացման գործում առաջնակարգ նշանակություն ունի լրիվ հանքային պարարտանյութերովպարարտացումը, շատ կարնոր միջոցառում է հակաէրոզային, հատկապես հակահեղեղային երնույթների դեմ պայքարի կազմակերպումը: ոռոգման 0տաեխնիկայի ճիշտ մշակութան, ռացիոնալ պահպանման, մշակաբույսերի ճիշտ հաջորդականության, պարարտացման ն այլ| ագրոմելիորատիվ միջոցառումների կիրառման շնորհիվ այս հողերում աճեցվող մշակաբույսերիցկարելի է ստանալ բավականբարձր բերք:

ՍԵՎԱՆԱ ԼՃԻՑ

դրանք խորն են ընկած, ն հողագոյացմանգործընթացներըգնում են ավտոմորֆ պայմաններում: Տարբեր է նան կարբոնատներիքանակը: Կախված հողագրունտներիբնույթից, քիմիական բաղադրությունից, ջրի ստորգետնյա սնուցումից, այդ հողերի օգտագործման բնույթից, դրանցում հողակազմող գործընթացներն ընթանում են տարբեր ինտենսիվությամբ, ն առաջացած հողերն ունեն տարբեր հատկություններ ու հատկանիշներ: Ջրերից ազատված հողագրունտներից մեծ մասը անտառապատվել է, ն ստեղծվել է Սնանա լճի կանաչ «թիկնոցը», որը բնապահպանականտեսակետիցշատ մեծ նշանակություն ունի: Առանձինզանգվածներում,առանց բացառության, Սնանի ավազանի բոլոր տարածաշրջաններում(Վարդենիս, Մարտունի, Կամո, Սնան), որտեղ կան հողագրունտայիննպաստավորպայմաններ,աԾեցվում են տարբեր գյուղատնտեսականմշակաբույսեր: ա

ԱԶԱՏՎԱԾ ՀՈՂԱԳՐՈՒՆՏՆԵՐԸ

լճի ջրի պաշարները ոռոգման ն էներգետիկ նպատակներով օգտագործելու հետնանքով շուրջ 18 հազ. հեկտար հողագրունտներ ազատվել են ջրից, ն սկսվել է հողագոյացման գործընթաց միանգամայն նոր փուլ: Սնանա լճից ազատված հողագրունտները ուսումմանրամասն ս են նասիրել Ռ.Ա.էդիլյանը, Ն.Կ.Խտրյանը: Ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ լճից ազատված հողագրունտները միատարր չեն, հանդիպումեն ավազային,ավազագլաքարային,կավավազագլաքարային, կրաքարախխունջայինկուտակումներ: Միատարր չէ նան ջրի ստորգետնյասնումը: Որոշ տեղերում խորքային ջրերը բավական ճոտ են ընկած, ն հողակազմող գործընթացներըգնում են հիդրոմորֆ պայմաններում, իսկ որոշ տեղերում, ընդհակառակը, Սնանա

Մ

-

Իզ:

" :

անությ Է..Պ

Նկ. 63.Չոր հեղեղատարՍնանա լճից ազատվածհողագրունտներում,

Սնանա լճից ազատվածհողագրունտներըմեր հանրապետության ամենաերիտասարդ հողերն են: Շատ տեղերում դրանք աղքատ են օրգանական նյութերից: Հողում օրգանական նյութերի պաշարն ավելացնելու նպատակովառաջնակարգնշանակություն ունի բազմամյա խոտաբույսերի մշակությունը: Վերջինս հնարավորություն կտա լավացնելու հողի շատ թույլ արտահայտված ստուկտուրան: Կարնոր միջոցառում է նան օրգանական պարարտանյութերովու զանազան խառնաղբերովպարարտացումը:

Տ8Շ ՖՏՇ

վ/609-06) ոդոտո 1 փզմող ուսծոզն 1սմզսոմ -վղ Եմողկորով վմզդոոսսոծսձվըմվնտրով ըւսմղզդդտորո վնմճդո ըւսմղնսպտղո իսմզդկմտիչով վղողվնղվ դՈսդ նող :ռվլ վնմճդտ Վդսմս 'մզնսվուզմտի մտտղզվ դը 02 ըսիմ նրտ «մղմծողտոնսվ դտղտոզտդտոն:սէծմոտփղվդ1ոՔչօ մզդոսցդյս(սվր դվրոնմվմսու դվկռյոՂ :ըսմղնսվ վնմձճգդտ դոտկտմսիսոլ ըւսիմնտտմո մ-օ208 ճԱյսՀ վմզմղղ 'Ա-օշ66 վղնոցողմո 'Ա-9206 ճմւս: վնղնդղոտք վմոժոՀ 1ս վվտտպտծով իսմզդկմտիՀչովվցոզմդտնը՝ը ոսդվրզնողը :Ացոոծոմօմոմ դոժսի -տոժճվղմ'ողոողտղվ 'ղ դո/ժւսվմմղմ տզիտդւսքնմո լ ուստոռհոցըմմ -ս 'իսդտջվտոտ դո(օսղխփսփ վմզդոզծսմփտ դվրոնսվ"վմզդդս/ծգսկ -տով 'վըետղ վնսվ 1 ըսիշսմս Ադոտջվտոտդործոդոկոմստոսդ :ԱզդդտոՈո դորմսիողց վմմղմ մօմոմ 1ղջնղտո մի վնսվ ' դոսք -ԱւսցԱսծմղդ Ցոոտղտտոհդ սնմոռ մուսծողողոմստոսդ 1 ցուսծոմօմոմ դոքՁսվմ -ԱՂմոմդ 1ս դուսծոիո1 վմզդդւս(8:սկտով դողոկվեվգսմԵռ վմղնսվ 1ս իսմզդնսճղը մսիտճոստ մղզմմոտ'մոշսծոցողոմ իսմղզդղվոդոնզ Վ վմզդճդոտոտտոյչտ դողողվգոլղտ-մստիսկ 'մուսծտոհվե վմզնսվ Հս դուսծտմհկ վոլտ վմղնսվ ԿՀՑ '1 դըւսմնողդրվվվմզտմզչոսոտ Հս -ցտ վմղդվմտհկդտ դվրտսոտդտ դոտկոդոտոտՀոր'6վուսծտցվոռ յս Ծվուսմմտկտնտ ՛6վրռտվեսմ:զ դուսդտովոփտվմղնսվ տն ցվմմղվ դվճոստ դուսծոդողոմաստհսղ ծդտմն Հս դովծոմսվղը վմղնսԷ :Ադործտմօմտմդոտ( ոռ -Զսիտոծմղմ Հս դդործոիոտ1 դործոծմոծ ղ վո վմղո վմղդդտըր -ոսմ ցտկտողտցդտոն:ձաք մմս 'մԵմոտղոոով վմղդոյւսս Ե զ ուստոտհիոդ -Ոոծսծվըմվլ/տրով նսիսոմվկ մոո/2սննձս ցտրծոմօմոմ դոք8սվմ -մզմ տզիողւս|նմո «Հս դոտղոդմծդոմն ղ դտրիտլզմոմ վղոմս վմղն -սկ 1 ուսդմԵենդմ դովծոմսվզՈ :մ149ոմզի վմղնսվ վդտտվո մոոով դտրկոչը մդոմն զ դրւսիոզմոմ վմղզդցտիծդտեդվրոջվոք "վմզդ -դղս(81սօոտոմտտ օտիտոփոոծնսԵ 1ս օտիտոխոսոծտը 'օտիտտհո -տփճ 'տսմոմմոմ Ղոդ ողիոչդվ 'վմզնսվ սժ2ճ 'վոողմո-տանո վ -ղօմսԵտտեօդտդովծոմսվ՛զը :13Արսծոմս3 ըոկ ԱոչսԵսսսվմզնսվ դրովը 'ըսդտկոով դզ դմզտտչ ողհոչդվ "Օովճոմսվյը վմղնսէ -սԾ

Ժմղմ ոոտհտհ3ս

|

՝

ՍՈՎՍՔՈՂՈԴՈՍՎՍՏ

ԱՍոԻՎ

ՂՈՎՑՈՍՍՎՀՎՈ ՎՍԶՆՍԷ

:Ադտըծոմօմոմ դո՛է81սվմ -մզմ դողտդմ տմդ 'ողոոոմդովնդմ 'մցորտտիվտղո վմզդծոտժդմօմսԵ ցոկոդոմոողղհ ս նսըծտղոնսվ Ղ1(ո 'մդործողմցմոմդո(ժ1սվմմղմ տղիտդւսմ(նմոդրովը 3ս դզդվ օտիննյս լ Ձտզիոմմզցուսսոծսձվը

Ս սիսոմվհ

'ըոսմս տույ :դ1Ոո Ղ մըղսմնմ մղդդ:ս(4 -|ոծ օտիմսիոդըվվ'մդղս/ժմսմտդմ "Ադս(4սկոՀր տշվք վնսվ դզ մզդըոսստծսձվը մսղմող ըսօմսԵ -ծտմօմոոմդո(ժսվմմղմ վմզդտդւսմեոնսվ օտիտտծտ Ցվմղմ-

տեք կարանի երկը դոր

Աղոցոմ վմզս(դոտմոմոփ դվրոծգտով նսիծտը նսվ իսղկտփոդոտրվտո փո դվմսիոմոդվ 'օտիծղկտեւսԵ տմզո տղվ վմղժաԼյոտմոմու գոկոցոծմօ 1մտտոտկլ Յտդիո Առղսծոտմոմ -ոհ իսմղժաս/դոտմոմտոփ գվրոծդով վտույ :տկ Եդռոտիօզը դոր -ծոի) վմղ ս ցտտմոմոփ նսիճտը նսվ Ղ 1 դժղմ դոկոիոմ մրետհ ցտկոկվդտոգըըսմղդտուսմեոնսպջտիտտետ ծվո ոդողր (ոսճ/ողոտսը վմցոիվմող

Դոմեն դորոդարտտում, -հՂ վցոոճմշոոցոմոտ վր

մորով Հսդզցծղցտմղոխսմողոշը -«տտեօ վմզդտցոսմետնսվ վցոտվո օտիտտետ6վց) :

տռողը

՛ջց

:Աղդ -մողդտ դվրոստտցտ դտղտդոտշոո դո/ժսղոդոտծդ մզմմոտ 1 -նդտո մղդցոսսոծսձվը իվտտմսվյգրոստտդո -փսջոմոտ օողգմ մզի ԾվմղդտդւսմԵտնսվ օոիտտետ 6վօ) 1 տշղք -ոմվդտ մորով 1սզոյդող Ադղս(84սզդւսցմսԾ 3վրոժրոժ վմզմժ 1 0Ղսմղդ -դտրվոո վմտղը ղզը ռլոցով մռղս(ժսմսո| 6ցըսմս'վմզդտոոմսովմ յս վմղցտտնսնս 1ղզհովնգով 1 փղմոկ ըուսմղզնսվ (վմղդտդ:սմԵոոնսվ) վմղդղտոզտոմոոր մոլսփ ցվոոետիր :6վդղւս/ -սզդւսցմսԵ 3վրոժրոծվմզդծդտոսվ դվրտողմղղոը վմզմճ նսոսվ 6վմ -դձդո1 դզ ըւսքւստ դողտիոմ ըւսմղնղտ տոՀ 'ըղսմզոտըմվնոտմջո6 վՓղվլղս իսլզցվ) օոկդմ ոմղդտուսմԵտնսվ օտիտտեռ ԾվմղմՇ

Աի ոմորիւմ

ՉԱԲոԹ նւամի

ստրուկտուրայիքայքայում ն վերջին հաշվով հողը դեգրադացիայի հետնանէ ենթարկվում:Մյուս կողմից, նվազ ջրապահովվածության քուվ, հատկապես նոր իրացված հողատարածություններում, ոռոգվող հողերից սպասվողբերքը չի ստացվում: Շատ հաճախ հողի հիմնական հատկությունները անբավարար ուսումնասիրելու ն հւսմապատասխան մելիորատիվմիջոցառումներ չկիրառելու պատճառով բույսերին տրվող ջուրը տարանցումով(տրանզիտով) հոսում է ցածրադիր վայրերը` տեղիք տալուլ|ճահճացման ու աղակալմանզարգացման: նման երնույթները հաճախ նկատվում են Արւսրատի,Արտաշատիտարաձաշրջանների ծանր մեխանիկականկազմ ունեցող միաձույլ հողերում, որտեղ ենթավաբելաշերտումմեծ չերտերով կավերիկուտակումներեն նկատվում,Արարատյան գոգահովտի նախալեռնայինգոտու նոր իրացվող կիսաանապատային գորշ, բաց շագանակագույն քարքարոտ հողերում, որտեղ հաճախ են առաջանում ուժեղ ամրացած`ցեմենտացած հորիզոններ ն այլն. Նախկին Արարատիշրջանի Արմաշի ե Սպանդարյանիանվան աովխոզումն այլ տնտեսություններումշուրջ 150 հեկ. խաղողի ու պտղատու այգիներ ոչնչացվել են կամ բարձրադիրվայրերից եկող «ջրերի ավելցուկով» կամ ոռոգման համար տրվող ջուրը ստորին շերտերը չներծծելու հետնանքով:Ներկայումս գյուղատնտեսական արտադրության մասնագետների նե հողօգտագործողների առաջ խնդիր Է դրված հիմնականուշադրությունը սնեռել ամենապատասխանատուն անհետաձգելիմելիորատիվմիջոցառումներիիրականացմանվրա: Նման առաջնակարգխնդիրէ վաղեմիոռոգվողհողերի մելիորատիվ վիճակի բարելավումը, որը այսօրվա դրությամբ բարվոք չե Արարատյան հարթավայրում մշակության տակ է 65 հազար հեկտար հդղատարածություն, գտնվումմոտավորապես որից 35 հազար հեկտարիցավելին գերխոնավվիճակումէ: Հողի ագրոնոմիականու կարնոր ֆիզիկաքիմիականհատկությունները, սննդային ու օդային ռեժիմներն անբարելավ վիճակում գտնվելու, կենսաբանականակտիվուկթյունըթույլ լինելու հետնանքովմշակվող գյուղատնտեսականբույսերիցստացվումԷ ցածրբերք: Դրենաժի ոչ բնականոնաշխատանքիպատճառովշուրջ 2000 հեկտար հողատարածությունփոխակերպելէ ճահճային զանգվածների, 10-15 հազար հեկտարիցավելին անբավարարմելիորատիվ վիճակի պատճառով փաստորենմատնվածէ անմշակության:Նման վիճակը քողարկելու համար այդ հողերը հաճախ ներկայացվումեն ն նույնիսկ «խոպան» հողատեսքերիանվան «արոտ», «խոտահարք» տակ: Եթե այս բոլորին ավելացնենք նան այն, որ Արարատյւան հարթավայրում ունենք ավելի քան 30 հազար հեկտար աղակալած հո-

հողը. չներծծելով

ղեր, ապա պարզ է դառնում, թե ինչպիսի ճելիորատիվ վիճակում են ունեցող Ազտնվում հողերը կենսակլիմայւականբարձր պուռտենցիալ վիճակն արմաՀողերի մելիորատիվ հարթավայրում: րարատյան տապես բարելավելու ճանապարհով միայն Արարատյան հարթա-

Աե աա տապես 5096-ով: այրում

կարելի է

ունեցող հողե ծությունն բարձր տարածությունն րձըարժեքարժեք ունեցող հողերի

Անա Արնրեւտ սիրությունների Ներկա

իրավիճակում անհրաժեշտէ

ա

ա-

վերլուծութովյալների

բազմակողմանիուսումնա-

հարթավայրիհողերում յան հիման վրա բացահայտել Արարատյան վատթար վիճակի պատճառները ն ձեռնարկել գործնականմիջոցամենամեծ հարստությունը` մեր գյուղատններ հանրապետության տեսության մարգարիտըառողջացնելուհամար: Ձէ՝ որ Արարատյան հարթավայրի մշակվող մարգագետնայինգորշ ոռոգելի (կուլտուրոռոգելի) հողերը համարվում են հանրապետությանվարելահողերի «ոսկյա» ֆոնդը: Պողերիմելիորացիայիվիճակիլավացման ն լիարժեք հեկտարի ստեղծմանգործում առանձնակինշանակությունունի դաշտերի ինստիքարքարոտության վերացումը:«Հայպետհողշիննախագիծ» վարելահողերի38,576-ըաղտուտիտվյալներով հանրապետության տոտված է քարերով, ըստ որում 83,296-ը թույլ քարքարոտ է, իսկ 16,802-ը՝ միջակ քարքարոտ: Խուոհարքների35,896-ը, արոտների 72,195-ը տարբեր աստիճանի քարքարոտ են: Առանձնակի ուժեղ են մեր լեռնային արոտները, որտեղ թույլ քարքարոտ քարքարոտ տարածություններըզբաղեցնումեն շուրջ 409»-ը, իսկ մնացած60492ը միջակ ու ուժեղ քարքարոտ են: Հանրապետությաննախալեռնաթալին գոտու արոտներըգրեթելրիվ աղտոտվածեն մակերեսային րերով. Դարալագյազում8̀7,796-ը, Կենտրոնականգոտում` 7594-ը, Արարատյանհարթավայրում`73,6:5, Զանգեզուրում 67,692-ը, ՍեաՍի ավազանում 5555-ը: Առավել պակաս քարքարոտ արոտներկան Լոռի-Փամփակիգոտում (4346): արոտգոտում էրոզացվւած զյուղատնտեսական Դարալագյազի 9056-ն 72,490են, Զանգեզուորում` ները ընդհանուրտարածության ը, Կենտրոնական գոտում 88,896-ը, Լոռի-Փամբակում` ընդամենը` ու էրոզացվածությունը,ինչ խոսք. 1996-ը:Ուժեղ քարքարոտությունն է արտադրողակաանդրադառնումարոտների խիստ բացասաբար ության վրա: Քարքարոտ են նան պտղատու ն խաղողի այգիների հողատարածությունները` 56,855: Միջին հաշվով բազմամյա տնկարկների 24.656-ը միջակքարքարոտ է, իսկ 75,496-ը` թույլ քարքարոտ: գյուղատնտեսականհողատեսքերիմեՄեր հանրապետության լիորատիվվիճակը լավացնելու ն դրանց արտադրողականությունը 2Հեժ

բարձրացնելու համար պահանջվումէ հսկայական տարածության սահմաններում կազմակերպելթարհավաք աշխատանքներ:Դարեր ի վեր հայ գյուղացին կռիվ է մղել քարի դեմ` նրանիցհող խլելու համար: Սակայնքարերը ն մեր թշնամին են, ն միաժամանակմեր բա-

րեկամը` մեծ թեքություններումհողերի պահապանը:Քարերըխիստ Թուլացնում են ջրի գոլորշացումը հողի մակերեսից,ամռան ամիսներին պաշտպանում հողը ուժեղ տաքացումիցն այլն: Դրա համարէլ հարթ տարածություններում խոշոր քարերը պետք է դուրս բերել դաշտից, իսկ թեթություններումօգտագործել դրանք հողապաշտպան նպատակներով`հոսքականխիչ շերւտերի, դարավանդների, ինչպես նան հիդրուռեխնիկականպարզ կառուցումներիստեղծման

համար:

Հանրապետությանհողերի մելիորացիայիվատ վիճակը պայմանավորվածէ նան նրանով, որ դրանք մեծ մասամբ են էրոզացվաւծ ն ունեն ցածր արտադրողականություն, «Հայպետհողշիննախադիծ» ինստիտուտի(ներկայիս «Հողասշինարար» ՊՓԲԸ) հւսշվարկներուլ հանրապետության վարելահողերի ընդհանուր տարածության 24,946-ը,խոտհարքների 14,5:6-ը ն արոտների45,846-ը տարբերաստիճանիէրոզացվածեն: Ինչպես ցույց են տվել հողագիտությանու ագրոքիմիայիգիտահետազոտական ինստիտուտիկողմից կատարված խոշոր մասշտաբիհողային ուսումնասիրությունները,հանրապետության լեռնային ու նախալեռնայինգոտիների տարածաշրջաններում վարելահողերի շուրջ 5076-ը,իսկ առանձինշրջաններում դեռ ավելին, էրոզացվածեն ն գյուղատնւոեսական 40մշակաբույսերից 7025-ովպակաս բերք է ստացվում:Վանրապետության 112,6 հազար հեկտար էրոզացվածվարելահողերից 46,3 հազար հեկտարը կամ 41,276-ըուժեղ ն միջակէրոզացվածհողերնեն: էրոզացվածհողերի առավել մեծ տարածուբյուններկան Դարալագյազի (54,146), Զանգեզուրի (37,242), Կենտրոնական(36,646) գյուղատնտեսականգոտիներիտարածաշչրջաններում: Ուժեղ ն միջակէրոզացվածվարելահողեր ամենից շատ տարածվում են Կապանի(72,126, Նոյեմբերյանի (61,242),Սիսիանի(52.6) տարածաչրջաններում:Ավելի քան 12 հազար հեկտար էրոզացվածու ոտնահարված արոտներումու մպրգագետիններումխոտիբերթըընդամենը3-8 ց է: Ոչ հեռավոր անցյալում ձեր հանրապետությունումհարկադրված գյուղատնտեսականշրջանառությունից դուրս գրվեցինավելի Քան 170 հազար հեկտար վարելահողեր, շուրջ 380 հազ հեկտարարոտներ ու մարգագետիններ: էրոզիայի դեմ պայքարը հողերի բերրիության պահպանմանու բարձրացման, դրանց մելիորատիվվիճակիբարելավմանկարնորւսգույն միջոցառումներիցմեկն է: Պատահական չէ, որ կառավարութ-

յունը վերջին տարիներին հսկայական միջոցներ էր հատկացնում

հողի ջրային ու քամու էրոզիայիդեմ ակտիվ պայքար տանելու համար:

Հայաստանիհողերի ցածր մելիորատիվվիճւսկը պայմանավորված է նան դրանց անբարելավ ագրոարտադրականհատկություններով: Ագրոարտւսդրականանբարելավհատկությունների տեսակետից առանձնապեսաչքի են ընկնում վարելահողերը: Վերջիններս ոչ միայն նվազ հզորություն (հողաշերտ) ունեն, այլն պարունակում են

ստրուկտուրան փոշիացած է. հողի պրոֆիլի սահմաններում ունեն ամուր կառուցվածք նայլն: «Յայպետհողշիննախագիծ» ինստիտուտի ներկայիս «Հողաշինարար» ՊՓԲԸ տվյալներով հանրապետության վայրելահողերի շուրջ 6246-ը սակավազոր կամ միջակ հզորութըյան է, այսինքն հողաշերտիհաստությունը կես մետրից պակաս է: Հզոր հողաշերտ ունեցող վւսլերահողեր ունենք միայն Արարաւոյանհարթավայրում,Լոռի-Փամբակի ու Շիրակի սարահարթի, Սնանի ավազանի, ինչպես նան Զանգեզուրի ու Հրազդան-մպարան զանգվածի հարք ու չէրոզացված տարածություններում: Լանջերում ընկած էրոզացված վարելահողերը հիմնականում սակավազոր կամ լավագույն դեպքում միջակ հզորությանեն. քիչ հումուս,

Սգրոարտադրականանբարելավ հատկությունների տեսակե-

ւոտից առավել վատվիճակում են գտնվում նոր իրացվածաղուտ-ւալ-

հողերը: կալի, քարքարոտ ն վերակուլտիվացված Մինչն վերջին տարիներըհողերի մելիորացիայիհամար հատկացվումէր հսկայականկապիտալմիջոցներ:Այսպես,եթե 9-րդ հնգամյակումհողերիմելիորացմանհամար ծախսվելէր 213, 10-րդում՝ 307, 11-րդում՝ 485 մլն ռուբլի, ապա 12-րդ հնգամյակումայդ նպատակի համար նախատեսվումէր ժախսել 600 մնլ ռուբլի: Սկսած 1966 թվականից,հողերի մելիորացիայիհամար հատկացվելէր ավելի քան 1,3 միլիարդռուբլի: Մելիորացիայիամբողջցիկլի աշխատանքներիհամալիր փոխկապակցվածկատարմանվերաբերյալ խնդիրները, սկսած տարածքի ընտրությունիցմինչն նախատեսվածբերբի ստացումը, առաջին հերթին վերաբերվում է մեր սակավահող հանրապետությանը, որտեղ հողերի մելիորացմանաշխատանքներըտարվում են անջատանջատ, ոչ համալիր եղանակով:

Կառավարությունըմիաժամանակպարտավորեցնումէ հիմնական ուշադրությունը սնեռել ամենապատասխան0աւոու,անհեւոածգելի մելիորատիվռիջոցառումների իրականացմանհարցին: նսան առաջնակարգխնդիր մեր հանրապետությունումԱրարատյանհար-

29|

թավայրիհողերի մելիորատիվ վիճակիբարելավումնէ, որն այսօրվա դրությամբ բավարարչէ: Պարենայինծրագրի հաջող իրականացմանհամարպահանջցվում է, որ ոչ միայն մելիորացիայի ենթարկելն գյուղատնտեսության չրջանառության մեջ մտցնել նոր հողատարածություններ, այլե արմատապեսբարելավել գյուղատնտեսականբոլոր հողատեսքերի՝ վարելահողերի, բազմամյատնկարկներին հատկացված հողերի, արոտների ու մարգագետինների մելիորատիվ վիճակը,բարձրացնել դրանց արտադրողականությունը:

ՀՈՂԵՐԻ ԿՈՒԼՏՈՒՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ

ԱԳՐՈՄԵԼԻՈՐԱՏԻՎ ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

Ագրոմելիորացիան տարբեր միջոցառումներով ու եղանակներով (ագրոֆիզիկական, ագրոքիմիական,

ագրոկենսաբանական.

կուլտուրատեխնիկական) հողերի արմատականբարելավումն

է,

դրանցբերրիությանբարձրացումնու պահպանումը: Ագրոճելիորատիվ միջոցառումները կիրառում են պարբերաբար ( ամեն տարիկամ 2-3 ն ավելի տարին մեկ անգամ, հողի անբարելավհատկությունները փոխելու ն բույսերի բնականոն աճի ու զարգացման համար նպաստավոր պայմաններստեղծելու համար: Ագրոմելիորատիվ միջոցառումների համակարգըտարբեր հողակլիմայականգոտիներում տարբեր է, այսինքն այն կրում է գոտիականբնույթ: Ընդհանուրգծերով կանգ կառնենք հողերի ագրոու մելիորացիայի կուլտուրականացման ժամանակակից հիմնախնդիրվրա: Ագրոմելիորացիայի կարնոր միջոցառումներից է արմատւսբնակ շերտի ն առաջին հերթինվարելաշերտի կուլտուրականացումը: Հզոր կուլտուրականացված վարելաշերտի ստեղծումըկարելի է իրականացնել ենթավարելաշերտը փխրեցնելով,տտորին չերտերում օրգանականնյութերի պաշարն ավելացնելու, նրա կառուցվածքը լավացնելու ճանապարհով:Ենթավարելաշերտի խոր փխրեցմանճանապարհով հզոր վարելաշերտիստեղծումըհնարավորություն է տալիս լավացնելուհողի ներծծանցման ընդունակությունը ն զգալի մեծացնելունրա ջրաթափանցությունը: Այն պայմաններ է ստեղծում ձնհալից ու անձրններիցառաջացած ջրերը հողի խոր շերտերը ներծծվելուհամար,խիստ կրճաւոելուջրի անարդյունավետ կորուստըգոլորշացումովն այդպիսով մեբավականաչափ ծացնելու հողում ջրի ընդհանուրպաշարը: Հզոր վարելաշերտի ստեղծումընպաստում է հողի ռեժիմի լավացմանը,հատկապեսնրա խոր շերտերում, սննդային որը կապ292

կենսագործունեությանը ված է այդ շերտերում միկրոօրգանիզմների նպաստող ջրաջերմայինու օդային պայմանների ստեղծման հետ. Ուսումնասիրություններովպարզվել է, որ Հայաստանի լվացված սնահողերում, որտեղ նկատվումէ հնջավարելաշերտիպինդ հորիզոնի առաջացում, խոր փխրեցումը (30-40 սմ) հնարավորություն է տվել զգալիորեն բարելավել հողի կառուցվածքը, ջրաթափանցությունը մեծացնել 2,8-3,1 անգամ, ջրի պաշարը հողի մեկ մետր շերտում ավելացնել 1.5-496-ով կամ 7,4-39,8 մմ-ով: Հողում ջրի պաշարի ավելացումը նպաստումէ հանքային պարարտանյութերիարդյու1,5-2 անգամ: նավետությանբարձրացմանը Պարզվածէ, որ վարելաշերտի խորացման ճանապարհովմեծացվում է հողի ոչ մազական(գրավիտացիոն)ծակոտկենությունը, որը հնարավորություն է տալիս լավացնելու աերացիան, որպեսզի ավելի խոր թափանցեն մթնոլորտայինտեղումները, ինչպես նան բույսերի արմատները:Հողի խոր շերտերում բուսականմնացորդների կուտակման ու դրանց հետագա տարրալուծման հետնանքով նրանում ավելանում է օրգանականնյութերի թանակը, որը խիստ դրականէ ազդումստորին շերտերիագրոֆիզիկական, ֆիզիկաքիմիւսկանու քիմիականհատկություններիլավացմանվրա: Հզոր հողերում վարելաշերտիխորացումըկարելի է կատարել սովորականգութաններով:Սակավազորհողերում, նվազ բերրիություն ունեցողճայրատեսակները երես չհանվելու նպատակովենթավարելաշերւոըփխրեցնելուհամար կիրառվումեն հարբակտրիչներ: Դրա համարկարելի է կիրառել ՊՌԳ-3-4 մակնիշիգութաններ,որոնց օգնությամբկլարելիէ մինչն 16:թեքությամբ լանջերում կատարել28 սմ խորությամբվար ն միաժամանակենթավարելաշերտը ւիխրեցնել 15 սմ: Կարելի է օգտագործելնան ՊՕ-3-40 մակնիչիգութաններ: ՎերջինտարիներինԱՊՀ երկրճերիտաբբերհողակլիմայական գոտիներում,այդ թվում ն ձեր հանրապետությունում,ուշադրություն է դարձվումնվազագույն ն զրոյական վարի համակարգիհարցերի վրա: ԱնժխտելիԷ, որե՛ նվազագույն,ն՛ զրոյական մարի կիրառման արդյունավետությունըբարձր կարող է լինել հզոր կուլտուրական վարելաշերտիֆոնի վրա: Հզոր վարելաշերտիստեղծումըհատկապեսխիստաճհրաժեչտ է էրոզացվածու սակավազորլանջային վարելահողերում: Հգոր վարելաշերտի ստեղծումը ոչ միայն հողի ագրոնոմիական հատկուքյունների լավացման, այլն ջրային էրոզիայի դեմ պայքարի կարնոր միջոցառումէ: Ենթավարելաշերտիխոր փխրեցումը կարեոր մելիորատիվ միջոցառում է կավայինշերտերով մելիորացվածալկալի-աղուտ հողերում, որտեղ դրսնորվում են միանգամայնթույլ ջրաթաւիանցության

անհրաժեշտ է հատկապես մելիորացիայիենթարկված ալկալի-ահողերում, նոր իրացված քարքարոտ կիսաանապատային ղուտ ն այլ հողերում, որոնք աղթաւո են հումուգորշ, շագանակագույն Նման հատկություններ: սից. ունեն անբարելաւ ագրոֆիզիկական Ն ավե(40-50տ/հ հողերումհամեմատաբար մեծ չափաբաժիններով ճգպարարտանյութեր ն օրգանական լին) գոմաղբ ընդհանրապես են կենսաբանական տագործելու դեպքում ոչ միայն ակտիվանում ռեժիմը, այլն ագրոֆիզիԷ հողի սննդային պրոցեսները,լավանում միանգակական մի շարք հատկություններ:Այս բոլորը, ինչ խոսք, բերկուլտուրաների մշակվող մայն դրականեն անդրադառնում վրա: քատվությանբարձրացման ու Մեր հանրապետությանհողերի կուլտուրականացման կարնոր ագրոմեդրանց մելիորատիվվիճակի լավացմանհամար հատկապես է լիորատիլվմիջոցառում բազմաճյախոտաբույսերի, ւսՄելիորացված առվույտի, կորնգանի,երեքնուկի մշակությունը: գորշ, շագանակաղուտ-ալկալի,քարքարոտ կիսաանապատային հետագայում նան ի սկ տարիներին. գույն ն այլ հողերումառաջին ու այգիների միջշարայինտապտղատու կուլտուրաների խաղողի պարբերաբար4-5 տարին մեկ առվույտի կամ րածություններում է արտադրոկորնգանիմշակումը հնարավորություն տալիս ցածր օրգանական նման ավելացնել հողերում ղականությունունեցող ստուկտուրան, բարելավելջրանյութերի պաշարը, վերականգնել

հատկություններ:Կախվածկավային շերտերի տարածման խորությունից` նման հողերում կատարվումէ 50-80 ն նույնիսկ 100 սմ խորությամբփխրեցում: Փոքր հզորություն ու նվազ բերրիություն ունեցող հողերում հզոր վարելաչերտի ստեղծումը ավելի մեծ արդյունք կարող է ապահովել, եթե այն զուգակցլվի գոմաղբի

ու

զանազան օրգանական

կիրառմանհետ: Ըստ որում, ինչքան հնարավոր է, օրխառնաղբերի գանական պարարտանյութերը պետք է հողի խոր շերտերը մտցնել ստորին սակավ բերրի, հումուսից աղքատ շերտերը օրգանական նյութերով հարստացնելու ու այստեղ կենսաբանականպրոցեսներն ուժեղացնելու համար: Ծանր մեխանիկականկազմ ունեցող հողերում բնական ծակոտկենթարանյութերի(տուֆ, հրաբխայինխարամ, պեմզա նայլն) խառնելը հողերի մելիորատիվ վիճակի բարելամմանկարնոր միջոցառում է: Օակոտկենքարանյութերը բազմակողմանի ազդեցություն են թողնում հողի հաւոկությունների վրա` նպաստում են նրա ագրոֆիզիկական հատկությունների ու սննդայինռեժիմի լավացմանը: Դրանքմեծացնումեն հողի ծակոտկենությունը,լավացնում ծրա կառուցվածքը, ներծծում ու կուտակում են իրենց մեջ հանքային պարարտանյութերիձնով հող մտցվող սննդատարրերը,որոնք վեգետացիայիընթացքումաստիճանաբարանցնում են հողայինլուծույթ ն տրաճադրվում բույսերին, կանխումդրանց լվացումը դեպի հողի պրոֆիլի ստորին շերտերը: Այս բոլորի հետնածքով հողում ստեղծվում են բույսերի աճի ու զարգացման համար բարելավ օդային, ջերմային,ջրային ու սննդայինռեժիմներ,որի հետնանքովբերքատ վությունըբարձրանումէ: Ուսումնասիրություններով պարզվել Է, որ ծանր մեխանիկական կազմ ունեցող մարգագետնայինգորշ ոռոգելի (կուլտուր-ոռոգելի), շագանակագույնհողերում, սնահողերում հեկտարիհաշվով 60-904` 0-40 մմ մեծությամբծակոտկենթարանյութեր(տուֆ ե հրաբխային խարամ) խառնելիսպարարտացման ֆոնի վրա եգիպտացորենիկանաչ զանգվածիբերքը բարձրանումէ 61-12995-ով, իսկ հատիկի բերքը՝ 42,1-84,8665-ով: (Գ.Փիլոյան, 1984): Արտադրականպայմաններումտնտեսապես ձեռնտու է ծանր մեխանիկականկազմ ունեցող հողերին 10 տարին մեկ խառնել բնական ծակոտկեն քարանյութեր (տուֆ ն հրաբխայինխարամ) հեկտարի հաշվուլ 100 մ: (ռացահատիկայինու բանջարեդեն մշակաբույսերին հատկացվածհողերում) 1205 (խաղողի այգիներում): Դողերի կուլտուրականացմանգործում կարնոր միջոցառում է գոմաղբի,տորֆի, թռչնաղբի ն զանազան օրգանականխառնաղբերի կիրառումը: Օրգանական պարարտանյութերի կիրառումը խիստ

Ն`

հատկությունները: ֆիզիկական կիրառմանու բազմամյաթիՕրգանականպարարտանյութերի մշակության մելիոու հացազգիխոտաբույսերի թեռնածաղկավոր է գրականությանմեջ, րատիվնշանակությունըլայն լուսաբանված ուստի անհրաինչպես նան գրքի համապատասխաբաժիններում, ագրոմելիտորաառնելու կանգ ժեշտություն չկա հանգամանորեն վրա: հարցի տիվ այս միջոցառման հողի ջերմայինռեժիմը կարգավորելուհամար Պրակտիկայում որոնց ճմակերնույթի օգտագործումեն կավճի ու կվարցի փոշի, ճառաու անդրադարձած վրա ընկած բարձրալբեդոն(մակերնույթի է հողի կողմից թուլացնում հարաբերությունը) գայթայինէներգիայի էներգիայիկլանումըն դրանովիսկ նվազեցճառագայթային արնի նում նրա տաքացումը: մարզեեն կիրառվել հարավային Վերը նշված նյութերը կարող են: Ուսումնասիրություննետաքանում րում, որտեղ հողերն ուժեդ ու կվարցի փոչով հողի մակերեսը բարից պարզվածէ, որ կավճի նրա ջերմությունը նվազում է դեպքում րակ շերտով ծածկելու նվա35Շ-ով.որի հետնանքով ջրի գոլորշացումըբավականաչափ զում Է:

Սառը հողերում սովորաբար օգտագործում են սն գույնի նյութեր, օրինակ` մուր, որն անդրադարձմանփոքր մեծություն ունենալու հետնանքովջերմությունը լավ է կլանում ու հողն ավելի շատ

տաքացնում: Ջերմային ռեժիմի կարգավորմանհամար օգտագործվում են

բուսական մնացորդներ ու զանազան օրգանական նյութեր (ծղոտ, հնձած խոտ, թեփ, խսիլ ն այլն), որոնք միաժամանակթուլազնում են ջերմաճառագայթումըն գիշերվա ընթացքումկանխում հողի սառչումը,թուլացնում գոլորշացումը, արգելակում անձրնների կաթիլներիազդեցությանտակ հողի ստրուկտուրայիքայքայումը: Հողն ուժեղ տաքացումից,ինչպես նան մակերեսայինշերտերը փոշիացումից պաշտպանելու համար օգտագործում են ոչ խոշոր թարեր ու խիճ, ծանրըհողերի ագրոֆիզիկականհատկությունները լավացնելուհամար ավազ, իսկ թեթն հողերի բերրիությունըբարճրացնելու ն դրանց ջրաֆիզիկականհատկություններըլավացնելու համար`տիղմ,կավե այլ նյութեր: Ամերիկայում,Վնդաստանումն որոշ արտասահմանյաներկրներում սերմերի ծլման գոտում վաղ գարնանը հողի ջերմությունը բարձրացնելունպատակովբամբակիդաշտերումօգտագործում են նավթիձյութ: Ռրոշ երկրներումօգտագործումեն բիտումի էմուլսիա. որով 5 մմ հողի մակերեսը դեպքում նրանումջերմությունը ծածկելու բարձրանումէ 2-8՝Շ, նույնիսկ 40:Շ: Թեթն մեխանիկականկազմ (ավազային, ավազակավային)ունեցող հողերն էրոզիայից պաշտպանելու նպատակովօգտագործում են նան նավթի վերամշակման ընթացքում առաջացած որոշ նյութեր: Անհրաժեշտենք համարում հիչեցնել, որ բույսերի ծիլերն արհեստականնյութերից ստեղծված թաղանթըհեշտությամբծակում դուրս են գալիս: Ներկայումս ԱՄՆ-ում, Արեմտյան Եվրոպայի շատ երկրներում, ինչպես նալ ԱՊՀ երկրներում արժեքավոր բանջարանոցային ու ալտղատու կուլտուրաների աճեցման գործում լայն կիրառություն է ստացել տարբեր ւվոլիէթիլենային թաղանթների օգտագործումը բույսերի շարքերը կամ միջշարքերը ծածկելու համար: Եվրույական շատ երկրներում այդ աշխատանքներըներկայումս մեքենայացված են: Փորձերով է, որ նման ծածկերը հողի ջերմությունը են 2-8 Շ-ով, խոնավությունը` 0-50 սմ շերտերում՝ բարձրացնում 3-490-ով, իսկ հողաշերտի 10-20 սմ շերտի սահմաններում խոնւսվությունը բարձրանում է 5-730-ով: Այսպիսի ծածկեր օգտագործելու դեպքում բերքը հասունանում է 2 շաբաթ շուտ: Մեր հանրապետությունումվերջին տարիներին ագրոմելիորատիվ այս միջոցառումը դարծյալ լայն կիրառություն է ստացել հատնան

պարզված

կապես վաղ գարնանը ու ուչ աշնանը մատղաշ բույսերը գրտից պաշտպանելունպատակով: վրա Գերմանիայումորպես ծածկոց ոչ մեծ տարածուբյունների որը սովորավերմակ», «ջրային կոչված, ե ն, այսպես օգտագործում է: շուրջ 10 սմ շերտովջրով լցված պարկ Այսկան պոլիէթիլենային հասունապիսի ծածկի տակ բույսերն ավելի լավ են աճում, արագ նում, ն ստացվումէ համեմատաբար բարձրբերք: մեջ ծածկոցներիօգԲնդհանուր առմամբ գյուղատնտեսության է ստացել, որի հաճար օգտագորտագործումը լայն կիրառություն ու արհեստական նյութեր ն որովգլխածում են տարբեր թափոններ վորապեսնպատակէ հետապնդվումպահպանելուհողի խոնավութինչպես նան կարգավորելուջերմությույունը, նրա ստրուկտուրան, նը:

տարածումէ ստացել ծղոմեջ բավական Գյուղատնտեսության է թուտի օգտագործումը,որը նպաստում ոչ միայն գոլորշացման էլանջերն այլն պահպանմանը, լացմանըու հողում խոնավության րոզիայից պաշտպանելուն: ն ՆերկայումսԱՄՆ-ում, Աֆրիկայում,Եվրուպայում երկրագնդի են անապատների տարբեր մասերումմեծ աշխատանքներ տարվում ուղավազուտների,ավազայինհողերի բերրիությանբարձրացման հանքային մանրացված ղությամբ`օգտագործելովտարբերկավեր, ստրուկտուրամտեղծող նյութեր ն այլն: նյութեր, նոր արհեստական Փորձնական աշխատանջներըցույց են տվել, որ նման տարբեր ավազայինհողերում ե բուն ավազուտնենյութերի օգտագործումը է րում նպաստում խոնավության,ինչպես նան բերքի զգալի բարճրացմանը: Առանձնակիուշադրությանեն արժանի հողերի մելիորացման համար օգտագործվողժամանակակից նյութերը: Դեռնս 40-ական թվականներինԵվրոպայում (Մյունխենի «Կոռկունիոն» Ֆիրման) հայտնագործվելէ մի փրւիրող նյութ (պոլիմեր), որի կիրառությունը նման հողերի մելիորացիայի գործում տվել Է դրական արդյունք.

կարգի օրգանական ու անօրգանականնյութերի կիրառումը միաժամանակ նպաստումԷ հողի ստրուկտուրայիգոյացմանը, նրա ֆիմեզիկական հատկությունների լավացմանը, օրաթափանցության ու ճրա ջրաթափանձացմանը: Հողի ստրուկտուրայիլավացման է աերացիան, բահետնանքով լավաճում բարձրացման ցության է մացառվում կեղնակալումը,լանջայինվարելահողերումնվազում կերեսայինհոսքն ու հողատարումը: հատկությունների լավացումըմիաժաՀողի ագրոֆիզիկական ակտիվութճանակ նպաստումէ կենսաբանականգործընթացների

ն, հատկապես,սննդային ռեժիմի բարելավմայան բարձրացմանը

նը:

Պոլիմերներիկամ, ինչպես ընդունվածէ ասել, ստրուկտուրա գոյացնող նյութերի գործունեության ժեխանիզմը բացատրելու հարցում գիտնականները միասնականտեսակետ չունեն: Գիտնաէ, որ ստրուկտուրա գոյացնողնյութերն մի մասը գտնում կանների են բերում հողային կոլոիդների մակարդում, իսկ մյուսները առաջ պնդում են, որ հողի մասնիկներըպոլիմերներիհետ փոխազդեցության մեջ մտնելով, առաջացնում են ջրածնային կապ, իոններիփոխանակումն այլն: Ոմանք այն կարծիթինեն, ռր ստրուկտուրագոյացումի կապված է օգտագործվողնյութի պոլիմերացիայիհետ, որտեղ հողը կատարում է կատալիզատորիդեր նայլն: Պոլիմերներիգործունեությանմեխանիզմիդրույքներից ելնելով, սահմանվածէ, որ հդղի ստրուկտուրանլավացնելու համարկարելի է օգտագործելփրփրավորստրուկտուրագոյացնող նյութեր, որոնք ունեն բացն փակ ծակոտիներ: Փիփրավոր ստրուկտուրագոյացողները (պոլիմերներ) ունեն մինչն 7095 բաց ծակոտիներ,որտեղ լցվում է ջուրը, որը գրեթե ամբողօությամբմատչելի է բույսերի համար: Կարնորէ այն հանգամանքը, որ չվոլիմերներիքայքայումիցանջատված ազուռը բույսերը կարող են յուրացնել: Այս կարգի պոլիմերներըկարող են պիտանի լինել թեթնմեխանիկականկազմ ունեեն ցող, մասնավորապեսավազային հողերում, որոնք աղքատ ն սննդատարրերից ցածր խոնավունակությունունեն: Փակ ծակոտիեն ն ներով փրփրավորստրուկտուրագոյացնողներըանմասնակից ու են օուրն սննդատարրերըչեն կապում, այլ մակակլանման ենթարկում օդը: Այսպիսի նյութերը պիտանի են ծանր մեխանիկական կազմ ունեցող հողերի համար, որոնք ուսեն բարձրըխոնավունակություն: Նման ոչ ակտիվ նյութերի օգտագործումը նպաստում է լավացնե ծանր հողերի փուխր կառուցվածքի առաջացմանը` Փոանը Լավոցնոլով ու ջրային օդային ռեժիմները: Եվրոպականորոշ երկրներում ընդունված Է կիրառել յուղային էմուլսիաներ,որոնք հողի երեսին առաջացնելովթաղանթ,որոշ ժամանակահատվածում նվազեցնում են հողի գոլորշիացումը: Յուղային էմուլսիաներըօգտագործվումեն թեթն մեխառճիկական կազմ ուու քամու նեցող հողերը օրային էրոզիայիցպաշտպանելուհամար: Առավելհայտնի սինթետիկստրուկտուրագոյացնողնյութեր են համարվում պոլիէլեկտրոլիտները,որոնց կատիոններնու անիոնները, ունենալով ռեակցիայիընդունակություն. ընկնելով հողի մասՕիկներիմակերեսի վրա, դրանք կպցնում ու ագրեգատներիեն վերածում: Պոլիէլեկտրոլիտներիարդյունավետությունը կախված է

կազ-

նրանումակտիվ խմբերի(ՕՒ| ն ՇՕՕՒՍ այլնի քանակից մասնիկների մից: Պոլիմերներիխտությունը0,1596-ից մեծացնելիս է: նվազում ագրեգատայնացումը կամ մետաակեն պոլիակրիլատները, "Պոլիէլեկտրոլիտներից ն կալիումի նատրիումի, ամոնիումի րիլատները,սոպոլիմերները, Ռուսաստանում կոչվում են սոպոլիտարբերաղերը: Նման նյութերը զոլակրոլ, ԱՄՆ-ում` կրիլիում Յունգարիայում` մեր-4, սոպոլիմեր---8. են փոշու, այնպեսէլ ջրաինչպես կիրառում ն այլն:Նշված նյութերը յին լուծույթիձնով: օգնությամբավելի շուտ Պետք է նշել, որ պոլիէլեկտրոլիտների են եղած են այլ կայունացնում ստեղծում, ոչ թե ստրուկտուրա ն

ու

առավել արդ-

առանձնությունները:Նշված նյութերն ստրուկտուրայի կավային(հանքային)

հումուսից աղքատ, բայց յունք հարուստ հողերում: կոլոիդներով Ուժեղ ամրացած ծանր հողերում պոլիմերներիկիրառումը փոփոնպաստումէ տարբեր չափի ծակոտիներիհարաբերության ծակոտի(գրավիտացիոն) մազական ոչ խությանը,մասնավորապես մեծանում է հողի ջրաթափանների մեծացմանը,որի հետնանքուլ են, լավ ցությունը, ն գարնանըհողի բերրի շերտերըարագ չորանում աշխաու են տաքանում, հողի նախացանքային հետցանքային կատարել: տանքներըկարելի է հնարավորինվաղ ժամկետներում տնտեՊոլիմերներիարժեքը շատ բարձր է, դրա համար էլ հ ատկացվողհողեսապես ձեռնտու չէ դաշտայինմշակաբույսերին են րում դրանք կիրառել:Այդ նյութերը կիրառում միայն բանջարեղեն համար հատկացխաղողի, բամբակի,մշակության մշակաբույսերի,

կարող են տալ

վող տարածություններում: կիրառումով Փորձով հաստատվածէ, որ օրինակ` ադրիլամիդի 17:6-ով, Կ, Բ, էբարձրացնել է բերքատվությունը տոճատի կարելի 10246-ով: Ուզբեկստանի ի հետ համատեղ օգտագործելուդեպքում` նյութեր ժոխրահողերումարհեստական ստրուկտուրագոյացնող բարձ. բերքատվությունը Կ-4) կիրառելիսբամբակի (պատրաստուկ ն համակցված պոլիէլեկտրոլիտների րացել Է 4-6ց/հ: Գերմանիայում սիլոսիհաճար եգիպտացորենի օգտագործումը պարարտանյութերի 10672-ով: է բերքը բարձրացրել40:6-ով, իսկ աշարայինը` նյութերից, կան ստրուկտուրագոյացնող Բացի արհեստական որոնք ստաստրուկտուրագոյացնողներ, նան այլ կիսասինթետիկ (ԲՏօօքո/ստոօժօՏսո) Ըստ ոնում են ծովայինգորշ ջրիմուռներից ն րում ծովային ջրինուռներըչորացնում են, աղում ապա է ալգինատ ն սե ճատրիումի առաջանում ենթարկում,որի դեպքում այդ կիսա լիգնինի նման նյութ: Շնորհիվ ուռչելու ընդունակության

հրդրոլիզ

սինթետիկնյութը 24 ժամվաընթացքումիր սեփականքաշից 10 անգամավելի ջուր է կլանումիր մեջ: Ալգինատով մշակված հողն ունենում է լավ ստրուկտուրա ն նրանումբույսերը լավ են աճում: Այս ջրիմուռը շատ պիտանիէ զանազանօրգանականխառնաղբերպատրաստելուհւսմար,քանի որ արագացնումէ դժվար քայքայվող նյութերի տարրալուծումը:Առավել լավ արդյունքներեն ստացվում,երբ ալգինատնօգտագործվում է լրիվ պարարտացման ֆոնի վրա: Կրացումը հողերի մելիորացիայի եղանակէ: են Այն կիրառում պոդզոլային,ճմապոդզոլային,ճահճաւպողզոլա-

ագրոքիմիական

ին Ա ոոոնույան աման բարձրացան համար Մելիորացման եղանակիէությունը այն հողի կլանող ն, ճահճային

ն

ա

ու

հողերի

մելիորացման

ու

կուլտուրակա-

ն

է, որ այս 8 ն /Ճ/) իոնները փոխարինումեն կալցիումիիո-

համալիրում եղած նով. որի հետնանքովթթվային ռեակցիանվերանում է, ն հողային լուծույթը ձեռք է բերում չեզոքին մոտ ռեակցիա:Վերջինիսհետնանքով բարձրանում է միկրոօրգանիզմներիակտիվությունը ն լավանում հողի սննդայինռեժիմը: Բացի նրանից, որ կիրը չեզոքացնում Է թթու ռեակցիան,ճրանում պարունակողՇՃ իոնը նպաստում Է հողի օրակայուն ստրուկհողերի ջրաֆիզիկատուրայիստեղծմանը,որը շատ կարնորէ

թթու

ազդեցություն սրացումն առավել դրական է

թողնում. երբ այն '

զուգակցվում է գոմաղբի ու օրգանական խառնաղբերի կիրառման հետ: Տարբեր թթվայնություն ոււնեցող հողերում կրի չափաբաժին ները տարբեր է: Կրի նկատմամբ հողի պահանջը հաշվարկելու սկզբունքը տրվում է ձեռնարկի«Հողային լուծույթի ռեակցիան Լ հողի բուֆերականության հատկությունը» բաժնում: Միայն ավելացնենք, որ առաջին ւոարում կիրը տրվում է լրիվ չափաբաժինով,իսկ է ավելի բարձր չափաբաժինով՝ հեւոագայում կրացումը 40-506-ի քաո հետ համատե երե հետ րացումը գոմաղբի ու այլ պարարտանյութերի համատեղ է կիրառելու դեպքում կիրը անհրաժեշտ նախապես հող մտցնել, փոցխումովհողածածկել ն ապա հող մտցնելպարարտանյութերը: Ագրոթիմիականմելիորացման եղանակներիցէ գիպսացումը: Վերջինս կիրառվումէ ալկալի հողերի մելիորացմանու կուլտուրականացմանհամար: ի

՞

կատարվում

սկզբնական չափաբաժըի

|

ՔԱՐՔԱՐՈՏ

ՀՈՂԵՐԻ ԻՐԱՑՈՒՄՆ ՈՒ ԿՈՒԼՏՈՒՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄԸ

Հողային ռեսուրսներիարդյունավեւոօգտագործման համաբ առաջնակարգնշանակությունունի քարքարոտ հողերի մելիորացիան ու գյուղատնտեսական իրացումը: ԱՊՀ երկրներումքարքարոտ հողերն զբաղեցնում են զգալի ԽՍՀՄ գյուղատնտեսությանմինիստրութտարածություն:Նախկին յան հաշվարկներովքարքարոտ հողերը 14,6 մլն հեկտար են, 4,3 մլն, խոպաններ՝0,5 մլն, խոտհարքներ՝ որոնցումվարելահողեր՝ 0,3 մլն, արոտներ՝9,5 մլն հեկտար: զբաղեցնումեն գյուղատնՎայաստանում

հողերը քարքարոտ Զուտ Տ. Ի-ն: տրական Բերի վարելահող ֆողատեսքերի՝ ու աքի հնխոտ Հազնե ԷԻԵ,Էմ Ա րն, ՈՐ ա

ԱոԵղեգնաձորի, ԱՐ ՔԹալինի, րաիՄեղրու, անիր այի Սիսիանի,մախալ Աշտարակի, ն տայքի, Վայքի այլ տարածաշրջանների հողատարածություն ոիտեղ վարելահողերի 11,5-ից մինչն 285,Ք265-ը թարքարոտ է: ՔարԻ»

ռ

մ

'

գոտու`

Կո-

է նան լեռնատափաստանայինգոտու տարածքը (Աշոցք. Մւսրտունի, Ախուրյան, Կրասնոսելոկ, Սպիտակ,Վարդենիս ն այլ

քարոտ

ոսում 6-իցինչի րած, ություն: տարածաշրջաններ:

ոոտեղ

է ռարքարոտ

վարելահողե

Ա

ենի

աղեմ-

նուր առմամբ հաշվի առնենք այս կամ այն չափով քարերով աղտոտվածությունը, ապա մեր հանրապետությունում նման հողերը զբաղեցնում են բավականմեծ տարածություն`վարելահողերիշուրջ 7594-ը, բազմամյատնկարկների 6044-ը: Քարքարոտության պատճառով ոանրապետությունում զգալի հողատարածություններ պիտանիչեն օգտագործման համար` Այդպիսի հողերը Գւոնվում են ու նրա նախալեռնային գոտու ստորին հատվածներում: Սակայն հսկայական չափերի հասնող քարքարոտ կան նան հանրապետությանհարավային ն հյուսիս-արնելյան շրջաններում, Սնանի ավազանում ն այլուր: Դրանց իրացումը ն գյուղատնտեսական հողատեսթերի վերափոխումը բխում է գյուղատնտեսական արտադրության հետագա զարգացման այսօրվա կենսական խնդիրներից: նախալեռնայինու լեռնային տարածաշրջաններումհսկայականհողատարածություններ, որոնք հաճախ բավական.բերրիեն, անօգտագործելիեն մնում զուտ այն պատճառով, ու քարացրոնոր ծածկված են անկանոն թափված քարակույտերով ներով(չինգիլներով): -

հիմնականում Արարատյան գոգահովտո տարածություններ

Հանուապետության

ՇՍԷ

ԷՑԷ

ԱղսվֆՓսմովնսվ օտի -նոոց յս դզ ռօտինոՃոովհ Ղ վնսվ դզ օոկդմ ղմզմոժ մմղՂ ցՕվոզմզկոն "իսմզմոՃ նսզ ոզնդով մԱսող| դզ օտիտստնո ժդսմս 'մզնսվ (ն Յզո վտմգշոնսվ դզ ուսիցտԵմոլ ժյսծնսմոռ դմղմ -ոմ (Ե մսմղ 'իսմզմոմ ՕԹինոժ դզ օտիտստնո Հդսմս 'մզնսվ 'դվողմզկոը մը լ օտինծ |1 դոտոը վը կով 'ծզը վնսվ 1 Փտինոժ մոտը վը վմոժ մմզ ՛իսմզմտժմջցոինոձոովկ դզ ջոիտստնո Ձդսմս 'մզնսվ (մ 'ծզը ոմդ ոզ օտինոձ իվեռոսոտկ դվոզմզվնսպոզոոծվըդո դղ օողդմ դումն ժմզ 'իսմզմոժ դվլտոզմզկոբ դզ օտիտստնո Ժղսմս'մզնսվ (ո

վմռո|

ոմսՀչ դզ ուսիդոքոմ մմզնսվ վճոսդմ ռո(81ստսմոմմոծ տույ ոհ ուս(Յստ -«Հզթոմվգո1մմզձտիովՁցոմն վտուս 'մդո(2սկոՀծն օոիծորողզծղը վմզնսվ ոշսմտծռռովգղ: (մոժո1Ե յս Ջվռի մմզմոճ մծսփ վիր :ԱմղռտցղծմՂզըն վօցվտսո|զս վմոտիովոմ -մզմ դղ ոյսոտդի ոզոտմսիտոթծ'Եհ 6" -9լ'0 1 ոոսցոով մսվՀշղճղսմ -ս 'մմգմոՄվփոչոոռմտ ըո 0Օլ-օ կով 'մմզդդոծտմմոՀ ս դմղցդո2 -ՀսԵ ոզումսիտոյե դղ օ0յսոտցիՍմղմոմ նսծղուս սվչղ եղ 62'6-ջ'լ ոո վփոճտնտմտ ըո ՕՇ-0: :Ամղզդմվօմսե1ս դմզցոդղծզը ըո՛յսնմողճ ցղ ողսսոն 'Ար«ս6որոդզմժղըվմղղմդտտոո մտդոկտողզտդտտնա՛քծ -ոմ 'դղուս օվշղ 1զիտ 6վ-Եղ օբ Յյսմս 'մմզմոՁՃնսծզդյս օվծտրոմտ օզը ծվ-ոո 0Բ 'ողոոկղ չոմի վմզդմժդոտոոռյոդոկտողտդտոնոս/5 մմզմոծ նսծզուս ց1սԹռսցզըմզմմողՏ ուսնծո ռզ իսղօ մղմմոտտ 0յսմղդցոովոո վ-ըո լ-Շ մղցո| լս մզմոժուԵ Ղ ճո օ-0լ ,մզմոծժ մդոը 'ցո 0լ-08 ,մգմոոմօգը 4ս 'ըո 0ջ-09 մզմոժ դոծվը 'րո 09 ղչ0վը 6վ-ը | մղմոճ մսՀչսվ '| գը 6վ-ը է մռվետրոմտ 6դտմն մմղ "մզտ -ոսղոմոժ ողխորտդդ ուսիդոքոմոմստո դմղմտծվոփոչ տոց (ը տի ղՂ -նոճ 'օոտինոճտովհ"քվրտողմգվոը)մոո/Թժսմն1ս մրոլԹսօոիոյժտմ -ոնղտ ծցոմն Ղոդ ողոչդվ '(01րտղ մցտը 'հտճվը "մսչսպ) իսըծոհ ցտլ(2ստսմոժմոշց դսվճդոմժ վմզմոմ ) ըսիշսմսըմ ԱմտՈսըցմ 1զՀսմստՀվթ 0ւսմՕռմ Սդոօվտոտ ս դմոսդմ Օո(8գստսԱտճԱՌՑ -ըը ւմղղծոտտող Հտդտկոտսեոտղվ ռվրոծետո|ոդ ) տժգքոմվդո ստրուլ 1սզմտըԱ տչվռ ԱմզցտցղմզըՃոիտսմտժ ղ սզկտչը տշվջ ԾրճդոմօմսԵ դտիտվեսնդաոտ վմզոմցոտողՀչտ ծժտիտվմոց 3 ցողը 6վմզը -ուսնոծսձվր դՈսԵտմսղմոկդոոծոմօմոմ կոյս `տկտնսմնոտմո ծդոմն ղ դտոիտյզմոմ վմզնսվ մՃոիտովմոմ ուսմզդդտձմՀնսծզդոս մղնսւ տսմտծմտոծ վտո՛յյ :0դ:ս18:սվմմզմ վնսվ ոզ ուսըծզծտիդ ՛մզո

։

«ս վմզոոդզՅ Հվոջ ցտկոնսմնոտմողոտ դտոռմմեովտՀժվմզցժվօռմսԵ -զը ըուսմզմդղ ծոմ Ադյս Թ խսմսիոմոցզվդոոմտտոկ վմզդժգատոո| -Հո իվտոմսվլզո յս դոկողկվղույզտսմետ տչզթոմվդտ դզ ուսն ծոմ Ղող ոիոռով կով 'ՈՂ՛սգթոտմոիքն մմղզմոծօՉտինոժոովհՀս Զոինոժ ը1ստմզՀչոնսվ 'օտկցմ դվոզմզկոը վնսք :մ4ղզթմո դտկտողտդտոն ՀՍԼԵ վմզնս:լ1 դուս 41ստսմոծմողծ մս 'ղ տրովոմդու ո1սղ6Քզծվ ԱմղդժցտտտուՀշո դործոմվ վմղնսվ տսմոտճմոծմ գզիկտօմոնդմ լ ժտզո փզիտ 1 ոյս «Հողվծոսը:1զթոտո մլ գրո դտկոմնեոտմտմըյսծոմ մղդմտտճշոռը ծոմ -վ վմզնսպտսմոժմոմ ըշսցԱԹԱտզիոոմռդով մզդվմոչ դ Մտ դ մԺօտիծլսս

Հոկ տմդ 'մմղդրվթզսցվրոմճ յս դվ/ոնօ վնսվ դղ ըսիոյզմոժ իսփ «ոէ Հսմս մմզդղվդոոըվետիտ յս վջո|ուսմզնսպտուսմով իսմհ 'նսծ -զոյս ոԵոկ ցոտկողվյուվղը մ`տծ :ուստՀոն ոյս դիտՂ վետիոցո| ոյսօո դզ մզի Հս տսնմոծ Ամզմոմ օոծտիխովՀըսմս 'մզդդրոմոսհ վովոցքտՁոիտվմոծճ դզ օոտիռնզտոոռձաքոկմղղ:մզդոդզծղը Հոի -ուլմոոմ օոիցմսԵտ)զմոտոդ ցզժնգտո1ս դզօեռոռիտը Ամզդղվմոդըովվ դոկոտսեոտղվտտվծ դտ(Հստզոտմցով վեոզեումսծղմղմ ճուստ աստՀժդթոմվոո ս ծզտոտիոդ մոզսիսվոհո իսմծ վլծսելյ Օսմ չմդնսվ տսմոմՀմո:ծ 'դվձմզվ դվձ ոսո 'ղ ճղքմոմ.ոծ մսդոմսը /զդծոմվ ղ մմզդդւսմ(21սժոմոտոնսվ վիսմձ 1ղղտօմտնդմվզիդ քղիտ դղս(41սմմիտմոռվմուսծոցողում «վ վմզցուսսոծսճվը վովտոլը :6վմտղզը նմոդոմսո| դը 2ֆճ 1 Պոծցտ մոս ասնսմտտ մդովնդմ վմզգմոմոոմմճըյսդյս(4ստզոոմցոույ մոոէ84ս6կոոոկ ոըօդով դորօմսծուլոժ վմղգմոմօոմձ վռիծոմ -ոՅ 'վմոճտվօծ "մնմղմողը ՛վտսշզո «Վվմոիոլու 'վվլզոքմսոյը փիսմղդդոտտոողդտ կտօմոնդմ վմզցոմստոսհ 84Սռ4 լը ոոհ 1ս վնսնոո| ոդ )զիկցտց ոռոսրող -ոդվցոյզտ "իսմզդվերտստոնտո -Ազդ Ամղնմվտսմոմմո2ճ նսիմոոով նստրոցո ուսովղոլոը իվվմսդՀ վմղդժդտտտու ո վնտիտօօղը օոիմտտող մոոթւսննւս ՍՈԴ ուսդ -Պստզոոմդու :մմվծոմց վմտոլճվիդոռճոմվ վմզնսվ տսմոմմո:մ 1զց6տղդողոմվ 6ճզիւոդս Թսմսիոտմտդվմուսծւսետկ վմզդմոժըոոմձ մտ Հչվմմս Ղ վրտրսոյղ 'վուսոլու 'վետնսբ 'վտտեր 'վլոմոոր 'ոդոոդտոււլ 'ղ (ՕԹտրող ցվրոհրսո 09 ցոծ փղիտ զ ումթմսծ ոնւսրոկ -Ազդ) մըոսծսստկվմզդդտոողցտվմճ (01Մտ դ դո տոսը) 'մսօտցեղն -Ղ 'Օտմզմոզխ վո 1ս վմզոժծդտմծ սղ) 01սմղցցոձմճտօտմտտ մո: 1րտ Հչվտս ղ վցտնետմ դվժմզղ 'վռովոթյ 'վըոմվոտԶ-վցեւմղ 3 մսիոմոգռվ

