Հողային կադաստր

Ա.Ս. ԵԶԵԿՅԱՆ, Պ.Ս.ԷՖԵՆԴՅԱՆ

ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐ

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՀՏԴ 336.211.1 (07) ԳՄԴ 65.9 (2) 32-5 ց73 Ե 193 Հաստատված է Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի կողմից Գրախոսներ`

գյուղ. գիտ. դոկտոր գյուղ. գիտ. դոկտոր տնտ. գիտ. թեկնածու

Հ.Ղ.Ղազարյան Ռ.Ռ.Մանուկյան Հ.Վ.Մկրտչյան

Խմ ագիր` Ց.Վ.Պողոսյան

ԵԶԵԿՅԱՆ Ա.Ս., ԷՖԵՆԴՅԱՆ Պ.Ս.

Ե 193 ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐ. Դասագիրք ուհերի համար: - Եր.: ՀՊԱՀ, 2008: - 286 էջ: Դասագիրքը գրված է «Հողային կադաստր» առարկայի ուսումնական ծրագրին համապատասխան ն նախատեսված է ուհերի ու քոլեջների ուսանողների, մագիստրանտների, ասպիրանտների համար: Այն կհետաքրքրի նան հողային պաշարների արդյունավետ օգտագործման հարցերով զ աղվող մասնագետներին ն ոլորտի ղեկավարներին:

ԳՄԴ 65.9 (2) 32-5 ց73

IՏBN 978-9939-54-000-9 Օ Ա.Ս.Եզեկյան, Պ.Ս.Էֆենդյան, 2008 թ. Օ Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2008 թ.

ՆԱԽԱԲԱՆ Հողը հասարակության կենսագործունեության հիմքն է, գյուղատնտեսական արտադրության գլխավոր միջոցը ն ունի իր գինը: Ինչպես յուրաքանչյուր արտադրական ռեսուրսի, այնպես էլ հողի գինը շուկայական տնտեսության պայմաններում ձնավորվում է պահանջարկի ն առաջարկի հարա երակցության հիման վրա: Հողային սահմանափակ պաշարների արդյունավետ օգտագործման, հողային հարա երությունների ն հարկային քաղաքականության կարգավորման գործում կարնոր նշանակություն ունի հողի տնտեսական գնահատումը: Հայաստանի Հանրապետությունում էապես մեծացել է ագրարային, մասնավորապես` հողային հարա երությունների տնտեսական, սոցիալական ու քաղաքական նշանակությունը, հատկապես` երրի հողերի խիստ սահմանափակության ն պարենային անվտանգության տեսակետից: Հողային կադաստրը կոչված է ստեղծել հողերի քանակական, որակական, տնտեսական ն իրավական ճշգրիտ տեղեկությունների համակարգ: Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո հանրապետության ոլոր հողերը դարձան պետության սեփականությունը: Հողի մասին ստույգ տեղեկատվության հիման վրա որոշվում էր հողային կադաստրի ովանդակությունն ու դրա վարման կարգը: Հողային կադաստրն իրենից ներկայացնում էր հողի մասին տեղեկատվության ամփոփ տեղեկագիրք: Պետական միջոցների հաշվին պար երա ար կատարվում էին գյուղատնտեսական հողատեսքերի, հողօգտագործողների գրանցում, քանակական, որակական հաշվառում ն տնտեսական գնահատում: Հողերի մյուս կատեգորիաների համար (քաղաքների, նակավայրերի, տրանսպորտի, արդյունա երության ն այլն) հողային կադաստրները վարում էին խոշորացված տվյալներով: Հողերի կատեգորիաների, սեփականատերերի, մեկ անձից մյուսին տրամադրելու ցանկացած փոփոխությունները կատարվում էին կառավարական մարմինների որոշումների հիման վրա ն ամրագրվում հողօգտագործման իրավունքի պետական ակտերով: Հայաստանում անկախության հռչակումից ի վեր հողային հարաերություններն էապես փոխվեցին: Գյուղատնտեսական նշանակության հողերի զգալի մասը տրամադրվեց գյուղացիական տնտեսություններին: Ձնավորվեցին մասնավոր սեփականության վրա հիմնված նոր տնտեսական հարա երություններ, հիմնադրվեց հողի շուկա, ակտիվացավ հատկապես փոքր հողամասերի առք ու վաճառքը: Նախկինում մշակված հողային կադաստրում ացակայում էին ներկայիս յուրաքանչյուր գյուղացիական տնտեսությանը պատկանող հողակտորի գտնվելու տեղի, սահմանակից հողօգտագործողների, հողի որակական նութագրման ն տնտեսական գնահատման վերա երյալ

տվյալները: Նման պարագայում ծագում էին մշտական սահմանային վեճեր, որոնք հաճախ հնարավոր չէր լուծել փոխադարձ համաձայնությամ : Վերջին տասնամյակների ընթացքում նական ու անտրոպոգեն գործոններն էապես ազդել են հողային, ջրային, անտառային ն նական այլ պաշարների վրա: Հողերի աղտոտվածությունը, հողատարումն ու ացասական այլ երնույթներ ընդունել են այնպիսի աղետալի մասշտա ներ, որ հողերի երրիության ն էկոլոգիական հավասարակշռության վերականգնումն անհնար է առանց նապահպանական լուրջ միջոցառումների իրականացման: Մեծ քանակությամ գյուղատնտեսական հողեր վերածվել են այլ հողատեսքերի ն չեն օգտագործվում ըստ նշանակության: Արարատյան հարթավայրի հողերի երկրորդային աղակալումն ու գերխոնավացումը, օրգանական նյութերի պաշարների նվազումը ն ացասական այլ երնույթներ պահանջում են կատարել հողերի համակողմանի ուսումնասիրություն: Այժմյան պետական հողային կադաստրն իր մեջ ներառում է սեփականության (հողօգտագործման) իրավունքի գրանցում, հողերի քանակական, որակական հաշվառում ն տնտեսական գնահատում` ապահովելով հողօգտագործման ոլոր մակարդակներում անհրաժեշտ տվյալների հավաքում, վերամշակում ն պահպանման միասնական մեթոդա անություն, տվյալների հավաստիություն: Դա հնարավորություն է տալիս պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմիններին հիմնավոր որոշումներ կայացնել` յուրաքանչյուր համայնքի, մարզի ն ամ ողջ հանրապետության տնտեսական ն սոցիալական զարգացման համար: Պետական հողային կադաստրի օ յեկտը հանրապետության ամողջ հողային ֆոնդն է` անկախ դրա օգտագործման նույթից ն սեփականության ձներից: Հողային կադաստրը վարում են ինչպես վարչատարածքային, այնպես էլ լանդշաֆտաէկոլոգիական միավորների առումով` պայմանով, որ յուրաքանչյուր հողօգտագործում լիովին ապահովված լինի հողային կադաստրին վերա երող անհրաժեշտ տեղեկատվությամ : Հողային պաշարների արդյունավետ օգտագործման, հողային հարա երությունների կարգավորման, հողագույքային տնտեսական համալիրի ճիշտ ղեկավարման նպատակով` հողերի վերա երյալ տվյալների հավաքումը, մշակումն ու պետական հողային կադաստրի վարումն ապահովելու համար, ստեղծվել է ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտե` իր համապատասխան ստորա աժանումներով: Այդ կոմիտեն մեծ ծավալի աշխատանքներ է իրականացնում հողերի ն անշարժ գույքի քարտեզագրման, հողերի քանակական հաշվառման, անշարժ գույքի կադաստրի տեղեկատվական անկի (շտեմարանի) ստեղծման, մեթոդա անության մշակման ն կադրե4

րի վերապատրաստման ուղղությամ : Հանրապետության ոլոր մարզերում ն մեծ քաղաքներում ստեղծվել է կադաստրին վերա երող տեղեկատվության հավաքման, մշակման ն պահպանման լայն ցանց: Այժմ հողային կադաստրի համակարգում աշխատանքներ են տարվում հողերի հետազոտության, մոնիտորինգի, որակական նութագրման, տնտեսական գնահատման ն գնի որոշման նպատակով: Ստույգ ն արժանահավատ տվյալներ են տրամադրվում պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմիններին, հողօգտագործողներին, գյուղատնտեսական ձեռնարկություններին, ընկերություններին, որոնք հնարավորություն են ստանում մշակել հողային հարա երությունների կարգավորման, ղեկավարման, տարածքների արդյունավետ կազմակերպման, հողերի երրիության արձրացման, շրջակա միջավայրի պահպանության գիտականորեն հիմնավորված միջոցառումներ: * *

*

Սույն դասագրքի նյութը շարադրված է «Հողային կադաստր» առարկայի ուսումնական ծրագրին համապատասխան: Հիմնական տեսական ն գործնական դրույթները մատուցվում են թվային տվյալների ն աղյուսակների տեսքով, ինչը թույլ կտա ավելի լավ յուրացնել առարկան: Հաշվի առնելով, որ նման դասագիրք հանրապետությունում հրատարակվում է առաջին անգամ, այն չի կարող զերծ լինել թերություններից ն ացթողումներից: Հեղինակները պատրաստակամորեն կընդունեն ոլոր դիտողություններն ու դրանք հաշվի կառնեն դասագրքի վերահրատարակման ժամանակ: Հեղինակները շնորհակալություն են հայտնում ոլոր նախագծահետազոտական, գիտաարտադրական հողաշինարարական կազմակերպություններին, հողերի օգտագործման, պահպանման, արելավման հարցերով զ աղվող մասնագետներին, ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի, դրա ստորա աժանումների ղեկավարներին ու մասնագետներին, «Հողշինմոնիտորինգ» ՊՈԱԿ-ի ղեկավարներին, առանձին աժինների, մասնավորապես` հողերի գնահատման աժնի մասնագետներին` սույն դասագրքի առանձին գլուխների ու աժինների ձնակերպմանն օժանդակելու ն անհրաժեշտ նյութեր տրամադրելու համար:

ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայաստանի Հանրապետության ոողային օրենսգրքի 33-րդ հոդվածում նշվում է. «Անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրը հողամասերի ու դրանց վրա ամրակայված անշարժ գույքի հաշվառման, նական, տնտեսական ն իրավական կարգավիճակի, տեղա աշխման ու չափերի, դրանց որակական նութագրերի, իրավական ռեժիմի, սեփականության ն այլ գույքային իրավունքների ու դրանց սահմանափակումների պետական գրանցման, անշարժ գույքի գնահատման հավաստի տեղեկությունների համակարգ է»:

«Կադաստր»

նշանակում է հարկման ենթակա առարկաների ցուցակ, հաշվառման ձն: Հ : Հողային կադաստրի նույթը, նշանակությունն ու ովանդակությունը ձնավորվում են` ելնելով տվյալ երկրի հասարակական ու տնտեսական հարա երությունների զարգացման առանձնահատկություններից, արտահայտում իշխող հասարակական հարա երությունների շահերը ն ծառայում դրանց: Պատմականորեն հողային կադաստրն առաջացել է հողի մասին տեղեկություններ ստանալու օ յեկտիվ անհրաժեշտությունից: Պետության համար հողը միշտ էլ եղել է եկամտի կարնոր աղ յուր ն դրա հետ կապված` տար եր կարգի հարկումների օ յեկտ: Ուստի անհրաժեշտություն է առաջացել ստեղծել հողերի հաշվառման, այնուհետն` հողերի գնահատման, այսինքն` հողակադաստրային փաստաթղթեր: Յուրաքանչյուր պատմական ժամանակաշրջան ունեցել է հողային կադաստրի վարման առանձնահատուկ կարգ ու կազմակերպական իմաստ: Դրա առանձին աղկացուցիչ մասերը միանգամից չեն ստեղծվել ու ձնավորվել: Հասարակության զարգացման վաղ շրջանում կատարվել է հողերի պարզ հաշվառում: Աստիճանա ար զարգացել ն կատարելագործվել են հողերի հաշվառման, խմ ավորման ն գնահատման մեթոդները, սկզ ունքները ն ուսումնասիրման եղանակները:

Հողային հարա երությունների արեփոխումների ընթացքում հողային կադաստրի ովանդակությունը զգալիորեն ընդլայնվել է: Ներկայումս պետական հողային կադաստրը նութագրվում է որպես հողի ն անշարժ գույքի վերա երյալ ազմանպատակ, ազմա նույթ ն տար եր մակարդակի անհրաժեշտ ու ստույգ տեղեկությունների համակարգ, որի շնորհիվ պետականորեն կարգավորվում են հողային հարա երությունները: Այդ համակարգը պետք է ապահովի հողային կադաստրի հաշվառման օ յեկտների առաջացման, գոյատնման կամ գոյության դադարեցման փաստի պետության կողմից ընդունումն ու հավաստագրումը: Հողը նութագրվում է տարածականությամ , ռելիեֆով, հողային ծածկույթով, ուսականությամ , ջրերով, որոնք ձնավորում են լանդշաֆտների որոշակի տիպեր: Որպես այդպիսին` հողը մարդու կենսագործունեության պայմաններն ապահովող սոցիալ-տնտեսական ն էկոլոգիական կատեգորիա է: Որպես նական պաշար` հողը`  մարդու գոյության հիմքն է, նրա կենսական կարիքների ավարարման աղ յուրը, մարդկային սերունդների գոյատնման կարնորագույն պայմանը,  ոլոր կենսահամակեցությունների ( իոցենոզ) ն կենսոլորտի գլխավոր օղակը,  նության գեղեցկության ն հարատնության հիմնական աղյուրը: Հողը կարնոր դեր է խաղում մարդու աշխատանքային գործունեության ընթացքում: Մարդն իր աշխատանքով ստեղծում է ույսերի ն կենդանիների զարգացման համար անհրաժեշտ պայմաններ, մշակում է հողը, արելավում դրա ֆիզիկական, կենսա անական ն քիմիական հատկությունները: Որպես աշխատանքի միջոց` հողը նութագրվում է երրիությամ ն մշակա ույսերի երքատվությամ , որպես աշխատանքի առարկա` այնպիսի հատկություններով, որոնցով պայմանավորված են մեքենայացված աշխատանքների անցկացման տեխնոլոգիան ն ուսաուծական մթերքի արտադրության վրա կատարված ծախսերի մեծությունը: ՈՒստի հողը գյուղատնտեսության ն անտառային տնտեսության գլխավոր ն համընդհանուր արտադրամիջոցն է ն միաժամանակ հանդես է գալիս որպես աշխատանքի միջոց ն առարկա` գյուղատնտեսական հողահանդակների ն անտառային զանգվածների տեսքով: Շուկայական պայմաններում հողը դառնում է սեփականության օ յեկտ (անշարժ գույք), որը գնահատվում է արժեքային կատեգորիաներով (հողի հարկ, վարձավճար, նորմատիվային, շուկայական ն գրավային գներ ն այլն):

Մեր հանրապետության տնտեսական համակարգում նս հողը հանդես է գալիս որպես մարդկանց գործունեության տարածական հիմք (ոչ գյուղատնտեսական ճյուղերում), որպես աշխատանքի առարկա (գյուղատնտեսության մեջ ն օգտակար հանածոների արդյունա երությունում), որպես արտադրության ն աշխատանքի միջոց (գյուղատնտեսության ն անտառտնտեսության մեջ), որպես անշարժ գույքի տարր ն որպես նական համակարգի աղկացուցիչ մաս: Այդ պատճառով էլ հողը համարվում է նական, տարածական, էկոլոգիական, տնտեսական, սոցիալական, տեխնոլոգիական գործոնների միահյուսման արդ համակարգի արդյունք: Արտադրության այլ միջոցների համեմատությամ ` հողն ունի մի շարք առանձնահատկություններ. այն չի տեղափոխվում ու չի վերարտադրվում, ոչնչով չի փոխարինվում, ֆիզիկապես ն արոյապես չի մաշվում, տարածականորեն սահմանափակ է, իսկ ճիշտ օգտագործման դեպքում արձրանում է նրա երրիությունը: Հողը մյուս արտադրամիջոցներից տար երվում է նան նրանով, որ երկարատն օգտագործման միջոց է: Դա նշանակում է, որ հողի ներուժը մեկ արտադրական ցիկլի ընթացքում չի սպառվում: Հողը կարող է միաժամանակ օգտագործվել տար եր նպատակներով ն տար եր ձնով հատուցել ներդրված աշխատանքն ու կապիտալը: Ի տար երություն արտադրության այլ միջոցների` դրա օգտագործման վրա զգալի ազդեցություն են թողնում երկրում ընդունված իրավական, արոյական ն սոցիալական նորմերը: Հողն առանցքային տեղ է զ աղեցնում նության այլ աղկացուցիչ մասերի շարքում: Դա է պատճառը, որ անտառային, ջրային, օգտակար հանածոների, կենդանական, ուսական ն պետական այլ կադաստրների համեմատությամ հողային կադաստրի նշանակությունն անհերքելի է, քանի որ մնացած ոլոր նական ռեսուրսները տարածականորեն կապված են կոնկրետ հողային զանգվածների հետ: Բացի այդ, անտառի, ջրի, շենքերի, շինությունների, կենդանական ն ուսական աշխարհի ն նական ու անտրոպոգեն այլ ռեսուրսների որակական ու քանակական նութագրերը, ինչպես նան դրանց օգտագործման հնարավորությունները մեծապես կախված են հողային զանգվածների նութագրերից: Հողային կադաստրը հատուկ տեղ է զ աղեցնում նան ջրային, անտառային, քաղաքաշինական ն այլ թեմատիկ կադաստրների շարքում: Դրանց վարման ժամանակ, տեղեկատվության հավաքագրման համար, հաշվի են առնվում հետնյալ պայմանները`  հողային կադաստրի օ յեկտը ամ ողջ հանրապետության հողային ֆոնդն է` անկախ դրա գերատեսչական պատկանելությունից, սեփականության, նպատակային օգտագործման ձներից,

 օրենսդրության համաձայն` պետական հողային կադաստրի հիման վրա ձնավորվում են հողակադաստրային օ յեկտներ ն դրանց սահմաններում կատարվում է պետական կադաստրային հաշվառում ն որոշվում են իրավունքները: Կադաստրային հաշվառման առաջնային միավոր է համարվում հողամասն` իր ստորգետնյա ն վերգետնյա տարածություններով` ներառյալ դրա հետ սերտորեն կապված այլ անշարժ գույքն ու օ յեկտները: Այդ հողամասը պետք է ունենա իրավա անորեն ճանաչված ն հաստատագրված սահմաններ, մակերես, տեղադրվածություն, իրավական կարգավիճակ, կադաստրային համար, նպատակային նշանակություն, օգտագործում ն այլ նութագրեր,  պետական հողային կադաստրն ապահովում է հողերի վարչական ն տարածքային հասցեների գրանցումը, հողային հարա երությունների կոնկրետ օ յեկտների ու սու յեկտների, ինչպես նան դրանց հետ կատարվող ընթացիկ փոփոխությունների հաշվառումը,  պետական հողային կադաստրը կոնկրետ օ յեկտի գոյության ն դրա նկատմամ սեփականության իրավունքի ապացույցն ապահովող միակ պայմանն է: Օ յեկտի կամ դրա նկատմամ իրավունքի առաջացման, գոյության կամ դրա դադարեցման փաստը հետագայում կարող է վիճարկվել միայն դատական կարգով,  պետական հողային կադաստրն օրենսդրորեն կարգավորում է գոյություն ունեցող հողային հարա երությունները,  պետական հողային կադաստրը օրենսդիր ն գործադիր մարմիններին, դրանց կառույցներին, իրավա անական ն ֆիզիկական անձանց տրամադրում է հողակադաստրային հավաստի տեղեկատվություն, նան տեղեկատվական աջակցություն ցուցա երում գերատեսչական թեմատիկ կադաստրներին,  պետական հողային կադաստրի տվյալները պարտադիր կիրառվում են անշարժ գույքի պետական գրանցման ն դրա հետ գործարքների կատարման, հողային վեճերի լուծման, անշարժ գույքի արժեքային նութագրերի սահմանման, հողերի օգտագործման ն հողաշինարարության պլանավորման անցկացման, կառավարչական որոշումների ընդունման, հողերի նկատմամ իրավա անական ն ֆիզիկական անձանց իրավունքների պաշտպանության ն այլ դեպքերում: Պետական հողային կադաստրի տվյալների օգտագործումը հնարավորություն է տալիս լուծել այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են` անկա9

յին ակտիվների կառավարումը, անշարժ գույքի սեփականաշնորհումը, էկոլոգիական, տնտեսական, ժողովրդագրական ն սոցիալական իրավիճակի վերլուծությունը, տարածքների զարգացման կառավարումը, տարեր միջոցառումների պլանավորումն ու կազմակերպումը, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատումը, անշարժ գույքի հետ կապված գործարքները ն հողի շրջանառության ձնավորումը, վիճակագրական տվյալների վերահսկումը, նակչությանը իրազեկ դարձնելը, արժեթղթերի շուկայի ձնավորումը, անշարժ գույքի տեղա աշխվածության որոշումը, հողամասերի արդյունավետ օգտագործումն ու պահպանումը ն այլն:

Այսպիսով` պետական հողային կադաստրը հանրապետության հողային ֆոնդի, դրա վարչատարածքային միավորների (մարզ, համայնք), առաջնային օ յեկտների ն սու յեկտների կադաստրային հաշվառման միասնական պետական ազմաստիճան կառավարչականտեղեկատվական համակարգ է, որը հասարակության կողմից ընդունված գաղափարների, տնտեսական, սոցիալական, արոյական ն էթնիկ նորմերի վրա հիմնված` հողային հարա երությունների պետական կարգավորման հիմնական մեխանիզմներից մեկն է:

Հողային կադաստրի նագավառում կատարվող հետազոտությունների ն հիմնախնդիրների արդությունը թույլ է տալիս այն անվանել գիտություն, որն ուսումնասիրում է երկրի հողային ֆոնդի ընդհանուր նութագիրը, դրա ձնավորման ն զարգացման օրինաչափությունները, ստեղծում միասնական պետական տեղեկատվական համակարգ` դառնալով հողաիրավական ն նյութական հարա երությունների տարածական հիմք, համընդհանուր արտադրության միջոց ն նական պաշար: Որպես կազմակերպական-կառավարչական գործողութունների ն միջոցառումների համակարգ` հողային կադաստրը կարելի է համարել հողակադաստրային կոնկրետ միջոցառումների, գործողությունների ն աշխատանքների ամ ողջություն, ըստ որի կատարվում է հողերի հաշվառում ն գնահատում, սեփականատերերի ն հողօգտագործողների գրանցում: Այժմ հանրապետության հողային կադաստրը ներառում է անհրաժեշտ տեղեկություններ ն փաստաթղթեր` հողերի իրավական վիճակի, դրանց քանակական ն որակական հաշվառման, տնտեսական գնահատման, տեղա աշխվածության, որակական նութագրի, արժեքի մասին` ըստ հողերի տիրապետման, տնօրինման ն հողօգտագործման, հողերի նպատակային նշանակության` կատեգորիաների: Այսպիսով` պետական հողային կադաստրը աղկացած է հետնյալ հիմնական մասերից` հողատիրապետման, հողի տնօրինման ն հողօգտագործման գրանցում, հողային ֆոնդի քանակական ն որակական հաշվառում, հողի ոնիտում ն հողերի տնտեսական ն արժեքային գնահատում (նկ. 1):

Հողային կադաստր Հողերի նկատմամ սեփականության (օգտագործման) իրավունքի գրանցում Հողերի քանակական հաշվառում

Հողերի կադաստրային գնահատում

Հողերի հաշվառում

Հողերի որակական հաշվառում

Հողերի ոնիտում

Հողերի տնտեսական գնահատում

Հողերի արժեքային գնահատում Նկ. 1. Հողային կադաստրի աղկացուցիչ մասերը:

ՊԵՏԱԿԱՆ ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐԸ

2.1. ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ԳԻՏԱԿԱՆ ՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐԸ

Հողային կադաստրը նպատակաուղղված պատմական գործընթաց է: Հնուց ի վեր մարդկային հասարակությունը հողերի նկարագրման, դասակարգման, գնահատման կարիք է զգացել: Դեռնս նախնադարյան հասարակարգում մարդիկ որոշակի հողամասերից սնունդ են հայթայթել, դրանց վրա կացարաններ կառուցել ն այդ նագավառում իրենց կուտակած գիտելիքներն ու փորձը փոխանցել հաջորդ սերունդներին: Ժամանակի ընթացքում հողերի օգտագործումը, հաշվառումը, հիմնական հատկությունների նկարագրումը, հողամասերի գնահատումը դառնում է ավելի կազմակերպված: Հողերի հաշվառման, աշխման, հողային պաշարների գնահատման գործընթացի արդացումը, հողային հարա երությունների զարգացումը մշտապես պահանջում են հողագնահատման աշխատանքների նկատմամ գիտական մոտեցումների ու եղանակների կատարելագործում: Գիտական առումով` հողային կադաստրն ունի հետնյալ առանձնահատկությունները`  հողային կադաստրը ժամանակի ն տարածության մեջ անընդհատ իրականացվող գործընթաց է,  այն պահանջում է անհրաժեշտ տեղեկատվության հավաքում, վերլուծություն ն օգտագործում, ինչի արդյունքում լուծվում են հողի ն դրա հետ անխզելիորեն կապված անշարժ գույքի գնահատման խնդիրները,  շուկայական հարա երությունների պայմաններում հողային կադաստրի արդյունքներն ազդում են հողային պաշարների ն տնտեսության մյուս ճյուղերի կառավարման մեխանիզմների կատարելագործման վրա,  հողային կադաստրի ուսումնասիրման առարկան հողն է` իր հատկություններով` որպես նյութական արիքների աղ յուր ն արտադրության համընդհանուր միջոց: Հողային կադաստրին կարելի է տալ հետնյալ նորոշումը. Հողային կադաստրը գիտություն է հողի` որպես արտադրության համընդհանուր միջոցի գնահատման ձների ն մեթոդների համակարգման, տեղեկատվական ապահովման օ յեկտիվ օրինաչափությունների մասին` տնտեսավարող սու յեկտի կողմից հողօգտագործման օ յեկտի վրա իրականացվող նպատակաուղղված ներգործության ընթացքում:

Մյուս կողմից` հողային կադաստրը հողային ֆոնդի իրավական, նական ն տնտեսական վիճակի, օգտագործման ն պահպանության վերա երյալ տեղեկությունների ամ ողջություն է: Այդ տեղեկությունների հավաքումն ու համակարգումը իրականացվում է միասնական մեթոդիկայով, որն ապահովում է հողային ֆոնդի նութագրման հետնյալ կողմերը`  հողերի աշխումն ըստ հողային իրավունքի սու յեկտների (տեղեկություններ` թե ում ն ինչ իրավունքով են պատկանում առանձին հողամասերը կամ հողային ֆոնդի զանգվածները),  հողերի աշխումն ըստ նպատակային օգտագործման կատեգորիաների (տեղեկություններ այն մասին, թե տնտեսության որ ճյուղում են օգտագործվում հողերը` ելնելով դրանց նապատմական ն տնտեսաէկոլոգիական հատկություններից),  հողերի որակական վիճակն` ըստ տնտեսական օգտագործման համար էական նշանակություն ունեցող որոշակի հատկանիշների,  հողի արտադրողական հատկությունների գնահատումը` ելնելով երրիությունից: Հողային օրենսդրության ն նորմատիվային ակտերի համաձայն` հողային կադաստրի հիմնական նպատակն է ապահովել ոլոր հողերի արդյունավետ օգտագործումն ու պահպանումը, հողի սեփականատերերի ն հողօգտագործողների իրավունքների պաշտպանությունը, հողի հարկի սահմանման ն քաղաքացիական շրջանառության մեջ հողի մասնակցության համար օ յեկտիվ հիմքերի ստեղծումը: Հողակադաստրային տվյալների միասնությունն ու համադրելիությունն ապահովվում է կադաստրի վարման սկզ ունքների ու մեթոդների միասնականության, ինչպես նան հողակադաստրային փաստաթղթերի միասնականացման շնորհիվ: Հողային կադաստրը, որպես ոլոր հողերի վերա երյալ տեղեկությունների ամ ողջություն, իրականացվում է տարածքային, անտառային, ջրային ն նական այլ պաշարների կադաստրների հետ` համատեղելիության սկզ ունքի ն փոխադարձ սերտ կապի հիման վրա: Հողի սեփականության ն հողօգտագործման նագավառում, շուկայական հարա երությունների զարգացման պայմաններում, հողը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես տնտեսավարման, այլ նան որպես շուկայական շրջանառության մեջ ներգրավված անշարժ գույքի հատուկ առարկա: Այս դեպքում հողակադաստրային տեղեկատվությունը հիմք է հանդիսանում հողի արժեքի գնահատման համար, եր հողի շուկան ն շրջանառությունը գործում են նորմալ պայմաններում:

2.2. ՊԵՏԱԿԱՆ ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ՆՊԱՏԱԿԸ

Պետական հողային կադաստրի օ յեկտն է Հայաստանի Հանրապետության միասնական հողային ֆոնդը: Պետական հողային կադաստրի առարկան հողային ֆոնդի նական վիճակի մասին անհրաժեշտ ն հավաստի տեղեկատվության պետական ազմանպատակ համակարգի ստեղծումն է ու գործողության մեջ դնելը: Պետական հողային կադաստրը անհրաժեշտ պայմաններ է ապահովում` հողերի արդյունավետ օգտագործման հետ կապված հետնյալ խնդիրները լուծելու համար`  հողային հարա երությունների ն հողօգտագործման խնդիրների կարգավորում,  ներդրումային ն հարկային քաղաքականության իրականացում,  հողերի օգտագործման ն պահպանման նպատակով տար եր տիպի պլանների ն նախագծերի մշակում,  հողային իրավունքի սու յեկտների տնտեսական ն այլ նույթի գործունեության գնահատում,  օպերատիվ ն կայուն հողային շրջանառության ստեղծում,  հողամասերի նկատմամ ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց իրավունքների պաշտպանություն ն հողային վեճերի լուծում,  հողօգտագործող ֆիզիկական ն իրավա անական շահագրգիռ անձանց հողակադաստրային տեղեկատվության տրամադրում` հողի շրջանառություն ապահովելու համար,  հաշվառման օ յեկտի գոյության կամ գոյության դադարեցման փաստի` պետության կողմից ճանաչում,  հողերի պետական հաշվառում, դրանց օգտագործման ն պահպանման հսկողության իրականացում,  հողային պաշարների օգտագործման պլանավորում ն կարգավորում,  հողերի ճիշտ գնահատման հիման վրա հողի վարձի սահմանում,  անշարժ գույքի նկատմամ իրավունքների ն դրա հետ կապված գործարքների պետական գրանցման ապահովում: Այս տեսակետից պետական հողային կադաստրի վարման խնդիրն է հավաքել, խմ ավորել, ընդհանրացնել, թարմացնել, պահպանել ն հողօգտագործողներին տրամադրել հողի ն դրա վրա տեղադրված անշարժ գույքի վերա երյալ ստույգ ն հավաստի տեղեկատվություն:

2.3. ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ԱՌԱՐԿԱՆ ԵՎ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

«Հողային կադաստր» առարկան ուսումնասիրում է հողի` որպես արտադրության համընդհանուր միջոցի գնահատման եղանակներն ու մեթոդներն ապահովող, խմ ավորող ն մշակող տեղեկատվական համակարգի ստեղծման օրինաչափությունները: Տեղեկատվական համակարգի ստեղծման օրինաչափություններն ի հայտ են գալիս կադաստրի առարկայի (հողային տարածք, հողամաս ն այլն) վրա տնտեսավարող սու յեկտի նպատակաուղղված ներգործության ընթացքում: Հողային կադաստրի իրավական, տնտեսագիտական, տեխնիկական կողմերի արդացումը` էկոլոգիական դիտարկումների ուժեղացման հետ մեկտեղ, պահանջում են մշտապես կատարելագործել դրա վարման եղանակներն ու մեթոդները` հողօգտագործման ոլոր մակարդակներում (հողամաս, ձեռնարկություն, շրջան, քաղաք, մարզ, հանրապետություն): Այդ խնդիրների լուծման գործում կարնորվում է հողային կադաստրի տար եր նագավառներն ուսումնասիրող այլ առարկաների դերը (հողային պաշարների օգտագործման կանխատեսում, հողերի համակարգված դիտարկման գիտական հիմունքներ, հողային իրավունք ն այլն): Հողային կադաստրը որպես գիտություն գլխավորապես օգտագործում է տնտեսագիտական ուսումնասիրությունների ն մաթեմատիկական մոդելավորման մեթոդները, այն է` վիճակագրական, մենագրական, հաշվարկակոնստրուկտիվ, տնտեսագիտամաթեմատիկական, գիտական կանխատեսման փորձարարական մեթոդներ (դինամիկ շարքեր, էքստրապոլյացիա, ազմությունների տեսություն, ուղեղային գրոհի, փորձագիտական գնահատականների մեթոդներ ն այլն): Վիճակագրական մեթոդն օգտագործվում է փաստացի նյութերի հավաքագրման ն խմ ավորման ժամանակ` հողային կադաստրի օ յեկտի վերա երյալ տվյալների գիտական վերլուծության կիրառումով: Մենագրական մեթոդը ծառայում է առանձին տիպիկ երնույթների, փաստերի, նպատակների ուսումնասիրման ն մշակման համար: Այդ ընթացքում, սովորա ար, ազմակողմանիորեն ուսումնասիրվում են լավագույն, առաջավոր տնտեսությունները` դրանց փորձը տարածելու նպատակով: Վիճակագրության մեջ որոշակի առարկայի ուսումնասիրման համար ելակետային տեղեկատվության ստացումը կոչվում է դիտարկում: Այն զանգվածային տվյալների պլանաչափ հավաքագրման գործընթաց է: Վիճակագրական դիտարկման ձներից են հաշվետվությունն ու հաշվեգրումը: Վիճակագրական դիտարկումները լինում են անընդհատ (ընթացիկ) ն ընդհատվող: Ընթացիկ դիտարկման ժամանակ ուսումնասիրվում է

առարկայի փոփոխությունների ամ ողջ գործընթացը, այսինքն` իրականացվում է առարկայի համակարգված դիտարկում: Ընդհատվող դիտարկումը լինում է պար երական ն միանվագ: Պար երականն անցկացվում է որոշակի ժամկետից հետո (օրինակ` հողերի ուսումնասիրություն, հատակագծաքարտեզագրական նյութերի ճշգրտում ն այլն): Միանվագ դիտարկումներն անցկացվում են` առարկան որոշակի ժամկետում կամ հատուկ առաջադրանքով ուսումնասիրելու նպատակով: Վիճակագրական դիտարկումները լինում են համատարած, եր վերլուծության են ենթարկվում առարկայի ոլոր նութագրերը, ն ոչ համատարած, եր ընդգրկվում է միավորի մի մասը: Վիճակագրական դիտարկման ժամանակ կիրառվում են տար եր մեթոդներ` հիմնական զանգվածի (ընտրվում են օ յեկտի հիմնական միավորները), ընտրանքային ն մենագրական: Վիճակագրական դիտարկման հիմնական եղանակներն են անմիջականը (հողակադաստրային փաստաթղթերի անհատական լրացում) ն հարցումայինը (հարցման հիման վրա ստացված տվյալների գրանցում): Դինամիկ շարքերի մեթոդն իրենից ներկայացնում է այնպիսի թվային ցուցանիշների դասակարգում, որոնք արտացոլում են ամ ողջության միավորների թվի կամ հատկանիշների մեծության փոփոխությունները ժամանակի ընթացքում: Ինդեքսային մեթոդն է անմիջականորեն չգումարվող տարրերից աղկացած, տնտեսական արդ երնույթների թվային նութագրերի համեմատության արդյունքում ստացված միջին հարա երական ցուցանիշների հաշվարկումը: Զուգահեռ շարքերի կամ առարկայի հատկանիշների տվյալների համադրելիության մեթոդ: Հաշվեկշռային մեթոդը կիրառվում է գումարային հավասար ցուցանիշների համեմատության դեպքում: Վերլուծական խմ ավորումների մեթոդը կիրառվում է տար եր հատկանիշների միջն փոխադարձ կապերը վերլուծելու ժամանակ: Բարդ երնույթների ազմագործոն վերլուծության առավել կատարյալ մեթոդներից է կոռելյացիոն վերլուծության մեթոդը:

2.4. ՊԵՏԱԿԱՆ ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ՎԱՐՄԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Պետական հողային կադաստրի վարման հիմնական սկզ ունքներն են. 1. Բազմանպատակ ն ազմաստիճան նույթը: Պետական հողային կադաստրը հանրապետության հողային պաշարների ն վարչատա16

2. Պետական հողային կադաստրի համակարգի միասնականությունը: Այն ենթադրում է մեթոդների ն տեխնոլոգիաների ամ ողջականություն, հողային կադաստրի վարման ն հողակադաստրային տեղեկատվության ու փաստաթղթերի համակարգի համաձայնեցվածություն` ինչպես հողային ֆոնդի ոլոր կատեգորիաների հողերի, այնպես էլ Հայաստանի Հանրապետության ամ ողջ տարածքի կամ սու յեկտների առումով: Այդ սկզ ունքը չի ացառում, որ հողային կադաստրի վարման ընթացքում հաշվի առնվեն նան տարածքային առանձնահատկությունները:

3. Հողային կադաստրի տվյալների համատեղելիությունն ու համադրելիությունը: Հողակադաստրային տեղեկությունները պետք է լինեն

համատեղելի ն համադրելի քաղաքաշինական, անտառային, ջրային, նական պաշարների ն պետական գերատեսչական այլ կադաստրների տեղեկությունների հետ: Այդ սկզ ունքի կիրառումը ապահովում է նական պաշարների վերա երյալ տվյալների հավաքումը` միասնական մեթոդիկայով: 4. Հողային կադաստրի վարման անընդհատությունը: Հողային հարա երությունների վերակազմավորման ն սեփականության ձների նորմավորման, հողօգտագործման, հանրապետության հողային ֆոնդի ն դրա առանձին կատեգորիաների քանակական ն որակական նութագրերի փոփոխման, հողերի անտրոպոգեն ծանրա եռնվածության աճի ընթացքում տեղի են ունենում հողային ֆոնդի կազմի ն աշխվածության փոփոխություններ: Հետնապես` անհրաժեշտ է ապահովել հողային կադաստրի վարման անընդհատությունը` տեղեկատվության համընդհանուր կամ ընտրանքային, անընդմեջ կամ պար երա ար թարմացման շնորհիվ:

5. Հողակադաստրային տեղեկատվության հավաստիությունն ու ճշգրտությունը: Կադաստրային տեղեկությունների հավաստիությունը

սահմանվում է` ըստ հողային ֆոնդի փաստացի վիճակին ն օգտագործմանը դրանց համապատասխանության աստիճանի: Վարչատարածքային տար եր մակարդակներում հողակադաստրային տեղեկատվության ճշգրտությունը պետք է ապահովի կոնկրետ նպատակների ն խնդիրների իրականացում:

6. Հողային կադաստրի տեղեկությունների լիակատարությունը:

Հողի սեփականության, տիրապետման ն օգտագործման վարչատարածքային տար եր մակարդակների ն ձների համար նախատեսված հողա17

7. Հողային կադաստրի տվյալների ազմակողմանիությունն ու համընդգրկելիությունը: Հողային կադաստրի համակարգի հավաստի տեղեկությունները վերա երում են հողային ֆոնդի օգտագործման ոլոր նագավառներին (իրավական, տնտեսական, էկոլոգիական, կազմակերպատնտեսական ն այլն): Հողային ֆոնդի մասին ստույգ ն ամ ողջական տեղեկություններ ստանալու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոլոր հողերը` անկախ դրանց գերատեսչական կամ տնտեսական կարգավիճակից, ինչպես նան սեփականության ձներից: Յուրաքանչյուր ացթողում ն թերացում հանգեցնում են կադաստրային տվյալների խեղաթյուրման:

8. Էլեկտրոնային ն թղթային կրիչների վրա ամփոփված կադաստրային տվյալների իրավա անական համազորությունը: Տվյալների չհամընկնելու դեպքում առաջնությունը տրվում է թղթային կրիչներին:

9. Հողակադաստրային փաստաթղթերի անժամկետությունը: Հողերի պետական միասնական կադաստրի տեղեկագիրը, կադաստրային գործերն ու կադաստրային քարտեզները առհավետ օգտագործման փաստաթղթեր են: Դրանց ոչնչացումը կամ որնէ փաստաթղթի հանումը արգելվում է օրենքով: Արդիականությունը կորցրած փաստաթղթերը պահպանում են լիազորված պետական օրգանները (արխիվները):

10. Հողակադաստրային տվյալների օգտագործման պարտադիր լինելը: Պետական հողային կադաստրում գրանցված տեղեկությունները

իրավա անական առումով օրինական են ոլոր օգտագործողների համար` ներառյալ դատական, հարկային ն ֆինանսական օրգանները: Այդ տվյալները պարտադիր են հողային հարա երություններին վերա երող հարցերի պարզա անման ն հողային ֆոնդի օգտագործման խնդիրների լուծման ընթացքում: Դրանք ենթակա են պարտադիր կիրառման նան հողերի օգտագործման ն պահպանման պլանավորման ժամանակ, այդ թվում` շրջակա միջավայրի պահպանության գլխավոր սխեմաների մշակման, նակավայրերի հատակագծման ն կառուցապատման նախագծերի կազմման, հողերի հատկացման (առք ու վաճառք), հողաշինարարության անցկացման, տնտեսական գործունեության գնահատման, հողի վճարների չափերի որոշման (հողի հարկ, վարձավճար, նորմատիվային, շուկայական ն գրավային գներ), հողային վեճերի լուծման, հողերի օգտագործման պետական վերահսկողության ն դիտարկման, ինչպես նան այլ միջոցառումների իրականացման համար: Հաստատված

11. Հողակադաստրային տվյալների մատչելիությունը: Հողային կադաստրի տվյալները պետք է լինեն առավելագույնս մատչելի շահագըրգիռ իրավա անական ն ֆիզիկական ոլոր անձանց համար ( ացառությամ այն տվյալների, որոնք պետական կամ առնտրային գաղտնիք են պարունակում): Դրանք պատշաճ կերպով ներկայացնելու համար պետք է կիրառել նան հաշվողական տեխնիկա ն համակարգչային տեխնոլոգիաներ: Հողային կադաստրի տվյալները կարող են ներկայացվել տեղեկատվական անկի ստեղծման համար: Այդ պարագայում հաշվի է առնվում նան համապատասխան կազմակերպությունների ն գերատեսչությունների մասնակցությունը: Պետական գաղտնիք հանդիսացող կամ սեփականատիրոջ համար վտանգ ներկայացնող տեղեկությունները կարող են կրել փակ նույթ: 12. Հողային կադաստրի արդյունավետությունը: Հողային կադաստրի կազմակերպման ն վարման համար անհրաժեշտ է կիրառել այնպիսի մեթոդներ, տեխնոլոգիաներ, եղանակներ ու ձներ, որոնք ապահովում են հողակադաստրային տվյալների հավաքումը, խմ ավորումն ու պահպանումը` ելնելով դրանց տնտեսական, էկոլոգիական, սոցիալական ն այլ նույթի արդյունավետությունից: Հողային կադաստրի վարման արդյունավետությունը գնահատելու ժամանակ նպատակահարմար է հաշվի առնել հողակադաստրային տվյալների օգտագործման ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ արդյունքը: 13. Պետական հողային կադաստրի կենտրոնացված ղեկավա-