վմզդոեվոտողը դտոոտտոհորով

յս

վմղցտդղձղըմաոխովմոճ

նսիմնտտմտ դվրոօտիեցտե 1ս ցտնԵծսոսծցոտստ 'Աողսծտմվծդոմն փհսմոտտՀչոտը օգՈ 17 ծմոտպմսդ մուսծտմվ վմղնսլ տսմոմմույ

Բացի նշված չորս խմբերից, հանրապետության տարածքում, մանավանդկիսաանապատայինգորշ, գորշ, ինչպես նան շագանակագույն հողերի պրոֆիլում հաճախ հանդիպումեն նան շատ ուժեղ ցեմենտացած, ինչպես ասում են, քարացած շերտեր, որոնք նույնպես խիստ բացասաբար են անդրադառնումհողի ագրոնոմիականարտադրական հատկություններիվրա: Ըստ որում, կախված տեղի պայմաններից,քարացած շերտերը կարող են հանդես գալ համատարած կամ ընդհատվող զանգվածներով: Այս հարցերի մասին շերտեր ունեցող հողերի բարեկխոսենք քիչ հետո` ցեմենտացած լավման մելիորատիվ միջոցառումներըշարադրելիս: Մեր հանրապետությանտարածքում հանդիպում են հողերի քարքարոտության վերը նշված բոլոր չորս խմբերը, սակայն գերակշռողը խառը հանդես եկող քարքարոտություննէ: Քարքարոտության աստիճանըորոշվում է հողում (մակերեսում ն պրոֆիլում) եղած քարերի քանակով, որը հաշվում են հեկտարի համար ծավալային(43)ն կշռային (տ/հ) միավորներով: Վ.Դոկուչանի անվան հողագիտության ինստիտուտը հաստաէ տել հողերն ըստ քարքարոտությանաստիճանիստորաբաժանելու հինգ խումբ. 1. ոչ քարքարոտ հողեր, որոնք պարունակում են մինչն 5մ`/հ քարեր. 2. թույլ քարքարոտ հողեր` 5-20 մ:)ի, 3. միջակ քարքարոտ հողեր՝ 20-50 ճ:/հ, 4. ուժեղ քարքարոտ հողեր` 50-100 մ/հ, 5. շատ ուժեղ քարքարոտ հողեր` 100 մ3/հ-ից ավելի: համար Հայաստանի հողերի ընդունված է քարքարոտ հողերի դասակարգմանհետեյալ մոտեցումը, ըստ որում, բոլոր քարքարոտ հողերը խմբավորվումեն 4 խմբի մեջ: Առաջինխմբի մեջ ընդգրկվում են այն հողերը, որոնց մանր ու միջակ մեծության քարերով հողի մակերեսըքիչ չափով է աղտոտված (մինչե 10045/հ), նույն ֆրակցիայի քարերով (0-30սմ) համեմատաբարթույլ է աղտոտված(մինչն 250 մ/հ), իսկ 30-60 սմ շերտում պարունակում են 350մ3/հ-ից ոչ ավել քարեր: Խոշոր քարերը գրեթե բացակայում են կամ հազվագյուտ են հանդիպում: Երկրորդխմբի մեջ մտնող հողերը մակերսայինքարերով միջակ չափով են աղտոտված (100-200մ:՛/հ), վարելաշերտում քարերի քանանկը 250-600մ:/հ է, իսկ 30-60 սմ շերտում` 350-650 մ:/հ: Այս խմբի հողերում հանդիպում են բոլոր մեծության ն ըստ տեղաբաշխվածության բոլոր կարգի քարեր: Նման հողերում խոշոր քարերը 40-6026-ի սահմաններումեն, իսկ շատ խոշոր քարերը (քարակույ-

գործնականորեն

ընկած են տեր) հազվագյուտ են հանդիպում:Ենթավարելաշերտում հանելը որոնց քարեր, լեռնայինապարներիխոշոր զանգվածային հ մեխանիզմներովնարա(«օքԿ6ոուծոե) սովորականարմատահան են գերհզոր վոր չէ: Դրա համար էլ նման հողերում օգտագործում են պայթեցման մեխանիզմներ,նույնիսկ կատարում արմատահան

աշխատանքներ:

զանգվածային

Երրորդ խմբի հողերում քարերը գլխավորապես

են մինչն հասնում Մակերեսի քարերը սմ 30-60 600-850մ-/հ, իսկ 200-400 մ:/հ, խոշոր քարեր են: Այս մ՝/հ: գլխավորապես 650-1200 Այստեղ րում` են բոլոր տիպի տեղաբաշխխմբի հողերում դարձյալ հանդիպում շերտերըներկայացնում Ստորին ու քարեր: մեծության վածության որոնք շատ ապարաբեկորներ, են ուժեղ ամրացածզանգվածային են անջատվումմիմյանցից: դժվարությամբ մահողերը շատ ուժեղ քարքարոտ են, ինչպես խմբի Չորրորդ հողերի մակերեսին քարեկերեսից,այնպեսէլ պրոֆիլում: 0-30 սմ շերտում` 850 մ /հ-ի, են հասնում քան ավելի րը 400մ՝/հ-ի, նման հողերում մեխանիզմների իսկ 30-60 սմ շերտերում1̀200մ՛/հ: ն անհնար է դառնում հանվում է գյուղատնտեսական աշխատանքն օգտագործումից: Դ ոի Խոսելով քարքարոտ հողերի իրացմանմասին, չի կարելի ն օգտագործվող տ եխնոլոգիայի քանի խոսք չասել դրանց իրացման մասին: մեխանիզմների

են: ապարաբեկորներ

վարելաշերտում՝

շերտե-

Այսպիսի

վարելաշերտը

3 04

`

ԼՍԷ"

Եւս վք :մոբտվ ցոոծտեմտ մոժիողն մսխմ դրտհտր "մորով ւմ)

մոցդոր/ոո իտզմոժ դոծդ/տ Իո յում դզիքնզտող, ցոՅ նսիծըկոր ԱմզդՀդտտտոյչո -զմոտտղիսԱմզըսդուդսմետ իողղմտմցոծդ/տ 'ցզիճտրով դոչցվ դոժոսմսով րորվոն լ

նհ

ւ

նոցա

նոտոհ

մզոդտորոխ

օղը

մս

"Յոսո|:դՎ

Ծվնսէ՞99 ՊՂ

Սբաճոնղվ վմղմոոճօուիցոով «Տվտշոոն ԱԱԿ

ԱՐՀ

աԱ

րոր

դվյոն չմղՂդրվքգս րԱնո

ԳԱ"

մսիտտոոոցդզիցնգտո "դվրոնդդո

աաամս -

Կոո

'տ

ր աաղդտտբ

սկոճց

Աո

ար

/դ5Ո

իսհ

'ոլոջովաո

սստոնտիո

Մո ՛Ղ

ո մրսդժ Դատի ղորդ

ո զքոմկդտ

: Ար գոտոոունո սԱՂոժդ ւ

մոոքոով7սգմոոտ

Ցոիովմոց

մզըմսդ Օոիցոր

ոմոովմմղմոՅ օտինոծ

1ղդոոտշտոտ ովյոտ դզ4 դՂա/84սմսի

ն/ո

դղ

ՉՕՇ :վդվ) վ Յ1զեմ սչս մ մորով դո / ուսմզնղտ վչ Հզեմո վը մզն ոտով տո 2 6/ո6/ոյ :վցվ ս -ՅռսկոՀչքՓոտիծտրոդզժզը վնսվ տհոտ 'ցղիծոոսգվ ցգիդով մմզմո՞մ ուսմզդդոովտոցո/ԳսԱսղ)Նո զմզ 'Յսմվ :6վմզդդտըվոովտմզչոն -սվ րո 09-0թ դոծ 'ոտկտփս ցզ ուսիծոսզվ մմզմտՀ ը՛սմզդդաս10Ա0 -տոմոտ նսիծոկտտվ ցվմզորսմողոՀը դվրոտՀչոնմոմոմսիսը :դգիօնզտո մզդդտորոհ դվոոնսվ իոլզմոմ մտոտվ դտրծոտեմտԵ վեմոկոոով դվոտտոնմտ վմզորսմտտսդ| վեողիոմս "Ամզմոժ օոտինոձճ (ոոնֆ-0Բ Դդվը) վմդտմզծցվմզի Պող 1դդթոսղվ լ Ճտղո տոտ ՛ըսիմոտող դղ մզցժդոտոռիմոցորիոյզմոտմռողտտոտոմովմզդմմովտսո ցս վմղդտսմո պծՂ'Ձոսո|դ. մմղզմոճ օոինոծտովհ սս դվրոողմղդոռ դճովը )դղծոսղվ «ս )ղժտիով լ ժտզո տ "Ամղմտժօտինոձ 1զդճոս -զվ ղք դւս(Աատղթոմվոտ ուսմղդդոնդով դվրոմզի ց0ոկոդ: ոստմղՀ դհտդմտտտոմոտ ԱռյսԹսիոցսո| ուսդտովտո ղով իսըոմն ղ 6վոզմղդտըվնսվ մրոսճոՀշմսիծվմճ ըՂսըՑոոսձ'Թվո Հսծոժոտ 'նրո նդգքյս ուսցոտՀժոր մնսվ Ամզմոճձ դզ վծոց մուծ -ոխԵ վմզձոսվկռվորոոզմգկոն ս ս վ) դուսծտղսմտդղիկ վմզմծողօդգո -Թվղօ ուսդոյզԵմո:Ղ մմզգՅռտոսվցվ/ոմծ դզ ուսմԾ յ օգը տտՀ Ամմզն դտոտՀոփոնսվ վմզմոժ դվոոոզմզվտըմս ոդոասը 1 Ժտզի՛Շ :ԱմՂմոոժ մսճՀսղ) 6վ-ոո Հլ հովդ -ոսդ Ղ 2լ-0ւ /զժտիով 1 փզմոկ ոո '(նսնտո| 'մզդսնոտոտտա) վմՂդ -հմոկղդտոք(ոտըեռոմ1դծողկտով մմզնսվ զ ուսիոզտողիոդ ՎՑԴ :մմ -զմոժ մձսփ վ)զիտ 6ւյԱՎմոծդոլաւսօղը օՉտիչդմմզի Ղոդ գմ տիվ վդվ իո իսդտտոխոց Հսյզմզմ4 ձոոստ դոս սօոիսք վմզդնստոոտ -ոքմտ ս վմզցմոուր ըւսժողն ՀազիտՀշը մզցնստտտտտոմո վմզո

րակա Տար իսոաբոավվրողյոտ մաիտտոտհց

դվմդիվնսվ մս '1 այով 1զցնգտո փտչտրոովվմղցտտըմո ոմոտ մսով մնսվ նսվ բ ոսդոհոոդ ըսնսկումռգզ ժտզթ «ոզոողտղվ 'ը'սմզտմզծվմզցհմտկցտոքբոը մեմողոբով ցվրոտոտոմո 1Ղսիջոտմտտ -

ոշ լի ջոթա Աաաա հոոորուըը որնաաե (81ստշգքոմվդու իսկտտոդ վղցվերո մսիոժզբմո վմզգտտատ ոմտհցտ էք 'վնսնտո| ողոտկտով

:ողդվ1 ՀԱՆ

դո(ժստսմոծմոմվիչսմս տժվք

-տհ տմի ցո/ժսմսո|Չոիդտըվոո -

ոտկոո վլզիո դ4 "ոմի ցո(Թամսո| զ6սզգոտժոտսոջտոհ: Հասկ ըՆիտովոո|

մմոիովմոծ Ղ 'մմզփոքքտիցտնվոո 0՛Ղսմոտող

աաա -

յ-

օվտՀոն լ տշզթոմվդտ ոռ '(ց1Ոոզ մզոոսմտտսոլտքրորետմ 'մզի -մզվտմոՀ 'մզդցգնգնցմտկվտով'մզցհվտովտծոուլ)վմդորսժողոՀը դվրտտշտն1ղդծտղտտվմմզնսվ նսիծտմվ 1 ըզսիոզտտովոոդ զժգ -տողդ դոնիողմոմ

վնսվ ոյւսիճորողմզը | ծդոսոո

մոտը մղմմոտ ոյժ

տոՀ -ոզն վմզորսմոկոչը մզմմոտ մս '6վտղհոտղտդրո 1 մսղմոտդ ովդվձճմղԻ:վիծտդտով լ Ճտղո վմզորսմոկոչը դոդտողտդտոն -3Ա/Ծ վովոչդվ մուս(8սցտմտտ ո իտ ստզվ 8յսզմտտոդ մզդժդտտ -ոո|շ«ո Յտիովմո՞ծճ'ուսիղմծնդմ դղ ձղը վմռոլ մս ցո/ւստսմոժմմոմ մմզնսվ նսիտոմվ զ4 'զեմոո լ ԺտզիոդվճազպդվճտստԲվտզդտո -Վտ որդ:մդոմս դորմոտոկ վմզդոզճսմո՛դոողովծսԽգոլվղտ ծնսժնո՞ զ ոզոդոո 'վմզցոզճամ ո դվօդոստ ոզիոչցվդզ ուսշսմսդմմռսմս 'մմ -զոծգովտիոդողոդովվ դրո 1զեմո լ տշզքոմվդտ մոռով 1սյզշսմս մմղդողճսմիոցոկովեսյադդվտյսայզտոետճվմզմոժ մմզտշտն

պրոցեսները Դաշտերըքարերից ազատելու տեխնոլոգիական որոշելու համարանհրաժեշտէ պարզել այն հիմնական պահանջները, որոնք բնորոշումեն ինչպես առանձին պրոցեսների,այնպես էլ ամբողջ տեխնոլոգիական պրոցեսներիկատարմանորակը:Այս տեսակետից առաջին հերթինպետք է պարզել, թե իրացվողհողերը քարքարոտությանոր խմբիմեջ են ընդգրկվում,քարհավաքաշխատանքներկատարելուցհետո տվյալ տարածությունըինչպիսի գյուղատնտեսականմշակաբույսերի պետք է հատկացվի: Վերջինիս շատ կարեոր է այն տեսակետից, որ տաիբեի ճշակաբույսերիդեսլքում տարբերի պահանջէ ներկայացվումհողի բարելավմաննկատմամբ: Եթե նախատեսվումէ իրացվող հողերը հատկացնելդաշտային մշակաբույսերի(հացահատիկներ,հատիկաընդեղեքներ,շարահերկեր, բազմամյախոտաբույսեր ե այլն), ապա անհրաժեշտէ դաշտից հավաքել ու հեռացնել 8-10 սմ-ից խոշոր քարերը, որոնք կարող են խանգարել բերքահավաքիու խոտհնձիչ մեքենաներիաշխատանքը: Կերի արմատապտուղներմշակելու դեպքում պալարների ու արմատապտուղներիծռվածությունառաջ չբերելու նպատակովլւսվ կլինի հավաքել նան վերը նշված մեծությանքարերիցավելի փոքր քարեէ հողերը հատկացնելբազմամյատնկարկրը: Եթե նախատեսվում ների (պտաղուներ,խաղող, ապա կարելի է հավաքել 10-12 ն նույնիսկ 15 սմ-ից խոշորքարերը: Զպետք է մոռանալ, որ մակերեսայինքարերի հողապաշտպան դերըշատ մեծ է` ցրում են ջրայինհոսանքներըն արգելակումձնհաւի ու անձնաջրերիկենտրոնացումնու մակերեսայինհոսքերի գոյացումը: Բացիայդ, քարերըհողը պաշտպանումեն ուժեղ տաքացումից, թուլացնումջրի գլորշացումըհողի մակերեսիցԱ դիանովիսկ պահպանումխոնավությունըարմմտաբնակշերտում: Բնական կերային հանդակներումանհրաժեշտությունչկա հեռացնել թաղվածբարերը, այլ պետք է հավաքել ու ռեռսգնել միայն մակերեսայինու կիսաթաղվածքարերը: Ինչ խոսք, եթե արուների ու խոտհարքներիարմատականբաբելավման աշխատանքներեն կատարվում,ապա պետք է հեռացնելնան վերին շերտերի (մինչե 30-40սմ) թաղված քարերը, որպեսզի խոտաբույսերի արմատային համակարգիգարգացմանհամար բարելավ հողային պայմաններ Ստեղծվեն: Սովորաբարդաշտայինմշակաբույսերինհատկացվող տարածություններումքարերը հեռագվում են ոչ պակաս, քան 40-50 սմ հողաշերտի սահմաններից:Իրոք, եթե այդ խորության սահմաններում քարերը հանվեն ու հեռացվեն, ապա հողի մեքենայացվածմշակության համար ոչ մի արգելք չի լինի Բայց շատ հաճախ տեղերում

ն կատարում են այդ սահմանվածչափերը, քարհավաքը խախտվում ճառա բանելով,բե հողում պատ վրա, են ավելի պակասխորության նել սահ-

տալիս հնարավորություն աղաք են քարերը մանվածնորմերը: չեն

պաշտպա

վրա նկա-

սահմանվածխորության Քարհավաքաշխատանքները արոտության է, ճիշտ որոշվի որ տարելու համար անհրաժեշտ լինեն: ն կազմված նախագծերըրիմնավորված հաճախ, հատկապես խաղողի, շատ մեջ Արտադբության տնկարկնեն այլ արժեքավորկուլտուրաների այգիների է

ջքարք

բնույթը, պտղաւոու

րի քարքարոտ հողերը

անհրաժեշտություն նպատակով իրացնելու վրա: Բազճեծ

խորության անհամեմատ լինումքարերը հեռացնել է հիմր համակարգը տարածվում արմատային մամյա տնկարկների հետնապես,պ ետք է ենբա որ շերտերում, Աա նում հո համաչափտարած ստեղծել արմատների նպաստավոր հարուստ շերտեհումուսով ման համար: Ցանկալի է, որ հողի վերին հետ, որպեսզիարենթահողի ստորին րը խառնվեն համար,ր հատկապես տնկարկների մատների,աճիճի ու զարգացման սննդային. ստեղծվեննպաստավոր առաջ հիմնադրման ջրայինու օդայինռեժիմներ:

դիյզաններ

Նոու

սակավ բերրի ինշրջանում,

ՊԼ

Նկ.

ՎՐ.

ԱԷ,

հանվածքարերի հեռացումըդաշւտից. Յողից

սահմաններումքարերը ն մեծ հան խորության ԻՇչ խոսք, որ Նր կստեղծվենհողի մշահավաքվեն.այնքանբարելավ պայմաններ եկատար պահանջվողագրոկանոններով նքները : կության աշխատա ակստեղծվենբույսերի ելավ պայմաններ լու համար, այնքանբար է հաշվի սպյետք դեպքերում բոլոր համար: Սակայն ճի ու զարգացման .307

առնել կատարվող աշխատանքիխիստ անհրաժեշտությունը, քանի որ քարհավաքի աշխատանքներըկապված են մեծ ծախսերի հետ: Հաշվարկված է,որ քարերի հավաքը 3-5 սմ խորագնելիսպահանջ. վում է լրացուցիչ 300-500 մ: հողային աշխատանքներկատարել, որը բավականաչափ մեծացնում է իրացման ծախսերը ն երկաիաձգում ւիոխհատուցման ժամկետը: Քարհավաքից հետո պետք է կատարվեննան կապիտալհարթեցմանաշխատանքներ:Ըստ որում այդ աշխատանքները պետք է կազմակերպրելայնպես, որպեսզի հումուսով հարուստ շերտերը

պահպանվենհողի մակերեսին: Յողի քարքարոտությանորոշումըհնարավորությունէ տալիս ոչ միայն ճիշտ պատկերացումստանալ այդ հողերի ագրոարտադրական ցուցանիշներիմասին, ւսյլե լուծել գործնականշատ հարցեր, ինչպիսիքեն՝ հողի մշակմանհամակարգը, հողը մշակողմեքենանեն հողերնօգտագործելուհետ կապրի ու գործիքներիընտրությունը ված մի չարթ այլ հարցեր (կուլտուրաների ընտրությունը,որանց ն այլն): մշակմանտեխնոլոգիան,բերթջահավաքի աշխատանքները Քարհավաբ աշխատանքներիկաւռաիման տեխնոլոգիան,մեքենաներիընտրությունըն այլն որոշում են տեղի կոնկրետպայմաններից ելնելով: Ըստ որում, հաշվի է առնվում ջարքարոտության բնույթը, աստիճանը,քարերիտեղադրվածությանվիճակըն այլն: Ներկայումսզանգվածաբարթողարկվողմեխանիզմներըհնարավորություն են տալիս քարհավաքաշխատանքներնիրականացնել մինչն 1200-1500, նույնիսկ 2000մ5/հ բառեր էյարունակող հողերում: Քարհավաք աշխատանքներիտեխնուոգիական պրոցեսները որոշում են, ելնելով տեղի կոնկրետ պայմաններից ու քարքարոտության բնույթից: Քարհավաք աշխատանքների տեխնոլոգիականպրոցեսներիցէ

մակերեսի քարերը հավաքելը, որն իրականացվում է ԼԿՆ-3.2 (ԿՈՒՄՍ-100) Քարհավաք մեքենայու: Աշխատանքի այս օղակում ւպետք է աշխատել, որ հողի մակերեսիհումուսով հարուստ շերտը Քարերի հետ չքերվի տարվի. Կիսաթաղված քարերը հեռացնելու համար առանձին դեպքերում կարելի է օգտագործել նան ավելի հզոր մեքենաներ`ԿՈՒՄՄ-100 կամ Դ-576 բՔարերի բարձումը տեղափոխող միջոցների վրա իրականացվում է հենց նույն ՍԿՆ-3,2 «ԿՈՒՄԱ-100)քարհավաք մեքենայով,իսկ 2ՊՏՕ-8 տեղափոխումը` մակնիշիկցորդիչով: Արտադրությանմեջ հաճախքարերի տեղափոխումը կատարումեն օգտագործելովմետաղյա թիթեղներ:Նման մեթոդն անթույլատրելիէ, քանի ոբ այս մեթոդը կիրառելիսնախարտադրողականությունը ցածր է ն ապա քայ-

նրա ագրովատացնում

է հողի ստրուկտուրան, փոշիացնում քայում

հատկությունները: ֆիզիկական

ՐՃ

ք

ա)

`:

Յոր 8

1.

վրա. Նկ. 87.Քարերիբարձումըսահնակնեռի

խոր Տ Րհետնապես, հողի այ

որտեղ տեղանքիմակերնույթը Այն տարածություններում, ու ղուբորդ է, կան խորխորատներձորակներ, անհրաժեշտ համար րի շերտը փոսերը չլցնելուց խուսափելու ավարտելուցհետո հավասար շեր հավաքել մի կողմ ն հարթեցումն դաշտում:

80սմ խորությանվրա ընկածքարերը Մինչ տով հանելու համար տարածություններու ել

են ԿՈՒՄՍ-100, իսկ առանձին օգտագործում

մեքենաներ: եղած քարերը լրիվ հեռագծելու համար, բնույթից Ու աստիճանից, հողերի քարքարոտության Նը Դաշտի մակերեսիքարերը հավաքելու 2-3 խոր փխրեցում: կց մեքենա, են ՍԿՆ-2.6 մակնիշի քարհավաք օգտագործում ու Հաճախ, հատկապեսկարտոֆիլի Ց-4 է տրակտորին: է լի անհրաժեշտ տուղներիտակ հատկացվողհողերում, օգ Նման դեպքում տից հեռացնել նան 5 սմ-ից խոշոր քարերը: մ եքենա: գործումեն ԿՈՒՄ-1,2 մակնիշի քարհավաք ու մէուներ մեքենաներ Ներկայումս ստեղծվածեն նոր քարհավաք արտադրությունը որոնց զանգվածային խանիզմներ, արդ) կատարվողաշխատանքների յուն կտա բարձրացնել Յբ մակնիշի

ԱԱ

կախված

կատար" Աո

որը ար ատա " դաշւն զ

Մ

ուբյունը:

վերջնական Ք արհավաք աշխատանքների տեխնոլոգիա .

ործ պրոցեսը համարվումէ հարթեցումը,

իրականացվում բար`

էլ

շնորհիւ|վերացվու Վարթեցման հարթեցուցիչներով: բազավոր

մակերնույթի անհարթություննեը նե նպաստավոր պայմաններ ստեղծվումխոնավությունըհամաչափտեղաբաշխելու համար:

.-Ե-Ն1.

Նկ. 68.Քարերիտեղափոխումըսահնակներով.

մշակաբույսերի տակ հատկացվող հողերում քարԴաշտային հավաք աշխատանքները պետք է կատարելխնամքով, այն հաշվով. որ հնարավոր լինի դաշտային աշխատանքներըկատարել առանց մեքենաների ու գործիքների բանող օրգանները ջարդվելու: Բազմամյա տնկարկների(պտղատուներ, խաղող) տակ հատկացվողհողերում նրա պրոֆիլից քարերի լրիվ հանելը, եթե հիմնաշրջում կատարելու անհրաժեշտություն չկա (ցեմենտացած հորիզոնի բացակայությանդեպքում) պարտադիրչէ, չնայած ցանկալի է: Ինչպես վերը նշվեց, քարքարոտ հողերն իրացվում են տարբեր գյուղատնտեսականմշակաբույսերին հատկացնելու համար: Եթե դաշտային մշակաբույսերինհատկացվողհողերի նկատմամբ համեմատաբար մեծ պահանջկոտություն չի ներկայացվում, ապա բազմամյա մշակաբույսերի համար այդ պահանջները մեծ են: Հարցն այն է, որ ոչ բոլոր քարքարոտ հողերը կարելի է մելիորացիայի ենթարկել ու հատկացնել բազմամյա տնկարկների,քանի որ քարքարոտ հողերում բազմամյա տնկարկների բնականոն աճն ու զարգացումը ապահովվում է միայն այն դեպքում, երբ մինչն կարծր ապարները հասնող մանրահողայինշերտի հաստությունը քարերը հեռացնելուց հետո 70 սմ-ից պակասչէ: Նշանակում է մինչն քարեր հեռացնելը հող փորելու հզորությունը պետք է 70 սմ -ից ավել լինի: Հողագիտության ն ագրոքիմիայի գիտահետազոտականինստիտուտի ուսումնասիրություններով(Ա.Նազարեթյան) պարզվել է, որ Արարատյանգոգահովտինախալեռնայինգոտու գորշ ն շագնակագույն հողերում քարերի պարունակությունը 0-100 սմ շերտում

տատանվում է հողի ծավալի 21-5896-ի սահմաններում:Ուրեմն մեր հանրապետությունումունենք հողեր, որտեղ ծավալի կեսից ավելին քարեր են, ն քարերը հանելուց ու հավաքելուց հետո հողաշերտի հաստությունը շուրջ երկու անգամ նվազում է: Այս հանգամանքնանպայմանպետք է հաշվի առնել, երբ նախատեսվումէ մելիորացված տարածություններըիրացնել պտղատուներիու խաղողիհամար: Քարհավաք աշխատանքներիկատարմաննախագծերըկազմելիս շատ կարնոր է տարածքի մայրատեսակներիբնույթը պարզելը: Եթե քարհավաք աշխատանքներիցհետո մանրահողի շերտի հաստությունը 70 սմ -ից պակասէ, բայց մայրատեսակիշերտերը կարծը չեն, ներկայացնում են ավազներ, կավավազներ, շլակներ, հեշտ քայքայվող տուֆեր կամքիմիական ու կենսաբանականգործոնների ազդեցության տակ հեշտ քայքայվուղ այլ մայրականապարներեն, ապա նման մելիորացվածտարածություկնները կարելի է առանց տատանվելու հատկացնել բազմամյա տնկարկների` պտղատուների ն խաղողի: Մնացած դեպքերում այն մելիորացված հողերը, որոնց մայրատեսակներըկարծր են ու մելիորացիայիցհետո հողաշերտի հաստությունը նվազ է, հեռանկարայինչէ ն բնականաբար չի երաշխավորվումհատկացնելպտղատուներին: Դժբախտաբար մեր հանրապետության նախալեռնային գոտում, որտեղ պտղատուներիու խաղողի աճեցման համար կան միանգամայն նպաստավորկլիմայական պայմաններ, կես մետրից հզոր հողաշերտ ունեցող հողերի զբաղեցրած տարածությունըշատ մեծ չէ: Օրինակ՝«Վայպետհողշիննախագիծ» ինստիտուտիտվյալներով 50 սմ-ից բարձր հզորություն ունեցող գորշ կիսաանապատային հողերը զբաղեցնում են շուրջ 496, շագանակագույնհողերը` 11,572: Այս թվերն ասում են այն մասին, որ մելիորացվածհողերից բազմամյա տնկարկներիկարող ենք հատկացնելսահմանափակտարածություններ: Մեր հանրապետությանտարածքում խայտաբղետ մայրատեսակներիառկայությունը,երբ գրեթե ամեն քայլափոխումփոխվում է դրանց բնույթը, պահանջում է հողագիտականաշխատանքների ժամանակ մանրակրկիտ ուսումնասիրություններ կատարել ոչ միայն հողածածկի, այլն մայրատեսակներիբնույթի պարզաբանման վերաբերյալ: Դրա համար, մինչն հողային ուսումնասիրություններ կատարելը, պետք է նախնական հետազոտությունների միջոցով պարզել ու ընտրել գյուղատնտեսականիրացման համար պիտանի տարածությունները ն ապա անջատել հաշվարկային տարածություններ՝ հեռացմանենթակաքարերիքանակի հաշվառման համար: Ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ զայաստանինախալեռնային գոտում բազմամյա տնկարկների տակ հատկացված

հողերի գերակշռող մասը (հաճախ 70-8095»-իցավելին) ունի կես մետրից պակաս հզորություն, որի պատճառովէլ ւսրմատների բնականոն աճի՝ու զարգացման պայմանները բացակայում են (արմատները չեն ապահովվում համապատասխան թանակի ջրով ու սննդանյութերով),որը ն մեծ մասամբ պայմանավորումէ պտղատուների ու խաղողի ցածր արտադրողականությունը:Դեռ ավելին, շատ հաճախայգիները շարքից դուրս են գալիս մինչն պտղաբերելըկաճ պտղաբերումից3-5 տարի հետո: (ԱՆազարեթյան) մելիորացված գորշ կիսաանապատա տիտուտի,(Ա.Նազարեթյան) մելիորացվածգորշ կիսաանապատային քարքարոտ հողերում, որոնք պարունակումեն ծավալի 40-5044ի չափով քարեր, հողաշերտի հզորությունը նվազել է ն ցեմենտացած շերտն էլ չվերացնելու պայմաններում, հիմնականում ջրի պակասությանհետնանքով այգիները հիմնադրելուց 5 տարի հետո բոլոր դեղձենուտնկիները չորացել են, իսկ խնձորենին ոչնչացել է 86026-ով, ըստ որում 40-5046-ը առաջիներկու տարում: Խոսելով քարքարոտ հողերի մելիորացման մասին, չի կարելի չխոսել նան մեր հանրնապետությանհողերում որոշ խորությանվրա առաջացած ցեմենտացած հորիզոնի, բացասական ազդեցության մասին: Արարատյանգոգահովտի նախալեռնային գոտում հողերի նվազ հզորությունըշատ դեպքերում պայմանավորվածէ նան իլյուվիալ-ցեմենտացածհորիզոնիառկայությամբ: Ուսումնասիրություններից պարզված է, որ շատ ուժեղ ցեմենտացած հորիզոնը հանդես է գալիս հիմնականում20-50 սմ խորության սահմաններումե ունի 10-15 սմ, իսկ առանձին դեպքերում դեռ ավելին հաստություն: Ցեմենտացած շերտերը հանդիպում են ինչպես համատարածու միատարրզանգվածայինշերտերով, այնպես էլ մանրահողով միմյանցից անջատվածառանձին սալիկներով: Ցեմենտացածհորիզոնի առաջացումը կաւվված է որոշակիջրաջերմային պայմաններումհողի պրոֆիլի որոշ խորության վրա մեծ քանակությամբ կարբոնատներիկուտակման հետ: Ուսումնասիրություններից պարզվածէ, որ եթե հողերը քարքարուո են, ապա նման դեպքերում ցենտացած կարբոնատայինշերտերով ծածկվում են քարերի

ուտի,

՝

:

լենրածման: Հերոոտազած ետերըլա կատարին Աեմակարգի

մակերեսը, ն -

հաճախցեմեն

ծ հորիզոն

նում:

ինչպես նան ջրի համար անթափանցելի են, նրանք ունեն շատ ն փոքր ծակոտկեբարձրծավալայինզանգված (մինչն 1.7-1,8գ/սմ3) նություն (մինչն 30-3596): Ցեմենտացած, ինչպես ընդունված է ասել քարացած շերտերը պետք է պարտադիրփշրել խոր փխրեցնող համապատասխանմեքենաներով կամ անհրաժեշտության դեպքում նույնիսկ պայթեցում-

Է`

--

ԱԱ-Ն

ո

ների ճանապարհովհանել հողի երես շորտնր ճիշտ կլինի ց քայիչ ներգործությանը: ո ները քարերի հետ միասինդաշտից երի մելիորացման ԱԱՆԱ Պրակտիկայում ր ժամանակ աչքաթող են անում ցեմե նոր հիմնադրված ն չեն վերացնում այն: Հետնանքըլինու չո շարքից պտղատու այգիներըկարճ ժամանակամիջոցու տե ղ ի է ունեդուրս են գալիս: Երիտասարդ այգիների չորացումը հորիզոնիտարա ծություննենում այն պատճառով,որ ցեմենտացած իր մեջ շատ ջուր րում հողաշերտըսակավ հզորէ ն չի կարողանում պահել: Որպեսզիբույսերի հա անհրաժեշտ լինում փոքր նորմերով ԱԱ րել (շուրջ 25 ջրումներ): Բնական ն ջրումներ կատարելը շատ հաճախ տնկիներըջրի պակասիցչորանում օն:

է

սարդ

Ա

ան

արել »

առկայու բորի ԱՑ ւ միջոցում անում էր

ԱԱ պահանջը երը Ա.

անն

ումն իրի

Նկ. 69.Քարքարոտ հողերի մելիորացումը.

Նոր քարքարոտ հողերը բազմամյատնկարկների ված քար որ մե մելիորացված տակ հատկազոոքու չ րերը հեռացնելուց այսինքն ինչպիսինէ լինելու արշատաբաավ չոր եզրած Ասենք, որ պետք է ի նկատի ունենալ ոչ միայնքարերիզբաղեցր է հետո տեղի մելի քը, որոր մելիորացիայից գ ծավալը, այլն այ ը հանգամանքը,

Ամո նվե -՛ անիոյա դեպքում հեոոի մատ հաստու լեբնակ չերրի լ

ունենում նան հողի նստեցում,որի հետեանքով նույնպես հողաշերն նվազում է: Հողագիտության հզորությունը բավականաչափ

ննրոռիմիայի ԱԱարան

ուսումնասիինստիտուտի

րություններով պարզվել է. որ թույլ ն միջակ քարքարոտ հողերը մելիորացիայի ենթարկելուց հետո հետագա նստեցման հետնանքով մանրահողային շերւոի հզորությունը նվազել է 5-6, իսկ ուժեղ քարքարոտ հողերում՝մինչն 18 սմ: Այդ նույն ինստիտուտի րությունները դարձյալ պարզել են, որ բազմամյա տնկարկների պտղատուների ն խաղողի ամենալավ աճ ու զարգացում ապահովվում է այն տարածություններում,որտեղ հողերը թույլ թարքարուտ են, այսինքն պարունակում են 20 «2-ից պակաս քարեր, ն քարերը հեռացնելուց ու հողը նստելուց հետո հողաշերւոի հաստությունը (մանրահողայինշերտի) 70 սմ-իցպակասչէ: Քարքարոտ ոողերիիրացմանհամարպահանջվումէ հսկայական ձավալի հողային աշխատանքներ կատարել. Հեւտնապես, պետք է նախագծերըկազձվեն միանգամայնհիմնավոր. կանխագուշակված ու երաշխավորված լինեն մշակվող գյուղատնտեսական բույսերի բնականոնաճն ու զարգացումը ն բարձր բերքի ստացումը` Քարքարոտ հողերի իրացման համար կազմվող նախագծերում պետք է Ո: միայն հաշվի առնել ն արտացոլել մելիորացիայի տեխնոլոգիական պրոցեսներն ու անհրաժեշտ մեխանիզմների համալիրը. այլն այդ հողերի գյուղատնտեսական իրացման ընթացքում անհրաժեշտ կիրառվելիք ագրոմելիորատիվ միջոցառումները: Մելիորացված հողերն յտ կամ այն գյուղատնտեսական մշակաբույսի հատկացնելու հարցը լուծելիս պետք է հաշվի առնել մելիռրացիայիցհետո գոյացածհողաշերտիհաստությունը, մւայրատեսակներիբնույթը, լանջերի թեքությունը ն դիրքադրումը, տեղանջի մակերնույթիձեր, դաշտումձորերի ու ձորակներիառկայություու նը, խորխորատներով ողողատներովդրանց կտրտվածությունը. էրոզիոն պրոցեսներիզարգացման պոտենցիալ վտանգը ն շատ այլ

ուսումնասի-

հարցեր: Տեխնիկայի զարգացման

ն

բարձի արտադրողականությունու-

նեցող նոր բարհավաք մեքենաներ ստեղծելուն զուգընթաց զգալիորեն մեծանում են թարքւաարուռ հողերի շատ հաճախ իրացզմանհնւս-

Մեր հանրապլետուբյունում շաւո հաճախ իրացրավորուբթյունները: վում են այնպիսի ցածր արտադրողականություն ունեցող հողեր. որոնցում քարերի պարունակությունը հասնումէ մինչն 1500-200մ"/ ո ն դեռ ավելին: են տվել, որ թույլ Հաշվարկները ցույց քարքարոտ (մինչն 500տ/հ) հողերում քարհավաթ աշխատանքներիընդհանուրծախսեԱՄՆ դոլլար, իսկ միջակ րը հեկտարի հաշվով կազմում է 280-310 1150-1200 քարքարոտ (500-1500տ/հ) հողերում` դոլլար: Ներդրված կապիտալ միջոցները փոխհատուցվումեն` թույլ քարքարոտ հողերում՝ 3-4 տարում, միջակՔարքարուո հողերում` 13-17 տարում:

նոր հողերի ավելացուՄեր սակավահող հանրաւվետությունում է հողերի իհաշիվ քարքարոտ կատարվիի չափերով պետք մը արւոադհողը գյուղատնտեսական առնելով, որ րացման: Հաշվի մեծ

րության հիմնականմիջոցնէ ն այն ժողովրդինտրվումէ հավերժօգտագործելու համար, նույնիսկ ուժեղ քարքարոտ հողերի իրացումը

արտադրության մեխանիզմներիզանգվածային (հաճապատասխան դեպքում) խիստ անհրաժեշտ է, անկախ նրանից, թե ինչ ժամանամիջոցները: կաճիջոցում կփոխհատուցվեն ԱՊՀ երկրներում, մասնավորապես մեր հանրապետությունում իրականացնելուհամապատասկան քարհավաքաշխատանքներն ու խան մեքենաներ տարբեր մեխանիզմներ: Կանոնավոր Սատարե-

կապիտալ

լագործվում է քարհավաքի մեքենաների ն մելիորատիվ աշխատանքների տեխնոլոգիան, որը հնարավորություն կտա առաջիկա ավելի լայնորեն տարիներին մեր հասնրապետությունում հողերի մելիորացայիաշխատանքները: քարքարուո Ինչ խոսք, որ քարհավաք աշխատանքներըհիմնականումկատարվում են ճիշտ ու սահմանված տեխնոլոգիայով:Բայց դրա կողհողերի իրացման ժամանակ, առանձին` դեպքեքին, քարքարոտ րում, քարերը կույտերով թողնում են դաշտերումն հաճախիրացվող հողերի մինչն 5-635-ը ն դեռ ավելին մնում է անօգտագործելի: դեռ հողերի արդյունավետ օգտագործման նպատակներովպահանջվում է, որպեսզի հավաքվածքարերը անմիջապեսդուրս բերվեն դաշտից ու թաղվենձորերում, տարածքի փոս ընկած տւսրածություններում,ծածկվենառնվազն 30 սմ հողաշերտով (եթե դաշտը նախատեսվումէ հատկացնել դաշտայինմշակաբույսերի ն օգտանպատակներով):Եթե տարածքը նախագործել գյուղատնտեսական տեսվում Է հատկացնել բազմամյա տնկարկների` պտղատուների կամ խաղողի, ապա հողածածկվողշերտի հաստությունը կրկնակի անգամ ավելի պետք է լինի: Քարքարոտ հողերի մելիորացիայի ընթացքում կատարվող մի ու քարացրոնպրոցեսների (քարաջմճբերի ու հողի պրոֆիլում թաղված ու ների հավասարեցում,մակերեսային ու հանում ցեմենտացած հեռացում դաշտից, կիսաթաղված քարերի հորիզոնի փշրում ու վերացում, տարածքի հարթեցում ե այլն) հատկություներ հետնանքով հողի մի շարք ագրոարտադրական փոխվում են ն վատանումեն նրա բերրիության պայմանները: Այդ աշխատանքներիկատարմանընթացքում հողը տեղաշարժվումե տեղաբաշխվումէ ոչ միայն հորիզոնականուղղությամբ, այլն ուղղահայաց ուղղությամբ, որի հետեանքով էլ հողի առաջնային բնական կառուցվածքը, նրա ֆիզիկական պայմանները խիստ վերափոխվումեն բացասականիմաստով: Այս ւիուիոխություններնավելի

ծավալել

Մինչ-

տեխնոլոգիական շարք

ուժեղ են արտահայտվումԱրարատյանգոգահովտինախալեռնային գոտում ձնավորված գորշ ու շագանակագույնհողերում, որոնք սակավազոր կամ միջակ հզորության են, ունեն բավականցածր բեր-

րիություն:

Հողի հատկությունների փոփոխության էությունը մելիորատիվ աշխատանքների-կատարման ընթացքում այն է, որ մելիորացված շերտի սահմաններումմանրահողիքանակը հողի ընդհանուրծավալի ու կշռի հաշվով կուսականհողերի համեմատությամբ որոշ չափո. նան հետ Է է: հողի կառուցավելանում Վերջինիս կապվածփոխվում վածքը: ճիշտ է, մելիորացիայից անմիջապես հետո հողի կառուցվածքը կուսական հողերի համեմատությամբ համեմատաբար փուխր է լինում, սակայն դրանց իրացման հենց առաջին տարվանից, մանավանդ ոռոգվող տարածություններում, աստիճանաբար հողն սկսում Է ամրանալ: Մելիորացվածհողերում խիստ փոփոխություն է տեղի ունենում հումուսի պարունակությանտեսակետից: Այդ փոփոխությունըհատկապես ցայտուն է արտահայտվումկիսաանապատայինգորշ, գորշ ն շագանակագույնհողերում, որոնք քիչ հումուս են պարունակում,ն հումուսային հորիզոնների հաստությունն էլ մեծ չէ: Նոր մելիորացված հողերում, ինչպես այդ պարզվել է Հողագիտությանն ագրոքիմիայի գիտահետազոտականինստիտուտի կողմից կատարվածուսումնասիրություններից, հումուսը, որի պարունակությունը հասնում է 1,2-2,596-ի, գրեթե համաչափ բաշխվում է հողի պրոֆիլում: Յետնանքը լինում է այն, որ հողի վերին շերտերում հումուսի քանակն էլ ավելի է նվազում: Նոր մելիորացված հողերում հողի ստրուկտուրան խիստ ՛փոշիանում է, գրեթե կրկնակի պակասում է ջրակայուն ագրեգատների քանակը (կուսական հողերում 35-43962,իսկ նոր մելիորացված հողերում` 17-22965):Դրա հետ կապված զգալի թուլանում է ջրաթափանցությունը՝ նոր մելիորացվածհողերում ջրաթանցությունըկուսական հողերի համեմատությամբ նվազում է շուրջ 1,3-1,5 անգամ (Ա.Նազարեթյան, 1985): Բաղրամյանիտարածաշրջանումկատարվածուսումնասիրություններից (Կ.Գաբրիելյան, է.Հայրապետյան, 1989) պարզվել է, որ բազմամյատնկարկներինհատկացվողնոր իրացվողլեռնային գորշ հողերում մելիորացվածշերտի սահմաններում » 0,25 մմ-ից ջրակայուն ագրեգատներիքանակը լավագույն դեպքում հասնում է մինչն 32,696-ի, ծավալային զանգվածը որոշ դեպքերում հասնում է նույնիսկ 1,65գ/սմ--ի, իսկ ընդհանուր ծակոտկենությունը`37,396-ի: Նոր մելիորացվածհողերում, որտեղ կատարվելեն քարհավաք, կապիտալ հարթեցում ն մելիորատիվ այլ աշխատանքներ,ջրաթափան'

ցությունն առաջին ժամում եղել է 16,9-19,4մմ/ժամ, այն դեպքում, երբ կուսական հողերում այն կազմել է 50,4-54,6 մմ/ժ կամ 2,6-3,2 անգամ ավելի: Հետագա 5 ժամվա ընթացքում մելիորացվածհողեկազմել է 5,7-10,3, իսկ կուսական հողերումջրաթափանցությունը րում` 28,6-33,3մմ/ժամ, կամ 2,7-5,0 անգամ ավելի: Նույնը կարելի է ասել նան դաշտային սահմանային խոնավունակության վերաբերյալ: Այսպես, եթե կուսական հողերում դաշտային սահմանայինխոնավունակությունը հողի 0-70 սմ շերտում ե70-100 է սմ-ում՝ ղել 21,8-26,3, իսկ 16,2-18,796, ապա մելիորացված ու բնականկառուցվածքըխախտվածհողերում այդ ցուցանիշները 16,3նշված խորություններումկազմել են համապատասխանաբար 24,0 ն 15,7-16,496: Եթե կուսական հողերի վերին շերտերում ջրալույծ աղեր չկան, ապա մելիորատիվմի շարք աշխատանքներիրականացնելուց հետո ստորին աղակալածշերտերը, խառնվելովվերին շերտերի հետ, այն հարստացնումեն ջրալույծ աղերով, որոնց քանակն առանձինդեպքերում հասնում է մինչն 1,7-2,246-ի:

նախքինքարքարոտ հողերում աճեցված Նկ.՛0.Մելիորացված աշնանացան ցորեն(Սեանիտարածաշրջան)

Սնանի ավազանում կատարված ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ մեծ հզորություն (հզոր ն գերհզոր) ունեցող սնահողերում քարքարոտ հողերի իրացման նպատակով կատարվող մելիոերին շերտերում հումուրատիվ ա շխատանքներիընթացքում հո սի, ընդհանուր ազոտի ն այլ ւ խիստ փոփոխությունչի կատարվում:Այդ փոփոխություններըչնչին են ն հողի վերին շերտերի բերրիության նվազում առաջ չեն բերում: .

նդանյուների քանակի ւառանձնակ

Եվ դա բնական է, քանի որ ,նախ, սնահողերի/Ճ հորիզոնը բավական հաստ հողաշերւո է ներկայացնում,ն ապա` անցողիկ 8 հումուս է պարունակում: նույնպեսբավականմեծ քանակությամբ հետ մելլտեղ, խիստփոփոխությունէ տեղի ունենում Այս բոլորի պարզվել հողի ստուկտուրւսյիկազմում: Ուսումնասիրություններից է, որ քարքարոտ հողերում մելիորատիվաշխատանքներիրականացնելուց հետո ստրուկտուրան չուրջ կես մետր չերտի սահմաննեէ՝ րում ուժեղ քայքայվում »0,25մմ-ից մեծ ջրակայուն քանակը Ց հորիզոնի սահմաններումնվազում է 13-1745-ով, իսկ 4 հորիզոնում` 20-30օ5-ով (Ռ.Զաքոյան, 1982):

ակուննա

հորիզոնը

:

:

ագրեգատների

րանա տնկարկների

Աա

ԱԱ

Աղյուսակ 27 խոնավունակության

սահմանային

հիմնադրմանհամարնոր մելիորացվածհողերում

-

ռ

Կուսականհող

Նոր մելիորացված հող

լ

|

|

Ջրաթափանցությու- դաշտային սահ- ջրաթափանցութմանայինխոնավունը (իշտսմ) | յունը «հՀ5 սժ) նակությունը (ԴՍԽ)|`

ԷՏ-

«8

.շ

-

Հ

ՓՏ

Լիճ

2-րդ

՝

4-րդ 5-րդ

|

6-րդ

30,7 29.7 28,6 | 28.0

1-ին 504 28.0 3-րդ | 4-րդ շ Բո

ե

|234-283|

218235

|132-175|

70108

|

26.0

5-րդ

6-րդ ՛

|

1-ին

Պ

անին

4-րդ

4:

5-րդ

6դ|/592

Ծ7

5-րդ

6-րդ

6.0

Ն

|

| 202.274. | |

|

|

ՀԾ

| 70100

935:

4-րդ

|142-18,7|

|

3-րդ /28Ե324ն|

70100

ը

|

:

3-րդ

2-րդ

Ք

Օ30 12214256.1-ին

՝

| |»

-

-

ոՅՕ

|

մեժամ

Ջ6

`

Շ

3-րդ

|

Ե

| նային սահմա-: հոգնա կությունը ՄԵ)|

յ

դաշտային

:

40227

:

187161:

ավ

| 204212

'

172.911

ՀԵՂ ԳՈՐԻՍ

|

10100

| 198-654

| յ

Ճիշտ է, մելիորացվածհողերը երկար տարիներգյուղատնտե-

Լն:Աե է ովաոազվում դիական բատկրւթյունները, Բորշ նյութերի լավանում բանակը, ստրուկտուրան, լում օրգանական է

հողն ավելի փուխր կառուցվածքէ ստանում ն այլն, սակայն ամի հողի լավացումըընթանում է շատ դանդաղ' Ա.նազարեթյանի ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ Արարատյան գոգահովտիգորշ ն շագնակագույն հողերի մելիորագիայից ու բազմամյա տնկարկներիհատկացվելուցհետո նրանցում հումուսիթանակը, ջրաթափանցությունը ն այլ ագրոֆիզիկական են հատկությունները կարող վերականգնվելու հասնել կուսական հողերիսկզբնականմակարդակին միայն 10-15 տարի անց: Այդ նշանակում է, որ մելիորացվածհողերը տասնյակ տարիներ թողնելով գածր բերրիության մակարդակիվորա,չեն կարող աւպահովելոչ լիարժեքպտղատու ու խաղողիայգիներ ն ոչ էլ բարձր բերք: Դեռ ավելին, վատ ջրաֆիզիկական, մասնավորապեւջրաթափանցությանու ծծանցման հատկությունների հետեանքովթեքություններիվրազարգանումԷ ոռոգման էրոզիա իր մի շարք բազասւական հետնանքներով: Այս բոլորն ասում են այն մասին, որ քարքարոտ հողերի իրւսցման առաջինիսկ տարիներինպետք է արդյունավետմիջոցառումներ կիրառել ոչ ճիայն վերականգնելու, այլն բարձրացնելու նոր իրացվողհողերի բերրիությունը,լավացնելու դրանցագրոնոմիական հատկությունները,մասնավորապեսլավացնելու սւորուկտուրան. նայլն: ջրաֆիզիկական հաւոկությունները Օրգանականնյութերիցաղքատ ու անբարելավսննդայինռեժիմ ունեցող նոր մելիորացվածհողերի ագրոֆիզիկականհատկությունների լավացմանու կուլտուրականացման համարանհրաժեշտէ հողը պարարտացնել հումուսային խտանյութերով: նման խտանյութ վերջին տւսրիներինսկսել են արտադրել ԱՊՀ երկրների տարբեր գիտաարւուսդրական միավորումների կողմից: Մեկ կգ հումուսային խտանյուբըբաւլլականէ 40 հեկտար հողատարածություն լպարարտացնելու համար: Քարքարոտ հողերի մելիորատիվվիճակը լավացնելու համար անհրաժեշտ է, որ քարհաւլվաքիաշխաւոանքները կատարվենպահանջվող տեխնոլոգիւսյով,մասնավորապես համաչափկատարվեն խորքային քարերի հավաքն ու հողի նախապատրաստումը: Շատ հաճախ հարթեցումից,ծառւստնկումից ու ոռոգումներիցհետո հողն առանձինտեղերում իջնում է` նսւուլածքէ տալիս, ե տեղի է ունենում ջրի անհամաչափբաշխում այգում: Այդիներըհիմնադրելուց 2-3 տարիհետո, մշակության ընթացքում անհրաժեշտ լինում նոր քարէԷ

լդ

առաջ Նոու ա տի ատի Արան են ոեխնոաթյաւա է հաա

:

ա

ա

ստրուկտուրան,

ու

ա

համեմատաբա

վում նրա մասամբմակերեսային բերրի շերտը հողատարվում է, ն այս բոլորի հետնեւսնքովծառատե-

Դ|ց

սակների աճի ու զարգացմանհամար ստեղծվում են անբավարար

ւպայմաններ:

է ժամանակ նախագծման Մելիորատիվաշխատանքների պետք որւպեսզի նան հաճար, երկրորդ փուլի աշխատանքներ պլանավորել մելիորացվածհողերը 3-4 տարի օգտագործելուցհետո կատարվի

լրացուցիչ քարհավաք: Ինչպես

ցույց

են

նոր վել` ուսումնասիրությունները,

.

իրացվող

հողերն անմիջապես այգիների ու պտղատու կուլտուրաների տակ օգտագործելուպրակտիկանիրեն չի արդարացնում, ցածր է լինում իրացված հողերի արտադրողակամնությունը, բազմամյաբույսերիաճի ու զարգացմանհամար բնականոնպայմաններ հաճախ բացակայում են: Այգիներիհիմնադրմանհամար գիտականհիմնարկներիկողավեաշխատանքների մից մշակվել է հողի նախապատրաստական հետո նախատեսվում լի արդյունավետտեխնոլոգիա: Քարհավաքից մշակաբույսերի,բերէ առաջին տարին մշակել հացահատիկային քահավայից հեւոո կատարել լրացուցիչ հարթեցում,խոր վար, Քարհավաբ, որից հետո հող մտցնել օրգանականու հանքայինւվարարտանյութեր:Այս բոլորից հետո անհրաժեշտ է 3 տարի դաշտը դնել առվույտի տակ` ամեն տարի հող մտցնելով հանքային պարարտանհետո յութեր: 3-րդ տարվա վերջում, առվույտի բերքահավաքից ու կատապետք է կատարել վար, ի հայտ եկած քարերը հեռացնել ու հանքային րել հարթեցում: Այնուհետնտնկաշարքերում գոմաղբի ու կատարելծառատունկ: խառնուրդմտցնել պարատանյութերի ցույց են տվել. որ նոր մելիորացված Ուսումնասիրությունները հողերը (մուգ շագանակագույն)առվույտի տակ դնելու դեպքում տարվա ընթացքումօրակայունագրեգատներիքանակը 20-2246-ից հասնում է 30-4042-ի, իսկ 8-10 տարի հետո` 47-55:6-ի: Այդ ժամանամեծանում է 1,8-2,0 անկաընթացքումհողի շրաթաւիանցությունը ու գամ, որը շատ կարնորէ բազմամյատնկարկներիբնականոնաճն զարգացումըապահովելու համար: Բացի այդ բոլորից, բազմամյա խոտաբույսերիմշակությունընպաստում է նոր մելիորացվածհողեխոավելացմանը, րի կառուցվածքիլավացմանը,ծակոտկենության 1986): բարձիացմաքը նավունակության Ն այլն (Ա.ԽԾազարեթյան, Բազմամյատնկարկներիհատկացնելու համար նոր մելիորացհողերում հաճախ նկաւովող լեռնային գորչ կիսաանապատային վում են խորքայինաղակալմանպրոցեսներ:Աղերը հիմնականում են կալցիումին մագնեզիումիսուլֆատներ ու հիդրոներկայացնում

քարքարոտ

կարբոնատներ:

Մելիորատիվաշխատանքներիիրականացմանընթացքումհս:են ճախ աղեր պարունակող խոր շերտերը տեղափոխվում վերին

։

չերտերըն հողի ակտիվշերտը, որտեղ սովորաբարտեղաբաշխվում է արմատայինհամակարգը,հարստանում է ջրալույծ աղերով ն անբարենպաստպայմաններ են ստեղծվում բույսերի բնականոնաճի ու զարգագման համար: Նման հողերը աղազերծելու ն արմատաբնակշերտում կուլտուրականբույսերի բնականոնաճի ու զարգացմանհամար բարելավ միջավայր ստեղծելու նպատակովանհրաժեշտէ դրանցագրոֆիզիկականհատկություններըբարելավելումիջոցով ուժեղացնելհողի ծծանցմանհատկությունըն գյուղատնտեսական բույսերիմշակման առաջինտարիներինոռոգումըկատարելայնպիսինորմերով,որոնք ապահովենաղերի լվացումն ու տեղափոխումնհողի խոր շերտերը: Վերջինս պահանջումէ ոռոգման նորմերըբարձրացնելոչ պակաս, քան 2542-ով: եթե դաշտում մինչն բազմամյա տնկարկների հիմնադրումը մշակվում է առվույտ, ապա ջրման նորման 800 4"/հ-ից անհրաժեշտ է հասգնել 1000 իսկ հացահատիկ մշակելու դեպքում 500 Յ/հ-իցհասցնել 650 մ՞/հ-ի: Գորշ կիսաանապատային,ինչւվեւսնալ. շագանակագույնհռղերի տարածմանսահմաններումնոր մելիորացվող հողերի անբարելավ ագրոֆիզիկականհատկությունները ն թույլ կուլտուրասկանացված լինելը պահանջում է, որպեսզի դրանց իրացմանառաջին տարիներինջրումները կատարել հաճախակի ն այնպիսի հւսշվարկներով, որպեսզի պահանջվող խորությամբ խոնավացվի դաշտի ամ-

մ'/Ռ-ի,

բողջ մակերեսը, այսինքն ինչպես այգիների միջշարքային, այնպես էլ միջբույսայինտարածությունները: Անհրաժեշտ է այգիների ոռոգումը կատարել ոչ միայն բույսերի վեգետացիայիընթացքում, այլն մինչն ուշ աշուն, իսկ եթե հողը սառած չէ, ւ եղանակը բարենպաստէ` նան ձմռանը: Հողում օպտիմալ խոնավությանպայմաններ ստեղծելով, թուլացվում Է կուտակված մեռած բուսականմնացորդներիհանքայնացումը Է ընդհւսկառակը` ուժեղացվում հումուսագոյացումը: Այս բոլորը ոչ միայն բարելավում է հողի օրային ռեժիմը, այլն ակտիվացնումհողակազմող պրոցեսները, բարելավում նրա կուլտուրական վիճակը: Հանրապետությունումտարեցտարիպետք է ընդարձակվիքարհավաքի ու նոր իրացված հողերում մշակվող կուլտուրաների ծավալը Սովորաբար մելիորատիվ ջոկատները համայնքների հետ իրենց հաշիվներն ավարտում են քւսրերի նախագծայինհավաբը կատարելուցհետո: Մինչդեռ համայնքներինհանձնված մելիորացված հողերի մի քանի տարի մշակությանդեպքում ստորին շերտերից նոր քարեր են մակերես` դուրս գալիս: Հողօգտագործողները դրանք հավաքում ու կուտակում են դաշտերում, որի սյատճառով 37)

ընկ Օում է մելիորացվածհողերի օգտագործմանգործակիցը, հողը մշակող գործիքներիու բերքահավաքիմեքենաներիաշխւստանքնեե դրանց շարժունակությունը:Քարարի ւարտադրողականությունը կույտերի շրջակայքը դառնում է մոլախոտային բուսալյանության տա րածման ու կրծողներիհավաքատեղի: Անհրաժեշտէ հավաքված քարերը դուրս տանել դաշւոից ն դրասնք օգտագործել տվյալ տարածքի ձորակների ու ցածր հատվաՕՇներիլցման հւսմար: Նմւսն տարածություններըպետք է ծածկել ն օգտագործելգյուղատնտեսությաննպատակով: հող աշերտով Նոր իրացվող հողերի բերրիության պահպանման գործում մեծ Աշաանակությունունի հւյկաէրոզիոն միջոցառումների կազմակերպումը, թանի որ առանց այն էլ սակավազորու փուխր հողաշերտն անւպաշտպանմնալու դեպթում արագորեն քայքայվում, հողատարվում է:

։

Չափազանցկարնոր միջոցառումէ նւսն փլուզումների («հարամին երի») հայտնաբերումըն փակումը: Դրանք ներհողայինէրոզիայի ամԽնավտանգավոր ձներից են ն հսկայական վնաս են հասցնում հողերի բերրիությանը, խանգարոււմ դաշտային աշխատանքների մեքեռ այացմանը,ջրի հսկայական կորստի պատճառ դառնում: «Հայպետհողշիննախագիծ» ինստիտուտի կողմից կազմած ճնաՒսագծայինտվյալներով մեր հանրապետությունում հնարավորություն կա իրացնելու ավելի քան 100 հազար հեկտար հողատարաԾություններ, որոնց գերակշռող մասը քարքարոտ է: Յուրացվող հող որից նախատեսվում է վարելահողերին հատկւսցնել 34 հազ. հեկ տար, բազմամյատնկարներին` 31,2, խոտհարքներին` 7.5. արոսներին՝ 27,4 հազ. հեկտար: Վերջին տարիներին(1985-1988 թթ) հանրապետությանտարբեր տարածաշրջաններում տարեկան իրացվում էր 8-10 հազար հեկ տար քարքարոտ հողեր: Քարքարոտ հողերի իրացման նպատակովհանրապետուբյունոււ1 ստեղծվել էին մի շարք մեքենայացվածկայաններ ու ջոկատներ (7 կայան ն 27 ջոկատ), որոնք զինված էին հանրապետության Գիտնականներիուժերով ստեղծվածհզոր քարհավաբ կոմբայննեհետո բով ու այլ մեխանիզմներով:Հողի սեփականաշնորհումից քարքարոտ հողերի մելիորացման ուղղությամբ աշխատանքներ փաստորեն չեն տարվում,որը արգելակում է մշակովի հողատարաՓու թյունների ընդարձակմանհեռանկարայինծրագրի իրականաց-

մառՇը:

ԱՌԱՄԵԼԻՈՐԱՑԻԱՆ

ԱԳՐՈԱՆՏ ԵՎ

ՀՈՂԵՐԻ ԿՈՒԼՏՈՒՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄԸ

հողերի արմատական բարելավԱգրոանտառամելիորացիան գյուղատնտեսականհողատեսքերիի արտադրողականության բարձրացմանհզոր ու անփոխարինելիմիջոց է: աճեցվող մշաՀանրապետությանշատ տարաշաշրջաններում կաբույսերից ցածր բերքի ստացմանգլխավորպատճառներիցմեկը հողում ն օդում խոնավությանպակասնէ, երաշտն ու խարշակները, ուժեղ արտահայտվածջրային էրոզիան,ինչպես նան հողերի դեֆլյացիան (քամու էրոզիան): հիմնարկներիերկարամյաուսումնասիԳիտահետազոտական րությունները, ինչպես նան արտադրությանառաջավորփորձն ասում են այն մասին, որ պաշտպանական անտառային տնկարկները ու են պահպանեխոնավություն կուտակելուն նպաստում հողում ու են կենդանիների ստեղծում բարելավմիկրոկլիմաբույսերի լուն, կյանթի ու գործունեության համար: Ագրոանտառամելիորացիան միանգամայնդրականորենէ ազդում հողագոյացման պրոցեսների ընթացթիվրա, այն ոչ միայն հողապաշտպանէ, այլն հողագոյացման ն

նող:

մեծ վաղեմություն ունի, այն իրաԱգրոանտառամելիորացիան նան Ռուսաստանում, հատկականացվում էր նախահեղափոխական պես երկաթգծայինճանապարհները ձնածածկումիցպաշտպանելու նպատակով:Երաշտի ու խորշակների, հողերի ջրային ու քամու էրոզիայի դեմ պայքարելունպատակովպաշտպանականանտառային տնկարկներիհիմնադրումըհատկապեսլայն մասշտաբներովհնւսրավոր դարձավ իրականացնելխորհրդայինիշխանության օրոք: Դաշտապաշւուվանանտառաշերտերի հիմնադրմանգիտական մշակումների հիմքը դրվեց 1881 թվականինկսզմակերպված դոկուչանյան գիտարշավով, որը լայն ու համալիր ուսումնւսսիրություն կատարեց` պարզելու ռուսական անձայրածիր տափաստանի ափորձակայաններումու փորձադաշտեռանձնահատվությունները, րում արտադրական մասշտաբներով ուսումռասիրություններ անելու նպատակովկազմվեցին տափաստանի տարածքի կազմակերպման ու պաշտպանական տնկարկների տեղաբաշխմանու հիմնադրման օրիգինալ նախագծեր: Դոկուչանյան արչավախմբի կողմից մշակված միջոցառումներըստուգվեցին արտադրականպայմաններում, ե, դրական մեծ փորձը խթան հանդիսացավռուսական տափաստանում ագրոանտառմելիորացիայի կիրառման միջոցուլ պայքար կազմակերպելու հաճախակիկրկնվող երաշտի ու խորշակների դեմ:

Ռուսաստանում

տափաստաններիանտառապատմանպատ-

մությունն սկսվում է 1883 թվականիցն կապված է Գ.Ն.Վսոցկուանվան հետ: Դոկուչանյան արշավախմբիաշխատանքներին իր ուսումնասիրություններիհիման վրա Գ.Ն.Վսոցկին տեսականորեն հիմնավորեցդուսական տափաստանում անտառներիհիմնադրման հնարավորությունները: Ռուսաստանի անտառային դեպարտաճենտը 1898 թ սկսեց անտառային պաշւտպանական տնկարկներիհիմ նադրմանմիջոցով ամրացնելշարժվող ավազուտներըե պայքարել հողերի էրոզիայի դեմ:

Ագրոանտառամելիորատիվ աշխատանքներընախկինԽորհրդային միությունում լայն թափ ստացան հատկապես հետպատերազմյան տարիներին: Այսօր անտառմելիորատիվ աշխատանքների իրականացմանանհրաժեշտությունը խիստ մեծացել է, Ն դրանց իրականացմանհամար պահանջվումէ հսկայականկապիտալմիջոց-

`

ներ: Հայաստանում

անտառամելիորատիվ աշխատանքներիիրականացման լայն ծրագիր մշակվեցգրեթե բոլոր վարչականշրջււնների համար, ն սկսվեց այդ համաժողուլրդական նշանակությունունեցողաշխատանքներիիրականացումը: Մեծ աշխատանք կատարվեց հատկապեսՍնանա լճից ազատված հողագրունտների անտառպատման ուղղությամբ, որտեղ հիմնադրվեցին շուրջ 18 հազ. հեկտար անտաղռային տնկարկներ, որոնց տեսակայինկազմը տարեցտարի բարելավում էր: Սնանա լճի «կանաչ թիկնոցի» ստեղծումը բնապահպանական շատ մեծ նշանակությունունի ե բարձր է գնահատվում: Անտառայինտնկարկներհիմնադրվեցինմի չարք համեմատաբար բարենպաստկլիմայական պայմաններունեցողշրջաններում` Ստեփանավանում,Գուգարքում, Իջնանում, Տավուշում, Գորիսում, Կապանում ն այլն: Ինչ մնում է ագրոանտառամելիորատիվ

աշխատանքներին, ապա համապատասխան նախարարությունների ու տեղական մարմիններիբույլ կազմակերպչական աշխատանքների հետնանքով,վերջին տարիներին դրանք դադարեցվեցին:Դեռ ավելին, ստեղծված դաշտապատպան անտառաշերտերն անասունների ոտքերի տակ հիմնականումոչնչացվեցին:Անտառամելիորատիվ միջոցառումները,հաւոկապես ագրոանտառամելիորագիան, դիտվում է որպես ժողուլրդատնտեսական առաջնահերթու վերին աստիճանի կարեոր խնդիր: Ագրոանտառմելիորացիան դիտվում է

որպես երաշտի, խորշակների, քամու ն ջրային էրոզիայի դեմ պայու մեր դւսշտերի բերքատվությանբարձրացմանկարնեորաԳույն միջոցառում, որը կարող է մեծ չափով օգնել պարենային ծրագրի հաջող լուծմանը: Քարի

`

:

`

Վերջին տարիներինՀայաստանիՄինիստրներիխորհուրդը մի էր այդ հարցերին,Ն մշակվել էին կոնկքանի ւսնգամանդրադարձել մասշտաբներով միջոցառումներ`հանրապետությունումլայն րետ հաաշխատանքներ իրակւսնացնելու ագրոանտառամելիորատիվ մար: 1985 վականին Վայաստանիկառավարությանհատուկ որոշինստիտուտին, մամբ հանձնարարվեց«Հայպետհողշիննախագիծ» հետ միասին կազմել Հայաստանիագայլ կազմակերպությունների աշխատանքներիգլխավոր սխեման: Այդ րոանտառամելիորատիվ սխեմանարդենկազմված է, որը ն կարող է հիմք հանդիսանահանաշրապետությունումմեծ մասշտաբի ագրոանտառամելիորատիվ համար: խատանքներիրականացնելու Հողի ջիւսյին ռեժիմի կարգավորման, ջրերի մակերեսային հոսբերի կանխմանու հողում ջրի պաշարներիավելացմանգործում Դրա հաբացառիկդեր ունեն դաշտպաշտպանանտառաշչերտերը: մար պետք է ստեղծել անտառի ու վարելահողիդաշինք: Անցնելով անտառաշերտերովօդային ուժեղ հոսանքների,սրընթացքամու ուժը հատկապես հողի մակերեսինմոտ շերտերում կոտրվումէ, ե անայն կողմքամու արագությունըթուլանում է: Մթնոտառւսմշերտերից լորտի ներքին շերտերումսրընթացքամու շարժմանարագությունը նվազելով, դաշտերի ձյան հեռացումը խիստ պակասում է: Կանխվումէ նանքամու էրոզիանիր բացասականհետնանքներով: Անւոառաշերտերըմեծ ազդեգություն են թողնում պաշտպանական տնկարկների միջչերտային տարածություններիգետնամերձ շերտերիջերմությանվրա` օդի ջերմությունըհամեմատաբարբարձր է լինում, որը շաւո կարնորէ հատկապեսբույսերի վեգետացիայիւռաջին շրջանում, երբ ջերմությունըդեոնս բավական չէ սերմերի ծլման համար:Օդի ջերմության վրա դիականազդեցությունըկապված է գլխավորապես բամու արագությանն ուղղահայացմրրկային թուլազմանհետ: (տուրբուլենտ)օդափոխանակման հետ է Դրա մեկւոեր,չպետք մոռանալ նան, որ քամի չթափանՑող անտառաչերտերում, վեգետացիայի ընթացքում, հատկապես տարվա տաք եղանակինօդը կարող է ուժեղ տաքանալ միջշերտաու յին տարածություններում առած բերել մի շարք բացասական Խոնավ տարիներին քամիների բացակայության երնույթներ։ են զարոչ օդաթափանց անւոսռաշերտերումկարող հետնանքով ու իջացնել մշակվողկուլտուրահ իվանդություններ գանալ սնկային ների բերքատվությունը:Դրա համար էլ դաշտապաշտպանանտաոասշչերտերը պետք է. հիմնադրել նախծրոք կազմվածու հաստատված նախագծերինհամապատասխան,ծառատեսակներիու թփատեսակներիսահմանվածխառնուրդներով:

Քամիներիարագության թուլացումը, իր հերթին, նվազեցնումէ հողի մակերեսիցջրի գոլորշիացումը, որը անջրդիհողագործության պայմաններումբարձրբերքի ստացմանորոշիչ պայմանէ: Հայտնի է, որ Հայաստանիտարածքում առաջանում են 7 միլիարդ խորանարդմետր մակերեսայինջրային հոսքեր: Դրանցից միայն 3496-ն է օգտագործվում ոռոգման ն այլ կարիքներիհամար: -

անհնարէ առանց պաշտպանական անտառայինտնկարկների: Եթե ջրերի թեկուզ կեսը հնարավորլինի պահել ու հողի 1 մ շերտում կարելի է ջրի պաշարն ավելացնել շուրջ պա 5-646, այսինքն1 հեկտարումլրացուկցիչ ունենալ 500-600 տ խոնավություն: Փորձերը ցույց են տվել, որ լեռնային հողագործության պայմաններումխոնավությանամեն մի տոկոսըհեկտարիցլրացուն3-4 ց չոր ցիչ ապահովումէ 1-1,5 ց հացահատիկի խոտի բերք: Անտառի դերը գյուղատնտեսական վության ն բնական կերային հանդակների արտադրողականության բարձրացման վրա խիստ արտահայտվում է հանրապետության հողագործական շրջաններում: անջրդի Իջնանի տարածաշրջանիԳետահովտի,ԱպարանիտարածաշրջանիՎարդենիսի,ՍպիտակիտարածաշրջանիՍարալին Ղուրսալի, ԳուգարքիտարածաշրջանիՎահագնին այլ տարածաշրջանների համայանքներումկատարվածդիտումներըցույց են տվել, որ առանձին տարածություններում, որոնք շրջափակվածեն եղել անտառային տնկարկներով,ամեն տարի հեկտարիհաշվով հավաքումեն 56 ց հացահատիկին 8-10 ց խոտիավելի բերք, քան ստացվում է անտառային տնկարկներով չպաշտպանված Սպիտակիտարածքում հողագիտությանն ագրոքիմիայիգիտահետազոտականինստիտուտի կատարած ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ պաշտպանականանտառային տնկարկներըմյուս հակաէրոզիոն միջոցառումներիհամակարգումնպաստելեն հողում ջրի պաշարի ավելացմանը2,5-396-ով:Ըստ որում, գարնանացանու աշնանացան հացահատիկայինմշակաբույսերի բերքը հեկտարի հաշվու|բարձրացելէ4-5 ց, իսկ կորգնգանիխոտինը՝8-109-ով: Պետք է նշել, որ պաշտպանողականանտառաշերտերը ձյունը կուտակում են ոչ միայն անմիջապես այդ շերտերում, այլ նան նպաստում են ձյան կուտակմանը ինչպես անտառաշերտե ներքն,այնպես էլ վերնընկած տարածություններում: նի ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ձյան կուտակումն առանձնապեսնկատելի է անտառաշերտերիցներքն ընկած տարածություններում,որը թեք լանջերում առավելագույն քանակի է հասնում անտառաշերտերից 75ն նույնիսկ ավելին մետր հեռավորության

Անոր

Ս

Աթա ո ըրՎ

ՑԱՆ

Հակա

հա-

չհիմնադրվածլանջերի անտառաշերտեր վրա: Պաշտպանական հասմեմատությամբ,անտառաշերտերովլանջերում ձյան շերտի է: տությունը3,5-4,0 սմ-ով ավելի էաՆույնիսկ դեռնս չհամակցվածանտառայինտնկարկներըը կանխման հոսքերի են թողնում մակերեսային կան ազդեցություն վրա, որը ն նպաստումէ հողի խոնավությանավելացմանըմինչն

քամապաշտպան հողապաշտպան, տնկարկների(ջրակարգավորիչ, ն այլն) ստեղծմանհարցը դեռես լավ հիմքերիվրա չի դրված,որի դաշտերինմեծ պատճառովշատ տեղերումմեր գյուղատնտեսական վնաս են պատճառումէրոզիան, խորշակները,երաշտը: Օրինակ՝ ՄասրիՎարդենիսիտարածաշրջանի մեր մոտավոր հաշվարկներով հասունանան կի սարահարթիհամայնքներում,խորշակի,ինչպես ցած հացահատիկըքամիներից թափվելու պատճառովտարեկան կորչում է ավելի քան 2,0-2,5 հազար տոննա հացահատիկ:Խոտի

բերքը 750-800 տոննա պակասէ ստացվում: Սնանի լեռնաշղթայիհարավայինլանՆույն տարածաշրջանի հատվածումընկած համայնքնեԾափաթաղ-Սոտք ջերում ընկած հազար տոննա հացահատիկի մեկ հետնանքով էրոզիայի րում հողի բերք պակաս է հավաքվում: Գյուլակարակիհամայնքում տարածաշրջանի Ստեփանավանի 1979 թվականին տեղացածհորդառատանձրններիժամանակշուրջ մա20 հեկտար նոր տնկածկարտոֆիլիդաշտերըխիստ տուժեցին պատճառով. այն միայն կերեսայինջրային հոսանքներիողողումից 2-2,5 հեկտար որ վարելահողերիցվերն առավել էրոզավտանգ տարաէրոզավտանգ Այդ չ էր: անտառապատված տարածությունը ն ինտենեն հոսանքները ջրային կենտրոնում հենց ծությունում էլ Նույնը սիվ քայքայումցածրադիրմասերումընկած վարելահողերը: Մեծ Պարնիի,Լեռնավակարելիէ ասել Սպիտակիտարածաշրջանի նի, Լեռնանցքի, Չիգդամալին այլ Անրիի են հողահորդառատանձրններիցհետո լանջերիցանքերըտուժում ու խորխորատների ծածկի քայքայումից, դաշտերումողողատների գոյացումից,ինչպեսնան ջրայինհոսանքներովբերվածԳորկի: վածի կուտակումից: լեռնային շրջանների համայնքների որոշ Հանրապետության գտնում են, որ մեր սակավամասնագետներ նույնիսկ ղեկավարներ, չէ ստեղնպատակահարմար պայմաններում հող հանրապետության անտառայինանկարկներն իմաստ չունի վածել պաշտպանական հողատեսքերինույնիսկ որոշ րելահողերի ն գյուղատնտեսական

ան։ոառաշերտետարածություններզբաղեցնել դաշտապաշտպան

րով: Նման

մուտեցումըճիշտ չէ: Նրանք, ինչպես նան գյուղատնտեսության բնագավառի որոշ աշխատողներ, ուղղակի ցանկություն

չունեն կազմակերպել նորատունկ անտառային ւոնկարկների պաշտպանությունը,խնամքտանել դրանց նկատմամբ: Պետք է նշել, որ մեր գյուղատնտեսականդաշտերի սահմաններում պաշտպանական անտառաշերւոերի բացակայությանսլատճառը ոչ թե սակավահողությունն է, այլ երկրագործության ցածր կուլտուրան: Այսօր, երբ մենք խոսումենք մեր երկրում պարենի հիւմնախնդրի հաջող լուծման մասին, մնացած լծակների հետ միասին պետք է առաջնահերթուշադրություն դարձնել հողերի արդյունավետ օգտագործման ն դրանցից բարձր արտադրանք ստանալու վրա: Կարնորըայն չէ, թե քանի հեկտարհող ենք մշակում, այլ այն, հեկտարիցինչ արտադրանք ենք ստա-

բե մշակվող յուրաքանչյուր ՀՅթ

"ո:

Հոպ" ոթ

Հեր

.ւ

ւա եՆ

«ԱԳԻ ԿԻ

նկ. 71.Պաշտպանական անտառաշերտեր Գորիսիտարածքում.

ՎարդենիսիտարածաշրջանիՄասրիկիսարահարթի համայնքների համարկատարլլլ են որոշ հաշվարկներն պարզվել է, որ երբ 1000 հեկտարվարելահողիսահմաններում ստեղծվեն շուրջ 15 հեկտար պաշտպանականանտառայինտնկարկներ. ապա կարող ենք լրացուցիչ ստանալ2000-2500 ց ն դեռ ավելի հացահատիկ,ավելի քան 100-150 ց խոտ: Պաշտպանական անտառաշերտերսւտեղծելուց 4-5 տարիհետո միայնմեկ տարվա ստացված լրացուցիչ բերքն ամբողջությամբկարող է հատուցել այդ նպաւոակուլներդրված բոլոր ծախսերը:Իսկ միայն Մասրիկիսարահարթումն նրա շրջակայ328

Քում շուրջ 150-200 հա պաշտպանական անտառաշերտերըհիմնելու դեպքումկարողէ լրացուցիչ ստացլլել 1,5-2 հազ. տոննա հացա-

հատիկ:

Այս բոլորին պետթ է ավելացնել նան այն, որ պաշպանական անտառաշերտերիհիմնադրմանմիջոցուլ ավելացնելուլ շրի պաշարը հողում, բավականաչափկբարձրացվինան հող մտցվող պաՄեծ է նան անտառաշերտերարտանյութերի արդյունա վեւռությունը: րի բնապաշտպանական նշանակությունը: Մեր հանրւսպետությունում պաշտպանականանտառաշերտերի հիմնադրման կարիք են զգում այնպիսի տարածաշրջաններ,ինչպիսիք են` Սպիտակը, Ախուրյանը, Թալինը, Մարալիկը, Աշտարալը, Եղվարդը, Եղեգնածորը, Արարատյան հարթավայրը, Սիսիանը, Գորիսը, Կապանը, Մեղրին, Սնանի ավազանը, Ապարանը,որոնցում հաճախ են կրկնվում

երաշտնու խորշակները: ճիշտ է, հանրապետության նախալեռնայինգոտու համայնքներում այսօր թեկուզ առանց մասնակիոռոգման դեռկս չի հաջողվում լիարժեք պաշտպանականասնտառաշերտերստեղծել, բայց ւսյդ դեռ չի նշանակում, որ պետք է հրաժարվենք այդ մտքից: նախալեռնային, համեմատաբարչորային գոտու պայմաններումպաշտայանականանտառաշերտերի ստեղծմանհամար պետք Է ուղիներ փնտրել: Հողի բերթ տալու հնարավորություններըշատ մեծ են, միայն պետք է խելացի օգտագործել այն: Ձպետք է անտեսել գիտական միտքն ու տարիներիընթացքումառաջավորւոնտեսություններում կուտակվածհարուստ փորձն ու պրակտիկան: Այսպես,Վարդենիսի տարածաշրջանիՆորակերտիտնտեսությունումպտղատու այգիները քամու բացասականհետնանքներիցպաշտպանելու նպատակով. մատղաշծառաբույսերիպաշտպանությունը3-4 տարի կազմակերսյելու ճանապարհով մեծ հաջողությամբ կարողացել են բարդենու ժառատեւսակներիցստեղծել պաշտպանական շերտեր, որը լավ օրինակ կարող է ծառայել շատ համայնքների համար: Դա Լւաւսում է այն մասին, որ հարցին լուրջ մոտացում ունենալու դեպքում իրոք կարելի է հաջողությամբ լուծե պաշտպանական անտադային տնկնարկների ստեղծմանգործը: Վարդենիսի շրջանի առանձին տնտեսություններիտարածքում (Ծափաթաղ-Սոտք հատվածում) Վարդենիսի անտառային տնտեսությունը կարողացելԷ մի քանի հեկտարիւվրասոճու ծառատեսակներից անջրդի պայմաններումհիմնադրելանտառայինտնկարկներ: 20-22 տարեկանծառաբույսերը արդեն ունեն 4-4,5 մետր ն ավելի բարձրություն,տալիս են հրաշալի աճ ն գտնվում են միանգամայն բարելավ վիճակում:Ցավոք,ստեղծված անտառայինտնկարկները մեծ պաշտպանական նշանակություն չունեն, քանի որ դրանք

ստեղծված են ոչ թե պահանջվող տարածություններում, այլ այն վայրերում, որոնք հատկացվել են անտառային տնտեսությանը:Անտառային տնտեսության արտադրականայս աշխատանքը նույնպես շատ լավ փորձ է համոզվելու համար, որ իրոք մեր հանրապետութքյան լեռնային շրջաններում կարելի է հաջողությամբ ստեղծել պաշտպանականանտառայինտնկարկներ:Այս նույնը կարելի է ասել Ստեփանավանի,Գորիսի, Տավուշի, Գուգարքի ն այլ տարածաշրջանների անտառայինտնտեսություններիմասին, որոնք նույնպես անտառայինտնկարկներհիմնադրելու ուսանելի փորձ ունեն: Ագրոանտառամելիորացիան պետք է ենթարկել գյուղատնտեսության հիմնական ճյուղերի` դաշտավարության ն անասնապահության ծառայությանը, այն հաշվով, որ ստեղծված անտառային տնկարկներն ունենան պաշտպանականնշանակություն ն նպաստեն մեր դաշտերիբերքատվությանբարձրացմանը: Անտառիու վարելահողերիդաշինքը բերքի ու բարիքի ավելացման հզոր միջոց է: Չի կարելի խոսել երկրագործությանբարձր կուլտուրայի մասին առանց այդպիսի դաշինք ստեղծելու, էրոզիայի, երաշտիու խորշակներիդեմ պայքարելու: Կախվածէրոզիայի այս կամ այն ձենիարտահայտվածությունից (ջրային էրոզիա, քամու էրոզիա), օդի տաք հոսանքներիառաջացման երնույթներից, սողանքների առկայությունից ն այլն, պաշտպանական անտառաշերտերնըստ իրենց նշանակության լինում են` ջրակարգավորիչ- հողապաշտպան, հողմակարգավորիչ, (քամու արագությունը թուլացնող), հողապաշտպան,հակաձորակային,հակասողանքայինն այլն: Ջրակարգավորիչ-հողլապաշտպան անտառաշերտեր: ` Հողի ու ջրային էրոզիան առաջ է գալիս անձրնեներից ձնհալից գոյացող ջրերի մակերեսայինհոսքերի ձեավորմանու նրա քայբայիչ գործունեության հետնանքով: Հետնապես, հողի ջրային էրոզիայի դեմ անցկացվող միջոցառումներն առաջին հերթին պետք է ուղղված լինեն ջրի մակերեսային հոսքերի կարգավորմանը,այսինքն` ջրային էրոզիա առաջ բերող պատճառներիվերացմանը: Ջրակարգավորիչ-հողապաշտպանանտառաշերտերըպետք է ծառայեցնելգյուղատնտեսական հողատեսքերին առաջինհերթին վարելահողերիպաշտպանությանն ու գյուղատնտեսականմշակաբույսերի բերքատվության բարձրացմանը:Դրանք պետք է ստեծել վարելահողերի կամ գյուղատնտեսական այլ հողատեսքերի վերնի սահմանաեզրին, նպատակ ունենալով վարելահողերը փրկել լանջի վերնից հավաքվող ջրերի քայքայիչ ազդեցությունից: Ջրակարգավորիչ-հողապաշտպան անտառաշերտերըպետք է տեղադրել լանջի հորիզոնականներիուղղությամբ: Կախված լանջի

երկարությունից,էրոզիոն պրոցեսներիինտենսիվությունիցն սպասարկվող վարելահողի տարածությունից, նման նշանակությանանտառաշերտերըկարող են ունենալ 20-60 մետր լայնություն ն առնվազն վարելահողի վերնի եզրագծի չափ երկարություն: Հողագիտության ն ագրոքիմիայի գիտահետազոտականինստիուտի էրոզիայի բաժնի ուսումնասիրություններիցպարզվել է, որ ինչքան անտառաշերտերըլայն են հիմնադրվում, այնքան խոնավությունկուսահմաննետակելու բարելավողազդեցությունըմեծ տարածության մ 10-20 է ստեղծեթե լայնությամբ րում արտահայտվում:Օրինակ` արառավելագույն ազդեցությունն շերտերի դեպքում դրական ված տահայտվում է 75 մ հեռավորության վրա, ապա 30-40մ-ի դեպքում այն արտահայտվում է մինչն100 մետրիվրա: Բնական է, որ ինչքան անտառայինտնկարկներիլայնությունը մեծ լինի, այնքան մեծ կլինի է նրանցդրականազդեցությունը: Սակայն մեր սակավահողհանրապետությունում,որտեղ միաժամանակ լանջերն ընկած են մեծ թեքությունների վրա ն մակերեսայինհոսքերի առաջացումն սկսվում է 20-25 մետրից մինչն 45-50 մետր երկարության վրա, ավելի նպատակահարմարէ ջրակարգավորիչ-հողապաշտպան անտառային տնկարկները հիմնադրել նեղ շերտերով, բայց հաճախակիտեղաբաշխմանհամակարգով: '

,

«

-

Նկ. ոո Վարկի ման, ԻՐ

Ամեն մի կոնկրետդեպքում, ելնելով տեղանքի պայմաններիցու գյուղատնտեսական հողատեսքերի առանձնահատկություններից, պետք ֆ մշակել. հիմնադրվող անառաջերտերի լմղնությունը, ինչ |

պես նան դրանց միջն ընկած տարածությունը:Անտառաշերտը20 մ լայնությամբ հիմնադրելու դեպքում միջշարքերի տարածությունը կարելի է վերցնել 150 մ (եթե լանջի թեքությունը մեծ չէ, ն էրոզիայի զարգացմանվտանգը առանձնապեսբարձր չէ), իսկ 30 մ լայնության դեպքում` մինչն 200 մետր: Եթե գործ ունենք մեծ, թեքությունների հետ (8-10 աստիճանիցբարձր), ապա անտառաշերտերիմիջն ընկած տարածությունըպետք է ավելի փոքր վերցնել: Անտառային տնկարկներիհեռավորությունը որոշելիս պետք է ինչ բարձրությանեն հաշվի առնել նան, թե ծառաթփատեսակները աճում ն ինչ սահմաններումկարող են դրականներգործությունունենալ ձյան շերտի բաշխվածությանկանոնավորման,նրա համաչափ հալքի, ինչպես նան մակերեսային հոսքերի կանխմանու հողում խոնավությանպաշարի ավելացման վրա: Բոլոր դեպքերում հիմք պետք է ընդունել տեխնիկաբանվորական նախագծերըն արտադրականհարուստ.փորձը:

Մողմակարգավորիչանտառաշերտեր:Հողմային էրոզիան ագալիս սրընթացշարժվող քամիների(հողմերի) քայքայիչ գործունեության հետնանքով:Ուստի հողմային (քամու) էրոզիան կանխելու նպատակովանհրաժեշտէ դաշտում ստեղծել հողմակարգավորիչ` քամու արագությունըարգելակող (թուլացնող) անտառաշերհողմակարգավորիչանտառաշերտերըամենաառատեր: Որպեսզի վել չափով թուլացնեն քամիների արագությունը, կանխենհողատարումն ու դաշտերիցխոնավությանգոլորշացումը, անհրաժեշտէ տեղադրել գերակշռող (վնասաբեր) քամիների շարժման ուղղությանն ուղղահայաց: եթե տվյալ անտառաշերտըկարող է միաժամանակ ջրակարգավորիչու հողապաշպանդեր խաղաղ, ապա հողմակարգավորիչ անտառաշերտերը թույլատրվում է գերակշռող քամիներիշարժմանուղղության նկատմամբմինչն 45 անկյանտակ: Հողմակարգավորիչանտառաշերտիպաշտպանականազդեցությունն արտահայտվումէ ծառատեսակներիբարձրության20-30 անգամ ավելի տարածության վրա: Այսինքն` 10 մ բարձրություն ունեցող հողմակարգավորիչանտառաշերտըկարող է քամիներիվնասակար ազդեցությունից պաշտպանել200-300 մ լայնություն ունե-

անոր ամ տեկաիկների երում

տեղադովո

կոո է զանում երի

ակարգավորիչ-հողա

տ

|

միաժամանակ հողմապաշտպանդեր խաղան:

Ո

մ ի,Ւյ/ՋՒ,,,՛ Ի՞. Ա

ՐՐ

ռաջ է

տեղադրել

ցող դաշտ:

Հողմակարգավորիչ անտառաշերտերը կարելի է ստեղծել 10-20 մ լայնությամբ: Գերադասելի է պաշտպանականնման անտամայր առուռաշերտերըտեղադրել դաշտամիջյան ճանապարհների, ների, ցանքաշրջանառությանդաշտերի կամ առանձին հողահանդակներիսահմաններիամբողջ երկարությամբ: Ջրբաժանային հարթ տարածություններումհիմնադրվողհողմապաշտպանանտառաշերտերըպետք է խելացի զուգակցել լան-

Նկ. /3.Պաշտպանականանտառաշերտ Մարտունու տարածքում.

յողապաշտպան անտառաշերտեր: Գործող հեղեղատների,ձորերի ու ձորակներիհուները ն դրանց քայքայվող ափերը, ինչպես նան շարժվող ավազներն ամրացնելու նպատակով անհրաժեշտ է անտառաշերտեր: ստեղծել հողապաշտպան Հեղեղատներիու ձորակներիհուներն ու ափերն ամրացնելու հետ միաժամանականհրաժեշտէ անտառապատելնան մերձհեղեղատային ն մերձձորակայինտարածությունները, այն օջախները, որտեղ հավաքվում ն կենտրոնանումեն հալոցքային ու անձրնային ջրերը ն ձեռք բերումքայքայիչ հզոր ուժ: Մերձհեղեղաձորակային անտառաշերտերը պետք է տեղադրել այնպես, որ նրանք միաժամանակջրակարգավորիչու հողապաշտպան դեր կատարեն: ՛

ՉՀակածորակային անտառայինտնկարկներ: Մեր հանրապետության մի շարք շրջաններում վերջին տարիներինլայն տարածում է ստացել ժամանակակիցձորակային էրոզիան: Մեզ մոտ հատկապես զարգացում է ստացել լանջային ձորակների գոյացումը: Կախված լանջի թեքությունից, ռելիեֆի բնույթից, ձորակների զարգացման փուլից ու հողագրունտի քայքայման ինտենսիվությունից՝ձորակներնամրացնելու համար անհրաժեշտէ ստեղծել 15-50 մ լայնության(անհրաժեշտությանդեպքում դեռ ավելին) հակաձորակա333

յին անտառայինտնկարկներ(անտառաշերտեր),իսկ գոգահովիտներիեզրերում,ձորակներումն դրանցհիմնամասերումանհրաժեշտ ու ստեղծել մարգագետիններ: է տնկել ծառատեսակներ Խիստ թեք լանջերում, որտեղձորերը մոտ են միմյանց, նպաէ ստեղծել մեկ ընդհանուրհակաձորակային տակահարմար պաշտպանականանտառաշերտ: Հարասողանքայինանտառային տնկարկներ Վանրապետուքյան մի շարք տարածաշրջաններում,մասնավորապես Սպիտակում, Սիսիանում, Աբովյանում, Գորիսում, Վարդենիսում(Սնանի լեռնաշղթայի հարավայինլանջերում) ն այլուր բավական զարգացած են սողանքայիներնույթները:Սողանքներիդեմ պայքարի միջոցառումների համակարգում կարնոր դեր է զբաղեցնում հակասողանքային անտառային տնկարկներիստեղծումը: ՂՎակասողանթայինանտառայինտնկարկներնիրենց բնույթով "առանձնապեսչեն տարբերվումհամատարած անւտառաւոնկումներից. սակայն այստեղ առանձնակի կարնորուքյուն է ներկայացնում անտառատնկարկումների համար հողի նախապատրաստձճան հարցը: Այսպիսի տարածություններում հողը .-նախապատրաստելիս չպետք է հողածածկըխիստ խախտել: Վակասողանքային անւոառայինտնկարկները հիմնադրվումեն ոչ միայնհողածածկընկատելի քայքայված տարածություններում,այլե ավելի լայն տարածության ընդգրկումով, որպեսզի ամրացվի ու վերացվի սողանքային երնույթներիհետագա զարգացմանվտանգը: .

Համատարածառտառաւոնկումներ Ուժեղ էրոզիայի ենբարկված, գյուղատնտեսականՇգտագործումից դուրս գրված, վարելու, խոտհարքի ու արոտավայրի համար միանգամայն անպետք հողատարածությունները, ինչպես նան բնակավայրերինսպառնացող հե-

Աա դնել եղավտանգ

տառամատման ումառաջին համառ

տարածությունները ն նույնիս աքնե ետք է ան հերթին, պետք է անտառապատել էրոզիոն-հեղեղայինպրոցեսների

զարգացմանընպաստողխիստկտրտված,ուժեղ էրոզիայիենթարկված զառիթափլանջերնու միկրոավազանները: Ագրռանտառամելիորատիվ միջոցառումները, կախված էրոզիայի զարգացմանբնույթից (մակերեսայինհողատարում,ձորակային էրոզիա, քամու էրոզիա, ոռոգման (իռիգացիոն) էրոզիա ու նրաինտենսիվությունից,սողանքայիներնույթներիարտահայտվածությունից ն այլն, տարբեր են: Ամեն մի կոնկրետդեպքում պետք է հիմնադրելորոշակիհամակարգի անտառայինտնկարկներ:Այս միջոցառումները նպատակային իրականացնելուե բարձր արդյունավետությունապահովելու համար մեր կողմից (է. Հայրապետյան)կատարվել է Հայաստանիտարածքիշրջանացում` ըստ էրոզիայիզար334

գացման բնույբի ն ինտենսիվության ու տրվել առանձին հողաէրոզային շրջաններում ըստ նշանակությանպաշտպանական անտառային տնկարկներիհիմնադրմանհիմնական ուղղությունները: Հայաստանի տարածքում անջատվել են 14 հողաէրոզային շրջաններ, որնց աշխարհագրականտեղաբաշխվածությունն ու առաջարկվող պաշտպանողականանտառային տնկարկներիբնույթը ւորւլած է մեր կողմից հրատարակված «Հայաստանիհողերի մելիորացիան,կուլտուրականացումըն պահպանումը»մենագրական աշխատությունում («Հայաստան» հրատարակչություն,19203: Պաշտպանական անտառային տնկարկները ստեղծելու, այսինքն այս կամ այն նպատակուլ ծառատեսակներաճեցնելու հաջողության գրավականըտնկման ն ցանքի համւսր հողի ճիշտ նախապատրաստումն է (խրամատների, հետադարձ թեքվածքով խրամատների, դարավանդների.փոսերի, հարթակների համակարգով): Ելնելուվ տեղանքիպայմաններից,ռելիեֆի բնույթից. հողի էրոզիայի ենթարկվածությանաստիճանից ու նրա արտահայտվածության բնույթից,քարքարոտությունից ն այլ պայմաններից,ընտրում են հո: ղի նախապատրաստման այս կամ այն համակարգ:Ըստ որում, մեքենահարմարլանջերում հողի նախապատրաստումը պետք է կատարել մեքենայացվածաշխատանքով,այդ նպատակիհամար օգ-

տագործելովսովորականգութաններ,հիմնաշրջող(պլանտաժային) հատուկ ղարավանդող մեքենաներ,բուլդոզերներ, գութաններ, ուղեհարթիչներ(գրեյդերներ)ն այլն: Պաշտպանական անտառատնկարկների ստեղծման հաջողության ն ըստ նպատակիդրանց լիարժեք ծառայության մյուս կարեոր պայմանը տվյալ հողակլիմայականպայմաններին համապատասխան ծառաթփատեսակների ճիշտ ընտրությունն է: Անհրաժեշտ է ընտրել տվյալ հողակլիմայականպայմաններինհարմարված(տեղերում հանդիպող) ինչպես կուլտուրական, այնպես էլ անտառային ծառատեսակներու թփեր: Ջրակարգավորիչ-հողապաշտպան,հողապաշտպան,հակաճորակային ն հակասողանքայինանտառայինտնկարկներիու անտառաշերտերի ստեղծման համար պետք է ընտրել լավ զարգացող, խիտ արմատային համակարգունեցող ճառաբփաանտառաշերտեր ստեղծելու հա պետք է ընտրելխորգնացող. ուժեղ զարգացող արմատային համակարգունեցող արագ ու խիտ ունեցողծառատեսակներ: արբերծառատեսակներ նկատմամբցուցաբերում են փոխհարաբերություններ: Նրանցից մեկը կարող է կամ պաստել,կամ արգելակել մյուս ծառատեսակիաձն ու զարգացու-

ճյուղավորվող

տեսակներ: Հողմակարգավորիչչդաշտապ ր

սաղարթ տարբեր

հողմադիմացկուն, միմյանց

մը: Այս կամ այն նպատակով ստեղծվողպաշտպանականտնկարկների ծառատեսակների խառնուրդըպետք է ընտրել այնպես, որ ուն թփերըօժանդակեն ղեկցող ծառատեսակները գլխավործառատեսակի արագ աճմանն ու զարգացմանը:

Խնամքի աշխատանքներիհետ միաժամանակլանջային հակաէրոզային կառուցվածքների հոսքատարողության նախնական չափը պահպանելու նպատակով պետք է կանոնավոր կերպով դրանքմաքրել քարախճերից: առաջ կամ աշնանը Գարնանը` խնամքի աշխատանքներից ստեղծված տնկարկների պետք է կատարել նախորդ տարիներին լրացում, այսինքն` չկպած, չորացած ն շարքից դուրս եկած ծառաբույսերի տեղը պետք է տնկել կամ ցանել նոր ծառաբույսեր:Պաշտպանականտնկարկներըպետք է պահպանել փչացումից, անասունների արածեցումից, հրդեհներից ն այլ վնասակարարտաքին ազ-

,

դեցություններից:

ճըկարնուը աաանոաանական Սեթի հողագրունտներում (Վարդենիսի

Նկ. 74.Սոճու ծառատեսակներից րամի

ստեղծ

տարածաշրջան )

Եթե պաշտպանականտնկարկները ստեղծվում են պտղատուներով,ապա նպատակահարմար է հիմնադրելմաքուր, իսկ եթե անեն ստեղծվում՝`խառը տառաթփատեսակներով համակարգով:Խառը տնկարկներիստեղծման հաջողությանգլխավոր պայմանըծառատեսակների խառնուրդի,այսինքն` տնկարկիտեսակայինկազմի ճիշտ ընտրումն է: Այլ կերպ ասած, պետք է հիմնավորապեսընտրել Գլխավորն ուղեկցող ծառատեսակների ու թփատեսակների կազմը: Պաշտպանական, հակաէրոզայինտնկարկներստեղծելու ժամանակ ծառատեսակները կարելի է աճեցնել թե՛ ցանքի ն թե տնկման միջոցով:Ելնելով տեղի հողակլիմայականպայմաններից, եղանակից,աշխատանքների կազմակերպմանհնարավորությունից ն այլն, ինչպես ցանքը, այնպես էլ տնկումը կարելի է կատարելթե՛ գարնանըն թե՛ աշնանը: Պաշտպանական տնկարկներիստեղծումից հետո պետք է ապահովել դրանց խնամքը,այսինքն` տնկվածն ցանված ծառաբույսերի ու թփերի կյանքիառաջին 5 տարիների(իսկ հաճախնան ավելին) ընթացքում անտառատնկարկներում պետք է կատարելհողի փխրեցման,քաղհանի ն խոտհնձիաշխատանքներ:

:

Պաշտպանականանտառայինտնկարկներիծառաթփատեսակների խառնուրդի ընտրության, ծառատեսակներիաճեցման եղանակների,նորատունկտնկարկներիխնամքիու տնկարկներիլրացման ն հատկապեստնկման ու ցանքի համար հողի ճիշտ նախապատրաստման ագրոտեխնիկայի հարցերի վերաբերյալ մանիւսմասն տեղեկություններկարելի է ստանալ է.Հայրեպատյանի ն ուրիշների հեղինակությամբհարատակված«Հողի էրոզիանն պայքարը նրա դեմ» գրքում («կայաստան» հրատարակչություն, Եերնան, 1966): Մեծ օգնություն կարող է ցույց տալ Հայաստանի ԳԱ բուսաՍան բանությանինստիտուտի,ինչպես Հողագիտությանն ագրոքիմիայիգիտահետազոտականինստիուտիկողմից հանրապետության տարբերհողակլիմայականգոտիներում,տարբեր դիրքադրումու էրոզացվածություն ունեցող լանջերում ագրոանտառամելիորատիվ աշխատանքներիրականացնելուհամար կազմված ծառաթփատեսակներիշրջանացմանսխեման: Վերջին տարիներինմեր հանրապետությունումբավական աշխատանք է տարվել հողերի պահպանման ու դրանց արդյունավետ օգտագործման, էրոզացված լանջերի անտառապատման, հեղեղային օջախների ու ձորերի ամրացման"ն ընդհանրապեսգյուղատնտեսական մշակաբույսերիբերքատվությանբարձրացմանմիջոցառումների իրականացմանուղղությամբ: Կազմվել են մի շարք սխեպաշւոպանակւսնանտառայինտնկարկների մաններ ու նախագծեր` հիմնադրման նպատակով, սակայն դրանցում ագրոանտառամելիորատիվ հարցերը համալիր ձնով չեն դիտվել հողերի պահպանման անտառամելիորատիվմիջոցառումներիընդհանուր համակարգում: 29 շրջանների 305 տնտեսությունԴեռ ավելին, հանրապետության են դաշտապաշտպան անտառաշերտերի հիմների համար կազմվել նադրման նախագծեր, սակայն այդ աշխատանքները միանգամայն չհիմնավորվածձնով չիրականացվեցինարտադրությանմեջ: Շատ -

`

նասուններիոտքերի տակ Ն հողւսպաշտպան պ ֆունկցիա չեն կատարում: Զարմանքկարող Է առաջացնել նան

բողջ

Հայաստանի շուրջ

ու

օրակարգավորիչ

հազար նդավարելահորերի՝ բլ

րածքումդաշտապաշտպան անտառաշերտերը կազմում են

մենը 2500 հեկտարկամ 0,5392:

ընդա-

Սեր հանրապետությունում ագրոանտառամելիորատիվմիջոգառումները ւյետքթԷ դիտել որպես գյուղատնտեւության կուլտուրայի բարձրացման, հողերի կուլտուրական վիճակի բարելավման ն մեր հրկրում պարենային ծրագրի հաջող լուծման կարնորագույն լծակ: Հետնապես,գյուղատնտեսականարտադրության աշխատողների ն, առաջին հերթին, մասնագետների, սրբազան գործը պետք է միջոլինի համառորեն իրականացնելագրոանտառամելիորատիվ ցառումներիգլխավորսխեման ն ստեղծել վարելահողերի ու անտառի դաշինք՝ բերթ ու բարիքիավելացման գրավականը:

ՀՈՂԵՐԻ ԷՐՈԶԻԱՆ ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԸ ՆՐՍ ԴԵՄ

Հողը էրոզիան ե նրա հասցրած վնասը ժողոոդական

տնտե-

սությանը: էրոզիայի էությունն այն է, որ անձրեների, ձնհալի ու Ոռոգոդ օրերի, ինչպես նան քաճիների ազդեցության տակ հողածածկը լվացվում է, թայթայվում ն աստիճանաբար զրկվում օրգանական

նյութերից նկ. 5.Վարելահողերից վերե ընկած լանջերումստեղծված

տւսրածաշրջան ). անտառաշերտեր (Արագածի

պաշտպանական

«Հայպետհողշիննախագիծ» ինստիտուտիկողմից 4985 թվականին կազմված Հայաստանի ագրոանտառամելիորատիվ աշխա-

տանքներիգլխավոր սխեմայի համաձայննախատեսվումէ Գյուղատնտեսականհողատեսքերիտարածքում հիմնադրելշուրջ 57 հազար հեկտարպաշտպանական անտառային ւոնկարկներ, որի համարկպահանջվի ներդնելավելի քան 200 մլն դոլլար կապիւոա:

միջոցներ:

:

Բնական է, որ

հանրապետության ամբողջ տարածքում կարճ ժամանակամիջոցում հնարավորչէ միանգամից իրականացնել հսկայականմասշտաբի ագրուսնտառամելիորատիվ աշխատանքներ: Դրանքառաջին հերթին, պետթէ իրականացվեն այն շրջաններում, որոնք առավել են, հաճախակիեն տուժում էրոզավտանգ

երաշտիցու խորշակներից ն ընդհանրապես ավելի շատ է տուժում բնական պատահարներից: Պետք է հաշվի առնել, թե իրականացվող ագրոանտառամելիորատիվ ճիջոցառումները որքանուվ| կարող են նպաստել գյուղատնւոեսական քերի, ն առաջին հերթինվարելահողերի, արդյուճաւլետ

գյուղատնտեսությունը հողատեւօգտագործ-

ու բույսերին մատչելի սննդարար տարրերից, որի հետնանթովնվազում է հողի բերրիությունը ե, բերքատվությունը: Հողի էրոզիան տարերային չարիք է, որն ամեն տարի հսկայական վնասճեի է հասցնում առանձնապես գյուղատնտեսությանը: Պատկերացնելու համար, թե երկրաբանականինչպիսի մեծ

մասշտաբներ է ընդունել էրոզիան, նշենք, րաճյակի ընթացքում մարդկությունն

այդ

որ

միայն վերջին հարյու-

ձնուվ կորգրել

Է

բերք

ու

բարիք տվող հողերի 25:6-ը: Իր գոյության օրվանից մինչն այսօր մարդկությունն արդեն կորցրել է երկու միլիարդ հեկտար վարելահող, ն այսօր մշակման տակ մնացել է շուրջ 1,5 միլիարդ հեկմուռ

տար:

էրոզիան տեղի է ունենում բնական ն արագընթաց(ինտենսիվ) ձներով:Բնական,այսինքնհրակրաբանական էրոզիայիզարգազումը տեղի Է ունենում միանգամայնօրինաչափ կերպովն կանխելայն ոչ ոք չի կարող: Բնականէրոզիան գործում է անսահմանորեն դանդաղ, մշտապեսՆ չի խախտում բնության ընդհանուր հաշվեկշիռը: Այլ է ոչ բնական արագընքացէրոզիան, որն առաջ է գալիս մարդու անխոհեմ գործունեության հեւուայնքով ն ահավոր, երբեմնանուղղեւի վնաս է հասցնում բնությանը:

Երբ մարդն անցավ նստակյաց երկրագործության, նրա առաջին

գործր եղավ բերքառատ, հարմար դաշտեր որոնելը: Օգտվելով կրակից, նա դեռ պալեոլիթիդարաշրջանումանտառայինհսկայական զանգվածներէր հրդեհում,ազատվածտարածություններըդնելով զանազան բույսերի մշակության տակ: Այստեղիցէլ սկսվեց մար3310

հակասական գործունեությունը բնության դեմ: Անտառից ազատվածհողամասերը(հատկապես, երբ դրանք գտնվում էին որոդու

շակի թեքության վրա) հեշտությամբ էրոզիայի էին ենթարկվում, բացվումէին մայր ապարները,որոնք անբերրի լինելով, այլես մարդուն չէին հետաքրքրում:Հետագայում դրանց տեղերում առաջանում էին խորխորատներ, ձորակներ, ձորեր, ժայռուղիներ ն այլ մեռԴրա հետնանթովդարերիընթացքում յալ հողատարածություններ: կործանվել են երբեմնիզարգացած մի շարք երկրներ Միջին Ասիայում, Մերձավորարնելքում ն Հյուսիսային Աֆրիկայում: Մարդուգործունեությանհետնանթու|երբեմնի բերրի դաշտերն ու սաղարթախիտ անւտառներըմեռյալ անաւլատների են վերածվել:ներկայումս հնագետներն այդ վայրերում, ավազների տակ հայտնաբերում են երբեմնի մարդաշատ ու հարուստ քաղաքներիավերակներ.հին քաղաքակրթության հետքեր: Արագընթաց,ոչ բնական էրոզիայի զարգացմանը նպաստում են երկրագործության ոչ ինտենսիւ|համակարգերը, անտառներիզանգվածային հատումները, անասունների գլխաքանակի ավելացումըն դրա հետ կապվածարոտավայրերի անկանոնարածեգումը,ոռոգման տեխնիկայիոչ ճիշտ կազմակերպումըե այլն: Այս բոլորի հետնանթովայժմ երկրագնդիվրա ամենուրեքբերքատու վարելա-

հողերիտարածություննարագորենկրճատվումէ: Անցած 150 տարիների ընթացքում միայն ԱՄՆ-ում էրոզիայի հետնանքովմասնակիորենկամ լրիվ շարթից դուրս են եկել ոչ պակաս, քան, 114 մլն հեկտար բերքատու հողեր, բացի այդ, ավելի քան 3)3 մլն հեկտար հողեր ենթարկվել են մասնակի էրոզիայի: Միայն 1982 թ ԱՄՆ-ի հողագործությունըէրոզիայի հետնանքուլ կորցրել է 400 մլն դոլլար: Արագընթաց էրոզիայի հետնանքուլ ամեն տարի ԱՄՆ-ըզրկվում է 220 հազ հեկտարբերրի հողերից: Լոս Անջելես քաղաթի շրջանում մթնոլորտային տեղումներից առաջացածջրային հոսանքները 1 հեկտարիցտարեկանքշում-տակում են 6-ից 144 տ հող, ԳնդկաստանումԳ̀անգեսիավազանում այդ թիվը կազմում Է 36, Ալժիրում` Ուեդա ն Ուջդա գետերիավազաններում` 485-150 ւտռոննա:Ինչպես հաղորդում է իտալական«Պանորամաշ շաբաթաթերթը, իտալականդաշտերիյուրաքանչյուրքառակուսի կմ էրոզիայիհետնանթովտարեկանկորցնում են 700 տ արգավանդ հող: Միսիսիպի գետով տարելյան տարվում է էրոզիայի հետնանքուլքշված 300 մլն խորանարդմետր հող: Խուանխե գետը Չինաստանումտարեկանմիջինհաչվով 1890 մլն տոոննա հող է տագում, ընդ որում որոշ տաբիներ ւսյդ թիվը կազմում է 2643 մլն տոննա: 1933 թ Օգոստոսին Խուանխեն մեկ օրվա ընթացքում քշել-տարել էր 500 մլն տոննա հող: Իսկ որքա՞նբերրի հողեր են դեպի օվ340

քշում աշխարհի բոլոր գետերըմիասին վերցրած:Գիտկիանոսները նականներըհաշվել են, որ եթե բոլոր գետերի կողմից մեկ տարվա ընթացքումՔշվող հողը ն մյուս կոշտ մասնիկներըհավաքեինմի բրգի մեջ, ապա նրա բարձրությունըն հիմքի լայերնակայական նությունը հավասար կլիներ 15 կիլոմետրի: միայն 80 մլն հեկտար տաէ, որ Հնդկաստանում Հաշվարկված Է ամեն միլիարդ տոննա հող, որի տարի տարվում րածությունից այսինքն հետ կորչում են ավելի քան 6 մլն տոննա սննդատարրեր, է ձնով: պարարտանյուբերի մտցվում ավելի շատ, քանհող ՅՈՒՆԵՍԿՈ-իտվյալներով,եթե հետագա 20 տարիներիընթացներկա տեմպը շարունակվի,ապա աշջում հողերիդեգրադացիայի օգտա1 /3-ը կդառնագյուղատնտեսական վարելահողերի խարհում գործմանհամարոչ պիտանի: Ինչպես ցույց են տվել ուսումնասիրությունները,բնականպայհամաններում 2-3 սմ հաստությանբերրի հողաշերտի գոյացման 2900-1000 էրոզիաԷ արագացված տարի: Մինչդեռ մար պահանջվում նման հողաշերտերը յի հետնանքով դարերիընթացքումառաջացած օրվա ընթացքում: են մի քանի նույնիսկ քշվել-տարվել կարող տարածքում ջրային հոսանքՄիության Խորհրդային Նախկին 500 մլն տոննա հողային տանում էին անվերադարձ ներըտարեկան զանգված, որն իր մեջ պարունակումէր բույսերինմատչելի 1.2 մլնտոննա ազոտ, 6 մլն տոննա ֆոսֆորական թթու ն 12 մլ0 տոննա կա-

լիում:

ՀայաստանիտարածքումառւաՄերմոտավորհաշվարկներով, են ճետր ջրային հոսանքներ, որոնք միլիարդխորանարդ ջանում են հետ հեռացնում չուրջ 20 մլն տոննա հողամեր դաշտերից իրենց ու սյոտենցիալմատմատչելի մեջ տարվածհողի յին զանգված:Այդ չելի ազոտի, ֆոսֆորի ն կալումի քանակը մոտ 5 անգամ ավելի Է, ճեջ եղած սննդաքան ամեն տարի հող մտցվող պարարտանյութերի րւսր տարրերինը: շուրջ 7544-ը, Մեր հանրապետությանհողային տարածության ենքան 50-6046-ը իսկ լեռնային շրջաններիվարելահողերիավելի Ի նչենճ գործունեությանը: թարկվում օրայինհոսանքների քայքայիչ ենթարկված են էրոզիայի պես ցույց տվել ուսումնասիրությունները, էրոզիայի չենթարկվածհողերի համեհողատարածություններում, 3-4 է անգամպակասբերք: ստացվում մատությամբ, Մեր սկավահող հանրապետությանպայմաններում հողերի ջրային, թաճու ն ոռոգմանէրոզիան աճեն տարի միլիոնավոր դոլլարներիվնաս Է հասցնումգյուղաւոնտեսականարտադրությանը: 34|

Յեղեղները ն հորդառատանձրններըմեծ վնաս են պատճառում ոչ միայն գյուղատնտեսությանը, այլ նան ժողովրդականտնտեսության մյուս ճյուղերին, քանդելով հիդրոտեխնիկականկառույցները, խճուղային ու երկաթուղային ճանապարհները, տիղմապատելով ջրամբարները,խորացնելով գետերի ու ջրանցքների հուները ն այլն: Միայն 1946 թ հեղեղը Երնան քաղաքին ու նրա մերձակա տնտեսություններինհասցրեց բավական մեծ վնաս: Գյուղատնտեսությանն ու արդյունաբերությանըմեծ վնասներ հասցրեցին 1956 թ Ողջիի, 1959 թ Դեբեդ գետերի բարձրացածջրերը: Ոչ քիչ վնասներ չպատճառեցին1963 թ հորդառատանձրններն ու հեղեղները, ինչպես նան 1964 թ գարնան ձնհալից առաջացած ջրային ուժեղ հոսանքները: Տարածքի խիստմասնատվածությունը,լանջերի ոչ ճիշտ ու անկանոն օգտագործումը,հողապաշտպան միջոցառումներչկիրառելը առաջ են բերել հողածածկույթիինտենսիվքայքայում: Ռ.Ա.էդիլյանի (1971) տվյալների համաձայն, 2657,6 հազ հեկտար ընդհանուր հողային տարածուըթյունից 1186,8 հազար հեկտար կամ 44,796-ը ենթարկվածէ էրոզիայի, որից թույլ հողատարված`21,896, միջակ հողատարված` 15,896, ուժեղ հողատարված` 7,196: Վիճակն ավելի վատ է լեռնային հողագործականշրջանների շագանակագույն հողերում, սնահողերում ե անտառատափաստանային հողերում: Այստեղ տարածքիկեսից ավելին ենթարկվածէ էրոզիայի: 1974,2 հազար հեկտար ընդհանուր տարածքիցէրոզիայի ենթարկվածհողերը կազմում են 979,9 հազ հեկտարկամ 50,396 ըստ որում միջակ ե ուժեղ էրոզիայի ենթարկվածհողերը զբաղեցնում են 512,9 հազ հեկտար կամ 51,606-ը: Եթե հաշվի առնենք, որ այդ տարածքից 340 հազ հեկտարզբաղեցնում են անտառները,ապա ստացվում է, որ լեռնային հողագործականշրջանների տարածքի էրոզիայի ենթարկվածությունը կազմում է շուրջ 5096: Վերջին 20 տարվա ընթացքում հանրապետությանօգտագործելի հողատարածություններըկրճատվել են 21,896-ով, այդ թվում վարելահողերը`22,4, բնականարոտները՝33,496-ով: էրոզիայի տեսակները.-Տարբերում են հողի ջրային ու քամու կամ հողմային էրոզիաներ: Ջրային էրոզիան առաջանում է անձրնների, հեղեղների ու ձնհալի ջրերի մակերեսայինհոսքերի հետնանքով են արտահայտվում է մակերեսայինհողատարմանն ձորակառաջացմանձներով:

Մակերեսայինհողատարումնայն Է, որ անձրեներիցու ձնհալից առաջացած ջրաշիթերը, հոսելով թեքության ուղղությամբ, շատ թե քիչ համաչափ, լվանում-տանումեն հողի վերին, ամենաբերրիշերտը: Հոսող ջուրը լուծում-տանում է հողի վերին շերտերում եղած

բույսերին մատչելի ազոտը, ֆոսֆորական թթուն, կալիումը ն այլ սննդարար նյութեր ն այդպիսով խիստ աղքատացնում հողը: Մակերեսայինէրոզիայիժամանակ հողի մակերեսին, հատկապես վարելահողերում, գոյանում են շատ փոքր, հազիվ նկատելի առվակներ: Այդ դեպքում, երբ վարելահողերում առաջանում են մինչն 5-10 կամ 20 սմ խորությամբողողատներ,որոնք չեն խանգարում գյուղատնտեսականաշխատանքներինն հողի հետագա մշակության ժամանակ հարթեցվում,վերացվում են, մենք գործ ունենք մակերեսայինհողատարմանիշիթայինկամ առվակայինտեսակիհետ:

«առի

Ա.

ան

ՄՏՑՓ՝

.2-Յ5-՞

Նկ. 76.Զորակայինէրոզիա (Սպիտակիտարածաշրջանի

Սարամեջգյուղում).

Ձորակային էրոզիայի ժամանակ հալոցքային ու անձրնային ջրերի հզոր հոսանքները դաշտերում գոյացնում են մեծ չափերի հասնող ողողատներ ու ձորակներ: Ձորակային ցանցը, դաշտերը բաժանելով փոքր հողահանդակների,դժվարացնումէ մշակությունը, որի հետնանքովհսկայականտարածություններդուրս են գալիս գյուղատնտեսականօգտագործումից: ժամանակակիցձորակային էրոզիան հատկապեսզարգանումէ փուխր մայրատեսակների(ավազաքարեր,կավայինթերթաքարեր,կրաքարեր,ալյուվիալ ու դելյուվիալ բերվածքներ)վրա ձնավորված հողատարածություններում: Հայաստանում ժամանակակիցձորակային էրոզիան զարգացած է Սպիտակի,Ապարանի,Գուգարքի,Ստեփանավանի,Աբովյանին այլ շրջաններում: Քամու էրոզիան(դեֆլյացիան)առավելապեսզարգացածէ տան անապատային գոփաստանային,անապատատափաստանային

տիներում: Նախկին միության մեջ այն առանձնապես արտահայտվել է Ղազախստանում,Բաշկիրիայում,Ալթայի երկրամասում,միջինասիական հանրապետություններում, Վոլգոգրադի, Մարատովի, Կույբիշնի, Աստրախանի,Ռոստովի,Վորոնեժիմարզերում: Քամու էնան մեր հանրապետության փոզիան որոշ չափով վնաս է հասցնում նախալեռնայինգոտու որոշ շրջաններին, Արարատյանհարթավայրին, Փամբակի հովտին, Շիրակի սարահարթին,Սնանի ավազանին, հատկապես լճից ազատված հողագրունտներին:Բուսականությունից զուրկ թույլ կապակցականություն ունեցող հողերի մակերեսից քամին քշում, հեռացնում է բերրի վարելահողը, բացում բույսերի արմատներն ու տեղիք տալիս աշնանացաններիցրտահարմանը: Շարժվող հողի մասնիկներըվնասում են ծիլերն ու բույսերը ն հաճախծածկում

դրանք:

|

Ոռոգվող շրջաններում, հատկապես միջինասիականու անդրկովկասյան հանրապետություններում, ոռոգման տեխնիկայի ոչ ճիշտ կազմակերպման,ջրման նորմերը խախտելու ն այլ պատճառներով զարգացած է, այսպես կոչված, ոռոգման էրոզիան: Ոռոգվող տեղերում կարելի է հաճախ տեսնել, թե ինչպես դաշտերըմեծ նորմաներովու արագ հոսանքներովջրելիս ակոսներիվերջից թափվող ջրերը ողողում-տանումեն հսկայականչափերի հասնող բերրի հող, որի հետնանքով էլ խիստ նվազում է հողի բերրիությունը, ն ընկնում բերքատվությունը: |

աայ

հալոցքային

Նկ. 78.Վարելահողերիքայքայումը չկարգավորված ջրերով (ՍպիտակիտարածաշրջանիՄեծ Պարնի գյուղում)

/որոզիանպայմանավորող գործոնները: էրոզիոն պրոցեսների արտահայտման ինտենսիվությունը պայմանավորված է մի շարք գործոններով:Այդ գործոնները բաժանվում են երկու խմբի` ա) բնական ն բ) սոցիալ-տնտեսական,որը կապվածէ մարդու տնտեսական գործունեությանհետ: Բնականգործոններից են կլիմայականպայմանները,ռելիեֆը, բուսականությունը,երկրաբանական կառուցվածքը, հողի հատկուբյունները: Կյիմայական պայմանները մեծ չափով ազդում են էրոզիոն պրոցեսներիզարգացմանինտենսիվությանվրա: Տեղումների քանակը, դրանց ինտենսիվությունը,տարվա ընթացքումբաշխվածությունը, տեղումներիհաճախականությունըն այլն բնորոշում են մակերեսային հոսքերի գոյացման հնարավորություններնու մեծությունը, `

՛

նկ. 77.Ձորակային էրոզիայիտխուր հետնանքները (Սպիտակիտարածաշրջանի Ջրաշեն գյուղում).

՝

Քամու էրոզիայիամենավնասակար ձնը փոշու կամ սն փոթորիկներն են., որոնք հազարավոր հեկտար տարածության սահմաններում ոչնչացնում են ցանքերը: Քամու փոթորիկըՂազախստանումընդգրկել է 12 մլն հեկտար տարածուծյուն, նախկին ԽՍՀՄ արնելյան շրջաններում 4 մլն հեկտար գյուղատնտեսականհողատեսքեր ւպարբերաբարենթարկվում են քամու էրոզիայի:Միայն 1961 թ քամու փոթորիկը Ղազախստանում, Ուկրաինայում,ՌՍՖՍՀ-ում վնասել ու ոչնչացրել է մեկ մլն հեկտար ցանքեր:

հետնապես,հողատարմանինտենսիվությունը:Ինչքան տեղումների քանակըշատ է, հաճախակիեն դրանք թափվում կ մեծ ինտենսիվությամբ, ինչքան անհամաչափ են բաշխված ընթացքում, այնքան էրոզիայիզարգացմանվտանգը մեծ է: ձնածածէրոզիայի ինտենսիվությունըպայմանավորվածէ նան կի շերտի հաստությամբ, ձնհալի բնույթով ու ինտենսիվույթամբ: Այսպես, եթե ձյան շերտը հաստ է, գարնանը բուռն հալոցք է սկսվում, այն զուգակցվում է գարնանայինհորդառատ անձրններին, հողը դեռես սառած է, ապա էրոզիան ուժեղ է արտահայտվում:եթե ձմռան ընթացքում ջերմությունը բարձրանում է ն ձյունը մաս-մաս հալչում, ապա բնական է, գարնան ձնհալի շրջանում հզոր մակերեսային հոսքերի առաջացման հնարավորությունը փոքրանում է, ն ինտենսիվհողատարմանպրոցեսներտեղի չեն ունենում: Ուժեղ քամիներիդեպքում ոչ միայն քամու էրոզիան է ուժեղ արտահայտվում, այլ նան ջրայինը: Քամին ձյունը տեղափոխում է մի տեղից մյուսը, որի հետնանքովայն դաշտում անհամաչափ է կուտակվում: Հանրապետությանլեռնային շատ շրջաններում հաճախ փոսորակներումու լեռնագոգերումկուտակվում է 2-3 մ ն ավելին հաստությամբ ձնաշերտ, մինչդեռ լանջերի մնացած մասերում ձյան շերտի հաստությունը 10-15 սմ չի գերազանցում: Բուռն ձնհալի ժամանակ հզոր ձնածածկ առաջացած տեղերում ձնհալը տնական է, ն ավելի ուժեղ մակերսային հոսքեր են գոյանում, առաջ բերելով հողածածկիինտենսիվքայքայում: Շատ տարաձաշրջաններում (Ամասիա,Աշոցք, Մարտունի,Սպիտակ, Գուգարք, Ստեփանավան ն այլն), դաշտերում ժամանակակից ձորակներիառաջացմանպատճառներըկապվածեն հենց տարածՔում ձյան անհամաչափ բաշխմանհետ: ն

տարվա

Ռելիեֆը, ըստ ակադեմիկոս Ս.Սոբոլնի բնորոշման, լեռնային երկրներում էրոզիայիբախտիորոշողն է: Ռելիեֆի տարրերը`լանջերի թեքությունը, դիրքադրումը, երկարությունը, մակերնույթի ձնը, կտրտվածությունը, ջրհավաքի մեծությունը ն ձնը որոշում են էրոզիոն պրոցեսներիզարգացման բնույթն ու ինտենսիվությունը: Բնական է, ինչքան լանջը թեք է ու երկար, մակերնույթըկտրտվածէ, ջրհավաքը մեծ է, այնքան էրոզիանուժեղ է լինում ն ընդհակառակն: Արնահայաց լանջերում (հարավային, հարավ-արնմտյան, հարավարնելյան, արնմտյան)նվազ բուսականությանն անբավարարագրոնոմիկանհատկություններիպատճառով,էրոզիան ավելի ուժեղ է արտահայտվում, քան ստվերահայաց (հյուսիսային, հյուսիսարնմտյան,հյուսիս-արնելյան, արնելյան) լանջերում:

Նկ. 79.3Հողածածկի քայքայումը լեռնալանջերում(Սնանի

լեռնաշղթայիհարավայինլանջեր).