րումը: Հանրապետությունում հողերի ն անշարժ գույքի պետական կա-

դաստրի վարումը, հողօգտագործողների գրանցումը, հողային ֆոնդի հաշվառումը, նութագրումը, տնտեսական գնահատումը, պետական վերահսկողությունը պետք է իրականացվի մեկ միասնական կենտրոնից:

2.5. ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄՆ ՈՒ ՁԵՎԵՐԸ

Հողային կադաստրի համակարգի աղկացուցիչ մասերն ու ենթահամակարգերի հարա երական ինքնուրույնությունը հնարավորություն են տալիս կադաստրային գործընթացն իրականացնել առանձին փուլերով` հաշվի առնելով տնտեսության պահանջներն ու հնարավորությունները: Հողի` որպես նական պաշարի ու սոցիալ-տնտեսական ն էկոլոգիական հարա երությունների օ յեկտի հատկությունների ազմազանությունը պահանջում է հողային կադաստրը դասակարգել ըստ հիմնական տիպերի, մակարդակների, տեսակների, տարատեսակների նպատակային նշանակության ն այլն:

Ըստ նույթի, ովանդակության ն աշխատանքների կատարման հաջորդականության` հողային կադաստրը լինում է`  հիմնական կամ առաջնային,  ընթացիկ: Հողային կադաստրի նշված երկու տեսակներն օրգանապես փոխկապակցված են ն ներկայացնում են միասնական գործընթացի տար եր փուլեր: Հիմնական հողային կադաստրի խնդիրն է ստանալ կադաստրային շրջանացման ենթակա հողերի նական, տնտեսական, իրավական ն էկոլոգիական վիճակի վերա երյալ առաջնային տեղեկություններ: Այդ ընթացքում հավաքվում, վերլուծվում ն խմ ավորվում են ոլոր այն նյութերն ու փաստաթղթերը, որոնք պարունակում են տեղեկություններ` հողերի իրավական կարգավիճակի, հողատեսքերի քանակական ն որակական նութագրերի, հողերի օգտագործման նույթի, գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվության, նյութական ն դրամական միջոցների ն աշխատանքային ծախսերի վերա երյալ: Հողային կադաստրի առանձին մասերի վարման համար որոշվում է հավաքված նյութերի հավաստիությունն ու ամ ողջականությունը: Այնուհետն կազմվում է հողային կադաստրի իրականացման ծրագիր, ուր հաշվի է առնվում յուրաքանչյուր աղկացուցիչ մասին վերա երող աշխատանքի նույթն ու ծավալը: Ստացված տեղեկատվությունը, մշակելուց, քննարկելուց ն հաստատելուց հետո, դառնում է ելակետային` օրենսդրական փաստաթղթերի կազմման համար: Դրա հիման վրա հողային կադաստրի փաստաթղթերում կատարվում է առաջնային գրանցում: Հիմնական հողային կադաստրի վարման ընթացքում անցկացվում են քարտեզագրման, հողերի հետազոտությունների, նկարագրությունների ն գնահատման մեծածավալ աշխատանքներ, որոնք, ըստ անհրաժեշտության, իրականացվում են պար երա ար: Հիմնական հողային կադաստրի ներդրումից հետո` հողային պաշարների տնտեսական օգտագործման ընթացքում, տեղի են ունենում ինչպես հողերի կազմի, որակի ն արդյունավետության վերա աշխման, այնպես էլ հողատերերի ն հողօգտագործողների կազմի փոփոխություններ: Հիմնական հողային կադաստրի տվյալների արդիականությունն ապահովելու նպատակով կադաստրային փաստաթղթերում մշտապես կատարվում են ճշգրտումներ: Այդ կապակցությամ մշակվում է ընթացիկ հողային կադաստր, որի խնդիրն է համապատասխան փաստաթղթերում ժամանակին գրանցել այն ոլոր օրինական փոփոխությունները, որոնք տեղի են ունենում հիմնական հողային կադաստրի վարումից հետո:

Ընթացիկ հողային կադաստրի վարման ժամանակ հայտնա երված հողօգտագործման տարածքների անօրինական մեծացումը, ապօրինի հողօգտագործումը, առանց համապատասխան իրավա անական ձնակերպման հողերի փոխանցումը մեկ սեփականատիրոջից կամ հողօգտագործողից մյուսին, առանց ավարար հիմնավորման արժեքավոր հողերի անցումը ցածրարժեք հողերի շարքը ն այլ անօրինական փոփոխություններ հողային կադաստրի փաստաթղթերում չեն գրանցվում: Ընթացիկ հողային կադաստրը ընդգրկում է ոչ ոլոր տարածքները, այլ այն մասերը, որտեղ կատարվել են փոփոխություններ: Այսպիսով` հողային կադաստրի երկու տեսակները (հիմնական ն ընթացիկ) հնարավորություն են տալիս ստանալ ոչ միայն հողային ֆոնդի վիճակի ն օգտագործման վերա երյալ անհրաժեշտ տեղեկություններ, այլ նան ժամանակին իրականացնել հողերի օգտագործման ն պահպանման հսկողություն, հողատերերի ն հողօգտագործողների իրավունքների պաշտպանություն: Այս առումով հիմնական ն ընթացիկ հողային կադաստրների միջն գոյություն ունի սերտ կապ: Հիմնական հողային կադաստրը տալիս է հողային ֆոնդի լրիվ նութագիրը ն հիմք է ստեղծում ընթացիկ կադաստրի վարման համար, որոշում դրա գործառույթների սահմանները: Ընթացիկ կադաստրը ացահայտում, թարմացնում ն լրացնում է հիմնական կադաստրում ամփոփված տեղեկությունները` այն համապատասխանեցնելով ժամանակի պահանջներին: Ելնելով հողային ֆոնդի օգտագործման նույթից` հողային կադաստրը դասակարգվում է ըստ տեսակների ն տարատեսակների: Գյուղատնտեսական նշանակության հողերի կադաստրը համարվում է կադաստրի տեսակ, իսկ վարելահողերի, ազմամյա տնկարկների, նական կերահանդակների կադաստրը` տարատեսակ: Բնակավայրերի հողերի կադաստրը ընդգրկում է կառուցապատված տարածքների, արդյունաերական, հանգստյան գոտիների ն կադաստրի այլ տարատեսակները: Հողային ֆոնդի կազմում գոյություն ունեն կադաստրի հետնյալ տեսակները`  գյուղատնտեսական նշանակության հողերի,  նակավայրերի հողերի,  արդյունա երության, ընդերքօգտագործման ն այլ արտադրական նշանակության հողերի,  էներգետիկայի, տրանսպորտի, կապի, կոմունալ ենթակառուցվածքների օ յեկտների հողերի,  հատուկ պահպանվող տարածքների հողերի,  հատուկ նշանակության հողերի ,  անտառային ֆոնդի հողերի,  ջրային ֆոնդի հողերի,

 պահուստային հողերի: Իր հերթին` յուրաքանչյուր տեսակի հողային կադաստր, ըստ նշանակության, ստորա աժանվում է ենթատեսակների: Գյուղատնտեսական նշանակության հողերի կադաստրը ստորա աժանվում է`  գյուղատնտեսական հողատեսքերի,  գյուղատնտեսության մեջ չօգտագործվող հողերի (խախտված հողեր, թփուտներ, ճահիճներ ն այլն): Բնակավայրերի հողերի կադաստրը ստորա աժանվում է հետնյալ տեսակների`  քաղաքների հողերի,  քաղաքատիպ ավանների հողերի,  առողջարանների ն այլ հատուկ նակավայրերի հողերի,  գյուղական նակավայրերի հողերի ն այլն: Անտառային ֆոնդի հողերի կադաստրի երկու տարատեսակներն են`  անտառներով ծածկված հողերը,  անտառներով չծածկված հողերը: Բոլոր տեսակների ն տարատեսակների հողային կադաստրներն, ըստ գործառնական նշանակության, լինում են նպատակային ն ազմանպատակ: Հողերի նպատակային կադաստրը նախատեսվում է որնէ գործողության համար, օրինակ` հարկման (հարկային կադաստր), հողասեփականատերերի իրավունքի պաշտպանության (իրավա անական հողային կադաստր) ն այլն: Բազմանպատակ հողային կադաստրը հետապնդում է ազմանույթ հիմնարար նպատակներ (հարկում, հողի նորմատիվային գնի սահմանում, հողի երրիության արձրացման միջոցառումների պլանավորում, հողերի ն շրջակա միջավայրի պահպանություն ն այլն): Ելնելով պատկանելությունից` հողային կադաստրն ըստ մակարդակների ստորա աժանվում է`  առանձին հողատեսքի,  ագրոլանդշաֆտային զանգվածի առանձին հողամասի, կամ ամ ողջ ագրոլանդշաֆտի,  գյուղատնտեսական ձեռնարկության հողերի,  վարչական մարզի հողերի,  նակավայրի հողերի,  հանրապետության հողային կադաստր: Հողային կադաստրի ստորա աժանումն, ըստ տեսակների, տարատեսակների ն պատկանելության մակարդակների, ունի կարնոր տնտեսական նշանակություն ն հնարավորություն է տալիս հողային կադաստրի վարումն իրականացնել փուլ առ փուլ:

ՀՈՂԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԸ ԵՎ ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

3.1. ՀՈՂԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Մարդկային հասարակության զարգացման ընթացքում` հողի նըկատմամ սեփականության տար եր ձների առաջացմանը զուգընթաց, անհրաժեշտություն առաջացավ պաշտպանել ոլոր սու յեկտների իրավունքները: Հողի նկատմամ իրավունքի ամրագրման համակարգի ստեղծման հարցում շահագրգռված են առնվազն երկու հզոր ուժ. առաջինն անհատն է (կամ ընտանիքը), որը ձգտում է, որպեսզի հանրորեն ճանաչվեն հողի նկատմամ իր իրավունքները ն ացառվեն ոտնձգությունները, երկրորդը` պետությունը, որը կոչված է նվազագույնի հասցնել հողային վեճերը, հաշվառել ն գնահատել իր հողային պաշարները, արդյունավետ միջոցառումներ մշակել հարկման մեխանիզմի զարգացման համար: Հայաստանը, որպես աշխարհի հնագույն երկրներից մեկը, ունեցել է հողի հաշվառման ն գնահատման իր մոտեցումներն ու համակարգը: Ցավոք, կադաստրային համակարգի գոյության վերա երյալ պահպանված տեղեկություններ կան միայն Ցարական Ռուսաստանի ժամանակաշրջանից: Իրոք, Արնելյան Հայաստանը, 1828 թվականից դառնալով Ռուսական կայսրության հեռավոր ծայրամասերից մեկը, ենթարկվում էր այն ոլոր փոփոխություններին, որոնք տեղի էին ունենում Ռուսաստանում: Հովհաննես Թումանյանի հավաքած տվյալներով` 1894 թ. Արնելյան Հայաստանում գյուղատնտեսական հողատարածությունների 89 7-ը համարվում էր պետական ն արքունական, 8,7 7-ը` խոշոր մասնավոր հողատիրական ն միայն 2,3 7-ը` անհատական գյուղացիական տնտեսությունների հողեր: Կարելի է ասել, որ Հայաստանի գյուղացիությունը 20-րդ դար էր թնակոխել, պահպանելով, հիմնականում, հողօգտագործման համայնքային սկզ ունքը: Դրա էությունը նրանում էր, որ գյուղի աշխատավոր նակչությունը միավորվում էր մի համայնքում, գյուղացին ստանում էր գյուղի հողօգտագործման սահմաններում եղած պետական, արքունական, կալվածատիրական կամ վանքապատկան հողերը, որոնք որոշակի պայմաններով (հարկերով, պարհակներով) աշխվում էին ըստ գյուղա23

ցիական ծխերի, ն յուրաքանչյուր ծուխ մշակում էր իրեն հատկացված հողակտորը: Խորհրդային իշխանությունն իր հետ երեց նան ագրարային հարա երությունների արմատական փոփոխություններ: Պետությունը դարձավ հողի միակ սեփականատերը: Հայաստանի Հեղկոմը 1920 թ. դեկտեմ երի 28-ին ընդունեց «Հողերի պետականացման մասին» դեկրետը, իսկ 1921 թ. ապրիլի 12-ին` «Սոցիալիստական հողաշինարարությանն անցնելու կանոնադրության մասին» որոշումը: Դա, ըստ էության, Ռուսաստանում 1918 թ. ապրիլի 18-ին ընդունված «Հողի սոցիալիզացիայի մասին» օրենքի կրկնությունն էր: Հանրապետության ամ ողջ հողային ֆոնդը դարձավ պետական սեփականություն, ն գյուղատնտեսական հողերը հասարակական հիմունքներով աշխվեցին աշխատավոր գյուղացիության միջն` ըստ շնչերի քանակի: Այսպիսով` 1921-1922 թթ. ընթացքում Հայաստանի գյուղացիությանը աժանվեց 623,6 հազար հեկտար հող: Պատմության մեջ առաջին անգամ Հայաստանի աշխատավոր գյուղացին ստացավ հող` անժամկետ օգտագործման իրավունքով: Սակայն այդ իրավիճակը տնեց մինչն գյուղատնտեսության համատարած կոլեկտիվացումը (1923-1933 թթ.): Այժմ հաճախակի կրկնվող «հողը վերադարձվեց իր տիրոջը» արտահայտության փոխարեն ավելի ճիշտ կլինի ասել, որ «ի վերջո` հողը ձեռք երեց իր տիրոջը», քանի որ մեր ամ ողջ պատմության ընթացքում հայ գյուղացին միայն անցյալ դարի քսանական թվականներին է հողատեր եղել: Խորհրդային Հայաստանի հողային հարա երությունների պատմության մեջ 1921-1927 թթ. դիտարկվում են որպես գյուղի ներքին հողա աժանման ժամանակաշրջան: ՀՍՍՌ Հողժողկոմատը նշում էր, որ Սովետական Հայաստանում «գյուղի ներքին ժամանակավոր հողա աժանումն ավարտվել է 1926-1927 թթ.»: Խորհրդային տարիներին գույքի նկատմամ իրավունքների գրանցման գործառույթներն իրականացրել են տեխնիկական գույքագրման յուրոները (ՏԳԲ): Սակայն գրանցման համակարգը լիարժեք չէր կարող գործել, քանի որ ԽՍՀՄ-ում հողը պետական սեփականություն էր, իսկ առք ու վաճառքի ենթակա էին միայն նակչության միջոցների հաշվին կառուցված, անձնական սեփականություն հանդիսացող շենքերն ու շինությունները: Բացակայում էր հողային կադաստրի միասնական համակարգը: Հողերի վերա երյալ հաշվառումները, դրանց գրանցումն ու այլ գործողությունները կատարվում էին անջատ` մեկը մյուսի հետ չհամաձայնեցված: 1954 թ. դեկտեմ երի 31-ին ՍՍՌՄ Մինիստրների սովետի կողմից ընդունված «ՍՍՌՄ հողային ֆոնդի պետական միասնական հաշվառման մասին» որոշումը նոր փուլ հանդիսացավ երկրի հողերի հաշվառման գործում: Այդ որոշման համաձայն` ըստ հողօգտագործողների ն հողատեսքերի, պարտադիր կարգով պետական միասնական հաշվառման էին

ենթակա ՍՍՌՄ, այդ թվում նան` մեր հանրապետության, ոլոր հողերը: ՍՍՌՄ գյուղատնտեսության մինիստրության 1956 թ. մայիսի 27-ի որոշմամ հաստատվեցին հաշվառման նոր փաստաթղթեր` հողերի օգտագործման իրավունքի ակտը, հողօգտագործման գրանցման պետական գիրքը, իսկ նույն թվականի փետրվարին հաստատվեց «Հողերի պետական հաշվառման կարգի ն հողօգտագործման գրանցման մասին» հրահանգը: Խնդիր դրվեց կատարել ոչ միայն հողերի քանակական, այլ նան որակական հաշվառում: Ըստ հողօգտագործողների իրականացվեցին հողագիտական, երկրա ուսա անական խոշորամասշտա հետազոտություններ, որոնք հնարավորություն տվեցին հողերի քանակական ն որակական հաշվառումը գիտական հիմքերի վրա դնել ն աստիճանա ար անցնել հողերի ոնիտման ն տնտեսական գնահատման աշխատանքներին: 1968 թ. ընդունված ՍՍՀՄ ն միութենական հանրապետությունների հողային օրենսդրությունում հատուկ տեղ էր հատկացված պետական հողային կադաստրին, որն իր մեջ ներառում էր հողերի գրանցման, քանակական ն որակական հաշվառման, ոնիտման ն տնտեսական գնահատման տվյալները: Գիտահետազոտական, փորձարարական ն արտադրական հետագա աշխատանքները նպաստեցին հողային կադաստրի համակարգի ստեղծմանը: Մշակվեցին հողերի ոնիտման ն տնտեսական գնահատման առարկայի, չափանիշների, ցուցանիշների մշակման միասնական ձներ: 1976 թ. հաստատվեց «Հողերի գնահատման համամիութենական (ժամանակավոր) մեթոդիկան», որով հստակեցվեցին հողագնահատման աշխատանքների կատարման կարգը ն ովանդակությունը: 1977 թ. հունիսի 10-ին ՍՍՀՄ Մինիստրների խորհուրդն ընդունեց «Պետական հողային կադաստրի վարման կարգի մասին» որոշումը, որը սահմանեց երկրում պետական հողային կադաստրի միասնական համակարգ: Հանրապետության հողային կադաստրի վարումը արդյունավետ դարձնելու նպատակով իրականացվեցին ոլոր հողօգտագործողների ն պետական ֆոնդի հողերի տնտեսական գնահատման աշխատանքներ, հողօգտագործողներին, պլանավորող մարմիններին ն շահագրգիռ կազմակերպություններին տրվեցին հողերի կադաստրային գնահատման նյութեր, կազմվեց հանրապետության հողային կադաստրի ատլասը: Հայաստանի Հանրապետությունում շուկայական հարա երությունների ձնավորմանն ուղղված արեփոխումների առաջին քայլն էր հողի ն գյուղատնտեսական այլ հիմնական միջոցների սեփականաշնորհումը: Սեփականաշնորհման իրավական ապահովման համար հիմք հանդիսացան ՀՀ Գերագույն խորհրդի կողմից ընդունված «Հայաստանի Հանրապետությունում սեփականության մասին» (31.10.1990 թ.), «Գյու25

ղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների մասին» (22.01.1991 թ.), «Ձեռնարկությունների ն ձեռնարկչատիրական գործունեության մասին» (14.03.1992 թ.) օրենքները, Հայաստանի Հանրապետության հողային օրենսգիրքը (29.01.1991 թ.) ն մի շարք այլ օրենքներ ն ենթաօրենսդրական ակտեր: Հողի աժանումն իրականացվեց հավասար` ընտանիքի յուրաքանչյուր անդամի հաշվով: Հնարավորության սահմաններում` յուրաքանչյուր ընտանիք ստացավ տար եր տեսակի հողեր, օրինակ` ոռոգելի վարելահող, անջրդի վարելահող, ազմամյա տնկարկներ (պտղատու ն խաղողի այգիներ) ն խոտհարքներ: Արոտավայրերը մնացին որպես պետական սեփականություն, իսկ ամ ողջ վարելահողերի քառորդ մասը` որպես պահուստ: Ընտանիքին հանձնված յուրաքանչյուր տեսակի հողամասի տեղը որոշվեց վիճակահանությամ : Այսպիսով` ագրարային արեփոխումների արդյունքում, նախկին մոտ 1200 կոլտնտեսությունների, խորհտնտեսությունների ն միջտնտեսական ձեռնարկությունների հիմքի վրա կազմավորվեցին ազմաթիվ ու ազմա նույթ սու յեկտներ, գլխավորապես` անհատական գյուղացիական տնտեսություններ: 2006 թ. հունվարի 1-ի դրությամ ` գյուղացիական տնտեսությունների քանակը հասնում էր շուրջ 339,2 հազարի: Դրանց կողմից տնօրինվող գյուղատնտեսական հողատեսքերը կազմում են 469,7 հազ. հա, որից վարելահողերը` 368,4 հազ.հա (78,17): Հանրապետության հողային ֆոնդի առկայությունը ն գյուղատնտեսական հողատեսքերի աշխվածությունն ըստ մարզերի 2006 թ. հուլիսի 1-ի դրությամ ունեցել է հետնյալ պատկերը (աղ. 1): Հանրապետության մեկ «պայմանական» տնտեսություն միջին հաշվով տնօրինում է 1,4 հա հողատեսք (որից` 1,1 հա վարելահող), 1,4 գլուխ խոշոր եղջերավոր անասուն (որից` 0,7 կով), 1,5 գլուխ ոչխար ն այլն ու զ աղվում 4-8 գյուղատնտեսական արտադրատեսակի արտադրությամ , որոնք էլ հիմնականում օգտագործվում են սեփական կարիքների ավարարման համար, այսինքն` սպառվում են տնտեսության ներսում: Շուկա է հանվում արտադրանքի մոտ 40 7-ը, իսկ ոռոգելի հողատեսքեր չունեցող տնտեսություններն իրացնում են իրենց արտադրանքի միայն 22 7-ը: Միջին գյուղացիական տնտեսությունը աղկացած է երեք հողակտորներից, որոնցից մեկը ոռոգելի է, իսկ երկուսը` անջրդի: Հարկ է նշել, որ ի սկզ անե հողային արեփոխումները հանրապետությունում չունեին գիտականորեն հիմնավորված ռազմավարություն, գործողության ծրագիր ն ընդհանուր հայեցակարգ: Դրանք կատարվեցին կայծակնային արագությամ ` առանց նակչության` հատկապես գյուղացիության կարծիքն ու շահերը հաշվի առնելու:

Աղյուսակ 1 Հայաստանի Հանրապետության հողային ֆոնդի առկայությունը ն գյուղատնտեսական հողատեսքերի աշխվածությունն ըստ մարզերի 2006 թ. հուլիսի 1-ի դրությամ , հազ. հա ԳյուղատընԱյդ թվում` Վարչատեսական վարելա- ազմամ- խոտ- արոտաՄարզի կան նշանակութհող յա տըն- հարք վայրեր անվանումը տարածքը յան հողեր, կարկներ ընդամենը Արագածոտն 275,6 218,2 54,6 3,7 3,2 138,1 Արարատ 208,9 157,8 27,4 7,5 2,8 79,0 Արմավիր 124,2 97,0 43,2 8,4 0,3 23,6 Գեղարքունիք 534,9 352,8 80,9 0,0 38,0 180,9 Լոռի 378,9 251,2 42,1 0,5 35,7 145,9 Կոտայք 209,3 162,1 37,8 2,4 10,8 84,6 Շիրակ 268,0 229,7 79,8 0,0 11,7 125,2 Սյունիք 450,5 335,1 43,8 1,1 7,7 176,4 Վայոց ձոր 230,8 209,3 16,3 1,2 4,9 109,1 Տավուշ 270,4 112,2 25,4 2,0 12,5 61,1 Երնան 22,7 4,4 1,6 0,6 0,0 1,1 Ընդամենը ՀՀ 2974,3 2129,6 453,0 27,2 127,5 1125,0

այլ հողատեսքեր 18,6 41,0 21,6 52,9 27,0 26,5 12,9 106,1 77,8 11,2 1,1 396,9

Փաստորեն` իրավական հիմքերը ստեղծվում էին արեփոխումների ընթացքում: Օրենսդրական շատ դրույթներ խում էին չփորձարկված առաջարկությունների ն գործողությունների ովանդակությունից: Համաշխարհային փորձը ցույց է տալիս, որ հողային հարա երությունների արեփոխումները արդ ն երկարատն գործընթաց են, քանի որ, իրավասոցիալական համալիր հարցերը լուծելուց ացի, պետք է փոխվի նան քաղաքացիների հոգե անությունը, հասունանա հողի սեփականության իրավունքի ըմ ռնումն ու գիտակցումը: Մեկ սոցիալ-տնտեսական համակարգից մյուսին անցնելը հաճախ ուղեկցվում է ճգնաժամային ցավագին երնույթներով, հատկապես, եր խոսքը վերա երում է կոմունիստական ն ազատ շուկայական համակարգերին: Անցումային շրջանի հետսոցիալիստական 27 երկրների մի մասում, մասնավորապես` եվրոպական երկրներում, պահպանվեց պետության ակտիվ դերը սեփականաշնորհման կարգավորման գործընթացում, ինչը տնտեսությունը զերծ պահեց խոր ճգնաժամից ն սոցիալական ցնցումներից: Հայաստանի Հանրապետությունը գնաց պետության դերի թերագնահատման, «շոկային թերապիայի» մոդելի կիրառման ուղիով, փորձելով ներմուծել մի շարք խոշոր տնտեսական արեփոխումներ` որքան հնարավոր է արագ անցնել մասնավոր սեփականության վրա հիմնված ազատ շուկայական հարա երություններին: Գների ազատա27

կանացումը հանգեցրեց արտադրության ծավալների խիստ կրճատմանն ու նակչության կենսամակարդակի կտրուկ անկմանը: Գյուղատնտեսությունը նույնպես չխուսափեց ճգնաժամից. 19921993 թթ. ճյուղի համախառն արտադրանքը կրճատվեց 13,3 7-ով, հիմնովին փոխվեց գյուղատնտեսական մշակա ույսերի ցանքատարածությունների կառուցվածքը, հատկապես կրճատվեցին կերային մշակա ույսերի, պտղի ն հատապտղի ու խաղողի տարածությունները: Տնտեսությունների չափազանց փոքր չափերը` պետության ակտիվ աջակցության ացակայության պայմաններում, հանգեցրին հողի երրիության իջեցմանը, խոչընդոտեցին գյուղատնտեսությունում ինդուստրիալ տեխնոլոգիաների ն տեխնիկական միջոցների ներդրման ն կիրառման անհրաժեշտ պայմանների ստեղծմանը: Գյուղատնտեսությունում, ըստ էության, չիրականացվեցին լուրջ ներդրումային ծրագրեր: Բացակայում էր ապահովագրական համակարգը: Գյուղացուն` իր արտադրած գյուղմթերքի իրացումից ստացված համախառն եկամտից, մնում էր միայն 25 7: Հասարակական կյանքի այս կամ այն կողմի յուրաքանչյուր վերափոխում չի ոչնչացնում գոյություն ունեցող սոցիալ-տնտեսական կառուցվածքի հիմքերը: Այդ պատճառով էլ հողային արեփոխումները պետք է դիտարկել որպես հողային հարա երությունների ն հողօգտագործման կառուցվածքի փուլային փոփոխությունների նպատակասլաց գործընթաց: Այդ փոփոխությունները շոշափում են հողի սեփականության, տիրապետման, տնօրինման ն օգտագործման ձների վերափոխման, հողային հարա երությունների կարգավորման, տնտեսական լծակների ձնավորման հարցերը: 1991-1995 թթ. հողային արեփոխումները կոչված էին իրագործելու արդ ն ազմակողմանի համալիր խնդիրներ`  անցում հողերի ազմասեփականության ձներին (տիրապետում, տնօրինում, հողօգտագործում),  հողերի աշխման սոցիալական արդարության ն տնտեսական հիմնավորվածության ապահովում,  տնտեսավարման ոլոր ձների համար հավասար տնտեսական պայմանների ստեղծում,  հողային հարա երությունները կարգավորող, դրանց արդյունավետ օգտագործումն ու պահպանումը խթանող տնտեսական լծակների ստեղծում,  հողերի վատթարացման ն մյուս նական պաշարների վրա ազդող ացասական երնույթների կանխում, դրանց վերականգնման աշխատանքներին պետության աջակցության ապահովում:

3.2. ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՀԻՄՆՈՒՄԸ

Հայաստանի Հանրապետությունում ազմասեփականության ինստիտուտի ներդրման հետ մեկտեղ առանձնակի անհրաժեշտություն առաջացավ պետականորեն ճանաչել ն երաշխավորել անշարժ գույքի նկատմամ ոլոր սու յեկտների իրավունքները, ինչի արդյունավետ իրականացման համար առաջնահերթ խնդիր դարձավ անշարժ գույքի կադաստրի միասնական համակարգի ստեղծումը: ՀՀ կառավարության 1997 թ. № 234 որոշման համաձայն` ստեղծվեց ՀՀ կառավարությանն առընթեր անարժ գույքի պետական միասնական կադաստրի վարչություն, որի հիման վրա կառավարության 1999 թ. հունիսի 28-ին (№ 442 որոշում) ստեղծվեց ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեն` իր 48 տարածքային ստորա աժանումներով: Այդ որոշման 3-րդ կետը սահմանում է, որ «անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրի վարումն ընդգրկում է գույքի նկատմամ իրավունքների պետական գրանցումը, անշարժ գույքի հաշվառումը, կադաստրային քարտեզագրումը, անշարժ գույքի կադաստրային գնահատումը, անշարժ գույքի վերա երյալ տեղեկատվական անկի ստեղծումն ու կառավարումը»: Հանրապետությունում հողային արեփոխումների օրենսդրական իրավական փաստաթղթերի ստեղծման ամ ողջ գործընթացը կապված է անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի գործունեության հետ: Անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեն իր իրավասությունների սահմաններում իրականացնում է հետնյալ խնդիրները`  Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությանը համապատասխան` անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրի վարումն ու կադաստրի համակարգի գործունեության ապահովումը,  անկախ սեփականության ձնից` գույքի նկատմամ իրավունքների, սահմանափակումների պետական գրանցման իրականացումը,  Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությանը համապատասխան` անկախ սեփականության ձնից` անշարժ գույքի պետական կադաստրային քարտեզագրումը, թվային կադաստրային քարտեզների կազմումը,  Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությանը համապատասխան` անշարժ գույքի կադաստրային գնահատումը, հողի հարկի, գույքահարկի ազայի ստեղծումը,  անշարժ գույքի ծածկագրման (կոդավորման) համակարգի, պետական գրանցման ծածկագրերի մշակումն ու ներդրումը,

 անշարժ գույքի պետական գրանցման, հաշվառման, կադաստրային քարտեզագրման, գնահատման, համակարգի ոլորտների լիցենզավորման աշխատանքներում համաշխարհային փորձի կիրառումը,  անշարժ գույքի պետական համակարգված դիտարկումների կազմակերպումն ու իրականացումը, անշարժ գույքի շուկայի վերլուծումն ու տեղեկատվության հրապարակումը,  անշարժ գույքի ն դրա նկատմամ իրավունքների, սահմանափակումների վերա երյալ տեղեկատվական անկի ստեղծումն ու կառավարումը, կադաստրային գործերի ն պետական գրանցման փաստաթղթերի պահպանումը,  կադաստրային քարտեզագրողների, ռիելթորների, անշարժ գույքի շուկայական գնահատողների լիցենզավորումը,  կադաստրի ավտոմատացված համակարգի ներդրումը,  անարժ գույքի, դրա նկատմամ իրավունքների ու սահմանափակումների վերա երյալ տեղեկատվության հավաստիության, ամ ողջականության, մատչելիության, թարմացման ն հրապարակայնության ապահովումը,  կոմիտեի տարածքային ստորա աժանումների ղեկավարումը, կադրերի պատրաստումն ու վերապատրաստումը, մեթոդական օգնության կազմակերպումը,  իր իրավասության սահմաններում` հողային քաղաքականության, հողային կառավարման սկզ ունքների մշակումը, անշարժ գույքի հետ կապված հարա երությունների կարգավորումը,  նակավայրերի գլխավոր հատակագծերի, հողերի օգտագործման սխեմաների կազմման համար անշարժ գույքի վերա երյալ տեղեկատվության տրամադրումը,  կազմված նախագծերի վերա երյալ եզրակացության տրամադրումը,  ազմա նույթ կադաստրների վարման համար անշարժ գույքի վերա երյալ տեղեկատվության տրամադրումը,  համակարգում մատուցվող ծառայությունների, գույքի նկատմամ իրավունքների ն սահմանափակումների պետական գրանցման, գույքի ն դրա նկատմամ գրանցված իրավունքների ն սահմանափակումների վերա երյալ տեղեկատվության դիմաց գանձվող վճարների հաստատումը,  համակարգում ֆինանսական հոսքերի կենտրոնացումը, համակարգի եկամուտների ն ծախսերի պլանավորումը,  նագավառի գործունեությունը կարգավորող օրենսդրական ն իրավական նորմատիվ ակտերի նախագծերի մշակումը, նոր30

 իր իրավասության սահմաններում` օտարերկրյա պետությունների ն միջազգային կազմակերպությունների հետ համագործակցության ապահովումը, անշարժ գույքի կադաստրի ծրագրերի իրականացումը,  Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամ սահմանված այլ գործառնությունների իրականացումը: Հողային հարա երությունների զարգացումը նպաստեց պետական հողային կադաստրի աղկացուցիչ մասերի վարմանը: Ընդունվեցին մի շարք իրավահաստատող փաստաթղթեր: Իրավա անորեն տարանջատվեցին «հողի նկատմամ սեփականության իրավունք» ն «հողի օգտագործման իրավունք» հասկացությունները: Շրջանառության մեջ դրվեցին հողա աժին, հողի նորմատիվային ն շուկայական գներ, հողի հարկ, վարձավճար ն այլ նոր հասկացություններ: Ձնավորվեցին հողային նոր հարա երություններ: ՀՀ Սահմանադրությամ հստակեցվեցին հողի ն հողային հարաերություններում ծագող հարցերը. «Հայաստանի Հանրապետությունում ճանաչվում ն պաշտպանվում է սեփականության իրավունքը: Յուրաքանչյուր ոք ունի սեփականության ն ժառանգման իրավունք: Սեփականատերն իր հայեցողությամ տիրապետում, օգտագործում ն տնօրինում է իրեն պատկանող գույքը: Սեփականության իրավունքի իրականացումը չպետք է վնաս պատճառի շրջակա միջավայրին, խախտի այլ անձանց, հանրության ն պետության իրավունքներն ու օրինական շահերը»: Գյուղացիական տնտեսություն վարելու համար որպես սեփականություն տրամադրվող հողամասի չափը հանրապետության տար եր մարզերում ն համայնքներում տար եր է. այն կախված է համայնքի գյուղատնտեսական հողատարածքի ն ծխերի ու շնչերի քանակից: Օրինակ` Արարատի մարզում գյուղացիական մեկ տնտեսությանը միջին հաշվով աժին է ընկնում 0,6 հա, Արմավիրում` 0,8, Շիրակում` 2,4, Սյունիքում` 3,1 հա հողատարածք: Գյուղատնտեսության մեջ զ աղված մեկ աշխատողին աժին է ընկնում 0,9 հա մշակվող հողատարածք: Ինչպես նշեցինք, հանրապետությունում հողերի սեփականաշնորհումը հանգեցրեց մի շարք ացասական հետնանքների: Փոխվեցին առանց այն էլ մասնատված փոքր հողահանդակների տեխնոլոգիական հատկությունները: Մանր հողա աժիններում գերակշռող դարձավ ձեռքի աշխատանքը: Առանձին հողասեփականատերեր, զրկված լինելով հողի

մշակման մեքենաներից ն գործիքներից, հրաժարվեցին նակավայրից հեռու գտնվող իրենց հողա աժիններից: Միննույն ժամանակ մենք ականատես եղանք մեկ ուրիշ ծայրահեղության, եր հողի մասնավորեցումից հետո պետությունը չդարձավ գյուղացու հովանավորն ու աջակիցը` նրան թողնելով երկրագործության հետ կապված ոլոր հոգսերի ծանրության տակ: Արդյո±ք, դա էր պահանջում ագրարային համակարգի արեփոխումը: Այստեղ ծագող առաջին տեսական հարցը վերա երում է տնտեսական արեփոխումների ն սեփականաշնորհման գործընթացների փոխհարա երությանը: Արտադրական միջոցների սեփականաշնորհումը արեփախումների մի մասն է միայն, ինչն` ինքնին, չի կարող ցանկալի արդյունք տալ: Գյուղատնտեսության մեջ հողի սեփականաշնորման ընթացքում ուշադրությունից դուրս մնացին այդ նույն ճյուղը սպասարկող արտադրական ենթակառուցվածքների օղակները` գյուղատնտեսական արտադրանքի իրացումը (մեթոդները), գյուղատնտեսության տեխնիկական սպասարկման ողջ գործընթացը, ճանապարհաշինությունը, ջրամատակարարումը, տեղեկատվությունը, ինչպես նան այդ ճյուղի գենետիկ ազայի վերարտադրության հարցերը (սերմնա ուծություն, ույսերի պաշտպանություն, անասնա ուժություն, տոհմային գործ ն այլն): Գյուղատնտեսության ենթակառուցվածքային նշված օղակները լուծարվեցին, սակայն դրանք առ այսօր գրեթե ոչնչով չեն փոխարինվել: Հաջորդ տեսական հարցը կապված է սեփականաշնորհումը որպես «հրաշագործություն» դիտելու պատրանքի հետ: Սկզ նական շրջանում տարածված էր այն կարծիքը, որ սեփականաշնորհումն ինքնա երա ար կծնի մասնավոր սեփականություն ն սեփականատերերի նոր` միջին խավ, որը ն երկիրը կհանի ճգնաժամից: Իրականում մասնավոր սեփականությունը ոչ այնքան իրավական, որքան տնտեսական կատեգորիա է: Օրենսդրական ակտով այն կարելի է միայն հռչակել, մինչդեռ իրականություն դառնալու համար այն պետք է ծագի ն հասունանա որպես տնտեսական հարա երություն` որնէ արիքի (օ յեկտի) տնօրինման, տիրապետման, օգտագործման, օտարման ն այլ առիթով: Պատմությունը վկայում է, որ մասնավոր սեփականությունը կարելի է վերացնել օրենսդրական ակտով, սակայն նույն արագությամ այն ստեղծել հնարավոր չէ, ինչպես հնարավոր չէ իրավական ակտով վերափոխել տնտեսական հարա երությունների ամ ողջ ովանդակությունը: Այս առումով Հայաստանի Հանրապետությունում իրականացված արեփոխումները միայն նախադրյալներ ստեղծեցին հողային նոր հարա երությունների իրավական ն տնտեսական կարգավորման մեխանիզմների կիրառման համար: Հասարակական սեփականությունից հողը դարձավ քաղաքացիների տիրապետման, օգտագործման ն տնօրինման առարկա, գրանցվեցին նախկինում գոյություն ունեցող ն նոր ձնավորված

հողօգտագործողներ: Աստիճանա ար կատարելագործվեց հողի սեփականության իրավունքի գրանցման մեխանիզմը: Հողի սեփականության իրավունքի գրանցման փաստաթղթերի հանձնումը կապված էր մեծածավալ կադաստրային քարտեզագրման աշխատանքների, տեղանքում սահմանների հաստատման, ամրակայման ն գրանցման միասնական համակարգի ստեղծման հետ: ՀՀ Ազգային ժողովը 1999 թ. ընդունեց «Գույքի նկատմամ իրավունքների պետական գրանցման մասին» օրենքը, որով կարգավորվեցին հանրապետությունում գույքի նկատմամ իրավունքների պետական գրանցումը ն պետական գրանցում իրականացնող համակարգի գործունեությունը: Հաստատագրվեցին պետական գրանցման հիմնական խնդիրները: Որոշվեց, որ պետական գրանցումն իրականացնում է անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրի համակարգը, որը կազմված է ՀՀ կառավարության կողմից լիազորված պետական կառավարման հանրապետական մարմնից ն դրա տարածքային ստորա աժանումներից: Անշարժ գույքի նկատմամ իրավունքների պետական գրանցումից անմիջապես հետո տրվում է անշարժ գույքի սեփականության (օգտագործման) իրավունքի գրանցման վկայական: Անշարժ գույքի սեփականության (օգտագործման) իրավունքի գրանցման վկայականն այն միակ փաստաթուղթն է, որը հաստատում է անշարժ գույքի նկատմամ սեփականության (օգտագործման) իրավունքը ն սեփականատիրոջն իրավունք է տալիս կատարել անշարժ գույքի հետ կապված Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամ նախատեսված գործարքներ: Հողային արեփոխումները թույլ տվեցին վերացնել հողի նկատմամ սեփականության պետական մենաշնորհը, որով օրենսդրորեն առաջին անգամ հողը տրամադրվեց քաղաքացիներին` որպես մասնավոր սեփականություն: 1994 թ. ընդունվեց «Հողի հարկի մասին» օրենքը, հստակեցվեցին հողի վճար, հողային հարկ, վարձավճար, հողի գին հասկացությունները: Հողի հարկը վճարում են հողի սեփականատերերը, իսկ հողի վարձը` պետական սեփականություն հանդիսացող հողի մշտական ն ժամանակավոր օգտագործողները: Հաջորդ կարնոր միջոցառումներից է հողասեփականության (օգտագործման) իրավունքի գրանցման կատարելագործումը: Այդ նպատակով կատարվում է հողերի քանակական ն որակական հաշվառում, կադաստրային քարտեզագրում, հողերի կադաստրային գնահատում: Պետական հողային կադաստրի համակարգում ստեղծվեց իրավական, մեթոդա անական, տեղեկատվական, նյութատեխնիկական ն ֆինանսական ազա: Ընդունվեցին ազմաթիվ օրենսդրական ն իրավական ակտեր, որոնց հիման վրա մեր հանրապետությունում կարգավորվում են հողային հարա երությունները:

Հողային հարա երությունների իրավական կարգավորման կարնոր քայլերից մեկը Հայաստանի Հանրապետության հողային օրենսգրքի ընդունումն էր, որով սահմանվեց «հողի սեփականության իրավունք» հասկացությունը: ՀՀ հողային օրենսգրքով առաջին անգամ հողը համարվեց անշարժ գույքի օ յեկտ: Այստեղ նշվեց, որ հողը ն հողի վրա ամրակայված գույքը համարվում են անշարժ գույք: Օրենքով թույլատրվեց հողամասի վրա ոչ միայն ծավալել գյուղատնտեսական գործունեություն, այլ նան սահմանված կարգով այն օգտագործել որպես անձնական օժանդակ տնտեսության, անհատական նակելի տան կառուցման, վարձակալության հանձնելու ն գրավ դնելու օ յեկտ: Շուկայական տնտեսության պայմաններում հողը դարձավ առք ու վաճառքի առարկա (նկ. 2): Հողասեփականատերն իրավունք ունի իր հայեցողությամ , իրեն պատկանող հողամասի նկատմամ , կատարել ցանկացած գործողություն, որը չի հակասում օրենքին ն այլ անձանց իրավունքներին ու օրենքով պահպանվող շահերին, այդ թվում` հողամասը որպես սեփականություն օտարել այլ անձանց, նրանց փոխանցել այդ գույքի օգտագործման, տիրապետման ն տնօրինման իրավունքները, այն գրավ դնել կամ տնօրինել այլ եղանակով: Համաձայն ՀՀ հողային օրենսգրքի` հողային հարա երությունների օ յեկտներ են համարվում հողամասերը ն դրանց նկատմամ իրավունքները: Հողային հարա երությունների սու յեկտներ են պետությունը, համայնքներն ու իրավա անական անձինք: Սեփականության իրավունքի հետ միասին գույքային իրավունքներ են համարվում գրավի իրավունքը, գույքի օգտագործման իրավունքը, սերվիտուտները: Հողային հարա երությունների արեփոխումների ընթացքում ընդունվեցին մի շարք իրավական փաստաթղթեր: Տարանջատվեցին «հողի նկատմամ սեփականության իրավունք» ն «հողի օգտագործման իրավունք» հասկացությունները: Առաջացավ «հողա աժին» նոր հասկացությունը: Միաժամանակ ընդունվեցին մի շարք իրավական փաստաթղթեր` հողի կադաստրային արժեքի, վարձավճարի, հողի հարկի վերա երյալ: Հստակեցվեցին հողի հետ կատարվող գործառնությունների պայմանները: Կարնոր փաստաթղթերից է Հայաստանի Հանրապետությունում 1994 թ. ընդունված «Հողի հարկի մասին» օրենքը: Այն սահմանում է, որ հանրապետությունում հողի հարկ վճարողներն են հողի սեփականատերերը, պետական սեփականություն հանդիսացող հողի մշտական ն ժամանակավոր օգտագործողները: Այդ օրենքով հաստատվում է, որ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի համար հարկման օ յեկտ է հանդիսանում հողի կադաստրային գնահատմամ որոշված հաշվարկային զուտ եկամուտը` 157-ի չափով: Գյուղատնտեսական հողատեսքերի գնա34

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀՈՂԱՅԻՆ

ՕՐԵՆՍԳԻՐՔ

(ընդունված է 2001 թվականի մայիսի 2-ին) Սույն օրենսգիրքը սահմանում է հողային հարա երությունների պետական կարգավորման կատարելագործման, հողի տնտեսավարման տար եր կազմակերպական-իրավական ձների զարգացման, հողերի երրիության, հողօգտագործման արդյունավետության արձրացման, մարդկանց կյանքի ու առողջության համար արենպաստ շրջակա միջավայրի պահպանման ն արելավման, հողի նկատմամ իրավունքների պաշտպանության իրավական հիմքերը` ելնելով հողի կարնոր նապահպանական, տնտեսական ու սոցիալական նշանակությունից, որի շնորհիվ Հայաստանի Հանրապետությունում հողն օգտագործվում ն պահպանվում է որպես ժողովրդի կենսագործունեության պայման: Հողի տիրապետումը, օգտագործումը ն տնօրինումը չպետք է վնաս պատճառի շրջակա նական միջավայրին, երկրի պաշտպանունակությանն ու անվտանգությանը, չպետք է խախտի քաղաքացիների ն այլ անձանց իրավունքներն ու օրենքով պահպանվող շահերը: Հոդված 33. Անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրը 1. Անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրը հողամասերի ու դրանց վրա ամրակայված անշարժ գույքի հաշվառման, նական, տնտեսական ն իրավական կարգավիճակի, տեղա աշխման ու չափերի, դրանց որակական նութագրերի, իրավական ռեժիմի, սեփականության ն այլ գույքային իրավունքների ու դրանց սահմանափակումների պետական գրանցման, անշարժ գույքի գնահատման հավաստի տեղեկությունների համակարգ է: 2. Անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրի տեղեկությունները հաշվի են առնվում հողերի պահպանումը ն օգտագործումը ծրագրավորելիս, հողամասեր տրամադրելիս, պետության ու համայնքների կարիքների համար վերցնելիս, հողի հետ կապված գործարքներ կատարելիս, հողի համար վճարների չափերը որոշելիս, հողաշինարարություն իրականացնելիս, հողի օգտագործմանը ն պահպանմանն ուղղված տնտեսական գործունեությունը գնահատելիս ու այլ միջոցառումներ իրականացնելիս: 3. Անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրը մեկ միասնական համապետական համակարգ է: 4. Անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրի վարումը ներառում է` 1) հողամասերի ն դրանց վրա ամրակայված անշարժ գույքի պետական հաշվառումը, քարտեզագրումը. 2) հողամասերի ն դրանց վրա ամրակայված անշարժ գույքի գնահատումը. 3) հողամասերի նկատմամ սեփականության ն այլ գույքային իրավունքների, դրանց սահմանափակումների, ներառյալ` սերվիտուտների, պետական գրանցումը. 4) անշարժ գույքի վերա երյալ միասնական տեղեկատվական անկի ստեղծումը ն կառավարումը: 5. Անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրի վարումը սահմանվում է օրենքներով ն այլ նորմատիվ իրավական ակտերով: Նկ. 2.