Սովորաբար լանջերի թեքությունն արտահայտում են աստիճաններուլ: Մելիորատիվաշխատանքների համար («ոռոգմանկազմակերպում. ջրման ակոսների կտրատում. լաքերի ստեղծում, հարթեցում ն այլն), որւոեղ գործ ունենք ոչ մեծ թեքությունների հաշվարկման հեւո, թեքությունը ընդունված է արտահայտել բացարձակ նայլն): թվերով(0,01,0,02

Լանջի թեքությունը

ա

,

Ի»

որտեղ`ծ-ը տեղանքիերկու կետերիբարձրությանտարբերութ-

յունն է,

(-ը լանջի հորիզոնականտարածքի երկու կետերի միջն ըն-

կած հեռավորությունը:

Բուսանան ծածկոցն այն հուսալի զրահն է, որը հողերը պահպանում Է արագընթացէրոզիայից:Բազմաթիվուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ փարթամբուսականությամբծածկված հողատարածություններըռամեճատաբար դանդաղ են ենթարկվում էրոզիայի: Մինչդեռ էրոզիան մոլեգնում է բնական բուսածածկոցից զրկված հողակտորներում, քամին ն ջուրը, որոնք սովորաբար հողի բարեկամներնեն, այս դեպքումվերածվում են դաժան թշնամիների: Քամին, որ օվկիանոսներիցխոնավությունէ բերում, այժմ բուսածածկույթիցզուրկ տարածքներումքշում-տանում է այն հողը, որին առաջ կյանք էր տալիս: Վերջին հարյուրամյակներումէրոզիայի հիմնականպատճառը անտառներիոչնչացումն է: Արեազարձւայիներկրներում անտառնեեն զանազան տեխծնիկյանան րը հատում կուլտուրաներ մշակելու (խուրծ, համար գետնանուշ, կաուչուկածառ, բամբակենի, թեյ) Արնադարձայինհորդառատ անձրեներըքշում ւռանում են հողը, որը անտառային բուսականության ոչնչացման հետնանքուլ մնացել է անպաշտպան: Կուլտուրական բույսերը պահում են տեղումների շուրջ 1052-ը, իսկ անտառային բուսակաությունը` 3056-ը: Բուսականությանարմատային համակարգը կարելի Է համեճատել երկաթբետոնյա ւօր-

մատուրայիհետ, որը հողի առանձնություններըմիացնում է միմԲույանց, շրջափակումմասնիկներըու դիմադրումհողատարմանը: հողի ստրուկտուրան, սականությունը,լավացնելով ավելացնելով հումուսի քանակը, բարելավաելով հողի ագրոնոմիական հատկությունները, բարձրացնումէ ջուր կլանելու ու պահելու ընդունակությունը, ե հետնապես, մակերեսայինհոսքերի գոյացման հնարավորությունները:Բուսականությունըձյունը պահում է դաշտում ն նվա-

զեցնում կամ լրիվ վերացնում հողի սառչելը: Վերջինս մեծ չափով ազդում է գարնանայինձնհալի ներծծման վրա: Տարբեր բույսեր հողապաշտպանտարբեր հատկություններունեն: Ամենաբարձր ունեն անտառհողապաշտպան հատկություններ ները (բնական,արհեստական),անտառ-թփուտներըը: Բարձր են նան բնական բուսականության (խոտաբույսերի)հողապաշտպան հատկությունները,այնուհետն հերթականությամբ կարելի է դասել պտղատու, ապա ն կուլտուրականցանուվիբույսերը: Ըստ որում. ցանովի բույսերիցամենիցբարձր հողապաշտպան են դրսնորում նրանք, որոնք ավելի տեական ժամանակով հաճատարած հողի մակերեսը կետից ամենաբարձր հողապաշտպանհատկություններեն դրսեորում բազմամյախոտաբույսերը,այնուհեւո, աշնանացանները, գարնանացաններըն ապա շարահերկերը: Բացի այդ, շատ կարնոր է վերերկրյաու արմատայինզանգվածը: Պատահական չէ, որ շարահերկ մշւսկաքույսերի դաշտերում վեգետացիայիսկզբնականշրջանում, քանի դեռ վերերկրյաու արճատայինզանգվածըթույլ է զարգացած, էրոզիանուժեղ է արտահայտվում, իսկ վեգետացիայի վերջում, երբ հզոր վերգետնյաու արմատայինզանգված է առաջանում,էրոզիոնպրոցեսներըխիստ թուլանում են կամ նույնիսկիսպառ կանխվում:

հատկություննե

ն բուսականության ածում Արհորը

Նկ. 80.Հողածածկիհամատարած քայքայում լեռնալանջերում(Վայքի տարածաշրծւսն)

Հողառաքացնողմայրատեսակներիբնույբը պայմանավորվում է ենթահողիծակոտկենությունը ն նրա բնույթը, ջրաթափանցությունը, ջրի քայքայիչ գործունեությանը դիմադրելու ունակությունը, հանթատեսակների լուծելիությանաստիճանը նայլն: Մեր ուսումնասիրուքյուններից(է.Հայրապետյան) պարզվել է, որ Հայաստանիպայմաններում,ինչպես նան Անդրկովկասյան մյուս հանրապետություններում,հողառաջացման մայրատեսակների առանձնահատկությունները (փուխր, հեշտ քայքայվող, կարծր Լ այլն) են պայմանավորում ոչ միայնէրոզիայիզարգացմանինտենսիվությումը, այլն բնույթը (մակերեսային. ձորակային, մակերեսայինձորակային): Մեր հանրապետությանտարածքում ծորակայինէրոզիանզարգացած է այն զանգվածներում, որտեղ ընկած են փուխր, հեշտ քայքայվող հողառաջացնոդ մայրատեսակներ: Բնական է, դրանից կախված հակաէրոզիոնմիջոցառումներիհամակարգըփոխվում է: Ձորակային էրոզիա տարածում ստացած շրջաններում կամ զանգվածներում հակաէրոզիոն միջոցառումների համակարգում պահանջվում են ամելի ինտենսիվ հողապաշտպան եղանակներ,անհրաժեշտ է դառնում ստեղծել հակաձորակային անտառային տնկարկներ,անհրաժեշտության դեպքում կիրառել նան հիդրուռեխնիկականմիջոցառումներ: Քանի որ տարբերմայրատեսակներտարբեր աստիճանի են ցեմենտացած, ունեն տւսրբեր կառուցվածք ու ւիխրություն, լուծելի աղերի պարունակություն, հետնապես, էրոզիոն պրոցեսների նկատմամբ ցուցաբերում են տարբեր դիմադրողականություն,ն հողագքունտը տարբերինտենսիվությամբէ քայքայվում: Հողագրունտի ինտենսիվ քայքայման ն, հետնաւվես,ձորակային ցանցի զարգացմանգործում մեծ դեր է խադում ոչ միայնմայրատեսակի փխրությունը, այլն փուխր մայրաւոեսակներիշերտի հաստությունը: Ըստ որում, որթան փուխր մայրատեսակիշերտը մեծ է, այնքան այն բացասաբար Է անդրադառնումհակաէրոզիոնդիմադրոդականությանվրա, ն այնքան ավելի ինտենսիվ ու արագ է քայքայվում հողագրունտը: Հողի հատկությունները մեծ ազդեցություն են թողնում էրոզիոն պրոցեսների զարգացման վրա: Հոդաշերտի հաստությունը (հզորությունը), մեխանիկականկազմը, ստրուկտուրային վիճակը, հումուսի պարունակությունը,կլանված հիմքերի բնույթն ու քանակը ն այլն մեծ չաւփուլ որոշում են հողի ջուր կլանելու ու պահելու հաւոկությունները:Բնական է, ինչքան հողի ագրոնոմիականհատկությունները լավ են արտահայտված, այնքան մեծ քանակությամբ հալոցքային ու անձրնայինջրեր կարող են կլանել ու պահել իրենց մեջ.

ն այնքան էլ փոքր կլինի մակերեսային հոսքերի առաջացման, էրոզիայի զարգացման վտանգը:

Ն

Նկ.

81.

Հողածա

սուր էնԱկին արտահայտված ոոգողքրով (ոիգացիոն

էրոզիայի

մ

35|

Մարդու տնտեսականգործունեությունը էրոզիայի բնույթն ու ինտենսիվությունըպայմանավորողկարնոր գործոն է: Հողի անհամակարգ մշակությունը, արոտների գերծանրաբեռնված շահագործումը, հողերիոչ խելացի օգտագործումը, անտառներիանխնա հատումը, ոռոգման ոչ ռացիոնալ տեխնիկայիկիրառումը ն այլ սխալ տնտեսականգործունեություն առաջ են բերում արագացված էրոզիոն ւրոցեսներ, հողածածկի քայքայում, հողի բերրիության նվազում ն նրա արտադրողականության իջեցում: էրոզիոն բուռն պրոցեսներ են զարգանում մանավանդ մեծ թեքություններ վարելու ն այնտեղ գյուղատնտեսականկուլտուրաներ մշակելու դեպքում: Մինչդեռ նման հողատարածությունները կարող են ծառայել որպես խոտհարք, պտղատու կուլտուրաներիաճեցման (ոռոգման պայմաններում) ն կամ էլ անտառայինտնկարկներիհիմնադրման համար: Արագընթացէրոզիոն պրոցեսներին նպաստումէ երկրագործությանցածր կուլտուրան, նրա ինտենսիվհամակարգերի բացակայությունըն այլն:

Անասունների գլխաքանակի ավելացման դեպքում կենդանիները ոչնչացնում են ոչ թե խոտի վերաճը («տոկոսը»), այլ հիմնական

«կապիտալը»: էրոզիայի հետնանքով խիստ փոխվում են հողերի հատկությունները ւ, հատկանիշները,նվազում է հողի հզորությունը, նրանում ավելանում է կմախքայինտարրերի քանակը: Այն ձեռք է բերում համեմատաբար բաց գույնի, կոպտանումէ հատիկաչափականկազմը, մեխանիկական կազմը ավելի թեթե է դառնում, քայքայվում է ստրուկտուրան,վատանում են ջրաֆիզիկականհատկությունները, հողում պակասում է միկրոօրգանիզմների քանակը, թուլանում նրա կենսաբանականակտիվությունը: Այս բոլորի հետնանքով նվազում են մշակվող կուլտուրաներիբերքատվությունը ն բնականհողահանդակների արտադրողականությունը,վատանումբերքի որակը: Բացի դրանից, էրոզացվածհողերում մեծանում է մեքենաներիու գործիքների բանող օրգանների մաշվածությունը, հողի մշակության ծախսերը, բարձրանում է արտադրվողմթերքներիինքնարժեքը: ի

Նմ, 82.1Ողածաժծնի արոտներում բայթայումը լեռնային

(Ստեփանավանիտարածաշրջանի Վարդաբլուր գյուղում).

Արագընթացէրոզիայի զարգացմանը նպաստում Է նան արոտավայրերիգերարածեցումը:Յուրաքանչյուր հողակտորընդունակ է կերակրելու որոշակի թվով խոտակեր կենդանիների:Երբ տվյալ հողակտորիվրա կենդանիներիթիվն ավելանում Է, անխուսափելիորեն առաջանում Է գերարածեցում, քանի որ խախտվում է արածեցման ու բույսերի վերաճի մեջ եղած հավասարակշռությունը:

--

ՆՊ

"

Նկ. 83.Մասնատվածվարելահողեր Տավուշի

տարածաշրջանում.

էրոզիոն պրոցեսներիուսումնասիրումը:Արդյունավետհակաէրոզիոն միջոցառումներմշակելու համար անհրաժեշտ է իմանալ էու դրանց օրիրոզիոն պրոցեսներիզարգացմանինտենսիվությունն նաչաւիությունները: Լեռնային մարզերում, տարածքիխիստ կտրտվածությանշնորհիվ ոչ մեծ տարածությանսահմաններումշատ հաճախ փոխվում են

հողագոյացմանգործոնները`ռելիեֆի պայմանները, մայրատեսակը, բուսածածկը,ջրաջերմայինռեժիմներըն այլն, որը ն առաջ է բերում հողային ծածկույթի ստուկտուրայի ն հողի հիմնական հատկություններիխիստփոփոխություններ:Դեռ ավելին, հաճախ մեկ ոչ մեծ հողահանդակի սահմաններում,որը զբաղեցնում է 3-5 հեկտարից ոչ ավելի տարածություն, էլ չենք խոսում մեծ զանգվածային տարածություններիմասին, հանդիպում են տարբեր դիրքադրման լանջեր: Թույլ թեք հարթություններիկողքին տարածվում են զառիկող, թեք, նույնիսկ դիք լանջեր, որտեղձեավորվում են տաբբերհզորության, տարբեր քանակի հումուս ու կարբոնատներ պարունակող. տարբեր մեխանիկականկազմ, ստրուկտուրա, ջրաֆիզիկական ն այլ ագրոնոմիական հատկություններ ունեցող հողեր: Այդ բոյոր թվարկվածհատկությունները հողին տալիս են տարբեր հակաէրոզիոն դիմաղրողականություն: Յակաէրոզիոնմիջոցառումները ճիշտ ճախագծելու, այս կամ այն հողապաշտպանեղանակըխելացի ու հիմնավորվածընտրելու համար անհրաժեշտ է ռեալ պատկերացումունենալ էրոզիոն պրոցեսներիինտենսիվության,միավոր ժամանակամիջոցումու միավոր տարածությունիցտարվածհողի քանակի մասին: Սովորաբարհողատարմանինտենսիվությունըորոշակի Ժամանակահատվածում(մեկ անձրնի, մեկ ջրման ժամանակ, գարնան ձնհալի կամ բույսերի վեգետացիայիընթացքում ն այլն) արտահայտում են խոր. մետր-ովկամ տոննաներովմեկ հեկտարի հաշվով: Հողատարմանինտենսիվությունըտարվա ընթացքում իմանալու համար անհրաժեշտ է ունենալ գումարային ցուցանիշ հողատարման ինտենսիվության մասին: Տարվա բոլոր եղանակներին, անհրաժեշտէ կանոնավորկերպովորոշել ամեն մի անձրնի, յուրաքանչյուր ջրման ընթացքում, ձնհալի ամբողջ ժամանակահատվածում տարվածհողի քանակը: Հարթ էղարածություններիոռոգվող հողերում,ինչպես, օրինակ` Արարատյանհարթավայրում,էրոզիան առաջ է գալիս միայն ոռոգվող ջրերով: Դրա համար էլ ոռոգման ժամանակահատվածում, այմինքն բույսերի վեգետացիայիընթացքում ունեցած հողատարումը բնորոշում է տարվանը: Լեռնային երկրագործականշրջաններում ոռոգվող հողերը ընկած են ոչ միայն հարթ տարածություններում. ալլն լանջերում: Հաճախ ոռոգվող հողերում գյուղատնտեսական կերի ճակնդեղ, կարաո-12. ն դեռավելի բեքության լաճնջեմշակու լ ն այլն) ) րում, իսկ պտղատուներինհատկացվումեն նույնիսկ 45-20" ն թեքության լանջերը: Աղստն գետի ջրահավաք ավազանում (Իջնանի տարածաշրջան)շուրջ 2650 հեկտար ոռոգվողհողերից43,652-ը ըն-

Արախո եգիպտացորեն, գչակաբույները

ավելի

լանջերում: կած է 65,իսկ մնացած56,496-ը՝ 6"-իցբարձր թեքության ոռոգէ ոչ միայն գալիս էրոզիանառաջ Նման տարածություններում ինհողատարման ուստի վող, այլե հալոցքայինու անձրնաջրերով, ու հողամակերեսային ոռոգման տենսիվությունըպետք է իմանալ որոշմանճանապարհով: տարմանգումարային էրոզիոնպրոցեսներիինտենսիվություԼեռնայինշրջաններում դարձնել նս մեկ հարցի է ուշադրություն անհրաժեշտ նը որոշելիս կանոն, ձմռանը, այվրա: ԱՊՀ երկրներիշատ մարզերում,որպես շրջանում,հողատարումչի սինքն կայուն ձնածածկիառաջացման ն նկատվում,իսկ հարավայինմարզերում, այդ Թվում Հայաստս)տաքանումէ հաճախ եղանակըբավական ճում, ձմռան ընթացքում արնահայաց առաց բերելով ձնածածկի լրիվ հալչում (հատկապես հոսքերը գոյացնումեն հողամակերեսային լանջերում):Առաջացած նան ձմռան տարմանպրոցեսներ

ընթացքում:

(Նոյեմբերյան,Տավուշ, Մեղբի, Առանձինւտարածաշրջաններում հալԿապանն այլն) ձմռան ընթացքումձնածածկի պարբերաբար ձնհալի է, գարնան որ ճեկն չումը այն հիմնականպատճառներից Այն տարիներին, նկատվում: չի հողատարում ինտենսիվ ժամանակ է շրջանին,առաերբ գարնանըձնհալը զուգադիպում անձրնների մեծ ինն հզոր հոսանքներ, հողածածկը ջանումեն մակերեսային է ա նհրաժեշտ է քայքայվում:Նման շրջաններում տենսիվությամբ այլե հողատարմանհաշվառումը կատարել ձմռան ձնհալի ժամանակ: հողի քանակը որոշում Տրված Ստորն բերումենք այդ մեթոդներիշատ նը:

ոչ

են

ձիայն գարնան,

տարբեր մեթոդներով: նկարագրությու-

համառուռ

ժավալիչափմանմեթոդը. չնայած տալիսէ Ողողատների ուսումնասիտավոր տվյալներ, սակայն դաշտային հողաէրոզիոն Է ի նտենսիվութրություններիժամանակկիրառվում հողատարման րամար: Այս մեթոյան վերաբերյալընդհանուրտվյալներ ստանալու նան հակաէրոզիոնմիջոցառումների դըբ կարելի է կիրառել փորձերում:Հողաստուգմանարտադրական արդյուճավետության տարումը որոշումեն հետնյալ բանաձնով՝ մո-

Ք»10000Տ:8, որտեղ՝ լդարվածհողի քանակնէ շ մ-ով, մակերեսն ընդհանուր հատվածքի է Տ-ը ողողատների է մ-ով: երկարությունն 8- ն ողողատների

Ք- ը

մ"-ով,

Բո րակահաով տարքւնց բետերսիվությունը չափելով Պարբերաբար

ողա-

հողի հզորության նվազումը, որոշում

են

տարված հողի քանակը:Այս մեթոդը հատկապես ընդունված է էրռզիայի որոշելու համար:

մու

ինտենսիվությունը

որոշումը (ոռոգմանէրոզիայյի ոռոզելի հողերումհողատարման են ակոսիկամ լաքի վերոռոգման կատարում Ոռոգվող տարասարք: հատուկ ընդունող ջին մասում տեդադրելով մասնիկների քանակը ծությունից ջրերովտարվածհողի կախված

քա-

հնտենսիվուբյունը)

Հոսքահրապարակների անջատմանմեթոդըհամարվումէ հողատարմանինտենսիվության որոշման առավել հավաստի մեթոդ: Այս մեթոդըհնարավորությունէ տալիս որոշելու մակերեսայինհոսՔի գործակիցըկոնկրետ ոչ մեծ տարածությանսահմաններում:Մեթոդի էությունն այն է, որ լանջի երկայնքով որոշակի լայնքով անջատում են (հողաթմբեր կառուցելու կամ մետաղյաթիթեղները հողում ամրացնելու ճանապարհուլ)որոշակի մակերեսովհոսքահրապարակներ,որոնց ստորին մասում տեղադրում են հոսքահավաքիչհոսքաբաժանիչհարմարանք: Ամեն անձրնից հետո հեղուկ ն կարծր հոսքի հաշվառում են կատարում ու որոշում հողատարմանինտենսիվությունը: Ստացված տւլյալները հաշվում են մեկ հեկտւսրի համար ն արտահայտում մ/հ կամ տ/հ: Նկարագրվող մեթոդը անհրաժեշտ է կիրառել տնական ստացիոնար ուսումնասիրությունների 3.

ինւոենսիվություորոշելու համար, պարզումեն ոռոգմանէրոզիայի հիգումարայինի ն օրումների նը մեկ ջրմանժամանակ ապա բոլոր ընդհահողի տ արված ընթացքում ման վրա իմանումվեգետացիայի

աներեր.

:

տ

աեր

ՀԱնազկին»

Է.

համար:

Փոքր ջրհավաք ավազներիանջատմանմեթոդովկարծր հոսջը հաշվում են ձորակամերձտարածությունումկամ գետայինգանցում` մակերեսայինհոսքից նմուշներ վերցնեւու ճանապարհով:Այս մեթոդը տալիս է հողի էրոզիայի ինտենսիվությանմասին ամբողջությամբվերցրած միջին տվյալներ ջրհավաքիվերաբերյալ,այլ ոչ թե կոնկրետ տվյալներ առանձին էրոզացգվածտարածքի համար: Նման ճեթոդով ուսումնասիրուոթյուններկատարելիսստացվում են ցածր տվյալներ, քանի որ ջրային հոսանքներովտարվող հողի մի մասը կուտակվում Է ջրհավաքիտարբերմասերում ն հնարավորչի լինում լրիվ հաշվարկել տարված հողը: Օրինակ` գետերում կարեր հոսթ որոշելիս (էրոզիայի մոդուլ), տարվածհողագրունտըսովորաբար իրականհողատարվածզանգվածի10-2046-ն կազմում: Քամու էրոզիայի ինտենսիվությունն ուսումնասիրելու ն այղ ձնով տարված հողազանգվածըչափելու տարբեր մեթոդներ ու սարքեր կան: Քամու էրոզիայյի ինտենսիվությունը որոշում են նան միկրոռելիեֆիփոփոխությանչափումներիմեթոդով, դաշտի մակերեսին խճի կշիռը վարելաշերտիխճիկշռի հետ համադրելով ն այլն: Ձորակների աճի դինամիկան ուսումնասիրելու համար տեղադրում են մշտական հենանիշեր(ռեպերներ)ն կանոնավորկերպով կատարումձնաչափումներձորակների խորության ն լայնության աճի վերաբերյալ:Այս ճանապարհովմիաժամանակորոշում են ջրայինհոսանքներովտարված հողագրունտիքանակը: Ձորակների աճը որոշում են նան խոշոր մասշտաբի օդալուն տարածադիտականմեթոդով: Վերջին լուսանսանկարահանման կարահանման նյութերը համեմատում են նախորդներիհետ: Հ.

՝

Նկ.

հաշվառումը հոսքի ու հողատարման 84.Մակերեսային հարմարանջով: հոսբահավաջ-հուբաբաշխիչ

որոշման մեթոդներիմաԽոսելով էրոզիայի ինւռենսիվության մեթոդի անձրնացման սին, չի կարելիկանգ չառնել արհեստական մեծ է տարածութոչ անձրնացումըկատարվում Արհեստական դեպքում2-3 մ): Հայտնիէ, որ մակերեսամշ, լավագույն (4 վրա յան սերտ կապիմեջ ինտենսիվությունը յին հոսքի ուժը, ն հողատարման հետ: Լանջերով հոարագության են գտնվում լանջով շարժվողջրի վրա չի կարող ձեռք բերել այնպիսի սող ջուրը 1-3 մ տարածության ուժ, ու որպիսին այն կարող է առաջ բերել արագություն քայքայիչ

վրա:

'

միքանի մետրի մասին խոսում հարյուր ա

լ

աան -

-

Հայտնի է, որ ջրի քայքայիչ աշխատանքը որոշվում Է շարժվող ջրի կենդանի ուժով, իսկ վերջինս ուղիղ համեմատական է ջրի հոսքի մեծությանըե նրա հոսքի արագությանը: Արհեստականանձնացման Ժամանակ փաստորեն էրոզիայիինտենսիվությունը պայմանավորող գլխավոր պատճառներիցմեկը` ջրի շարժման արագությունը անտեսվում է: Պատահական չէ, որ նույնանմանթեքություն ունեցող կարճ լանջերում հողատարումըթույլ է արտահայտվում,իսկ երկար լանջերում` ուժեղ: Արհեստականանձրնացումըմիաժամանակունի որոշ առավե-

լություններ՝

ա) անհրաժեշտություն չկա տպասելու անձրնների, ն տարվա ցանկացած ժամանակկարելի է ուսումնասիրություններ կաւոարել, բ) կարելի Է կարգավորել անձրնացման ինտենսիվությունը ն

որքան անհրաժեշտէ: կրկնել պահանջվողինտենսիվությունը, Ներկայումս կան արհեստականանձրնացմանսարքեր, որոնք բավականկատարելագործվածեն: Մեր կարծիքով արհեստական անձրեացմանմեթոդը կարելի Է կիրառել հողի ջրաթափանցության մասին պատկերացումկազմելու համար, ինչպես ճան առանձին ոչ մեծ տարածություններիհողատարման մասին համեմատական տվյալներստանալուհամար: Կասկած չի կարող լինել այն մասին, որ արհեստական անձրնագմանմեթոդովստացվածարդյունքներնայնքան էլ ռեալ չեն Ն չեն համապատասխանումհողատարմանիրականվիճակին ն հիմք չեն կարող ծառայել էրոզիայի ինտենսիվությանռեալ գնահատման ու էրոզացված տարածություններիքարտեզագրմանհամասր:էրոզիայի ինտենսիվությունըգճահատելու ն էրոզիայի ենթարկվածտաիրածությունների քարտեզագիմանհամարհիմք պետք է ընդունել հութահրապարակներիանջատմանմեթոդու|ստացված

տվյալները:

Պրոֆ.Մ.Ն.Զասլավսկին 41979) առաջարկում է հողատարման ինտենսիվության հետնյալսանդղակը. 1, թույլ հողատարված, երբ տարվաընթացքումհողատարումը միջինհաշվով պակաս է 5տ/հ-ից, 2. միջակ հողատարված, երբ հողաւտաիումը5-10տ/հ է, 3. ուժեղ հողատարված, երբ հողատարումը10-20տ/հ է, 4. շատ ուժեղ հողատարված,երբ հողատարումը20-50տ/հ է, 5. չափազանցուժեղ հողատարված, երբ հողատարումը50տ/հէ: ից շատ

բնորոշող գործոն ինտենսիվությունը ՀՁողատարման է

հոսքի գործակիցը(մ), որը վում մակերեսային ե

է համար-

որոշմու:

աճերությամբ ' (/---): տեղումներիքանակիհարաբերությա՞բ Ջ

ջրի հոսջի

Ինչքան ա

մեծ է

ընդ որում, այս հոսքի գործակիցը,այնքան մեծ է հողատարումը, նան որոտարվա ընթացքում Է առնել հաշվի դեպքումանհրաժեշտ կրկնվելը: հոսքի գործակցի մակերեսային շակի մեծությամբ Ելնելով վերոհիշյալից,հողերի պոտենցիալվտանգավորությումակերեսայինհոսնը գնահատելուհամար մենք առաջարկումենք քի գործակցիհետնյալ մեծությունները. ունեցող հողերի հաա) թույլ պուռենցիալվտանգավորություն 0,05մար մակերեսայինհոսքիգործակիցը (ճ) 0.1 չի գերազանցում, է կրկնվում ընթացքում տարվա հ ոսք 0,4 գործակցովմակերեսային երեք անգամիցոչ ավելի. ունեցող բ) միջակ (չափավո()պոտենցիալ վտանգավորություն հասնում է մինչն գործակիցը հոսքի հողերի համար մակերեսային մակերեսայինհոսք տարվա ընթացքում 0,25-ի: 0,1-0.25 գործակցով կրկնվումէ երեք անգամիցոչ պակաս. ունեցող հողերի հագ) ուժեղ պոտենցիալվտանգավորություն է մինչն 0,5-ի: հասնում մար մակերեսայինհոսքի գործակիցը երեք ընթացքում տարվա հոսք 0,28-0,5 գործակցովմակերեսային անգաճիցոչ պակաս, ունեցող հողերի դ) շատ ուժեղ պոտենցիալվտանգավորություն գերազանցում է 0,5-ը, որիցէ հոսքի գործակիցը համար մակերեսային կրկնվում ընթացքում հոսք տարվա մեծ գործակցով մակերեսային երեք անգամիցոչ պակաս: գնահատելիս էրոզիայի զարգացման վտանգավորությունը Շան էրոզիայի է ջրային արտահայտման անհրւսժեշտ հաշվի առնել Բոլոր դեպքերում, բնույթը, մասնավորապեսձորակառաջացումը: օրային էրոզիայիամենավատձորակառաջացումը՝ ժամանակակից Է մասին, որ տվյալ տարածքում այն վկայում թար ձնի զարգացումը, է: ժամանակակից ձորաուժեղ վտանգը էրոզիայիարտահայտման կախվածտանման տարածությունները` կային գանցովպատված աստիճանից,պետք է ընդգրկել ուժեղ կամ րածքի կտրտվածության ունեցող հողերի շարշատ ուժեղ պոտենցիալվտանգավորություն -

քը:

Հողերի էրոզիայիինտենսիվության Արւս պոտենցիալվտանչափազանցկարնոր է հողի էրոզիայի դեմ գի ռեալ գնահատումը հիմնավորվածմիջոցառումներմշակելու պայքարիգիտականորեն ու

համար:

ՂՏԺ

կր համեմատությամբ ԾւԱւո-

թեքությանուղղությամբ կատարվածի

Հողի էրոզիայիդեմ պայքարի միջոցառումները: էրոզիան կանայն առաջացնողւ պատխելու համար անհրաժեշտ է ճախ վերացնել ավելի հեշտ է պայթարելպատճառների,թան

ավելանում է 2-2,592-ով, իսկ բեր

ԱնՈրպեսզի

ԿՆ

՝

խորութ

դաշտի բոլոր մասերումստացվիբնականոն հերկը կատարվիշրջվող գութանյան վար. պետք է թեք ՊՕ-5-35): կամ ներով (ՊՕ-3-30

ՆախկինԽորհրդային Միությանառաջավորւոնտեսությունների փորձը, մի շարք երկրների հողագործներիպրակտիկան,գիտահետազոտականհիմնարկներիուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ջրի ու քամու էրոզիայի դեմ կարելի է արդյունավետպայքար տանելմիայն այն դեպքում, հրբ կազմակերպատնտեսական, ագրոտեխնիկական, ֆիտոմելիորատիւլ ու հիդրոտեխնիկականհողւպաշւուվանմիջոցառումներըկիրառում են համալիր ձեով՝ ամբողջ ջրհավաք աւազանի սահմաններում, ընդգրկելով բոլոր հողատես-

լանջերում ւ:

ՍԱՆ:

քերը:

Հողի էրոգիայի դեմ պայքարելու գործում կարոր նԱշանակուքյուն ունի տարածքի ճիշտ կազմակերպումնու գյուղատնտեսական

մշակաբույսերիտեղաբաշխումը:Առանձնակինշանակությունունի ցանքաշրջանառությունների ճիշտ համակարգերիկիրառումը տարբեր աստիճանիէրոզացվածու էրոզավտանգտարածություններում: Լեռնային թեքություններիէրոզիայիենբարկվածվարելահողերում էրոզիայիդեմպայքարելուկարնորմիջոցառումէ հողապաշտպան ցանքաչիջանառությունների կիրառումը, որտեղ բազմամյա խոտերըպետք է մեծ տեղ զբաղեցնեն, մաքուր ցելերը փոխարինվեն ցելերով. բացառվի շարահերկ կուլտուրաների ճշա-

Աու `

վազան

նկ.

ր ես

րը: :

է

որպես

արի

ա

նվազեցնիհողատարումը:

կատարած մեր ուսումնասիրություննեԼեռնայինշրջաններում

րից պարզվել է.

թեքություն ունեցող վարելահողերում հորիզոնականուղղությամբ վար կատարելու դեպքում հողատարումը

որ 10-12:

|

Ցս

Ե

:

իչն

ԳԱՐ

(Աբովյանի տարածաշրջանի

տխազը Լ,Վոր ակե

էքործ ունենք նվազ ետք է շ ժամանակ պետք

Լեռնալանջերում

հգորության

չհանվենհողի ստորին,սակավ-բերրիու կրով հարուստ շերտեը ունեցող ՇԵ հողերում,.որոնք գոյացել են փուխր դող Նվազ ոզորություն ի կատարել Լնթե Այդ նւպատամակնիշի գութաճներ,որոնցով է օգտագործելՊՐԴ-3-4 է թեքություն

այս

բու

ան

ր

`

Ի

Բվա

Ար ուարանք ունեցող գութաննհրու: կով կարելի 22` մինչն 16" ունեցող լանջերում կարելի կատարել արամ շերտ ե.միաժամանակ, հորուշյանբ հերկ ենբավարել գութաններովկարելի հանել:

ու

ակոս,

ՖՎ

-

86.Թնբավորա գյուղում).ցրտավար Ողջաբերդ ւ

հողերի հետ, ուստի հերկի

.

ուղ՝ տանքները պետք պարտադիր կատարվեն լանջի թեջությանն Լս ԿԱ յին րի անին Ղգելակի Ի Ջրերի մամու յին Հն ահայաց,

ԱՋ

Վ

-

են

լանջերը:

ւթ

ԿԱ

շրջաններում, որտեղ վարելահողերը գրավում Լեռնային հողի ձակուան ցանքի աշխս'

հիմականում բեք

Թ

`

:

ու հատիկաընդեղենբույսերի մշակությունը ՎՁացահատիկային է երբեք չպետք տարվի օրենքով արգելված թեքությունների0 վրա: Շարահերկ կուլտուրաները պետք է մշակել հիմնականում 5-6, իսկ ինտենիսիվ հողապաշտպան միջոցառումներ կիրառելու դեպքում մինչն 7-8: թեքությունունեցողտարածություններում: Վարելահողերումէրոզիայիդեմպայքարիկանոր ագրոտեխնիմիջացառումէ լանջի թեքության ուղղությամբ վարի արգե-

Լ

'

"

թներըպետք է դեպքում 35 սմ

վարել մինչե

է

Նման

խորությամբ` առանց հողը շրջելու: ՝

.

դեմ էրոզիայի

ու պայքարի արդյունավետմիջոցնառում է վարի ակոսավորումն

ԲԱ

ուղղահայացակոսներն թմբերը հեքությանն անձրնաջրերիցգոյացած ջրի

լ ակում են ձնհալից

ու

ու

արգեհոսքը ն կան30|

խում էրոզիան: Բացի այդ, դրանք նպաստում պահպանմաննու դանդաղհւալվելուն: Վանրապետության նախալեռնային

ու

են

դաշտում ճյան

լեռնային

գոտու

խոսքերը: Բացի ջրի մակերեսային

պայ-

մանՇերում կատարած մեր ուսումնասիրություններիցպարզվել է. որ ակոսավորված ու թմբավորված դաշտերում պահպանվում է 2-2,5

անգամ ւսվելի ձյուն, ջրի

հողում ավելանում Է 2-35օ-ով. հո-

պաշարը

ղատարումըգրեթե կանխվումէ, իսկ հացահատիկային մշակաբույսերի բերքատվությունըբարձրանում է մինչն Յց/հ: Առավել դրականարդյունքներ են ստացվում ընդհատվողկամ խաչաձն ակոսավորումից: Ջրի

ու

քամու Էրոզիայի դեմ պայքարելու արդյունավետ միջո-

ցառումեն ցանքի խաչաձն ն նեղաշար եղանակները: Ցանքի

նման

եղանակներիդեպքում բույսերն ավելի համաչափ են ծածկում հուլը ն այն ավելի հուսալի պաշտպանումէրոզիայից:

«ՀԵՇ8Ը.) ՅՐ

լ

զաթ ւ

,

ՀԵՀի Ա,

` .

ՀԱՆ

րուա

շր.

Գ.

'

Նկ. `

կտեղծված ակոսներ ի ընդհատվող ). Սպիւոակավանու

ջրային հոսանջներով բեր-

87.Զյան

Է

ՀԵՀԱԳԱԿԻ

«ոՀՋԽ-Կ

Է

աի.

ցրտավարի

պահպանումը դաչւոում

ընդհատվող

ակոսավորման եղանակով (Սպիտակի տարածաշրջանի

Սպիտակավանում).

Նկ. 88.Վարելահողերում (Սպիտակիտարածաշրջա

Թեք ու երկարաձիգլանջերում, որտեղանձրններից ու ձնհալից գոյացող ջրաշիթերըհավաքվումու առաջացնումեն հզոր հոսանքներ, հողատարմանընթացքը կանխելու համար ճիմ առացացնոլ բազմամյա խոտաբույսերից,զանազան բփուտներից.ւսնտառային ու պտղատու ծառատեսակներից,ինչպես նան դաշտերում եղած մակերեսայինքարերից անհրաժեշտ է միմյանցից 20-25-ից մինչն 50-60 մմհեռավորությանվրա ստեղծել3-5-ից մինչն 10-12 մ լայնությամբ հոսքականքխիչ (բուֆերային) չերտեր, որոնք կանոնավորումեն

Ա.

յա

»

ֆո

այդ,

վող հողը, պահվելով հոսքականխիչ շերտերում, աստիճանաբար լանջը վերածում լայն ասկուտակվում Է ու ժամանակի ընթացքում որոնք հողը հուսալիորենպաշտտիճանավորվածդարավանդների, պանումեն էրոզիայից: Հայաստանիլեռնւսյինռելիեֆի պայմաններումհոսքականխիչ շատ մեծ է: Բազմամյա խոնշանակությունը շերտերիհակաէրոզիոն տաբույսերիցու տեղի մակերեսայինքարերից ստեղծված այդպիսի հոշերտերը, ինչպես ցույց են տվել մեր ուսումնասիրությունները, ավե3-5 հողում են պաշարը ջրի անգամ, ղատարումըկրճատում լացնում 296-ով, իսկ հացահաւոիկայինմշակաբույսերի բերքատվությունը բարձրանումԷ 1.5-2ց/ո-ով.

ում

ում

:

պայքարելուգոր-

էնխազում գանքերը, Գարնանացա ձիջանկյալ Մոթել հողատարման

դեմ

հատկացվող դաշտերում աշնանացան բույսերից միջանկյալ ցանքեր կատարելու դեւյքում անմիջապես աշնանը հողի մակերեսը զարգանում է բավականհզոր արծածկվում է բուսականությամբ, աշնանային-գարնանային որը նպաստում մատային զանգված, ցանքերը,օգտաՄիջանկյալ կ րճատմանը: հողատարման շրջանում է հողում օրգանականնյուավելանում սիդերատ, որպես գործելով հատկություննեթերի քանակը, լավանում են հողի ջրաֆիզիկական ու զարգացմանհամար ստեղօրը, որի հետնանքով բույսերի աճի

է

16:

վում են բարենպաստպայմաններ, հիմնականմշակաբույսիբերբարձրանումԷ: քթատվությունը Սնահողայինգոտում կատարվածդաշտային փորձերովպարզվել Է, որ աշնանացանաշորայի ու աշնանացանվիկի խառնուրդից միջանկյալ ցանքեր կատարելու դեպքում, մակերեսայինհոսքը, ցիտավարկատարվածտարբերակիհամեմատությամբ, կրճատվում է 85,5«6-ով, իսկ հողատարումը՝ 91,496-ով, դաշտային խոնավություէ 1,49-2-ով,իսկ գարնանանը հողի 0-60 սմ շերտերումբարձրանում ցան հացահատիկներիբերքը՝ 2,4 ց/հա: Չյան պահպանումը, ձնհալի կարգավորումըհողի ջրային ու քամու էրոզիայիդեմ պայքարելուն գյուղատնտեսականմշակաբույսերի բերքատվությունըբարձրացնելուկարնորմիջոցառումէ: Ձյան պահպանմանհամար արդյունավետ միջոցառում է դաշտերում բարձրացողունբույսերից (եգիպտացորեն, արնածաղիկ,սորգո ն այլն) միժյանցից 10-15 մ հեռավորությամբ կուլիսային չերտերի ստեղծումը: Հանրապետության լեռնատափաստանայինգոտում հայկական գյուղատնտեսականինստիտուտի երկրագործության ամբիոնիկատարածաշխատանքներից պարզվել է. որ կուլիսային չերտեր ստեղծելիս դաշտում պահպանվումէ 1,5-2 ն ավելի անգամ ձյուն, ջրի պաշարը հողում ավելանումէ ավելի թան 342-ուլ,իսկ աշնանացանցորենիբերքատվությունը մեկ հեկտարիցբարձրանումէ 15-29-ով:

մաաւ,

ՆԵՐՄ

Դ

մ.

«ոա

Նր

Տն

.

Եր.

Նկ. 89. Գիհու նոսրուտներ Աղստեգեւոի ձախաւինյա լանջերում(Իջնանիտարածքում).

ան

ակոսավորճան եղանակով(Սիսիանիտարածքում),

36գ

Թեք լանջերումձյան պահպանումը պետք է զուգակցել ձնհալի կարգավորմանհետ, այլապես գարնանը կգոյանան մակերեսային ուժեղ հոսքեր, ու առաջ կբերեն հողատարման ինտենսիվ պրոցեսներ: Ձնհալի կարգավորմանառավել արդյունավետեղանակներից են ձնվարը, առանձինշերտերով ձյան ամրացումը, սնացումը ն այլն: Ձնվարը կատարվում է այսպես. հատուկ մեքենաներով շուրջ 2 մ ւայնությամբ, միմյանցից5-10 կամ 15 մ հեռավորության վրա ձյան են կողքերը: Ձյունից ազատված մաշերտը հանում ն տեղափոխում ն է սերում գարնանըհողը շուտ տաքանում, հալոցքային ջրերը հնարավորություն են ունենում ներծծվելու հողի մեջ: Ձնհալի կարգավորման գործում բավական դրական արդյունքներեն տալիս նան գլաններով, թրթուրավորտրակտորներով,սահնակներովն այլ միջոցներով ձյան շերտավոր ամրացումը,ինչպես նան առանձինշերտերով սնացումը`նրա վրա բարակ շերտով մոխիր, փտած գոմաղբ, տորֆ կամ հող փռելով: Վարելահողերըքրի ու քամու էրոզիայից պաշտպանելու գռրծում կարեոր 0շանակություն ունի օրգանական ն հանքային պարարտանյութերովհողի ճիշտ պարարտացումը: Պարարտացված դաշտերումգյուղատնտեսականմշակաբույսերն ավելի հուսալի են պաշտպանումհողը:

Ոռոգվող հողերում էրոզիան կանխելու նպատակով անհրատեխնիկա:Ռռոգմանջրերովհողի լվացում0 ու քայքայումընվազա304

գույնի հասցնելու համար անհրաժեշտ է ջրման ակոսների թեքությունն ու երկարությունը ճիշտ զուգակցել ջրի ծախսի հետ: Ինչքան որ թույլ է տալիս ջրովի հողամասի հարթեցվածությունը,տեղադրությունը ն մշակվող բույսը, ակոսները պետք է տանել հնարավորին չափ փոքր թեքությամբ: էրոզիայի դեմ պայքարի գործում բացառիկ կարնոր նշանակություն ունի նան ակոսների երկարության ճիշտ ընտրությունը:Բոլոր պայմաններումէլ ջրի ծախսը ակոսում պետք է համապատասխանիակոսի սահմանված թեքությանն ու երկարությանը: Ջրաշիթերի արագությունը պետք է գերազանցի սահմանայինը,իսկ ակոսներիծայրից ջրի ելքը պետք է կանխվի: Ակոսներիթեքությունը փոշիացած, ամուր կառուցվածք ու թույլ ջրաթափանցություն ունեցող հողերում, ըստ ջրային պրոբլեմների ու մելիորացիայիգիտահետազոտականինստիտուտի ուսումնասիրություների, չպետք է անցնի 0,01-ից, երկարությունը` 100-170մ-ից, իսկ ջրի ծախսը ակոսում պետք է լինի 0,2-0,7լ/վ: Սւորուկտուրային փուխր կառուցվածք ու լավ ջրաթափանցությունունեցող հողերում, 0,02, 140-220 մ ն 0,5-1,2 լ/վ: համապատասխանաբար, Լեռնային շրջաններում ոռոգման էրոզիայի դեմ պայքարելու գործում դրականարդյունքներ են տալիս դաշտերի ստորգետնյա ոռոգումը, արհեստականանձրնացումովջրումը ն այլն:

է ստացել դարավանդավորումը:Լանջերի դարավանդավորմանմեծ աշխատանքներ են կատարվել նախկին Խորհրդային Միության տարբեր տարածաշրջաններում՝Անդրկովկասում, Մոլդովիայում, միհանրապետություներում, իսկ վերջին տարիներին՝ ջինասիական նան Հայաստանում: Դարավանդավորումը լայն կիրառություն ունի Չինաստանում, Հնդկաստանումն մի շարք այլ երկրներում: Խիստ թեք լանջերի էրոզիայի ենթարկված հողերի բուսապատումը (միաժամանակ պարարտացում կիրառելով) հնարավորություն է տալիս վերականգնել քայքայված բուսածածկը, հողը` հարստացնել օրգանական նյութերով, լավացնել ստրուկտուրան, բարձրացնել նրա ջուր կլանելու ու պահելու հատկությունը ն այդպիսովոչ միայն կանխել հողատարումը, այլն զգալի չաւիով մեծացնել անասնապահությանկերի բւսզան:

Նկ.

,։ ՈԳԻ

նկ.

7,

ւո.ֆ".1 9 22. :

Է

աաա

Է

ԲԱՅ

Գիհու նոսրուտները պաշտպանում ուան

, ՐՐ

հողածածկը քայքայումից (Հրազդան գետի աջափնյա հարավայինլանջեր). 90.

են

նջերը հրացնելու ն իրացնել Մի շարք լեռնային շրջաններում թեք լանջերը ու բարձրարժեքմշակովի բույսերին (խաղող, պտղատու արնադարձայինբույսեր ն այլն) հատկացնելունպատակովլայն կիրառություն

91.

աղոնոները

աճում են նույնիսկ ժայռերում (Սնանի Գիհու լեռնաշղթայի հարավայինլանջեր (Վարդենիսիտարածաշրջան),

Լեռնային արոտներում հողատարման պրոցեսները կանխելու համար անհրաժեշտ է մի շարք մելիորատիվ ն հողապաշտպան միջոցառումներ կիրառելու ճանապարհովարագ վերականգնել բուսական ծածկույթը, ստեղծել ճիմ ու բարձրացնել հողի հակաէրոզիոն հատկությունները: Տրորված ու էրոզիայի ենթարկված արոտներում անհրաժեշտ է արածեցումը ճիշտ զուգակցել արոտների բարելավման, մասնավորապեսպարարտացմանաշխատանքներիհետ: Լեռը ային ն արոտավայրե րում մ անհրաժեշտ աանիղաժե է կիրառել արոտների ը օգտագործման ռացիոնալ` հերթափոխայինհամակարգ ն արոտաշրջա-

նառություն:

քամու էրոզիայից հողերի պաշտպանմանն դաշտերի արտոդրողականությանբարձրացման ամենահզոր ու ամենաարդյունավետմիջոցառումներից մեկը հողապաշտպան, հողմաանտառաշերւոերի ե համատարած կարգավորիչ, օջրակարգավորիչ ու անտառային անտառապտղայինտնկարկների ստեղծումն է: Պաշտպանականանտառաշերտերըկանոնավորումեն ձյան շերտի ու նրա համաչափհալոցքը, նպաստումհողի մեց բաշխվածությունն մթնոլորտայինտեղումներից առաջացածջրերի արագ ներծծմանը, որի շնորհիվ կանխվումէ մակերեսայինհոսքերի գոյացումն ու հոթուլացնելով քամիների պրագութղատարումը:Անտառաշերտերը, յունը, արգելակում են հողաշերտի քայքայումն ու տեղափոխումը քամիներիմիջոցով: Անտառաշերտերովպաշտպանվածդաշտերում զգալիորեն կրճատվում է հողի խոնավության անարղյունավետ ծախսը, մեծանում է ջրի ընդհանուր պաշարը հողում, ռրը ե նպաստում է գյուղատնտեսական մշակաբույսերիբերքատվությանբարձՋրային

ու

րացմանը:

Ոչ վաղ ժամանակներում Հայաստանի կառավարությունը հսկայական գումարներ է ներդրել պաշտպանականանտառաշերտերի ստեղծման,ձորակներիամրացմանու էրոզիայիենթարկված լանջերի անտառապատմանհամար: Երբ էրոզիոն պրոցեսներնայն աստիճանուժեղ են, որ անգամ անտառամելիորատիվմիջոցառումներովհնարավորչէ դրանքկանխել, կամ այն վայրերում, ուր նպատակահարմար չէ անտառատնկարկներստեղծել, պետք է կիրառել մելիորատիվ-տեխնիկական միջոցառումներ: Լանջային հիդրոտեխնիկականպարզ կառուցվաօքներից կարելի է կիրառել լեռնային ջրհավաք ու ջրտար (ջուր հեռացնող) առուները, լայն հիմքերով հռղաթմբերը, քարե շարվածքով թմբավոր փոքր դարավանդներըն այլն: Լեռնային ջրհավաք առուներն անհրաժեշտէ կիրառել չորային, բայց օրական տեղումների մեծ թանակություն ունեցող շրջաններում: Դրանք պետք է փորել պաշտպանական անտառաշերտերից վերն, լանջի վերնից հոսող մակերեսային ջրերը հավաքելու ն դրանք հողի մեջ կուտակելու համար: ՏեղումՇառատ շրջաններում անց են կացնում լեռնային ջրատար առուներ, որոնց նպատակն է ավելորդ ջրերը տեղափոխել տվյալ վայրի սահմաններիցդուրս: Ջրատար առուները տեղադրում են նան պաշտպանականանտառաշերտերիվերին մասում: Հորդառատհուներում գործող հեղեղատներում անհրաժեշտ է կառուցվածքներ, կասեցստեղծել հունային հիդրոտեխնիկական նող հարթակներ,բարժային պատնեչներ ն այլն: Հեղեղատների ու ձորակների ափերը քայքայումից ու ողողումներից պաշտպանելու

համար միաժամանակ այդ մասերում պետք է կառուցել ցանկապատադարավանդներ, որոնց վրա կարելի է ծառատնկում կամ ցանք կատարել, իսկ որոշ դեպքերում նան խոտաբույսերով ճմապատել:

ՀՈՂԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Հողային ռեսուրսներիարդյունավեւո Փգտագործումը

գյու-

զարգացմանկարնորագույնօղակարտադրության ղատնտեսական է: մեկն ներից.

ժողովրդական իմաստությունըմեզ սովորեցնումէ, որ մարդը իր խելացի ու տնտեսվարգործունեությամբկարող է ն պետքէ առավել արդյունավետ ու բարձըարտադրողականությամբ շահագործի նրա հարստությանաղբյուրներըն առաջինհերթին հիմնականմիջոցը` հողը: Յողայինռեսուրսներիարդյունավետ օգտագործմանհամարաու ունի աղակալած ռաջնակարգնշանակություն ալկալիացած,

արտադրությ

Ու մասճահճացած քարքարոտ ու ձորակներով մացառապատված,

նատվածհողատարածությունների բարելավումնու գյուզաւոնտեսականիրացումը,մեծ թեքությամբ լանջերի հողերի իրացումն ու Այս տեսակետից հատկացումը: շատ ցանքատարածություններին կարնորէ նան ոչ Գյուղատնտեսական հողատարանպատակներով ծությունների ճիշտ օգտագործումը: Մեր հանրապետության համար կենսականնշանակություն ունի հողերի իրացումը:Քարքարոտության պատճառովհանրապետությունում զգալի հողատարածություններպիտանի չեն օգտագործման համար: հողերը հիմնականում գտնվում են Արարատյւսնգոգահովտում ու նրա ճախալեռնայինգոտու ստորին սահմաններում: Սակայն հսկայական չափերի հասնող թարքւարուռ տարածություններ կան նան հանրապետությանհարավայինու հւուսիս-արնելյանշրջաններում, Սնանաի ավազանում ն այլուր: Դրանց իրացումը ն վերափոխումը գյուղատնտեսական հողատեսքերի բխում է գյուղատնտեսականարտադրության հետագազարգացման

քարքարոտ

մյդիսի

խնդիրներից: Հանրապետությաննախալեռնայինու լեռնային տարածաշրըջաններում հսկայականհողատարածություններ, որոնք հաճախ բավականինբերրի են, անօգտագործելի են մնում զուտ այն պատճառով. որ ծածկված են անկանոնթափվածքարակույտերով|: Խոսելովհողերի արդյունավետ օգտագործման հարցի մասին, պետք է նշել. որ մեր հանրապետությունում զգալի հողատարածուբԵԺ

հողերը ՀՆ,Պետք է հնարավորինչափ խուսափելբարձր բերքատու

յուններ կորչում են անկանոն ստեղծված,հողապաշտպանգրեթե ոչ մի դեր չխաղացող միջնակներիառկայությանպատճառով:Օրինակ, Սնանի տարածաշրջանիտնտեսություններումկատարածուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ միայն միջնակների տակ անօգհեկտար հող: նման կարգի միջնակներիվերացումը ն դրանք դաշտերի վերածելը հողերի արդյունավետօգտագործմանկարնոր ռեզերվ Է Քիչ տարածություններ չեն կորչում ճանապարհների ու ձորերի, ջրանցքների ու ոռոգման առուների եզրերին, էլեկտրականու հեռագրայինցանցի սյուների շուրջ, մշակվող հողահանդակներիսահմանամերձտարածություններումն պյլն: Առանձինհողահանդակներում նման կարգի չօգտագործվող տարածքները կազմում են մշակվող վարելահողերի5-6, նույնիսկ 1025: Այդպիսիտարածությունների խելացի օգտագործումը հողայինռեսուրսներիավելացման կարնոր օղակներից մեկն է: Առանձնապեսպետք է խոսել ձորերի ու ձորակամերձ ւոարածությունների արդյունավետ օգտագործման հարցի մասին: Մեր հանրապետության լեռնային ու նախալեռնային շրջանների շատ նշված տարածություններըկարելի է օգտագործել .համայնքներում "պտղատուների ն հատկապես ընկուզենու տնկարկներ ստեղծելու համար: Օրինակ, Եղեգնաձորի տարածաշրջանի մի շարք համայնքներում 15-20 տարի առաջ ձորերում ու ձորամերձ տեղերում, հատկապես ջրովի տարածություններում ընկուզենու տնկարկների հիմնադրումըխիստ վերափոխել է բնությունը, կանաչել ու կենդանացել են երբեմն լերկ լանջերն ու ձորերը, ձորափերն ու դրանց կից տարածությունները,իսկ ընկույզի ծառերից արդեն Հ-՛՛ բերք են ստանում: Հողային.ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման մասին խոսելիսչի կարելիչանդրադառնալոչ գյուղատնտեսական նպատակներով հողերիխելացիօգտագործմանհարցին: արագ ու բազմակողմանի զարժողովրդական"տնտեսության գացումը, նոր քաղաքների ու բնակավայրերիկառուցումն ու դրանց սահմանների ընդւարձճակումը, արդյունաբերականն առողջապահականնոր օջախների ստեղծումը, լայն թափով տարվող ճանապարհաշինարարությունը,ինչ խոսք, պահանջում են հատկացնել նորանոր: հողատարածություններ, այդ թվում ե գյուղաւտնտեսական հողատեսքեր: Սակայնհարցն այն է, որ բոլոր կարգի շինարարական աշխատանքները սերտորեն զուգակցվեն հողային ռեսուրսների խելացի օգտագործմանխնդիրներիհետ:

կանան

նպատակովօգտագործելուց: գյուղատնտեսական պետք է ու հոգատարությամբ տուկ խնամքով ոչ

հետ,

տերի վարվել ցիոն հողերի անջրդի որոնց արտադիողականությունն համեմա

համար Հռ:Մեր սակավահողհանրապետության

արե ակի Ա գյուղատ

մելիորացումն ու նակությունունի ալկալի-աղուտների ողա տեսականիրացումըոչ միայն այն իմաստով,որ համար պիտանի նում ավելացնելմշակության միանգա որ ները, այլն այն տեսակետից, այդ հողերը գտնվելով

դառ նորի

'

|

հողատարան որու :

մ ԱՆ բար րու Տի որըր Պուղանտես

պայմաններում, նպաստավորկենսակլիմայական նոր իրացվածհող կարգի արտադրողականությունՋնյս լի է մշակել ոչ միայն շատ արժեքավոր նիկականմշակաբույսեր,այլե խելացի հողօգտագորստա միննույնհողատարածությունից տարվա ընթացքում նույնիսկերեք բերք: Իսկ հանրապետությունում զբաղեցնումեն շուրջ 30 հազար հեկտար տարածություն:

անաա դ

ռ

ալերմ

ալկալիադու րը

Ր

Ն

ջրթափ(Թումայանի Նկ. 92.Երկաթգծիվրա կառուցված

տարածաշրջան).

նշանա-Պողերի ռացիոնալ օգտագործմանհարցում կարնոր մելիորացումն կություն ունի նան ճահճային զանգվածների իրացումը:Տորֆավայրերիտորֆի ղատնտեսական ԻԻ համար ցածր բերրիությունունեցող հողերի պարարտացման Կ11)

տորը արնր

-

տարածությունների իրացումն ու օգտագործումը գյուղատնտեսական բույսերի աճեցման համար ունի առաջնակարգ նշանակություն. ,Մեր հանրապետության լեռնային շրջաններում, մասամբ նան Արարատյանհարթավայրում, եղաժ շուրջ 25 հազար հեկտար ճահճային զանգվածները մշակուլի հողերի աւլվլելացմանկարնոր ռեզերվ կարող են ծառայել: ԽՍերկայումս այդ հողերի հիմնական մասր դեռնս անարդյունավետէ օգտագործվում. ճահճային հողերի իրացման ընթացքում պետք է խստորեն հաշվի առնել բնության պահպանության շահերը. այսինքն չվատացել տարածքի ջրային ռեժիմը, ոչնչացնել հազվագյուտ բուսատեսակներն ու կեդանիները նայլն: Ե՛Լանջերի դարավանդավորումը հողային ռեսուրսները բարձր արտադրողականությամբօգտագորօելու կարնոր միջոցառումներից մեկն Ի՛ Դարավանդավորման միջոցով գյուղատնտեսությանհամար ոչ պիտանո կամ ցածր արտադրողականություն ունեցող հողերը իրացվում ու հատկացվում են ցանքատարածություններինու բու-

սաաստանների:

Հանրապետությունումլեռնային ռելիեֆի պայմաններում, Ռր8", իսկ 28.896-ը՝ 16-ից բարձր վրա, դարավանդավորումը կարեոր նշանակություն ունի լանջերի հատկապես պտղատուներիու խաղողի այգիների տարածությունու գիտականորեն Շերն ընդարձակելուտեսանկյունիցֆխԽելացի հիմնավորվաօ դարավանդների կառուցումը ն, ապա հետագայում, տեղ տարածքի 55,446-ը ընկած է

ճիշտ շահագործումը, հնարավորություն են տալիս մի կողմից բարձր արտադրողականությասբ օգտագործել մեծ թեքություն ունեցող լանջերը, իսկ մյուս կողմից` կանխել հողատարման ու հեղեղա-

յին պրոցեսները: Ծեքլանջերը դնելով բազմամյա տնկարկներիտակ, հնարավորություն կունենանք նոր իրացվող համեմատաբարհարթ տարածությունները դնել դաշտավորական,մասնավորապես հացահատիտակ, որը շատ կարեոր կային ու հատիկարնդեղենկղվտուրաների մեր երկրում պարենայինծրագրի լուման համար: Անհրաժեշտ է նշել նան մի հանգամանք, որը լուր. վտանգ է ներկայացնում հանրապետության սեահողային գոտու հողածածկույթի համար: Կանաչապատողկազմակերպությունները տեղերու՝ բերրի բուսահող ն ճմաշերտ պատրաստելուփոխարեն,սնահող են փոխադրում ծառերի բնաթասերի, մարգերի, ծաղկաթմբերի Լյամ ուղղակի կանաչ տարածություններիմեջ լցնելու համար: Ստեղծված բազմաթիվէրոզիոնօջախները,աստիճանաբարխորանալովե ըճդարձակվելով,վերածվում են ձորակներիու խորխորատների:Շատ դեպքերում տրորվում են ցանքատարածությունները.բացվում նոր ,.

-՛

է

ճանապարհներ,քանդվում հակաէրոզիոն ու ոռոգման կառույցները ե այլն: Պետք Է վճռականապես արգելել չհիմնավորված ու անկազԷ բերորը հակասում տեղափոխումը, սեահողերի մակերպ կարգուլ օգտագործմանշահերին: րի հողերի ռացիոնալ

ՀՈՂՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ՀՈՂԵՐԻ

ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

ՆՈՐ ՀՈՂԱՅԻՆ

հետնանքով Հայաստանի ՀանրաՀողի սեփականաշնորհման են քան 360 հազար գյուղացիաաւլելի պետությունումձեավորվել կան ն մուռ 880 գյուղացիականկոլեկտիվ ւոնտեսություններ:Սեփականաշնորհվել է վարելահողերի 69,2565-ը. այգիների 83.695-ը ն խոտհարբներիշուրջ 4452-ը. Յուրաքանչյուր գյուղացիական տուռեընկնում 1,2 հեկտւսր հողատարասությանը միջին հաշվով բա ծություն, որից 0,9 հեկտար վարելահող ն 0,3 հեկտար բազմամյա տնկւսրկու խոտհարք տարբեր հարաբերակցություններու Գյուղացիական տնտեսությունների հողաբաժիններըմասնատված են մի գիտահեքանի կտորներով: ՀՀ գյուղատնտեսության էկոնոմիկայի ւռազուռականինստիտուտի կողմից կաւոարված հետազոտություններից (4.Վ.Մկրտչյան)պարզվել է, որ Գյուղացիակւսն տնտեսությունների միայն 4,755-ի բաժնեհողնէ բաղկացած մեկ հողակտորից. 4095-ինը` երկու հողակտորից. 2395-ին` երեք հողակտորից, իսկ մնացածներինը՝4-7 հողակտորներից: բարձր մաՄասնատված հողօգտագործման պայմառճներում արդյունամասնավորապես վարման, կարդակովերկրագործության հարցում իրականացման վետ ագրոմելիորատիվմիջոցառումների մեծ արգեեն չափով Ա յդ բոլորը լուրջ դժվարություններ: առաջացել կարոեն հողերի արւոադրողական լակում լիւչոժեք բացահայտելու ն. վերջահետագա դեգրադացիան ղությունները, կանխելու դրանց պես ճիշտ գնահատելուհողօգտագործողներիարտադրակւսնգոր-

ծունենությունը:

հողօգտագործմանբարելավմանը արգեԳյուղատնտեսական են մի չարք օբյեկտիվ պայմանավորված լակող հանգամանքները է խմբավորել. կւսրելի որոնք գործոնձերուլ.