հատման այդ նորմատիվների հիման վրա կատարված հաշվարկներով հողի հարկի ն վարձավճարի ընդհանուր գումարը հանրապետությունում 1997-2000 թթ. ընթացքում տարեկան կազմել է շուրջ 6,4 մլրդ. դրամ: Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի կողմից աշխատանքներ են կատարվում հանրապետության անշարժ գույքի, այդ թվում` գյուղատնտեսական հողատեսքերի նորմատիվային արժեքի մշակման ն դրանց շուկայական գների դիտարկումների վերա երյալ: Մշակվում է գյուղատնտեսական հողատեսքերի կադաստրային գնահատման մեթոդիկա, որը հնարավորություն կտա գյուղատնտեսական հողատեսքերը գնահատել որպես անշարժ գույք` դրանց տալով արժեքային գնահատական: Հանրապետությունում անշարժ գույքի սեփականության ձների առաջացման հետ աստիճանա ար ձնավորվում են շուկայական հարաերություններ: Կատարվում են անշարժ գույքի, այդ թվում` հողամասերի առք ու վաճառքի, փոխանակման, ժառանգության, գրավի, հիփոթեքի տար եր գործարքներ: Հողի շուկայի առաջացմանը խոչընդոտում է դրա հավաստի գնի ացակայությունը: Որպես հողային հարկի հիմք` հաշվարկային կադաստրային զուտ եկամուտը սպառել է իրեն ն չի համապատասխանում շուկայական հարա երությունների զարգացմանը: Հողը` որպես անշարժ գույք, չունի հավաստի գին ն դուրս է մնում տնտեսական շրջանառությունից: Դիտարկումներից պարզվում է, որ հողի շուկայական գինը մոտ տաս անգամ ցածր է հաշվարկային զուտ եկամտի հիման վրա որոշված նորմատիվային արժեքից: Ուստի անհրաժեշտ է կատարելագործել հողերի գնահատման մեթոդիկան` հողերին տալով ստույգ արժեքային գնահատական: Հայաստանի Հանրապետության «Անշարժ գույքի մասին» օրենքով ն ՀՀ անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրի վարչության 1998 թ. հունվարի 21-ի № 20-Կ հրամանով` հանրապետությունում կանոնակարգվեցին անշարժ գույքի հաշվառման ն սեփականության (օգտագործման) իրավունքի գրանցման աշխատանքները: Այդ փաստաթղթերով անշարժ գույքի հաշվառումը, պետական գրանցումը ն կադաստրային գնահատումն իրականացնում է ՀՀ անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրի վարչությունը (հետագայում` ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտե) ն դրա տարածքային ստորա աժանումները: ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի 2004 թ. տվյալներով` հանրապետությունում առանձնացվել է 2,5 մլն միավոր անշարժ գույք: Ավարտվել են կադաստրային քարտեզագրման աշխատանքները հանրապետության ոլոր համայնքներում (շուրջ 2,2 մլն միավոր անշարժ գույք): Ճշգրտվել են քարտեզագրված միավորների նկատմամ իրավունքները, մինչն 2004 թ. ապրիլը

գրանցվել է անշարժ գույքի ավելի քան 1,2 մլն միավոր, ն սեփականատերերը անվճար ստացել են սեփականության իրավունքի վկայականներ: Հողային կադաստրի զարգացման կարնոր փաստաթղթեր են ՀՀ կառավարության «Հայաստանի Հանրապետության անշարժ գույքի ծածկագրման կարգը հաստատելու մասին» 1998 թ. փետրվարի 17-ի № 91, ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի համակարգում պետական միասնական կադաստրի վարման ավտոմատացված համակարգի ստեղծման ն «Հայաստանի Հանրապետության անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրի տեղեկատվության տրամադրման կարգը հաստատելու մասին» 1998 թ. մարտի 9-ի № 155 որոշումները: Այդ որոշումներում հողի ն անշարժ գույքի կադաստրի առաջնային խնդիրներից են հանրապետության անշարժ գույքի կադաստրային ծածկագրումը, տեղեկատվական անկի ստեղծումը ն տեղեկատվության տրամադրումը: Անշարժ գույքի ծածկագիրն առաջին դասակարգիչն է ն ձնակերպվում է տեխնիկատնտեսական ու սոցիալական դասակարգման ն ծածկագրման միասնական համակարգի ստանդարտների պահանջներին համապատասխան: Կադաստրային ծածկագիրը թվերի համակցություն է, որը համապատասխանում է անշարժ գույքի միավորներին ն պահպանվում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ այն գոյություն ունի որպես ֆիզիկական ն իրավական մեկ ամ ողջություն: Անշարժ գույքի ավտոմատացված համակարգը ն տեղեկատվական անկը ներկայացնում են անշարժ գույքի պետական հաշվառման, կադաստրային գնահատման, անշարժ գույքի ն դրա նկատմամ իրավազորությունների պետական գրանցման փաստաթղթերի ամ ողջություն: Հողային արեփոխումների հերթական փուլի իրականացմանն է վերա երում ՀՀ կառավարության «Պետական ն համայնքային սեփականություն հանդիսացող հողամասերի օտարման, կառուցապատման իրավունքի ն օգտագործման տրամադրման կարգը հաստատելու մասին» 2001 թ. ապրիլի 12-ի № 286 որոշումը: Ըստ այդ կարգի` պետական ն համայնքային սեփականություն հանդիսացող հողամասերի օտարումը, կառուցապատման իրավունքի ն օգտագործման տրամադրումն իրականացվում է ացառապես հողերի գոտիավորման ն օգտագործման սխեմաներով, անտառաշինական նախագծերով, նակավայրերի գլխավոր հատակագծերով ն այլ փաստաթղթերով: Պետության սեփականության հողամասերն օտարվում են`  սեփականության իրավունքն անհատույց փոխանցելու միջոցով,  ուղղակի վաճառքի միջոցով,  աճուրդով:

Պետության ն համայնքների սեփականության հողամասերը տրամադրվում են սեփականության կամ օգտագործման իրավունքով: Մարզերում ն համայնքներում միասնական ձնով հողերի օտարումը կազմակերպելու նպատակով մշակվել են մի շարք փաստաթղթեր (պայմանագրեր): Այսպիսով` հողային արեփոխումների արդյունքում ոլոր սու յեկտների միջն ձնավորվեցին անշարժ գույքի նկատմամ սեփականության (օգտագործման) իրավունքի շուկայական հարա երություններ: Հողն` իր ընդհանուր հատկությունների հետ մեկտեղ, ձեռք է երել անշարժ գույքի կարգավիճակ` դառնալով շուկայական հարա երությունների առարկա: Սկսվել է հողերի շուկայական շրջանառության գործընթացը, լայն կիրառում են գտել վճարովի հողօգտագործումը, նոր սեփականության (օգտագործման), հողատիրապետման, տնօրինման, հողի գրավի, սերվիտուտի իրավունքի ձները: Սակայն հողային արեփոխումների ընթացքում դեռնս իրենց լուծումը չեն գտել հողաշինարարության, հողերի արդյունավետ օգտագործման ն երրիության արձրացման հարցերը: Խախտվել է շրջակա միջավայրի էկոլոգիական հավասարակշռությունը: Ներկայումս չկա հանրապետության հողերի օգտագործման ն պահպանման պետական հայեցակարգ, չեն մշակվում հողերի օգտագործման տարածքային սխեմաներ: Բացակայում է գիտականորեն հիմնավորված գյուղատնտեսական ապրանք արտադրողների հողատիրության հատուկ դիրքորոշումը: Անհրաժեշտ է հիմնովին վերանայել հողային արեփոխումների հայեցակարգը: Շուկայական հարա երությունների հաստատմանը զուգահեռ դրա հիմքում պետք է դնել հանրապետության աշխարհաքաղաքական ն նապահպանական հիմնախնդիրների լուծումը` ապահովելով քաղաքական, տարածական ն էկոլոգիական անվտանգությունը: Այդ նպատակներին հասնելու իրավական հիմքն է Հայաստանի Հանրապետության հողային օրենսգիրքը, որով սահմանվում են հողային հարա երությունների պետական կարգավորման մեխանիզմները, տնտեսավարման տար եր կազմակերպական, իրավական ձների զարգացման, հողերի երրիության, հողօգտագործման արդյունավետության արձրացման ուղիները, մարդկանց կյանքի ու առողջության համար արենպաստ շրջակա միջավայրի պահպանման ն արելավման, հողի նկատմամ իրավունքների պաշտպանության իրավական հիմքերը, ինչպես նան հողի կարնոր նապահպանական, տնտեսական ու սոցիալական նշանակությունը` որպես ժողովրդի կենսագործունեության պայման:

ՊԵՏԱԿԱՆ ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԸ ՈՐՊԵՍ

ՀՈՂԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ,

ՀՈՂՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԵՎ ՀՈՂԱՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՕՂԱԿ

4.1. ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԸ ՈՐՊԵՍ ՀՈՂԱՅԻՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ԿԱՐԵՎՈՐ ՕՂԱԿ

Պետական հողային կադաստրը հանրապետությունում հողային հարա երությունների կարգավորման ն ղեկավարման կարնոր մեխանիզմն է: Պլանային տնտեսությունից շուկայականին անցնելու ընթացքում անխուսափելիորեն շրջանառության մեջ են մտնում հողերը ն անշարժ գույքը` դառնալով իրավական ն տնտեսական հարա երությունների հիմնական մասնակիցը: Պետական հողային կադաստրի համակարգի միջոցով լուծվում են համապետական ն մարզային խնդիրներ, ինչը թույլ է տալիս իրականացնել մի շարք կարնոր գործողություններ հետնյալ նագավառներում.  Իրավական հարա երությունների նագավառում հողի նկատմամ իրավունքների պետական գրանցման ն դրանց հետ կապված գործարքների ապահովում, ֆիզիկական ու իրավա անական անձանց իրավունքների պետական ն դատական պաշտպանություն, սեփականատերերի, օգտագործողների, ինչպես նան վարձակալների` հողամասերի ն այլ անշարժ գույքի իրավունքի հանդեպ վստահության ձնավորում, իշխանության ն սու յեկտների միջն հողօգտագործման իրավունքի սահմանազատում:  Տնտեսական նագավառում հողային վճարումների յուջետային մուտքերի ապահովում ն հարկման ազայի ընդլայնում, հողերի տնտեսական (կադաստրային) գնահատում, դրանց շուկայական շրջանառության վերա երյալ տեղեկատվության տրամադրում, հողի ն այլ անշարժ գույքի հարկման մեխանիզմի կատարելագործում` պայմանավորված օգտագործվող հողամասերի ն անշարժ գույքի օ յեկտների շուկայական արժեքից ու շահութա երությունից կատարվող վճարումներով: Հողային կադաստրի շնորհիվ նվազագույնի է հասցվում այն հողօգտագործողների ն սու յեկտների թիվը, որոնք օգտվում են անօրինական կամ չհիմնավորված արտոնություններից: Այն նպաստում է նան ձեռնարկությունների հիմնական ֆոնդերի արժեքի ավելացմանը ն դրանք պաշտպանում արժեզրկումից:



Անշարժ գույքի, աժնետոմսերի, փոխառությունների ն այլ արժեթղթերի շուկայի ձնավորման նագավառում անհրաժեշտ պայման39

Տնտեսավարման նոր պայմաններում անհրաժեշտ է ձնավորել կարգավորվող, սոցիալապես կողմնորոշված հողային շուկա, ինչը հնարավորություններ կստեղծի` ներդրումները խրախուսելու, օ յեկտներ ձեռք երելու, հանրապետության անշարժ գույքի շրջանառությունը ինտենսիվ դարձնելու համար: Շուկայական հողային հարա երությունների ոչ ավարար զարգացումը թույլ չի տալիս ֆինանսները լրիվ չափով ներդնել հողային սեփականության մեջ, արդյունքում առաջանում են կանխիկ դրամական միջոցների շրջանառության զգալի կորուստներ: Հայաստանի Հանրապետությունում դեռնս ապահովված չէ հողի շուկայի կայուն զարգացումը: Հողային անկերի, նոտարական գրասենյակների, դատարանների, վարկավորման ն ապահովագրական համակարգի անկատարության, ինչպես նան հողային կադաստրի համակարգում հողերի կադաստրային գնահատման ստույգ տվյալների ացակայության հետնանքով հողային հարա երությունները հողասեփականատերերի, հողօգտագործողների միջն դեռնս կրում են տարերային նույթ: Այս ոլորտում ստվերային երնույթները նվազեցնելու համար անհրաժեշտ է կիրառել ֆինանսավարկային այնպիսի սկզ ունքներ, որոնք հիմնված են հողատիրապետման, տնօրինման ն հողօգտագործման, վարկային հարա երությունների տար եր պարտավորությունների վրա: Շուկայական հողային հարա երություններում գույքային արժեքների օգտագործման լծակները հողօգտագործող սու յկետներին հնարավորություն են տալիս հողերի շրջանառության միջոցով ձնավորել ֆինանսական զգալի կապիտալ, դրա շնորհիվ յուջե ներգրավել լրացուցիչ միջոցներ ն ներդրումային ռեզերվներ: Բացի այդ` շրջանառության մեջ դրվող հողային արժեթղթերը հզոր խթանիչ ներգործություն են ունենում ֆոնդային շուկայի ենթակառուցվածքի ձնավորման ն ամ ողջ հանրապետության ու մարզերի ֆինանսական շուկայի զարգացման վրա: Մարզային ն տեղական ինքնակառավարման մարմինները հնարավորություն են ստանում լրացուցիչ միջոցներ ձեռք երել` շենքերի, շինությունների վերակառուցման, ներդրումային նախագծերի իրականացման համար: Պետական հողային կադաստրի համակարգի ստեղծման կազմակերպական հարցերը լուծելու համար անհրաժեշտ է`  կատարել գոյություն ունեցող գիտատեխնիկական, նախագծատնտեսական մշակումների վերանայում, որոշել դրանց օգտա40

 կազմել հնարավոր փոփոխությունների ու լրացումների ծրագիր, ապահովել դրանց մատչելիությունն ու համակարգի ստեղծման փուլայնությունը,  այն համապատասխանեցնել պետական ստանդարտներին ու նորմերին,  ապահովել պետական հողային կադաստրի համատեղելիությունը տարածքային տեղեկատվական համակարգի ն մյուս կադաստրների պլանների ու ծրագրերի հետ,  կատարել տեխնոլոգիական, կազմակերպական ն ֆինանսական պայմանների վերլուծություն, որոշել կատարվող աշխատանքների կազմը, հաջորդականությունն ու արժեքները: Պետական հողային կադաստրի նորմատիվաիրավական հիմքն ամ ողջությամ որոշվում է երկրի գլխավոր օրենքով` Սահմանադրությամ ն հողային օրենսդրությամ : Գործող օրենսդրական ն նորմատիվային ակտերը պետք է լինեն համադրելի: Պետական հողային կադաստրի կազմակերպման խնդիրն է կարգավորել հողային հարա երությունների ն հողօգտագործման հարցերը հողային օրենսդրության շրջանակներում` հանրապետական, մարզային ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների մակարդակներով: Ստորն տրվում է իրավունքի աղ յուրների դասակարգումը (նկ. 3): Իրավունքի աղ յուրները

Հողային օրենսդրության նորմատիվաիրավական ակտեր Պետական ակտեր

Օրենքներ

Մարզային սու յեկտների ակտեր

Հանրապետության նախագահի հրամանագրեր Կառավարության որոշումներ

Ենթաօրենսդրական ակտեր

Գործադիր իշխանության հրամաններ, հրահանգներ ն այլ նորմատիվաիրավական ակտեր

Այլ նորմատիվաիրավական ակտեր Նկ. 3. Իրավունքի աղ յուրների դասակարգումը:

4.2. ՀՈՂԱՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԸ

Հողային կադաստրը սերտորեն կապված է հողաշինարարության հետ: Շուկայական տնտեսության պայմաններում հողային կադաստրի վարման ն հողաշինարարական նախագծման ընթացքում առաջին հերթին հողը դիտվում է որպես անշարժ գույք, շուկայական շրջանառության առարկա, նական կարնոր պաշար ն արտադրության միջոց: Հողային պաշարների արդյունավետ օգտագործումն ու պահպանումը պայմանավորված են տարածքի հողաշինարարական կազմակերպման մակարդակով, ինչը ստեղծում է լավագույն պայմաններ ոլոր հողօգտագործողների համար: Հողաշինարարությունը հողային հարա երությունների կարգավորմանը, հողային պաշարների կառավարմանը, անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրի վարմանը, հողերի արդյունավետ օգտագործման ու պահպանման կազմակերպմանը, հողերի մոնիտորինգին, հողաշինարարության տարածքային ն ներտնտեսային ծրագրեր (փաստաթղթեր) կազմելուն ուղղված պետական միջոցառումների համալիր է: Այն իր մեջ ներառում է հողերի արդյունավետ օգտագործման կազմակերպումը ոչ միայն գյուղատնտեսական արտադրության մեջ, այլ նան արդյունա երության, տրանսպորտի ն այլ ճյուղերում: ՀՀ հողային օրենսգրքի 31-րդ հոդվածի համաձայն` հողաշինարարությունն ապահովում է`  հողերի արդյունավետ օգտագործման ն պահպանման ծրագրավորումը ն կազմակերպումը` անկախ սեփականության սու յեկտներից ու տնտեսավարման ձներից,  գյուղատնտեսական հողերի պահպանման համապետական ու տարածքային ծրագրերի մշակումը,  հողամասերը տեղանքում ամրացնելը, հողամասերի հատակագծերի, հողամասի տրամադրման վերա երյալ փաստաթղթերի նախապատրաստումը,  հանրապետական, մարզային, համայնքային, միջհամայնքային, ներտնտեսական հողաշինարարական ն հողի օգտագործման ու պահպանության այլ նախագծերի մշակումը,  խախտված հողերի վերականգնումը, հողաշերտերը ջրային ու հողմային հողատարումից, անապատացումից, ցեխաջրերից, փլուզումներից, ջրածածկումից, ճահճացումից, չորացումից, պնդացումից, աղակալումից, արտադրական ն կենցաղային թափոններով, ռադիոակտիվ ն քիմիական նյութերով աղտոտոււմից պաշտպանելու, գյուղատնտեսական հողերը արելավելու, նոր հողեր յուրացնելու, հողը պահպանելու ն դրա երրիությունը

 հատուկ պահպանվող տարածքների տեղա աշխման ն դրանց սահմանագծման հիմնավորումը,  մարզերի, համայնքների վարչական սահմանների, սեփականատերերի ն հողօգտագործողների հողամասերի սահմանների նկարագրումը, ամրացումը ն փոփոխությունը,  հողաշինարարության գծով տեղագրական, գեոդեզիական, քարտեզագրական, հողային, ագրոքիմիական, երկրա ուսաանական, պատմական ու մշակութային ն այլ հետազոտական աշխատանքների իրականացումը,  հողային ֆոնդի պետական հաշվառումը, գույքագրումը ն չօգտագործվող, ինչպես նան ոչ արդյունավետ օգտագործվող կամ իր նպատակային նշանակությանն անհամապատասխան օգտագործվող հողերի ացահայտումը,  հողային պաշարների վիճակի ն օգտագործման կադաստրային ու թեմատիկ քարտեզների ն ատլասների կազմումը,  անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրի վարումը,  հողերի մոնիտորինգը,  նոր հողամասերի կազմավորման, հողամասերի միավորման ու աժանման, գոյություն ունեցող հողամասերի կարգավորման միջոցառումների իրականացումը: Հողաշինարարությունը, մելիորատիվ այլ միջոցառումների հետ միասին, նպաստում է գյուղատնտեսական շրջանառության մեջ նոր հողերի ներգրավմանը, դրանց որակական հատկությունների արելավմանը, երրիության արձրացմանը, տեխնիկայի արդյունավետ օգտագործմանն ու այդ ոլորտի հետ կապված այլ հարցերի լուծմանը: Հողային պաշարների վերա երյալ նման տեղեկատվությունը ստացվում է հողային կադաստրի միջոցով: Կադաստրային տվյալները ելակետային ցուցանիշ են` միջհամայնքային ն ներհամայնքային հողաշինարարական նախագծեր ն ծրագրեր կազմելու համար: Հողաշինարարությունն իրականացվում է պետական կառավարման ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների որոշումներով` հողամասերի սեփականատերերի, օգտագործողների նախաձեռնությամ : Հողաշինարարության օ յեկտներ են Հայաստանի Հանրապետության, ՀՀ մարզերի, համայնքների, առանձին տնտեսավարող սու յեկտների տարածքները, դրանց առանձին մասերն ու հողամասերը: Հողաշինարարությունն իր նույթով ստորա աժանվում է երեք տեսակի` միջհամայնքային, ներհամայնքային ն առանձին հողամասերի կամ հողատարածքների:

Միջհամայնքային հողաշինարարությունն իրականացվում է` հանրապետության հողային պաշարների կառավարման արդյունավետությունը արձրացնելու, համայնքների վարչական սահմանների փոփոխությունները, միջհամայնքային ծրագրերն իրականացնելու նպատակով` հանրապետության ամ ողջ տարածքի, մարզերի կամ հարակից մի քանի համայնքների տարածքներում` պետության միջոցների հաշվին: Ներհամայնքային հողաշինարարությունն իրականացվում է համայնքի տարածքի կազմակերպման, հողերի արդյունավետ կառավարման ն օգտագործման նպատակով` առանձին համայնքի տարածքում` դրա միջոցների հաշվին: Առանձին հողամասերի կամ հողատարածքների հողաշինարարությունն իրականացվում է հողօգտագործման սահմանների ճշգրտման, նոր առաջացած հողամասերի սահմանների տեղադրման, նոր հողերի յուրացման, այգիների հիմնման, ցանքաշըրջանառության կիրառման ն այլ հողապաշտպան միջոցառումների իրականացման նպատակով` տընտեսավարող սու յեկտների հողերի կամ դրանց մի մասի տարածքում` հողօգտագործողի միջոցների հաշվին: Հողաշինարարության կազմակերպումն ու իրականացումը կատարվում է չորս հիմնական փուլով`  հողաշինարարական հետազոտություններ,  հողաշինարարական փաստաթղթերի (սխեմա, նախագիծ) մշակում,  հողաշինարարական գործի կազմում,  նախագծի իրականացում: Հողաշինարարական հետազոտությունը կատարվում է` հողերի որակական ն քանակական վիճակի մասին տեղեկություն ստանալու համար, ն իր մեջ ընդգրկում է հետնյալ աշխատանքները` ա) գեոդեզիական ն քարտեզագրական աշխատանքներ, ) հողագիտական, երկրա ուսա անական ն այլ հետազոտություններ ու հետախուզումներ, գ) հողի ոնիտում, դ) հողերի հաշվառում ըստ նպատակային նշանակության, սեփականության ձների: Գեոդեզիական ն քարտեզագրական աշխատանքների նյութերը հիմք են հանդիսանում հողագիտական, երկրա ուսա անական ն այլ հետազոտությունների ու հետախուզումների, հողերի հաշվառման, որակական գնահատման, դրանց արդյունավետ օգտագործման ն հեռանկարային զարգացման, ինչպես նան միջհամանյքային, ներհամայնքային ն առանձին հողամասերի կամ հողատարածքների հողաշինարարության համար:

Հողագիտական, երկրա ուսա անական ն այլ հետազոտություններն ու հետախուզումներն իրականացվում են հողի վիճակի մասին տեղեկություններ ստանալու, ինչպես նան հողմահարված, հեղեղված, ջրածածկված, ճահճացած, երկրորդային աղակալման ենթարկված, չորացած, պնդացած, արտադրական ու կենցաղային թափոններով, ռադիոակտիվ ու քիմիական նյութերով աղտոտված, վարակված ն այլ վնասակար ազդեցության ենթարկված հողերի հայտնա երման համար, ինչն էլ օգտագործվում է հողերի ոնիտման ժամանակ: Հողի հաշվառման նպատակն է որոշել հողաշինարարական օ յեկտի գտնվելու վայրը, ճշտել դրա սահմանները, ինչպես նան հայտնա երել չօգտագործվող, անարդյունավետ օգտագործվող կամ նպատակային նշանակությամ չօգտագործվող ն օրենսդրության խախտումներով օգտագործվող հողերը: Հողաշինարարական փաստաթղթերի մշակման հիմք են հանդիսանում հողաշինարարության իրականացման մասին պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների որոշումները, հողաշինարարություն իրականացնելու վերա երյալ պայմանագրերը, ինչպես նան դատարանի վճիռները: Հողաշինարարական նախագծերի մշակումն անհրաժեշտ նախապայման է` հողերի արդյունավետ օգտագործման հեռանկարային ծրագրերի կազմման, հողերի ճիշտ տեղա աշխման, տարածքի կազմակերպման արելավման ն հողերի արդյունավետ օգտագործման ու դրանց պահպանության այլ ուղղությունները որոշելու համար: Հողերի արդյունավետ օգտագործումն ու դրանց պահպանությունը ներառում է հետնյալ հիմնական աշխատանքները`  հողերի արդյունավետ օգտագործման ն դրանց պահպանության վերա երյալ առաջարկությունների մշակում,  հողերի գյուղատնտեսական շրջանացում,  հողերի առանձնացում, ինչի շրջանակներում քաղաքացիներին ն իրավա անական անձանց կարող են տրամադրվել հողամասեր,  հողերի առանձնացում, որոնք կարող են ընդգրկվել հատուկ հողային ֆոնդերում,  հողերի առանձնացում` ըստ դրանց նպատակային նշանակության (կատեգորիաների) ն հողատեսքերի: Միջհամայնքային հողաշինարարությունն իր մեջ ընդգրկում է աշխատանքների հետնյալ տեսակները`  հողաշինարարական նոր օ յեկտների կազմակերպում, գոյություն ունեցողների կանոնակարգում,

 վարչատարածքային միավորների սահմանների ճշգրտում, նըկարագրում ն ամրացում,  հողաշինարարական օ յեկտների սահմանազատում,  ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց կողմից հողամասերի արդյունավետ օգտագործում` գյուղատնտեսական արտադրություն կազմակերպելու նպատակով,  միջոցառումների մշակում, որոնք ուղղված են գյուղատնտեսական հողատեսքերի արելավմանը. նոր հողերի յուրացմանը, խախտված հողերի ռեկուլտիվացմանը, հողերի վերականգնըմանն ու կոնսերվացմանը, հողերի պահպանությանը հողմահարումից, հեղեղումներից, ջրածածկումից, ճահճացումից, երկրորդային աղակալումից, չորացումից, պնդացումից, արդյունա երական ն կենցաղային թափոններով, ռադիոակտիվ ն քիմիական նյութերով աղտոտումից, վարակումից ն այլ ացասական երնույթներից: Հողաշինարարական նոր օ յեկտների առաջացումն ու գոյություն ունեցողների կանոնակարգումն իրականացվում է հետնյալ պայմաններում`  հողաշինարարական օ յեկտի սահմանների փոփոխության, այդ թվում` դրանց տեղա աշխվածության թերությունների (շերտընդմիջություն, սեպաձնություն, կտրտվածություն, ձգվածություն ն այլն) վերացման դեպքում,  հողաշինարարական օ յեկտների սահմանների վերականգնըման ընթացքում,  քաղաքացիներին ն իրավա անական անձանց հողամասեր տրամադրելիս,  հողամասերի վերացման դեպքում, այդ թվում` գնման միջոցով,  հողամասերի վերա աշխման դեպքում: Հողաշինարարական նոր օ յեկտների առաջացման, գոյություն ունեցողների կանոնակարգման համար հիմք են հանդիսանում ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի տվյալները, հողաշինարարական, քաղաքաշինական ն հողի օգտագործմանն ու պահպանությանը վերա երող այլ փաստաթղթերը: Հողաշինարարական նոր օ յեկտների առաջացման, գոյություն ունեցողների կանոնակարգման համար որոշվում են.  հողաշինարարական օ յեկտների սահմանների տեղա աշխվածությունը, այդ թվում` ըստ հողաշինարարական օ յեկտների` սահմանափակ օգտագործվող հողամասերի սահմանները,  հողօգտագործման տար երակները, հաշվի առնելով հողամասի չափը, նպատակային նշանակությունը, հողի թույլատրված օգ46

 հողաշինարարական օ յեկտների ն (կամ) դրանց օգտագործումը, սահմանափակ օգտագործվող հողամասերի մակերեսները,  հողի այլ նութագրիչները: Հողաշինարարական օ յեկտների սահմանազատումը տեղանքում դրանց ամրակայումն ու կապակցումն է կոորդինատային ցանցին: Դրա համար հիմք են հանդիսանում ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի տվյալները, հողաշինարարական, քաղաքաշինական ն հողի օգտագործման, վերա աշխման ու պահպանության հետ կապված այլ փաստաթղթերը: Հողաշինարարական փաստաթղթերի տեսակներն են`  Հայաստանի Հանրապետության տարածքի հողաշինարարական գլխավոր հատակագիծը, վարչատարածքային միավորների հողաշինարարական հատակագծերը,  հողաշինարարական օ յեկտների սահմանազատման նյութերը,  միջհամայնքային ն ներհամայնքային հողաշինարարական նախագծերը,  գյուղատնտեսական հողատեսքերի արելավման, նոր հողերի յուրացման, խախտված հողերի վերականգնման, հողերը հողմահարումից, ջրածածկումից, ճահճացումից, երկրորդային աղակալումից, չորացումից, պնդացումից, արտադրական ն կենցաղային թափոններով, ռադիոակտիվ ն քիմիական նյութերով աղտոտումից, վարակվելուց ն այլ վնասակար ազդեցությունից պահպանելու նպատակով կազմված նախագծերը,  հողագիտական, երկրա ուսա անական ն այլ հետախուզական ու հետազոտական աշխատանքները, ինչպես նան հողերի գնահատման ու հաշվառման նյութերը,  հողերի վիճակի ն օգտագործման թեմատիկ քարտեզներն ու ատլասները, որոնք արտացոլում են հողերի վիճակի ն օգտագործման նութագրերը, հողերի գոտիավորման ն նական-գյուղատնտեսական շրջանացման տվյալները, հողերի պահպանման ու ռացիոնալ օգտագործման միջոցառումների կազմակերպումը: Հողաշինարարական փաստաթղթերով որոշվում են հողօգտագործողների համար պարտադիր միջոցառումները, որոնք ուղղված են հողերի արդյունավետ օգտագործմանն ու պահպանմանը:

Հողաշինարարական գործն իր մեջ ներառում է յուրաքանչյուր հողաշինարարական օ յեկտի համար անհրաժեշտ փաստաթղթերը ն այդ օ յեկտներին վերա երող այլ նյութերը: Հողաշինարարական փաստաթղթերի փաթեթում ընդգրկվում են`  օ յեկտի հողաշինարարական նախագծերը,  հողաշինարարական օ յեկտի սահմանազատման նյութերը,  հողաշինարարական օ յեկտների քարտեզները (հատակագծերը),  գյուղատնտեսական հողատեսքերի արելավման, նոր հողերի յուրացման, խախտված հողերի վերականգնման, հողերը հողմահարումից, հեղեղումներից, ջրածածկումից, ճահճացումից, երկրորդային աղակալումից, չորացումից, պնդացումից, արտադրական ն կենցաղային թափոններով, ռադիոակտիվ ն քիմիական նյութերով աղտոտումից, վարակումից ն այլ վնասակար ազդեցությունից պահպանելու նպատակով կազմված նախագծերը,  հողագիտական, երկրա ուսա անական ն այլ հետախուզական ու հետազոտական աշխատանքները, ինչպես նան հողերի գնահատման ու հաշվառման նյութերը,  հողերի վիճակի ն օգտագործման թեմատիկ քարտեզներն ու ատլասները, որոնք արտացոլում են հողերի վիճակի ն օգտագործման նութագրերը, հողերի գոտիավորման ն նական-գյուղատնտեսական շրջանացման տվյալները, հողերի պահպանման ն ռացիոնալ օգտագործման միջոցառումների կազմակերպումը:

ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ ՍՏԱՆԱԼՈՒ, ՄՇԱԿԵԼՈՒ

ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾԵԼՈՒ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

5.1. ՀՈՂԱԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԴՐԱ ՍՏԱՑՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Հողային կադաստրի մշակման ն վարման համար անհրաժեշտ է հավաքել, վերլուծել ն խմ ավորել հողերի նական, տնտեսական, իրավական վիճակի վերա երյալ տվյալները, որոնք ստացվում են տար եր եղանակներով ու մեթոդներով: Առաջին հերթին դա վերա երում է վերգետնյա, օդալուսագեոդեզիական ն տիեզերական հանույթներին, ինչպես նան հողագիտական, երկրա ուսա անական, հիդրոերկրա անական, ագրոքիմիական, տնտեսական, վիճակագրական ն այլ նույթի հետազոտումներին: Հողակադաստրային տեղեկատվության ստացման այս կամ այն եղանակի ընտրությունը կախված է հողային կադաստրի նշանակությունից: Այսպես` հողատարածությունների մակերեսների հաշվառման համար կատարվում է տեղանքի հանույթ, հողերի նական ցուցանիշների որոշման համար` տարածքի հետազոտում, իսկ հողերի տնտեսական գնահատման նպատակով հավաքվում, մշակվում ն վերլուծվում է հողերի տնտեսական օգտագործման վերա երյալ վիճակագրական տեղեկատվությունը: Հողակադաստրային տվյալների համակարգումն անհրաժեշտ է` հողօգտագործողների արտադրական գործունեության ընթացքում դրանց նպատակային օգտագործման, ինչպես նան հողային ֆոնդի կառավարման համար: Առանձին հողօգտագործողների հողատեսքերի մակերեսի վերա երյալ տվյալները համակարգվում են ըստ հողօգտագործողների խմ երի, համայնքի, մարզի ն այլն: Նման ձնով խմ ավորվում են հողերի նական հատկություններին ն գնահատման տնտեսական ցուցանիշներին վերա երող տեղեկությունները: Հողային կադաստրի տվյալների հավաստիությունն ու լիակատարությունը կախված է նան դրանց ստացման եղանակներից: Այդ նպատակով կիրառվում է գծագրական մեթոդը, ըստ որի հողը նութագրվում է տարածական չափերով ու տեղադրվածությամ : Այդ մեթոդի կիրառումը պահանջում է կատարել չափագրական գործողություններ, այսինքն` հատուկ հանույթներ ն տեղանքի հետազոտում: Ստացված տեղեկություններն արտացոլվում են հատակագծաքարտեզագրական նյութերում, որոնք համապատասխան մասշտա ներով պատկերվում են թղթի վրա` ցույց տալով հողերի տարածական տեղադրությունը, վիճակը ն օգտա49

գործումը: Հողերի տարածական տեղադրությունը նութագրվում է հողամասի ձնով, կողմերի հարա երակցությամ , կից գտնվող հողերի սահմանների ուրվապատկերներով ն այլն: Առանց հատակագծաքարտեզագրական նյութերի անհնար է ունենալ հավաստի տեղեկատվություն հողային կադաստրի ոլոր աղադրիչների մասին: Այդ նյութերն ապահովում են հողակադաստրային տվյալների ակներնությունը, կանխում ացթողումներն ու կրկնությունները: Դրանք ստանում են տեղանքի վերգետնյա կամ օդալուսանկարահանումների միջոցով: Վերգետնյա (թեոդոլիտային, մենզուլային ն այլ) հանույթները կիրառվում են փոքր տարածությունների վրա` հողերի կառուցվածքի ն օգտագործման մեջ ընթացիկ փոփոխությունների հաշվառման ժամանակ: Այդպիսի հանույթների միջոցով ստացված հատակագծաքարտեզագրական նյութերը պետք է ապահովեն հողային կադաստրի տեղեկատվության անհրաժեշտ ճշտությունը, որը կախված է հատակագծի մասշտա ից: Ինտենսիվ հողօգտագործման, ոռոգելի երկրագործության, ազմամյա տնկարկներով զ աղեցված տարածքներում օգտագործվում են 1:5000, 1:10000 մասշտա ի քարտեզներ: Գյուղական նակավայրերի ն քաղաքների հողերի կադաստրի վարման համար կիրառվում են 1:2000 ն 1:500 մասշտա ները: Հողակադաստրային տեղեկատվության արձր ճշտություն ապահովելու նպատակով կատարվում է տարածքների օդալուսանկարահանում: Այն հնարավորություն է տալիս ամենայն մանրամասնությամ տալ հողօգտագործման քանակական ն որակական նութագիրը, ինչը հնարավոր չէ ստանալ վերգետնյա հանույթների ընթացքում: Հողային պաշարների ազմակողմանի ուսումնասիրման ն նութագրման նպատակով այժմ կիրառվում են հանույթների տիեզերական, ռադիոլոկացիոն ն լազերային մեթոդները: Այդ մեթոդներով հնարավոր է կատարել ոչ միայն տարածքների տեղագրական հանույթ, նութագրել երկրի մակերնույթը, այլն թափանցել հողի խորքը, ացահայտել ստորգետնյա ջրերի խորության մակարդակը, ջրատար շերտերը, ջրի պաշարները ն այլն: Դրանց միջոցով հնարավոր է կատարել ցանքատարածությունների գույքագրում, վերահսկել հողի խոնավությունը, ուսականության վիճակը ն այլն: Տիեզերական հանույթները հնարավորություն են տալիս ացահայտել գյուղատնտեսական հողատեսքերի ընդլայնման հնարավորությունները, մշակել հողերի արելավման, հողատարման դեմ պայքարի, հողերի աղազերծման միջոցառումներ ն այլն: Հողակադաստրային տեղեկատվություն ստանալու համար կատարվում են ագրոտնտեսական ն մասնագիտական հետազոտումներ: Ագրոտնտեսական հետազոտումների ընթացքում հողատեսքերի որակական հատկությունների վերա երյալ տեղեկությունները ստացվում են դրանց արտաքին հատկանիշների ն տնտեսական օգտագործման հի50

ման վրա: Գործնականում դա իրականացվում է յուրաքանչյուր հողօգտագործման սահմաններում գտնվող ոլոր հողամասերի դիտարկումներով` ըստ հողի տիպի, մեխանիկական կազմի, հումուսային հորիզոնի հզորության, գետնաջրերի խորության մակարդակի, քարքարոտության, հողատարման, լանջի թեքության աստիճանի ն ոլոր այն ցուցանիշների, որոնք պայմանավորում են հողի երրիությունն ու հողերի արդյունավետ օգտագործման հնարավորությունները: Սակայն միայն այդպիսի դիտարկումներով հնարավոր չէ լրիվ նութագրել հողատեսքերը: Անհրաժեշտ է կատարել մասնագիտական` հողագիտական, ագրոքիմիական, մելիորատիվ ն երկրա ուսա անական հետազոտություններ: Հողագիտական հետազոտությունների խնդիրն է ացահայտել հողերի նական հատկությունները, որոնք որոշվում են դաշտային հետազոտությունների ն լա որատոր անալիզների միջոցով: Ագրոքիմիական հետազոտությունների ընթացքում ացահայտվում է հողերի սննդանյութերով ապահովվածության ն ույսերի կողմից դրանց յուրացման մատչելիության աստիճանը: Մելիորատիվ հետազոտությունների ընթացքում որոշվում է հողերի կուլտուր-տեխնիկական վիճակը, գետնաջրերի խորության մակարդակը, խոնավացման աստիճանը, քարքարոտությունը ն այլն: Երկրա ուսա անական հետազոտությունների նպատակն է որոշել նական կերահանդակների ուսական կազմը ն որակական հատկությունները:

5.2. ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ ՍՏԱՑՄԱՆ,

ՄՇԱԿՄԱՆ ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Հողային կադաստրի վարման ընթացքում հողերի իրավական, նական ն տնտեսական վիճակի վերա երյալ անհրաժեշտ տվյալների ստացման, մշակման ն վերլուծության ժամանակ լայնորեն կիրառում են վիճակագրական մեթոդները, որոնք իրականացվում են որոշակի հաջորդականությամ , ներառելով հետնյալ նյութերն ու աշխատանքների տեսակները`  վիճակագրական դիտարկումների հիմնական ձներ, տեսակներ ու եղանակներ,  հողային կադաստրի տվյալների ամփոփում ն խմ ավորում,  ացարձակ, հարա երական ն միջին մեծություններ,  հողային կադաստրի տվյալների վերլուծության վիճակագրական մեթոդներ ն այլն:

Վիճակագրական դիտարկումների հիմնական ձները, տեսակներն ու եղանակները: Հողերի կադաստրային գնահատման ընթացքում հա-

վաքվում ն խմ ավորվում են հողատեսքերի օգտագործման, դրանց որա51

կական նութագրման, գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվության, համախառն արտադրանքի, կատարված ծախսերի, շահութաերության ն այլ ցուցանիշների վերա երյալ զանգվածային տվյալներ: Այդ նպատակով կիրառվում է վիճակագրական դիտարկումների մեթոդը, որը թույլ է տալիս հողագնահատման աշխատանքների ընթացքում հավաքել հողատեսքերի կառուցվածքի, հողային ծածկույթի, ցանքատարածությունների, գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվության, աշխատանքային ն նյութական ծախսերի վերա երյալ տվյալներ, վերլուծել հողերի օգտագործման նույթը ն կատարել համապատասխան եզրակացություններ` տար եր որակի հողերի օգտագործման արդյունավետության, կատարված ծախսերի, դրանց հատուցման վերա երյալ ն կազմել համապատասխան գնահատման սանդղակներ: Դիտարկումներն անցկացվում են որոշակի պլանով, որտեղ նշվում են դրանց ձները, տեսակներն ու եղանակները, ինչպես նան իրականացման մեթոդները: Վիճակագրական դիտարկումների ձներից են հաշվետ-

վությունն ու ցուցակագրումը:

Հաշվետվության կազմման ընթացքում վիճակագրական մարմինները` որոշակի ժամանակահատվածում ու սահմանված ձներով, համապատասխան ձեռնարկություններից ու կազմակերպություններից ստանում են անհրաժեշտ նյութեր: Հաշվետվության ձները ն դրանց ներկայացման ժամկետները սահմանում է հանրապետության Ազգային վիճակագրական ծառայությունը: Ելնելով նյութերի ստացման կարնորությունից ն անհրաժեշտությունից` սահմանվում են հաշվետվության ներկայացման տար եր ժամկետներ` ամսական, եռամսյակային, կիսամյակային ն տարեկան: Հողային կադաստրի համակարգում լայն կիրառում ունեն տարեկան հաշվետվությունները: Ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների ղեկավարները ներկայացնում են հողօգտագործման վերա երյալ տարեկան հաշվետվություն` ներառելով հողերի կազմում կատարված փոփոխությունները: Դիտարկման ձներից են նան հաշվեգրումները, եր վիճակագրական մարմինները նյութեր են հավաքում` որոշակի տարիներին կատարված հետազոտումների հիման վրա` ազմամյա տնկարկների, մելիորատիվ կառույցների, ոռոգելի ն չորացված հողերի, վարելահողերի գույքագրման տեսքով: Ըստ գրանցման նույթի` դիտարկումները լինում են ընթացիկ (անընդհատ) ն ընդհատուն: Ընթացիկ դիտարկումների ժամանակ օ յեկտի վիճակի վերա երյալ փոփոխությունները գրանցվում են սիստեմատիկա ար: Ընթացիկ դիտարկում է, օրինակ` հողերի սեփականության (հողօգտագործման), տնամերձ հողերի վերա երյալ փոփոխությունների գրանցումը:

Ընդհատուն դիտարկումների դեպքում փոփոխությունները գրանցվում են որոշակի ժամկետում: Այդ դիտարկումները լինում են պար երական ն միանվագ: Պար երական դիտարկումներ են հատակագծաքարտեզագրական նյութերի ճշգրտումները, հողերի գնահատման աշխատանքները ն այլն: Միանվագ դիտարկումների ընթացքում երնույթներն ուսումնասիրվում են որոշակի ժամանակահատվածում կամ հատուկ պատվերով: Դրանց թվին են պատկանում ազմամյա տնարկների հաշվառումը, հողերի գույքագրումը, հողագիտական, երկրա ուսա անական, մելիորատիվ հետազոտությունները, հողերի ն հողօգտագործումների հանույթները ն այլն: Ըստ հետազոտության օ յեկտի ընդգրկման աստիճանի` դիտարկումները լինում են համատարած ն ոչ համատարած: Համատարած դիտարկման ընթացքում գրանցվում են հետազոտվող օ յեկտի ոլոր միավորներն` առանց ացառության: Օրինակ` հողօգտագործման հաշվառումն ըստ հողատեսքերի, դրանց կառուցվածքի ն տարածության, հողագիտական, երկրա ուսա անական համատարած հետազոտությունները, ընդհանուր հողօգտագործումը գնահատելու ոլոր տեղեկությունների հավաքումը ն այլն: Ոչ համատարած դիտարկումները կատարվում են հետազոտվող օ յեկտի որոշակի միավորի վերա երյալ տվյալներ հավաքելու նպատակով: Դա իրականացվում է հիմնական զանգվածի, ընտրանքային, հարցաթերթային ն մենագրական մեթոդներով: Հիմնական զանգվածի մեթոդի էությունը նրանում է, որ դիտարկվում են հետազոտվող օ յեկտի ոչ ոլոր միավորները, այլ հիմնական (գերակշռող) մասը, իսկ մնացած ոչ նորոշ հատվածները մնում են դիտարկումներից դուրս: Ընտրանքային դիտարկումների ընթացքում հետազոտվում է ամ ողջության միայն որոշ մասը, իսկ ստացված արդյունքները տարածվում կամ վերագրվում են ամ ողջ օ յեկտին: Օրինակ` հողագնահատման սանդղակներ մշակելու համար կատարվում է որոշակի պահանջներին համապատասխանող տիպական տնտեսությունների ընտրություն: Ստացված տվյալներն ընդունվում են որպես ելակետային ցուցանիշներ, որոնք օգտագործվում են հողագնահատման շրջանի մեջ մտնող ոլոր համայնքների հողերի ոնիտման ն տնտեսական գնահատման համար: Վիճակագրական առանձին տվյալներ ստանալու նպատակով օգտագործվում է դիտարկման հարցաթերթային ձնը, որն իրականացվում է հատուկ մշակված ն որոշակի անձանց կամ ձեռնարկության կողմից ուղարկված հարցաթերթերով (անկետաներով): Մենագրական դիտարկման ժամանակ օ յեկտների տիպական միավորների նկարագրությունը հնարավորություն է տալիս ամենայն խորությամ ուսումնասիրել այնպիսի հարցեր, որոնք հնարավոր չէ պարզել զանգվածային դիտարկումների ընթացքում:

Վիճակագրական դիտարկումների հիմնական մեթոդներից են անմիջական, փաստաթղթային ն հարցման եղանակները: Անմիջական դիտարկումների ընթացքում հողակադաստրային տեղեկությունները ստացվում են մասնագետների անմիջական դիտարկումների շնորհիվ, օրինակ` տեղագրական չափագրումները, հատակագծաքարտեզագրական նյութերի ճշգրտումը, ցանքատարածությունների, տնամերձ հողերի չափագրումները ն այլն: Դիտարկումների փաստաթղթային մեթոդով ստացված տվյալներն օգտագործվում են տար եր տեսակի հաշվետվություններում: Դրանցից են հողօգտագործման վիճակի, ոռոգելի հողատարածությունների, աշխատանքային ն նյութական ծախսումների, մշակա ույսերի երքատվության վերա երյալ փաստաթղթերը ն այլն: Դիտարկումների հարցման մեթոդը հիմնված է առանձին անձանց ցուցմունքների վրա: Հողային կադաստրի վարման գործում այն ունի սահմանափակ կիրառություն: Օգտագործվում է սակավ տարածված հողերում գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվությունը որոշելու, մշակա ույսերի նախորդների տեղա աշխվածության սխեմաներ կազմելու ժամանակ` ցանքաշրջանառության վերա երյալ տեղեկություններ չլինելու դեպքում:

Հողակադաստրային տվյալների ամփոփումն ու խմ ավորումը:

Վիճակագրական դիտարկումների արդյունքում ստացված հողակադաստրային տեղեկատվությունը ծավալուն է ն ազմազան: Դրա վերլուծությունը դեռնս չի կարող հիմք ծառայել հիմնավորված եզրակացություններ անելու համար: Ուստի կարնոր նշանակություն է ստանում վիճակագրական մշակման մեթոդներով հավաքված ազմաթիվ տվյալների ամփոփումն ու խմ ավորումը: Վիճակագրական տվյալների ամփոփումն իրականացվում է դիտարկումների ընթացքում ստացված հետազոտական տվյալների միավորման միջոցով: Ամփոփման պարզագույն ձնը հետազոտվող ցուցանիշների գումարի հաշվարկն է: Օրինակ` այս կամ այն համայնքի գյուղատնտեսական հողատեսքերի ընդհանուր մակերեսի ցուցանիշը ստանալու համար անհրաժեշտ է մեկ աղյուսակում հավաքել ն ամփոփել համայնքի ոլոր հողօգտագործողներին վերա երող ցուցանիշները: Վիճակագրական տվյալների խմ ավորման ընթացքում կարնոր է որոշել, թե ինչ ցուցանիշների հիման վրա է այն կատարվում: Դա կոչվում է ցուցանիշային խմ ավորում, որն ունի թվային կամ քանակական արտահայտություն: Եթե ցուցանիշներն ընդունում են նկարագրական ընույթ, ապա խմ ավորումը կոչվում է որոշիչ ( նութագրական): Մեկ ցուցանիշով խմ ավորումը կոչվում է պարզ, իսկ մի քանի ցուցանիշների հիման վրա կատարված խմ ավորումը` համակցված ( արդ):

Բացարձակ, հարա երական ն միջին մեծություններ: Հողակադաստրային տվյալների համադրելիության ն նութագրման համար լայնորեն կիրառվում են ացարձակ, հարա երական ն միջին մեծություններ: Բացարձակ մեծությունը նութագրում է հետազոտվող երնույթի չափը, որն արտահայտվում է նեղեն, պայմանական, աշխատանքային, արժեքային միավորներով (հեկտար, ցենտներ, կերամիավոր, դրամ, ալ ն այլն): Հողակադաստրային աշխատանքներում հաճախ մեկ երնույթը համեմատվում է մի այլ երնույթի հետ, որի համար օգտագործվում են հարաերական մեծություններ` գործակիցներ, տոկոսներ: Կիրառվում են նան միջին մեծություններ, որոնք արտացոլում են հետազոտվող երնույթների ընդհանրացված նութագիրը` մեկ ցուցանիշով: Լինում են միջին թվա անական, միջին կշռված, միջին քառակուսիների մեծություններ: Միջին թվա անականն օգտագործվում է այն դեպքում, եր առանձին հատկության մեծությունը հանդիպում է մեկ անգամ: Այն որոշվում է հետնյալ անաձնով`

X  որտեղ

Ի1  Ի Ճ    Ի n  n

Ի , n

X -ը ցուցանիշների միջին թվա անական մեծությունն է, Ի1 Ե ԻՃ Ե  Ե Իn -ը` ցուցանիշների անհատական մեծությունը, n -ը`

ցուցանիշների անհատական մեծությունների քանակը: Միջին կշռված մեծության հաշվառումը լայն կիրառում ունի հողերի կադաստրային գնահատման աշխատանքներում: Այն օգտագործվում է, եր ցուցանիշների առանձին մեծություններն ունեն ոչ միասնական թվային կրկնություն, ն որոշվում է հետնյալ անաձնով`

X 

Ի1 յ 1  Ի Ճ յ Ճ    Ի n յ n  յ1  յ Ճ    յ n

 Իյ յ

,

որտեղ յ1 Ե յ Ճ ԵԵ յ n -ը հատկանիշների անհատական մեծությունների տեսակարար կշիռն է: Տվյալների վերլուծության վիճակագրական մեթոդներից է առանձին գործոնների` հողերի գնահատման խմ երի ն երրիության միջն եղած կապի գծային հաշվառման կիրառումը` Հ  Տ0  Ե1դ1  Ե Ճ դ Ճ    Ե n դ n , որտեղ Հ -ը կախյալ փոփոխականն է ( երքատվությունը), Ե1 Ե Ե Ճ Ե Ե n -ը` ռեգրեսիայի գործակիցները, որոնք քանակապես արտահայտում են կախյալ փոփոխականի մեծացումը` մեկ միավորով, դ1 Ե

դ Ճ Ե դ n -ը` տնտեսական գործոնները, a0 -ն` հավասարման ազատ անդամը: Նման գծային հավասարումը կիրառվում է այն դեպքում, եր ընտրության մեջ առկա են հողերի գնահատման երկու կամ ավելի խմ եր ն մեկ կամ երկու գնահատման խմ երի հողերի երրիություններ: Առավել մեծ արդություն է ներկայացնում, ըստ գնահատման խմ երի, մի շարք տարիների միջին ազիսային երրիության որոշումը: Այդ նպատակով կիրառվում են ազմաթիվ գործոնների կոռելյացիոն վերլուծության մեթոդները: Այժմ կիրառվում է ազմանդամ ռեգրեսիայի գծային հավասարումը` Հ  Տ1դ1  ՏՃ դ Ճ    Տn դ n , որտեղ Y -ը երրիությունն է կամ համախառն արտադրանքի մեծությունը, Ի1 Ե ԻՃ Ե  Իn -ը` հողերի գնահատման խմ երի տեսակարար կշիռը` տվյալ հողօգտագործման ընդհանուր տարածության մեջ, a1 Ե a Ճ Ե a n -ը` ազմանդամ ռեգրեսիայի որոնելի գործակիցը: Այդպիսի հավասարումների օգնությամ խնդրի լուծման համար օգտագործվում են ժամանակակից համակարգչային ծրագրեր ն տեխնիկա:

ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔԻ ԵՎ ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ

ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ԲԱՆԿԻ ԵՎ ԲԱԶԱՅԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

6.1. ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ԲԱՆԿԻ ԵՎ ԲԱԶԱՅԻ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ԽՆԴԻՐՆԵՐՆ ՈՒ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ներկայումս անշարժ գույքի ն հողային կադաստրի պրակտիկայում ձնավորվել է երկու հասկացություն` անշարժ գույքի կադաստրի տվյալների անկ ն ազա: Տվյալների անկը ժամանակակից էլեկտրոնային տեխնիկական միջոցների օգնությամ հավաքված տվյալների, ծրագրերի, լեզվական ն այլ միջոցների ամ ողջություն է, որը նախատեսում է տվյալների կենտրոնացված հավաքում ն պահպանում: Տվյալների ազան տվյալների համակարգված ամ ողջություն է, որոնք հավաքվում, մշակվում ն պահպանվում են էլեկտրոնային տեխնիկական միջոցների օգնությամ : Տվյալների ազայի ստեղծման ն վարման համար (թարմացում, մուտքի ապահովում, լրատվության տրամադրում ն այլն) օգտագործվում է լեզվական ն ծրագրային միջոցների հավաքակազմ, որը կոչվում է տվյալների ազայի ղեկավարման համակարգ: Առանձին վարչատարածքային միավորի մակարդակով հողակադաստրային տվյալների անկի ն ազայի ստեղծման նպատակն է անհրաժեշտ տեղեկատվության տրամադրումը` տարածաշրջանի ռազմավարական պլանավորման ն կառավարման, ֆինանսական ն ներդրումային քաղաքականության իրականացման, հողերի արդյունավետ օգտագործման ն պահպանման, հողաշինարարության, մոնիտորինգի անցկացման համար: Անշարժ գույքի կադաստրի տեղեկատվական անկը կազմված է անշարժ գույքի քանակական ու որակական պետական հաշվառման, կադաստրային գնահատման ն դրա նկատմամ իրավունքների ու սահմանափակումների պետական գրանցման փաստաթղթերից: Այդ փաստաթղթերի տեղեկատվական անկի ստեղծման, տեղեկատվության պահպանման ն տրամադրման կարգը հաստատվել է ՀՀ կառավարության «Հայաստանի Հանրապետության անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրի տեղեկատվության տրամադրման կարգը հաստատելու մասին» 1998 թ. մարտի 9-ի № 155 որոշմամ , ըստ որի փաստաթղթերը պահվում են Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի տարածքային

ստորա աժանումներում, տեղեկատվական ն քարտեզագրման կենտրոններում: Անշարժ գույքի կադաստրի տեղեկատվական անկը ներառում է ձեռագիր ն մեքենագիր տեքստային փաստաթղթեր, հողամասերի, շենքերի, շինությունների հատակագծեր, սխեմաներ, կադաստրային քարտեզներ (հատակագծեր), անշարժ գույքի հաշվառման գրքեր, անշարժ գույքի պետական գրանցման միասնական մատյաններ, անշարժ գույքի նկատմամ իրավունքը հաստատող փաստաթղթեր: Կադաստրի կոմիտեի տարածքային ստորա աժանումները, տեղեկատվական ն քարտեզագրման կենտրոնները անշարժ գույքի կադաստրի տեղեկատվական անկում ընդգրկված փաստաթղթերը պահում են անժամկետ: Անշարժ գույքի կադաստրի առաջնային խնդիրներից է տեղեկատվական անկի ստեղծումը, ինչը կապված է մեծ ծախսերի հետ ն շատ աշխատատար է: Այդ պատճառով շատ երկրներում կադաստրի համակարգը ստեղծվել է հարյուրամյակների ընթացքում: Վերջին տասնամյակների պրակտիկան ցույց է տվել, որ առավել արդյունավետ ն տնտեսապես նպատակահարմար է ձնավորել անշարժ գույքի կադաստրի այնպիսի համակարգ, որն իր մեջ միավորում է անշարժ գույքի հաշվառումը, գնահատումը ն դրա նկատմամ իրավունքների գրանցումը: Այդպիսի մոտեցումը տնտեսապես արդարացված է նան Հայաստանի Հանրապետության համար, քանի որ թույլ է տալիս կրճատել ծախսերը ն ժամկետները: Որպես միասնական տեղեկատվական համակարգ` անշարժ գույքի կադաստրն իր մեջ ներառում է փաստաթղթերի հետնյալ հիմնական խմ երը`  անշարժ գույքի նկատմամ իրավունքների պետական գրանցման միասնական մատյանը,  կադաստրային քարտեզը,  անշարժ գույքի միավորի կադաստրային գործը: Վերոհիշյալ փաստաթղթերը պարունակում են ամփոփ տվյալներ անշարժ գույքի պետական գրանցման օ յեկտների ն սու յեկտների մասին: Անշարժ գույքի տեղեկատվական անկի տվյալները կարող են ներկայացվել ինչպես ավանդական թղթային տեսքով, այնպես էլ էլեկտրոնային կրիչների վրա: Կադաստրային աշխատանքների իրականացման ժամանակ քարտեզագրական նորագույն տեխնիկայի (ար անյակային դիրքային կայաններ, էլեկտրոնային տախեոմետրեր ն այլն) օգնությամ ստացված նյութերի ն հավաքված փաստաթղթերի մշակման նպատակով համակարգիչների օգտագործումն արագացնում է տեղեկատվական անկի կազ58

մակերպման աշխատանքները ն պայմաններ ստեղծում` թղթայինից թըվային տեխնոլոգիաներին անցնելու համար: Վերջիններիս ներդրումը անշարժ գույքի կադաստրի համակարգում տալիս է հետնյալ առավելությունները`  արագանում է կադաստրային աշխատանքների իրականացման գործընթացը (քարտեզագրում, հաշվառում, գնահատում, գրանցում),  տվյալների հավաքման ն մշակման ընթացքում արձրանում է ստանդարտացման մակարդակը,  անշարժ գույքի կադաստրի տվյալներից օգտվելու ընթացքում դյուրին է դառնում օգտագործողների մուտքը,  կրճատվում են թղթային արխիվների պահպանման համար պահանջվող տարածքները: Համակարգչային տեխնիկայի կիրառումը թույլ է տալիս տեղեկատվական անկի մեջ ներառվող փաստաթղթերից յուրաքանչյուրի ստեղծման համար օգտագործել համապատասխան ծրագիր: Օրինակ` թվային կադաստրային քարտեզների ստեղծման համար օգտագործվում են քարտեզագրական ստանդարտ ծրագրեր, իսկ կադաստրային գործերի արխիվացման, անշարժ գույքի հաշվառման, գնահատման ն գրանցման համար` կիրառական ծրագրեր` ելնելով գործող օրենսդրությունից: Անշարժ գույքի տեղեկատվական անկում ընդգրկվող տվյալների մուտքագրման, մշակման, պահպանման ն ներկայացման համար ստեղծվում է տվյալների համապատասխան ազա` համակարգչային տեխնիկայի օգտագործման շնորհիվ: Տվյալների ազայի ստեղծման (կազմակերպման) համար առաջադրված սկզ ունքները պետք է համապատասխանեն`  համակարգի նպատակային նշանակությանը, այսինքն` ապահովեն անշարժ գույքի ու դրա նկատմամ իրավունքների ն սահմանափակումների մասին տեղեկատվության պահպանումն ու մշակումը,  համակարգի գործառնական նշանակությանը, այսինքն` ապահովեն անշարժ գույքի կադաստրի վարման տեխնոլոգիական ավտոմատացումը,  տվյալների ազայի նկատմամ առաջադրված ստանդարտ պահանջներին (տվյալների ամ ողջականություն, ոչ թույլատրելի մուտքերից պաշտպանվածություն, ընդարձակում ն այլն):

6.2. ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔԻ ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ

ԲԱՆԿԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Ըստ ներկայացման ձնի` անշարժ գույքի կադաստրի համակարգում առկա տեղեկատվությունը աժանվում է երկու տիպի` գրաֆիկական ն սեմանտիկ (աղյուսակային ն տեքստային): Ընդ որում` գրաֆիկական տվյալների ազան պարունակում է տեղեկատվություն անշարժ գույքի միավորի դիրքի ն ձնի մասին, իսկ սեմանտիկը` տվյալներ անշարժ գույքի որակական ն քանակական ցուցանիշների, ինչպես նան դրանց նկատմամ գրանցված իրավունքների ն սահմանափակումների մասին: Անշարժ գույքի գրաֆիկական ն սեմանտիկ տվյալներն իրար հետ կապված են անշարժ գույքի կադաստրի միավորի ծածկագրի միջոցով: Անշարժ գույքի տեղեկատվական անկն ունի հետնյալ կառուցվածքը (նկ. 4):   

Գրաֆիկական տվյալների ազա ռաստրային տվյալների ազա վեկտորային տվյալների ազա կադաստրային սեմանտիկայի տվյալների ազա

Անշարժ գույքի տեղեկատվական անկ

    

Սեմանտիկ տվյալների ազա անշարժ գույքի միավորների ազա պետական գրանցման սու յեկտների տվյալների ազա պետական գրանցման օ յեկտների տվյալների ազա փաստաթղթերի տվյալների ազա կադաստրային գործերի տվյալների ազա

Նկ. 4. Անշարժ գույքի տեղեկատվական անկի կառուցվածքը:

Անշարժ գույքի գրաֆիկական տվյալների ազան ստեղծվում է ծըրագրային ապահովմանը համապատասխան` երկրատեղեկատվական համակարգի միջոցով, որի օգնությամ էլ այն ղեկավարվում ն արտացոլվում է: Երկրատեղեկատվական համակարգն իրականացնում է`  գրաֆիկական տվյալների ազայի ղեկավարում (գրաֆիկական տվյալների մուտքագրում, մշակում ն արտացոլում),  գրաֆիկական տվյալների ազաներում անշարժ գույքի միավորի կադաստրային ծածկագրի մշակում,

 սեմանտիկ տվալների ազաներին ուղղված հարցումների ձնակերպում,  գրաֆիկական ն տեքստային տեղեկատվության պատրաստում ն տպագրում: Ռաստրային տեղեկատվության տվյալների ազան պարունակում է միասնական որնէ կոորդինատային համակարգին (պետական, տեղական, պայմանական) կապակցված պլանշետների ռաստրային պատկերներ: Ռաստրները ստացվում են պլանշետների պատկերամուտքավորման (սկանավորման) միջոցով: Ռաստրները ծառայում են որպես ենթահիմք` վեկտորային քարտեզների համար: Դրանցում պատկերված տեղեկատվությունը չի կատարում հաշվողական ն որոնողական դեր: Վեկտորային տեղեկատվության տվյալների ազան պարունակում է թվայնացված (կետերի, գծերի ն ազմանկյունների ձնով ներկայացված) ն տար եր շերտերում տեղադրված ու անշարժ գույքի միավորներ ձնավորող կադաստրային օ յեկտներ: Դրանց ներկայացման ձնը թույլ է տալիս հաշվարկել գծերի երկարությունները, հողամասերի մակերեսները, կատարել որոնողական տար եր ֆունկցիաներ: Առանց վեկտորային տեղեկատվության անհնար է իրականացնել կադաստրի հետ կապված ավտոմատացված գործընթացները: Գրաֆիկական տվյալների ազան կադաստրային թվային քարտեզների կազմման հիմքն է: Գրաֆիկական տեղեկատվությունը ներկայացվում է կադաստրային թվային քարտեզների տեսքով, որոնց կազմման համար օգտագործվում են ծրագրավորման ժամանակակից միջոցներ: Թվայնացման արդի ծրագրերը թույլ են տալիս մշակել ոչ միայն ավանդական ճանապարհով (մենզուլային, տախեոմետրական ն հորիզոնական հանույթներ), այլն ժամանակակից գեոդեզիական սարքավորումների (էլեկտրոնային տախեոմետր, ար անյակային դիրքային կայան) միջոցով ստացվող քարտեզագրական տեղեկատվությունը: Թվային կադաստրային քարտեզներում ողջ տեղեկատվությունը պատկերվում է շերտերի ձնով, ընդ որում` յուրաքանչյուր շերտում առկա է միայն մեկ տիպի տեղեկատվություն: Կադաստրային քարտեզների վրա պատկերվում են հիմնականում հողամասերի, շենքերի ն շինությունների շերտերը: Բացի այդ` պատկերվում են նան ստորգետնյա ն վերգետնյա հաղորդակցության ուղիները, հողատեսքերը, նապահպանական, սանիտարական, քաղաքաշինական գոտիները ն այլն: Կադաստրային քարտեզներն օգտագործվում են ոչ միայն անշարժ գույքի գրանցման աշխատանքների ժամանակ, այլն տվյալ համայնքի հողերի օգտագործման սխեմաների, նակավայրերի գլխավոր հատակագծերի կազմման ն ազմաթիվ այլ նպատակների համար: Միննույն ժամանակ` այլ նույթի տվյալներով լրացվելուց հետո

կադաստրային քարտեզները ձեռք են երում ազմաֆունկցիոնալ նշանակություն, ծառայելով որպես քարտեզագրական հիմք` ազմա նույթ կադաստրների վարման համար: Այժմ տեղեկատվական կենտրոնում կազմվում են Հայաստանի Հանրապետության տար եր մարզերի գյուղական համայնքների տարածքների թվային կադաստրային քարտեզները: Տեղեկատվական կենտրոնում թվային քարտեզներ կազմելու համար օգտագործվում են աշխարհի շատ երկրներում լայն կիրառում ունեցող ծրագրերը: Անշարժ գույքի սեմանտիկ տվյալները: Անշարժ գույքի տեղեկատվական անկի սեմանտիկ (տեքստային ն աղյուսակային) տվյալների օգնությամ նկարագրում են անշարժ գույքի պետական գրանցման օ յեկտներն ու սու յեկտները: Սեմանտիկ տվյալների ազան ստեղծվում է համապատասխան ծրագրային ապահովման` տվյալների ազաների կառավարման համակարգի օգնությամ ն պարունակում է անհրաժեշտ տեղեկատվություն` անշարժ գույքի հաշվառման ն գրանցման գործընթացների վերա երյալ: Սեմանտիկ տվյալների ազան պարունակում է`  անշարժ գույքի միավորների տվյալներ,  անշարժ գույքի պետական գրանցման սու յեկտների տվյալներ,  անշարժ գույքի պետական գրանցման օ յեկտների տվյալներ,  անշարժ գույքի նկատմամ իրավունքներն ու սահմանափակումները հաստատող փաստաթղթերի տվյալներ,  կադաստրային գործերի տվյալներ: Անշարժ գույքի միավորների տվյալների ազան պարունակում է անշարժ գույքի միավորների կադաստրային ծածկագրերի, դրանց նպատակային նշանակության ն օգտագործման նպատակի, մակերեսի, արժեքի, քանակի ու որակի տվյալների մասին տեղեկատվություն: Անշարժ գույքի պետական գրանցման սու յեկտների տվյալների ազան պարունակում է տեղեկատվություն իրավա անական ն ֆիզիկական անձանց մասին: Պետական գրանցման սու յեկտների տվյալների ազան ունի այնպիսի կառուցվածք, որով այն միանշանակ առանձնանում է մնացած այլ սու յեկտներից: Անշարժ գույքի պետական գրանցման օ յեկտների տվյալների ազան պարունակում է անշարժ գույքի նկատմամ գրանցված իրավունքների մասին անհրաժեշտ տվյալներ: Անշարժ գույքի նկատմամ իրավունքներն ու սահմանափակումները հաստատող փաստաթղթերի տվյալների ազան ընդգրկում է անշարժ գույքի տնօրինման, օգտագործման ն տիրապետման իրավունքներ սահմանող ն հաստատող փաստաթղթերի մասին տեղեկություններ:

Կադաստրային գործերի տվյալների ազան պարունակում է հըղումներ կադաստրային գործերին, որոնցում պահպանվում են անշարժ գույքի տեխնիկական, տնտեսական ն իրավա անական նկարագրությունները: Անշարժ գույքի նկարագրություններն ընդգրկում են հետնյալ տըվյալները`  հողամասերի կադաստրային ծածկագիրը` հասցե, նպատակային նշանակություն, ընդհանուր մակերես, օգտագործման նպատակ, նպատակային օգտագործման մակերես, կադաստրային արժեք,  շենքերի կադաստրային ծածկագիրը` հասցե, շենքի տիպ, օգտագործման նպատակ, ընդհանուր մակերես, նակելի մակերես, կադաստրային արժեք,  շինությունների կադաստրային ծածկագիրը` հասցե, շինության անվանում, մակերես, կադաստրային արժեք,  նակելի տան կադաստրային ծածկագիրը` հասցե, օգտագործման նպատակ, կոմունալ ապահովվածության, տարածագնահատման գոտիականության գործակից, տանիքի առկայություն, հարկերի քանակ, հարկի ծավալ, նակելի տան հարկի գործակից, ծածկի, շինանյութի տեսակ, մաշվածություն, արտաքին հարդարում, վնասվածություն, ավարտվածություն, պատշգամի մակերես, պարսպի շինանյութի տեսակ, ծավալ,  նակարանի կադաստրային ծածկագիրը` հասցե, շինանյութի տեսակ, տարածագնահատման գոտիականության գործակից, նակարանի հարկի գործակից, հարկի արձրության գործակից, ծածկի շինանյութի տեսակ, ավարտվածություն, մաշվածություն, վնասվածություն: Պետական գրանցման օ յեկտների նկարագրություններն ընդգըրկում են հետնյալ տվյալները`  սեփականության իրավունքով անշարժ գույքի կադաստրային ծածկագիրը` սեփականատերերի անուն, ազգանուն, սեփականության իրավունքը հաստատող փաստաթղթեր, սեփականության վկայականի համար,  գրավի իրավունքով անշարժ գույքի կադաստրային ծածկագիրը` գրավատուի մասին տվյալներ, գրավի առարկայի նկատմամ սեփականության իրավունքի վկայական, գրավի պայմանագիր, տեղեկություններ նախորդ գրավի մասին, գրավի վկայականի համար, գրավի իրավունքի դադարումը հաստատող փաստաթղթեր,

 վարձակալության (ենթավարձակալության) իրավունքով անշարժ գույքի կադաստրային ծածկագիրը` վարձակալի ն վարձատուի անուն (անվանում), վարձակալության պայմանագրի համար, ամիս, ամսաթիվ, վճարի չափ, գործողության ժամկետ, ենթավարձակալության առկայություն, վարձակալության վերաերյալ լրացուցիչ տեղեկություններ,  սերվիտուտի իրավունքով անշարժ գույքի կադաստրային ծածկագիրը` տվյալներ սերվիտուտի իրավունք ձեռք երած սեփականատիրոջ մասին, սերվիտուտով փոխանցվող իրավունքներ, սերվիտուտի պայմանագրի գործողության ժամկետ, սերվիտուտի վկայականի համար, սերվիտուտի իրավունքի դադարումը հաստատող փաստաթուղթ,  սահմանափակման իրավունքով անշարժ գույքի կադաստրային ծածկագիրը` տվյալներ սահմանափակման իրավունք ձեռք երած սեփականատիրոջ մասին, սահմանափակման սկիզ ը հաստատող ամսաթիվ, սահմանափակման իրավունքի դադարումը հաստատող փաստաթուղթ: Պետական գրանցման սու յեկտների նկարագրություններն ընդգրկում են հետնյալ տվյալները`  ֆիզիկական անձանց (քաղաքացիների) մասին` անուն, ազգանուն, հայրանուն, ծննդյան տարեթիվ, ամսաթիվ, ծննդավայր, քաղաքացիություն, անձը հաստատող փաստաթղթի անվանում ն համար, հասցե, հեռախոս,  իրավա անական անձանց մասին` անվանում, պետական գըրանցման ծածկագիր, գրանցման տարեթիվ, ամսաթիվ, հարկային ծածկագիր, իրավա անական հասցե, հեռախոս: Տեքստային ն աղյուսակային տվյալների ձնակերպման հիմնական աղ յուրներն են.  տվյալներ, որոնք պարունակվում են պետական գրանցման սու յեկտների կողմից ներկայացվող դիմումներում ն իրավա անական փաստաթղթերում,  տվյալներ, որոնք ձնավորվում են տեղազննման, չափագրման, գնահատման ն այլ գործողությունների արդյունքում: Անշարժ գույքի տեղեկատվական անկը չի կարող լիարժեք գործել առանց վերոհիշյալ տեքստային ն աղյուսակային տվյալների: Այդ պատճառով անշարժ գույքի վերա երյալ ամ ողջական տեղեկատվություն ունենալու համար անհրաժեշտ է գրաֆիկական տվյալների մուտքագըրմանը զուգահեռ իրականացնել տեքստային ն աղյուսակային տվյալների մուտքագրման նախապատրաստական աշխատանքներ: Այդ նպատակով օգտագործվում են համակարգչային մի քանի ծրագրեր: Դրանց

շնորհիվ անշարժ գույքի յուրաքանչյուր միավորի վերա երյալ գրաֆիկական ն սեմանտիկ տվյալները կարող են հանդես գալ փոխկապակցված, ն անշարժ գույքի յուրաքանչյուր միավորի ն դրա նկատմամ գրանցված իրավունքների մասին հնարավոր կլինի ստանալ լիարժեք տեղեկատվություն: Տեղեկատվության տրամադրման կարգը: Անշարժ գույքի պետական կադաստրի համակարգում տեղեկատվության տրամադրումը աց է: Անշարժ գույքի կադաստրի տվյալների մասին տեղեկատվությունից կարող են օգտվել Հայաստանի Հանրապետության օրենսդիր, գործադիր, դատական, տեղական ինքնակառավարման մարմինները, իրավա անական անձի կարգավիճակ ունեցող ձեռնարկությունները, կազմակերպությունները, անկերը, օտարերկրյա իրավա անական անձինք ն քաղաքացիները: Հայաստանի Հանրապետությունում անշարժ գույքի մասին տեղեկատվություն տրամադրում են ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի տարածքային ստորա աժանումները, տեղեկատվական ն քարտեզագրական կենտրոնները: Կադաստրի պետական կոմիտեի տարածքային մարմիններն անշարժ գույքի մասին տեղեկատվությունը տրամադրում են` նշելով անշարժ գույքի միավորի սեփականատիրոջ անունը (անվանումը), անշարժ գույքի գտնվելու վայրը, չափը, կադաստրային արժեքը, անշարժ գույքի գրավի (հիփոթեքի), սահմանափակումների, այդ թվում` սերվիտուտի առկայությունը, անշարժ գույքի չափագրման, կադաստրային հանույթների, հատակագծերի ու գնահատման մասին տվյալները ն այլ իրավազորություններ:

ՀՈՂԱՄԱՍԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ

ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԸ

Սեփականության իրավունքը երաշխավորվում է Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 8- ն 31-րդ հոդվածներով.