Գյուղացիականտնտեսությունների փոքր հողակտորների (մի0,9-1.2 հեկտար) առկայությամբ պայմանավորվածերկհաշվով ջին րագործությանվարման համակարգի խիստ թերի իրականացումը. պրոցեսների կուվիտ խախտումը: մշակաբույսերիտեխնոլոգիական -

Գյուղացիականտնտեսությունների փոքր հողատարածություններում տեխնոլոգիական պրոցեսներիու ագրոմելիորատիվ միհետ կապվածլուրջ դժվարություննեջոցառումներիիրականացման -

րը:

Փոքր հողատարածություններ ունեցող գյուղացիական (ինչգյուղացիական կոլեկտիվ) տնտեսությունների ճնյութատեխնիկական անհրաժեշտբազայիբացակայությունը: Մեծ մասշտաբիու կապիտալ միջոցներիներդրում -

պես նան -

պահանջող

մելիորատիվաշխատանջների (էրոզիայի,երաշտի ու խորշակների դեմ պայքարի անտառամելիորատիվ, հիդրոտեխնիկական, մարգագետնամելիորատիվ միջոցառումներ, հողերի մելիորատիվվիճակի բարելավման հիդրոտեխնիկական ու կուլտուր-տեխնիկական աշն այլն) իրականացման խատանքներ հարցում գյուղացիական ու գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների նկատմամբպետության կողմիցանհրաժեշտհդվանավորման բացակայությունը: Փոքր հողակտորներ(0,5-3 հեկտար վարելահողերն դրանից ավելի պակաս բազմամյատնկարկներ)ունեցող գյուղացիական տնտեսություններումժամանակակիցապրանքային արտադրություն կազմակերպելու հնարավորության բացակայությունը: -Հողծգտագործման վրա պետական անհրաժեշտ մվերահսկողության բացակայությունը: Հողային ֆոնդի, ինչպես նան հողօգտագործման պրոցեսում հողի կրած փոփոխությունների պարզաբանմանու գնահատման վերաբերյալ սիտտեմատիկ դիտարկումների (մոնիտորինգի) բացակայությունը ն այլ գործոններ: Գյուղատնտեսական հողօգտագործումը բարելավելու հարցում առանձնակինշանակություն ունի հողերիպահպանումըէրոզիայից, որբ ոչ միայնհողերի բերրիության անկման, այլն գյուղատնտեսական հողատեսթերիտարածությանկրճատման գլխավոր պատճառներիցմեկն է: է, որ հողերի էրոզիան կանխելու համար պահանջՎանրահայտ վում է ինչպես հասարակ,առանձնապեսմեծ ծախսերիհետ չկապված կազմակերպատնտեսական ու ագրոտեխնիկական, այնպես էլ բարդ ու կապիտալմիջոցների ներդրում պահանջող մելիորատի | (անտառամելիորատիվ, հիդրոտեխնիկական,մարգագետնամելիռրատիվ)միջոցառումների իրականացում: Հողի սեփականաշնորհման ժամանակլանջերի երկարությամբ նեղ շերտերովհողաբաժինների ու մեբաշխումը կազմակերպական ջենայացմանտեսակետիցլրջորեն արգելակում է հակաէրոզիոն Սույնիսկպարզ միջոցառումների կիրառումը:Նման պայճաններում -

-

հողօգտագործողներիվրա պետական վերահսկողությանշրջանակ»ներում ցանկացածպարտադրանքիրավիճալը չի կարող փոխել: Առավել դժվար է կապիտալմիջոցներ պահանջողբարդ հակաէրոզիոն միջոցառումներիկիրառումը:Նման աշխատանքների իրականացմանդեպքում հաճախ անհրաժեշտություն է առաջանումայդ միջոցառումների համար գյուղատնտեսական որոշ հողատարածություններ հատկացնել: Սակայն այս հիմնախնդիրներիիրակասացճման համար չկա անհրաժեշտ նյութատեխնիկական բազա ն ոչ էլ իրավականդաշտ: Բարդ հակաէրոզիոնմիջոցառումները պետք է իրականացվենպետականմիջոցներիհաշվին: Հողերը դեգրադացիայիցպաշտպանելու շահերը պահանջում են. որպեսզի հստակեցվեն իրավական ու կազմակերպական մի շարք հարցեր: Գյուղատնտեսականհողօգտագործմանբարելավման, հողերի պահպանության ու դրանց արտադրողական կարողությունների լիարժեքօգտագործման,ինչպես նան հողօգտագործմանվրա հարկ եղած վերահսկողությունսահմանելու նպատակովանհրաժեշտություն է առաջագել, որպեսզիմանը գյուղացիական տնտեսությունները միավորվենու ստեղծեն ծրինակելի ֆերմերային տնտեսություններ: Գյուղատնտեսականհողօգտագործման բարելավմանհարցում լուրջ հիմնախնդիր է Արարատյանհարթավայրիմշակովի հողերի բարելավ մելիորատիվվիճակի պահպանումը:Այս տարածաշրջանում երկրորդայինաղակալումն ու ճահճացումը, ինչպեսնան տեխկածին աղտոտումը դարձել են արտադրողականբարձր հաւտկուքյուններով օժտված ոռոգելի մարգագետնայինգորշ հողերի դեգրադացման ու բերրիությանանկան հիմնականպատճառներ:Մոտավոր հաշվարկներով ներկայումս մելիորատիվվիճակը խիստ վատացել է, ն երկրդրդայինաղակալմանեն ենթարկվելմելիորացված սոդայինաղուտ-ալկալիե դրանց հարակիցոռոգելի մարգագետնաՏՕ հազար հեկտար): Միաժամային գորչ հողերը (մոտավորապես 3-5 է նակ անգամ ընկել դաշտայինմշակաբույսերի,պտղատուների ն խաղողի բերքատվությունը: Հողերի երկրորդային աղակալման երնույթները կանխելու ն գյուղատնտեսական մշակաբույսերիբերքատվությունըբարձ::ա:Դնելու համարանհրաժեշտէ ապահովելոռդգման որակյալջրերի անխափան մատակարարում, վերականգնելդռոգմանցանցերը, իրականացնելերկրոդայինաղակալած ոռոգելի մարգագետնային գորչ հողերիհամար մշակված լվացման-ջրման Լ. ընդունմածջրման ռեժիմներըը:

`

վաԱնժխտելիէ, որ հողերի մելիորատիվ վիճակի տտարեցտւսրի տացումը պայմանավորված է հողօգտագործման ցածր մակարդակով: Սակայն, ընդհանուր առմամբ կրկնակի աղակալման ու ճահճացզմանհիմնականպաւոճառներիու դրանց հետնանքների վերացնելը նյութատեխնիկականանհրաժեշտ բազա չունեցող այսօրվա ուժերից վեր է ինչպես կազմակերպական, հողօգտւասգործողների այնպես էլ տեխնիկայիօգտագործման համար ֆինանսական միջոցների ներդրման առումով: Հաշվի առնելով մելիորացված աղուտ-սլկալի հողերի զյումեճ ղատնտեսական ռգտագործման առանձնահատվկությունները, կապիտալմիջոցների ներդրման անհրաժեշտությունը, որպիսին չեն կարող իրականացնելգյուղացիական տնտեսությունները, նպաւդակահարմար է, որ աղուտ հողերի մելիորացիայիաշխատանքները կատարվենւպետականմիջոցների հաշվին ե ապա դրանք հանձնվեն գյուղական խորհուրդներինորպես պահուստային ֆոնդի հողեր: Ըստ որում, մելիռրացվածտարածություններումհողերի միատարր է, որ մելիորատիվ վոճակ ստեղծելու հւսմար Անպաւոակահարմար դրանք ժամանակավորչսեփականաշնորհվեն, այլ մեծ զանգվածտրվեն վարձակալական հիմունքներով մշակելու համար: ներուլ Նոր հողերի իրացումը, ի հաշիվ անօգտագործելիու ցածրարժեք հողատեսբերի,գյուղատնտեսականհողօգտագործման բարելավմանառանցքայինհարցերիցէՀայպետհոողշիննախագիծ ինստիտուտի (ներկայիս «Հողաշինարար» ՊՓԲԸ) կողմիցպարզված է, որ Վայաստանումհնարավորէ իրացնել 100 հազարհեկտարհողատարածություն,դրիցավելի քան 65 հազար հեկտարը կարելի է հատկացնել վարելւսհողերի ու բազմամյա տնկարկներիտակ: Ստեղծված էներգետիկ ու ֆինանսական դժվարությունների պայմաններում մեր սակավահոդհանրապետությունումնոր հողերը իրացման հարցը միանգամայն հետին պլան է մղված, որը գյու. ղատնտեսականարտադրությանզարգացմանը խոչընդոտող լուրջ գործոն է: Ուրեմն անծգտագործելիհողերի իրացումը պետք է կատարվի պետականմիջոցներիհաշվին, դրանք թողնելուլ|համայնքներիխորհուրդների տրամադրության տակ որպես պահուստային հողեր՝ վարձակալությանհիմունքներովմշակելու համար: Հողային ֆոնդի սահմանափակչլինելը, գրեթե առանց բացադության, բոլոր գյուղատնտեսականգոտիներում մշակաբույսերի վեգետացիայիընթացքումմթնոլորտայինտեղումների սահմանափակ քանակի ու ինտենսիվ գոլորշացմանհետնանթով խոնամվացվածության ցածր գործակիցը(լեռնային մարզերի երկրագործական .

0,35-0,45 է ն դեռ ավելի ցածր), ն հետնագոտում այն հիմնականում մշակաբույսերիցածր բերքատվությու` պես, անջրդի պայմաններում ընդարծակման է ոռոգովի հոդատարածությունների բերում նը առաջ է Վերջինսպետք դիտել դրպես փողօգխիստ անհրաժեշտություն: տագործմանբարելավմանկարնորօղակներիցմեկը: հողօգտաՍտեղծված հողային նոր հարաբերություններում է գործման ցածր մակարդակըառաջինհրեթինխիստ բացասաբար տեխնոհողի բերրիությանվրա: Հողի մշակուքյան անդրադառնում (մոնոկուլտուր)երկրագոբծութլոգիայի խախտումը,անհերթափոխ ն հանքայինպարարտանօրգանական յան համակարգիմարումը, յութերի սահմանափակ օգտագործումը,մշակությունիցբազմամյա ե հոխոտաբույսերիդուրս մղումը, հակաէրոզիոնաշխատանքների անտեսուպաշարներիկուտակման ղում անհրաժեշտխոնավության այսօր դարձել են ոողեն բ ացակայությունը մը այլ միջոցառումների անկման. ն հետնապես, րի բնական բերրիությանաստիճանական մշակաբույսերիցցածր բերքիստացմանգլխավոր պատճառներ: Գյուղացիական տնտեսությունների հողօգտագործողների դժվարությունհողերի փոքր չափերը ն դրանցմասնատվածությունը հարկիրառման են ցանքաշրջանառությունների առաջացրել ներ ու արաշխատանքներով փորձարարական տարիների ցում: Երկար Լ, որ մշակաբույսերի տադրությանհարուստ փորձով հաստատված է ոչ միայն հողի բերբերում առաջ մշակությունը անհերթափոխ հատկուագրոֆիզիկական նրա ա նկում, աստիճանական րիության ն պայմաննպաստավոր դեգրադացիա.այլն թյունների վատացում ու ներ են ստեղծվում մոլախոտերի,հիվանդությունների վնամատուԷ ների զարգացմանհամար: Այս բոլորի հետեանքովնվազում մշակաբույսերի բերքատվությունը: պայմաններում,բնական է, Մասնատված հողօգտագործման հնարավոր չէ կիռարել 7-8 դաշտյա այնւվիսի ցանքատարածությունե ներ, որոնք կիրառվումԷին կոլտնտեսություններիխորհւդնտեսութգործում յունների դաշտերում: Հողերի բերրիությանպահպանման ունեցող ցանքաշրջաէ ռոտացիա կարճ խաղալ կարող կարնոր դեր քառություններիկիրառումը: գյուՀողի սեփականաշնորհումիցհետո հանրապետության երկրաոռոգելի ճյուղի` ա ռավել կարնորագույն ղատնտեսության օգտագործվումեն գործության պոտենցիալ հնարավորությունները անբավարար ն մասնակիորեն:Ունեցած 202,7 հազար հեկտար վարելահողերիցտարբերպատճառներով69 հազար հեկտարըչի օգէ տագործվում, որից 49 հազար հեկտարը օգտագործվում որպես մշաանջբդի, որտեղ աճեցվում են ցածրարժեքգյուղատնտեսական

կաբույսեր, իսկ 20 հազար հեկտարը ընդհանիապես չի ծգտագործվում (Մ.Տ.Գասպարյան, 1998):

Ղամաշխարհայինբանկի կողմից հատկացվողվարկի ոաշվին զգալի աշխատանքներ են կատարվել ոռոգման մայր ն երկրորդ կարգիբաժանարարների,ջրհանկայաճներիՆ ջրամբարների վերականգնմանբնագավառում:Վարկի հաշվին շարունակվում են 8 խոշոր ոռոգմանհամակարգերի,5 ջրհան կայաններին 5 ջրամբարների վերականգնմանաշխատանքները:Իրականացվողաշխատանքմասնաների շնորհիվ որոշակի բարելավվել է հողօգտագործման, վորապեսոռոգելի հողերիօգտագործմանվիճակը:Մի շարք մարզերում նկատելիէ նախկինումչօգտագործվողվարելահողերիընդգր: կումը գյուղատնտեսական շրջանառությանմեծ: բարելաՈռոգելի հողերիգյուղատնտեսական օգտագործումը վելու նպատակովանհրաժեշտէ հանրաւվետությունումիրականաց նել մի շարք կազմակերպատնտեսական միջոցառումներ: Վերջինտարիներինհանրապետությունումզգալիորեն կրճաւովել են պարարտանյութերիկիրառմանծավալները ն Օերկայումո այն կազմում է պահանջի մոտ 20-25 ւռոկոսը, այն էլ հիմնականում ազուռական պարարտանյութերիձեով: Շատ մարզերի համայնքներում ֆոսֆորական ու կալիումական,ինչպես նան օրգանականպարարտանյութերգրեթե չեն օգտագործվում, որը, ինչ խոսք, բացաէ անդրադառնում մշակաբույսերիբերքատվությանվրա սաբար հանրապետության շատ տարածքներում: գյուղքիմիւսցմանհետազոտական հանրապետականկայանի կողմիցհողի բերրիությանփոփոխությունները պարզելու նպատւսկով վերջին տարիներինկատարվածհետազոտություններըցույց են տվել, որ շատ տեղերումարդեն զգալի են այն հողատարածքները. որտեղ շարժուն սննդատարրերիպարունակությանկւորուկնվազում է տեղի ունեցել: Կասկած չի կարող լինել, որ եթե առաջիկայում էլ շարունակվի պարարտանյութերիկիրառմանհարցին նման մուտեցումը, ապա անխուսափելիկլինի հողի բերրիությանանկումը: ու Ստեղծված պայմաններումհողի բերրիությանւպահպանման բարձրացման,մշակաբույսերիպարարտացմանաշխատանքների արդյունավետկազմակերպմանհարցում կարեոր նշանակությունունի պետականհովանավորումնու վերահսկողությանիրականացումը: Այս տեսակետիցադանձնակի ուշադրության են արժանիտեղւոկան հանքային ու օրգանականհումքիվերաձշակման,հատկապես կենսահումուսի ստացման ն օգտագործման, ազռտական պարարտանյութերիարտադրությանվերագործարկման հիմնահարցերը: բարելավմանդարցումկարեորնչանակութՀողօգտագործման յուն ունի պահուստային հողերի (ապապետականացված,սակայն

ճիշտ օգտագործումըգյուղատնտեդեռ չսեփականաշչնորհված) պետական պասության ճեց Ներկայումս հանրապետությունում են` 24,346-ը, բազմամվարելահողերի հուստային հողերը կազմում 98,8926-ը: րա տնկարկների

8,306-ը, խոտհարքների 1/2-ը,արոտների

սեՊետք է ճնշել,որ ի տարբերությունփոքր չափաբաժիններով վարելահողերը պահուստային վարելահողերի, փականաշնորհված առանձնացված են մեծ հողակտորներովն դրանց վարձակալները արդյունահնարավորությունունեն կիրառելու հողօգտագործման վետ եղանակներ: մօժխտելի է այն փաստը, որ Հայաստանի սակավահողության մնում է անօգպայմաններումպահուստայինհողերի զգալի մասը անհտագործելի: Նման կարգի հողերը Օգւոագործելունպատակով ն ինչպես եղանակներ, աճուրդայինմրցույթային րաժեշտ է կիրառել նան տարբերկարգի խրախուսիչ պայմաններ: հարցում բարելավման հողօգտագործման Գյուղատնտեսական պետական կարնոր նշանակություն ունի հողօգտագործմանվրա անհրւսժեշւո վերահսկողությանսահմանումը, հողայինֆոնդի վերակազմակերպումը: դիտարկումների բերյալ սիստեմատիկ Հողերի ճոճիտորինգը, հողային ֆոնդի նկատմաճբսիստեմատիկ դիտարկումներիհամակարգը, հողում տեղի ունեցող փոփոխուքյունների ժամանակին պարզաբանումըն իրավիճակիգնահաբայրեհողօգտագործման տումը համարվուճ է գյուղատնտեսական է ւոան հնարավորություն լավման կարնորագույնօղակներից մեկը առաջ ն հողում վերացնելու լիս նախազգուշացնելու ժատանակին հետնանքները: եկող նեգատիվ երնույթների Հողերի ժոնիտորինգը որպես դիտարկումներիհամակարգ. վրա, անկախօգպետք է տարածվիհողերի բոլոր կատեգորիաների ն. Մոնիտորինգը սեփականությունից: տագործման բնույթից, ձնից էլ մարզերի, է հանրապետության,այնպես տարվի ինչպես պետք աառանձինջրհավաք նույնիսկ շրջանների, վարչատարածքային մակարդակով: հ ամայնքների վազաններումտեղաբաշխված է Որպես լրատվական համակարգ, մոնիտորինգը պետք հահւսմակարգերի ու մնացած բոլոր կապող օղակ լինի բազային Կ ճար, ուստի այն պետք է ունենա պետականկարգավիճակ լինի ինու տեղեկատվություն: հավաստի տեգրալ, ժամանակին

Յ)Ռ

ՀՈՂԵՐԻ

է՝ հաշվի առնելովհողերի գյուղատնտեսականօգտագործմանմիա-

ԱԳՐՈԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ԽՄԲԱՎՈՐՈՒՄԸ

Հողերի ագրոարտադրական խմբավորումըհողերի տեսակների ու տարատեսակներիմիավորումնէ ավելի խոշոր ագրոարտադրական խմբերիմեջ, որոնք ունեն հողերի ագրոնոմիականհատկությունների ընդհանրություն,մուտ են էկոլոգիականպայմաններիտեսակետից, նման են որակական առանձնահատկություններով ու բերրիության մակարդակով,ինչպես նան պահանջումեն միատիպ ագրոտեխնիկական,ագրոմելիորատիվ ու մելիորատիվ միջոցա-

ռումներ:

Ագրոարտադրական խմբավորման նյութերը հնարավորություն տալիս հաշվառելհողայինռեսուրսներիորակը. ռեալ ու հիմնավոր գնահատել դա, ճիշտ տեղաբաշխելգյուղատնտեսական կուլտուրաները,գիտականորեն հիմնավորելցանքաշրջանառությունների համակարգը, արդյունավետկիրառելագրոտեխնիկական ու ազրոմելիորատիվմիջոցառումները, ճիշտ լուծել հողատեսքերիւիոխակերպման հարցերը: ողերի ագրոարտադրական խմբավորումըլինում Է ընդհանուր միութենական,ռեգիոնալ (երկրամասային,հանրապետակած, մարզային),ինչպես նան կոնկրետ տնւոեսության(համայնքի) հաեն

ճար:

Տարբեր նպատակներիծառայող ագրոարւոադրական խմբավորժան հիմնական սկզբունքներըպարզեցված ձնով տրված են Ն.Ռոզովիկողմից, «Հողագիտություն» դասագրքում, ռրը ռուսերեն է «Կոլու» հրատարակչության լեզվով հրատարակվել կողմից 1982 թվականին`ՆախկինՄիության գյուղատնտեսական բուհերի«Ագրոքիմիա ն հողագիտություն»մասնագիտության ուսանողներիհա-

մար:

Մեզ համար հետաքրքրություն է ներկայացնումհատկապես կոնկրետ տնտեսության(համայնքի)տարածքի համար կատարվող հողերի ագրուսրտադրւսկան խմբավորումը: Դրա հետ մեկտեղ կարնոր է նան ռեգիոնալ (հանրապեւտական) բնագյուղատնտեսական ն ագրռարտադրակար խմբավորումը,որը շատ բանովկարող է օգնել հանրապետությանգյուղատնտեսականարտադրությանհետագա զարգացման հետ կապված մի շարք հարցեր լուծելու հւս-

մար:

Տնտեսությունների(համայնքների)տարածքիհամար

ագրոար-

տադրական խճբավորումը կատարվումԷ խոշոր մասշտաբիհողւսգիտական ուսումնասիրությունների նյութերի ընդհանրացմանհիման

վրա: Սովորաբար,տնտեսությունների համար կատարվում է համալիր ագրոարտադրականխմբավորում:Վերջինս կատարվում

.

տարրությունը,առաջատար մշակաբույսի համար միանման պիտաու ագրոմելիորատիվ նի լինելը, ագրոտեխնիկական միջոցառումների միանմանուղղությունը: խմբի համար նաՀողերի յուրաքանչյուր ագրոարտադրական է` խատեսվում ա) գյուղատնտեսականօգտագործմանհամար միատարր ուղղություն, բ) հողերի մելիորացիայիհամար միջոցառումների որոշակի համակարգ,գ) գյուղատնտեսականբույսերի մշակուբհամալիր միջոցայան միանմանտեխնոլոգիա,դ) հողապաշտպան ռումների կիրառմանհամակարգ,ե) հողերի կուլտուրականացման, հողային ռեժիմների բարելավմանու արդյունավետբերրիության բարձրացմանագրոմելիորատիվմիջոցառումներիհամակարգ, զ) համակարգ: պարատացման Առանց հողերի ագրոարտադրականխմբավորման, խոշոր մասշտաբի հողագիտական ուսումնասիրություններնիրենց վերջնական նպատակինչեն կարող ծառայել: Հետնապես, տնտեսությունների համար խոշոր մասշտաբի հողագիտականուսումնասիրությունների նյութերը պետք է պարտադիր: ուղեկցվեն ագրոարտադրականխմբավորման նյութերով: Մեր հանրապետությունում բոլոր տնտեսությունների համար կազմվածեն խոշոր մասշտաբիքարտեզներ ու դրանց կից բացատրագրեր,ինչպես ճան հողերիագրոարտադրականխմբավորում:Հողային պաշարներնարդյունավետօգտագործելու, կիրառվող ագրոտեխնիկականու ագրոմելիորատիվ միջոցառումներիարդյունավե-

տությունը բարձրացնելու նպատակով անհրաժեշտ է խելացի օգտագործել այդ ելակետային նյութերը: Խոսելով հողերի ագրոարտադրականշրջանացման հարցերի մասին, անհրաժեշտ է նշել, որ ոչ պակաս նշանակություն ունի նան ղեգիոնալ կարգի (հանրապետության մասշտառով) բնագյուղատնտեսւսկան ու բնահողայինչրջանացումը: այաստանի հողային ծւսծկույթի չբթնագյուղատնտեսւսկան շրջանացումը, կապված հողօգտագործման խնդիրների հետ, կատարվել է Ռ.Ա.էդիլյանի, Կ.Գ.Մելքոնյանի, Գ.Ա.Մկոտչյանին ուրիշների (1988) կողմից` բնատնտեսականհամալիր գործոնների վերլուծության հիման վրա, որոնք ազդում են հողային ռեսուրսների ձնավորմանու օգտագործմանվրա: Հողերի բնագյուղատնտեսականու բնահողային շրջանացման ժամանակ որպես տաքսոնոմիական միավորի համակարգ ընդունվում է բնագյուղատնտեսականմարզը ն բնահողային շրջանը: Ըստ որում որպես գյուղատնտեսական մարզ ընդունվում է հողային գոտու մի ձաւը, որը բնորոշվում է միանմանբարձրաչափական ցուցաՅԻԼ

ու կենսակլիմայականպայմաննենիշով երկրաբանաձնաբանական է րով, միավորում այն հոդատիպերը,որոնք ունեն միանման աիտադրականօգտագործում: շրջանը մարզիմի մասն է, որը բնորոշԲնագյուդատնտեսական է լում առավել պակաս բարդությամբ, համեմատաբար նման երկրա-

ն ագրոկլիմայական պայմաններով: Հողայիր բանաձենաբանական է շրջանն անջատվում իրար շատ մոտ հողերի ենքատիպերից. հաճվագյուտ` ւտիպերից,որտեղ գյուղաւոնտեսական արտադրությունը 0ՕեդմասնագիտացվածԷ. ն հողերի պահպանման ու դրանց արտաղրողականության բարձրացման համար պահանջվում է կիրառել միատարր ագրոմելիորատիվ ու կազմակերպատնտեսական միջոցառումներիհամակարգ: Շրջանացմանմշակված սկզբունքով Հայաստանի տարածքում վերը նշված հեղինակներըանջատել են 5 բնագյուղատնտեսական մարզեր ու 21 բնահողային շրջաններ: Մարզերն են` ա) Արարատյանգոգավորություն, ս) Շիրակ. գ) կենտրոնականՓոքր Կովկաս. դ) Սնանիավազան. ե) Զանգեզուր:

Արարատյան գոգավորության բնագյուղատնտետականմարգ զբաղեցնում է հանրապետության հողային ծածակույթի շութ»

392,496-ը:Անապատատւափաստանային բնահողայինգոտու տարածմ բարձրությանսահմաններում առանձնացվումեն չորս, տափաստանային բնահողայինգոտու տա(1500-2400 րածքում մ)` երկու, իսկ լեռնամարգագետնային բնահողային գոտում (2400-4095մ)` մեկ բնահոգայինշրջան: 1. Արարատյանհարջամայոր ընահողայինշրջանն ընդգրկում է ծովի մակերնույթից 5800-1000 մ բարձրության տարածքը, որտեղ Արաքս գեւտի ն նրա ձախակողմյան վտանկների բերվածքների վու։ մարդու դարավոր ակտիվ ներգործության պայմաններումձնաւիո"վել են հիմնականումմարգագետնային գորշոռոգելի (կուլտուր-ոռո: գելի), մամամբ նիսաանապատայինգորշ հողեր: Այս շրջանում, որտեղ հանքայնացված իխյորքային ջրերը մոտ են հողի մաներեսին. ւսեն նան հիդրոմորՖֆ սոդայինաղուտ-ալկալի հողեր: ռաջացել 2. Կարմուսշնեն-Եդմարդի սարավանդայինբնահողայինշրջանն ընդգրկում է Ախուրյանն Ազատ գետերի ստորին հոսանքների միօն մ բարձրության տարածքը: Այս բնախուլային ընկած 1000-1500 շրջանի ստորին հատվածներում կմախքով ն քարաբեկորներովհա րուստ ւռեղաբերուկ-ողողաբերուկայինկաւրբոնատայինկամվասվազ: ների վրա ձնավորվել են կիսաանապատային գորշ. իսկ դրանցիս անմիջապես վերն` լեռնային շագանակագույնհողեր: 3. Ութծ-Վայքինախալեռնայինբնահողային շրջանն լալգրկու: է Ազատ ն Արփա գետերի հոսանքների միջն ընկած 1000-1500

քում, ովի մակերնույթից 800-1500

բարձրությանտարածքը,որտեղ լանջերի վրա ձնավորվելեն շագանակագույն ն կիսաածապատային գորշ հողեր: Այստեղոչ մեծ տարածքի սահմաններում զարգանում են նան թույլ աղակալած. կւսպակցվածպոլիոհիդրոմորֆ ալկալի հողեր: Հ. Ապարան-Հրազդանիսարավանդային բնահողայինշրջանն ընդգրկում է հաձանուն սարավանդներին դրանց հարողլեռնալանջերի 1550-2400 մ բարձրությանտարածքը, որտեղ տեղաբերուկ-ողողաբերուկային, մասամբ նան հեղեղաբերուկ բերվածքներիվրա զարգացելեն լեռնայինսովորական,տիպիկն լվացված սեահողեր: Վայք-Վայոց ծորի լեռնահովտայինբնահողային ընդգրկում է Արփագետիավազանի1500-2000 մ բարձրության սարածքը, որտեղ ձնավորվել են լեռնային սնահողեր` լվացվածե տիպիկ ենթքապիտերով` Հարավայինլանջերի ստորին հատվածներում առանձինկղզյակներովզարգանում են նան սովորական սնահողեր ն մուգ շագանակագույն հողեր: 6. Առագած-Գեղամալեռնավահանային բնահողայինշրջանն ըճդգրկումէ Արագած-Թեղենիսի, Գեղամա-Վարդենիսի լեռնազանգվածներիհարավահայաց լանջերը (2400-3500մ): Այստեղ ձնավորվել են հիմնականումմարգագետնատափաստային ն լեռնամարգագետնայինհողեր, որոնքօգտագործվումեն որպես խոտհարքներ ու ամառայինարոտներ:

շրջանն

Շիրակի քթնագցյուղատնտեսական մարզր զբաղեցնում է հանրապետությանհյուսիս-արնմտյան մասըն կազմումէ ճրա տարածքի շուրջ 12,445-ը. Սարզիլեռնատափաստանային բնահողայինգուռու (1500-2350 մ) տարածքում առանձնացրելեն Ախուրյան-Փամբակիսարավանդագոգահովտային ն Աշոցքի սարաւանդալանջային բնահողայինշրջանները, իսկ տանային ն լեռնամարգագետնայինբնահողայինգոտու (23503200մյ սահմաններում` Ջավախք-Արագածի լեռնավահանային բնահողայինշրջանը:` 7. Ախուրյան-Փամբակի սարավանդագոգոհովտային բնահողային շրջանն ընդգրկումէ մարզի հյուսիս-արնելյան1500-2300 մ բարձրության տարածթը, որտեղ ձնավորվելեն լեռնային կան, տիպիկ ն լվացված սնահողեր: Առանծինվայրերում,հատկապես Ախուրյան գեւոիլայնակի հովտայինմասերում, ձնավորվելեն նան գետահովտայինհողեր: ճ մշոցքի սարսվանդալեռնալանջային բնահողայինշրջանն ընդգրկում է մարզիհյուսիս-արնմտյան համեմատաբար ցածրադիր մասի 1900-2500 մ բարձրության տարածքը, որտեղ ողողաբերուկային բերվածքների, ինչպեսնան տուֆերի վրա զարգանում են հիմնականումլեռնային կարբոնատային տիպիկ կրազերծ

հեղինակները

մարգագետնատւա

։

սովորա-

ն

սեահողեր: Յի

Ձավայ/խք-Արագածի լեռնավահանայինբնահողայինշրջանն ընդգրկում է Շիրակի գոգահովիտը շրջապատող լեռնային զանգվածների2300-4000 մ բարձրությանխիստ մասնատվածզառիթաւի լանջերը, որոնք տեղ-տեղ հողածածկույթիցզուրկ են: Տափասոանային գոտուց վերե՝ Եղնախաղին Ջավախքիլանջերումձեավորվել են մարգագետնատափասւանային հողեր` սնահողանմանն տիպիլլ ենթատիպերով,ավելի բարձրալպյանմարգագետնայինբուսածաժկի տակ՝ լեռնամարգագետնային հողեր` ճմային ն թույլ ճմային ենՑ.

թատիպերով:

ԿենտրոնականՓոքր Կովկասի ոնագյուղատնտեսականմարգն ընդգրկում Է հանրապետությանհյուսս-արնելյան շրջանները, ինչպես ճան Ստեփանավանի,Տւսշիրի ու Գուգարքի վարչականտարածաշրջանեորը ն զբաղեցնում է Հայաստանի տարածքի շուրջ

19,232-ը:

Մարզի անտառային բնահողային գոտու սահմաններում ւոռանձնացվում են Վիրահայոցգ-Գուգարաց նախալեռնային, ՏավուշԳուգարաց լեռնահովտային ն Լոռվա գոգահովտային բնահողային գուռու (2200շրջանները, իսկ մարգագետնատափաստանային 3000 մ) տարածքում`Ջավախք-Գուգարացլեռնահովտայինբնահողայինշրջանը: 10. ՎիրահայոցԳուգարացնախալեռնայինանտառատափաստանայինբնահողային շրջանն ընդգրկում է մարզի 400:1100 մ բարձրությանհիմնականումանտառազուրկ,մասամբ թույլ անտառածածկ տարածքները,որտեղ ձնավորվումեն անտառայինդսրչճագույն կարբոնատային հողեր: Որոշ տեղերում ձնավորվում են նան տիպիկանտառայինդարչնագույն հողեր: Այստեղ զգալի տահորածությունեն զբաղեցնումնան գետահովտադարավանդային -

ղերը: 71.

բարձրությանտարածքը,որտեղձնավորվել են ճարգաիսկ 2400 մ-ից բարձր տարածքում լեռգետնատափաստանային, նամարգագետնայինհողեր, որոնք օգտագործվում են որպես խուոու ամառայինարոտներ: հարքբներ 2300-3500

մ

Ենանի ավազանիբնագյուղատնտեսականմարզն ընդգրկում է ավազանի 4 վարչականշրջանները, մասամբ Կրասնոսելսկիվարչական շրջանը ն գբաղեցնում է հանրապետության տարածքի 12,596-ը: Մարզի լեռնատափաստանային բնահողային գոտու (18002400 մ) տարածքում առանձնացծվում են Մասրիկ-Արգիճիիդարավանդագետահովտային(1800-2000 մ), Վարդենիս-Գեղամալեռնա-

լանջային (2000-2400 մ), իսկ 2400 մ-ից բարձրընկածլեռնամարգագոտու լեռնահովգեւտտնային տարածքում` Արեգունի-Սնան-Գեղամա շրջանները: տավահանայինբնահողերի 4. Մասրիկ-նրգիծի դարավանդագետահովտային բնահողային շրջանն ընդգրկում է Սնանի ավագանի վարչականշրջանների 1800-2000 մ բարձրությունների վրա ընկած տարածքները, որտեղ մասամբ նան` սովոձնավորվել են դարավանդագեւռահովտային, րականսնահողեր: /5. Վարդենիս-ՁԺեղդամա լեղնալանջայինբնահողային շրջանն ընդգրկում Է 2000-2400 մ բարձրությանտարածքը,որտեղ ձնավորվել են տիպիկ ե կրազերծվածսնահողեր: 16. Արեցունի-Սնան-Գեդամա լեռնահովտավահանայինշրջանն ընդգրկում է 2400-3500 մ բարձրություններիտարածքը, որտեղ ձնավորվել են մարգագետնատափաստայինն լեռնամարգագետնային հողեր, որոնք հիմնականումօգտագործվում են որպես խոտհարքներ ու ամառայինարուոներ:

Տավուշ-Գուգարացլեռնաանտառայինբնահողային շրջանն ընդգրկումԷ վերը նշված վարչական շրջանների 1100-2100 մ բարձրության անտառածածկտարածքը, որտեղ ձնավորվել են անտառաչյին գորչ հողեր, իսկ չափավոր տաք ոչ կայուն խոնավության պայմաններուսմն̀ան դարչնագույնանտառայինհողեր: Փոքր զանգվածվրա ձնւավորներով, կարբոնատներով հարուստ մայրատեսակների վել են նան ճմակարբոնատայինանտառայինհողեր: 12 էոռվա գոզահովտային բնահողւսյին շրջանն ընդգրկում 1 Գուգարքի, Ստեփանավանի,Տաշիրի, մասամբ էլ Թումանյանի վարմ բարձրության տարածքը, որտեղ չական շրջանների 1400-2100

Զանգեզուրը բնագյուղատնտեսական մարգն ընդգրկում է հարավային Հայաստանիվարչականշրջանները(Սիսիան,Գորիս, Կապան, Մեղրի) ն զբաղեցնումէ հանրապետության տարածքի շուրջ 1555-ը: Մարզի անտառային բնահողային գոտու տարածքում(400անտա2400 մ) անջատվել են Մեղրի-ՈղջիինԸախալեռնահովտւային ե ռատափաստանային Մեղրի-Բարգուշատիլեռնահովտային անտառային շրջանները, լեռնատափաստանայինգոտում (13002300 մ)` Տեղ-Անգեղակոթին Անգեղակոթ-Գոռհայթի սարավանդալեռնալանջային շրջանների, իսկ լեռնամարգագետնայինգոտու (2300-3900 մ) սահմաններում` Զանգեզուր-Ղարաբաղիլեռնահով-

12. Ջավախք-Գուգարաց լեռնահովտայինբնահողայինշրջանն բնահողային գոտու ընդգրկում է մարգագետնատաւիաստանային

տանային խիստ մասնաւոված բնահողային շրջանն ընդգրկում

Մեղոի-Ողքիի նախալեռնահովտայինանտառատափաւէ

Մեղրու, Կապանի, մասամբ նան Գորիսի վարչական շրջանների ցածրադիր (400-1200 14բարձրության) տարածքը, որւոեղ ձեավորպվել են հիմնականում անտառային դարչնագույնկարբոնատւսյինհոեն կրազերծվածպրոֆիլով: ղեր, որոնք երբեմն առանձունում 78 Մեղոր-Բարգուշատի լեռնահովտային, բուն անտառային բնահողային շրջանն ընդգրկում է 1200-2400 մ բարձրության տարածքը, որտեղ ձնավորվել.են անտառայինդարչնագույն հողեր: Առանձին հատվածներում կարբոնատայինմայրատեսակների վրա զարգացել են անտառայինճմակարբոնատային հողերը, որոնց տափաստանացված տարբերակները պիտանի են երկրագործության: համայր:

79 Տեղ-Անգեղակոթ սարավանդային բնահողային շրջանն ընդգրկում է 1200-1800 մ բարձրություններիտարածքը, որտեղ ճնավորվել են շագանակագույն ն սովորականսնահողեր: 20. Անցեղակոթ-Գոռնայքի սարավանդալանջայինբնահողային շրջանն ընդգրկում է 1800-2300մ բարձրության լեռնալանջերըն թեք սարավանդները: Այստեղ ձեավորվել են տիպիկ ու կրազերծված սնւսհողեր: 27. Զանգեզուր-Ղարաբադի լեռնահովտասարավանդային բնահողային շրջանն ընդգրկում է Զանգեզուրի ե Ղարաբաղիլեռնամ բարձրություններիտարածքը, որտեղ զանգվածների 2300-3900 ձնավորվել են լեռնամարգագետնայինհողեր ն որոնք հիմնականում ու ամառայինարոտներ: օգտագործվումեն որպեսխուտհարքներ ու Բնագյուղատնտեսական բնահողայինշրջանացման հեղի0շում են, որ ռելիեֆի, կլիմայի, բուսածածնակներըմիաժամանակ կի, հռղածածկի խիստ բազմազանությանպայմաններում,հանրապետության տարածքի շրջանացումը չափազանց բարդ խնդիր է, ուստի վերը բերված ստորաբաժանումըչի կարելի վերջնականհամարել: Հեղինակներըմիաժամանակգտնում են, որ հետագա ուսումնասիրությունները,անշուշտ, նոր ճշգրտումներ կմտցնենշրջանացմանայս կամայն ծղակում: Անհրաժեշտ ենք համարում նշել, որ նախկինումԳ.ԱղաջանյաՇի, Ս.Խրիմյանի,Ա.Քոչարյանին Ա.Բաղդասարյանիկողմից Հայաստանի տարածքում առանձնացվելեն գյուղատնտեսականՑ գոտիներ` Հյուսիս-արնելյան, էոռի-Փամբակի, Շիրակի, Սեւանիավազանի, Զանգեզուրի,Արւաարւստյան հարթավայրինախալեռներ,կենտրոնական, Վայքի ն Արարատյան, որոնք սաստորեն հիմք են ընդունվում հանրապետության գյուղատնտեսականարտադրության կազմակերպմանհամար: Գյուղատնտեսական գոտին ամբողջությամբ արտադրա-տարածքային համալիր է, որը մասնագիտացված է որոշակի գյուղաւոն386

տեսական մթերթներիարտադրությանուղղությամբ ն աչքի է ընկնում գյուղատնտեսությանճյուղերի ու հողատեսքերի ստրուկտուրայիյուրահատուկ զուգակցմամբ: ՀՈՂԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ ՔԻՄԻԱԿԱՆ

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ

ՈՒ

ԱՂՏՈՏՈՒՄԻՑ

Գիտատեխնիկականառաջընթացի ներկայիս պայմաններում հողերի քիմիական աղտոտումը մեծ մասչտաբներէ ձեռք բերել: Արդյունաբերությանզարգացումը ն գյուղատնտեսությանքթիմիացումն առաջ են բերում շրջակա միջավայրի,այդ թվում ն հողերի աղտոտում զանազան թունավոր նյութերով, հատկապեսծանր մետաղներով: Մթնոլորտ արտանետվածարդյունաբերականթափոնները, հանքային հանածոներիհանույթին վերամշակմանժամանակառան այլո անմիջակաջացած վնասակարնյութերը, նավթամթերքները նորեն կամ ջրերի միջոցով անցնում են հողի մեջ ն կուտակվում նրանում: Հաճախ հողի աղտոտումը հասնում Է ւյն աստիճանի, որ նման հողերում հնարավոր չէ բույսեր աճեցնել կամ լավագույն դեպՔում աճեցվող բույսերից ստացվում է միանգամայնցածր բերք: Մեր հանրապետությունում հողերի քիմիական աղտոտումն առավել ուժեղ է արտահայտվումԱլավերդու, Քաջարանի, Սոտքի ն այլ արդյունաբերական ձեռնարկություններիչրջակա տարածություններում Աղտոտումը նկատելի է դարձել Արարատյանհարթավայրի հողերում, որի կենտրոնում տեղավորված է բավական զարգացած արդյունաբերություն ունեցող Երեան քաղաքաը: Չափազանցվտանգավորէ հողերի աղտոտումը ծանր մետաղներով, որոնցից շատերն ունեն քաղցկեղածին (կանցերոգեն)հատկություն: Հողերի աղտոտումըծանը մետաղներով ն զանազան խառնուրդներովտեղիէ ունենում հատկապեսաղտոտվածջրերով հողերը ոռոգելու դեպքում:Օրինակ` եթե նույնիսկ յուրաքանչյուր լիտրում կախվածմասնիկներիքանակըհասնի մեկ գրամի, ապա միջին ոռոգմանդեպքում 10 տարվաընթաց: չափաբաժիններով (5000մ:/հ) քում հեկտարիհաշվով հողում կկուտակվեն50 տոննա կախված նյութեր:Բայց պետք է հաշվի առնել, որ ներկայումսոռոգման ջրերի ձեջ կախվածնյութերըտասն ն դեռ ավելի անգամշատ են լինում: Դեբեդ,Ողջի ն այլ գետերի ջրերով ոռոգումը, որոնք պարունակում են մեծ թանակությամբարդյունաբերական թափոններ,առաջ է

բերում ոչ միայն թողիքիմիականաղւոոտում, այլն նրա հատկուքյուններիփոփոխություններ: Երեանի պեւռական համալսարանում (Կ.Վ.Գրիգորյան, 1988) կատարվածուսումնասիրություններիցպարզվել է, որ ԴեբեդՆ Ողջի գետերուլ ոռոգված հողերը պարունակում են 27-1299 մգ/կգ համընդհանուրպղինձ, 3-91 մգ/կգ մոլիբդեն, 21-318 մգ/կգ ցինկ, 5-8 մգ/կգ կապար:Այդ նյութերի շարժուն ձները կազմում են համապա5-86, 0,7-18, 0,2-68 ն 0,4-13 մգ/կգ: տասխանաբար ժ.ն.Ամիրջանյանի (1985) ուսումնւնսիրություններից հայտնի է դարձել, որ Ալավերդու պղնձաքիմիալկան էլումբինատի շրջակայքում ծանիըմետաղների (պղինձ, մոլիբդեն, կապար, ցինկ, ռադիում, ստրոնցիում, տիտան ն այլն) պարունակության թույլատրելի քանակը գերազանցում է 2,4-40,6 անգամ: Առանձինդեւվբերում Դեբեդ գետի ջրերով ոռոգզւ|ող տարածություններում պղնձի, մոլիբդենի Ա կապարի քանակը բացարձակթվերով, համապատասխանաբարկազմում է 240-1600,85,7-23, 17,5-153 մգ/կգ, մինչդեռ չաղտոտվածհողե56, մոլիբդենինը` 3.4 Լ կաչի րումպղնձի պարինը` 15,3 մգ/կգ: Կ.Վ.Գրիգորյանըմշակել է ծանր մեւռաղներով հողերի աղտոտվածության աստիճանի որոշման սանդղակ, որը կարելի է հիմք ընդունել հողագիտականուսումնաւիրությունների ժամանակ հողերի աղտոտվածությանաստիճանըորոշելու համար: Նույն հեղինակի ուսումնասիրություններից միաժամանակ պարզվել է, որ ճանը մետաղներով հողերի աղտոտվածությունը առաջ է բերում հողի կենսաբանականակտիվության թուլացում, մասշ նավորապես նվազում է Ֆերմենտների (ինվերտազ, ֆոսֆատազ) ակտիվությունը: Ըստ որում, ֆերմենտներիակտիվությունը թույլ աղտոտված հողերում նվազում է մինչն 20-2596-ով, միջակ աղտուովածներում` 20-5095-ով, ուժեղ աղտոտվածներում` ավելի քան 45-90:6-ով: Մես վտանգէ ներկայացնումհողերիաղտոտումըռադիոակտիվ նյութերով, որի աղբյուր կարող է հանդիսանալ հողերիոռոգմանհամար ռադիոակտիվնյութերով վարակվածջրերի օգտագործումը, ջերմամիջուկայինփորձարկումներիցու ատոմայինէլեկւորակայաններից մթնոլորտարտանետված(վթարների ու անսարքությունների ժամանակ)ռադիոակտիվփոշին անձրններիմիջոցովհողի մեջ Շերն այլն: թափանցումը Դողերի ռադիոակտիվաղտոտումն առավել մեծ մասշտաբներով տեղի է ունենում հատկապես ատոմայինէլեկտրակայանների ինչպես այդ տեղի ունեցավ 1986 թվականինՉեռնոբի-

քանակը գերազանցում

վթարներից, լում:

Աղյուս

սահմանները Ծանր մետաղներիպարունակության

հողերում տարբերաստիճանիաղտուոված

ԸՍ

Տ Ձ

Տ

Յ.-5

Է) Ձ

-

Հ.

Է

ՍՈ|

Զաղտոտ-

ված

ո

5' Յ

մ)

ր

ո

Ֆ

Ց

Ջ

ւ|

--

-

Յ

Էլ Յ

Հ

--

ե

ԷՎ

Է,

ԵՊ

Է՛

ՋՅ`

|

|

զ

Է

|

ՔԵ

|

|5

Տ

2ո

|

Խռ

|

Է

Յ

ւ2

Յ

Յ

Յ

Շ

ծ -

,

Զ

ոռ

ո ա

ԱԶ

2Ճ

1Թ5-120|

4-10

'

60-100 | Թույլ աղտոտված 100-160 | Միջակ

10-17

10-20

12-20

1-2

20-30

2-8

'

17-25

աղտոտված

Ուժեղ աղտոտված

|

|

20-40

ճ-8

|120-210|

10-20

|

շ0 |

Ռ.Կ.Ռաֆայելյանին ուրիշների (1988) ուսումնասիրությունները են տվել, որ մթնոլորտային տեղումների քանակի ավելացմազուգընթաց ավելանումէ հող մտնող ռադիուտրոնցիումի քաուսկը. այսինքն առատ տեղումների գոտում ռադիոակտիվաղտոտումն մեծ գոտուց դեպի ալպյան գոտին Է Կիսաանապատային ավելի Տ/ 5-ին ՇՏ3 ՛-ի քանակը ավելանում է: Ըստ որում, ռադիոցեզիումը 2-4 անգամգերազանցում է կարեց Խիտ ճմաշերտը արգելակում է Տոր-ին Շտ3-իլվացումը, ն դրանով իսկ նախադրյալներ են ստեղծվումավելի շատ ռադիոնուկլեիդների կուտակման համար ալպյան մարգագետինների խոտաբույսերում: Նույն հեղինակիուսումնասիրություններիցիմանում ենք նան, որ կիսաանապատային գոտում. որտեղ տարեկան տեղումների միջին քանակը 250-300 մմ է, 0.25 սմ ռողաշերտում Տր -ի քանակը հասնում է 11,1-19,9. իսկ 0,4-10,6 Բկ/կգ, լեռնատափաստանայինա գոտում (500-600 մմ տեղումներ)այդ ցուցանիշը համապատասխանաբար,կազմել է 6,5-45,0 ն 1,3-52.4 բկ/կգ, լեռնամարգագետնային գոտում (600-700 մմ տեղումներ)` 11,3-22,3 ն 0,4-12,9 բկ/կգ, ալպյան գոտում (800-1000 մմ տեղումներ)՝ 12,6-68,3 ն 2,8112,8 բկ/կգ: մթնոլորտայինտեոր Երնանքաղաքում է, է 0.82, ղումներում Տոո-ը`կազմում իսկ ՇՏ'-՛-ը՝ 2,01 բկ/նգ: Սնա-

ցույց

լը

նիը:

"`

ՇՏ'24-ը՝

Պարզված

թափվող

համապատասխանաբար1,26 ն 5.24 բկղլ, Դիլիջանում` 1,07 ն 3,22 բկ՛լ, իսկ Արագածումչի հայտնաբերվել: Պետք է նշել, որ ռադիոնուկլեիդների ավելի մեծ քանակ կուտակվումէ հողի 0-5 սմ շերտում: Խորությանուղղությամբռադիոնուկլեիդներիթանւսկնաստիճանաբարնվազում է: Ռ.Կ.Ռաֆայելյանի ն ուրիշների (1988) կողմից կատարվածուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մթնոլորտային տեղումների հանքայնացվածությունըտարբեր բնակլիմայականգոտիներում տատանվում է 85,8-132,9մգ/լ, ըստ որում, տեղումները պարունակում են մի շարք կատիոններ «Շո, հ/ց, Ի, Ոռ) ե անիոններ(Տօյ, ՎՇՇՕ-,ՇՒ ԼՔՕ, ն այլն): Տեղումների հետ լուծելի նյութերի համընդհանուր հոսքը տարվա ընթացքում տատանվում է 302-ից մինչն 707կգհ. Ամբողջ վտանգնայն է, որ մթնոլորտային տեղումների հանքայնացվածությունը տարեցտարիմեծանում է: Օրինակ, վերը նշված հեղինակների ուսումճնասիրություններիցհայտնի է, որ 20 տարվա ընթացքում մթնոլորտայինտեղումներում իոնների քանակն ավելացել է 1.4-1,7 անգամ: Մթնոլորտային տեղումներում քիմիական նյութերի պարունակությունը փոխվում է` կախված դրանց քանակից, ծովի մակերնույթից տեղանքի բարձրությունից, ինչպես նան անթրոպոգեն աղտոտմանաղբյուրից ունեցած հեռավորությունից: Գողերը քիմիական աղտոտումից պաշտպանելու համար պահանջվում է կիրառել համալիր միջոցառումների հւսմակարգ, որն այնպես էլ գյուղատնտեընդգրկում է ինչպես արդյունաբերության, սությանէկոլոգիականպրոբլեմներիշատ հարցեր: առաջընթացիներկա ժամանակաշրՏեխնիկաարտադրական օանում պետք է խիստ հսկողություն սահմանել խոշոր թիմիական կոմբինատներիշրջակա ջրերի մաքրման աշխատանքներիվրա, պարզել, Քե որքանովթույլատրելի է նման ջրերի օգտագործումըողոգման համար: Երջակա բնականմիջավայրի պահպանմանլուրջ խնդիր է ծագում հանքայինպարարտանյութերիու պեստիցիդների օգտագործմանմասշտաբներնաճելու կապակցությամբ:Վերջին20 տարումհանքայինպարարտանյութերի օգտագործումնւսշխարհում 21 մլն տոննայից հասել է 85 մլն տոննայի: Ի.Վ.Սինյագինի(1987) արտվյալներով 2000 թվականին հանքային պարարտանյութերի տադրությունըն օգտագործումնաշխարհում կհասնի270 մլն տոննայի, այդ թվում 140 մլն տոննա ազոտական,70 մլն տոննա ֆոսֆո60 մլի տոննա կալիումական րականԱն պարարտաԸյուբեր: Մեր հանրապետությունումտարեկանօգտագործվում էր շուրջ 580 հազարպայմանական միավորտոննա հանքային պարարտաննում`

յութեր, այդ թվում` ազոտական250, ֆոսֆորական 300, կալիումական 30 հազար տոննա: Պարարտանյութերիպահպանման,տեղափոխմանու կիրառման գիտականհիմնավորված կանոնները չպահպանելու դեպքում տեղի է ունենում սննդանյութերիկորուստ, որոնք, անցնելով մակերեսային ու խորքայինջրերի մեջ, առաջ են բերում մի շարք անցանկալի հետնեանքներ:Պարզված է, որ ջրերում եղած նիտրատների քանակի13-6092-ըկախվածէ պարարտացման տեխնոլոգիայից: Սննդատարրերիկորուստը կանխելու ն շրջակւ միջավայրն աղտոտումիցպաշտպանելուհամարանհրաժեշտէ պարարտանյութերըհող մտցնելսահմանվածչափերով ու եղանակներով,պարարւտանյութերիչափը որոշելիս հաշվի առնել սննդատարրերովհողի ապահովվությունը,պլանավորվողբերքի քանակը, բերքի որակը Լ. այլ հարցեր: Շատ կարնոր է պարարտանյութերը հող մտցնելու եղանակի ճիշտ ընտրությունը: Պետք է խուսափել պարարտանյութերը հողի մակերեսին շաղ տալուց, անհրաժեշտ է դրանք հողի մեց մտցնել ու թույլ չտալ, որ մակերեսայինջրերու| լվացվեն ու հեռաչնան դաշտից: Անհրաժեշտէ կատարելագործելպարարտանյութերի օգտագործման տեխնոլոգիան: Լրացուցիչ մեծ մասշտաբներով հանքային պարարտանյութերի կիրառման անհրաժեշտությունը կանխելու ն հետնապես սննդանյութերի կորուստը նվազեցնելու դեմ, հոսպատակովպետք է ակտիվպայքար տանել հողատարման ղի ագրոնոմիականհատկություններիլավացման, հատկապեսօրի պաշարի ավելացման ճանապարհովբարձրացնել պարարտանյուբերի արդյունւսվետությունը: Մեր օրերում ամենուրեք տարբեր քիմիական միացություններ են օգտագործվումվնասատուներին հիվանդություններիդեմ պայքարելու, մոլւսխոտերըոչնչացնելու ն այլ նպատակներուլ:Սակայն ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մեծ քանակությամբքիմիականնյութեր օգտագործելըբոլորովին էլ անւլտանգչէ բնության համար: Գյուղատնտեսության մեջ կիրառվող թունաքիմիկատների ֆունգիցիդներ, հերբիցիդներԼ այլն) որոշ տեսակ(ինսեկտիցիդներ. ներ անմիջականթունավոր ազդեցություն են թողնում կենդանիների վրա, մյուսները` վերափոխվելովհողում կամ բույսերի մեջ, առաջացնում են թունավոր նյութեր, որոնք կուտակվումեն կենդանի օրԳգանիզմներումկաճ բույսերի մեջ: Մի շարք քլոր-օրգանական ն սնդիկի միացուքյուններ կարող են երկար ժամանակհողում մնալ ն բույսերի միջոցով անցնել կենդանիների հյուսվածքների մեջ ու բացասական ներգործությունունենալ նրանց վրա: Օգտակար բույսերի մեջ հաճախ կուտակվում են այնպիսի թունավորմիացություններ,

որոնք անուղղակիկամ ուղղակիճանապարհովթափանցելովմարդու օրգանիզմ,մեծ բարդություններեն առաջացնում: Ներկայումսաշխարհիբոլոր երկրներումմիասինվերացածօգտագործվումեն շուրջ 1000 թիմիականմիացություններն տասնյակ հազարավոր տարբեր պատրաստուկներ: Նախկին Խորհրդային Միությունում վերջին տարիներին (1985-1990 թթ.) օգտագործվում էին մի քանի հարյուրից ավելին քիմիականպատրաստուկներ: Վնասատուների,հիվանդություններիդեմ քիմիական ւպայքար կազմակերպելուց առաջ անհրաժեշտ է լավ կշռադատել դրա հեւտնանքները,ստուգել բոլոր միջանկյալ օղակները, սնման բարդ շղթայի մասնիկների կենսաբանականառանձնահատկությունները: Ամեն մի կոնկրետդեպքում պետք է ճիշտ որոշել քիմիական միջոցներիՇգտագործմանանհրաժեշտությունը,ճիշտ կազմակերպելթունաքիմիկատներիիտեղափոխման ու պահպանման կանոնները, դրանց օգտագործման մեթոդները: Քիմիական պայքարի վնասակար հետնանքներիցխուսափելու համարաչխարհիշաւո երկրներումվնասատուներիդեմպետքէ կիայսինքն միջոցառումների րառել ամբողջականացված պայքար, այնպիսիհամակարգ,որտեղ թունաքիմիկատներիչափավոր կիրաձների ու կենսաբանական դումըզուգակցվում է ագրոտեխնիկական հետ: պայքարիմի շարք միջոցառումների է Հողերի աղտոտումըռադիոնուկլեիդներով ն Զտ՝ Տ Ո, գլխավորապեսջերմամիջուկայինփորձարկումներով: ուրիշ այլ Շուկլեիդներ տեղումների հետ մտնելով հողի մեց, անցնում են բույսի ն ապա` սննդամթերքներիհետ մարդու օրգանիզմի մեջ, առաց բերելով ռադիոակտիվվարակում: Վերջինս պայմանաոր տեղի է ունենում այդ դադիոակվորված է

'

պայմանավորված

օրգանիզմում նրանով: Աա ին էլեկտրակայանների վթարների տիվ տարր շրի ՍԱ տեաին ռադիոակտիվ աղտ, հետնանքով հնարավոր հողերի Հետնապեսանհրաժեշտ իրականացնել մի կանխար:

է

տում:

է

:

շարք

գելիչ միջոցառումներ`կանխելուհողերի ադտոտումըն վերացնելու անցանկալի հետնանքները:Նախ, չպետք է թույլ տալ շրջակա մի-

է ունենել գորտ,Անհրաճեշտ հատու հովայրի տեխեոգեն Է

աի:

առաջ աղտոտում Քվումն հողերի

բերող

Պետք է մշակել հողերի համար թունավոր նյութերի ճորմատիվներ, այսինքն սահմանային թույլաւորելի խտություններ:Ուսումնամիրություններով անհրաժեշտ է պարզել հողերի ինքնամաքրմանու-

Հանդաշտային

հողերի վնասազերծման ատվնյութերով աղտուված են

՝

որ:

ա

որ այդ

հողերում մշակում

ն

այնպիսի բույսեր

ուրացյում լուսին որոն: նար) ռաղյոնուկնիոը բույսերը եե

որպես է, դրանք ողըպահանջվում թաղել ռադիոակտիվ թափոն րկար է ՍԱԱՏԵՐԱ ՆՈՒԱնան յուրացնում:

հո

օբյեկտների

'

Մր

մեկ ուղին էլ այն է, կողեր

՝

այդ

ռեժիմներով, մանրէներովն այլ օրգանակությունըհոիդրոջերմային նիզմներով: Տարբեր ճանապարհներովհողի մեջ անցնելով ռադիոակտիվ փոշի ն այն վարակելով ռադիոակտիվնյութերով, հողերի հետագա հարցում առաջանումեն շատ բարդ հիմնահարցերը: օգտագործման ՏԸՑ կ ՇՏ:3, որոնք բույս-կենդանի հաՄեծ վտանգ է ներկայացնում է կուտսկվում ոսկորներում: Վտանօրգանիզմ, մակարգովանցնում են նան ռադիումը: 5-ը, նիոբին-95-ը, ցիրկոն գավոր հողերում պահանջվում է աղտուռված ճ յութերով Ռադիոակտիվ այդ նյութերը չանցնեն որպեսզի մելիորացում, քիմիական կատարել է նյութերը կապել պետք ռադիոակտիվ համար ջրեր: Դրա խորքային հողի միացություններիհետ ն իջեցնել արմատային համակարգի տարածմանհիմնականգոտուց ցած, մինչն դրանք բնականճանապարհով տրոհվեն: Օրինակ, կալցիումը Տո՞-ի կրող է: Ստրոնցիումովվարակված հողը մշակելուլ Շ(ԻՇՕչ)չ-ով, Շ8(-ԵՔՕ).-ով ն այլն. ստրոնցիումը ու ֆոսֆատների հետ ն կայունանում: կապվումէ կարբոնատների Կալցիումիհետ կապված ստրոնցիումը բույսերի արմատային համակարգիտարածման գուռուց ցած իջեցնելու համար կատարում են արհեստական հատուկ նորմերովոռոգում: Կալցիումի հետ կապված ստրոնցիումը լուծելու ն հողի ստորին շերտերը տեղափոխելու համար հող են մտցնում ամոնիումի ֆոսֆատ, քանի որ այդ միացությունները ավելի չավ են լուօվում ամոնիումի աղերի առկայությամբ: Ցեզիումը կայունանումէ այն հողում, որում շատ օրգանական նյութեր, հատկապեստորֆ կա: աղԵթե հողի մակերեսային շերտերը ռադիոնուկլեիդներով է հիմնաշրջում կատարելու են, կամ խոր վար անհրաժեշտ տոտված միջոցով այդ շերտերըշրջել-տեղափոխել 40-50 սմ ն ավելի խոր, այ արմատային զանգվածի Ան սինքն

ուրս

հանում:

:

Այս դեպքում

ն

դառնռ

ւռոիվացո

-

ար

տ-

Կան մշակաբույսեր,որոնք ռադիոնուկլեիդներչեն Օրինակ, աշորանստրոնցիումքիչ է կլանում ն թույլ վարակված տարածություններումայն կարելի է մշակել որպես կերային մշակա491

Ռադիոնուկլեիդներովվարակվածհողերում նճպատանահարմար է մշակել տեխնիկականկուլտուրաներ, որոնք վերամշակման են ենթարկվում:Օրինակ` կարտոֆիլից օսլա ստանալուպրոցեսում բույս:

վերջնական արտադրանքի մեջ: ացնում երր ծեր ր նյն աածութ վրաւ այրի հացազգի ոտարույների ճանավանդ չեն ԿԱ

ադիոնու

ործնականո

ամյա

ա

յունները, որոնք պիտանի գյուղատնտեսականբույսերի մշակության համար, պետք է բուսապատել վայրի բազմամյահացազգի խոտաբույսերով ն վերածել դրանքկերայինհանդակների: '

Ամենից առաց. տակներով

յան հողատարածություններ -

Տորֆի, պեմզայի, ավազահաԼքերի. մոլիբդենի, պղնձի Լ. այլ հանթավայրերի շահագործմանհետնանքով մեր հանրապետությունում շարքից դուրս են եկել մի քանի հազար հեկտար բերրի հողեր: Քայքայված հողածածկ ունեցող տարածությունները կարելի ւ ստորաբաժանել 2 հիմնական խմբերի. ա) հողատարածություններ, որոնբ ծածկված են արդյունաբերական թափոններով,լեռնաբիմիական արտադրության լիցքերով. բ) հողաւռարածություններ, որոնք :

վնասված են ընդերքի հանույթների հետնանքով (քարհանքեր, Օօգտակար հանածոների բաց հւնքեր, սւտորգեւտնյւա հանքավայրերի ւիլվածքներ ն այլն): խեորակուլտիվացման ենթակա տարածություններիվերականգնումը կատարվում Է տարբեր ճանապարհներով ու ւոսրբեր ճսլա194

Արի

լուննե

որ

մշակություն,խաղողիայգիների, րական կուլտուրաների հատապտղատու րծելու Ար ացվող կուլտուրաների հնարա» այլն): Գյուղատնտեսակա հողերի վրւս պտղատու

ն

ի ռելու, Կուն: դ պքոիրաց ք

ւմ

ե

պայմաններչլի

ն է հիմնադրել պետք անտառային վորությունն

տնկարկներ:

նան է աան նրա ից,

բխում ների անտառապատմանանհրաժեշտությունը կամ հեղեղավտանգ: էրոզավտանգ է բե որքանովտեղանքը զ

(Գիտատեխնիկական առաջընթացիմեր դարաշրջանումհողերի փչացումն ու քայքայումը հսկայական մասշտաբներեն ընդունել` Քարհանքերի,օգտւսկարհանածոներիանխնա ու ոչ խելացիշահագործման ընթացքում հսկայական պիտանի հողատարածութըյուններ քայքայվում են, ծածկվում արտադրանքիթափոններով ն դառնում գյուղատնտեսականօգտագործման համար ոչ պիտանի/ լինդուստրիալանապատներ): Սովորաբար,նման կարգիհողերը զուրկ են բուսանանությունից,ն դրանց վրա աճում են մոլախոտային բույսերի առանձինտեսակներ: Անգլիայում թափոններուվծածկված հողատարածությունները շուրջ 60 հազ հեկտար են կազմում: Նման ինդուստրիալ անապատների վերածված հսկայական տարածություներ կան զարգացած արդյունաբերությունունեցող մի շարք այլ երկրներում, ինչպիսիք են` ԱՄՆ-ը, Ձեխոսլովակիան,Գերմանիան ն այլն: Վերակուլտիվացնան Ռուսաստա Հակա աա "ր

տա-

արելա-

Բրատաններով (դաշտավա ղատնտեսական

ԴՈՂԵՐԻ ՎԵՐԱԿՈՒԼՏԻՎԱՑՈՒՄԸ

ոու.