Հոդված 8. Հայաստանի Հանրապետությունում ճանաչվում ն պաշտպանվում է սեփականության իրավունքը: Հոդված 31. Յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի իր հայեցողությամ տիրապետելու, օգտագործելու, տնօրինելու ն կտակելու իր սեփականությունը: Սեփականության իրավունքի իրականացումը չպետք է վնաս պատճառի շրջակա միջավայրին, խախտի այլ անձանց, հանրության ն պետության իրավունքներն ու օրինական շահերը:

7.1. ՀՈՂԻ ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ

Սեփականության իրավունքը սու յեկտի Սահմանադրությամ ն այլ իրավական ակտերով ճանաչված ու պահպանվող իրավունքն է` իր հայեցողությամ տիրապետելու, օգտագործելու ն տնօրինելու իրեն պատկանող գույքը: Տիրապետման իրավունքը գույքը փաստացի տիրապետելու իրավա անորեն ապահովված հնարավորությունն է: Օգտագործման իրավունքը գույքից օգտակար նական հատկությունները քաղելու, ինչպես նան դրանից օգուտ ստանալու իրավա անորեն ապահովված հնարավորությունն է: Օգուտը կարող է լինել եկամտի, երքի, պտուղների, աճի, ծնաճի ն այլ ձներով: Տնօրինման իրավունքը գույքի ճակատագիրը որոշելու իրավաանորեն ապահովված հնարավորություն է: Սեփականատերն իրավունք ունի իրեն պատկանող գույքի նկատմամ , իր հայեցողությամ , կատարել օրենքին չհակասող ն այլ անձանց իրավունքներն ու օրենքով պահպանվող շահերը չխախտող ցանկացած գործողություն, այդ թվում` իր գույքը որպես սեփականություն օտարել այլ անձանց, նրանց փոխանցել այդ գույքի օգտագործման, տիրապետման ն տնօրինման իրավունքները, գույքը գրավ դնել կամ տնօրինել այլ եղանակով: Սեփականատերը կարող է իր գույքը հանձնել այլ անձի հավատարմագրային կառավարման: Գույքը հավատարմագրային կառավարման հանձնելը չի հանգեցնում սեփականության իրավունքի փոխանցման: Հավատարմագրային կառավարիչը պարտավոր է գույքը կառավարել ի շահ սեփակատիրոջ կամ նրա կողմից նշված երրորդ անձի:

Հողը ազգային հարստություն է ն ՀՀ յուրաքանչյուր քաղաքացու սեփականությունը: Հողի սեփականության իրավունքից չեն օգտվում օտարերկրյա քաղաքացիները ն քաղաքացիություն չունեցող անձինք, ացառությամ օրենքով նախատեսված դեպքերի: Օտարերկրյա քաղաքացիները ն ՀՀ քաղաքացիություն չունեցողները օգտվում են հողամասի վրա ամրակայված շենքերի, շինությունների նկատմամ սեփականության իրավունքից, եթե օրենքով ն միջազգային պայմանագրերով այլ ան չի նախատեսված: Սեփականության իրավունքով հողամասի ձեռք երման ձներն ու կարգը սահմանվում են «ՀՀ հողային օրենսգրքով» ն դրա հիման վրա ընդունվող իրավական այլ ակտերով: Հողամասը որպես սեփականության իրավունքի օ յեկտ: Հողամասի նկատմամ սեփականության իրավունքը տարածվում է հողի ն դրա վրա ամրակայված անշարժ գույքի նկատմամ : Հողամասի տարածքային սահմանները որոշվում են օրենքով սահմանված կարգով` լիազորված պետական մարմնի կողմից սեփականատիրոջը տրված փաստաթղթերի հիման վրա: Հողային հարա երությունների սու յեկտներ են Հայաստանի Հանրապետությունը, համայնքները, ինչպես նան Հայաստանի Հանրապետության ն օտարերկրյա իրավա անական անձինք ն քաղաքացիները, քաղաքացիություն չունեցող անձինք, միջազգային կազմակերպությունները, հատուկ կացության կարգավիճակ ունեցող անձինք: Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությանը համապատասխան` Հայաստանի Հանրապետությունում օտարերկրյա քաղաքացիները, քաղաքացիություն չունեցող անձինք չեն կարող հողի նկատմամ ունենալ սեփականության իրավունք: Նրանք կարող են լինել միայն հողի օգտագործողներ: Բացառություն են կազմում միայն Հայաստանի Հանրապետությունում կացության հատուկ կարգավիճակ ունեցող անձինք: Հողային հարա երությունների օ յեկտները հողամասերն են ն դրանց նկատմամ իրավունքները: Հողամասը հողի վերգետնյա ն ստորգետնյա տարածքի մասն է, որն ունի ամրագրված սահմաններ, տարածք (մակերես, ծածկագիր), գտնվելու վայր, իրավական կարգավիճակ` օրենքներով նախատեսված սահմանափակումներով հանդերձ, որոնք գրանցված ն արտացոլված են անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրում: Հողամասի սահմաններն ամրագրվում են կադաստրային քարտեզներում, սեփականության, օգտագործման իրավունքը հաստատող փաստաթղթերում ն արտացոլվում են տեղանքում:

Հողամասի իրավական կարգավիճակը ներառում է դրա նկատմամ սահմանված կարգով գրանցված սեփականության ն այլ գույքային իրավունքներն ու սահմանափակումները, նպատակային նշանակությունը: Հողամասերն ու դրանց նկատմամ իրավունքներն ու օգտագործման նկատմամ սահմանափակումները, ինչպես նան հողամասերին ամրակայված օ յեկտները (հողաշերտերը, մեկուսի ջրային օ յեկտները, անտառները, ազմամյա տնկարկները, շենքերը, շինությունները), որոնք անհնար է հողից անջատել առանց դրանց նշանակությանը վնաս պատճառելու, շրջանառության մեջ են գտնվում ան աժան ձնով, եթե այլ ան նախատեսված չէ օրենքով: Հողամասը կարող է լինել աժանելի ն ան աժանելի: Բաժանելի է այն հողամասը, որն առանց իր նպատակային նշանակության ն թույլատրված օգտագործման փոփոխության կարող է աժանվել մասերի, որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է լինել պետական գրանցման ենթակա ինքնուրույն հողամաս: Ան աժանելի է այն հողամասը, որն իր նպատակային նշանակությամ ու թույլատրված օգտագործմամ չի կարող աժանվել ինքնուրույն հողամասերի: Հողամասը կարող է ան աժանելի ճանաչվել օրենքի ն այլ իրավական ակտերի հիման վրա: Սեփականության իրավունքից հրաժարվելու դեպքում նշված հողամասը կարող է տրվել տարածքային տեղական ինքնակառավարման մարմինների` համայնքների տիրապետմանը:

7.2. ՀՈՂԱՄԱՍԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ

ԵՎ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈՒՄՆԵՐԸ

Հողամասերի նկատմամ քաղաքացիների ն իրավա անական անձանց սեփականության ն այլ գույքային իրավունքները: Քաղաքացիների ու իրավա անական անձանց հողամասերի նկատմամ սեփականության իրավունքը հողամասերն իրենց հայեցողությամ տիրապետելու, օգտագործելու ն տնօրինելու իրավունքն է` օրենքով նախատեսված սահմանափակումների ու այլ պայմանների պահպանմամ : Հողամասերի նկատմամ քաղաքացիների ն իրավա անական անձանց սեփականության իրավունքը ծագում է պետական ու համայնքային հողերի մասնավորեցման, ժառանգման, առք ու վաճառքի, նվիրատվության ն հողի հետ կապված այլ գործարքների ու իրավա անական փաստերի հիման վրա:

Հողամասերի ընդհանուր սեփականության, ընդհանուր օգտագործման իրավունքը: Երկու կամ մի քանի անձանց մոտ սեփականու68

թյան, օգտագործման ներքո գտնվող հողամասը նրանց է պատկանում համապատասխանա ար` ընդհանուր սեփականության, ընդհանուր օգտագործման իրավունքով: Հողամասի նկատմամ ընդհանուր սեփականության իրավունքը ծագում է երկու կամ մի քանի անձանց սեփականության իրավունքով այն հողամասն անցնելիս, որը չի կարող աժանվել առանց դրա նպատակային նշանակության փոփոխման կամ օրենքի ուժով ենթակա չէ աժանման, ինչպես նան սեփականատերերի կողմից իրենց պատկանող հողամասերը կամովին` պայմանագրի հիման վրա, մեկ հողամասում միավորելիս: Օրենքներով ն այլ իրավական ակտերով, հողաշինարարական ն քաղաքաշինական փոստաթղթերով սահմանվում են հողամասերի նվազագույն չափերը, որոնցից ցածր չի թույլատրվում ընդհանուր սեփականությունից առանձնացնել հողամասեր (ըստ օրենքի` ան աժանելի հողամասեր): Սեփականատերերից մեկին պատկանող շենքի, շինության վերակառուցումը չի հանգեցնում ընդհանուր հողամասում նրա աժնի մեծացմանը` առանց մյուս սեփականատերերի համաձայնության: Ընդհանուր սեփականության ներքո գտնվող հողամասի տնօրինումը, տիրապետումը ն օգտագործումն իրականացվում է Քաղաքացիական օրենսգրքով սահմանված կարգով: Հողամասն օգտագործման տրամադրելը: Հողամասը սեփականատերն օգտագործման է տրամադրում կառուցապատման, անհատույց (մշտական) օգտագործման կամ վարձակալության իրավունքով: Արգելվում է պետական կամ համայնքային սեփականություն հանդիսացող հողամասերը կառուցապատման իրավունքով օգտագործման տրամադրելը: Նման հողամասերը կարող են փոխանցվել միայն սեփականության իրավունքով, ացառությամ Հայաստանի Հանրապետության հողային օրենսգրքով սահմանված պետական ն համայնքային սեփականություն հանդիսացող այն հողամասերի, որոնց փոխանցումը սեփականության իրավունքով արգելված է:

Հողամասի անհատույց (մշտական) օգտագործման իրավունքը:

Հողամասի անհատույց (մշտական) օգտագործում է համարվում սեփականատիրոջ կողմից այլ անձի` օգտագործման իրավունքով անժամկետ տրամադրված հողամասի տիրապետման ն օգտագործման իրավունքը: Սեփականատիրոջ կողմից հողամասի անհատույց (մշտական) օգտագործման իրավունքը կարող է տրամադրվել պայմանագրով սահմանված կարգով` կառուցապատման իրավունքով կամ առանց դրա: Հողային օրենսգիրքի 75-րդ հոդվածի 1-ին կետով նախատեսված դեպքերում անհատույց (մշտական) օգտագործման իրավունքով տրամադրված հողամասերի օգտագործողները, պետական կառավարման ու տե69

ղական ինքնակառավարման մարմինների համաձայնությամ կարող են հողամասերը հանձնել վարձակալության, ինչպես նան կամովին հրաժարվել դրանցից, եթե այլ ան նախատեսված չէ պայմանագրով: Անհատույց օգտագործման իրավունքի հետ կապված իրավահարա երությունները կարգավորվում են Քաղաքացիական օրենսգրքով: Հողամասի վարձակալության իրավունքը: Հողամասի վարձակալության իրավունքը վարձակալության պայմանագրի պայմաններով վճարի դիմաց հողամասի ժամկետային օգտագործման իրավունքն է: Հողամասի սեփականատերը պայմանագրով կարող է վարձակալին տրամադրել հողամասի ենթավարձակալության ն գրավ դնելու իրավունքներ: Քաղաքացիները ն իրավա անական անձինք, որոնց պետական կառավարման ն տեղական ինքնակառավարման մարմինները վարձակալության պայմաններով հողամասեր են տրամադրել, կարող են այդ մարմինների համաձայնությամ իրենց հողամասերը փոխանակել կամ կամովին հրաժարվել դրանցից: Վարձակալության կարող են հանձնվել պետության ն համայնքի, իրավա անական անձանց ու քաղաքացիների սեփականության ներքո գտնվող հողամասերը: Վարձակալած հողամասի նկատմամ վարձակալության իրավունքը վարձատուի համաձայնությամ կարող է որպես ավանդ ներդրվել իրավա անական անձանց կանոնադրական կապիտալում` դրանց կանոնադրություններին համապատասխան, ինչպես նան տրամադրվել ենթավարձակալության: Պետության ն համայնքների սեփականության հողամասերի վարձակալությունը չի կարող լինել 99 տարուց ավելի ժամկետով, ացառությամ գյուղատնտեսական նշանակության հողերինը, որոնց վարձակալության ժամկետը սահմանվում է մինչն 25 տարի, ընդ որում, վարձակալը վարձակալության պայմանագիրը նախկին կամ այլ հավասար պայմաններով կրկին կնքելիս կամ տվյալ հողամասն օտարելու դեպքում ձեռք երելիս նախապատվության իրավունք ունի: Պետության ն համայնքի հողերից հողամասերի վարձակալության իրավունքը տրամադրվում է մրցույթով` հրապարակային սակարկությունների միջոցով: Հողամասերի` առանց մրցույթի տրամադրման դեպքերը սահմանում է կառավարությունը: Վարձակալության պայմանագիրը կրկին կնքելիս նախապատվության իրավունքը վարձակալության ժամկետի շրջանակներում փոխանցվում է իրավահաջորդության կարգով, եթե այլ ան նախատեսված չէ օրենքով կամ պայմանագրով:

Վարձատուի փոփոխման դեպքում վարձակալության պայմանագիրը կարող է դադարել միայն Քաղաքացիական օրենսգրքով սահմանված դեպքերում ն կարգով: Հողամասի նկատմամ իրավունքների սահմանափակումները: Պետության ն համայնքների սեփականություն համարվող հողերից տրամադրված կամ այլ հիմքերով ձեռք երված հողամասերի նկատմամ իրավունքները կարող են սահմանափակվել`  որոշակի անձանց դրանք վաճառելու կամ այլ կերպ օտարելու արգելքով կամ որոշակի անձանց ցանկացած պահի կամ սահմանված ժամկետում օտարելու պարտավորությամ ,  վարձակալության կամ ենթավարձակալության հանձնելու արգելքով,  վաճառքի դեպքում հայտարարված գնով գնելու նախապատվության իրավունքով,  որոշակի ժառանգների` որպես ժառանգություն փոխանցելու պայմանով (գյուղատնտեսական հողերի համար),  որոշակի ժամկետներում սահմանված կարգով համաձայնեցված նախագծով հողամասի կառուցապատումն սկսելու ն ավարտելու կամ յուրացնելու կամ կառուցապատման իրավունքը ացառելու պայմանով,  հողամասում գտնվող գեոդեզիական կետերը պահպանելու պահանջով,  առանց սահմանված կարգով համաձայնեցման անշարժ գույքի արտաքին տեսքը փոփոխելու, վերակառուցելու, շենքերը ն շինությունները քանդելու արգելքով,  ճանապարհի կամ դրա մի մասի շինարարության, վերանորոգման ն պահպանման պայմանով,  գործունեության առանձին տեսակների արգելքով,  հողամասի նպատակային օգտագործման փոփոխման արգելքով,  նապահպան պահանջների պահպանման կամ որոշակի աշխատանքներ կատարելու, ներառյալ` կենդանական աշխարհը, հողաշերտը, հազվագյուտ ույսերը, նության, պատմության ն մշակույթի հուշարձանները, հնէա անական օ յեկտները պահպանելու պայմանով,  իր հողամասում սահմանված ժամկետում ն սահմանված կարգով այլ անձանց որսորդության, ձկնորսության, վայրի ույսեր հավաքելու իրավունք տրամադրելու պայմանով,  վայրի կենդանիների գոյության, նական միջավայրի ուղիների պահպանման պայմանով,

 այլ պարտավորություններով, սահմանափակումներով կամ պայմաններով: Հողամասի նկատմամ իրավունքների սահմանափակումները սահմանվում են անմիջականորեն` օրենքով, այլ իրավական ակտերով, պայմանագրով կամ դատական կարգով:

7.3. ՀՈՂԱՄԱՍԻ ՍԵՐՎԻՏՈՒՏԸ, ԳՐԱՎԸ, ՀԻՓՈԹԵՔԸ

Հողամասի սերվիտուտը: Հողամասի սերվիտուտը մեկ կամ մի քանի սեփականատերերի հողամասերից սահմանափակ օգտվելու իրավունքն է: Սերվիտուտը կարող է սահմանվել հողամասերի սեփականատերերի համաձայնությամ կամ դատական ակտով: Հողամասի սեփականատերն իրավունք ունի պահանջել, ներառյալ` դատական կարգով, որ իրեն սերվիտուտ տրամադրվի հողամասը պահպանելու ն սպասարկելու համար: Հողամասը կարող է ծանրա եռնվել հետնյալ սերվիտուտներով`  հողամասով անցնելու կամ երթնեկելու համար,  հողամասով էլեկտրահաղորդման, կապի գծերի, ջրամատակարարման ն գազամատակարարման խողովակաշարերի անցկացման, շահագործման ն վերանորոգման համար,  այլ հողամասի հողի արելավման նպատակով հողում դրենաժային աշխատանքներ կատարելու համար,  հողամասից ջուր վերցնելու համար,  հողամասով անասունների անցնելու, խոտհնձի, անասուններ արածացնելու համար` տեղական պայմաններին ն սովորույթներին համապատասխան ժամանակահատվածում,  հողամասում ինչպես մասնավոր, այնպես էլ հանրության համար անհրաժեշտ հետախուզական, հետազոտական ն այլ աշխատանքներ իրականացնելու համար,  հողամասի սահմաններում գտնվող գեոդեզիական կետերին, պատմության, մշակութային ն հնագիտական հուշարձաններին անարգել մոտենալու համար,  իր հողամասի շենքերը, շինությունները սահմանակից հողամասի կամ դրանում եղած շենքերի, շինությունների վրա հենելու կամ որոշակի արձրությամ հարնան հողամասի վրա կախելու համար,  սահմանակից հողամասում շենքերի, շինությունների արձրությունը սահմանափակելու համար,  սահմանակից հողամասում պաշտպանական անտառատընկարկներ կամ այլ նապահպանական օ յեկտներ ստեղծելու համար,



այլ սերվիտուտներ, առանց որոնց անհնար է ավարարել հողամասն իր նշանակությամ օգտագործելու համար անհրաժեշտ պահանջները: Սերվիտուտ կարող է սահմանվել ցանկացած իրավունքում գտնվող հողամասի նկատմամ ու կարող է լինել ժամանակավոր ն (կամ) մշտական: Սերվիտուտը պետք է հնարավորին չափ նվազ ծանրա եռնի հողամասը: Սերվիտուտով ծանրա եռնված հողամասի սեփականատերն իրավունք ունի վճար պահանջել այն անձանցից, ի շահ որոնց սահմանվել է սերվիտուտը, եթե այլ ան նախատեսված չէ օրենսդրությամ : Սերվիտուտները ենթակա են պետական գրանցման: Սերվիտուտը պահպանվում է հողամասը մեկ անձից մյուսին անցնելիս: Սերվիտուտով ծանրա եռնված հողամասի սեփականատիրոջ պահանջով սերվիտուտը կարող է դադարեցվել դրա հիմքերի վերացման կամ հողամասի նպատակային նշանակության փոփոխման կապակցությամ : Եթե սերվիտուտով ծանրա եռնվելու արդյունքում հողամասը չի կարող օգտագործվել իր նպատակային ն գործառնական նշանակությանը համապատասխան, սեփականատերն իրավունք ունի դատական կարգով պահանջել դադարեցնել սերվիտուտը կամ փոփոխել նպատակային նշանակությունը: Սերվիտուտի հետ կապված հարցերը կարգավորվում են ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքով: Գրավի իրավունքը գրավատուի գույքի նկատմամ գրավառուի գույքային իրավունքն է, որը միաժամանակ միջոց է` գրավառուի հանդեպ պարտապանի ունեցած դրամական կամ այլ պարտավորության կատարումն ապահովելու համար: Գրավը լրացուցիչ (ակցեսոր) պարտավորություն է գրավառուի (պարտատիրոջ) հանդեպ գրավատուի (պարտապանի) հիմնական պարտավորության կատարումն ապահովելու համար: Գրավի տեսակներն են`  գրավականը,  գրավատուին հանձնված գույքի գրավը,  իրավունքների գրավը,  դրամական միջոցների գրավը,  կոշտ գրավը,  շրջանառության մեջ գտնվող ապրանքների գրավը,  հիփոթեքը:

Հիփոթեքի հասկացությունը: Հիփոթեք է համարվում գրավը, որի առարկան, անկախ նրանից այն անշարժ, թե շարժական գույք է, մնում է գրավատուի կամ երրորդ անձի տիրապետման ն օգտագործման ներքո: Հիփոթեքի պայմանագրով կարող են գրավ դրվել միայն քաղաքացիների ն իրավա անական անձանց սեփականությանը պատկանող հողամասերը: Հողամասի նկատմամ ընդհանուր սեփականության դեպքում հիփոթեք կարող է սահմանվել քաղաքացուն կամ իրավա անական անձին պատկանող այն հողամասի նկատմամ , որը նեղենով առանձնացված է ընդհանուր սեփականության ներքո գտնվող հողամասից: Պետական հողամասերը գրավի, հիփոթեքի առարկա լինել չեն կարող: Համայնքային հողամասերը գրավի, հիփոթեքի առարկա կարող են լինել միայն համայնքի ավագանու որոշմամ : Հողամասի մի մասի գրավ, հիփոթեք թույլատրվում է միայն օրենքով սահմանված կարգով` հողամասը աժանելուց ն առանձին հողամաս դարձնելուց հետո: Օգտագործման իրավունքով ձեռք երված հողամասի գրավ, հիփոթեք թույլատրվում է միայն սեփականատիրոջ գրավոր համաձայնությամ : Գրավի, հիփոթեքի պետական գրանցումից անմիջապես հետո գրավառուին տրվում է գրավի, հիփոթեքի իրավունքի պետական գրանցման վկայական: Գույքի հիփոթեքի իրավունքի գրանցումն ու գույքի հիփոթեքի իրավունքի պետական գրանցման վկայականը չեղյալ են համարվում.  գրավի, հիփոթեքի վկայականի տիրոջ դիմումով,  գրավատուի ն գրավառուի համատեղ դիմումով,  գրավը, հիփոթեքը դադարեցնելու մասին դատարանի որոշումով, վճռով: Հողամասի գրավի, հիփոթեքի հետ կապված հարցերը կարգավորվում են ՀՀ քաղաքացիական ն ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքերով:

7.4. ԳՈՒՅՔԱՅԻՆ ԱՅԼ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐ

Տիրազուրկ է համարվում այն հողամասը, որը չունի սեփականատեր, կամ որի սեփականատերն անհայտ է կամ հրաժարվել է դրա նկատմամ սեփականության իրավունքից: Տիրազուրկ հողամասի նկատմամ սեփականության իրավունքը կարող է ձեռք երվել վաղեմության ուժով: Տիրազուրկ գույքի նկատմամ սեփականության իրավունքը ճանաչելու հիմքերն ու կարգը սահմանվում են ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքով:

Քաղաքացին կամ իրավա անական անձը, որը հողամասի սեփականատեր չէ, սակայն այն տասը տարվա ընթացքում արեխղճորեն, ացահայտ ն անընդմեջ տիրապետում է որպես սեփական գույք, այդ գույքի նկատմամ ձեռք է երում սեփականության իրավունք (ձեռք երման վաղեմություն): Տիրապետման վաղեմությունը վկայակոչող անձը կարող է իր տիրապետման ժամկետին միացնել այն ժամանակը, որի ընթացքում այդ հողամասին տիրապետել է այն անձը, որի իրավահաջորդն է ինքը: Մինչն ձեռք երման վաղեմության ուժով հողամասի կամ գույքի նկատմամ սեփականության իրավունք ձեռք երելը, հողամասը կամ գույքը որպես սեփականություն տիրապետող անձն իրավունք ունի պաշտպանել այն երրորդ անձից, որը գույքի սեփականատերը չէ ն օրենքով կամ պայմանագրով նախատեսված այլ հիմքով դրա նկատմամ չունի տիրապետման իրավունք: Հողամասի նկատմամ սեփականության իրավունք ձեռք երած անձը այդ իրավունքը ստանում է պետական գրանցման պահից: Ինքնակամ զ աղեցրած հողամաս է համարվում օրենքով ն այլ իրավական ակտերով սահմանված կարգով չհատկացված հողամասը: Տիրազուրկ հողամասի, ինքնակամ զ աղեցրած հողամասի նկատմամ սեփականության իրավունքի ձեռք երման, վերջինիս վաղեմության հետ կապված հարցերը կարգավորվում են ՀՀ քաղաքացիական ն ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքերով: Հողամասի ժառանգության իրավունքը: Ժառանգության դեպքում հողամասը անփոփոխ վիճակում, որպես միասնական ամ ողջություն, անցնում է այլ անձանց` ըստ կտակի ն ըստ օրենքի: Ժառանգությունը կատարվում է ըստ օրենքի, եթե չկա կտակ, կամ դրանում սահմանված չէ ամ ողջ ժառանգության ճակատագիրը, ինչպես նան օրենքով սահմանված այլ դեպքերում:

Հողամասի օգտագործման իրավունքի անցումը խնամակալության: Հողամասի օգտագործման իրավունքի անցումը խնամակալության

նշանակում է ժամանակավորապես անցումն այն անձանց, ովքեր չեն համարվում հողի սեփականատեր, սակայն իրագործում են իրենց խնամակալական իրավունքներն անչափահաս ժառանգորդի վրա (ժառանգության իրավունք ստացած անչափահաս սեփականատիրոջ չափահաս դառնալու ամ ողջ ընթացքում): Անչափահաս ժառանգորդները չեն կորցնում հողի սեփականության իրավունքը, սակայն մինչն նրանց չափահաս դառնալը հողամասի փաստացի օգտագործումն, ըստ օրենքի, իրականացնում է խնամակալը: Հողամասերը խնամակալին անցնում են` գյուղացիական, անձնական օժանդակ տնտեսություն վարելու, այգեգործության համար, շինությունների սպասարկման համար:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀՈՂԱՅԻՆ

ՖՈՆԴԸ ՈՐՊԵՍ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ՕԲՅԵԿՏ

8.1. ՀՈՂԱՅԻՆ ՖՈՆԴԻ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայաստանի Հանրապետության սահմաններում գտնվող ամ ողջ հողային ֆոնդն` անկախ տնօրինման, տիրապետման կամ օգտագործման ձներից, հանդիսանում է պետական հողային կադաստրի օ յեկտ: Հողային պաշարները դասակարգվում են ըստ մի շարք հատկությունների`  վարչատարածքային պատկանելության,  հողերի կատեգորիաների (կախված հիմնական նպատակային նշանակությունից ն օգտագործման նույթից),  սու յեկտների, հողային հարա երությունների ն իրավական կարգավիճակի,  հողատեսքերի ն այլն: Ըստ վարչատարածքային հատկանիշների` հողային պաշարների հաշվառումն անհրաժեշտ է դառնում այն առումով, որ հանրապետության մարզերին ն համայնքներին իրավունք է տրվում կարգավորել իրենց իրավասությունից խող հողային հարա երությունների հարցերը: Հայաստանի Հանրապետության հողային ֆոնդն, ըստ նպատակային նշանակության (կատեգորիաների), դասակարգվում է`  գյուղատնտեսական նշանակության,  նակավայրերի,  արդյունա երական, ընդերքօգտագործման ն այլ արտադրական նշանակության,  էներգետիկայի, տրանսպորտի, կապի, կոմունալ ենթակառուցվածքների օ յեկտների,  հատուկ պահպանվող տարածքների,  հատուկ նշանակության,  անտառային,  ջրային,  պահուստային հողերի: Հողերի տիրապետման, օգտագործման, տնօրինման կազմում առանձնացվում են որոշակի հողատեսքեր, որոնք պլանաչափորեն ն սիստեմատիկա ար օգտագործվում են որոշակի արտադրական նպատակներով ն որոնք ունեն որակապես տար եր նապատմական ն այլ հատկություններ:

Հողատեսքերը լինում են գյուղատնտեսական (վարելահողեր, ազմամյա տնկարկներ, խոտհարքներ, արոտավայրեր ն այլն) ն ոչ գյուղատնտեսական (անտառներ, թփուտներ, ճահիճներ, կառուցապատված տարածքներ ն այլն): Հողատեսքերի օգտագործման նույթի վրա որոշակի ազդեցություն են գործում դրանց նական հատկությունները: Այդ պատճառով էլ առանձնացվում են ոչ միայն հողատեսքի տեսակներ, այլ նան տարատեսակներ (օրինակ` գուղձավորված, թփապատված, գերխոնավ արոտներ): Բացի այդ` կարող են լինել նան չօգտագործվող հողատեսքեր` թափոններով զ աղեցված տարածքներ, աղ անոցներ, ձորակներ, ավազուտներ, քարհանքեր, մայր ապարի զանգվածային ելքեր ն այլն: Հայաստանի Հանրապետության հողային ֆոնդը 2008 թ. կազմում է 2974,3* հազ. հա: Հողերի հաշվառման տվյալներից պարզվում է, որ հանրապետության հողային ֆոնդի մեջ գերակշռող են համարվում գյուղատնտեսական նշանակության հողերը` 2122,1 հազ. հա (71,4 9), ապա` անտառային նշանակության հողերը` 370,6 հազ. հա (12,5 9), հատուկ պահպանվող տարածքները` 229,3 հազ. հա (7,7 9) ն այլն (աղ. 2): Աղյուսակ 2 Հայաստանի Հանրապետության հողային ֆոնդի աշխվածությունն ըստ նպատակային նշանակության (կատեգորիաների) 01.07.2008 թ. դրությամ Հ/հ

Նպատակային նշանակությունը (կատեգորիաներ)

Գյուղատնտեսական նշանակության Բնակավայրերի Արդյունա երության, ընդերքօգտագործ3 ման ն այլ արտադրական նշանակության Էներգետիկայի, տրանսպորտի, կապի, կոմունալ ենթակառուցվածքների օ յեկտների Հատուկ պահպանվող տարածքների Հատուկ նշանակության Անտառային Ջրային Պահուստային հողերի Ընդամենը ________________________ * Հողային ֆոնդը ենթակա է ճշտման:

Տարածությունը 9-ը ընդհանուր, հազ. հա ընդհանուրից 2122,1 71,4 151,0 5,1 28,2

0,9

12,1

0,4

229,3 31,7 370,6 28,6 0,7 2974,3

7,7 1,1 12,5 0,9 0,01

Հանրապետության գլխավոր հողային հարստության` գյուղատընտեսական հողատեսքերի տարածությունը կազմում է 2122,1 հազ. հա (ամ ողջ հողային ֆոնդի 71,4 9-ը), որից վարելահողեր` 452,1 հազ. հա (21,3 9), ազմամյա տնկարկներ` 29,6 հազ. հա (1,4 9): Բնական կերահանդակների տարածությունը կազմում է. խոտհարքներ` 6,0 9, արոտներ` 52,7 9: Գյուղատնտեսական հողատեսքերի մեջ զգալի տարածություններ են գրավում այլ հողերը (ճանապարհներ, ձորեր, խախտված հողեր, քարհանքեր, ավազահանքեր, ճահիճներ ն այլն)` 394,6 հազ. հա, 18,6 9 (աղ. 3 ն նկ. 5): Աղյուսակ 3 ՀՀ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի կառուցվածքն ըստ հողատեսքերի Հ/հ

Հողատեսքերը

Վարելահող Բազմամյա տնկարկներ` ընդամենը այդ թվում` պտղատու այգիներ խաղողի այգիներ Բնական կերահանդակներ` ընդամենը այդ թվում` խոտհարքներ արոտներ Այլ հողատեսքեր Ընդամենը գյուղատնտեսական հողատեսքեր

Տարածությունը 9-ը ընդհանուր, հազ. հա ընդհանուրից 452,1 21,3 29,6 1,4 14,0 0,6 15,6 0,8 1245,8 58,7 127,5 6,0 1118,3 52,7 394,6 18,6 2122,1 1 ìարելահող 21,349

2 ´ա½մամյա տÝկարկ 1,159 3 Êոտհարք 5,899

4 Արոտաíայր 52,769 5 Այլ հողատեëքեր 18,859

Նկ. 5. Գյուղատնտեսական հողատեսքերի կառուցվածքը:

Հողերի որակական վիճակը նութագրվում է նական հատկություններով: Հողամասի` որպես հողակադաստրային հիմնական միավորի կամ նական միատարր հողամասի` որպես կադաստրի տարրի ընտրությունը հնարավորություն է տալիս հանրապետության ամ ողջ տարածքում պետական հողային կադաստրը վարել միասնական համակարգով:

Հայաստանի Հանրապետությունում հողային արեփոխումների ընթացքում փոխվել են հողերի օգտագործման նախկին ձները, ի հայտ են եկել սեփականության ն օգտագործման ազմաթիվ ձներ ն նոր հասկացություններ` տիրապետում, տնօրինում, օգտագործում, վարձակալում, սերվիտուտ, հիփոթեք ն այլն: Հանրապետության հողային ֆոնդի աշխվածությունն ըստ սեփականության ն օգտագործման ձների երված է աղյուսակ 4-ում: Աղյուսակ 4 ՀՀ հողային ֆոնդի աշխվածությունն ըստ սեփականության սու յեկտների Հ/հ

Սեփականության սու յեկտները

Քաղաքացիների սեփականություն Իրավա անական անձանց սեփականություն Համայնքային սեփականություն Պետական սեփականություն Ընդամենը

Տարածությունը 9-ը ընդհանուր, հազ. հա ընդհանուրից 525,8 17,7 18,3 0,6 1060,4 1369,8 2974,3

35,6 46,1

Հանրապետության հողային ֆոնդի մեջ գերակշռող են պետական սեփականության հողերը` 1369,8 հազ. հա (46,1 9), ապա համայնքային սեփականության հողերը` 1060,4 հազ. հա (35,6 9): Քաղաքացիների սեփականության հողերի ընդհանուր տարածությունը կազմում է հողային ֆոնդի շուրջ 17,7 9-ը:

8.2. ՀՈՂԵՐԻ ՆՊԱՏԱԿԱՅԻՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Գյուղատնտեսական նշանակության հողեր: Համաձայն ՀՀ հողային օրենսգրքի 9-րդ հոդվածի` գյուղատնտեսական նշանակության հողեր են համարվում գյուղատնտեսական կարիքների համար առանձնացված ն գյուղատնտեսական գործունեություն ծավալելու նպատակով գյուղատնտեսական մշակա ույսերի մշակման, ազմամյա տնկարկների հիմնման, խոտհնձի, անասունների արածեցման, ինչպես նան գյուղատնտեսական այլ նպատակների համար նախատեսված հողատեսքերը: Գյուղատնտեսական նշանակության հողերն, ըստ հողատեսքերի, աժանվում են`  վարելահողերի,  ազմամյա տնկարկների,

 խոտհարքների,  արոտավայրերի,  այլ հողատեսքերի: Գյուղատնտեսական հողատեսքերը ենթակա են հատուկ պահպանության: Այդ հողերի փոխադրումը ոչ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի թույլատրվում է ացառիկ դեպքերում` Հողային օրենսգրքի 7-րդ հոդվածով սահմանված կարգով: Գյուղատնտեսական նշանակության հողամասերը տրամադրվում են սեփականության կամ օգտագործման իրավունքով` սեփականության ոլոր սու յեկտներին: Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը տրամադրվում են իրավա անական անձանց` կոլեկտիվ սեփականության, անժամկետ կամ ժամանակավոր օգտագործման, ինչպես նան վարձակալության հիմունքներով: Գյուղատնտեսական նշանակության հողերը քաղաքացիներին ն ֆիզիկական անձանց կարող են տրամադրվել անձնական սեփականության, անժամկետ` ժառանգա ար տիրապետելու, ժամանակավոր օգտագործելու կամ վարձակալելու իրավունքով`  գյուղացիական (ֆերմերային) տնտեսություն վարելու համար,  անձնական օժանդակ տնտեսության համար,  այգեգործության համար,  անասնապահության համար ն այլն:

Կոլեկտիվ, կոոպերատիվ տնտեսությունները, աժնետիրական ընկերությունները հողեր կարող են ունենալ կոլեկտիվ համատեղ ն աժնե-

մասային սեփականության, անժամկետ ն ժամկետային օգտագործման, ինչպես նան վարձակալության իրավունքներով: Կոլեկտիվ աժնետիրական սեփականությունը ձնավորվում է տընտեսության առանձին աշխատողների հողային աժինների գումարով: Ձեռնարկության յուրաքանչյուր աշխատող, ինչպես նան այդ տարածքի վրա ապրող թոշակառուները, սպասարկող ձեռնարկությունների աշխատողները հողային աժին ստանում են անվճար` տվյալ վարչական տարածքի համար միջին նորմի սահմաններում: Յուրաքանչյուր աժնետեր կարող է դուրս գալ ձեռնարկության կազմից ն հիմնել գյուղացիական տնտեսություն: Կոոպերատիվ տնտեսությունների, աժնետիրական ընկերությունների ն ոչ պետական այլ գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների իրավական կարգավիճակը որոշվում է ՀՀ հողային օրենսգրքով: Այդ տընտեսությունները պարտավոր են հողն օգտագործել ըստ նպատակային նշանակության, կիրառել հողերի պահպանման համար անհրաժեշտ մելիորատիվ ն կուլտուր-տնտեսական միջոցառումներ, որոնք կնպաստեն

հողի երրիության արձրացմանը: Կոոպերատիվ տնտեսությունները, աժնետիրական ընկերությունները ն ոչ պետական այլ գյուղատնտեսական ձեռնարկություններն իրավունք ունեն օգտագործելու ոչ միայն իրենց տրամադրված հողամասը, այլ նան դրա տարածքում գտնվող համընդհանուր օգտակար հանածոները (կավ, ավազ, խիճ, քար ն այլն), անտառային տնկարկները ն ջրային աղ յուրները` արտադրական, նակելի ն մշակութակենցաղային կառույցների շինարարության ն ներտնտեսային այլ կարիքների համար` պահպանելով հողատարածքի օգտագործման նպատակային նշանակությունը: Սեփականատերերին իրավունք է վերապահվում հողը գրավ դնել հիփոթեքային անկում: Պետական գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները` պետական տոհմա ուծական, սելեկցիոն տնտեսությունները, սորտափորձարկման կայանները, հողային օրենսդրության համաձայն, ունեն հողերի օգտագործման նույն իրավունքներն ու պարտականություններն, ինչպես մյուս հողօգտագործողները: Պետական գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները կարող են ունենալ անժամկետ ն ժամկետային օգտագործման հողեր: Աշխատանքային կոլեկտիվի ընդհանուր ժողովի որոշմամ պետական ձեռնարկությունը կարող է վերակազմավորվել աժնետիրական ընկերության` հողը աժանելով փայա աժինների: Առանձին աժնետերեր կարող են դուրս գալ ձեռնարկության կազմից` վերցնելով իրենց փայա աժինը: Մասնագիտացված գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում այդ իրավունքը ացակայում է:

Գիտահետազոտական, ուսումնական ն գյուղատնտեսական այլ ձեռնարկություններին, գյուղատնտեսական արտադրատեխնիկական ուսումնարաններին ն հանրակրթական դպրոցներին հողը տրամադրվում է անժամկետ (մշտական) օգտագործման կամ վարձակալական հիմունքներով: Նշված սու յեկտների հողօգտագործումը ոչ թե հիմնական, այլ լրացուցիչ գործունեություն է: Սահմանված չափից մեծ հողամաս կարող է տրամադրվել օգտագործման կամ վարձակալական հիմունքներով: Գյուղացիական տնտեսություն վարելու իրավունքով հողի տրամադրումը հաստատվել է «Գյուղացիական, գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների մասին» ՀՀ օրենքով: Հողա աժինը` սեփականության կամ վարձակալության իրավունքով, տրամադրվում է գյուղացիական տնտեսության գլխավորի անունով, ով կարող է լինել յուրաքանչյուր չափահաս քաղաքացի: Սեփականության տրամադրման հողա աժնի սահմանային չափա աժինը (յուրաքանչյուր անդամի համար) հաստատվում է համայնքի կողմից` ելնելով տնտեսության մասնագիտացումից, հողերի առկայությունից ն տեղական պայմաններից: Գյուղացիական տնտեսություններին սահմանված հողա աժնի չափերից ավելի հողամասեր տրամադրվում են վարձակալական հիմունքներով ն այլ պայման81

ներով: Գյուղացիական տնտեսության տարածքը ձնավորվում է նախկին կոլտնտեսությունների ն խորհտնտեսությունների կամ գյուղատնտեսական այլ ձեռնարկությունների, ինչպես նան թոշակառուների, սպասարկման ոլորտի աշխատողների հողա աժինների հաշվին: Գյուղացիական տնտեսությունների անդամներն իրավունք ունեն իրենց սեփականություն հանդիսացող հողամասն, առանց մասնատելու, վաճառել, ժառանգել, վարձակալությամ տրամադրել, գրավ դնել ն այլն` պահպանելով հողերի օգտագործման նպատակային նշանակությունը: Անձնական օժանդակ (գյուղացիական) տնտեսություն վարելու համար հողամաս կարող է տրամադրվել յուրաքանչյուր չափահաս քաղաքացուն` որպես սեփականություն կամ վարձակալությամ ` անկախ նրա մշտական նակության վայրից ն զ աղմունքից: Անվճար սեփականության իրավունքով տրամադրվում է սահմանված հողա աժնի չափով հողամաս: Հողա աժնի չափից ավելի հողամասը ձեռք է երվում պայմանագրային գներով կամ այն տրվում է վարձակալությամ : Հողա աժինը կարող է տրամադրվել առանձին հողային զանգվածներով (կտորներով): Բնակավայրի կոմպակտ կառուցապատման դեպքում հողամաս է տրվում երկու տեղից` տան հարնանությամ ն նակելի գոտու սահմաններից դուրս: Անձնական օժանդակ տնտեսություն վարելու համար հողի սեփականության իրավունքի փաստաթուղթ է համարվում տեղական իշխանության հետ կնքված պայմանագիրը, իսկ հողա աժնից ավելի հողահատկացման համար լրացուցիչ կնքվում է առք ու վաճառքի կամ վարձակալության պայմանագիր: Անձնական օժանդակ տնտեսություն վարող սեփականատերն իրավունք ունի հողատարածքը ժառանգել, վաճառել, կարճաժամկետ վարձակալությամ հանձնել այլ անձի` չփոխելով հողի օգտագործման նպատակային նշանակությունը: Այգեգործության ն անասնապահության համար հողամասեր կարող են տրամադրվել առանձին քաղաքացիներին, ինչպես նան ըստ աշխատանքի ն նակության վայրի ստեղծված միավորումներին (ընկերություններին): Այգեգործական ընկերության հողային զանգվածները կազմըված են առանձին քաղաքացիների անհատական հողամասերից ն ընկերություններին կոլեկտիվ սեփականության իրավունքով կամ անժամկետ օգտագործման իրավունքով հատկացված ընդհանուր օգտագործման հողերից: Այդ նպատակներով հատկացված հողերի սեփականության իրավունքի փաստաթուղթ է համարվում տեղական ինքնակառավարման մարմնի կողմից տրված վկայականը կամ անժամկետ օգտագործման իրավունքի վկայականը: Ընկերության անդամներն օգտվում են հողի սեփականության ոլոր իրավունքներից:

Խոտհարքները քաղաքացիներին կարող են տրամադրվել սեփականության իրավունքով` անժամկետ կամ վարձակալական հիմունքներով, գյուղատնտեսական մյուս հողատեսքերի օգտագործման կարգավիճակով: Արոտավայրերը կարող են տրամադրվել քաղաքացիներին, ձեռնարկություններին, կազմակերպություններին` տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից ընդունված կարճաժամկետ վարձակալության կամ ժամանակավոր օգտագործման իրավունքի համաձայն: Այդպիսի հողամասերի օգտագործման իրավունքի փաստաթուղթ է վարձակալական կամ ժամանակավոր օգտագործման պայմանագիրը: Հողամասի չափերը սահմանվում են կողմերի պայմանավորվածությամ ն չեն նորմավորվում: Հողամասի օգտագործման պայմանները սահմանվում են պայմանագրում` կողմերի համաձայնությամ : Ավտոտնակների կառուցման համար հողամասեր տրամադրվում են քաղաքացիներին կամ ավտոտնակների կառուցման կոոպերատիվներին (անժամկետ օգտագործման կամ վարձակալության իրավունքով): Այդ հողօգտագործողների իրավունքներն ու պարտականությունները հաստատված են ՀՀ հողային օրենսգրքով կամ կոոպերատիվների կանոնադրություններով: Քաղաքների, ավանների ն գյուղական նակավայրերի հողերն այն տարածքներն են, որոնք նախատեսվում են դրանց կառուցապատման ն զարգացման համար: Այս կատեգորիայի հողերի հիմնական նպատակային նշանակությունը նրանում է, որպեսզի ավարարվեն տվյալ նակավայրում ապրող մարդկանց նակարանային, արտադրական, սոցիալական, մշակութակենցաղային պահանջները: Բնակավայրի հողեր են համարվում քաղաքի, ավանի ն գյուղական նակավայրի գլխավոր հատակագծի սահմաններում ընդգրկված ոլոր հողերը, իսկ գլխավոր հատակագծերի ացակայության դեպքում` նակավայրի փաստացի կառուցապատված կամ այդ նպատակների համար տրամադրված հողերի ամ ողջությունը: Բնակավայրի հողերը աժանվում են քաղաքայինի ն գյուղականի: Քաղաքային ն գյուղական նակավայրերի հողերի շարքին կարող են դասվել հողային ֆոնդի կազմում առկա ոլոր նպատակային նշանակության հողերն` իրենց հողատեսքերով ն գործառնական նշանակությամ , որոնք գտնվում են այդ նակավայրի համար որոշված սահմաններում ն սահմանազատված են տեղանքում: Բնակավայրերի սահմանների նկարագրությունը հաստատվում է օրենքով: Քաղաքային նակավայրերի հողամասերի սահմանագիծը համայնքի արտաքին սահմանն է: Գյուղական նակավայրերի հողամասերի սահմանագիծը տեղանքում առանձնացվում է այլ նպատակային նշանակության հողերի սահմանագծից ն չի համընկնում համայնքի արտաքին սահմանի հետ:

Բնակավայրի հողերն օգտագործվում են քաղաքաշինական նպատակներով` նակավայրերի գլխավոր հատակագծերի, մանրամասն կառուցապատման նախագծերի համաձայն: Բնակավայրերի արտաքին սահմաններում ն դրանցից դուրս գտնըվող հողամասերը քաղաքաշինական նպատակներով օգտագործվում են նակավայրերի գլխավոր հատակագծերին համապատասխան ն դրանցով սահմանված կարգով: Քաղաքաշինական նշանակության հողերը ն դրանց կազմը. Քաղաքաշինական նշանակության հողեր են համարվում հանրապետությունում նակչության կենսագործունեության համար արենպաստ տարածական միջավայր ստեղծելու կամ այն փոփոխելու նպատակով շենքերի, շինությունների, գծային ենթակառուցվածքների կառուցապատման, արեկարգման համար նակավայրերում ն նակավայրերի սահմաններից դուրս այդ նպատակների համար տրամադրված կամ նախատեսված հողերը: Գործառնական առումով` քաղաքաշինական նշանակության հողերը լինում են` նակելի, - հասարակական, - արտադրական, - հատուկ նշանակության, - ընդհանուր օգտագործման: Քաղաքաշինական նշանակության հողերի դասակարգումն, ըստ գործառնական նշանակության, սահմանվում է հողերի օգտագործման սխեմաներով, նակավայրի գլխավոր հատակագծերով ն մանրամասն հատակագծման նախագծերով: Բնակելի նշանակության հողեր են համարվում անհատական նակելի տների, դրանց կից օժանդակ շինությունների, ազմա նակարան նակելի շենքերի, ամառանոցների, առանձին կանգնած ավտոտնակների ն նակելի նշանակության առանձին շենքերի ու շինությունների կառուցման համար տրամադրված կամ նախատեսված հողամասերը: Բնակելի շինությունների ցանկը սահմանում է կառավարության կողմից լիազորված պետական մարմինը: Հասարակական գործառնական նշանակության հողեր են համարվում նակչության սոցիալական սպասարկման, հանգստի, սպորտի ն զ ոսաշրջության կազմակերպման, վարչական ն հասարակական կազմակերպությունների շենքերի, շինությունների կառուցման ն սպասարկման համար տրամադրված կամ նախատեսված հողամասերը: Պետական ձեռնարկություններին, կազմակերպություններին հողը կարող է տրամադրվել անժամկետ օգտագործման կամ վարձակալությամ : Այլ ձնի սեփականություն ունեցող ձեռնարկություններին, կազմա84