են

եթե տեղանքիպայմաններըթույլ

|ր ՀԱԿ

պականնւ: Նկ.ն

:

` լ ' . , , ր 1 շերտեր . միջնականման ադր

ԲՈՆ

պ

ՀԵ

«ԸԳագ լ

գակ

չա

Ե-Ն

Ա,

ՑԻԾ

վարելա ՆԱ 93.Միջնակներ ու որոնք ենտակա են մերացման կուլտուր-տեխնիկամիջոցով իրականացման կան աշխատանքների

Աաններում,

:

կարելի ենթակա տարածություններում /Վերակուլտիվացման զարգացման ձկծկնաբուծության է

կառուցել լճակներ ու ջրամբարներ` Հարմարավետլինելու դեպքում նպատակով: կա բնակարանային կարելի է կա տարածությունները համար: կապիտալշինարարության կատարվումէ երկու փուլով. Հողերի վերակուլտիվացումը `

վերականգնմա ենթաօգտագործել

ն լեռնատեխնիկական բ) կենսաբանական: փուլում արտադրությանթափոններիկու)Լեռնատեխնիկական են ն հարթված տարածություններըծածկում որոտերը հարթեցնում կաի շակի հաստությանբերրի հողով: Հողաշերտիհաստությունը է մշակպետք ված է այն բանից, թե այնտեղ միամյա կուլտուրաներ վեճ, թե` բազմամյա(պտղատուներ,խաղող),

ա)

Վերջին դեպքում, բնականաբար,հողաշերտը համեմատաբար հզոր է արվում: Այս փուլում կառուցում են նան ուղիներ տրանսպորտի, մարդկանցու կենդանիներիշարժմանհամար: փուլում կատարում են ծառատնկումներ, հիս/Կենսաբանական նադրում պտղատու այգիներ,մշակում գյուղատնտեսական կուլտուրաներ, ընդ որում, հողը գյուղաւոնտեսական մշակաբույսերիտակ դնելու դեպքում նպատակահարմարէ նան ցանել բազմամյախուտաբույսեր, որոնթ հողը հարստացնում են օրգանականնյութերով, լավացնում նրա (լառուցվածքը,ստրուկտուրայինվիճակը ն այլն: Հողերը ւլերակուլտիվացմանենթարկելիսպետք է հաշվի առնել հողագրունտի մեխանիկական ու քիմիականի կազմը, սննդատարրերի պարունակությունը, ջրարբիացման հնարավորությունը. թունավոր նյութերի առկայությունը, լանջերի թեքության աստիճանը, լիցքերի ձնն ու բնույթը ն այլն/ ԷԹե ինչ ճպատակով պետք է հողը վերակուլտիվացնել, այլ կերպ ասած, ինչ ուղղությամբ պետք է այն օգտագործել, կախված Ւ տեղանքի կոնկրետ պայմաններից, բնակավայրի հեռավորությունից, լանջի թեքությունից, տարածքիէրոզավտանգությանաստիճանից ն, որ գլխավորն Է, հողակլիմայականպայմաններիցիդեպքերում, եթե տեղանքըթեք է ե հողագրունտիվիճակըթույլ է տալիս. այն կարելի է դարավանդավորելն օգտագործել տարբերնպատակների հաճար: (Մերհանրապետությունումներկայումս կան վերակուլտիվացման ենթակա շուրջ 8 հազար հեկտար ւոարածություններ,որոնբ են գտնվում տարբեր բնակլիմայականպայմաններ ունեցող գուռրներում: Ելինելով տեղի կոնկրետ պայմաններից, վերականգնված օգտագործվում են տարբեր նպատակները հողատարածություններն համար (գյուղատնտեսականբույսերի մշակություն, ւպտղատու տնըկարկների հիմնադրում, կոլկետիվ այգեգործության զարգացում ն .

Շատ

այլն):|

ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԸ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԵՎ ՆՐԱ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՄԱՐ

Հողային կադաստրի (հավաստի տեղեկություններ հողի մասին, հողագնահատում)գլխավոր խնդիրն է ուսումնասիրել ու հւաշվառել հողային պաշարները, ճիշտ ու լիարժեք բնութագրել հողը, նրա որակը, արտադրողականությանհամեմւմտական մակարդալւը, տնտեսական վիճակն ու օգտագործմանպայմանները:Այն հիմք է ծառայում հողերի արդյունավետ օգտագործման, պահւվանման,

ու ճիշտ տեղապլանավորման արտադրության գյուղատնտեսական նան հողերի մելիորացիայի ինչպես բաշխման, մասնագիտացման,

քիմիացմանհետ կապվածշատ հարցերի լուծման համար: Կադաստրայիննյութերը հնարավորություն են տալիս արդյունավետ բաշխել գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության համար ներդրվող կապիտալ միջոցները, համակողմանիվերլուծել հողերի հարցերը: իրավականպահպանման հողատեսքերի որակականու տնտեսաԳյուղատնտեսական (հողային կադաստր) մշակվում է պետության կան գնահատումը ն. օրենսդրականակկառավարության մարմինների բարձրագույն Է տարածքի, հողւսյին ներկայացնում Այն իրենից վրա: տերի հիման ու հարաբերական ն արդբացարձակ վիճակի օգտագործման նձա ն քարտեզագրական նյուփաստաթղթերով մ ասին յունավետության համակարգ: տեղեկությունների ձնակերպված թերուլ Այն նան հողերի օգտագործման փոփոխություններինկամեջ րագրման ն հաշվառման, ինչպես նան գյուղատնտեսության հարկավորման, հողերի վարձակալման,առք ու վաճառքի, տնւտեսական ու իրավականկարգավիճակների կառավարման, արդյունավետ օգտագործմանպայմանների ապահովմաննուղղված պետության գործողություններիհամակարգ է: Հողային կադաստրնունի վաղեմի պատմություն,անցել է զարգացման շատ փուլեր ն հասարակականկյանքի ու սոցիալ-տնւռեսական պայմաններիփոփոխմանհետ ենթարկվել է լուրջ փոփոխությունների: Մինչ, 60-ական թվականները որոշ ւոնտեսագետներ գտնում էին. թե անհրաժեշտությունչկա ԽՍՀՄ-ում հողային կադաստը վարել, հմինավորելով, որ հողն ազգայնացվածէ ն այն համաժողովրդական սեփականություն է: Հողային կադաստրն իրավական հաստատում ստացավ 19658 թվականից: ԽՍՀՄ Մինիստրներիխորհրդի 1977 թվականիհունվարի 40-ի «ԽՍՀՄ հողային կադաստրի մասին» որոշմամբ այն դրվեց ԽՍՀՄ ն միութենականհանրապետությունների հոյղայինօրենսդրությանհիմքում: Հայաստանումհողային կադաստր կազմելու աշխատանքներով սկսել են զբաղվել 1974 թվականից` «Հայպետհողշիննախագիօծ» հնսւոիտուտում: Մինչն այդ, Հայաստանի գյուղատնտեսությաննախարարությանհողագիտության ն ագրոթիմայի գիտահետազոտական ինստիտուտըզբաղվել էր հողային կադաստրի հետ կապվածորոշ տեսականհարցերի ուսումնասիրությամբ: Հողային կադաստրիվարման անհրաժեշտությունը3Հայամտախիստ մեծացել է հողի սեփականաշնորնի- հանրապետությունում ու

,

Արո

եղծված

հողային նոր հարաբերությունների պայ-

Հողայինկադաստրի հիմնականբաղակացուցիչմասերնեն` ա) հողերիբոնիտումըն բ) հողերի տնտեսական գնահատումը: յողդերհբոնիտումբ Բոնիւոում բւսոը ծագել է լատիներեն (ԵօուլոՏ) բառից, որ նշանակում է բարորամություն (հողերի որակի համեմատականգնահատումն է ըստ դրանց արտադրողականության` բերրիության),այլ կերպ ասած՝ այն հողերի մասնագիտացված ջագումնաարտադրական կարգաբաննումէ: Բոնիտման ժամանակ հողերի բերրիությանմակարդակըգնահատվումէ բալլերուլ: Բոնիտումը արւտահայտում է հողի որակական ցուցանիշները, նրա բարորակությունըն արտադրողականության աստիճանը:Բոնիտումը կամ հողի որակի համեմատական գնահատումըկատարում են նրւս այն ցուցանիշների հիման վրա, որոնք ուղիղ համահարաբերակցության մեջ են գտնվում հիմնականգյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվությանհետ: նախկին Խորհրդային Միությունում հողի բոնիտմանժամանակայն բնութագրվում է որպես բնապաւոմականմարմին,որն ունի ուրույն հատկություններ,բերրիության որոշակիմակարդակն որպես արտադրության հիմնականմիջոց, առարկաու աշխատանքիարդյունք: Բոնիտմանժամանակորոշվում է յուրաքանչյուր առանձին հողակտորիու հողահանդակի, ինչպես նան յուրաքանչյուր համայնքի, տարածաշրջանի, մարզի, հանրապետությանկամ երկրամասիամբողջտարածքի հողերիփաստացի ու նման հաշվառումն 0գարտադրողականությունը: պոտենցիալ նում է մշակելու կոնկրետ միջոցառումներ բոլոր տեսակի հողատեսբերի` վարելահողերի,խուոհարքների,արոտների, անտառների. բազճամյա տնկարկների արւտադրողականությունը բարձրացնելու համար:Այն հիմք է դառնում համայնքներիմասնագիտացման, գյուղատնտեսության արտադրությանճյուղերիճիշտ զուգակցման, մելիորացմանըհատկացվողկապիտալներդրումների ճիշտ պլանավորման համար նայլն: Բացի վերը նշվածից, հողերի բոնիտումըմիաժամանակհնարավորություն է տաչիս խմբավորելուն համեմատելու որոշակի տւսրածքի (համայնք, տարածաշրջան,մարզ, հանրապետություն) հողերն ըստ արտադրողականության,երեան հանելու գյուղատնտեմթերքներիարտադրությանավելացմանլրացուցիչ ռեզերվսական ները` կապված հողերը առավել արդյունավետ օգտագործելու խնդրիհեւո: Է տալիս պարզելու, թե Բոնիտումըհնարավորություն այս կամ այն գյուղատնտեսականմշակաբույսնաճեցնելու համար որ հողն է

ու մելիորատիվինչ պիտանի,ագրոտեխնիկական միջոցներ են պահանջվումկիրառել: Հողերի որակականգնահատումը նպաստումէ լավագույնս իրականացնելուէրոզիայից,ճահճացումից, աղակալումից,թփուտապատումիցպաշտպանելու,դրանց բերրիությունըպահպանելու ե բարձրացնելումիջոցառումները,ինչպես նան գյուղատնտեսության բնագավառի աշխատողների նյութական շահագոգռվածությունը խթանելուսկզբունքը: գնահատմանհետ մեկտեղ օգՀողերի բոնիտումըտնտեսական նում է ճիշտ պլանավորելուգյուղատնտեսականմթերքների մթերումները, սահմանելու դրանց գնման գները ըստ առանձին հողամասշկադաստրայինշրջանների,մարզերի ու հանրապետության տաբով: Հողային կադաստրը(բոնիտումըե տնտեսականգնահատումը) մեծ նշանակություն ունի գյուղացիական ու գյուղացիական կոլեկ-

.

'

տիվ տնտեսությունների չռնտեսական գործունեությունը ճիշտ վերլուծելու համար, այն կապելով հողի բերրիության,կիրառվող ագրոմելիորատիվ միջոցառումներին տնտեսականպայմաններիհետ: Տարբեր երկրներում հողային կադաստրի հիմքում դրվում է տարբեր գործոնների հաշվառում: Օրինակ, ԱՄՆ-ում հողերի որակը որոշվում է հիմնականումբնական պայմանների(տեղանքի բնույթը. լանջի թեքությունը, ստորգետնյաջրերի խորությունը, հողի էրոզացվածությանաստիճանը,ջրային ռեժիմը), ինչպեսնան հողի պրոֆիլի կառուցվածքի, քարքարոտության, աղակալվածության ն բերրիության աստիճանիհաշվառմանհիմանվրա: Անգլիայում հողերը բոնիւոում են հիմնականումերեք գործոնների հաշվառման հիման վրա` մեխանիկականկազմը, հողի հզորությունը,այսինքնայն շերտը, որտեղ տարածվումու զարգանում է բույսերիարմատներիհիմնական զանգվածը ն, վերջապես,դրենաժի բնույթն ու որակը, այլ կերպ.ասած՝ ստորգետնյաջրերի մակարդակնու հանքայնացվածության աստիճաՇը: Մեզ մոտ` Հայաստանումբոնիտմանհամար հիմք են ընդունում հողի վերին շերւոում հումուսի քանակը,հումուսայինհորիզոնների հզորությունը(հողաշերւոիհաստությունը),մեխանիկականկազմը, ջրակայուն ագրեգատներիպարունակությունը,քէՒի մեծությունըն

ցուցանիշներ: Որպեսզիպարզ լինի, թե այս կամ այն ցուցանիչն ինչպիսի գնահատական(բալլ) է ստանում, բերենք մի քանի օրինակ վարելահողերի վերաբերյալ,ելնելով հողագիտության, ագրոքիմիայի ն մելիորացիայի գիտական կենտրոնի, «Հողաչինարար» ՊՓԲԸ ն

այլ

հայկական գյուղատնտեսականակադեմիայի կողմից (Հայրչսսպետյան է.Մ., Մելքոնյան Կ.Գ. ՈսկանյանԿ.Ա) մշակված մեթոդիկայից: Այսպես,եթե սնեւսհողերում60 սմ-ից բարձր հզորություն ունեցող հողերը (հզոր հողեր) 100 բալլային փակ սանդղակի սկզբունքու|գնահատվում են 100 բալլ, ապա 40-60 սմ հզորության դեպքում (միջակ հզոր հողեր) այն գնահաւովում է 70 բալլ, 40 սմ-ից պակաս հզորությանդեպքում (սակավազորհողեր)`50 բալլ: Եթե լավ ագրոնոմիականհատկություններ ու բարձր բերրիուքյան պայմաններդիսեորող միջին կավավազայինհողերը գնահատվում են 100 բալլ, ապա ծանր կավավազայինը`70, թեթն կավալվազայինը` 50 բալլ: Կավային մեխանիկականկազմ ունեցող հողերը, որոնք պարունակում են 60:22-ից ավելին ֆիզիկական կավ (0,01մմից փոքր տրամագիծունեցող ֆրակցիաներիգումարը). ագրոնոմիական լավագույն հատկություններ չեն դրսնեորում (չնայած սննդատարրերով բավականհարուստ են), գնահատվումեն դարձ60 յալ բալլ, իսկ ավազակավայինու ավազային հողերը, որոնք 2025-ից պակաս ֆիզիկականկավ են պարունակում, գնահատվում են 20 բալլ:

Յուրաքանչյուրհողայինեզրագծի(կոնտուրի)համար, ըստ առանձինհատկություններիորոշվածբալլերի միջինթվաբանականով որոշվում է տվյալ հողի բոնիտմանընդհանուր բալլը: Օրինակ, եթե ըստ հումուսային հորիզոններիհզորության հողը ստացել է 80 բալլ, ըստ մեխանիկականկազմի` 70 բալլ, ըստ հումուսի պարունակության՝ 80 բալլ, ըստ քԷԼի մեծության` 60 բալլ, ըստ ջրակայունագրեգատների պարունակության7̀0 բալլ, ապա հողի բոնիտետի գնահատման բալլը կլինի 72 (80:70:80:60:70:5 -72): Բոնիտճանբալլի որոշման համար անհրաժեշտ է խոշոր մասշքարտեզագրական տաբի հողագիտականուսումնասիրությունների նյութերից ու դրանց կից բացատագրերիցվերցնել այդ նպատակի համար պահանջվողբոլոր հատկություններիտվյալները, այն է հումուսային հորիզոններիհզորությունը,հումուսի պարունակությունը, մեխանիկականկազմը, ՔԷ-ի մեծությունը,ջրակայուն ագրեգատների պարունակությունընայլն: Բոնիտմանժամանակհողերի հատկություններիցուցանիշները տարբերակում են ուստ հողատիպերի: Հետնապես, տարբեր հողատիպերումգնահատման100 բալլ կարող են ստանալ տարբերորակականցուցանիշներ ունեցողհողերը: Տվյալ հողատիպիսահմաններումմշակաբույսերիբարձրբերքի ձնավորման վրա ազդող հողի լավագույն հատկությունները գնահատվում են 100 բալլ, իսկ մնացածները, որոնք իրենց հատկութ-

յուններով զիջում են լավագույն ոողերին, ստանում են համապաւոասսխան ցածր բալլ: Աշխատանքիվերջին փուլում բոնիտմանվերջնականբալլը որոշվում է, հաշվի առնելով ուղղման գործակիցները:Հողի որոշ հատկություններ,որոնք յուրահատուկ են միայն որոշակի հողերի, են կամ առաջ գալիս մարդու տնտեսական գործունեության հետեանքով ն որոշակի ներգործությունունեն մշակաբույսերիբերքի ձեավորմանվրա, ընդունվում են որպես բոնիտետի բալլլի ուղղ-

ման գորածակիցներ:Վայաստանի Հանրապետությանհողակլիմայական պայմաններումորպես ուղղման գործակիցներընդունվել են հողի հետնյալ հատկություններըա̀ղակալմանն ալկալիացմանաստիճանը (կլանված նատրիումի ն մագնեզիումի ոաշվառումով), քարքարոտության աստիճանը, հողատարվածությանաստիճանը. գետնաջրերիտարածմանմակարդակը,փորվողշերտի հզորությունը, ցեմենտացածշերտերի առկայություննու դրանց տարածման խորությունը, կլիմայականգործոնը: Ուղղման գործակիցներըսահմանում են՝ հաշվի առնելով բերքի ձնավորմանվրա այդ հատկությունների ունեցած բացասականներգործությունը:Հողի նշված բոլոր հատկությունների համար մշակվել են ուղղման գործակիցներիչափանիշներ, որոնք օգտագործվում են հողագնահատմանբալլի վերջնականորոշմանհամար: Բերենք մեկ օրինակ: Եթե հողը էրոզացվածչէ, ապա ուղղման գործակիցը,բնական է, կլինի 1,9, թույլ հողատարված հողերի համար այն ընդունվումէ 0,8, միջակ հողատարվածների համար` 0,6 ն այլն: զետնապես,եթե հիմնականհատկությունների հաշվառումով հողն ստացել Է 80 բալլ, սակայնայն թույլ էրոզացվածԷ, ապա ուղղման գործակցի հաշվառումովկիջնի 64-ի (80:0,8-64): Այս կարգով հողագնահատմանբալլը ուղղվում Է Հնացածգործոններիհաշվառումով, եթե դրանք տվյալ հողայինեզրագծում արտահայտվումեն: Ուղղման գործակիցներիվերաբերյալ մանրամաւնություններ կարելիէ ստանալ «Հողաշինարար»ՊՓԲԸ, հողագիտության, ագրոքիմիայի ն մելիորացիայիու հայկական գյուղատնտեսական ակադեմիայիմասնագետների կողմից (է. Հայրապեւոյան,Կ. Մելքոնյան, Կ. Ոսկանյան)մշակված հողակադաստրային գնահատմանմեթոդիկայից: Հողագնահատման հարցումխիստ կարնորէ կլիմայականգործոնի հաշվառումը:Օրինակ, մարգագետնատափաստանային հողերի բնական հատկություններիհաշվառումովստանում են բարձր գնահատմանբալլ, սակայն ցուրտ լեռնայինկլիմայիպայմաններում այդ հողերը չեն կարող ւսպահովել մշակաբույսերի բարձր բերք:

առնել լ պետքէ հաշվի Դրա համար րա համար էլէլ պետք է հաշվի

10:Շ-ից ից

իճան

բարձր ջերջերմաստիճանբարձր

ներիգումարը: մշակաբույսերիՕպտիմալ աճի ու զարգացԴացահատիկային գումարը պետք ման հաճար 10--ից բարձր ջերմաստիճանների է լիուղղված գործոնով 2000" Հետնապես կլիմայական բարձր: -ից Շի բարձր ջերմաստիբալը պետք է կիրաովի այն դեպքում, երբ 10"-ից ցածր է: ճանների գումարը 2000"-ից տարածմանպայմաննեոր կրազերծվածսնահողերի գումարը 1400-2000:Է, մարրում 10-ից բարձր ջերմաստիճանների հողերում` 700-1300",հետեապես,կրագազետնատափաստանային զերծված սնահողերի համարուղղմանգործակիցըընդունվում0,9, հողերի համար` 0,8: Մնացած իսկ ճարգագետնատափաստանային հողերի համար ուղղման գործակիցը ընդունվում է 1,0, այսինքն գնահատմանբալլը չի իջեցվում: Հողերի որակականհամեմատականգնահատման(բոնիտմած) հիմք են ընդունվում նան համար, բացի հողի հատկություններից, ցուցանիշները: բերքատվության հիմնականմշակաբույսերի են, երբ բերքաւովության ստացվում Հավաստի տվյալներ են կայաններից, որտեղ սորտափորձարկման տվյալները վերցվում են սահմանված ագրուռեխնիկական կիրառվում պայմաններում վիճակագրական Հողի սեփականաշնորհման թույլ չի տալիս ըստ բերբացակայությունը հավաստիտվյալների հողերը: Ուստի օբեկտիվգնահատելու ցուցանիշների քատվության է օգտագործելվիճակագրական այն տվյալնենպատակահարմար են րը, որոնք ստացվել են ուղղակի հաշվառումովկամ ամփոփվել ինստիտուհողագիտությանն ագրոքիմիայի գիտահետազոտական ու տի կողճձից, երբ դեռես գործում էին կոլտնտեսություններն հողերի գնահատման ըստ որում, անջրդի խորհտնտեսությունները, 100 բալլի հիմք ընդունվելեն տիպիկսնահողերը, իսկ ջրովի հողերի հագորշ ոռոգելի հողերը: Սնահողերի համար` մարգագեւռնային են աշնաընդունվում պայմաններում մար միջին ագրոտեխնիկայի նացան ցորենի 186, բարձր ագրոտեխնիկայիպայմաններում գորշ ոռոգելի հողերի համար՝ հա28,3ց/հեկ,իսկ մարգագետնային ն 50,0 ց/հեկ բերքատվությանցուցանիշ34,0 մապատասխանաբար

Որքանով

է

միջոցառումները:

ներ: Այսպիսով,անջրդի հողերի համւասր

ամեն մի բալլին միջին ագէ 0.18, բարձր համապատասխանում պ այմաններում րոտեխնիկայի պայմաններում0̀.28, իսկ ջրովի հողերի համար ագրոտեխնիկայի համապատասխանաբար՝0,34 ՆԱ 0,49ց/հեկ աշնանացան ցորենի

բերբ:

Բազմակողմանիորենհաշվի առնելով հողի հիմնական ագհատկությունները, կլիմայական ցուցանիշները, ողերի էրոզացվածությանու քարքարոտությանաստիճանը, ինչպես պարզվել են «Հողաշինարար»ՊՓԲԸ (նախկին«Հայպետհողմարգաշիննախագիծ» ինստիտուտ) ուսումնասիրություններից, գետնային գորշ ոռոգելի (կուլտուր-ոռոգելի) հողերը ստացել են 83-100 բալլ (վարելահողերը 100 գնահատելիս), ջրովի սնահողերը` 66-74 սանդղակիհամակարգով 62-67 բալլ, ջրովի շագանակագույնհողեբալլ. ջրովի գորշ հողերը` դարչնագույն տափաստանացվածօրորը` 50-60 բալլ. վի հողերը 46-50 բալլ: նշված հողատիպերն անջրդի պայմաններում ունեն կամ ստանում են համապատասխանաբար զրո բալլ (կի-

բռարտադրական

փակ բալլային

գնահատման

անտառային

սաանապատայինգոտում առանց ոռոգման հնարավոր չէ որԼէ գյումշակել ու բերք ստանալ). 47-55, 22-25.

կուլտուրա Անան բալլ.

Ինա նչպես տեսնում ենք, անբավարար խոնավության պայմաններում, օրինակ կիսաանապատայինհողերի գոտում ջրման գործոնի բացակւսյության դեպքում հողերի գնահատման 100 քալլը ամբողՐ

ջությամբիջնում է Լ հասնում զրոյի, գորշ հողերում՝ իջնում է 40-42 բավարարխոնավությունունեցող հողերիգոտումհողեբալլը իջնում է ընդամենը 19-ով (սնահողեր) ն դարչնագույն տափաստանացված հողեր): ա է ոչ միայն ջրովի ու անջրդիվարերի, այլ նան առանձինբազմամյատնկարկներիհատկացված ողերի համար, որպեսզի ճիշտ որոշվեն գյուղատնտեսական այս կամ այն մշակաբույսի տեղաբաշխմանհարցերը: Շատ կարնոր է պարզել, թե տվյալ հողը կլիմայականպայմաններիտեսակետից որ

իսկ բալոն ր) ո ատման ՝

"Եր տառային

եո ո ըկատարվում ահո լ եր

պտղատուներ, խաղող) համար առավել դաշտային, կուլտուրայի է մշակել: տնկարկներհիմնադրելիս նույնիսկ

Բազմամյա պիտանի րաժեշտ պարզել, թե հնդավոր պտղատուներ մշակելը տն տեսակետից ձեռնտու, կորիզավորնե՞րը. տաասաարտադրական խաղողը: է

է

որ

թե

Հայաստանի հյուսիս-արնելյան Ա հարավային շրջանների գեհողերը համանման գնահատման բալլ տահովտադարավանդային ունեն ն հնդավորների, ս կորիզավորների, ն՝ խաղողի համար (100համանման բալլ ունեն ական բալլ): գորչ ոռոգելի հողերը թե հնդավորների(95 բալլ), թե կորիզավորների(96 ն թե խաղողի (94 բալլ) համար: Նույնը կարելի է ասել գորշ ղերի վերաբերյալ (համապատասխանաբար գնահատման76-87, բալլ): Իսկ, ասենք, Դայաստանիսնահողերըհնդաւվորպտղա-

բում.

Գրեթե

մարգագետնային

Միջակիցցածր խմբի մեջ դասվող հողերն աչքի են ընկնում ու հատկութանբարելավագրուսրտադրալլան նվազ բերրիությամբ են 20-40 բալլ: ստանում ժ ամանակ յուններով:Սրանք գնահատման Այս հողերի բերրիությանբարձրացմանհամար պահանջվումէ ագմիջոցառումկուլտուրտեխնիկական հակաէրոզիոն, րոմելիորւստիվ, ներիիրականացում: Վատ խճբիմեջ դասվում են այն հողերը, որոնք ունեն ցածր ագ-

գնահատման

30-35 բալլ, կորիզավորների համար ունեն տուների 16-19, համար` խաղողիհամար՝ զրո բալլ: Հայաստանիանտառայինդարչնագույնկրազերծվածն անտադային գորշ հողերը հնդավոր պտղատուների համար ունեն գնահատման 29 բալլ, կորիզավորների համար` 17, իսկ խաղողի համար` զրո բալլ: Շագանակագույնհողերը համեմատաբարամելի

քանկորիզավորների(24-38 բալլ), բալլ) համար: Մի շարք գործնականհարցեր լուծելու համար անհրաժեշտէ

ժամանակ նման հողերը ստանում հն ամենաՎողագնահատման ցածրբալլ` 20-ից ցածր: Նման հողերումբերրիությանբարձրացման համար պահանջվումեն հատուկ ագրոմելիորատիվու հալաէրո-

լինում որոշել համայնքների հողերի միջին կշռային բալլը, մանավանդ եթե հողածածկը խայտաբղետէ, ն հողերն իրենց ագրոարհիմնական հատկություններովիրարից տարբերվում են: Դրա համար անհրաժեշտ է իմանալ տարբեր հողերիգնահատման բալլն ու զբաղեցրած տարածությունը ն ստորն բերված բանածնով դուրս բերել միջին կշռային բալը.

զ ային

տադրական

ւդնտեսությանհողերի մ.կ.բ.

Հ

6 Տ»

6.

5:) :5:):6,

հողերիզբաղեցրածտարածությունը,

հողերի ընդհանուրտարածությունը: Ելնելով որակական գնահատման ցուցանիշներից, հողերը խմբավորումեն ն պարզում այս կամ այն խմբի հռղերի արդյունավետ օգտագործմանհնարավորությունները, ագրոտեխնիկականու մելիորատիվ միջոցառումների կիրառման անհրաժեշտությունը, երկրագործությանու պարարտացմանհամակարգերընայլն: Ըստ «Վայպետհողշիննախագիծ» ինստիտուտիկողմից մշակված մեթոդիկայիու գնահատմանցուցանիշների, լավագույն հողերը բարձր բերքատու այն հողերն են, որոնք բերրի են, ունեն ագրոարտադրականբարելավ հատկություններ, էրոզացված ու աղակալած միչեն ն հետագա բարելավմանհամար հատուկագրոմելիորաւռիվ ջոցառումներչեն պահանջում:նման հողերը որակականգնահատ5 -ը տնտեսության

ման համար ստանում

են 80-100

բալլ:

Լավ հողերն իրենց բերրիությամբու ագրուսրտադրականհատ-

կություններուլ|որոշ չափով զիջում են լավագույն հողերին ե որակական գնահատմանժամանակ ստանում են 60-80 բալլ: Միջակ խմբին դասվող հողերն ունեն ավելի ցածր բնական բերրիություն, գնահատման բալլը 40-60 է: Այս խմբի հողերի բերրիուքյան բարձրացման համար պահանջվում է կիրառել ագրուելիռրատիվ միջոցառումներ:

ղագնահատման վարչականշրջան, գնահատմանշրջան, համայնք ն այլն, որոնք օգնում են լուծելու մի շարք գործնականհարցեր: Բնական է. հողերի կադաստրային գնահատման համար անհրաժեշտ է կատարել հողագիտական հողային ծածկույթ խայտաբղետ Հողի սեփականաշնորհման, պայմաններումհողագիտականուսումտենսիվ հողօգտագործման նասիրություններըանհրաժեշտ է կատարել հետնյալ մասշտաբներով` 1:2000 (մշակովիհողեր), 1:5000 (գյուղամերձարոտներ,խոտհարքներ), 1:10000 ն 1:25000 (հեռագնւսց կերահանդակներ): Առանձինդեպքերում,երբ տեղանքը միատարր է, սելիականաշբավականմեծ են (2-3 հեկտար) ն օգտանորհվածձհողաբաժինները են հացահատիկային.շարահերկ, կերային մշակաբույսեգործվում րի համար, հողագիտականու ագրդքիմիականուսումնասիրությունէ կատարել 1:5000 մասշտաբով: Բացառիկ ները նպատակահարմար դեպքերում (աղակալած,տարբեր աստիճանիքարքարոտ ու հողատարված տարածություններում),կախված սեփականաշնորհված հողաբաժիններիչափերից, հողօգտագործմանբնույթից (պտղատու ու խաղողի այգի, տնկարանն այլն) խորհուրդ է տրվում կատարել ավելի խոշոր մասշտաբի (1:1000) ուսումնասիրություններ: Հողագիտական նոր ուսումնասիրություններ կատարվումեն այն դեպքում,երբ լրիվ բացակայումեն պահանջվող մասշտաբիհողագիտականուսումնասիրություններիորակյալ նյութեր կամ ունեգած նյութերը չեն համապատասխանառաջադրվածպահանջներին: Անհրաժեշտ նյութերի մի մասի բացակայությանկամ դրանք առաջադրված պահանջներին համապատասխանելուդեպքում ուսումնասիրություններըպետք է կատարվենմիայն բացակա նյութերը լրացնելու նպաւոակով:

Կեն,

'

«-

են հո-

ամեն

որտեղ` ծ9.ծ:,ծ»... տարբեր հողերի գնահատմանբալլն է,

5լ»52:5)

նյութերի հիման վրա կազմվում րթխմբավորման մի կոնկրետտարածքի համար՝ քարտեզներ

միջոցառումներ:

՛

-

4Ո4

3ողերի աղտոտվածության վերաբերյալ տվյալների բացակայության դեպքում կատարվում են հատուկ ուսումնասիրություններ: Թունավոր նյութերով հողերի աղտուովածությունըպարզելու համար ուսումնասիրությունները պարտադիր կարգով կատարվումեն հատուկ մասնագիտացված լաբորատորիաների կողմից: Հողայինհանույթկատարելուհամար քարտեզագրական հիմքէ ծառայում տեղագրական քարտեզը. հողօգտագործմանհողաշինարարականհատակագիծը: Աէրոլուսանկարահանման նյութերի բացակայությանդեպքում հողայինեզրագծերի անջատումըկաւտարումեն տեղագրականհիմքերի մրաՀողակադաստրային աշխատանքների համար կատարվողհողագիտական ուսումնասիրությունների մեթոդիկայի վերաբերյալ մանրամասնտեղեկատվությունկարելի Է ստանալ կոլեկտիվհեղինակների կողմից (է.Մ.Հայրապետյան,Կ.Գ.Մելքոնյան, Կ.Ա.Ոսկանյան, 1998թ) զայաստանի հանրապետության գյուղատնտեսական հողատեսքերիհողագիտականհետազոտությունների ե հողերի որակական համեմատականգնահատման(բոնիտմճան) մեթոդիկայից: Հողերիտնտեսականգնահատումը:Տնտեսական գնահատումը հողերի գնահատումնէ որպես տադրամիջոցի,հողը գնահատվումէ նրա արտադրողական ունակության մակարդակով, որը մի կողմից արտահայտվում է բուսաբուծական արտադրանքիծավալով,իսկ մյուս կողմից` արտադրության տնտեսականարդյունավետությանմակարդակով` զուտ եկամտի ծավալով,ծախսումներիհատուցմանաստիճանովն այլն: Հողերի տնտեսական գնահատման ելակետային տեղեկատվություններիհիմքում դրվում են հողագնահատման միավորի ներսում ընտրվածտիպիկ համայնքներիգյուղատնտեսական բույսերի բերքատվության,մթերքներիարտադրության Լ հրացմաճ համար կատարվող ծախսումներիուղղակի հաշվառման միջոցով ստացվածտվյալները: Տնտեսականգնահաւոմանժամանակմի կողմից՝ է հողի արտադրականկարողությունը, մյուս կողմից` արտադրության տնտեսականարդյունավետությունը: Տարբեր հողատեսթերի տնտեսական գնահատման մուռեցումները, ելնելով արտադրության ու յուններից, տարբեր են: Վարելահողերումտնտեսականգնահաւոան երկու ձն կա՝ ա) ընդհանուր տնտեսականգնահատում, երբ հաշվի են առնաճե վում գնահատվող մ մշակաբույսերից վող հողախմբում հողախմբ աճեցվող բոլոր

ստացվող համախառնարտադրանքը ն արտադրության ցուցանիշները, բ) մասնակիգնահատում, երբ հաշվի է առնվում առանձին մշակաբույսերաճեցնելու արդյունավետությունը: Բազմամյա տնկարկների տնտեսական գնահատումը կատարվում է լրիվ բերքատվությանհասած խաղողի, պտղի (կորիզավոր, հնդավոր)բերքով: Բնական կերային հանդակներըգնահատվում են բուսալլան տիպերի բերքատվությամբ, ըստ որում խոտհարքներինըմեկ հելլտարից սւտտացվող խոտի հաչվուլ, արոտներինը`կանաչ զանգվածը վերածելովկերամիավորների: Հողերի տնտեսականգնահատմանսանդղակընույնպես կազմվում է 300 բալլային փակ սանդղակներիսկզբունթով: Որպես էտալոն 100 բալլ գնահատվումէ ամենաբարձր ցուցանիշ ունեցող հողերի խումբը: Սնացած հողատեսքերիգնահատմանբալլերը հաշվարկելու համար նախ դուրս Է բերվում տվյալ սանդղակիմեկ բալի արժեթը (էտալոնային հողախմբի ցուցանիշը բաժանած 100-ի), ապա

.

ենբալի ցուցանիշները աարի Բեր վոհողախոբերի արժեքի

հիմնական գյուղամնտեւության ար.

մշալլա-

գնահատվում

..

կրա. Նյսպես,

նթե ամենաբարձր

ցուցասիչներ

ուննցող

Մ-

րարատյանհարթավայրի 4-ին խմբի հողերի համար մեկ հեկտարի հաշվով համախառնարտադրանբիելունքը 1200 հազար դրամ է. մեկ բալլի արժեքը կկազմի 12 հազար դրամ (1200000:100-12000), կամ եթե մեկ այլ գնահատմանշրջանի 2-րդ խմբի մեկ հեկտարի հաշվով արտադրանքիելունքը կազմել Է 475 հազար դրամ, ապա գնահատմանբալլը կլինի` 39.6 (475000:12000539,6): Բոլոր հողահանդակներիտնտեսականգնահատմանսանդղակը որոշելուց հետո հաշվարկվում են հողահանդակների համընդհանուր համեմատականգնահատման ւանդղակների ցուցանիշները: Այդ սանդղակներըճիավորվումեն վարելահողերի(ջրովի, անջրդի), բազմամյատնկարկների,խոտհարքներին արոտներիգնահատման ցուցանիշներում: Որպես միասնականհամընդհանուր էտալոն ընտրվում է ամենաբարձրցուցանիշ ունեցող հողահանդակիէտալոնը (ջրովի վարեկամ խաղողի այգիների գնահատմանսանդղակի էտալո-

աաա էտալոնը ընդունելուց կազմվում հողահանդակների ամանների առանձնահատմութ, համեմատականգնահատման սանդղակները այն նույն ցուցանիշնե-

ը):

հետո

են

րով, որոնցովկազմվել են առանձին հողահանդակների սանդղակները:

Գյուղատնւռեսականմշակաբույսերիբերքատվությունըպայմանավորված է հողի բերրիությանմակարդակով:Ինչքան բարձր է հո07

արդյունավետությունը, այնքան մշակվող կուլտուրաներից բարձրբերք է ապահովվում:Պատահականչէ, որ հողերի տնտեսւսկան գնահատման համաի ելակետային ցուցանիշ է ընդունվում առաջին հերբին նրա բերրիությունը: Բացի դրանից, հաշվի են առնվում նան հռղային տարածթի մի շարք առանձնահատկություններ (հողահանդակներիմեծությունը, փոխդասավորությունը,հեռւավորությունը բնակավայրերից ու գյուղատնտեսական մթերբների իրացմանկենտրոններիցն այլն), այլ կերպ ասած այն բոլոր գործոնկերը, որոնք ազդում են կաւտարվողճախսերի ու գյուղատնտեսական մքերքներիարժեքիվրա: Օրինակ` հնարավորէ, որ նույն հողային գոտու երկու հարեան համայնքներումվարելահողերըկամ բագմամյատնկարկներիտակ հատկացված հողերը նույնանման բերրիության մակարդակունենան ն հողագնահատմանժամանակ միանման բալլ ստանան, ասենք 85 բալլ, բայց տարբեր տնտեսական արժեք ունենան: Մեկ համայնքի հողերը կարող են համեմատաբար մասնաւովածլինել, հողահանդակներըփոքր տարաձծությունզբաղեցնեն Լ համայնքից ավելի հեռու ընկած լինեն, իսկ երկրորդինը՝ ընդհակառակն,զանգվածայինլինեն ն տարածվածլինեն բնակավայրից ոչ հեռու` անմիցապես նրա չրջակայքում: Բնական է, որ առաջին դեպքում միավոր ժավալով աշխատանք կատարելու համար ավելի շատ ժամանակ կծախսվի, աշխատանքիարտադրողականությունըհամեմատաբար ցածր կլինի, գյուղատնտեսական տարբեր աշխատանքներ (վար, ցանք, խնամք, բերքահավաք) կատարելու համար վառելիքի ու ամռրտիզացիոն ծախսերը մեծ կլինեն, հետապես, մեծ կլինեն նան գյուղատնտեսականմթերքներիարտադրության համարկատարվող ուղղակի ծախսերը: Ուրեմն, առաջին համայնքում արտադրվող գԳյուղատնտեսական մթերքներիինքնւյրժեքն ավելի բարձր կլինի ե տնտեսականգնահատմանբալլը անհամեմատ ավլլի փոքր կլինի, քան երկրորդհամայնքում: Տարբեր բնական բերրիություն ունեցող հողերից, որոնք հողագնահատմանժամանակստանում են տարբեր բալլայինարժեք. այս կամ այն կուլտուրայից հաճախ կարելի է հավասարքանակի բերք ստանալ, տարբեր քանակիու չափի միջոցներ ու աշխատանք ներդնելով: էւստի ւտտարբեր հողերի արտադրողականությունըմիմյանց հետ համեմատելուհամար աքիրաժեշտէ, որպեսզիներդրվեն հավասարաշխատանքայինու նյութականմիջոցներ: Վողերի տնտեսականգնահատման համար կարնոր նշանակություն ունեն միավոր ւտտարածությունից ստացված համախառն արտադրանքիչափը, մթերքների արտադրության վրա կատարված ցախսերըն այլն: ղի

մի միասնատնտեսական գնահատումը պրոցես Է Այն հողագնահատման կան ու ճիշտ վերլուծելու գնահատելմիննույն բնակլիմայական արտադրական ուպայմաններունեցող տնտեսությունների կի

Կիարաջորդող

Հողե

ոնհտումը

ն

է օգնում հողամի գոր որքանհիմնավորված նեությունը,պաբզել,բե գիտականորեն

միջոցառումները,

մելիորատիվ բառվումագրուռեխնիկական Դեռ ավեեն հողայինպաշարներ: օգտագործվում ինչ մակարդակուլ հնարավոու գնահատումը լին, հողերի բոնիտումն տնտեսական տարբերկենսակմիանգամայն են վերլուծել ճիշտ րություն տալիս ունեցող ու տարբեր հողայինպայմաններ պոտենցիալ լիճայական գդրծուու նույնիսկ շրջաններիարտադրական տնտեսությունների ե այլ տնտեսական արվիճակը նեությունը, հողօգտագործման ու

ինտենսիվացման, արտադրուբյան յուղատնտեսության ար մոբիլիզացման ռեսուրսների գործում նյութական տադրական

տադրւսկան հարցեր: Դ ու

տարրերի կարոր նշանակությունունի հողային կադաստրի գյուօգտագործումը ճ իշտ ու տնտեսական գնահատման բոնիտճան է լայնոպետք մեջ: Այս հարցերում արտադրության ղատնտեսական «ՀայպետհողշինՊՓԲԸ, (նախկին «Հողաշիննարար» րեն օգտվել հողերի ճախագիծ»ինստիտուտի)կողմից կազմվածՀայաստանի

շատ

նյութերից: գնահատման կադաստրային չրջանացումը:Արտադրւս(լադապտրային) Ֆոագնահատման մի շարք խնդիրներլուու սոցիալ-տնտեսական կազմակերպական արգյուղատնտեսական ծելու համար (տարածքիկազմակերպում, աշհողագնահատման ճյուղերիճիշտ տեղաբաշխում, տադրության է տարաժկատարել անհրաժեշտ կատարում խատանքների ն ւմյլն) տարածաշրջանի) հողագնահատմարզի, քի (հանրապետույբան, Խորհրէ, նախկին որ Բնական ման (կադաստրային) շրջանացում: էր փռվում համար, որը դային Միությանանծայրածիրտարածքի օվկիանոսի ւ սփեԽաղաղ Ռումինիայիտահմաններիցսկսած մինչն օվսառուցյալ Հյուսիսային րը, Սն ենԿասպիցծուլերից սկսած մինչե սկզբունքները շրջանացման կիանոսը, մշակված կադաստրային լեռնահնարավորչէ նույնությամբկիրառելմեր հանրապետության խիստ հողածածկը ո րտեղ նկատմամբ. յին ռելիեֆիպայամանների է տարվում արտադրությունը ն է գյուղատնւռեսական ու խայտաբղետ բնատնտեսական բարդ ֆիզիկաաշխարհագրական միանգամայն ր

այմաններում:

իր էությամբ կադաստրային շրջանացումն ողագնահատման ագրոարտադրական ագրոհողագիտական ճու

տարբերւում է շըջանացմանժամանակ,բացիերկԿադաստրային շրջանացումից: հողակհիդրռերկրաբանական, երկրաձնաբանական,

րաբանական,

ՈԶ

լիմայական,տարածքային ն այլ առանձնահատկություններից, հաշվի են առնվում նան արտադրատնտեսական տարբերությունները` տնտեսությունների մասնագիտացումը, գյուղատնտեսական ճյուղերի զարգացումը,գյուղատնտեսական արտադրությանմակարդակը, նրա ինտենսիվացման հճարբավորությունները նւսյւն): Ղեկավարվելով Վ.Դոկուչանիանվան հողագիտությանինստիտուտի կողմից մշակված մեթոդիկայով,ինչպեսճան օգտագործելով հանրապեւոությունումկատարված ագրոհողագիտական աշխատանքները,«Հայպետհողշիննախագիծ» ինստիտուտը մշակելէ Հայաստանի կադաստրայինբնագյուղատնտեսական շրջանացման սխեմա, որի հիմքում դրված են շրջանացման հետնյալմիավորները` լեռնային մարզ, լեռնային պրովինցիա,լեռնային օկրուգ. լեռնային շրջան, լեռնայինենթաշրջան: Պետք էնշել, որ մեր հանրապետության տարածքը նախկին հաՃամիութենական բնագյուղատնտեսակւան շրջանացման հւսմակարգով մտնում էր Կովկասիլեռնայինմարզի մեջ, կազմելուլՓոքր Կովկասի լեռնամարգագետնատափաստանային պրուլինցիայի մի մասը, որը բնութագրվումէ հողածածկիյուրահատուկ (ֆացիալ) առանձնահատկություններով: Այս պրովինցիայի սահմաններումառանձնացվում են հողագնահատման(կադաստրային)օկրուգներ (հրաբխայինբարձրավանդակ, կենտրոնականՓոքր Կովկասի ն Զանգեզուրի)` հաշվի առնելով ռելիեֆի, կլիմայի, հողածածկիաու ռանճնահատկուքյուններց հողային ֆոնդի գյուղատնտեսական օգտագործման մակարդակը: նշված երեք օկրուգներիսահմաններում,հիմք ընդունելով հողերի գյուղատնտեսական օգտագործման յուրահատուկ տարաօաշրջանայինառանձնահատկությունները (բնական,տեխնոլոգիական, տնտեսական պւյմանճերը), որոնք որոշում են գյուղատնտեու սականարտադրության մասնագիտացման մաինտենսիվացման կարդակը,առանձնացվում են բնագյուղատնտեսական հողագնահատման լկադաստրային) շրջաններ:Ըստ որում, հողագնահատման շրջաններն առանձնացնելիս, բացի բնական պայմաններից,հիմք է ու ներհամայնքային ընդունվումնան միջհամայնքային արտադրության կազմակերպմանբնույթը, գյուղատնտեսականմշակաբույսերի ցանքատարածությունների կառուցվածքը,դրանց ստրուկտուրանԼ տեսակայինկազմը,հողերի մշակման տեխճոլոգիական պայմաններն ու դրանց արդյունավետ օգտագործման միջոցառումների բնույ-

թը.

Քանի որ հողագնահատման(կադաստրային)շրջաններն աոանձնացնելիսառաջին հերթինհաշվի են առնում բնականգործոնՍերը,հետնապես նախկինվարչականշրջանների սահմաններըչեն Լն

շրջանների սահ(կադաստրային) համընկնում հողագնահատման են ընդգրկված լինելով ւինել համայճքներ,որոնք մաններին:Կարող ու հողաշրջանի մեջ, իրենց բնակլիմայական նախկինվարչական յին պայձճաններովմիանգամայն տարբերվեն հողագնահատման շրջանի համայնքներիմեծամասնությունից: Այսպիսով ստացվում է, (կադաստրային)շրջան ընդգրոր յուրւսքանչյուր հողագնահատման կում է գրեթեմիստարը բնական ու տնտեսականպայմաններունեցող համայնքներ: «Հայպետհողշիննախագիծ»ինստիտուտիկադաստրայինբաժնի կողմից Հայաստանիտարածքում անջատվածեն երեք հողագնահատման կադաստրային օկրուգներ, որոնցում ընդգրկված են հետնյալ հողագնահատման շրջանները` ա) հրաբխային բարձավանդակիծկրուգում ընդգրկված են. Մերձարաքսյան, Ուրց-Կոտայք-Շամիրամի,Ապարան-Հրազդանի, Շիրակի,ՎերինԱխուրյանի,Աճիի` Թալինի,Սնանի, Լոռիի ն բարձր լեռնային հողագնահատմանշրջանները, Փոքր Կուլկասյան օկրուգում Ստորին Դեբեդբ) կենտրոնական Աղստնի, Գետիկ-Դեբեղ-Աղստնի,Գուգարք-Փամբակի հողագնա-

հատման շրջանները,

գ) Զանգեգուրի Օկրուգուճ Ողջի-Մեղրի, Վայոց ձոր-ՈրոտանիՆ

Ղարաբաղ-Բարգուշատիհողւսգնահատմանշրջանները: Յուրաքանչյուր գնահատման շրջանի սահմաններում սովորաբար անջատում են հողագնահատմանենթաշրջաններ, որւպեսզի ճշտորեն որոշվեն միատարրցուցանիշներ ունեցող համայնթների սահմանները ն հավասարարժեք լինեն սպասվելիք գնահատման չափանիշները:ելնելով հողագնահատմանմեթոդիկայիպահւսնջներից, հողագնահատման յուրաքանչյուր ենթաշրջանում պետք է ընդգրկվեն 30-ից ոչ պակաս ձեռնճարկություններ, սակայն այդ սկզբունքը չի պահպանվել,քանի որ մեր հանրապետությանպայմաններում հողագնահատման ենթաշրջաններչեն անջատվել:«Հայպեւոհողշիննախագիծ»ինստիտուտի կողմից կատարվածհողագնահատման շրջանացումը ավարտվում Է հողերի ագրոարտադրական խմբավորմամբ,որը մեր հանրապետության խիտ կտրտված լեռնային ռելիեֆի պայմաններումմիանգամայնհիմնավորվածկարելի է համարել: (կադաստիային) առանձին օկրուգների ու Հողնագնահատման շրջանների մասին մանրամասնտեղեկություններ կարելի է ստանալ իճստիտուտի հրատարակած«Հայաս«Հայլպետհողշիննախագիծ» տանի հողերի կադաստրային գնահատումը» աշխատությունում, (Երեան, 1984):

4:

ՀՈՂԱՅԻՆ ՔԱՐՏԵԶՆԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԾԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ԳՅՈՒԴԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՐՏԱԳՐՈՒԹՅԱՆՄԵՋ

Հողայինքարտեզներնայն սկզբնական հիմնարար նյութերն են

որոնց հիման վրա լուծվում

՛ոնտեսությունը ռացիոնալ վարելու, հողային պաշարները խելացի օգտագործելու, հողի բնական են

արդյունավետ բերրիությունըճշգրիտ օգտագործ ելու

ու

ն գյուղւտն-

տեսականարտադրության հետ կապված շատ ու շատ հարցեր: Դողայինքարտեզներնարմտտա Չոլում են տարածքիհողային ծածկույթը, պատկերացումեն ւոալիս հողերիորակի ու դրանց տարածՏ ան հանին: 3ողայինքարտեզներնու թարտեզագրերը կազմվումեն դաշտայինուսումնասիրությունների հիման վրա: Հողերի դաշտային ու

անին

լաբորատոր ուսումնասիրությունների խնդիրներըշատ

բազմազան Սակայնբոլոր դեպքերում հողագիտական ուսումնասիրությունները պետքէ լուծեն հետնյալհիմնական խնդիրները` ա) ուսումնա-. սիրվող են:

տարածքում եղւսծ հողերի ագրուսրտադրականբնութագիրը, որն հիմք կհանդիսանա ճիշտ լուծելու հողային

պաշարները գյուղատնտեսական արտադր ության մեջ հետ կապօգտագործելու ված մի շարք գործնականհա իցեր, բ) բարձր բերք ապահովելուհամար մշակելհողերիբարելավ ման գիտականորեն հիմնավորված ու ագրոտեխնիկական ագրոմելիռրաւռիվհամալիրմիջոցառումների համակարգ: Հողագիտականռ ուսումնասիրությունների նյութերըհնարավորություն են տալիս հաշվառման ենթարկել, հողօգտագործողների տարածքում եղած գյուղատնտեսական հողատեսքերը, կատարել ներտնտեսային հողաշչինարւարություն. մշակել հողերի այս կաճ այն տարատեւակների համար տարբերակված ու ագրոտեխնիկական միջոցառումնե ագրոմել իորատիվ ր, ճիշտ տեղաբաշխել գյուղատնտեսականմշակաբույսերը` ելնելով դրանց կենսաթանական առանձու նահատկություններից հողային պայմաններիցն այլն: Նման ուսումնւսսիրություններով երնան են հանվում իդԳյուղատնտեսական Նազան հետագա ավելացման -

րացման

րիկուլտուրականացման հնարավորությունները, մելիոենթակա հողաւոարածություննեու

արդյունավետ բերրիությանբլսրձրացման ուղիները: Դրանք հիմք ծառայում հողերի բոնիտմանու տնտեսական գնահատման իւս-

են

ԽԱՄ

Հողային Քարւոեզներում դւ թարտեզագըերում. ինչպես նան դրանց կից բացատրագրերում բերված նյութերը հնարավորություն են տալիս ն օբյեկտիվ բազմակողմանի պատկերացում կազճել հո-

վերանո Արմոն ան

աղեցրած ղեցր

տարածությւսն

ն

տարածական

Հողագիտականուսումնասիրությունները կատարվում են տարնպատակներով, հետնապես, տարբեր են դրանց բովանդակութբեր յունն ու հեւտազոտություններիմասշտաբները: Կախված հետազուոության նպատակներից ու խնդիրներից` կատարվում են տարբեր կազմվում են հաԳԱ ատասխան մասշտաբի քարտեզներ: կազմվում են 1:300000-ից փոքր մասշտաբով, որոնցում 1 Սմ-ին համապատասխանում Է 3000 մ ն աՆման քարտեզները սովորաբար կազմվում են հանրապեվելին: տությունների, երկրամասերի,մարզերի, ինչպես նան աճբողջ երկրի հողային ծածկույթի համար ն նպատակ են հետապնդում կատարել ո ն ֆոն ետական հաշվառում, բնական, տնտեսականու շրջանացում, մշակաբույսերիճիշտ տեղաբաշխում ն մի շարք այլ կարնորհարգեր: Սիջին մասշտաբի կազմվում է 1:500000-ից ճինչե քարտեզները է Ղ.100000 մասշտաբով, որոնցում 1սմ-ին հասապաւտասխանում 3000-ից մինչն 1000 մ: Նման մասշտաբի ուսումնասիրություններ կատարվումեն առանձինշրջաններիհողային ծածկույթի ւլերաբերտագործվում են կողպլանավորող կազմակերպությունների առաջադրանքներկազմելու, հողերի մելիորացման, կուլտուրականացմանու արճատականբարելավման երկարաժամկետծրագրեր կազմելու, ճեխանիզձներնու պարարատանյութերըպլանավորվածբաշխելու համար: Խոշոր մասշտաբիքարտեզները կազմվում են 1:5000-ից մինչե 110000 մասշտաբով ն 1 սմին համապատասխանում է 500-ից մ: ճինչն Նմժան ձասշտաբի ուսումնասիրությունները կիրառվում են համայնքների, անտառային տճտեսուբյունների, անտառպետությունների ն այլ հողծգտագործողներիհողային ծածկույթն ուսումնասիրելու համար ն օգտագործվումեն ներտնտեսային հողաշինարարության, տարբերակված ագրոտեխնիկականու ագրոմելիորւստիվ ժիջոցառումների մշակման, հակաէրոզիոն աշխաւուսնքների իրա-

կիետնապես, մասշտաբի ուտւմնասիրույուննը Աաաա աներեր

հնար

Աոակտալան անային

Մանրակրկիտ ուսումնասիրությունները կատարվում են 1:5000-ից մինչն 1:200 մասշտաբով, որի դեպքում 1սմ-ին համապատասխանում է 50-ից մրոչն 2մ ն սովորաբար օգտագործվում է խայտաբղետ հողային ծածկույթ ունեցող տարածքների հեւդազոտման հւսմար, որոնցում նախատեսվումէ հիմնադրել բազմամյա տնկարկներ, կագմել ոռոգման ու չորացան աշխատանքներինախագծեր:

«3

Այս կարգի ուսումնասիրություններ կատարվումեն նան

սո րտափորձարկմանկայաններիտարածքիբնութագրման,Սոր մելիորացւված ու աղուտ ալկալի հողերի աղազերծվածության միատարրությունը աշխատանքներիհամարհատպարզելու, երկարամյափորձնական կաց ը բնութագրելուն այլ նպատակներով: եզագացի հողային քարտեզներից,կազմում են նաե Քարտեզագ րեր, որոնք հողալինծածկույթի ագրոնոմիականհատկությունները, բազմամյատնկարկներիաճի ու զարգացմանպայմանների Ընահատկությունները արտահայտողմասնագիտացվածսխեմատիկ գյուղատնտեսական քարտեզներ են: Քարտեզագրերըկարող են լինել հողի հիճնականագրոսրտադրական հատկություններըբնութագրող (հողերի հումուսայնացվածությունը,էրոզացվածությունը. քարքարոտությունը,հզորությունը, փորվելուխորությունըն այլն) ե ագրոմելիորատիվմիջոցառումներիկիրառմանհանձնարարականներ տրվող (քարհավաքաշխատանքներ,հակաձրոզայինմիջոցաու մակերեսառումներ, արոտներիու խոտհարքներիարմատական յին բարելավմանաշխատանքներիիրականացում,տարածքիջրային ռեժիմի բարելավում, դաշտերի մաքրում թփուտներից, ցեմենտացած,աղային ու կարբոնատայինշերտերիվերացում, խորբային ջրերիմակարդակիիջեցում ն այլն): Քարտեզագրերըլրացնում են հողային քարտեզները ն դարձնում ավելի մանրակրկիտ ու կիրառական տեսակետից հեշտ

վող տարածուշյւններ

առանձ՝

ըմբռնելի:

Հողագիտականուսումնասիրությունների բոլոր աշխաւտանքները բաժանվում են երեք շրջանի` նախապատրաստական, դաշտային ն կամերալ: Նախապատրաստական շրջանի աշխատանքների հիմնական նպատակնէ գրական նյութերի հինան վրա նախապեսծանոթանալ տեղանթի բնատնտեսական պայմանների կլիմայի, բուսականության, ռելիեֆի, մայրատեսակների,հողթգտագործմանն մարդու տնտեսական այլ գործունեության հետ, ձեռք բերել տեղագրական ու Օդալուսանկարահանսան հիժքարտեզներ,հողաշինարարական քեր ն այլ նյութեր: Այս շրջանում հաշվարկում են աշխատանքների ծավալը ն կատարմանԺամկետը,պահանջվողմիջոցներն ու նյութերը:

պլան, տեղադրման նախնական

Մինչե դաշտային աշխատանքներն սկսելը, գծագրատախտակների վրակազմում են հողափոսերի Հողափոսերի թիվը կախված է ինչպես ուսումնասիրության մասշտաբից, այնպեսէլ տեղանքի ռելիեֆի բարդությունից: Ինչքան ուսումնասիրությունըմանրակրիտեն կատարում, ինչքան տեղանքի են տեղադրվում: ռելիեֆը բարդ է, այնքանշատ հողաւփոսեր

Հողային ծածակույթնուսումնասիրելու ն

համար տեղադրումեն

փոսեր: Վիմկիսափոսեր մակերեսային հիմնականհողափոսեր, որպեսզի խորությամբ, են նական հողաիոսերըփորվում այնպիսի կաամբողջ պրոֆիլի հողի հնարավոր լինի ուսումնասիրել ինչպես Ա ռուցվածքը, այնպես էլ ը 1 «ո ուսումնասիր որ հնարավոր լինի խորությամբ, այնպիսի խորութ) են այնպիսի ասած Այն փորվում է մինչն ձայրատեբողջ հողաշերտը,այլ կերպ մայու խայտաբղետ ռելիեֆի բարդ սակը: Մեր հանրապետության խորութհողափոսերի առկայության պայմաններում րատեսակների առկայութ-

ԱԱ

Հը

լինել: Փուխր մայրատեսակների յունը տարբերկարող է կարող է խորությունը հիմնականհողափոսերի յան պայմաններում կախվածէ հողախորությունը հասնել 1.5-2 մետրի: Կիսափոսերի

շերտիխորությունից: նն տարբեր հուղերի սահփոսերը տեղադրվում մակերեսային են ոչ դրա համար էլ դրանքփորվում մանները որոշելու նպատակով, բահի թաԲիխորությամբ: խորը`սովորական դեպքում իսկ անհրաժեշտության հողափոսերից, Հիմնական հետագայում որոնք են հողանմուշներ, վերցնում

կիսափոսերից են լաբորատոր ենջարկվում

նան

հետազոտությունների: հոժամանակուսումնասիրումեն աշխատանքների Դաշտային (գույնը, պրոֆիլի կառուցվածքը.

հատկանիշները՝ ղի ձնաբանական

առկայությունը.ջարքարուտությունն կազմը, կարբոնատների աստիճանը, ու

արմատների էրոզացվածության նորագոյացումներն կմախքայնությունը, խորությունը, տարածման քա շխվածությունն ն ու ու

ուսումնաայլն): Դաշտայինպայմաններում պարփակումները ծավաորոշ հատկություններ` են նան հողի ջրաֆիզիկական

սիրում դաշտային լային զանգվածը,ամրությունը, ջրաքափանցությունը. ն այլն: խոնավունակությունը

սահմանային ժամանակ ուսումնասիրությունների հողագիտական Դաշտայյին ն տաքսոնոմիասեռերի ենթատիպերի, որոշումեն հողատիպերի, հողայինքաոն դաշտային կան այլ խմբերիսահմանները կազմում տեզ: մշակում

Կամերալ

նախահավաժամանակ աշ խատանքների

ընթացքում աշխատանքների

են

ու դաշտային պատրաստական լա բորատոր անալիզների հողանմուշներ, ընտրում քած նյութերը, աշխաանալիտիկական հաճար. նմուշները նախապատրաստում

բնույթը կախված նրանից,թե ինչ համար: Անալիզների տանքների ուսումնասիրությունը: հողագիտական պատակ հետապնդում է

է

վերլուծելու դաշտային բազճակողմանիորեն օրիկազմումեն վերջնական արդյունքները, հետազոտությունների Հողային քարտեզիցու ն քարտեզագրեր: գինալ հողայինքարտեզ ու

լաբորատոր

`

Քարտեզագրերիցբացի, կազմում են նան դրանց կից բացատրագրեր, որտեղ տրվում են ուսումնասիրվող օբյեկտի բնատնտեսական պայմանները,վերլուծվում հողակազմողպրոցեսներիներգործությունը հողագոյացմանու էրոզիայի զարգացման վրա, դրանցում մանրամասնբնութագրվումէ հողը ն, ապա, մշակվում են առաջարկություններհողերի արդյունավետ օգտագործման, դրանց մելիորացման, կուլտուրականացման ու ւսրդյունավետ բերրիության բարձրացման վերաբերյալ` Հողային քարտեզներում ու դրանց կից բացատրագրերում տրվում են հողերի քանակական հաշվառման ն տետաիածքային ղաբաշխվածության, ինչպես նան դրանց հիմնական հատկությունների վերաբերյալմի շարք տվյալներ:Մասնավորապես այդ նյութերում արտացոլվածեն հողի մեխանիկական կազմը, նրա կուլտուրականացմանաստիճանը,հումուսիպարունակությունը ն նրա կազմը, նրանյութերիքանակը, հողային լուծույթի ռեակցիան, էրոզագվածության աստիճանը,սւորուկտուրայինվիճակը, կլանված հիմքերի կազմը, քարքարոտության ու կմախբայնության աստիճանը,ջրաֆիզիկական հատկությունները, հողերի ծագումնաբանության հետ կապվածշատ հարցերիվերլուծությունն այլճ: Այլ կերպ ասած, այդ նյութերումտրվում են տվյալ տարածքի հողերի որակականգնահատման ու քանակական հաշվառման արժեքավոր տվյալներ ու

տանքներ,քարքարոտ հողերի ու հատկապեսաղուտ-ալկալիների իրացում: Այդ իմաստով էլ առանձնակիուշադրությանեն արժանի հողամելիորատիվուսումնասիրությունները: համար Հողերի մելիորացմանաշխատանքներ իրականացնելու ուսումնասիրություններ, նախ պետք է կատարել հողամելիորատիվ որպեսզի բազմակողմանի պատկերացումկազմվի հողային ծածկույթի մասին, որոշվի մելիորատիվաշխատանքներիուղղությունն ու միջոցառումների ամբողջհամակարգը,որն անհրաժեշտէ հողերի մելիորատիվվիճակըփոխելու ն դրանց բերրիությունը բարձրացնելու

Սռանձնակի ուշադրության

են արժանի մեր հանրապետության ռելիեֆի, ոչ միատարրհողային ծածկույթի,խայտաբղետ մայրատեսակների առկայությանւայմաններում բազմամյա տնկարկների համար առանձնացվող տարածություններիհողագիտականուՆման սումնասիրությունները: ուսումնասիրությունների ժամանւսկ, բացի հողի մի շարք կարեորագրոնոմիական ուհատկությունների սումնասիրությունից, անհրաժեշտ Է ուսումնասիրել ու պարզել հողաշերտիհզորությունը,փուխր մանրահողային շերտի հաստությունը, կամ ինչպես ընդունվածէ ասել փորվելու խորությունը, ւսյսինքն բազմամյատնկարկներիարմատներիտարածման համարհողւսյին պայմանների առկայությունը,քարքարոտության բնույթն ու աստիճանը, քարերըհեռացնելուց հետո գոյացող մանրահողային շչերւոի հաստությունը,ցեմենտացածշերտերի առկայությունն ու բնույթը. խորքայինջրերի սեզոնային տատանումների ն հողերի մակարդակը աղակալման հետագա վտանգը` բազմամյա տնկարկներիոռոգման առաջարկվողռեժիմի պայմաններում, ոռոգման ջրերի առկայությունը ն այլ հարցեր: Մեր հանրապետության սակավահողությանպայմաններում է իրականացնելմեծ մասշտաբի պահանջվում մելիորատիվաշխա416

Միայն բազմակողմանիու մանրակրկիտուսումնասիրություն-

ների հիման վրա կարելի է ճիշտ ընտրել մելիորատիվ միջոցառում-

ցուցանիշներ: բարդ

համար:

`

`

ների համակարգը, բարձրացնելկիրառվող միջոցառումներիարդյունավետությունը, լավացնել հողերի ագրոնոմիականհատկութկուլտուրաներիցապահովելբարձրբերք: յունները, մշակվող Հողամելիորատիվուսումնասիտրությունները կատարվումեն տարբերնպատակներովա̀ղուտ, ալկալի, ճահճայինհողերի մելիոարմատականու մակերացման,արոտներիու մարգագետինների իրեսայինբարելավման,կուլտուր-տեխնիկականաշխատանքների րականացման, ցաօր արտադրողականությունունեցող հողերի (ջարքարոտ, թիապատված նայլն)իրացմանհամար: Հողերի ուսումնասիրությանմեթուդիկան,այդ թվում ն մելիորատիվ աշխատանքներիիրականացման նպատակովկատարվողհողագիտական հետազոտություններիմեթոդիկան լայնորեն լուսաբանվաժ են Վ.Դոկուչանի անվան հողագիտականինստիուտուտի «Հողային նկարահանում»մեծածավալաշկողմիցհրատարակված խատությանմեջ, ինչպես նան մեր հանրապետությանլեռնային պայմանների համար տեղայնացված հանձնարարականներում: ենք գտնում Յաշվի առնելով այս հանգամանքը,նպատակահարմար կանգ առնել միայն աղային հանույթի ու էրոզացված հողերի գնահատմանու քարտեզագրմանմեթոդականհանգույցայինհարցերի վրա, որոնք մշակվել են վերջին տասնամյակներում,Հայասն ագրոքիճիայիգիտահետազոտական տանի հողագիտության ինսն տիտուտի մեր կողմից: Աղայինհանույթի ժամանակշատ կարեոր նշանակությունունի հողի ջրաֆիզիկականհատկություններիուսումնասիրությունը,որը խիստանհրաժեշտէ աղուտ ու աղակալած հողերիաղերիլվացման ինտենսիվությունըպարզելու համար: Ջրաֆիզիկականհատկություններնուսումնասիրվումեն հողային հանույթն ավարտելուցհետո` ուսումնասիրվողհողերի տիպիկ ըստ որում, տեղերում առանձնացվածփորձահրապարակներում,

ինչքան հողային ծածկույթը խայտաբղետ է, լիթոլոգո-երկրա-հիդրոերկրաքանականպայմանները բարդ են, այնքան անհրաժեշ: է լինում ավելի շատ փորձահրապարակներ անջատել ու ավելի մեծ ծավալի ուսումնասիրություններ կատարել: Բոլոր դեպքերում հողի ջրաֆիզիկականհատկությունների ուսումնասիրոությունների ծավալըկախվածէ առաջին հերթին ուսումնասիրության մասշտաբից: Այս հարցում ոչ պակաս նշանակություն ունի նան Ուսումնասիրվողօբյեկտի զբաղեցրած տարածությունը: Ջրաֆիզիկական հատկություններիցշաւտ կարնորէ ըստ ծագումնաբանականհորիզոններիկամլիթոլոգիականշերտերի հողի ջրաթան լրիվ խոնավունակության,դաշտային փանցելիության, ճմազական սահմանայինխոնավունակության,ծծանցմանու աղերի դուրս վանման հատկությունների,հողի ծավալայինզանգվածի, նրա ծակոտկենության որոշումը: ուսումնասիրությունների ժաճանակ դաշտաՀողամելիորատիվ յին աշխատանքներիընթացքումընդհանուրերթուղայինեղանակով ծանոթանումեն հողային ծածկույթի,Գյուղատնտեսականբույսերի վիճակի հետ, տեղադրվում են հողափոսեր,վերցվում հողային ու խորջայինջրերի նմուչներ, աէրոլուսանկարահանումներիվրա անօատվումեն տարբեր աստիճանի աղակալածհողերի սահմանները ն, վերջապես, կազմվում Է հողերի աղակալածության նախնական դաշտանային քարտեզ: Հողերի աղակալածության վերջնական ու դաշւոայինաշխաքարտեզըկազմվումէ նախապատրաստական նան տանքներիշրջանում հավաքած, ինչպես լաբորատոր անալիզճերից ստացված բոլոր նյութերն ամփուիելուց հետո: խնդիրն է կազմել մողամելիորատիվ ուսումճԱասիրությունների ն դրա վրա անջատել տարբեր հողերի աղակալածության քարտեզ տիպի ու աստիճանի,ինչպեսնան ըստ աղերի տարածման խորության աղակալածհողերի սահմանները,հողերի աղակալման ու ալկալիացման պրոցեսները ն դրանից առաջ եկող բացասական հետեանքները վերացնելու համար կիրառվելիք ինժեներական ու ագրոմելիորատիվ համալիրմիջոցառումները: Հողամելիորատիվ ուսումնասիրությունների ժամանակ շատ կարեոր է ճռախկինումկուտակված բոլոր կարգի նախագծային ու հետազոտականաշխատանքներինյութերի վերլուծությունը: Ըստ որում, եթե ուսումնասիրվող տարածքիհողերը նախկինումմելիորացվածչեն եղել, ապա կատարվածհեւոազոտություններըչպետք է 10-15 տարուց ավելի վաղեմություն ունենան, իսկ եթե մելիորացված են ն շրջապատվածոռոգվողհողերովկամ ընկած են ռելիեֆի գածհադիր մասերում ն ենթարկվում են հիդրոտեխնիկականու ագրոտեխնիկականմիջոցառումների ներգործությանը`5-10 տարուց ոչ

նպատակովկատարվողնաՋրարբիացման ավելի վաղեմություն: ուսումնասիրությունների խագծումներիհամար երկրաբանական է 5 տարուց ավելի լինի: չպետք վաղեմությունը ուպետք է ձեռքի տակ ունենալ Աղային հանույթ կատարելիս քարտեզներ,չորսումնասիրվողօբյեկտի հողայինու ջրաբանական վերաբերյալ նյութեր: Բարդականդարաչրջանիերկրաբանության տոցի այդ. անհրաժեշտ է ունենալ օդալուսանկարահանումներ, հոքարտեզ, հողտեսքերիսահմանները ճշտված պոգրաֆիական պլան: Ըստ որում օդալուսանկարահանումները ղաշինարարական ընու են նախնական դաշտայինաշխատանքների օգտագործվում սահմաններն անջատելու թացքումաղակալածհողերի տարածման քարտեզներըծառայում են տեղանքի համար, տոպոգրաֆիական պլանները`համայնքներիհողառելիեֆի, իսկ հողաշինարարական ստանալու համար: տեսքերիվերբերյալտեղեկություններ նախագծերիհողամելիոաշխատանբային Աղային հանույթը, կատարվումեն 1:10000 ն ավելի րատիվ ուսումնասիրությունները ու դրանց համաԱղակալած,ալկալիացած խոշոր ճասշտաբներով: հիմնախագծերի լիրներիոռոգմանու չորացմանաշխատանքային են նույնիսկ նավորմանհամար հատուկ հանույթներ կատարում 4:2000 մասշտաբով:Տեղագրականքարտեզներիմասշտաբը կամ մասշտաբինկամ հավասարպետք է լինի կատարվողհանույթների էլ ավելի խոշոր մասշտաբիլինի: կատարվումեն ուսումնասիրությունները Հողամելիորաւոիմ սահճաններում, իսկ ինժեներաերկրաշուրջ երկու մեւոր խորության տալիս են ավելի խոր շերտերի բանականուսումճասիրությունները ժաուսումնասիրությունների գրունտներիբնութագիրը: Դաշտային դարձնել կավաճանակ անհրաժեշտ է առանձնակի ուշադրություն նան խճի ինչպես շերտերի, ու գեմենտացած կարբոնատային յին վրա: առկայությանհարցի պարզաբանման կուտակումների ռեեն մեկ մետր խորությամբ փորվում հ ողափոսերը Յիմնական տարրերում:Անհրաժեշտէ լիեֆի գերակշռող երկրաձնաբանական մայրատեհողառաջացման ուսումնասիրել պրոֆիլիկառուցվածքը, ն բնույթը այլ հատկություններ: սակները, աղերի բաշխվածության մինչե 57-ը փորվում է երկու քանակի ընդհանուր Հողափոսերի (եթե մետր խորությամբկամ մինչն խորքայինջրերի մակարդակը դրանք ընկած են2 մ-ի սահմաններում): են շուրջ 60 սմ խորութԵրկրորդայինհողափոսերըփորվում յամբ, դա նպատակԷ հետապնդումճշտել որոշ հատկություններով ու իրարից տարբերվողհողերի «սահմանները, հատկանիշներով ասենք ճշտել տարբեր հզորությանայս կամ այն ծագումնաբանա419

.

կան տիպիտարածման սահմանները. հողի մեխանիկական կազմի ն այլն: փոփոխությունները Աղային հանույթիդաշտային աշխատանքների ընթացքում նախապես ծանոթանումեն հողածածկիու մշակվող գյուղատնտեսա կան բույսերի վիճակին, օդալուսանարահանումների վրա անջատում են տարբեր աստիճանի աղակալածհողերի սահմանները: Հողմամելիորատիվ ուսումնասիրությունների ժամանակշաս: կարնորէ ուսումնասիրվող տարածքում հողափոսերիճիշտ տեղաղդրումը: Հողափոսերը պետք է տեղադրելակոսներիկատարին: Եթե տարածքում ցամաքեցնող ցանցէ անցկացված,ապա հողափոսերը պետք է տեղադրվենցամաքեցնող ցանցից հնարավորինչաւի հեռու: Եթե տարածքում անցկացված է հորիզոնական ցամաքեցնողցանց, ապա հողափոսերի 50 օ5-ը տեղադրում են մասում, կենտրոնական իսկ մնացած5095-ը` միջդրենաժային տարածություններում:Հորի-

զոնական փակ դրենաժ անցկացվածշերտով հողաւիոսերիտեղաղրումը բացառվում է: Եքե տարածքում ուղղահայաց դռենաժային ցանց է անցկացված,ապա հողափոսերիոչ պակաս 60օ6-ըտեղաղրում են դրենաժիգործունեության 2/3 շառավղից դուրս, որը փաստորեն ընկնում է երկու դրենաժների մեջտեղը: Դողանմուշները վերցվում են 0-25, 25-50, 50-75. 75-100. 400150 ն 150-200

սմ

խորություններից-

Նախապես կազմված հողամելիորատիվ քարտեզի

բացի մելիորացիայիենթակատարածություններից, անջատում են նան գյուղատնտեսական շրջանառությանմեջ ներգրավված ոռոգվող հողերի տարածման սահմանները,անց է կացվում գոյություն ունեցուլ ու կոլեկտորաադրենաժային ոռոգման համակարգը ն այլ կառուցումները,լվացման լաքերի ուրվագծերըն այլն: Լաբորատոր անալիզներիարդյունքները հեհամակարգելուց տո կազմում են աղակալած ու աղուտ հողերի ցանկ` ըստ աղերի բաշխվածությանխորության. աղակալման տիպի, աղւսկալմանաւտիճանի,ինչպես նան ըստ մեխանիկական կազճի ու խորքայինջրեվրա,

հանքայնացվածության:

րի խորությանն Այս բոլոր նյութերը հիմք են տալիս հաշվարկելու լվացման նորմերը,լվացումներիթիվը, ժամանակը ն այլ հարցեր: Կատարված հետազոտությունների հիման վրա կազմվումեն առաջարկություններ հողերի մելիորացիայիվերաբերյալ, աղուտ` որոնցումհիմնավորվումեն տարբերաստիճանիու քիմիականբա` ղադրությանաղակալած հողերի քիմիականմելիորացիայի կատարման անհրաժեշտությունը, մելիորանտների տեսակն ու թանակը. լվացման նորմերնու քանակըեայլն:

Անիմաստէ լեռնային մարզերում հողագիտականուսումնասիրություններկատարել առանցէրոզիայիուսումնասիրման,թանի որ հողային ծածկույթը հիմնականումենթարկվումէ էրոզիայի: Ոչ մի ու ագրոմելիորատիվ միջոցառումհնարավորչէ ագրոտեխնիկական հիմնավորելառանցտարածքիհողային ծածկույթի էրոզացվածության գնահատման,իսկ դրա համարանհրաժեշտէ էրոզացվածհողերը քարտեզագրել: էրոզացված հողերի քարտեզագրման համար առաջնակարգ նշանակությունունի հողերն ըստ էրոգացվածությանաստիճանի ճիշտ գնահատելը: վրա ազդում են մի շարք գործոններ, Յողերիէրոզացվածության որոնք փոխադարձ կապված ու պայմանավորվածեն միմյանցով: Մեկ գործոնի փոփոխությունըկարող է առաջ բերել էականփուիոխություններ հողածածկույթիէրոզացվածությանբնույթի ու ինտենսիվության հարցերում: Օրինակ, նույն թեքության աստիճան ունեցող, կամնույնիսկ ավելի փոքր թեքություն ունեցող մշակվողլանջերում, էրոզիանկարող է ավելի ուժեղ արտահայտվել,քան անմշակ կուսական հողատարածություններում:Բնական է, որ շարահերկ ու համատարած ցանվող մշակաբույսերինհատկացվողդաշտերում, էրոզիանավելի ուժեղ է արտահայտվում,քան բազմամյա խոտաբույսերի ու տնկարկներիտակ դրվածներում: Գետնապես,բոլոր դեպբերում էրոզացվածությանաստիճանըպետք է որոշել ու գնահատել ռեալ ցուցանիշներիհիման վրա: էրոռացված հողերի քարտեզագրմանմեթոդիկանտարբեր հողակլիմայականգոտիներիհամար կատարելագործվում է: Այս ուղղությամբ մշակված ընդհանուր մեթոդական հարցերը հնարավորուոթյուն են տալիս քարտեզագրական ւսշխատանքներ կատարել ճան լեռնային ռելիեֆի պայմաններում: Հողաէրոռային քարետագագրական աշխատանքներում շատ կարնորնշանակություն ունի հողի էրոզացվածության աստիճանի որոշման համար էտալոնի ճիշտ ընրությունը: Հողի էրոզացվածության աստիճանը ճիշտ որոշելու համար անհրաժեշտ է էրոզացված հողը համեմատել էտալոնի հետ, այսինքն` այնպիսի հողակւոորի հետ. որտեղ մնացած բոլոր պայմանները հավասար են, բայց հողը էրոզացվածչէ: Նախկին միության հարթավայրայինտարածքում ձնաբանական կառուցվածքի, մեխանիկականու քիմիական կազմի ն այլ կարնոր ագրոնոմիականհատկությունների վիճակագրականվերլուծության տվյալների հիման վրա, ինչպես նշում է պրոֆեսոր Մ.Ն.Զասլավսկին (1983), կարելի է հայտնաբերել բոլոր ծագումնաբանականտիպերի,

ենթատիպերի չէրոզացվածհողերի էտալոն, որի հետ համեմատելով կարելի էրոզացվածությանաստիճանը: է որոշել հողի Մեր հանրապետության պայմաններում,որտեղ ոչ մեծ տարածության սահմաններում,կամ, ինչպես ասում են, ամեն քայլափոխի փոխվումեն ռելիեֆի տարրերը,մայրատեսակը,բուսականությունը ն դրանցհետ կապվածհողի հիմնականհատկությունները, հնարահավոր չէ հողի առանձինգենետիկականտիպերիու ենթատիպերի կազմի, հումուսի պարունակութմար հզորության,մեխանիկական յան, գույնի ն այլ հատկությունների վերլուծության հիմանվրա մշակել դիագնոստիկ ցուցանիշներն էրոզացվածհողը համադրելչէրոզացվածիհետ, որոշել նրա էրոզացվածությանաստիճանը:Այս տեսակետիցէլ լեռնայինմարզերումհողերիէրոզացվածությանաստիճանի որոշումը կապվածէ որոշ դժմարություններիհետ ջում է կատարելդաշտային հետազոտական բավականաչափաշվարելահողե է վարելահողերի խատանքներ. Այս հարցը ավելի բարդանում դ աուն Դրա հետ մեկտեղլեռնայինռելիեֆի պայմաններումբոլորովին դժվար չէ անմիջապեսէրոգացվածվարելահողերիկողքին ընտրել չէրոզացվածկուսականհող (մանավանդոր մեր պայմաններումհողերը համատարածչեն մշակում): Ախ նկատառումովնպատակահարմար է հողերի էրոզացվածության աստիճանը որոշելու համար որպեսէտալոն օգտագործել նույնանման դիրքադրումու թեքության աստիճան ունեցող լանջերի կուսական հողերը: Համադրելովկուսական ու էրոզացվածհողերի մճացած կամ տարված ամբողջ հոէ որոշել հողի էրոզացվածության ղաշերտը, կարելի աստիճանը: Լեռնային ռելիեֆի պայմաններում,որտեղ հողայինծածկույթի ստրուկտուրան բարդ է, գոյություն ունեցող մեթոդիկալովհողաէրոզիոն ուսումնասիրությունը,այսինքն`տվյալ տարածքիուսումնասիրության համար սահմանվածթվով կտրվածքներտեղադրելը.հնարավորություն չի տալիս ճշտորեն պարզելու հողի էրոզացվածության պատկերը:Պետք է ընդունել պրոֆեսորՄ.Ն-Զասլավսկու այն միտքը,որ հողերի էրոզացվածությանպատկերըպարզելու համար անհրաժեշտէ լեռնային շրջանների տարածքում կատարել առանձին օջախներիմանրակրկիտուսումնասիրություններ: ենք համարում կանգ առնել մեկ այլ հարցի վրա: Անհրաժեշտ Լեռնային խիստկտրտվածռելիեֆի պայմաններում,որտեղ հանդես են գալիս բազմաթիվբնականու անթրոպոգենգործոններն որոնց ազդեցությանտակ առաջանում է էրոզացվածությանտեսակետիգ տարբեր ու խայտաբղետհողային ծածկույթ, հողաէրոզայինքարտեզները ստացվում են այնքան փոքր ուրվագծերով ու խայտաքղետ, որ առանձինուրվագծերիհամարհակաէրոզայինմիջոցառում-

պահան

`

դառնում է անհնար: Դրա հետ ների մշակումը գործնականորեն հաճախ ստիպված կապված,հողային եզրագծերըխմբավորելիս էաստիճանի տարբեր մեջ ընդգրկել ենք լինում մեկ կատեգորիայի հիմնահողեր: Այսպիսի դեպքերումէրոզացվածության րոզացված այն աստիճանը,որ կանֆոնի վրա նշվումէ նան էրոզացվածության է նրա ն կազմում գոյություն ունի տվյալ տարածքում առանձին (կամ տեղ-տեղ 45-2056-ը: Օրինակ, միջակ էրոզացված, տեղ հողեր, կաճ էլ միջակ էրոզացված, բծերով)թույլ էրոզացված բնական ն դեպքերում, հողեր այլն: Այսպիսի տեղ ուժեղ էրոզացված համակարգըմշակվումէ հողերի միջոցառումներին է, հակաէրոզայի ֆոնինհամապատասխան: հիմնական էրոզացվածության էրոՆերկայումսխորհուրդէ տրվումդաշտայինպայմաններում կամ տարված կատարել զացվածհողերի քարտեզագրումները հզորությանչատ. հորիզոնների ծագումնաբանական պահպանված է էրոզացառաջարկում Ս.Ս.Սոբոլեն ման հիման վրա: Ակադեմիկոս էրոզացված,երբ ա) ված հողերի հետնյալ կարգաբանուժը` թույլ երբ լրիվ է էրոզացված, միջակ բ) կեսը, տարվածէ Ճ հորիզոնիմինչն երբ գ) ուժեղ էրոզացված., տարվածՃ հորիզոնըկամ կեսից ավելին, մասամբ: է հորիզոնը՝ ճ հորիզոնըլրիվ տարված, ասհողերի էրոզացվածության Տարբեր ծագումնաբանական Մ.Ն.Զասլավսորոշելու համար տիճանըդաշտայինպայմաններում է այնպիսիլրացուցիչցուցակին (1983) առաջարկում օգտագործել հորիու կուտակման նիշներ, ինչպիսիքեն` կարբոնատներիգիպսի մոհորիզոնի զոնը,հողի մակերեսինխճի մեծ պարունակությամբ

նվազումըայլն,այսինքնա̀յնպիսի տեցումը.հողի ոզորության են տվյալ հողատիպին:եղի յուրահատուկ ո րոնք ցուցանիշներ, ն

աստիճանըճիշտ որոէ հողի էրոզացվածության ճակն առաջարկում նվազելը 0-30 շելու համար հաշվի առնել հումուսը քանակության հզոհորիզոնի հումուսային (կախված կա4 0-50 սմ հողաշերւոում է հողը, այն համարվում րությունից),ոստ որում թույ էրոզացված հումուսի քանակը որտեղ չէրոզացվածհողերի համեմատությամբ ուժեղ էրոզաց20-50:6-ով, նվազելէ 10-2036-ով, միջակէրոզացված`

մած՝5095-իցավելին: նվազումըհաշվի առնեՄեր կարծիքովհումուսիքանակության ճշտել դաշտում պայմաններում կտա կամերալ լը ոնարավորություն ն ճիշտ գնահատելու աստիճանը որոշած հողի էրոզացվածության էրոզացված հողերը: քարտեզագրել ն Որնէ տարածքի(դաշտի. համայնքի, շրջանի այլն) բնութագրելուհամար ծածկույթի ընդհանուրէրոզացվածությունը (1983) առաջարկումէ որոշել հողայինծածկույթի Մ.Ն.Զասլավակին հետնյալ բանաձնով՝ միջին կշռայինէրոզացվածությունը

հողային «Բ

Ք մկկ Է»(ՔՏլՀ ( ՀլՒ 85: .

Ի -ն հողային

ՃՔՔ...-ը

.

քջշթ2

Ք5:Հ13օգ ԽՏ. Դ Դ

,

1գժգ

Ի.

ՔՏ,)100, ) : .

ու կությունը, ջրային

է, ծածկույթիմիջին կշռային էրոզացվածությունն

տարրւսկան հողային եզրագծերի էրոզացվածութ-

յան քանակականցուցանիշներնեն: Ցլ.52.53...-ը տարրականհողային եզրագծերի տարածությունն ն, որոնք առանձնա աստիճանիքանա

աուն Անանհինան լրոզե ցվածության Եթե որպես էրոզացվածության աստիճանիկանխորոշիչ

|

օգտա-

գործվումէ չէրոզացվածհողի համեմատությամբ0-50 սմ շերտում հումուսի քանակը նվազելու տոկոսը, ապա վերը բերված բաԱն ԴՄ «ցուցանիշները անտք Է արտահայտեքրուցուսի պարունակությունը0-50 սմ շերտում (տոկոսներով): Առանձնակի նշանակությունունի էրոզավտանգ հողերի գնահատումն ու քարտեզագրումը լեռնային ռելիեֆի պայմաններում: Այս հարցի վերաբերյալնյութերը մանրամասնշարադրված են մեր կողմից կազմված Ժամանակավորհրահանգում (Երնան, 1989թ): Այստեղ կանգ կառնենքմիայն մի քանի հանգուցայինհարցերիվրա: են այն հողերը, որոնք Նախ պետք է հիշեցնել, որ էրոզավտանգ կներկապահին էրոզիայի չեն ենթարկվում,սակայն հողօգտագործման որոշակի պայմաններում էրոզային պրոցեսների զարգացումը հնարավորէ: Հւսյաստանիլեռնային շրջաններում հողերը հիմնականում ընկած են մեմ թեքությունների վրա ն որոշակի հողօգտագործման պայմաններումէրոզիայիզարգացմանվտանգըմեծանում է: Հողերի հեռանկարայինճիշտ օգտագործմանու դրանց պահպանմաննպատակով հակաէրոզայինմիջոցառումներիհամակարգմշակելու համար պետք է դրանքգնահատելնան էրոզավտանգության տեսակե-

տից:

Լեռնային շրջաններում հողերի էրոզավտանգությունըպայմանավորվածէ մի շարք գործոններով,ն էրոզավտանգությանաստիճանը ֆունկցիոնալ ա

աոգործոն րատի մեց ավածութուն Երից:

հողերի էրոզավտանգության աստիճանը որոշելու համար առաջարկվումէ հաշվիառնել առավելբնորոշ հիմնական գործոնները: Սեր հանրապետության լեռնային ռելիեֆի պայմաններում հողերի էրոզավտանգությանաստիճանիգնահատմանհիմնական գործոնները են` լանջի թեքությունը,դիրքադրումը ն երկարությունը, հողառացացմ0ող մայրատեսակներիբնույթը, բսականբուսածածկը, հՈղօգտագործմանբնույթը, վարելահողերից վերն ընկած տարածուքյունների վիճակը, հողի մեխանիկականկազմը, ճրա ստրուկտուրայի վիճակը, հողաշերտի հզորությունը, մակերեսային հոսքի գործա424

դաշտայինսա հմանային խոնաջրաթաւփանցությունը, բնույթը: էրոզիայիարտահայտման բնորոշ գնահատման աստիճանի Հողերի էրոզավտանգության են վերը նշված ժատրված պարամետրերը գործոնների հիմնական իցը, հողի

որտե րբտեղ

մանակավորհրահանգում: ֆունկցիոնալ կախվածության Հողերի էրոզավտանգությունը ն դրանցվիբոլոր գործոնների մեջ է գտնվումայն պայճանավորող հողերը հետ: Ըստ էրոզավտանգության ': հատելու համար անհրաժեշտէ Դր տարածքումհանդես եկող սա ոչ բոլոր ր կոնկրետ դեպքում այս կամ այն տարածքի միայն դրանցից այլ Կոննեոն են միաժամանակհանդես գալիս,

ճակի

բազմակողմա գնա-

Ամեն Է. ճակը: մի ուսումնաոո գործոնները ում

ժաուսումնասիրությունների հողաէրոզային Անին մի քանիսը: վիճակը գրանցում են եկող գործոնների ն

մանակ պարզում հանդես դրանք հատուկ մշակվածդաշտայինքարտ-աղյուսակում:

ցուցանիշը, բնականԷ, ընդգրկում Հողերի էրոզավտանգության մեկը: Այդ ցու հնարավոր վիճակներից է հանդես եկող գործոնների է մեջ գտնվումբոլոր գործոնցանիշը ֆունկցիոնալկախվածության ն դրանց սեկ ների (որոնք հանդես են գալիս կոնկրետտարածքում) վիճակիհետ, այսինքն՝ Է

ա1-դ: ՎՄ»:/(այյչո1-ո նպատակահարնպատակով հեշտացնելու -

ո

Հաշվարկումները

ո:

'

ներկայացնել գնահատումը մար է հողերի էրոզավտանգության մալիր գնահատմանգործակցով՝

հա-

Աո)

ն

5՝ Խ:յ

ՆՅ

Խո-

ր

,որտողե

գորնահատման Գոր համալիր գնահատ հողերի էրոզավտանգության

բ փր: Բ/-ն գործոնիվիճակը

: ակիցն

Լ,

բնութագրող մեծությունն է, որն արտա

-

գործակցով, է համապատասխան հայտվում

գործոններիթիվն է: աստիճանը գնահատվումէ բալլերով էրոզավտանգուբյան 0-0,25. միջակ էրոզավտանգ0,25-0,50, ուժեղ էբույլ էրոզավտանգ րոզավտանգ0,50-0,75, շատ ուժեղ Էրոզավտանգ՝0,75-1,0: արդյունքուսումնասիրությունների հողաէրոզային Դայշտային են որոշում վրա հիման մշակման ն կամերալ նյութերի ների եղած ն այն արտացդլում աստիճանը տարածքի էրոզավտանգության դ

-ը

:

քարտեզիվրա:

Հողային պաշարներիհեռանկարայինխելացիօգտագործման

նեհակաէրոզայինհամալիր միջոցառումներիհամակարգմշակելու նպատակով կարելի է կազմել հդղերի էրոզավտանգությանառան-

ձին քարտեզ կամ քարտեզագրականնյութերի կամերալ մշակման ճանապարհով հողերի էրոզավտանգությանաստիճանի ցուցանիչները փոխադրել հողաէրոզային քարտեզի վրա` արտահայւոելով

դրանքհատուկպայմանականնշաններով: Հողագիտականթարտեզներըն դրանց կից բացատարգրերնու քարտեզագրերը հիմք են ծառայում հողայինֆոնդի արդյունավեւոն. նպատակայինօգտագործման, ցանքաշրջանառության կիրառման, հողերիոռոգման,չորացման, քարհավաք աշխատանքներիկազմակերպման, աղուտ, ալկալի ն ճահճային հողերի մելիորացման,էրոզիայի դեմ պայքարի միջոցառումներինախագծմանն իրականացման համար: Առանց այդպիսի քարտեզագրականնյութերի հնարավոր չէ գիտականորեն կազմակերպելգյուղատնտեսական արտադրությունը, ճիշտ որոշել արտադրությանճյուղերը, խելացի ու արդյունավետ օգտագործելպարարտանյութերընայլն: Յողագիտական քարտեզները կարող են մեծ օգնություն ցույց տալ հողերի մշակման համար համապատասխան գյուղատնտեսական մեքենաներ

ու գործիքներ, ինչպես նան դրանց բանող օրգաններ ընտրելու հարցում: Քարտեզագրերում ու բացատրագրերում բերված տեխնոլոգիական հատկանիշների վերաբերյալ մի շարք ցուցանիշներ (մեխանիկականկազմը, ֆիզիկական ու ֆիզիկամեխանիկական հատկություններըն այլն) հնարավորություն են տալիս տարբերակված մոտեցում ունենալ ն ճիշտ որոշել տրակտորային ագրեգատիարտադրական նորմերը, վառելիքի ծախսը ն այլ հար-

ցեր:

ու քարտեՀողայինքարտեզները, դրանց կից բացաւտորագրերն զագրերն արժեքավորնյութ են հոդերը առավել արդյունավեւո օգւդագործելու,հոդերի բերրիությունն ու մշակվող բույսերի բերքատվությունըբարձրացնելու,հողի մշակման,պարարտացմանու ցանքաշրջանառություններիկիրառմանճիշտ համակարգեր մշակելու,

գյուղատնտեսականհողատեսքերըբարելավելու ն դրանցարտադրողականությունը բարձրացնելու ուղղությամբ կոնկրեւո միջոցառումներմշակելու գործում:

ԼԵՌՆԱՅԻՆ

ՂԱՐԱԲԱՂԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆՀՈՂԵՐԸ

տարածքնընկած է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության մասում ն զբահարավ-արնելյան Փոքր Կովկասիբարձրավանդակի արնմուտթումձգվում է Ղաղեցնումէ 4363 կմ՛:Հանրապետության ստորոտում րաբաղիլեռնաշղթան,որի արնելյան ճյուղավորության Մռովի Հյուսիսում ն փոված են Ղարաբաղի Մելլի հարթավայրերը: ունեն որոնք լեռնաշղթանէ մի քանի գլխավոր լեռնագագաթներով, լեռՂ արաբաղի 33433740մ բարձրություն,իսկ արնմուտքում` Ա մ): (2480 Մեծ Զիարաթը մ) Քիրսը (2725 նաշդթան(2828 մ), հիմնականումլեռԼեռնային Ղարաբաղի Վանրապետությունը բարձրութունեցած բացարձակ է: նային երկիր Ծովի մակերնույթից են բերել հողագոառաջ մ) (1500-3729 յունների տարբերություները ձածյացման ուրույն պայմաններ`կլիմայի, ռելիեֆի, բուսական մայրատեսակների աշխարհի,հողառաջացնող կույթի, կենդանական պայմանու Հողագոյացման բազմազանություն: փոփոխություններ հողեէ, պայմանավորում նճան բնական բազմազանությունը, ների ուղղաձիգ գոտիականություտեղաբաշխման րի աշխարհագրական են նը, այսինքն առանձինհողայինտիպերը մեկը մյուսին հաջորդում հարթավայրայինշրջաններիցդեպիբարձրադիրլեռնագագաթները: է: Ըստ ԼՂՀ կլիմանընդհանուրառմամբչափավոր ցամաքային հան լանջերի հյուսիս-արնելյան Մեծ Կովկասիհյուսիսային է: կլիմայի Հանրապետության այն ավելի չորային ժեմատությամբ վրա ազդում են արնելքից ն արնմուտքիցներխուժող ցուրտ, իսկ հյուսիսից` տրոպիկականտաք օդային զանգվածները: Որոշակի տաազդեցությունունեն նան տեղականքամու հոսանքները:Միջին 10-41"Շ,իսկ միջին տարեկան տեղումների րեկան ջերմաստիճանը

է

որում,

քանակը`400-4500մ: ԼՂՀ տարածքումհողագոյացման վրա որոշակի ազդեցություն բնույթը: Այստեղ մեծ տաունի հողառաջացնողմայրատեսակների են րւսծում ունեն վերին կավճայիննստվածքները, որոնք ծածկված գոնստվածքային շրջանի կավիշերտերով:Վերին ետերրորդական յացումներինեն դասվում կավավազները ու գետահովտադարավանդների գլաքարերով,ինչպես նան գետաբերուկխճաքարերով Մեծ տարածումունեն նան ողողաբերուկ հարուուո կավավազները: ներու գետաբերուկկուտակումները: Ողողաբերուկնստվածքները ն են բեկորներ կրաքարերի կավավազներ, լյոսանման կայացնում կավեր, որոնքշուրջ 30 մ հաստությամբծածկում են արմատական են մայր ապարները: Գետաբերուկկուտակումներըներկայացնում ունեցող բերտարբեր բաղադրություն գետերի կազմաբանական վածքներ:

Մեծ

բեքություն ունեցող, հատկապեսդիք ու զարիթափ լանջերում, որւտեղ էրոզիոնպրոցեսներըինտենսիվեն ընթանում, Շկատվում են մայրատեսակների մերկացածելքեր, որոնք կազմված են պորֆիրիտներից, դացիտներից, ինչաես նան կրաթարերից ու դրանց հողմահարված նյութերից: Գետերիստորին հոսանթիափերին տարածումունեն նան հեղեղաբերուկ բերվածքները,որոնք հարուստ

են

բեկորւոյիննյութերով:

Փուխր ու հաստ շերտերուլ տարածվողմայրատեսակները դրականորեն են ներգործում հողագոյացման ն, հեւռնապես,հողի հատկություններիձեավորմանվրա: Նրանց ազդեցությունըհողագոյացման վրա արտահայտվում Է երկու տեսակետիցա̀) հարուստ լինելով կարբոնատներով, դրանց վրա առաօացած հողերըմեծ քանակի

են պարունակում սկսած կարբոնատներ հողերի վերին շերտերից (Ճ հորիզոնից),բյփուխր ու հաստ շերտերովմայրատեսակների վրւս առաջացած հողերումբույսերիարմատներըխորն են տարածվում ն արդյունքում հումուսինշանակալիցւաշարներ են կուտակվումնան Օրա ստորինշերտերում: Բացի դրանից.փուխր ու հզոր չերտերով մայրատեսակները որոշակիորեն ազդում են էրոզայինպրոցեսների վրա: Հողաշերտից ներքն ընկած փուխրու ջրաթափանցմայրատեսակներիառկայությունը դրական է ազդում մթնոլորտային ւոեղումների ներծծման վրա, որի հետնանքովնույնիսկ շատ թե քիչ թեք լանջերում ձակերեսայինուժեղ հոսթեր չեն առաօռանումն էրոզիային պրոցեսները թույլ են ընթանում: ԼՂ անտառներնու թփուտներըզբաղեցնումեն տարածքի ավելի քան 4392-ը: Հարուստ ու շատ խայտաբղետ բուսածածկը(ամբողջ Կովկասումհանդիպող8 հազարտեսակբույսերից ԼՂՀ հանդիպումեն ավելի քան 2000 տեսակ) մեծ ներգործությունունի հողերի ձնավորմանվրա: Խիստ կտրտվածլեռնային ռելիեֆի պայմաններում բացառիկ մեծ է անտառներիու բփուտների հողապաշտպան ու ջրակարգավորիչ դերը: Տարածքի զգալի մասի անտառապատվածությունըմեծ ազդեցություն է թողնում կլիմայի ձեավորմանվրա, որն, ինչ խոսք. իր հերթին որոշակիորենազդում է ճան. հողագոյաց-

ման վրա: ԼՂՀ լեռնաանտառային գոտու

տարածքում, նախկինում, մինչե անտառներիդեգրադացիանու դրանց տափաստանՍացումը, հողագոյացումըընթացելէ ծառաբույսայինբուսական ֆորմացիայիտակ ն համեմատաբար բավարարխոնավացվածության պայմաններում: Հետագայումանտառներիաստիճանական դեգրադագմանըզուգընքաց հողագոյացումըընթացել է ծառաբույլտախոտաբույսային բուսական ֆորմացիայի տակ, իսկ ավելի ուշ, դեգրադացված ւոարաօությունների տափաստանացման հետնանքով՝ խոտաբույսւսյին

բուսական ֆորմացիայի տակ, ռամեմաւոաբարչորային պայմաններում: ԼՂՀ գետայինցանցը հզոր չէ, սակայն խիտ է: Այսւոհղ բոլոր գետերը դասվում են տիպիկ լեռնային գետերին շարքը: Հոսելով խոր հուներով, կողային ֆիլտրացիայով հողերն խոնավացմանըգրեթե չեն նպաստում,ն հետեսպես, գետերն անմիջականներգործություն չունեն հողի ջրային ռեժիմի, նան հողագոյացման ընթացքի վրա: Հանրաւլեւոության 4,38 հազար քառ.կմ տարածքին բաժին է ընկնում 1062.6մլն մ՝ գետայինջուր, որը 1կմ՛հաշվով կազմում է 242.1 հազար մ": Յաճախակիկրկնվող երւսշտի ու խորշակների պայմաններում տարածքների ջրային ռեժիմի բարելավման գործում առաջնււփերթ նշանակություն ունի գետերի ու մակերեսային հոսքերի ամբարումը ն ոռոգման նպատակներով օգտագործումը: ԼՂՀ հողերը դեռես 1926թ ուսումնասիրել է Սմիրնով-Լոգինովը Ն ունեցած բարձրություններիհանրապեըսւո ծովի մակերնեույթից տության տարածքումանջատել է մի շարք հողատիպեր. 1. 500-600 մ-ի վրա` գորշ կավավազային,700-800 մ-ի վրա` շագանակագույնկավավազներ,900-4000 մ-ի վրա` լեռնային սնահողեր, 1100-17001-ի վրա` անտառային հողեր (մոխրագույնն դարչնագույն), ինչպես նան հումուսակարբոնատայինհողեր, 1700 4-ից բարձրտարածքներում՝լեռնամարգագետնայինհողեր: Ավելի թան 70 տարի առաջ կատարվածայս ուսումնասիրությունները, բնական է, չեն կարող հիմք ծառայել հողերի արդյունավեւո օգտագործման ու դրանց արտադրողականությանբարձրացման ուղղությամբ որնէ գործնական միջոցառումներմշակելու հաեն այն փաստը, որ ԼՂՀ ւլուսրածքում ճար, սակայն հաստատում ձնավորված հողերը հիմնականումթույլ կամ միջակ հումուսացված են ն հարուստ են կարբոնատներով: Ադրբեջանիգիտությունների ակադեմիայիկողմից (Ալեքպերով Ք.Մ. 1979) կատարվել են ԱդրբեջանականԽՍՀ, այդ թվում ն ԼՂԻՄ տարածքի հողաէրոզայինուսումնասիրություններ ն այդ նյութերի հիման վրա կազմվել հողաէրոզիոն ն հողերի պահպանության 1:600000 մասշտաբի քարտեզ: Այդ քարտեզագրականնյութերը միայն ընդհանուր պատկերացում են տալիս տարածաշրջանում ծեավորված հիմնական հողատիպերին դրանց էրոզացվածության մասին: Ք.Մ.կլեքպերովը ԼՂԴ տարածքում անջատել Է հետնյալ հողատիպերը. ա) լեռնային մոխրադարչնագույն,բ) լեռնաանտառային կարբոնատային,կրազերծված),գյլեռնաանդարչնագույն,(տիպիկ, տառային դարչնագույն հետանտառային(տեղ-տեղ կրազերծված,

դ)լեռնաանտառային գորշ, եյլեռնային գորշ մարգագետնացված, զ)լեռնային սեահողեր(կարբոնատային ն կրազերծված) ըյլեռնամարգագետնային սեահողեր(լեռնային մարգագետնատւափաստանային), թյլեռնամարգագետնճային: Պետք է նշել, որ Ք.Մ.Ալեքպերուլի կողմիցաճփոփված քարտեզագրական նյութերում ընդհանուրգծերով տրվում Է հողերի էրոզացվածության վիճակը, առանձնահատկությունները, դրանց պահպանման միջոցառումների համակարգը առանց այդ հողերիգենետիկաարտադրական առանձնահատկուքն մանրակրկիտ բնութագրման: լի ուշ ԼՂՀ տարածքում հողաէրոզային ուսումնասիրությունԳ.Կ.Հասանովի կողմից(1982), որի արդյունքում լ տարածքի 1:100000 մասշտաբիհոանրապետության լ Հեղինակը հանրապետության տարածքում ՝

մի երԱվեր րարել զ մ խայի որր տհողատիպերը. եզ ՖԵՐ տնյալ արգագետնայինգոտում` ա) լեռնւսմարգագետնամոմ ը

) իճ

յին

' Աա

յին,բ)

լեռնային դարչնագույնմարգագետնացված, գ)լեռնաաստանային:

ձարգագետնատափ Լեռսաանտա

րը.

Էեռնամարգագետնայինգուտու հոդերը: Այս հողերը տարածվում են ծովի մակերնույթից 2000-2100 մ-ից բարձր ընկած տան են 30,9 հազար հեկտարկամ հանրապերածքներում զբաղեցնում տության ընդհանուր տարածքի 7,096-ը: Դրանք նեղ շերտով տարածվում են Սռովի ւ Ղարաբաղիլեռնաշղթաներիբարձրադիր մասերում: Լեռնամարգագեւոնային գոտում ձնամորվել են լեռնամարն ճմային, գագետնային լեռնայինմարգագետնաւոափաստանային հողեր: լեռնայինդարչնագույնմարգագետնացված

դարչնամային հողերը Լեռնամարգագետնային ւալեոնաանտառային արբոնահազար հեկտար(ընդհանուր տարածթի դարչնագույն

ԱԱ տային,գ)լեռնային .

գույն կրազերծված

՝

տափը ա

Հ

լեռանա ինմոխ րադարչ-

Յ.

Թփուտներիտարածման գոտում`

4.

Տափաստան

նագույն:

զբաղեցնումեն

16,4

3,7). բնորոշվում են վերին շերտերի մուգ գունավորվածությամբ,հիմնականում 10-20 սմ-ից մինչն 30 սմ հողաշերտի հզորությամբ, 1096-ից ավելին հումուսի պարունակուբյամբ,կավավազայինմեխանիկականկազճով ու բավականփուխր կառուցվածքու|:Ստվերահայացլանջերում(հաւռկապես հյուսիսային), որտեղ հողերը էրոզացվածչեն, հողաշերտիհաստությունը մեծ է առանձին տեղերում կարող է հասնել մինչն 70:80 սմ, իսկ մեծ թեքություն ունեցող էրոզացված լանջերում: նույնիսկ 5-10 սմ: Առանձինտեղերում, հատկապես լանջերի ջրբաժաններում ու հանդիպում են մերկացած մայրա-

այլեռոիշագանակագույն բանտային գոտիներում շագանակա: ույն գետահովտամարգագետնային

ճային

Գոա գանակագույն ոռոգելին դ) բաց ող 5. գետահովիտներում: հողեր: գ.Կ.կասանովը հողերիդասակարգման հարցում հիմք է նել վերջին տարիներեն ոնդուն

ընդու-

ան իջին Սակայն մենթ Լար որ անտադատ:

սկզբունքները:

փաստանային գոտում կարողեն ձեավորվել ոչ թե շագանակագույն այլ լեռնաանտառային դարչնագույնե Գորշ տափաստանացված հղ. ղեր, չնայած այս հողերըիրենց ձի շասրթ հատկություններվ մուո են: Պետքէ նշել, որ շագանակագույն հողերը սովորաբար ձնավորվում են ավելի չորային պայմաններում,տիպիկչոր տափաստանային բուսականությանտակ, քան լեռնաանտառային դարչնագույն

հողերը:

Վերջին տարիներին (1994-1999թթ)ԼՂՀ տարածքում հողակադաստրային աշխատանքների իրականացմանուղղությամբխոշոր մասշտաբի հողագիտական ուսումնասիրություններ են

տարվել

«Հայպետհողշիննախագիծ» հինստիւտուտի (ներկայիս «Հողշինարար», ՊՓԲԸ) կողմից: Այդ ուսումնասիրությունների արդյունքների

առմփոփումը, ինչ խոսք, հնարավորությունկտա ավելի մանրամասն առանձնահատբնութագրելԼՂՀ հողերի գենետիկաարտադրական կությունները: Մեր ձեռքի տտակ ունեցած սահմանափակՕյութերի ամփոփումը է հնարավորություն տալիսհամառոտ բնութագրելԼՂՀ հողերը: են Ինչպես նշվեց, ԼՂ՛ տարածքում հողերը տեղաբաշխված Ստորն բերվում ուղղաձիգ գոտիականության օրինաչափությամբ: է ԼՂՅ-ում տարածվածհիմնականհողատիպերիհամառուո բնութագի-

ենթաջրբաժաններում

տեսակներիելքեր:

Լեռնային մարգագետնատափաստանային հոդերը ձասվորվել համեմատաբարչորայինպայմաններումՔ̀իրս ն ԶՋիարաթ լեռների հարավայինլանջերում ն զբաղեցնում են 4,3 հազար հեկտար (1,056): Այս հողերի ճմաշերտը փոքր է ն ոչ համատարած,իսկ ստրուկտուրան բույլ Է ւասրւոահււյւռված:Հումուսի պարունավկությունը հողի վերին շերտերում հասնում է 5-6524-ի,ունեն կավավազային մեխանիկական:կազմ: Հողաշերւոի հաստությունը, կախված ռելիեֆի պայմաններից ն էրոզացվածության աստիճանից, հասնում է 18-20 սմ-ից մինչն 25-30 սմ: Ձէրոզացված տարաժծություններում հողի հզորությունը կարող է լինել մինչն 40 սմ ս ավելին: Ստվերահայաց (հյուսիսային) չէրոզացվածու համեմատաբար ոչ մեծ թեքութեն

յան լանջերում հանդիպում են նույնիսկ հզոր հողեր, որտեղ հողաշերտի հաստությունը 50 սմ-ից ավելին է:

Թփուտների տարածման գոտու հողերը (մոխրադարչնւսգույն) զբաղեցնում են 41,5 հագար հեկտար (9,535), տարածվում են ծովի մակերնույթից500-1000մ բարձրությանվրա, նման տարածքներում Լեռնային դարչնագույն մարգագնտնացվաժհողերը եհանդիթփուտներիհետ մեկտեղ աճում են նան խոտաբույսեր,առաջացնեպում են համատարած անտառահատված տարածություններում ն լով յուրահատուկ բուսական ֆորմացիա: օգտագործվում են որպես արոտներ: ՆկարագրվողենթատիպիհոՄոխրադարչնագույնհողերը ունեն միջին հզորություն, տեղղերը գբաղեցնում են շուրջ 10,2 հագար հեկտար(2.392): Այմ հողերը տեղ դրանթ հզոր են: Հողաշերտի հաստությունը հասնում է ճմային հողերիցտարբերվումեն իրենց ամլեռնաճարգագետնային ն դեռ ավելին: Կախվածռելիեֆի պայմաններիցու էրո30-50սմ-ի րացած կառուցվածքով ն ընկուզանմանստրուկտուրայով: Հողազացվածության աստիճանից,հումուսի պարունակությունըհողի վեշերտի հաստության, հումուսի պարունակության, մեխանիկական հասնում է մինչն9065-ի, ունեն ծանրն միջին րին շերտերում կավալեռնային մարգագետնատաւփաստանային կազմիտեսակետից վագային մեխանիկական կազմ: էրոզացվածտարածություններում չեն տարբերվում: հողերից առանձնապես հողերը սակավազոր են (20-30 սմ) թույլ հումուսացված (2,8-3.0:6), Լեռնամարգագետնայինգոտու հողերն օգտագործվումեն հիմմասամբ կմախքային: նականում որպես ամառայինարոտներ ն համարվում են ւսնասնաԱյս հողերը վաղ գարնանը,ուշ աշնանը,նույնիսկձմռան տաք պահության զարգացմանկարնոր բազա: Սակայն մելիորատիվմիամիսներինօգտագործվում են որպես գյուղամերձ արոտներ: Ինջոցառումներչիրականացնելուպատճառով(հատկապեսվերջին 10

վատացելէ, ուժեղացել են էրոգայինպրոցեսները,նկատվում է բուսածածկիքայքայում ու տետակային կազմիէականփոփոխություններ: Այս բոլորի հետնանքովզգալինվազել է արոտներիարտադրո-

մատիկհատումների պատճառովբուսականությանու հողայինծածկույթի վիճակը տարեց-տարի վատանում է: Պատահականչէ, որ շատ տեղերում նման տւսրածություններըդարձել են սելավային երԼույթների առաջացման հիմնականօջախներ:

Լեռնաանտառայինգոտու հռդերք Այս գոտու հողերը գլխավոմ րապես տարած՛լլումեն ծովի մակերնույթից յան վրա ն զբաղեցնում են 240,7 հազար հեկտար կամ հանրապե-

ոք

ղականությունը:

1000-2000 բարձրութ,

լեռնաանտառայինդարչնագույն հողատիպնճէ, որը հաՌդեսէ գալիս կրազերծ ված(գուոու լերին մասում), տիպիկ («գուռումիջին մասում), կարբոնատային (գուտու ստորին մասում): Անւտտառազուրկ տարածությունները տաւիաստանացվածեն ն ներկայացւում են որպես լեռնաանտառայինդարչնագույն տափաստանագված: Լեռնանտառային դարչնագույն հողերին բնորոշ է 2-3սմ հաստությամբ անտառայինթաղիքի առկայություռը, հատիկաընկուզային ստրուկտուրան,իսկ ստորին շերտերում ռնկուզանման ստրուկտուրան: Հողւսշերտիհաստությունը 30-80 սմ է կ ավելին, հումուսի պարունակությունը հողի վերին շերտերում տատանվում է 5-855-ի սահմաններում: Այս հողերը հիմնականումունեն կավային, առան-

Համատարածանտառահատվածու սիստեմատիկարածեցվող տարածքներում էրոգային պրոցեսներըբավական գարգացած են Անտառիբացատներումընկած հարթ տարածությունները սովորաբար մշակում են, իսկ լանջերի հողատարածքներըօգտագործվում են որպես արոտներ:

'

ն անապատատափաստանային Տափաստանային գուտու հողեՏափաստանայինն անապատատափաստանային գոտիները ընդգրկումեն հանրապետությանտարածքի նախալեռներնու կից ե անապատատափաստանային տափաստանային գոտիները, ԼՂՀ տարածի լեռնագրականպայմաններիառանձնահաւոկությունների շնորհիվ, կարծեսթե միահյուսվումեն շատ տեղերում ն Ադրբեջանի հողագետներըայդ երկու հողայինգոտիներըընդգրկում են մեկ գոտու շրջանակներում:Ամբողջ հարցը կայանում Է նրանում, որ Հայաստանի հողագետները անապաւտտատափաստանային գոտում մշակովի հողերը անջատում են որպես մարգագետնային գորշ ոռոիսկ Ադրբեջանիհողագետներըշ̀ագանակագույնոռոգելի գելի հողեր: Այս գոտիներում ձեավորվումեն լեռնային բաց շագանակագույն (7,5 հազար հեկտարկամ հանրապետության ընդհանուրտա-

հողեր,

լեռնային մուգ շագանակագույն(20,1 հազար հեկտարկամ 2774), շագանակագույն ոռոգելի (13,1 հազարհեկտարկւսմ 3,096)

մաթ

Շագանակագույն ոռոգելի հողերը տարածվում են Մարտակերտի ն Մարտունու շրջաններում, ունեն բավական ծանր մեխանիկա414

կան կազմ (կավային կամ ծանր կավավազային), հողաշերտի բավական մեծ հզորություն (50-60սմ ն ավելին), պարունակում են 3-3,5Չ2 հումուս, վառոդանման ստրուկտուրա, պարունակում են մեծ քանա-

կի կարբոնատներ,հողային լուծույթի ռեակցիանմեծամասամբթույլ հիմնայինէ: Լեռնայինշագանակագույնհողերը հիմնականում տարածվում են լանջերի վրա, ունեն կավավազայինմեխանիկականկազմ, հումուսի պարունակությունը հողի վերին շերտերում,կախվածէրոզացվածության աստիճանիցու ռելիեֆի պայմաններից,տատանվում է 3,5-4,0:օ-ի սահմաններում: Վարելահողերում հումուսի քանակը 2,0-2,5-ից մինչն 3,0-3,525-ի սահմաններումէ: Այս հողերն ունենհաստրուկտուրա,բոլոր ենթատիպերնէլ կարբոնատատիկակնձկային յին են ն ունեն թույլ հիճնային ռեակցիա: Հողաշերւտիհասւոությունը 30-50 սմ-ի սահմաններումէ, հարթ տարածություններում,հատկապես մուգ շագանակագույնենթատիպիհողերում,հողաշերտիհաստությունըհաճախհասնում Է 60-70սմ-ի: հողերն ընդհանուր առմամբ տարբեր աստիՇագանակագույն ճանի էրոզացված են, առանձինտարածություններում քարքարոտ ու խճոտ: Ոռոգվող շագանակագույն հողերը բավական բարձր արունեն: Այդտեղ կենսակլիմայական տադրողականություն պայմանները միանգամայնբարենպաստեն մի չարք արժեքավոր մշակուբույսեր աճեցնելու համար (խաղող, հացահատիկ, պլտղատուներ, բանջար-բոստանայինմշակուբույսեր, ծախախոտ, նուռ ն այլն): Ծիշտ ագրոտեխնիկակիրառելու պայմաններումկարելի է ստանալ շատ բարձր բերք: Շագանակագույն հողերում մշակում են հացահատիկ, պտղատուներ, կարտոֆիլ բանջարեղեն(ջրովի պայմաններում), օ'խախոտ, կերային խոտաբույսեր ու արմատապտուղներ ն այլն: Բայց երկրագործությունը հիմնականում վարվում է անջրդի պայմաններում, որի պատճառով մշակաբույսերի բերքատվությունը խիստ պայմանավորված է տարվա կլիմայական պայմաններով:Ջրի գործոնը, հատկապես բաց շագանակագույն ն շագանակագույն հողերի տարածման սահմաններում, համարվում է որոշիչ ն դրանու| է մեծապես պայմանավորվածկիրառվող ագրոտեխնիկականմիջոցառումների

արդյունավետությունը:

Գետահուլիտներիհողերը: Գետահովիտներում ձնավորվում են գետահովտադարավանդային հողեր, որոնք զբաղեցնում են 3,4 հազար հեկտարկամ հանրապետության ընդհանուրտարածքի0,8:4-ը: ն Այս հողերըհանդիպումեն հիմնականումանպատատափաստային առ ժամանակ չոր տափաստանային գուռիներում:Դրանքժամանակ

հեղեղաջրերովջրածածկեն լինում: Սովորաբարմիջակ հզորության հողեր են՝ հողաշերտիհաստությունըհասնում է 40-50 սմ-ի, հանդիտեսակետից պում են նան հզոր հողեր: Հումուսի պարունակության շագանակագույն զիջում հողերը չեն գետահովտադարավանդային հասնում է մինչն հողերին` հողի վերին շերտերումհումուսի քանակը

3-406-ի: են:

ոռոգովի հողերը հիմնականում գետահովտադարավանդային ն են բ անջարեղեն կարտոֆիլ, պտղատուներ, մշակում Սրանցում

այլն:

ԲնութագրելովԼՂՀ հողերը, անհրաժեշտ է կանգ առնել միանգտնվող պայմաններում գամայն նւպաստավորկենսակլիմայական հարցեմի քանի բարձրացման արտադրողականության այդ հողերի են հողեմշակովի վերաբերվում հավասապես գրեթե րի վրա, որոնք հողատիպերին: գտնվող բոլոր սահմաններում րի տարածման ԼՂՅ տարածքումհաճախակիկրկնվող երաշտի, խորշակների ու սիստեմատիկգործող քամիների դեմ ակտիվ պայքար կազմակերպելու ն աճեցվող մշակաբույսերիցկայուն ու բարձր բերք ապահովելու նպատակով անհրաժեշտ է իրականացնելմի շարք խոշոր մասշտաբիմելիորատիվմիջոցառումներ: Նախ ջրային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանմիջոցով անհրաժեշտ է զգալի ընդարձակելջրովի հողատարածությունանհրաժեշտ է իրականացնելնախատեսված ները: Այդ նպատակով կառուցումը Թարթառ, Իշխանագետ, ջրամբարների մի շարք խոշոր կարելի է գետերի վրա: Ոչ խոշոր ջրամբարներ Կարկառ,Բալուքա կառուցել նան. Խաչեն, Տրակետ, Վարանդա, Ամարաս, Խոնաշեն, Տող ն այլ գետերի վրա, անհրաժեշտության դեպքում ուղեկցելով իրականացումը դրանք ջրհանկայաններով:նման միջացառումների 25 հազար հեկտարից ֆոնդը մելիորատիվ կ տա հնարավորություն հասցնելավելի քան 80 հազար հեկտարի: Երաշտիու խորշակներիդեմ ակտիվ պայքար կազմակերպելու, գործող քամու բացասական հետնանքինչպես ճան սիստեմատիկ անհրաժեշտ է զանգվածայինվարենպատակով ները վերացնելու մեծ նան հիմնադրվածպտաթեքություններում լահողերի, ինչպես ն սահմաններում հիմնադրելշուրջ այգիների թթենու ղու, խաղողի 1200 հեկտարպաշտպանական անտառաշերւոեր: ԼՂՀ տարածքում մակերեսայինու արմատալյանբարելավման ենթակաեն շուրջ 70 հազար հեկտար դեգրադացվածարոտներ, բուսապատվելուկարիք ունեն մեծ թեքությունների վրա ընկած ժի քանի տասնյակհազար հեկտարխոպանհողեր:

ՀԱՄԱՌՈՏ ԱԿՆԱՐԿ ԱՊՀ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ՀՈՂԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

ԱՊՀ երկրների ընդհանուրտարածքը2227 մլն հեկտար է: ներկայումս գյուղատնտեսությանմեջ օգտագվործվում է 610 մլն հեկտար, որից վարելահողերըկազմում են 233 մլն հեկտարը,իսկ մարգագետիններնու արոտները՝ 377 մլն հեկտար:

Հյուսիսից դեպի հարավ նկատելիորեն փոխվում են կենսակլիմայական պայմանները, հողառաջացնող մայրատեսակներնու այլ գործոններ, որոնք ն առաջ են բերում տարբեր հւստկություններ ու հատկանիշներունեցող հողերի ձնավորում: ԱՊՀ երկրների հողային ծածկույթը չափազանց բարդ ու բազմազան է ն ընդգրկում է գրեթե բոլոր հողային տիւպերը:Այստեղ ցայտուն արտահայտված է հողերի հորիզոնականգոտիականությունը: ԱՊՀ երկրների տարածքում ձնավորվել են մի շարք հողային տիպեր` տունդրային. պոդզոլային,Հեա լային, տորֆաճահճային, ճահճային, մոխրագույն անտառային հողեր, սնահողեր, շագանակագույն, գորշ կիսաանապատառային հողեր. մոխրահողեր, աղուտճեր ու ալկալիներ. կարմրահողեր,դեղնահողեր, գետահովտայինհողեր: ԱՊ3, երկրների տարածքի շուրջ 30365-ըզբաղեցնում են լեռնային մարզերը, որտեղ հողերը տարածված են ուղղաձիգ գոտիականության օրինաչափությամբ: Այժմ Ի.Ս.Կաուրիչնի խմբագրությամբ 1982 թ ռուսերեն լեզվով

ուային, Հարու,

վրա համառոտ նկարագրենքԱՊՀ երկրներիոիմնականհողատիպերը, դրանց առաջացման պայմանները, աշխարհագրական տեղաբաշխումը, հիմնական հատկությունները,գյուղատնտեսական օգ-

տագործումը:

ՏՈՒՆԴՐԱՅԻՆ

ԳՈՏՈՒ ՀՈՂԵՐԸ

Տունդրային գոտին տարածված է ԱՊՀ երկրների ամենահյուսիսային մասերում ն զբաղեցնում է 180 մլն հեկտար տարածություն կամ 8,156-ը: Տունդրայի կլիման բնորոշվում է տարեկանմիջին ցածր ջերմությամբ (04-ից ցածր), տնական ցուրտ ծմեռով, կարճ ամադով ն տեղումների քիչ քանակուլ (200-300 մմ), իսկ տունդրայի արնմտյանմասում, որը ԱՊՀ երկրների եվրոպականմասի հյուսիսն է համարվում, տեղումները հասնում են 400 մմ-ի: Գոլորչացումն

նավությունն ամռանը

շատ

բարձր է: Ձնածածկի

ոչ

մեծ

շերտի

է, իսկ որոշ խորութհետնանքովհողը մեծ խորությանվրա սառչում մեծ տարածությունեն է: գոտում յան վրա այն հավերժսառած Այս ու լճերը (178 մլն հեկտար կամ շուրջ զբաղեցնումճահիճներն անտառազուրկ է, որը 9,596): Տունդրային գոտին հիմնականում թյան ն սառած շերտիառկայության:Ֆլոհետնանք է ցածր ջերմու 250-500 տարբերտեսակիբույսեր են հանդիրանաղքատ է, հազիվ ունեն մամուռները (եղջերուներիհիմնական պում: Լայն տա րածում

թփուտները: կերը), քարաքոսները. բոշխերը, զանազան հարթ է, բայց կան ռելիեֆը հիմնականում

ոչ

Տունդրայինգոտու տունդրայիմեծ մասում չի գերաբարձր թմբեր: Հողի հզորությունը 20-25 սմ, Յակուտիայի զանցում 20-30 սմ, ԱրեմտյանՍիբիրում` տատանվումէ 1-296-ի սահհյուսիսում` 3-9 սմ: Հումուսի քանակը հասնում է 8-1592-ի: Տունդրամաններում, իսկ առանձինդեպքերում են բույսերինանհրաժեշտսննդարար յին գոտու հողերն աղքատ թույլ են հագեցածհիմքերով: տարրերից,ունեն բարձրթթվություն, են գյուղատնտեՏունդրայինգոտումտարեցտարիընդարձակվում հատկացվողցանքատարածությունները: սականմշակաբույսերին (կարտոֆիլ,կաղամբ,գազար, են բանջարեղեն Այստեղ աճեցնում (աշորա ն գարի): մշակաբույսեր բողկն այլն) ն հացահատիկային համար անհՏունդրայինգոտու հողերի կուլտուրականացման ու դրանց օդափոխանակութ րաժեշտէ հողերը չորացնել լավացնել նրա ջերմայինռեժիմը, բարելավել յունը, հզորացնելվարելաշերտը, բույազդեցությունը սառած բացասական շերտի վերացնելհավերժ

այլն: ակտիվությունը ցեսների օգու գյուղատնւոեսական Այդ հողերի կուլտուրականացման ունի գոն

համար չափազանցկարնորնշանակություն տագործման կիրառումը,որոնք ոչ մաղբի,տորֆի, հանքայինպարարտանյութերի ու հանքային սննդարար են միայն հողը հարստացնում ազոտով ակտիեն կենսաբանական հողի տարրերով,այլն բարձրացնում ն օդային ռեժիմները: վությունն ու լավացնումնրա ջերմային Ունան թթու հողերի կրացումը:Այս ն ունի Կարնոր նշանակություն է զգակիրառումըհնարավորությունտալիս րիշ միջոցառումների վիճակը: կուլտուրական հողերի տունդրային լիորենփոխել