կերպություններին հողը կարող է տրամադրվել որպես սեփականություն կամ վարձակալությամ : Հողի սեփականության իրավունքի հաստատման փաստաթուղթ է համարվում անշարժ գույքի սեփականության (օգտագործման) իրավունքի գրանցման վկայականը կամ վարձակալության պայմանագիրը: Արտադրական գործառնական նշանակության հողեր են համարվում արդյունա երության, տրանսպորտի, առնտրի, կապի, էներգետիկայի, տեխնոլոգիական սարքավորումների շահագործման համար անհրաժեշտ պայմաններ ապահովող շենքերի, շինությունների, ինչպես նան ընդերքի օգտագործման գծային ենթակառուցվածքների ն արտադրական այլ շինությունների կառուցման ն սպասարկման համար տրամադրված կամ նախատեսված հողամասերը: Արտադրական նշանակության հողերը կոչված են ապահովելու արտադրական ն վարչական շենքերի, կառույցների, մշակութակենցաղային նշանակության օ յեկտների ն շինությունների տեղադրման տարածքային ազան: Արդյունա երական հողերի իրավունքի օ յեկտ են համարվում արդյունա երական ձեռնարկություններին արտադրություն կազմակերպելու համար տրամադրված հողամասերը: Այդ կարգի հողերի իրավունքի սու յեկտ են համարվում պետական, կոոպերատիվ ն մասնավոր ձեռնարկությունները, իսկ արտահանող արդյունա երությունում` նան առանձին քաղաքացիները: Պետական արդյունա երական ձեռնարկություններին հողամասերը տրամադրվում են անժամկետ օգտագործման ն վարձակալությամ , կոոպերատիվներին ն մասնավոր ձեռնարկություններին` սեփականության (օ յեկտի սեփականաշնորհման ընթացքում), ինչպես նան ժամանակավոր օգտագործման ն վարձակալական իրավունքով: Ընդհանուր օգտագործման գործառնական նշանակության հողերի թվին են դասվում նակավայրերի ներսում գտնվող փողոցները, հրապարակները, տրանսպորտային ն ճարտարագիտական ենթակառուցվածքները, կանաչ գոտիները, գերեզմանոցները ն նակչության ընդհանուր օգտագործման այլ տարածքները: Ընդհանուր օգտագործման հողերի պահպանման գոտիները ն դրանց օգտագործման նպատակով սահմանափակումները գտնվում են կառավարության իրավասության շրջանակներում: Ընդհանուր օգտագործման հողերը հանրային սեփականություն են ն սեփականության իրավունքով չեն տրամադրվում: Օգտակար հանածոների շահագործման նպատակով հատկացված հողերի հիմնական նշանակությունը նրանում է, որպեսզի այդ տարածքներում ապահովվի օգտակար հանածոների արդյունավետ ն խնայողական օգտագործումը` առանց շրջակա միջավայրին վնաս պատճառելու: Դրանք միաժամանակ ծառայում են որպես արդյունա երության տեղաաշխման տարածքային գործոն: Առաջին դեպքում հողը հանդես է գալիս

որպես աշխատանքի առարկա, իսկ երկրորդ դեպքում` աշխատանքի միջոց: Համընդհանուր օգտակար հանածոները (ավազ, կավ, խիճ, քար) կարող են լինել արդյունա երական ն ոչ արդյունա երական (ներհամայնքային կարիքների համար): Ոչ համընդհանուր օգտակար հանածոները (ածուխ, նավթ, գազ, տորֆ) կարող են լինել միայն արդյունա երական ն կոչվում են լեռնաարդյունա երական: Ընդերքի մշակման նպատակով հողամասերի տրամադրման հիմնական պայմանը հատկացման իրավունքն է, որը հաստատվում է համապատասխան ակտով: Նման ակտեր տալիս են տեղական ինքնակառավարման մարմինները: Ստանալով այդ իրավունքը` ձեռնարկությունը պարտավոր է շահագործումից հետո անցկացնել խախտված հողերի ռեկուլտիվացում: Հատուկ գործառնական նշանակության հողերի թվին են դասվում պաշտպանական, սահմանային, ռազմական նշանակության հողերը ն օրենքով պաշտպանվող շինությունների օգտագործման ու սպասարկման համար հատկացված հողամասերը: Հատուկ գործառնական նշանակության հողամասերի տրամադըրման ն օգտագործման կարգը ն դրանց նկատմամ սահմանափակումները, պաշտպանական գոտիները, հատուկ կարգավորման դրույթները, քաղաքաշինական գործունեություն ծավալելու կարգը որոշում է ՀՀ կառավարությունը, իսկ նրա կողմից լիազորված պետական մարմինները սահմանում են հատուկ նշանակության շենքերի ու շինությունների ցանկը: Տրանսպորտի օ յեկտների հողեր են համարվում համապատասխան շինությունների շահագործման, պահպանման, շինարարության ն վերականգնման համար տրամադրված հողերը: Հողամասերի չափերը որոշվում են նախագծային փաստաթղթերի հիման վրա: Այդ հողերը աժանվում են հետնյալ հինգ խմ երի` երկաթուղային, ավտոմո իլային, օդային, խողովակաշարային ն ջրային: Երկաթուղային տրանսպորտի հողեր են երկաթգծերի, հատկացման գոտիների, շենքերի, շինությունների, մուտքային կառույցների ն երկաթուղային տրանսպորտը սպասարկող օ յեկտների համար տրամադրված հողերը: Այդ կարգի հողային հարա երությունների սու յեկտ են հանդիսանում երկաթուղու տարածքային աժանմունքները: Հողամասի չափերը հաստատվում են նորմատիվային ն նախագծային փաստաթղթերով: Նախագծային փաստաթղթերի համաձայն` երկաթգծի շահագործման նորմատիվներով նախատեսվում են ձյունապաշտպան, հակասողանքային գոտիներ, որոնցում սահմանվում է հողերի օգտագործման հատուկ ռեժիմ:

Ավտոմո իլային տրանսպորտի հողեր են համարվում ճանապարհածածկի, հատկացման գոտիների, սպասարկման օ յեկտների (ազդանշանային սարքեր, տեխնիկական շենքեր, կամուրջներ) ն ավտոտրանսպորտի սպասարկման օ յեկտների (լիցքավորման ն տեխսպասարկման կայաններ, եռնահրապարակներ, կանգառներ) զ աղեցրած հողամասերը: Այս կարգի հողային հարա երությունների սու յեկտ են համարվում ճանապարհների շինարարությունը, շահագործումն ու սպասարկումն իրականացնող կազմակերպությունները (ճանապարհավերականգնողական շինարարական վարչություններ, տար եր ձեռնարկություններ ն անհատ քաղաքացիներ): Օդային տրանսպորտի հողեր են համարվում օդային տրանսպորտի օ յեկտների (օդանավակայաններ, ուղղաթիռային կայաններ, օդային տրանսպորտի կառավարման օ յեկտներ, ռադիոհեռակառավարման կետեր), ինչպես նան սպասարկման շինությունների ն կառույցների (տեխնիկական տարածքներ, օդանավերի նորոգման գործարաններ, փորձահրապարակներ, պահեստներ, ազաներ, ծառայողական, նակելի ն մշակութակենցաղային շինություններ) զ աղեցրած հողամասերը: Հողային հարա երությունների սու յեկտներ են համարվում օդային տրանսպորտի կազմակերպությունները, որոնց հող է տրամադրվում անժամկետ օգտագործման պայմանով: Անվտանգ թռիչքների ն օ յեկտների նորմալ շահագործման համար հատկացվում են պաշտպանական գոտիներ: Խողովակաշարային տրանսպորտի հողեր են համարվում վերգետնյա գլխավոր խողովակաշարերի, դրանց սպասարկող շինությունների, ինչպես նան ստորգետնյա խողովակաշարերի սպասարկման վերգետնյա շինությունների համար տրամադրված հողամասերը: Այս կատեգորիայի հողային հարա երությունների սու յեկտներ են խողովակաշարային տրանսպորտի շինարարական ն շահագործական կազմակերպությունները, որոնց հողամասեր են տրամադրվում ինչպես անժամկետ, այնպես էլ ժամանակավոր օգտագործման պայմանով` համաձայն նորմատիվային ն նախագծային փաստաթղթերի: Ըստ խողովակաշարի տրամագծի չափի` որոշվում է հատկացման գոտին: Ստորգետնյա գլխավոր խողովակաշարերի համար հատկացման գոտին տրամադրվում է ժամանակավոր օգտագործման ն կազմում է 28-45 մ` ըստ խողովակաշարի տրամագծի (գյուղատնտեսական հողատեսքերի վրա այն հավասար է 20-35 մ): Այդ հողերը չեն հանվում սահմանակից հողօգտագործողների հողերի կազմից: Հատկացման գոտու հողամասերի օգտագործման համար սահմանվում է հատուկ կարգավիճակ: Կապի օ յեկտների հողեր են համարվում էլեկտրական ցանցի գծերի ն կապի գծերի զ աղեցրած հողերը: Նման ցանցերը աղկացած են

օդային ն ստորգետնյա մալուխներից: Այդ դասին են պատկանում նան օդային գծերի հենասյուների սպասարկման շինություններով ն կառույցներով զ աղեցված հողերը: Հողային հարա երությունների սու յեկտներ են համարվում կապի շինարարական ն շահագործող ձեռնարկությունները: Հողամասերը տրամադրվում են անժամկետ օգտագործման (շահագործման ողջ ընթացքում), համաձայն նորմատիվային ն նախագծային փաստաթղթերի, ինչպես նան ժամանակավոր օգտագործման` շինարարական ն վերականգնողական աշխատանքների կատարման ընթացքում: Էլեկտրական ցանցի ն կապի գծերի երկայնքով, կախված հոսանքի լարումից, սահմանվում են հողերի օգտագործման անվտանգության հատուկ գոտիներ, որոնք հարակից հողօգտագործումների կազմից չեն հանվում: Այդ գոտիները ծառայում են օ յեկտների պահպանման ն նորմալ սպասարկման համար: Օդային էլեկտրացանցերի համար այդ տարածքների չափերը կազմում են 10-30 մ: Բնակավայրերում այդ գոտին կրճատվում է մինչն 2-10 մ: Ստորգետնյա մալուխների պաշտպանիչ գոտին հավասար է 1 մ` յուրաքանչյուր կողմից: Պաշտպանության կարիքների համար հողամասերը տրամադըրվում են զորամասերին` անժամկետ օգտագործման պայմանով: Հողերի հաշվառման ժամանակ նշվում է միայն դրանց ընդհանուր տարածությունը: Հատուկ պահպանվող տարածքների հողեր են համարվում պատմամշակութային, նապահպանական, գիտական, առողջարարական ն այլ արժեքավոր նշանակություն ունեցող հողամասերը: Ըստ գործառնական նշանակության` հատուկ պահպանվող տարածքների հողերը, լինում են` նապահպանական, - առողջարարական նպատակների համար նախատեսված, - հանգստի համար նախատեսված, - պատմական ն մշակութային: Հատուկ պահպանվող տարածքների հողերի ն դրանց վրա կառուցված շենքերի, շինությունների ցանկը որոշում է կառավարության կողմից լիազորված պետական մարմինը: Բնապահպանական հողեր են համարվում նական, գիտական, գեղագիտական նշանակություն ունեցող ն հատուկ պահպանության ու հանգստի համար նախատեսված նության հուշարձանների, արգելոցների, ազգային ն ծառա անական զ ոսայգիների ու պարկերի, ուսա անական այգիների, արգելավայրերի ( ացառությամ ` որսորդական) հողերը: Բնապահպանական նշանակության հողամասերի օգտագործման համար սահմանվում է հատուկ կարգավիճակ ն առանձնացվում են պաշտպանության գոտիներ, որոնցում արգելվում է կատարել նությանը

վնաս հասցնող գործողություններ: Այդ գոտիների սահմաններում ամրացվում են հատուկ նշաններ: Բնապահպանական նշանակության հողամասերի օգտագործման կարգավորման դրույթները, պաշտպանության գոտիները սահմանվում են օրենքով: Բնապահպանական գոտիներում գտնվող հողամասերը սեփականատերերից ն հողօգտագործողներից հետ չեն վերցվում: Պետական նական արգելոցներ են համարվում հատուկ պահպանվող համալիրները, որոնք ունեն նապահպանական, գիտական, կենսա անական, ուսական ն կենդանական աշխարհի առանձին տեսակների պահպանության նշանակություն ունեցող հողեր: Բնական ազգային պարկերը ձնավորվում են կառավարության որոշումներով: Ազգային պարկերի հողամասերը հանվում են տնտեսական շրջանառությունից ն տրամադրվում դրանց ղեկավարությանն` անժամկետ օգտագործման նպատակով: Ծառա անական ն ուսա անական այգիների հողերի հատկացման ն օգտագործման կարգը նույնն է: Արգելոցային օ յեկտների շրջակայքում հաստատվում են հատուկ պաշտպանական գոտիներ: Վերականգնողական նշանակության հողեր են համարվում կազմակերպված հանգստի ն զ ոսաշրջության` հանգստյան տների, առողջարանների, այգիների, անտառպուրակների, սպորտային ճամ արների, քաղաքամերձ ն կանաչ գոտիների համար նախատեսված ն օգտագործվող հողամասերը: Այդ հողամասերի վրա արգելվում է դրանց գործառնական նշանակությանը հակասող ցանկացած գործունեություն: Առողջարարական գործառնական հողեր են համարվում հիվանդությունների կանխարգելման ն ուժման կազմակերպման համար արենպաստ կլիմայական ն այլ նական պայմաններ ու գործոններ ունեցող տարածքները: Բնական ուժական գործոնների պահպանության նպատակով սահմանվում են սանիտարական պահպանության գոտիներ: Դրանց սահմաններում գտնվող հողամասերը սեփականատերերից ն հողօգտագործողներից հետ չեն վերցվում: Այդ գոտիների սահմանները տեղանքում առանձնացվում են հատուկ նշաններով: Առողջարարական նշանակության հողամասերի օգտագործումը կարգավորող դրույթները ն պահպանության գոտիները սահմանվում են օրենքով: Պատմամշակութային գործառնական նշանակության հողեր են համարվում պատմամշակութային արժեքների պահպանության, հուշազ ոսայգիների, հուշահամալիրների, հնագիտական ն ճարտարապետական հուշարձանների, պատմամշակութային արգելոցների ն արգելավայ89

րերի, պատմական, մշակույթի ն հնագիտական օ յեկտների, դամ արանադաշտերի ն պատմամշակութային այլ արժեքներով զ աղեցված հողամասերը: Պատմամշակութային նշանակության հողամասերի օգտագործման համար սահմանվում են պաշտպանության գոտիներ, որոնք տեղանքում առանձնացվում են հատուկ նշաններով, իսկ հողամասերի օգտագործումը կարգավորող դրույթներն ու պահպանության գոտիները ամրագրվում են օրենքով: Պատմամշակութային պահպանության գոտիների սահմաններում գտնվող հողամասերը սեփականատերերից ն հողօգտագործողներից հետ չեն վերցվում: Այդ հողամասերի վրա արգելվում է դրանց գործառնական նշանակությանը հակասող գործունեություն: Անտառային նշանակության հողեր են համարվում անտառապատ, կենդանական ն ուսական աշխարհի պահպանման, նության պահպանության, ինչպես նան անտառով չծածկված, այց անտառային տնտեսության կարիքների համար տրամադրված կամ նախատեսված հողերը: Անտառային հողերի կազմում կարող են լինել գյուղատնտեսական հողատեսքեր, թփուտներ, հողերի պահպանության նպատակով հիմնված անտառաշերտեր ն այլ հողեր: Անտառային հողերն ըստ գործառնական նշանակության դասակարգվում են` - պաշտպանական նշանակության, - հատուկ նշանակության, - այլ նշանակության: Ըստ հողատեսքերի` անտառային հողերը աժանվում են` - անտառների, - վարելահողերի, - խոտհարքների, - արոտների, - թփուտների, - այլ հողերի: Անտառային հողերի դասակարգումն ըստ հողատեսքերի սահմանվում է անտառային հողերի օգտագործման սխեմայով: Ջրային նշանակության հողեր են համարվում ջրային օ յեկտներով, գետերով, նական ն արհեստական ջրամ արներով, լճերով, ճահիճներով, հիդրոտեխնիկական ն ջրատնտեսական կառույցներով զ աղեցված հողերը: Ջրային նշանակության հողամասերի օգտագործման, տրամադըրման կարգը, օգտագործման նկատմամ սահմանափակումները ն պաշտպանական գոտիները սահմանվում են կառավարության կողմից: Դրանց կազմը որոշում է կառավարության լիազորված պետական մարմինը: Այդ

հողերի վրա քաղաքաշինական գործունեությունը թույլատրվում է Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամ սահմանված կարգով: Ջրերով ծածկված հողերը, ափային ն առանձնացված գոտիներն օգտագործվում են տար եր սու յեկտների կողմից` տար եր նպատակներով (ձկնորսություն, եռների տեղափոխում, ջրամատակարարում, ոռոգում): Ջրային օ յեկտները տրամադրվում են անժամկետ (մշտական) կամ ժամանակավոր օգտագործման:

ՀՀ ՏԱՐԱԾՔԻ ԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ,

ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔԻ ԵՎ ՀՈՂԱՄԱՍԵՐԻ ԾԱԾԿԱԳՐՈՒՄԸ

9.1. ՏԱՐԱԾՔԻ ԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ՆՊԱՏԱԿԸ ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Պետական հողային կադաստրի վարման գործընթացը ներառում է առանձին հողամասերի` որպես կադաստրային հաշվառման օ յեկտի նկարագրությունն ու անհատականացումը: Այսինքն` հողամասին տրվում է այնպիսի նութագիր, որը թույլ է տալիս տվյալ հողամասը տար երել մյուսներից: Այդպիսի նութագիր է հողամասի կադաստրային համարը: Հողամասի կադաստրային համարը Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ն ժամանակի մեջ չկրկնվող առանձին հողամասի համարն է, որը, հողերի հաշվառման մարմինների կողմից տրվելուց հետո, պահպանվում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ այն մնում է որպես գրանցված իրավունքի միասնական օ յեկտ: ՀՀ տարածքում առանձին հողամասերի չկրկնվող կադաստրային համարների ձնավորման համակարգն ապահովող հիմնական միջոցը տարածքի կադաստրային աժանումն է: Կադաստրային աժանումը հողամասերի կադաստրային համարների ձնավորման նպատակով տարածքի կադաստրային միավորների վերնից ներքն համաստորադաս աժանումն ու համարակալումն է: Կադաստրային աժանման հիմնական խնդիրներն են`  տարածքի աժանումը կադաստրային համաստորադաս միավորների` վերնից ներքն,  կադաստրային միավորների սահմանների ձնավորումը,  կադաստրային միավորների համարակալումը (նկ. 6): Կադաստրային գոտիավորման արդյունքն է պետական հողային կադաստրի կազմում այնպիսի փաստաթղթերի ստեղծումը, որոնք ապահովում են հողամասերի կադաստրային հաշվառումը ն որոշում դրանց տեղադրությունը: Կադաստրային միավորի տակ հասկացվում է կադաստրային գոտիավորման համակարգում տար եր մակարդակների տարածքային միավորների ընդհանրացված անվանակարգումը (կադաստրային մարզ, համայնք, թաղամաս, կադաստրային ելակետային տարածքներ ն այլն` համարակալումը վերնից ներքն), որոնց սահմանները որոշված, հաստատված ն գրանցված են ընդունված կարգով ն ունեն հողամասի կադաստրային թվային համարին համապատասխանող դիրքային համար:

Տարածքի աժանումը կադաստրային միավորների իրականացվում է հիմքային գծերով: Հայաստանի Հանրապետության տարածքը

Ա-1 աստիճան

Մարզի վարչատարածքային կադաստրային համարը

Բ-2 աստիճան

Մարզի համայնքների կադաստրային համարները

Գ-3 աստիճան

Հողամասի կադաստրային համարը

Դ-4 աստիճան

Նկ. 6. Տարածքի կադաստրային աժանման սխեմա:

Հիմքային գիծը երկու կամ մի քանի հարակից կադաստրային միավորների ընդհանուր սահմանն է: Հիմքային գծերի հատման կետերով ձնավորում են սահմանների հատվածները, որոնցով տարածքները աժանվում են կադաստրային միավորների:

9.2. ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔԻ ԵՎ ՀՈՂԱՄԱՍԵՐԻ ԾԱԾԿԱԳՐՈՒՄԸ

Ծածկագրման աշխատանքներն իրականացվում են կադաստրային հանութագրման աշխատանքներից հետո: Աշխատանքների իրականացման արդյունքում ծածկագրվում են անշարժ գույքի ոլոր միավորները` հողամասերը, շենքերը, շինությունները, նակարանները, ոչ նակելի տարածքները ն այլն: Կադաստրային քարտեզի վրա անցկացվում են համայնքների վարչական սահմանները ն նակավայրի գիծը, ճանապարհները (փողոցները), երկաթուղիների, նական լանդշաֆտի գծերը: Վերոհիշյալ գծերի հատումներից ձնավորվում են առանձին կադաստրային թաղամասեր: Ծածկագրման սկզ նական փուլում մշակվում է հանրապետության, մարզերի, քաղաքների, համայնքների ծածկագրման համարների սխեման (աղ. 5-7), այնուհետն ձնավորվում են թաղամասերի, հողամասերի, նակելի շենքերի, նակարանների ն կադաստրային ստորին այլ միավորների համարները:

Սկզ ում կոդավորվում են նակավայրերի գծից ներս գտնվող կադաստրային թաղամասերը: Կոդավորումն սկսվում է նակավայրի հյուսիսարնմտյան ուղղությամ ` զիգզագաձն: Թաղամասերի կոդավորումը (համարակալումը) սկսվում է 001-ից: Աղյուսակ 5 Հայաստանի Հանրապետության մարզերի ծածկագրերի ցանկ Երնան Արագածոտն Արարատ Արմավիր Գեղարքունիք Լոռի Կոտայք Շիրակ Սյունիք Վայոց ձոր Տավուշ

Աղյուսակ 6 Երնան քաղաքի թաղային համայնքների ծածկագրերի ցանկ Աջափնյակ Ավան Արա կիր Դավիթաշեն Էրե ունի Կենտրոն Մալաթիա-Սե աստիա Նոր Նորք Նորք-Մարաշ Նու արաշեն Շենգավիթ Քանաքեռ-Զեյթուն

Աղյուսակ 7 Արագածոտնի մարզ Աշտարակ Ապարան Թալին Ագարակ (Աշտարակի տարածաշրջան) Ագարակ (Թալինի տարածաշրջան) Ալագյազ Ակունք Աղձք (Ձորափ) Ամրե թազա

Բնակավայրի ծածկագրումից հետո կադաստրային թաղամասերի առանձնացումն ու ծածկագրումն իրականացվում է նակավայրից դուրս գտնվող տարաքծներում` այն նույն սկզ ունքով, որը կիրառվել է նակավայրերի ծածկագրման ժամանակ: Բնակավայրից դուրս գտնվող տարածքի ծածկագրումը սկսվում է նակավայրի վերջին ծածկագրին հաջորդող հարյուրակ գումարած մեկ թվից, այսինքն` նակավայրից դուրս գտնվող տարածքների կադաստրային ծածկագրերի միջն թողնվում են պահուստային համարներ` անհրաժեշտության դեպքում նակավայրի տարածքում նոր առաջացած կադաստրային թաղամասերի ծածկագըրման համար: Օրինակ` եթե նակավայրում ծածկագրվել է մինչն 085 համարի կադաստրային թաղամասը, ապա նակավայրից դուրս գտնվող կադաստրային թաղամասերի ծածկագրումն սկսվում է 101-ից: 086-ից մինչն 101 համարները համարվում են պահուստային: Հողամասերի վրա շենքերն ու շինությունները ծածկագրվում են ըստ իրենց նշանակության. նախ ծածկագրվում են անհատական նակելի տները, ապա` օժանդակ կառույցները: Շենքերն ու շինությունները կոդավորվում են հողամասի հյուսիսարնմտյան մասից` 001 թվով, ն այդ գործողությունը շարունակվում է ժամացույցի սլաքի ուղղությամ : Օրինակ` Արարատի մարզի Դեղձուտ համայնքի 28 թաղամասի 5-րդ հողամասի կադաստրային ծածկագիրն է 03-037-028-005, իսկ այդ հողամասի վրա գտնվող նակելի տան ծածկագիրը` 03-037-028-005-001: Իրականացված աշխատանքների շնորհիվ կադաստրային քարտեզի վրա ծածկագրվում են անշարժ գույքի ոլոր միավորները: Օրինակ` Երնան քաղաքի Արա կիր համայնքի 24-րդ թաղամասի 12-րդ հողամասի 2-րդ շենքի 18-րդ նակարանի կադաստրային ծածկագիրը կունենա հետնյալ տեսքը` 01-003-024-012-002-018: Թաղամասերի կոդավորման ավարտից հետո կոդավորվում են գծային կառույցները` փողոցները, ճանապարհները, էլեկտրահաղորդման գծերը, ջրանցքները, երկաթուղին ն այլն:

Կադաստրային ենթատարածքի սահմաններում յուրաքանչյուր տիպի գծային կառույց կազմում է առանձին կադաստրային թաղամաս, իսկ այդ կադաստրային թաղամասի ներսում գծային կառույցի առանձին հատվածները` առանձին հողամասեր (միավորներ): Գծային կառույցների կադաստրային թաղամասերի տիպային կոդերն են`  փողոցներ` 901,  խճուղային ճանապարհներ` 911,  դաշտային (գրունտային) ճանապարհներ` 912,  երկաթուղի` 921,  տրամվայի գծեր` 922,  մետրոպոլիտենի գծեր` 923,  ջրանցքներ` 931,  դրենաժներ` 932,  ջրմուղի գլխավոր խողովակաշարեր` 941,  կոյուղու գլխավոր խողովակաշարեր` 942:

ՀՀ ՀՈՂԱԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ՇՐՋԱՆԱՑՈՒՄԸ

10.1. ՀՈՂԱԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ՇՐՋԱՆԱՑՄԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ,

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐՆ ՈՒ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գյուղատնտեսական հողատեսքերի կադաստրային գնահատումն իրականացվում է հանրապետության տարածքի հողակադաստրային շրջանացման հիման վրա: Դրա անհրաժեշտությունը պայմանավորված է հանրապետության տարածքի չափազանց արդ նատնտեսական ն հողային պայմաններով, որոնք զգալիորեն ազդում են հողերի ծագումնա անական հատկությունների, դրանց տնտեսական օգտագործման ն, վերջին հաշվով, նան հողերի գնահատման ցուցանիշների վրա: Հանրապետության հողային ֆոնդի հողակադաստրային շրջանացումն ամ ողջ տարածքի աժանման այնպիսի գիտական համակարգ է, որը նութագրվում է նական, հողային ն տնտեսական գրեթե միատարր պայմանների հայտնա երմամ , նպաստում է հանրապետության մարզերում գյուղատնտեսական արտադրության ճիշտ տեղա աշխմանն ու մասնագիտացմանը, տնտեսական օ յեկտիվ նախապայմանների ստեղծմանը: Լեռնային տարածքների շրջանացման համար կարնոր նշանակություն ունեն նական գործոնների ուղղաձիգ գոտիական աշխման օրինաչափությունները: Ուղղաձիգ նական գոտիներն իրենց առանձնահատկություններով նման չեն լայնական գոտիներին: Դրանց միջն կան էական տար երություններ` պայմանավորված լեռնային տեղանքներում կլիմայական ու հողային պայմանների, հողերի լեռնային տեսակների ծագումնա անական յուրահատկությամ : Այդ պատճառով լեռնային տարածքներում գյուղատնտեսական արտադրությունը տարվում է նության արդ ու ռիսկային պայմաններում: Նշված տարածքների հողակադաստրային շրջանացման ժամանակ հաշվի են առնվում տեղային նատնտեսական առանձնահատկությունները: Հանրապետության ոչ մեծ տարածքում հանդիպում ենք կլիմայական, հողային, ուսական ն այլ պայմանների ազմազանության արդ զուգակցություն: Թեքությունները, տեղանքի խիստ կտրտվածությունը, ազմաթիվ լեռնաշղթաներն ու այլ գործոններ ստեղծել են եղանակի խիստ հակադրություն` մոտ տարածությունների ն միանման արձրությունների գոտիներում: Հողակադաստրային շրջանացման ժամանակ հանգամանորեն ուսումնասիրվում ու հաշվի են առնվում ոչ միայն նակլիմայական ն հողային առանձնահատկությունները, այլն արտադրական պայմանների ողջ համալիրը:

Հայաստանի Հանրապետության տարածքն ունի ազմազան ու արդ ռելիեֆ: Ծովի մակերնույթից միջին արձրությունը կազմում է 1800 մ: Հանրապետության տարածքը ծովի մակերնույթի նկատմամ գտնվում է 400-4095 մ արձրության վրա: 100C-ից արձր ջերմաստիճանի գումարը տատանվում է 500-ից մինչն 4000, իսկ առանձին վայրերում հասնում է 4500-ի, տեղումների տարեկան միջին գումարը տատանվում է 200-960 մմ սահմաններում, հիդրոթերմիկ գործակիցը հավասար է 0,15-2,0: Հանրապետության տարածքի մոտ 10 7-ը գտնվում է ծովի մակերնույթից 500-1000 մ արձրության գոտում, իսկ մնացած մասը` լեռնային գոտու սահմաններում, ընդ որում` 47 7-ը` 1000-2000 ն 43 7-ը` 2000 մետրից արձր գոտում (աղ. 8): Հանրապետության տարածքում առկա է նական ուղղաձիգ գոտիների երկու հիմնական համալիր: Հյուսիսային մասում (Քուռ գետի ավազան) հողառաջացումը կատարվում է կլիմայական առավել չափավոր պայմաններում: Ընդհանուր տեղադրություն ունեցող Արաքս գետի ավազանում չորային պայմանների հետնանքով առկա են կիսաանապատային հողեր: Բարդ ռելիեֆի, արձրությունների ն մակերնույթի ձնի զգալի տատանումները, երկրա անական կառուցվածքի, ինչպես նան ջրա անական պայմանների ազմազանությունը նպաստել են տարածքի խայտաղետ ուսածածկույթի ն հողերի տեսակների ձնավորմանը: Ըստ ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության հողագիտության ն ագրոքիմիայի գիտական կենտրոնի տվյալների` առանձնացվում են հողերի ծագումնա անական 14 տիպ, 46 ենթատիպ, 123 սեռ, ազմաթիվ տեսակներ ն տարատեսակներ: Առանձնացված 14 տիպից 8-ն ունեն աշխվածության գոտիական նույթ ն զ աղեցնում են հանրապետության տարածքի 917, մնացած մասը կազմում են ոչ գոտիական հողերը: Լեռնաշղթաների, առանձին գագաթների տեղադրության ազմազանությունն ու դիրքի առանձնահատկությունները նս ստեղծել են եղանակի խիստ հակադրություն` մոտ տարածությունների ն միանման արձրությունների գոտիներում: Կլիմայի ոնիտումը հողակադաստրային շըրջանացման կարնոր օղակներից մեկն է: Կլիման դասվում է գյուղատնտեսության համար նության առավել կարնոր գործոնների թվին ն դրա շրջանացումը, ի թիվս հողերի ջրաերկրա անական, տնտեսական, ագրոքիմիական, ագրոմելիորատիվ, անտառմելիորատիվ ն այլ շրջանացումների, առաջնակարգ տեղ է զ աղեցնում հանրապետության տարածքի հողակադաստրային շրջանացման համակարգում:

Ելնելով հողագնահատման ն հողային կադաստրի վարման նպատակներից` հանրապետության տարածքի նագյուղատնտեսական, ագրոկլիմայական, հողագյուղատնտեսական ն շրջանացման այլ ձների գոյություն ունեցող նյութերի հիման վրա, «Հայպետհողշիննախագիծ» ինստիտուտում (ներկայումս` «Հողշինմոնիտորինգ» ՊՈԱԿ) մշակվել է հանրապետության տարածքի հողակադաստրային շրջանացման համակարգ (նկ. 7), ըստ որի առանձնացված միավորները ( արձրից` ցածր) հողային կադաստրի վարման նագիտական հիմքն են ն հանդես են գալիս որպես հողերի իրավական վիճակի հաստատման ն համեմատական գնահատման կարնոր միավոր: Այն ապահովում է հողային կադաստրի նյութերի համադրելիությունը, համեմատականությունը, հնարավորություն է տալիս մշակել հողի տար երակված գներ ն գյուղատնտեսական արտադրության վարման գիտականորեն հիմնավորված միջոցառումներ: Հողակադաստրային շրջանացման ընթացքում հավաքվում, ուսումնասիրվում ն վերլուծվում են յուրաքանչյուր նատնտեսական գոտու նակլիմայական, հողային, հողօգտագործման, տնտեսական ն գյուղատնտեսական արտադրության վարման պայմաններին վերա երող նյութերը: Յուրաքանչյուր միավորի համար կազմվում է վերոհիշյալ պայմանները նութագրող համեմատական տեղեկագիր ն տրվում է ամփոփ նութագիր: Բնագյուղատնտեսական գոտին շրջանացման հիմնական ն ամենա արձր միավորն է: Այն նութագրվում է նական պայմանների յուրահատուկ համալիրով, որը կապված է հողառաջացման, ույսերի հանքային սննդառության, ջերմության ն խոնավության հաշվեկշիռների կարնոր գործոնների հետ: Գոտիական տիպի գյուղատնտեսական արտադրությանը նորոշ է ագրոտեխնիկայի ընդհանուր նույթը, որը պայմանավորված է ագրոկլիմայական գործոններով, հանքային պարարտանյութերի արդյունավետության մակարդակով ն այլն: Գոտիների առանձնացման հիմնական ցուցանիշ են հողի տիպը ն ենթատիպը, համապատասխան ուսականությունը, տարածքների ջերմապահովվածությունը, տարեկան մթնոլորտային խոնավացման աստիճանը: Բնագյուղատնտեսական մարզը շրջանացման համակարգում գոտու մի մասն է, որը նութագրվում է միկրոկլիմայի տարեկան փոփոխությունների հետ կապված հողային ծածկույթի առանձնահատկություններով: Մարզերը միմյանցից տար երվում են կլիմայի չորայնությամ , խոնավությամ , ձնառատությամ , վեգետացիոն շրջանի տնողությամ , ջերմության ն խոնավության ապահովվածության փոփոխականությամ , հողի ջրաջերմային ռեժիմով ն կենսա անական արդյունավետությամ : Հանրապետության տարածքը Կովկասի խոշոր լեռնագրության համակարգում կազմում է Փոքր Կովկասի լեռնամարգագետնատափաստանային մարզի մի մասը:

Բնագյուղատնտեսական օկրուգը մարզի մի մասն է: ՀՀ տարածքում առանձնացված է չորս նագյուղատնտեսական օկրուգ: Դրանք խոշոր տարածքային համալիրներ են, որոնք արտացոլում են գյուղատնտեսական արտադրության տիպերը: Օկրուգները նութագրվում են տարածքի որոշակի գեոմորֆոլոգիական առանձնահատկություններով, հողառաջացնող մայրական տեսակներով, հողային ծածկույթի կառուցվածքով, տար եր մեխանիկական կազմ, հզորություն, հողատարման ն աղակալման աստիճան ունեցող հողերի օրինաչափ հարա երակցությամ : Բնագյուղատնտեսական օկրուգը կարնոր օղակ է շրջանացման համակարգում: Այն առանձնացվում է գլխավորապես ըստ խոշոր տարածքների հարթավայրային ն լեռնային ռելիեֆի, հողառաջացնող մայրական տեսակների, հողային ծածկույթի ն ագրոկլիմայական միատիպության: Հանրապետության տարածքում առանձնանում են հետնյալ նագյուղատնտեսական օկրուգները. 1. Կենտրոնական հրա խային (կիսաանապատատափաստանային ն լեռնատափաստանային): 2. Կենտրոնական փոքրկովկասյան (անտառատափաստանային, լեռնաանտառային ն լեռնատափաստանային հյուսիսային): 3. Զանգեզուրի (անտառատափաստանային, լեռնաանտառային ն լեռնատափաստանային հարավարնելյան): 4. Բարձր լեռնային (լեռնային մարգագետնատափաստանային ն լեռնամարգագետնային): Առանձնացված օկրուգներից առաջին երեքն իրենց նույթով համարվում են երկրագործական, իսկ ծովի մակերնույթից 2400 մետրից արձր գտնվող հանրապետության ամ ողջ արձր լեռնային օկրուգի տարածքները օգտագործվում են որպես ամառային հեռագնաց արոտավայրեր: Ստորն տրվում է նագյուղատնտեսական օկրուգների համառոտ նութագիրը: 1. Կենտրոնական հրա խային կադաստրային օկրուգը զ աղեցնում է ՀՀ հարավարնմտյան ն կենտրոնական մասը: Շրջանի սահմաններն անցնում են Արարատյան դաշտի հյուսիսային ( եկման) գծով, արնմուտքից` Արագածի հարավարնմտյան լանջերով, արնելքից` Զանգեզուրի լեռնաշղթայով, իսկ հյուսիսից` հրա խային արձրավանդակի ջր աժան գծով: Գեոմորֆոլոգիական տեսակետից` տվյալ ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանն իրենից ներկայացնում է հրա խային սարահարթեր, գոգահովիտներ ն միջին արձրություն ունեցող ծալքավոր արիդ-դենուդացիոն լեռների մի մարզ:

Սարահարթերի մի մասն ունի խորդու որդ լրաձն քարքարոտ մակերնույթ: Լեռնալանջերի միջին ն ցածրադիր մասերում ու միջլեռնային տարածքներում շատ են ժամանակավոր գործող հեղեղատները ն սելավահուները: Օկրուգի արնելյան ն հարավարնելյան (Արփայի գոգահովիտ) հատվածների տարածքը զ աղեցված է Ուրցի ն Վայոց ձորի միջին արձրության լեռներով: Ուժեղ հողատարման ն դենուդացիոն երնույթների հետնանքով այստեղ հանդիպում են արմատական ապարների ելքերով կամ դրանց եկորներով ծածկված զառիթափ լանջեր, խոր սելավահուների, կիրճերի ն հարթեցված ռելիեֆի ձներ: Հրա խային արձրավանդակը նորոշվում է տար եր աստիճանի խոնավացումով, 220-850 մմ տարեկան տեղումների քանակով, հաճախակի կրկնվող չոր եղանակով ն օդի ջերմաստիճանի օրական ն սեզոնային զգալի տատանումներով: Հարթավայրում օդի ջերմաստիճանն ամռան ամիսներին արձրանում է մինչն Ի420, միննույն ժամանակ լեռներում այն չի գերազանցում Ի10-150: Ձմռան ընթացքում լեռնային շրջաններում ջերմաստիճանը հաճախ իջնում է մինչն 30-350, նկատվում է կայուն 1-1,5 մ հաստությամ ձյան ծածկույթ: Խոնավացման գործակիցը տատանվում է 0,15-ից 2,50-ի սահմաններում: Հանրապետության այս տարածքում խիստ արտահայտված է լեռնային երկրներին նորոշ, միմյանց հաջորդող նական գոտիների ն լանդշաֆտների ուղղաձիգ գոտիականությունը: Այստեղ հողային ծածկույթը խայտա ղետ է ն ներկայացված է հողերի ազմաթիվ գոտիական տիպերով, ենթատիպերով ու սեռերով: Բնական պայմանների խայտա ղետությունն անդրադարձել է հողերի երրիության, արտադրական ունակության, դրանց տնտեսական արդյունավետության վրա: Այդ տար երությունները նկատվում են կադաստրային օկրուգի տար եր լանդշաֆտային գոտիներում: Ելնելով դրանից` այս օկրուգում առանձնացվում են գնահատման մի շարք շրջաններ (տես նկ. 7): 2. Կենտրոնական փոքրկովկասյան կադաստրային օկրուգը զ աղեցնում է հանրապետության տարածքի հյուսիսարնելյան մասը` Լոռու ն Տավուշի մարզերը: Այն կազմում է երկրի տարածքի 19 7-ը: Դրա սահմաններում կենտրոնացած է հանրապետության անտառային տարածքների 60 7-ը, այդ պատճառով գյուղատնտեսական հողատեսքերն օկրուգում զ աղեցնում են փոքր տարածություն (155 հազ. հա): Այստեղ շատ են միջին արձրության (մինչն 3000 մ) մոնոկլինալ ծալքավոր կառուցվածք ունեցող էրոզիոն-դենուդացիոն լեռները, որոնք ավականաչափ քայքայված են, որոշ հատվածներում էլ ունեն խիստ մասնատված տեսք: Լեռները հիմնականում տարածվում են հարավից դեպի հյուսիս, առանձին լեռնա ազուկներով աստիճանա ար իջնում են Քուռ գետի հովիտը ն աննկատելիորեն միանում դրան: Տվյալ ֆիզիկաաշխարհագրական շըր105

ջանի սահմաններում առանձնանում են ալյուվիալ-պրոլյուվիալ հարթություններ ն դրանց կից դարավանդաձն խիստ մասնատված ցածրադիր նախալեռներ, ծալքավոր ն կոշտածալքավոր կառուցվածք ունեցող խիստ մասնատված էրոզիոն-դենուդացիոն միջին արձրության անտառապատ լեռներ, միջին արձրության հրա խային լեռներ ու լավային հարթություններ ն արձրադիր զրահաձն մասնատված լեռներ: Այս օկրուգին նորոշ է չափավոր խոնավ լեռնաանտառային կլիման, որն ընդգրկում է 7002400 մ արձրության վրա գտնվող տարածքները: Ձմեռը մեղմ է, ավական երկարատն: Ամառը նույնպես մեղմ է, ոչ շոգ: Տարեկան տեղումների քանակը 550-700 մմ է, օդի միջին տարեկան ջերմաստիճանը` 9,0-6,00C: Խոնավացման գործակիցը տատանվում է մեծ սահմաններում` 0,6-1,5: Այստեղ ձնավորվել են անտառային դարչնագույն ն անտառային գորշ հողեր, ինչպես նան հետանտառային սնահողեր, որոնք, ըստ ռելիեֆի ձնի, տեղա աշխվածության ն մարդու տնտեսական գործունեության ազդեցության, տար եր հատվածներում ունեն տար եր երրիություն ն տնտեսական արդյունավետություն: Ելնելով դրանից` այս օկրուգի սահմաններում առանձնացվում է գնահատման երեք շրջան: 3. Զանգեզուրի կադաստրային օկրուգը զ աղեցնում է հանրապետության ընդհանուր տարածքի 22 7-ը: Այստեղ տարածված են ծալքավոր, կոշտածալքավոր կառուցվածք ն էրոզիոն-դենուդացիոն ռելիեֆ ունեցող միջին արձրության լեռները, որոնք հողատարման հետնանքով խիստ մասնատված ն քայքայված են: ՈՒշագրավ է, որ այս գոտին ոչ միայն ՀՀ տարածքի, այլն Անդրկովկասի առավել մասնատված շրջանն է: Տարածքին նորոշ է չափավոր խոնավ լեռնաանտառային կլիմա, այն ընդգրկում է 1400-2300 մ արձրության վրա գնտվող տարածքներ: Ձմեռը մեղմ է, ավական երկարատն: Տարվա սեզոնային ջերմաստիճանային փոփոխությունները տեղի են ունենում ավելի հավասարաչափ: Տարեկան տեղումների քանակը, միջին տվյալներով, 550-700 մմ է, խոնավացման գործակիցը տատանվում է 0,6-1,5-ի սահմաններում: Օդի հարա երական խոնավությունը, մյուս շրջանների համեմատությամ , զգալիորեն արձր է` 70-75 7: Բնակլիմայական այսպիսի պայմաններում զարգանում են անտառային դարչնագույն ն անտառային գորշ հողեր, հետանտառային դարչնագույն ն սնահողեր, որոնք ունեն հողատարման տար եր աստիճան ու ցածր արտադրողականություն: Օկրուգի սահմաններում առանձնացվում է գնահատման երեք շրջան: 4. Բարձր լեռնային կադաստրային օկրուգը զ աղեցնում է հանրապետության ոլոր օկրուգների արձր լեռնային գոտու 2300-2400 մ արձր լեռնատարածքները, որոնք գտնվում են լեռնատափաստանային ն լեռնամարգագետնային գոտիների սահմաններում, ուր խիստ կլիմայի պայմաններում գյուղատնտեսական մշակա ույսեր չեն տեղա աշխվում: Այդ

տարածքներն օգտագործվում են որպես ամառային հեռագնաց արոտավայրեր: Հողերի գնահատումը կատարվել է այդ տարածքների երկրաուսա անական հետազոտությունների հիման վրա: Հողակադաստրային օկրուգների սահմաններում առանձնացված հողակադաստրային շրջանները նութագրող ցուցանիշները երված են աղյուսակ 8-ում:

10.2. ՀՈՂԱԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ՇՐՋԱՆՆԵՐԸ

Հողերի գնահատման նպատակով նագյուղատնտեսական օկրուգի սահմաններում առանձնացվում են հողագնահատման (կադաստրային) շրջաններ: Հողագնահատման շրջանին նորոշ են հողերի օգտագործման ռեգիոնալ առանձնահատկությունները` կապված նական, տեխնոլոգիական ն տնտեսական պայմանների հետ: Դրանով էլ կանխորոշվում են գյուղատնտեսական արտադրության մասնագիտացումն ու արդյունավետությունը: Հողագնահատման շրջաններն առանձնացնելիս, նական պայմաններից ացի, հիմք են ընդունվել համայնքներում հողօգտագործումը կազմակերպելու նույթը, մշակա ույսերի տեսակային ն սորտային կազմը, նական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման ու շրջակա միջավայրի պահպանության համալիր միջոցառումների անհրաժեշտությունը ն այլն: Հայաստանի Հանրապետության լեռնային հողօգտագործման պայմաններում հաճախ համայնքների ու մարզերի հողօգտագործման սահմաններ են դառնում նական խոշոր գեոմորֆոլոգիական տարրերը (լեռնագագաթներ, գետեր, լճեր ն այլն): Եր եմն մեկ համայնքի հողօգտագործումը ձգվում է տվյալ գեոմորֆոլոգիական շրջանի կամ ջրահավաք ավազանի ներքին հարթավայրային մասից մինչն լեռնագագաթները` ջր աժանները` ընդգրկելով 2-3 նական գոտիներ: Տվյալ պարագայում գնահատման շրջանի սահմաններն անցնում են համայնքի հողօգտագործման սահմանների նական գոտիներով` այն աժանելով առանձին գնահատման շրջանների: Համայնքների գյուղատնտեսական հողատեսքերը գնահատվում են առանձին ցուցանիշներով: Նման շրջանացումը համապատասխանում է հողօգտագործման աշխատանքների մեթոդական պահանջներին: Այստեղ հաշվի է առնվում այն, որ ելակետային ցուցանիշների ստացման համար գնահատման շրջանում պետք է ընդգրկվեն 30-ից ոչ պակաս գյուղատնտեսական ձեռնարկություն կամ համայնք, ինչը կարնոր մեթոդական պահանջ է` ելակետային տվյալների վիճակագրական մշակման համար: Հողագնահատման շրջանացման տնտեսական էությունն այն է, որ յուրաքանչյուր գնահատման շրջան ներառում է գրեթե միատարր նական ն տնտեսական պայմաններ ունեցող հողօգտագործողներ: Դրանց

արդյունավետությունը փոփոխվում է որոշակի օրինաչափությամ , որն իր քանակական արտահայտությունն է ստանում հողերի տնտեսական գնահատման ընթացքում: Ելնելով վերը քննարկված առանձնահատկություններից` հողագնահատման օկրուգների սահմաններում առանձնացվել են 15 երկրագործական ն նական կերահանդակների երեք հողակադաստրային շըրջաններ (տես նկ. 7): Ստորն տրվում է երկու հողակադաստրային շրջանների նութագիրը: Մերձարաքսյան գնահատման շրջանը զ աղեցնում է Արաքս գետի միջին հոսանքի ջրահավաք մասը, գտնվում է ծովի մակերնույթից 800-1000 մ արձրության սահմաններում` ըստ էության հանդիսանալով Արարատյան ավազանի ոլոր մասերից հոսող ջրերի եռնաթափման գոտի: Ռելիեֆը հարթավայրային է, կազմավորված ժամանակակից լճաողողակային-ջրա եկորային նստվածքներից` ավազակավերից, կավերից, ճալաքարերից ն ավազներից: Կլիման չոր է, խիստ ցամաքային, ձմեռը ցուրտ է ու սակավաձյուն: Օդի միջին ջերմաստիճանը հունվարին կազմում է մոտ -60C, ացարձակ նվազագույնը` -300C: Ամառը տնական է, շոգ, չորային, միջին ջերմաստիճանը հուլիս-օգոստոսին` մոտ Ի260C, առավելագույնը` Ի420C: Մթնոլորտային տեղումների միջին տարեկան քանակը 250 մմ է: Տարվա ընթացքում մթնոլորտի խոնավության գործակիցը մինչն 0,10 է: Մերձարաքսյան հողակադաստրային շրջանը ացարձակ ոռոգելի երկրագործության գոտի է: Հողածածկույթը ներկայացված է հիմնականում գորշ մարգագետնային ոռոգելի հողերով` ոռոգելի խոնավ մարգագետնային գորշ ենթատիպերով: Կախված ստորերկրյա ջրերի մակարդակից, քիմիական աղադրությունից ն հանքայնացման աստիճանից` ձնավորվել են աղուտ-ալկալի հողեր, որոնք խոշոր զանգվածներով հանդիպում են Արաքս գետի երկայնքով: Գնահատման շրջանի վարելահողերի ընդհանուր մակերեսը շուրջ 40 հազ. հեկտար է, որը հանրապետության վարելահողերի 8,17-ն է: Մերձարաքսյան հողակադաստրային շրջանը ներկայացված է Արմավիրի ն Արարատի մարզերի 152 համայնքով: Գնահատման այս շրջանը, հանրապետության հողակադաստրային մյուս շրջանների համեմատությամ , աչքի է ընկնում գյուղատնտեսության ինտենսիվ վարման արձըր աստիճանով, որտեղ հողատարածության միավորի հաշվով արտադրանքի ելքը մի քանի անգամ գերազանցում է հանրապետության միջին ցուցանիշը ն որտեղ ստացվում է ուսա ուծական ճյուղի համախառն արտադրանքի շուրջ 35 7: Սնանի հողակադաստրային գնահատման շրջանը ընդգրկում է Սնանա լճի ավազանի ողջ տարածքը, ինչպես նան հարավից` Կոտայքի

մարզի արձրադիր համայնքները` ծովի մակերնույթից 1800-2400 մ արձրության վրա: Ռելիեֆը աստիճանական ալիքային, թույլ, տեղ-տեղ միջին մասնատված է, սարահարթանման տեղամասերն ալիքաձն են: Լեռնատափաստանային տարածությունների գերակշռող մասը ծածկըված է հրա խային նորագույն նստվածքներով` անդեզիտա ազալտներով, ազալտներով, անդեզիտադացիտներով, ինչպես նան նստվածքային ապարներով ն դրանց հողմնահարված նյութերով: Հողակադաստրային շրջանի կլիման զով է, չափավոր խոնավ: Ձմեռը ցրտաշունչ է: Օդի ջերմաստիճանի ացարձակ նվազագույնը -420C է: Ամառը կարճատն է ու զով, հուլիսի միջին ջերմաստիճանը Ի12-13 - 17-190C է: Տարեկան տեղումների քանակը 500-650-ից մինչն 650-725 մմ է: Խոնավացման գործակիցը տարվա ընթացքում տատանվում է 0,37-0,83 սահմաններում: Հողածածկույթը ներկայացված է լվացված տիպիկ, մասամ ` սովորական սնահողերով ն գետահովտամարգագետնային հողերով: Հողակադաստրային այս շրջանի վարելահողերի ընդհանուր մակերեսը 87,9 հազ. հեկտար է ն կազմում է հանրապետության վարելահողերի 19,5 7-ը: Սնանի հողակադաստրային շրջանի մեջ են մտնում Կոտայքի մարզի 6, Գեղարքունիքի մարզի 87 համայնքներ ( ացի նախկին Ճամ արակի շրջանի 6 համայնքներից, որոնք, ըստ սխեմայի, ընդգրկվել են Վերին Դե եդ-Աղստնի գնահատման շրջանում): Հողակադաստրային շրջանը մասնագիտացված է կաթնամսային անասնապահության, ոչխարա ուծության, կարտոֆիլի ն հացահատիկի արտադրության ուղղությամ : Վերոհիշյալ սկզ ունքներով ու ովանդակությամ նկարագրվում են հանրապետության տարածքի մյուս օկրուգներն ու հողակադաստրային շրջանները:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀՈՂԱԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ՇՐՋԱՆԱՑՄԱՆ ՍԽԵՄԱ

Փոքր Կովկասի լեռնամարգագետնատափաստանային մարզ Գնահատման օկրուգներ

Կենտրոնական հրա խային օկրուգ (կիսաանապատայինտափաստանային ն լեռնատափաստանային)

Կենտրոնական փոքրկովկասյան օկրուգ (անտառատափաստանային, լեռնաանտառային ն լեռնատափաստանային հյուսիսային)

Զանգեզուրի օկրուգ (անտառատափաստանային, լեռնաանտառային ն լեռնատափաստանային, հարավարնելյան)

Բարձր լեռնային օկրուգ (լեռնամարգագետնատափաստանային, լեռնամարգագետնային)

Նկ. 7:

I7-2 Փամ ակ-Գուգարք-Լալվար I7-3 Ղարա աղ-Բարգուշատ

I7-1 Արագած-Գեղամա-Վարդենիս

III-1 Սյունիք III-2 Որոտան

II-4 Վերին Ձորագետ

II-3 Փամ ակ-Ներքին Ձորագետ

II-1 Ներքին Դե եդ-Աղստն II-2 Վերին Դե եդ-Աղստն

I-1 I-2 I-3 I-4 I-5 I-6 I-7 I-8 I-9

Մերձարաքսյան Ուրց-Կոտայք-Շամիրամ Կոտայք-Թալին Վեդի-Ներքին Արփա Վայք (Ուրց-Վայոց ձոր) Ախուրյան-Սպիտակ Վերին Ախուրյան Սնան Ապարան-Հրազդան

Գնահատման շրջաններ

Աղյուսակ Հայաստանի Հանրապետության տարածքի հողակադաստրային շրջանները նութագրող հիմնական ցուցանիշները 100C-ից արձր ջերմաստիճանների գումարը

Տարեկան տեղումների քանակը , մմ

Խոնավության գործակիցը (տարեկան)

Բարձրությունը ծովի մակերնույթից, մ

Գնահատման շրջանների անվանումները

Համայնքների թիվը

Հ/Հ

Օրերի քանակը

Մերձարաքսյան

800-950

42004050

Ուրց-ԿոտայքՇամիրամ

950-1400

40503050

Կոտայք-Թալին

1500-2000

30501050

Վեդի-Ներքին Արփա

950-1400

40503050

Ուրց-Վայոց ձոր

1600-2100

37503700

-5 C

-10 C

Գերակշռող հողատիպերը ն ենթատիպերը

Մարգագետնային գորշ ոռոգելի, մարգագետնային գորշ խոնավ 160-250 0,25-0,22 240-250 200-110 ոռոգելի, մարգագետնահովտային աց գունավորված Գորշ տիպիկ, մուգ գորշ, աց շագանակա225-475 0,22-0,35 210-240 160-200 գույն

Առաջատար մշակա ույսերը

Հացահատիկ, անջարային մշակա ույսեր, կարտոֆիլ, խաղող, պտուղ, ազմամյա խոտ, ոստանային մշակա ույսեր Հացահատիկ, ծխախոտ, անջարային մշակա ույսեր, կարտոֆիլ, ազմամյա խոտ Հացահատիկ, ծխախոտ, ազմամյա խոտ Հացահատիկ, ծխախոտ, կարտոֆիլ, ազմամյա խոտ

Շագանակագույն, մուգ 400-675 0,35-0,65 180-210 160-180 շագանակագույն, սնահող կար ոնատային Գորշ տիպիկ, աց շագանակագույն, գետա225-475 0,18-0,26 200-220 100-160 հովտամարգագետնային Շագանակագույն, մուգ Հացահատիկ, ծխա475-725 0,26-0,85 160-200 140-160 շագանակագույն, սնա- խոտ, ազմամյա հող կար ոնատային խոտ

Աղյուսակ 8-ի շարունակությունը

Ախուրյան-Սպիտակ

1400-2000

30502050

400-525 0,27-0,35 150-180

Աշոցք

1800-2200

20501350

525-625

1800-2400

19501050

Սնան

Ապարան-Հրազդան

Ներքին Դե եդ10 Աղստն

0,3-1,25

80-100

120-140

1700-2400

25001050

800-1200

37502850

560-675 0,34-0,62 160-200

640-700

11 Վերին Դե եդ-Աղստն

1000-1600

28501950

Փամ ակ-Ներքին Ձորագետ

1400-2100

22001650

375-600

0,35-0,7

560-840

440-560

0,35-1,2

0,2-0,5

0,52-0,7

120-140

220-240

140-160

Մուգ շագանակագույն, սնահող կար ոնատա80-130 յին, սնահող տիպիկ, սնահող կրազուրկ Սնահող կար ոնատա110-130 յին, սնահող տիպիկ, սնահող կրազուրկ Սնահող կար ոնատային, սնահող տիպիկ, 60-130 սնահող կրազուրկ, գետահովտամարգագետնային Սնահող կար ոնատային, սնահող տիպիկ, 100-160 սնահող կրազուրկ,մուգ շագանակագույն, անտառային դարչնագույն Սնահող կար ոնատային, սնահող կրազուրկ, 170-220 ճմակար ոնատային, անտառային գորշ, անտառային դարչնագույն Սնահող կար ոնատային, սնահող տիպիկ, 110-170 անտառային դարչնագույն Սնահող կար ոնատային, սնահող տիպիկ, 100-120 կրազուրկ, մարգագետնասնահողային

Հացահատիկ, ճակընդեղ, անջարային մշակա ույսեր, կարտոֆիլ, ազմամյա խոտ Հացահատիկ, ազմամյա խոտ Հացահատիկ, կարտոֆիլ, ազմամյա խոտ, ծխախոտ Կարտոֆիլ, հացահատիկ, ծխախոտ, ազմամյա խոտ, անջարային մշակա ույսեր Ծխախոտ, հացահատիկ, պտուղ, խաղող, կարտոֆիլ, ազմամյա խոտ Կարտոֆիլ, հացահատիկ, անջարային մշակա ույսեր, ազմամյա խոտ, Հացահատիկ, ծխախոտ, կարտոֆիլ, անջարային մշակաույսեր, ազմամյա խոտ

Աղյուսակ 8-ի շարունակությունը

13 Վերին Ձորագետ

14 Սյունիք

15 Որոտան

1250-1900

22001600

1400-1700

45004000

1500-2300

42001700

Սնահող շագանակագույն, կար ոնատա670-770 0,6-1,1 160-220 130-150 յին, տիպիկ, կրազուրկ, անտառային դարչնագույն Սնահող կար ոնատային, սնահող տիպիկ, 500-650 0,12-0,19 200-260 100-160 կրազուրկ, անտառաճըմակար ոնատային, տիպիկ Գետահովտամարգագետնային, անտառա500-850 0,17-0,53 100-200 120-160 յին դարչնագույն, անտառային տափաստանային

Հացահատիկ, ծխախոտ, կարտոֆիլ, ազմամյա խոտ Հացահատիկ, ազմամյա խոտ, կարտոֆիլ, անջարային մշակա ույսեր, Հացահատիկ, ծխախոտ, ազմամյա խոտ

ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ

ՕԲՅԵԿՏՆԵՐԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԳՐԱՆՑՈՒՄԸ

11.1. ՊԵՏԱԿԱՆ ԳՐԱՆՑՄԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐՆ

ՈՒ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հողային կադաստրի օ յեկտների պետական գրանցումը պետական հողային կադաստրի վարման աղկացուցիչ մասն է: Այն հանդես է գալիս որպես կոնկրետ հողատարածքի օգտագործման իրավունքի ձնակերպման իրավական միջոցառում, որով իրականացվում է համապատասխան գրանցում` պետականորեն հաստատված կադաստրային փաստաթղթերում: Միաժամանակ այն հողերի վերա երյալ քանակական, որակական ն արժեքային հավաստի տեղեկությունների հավաքման, խմ ավորման, վերլուծության ն պահպանման հատուկ միջոցառում է: Օ յեկտների նութագրման ժամանակ առաջնակարգ տեղ է հատկացվում իրավական տեղեկատվությանը, որի հավաքումն ու ձնակերպումն իրականացվում է հողային իրավունքի օ յեկտների գրանցման ընթացքում: Գրանցումը գործողություն (ակտ) է, որի միջոցով հաստատագըրվում է որոշակի իրողություն (գործողություն, վիճակ): Իրավական վիճակի գրանցումը նութագրվում է անշարժ գույքի իրավունքի պատկանելության, հողօգտագործման սահմանափակումների ծավալի ն նույթի, սերվիտուտների առկայության, հողային ֆոնդի համապատասխան կատեգորիային պատկանելության վերա երյալ տվյալներով: Հողերի գրանցման յուրահատկությունը նրանում է, որ հողային կադաստրի վարման ամ ողջ ընթացքում հողամասերի վերա երյալ տեղեկատվության ստացմանը տրվում է պետական կարգավիճակ:

Գույքի նկատմամ իրավունքի իրավա անական գրանցումը կարգավորվում է «Գույքի նկատմամ իրավունքների պետական գրանցման մասին» ՀՀ օրենքով: Այստեղից հետնում է, որ անշարժ գույքի նկատմամ իրավունքի պետական ն իրավա անական գրանցումը սերտորեն կապված են միմյանց հետ: Օրենքում նշվում է, որ հողի նկատմամ իրավունքի գրանցման համար անհրաժեշտ փաստաթուղթ է համարվում հողամասի կադաստրային հատակագիծը, որը ձնակերպվում է հողային կադաստրի պահանջներին համապատասխան: Այսինքն` հողամասը, որպես այս կամ այն սու յեկտի իրավունքի օ յեկտ, գրանցվում է այն պահից, եր տեղանքում հաստատվում են հողամասի սահմանները, կատարվում է դրա դիրքի ձնակերպումը, տրվում է կադաստրային համար, որոշվում է նպատակային նշանակությունը ն գրանցվում իրավունքը: Պետական գրանցման հիմնական խնդիրներն են`  պետության կողմից գույքի նկատմամ իրավունքների ճանաչումը, երաշխավորումը ն պաշտպանությունը,  աջակցությունը անշարժ գույքի շուկայի կայացմանը,  գույքի ն դրա նկատմամ իրավունքների ու սահմանափակումների վերա երյալ տեղեկատվական համակարգի ստեղծումը,  պետական կառավարման, տեղական ինքնակառավարման ն դատական մարմիններին, իրավա անական անձանց, անկերին, քաղաքացիներին գույքի ու դրա նկատմամ իրավունքների ն սահմանափակումների վերա երյալ տեղեկատվության տրամադրումը,  գույքի ն դրա նկատմամ իրավունքների ն սահմանափակումների վերա երյալ տվյալների մատչելիության, օ յեկտիվության ն անընդհատության ապահովումը: Հայաստանի Հանրապետությունում անշարժ գույքի սեփականության իրավունքի սու յեկտներն են` - Հայաստանի Հանրապետությունն` ի դեմս Ազգային ժողովի ն կառավարության, - համայնքներն` ի դեմս տեղական ինքնակառավարման մարմինների, - Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիները, - Հայաստանի Հանրապետության ոչ պետական ձեռնարկություններն ու կազմակերպությունները, - օտարերկրյա պետությունները, օտարերկրյա քաղաքացիները ն քաղաքացիություն չունեցող անձինք, միջազգային կազմակերպությունները (Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությանը չհակասող կամ ՀՀ ն այլ պետությունների ն միջազգային կազմակերպությունների միջն կնքված պայմանագրերին ու համաձայնագրերին համապատասխան):

Հայաստանի Հանրապետության տարածքում պետական գրանցման ենթակա են` - սեփականության, տնտեսավարման, օպերատիվ ղեկավարման, ցմահ ժառանգության, մշտական օգտագործման, վարձակալության իրավունքները, հիփոթեքը, սերվիտուտը, - հողի նկատմամ իրավունքի դադարեցումը, փոխանցումը ն հաստատումը, սահմանափակումը կամ փոփոխումը, - այլ իրավունքներ, որոնց ցուցակը հաստատվում է ՀՀ օրենսդրական ակտերով: Հողի ն անշարժ գույքի այլ օ յեկտների հետ կատարվող գործողությունների ընթացքում պարտադիր պահանջվում է իրավապահ մարմինների վկայագիրը: Նոտարի կողմից հաստատված փաստաթուղթը համարվում է իսկական, այդ առիթով յուրաքանչյուր վեճ լուծվում է միայն դատական կարգով, որտեղ որպես պատասխանող հանդես է գալիս նոտարական գրասենյակը: Հողի ն անշարժ գույքի վերա երյալ պարտադիր գրանցման փաստաթղթեր են համարվում օրենքով սահմանված փաստաթղթերը: Հողային կադաստրի համակարգում գրանցման օ յեկտ է համարվում հողամասը: Ոչ հեռու անցյալում օ յեկտների նութագրման ընթացքում կիրառվում էր «հողօգտագործում» հասկացությունը: Հողօգտագործումը դիտվում էր որպես գրանցման հիմնական միավոր, որպես հողամաս` նության մեջ ամրակայված սահմաններով, օրինական հիմունքներով պատկանում էր որոշակի իրավա անական անձին կամ քաղաքացուն, պետական իրավասու մարմնի որոշման հիման վրա տրվում էր օգտագործման: Գրանցումը կատարվում էր շրջանային (քաղաքային) պետական հողակադաստրային գրքերում ն կոչվում էր հողօգտագործման պետական գրանցում: Այն կատարում էր շրջանային հողաշինարարական ծառայության պաշտոնատար անձը, որն անձնական պատասխանատվություն էր կրում հողօգտագործման գրանցման տվյալների արժանահավատության համար: «Հողօգտագործում» տերմինն ընդունելի էր ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ իրավա անական անձի համար: Հողի սեփականության պետական իրավունքի պայմաններում օգտագործման իրավունքը տրվում էր միայն խորհրդային իշխանության օրոք: Հողամասի սեփականության իրավունքի այլընտրանք չկար, ն գրանցման ընթացքում կազմըվում էր անժամկետ (մշտական) օգտագործման իրավունքի պետական ակտ: Եթե հողամասը տրամադրվում էր որոշակի ժամանակով (ժամկետային, երկրարաժամկետ կամ կարճաժամկետ օգտագործման), ապա կնքվում էր պայմանագիր: Պահուստային հողերի ժամկետային օգտագործումը ձնակերպվում էր վկայագրով:

Հողի նկատմամ պետական սեփականության մենաշնորհի վերացումը, ինչպես նան քաղաքացիների ն իրավա անական անձանց իրավունքների ընդլայնումն անհրաժեշտություն առաջացրեցին պետական հողային կադաստրի համակարգում վերանայել ինչպես գրանցման հիմքերն, այնպես էլ փաստաթղթերի ովանդակությունը: Պահանջվեց ճշտել հողերի գրանցման օ յեկտների նութագրման համար օգտագործվող հասկացությունները: Այժմ «հողօգտագործում» հասկացությունն ընդլայնվել է: Այն կապված է հողի նկատմամ այնպիսի իրավունքների հետ, որոնք են սեփականությունը, ցմահ ժառանգությունը, վարձակալությունը, ինչպես նան վերջին տարիներին ի հայտ եկած տնտեսավարման իրավունքը, օպերատիվ կառավարումը, սերվիտուտները, հիփոթեքները ն այլն: Հողի նկատմամ իրավունքի ազմաթիվ ձների հետ միասին հողագրանցման հիմնական միավոր է ընդունվում «հողասեփականություն» հասկացությունը, որն ամ ողջությամ արտացոլում է գույքի (հողի) սեփականության, տիրապետման, օգտագործման փաստի էությունը (այսինքն` տնտեսավարմամ ն այլ գործողություններով դրա օգտակար հատկությունների օգտագործումը): Հողամասերի նկատմամ գույքային կամ պայմանագրային իրավունքներն իրականացվում են տիրապետման իրավունքով` օգտագործման կամ տնօրինման միջոցով: Ինչպես օգտագործելը, այնպես էլ տնօրինելը կարող են իրական դառնալ` փաստացի գույքային տիրապետման պայմաններում: Բացառություններ լինում են, այց, որպես կանոն, հողային հարա երություններին չեն վերա երում: ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեն մշակում ն իրականացնում է հանրապետության տարածքում անշարժ գույքի շուկայի նագավառում ընդհանուր քաղաքականությունը, գույքի նկատմամ իրավունքների պետական գրանցումը, ինչպես նան գույքի վերա երյալ տեղեկատվական համակարգի ստեղծումը, տեղեկատվության տրամադրումը ն համակարգի գործունեության կառավարումն ու վերահսկումը: Պետական գրանցման համակարգի հիմնական փաստաթղթերն են`  գույքի նկատմամ իրավունքների պետական գրանցման միասնական մատյանը,  կադաստրային քարտեզը (հատակագիծը),  անշարժ գույքի յուրաքանչյուր միավորի համար կազմված կադաստրային գործը: Գրանցման մատյանում, անշարժ գույքի յուրաքանչյուր միավորի համար, որին տրվել է առանձին կադաստրային ծածկագիր` անկախ սեփականության ձնից, լրացվում է գրանցման առանձին թերթիկ: Գրանցման թերթիկը աղկացած է հետնյալ աժիններից`

 անշարժ գույքի միավորի նկարագրություն, որտեղ նշվում են հողամասի, շենքի, շինության կադաստրային ծածկագրերը, գտնվելու վայրը, օգտագործման նպատակը ն այլ տվյալներ,  անշարժ գույքի միավորի նկատմամ իրավունքները, ինչպես նան այդ իրավունքների սու յեկտները ն վերջիններիս վերա երող տվյալները,  անշարժ գույքի միավորի նկատմամ սահմանափակումները, այդ թվում` սերվիտուտները: Անշարժ գույքի միավորի կադաստրային քարտեզները (հատակագծերը) տեղանքի փոքրացված ն ընդհանրացված արտապատկերներն են` համապատասխան մասշտա ով ն պայմանական նշաններով, որոնցում պատկերված են անշարժ գույքի միավորները (անկախ սեփականության ձնից), դրանց տեղադրությունը, սահմանները, մակերեսը, տեսքն ու տեսակները, վերգետնյա ն ստորգետնյա հաղորդակցությունների ցանցերը ն այլ տվյալներ: Կադաստրային քարտեզներում նշված հողամասերի, շենքերի, շինությունների ն այլ ամրակայված գույքի սահմանագծերի ն շրջադարձային անկյունների կոորդինատային համակարգը կապակցվում է ՀՀ գործող ընդհանուր կոորդինատային համակարգին: Կադաստրային քարտեզները լինում են տար եր ձնի ու մասշտա ների: Անշարժ գույքի յուրաքանչյուր միավորի նկատմամ իրավունքներն ու սահմանափակումները հաստատող փաստաթղթերն են`  անշարժ գույքի սու յեկտներին որպես սեփականություն կամ օգտագործում հատկացված հողերի (տնամերձ, այգեգործական (ամառանոցային), նակելի տան շինարարության ն դրա սպասարկման, գյուղացիական կամ գյուղացիական կոլեկտիվ տընտեսություն վարելու, ինչպես նան քաղաքաշինական գործունեություն ծավալելու համար) ն շենքերի, շինությունների մասին վկայականները,  անշարժ գույքի օտարման (ձեռք երման), վարձակալության, ենթավարձակալության, օգտագործման, գրավի, հիփոթեքի, փոխանակման ն սերվիտուտների պայմանագրերը, ինչպես նան սերվիտուտների վերա երյալ դատական որոշումները, վճիռները,  հողը կամ շենքերը, շինություններն օգտագործման հանձնելու մասին որոշումները կամ պայմանագրերը,  հողամասի սահմանների փոփոխման, միավորման ն աժանման մասին պայմանագրերը,  անշարժ գույքի նկատմամ սեփականության իրավունքի դադարեցման մասին որոշումները, վճիռներն ու դատավճիռները,

 հողի կամ շենքերի, շինությունների օգտագործման կամ վարձակալության իրավունքի դադարեցման մասին որոշումներն ու վճիռները,  անշարժ գույքից կամ դրա մի մասից սեփականատիրոջ հրաժարվելու մասին որոշումները,  անշարժ գույքի նկատմամ սեփականության իրավունքները ն վերջիններիս սահմանափակումները, դրանց ծագումը, փոխանցումը կամ դադարեցումը հաստատող փաստաթղթերը: Անշարժ գույքի պետական գրանցումը իրականացվում է պետական հաշվառման տվյալների, անշարժ գույքի նկատմամ իրավունքները հաստատող փաստաթղթերի, անշարժ գույքի սեփականության իրավունքի սու յեկտների դիմումների հիման վրա: Անշարժ գույքի նկատմամ իրավունքներ ունեցող սու յեկտները Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի տարածքային մարմիններին են ներկայացնում օրենքով սահմանված գրանցման ենթակա փաստաթղթերը: Տարածքային մարմինները ստուգում են դրանց համապատասխանությունը Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությանը: Անհամապատասխանության դեպքում, ընդունելու օրվանից սահմանված ժամկետում, փաստաթղթերը վերադարձվում են` թերությունների մասին պարտադիր նշումներով: Փաստաթղթերի ստուգումից հետո անշարժ գույքի միավորի վերա երյալ կազմվում է կադաստրային գործ ն գրանցման մատյանում կատարվում է գրառում: Հողի ն գույքի հետ կատարվող գործարքներից ծագող իրավունքները` սեփականության, օգտագործման իրավունքը, գրավը, հիփոթեքը, սերվիտուտները, այլ սահմնափակումները, շարժական գույքի նկատմամ իրավունքները, ինչպես նան օրենքով նախատեսված դեպքերում այլ իրավունքները, ենթակա են պետական գրանցման` գործարքների կնքման օրվանից ընդունված ժամկետում` անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի տարածքային ստորա աժանումներում` ըստ անշարժ գույքի գտնվելու վայրի: Գույքի նկատմամ գրանցված իրավունքների, այդ թվում` գրավի, հիփոթեքի պետական գրանցումն իրականացվում է` ըստ անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի տարածքային ստորա աժանումներում մուտքագրված դիմումների հերթականության, ինչը որոշվում է հաշվառման մատյանում նշված ամիս-ամսաթվով ն ժամով: Գույքի նկատմամ իրավունքներ ունեցող սու յեկտները, պետական գրանցման նպատակով, անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի տեղական ստորա աժանումներին դիմումի հետ միասին ներկայացնում են օրենքով նախատեսված փաստաթղթերը:

Գույքի նկատմամ իրավունքների գրանցման վերա երյալ տեղեկությունները փոխանցվում են անշարժ գույքի պետական կոմիտեի տեղեկատվական կենտրոն: Պետական գրանցումը կատարվում է` սկսած փաստաթղթերն անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի տեղական ստորա աժանումներ ներկայացնելու օրվանից` սահմանված ժամկետում: Անշարժ գույքի նկատմամ իրավունքների պետական գրանցումից անմիջապես հետո տրվում է անշարժ գույքի սեփականության (օգտագործման) իրավունքի գրանցման վկայական (նկ. 8): Վկայականում նըշվում են անշարժ գույքի սեփականատիրոջ, օգտագործողի անունը (անվանումը), անշարժ գույքի միավորի ծածկագիրը, պետական գրանցման համարը, գույքի նկատմամ իրավունքները, սերվիտուտները, նպատակային նշանակությունը, չափերը, հատակագիծը, լրացուցիչ այլ տվյալներ: Գրավի, հիփոթեքի իրավունքի պետական գրանցումը կատարվում է գրավի, հիփոթեքի առարկա հանդիսացող գույքի գտնվելու վայրում` անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի տարածքային ստորաաժանման կողմից: Այն կատարվում է գրանցման մատյանում` գրավի, հիփոթեքի առարկա հանդիսացող գույքի գրանցման թերթիկի համապատասխան աժնում: Գրավով, հիփոթեքով պարտավորության ծավալի, ժամկետի, ինչպես նան գրավ, հիփոթեք դրված անշարժ գույքի սեփականատիրոջ փոփոխման դեպքում, գրավառուի համաձայնությամ , գրանցման մատյանում կատարվում է գրավի, հիփոթեքի գրանցման փոփոխություն: Գրավի, հիփոթեքի իրավունքի պետական գրանցումից հետո գրավառուին տրվում է գրավի, հիփոթեքի իրավունքի գրանցման վկայական: Վկայականում նշվում են գրավի, հիփոթեքի պայմանագրի գրանցման ամիս-ամսաթիվը, ժամը ն գրանցման համարը: Այն վավերացվում է ստորա աժանման պատասխանատու անձի ստորագրությամ ն կնիքով:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

Նկ. 8:

ՎԿԱՅԱԿԱՆ

ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔԻ

ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

(ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ)

Նկ. 8: ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ

ԳՐԱՆՑՄԱՆ

Նկ. 8:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ՃԱՆԱՉՎՈՒՄ

ԵՎ ՊԱՇՏՊԱՆՎՈՒՄ Է ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ:

ՅՈՒՐԱՔԱՆՉՅՈՒՐ ՈՔ ՈՒՆԻ ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԺԱՌԱՆԳՄԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔ:

ՍԵՓԱԿԱՆԱՏԵՐԸ ԻՐ ՀԱՅԵՑՈՂՈՒԹՅԱՄԲ ՏԻՐԱՊԵՏՈՒՄ, ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄ ԵՎ ՏՆՕՐԻՆՈՒՄ Է ԻՐԵՆ ՊԱՏԿԱՆՈՂ

ԳՈՒՅՔԸ: ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄԸ

ՉՊԵՏՔ Է ՎՆԱՍ ՊԱՏՃԱՌԻ ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻՆ, ԽԱԽՏԻ

ԱՅԼ ԱՆՁԱՆՑ,

ՀԱՆՐՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐՆ ՈՒ ՕՐԻՆԱԿԱՆ ՇԱՀԵՐԸ:

ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԿԱՐՈՂ Է ԶՐԿԵԼ ՄԻԱՅՆ ԴԱՏԱՐԱՆԸ` ՕՐԵՆՔՈՎ ՆԱԽԱՏԵՍՎԱԾ ԴԵՊՔԵՐՈՒՄ:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Անշարժ գույքի վարձակալության իրավունքի պետական գրանցումը կատարվում է վարձակալության առարկա հանդիսացող անշարժ գույքի գտնվելու վայրում` կադաստրի պետական կոմիտեի համապատասխան տարածքային ստորա աժանումում: Անշարժ գույքի վարձակալության իրավունքի պարտավորությունների, ժամկետի, ինչպես նան վարձակալության տրված անշարժ գույքի սեփականատիրոջ փոփոխման դեպքում կատարվում է անշարժ գույքի վարձակալության իրավունքի վերագրանցում, եթե դա նախատեսված է պայմանագրում: Անշարժ գույքի վարձակալության իրավունքի գրանցումն ուժի մեջ է մինչն պայմանագրով նախատեսված ժամկետի ավարտը: Գրանցումը կատարվում է գրանցման մատյանի վարձակալության առարկա հանդիսացող անշարժ գույքի միավորի գրանցման թերթիկի համապատասխան աժնում: Գըրանցումից հետո տրվում է անշարժ գույքի վարձակալության իրավունքի գրանցման վկայական: Անշարժ գույքի սեփականատերը կարող է սերվիտուտի իրավունք տրամադրել գրավոր կնքված պայմանագրի համաձայն կամ դատարանի որոշումով, վճռով: Գրանցման մատյանի համապատասխան թերթիկում լրացվում է սերվիտուտի նույթը, գործողության ժամկետը, վճարի չափը, սերվիտուտի պայմանները կամ սահմանափակումները, սերվիտուտի իրավունք տվող ն սերվիտուտից օգտվող անձանց տվյալները ն այլն: Սերվիտուտի տրամադրման վերա երյալ փոփոխությունները կատարվում են շահագրգիռ անձանց գրավոր դիմումների կամ դատարանի որոշման, վճռի առկայության դեպքում: Անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի տարածքային ստորա աժանումները, քննիչի, դատախազի, դատարանի որոշումների, իրավա անական անձանց լուծարման, վերակազմավորման գործընթացն իրականացնող մարմինների գրությունների (որոշումների) հիման վրա, օրենսդրությամ սահմանված կարգով, իրականացնում են սահմանափակումների պետական գրանցում` գրանցման մատյանի սահմանափակման առարկա հանդիսացող անշարժ գույքի միավորի գրանցման թերթիկի համապատասխան աժնում: Այդ մասին գրանցում կատարելուց հետո տարածքային ստորա աժանումն արգելանք է դնում դրանց վրա ն գրավոր տեղեկացնում շահագրգիռ կողմերին: Սահմանափակումներով օգտագործվող անշարժ գույքի օ յեկտների իրավահարա երությունների գրանցումը համեմատա ար նոր երնույթ է: ՈՒստի գրանցման գործողությունները պահանջում են համապատասխան հետազոտություններ ն գործողությունների հետագա կատարելագործում: Անշարժ գույքի նկատմամ սեփականության իրավունք ունեցող անձինք կարող են փոփոխել սեփականության իրավունքով իրենց պատ119

կանող անշարժ գույքի սահմանները, միավորել դրանք, ինչպես նան աժանել մի քանի մասերի: Փոփոխությունները կատարվում են պայմանագրի, դատարանի որոշման, վճռի առկայության դեպքում, որոնց հիման վրա կատարվում են փոփոխություններ գրանցման մատյանի` տվյալ անշարժ գույքի միավորի գրանցման թերթիկում (գրանցման նախկին թերթիկը փակելու ն նորը ացելու միջոցով) ն կադաստրային քարտեզներում դրա առկայության դեպքում: Անշարժ գույքի նախկին ծածկագիրը համարվում է չեղյալ ն տրվում է նոր ծածկագիր: Անշարժ գույքի սահմանների փոփոխման, միավորման կամ աժանման վերա երյալ պայմանագրերի պետական գրանցումը կարող է մերժվել, եթե այդ փոփոխությունները հակասում են օրենքին, քաղաքաշինական, հողաշինարարական կամ սանիտարական նորմերին: Հողամասերի օգտագործման, դրանց տարածության, տեղադրվածության, տնտեսական ն որակական նութագրի տվյալները պետական հողային կադաստրի փաստաթղթերում անցկացվում են հողամասերի սահմանազատման տվյալների` տեղագրագեոդեզիական, քարտեզագրական, մոնիթորինգային, հողաշինարարական, հողագիտական ն այլ հետազոտությունների ն հանույթների հիման վրա: Յուրաքանչյուր կատեգորիայի հողամասերի համար ընդունվում է տեղեկությունների որոշակի ցուցակ: Հողամասերի տնտեսական նութագրմանը վերա երող տեղեկությունները գրանցվում են պետական հողային կադաստրում` պետական կադաստրային, այլ տիպի գնահատման, պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից ընդունված նորմատիվաիրավական ակտերի հիման վրա: Տարածքային գոտիների վերա երյալ տեղեկությունները պետական հողային կադաստր են մուտքագրվում համապատասխան գոտիավորում իրականացնող մարմինների տվյալների հիման վրա: Տեղեկություններն անցկացվում են թղթի ն էլեկտրոնային սկավառակների վրա: Տարաձայնությունների դեպքում առաջնությունը տրվում է թղթի վրա գրանցված տեղեկություններին: Պետական գրանցումը հաջորդում է հողամասերի ն անշարժ գույքի իրավական ձնակերպմանը (հողամասերի սահմանազատում), այսինքն` նության մեջ դրանց սահմանները հաստատելուց, հողօգտագործման թերությունները վերացնելուց ն ճիշտ սահմանները որոշելուց հետո: Տեղանքում հողամասերի սահմանները որոշում են համապատասխան մասնագետներն ու մարմինները, որոնց իրավասության ներքո գտնվում է տըվյալ հողամասը: Տեղանքում հողամասերի սահմանների ամրագրումը, հողային հարա երությունների սու յեկտների իրավունքի իրավա անական ձնակերպումը, գրանցման փաստաթղթերում համապատասխան գրառում կատարելը հնարավորություն են տալիս ամրագրել գույքային իրավական

կարգավիճակը, իրավա անական ն ֆիզիկական անձանց իրավունքները, խուսափել հողի ն գույքի ինքնակամ ռնագրավումից, դրանց ոչ նպատակային օգտագործումից, ժամանակավոր օգտագործումից, վերացնել գույքային վեճերի ն իրավախախտումների ծագման հիմքերը: Պետական գրանցման ժամանակ թույլ տրված սխալների ուղղումը կատարվում է գույքի սեփականատիրոջ կամ օգտագործողի դիմումի հիման վրա կամ անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի պաշտոնատար անձի նախաձեռնությամ ` անհրաժեշտ փաստաթղթերի առկայության դեպքում: Եթե թույլ տրված սխալները չեն փոփոխում գույքի պատկանելությունը, դրա նկատմամ իրավունքների նույթը, որակական ն քանակական նութագրերը, անշարժ գույքի գրանցման պաշտոնատար անձը կարող է ուղղել դրանք` այդ մասին տեղյակ պահելով շահագրգիռ կողմերին: Հակառակ դեպքում ուղղումներ կարող են մտցվել միայն շահագրգիռ կողմերի գրավոր համաձայնության առկայության դեպքում: Պետական գրանցումը մերժվում է, եթե գրանցման համար ներկայացված փաստաթղթերը չեն համապատասխանում ՀՀ օրենսդրության պահանջներին`  կազմված են օրենքով սահմանված կարգին ոչ համապատասխան,  ացակայում է պետական գրանցման վճարի արտոնագիրը,  ներկայացվել են մատիտով գրված, ջնջումներով, ուղղումներով, ինչպես նան անփութորեն ձնակերպված փաստաթղթեր: Գրանցումը մերժելու դեպքում դիմողին հնգօրյա ժամկետում գրավոր տեղյակ են պահում պատճառների մասին: Պետական գրանցման համակարգը աց է:

11.2. ՊԵՏԱԿԱՆ ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ՎԱՐՄԱՆ ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ

ՊԵՏԱԿԱՆ ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ, ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԵՎ ՍԵՓԱԿԱՆԱՏԵՐԵՐԻ ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ,