ՏԱՑԳԱՅԻ ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ԳՈՏՈՒ ՀՈՂԵՐԸ

գոտին ընկած Է տունդրայինգոտուց Տայգայի անտառային

յում, այնպեւ էլ Ասիայում:Այս

գոտու

հա-

տարածությունը ընդհանուր

աստիճանից, այս հողերում Կախված կուլտուրականացման մինչն 4-5, անգամ է հումուսի քանակըկարող տատանվել 1-1.5-ից 15-20 սմ-ից մինչն 40-50 սմ ն հողաշերտիհաստությունը` 6-796-ի, մինչն 5.5-6-ի ն ավելին, ավելին, ջրայինքաշվածքիբԷՀը՝ 3-3.5-ից 55-7946-ի սահմաններում աստիճանը` հիմքերովհագեցվածության

ԱԱանոուհավան ր Բնորոշ

նդհանուր տա 11,5մլն քառ կմ է կամ ԱՊՀ երկրնե սից ավելին (շուրջ 5146): նավ կլիմայական պայմաններով: Եվրոպական մասում տարեկան միջին ջերմությունը տատանվում է 7-05-իսահմաններում, իսկ Յակուտիայումհասնում է մինչն -10"Շ: Տեղումների տարեկան ճիջին քանակը հասնումէ մինչն600 մմ-ի: Տայգայի անտառայինգոտու սահմաններում զարգանում է անտառային,ճահճային ն մարգագետնային տիպի բնականբուսականություն: Տարածության գերակշռող մասը ծածկված է անտառներով, ըստ որում գոտու հյումիսայինմասում կամ տայգայում փշատերն, իսկ հարավում`խառն ու սաղարթավոր անտառներնեն: Անտառայինհսկայականզանգվածներիկողքին ներկայումս կան բաորոնք ներկայացնում ե վականանտառազուրկտարածություններ, վարելահողեր, խոտհարքներ,արոտներ: Այս հեռու անցյալում նույնպեսծածկվածեն եղել անտառներով: Տայգայի անտառայինգոտու հողային ծածկույթը խայտաբղեւտ է: Այստեղտարբեր մեխանիկականկազմ ունեցող մորենայինբերվածքներիցձնավորվել են ճմային, ճմապոդզոլային, պոդզոլային պողզոլաճահճային,ինչպեսնան կուլտուրականացված լային ն պոդզոլայինհողեր: ճահճային հողերը զբաղեցնում են ընդհանուր տարածքիշուրջ 20Չ2-ը: ճմապողզոլային, պոդզոլային ն պոդզոլաճահճային հողերը մեծ մասամբ աչքի են ընկնում սակավ հգորությամբ,օրգանական նյութերի ն հանքային սննդարարտարրերիաղքատությամբ, թթու ռեակցիայով,թույլ արտահայտվածստրուկտուրայով, աերացիայիպայմաններով: Այս հողերի սննդային, օդային, ջերմային ռեժիմնե ման ու կենսաբանական նակարգ նշանակություն ունի օրգանական ն հանքային պարարտանյութերի,ինչպես նան միկրոտարրերիօգտագործումը,կրազումը, վարելաշերտիխորացումըն այլ ագրոմիջոցառումներ: Ագրոտեխնիկականմիջոցառումներիկիրառմանազդեցության տակ ճմապոդզոլայինն պոդզոլային հողերն աստիճանաբար անցնում են տարբեր աստիճանիկուլտուրականացված հողերի չարքը որոնք ձեռք են բերում մի շարք նոր, բարենպաստ ու կենսաբանական հատկություններ,մեծանում է հողաշերտիհզոբությունը, լավանում ստրուկտուրան,փոքրանումպողզոլային շերտը, ավելանում կլանվածհիմքերիքանակը, օրգանական նյութերի մեծանում է, ուժեղ արտահայտվածթթու ռեակցիանփոխիսկ հաճախ ում նա չեզոքի, ուժեղանում է հողի թթվայինի, խնան իսկ է թույլ թվայինի, ն ակտիվությունը այլն: կենսաբանական -

Է

ոոածրւթթւնները Մ ճմապողզո-

անբավարար

համար գեների ակտիվացման աւան: -

ագրոնոմիական

Աաբնը

ներ,

հողերումմշակումԱԱ մշակաբույսեր, վուշ, կարտոֆիլն այլ բանջարեղեն գիապտագորեն, ն ճիշտ ագրոմիջոցահատապտուղներ այլն: արմատապտուղներ, կարելի է ապահոբույսերից մշակվող դեպքում ռումներ կիրառելու բարձրբերք: վել բավական

Կուլտուրականացված

ՓԱՀԾԱՅԻՆ ՀՈՂԵՐ

"

ն հատկապես տունդրայինգուռու Անտառամարգագետնային ունեն ճահճային հողերը: Անհողերի համալիրումլայն տարածում են գոտում ճահճային հողերը զբաղեցնում տառմարգագետնային շուրջ 2045-ը: ԱՊՀ երկրների նրա ընդհանուրհողատարածության շատ են տամասում ճահճային հողերը հատկաւպես եվրոպական ՄուրՎոլոգդայի,Սանկտ Պետերբուրգի, արածված Արխանգելսկի, ու Կարելիայի նան Բելոռուսիայի մանսկի մարզերում,ինչպես են շուրջ 100 մլն զբաղեցնում հողերը Ճահճային մասում: սիական ունեն ճահճային հողերը մեծ տարածում հեկտա տարածություն: Հեռա5044), տարածության ԱրեմտյանՍիբիրում(նրա ընդհանուր վոր արնելքումն Կամչաւոկայում: Դոն, Վոլգա,՛չ Դիոն, պր, ճահճային հողեր կա զանգվածներով ճահճային հոԱՊՀ երկրներում Թերեք գետերիգետահովիտներում: գոտուց դուրս` են սան անտառամարգագետնային ղեր հանդիպում անօդակյաց ունեցող պայմաններումտեղի Գերխոնավության է պահետնանքովհողում կուտակվում հսկայակրան քայքայման զանգվածտորֆ: Ծրգանական կիսաքայքայված չշարներով առաջացման հողերի պայմաննեճահճային բնական Կախված շերտի տորֆային փուլից` զարգացման պրոցեսի րից ն ճահճացման մի մինչն սմ-ից հաստությունըկարող Է տատանվել սկսած մի քանի քանակը նյութերի կարող քանի մետրիսահմաններում, օրգանական 10նյութերի թանակը հանքային է հասնել 70-75, անգամ

իոն շրջաններում Գար գներ

85-9046-ի,

մինչն 5-6.օ: 45-ից մինչն25-3046-ի, իսկ բԻ-ը 3-4-ից ա իրո իվ Սոր

ր Ս

համակարգ կիրառելու

իջեցնելու ե

Անանը արրընջրերի դեպքումկարելի

ճանապարհով

խորքայ

ճահճայինզանգվածներըչորացնելու

՞

է դրանք վերածել բավական բարձրարժեք վարելահողերի,խոտ-

արոտների:Զորացմանն

հարբքների հողի մշակության շնորհիվ լավանումէ օդափոխանակությունը, ուժեղանումօրգանականԸյութերի հանքայնացումը,լավանում են ջերմայինու ջրային հւստկությունները, հողը հարստանումէ հանքայինմիացություններով:Տորֆային հողերը սովորաբար աղքատ են մաւոչելի ֆոսֆորից, կալիումից, ինչպեսնան՝ միկրոտարրերից (մոլիբդեն,պղինձ,կոբալտ, բոր ն այլն): Ուստի սննդարար.նյութերի պաշարը լարցնելու ն գյուղատնտեսականմշակաբույսերիցբարձրբերք ապահովելուհամար ն միկրոանհրաժեշտ է հող մտցնել ֆոսֆորական,կալիումական տարրեր պարունակող պարարտանյութեր: Տորֆային հողերի կուլտուրակւասնացման առաջին շրջանում կալիումականն ֆոսֆորական պարարտանյութերիֆոնի վրա բարձր արդյունք է տալիս հանքային աղերիձեով ազոտականպարարտանյութերիՇգտագործումը: Տորֆային հողերի կուլտուրականացմանառաջին շրջանուժ կարելի է մշակել կարտոֆիլ,գազար, կերի ճակնդեղ, կաղամբ,սիլոսի համար եգիպացորեն,վարսակ,գարի,կերաբույսեր,աշորա, վուշ ու

`

:

ն այլ բույսեր:

ԱՆՏԱՌՆԵՐԻ

ԳՈՐԵ ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՀՈՂԵՐ

Լայնատերն անւուսռներիգորշ անտառւսյինհողերը տարածված են Արնեմտյանն Միջին Եվրոպայի, ինչպես նան Հեռավոր արնելբի չափավոր տաբ ն խոնավ ենբւստարածաշրջանի (սուբարեւալ)գոտու մերձռվկիանոսային մարզերում: Արեմուտքումայս տիւպիհողերը հանդիւլում են ԱնդրԼյարպատներում, Կալինինգրադիմարզում, իսկ արնմուտքում Բելոռոււիա-

յում:

են ՊրիմորսկիերկրամաԱրնելքումնման հողերը ւտռարածված

սում, Խաբարովսկիմարզիհարավայինշրջաններում:

գորշ անտառայինհողերը մարգագետնասնահողանման հողերի հետ միասին զբաղեցնում են 20 մլն հեկտար:Գորշ անտառային ն այլ մարզերում: հողեր կան նան Անդրկովկասում, Կարպատներում Գորշ անտառային հողերի տարածման գոտում (արեմտյան շրջաններում) տեղումներիքանակը հասնում է 600-1000 մմ-ի: Այստեղ գոլորշացումըբավական թույլ է` ընդամենը250-550 մմ: Հեդա-

բանջարեղեն,պտղատու ն այլ մշակաբույսեր: Այս հողերի բարելավմանու բերրիությանբարձրացմանմիջոցառումներնեն՝ ավելորդ ջրերի հեռացումը, վարելաշերտիհզորապարարտացումը. հանքային ու օրգանականպարարտանյութերով ե այլն: իրականացումը միջոցառումների ցումը, հակաէրոզային

ու

Տորֆում եղածօրգանականզանգվածիհսկայականպաշարները գյուղատնտեսականմեծ արժեք են ներկայացնումն օգտագործվում են որպես պարարտանյութ:

ԷԱՅՆԱՏԵՐԵՎ

անհամեմատ պակաս է՝ վոր արնելքում տեղումների քանակը մմ: 450-600 մմ, իսկ գոլորշացումը բավականբարձր` 430-550 անտառեն լայնատերն հիմնականում ծնավորվել Այս հողերը ների տակ (բոխի, հաճարենի,կաղնի. հացենի). իսկ առանձինմարխառը անտառներիտակ: զերում` աղարքավոր-լայնատերն ուղղությունիցն մայրատեպրոցեսների հողակւազմող Կախված ունեն տարբեր հատսակների բնույթից`գորշ անտառային հողերն Մեծ մասամբ այս հողերիռեակցիան կություններու հատկանիշներ: են: Հուն բույլ թթվայինէ կամ թթվային (քՒՒՀ3.3-5,3) պոդզոլացած տատանՃ: հորիզոն) մուսի քանակը հողի վերին շերտերում(/:, վում է մեծ սահմանններում5̀,6-14,572. սակայն որոշ խորության սկսաօ) հումուսի քանակըխիսո վրա (Ճ., Ճշ ն ՃԲ հորիզոններից նվազումէ, հասնելով 1,9-3,746-ի: են ինչպես վարելաԳորչ անտառայինհողերն օգտագործվում էլ որպես բնաայնպես հ ամար, արոտների հողերի, խոտհարքների, հողատեսբեր: կան անտառային տեխնիկական մշակում են հացահատիկային, Վարելահողերում

:

ԱՆՏԱՌԱՏԱՓԱՍՏԱՆԱՅԻՆ ԳՈՏՈՒ

ՄՈԽՐԱԳՈՒՅՆ ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ ՀՈՂԵՐ

գոտին ընկած է անտառամարգաԱճտառատափաստանային գուոիներիմիջե, նեղ շերտով, իսկ ոգետնայինն տափաստանային նան ընդհատումներովտարածվում է հարավրոշ տեղերում արնճոււքից դեւպիհյուսիս-արնելք, սկսած Ռումինիայի սահմանից մեծ տարածութմինչն Ալթայի նախալեռները:Այս գուռին բավական Անտառատափաստանային է հյուսիսում: յուն զբաղեցնում Սիբիրի գոտին զբաղեցնումէ 50 մլն հեկտար տարածություն:

գոտու լայն ձգվածությանշնորհիվ Անտառատափաստանային բազմազանեն: Տեղումների բ ավականին պայմանները կլիմայական տարեկանմիջին քանակըգուտու արնմտյանմասում 560 մմ է, իսկ ջերդեպի արնելք այն իջնում է մինչն 360-320մմ: Տարեկանմիջին մությունը տատանվումէ 7-ից (արնմուտքում)մինչն 4,5՝ (արնելքանակըթափվումէ տարվաւոաք քում): Տեղումներիառավելագույն Գոլորշացումնայստեղ բավականինբարձր է: ժամանակաշրջանում: 44|

եվրոպականմասը թույլ ալիքավոր հարԱռտառատափաստային ցգանթություն է, Լավ զարգացածջրագրական(հիդրոգրաֆիական) պրոէրոզային չէ: Այստեղ խոր ցով, խորքայինջրերի մակարդակը ն են լյոսերի կապված որը արտահայտված, ցեսներնավելի խիստ է հետ: հատկության լյոսանմանկավավազներիհեշտ քայքայվելու Սիբիրիռելիեֆը հարթ է, ն էրոզայինպրոցեսներըգրեթե Արնեմտյան չեն: զարգացած տարածություններըհամարյա լրիվ վարված Տափաստանային բնական բուսականությունը են, ուստիմշակվածտարածությունների են: լայնատերնանտառներ գլխավորապես գոտու հիմնականհողային տիպը Անտառատափաստանային մոխրագույնանտառայինհողեր են: Այստեղ կան նան սնահողեր, իսկ ԱրեմտյանՍիբիրում`անգամաղուտներ, ալկալիներ,ճահճային

րաինայի ն Ռուսաստանիեվրուլական մասի միջին գոտիներումբավական ինտենսիվզարգացումէ ստացել այգեգործությունը: Այս հողերի բերրիության բարձրացմանկարնոր միջոցառումներ են վարելաշերտիխորացումը, օրգանական ն հանքային պարարտանյուբերի կիրառումը, կրացումը,գյուղատնտեսականմշակաբույսերի ճիշտ հաջորդականությունըն ագրոտեխնիկականայնպիսի միջոցառումներ, որոնք նպաստում են հողի ջրային ռեժիմի ն այլ ագրոնոմիականհատկություկնների բարելավմանը: Այս գոտում բարձրբերքի ստացմանմիջոցառումներիհամակարգում կարնորագույն օղակներիցմեկն էլ հողիէրոզիայիդեմ պայքարնէ:

ՍԵՎԱՀՈՂԱՅԻՆ ԳՈՏՈՒ

հողեր ն այլն: Այս հողերը հիմնականումձնավորվել են լյոսերի, լյոսանման կազմ ունեցող ինչպեսնան տարբերմեխանիկական կավավազների, ն հեղեղաբերուկային գոյացումներիվրա: գետաբերուկւսյին անտառայինհողերը հանդես են գալիս բաց մոխՄոխրագույն անրագույն ն մուգ մոխրագույնենթատիպերով:Բաց մոխրագույն են գուռու տառայինհողերը տարածված անտառատափաստանային են 1,5-2հյուսիսայինմասում ն, ըստ Դ.Գ.Վիլենսկու,պարունակում ից մինչն 3-590 հումուս: Մոխրագույնանւտառայինհողերն անտառատափաստանային մշակվում են: գոտում մեծ տեսակարարկշիռ ունեն ն հիմնականում Բագ մոխրագույնհողերի համեմատությամբավելի հզոր են, ավելի ն պոդզոլացշատ հումուս են պարունակում (2-3-ից մինչն 4-62). ման աստիճանըավելի թույլ է արտահայտված: -Մուգ մոխրագույնհողերը տարածվածեն անտածատափաստանային գոտու հարավայինմասում, ն դրանց գերակշռողմասը մշակովի է, իսկ աննշանմասը` անտառապատ:Այս հողերը պարունակում են ավելի մեծ քանակությամբհումուս (2,5-35-ից մինչե 6-856) ն իրենցշատ հատկություններովմոտենում են սնահողերին: տարածության7246-ն օգգոտու Անտառատափաստանային մեջ, որի շուրջ երեք քառորդը տագործվումէ գյուղատնտեսության անտառայինհողերնունեն ծանր մեվարելահողերեն: Մոխրագույն խանիկականկազմ, թթու ռեակցիա, Ճ հորիզոնիհիմքերովհագեցվածությունը (հատկապեսբաց մոխրագույնհողերի) քավականին ու անասնապահությունը բարձր է: Այս գոտում երկրագործությունն են: զարգացած Մոխրագույնանտառայինհողերումմշակում են ցորեն, աշորա, եգիպտացորեն, Սիսեռ, հնդկացորեն,կորեկ, կարտոֆիլ, իսկ Ուկ.

"

-

:

-

ՀՈՂԵՐԸ

գոտին տաՍնահողայինկամ մարգագետնատափաստանային րածվում Էէ անտառամարգագետնայինգուտուց հարավ ն զբաղեցնում է 191 մլն հեկտար:Այն սկսվում է Ռումինիայիհետ ԱՊՀ երկրների արեմտյանսահմանիցն ձգվում հարավ-արեմուտքիցդեպի հյուսիս-արնելք425-740կմ լայնությամբ` ընդգրկելով համարյա ամբողջ Ուկրաինան, Ռուսաստանի կենտրոնականմարզերի մի մասը, Պոհյուսիսավոլժյեն, Սիբիրի հարավը, Անդրվոլգյանն Ղագախստանի յին մարզերը ն տարածվումԷ մինչն Ալթայի ու Կրասնոյարսկիերկրամասերը, իսկ առանձին գծերով մինչն Բայկալ նե նրանից այն կողմ: Սնահողերիբավականտարածություններկան Ղրիմում, Հյուսիսային Կովկասում, Անդրկովկասիլեռնային շրջաններում, այդ թվում ն Վայաստանում: Սեահողայինգոտու մեծ մասում ռելիեֆը հարք է բավականուժեղ զարգացած ժամանակակիցձորակայինցանցով: Կլիմայական պայմանները գոտու հսկայական տարածության սահմաններում միանման չեն: Նրա մի մասն ունի չափավորտաք (արնմուտքում), իսկ մյուսը` չափավորցուրտ (արնելքում) կլիմայականպայմաններ: Մթնոլորտայինտեղումներիտարեկանմիջին քանակը սնահողային գոտու մեծ մասում շուրջ 400-500 մմ է: Տարեկանմիջինջերմությունը տատանվումԷ 105Շ-ից (արնմուտքում) մինչն 0:Շ -ի (արնելքում) սահմաններում: Կլիմայական պայմանները փոխվում են ինչպես արնձուտքից դեպիարնելք ու հյուսիս-արնելք,այնպես էլ հարավից դեպի հյուսիս: Արնմուտքիցդեպի արնելք ու հյուսիս-արնելքշարժվելիս աստիճանաբար կլիման չորային է դառնում,ձմեռվաջերմությունը նվազում է: Գարավում ջերմությունն ավելի բարձրէ, մթնոլորտային տեղումներըավելի բիչ, քան հյուսիսում: ՍԿահողայինգոտու հարավ-արնելյանչրջաններն աչքի են ընկնում կլիմայի չորությամբ,

հաճախակիկրկնվողչոր (խորշակային)քամիներովծդի ցաօր հաիաբերականխոնավությամբ ն ջրի ինտենսիվգոլորշացմամբ: Հողառպջացնող մայրատեսակներըգոտու հյուսիսային ու միջին մասերումներկայացնումեն լյոսեր, լյոսանմանտեսակներ,կավային ու կավավազային մեխանիկականկազմի մորենայինն սառցային բերվածքներ,իսկ հարավայինչրաններում՝ ծովայինծագում ունեցողալկալիացածկավեր: Սնահողերն առաջացել են մարգագետնատափաստանային ճոխ ու փարթամբուսականությանտակ, որոնք ամեն տարի հողում թողնումեն հսկայականթանակությամբմեռած բուսական մնացորդներ, որը ե նպաստում է հողում մեծ քանակությամբհումուսի կու-

տակմանը:

Այս գոտում հիմնականումձեավորվումեն տարբեր ենթատիպի սեահողեր(պոդզոլացած, լվացված, տիպիկ, սովորական,հարավային, անդրազովյան ն այլն), որոնք իրարից տարբերվում են իրենց հզորությամբ, հումուսի պարունակությամբ. հողային լուծույթի դեակցիայով,կարբոնատներիպարունակությամբ,կլանված հիմքերի հագեցվածության աստիճանով ն մի շարք այլ հատկություններով: Անահողերիկողքին բավականտարածություն են զբաղեցնում նան մոխրագույնանտառայինհողերը, ինչպես նան աղուտները,ալկալիներն ու սոլոդները: Սնահողերինբնորոշ է մեծ հզորություն ն օրգանական նյութերի բարձր պարունակություն:Կախվածտեղի պայմաններից`հողաշերտի հաստությունը կարող է հասնել մինչն մեկ մետրի, առանձին դեպքերում՝անգամմինչն1,5-2 մետրի, հումուսի պարունակությունը տատանվում է 4-ից մինչն 2096-ի սահմաններում:Սնահողերնունեն լավ արւոահայտվածկնձիկայինստրուկտուրա, չեզոք կամ չեզոքին մոտ ռեակցիա(ՔՒԼը տատանվում է 6-6,5-ից մինչն 7-8-ի սահմաններում), իսկ կլանողհամալիրըհիմնականում հագեցած է ՇՅ-ով ն հ/ց-

ով՝..--

Ւ Սնահողերնաչքի են ընկնում չափազանցբարձր բերրիությամբ արտադրողականությամբ, ուստի ներկայումս այդ հողերը լրիվ մշակվում են: Սեահողերում մշակվում են այնպիսի արժեքավոր բույսեր, ինչպիսիք են` ցորենը, շաքարի ճակդեղը, եգիպտացորենը, գարին, կորեկը, արեածաղիկը,գրեթե բոլոր տեսակի բանջարեղենները, ինչպես նան պտղատու կուլտուրաները: ճիշտ ագրոտեխնիկական միջոցառումներ կիրառելու դեպքում մշակվող բույսերից կարելի է ապահովել ամենաբարձրբերք: Չնայած սնահողերը հարուստ են բույսերին անհրաժեշտ սննդարար տարրերով, ունեն բարելավ քիմիական ու ֆիզիկական հատկություններ, բայց հողում ջրի պակասության,ավերիչ քամու, ու

փոթորիկներիու խորշակներիառկայության, ինչպես նան. պարբերական երաշտի պատճառով բավականինհաճախ այս կամ այն մշակաբույսերիբերքը խիստցածր է լինում, իսկ որոշ տարիներանգամ ցանքերնեն ոչնչացնում: Ուստիբարձրբերքի ստացմանագրոհամալիրումհողի մեջ ջրի կուտակումն ու պահպանումը,ինչպես նան թամու էրոզիայի դեմ պայքարնառաջնակարգնշանակություն ունեն: Պաշտպանական անտառաշերտերիստեղծումը,տեղի ջրային հոսքերիօգտագործումըոռոգմաննպատակներիհամար, հողի խորը մշակումը,հանքային(հատկապես ֆոսֆորական)ն, օրգանական պարատանյութերիօգտագործումը,ճիշտ ու գիտականորեն ցանքաշրջանառությունների կիրառումը սնահողերի հիմնավորված բերրիությունըբարձրացնելու,ն գյուղատնտեսականմշակաբույսերից բարձր ու կայուն բերք ապահովելու կարնորագույնմիջոցառումներ են:

ՉՈՐ ՏԱՓԱՍՏԱՆԱՅԻՆ

ԳՈՏՈՒ ՀՈՂԵՐԸ

Չոր տափաստանայինգուտին ընկած է սնահողայինգոտուց հարավ ն զբաղեցնում է 198 մլն հա տարածություն: Այս գոտին ընդգրկումԷ Ղրիմի հյուսիսային մասը, Սն ւ Ազովի ծովերի հյուսիսային ափերը, ՀյուսիսայինԿովկասիարնելյան մասը, Սարատովիմարզի հարավ-արնեելյան շրջանները, Վոլգոգրադի ն մարզերի տարածքի հսկայականմասը, Անդրվոլգյան, Աստրախանի այնուհետն ասիական մասում լայն գուռով (մինչն 700 կմ լայնությամբ) տարածվում է Ուրալ գետից մինչն Ալթայ ն ապա առանձին կղզյակներով հասնում մինչե Արեելյան Սիբիր` ընդգրկելով Բաշկիրիյայի հարավային մասը, Հյուսիսային Ղազախստանը, Կիրգիզիան ն Ուզբեկստանը: Շագանակագույնհողերը ԱՊՀ երկրներում զբաղեցնում են 107մլն հեկտար:Ռելիեֆը հիմնականումհարթ է կամ ունի թույլ ալիքավորհարթություն: Չոր տափաստանային գոտու կլիման ցամաքային է՝ չոր ու տաք: Միջին տարեկան ջերմությունը եվրոպական մասում շուրջ 5-9-Շ է, իսկ ասիական մասում` 3-4"Շ: Մթնոլորտային տեղումների քթանակըսահմանափակ է: Միջին տարեկան տեղումների քանակը տատանվում է 200-250-ից մինչն 300-350 մմ. Ըստ Որում, գոտու հյուսիսային մասում ավելի շատ տեղումներ են թափվում, քան հարավում: Օդի հարաբերականխոնավությունըցածր է` 50-6056: Ձյան ծածկույթը շատ փոքր է ն մասամբթշվում-տարվում է քամիների միջոցով: Ամառվաբարձր ջերմության շնորհիվ տեղի է ունենում հողից

ջրի ինտենսիվգոլորշացում, որը ն պայմանավորում Է տեղի չորուքյունը: Այս գոտու չոր տափաստանայինբուսականծածկույթի տակ, Սոսերի, լյոսանման կավերի ու կավավազայինն ծովային ծագում ունեցող նստվածքային գոյացումներիվրա հիմնականումձնավորվել են շագանակագույն ու գորշ հողեր: Այս հողերի կողքին զգալի տարածություն են զբաղեցնումնան աղուտ ու ալկալի հողերը (ընդունուր տարածքհ3052): Գարնանայինշրջանում հողում ջրի պակասի հետնանքովբուսանակությունը շոգեթույլէ զարգանում, իսկ այնուհետն ամառային րի վրա հաւնելուն պես այն արագ չորանում, խանձվում է: Չոր տափաստանայինգոտում նվազ բուսականությանզարգացումը ն բուսականմնացորդների արագ հանքայնացումըհողում թիչ հումուսի կուտակմանհիմնականպատճառներից մեկնէ: Չոր տափաստանային գոտինբաժանվումէ երկուենթագոտու. 1. շագանակագույն հողերի ենթագոտի,որը տարածվում է գոտու հյուսիսային մասում, ն անմիջապեսսահմանակիցէ սնահողե-

մշակվում Է: Արհեստականոռոգման ճանապարհով կարելի է հսկայական հողատարածություններներգրավելգյուղատնտեսականարտադրությանմեջ: Շագանակագույն ն գորշ հողերի ցածր արտադրողականությանհիմնական պատճառները հողում ջրի պակասություն է, կլիմայի չորությունը ն պարբերաբարկրկնվող չոր քամիների առկայությունը: Այս հողերը բավականբարձր արժեք են ներկայացնում ու կերային մշակաբրնձի, տեխնիկական ցորենի, եգիպտացորենի, ոռոգման Արհեստական պայմաններում բույսերի աճեցմանհամար: Է ճակնդեղի, ինչպես կարելի աճեցնել բրնձի, բամբակի, շաքարի ու այլ մշակաբույսերիբարձրբերք: նան խաղողի ու պտղատուների Շագանակագույնն գորչ հողերի բերրիությանու դրանց արբարձրացմանհամար անհրաժեշտէ կիրառել տադրողականության միջոցառումներ, կալայն մասշտաբիագրոանտառամելիորատիվ աշխատանքներ,կիրառել տարելձյան կուտակմանու պահպանման ստեղծել հզոր կուլտուրականվաճիշտ ցանքաշրջանառություններ, րելաշերտ,օգտագործելօրգանականն հանքային(հատկապեսապահանջվածվայրեզոտականն ֆոսֆորւսկան)պարարտանյութեր, այնպիսիճիջոցարում կատարելգիւպսացումն ագրոտեխնիկական ռումներ, որոնք նպաստումեն հողիջրայինռեժիմիբարելավմանը:

.

րին:

Գորշ հողերի ենթագոտի,որը զբաղեցնումէ գոտու հարավայինմասըն անցողիկէ դեպիանտառատափաստանային գոտին: Շագանակագույնհողերըհանդես են գալիս բաց, մուգ ն շագնակագույնենթատիպերով:Հումուսի պարունակությունըշագանակագույն հողերում 2,5-4:55 է, իսկ հողաշերտիհաստությունը` 35-55 սմ: Հողային լուծույթի ռեակցիանհիմնականում թույլ հիմնային է. Հողի կլանող համալիրում բավականտեղ է գրավում կլանվածնատրիումը (մինչն 20465),որը ն հողին տալիս է մի շարք անբարելավ ջրաֆիզիկականն օդափոխանակությանհատկություններ.Շագանակագույնհողերն աչքի են ընկնում բավական բարձր պոտենցիալ 2.

բերրիությամբ:

Շագանակագույնհողերի համեմատությամբգորշ հողերը պարունակում են ավելի Քիչ հումուս (26-ից չի անցնում), ուստի դրանք ավելի բաց գույնի են: Հողաշերտիհաստությունը մեծ մասամբ տատանվում է 15-25 սմ-ի սահմաններում: Այս հողերին բնորոշ է կարբոնատներիբարձր պարունակությունըն ալկալիացվածությունը:Գորշ հողերը հանդես են գալիս բաց մոխագույն ն մուգ մոխարգույն են-

թատիպերով:

Չոր տափաստանային գոտու հյուսիսային մասում. որտեղ տաեն րածված մուգ շագանակագույնն շագանակագույն հողերը, երկրագործությունը հնարավորէ առանց ոռոգման: Այս գոտու հողային պաշարները դեռես անբավարար են օգտագործվում: Շագանակագույն ն մուգ շագանակագույն հողերի 3031465-ը,իսկ բաց շագանակագույնն գորշ հողերի մինչն 1096-ն է, որ

ԱՆԱՊԱՏԱՏԱՓԱՍՏԱՆԱՅԻՆ

ԳՈՏՈՒ ՀՈՂԵՐԸ

(ՄՈԽՐԱՀՈՂԵՐ)

-

կամ մոխրագույնհողերի գոտին Անապատատափաստանային տարածվումէ շագանակագույնհողերի գոտուց հարավն ընդարձակ տարածությունէ զբաղեցնումՄիջին Ասիայի հանրապետություններում ու Ղազախստանիհյուսիսային մասում: Այս գոտինաննշան տարածությունէ զբաղեցնում նան Ադրբեջանում,ինչպես նան Հայաստանում: Մոխրահողերիամբողջ տարածությունը, ներառյալ նան ավազուտները, կազմում են շուրջ 2200 հազարքառ կմ: Մոխրահողերըկազմում են գոտու ընդհանուր տարածության շուրջ 65Չ2-ը, ավազուտները՝ շուրջ 2596-ը, իսկ մնացած 10476-ըաղակալած կ աղուտ հողեր են: Կլիման խիստ ցամաքային է, ամառը՝ շոգ ու չոր. Տարեկան միջին ջերմությունը 13-17-Շ է. իսկ մթնոլորտային տեղումների քանակը գոտու մեծ մասում հասնում է 100250 մմ-ի: Ձնածածակըշատ աննշան է (2-5սմ), իսկ գոլորշացումը՝ ինտենսիվ: Օդի հարաբերականխոնավություննամառվա ամիսներին միջին հաշվով 30-4026 է: Ռելիեֆը հիմնականում հարթ է, աննշան իջվածքներովու բարձրություններով:

Մայրատեսակները, որոնց վրա ձնեավորվելեն մոխրահողերը, ներկայացնումեն լյոսեր, լյոսանձան կավավազներ,կարբոնատային նստվածքներ,ջրաբերուկային ու հեղեղաբերուկայինգոյացումներ, կավակրաքարեր(մերգելներ) ն այլն: Ջրի բացակայության պատճառով մոխրահողերիգոտում բուսականություն թույլ է զարգացած, հիմնականումաճում են միանգամայննոսր չորադիմացկուն անապատային բույսեր: Հողառաջացման նման պայմաններում ձնավորվել են մուգ, տիպիկ ն բաց մոխրագույնհողեր, որոնք բնորոշվում են հումուսի ցածր քանակով (1-1,5-ից մինչն 3-5:2), բավական մեծ հզորությամբ(40-60 սմ, անգամ մեկ մետրից ավելի), կարբոնատներիմեծ պարունակությամբ(մինչն 8-1055 ն ավելի): Մոխրա-

հողերը պարունակում են հանքային սննդարար նյութերի մեծ պաշար (սակայն դրանց աննշան մասն է մատչելի քույսերին), ունեն թույլ հիճնային կամ հիմնային ռեակցիա (թ-ը կարող է հասնել մինչն 8,8-ի), թույլ արտահայտված ստրուկտուրա, հիմնականում կավավազային մեխանիկական կազմ: Մոխրահողերըհիմնական բամբակագործականշրջանների հողերն են: Այստեղ աճեցնում են ճան այնպիսիարժեքավորմշակաբույսեր, ինչպիսիք են խաղողն ու

:

բրինձը:

Ծայրաստիճանչոր կլիմայականպայմաններումգտնվողմոխրահողերի ինտենսիվ ու ռացիոնալ ծգտագործումը հնարավոր է միայն արհեստական ոռոգմանպայմաններում: Ռռոգմանճիշտ համակարգու բարձր ագրուռեխնիկականմիֆոցառումներ կիրառելուդեպքում կարելի է ստանալբամբակի,բրնձի, եգիպտացորենի,շաթարի ճակնդեղի, բանջարաբոստանայինե ուրիշ այլ մշակաբույսերիբարձր բերք, որոնցիցշատերը տարվաընթացքում կարողեն տալ երկու բերք: Մոխրահողերի գոտու որոշ տարածություններում,գլխավորապես նախալեռնայինգոտում, տարվում է նան անջրդի հողագործություն: Անջրդի հողագործությանպայմաններումմոխրահողերի բերրիության բարձրացմանգործում բացառիկկարնոր նշանակություն ունեն առավելագույն քանակությամբջրի կուտակմանու պահպանմանագրոմիջոցառումները:

ԱԼԿԱԼԻՆԵՐ

ԱՂՈՒՏՆԵՐ,

ԵՎ ՄՈԼՈԴՆԵՐ

Աղուտները, ալկալիները ն դրանց համալիրները զբաղեցնում 120մլն հեկտար:Աղուտներըմեծ տարածումունեն ձոխրահողերի գոտում, իսկ ալկալիները`շագանակագույն ն գորշ հողերի. ինչպեւ նան՝ սեահողերիու, մասամբ, մոխրահողերի գոտիներում:Սոլողնեեն

հիմնականումտարածվածեն անտառատաւիաստանային ու շագանակագույն հողերի գոտիներում, իսկ մասամբ նան՝ գորշ հողերի ենթագոտում: նդուտ հողերի առաջացումը կապված է խորքային ջրերի ն խորբարձր մակարդակի,հողառաջացնող մայրատեսակներում թային ջրերում մեծ քանակությամբ լուծված աղերի առկայության, բարձր ջերմությանպայմաններում տեղի ունեցող ինտենսիվգոլորշացման ն այլ պատճառներիհետ: Առանց հատուկ մելիորատիվ միջոցառումների աղուտ հողերը պիտանիչեն կուլտուրականբույսերի մշակության համար: Այդ հողերը յուրացնելու ն մշակովի դաշտերի վերածելու համար անհրաժեշտ է չորացնող (դրենաժային) համակարգի կառուցման միջոցուլ խորացնել խորքային ջրերի մակարդակը,լվանալ հեշտ լուծվող աղերը ն իջեցնել կրիտիկականմակարդակիցներքն,հողը հարուոացհաւոնել օրգանականնյութերով. բարելավել հողի ջրաֆիգիկական ն կությունները,կատարելպարարտացում հողի բերրիությանբարձրացմանմի շարք այլ միջոցառումներ: աչկայհները իրենց կլանող համալիրում պարունակումեն նշանակալիքանակությամբւլիոխանակայինԽճ, որը միջավայրումառաջացնում Է սոդա ն հողային լուծույբին տալիս ուժեղ հիմնայինռեակցիա: Ալկալի հողերը բույսերի աճման ու զարգացմանհամար ունեն անբարելավ ֆիզիկաքիմիականու ֆիզիկական հատկություններ, արմատականորենբարեսակայնմելիորացիայիմիջոցով կարելի Էէ լավելն վերածել բարձրարժեքհողերի: մոլոդճերը ն սոլոդացվածհողերը ԱՊՀ երկրների հողերի ընդհանուր տարածությանշուրջ 0,522-ն է, ըստ որում իսկականսոլոդներին բաժին է ընկնում 0,122, կամ 0,8 միլիոն հեկտար: Սոլոդները Կ տափաստանայինգոտարածվումեն անտառատափաստանային ն չոր տաւհաստանային տում, ինչպես նան ն կիսաանապաւոային գոտու հողերի սահմաններում: Սոլոդներիպրոֆիլը խիստ տարբերակվածէ ծագումնաբանական հորիզոնների:Կ.Կ.Գեդրոյցի պատկերացմամբ`սոլոդներն առաջանում են ալկալի հողերի կլանված Խճ-ը ՒԼով փոխարինելու հետնանքով՝ դրանց դեգրադացիայիճանապարհով: Սոլոդների բնորոշ. առանձնահատկություններիցմեկը 542-անոց ԽՕՒ-ի մեջ լուծվող ամորֆ սիլիկաթթվիառլկյայություննէ: Հոդի պրոֆիլի խիստտարբերակումնարտահայտվումէ ըստ մեխանիկաըստ որում, վերին սոլոդային հորիզոնն կան կազմի փոփոխության, է տիղմային ֆրակցիաներից,իսկ իլյուվիալ հորիզոնը` հաաղքատ ՀՈւմուսի պարունակությունը սոլոդներում տատանվում է րուստ: րը

:

գգգ

1,5-ից մինչն 1026 ն ավելին: Կլանձան տարողությունը տատանւուծ էկվ 100գ հողում: Կլանված կատիոնների կազմում գերակշռում են ՇՔ՞՞, ց`", կան նան ԽԹ՞ ն Ք-: Ճշ հորիզոնումհողային լուծույթի ռեակցիան թույլ թթու է (բէՅ.5-6,5), ներքն ընկածհորիզոնում չեզոքին մոտ կաճ թույլ հիմնային: Սովորաբար,սոլոդներըջրալույծ աղերիցաղբատ են: Կախված առաջացմանպայմաններից,սոլոդային տիպի հողերը բաժանվում են երեք ենթատիպի` 1. անտառային(տիպիկ),2. մարգագետնային (ճմային), 3. մարգագետնաճահճային (տորֆային):Մոլոդներն ունեն ցածր բնականբերրիություն: Սոլոդայինհորիզոններըօրգանականնյութեր ն ընդհանրւսպես թիչ են պարունակում:Շատ սոլոդներ վերին հորիզոսննդատարրեր նում ունեն թթվային ռեակցիա, հետապես, նման հողերում անհրաժշտություն է լինում կրացում կատարել: Սոլոդների ջրաֆիզիկական հատկությունների բարելավման կարնորմիջոցառումներիցեն խոր փխեցումը ն օրգանականնյութերով դրանց հարստացումը:Սոլոդների որոշ տարածություններ բարելավելուց հետո օգտագործում են գյուղատնտեսական որոշ են բույսերի մշակության համար, իսկ հիմնականումդրանք թողնում անտառներիտակկամ օգտագործումորպես արոտ: է 30-40:

ԽՈՆԱՎ ՍԵՐՁԱՐԵՎԱԴԱՐՁԱՅԻՆ

ԳՈՏՈՒ ՀՈՂԵՐԸ

Խոնավմերձարնադարձային գոտինհիմնականումտարածվում ծովի ն Կասպիցծովի հարավ-արեմտյանափերով` Վրաստանի ու Ադրբեջանիտարածքի սահմաններում: Այս գոտում հիմնականում ձնավորվելեն կարմրահողերն դեղնահողեր,որոնց ընդհանուր տարածությունը շուրջ 600 հազար հեկտար է: գոտին աչքի է ընկնում չափազանց Մերձարնադարձային ն խոնավ կլիմայով: Տարեկան միջին ջերմությունը 13.2-14, 50Շ է, մթնոլորտայինտեղումներիթանակը` 2000-2500մ0, իսկ առանձին տարիներիդ̀եռ ավելին: Օդի հարաբերականխոնավությունը շատ բարձրէ՝ ամառվաշրջանում հասնում է 8094-ի: Ռելիեֆըլեռնային է: Այս գոտու հողերը ձնավորվելեն անտառային բուսականությանն հիճնականումհրաբխայինապարների վրա, որոնք ուժեղ լվացվածու հիմքերիցաղքատ են: Սանգանի ու երկաթի օքսիդների ազդեցության տակ դրանք ձեռք են բերել աղյուսանմանկարմիրն դեղնավուներանգ: է, հումուսի քանակը` Կարմրահողերի հզորությունը 70-80սմ 5-7, նույնիսկ 105օ, ռեակցիանթթու է (քՒԷ-4-5),իսկ կլանողհւսմալիէ Սն

տաք

րը հիմնականումհագեցածէ Ի-ով ն ով, կլանված Շ-ի ն /ց-ի քանակըքիչ է: Դեղնահողերումհումուսիքանակըհասնում է 3,5-596, իսկ բՒ-ը տատանվումէ 5-6-ի սահմաններում: Մերձարնադարձայինգոտու հողերի տնտեսականարժեքը շատ բարձր է. Այս հողերում հաջողությամբ մշակում են արժեքավոր արնադարձային մշակաբույսեր թեյ, նարինջ, ծխախոտ. պտղատուներ ն բանջարեղեն: Այսհողերի արտադրողանությանքարձրացմանհամարանհրաժեշտ է կանոնավորօգտագործել օրգանականն հանքայինպարարտանյութեր:Առանձինդեպքերումուժեղ թթու հողերում կարելի է կատարելկրացում: Այս գոտում ջրային էրոզիայի դեմ պայքարն ու հողի մշակության ճիշտ համակարգի կիրառումը հողերի բերրիության ու պահպանման բարձրացմանկարնորմիջոցառումներեն: ԱՊՀ երկրներում հողային ծածկույթում բավականտարածություն են զբաղեցնում նան գետահովտայինհողերը, որոնք զարգանում են գետերի հովիտներում, հանդիպումեն գրեթե բոլոր հողային գոտիներումն կազմում են շուրջ 425 քառ կմ: Այս հողերն աչքի են ընկնումիրենց բարձր բերրիությամբ ն գյուղատնտեսությանմեջ ունեն կարեոր արտադրականնշանակություն: Կախված այդ հողերի տարածման գոտուց, դրանք օգտագործվում են ամենաբազմազան գյուղատնտեսական բույսերիմշակությանհամար: ԱՊՀ երկրների տարածքում բավականինմեծ տեղ են զբաղեցնում ավազայինհողերն ու ավազուտները(2 մլն քառ կմ): Ավազային հողերը մեծ տարածում ունեն ճմապոդզոլային, չոր տափաստանային ն կիսաանապատային գոտիներում, ինչպես նան` սնահողերի գոտում ն գետահովիտներում: Փորձերով հաստատվածէ, որ ավազայինհողերը նույնպես կարելի է համալիր միջոցառումների կիրառմամբամրացնել, իրացնել ու այնտեղզարգացնելբազմաճյուղգյուղատնտեսություն: ԱՊԴՀ երկբներիտարածքումնշանակալից տեղ են զբաղեցնում լեռնայինշրջաններիհողերը (6751 հազ քառ կմ): Այդ հողերի շարքում մեծ տեղ են զբաղեցնում լեռնապոդզոլային հողերը,բացի այդ, կան նան լեռնամարգագետնային, գորշ լեռնանտաճային,լեռնամարգագետնային սնահողանման, լեռնատափաստանայինգորշ ն այլ տիպի հողերի բավականին մեծ տարա-

ժություններ: Լեռնայինշրջաններումայւ

հողերը տեղաբաշխվածեն ձիգ գոտիկանությանօրինաչափությամբ:

ուղղա-

:

ՅՏ|

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

էդիլյան Ռ.Ա. - Յայաստանիծխախոտագան

ՍՍ.- Հողի ԽաչատրյանԱ.Ս Դունանյան Ամիրջանյան բնություն». 3/3, Երնան, 1985' ԱԱ անր Խանին 1984. ի Ժ.Ա., ՀՈՒ

ռ անումը

Բան

աղտոտումից:

ԼՈՅՇ

ԲՅՐՈՀՇՅթոՒ

Բ268թ

7.Բ.

1958.

պրակ

Ճճքաճիոտ.հԽ1ՕՇրԹճ-2:2քեռօո-Ըքօոաւ,

մճդձոքճ

ՅԹԽՓԾՈԵՒՕՐՕ

-

պաչտ-

ԻՆ

«Հայասւունի

ր

ԷՈւՅԼ

ՃՔԱՅԻՐՈ,

մաման

`

Վ

ճա. քու

Է

ՕՇ Բ

բ ՔՅՅՅԻ,

րի ագրոֆիզիկականհատկությունները ն դրանգ բարելավման ուղիները:

ն արւտադրութՎայաստանիՀանրապետության ագրոարդի ր ռի «Գիտություն «Գի ԴՈուՔ յուն» ամսագիր,հ. 3, Երնան, 1989: ԳաբրիելյանԿ.Ա., Հայրապետյան է.Մ. ՀայաստանիԲաղրամյանի -

շրջանի բազմամյատնկարկներիհիմնադրմանհամար նոր իրացվողհողերի ագրոարտադրական հատկություններն ու դրանց բարելավման ուղինեոը, «Վայաստանիհանրապետությանագրոարդի գիտություն ն արտադրություն» ամսագիր,հ. 8, երնան, 1989: '

ՏԵՇՔՃրեւշր

ՄՇՈԾՈԵՅԹԵՅԱՈԲ

ՀԾԽԹԾՈԵՒԵԽ

.քօռ/քօօ8

Բօրճ (0-6. քօր օթ ՅՅԿՕԲՒ Բ.Օ.), Բքօ8ՅԻ, 1981.

ՈՕ ՖՇԼՅԵՕՑՈՑԻԵՈԾ

Խ6ՕՈՒԼԿՑՇԿՈՑ քՔաԶԽԹարՅԱտի

38ՐքԻՅԻԾԱԿՍՇՈՎ ՕքՕՆԱՅԾՑԵԵՇ 387 թՅՅԱԹԱԿԽԵՒՈՄ8ՕոՅԽնձ. ՈՕՎՑ (քո«օ-

ՃքԽԲԻՇԵԾՔՇՇԲ

Լթուօթոխ

ՇՈՔՈԲԵՈ

ՓԵՏ

ոօ 2000

Բ.

8.

հողերը: «Հայշրջանների գյուղատնտեսության ղերիկարգաբանումը: Յայաստանի մինիստրության 7, 1975. պետհրատ»,երնան, 1964:

ի

-

ՈԲՇե),1988.

գիտություններիտեղեկագիր,հ. գյուղատնտեսական

է.Մ. ե ուրիշներ Ե.Մ., Վայրապետյան ԳյուլխասյանՄ.Ա., Կարապետյան Ագրոնոմիայիհիմունքներ:«Լույս» հրատարակչություն,Երեան, 1973: Զաքոյան Ռ.Հ., Հայրապետյանէ.Մ. Ցածր արտադրողականությունունեցող հողերի իրացման ն դրանք վարելահողերի փոխադրման մի քանի հարցերը լեռնային ռելիեֆի պայմաններում (Սնանիանվազանիշրջանների օրինակով): Վայաստանի գյուղատնտեսությանմիռիստրությանգյուղատնտեսականգիտություններիտեղեկագիր.հ. 3, 1983:

34ՇՈՅԹԸԿՈՑ Խ.Է.

1973. Չքօ348 ՈՕԿՑ, ԽԷ,"Մշու", 33ՇՈՅԹՇԽՈՒ Խ.Է. -ք037Օ8ՅՈծԵՔՇ. Խ."ԲեՇաոո ասօոճ", 1983.

0 ՈՕՎԻՅ»:

Հօռոճ 8. Ճ. ՕՇԽՕՑԵԼՎՎԾԵԻՔՈ

(ԿԱՈՐՅՌծքոՅո Բ 610քՅո) ո3ը. Էոոժ", ԽԼ, 1973. ՅՈԽՈՌՒԲ.ճ. Հքոոտտ օԿօքո Օ ոՕԿԲՅ»: ճքխճիտտ,ք. ԷԺՎՈւՃ. ՅԵտ. Մ/, Բքճ6ՁԽ,1970, էԷղիլյան Ռ.Ա. Հայաստանի ի հյուսիս-արնելյան յ հյուսիս-արնելյանշրջ աններիրի հողերը հողերը ն ծխախոտի որակի վրա: Հայաստանի գյուղատնտենրանց վարչության հրատարակստրության գիտությանգլխավոր սությա րակ -

-

-

Դուն

-

ւնԱո,

էդիլյան Ռ.Ս., Խտրյանն.Կ.

ք) 198ի"

լճի ջրերիցազատվածառափնյա հողագրունտների բնութագիրը: Հայաստանի գյուղատնտեսության մինիսւորության գյուղատնտեսականգիտություններիգլխավոր վարչության հրատակչություն, Երնան, 1960:

շրջանացումը`

կապված

հո-

խնդիրներիհետ: զայաստանիագրոարդիգիտության ն արղազոյացման 1988: տադրությունամսագիր,հ. 12,Երնան, Յայաստանիհողերի կադաստրայինգնահատումը(Վայպեւոհողշիննւսյամբ), Երնան, 1984:

Հայրապետյան է.Մ. ն ուրիշներ

-

Հողի էրոզիան ն պայքարը

Երնան, «ճայաստան»հրատարակչություն,

1966:

Օրա դեմ.

Վայրապետյանէ.Մ. Գողի էրոզիան ն լեռնային հողագործությունը, «Ղայաստան»հրատարակյություն,Երնան, 1976: Գյուղատնտեսականօգտագործումից դուրս եՀայրապետյանէ.Մ. կած հողերի իրացման ուղիները, «Հայաստան» հրատարակչություն. -

-

Երնան, 1979: '

Վայրապետյան է.Մ., Հարությունյան Լ.Վ. Բնության պահպանության հիմունքները,«Լույս» հրատարակչություն,Երեան, 1983: Հայրապետյանէ.Մ. Յողը հարստության աղբյուր է, «Վայաստան» հրատակչություն,Երնան, 1985: Պւաւյրապետյանէ.Մ., Զաբոյան Ռ.Հ. էրոզավտանգ հողերի գնահատումն ու քարտեզագրումըՀայսստանի լեռնային ռելիեֆի պայմաններում, ժամանակավորհրահանգ, երնան, 1990: Հայրապետյանէ.Մ., Պետրոսյան3.Պ. Մելիորատիվհողագիտություն. Երեան, 1987: «Լույս» հրատարակչություն, Հայրապետյանէ.Մ.. ԳաբրելյանԿ.Ա. Նոր իրացվող հողերի մշակումը, -

-

-

-

Յայաստանիբնություն,հ. 2. Միրիմանյան Խ.Պ.

րակյություն,Երնան, Ս

ՕՇԵՕՑԽՄ/.

-

Սնանա

-

1972:

Ճ. Լ. Ւոատոքօյոո Շմքեր տ ԽՅԱՄՅԱԾՑԵԼ:

-

1988:

Հողագիտության հիմունքները, «Լույս»

հրատա-

/3ԽԲԽԾԻՈ/Ծ ՁքՕՓՈՅՔԿԾՇԵԽԸՇՏ8ՕՔՇԼԲ ԲՅԵԹԵՑՇՆԵՐ:

ՈքճղոՕքԻԹՔ3ՇԽՅԵ: Ճքոքուշսօն Կ«օ1Ո0ԹԱԿԽԵԼ ոքտ Ճ81օ0քՓ8թՅ81«ՅեղտոՅ ՇԻ2 դ/ՇՇճԲք Յար. ԽԵԼ,1985.

Ներսիսյան Ա.Գ.

-

չություն

ն

բնագյուղատնտեսական

ածկույթի

-

-

դին

ին կ: ուրիշներ կավան

աանԿ.Գ.,ԱԱ նի արն ղայ նԲոր

ԿՎ/ՈՎոԿ Ճ.Յ.

-

ՈՕԿՑ

Հայաստանի կլիման. Երեան, 1966: ՃքեՇո տիք ՈյՂտ

ՅԱՇՕՈՑԻԻՒԽԹՑՈՕՎՑԵԼ

54 ք6Ո/ՕՒՅՈԽԵՕՐՕ

Շծ. ոծոտ. ԽՅԱԿԻ. ՇՏՇՇԽՔ ոօ սքմոհօխճօայծե

ՈՕՎԹԾԻտ ՁՐքՕՈԽՔՎՅԸՇԵՕԽԻ/

եՅքո4ը0ԲՅԻՕ. ԽՕԽՈ/ Էքճոճի,1965.

ԿԵՈԿՔԻ Ճ. «ԱՈՔ. - ՈՕԿՔԵԼ քոմօո8 1868«060ՈՇ7Ք8 (Էլոշ«68ՅԵՐԿԱՅՒ),

:1Ք.Դթ. ճբ

ՌՈՅՒՇԻՕՐօ

ֆոո/ճոճ ճէյ ՇՇՇԲ, Բքօ88ի, 1937.

ՈՕ ՀԻԽՈԿԾՇԽՕԶ

Ո6յքօօով Ւ.Ո. Բ օճօրօլտօ

ԽՇՈՌՕՔՅԱԲՔ ՇՕՈՕԲԵՍՀ

ՇՕՈՇԵՎՅԵՇԾ

ճքճքճյծլեՔ քրի տի ե Ճքածտք. Բ15-Շ-1982, հէ, 1982. -

ՈՇՈՇՈԵՅՕՑՅԻԵՈՑ.

Թեր

ի

-

ՔՅՅԲ/աՁ

ՈՏ:.ՇՇՔՃԽ ք.Ո.

ՍՀ, ԲքճճՅԻ, 1974. -

ՔԽՌ.

ՈՕԿԱՇՑՑՈԹԱՄՑ

Ճքե ԹԵ::, «թ. ԻՈՈՈՒՃ,

ՈքՕ:Շա0ՀԵԼԹԻ/Թ,Ոռքծքոշոքժոճոճ աթի ՁԱԱԳԽԽՈՃՃքճքՅոնւօՈ բքի եւ,ք. Լ ԴՈՐՃ, ՑԵու 24, 1976.

ՈՅյքՇՇՈՒ Ր.Ո.

Ոքօտաշօոծուտ:ՇՕղԵլ թ ՈՕԿՏՅԿ 8 ՒՔՈՒՎՕՑԵՐ:ԲՕրոո ճբճը816ե00 ԲՅՑԻՊՎԵԼ, 1ք. ԱԵՄՈԿՃ, ՑԵ. «4, 1976. Բոյոտ ութ ՈՕԿՑՕՑՑՈՑՒԽՑ Է Ո6:թօ68 1.Ռ. ՀՐբՕ( նամ8 ճՃքուԹաատ 60 67 ք. ԻՈ ՈՃ, 6եւտ. «Կ, ԲքոԲՅո, 1980. ՈճթօՇՈՒ

ԼԼ/Ք

ՇՕՈԾՔ

Բ

Ր.Ո.

-

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՈՕՎՅՅՀ

-

-

ՈւՈԾՈՒ ՐՐ.

-

ՉՓՓՓԵՈՈՅԱԾՇ

ՆԵ

ՈՉՔԱՇԼԵՐ:

ՔԻԾՇՑԱՒՑ

-

ս.

Ս3ղ.

ԹԵլո,

«ՈՇՎՅՕՏԹԱՅԵՄԹ",

"ԷԾՈՇ0",1982.

ԻՅԿԷԵՐԸ 1բյո0Բ «ՇՔՇՀԵԽՅ

Շճօթեւո«

Լ0Օքոէռ«ՇՈ08/»(՝

ՃԻ/, քի,

1985.

ն նրա հողի, բերրիության. մասին... Վասկացողություն աաա

Համառուռ

ո.3

ուանը

մասին... Հաջ

ակնարկ հողագիտությանզարգագմանպատմության

ռաւաան

աՔ

ն.

ԽՅԽԾԱՅՌՇԼԵՐԸ Ի18-

ՇՇՈԵՇԽԾ038ՄՇ186Ւ

ԻԵօ:

ՈՕԿՑՄԷՅ ՄքՅՀԿՅՈՒԾՇՈԵ

ԷյՈԵՐ/ք. /լօԲՔօՓծքճ1հՅողտոճՀեւ02ոսՇօՇճքԼ-ւտա. ՅՎԽԱՅՈՅՒԻ,1984.

"Ռօ«ԹԵԼ ՃՔԽՔԱՇԻՕ4

ՇՇՔ" (ոօը, քօոոուտԹթ ՅՈ/ՈԹՒՅ Ք.8., ՈՔ՛քօ6Քն

ԼԼ Ք Բ03088 ՒԼԵԼ), տր. "ՃՈՅՇՈՅՒ",

ԲքծՔՅԻ, 1976. ՈոՒծՇա աիՔԼՔ., (օոօրՅիօոտ ճել ԽՅՈրծքմաթոօճՈՕՎԵԾԵՇԱՇԵՈԾ,

Բ ՉՕՈՇՇ",

1983. (ոօղ քճրուլոթի ոքօգքօըօքկ ԽՅԺքՈԿՑՔՅ 11.Ը.) Խ.,

18քմ4Ռ08

Ներածություն...

ոթծո(Թ03թ03/ՉԱԿԵՐ: Խթքօոքրո-

(ոօր քտոճումծթի ոքո(իծօօօքՅճբճոժետ

Յ.ԽԼ.),

բաժին Սոռաջին ՀՈՂԵՐԻ

ԱՌԱՋԱՑՈՒՄԸ, ԿԱԶՄԸ ԵՎ ՎԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ...

.ա22

Աաաա Լեռնայինաւպարների հողմահարումը ո Գողին հողառաջացնող ՛հանբաբանական մեխանիկական լյազմը մանա աաա ամանակակու կան32 4ը Դողագոյացման պրոցեսիընդհանուրսխեմանԼԼ... ոու

մայրատեսակների «ե...

ու...

Նու

աան

աակ

Գողիպրոֆիլի ձնավորումը ն նրա մորֆոլոգիական (ձնաբանական)

հատկանիշները ԼԼ

աակականաաոաաաան ակ մադոակաու թական

ուան

ՎողագոյացմանԼվրոցեւ-»գործոնները... Գողին հողադաջացնող Գողիճրգանականնյութերը: Հումուսը ն

ս.82 ա.22

քիմիական կազմը... այրատեսակների ս

նն

նրա գյուղատնտեսական աԱ11.

.. սշանակությունը

Հողիկլանողականհատկությունները...

ապապ,աՔ6

բուֆերականության հատկությունը... ապանւան --

ՎՈողայինլուծույթի ռեակցիանն հողի

Օ9 Հողի ստրուկմտուրնան Լ.Լ... ամաս ողի ֆիզիկականու ֆիզիկամեխանիկական հատկությունները...........................105 111ՀԳողիօրայիռ հատկություննե ւա եւաեւ

անան

Լ...

ա

ակամա

նականակրակաան

դաշտային եեւ.

ւա

աոան

ամսական

կատարման աշխատանքների

Վողիխոնավության ազդեցությունը

վրա... ե նրա ռեժիմը կարգավորման ուղիները. Հողիջրային ւա.

Գողիծդային ռեժիմը, Վողի ջերմային Հողի սննդայինռեժիմը

Աշա

ն

եականաա

Հա

կկա

աաա

ԼԼ

ւու,

ն

աաա

.

ապան

աաաննուան ան աաա անաւնկն անական ուն

ջերմային ռեժիմը. հատկությունները ԼԼ

կաա

աաա

ջական

ը

ըա

Երկրորդ բաժին

ԾԱԳՈՒՄԸ, ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒՄԸ, ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԳՅՈՒՂԱՏԵՏԵՍԱԿԱՆ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄԸ

ՎՈՂԵՐԻ

Լւ...

ԵՎ

անկապ

օրինաչափությունները... կակաո

տեղաբաշխման Հողերիաշխարհագրական Վողերիկարգաբանդւմբ ունա

Լ...

ւնա

աաա

աոկա

նան

աւան,

ՀայաստանիհՌղերըւ. Հայաստանի հողերիձեավորմանբնական աաաջակմակաս կապուկ Անապատատափաստանային գոտու հողերը մարգագետնայինգորշ ոռոգելի) ա462 Աղուտ ն ալկալի հողերը ու դրանը Ալկալի աղուտ հողերի մելիորացիանն շրջակա հարցերը անկաակոակաւապմանա անկամ ըա ու ճահմացումից.............................236 Վողերիպահպանումըկրկնակի գոտու հողերը ((եռոճաշագանակագույն հողեր, Լեռնատափաստանային ճահճային հողեր)........................238 լեռնայինսնահողեր, մարգագեւոնասնահողեր, Լեռնաանտառային գոտու հողերը (լեռնային դարչնագույն, լեռնային գորշ անտառային. լեռնային ճմակարբոնատային անտառային) Մարգագետնատւսփաստանային խողեր ապակ աոան215

պայմանները

անկա

ապաւաա

ւ

աաա

աաա

կաա

աաա

ամ

կիսանապատային.. (գոր

մելիորացիան... միջավայրի պահպանության ռասա

ռասա

Լոու.

աղակալումից նական

անանկ

աաա

ե...

ոու...

մաան

Լեղնամարգագետնային հողեր

ԽՈղեր..... Գետահովտադարավանդային Սնանա իճից ազատված հողագգրունքտնելրր Վ.

եմ

ամա

աւա

ոա

«.280

աաա

Լա աւա ամա արաաա

Լ...

Հողերիմելիորացիանն կուլտուրականացումը ու... եո. աան ՀողերիմելիորացիայիվիճակըՀայաստանիՀանրապետությունում Հոդերիկուլտուրականածճան ագրոմելիորաւոիվ միջոցառումները.......................292 Բարքարոտ հողերիիրացումն ու կույտուրականացումը..............................,.....,...307

Գյուղատնտեսական կենդանիներիներքին ոչ հիվանդություններ վարակիչ -

-

Լ...

ԱՐԵ Յա 889

պայթարը օգտագործման ուղիները...

Ն ղիմողիան ադեն,

Հոդայինռեսուրսներիարդյունավետ

կապ

ապաս

ն հողերի ՀՎողօգտագործման առանձնահատկությունները բարձրացճանուղիները նոր արտադրողականության

հողայինհարաբերություններիպայմաններում...

Գիրքը հրատարակվումէ Հայկական Գյուղատնտեսական Ակադեմիայիպատվերով Գյուղատնտեսական բարեփոխումների աջակցությանծրագրիմիջոցներով: ղն

-

|

ա..23

Լո...

Հողերիագրոարտադրական խմբավորումը...

ադպկաաաաա

մակա

Վողերիպահպւռնումըքիմիական ն ուսդիոակտիվ աղտոտումիգ............................. 387 Հողերիվերակուլտիվազումըը նմաան նառ սակա անաաւնան Հողայիկկադաստրըն նրանչանակությունըԳյուղատնտեսական արտադրուբյանհամար .396 Հոդային քարտեզներըն դրանց. Օգտագործումը մեջ.. 412 «.427 ԼեռնայինՂարաբաղիՀանրապետության հողերը Վամառոտ ակնարկԱՊՀերկրների հողերիմասին... Գրականություն ԼԼ...

ւեւ

Գյուղատնտեսոթյան ապաս.

ամաս

Լ...

ե

աաաաա

ու.

Լ.Լ...

ԼԼ.

աաա

արս

ամա

աւա

աաա

աաա

|

ու.

աաա

'

աան

-

:

շո-՞

եք

,

ԱՍՈՂԻԿ

«ԱՍՈՂԻԿ»

հրատարակչություն

Ստորազրված Է տսպազըոբյան25.09.2000թ. Տպազրիության ելսնակը ոիվագրաֆիւս Ֆորմատ՝ 608416

Թուղք՝ օֆսեթ

Պատվել: Ի2:36 Տպաքանակ՝ 700.

Տպագրվածէ «ԱՍՈՂԻԿ» ՍՊԲ-ի տպարանի:մ: Ք. Երեան. Ավան. Ձարենցի 922 Հեռ,

Է-

(ոճ

28.22.09

1: 255754

40.49.42

ԽՈՑ ճւտ.Յա