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ՏՐԱՄԱԴՐՄԱՆ ԿԱՐԳԸ

Պետական հողային կադաստրի վարման պատվիրատուները, տեղեկատվության աղ յուրներն ու դրա սպառողներն են`  իրավա անական ն ֆիզիկական անձինք,  տեղական ինքնակառավարման մարմինները,  տարածքային կառավարման ն պետական կառավարման մարմինները,  հողամասերի սահմանագծմամ ն ձնավորմամ զ աղվող մարմինները:

Ֆիզիկական ն իրավա անական անձինք դիմում ն անհրաժեշտ տեղեկություններ են ներկայացնում անշարժ գույքի պետական հաշվառման համար: Դիմումի մեջ նշվում են պատվիրատուի մտադրությունները, իր անձնական տվյալները, ինչպես նան հաշվառման ենթակա օ յեկտի իրավունքը հաստատող փաստաթղթերը: Ֆիզիկական ն իրավա անական անձինք իրավունք ունեն պետական հողային կադաստրի մարմիններից ստանալ անհրաժեշտ տեղեկություններ: Տեղական ինքնակառավարման մարմինները կարող են լինել կադաստրային հաշվառման պատվիրատու, եթե`  հողամասերը տեղական ինքնակառավարման մարմինների սեփականությունն են,  հողերի գույքագրումը կատարվել է իրենց պատվերով,  տարածքային գոտիների կադաստրային հաշվառման դեպքում: Տեղական ինքնակառավարման մարմինները համարվում են պետական հողային կադաստրի տեղեկատվության սպառողներ: Դիմողին տրվում են օ յեկտի կադաստրային հաշվառման տեղեկություններ, որոնք անհրաժեշտ են իրավունքի պետական գրանցման համար: Տեղեկություններից են` օ յեկտի կադաստրային հատակագիծը, օ յեկտի նութագըրման վերա երյալ տվյալները (քաղվածք հողային կադաստրից) ն հաստատված ձնով այլ տվյալներ: ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեն` իր ստորա աժանումներով, հողերի հաշվառման գործընթացն իրականացնելուց հետո, հողերի հաշվառման գրքում կատարում է հետնյալ գործողությունները`  պատրաստում է ոլոր հողամասերի հաշվառման կադաստրային հատակագծերը (քարտեզները),  իրականացնում է իրավունքի վկայականի նախնական լրացումը,  դիմողին է փոխանցում ոլոր փաստաթղթերը` հողամասի իրավունքի պետական գրանցում կատարելու նպատակով իրավասու մարմիններին ներկայացնելու համար: Իրավասու մարմինները կատարում են գրանցում, լրացնում են հողամասի իրավունքի վկայականը ն այն հանձնում կադաստրային հաշվառման մարմիններին: Հարկային ծառայությունների հետ պետական հողային կադաստրի փոխգործողությունն իրականացվում է ՀՀ կառավարության «Անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստրի վարման կարգի ն անշարժ գույքի համակարգված դիտարկումների (մոնիտորինգի) իրականացման մասին» 1997 թ. հոկտեմ երի 22-ի № 465 որոշման ն «Հողի հարկի մասին» օրենքի հիման վրա (նկ. 9):

ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեն պետական հողային կադաստրի վարման ընթացքում հաստատում ն հարկային մարմիններին է ուղարկում (ըստ հողամասերի տեղադրվածության տարածքային աժինների) տեղեկություններ` հողամասերի, սեփականատերերի փոփոխությունների, ինչպես նան հողի նութագրի փոփոխությունների մասին, որոնք ազդում են հողի հարկի մեծության վրա: Անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի ն հարկային մարմինների միջն տեղեկատվության փոխանակումը կատարվում է հաստատագրված ժամանակացույցով ն անվճար: Տեղեկությունները փոխանցվում են թղթի կամ էլեկտրոնային մագնիսական սկավառակների վրա: Տեղեկատվության տրամադրման կարգը: Գույքի ն դրա նկատմամ գրանցված իրավունքների ն սահմանափակումների վերա երյալ տեղեկություններից կարող են օգտվել ոլոր ֆիզիկական ն իրավա անական անձինք: Անշարժ գույքի միավորի կադաստրային գործի տրամադրումը, ացի օրենքով նախատեսված դեպքերից, չի թույլատրվում: Օրենքով նախատեսված դեպքերում, կադաստրային գործը տրամադրելիս, այն պատճենահանվում է ն պահվում անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի համապատասխան ստորա աժանման կողմից` մինչն կադաստրային գործի վերադարձնելը: Տեղեկություններ տրամադրելիս տրվում են կադաստրային գործից քաղվածքները կամ փաստաթղթերի պատճենները: Տրամադրման ժամանակ նշվում է անշարժ գույքի նկատմամ սեփականատիրոջ անունը, անվանումը, անշարժ գույքի գտնվելու վայրը, սեփականության, օգտագործման, գրավի, հիփոթեքի, գրանցված իրավունքների սահմանափակումները (այդ թվում` սերվիտուտների առկայությունը), անշարժ գույքի չափագրման, կադաստրային հանույթների, հատակագծերի, գնահատման ն անշարժ գույքի նկատմամ այլ իրավունքների տվյալներ: Տրամադրված տեղեկությունները հաստատվում են գրանցման տարածքային ստորա աժանման կնիքով: Տեղեկատվության տրամադրումը վճարովի է: Պետությունը գույքի նկատմամ գրանցված իրավունքների ն սահմանափակումների վերա երյալ տեղեկատվություն ստանալու հնարավորության երաշխավորն է: Գույքի ն դրա նկատմամ գրանցված իրավունքներն ու սահմանափակումները հաստատող փաստաթղթերը պահվում են անժամկետ փաստաթղթային ձնով ն համակարգչային սկավառակների վրա: Փաստաթղթերը փչացնելու, ոչնչացնելու, հափշտակելու, կորցնելու, թաքցնելու, անփույթ պահպանելու, ինչպես նան դրանցում պարունակվող պետական, ծառայողական ն առնտրային գաղտնիք կամ հրապարակման ոչ ենթակա տեղեկություններ հրապարակելու դեպքում, անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի պաշտոնատար անձինք կրում են պատասխանատվություն` ՀՀ օրենսդրությամ սահմանված կարգով:

ՀՈՂԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

12.1. ՀՈՂԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆ

ՈՒ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հողերի հաշվառումը հողային կադաստրի աղկացուցիչ մասն է: Այն հողային պաշարների քանակական, որակական ն տնտեսական վիճակի վերա երյալ տեղեկությունների ստացման, խմ ավորման ն թարմացման պետական միջոցառում է, որն անհրաժեշտ է կառավարման խնդիրներ լուծելու համար: Հաշվառման ենթակա է հանրապետության ամ ողջ հողային ֆոնդը: Հաշվառվում են հողային հարա երությունների օ յեկտների (սեփականության, հողօգտագործման) սահմաններում գտնվող ոլոր միավորները: Հաշվառումն իր մեջ ներառում է սեփականության, օգտագործման, տիրապետման տրամադրված ոլոր հողերը, ինչպես նան վարչատարածքային միավորները ն պահուստային հողերը: Հողերի հաշվառման հիմնական խնդիրն է հողային ֆոնդը նութագրել ըստ նպատակային նշանակության` հողերի կատեգորիաների, հողօգտագործման, սեփականության, հողատեսքերի, հողերի տեսակների ու տարատեսակների: Այդ կապակցությամ ուսումնասիրվում ն հաշվառվում է հողերի վիճակը ոչ միայն իրավական, այլ նան նական ու տնտեսական տեսանկյունից: Հաշվառել` նշանակում է հողերի օգտագործման իրավունքն անխզելիորեն կապել դրանց տնտեսական օգտագործման նպատակահարմարության հետ: Հողերը հաշվառվում են`  որպես անշարժ գույք, շուկայական հարա երությունների օ յեկտ,  որպես տարածական հիմք` նակելի կառույցների, արդյունաերության, գյուղատնտեսության, ջրային ն անտառային տընտեսության օ յեկտների, տրանսպորտի ն կապի ձեռնարկությունների, մշակույթի, առողջապահության, սպորտի, հանգստի ն այլ օ յեկտների տեղադրման նպատակով,  տար եր նպատակային օգտագործման համար տրամադրվող տարածքների, հողային զանգվածների, հողամասերի ն առանձին հողատեսքերի չափերը պարզելու համար,  որպես գյուղատնտեսական ն անտառային տնտեսության գըլխավոր արտադրամիջոց, ինչը պահանջում է ունենալ հողերի օգտագործման քանակական ն որակական հատկությունների վերա երյալ հատուկ տեղեկատվություն:

Հողերի հաշվառման նպատակն է հավաքել, մշակել, վերլուծել ն պահպանել հողերի քանակական, որակական ն տնտեսական օգտագործման վերա երյալ ոլոր այն տեղեկությունները, որոնք անհրաժեշտ են հողերի արդյունավետ օգտագործման ն պահպանության համար: Քանի որ հողերն օգտագործվում են տար եր նպատակային նշանակությամ , դրանց հաշվառմանը ներկայացվում են ոչ միանման պահանջներ, որոնք էլ ծառայում են հողի հաշվառման համակարգի ձնավորմանը: Ելնելով դրանից` հաշվառումը մի դեպքում հանդես է գալիս որպես պետական միջոցառում, իսկ մյուս դեպքում` գերատեսչական: Որպես պետական միջոցառում` հողերի հաշվառումը կոչված է լուծել հողային պաշարների արդյունավետ օգտագործման ն պահպանության համապետական հիմնախնդիրները: Տվյալ դեպքում պետությունն է որոշում հողերի հաշվառման խնդիրները, ովանդակությունն ու անցկացման կարգը`  հողահաշվառման տեղեկատվության ովանդակությունը,ստացման մեթոդները,  հաշվառման ն հաշվետվության փաստաթղթերի ձներն ու ովանդակությունը,  հաշվետվության ներկայացման ժամկետները,  հողերի հաշվառման վերահսկողության կարգը: Յուրաքանչյուր կազմակերպության, ձեռնարկության, քաղաքացու հողօգտագործման վերա երյալ տեղեկատվություն ստանալու համար կատարվում է հողերի ներտնտեսային հաշվառում (ըստ հողատեսքի տեսակի ն տարատեսակի), որը հիմնվում է հաշվառման պետական ն գերատեսչական պահանջների վրա: Հաշվառման հիմքում դրվում են հողերի փաստացի վիճակը ն օգտագործման ձների հատակագծաքարտեզագրական նյութերը: Հաշվառման է ենթակա ամ ողջ հողային ֆոնդն` ըստ վարչատարածքային միավորների, հողերի կատեգորիաների, հողօգտագործողների ն հողատեսքերի: Հողերի հաշվառումը կատարվում է միասնական մեթոդիկայով, որն ապահովում է տվյալների համադրելիությունն ու համեմատելիությունը: Հողերի հաշվառումը ճիշտ կատարելու պայմաններն են`  հաշվառման ժամանակին ն անընդհատ անցկացումը,  հողերի քանակական ն որակական փոփոխությունների կանոնակարգված հաշվառումը,  հաշվառման համապատասխան տեղեկությունների ստացման ն գրանցման համաձայնեցումը,  հողերի հաշվառման տվյալների պարզ ն մատչելի լինելը,  հողահաշվառման ն հողակադաստրային փաստաթղթերի համադրելիությունը:

Հողերի հաշվառման ընթացքում ստույգ տեղեկությունների ստացման ն վերլուծության համար անհրաժեշտ է օգտագործել այն մեթոդներն ու տեխնիկական միջոցները, որոնք ապահովում են նվազագույն ծախսեր ն տեղեկատվության արձր որակ: Այսպիսով` հողերի հաշվառումը պետական միջոցառում է, որն ուղղված է դրանց քանակական, որակական, նական հատկությունների, տեղադրվածության, տնտեսական վիճակի ն օգտագործման ձների մասին ազմապիսի տեղեկությունների հավաքմանը, խմ ավորմանն ու վերլուծությանը:

12.2. ՀՈՂԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՁԵՎԵՐԸ

Ըստ առաջադրված խնդիրների, ովանդակության ն աշխատանքի ծավալի` հողերի հաշվառումը լինում է առաջնային (հիմնական) ն ընթացիկ: Դրանք հողի հաշվառման միասնական կարգի երկու փոխկապակցված փուլերն են: Առաջնային (հիմնական) հաշվառման նպատակն է ստանալ անհրաժեշտ տվյալներ հողամասերի չափերի, տեղադրվածության, որակական վիճակի, աշխվածության, օգտագործման մասին ն դրանք գրանցել հողակադաստրային փաստաթղթերում: Առաջնային հաշվառման խնդիրներն են` - հաշվառման ենթակա տարածքների վերա երյալ գոյություն ունեցող նյութերի հավաքումը, խմ ավորումն ու վերլուծությունը, - առաջնային հաշվառման համար անհրաժեշտ ելակետային տվյալների ն հատակագծային նյութերի ստացման նպատակով հանույթների ն հետազոտությունների կատարումը, - հաշվառման ենթակա տարածքների, հողատեսքերի տեսակների, տարատեսակների չափերի ն որակական վիճակի որոշումը, - հողահաշվառման հատակագծային նյութերի պատրաստումը, - հողահաշվառման փաստաթղթերի սկզ նական գրանցումը, - հողային ֆոնդի կազմի ն, ըստ կատեգորիաների, հողատեսքերի, հողօգտագործողների, վարչական միավորների աշխվածության որոշումը: Հողերի առաջնային հաշվառման տվյալների ստացման պարտականությունները դրված են հանրապետության կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի ն դրա համակարգում գործող հողաշինարարական ծառայությունների ն ձեռնարկությունների վրա:

Հողերի առաջնային հաշվառումն անցկացվում է առանձին հողօգտագործողների, համայնքների, մարզերի, ավելի խոշոր միավորների սահմաններում ն հանրապետությունում` ամ ողջությամ վերցրած: Առաջնային հաշվառումն անցկացվում է պար երա ար, ելնելով անհրաժեշտությունից`  նոր հաստատված հողակադաստրային փաստաթղթերի հերթական գրանցման դեպքում,  հողերի կրկնակի հանույթներից ն հետազոտություններից հետո,  հողագնահատման աշխատանքներից հետո,  նոր հողատիրության ն հողօգտագործման կազմակերպման կամ գոյություն ունեցողների վերակազմավորման դեպքում: Առաջնային հաշվառումն իր մեջ ներառում է հետնյալ փուլերը`  նախապատրաստական աշխատանքներ,  դաշտային աշխատանքներ,  հաշվառման արդյունքների ձնակերպում: Նախապատրաստական աշխատանքների ընթացքում հավաքվում, խմ ավորվում ն վերլուծվում են հողօգտագործմանը, հողատիրության ընդհանուր տարածությանը, հողատեսքերի կառուցվածքին, հողերի որակական վիճակին վերա երող նյութերն ու փաստաթղթերը: Հավաքված նյութերը մանրակրկիտ վերլուծվում են, ստուգվում է դրանց ամ ողջականությունը, հավաստիությունն ու օ յեկտիվությունը: Ելնելով անհրաժեշտությունից` կատարվում է նյութերի ճշգրտում, իսկ տեղեկատվության ան ավարար լինելու դեպքում ձեռնարկվում են լրացուցիչ աշխատանքներ: Դաշտային աշխատանքների` հանույթների, հետազոտությունների, հատակագծային նյութերի ճշգրտման նպատակն է անհրաժեշտ տեղեկությունների հաստատագրումը տեղանքում: Դաշտային աշխատանքներից հետո կատարվում է հողերի անալիզ, հողահաշվարկային նյութերի ձնակերպում, մակերեսի հաշվում, հատակագծային նյութերի կազմում: Սահմանված կարգով խմ ավորելուց, վերանայելուց ն հաստատելուց հետո պատրաստի նյութերը համարվում են ելակետային տվյալներ` հողակադաստրային փաստաթղթերում գրանցելու համար: Փոփոխությունները ներառվում են հողահաշվարկային ացատրագրերում: Կազմըվում են նան հողակադաստրային քարտեզներ (հողօգտագործման, հողատիրության, համայնքի, մարզի): Հողերի առաջնային հաշվառման արդյունքում տրվում է հողերի չափերի, աշխվածության, վիճակի ն օգտագործման ազմակողմանի նութագիր: Որոշվում է սեփականության (հողօգտագործման), համայնքի, վարչական մարզի, հողերի կատեգորիաների, տեսակների ն տարա128

տեսակների ընդհանուր տարածությունը: Բացի այդ` ստացվում են հողատեսքերի որակական նութագրին վերա երող տվյալներ: Որպեսզի հողակադաստրային տվյալները համապատասխանեն իրականությանը, պետք է ժամանակին արձանագրվեն տեղի ունեցող փոփոխությունները: ՈՒստի հողային կադաստրի փաստաթղթերում պետք է առկա լինի հողային ֆոնդի նութագիրն` ըստ կատեգորիաների, հողօգտագործողների, առաջնային հաշվառման ընթացքում ստացված որակական ցուցանիշների ն այլն: Դրանով է պայմանավորված հողերի ընթացիկ հաշվառման անհրաժեշտությունը: Հողերի ընթացիկ հաշվառման նպատակն է, որպեսզի հողակադաստրային փաստաթղթերում կատարվեն անհրաժեշտ փոփոխություններ, որոնք տեղի են ունեցել հողօգտագործման հիմնական հաշվառումից հետո: Ընթացիկ հաշվառման խնդիրն է` վերացնել առաջնային հաշվառման ժամանակ թույլ տրված անճշտությունները ն գրանցել լրացուցիչ տեղեկություններ` նոր պահանջներին համապատասխան: Ընթացիկ հաշվառման ժամանակ գրանցվում են հողօգտագործման ժամանակ տեղի ունեցած միայն օրինական փոփոխությունները: Հողերի ընթացիկ հաշվառում կատարելիս հողակադաստրային փաստաթղթերում չեն արտացոլվում հայտնա երված ինքնակամ հողազավթումները, հողօգտագործումը մեկ ուրիշին հանձնելը, գյուղատնտեսական հողատեսքերի տարածքների կրճատումը, ջրովի ն անջրդի հողերի տեղափոխումը ցածր արտադրողականություն ունեցող հողերի շարքը ն այլ փոփոխություններ, որոնք չեն ձնակերպվել հաստատված կարգով: Հողերի արդյունավետ օգտագործման պետական վերստուգիչ մարմինները համապատասխան միջոցներ են ձեռնարկում` վերոհիշյալ խախտումները վերացնելու համար: Հողերի ընթացիկ հաշվառումը կատարվում է ամ ողջ տարվա ընթացքում, իսկ տեղի ունեցած փոփոխություններն ամրագրվում են սահմանված ժամկետում: Փոփոխությունները կարող են լինել երեք տեսակի` ա) պետական մարմինների համապատասխան որոշումների հիման վրա հողատիրապետման, հողօգտագործման կամ վարչական միավորների սահմաններում տեղի ունեցող փոփոխություններ, ) հողերի տնտեսական օգտագործման, հողա արելավման ն նության մեջ նախագծի տեղափոխման հետնանքով առանձին հողատեսքերի փոփոխություններ, գ) մարդու գործունեության ն նական գործոնների ազդեցության հետնանքով հողատեսքերի որակական վիճակի փոփոխություններ:

Հողերի հիմնական ն ընթացիկ հաշվառումները փոխկապակցված փուլեր են: Հիմնական հաշվառումը հիմք է ստեղծում ընթացիկ հաշվառման համար ն որոշում դրա գործողության սահմանները: Ընթացիկ հաշվառումը, թարմացնելով ն լրացնելով հիմնական հաշվառման տվյալները, ապահովում է հողերի վերա երյալ տեղեկատվության արդիականությունը: Այդ պատճառով ընթացիկ հաշվառումը պետք է կատարվի հիմնական հաշվառումից անմիջապես հետո: Հիմնական ն ընթացիկ հաշվառման միջն եղած կապի խզումը արդացնում է հողային կադաստրի վարումը, այդ պատճառով անհրաժեշտություն է առաջանում պար երա ար կատարել հողերի հիմնական հաշվառում:

12.3. ՀՈՂԵՐԻ ՔԱՆԱԿԱԿԱՆ ԵՎ ՈՐԱԿԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

Հողերի քանակական հաշվառման ընթացքում որոշվում է ոչ միայն հողային ֆոնդի, հողերի կատեգորիաների, վարչատարածքային միավորների, հողօգտագործողների, սեփականատերերի հողերի ընդհանուր մակերեսը, այլն հավաքվում է անհրաժեշտ տեղեկատվություն` ոռոգելի, մելիորացված, արելավված հողերի, հողատեսքերի տեսակների ու տարատեսակների վերա երյալ: Հաշվառումը կատարվում է հողատեսքերի փաստացի չափերով` հատակագծաքարտեզագրական նյութերի հիման վրա: Մանրամասն հաշվառվում են տար եր հողասեփականատերերի հողերը, գյուղատնտեսական ն անտառտնտեսային նշանակության հողատեսքերը: Հողերի հաշվառումը կատարվում է ըստ այն հողատեսքերի, որոնք ունեն նապատմական տար եր որակական ցուցանիշներ ն օգտագործման տար եր նույթ: Յուրաքանչյուր հողատեսք կազմված է առանձին հողակտորից` հողամասից: Հողամասը որոշակի հողային տարածքի մաս է, որի մակերեսն ունի արհեստական կամ նական սահմաններ, հողակադաստրային քարտեզի վրա ունի իր համարը (ծածկագիրը), տրված է սեփականության կամ օգտագործման իրավունքով ն ունի պետական գրանցում: Հողամասն ինչպես չափերով, այնպես էլ որակական ցուցանիշներով, համարվում է առաջնային հաշվառման միավոր: Հողատեսքը հողային զանգված է, որն օգտագործվում է արտադրական որոշակի կարիքների համար ն ունի նական ու տնտեսական հատկությունների որակական տար երություններ: Ըստ նական պայմանների, որակական վիճակի ն տնտեսական օգտագործման նույթի` առանձնացվում են հողատեսքերի ենթատեսակներ: Առանձին հաշվառվում են անօգտագործելի հողատեսքերը (ձորեր, ձորակներ, ազատ տարածքներ, ժայռեր, քարափռվածքներ ն այլն): Հողատեսքերն ունեն գյուղատնտեսական ն ոչ գյուղատնտեսական նշանակություն:

Գյուղատնտեսական հողատեսքեր են համարվում այն հողերը, որոնք օգտագործվում են կամ նախատեսված են գյուղատնտեսական արտադրանք ստանալու համար: Դրանք են վարելահողերը, խոպան հողերը, ազմամյա տնկարկները, խոտհարքները, արոտավայրերը, արելավման ենթակա հողերը: Վարելահողը գյուղատնտեսական հողատեսք է, որը կանոնավոր կերպով մշակվում ն օգտագործվում է գյուղատնտեսական մշակա ույսերի աճեցման նպատակով (ներառյալ ազմամյա խոտա ույսերի տակ գտնվող հողերը, ինչպես նան մաքուր ցելերը): Վարելահողերի կազմի մեջ չեն մտնում այգիների ու ազմամյա այլ տնկարկների միջշարային տարածությունները, որոնք ժամանակավորապես օգտագործվում են գյուղատնտեսական մշակա ույսերի տակ: Այդպիսի տարածքները հաշվառվում են ազմամյա տնկարկների կազմում: Վարելահողեր չեն համարվում մշակովի խոտհարքների ն արոտավայրերի վարած տարածքները, որոնք օգտագործվում են ուսածածկի թարմացման ն արելավման նպատակով: Բազմամյա տնկարկները գյուղատնտեսական այն հողատեսքերն են, որոնց վրա աճում են պտղատու ծառեր, խաղողի վազեր, հատապըտղային ն ազմամյա այլ ույսեր: Հաշվառման ենթակա է ազմամյա տընկարկների ամ ողջ` ներառյալ դարավանդների տարածությունը: Հաշվառումը կատարվում է ըստ տնկարկի հողավանդակի ն հողատեսքի զանգվածի: Բազմամյա տնկարկների կազմում առանձնացվում ն հաշվառվում են` - պտղատու այգիները, որոնք զ աղեցված են ծառատեսակներով ն թփատեսակներով (հնդավոր, կորիզավոր, ընկուզավոր ն այլն), - խաղողի այգիները, - տնկարանները, ուր աճեցվում է պտղատու, խաղողի, հատապտղատու տեսակների տնկանյութ: Բարելավման ենթակա հողերում իրականացվում են կուլտուրտեխնիկական, չորացման, քարերի հեռացման, աղազերծման ն այլ միջոցառումներ, որոնց նպատակն է դրանք ընդգրկել գյուղատնտեսության կամ անտառտնտեսության մեջ: Խոպան հողեր են համարվում նախկինում մշակված հողամասերը, որոնց վրա մեկ տարուց ավելի չի կատարում գյուղատնտեսական մշակա ույսերի ցանք: Խոտհարքը այն հողատարածությունն է, որի արտաքին մակերեսը ծածկված է նական ազմամյա խոտա ույսերով ն նախատեսված է խոտհնձի համար:

Խոտհարքների կազմում առանձնացվում ն հաշվառվում են արելավված տարածքները: Ըստ անցկացվող միջոցառումների նույթի ն ծավալի` դրանք աժանվում են մակերեսորեն ն արմատապես արելավված խոտհարքների: Մակերեսային արելավման ժամանակ խոտի ցանքը ն խոտածածկի խնամքը կատարում են առանց նական ճմաշերտի խախտման: Արմատական արելավման դեպքում ստեղծվում է նոր խոտածածկ` ճմաշերտի քայքայումով: Արոտավայրը հողատարածություն է, որի արտաքին մակերեսը ծածկված է նական ազմամյա խոտա ույսերով, նախատեսված է անասունների արածեցման համար ն չի օգտագործվում որպես խոտհարք: Արոտների կազմում առանձնացվում են արելավված ն երկարամյա մշակովի արոտներ, որտեղ իրականացվում են մակերեսային ն արմատական արելավման միջոցառումներ, ստեղծվում է արելավված խոտածածկ, կանոնավոր կերպով կատարվում են խնամքի աշխատանքներ, պատրաստվում ն անցկացվում է արոտաշրջանառություն: Արոտների կազմում առանձնացվում ն առանձին հաշվառվում են` - մաքուր արոտներ, որոնց մակերեսին ացակայում է ծառաթփուտային ուսականությունը, գուղձերը, քարերը ն այլն, կամ դրանց մակերեսը կազմում է տարածության մինչն 107-ը, - թույլ գուղձավորված (10-127), - միջին ն ուժեղ աստիճանի գուղձավորված (207-ից արձր), - տար եր աստիճանի տրորված արոտներ: Անտառային տարածքները ծածկված են անտառով: Դրանց կազմի մեջ մտնում են նան նոսր, հատված, ոչ անտառապատ տարածքները (անտառի զանգվածներում), անտառային տնկարանները: Անտառաշերտերը արհեստականորեն ստեղծված տնկարկներ են, որոնք նախատեսված են պաշտպանելու հողերը ն շինությունները կլիմայական ան արենպաստ պայմանների ազդեցությունից: Դրանք լինում են դաշտապաշտպան, այգեպաշտպան, ափամերձ ն այլն: Ճահիճներն այն հողամասերն են, որոնք գետնաջրերի արձր մակարդակի ն մթնոլորտային տեղումների կուտակման հետնանքով գերխոնավացել են, ինչի արդյունքում առաջացել են քայքայված ն կիսաքայքայված ուսական մնացորդների առատ կուտակումներ: Խախտված հողերի շարքին են դասվում այն հողատարածքները, որտեղ հողային ծածկույթը խախտվել կամ լրիվ ոչնչացել է` օգտակար հանածոների արտահանման, երկրա անական, շինարարական աշխատանքների ն այլ պատճառներով: Գյուղատնտեսության մեջ անօգտագործելի այլ հողեր են համարվում` ուսականությունից զուրկ ավազները,

-

ձորերը ն ձորակները` մեկ մետրից ավելի խորությամ գծային ձն ունեցող հողամասերը, որոնք առաջացել են ռելիեֆի հողատարման հետնանքով: Այստեղ հողային ծածկույթը ձնավորված է թույլ, եր եմն հանդես է գալիս մայրական տեսակների ելքերով, - սողանքները, փլվածքները, քարափռվածքները, մայր ապարի ելքերը, ժայռերը, գլախճաքարային գետա երվածքները, - այլ անօգտագործելի հողերը: Հողերի որակական հաշվառումն իր մեջ ներառում է հողերի դասակարգումը, խմ ավորումը ն նութագրումն ըստ էկոլոգիական, տեխնոլոգիական, տնտեսական, քաղաքաշինական ն այլ հատկությունների: Հողերի որակական վիճակը նութագրվում է դրանց կատեգորիաներով ն դասերով, ռելիեֆով, խոնավացման, աղակալման, հողատարման աստիճանով ն այլ հատկանիշներով: Հանրապետության լեռնային շրջանների հողերի տիպերի ձնավորման գործոններն են կլիման, ուսականությունն ու հողային ծածկույթը, ուղղաձիգ գոտիականության դասավորվածությունը ն այլն: Հողերի որակական հատկությունների հաշվառումը հնարավոր է արտադրածագումնա անական դասակարգման միջոցով, որի խնդիրն է գործնական նպատակով կատարել տարածքային սահմանազատում` գյուղատնտեսության համար առավել պիտանի ն այլ նշանակության հողերի միջն: Հողերի արտադրածագումնա անական դասակարգումով նախատեսվում է հանրապետության ամ ողջ հողային ֆոնդը աժանել գոտիական տիպերի, պիտանիության կատեգորիաների ն դասերի, տեսակների ն տարատեսակների` ըստ նորոշ ցուցանիշների, որոնք առանձնացվում են տարածքի նագյուղատնտեսական, էկոլոգալանդշաֆտային, հողակադաստրային շրջանացման ընթացքում: Հայաստանի լեռնային արդ ռելիեֆի պայմաններում հողերը գտնվում են նական ձորերով ն ձորակներով կտրտված լեռնալանջերի վրա: Վարելահողերը ն ցանքի համար պիտանի հողերը ներկայացված են տար եր չափերի հողամասերով: Միննույն համայնքի հողօգտագործման սահմաններում լինում են մի քանի հարյուրից ավելի հողամասեր ն հողային միավորներ: Ելնելով գյուղատնտեսական արտադրության պահանջներից` հողերի որակական հատկությունների ուսումնասիրման ն դասակարգման հարցում առաջարկվում է երկու մոտեցում. մի կողմից` կատարել յուրաքանչյուր հողամասի հողագոյացման գործոնների ն մարդու տնտեսական գործունեության ազդեցության ուսումնասիրություն ն դասակարգում, իսկ մյուս կողմից` այդ ուսումնասիրության արդյունքները կիրառել հողերի գիտական ն արտադրական օգտագործման միջոցառումների մշակման ընթացքում (նկ. 10):

Հանրապետության հողային ֆոնդը Հողերի գոտիական տիպեր Հողերի պիտանիության կատեգորիաներ Հողերի դասեր Հողերի տեսակներ (ագրոարտադրական ն գնահատման խմ եր) Նկ. 10. Հողերի որակական դասակարգումը:

Հողերի որակական դասակարգումը կատարվում է երկաստիճան համակարգով. ուղղահայաց, որը համընկնում է հանրապետության հողային ֆոնդի նագյուղատնտեսական շրջանացման գոտիների հետ, ն հորիզոնական, որն արտահայտում է հողերի պիտանիության կատեգորիաները ն դասերը: Բնական գոտիները ն հողերի գոտիական տիպերն արտացոլում են նական միջավայրի հողային պայմանները ն դրանց օգտագործման ընդհանուր ուղղությունները (երկրագործություն, անասնապահություն, անտառտնտեսություն ն այլն): Հայաստանի Հանրապետությունում առանձնացվում են հետնյալ նական գոտիները` - կիսաանապատային, - չոր տափաստանային, - տափաստանային, - անտառատափաստանային ն անտառային, - մարգագետնատափաստանային, - լեռնամարգագետնային: Դասակարգման հաջորդ փուլում առանձնացվում են հողերի վեց գոտիական տիպերի օգտագործման պիտանիության կատեգորիաներ, որոնք ներկայացնում են միննույն արտադրական նշանակություն ն օգտագործման ուղղություն ունեցող հողերի դասերը: Հողերի դասակարգման ցածր միավորների (տնկարկների սահմաններում) հողատեսքերի որակական հատկությունների հաշվառումը կատարվում է ըստ հողերի հզորության, դրանց մեխանիկական կազմի, աղակալման-ալկալիացման, խոնավացման, գերխոնավացման աստիճանի, քարքարոտության, հողատարման, հումուսի պարունակության, սննդանյութերով ապահովվածության, տեղանքի ռելիեֆի ն այլ ցուցանիշների (նկ. 11):

Հողային կադաստրի ընդհանուր համակարգում դասակարգման նյութերն առաջին հերթին կիրառվում են տար եր մակարդակի (համայնք, մարզ, հանրապետություն) հողօգտագործման հողատեսքերի որակական հաշվառման ու գնահատման, ինչպես նան ներտնտեսային հողաշինարարության նախագծերում: Այդ նպատակով «Հայպետհողշիննախագիծ» ինստիտուտը 1985-1990 թթ. կատարել է հանրապետության ամ ողջ հողային ֆոնդի (ըստ հողօգտագործողների) դասակարգում, որի արդյունքներն ամփոփվել են հողերի կադաստրային գնահատման նյութերում: Որպես օրինակ ներկայացնենք Շիրակի մարզի Ձորակապ համայնքի հողօգտագործման սահմաններում գտնվող հողատեսքերի դասակարգման արդյունքները: Այս համայնքում ընդհանուր հողատեսքերը կազմել են 1846 հա, որից գյուղատնտեսականը` 987 հա կամ ընդհանուր տարածքի 577-ը, վարելահողերը` 566, պտղատու այգիները` 6, արոտները` 415 հա: Տարածքի 193 հեկտարն այլ հողեր են: Խոշորամասշտա հողային հետազոտությունների ընթացքում համայնքի տարածքում առանձնացվել են լեռնային սնահողեր, որոնք հողերի դասակարգման սխեմայում ընդգրկվել են 1-ին նագյուղատնտեսական գոտու մեջ (տափաստանային-Գ): Համայնքի հողերի դասակարգման նյութերի վերլուծությունից պարզվում է, որ տարածքում առաջին կատեգորիայի` վարի համար պիտանի հողերի մակերեսը կարելի է հասցնել 706 հա: Ըստ հողերի դասերի` այն աշխված է հետնյալ կերպ. 3-րդ դաս` 78,6 հա, 4-րդ` 172,1 հա, 10-րդ` 200, 11-րդ` 81,6, 12-րդ` 30,9, 13-րդ` 2,3 հա: Այստեղից հետնում է, որ վարելահողերի կուլտուրականացման մակարդակն այդ համայնքի տարածքում ցածր է, դրանց գերակշռող մասը գտնվում է տար եր թեքության լեռնալանջերի վրա, հողերը կտրտված են, հողատարած ու քարքարոտ: Մելիորատիվ-տեխնիկական միջոցառումներ կիրառելուց հետո արոտներից 41 հա ն այլ հողերից 93 հա կարելի է օգտագործել որպես վարելահող: Համայնքի տարածքում ձորակները (15 հա), մայր ապարի ելքերը (5 հա), քարակույտերը (403 հա), քարհանքերի զ աղեցրած տարածությունները (18 հա) գյուղատնտեսական նպատակների համար պիտանի չեն: Հողերի որակական հաշվառման արդյունքներից պարզվում է, որ համայնքում գյուղատնտեսական հողատեսքերի տարածությունը կարելի է ավելացնել 137-ով: Հանրապետության հողային ֆոնդի դասակարգման տվյալները ցույց են տալիս, որ գյուղատնտեսական հողատեսքերի տարածքների ավելացման հնարավորություններ կան հանրապետության ոլոր համայնքների հողօգտագործման սահմաններում: Պետական հողային կադաստրի համակարգում հողերի դասակարգման արդյունքները հնարավորություն են տալիս ճիշտ կատարել հողերի հաշվառումը, ացահայտել դրանց արտադրական պիտանիությունը, կատարել հողատեսքերի արդ136

յունավետ փոփոխություններ: Դա նպաստում է հողերի հետազոտական, նախագծային ն մելիորատիվ աշխատանքների ճիշտ կողմնորոշմանը, որոնք ուղղված են հողերի արելավմանը, երրիության արձրացմանը ն շրջակա միջավայրի պահպանմանը:

12.4. ՀՈՂԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՎԱՔՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ: ՀՈՂԵՐԻ ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳ

Հողերի հաշվառման ընթացքում ամ ողջական տեղեկատվություն կարելի է ստանալ տար եր եղանակներով, որոնց կիրառումը կախված է հաշվառումը կատարելու պայմաններից, խնդիրներից ն տվյալների առանձնահատկություններից: Տեղեկությունները ստացվում են հանույթների, հետազոտումների, չափումների, գույքագրման ն հողերի մոնիտորինգի միջոցով (նկ. 12): Հողահանդակների (հողատեսքեր, հողամասեր, հողօգտագործում) մակերեսի վերա երյալ քանակական տվյալները ստացվում են հատակագծաքարտեզագրական նյութերից, որոնք կազմվում են նության մեջ կատարված հանույթների արդյունքում: Հանույթները լինում են վերգետնյա գործիքային, օդալուսանկարահանումներ ն տիեզերական: Հողերի հաշվառման ընթացքում հիմնական են համարավում օդալուսանկարահանումները, որոնք թույլ են տալիս հողերի չափերի, վիճակի ն հողային ֆոնդի օգտագործման վերա երյալ անհրաժեշտ տեղեկություններ ստանալ համեմատա ար արագ ն էժան միջոցներով: Օդալուսանկարահանման նյութերում ոչ միայն արտացոլվում են հողամասերի ուրվագծերը, այլն գյուղատնտեսական մշակա ույսերի ցանքերի սահմանները, նակելի շենքերն ու շինությունները, հողատարման աստիճանը ն այլն: Հողերի նական հատկությունների որակական ցուցանիշները որոշվում են հետազոտումների ն հանույթների նյութերի հիման վրա, որոնց խնդիրն է ացահայտել հողատեսքերի փաստացի վիճակը ն որոշել ապագայում դրանց ավելի արդյունավետ օգտագործման հնարավորությունները: Հետազոտումները լինում են երկու տեսակի` ագրոտնտեսական ն մասնագիտական: Ագրոտնտեսական հետազոտումները տեղեկություններ են տալիս հողերի տնտեսական օգտագործման ն հողատեսքերի արտաքին ցուցանիշների վերա երյալ: Հողամասերը նութագրվում են հողի տիպով, մեխանիկական կազմով, հումուսային շերտի հզորությամ , հողերի մեքենայացված մշակման համար պիտանիության աստիճանով ն հողի երրիության վրա ազդող այլ ցուցանիշներով: Հետազոտումների արդյունքներն

ամփոփվում են հատակագծային նյութերում ն հատուկ մասնագիտական տեղեկագրերում: Հողահաշվառման տեղեկատվություն Գույքագրում

Հանույթներ

Մոնիտորինգ

Չափումներ

Հետազոտումներ

Վերգետնյա գործիքային

Համատարած

Ագրոտնտեսական

Օդալուսանկարահանումներ, տիեզերական հանույթներ

Ընտրանքային

Մասնագիտական

Հողային Երկրա անական

Ագրոքիմիական

Մելիորատիվ

Նկ. 12. Հողահաշվառման տեղեկատվության հավաքման եղանակները:

Մասնագիտական հետազոտումները (հողագիտական, ագրոքիմիական, երկրա ուսա անական, մելիորատիվ) հիմնվում են հողերի լաորատոր հետազոտությունների արդյունքների ն նական կերահանդակների գնահատման վրա: Գնահատումը կատարում են` հաշվի առնելով ուսածածկի որակը, ստորգետնյա ջրերի մակարդակը ն այլ ցուցանիշներ: Ելակետային տվյալների ստացման ն հողերի օգտագործման վերահսկողության նպատակով կիրառվում է հողերի չափագրում: Չափագրումները լինում են համատարած ն ընտրանքային: Համատարած չափագրման է ենթարկվում ամ ողջ հաշվառվող տարածքը, իսկ ընտրանքայինի դեպքում` տարածքի մի մասը: Հողերի գույքագրումը միանվագ միջոցառում է, որի նպատակն է ացահայտել հողատեսքերի փաստացի առկայությունը ն որակական

վիճակը: Գույքագրում կարող է կատարվել ինչպես հաշվառվող ամ ողջ տարածության, այնպես էլ դրա առանձին հատվածների վրա: Այդ ընթացքում տվյալներ են հավաքվում հողերի իրավական վիճակի, քանակի ն որակի վերա երյալ: Հողերի հաշվառման ժամանակ օգտագործվում են նան հողերի մոնիտորինգի տվյալները: Հողերի մոնիտորինգը հողային ֆոնդի վիճակի վերա երյալ դիտարկումների համակարգ է, որի խնդիրն է ժամանակին ի հայտ երել հողերի վիճակի փոփոխությունները, տալ դրանց գնահատականը, կանխել ն վերացնել ացասական երնույթների հետնանքները: Ելնելով դրանից` հողերի մոնիտորինգն ապահովում է տեղեկատվություն` նօգտագործման, հողերի պահպանման, պետական հողային կադաստրի վարման, գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվության կանխատեսման ն այլ խնդիրների լուծման համար: Հողերի մոնիտորինգը պետական տեղեկատվական համակարգ է ն տարածվում է ոլոր կատեգորիաների հողերի վրա` անկախ օգտագործման նույթից ն սեփականության ձնից: Մոնիտորինգի իմաստը նրանում է, որ դիտարկումների, հետազոտությունների, հետախուզական աշխատանքների, հանույթների միջոցով նութագրվի ուսումնասիրվող օ յեկտի վիճակը հետնյալ ցուցանիշներով`  հողերի հաշվառում ըստ կատեգորիաների, հողատեսքերի, հողօգտագործողների,  հողերի վիճակի դիտարկումներ,  շրջակա միջավայրի վրա ազդեցություն գործող արդյունա երական օ յեկտների վիճակի դիտարկումներ,  մաքրիչ կառույցների աշխատանքի վերահսկողություն,  տրանսպորտի աշխատանքի վերահսկողություն,  ջրամ արների վիճակի, կոմպոստային հրապարակների, թափոնների ն այլ օ յեկտների վերահսկողություն,  մոնիտորինգի ենթարկվող հողերում տնտեսավարող սու յեկտների արտադրատնտեսական գործունեության փոփոխությունների դիտարկումներ,  հողերի տնտեսական գնահատման ցուցանիշների փոփոխությունների ուսումնասիրություն: Կախված դիտարկումների նպատակներից ն ներառված տարածքներից` հողերի մոնիտորինգը կարող է լինել համապետական կամ տարածքային: Այն իրականացվում է համապետական ն տարածքային ծրագրերին համապատասխան: Ըստ ժամանակի` փոփոխությունների դիտարկումները լինում են`

 ցիկլային (կապված տարեկան, սեզոնային ն նական նույթի այլ փոփոխությունների հետ),  աստիճանական (էվոլյուցիոն, անդառնալի` կապված զարգացման պատմական գործընթացների հետ),  անտրոպոգեն (կապված մարդկային գործունեության հետ),  արտակարգ իրավիճակների (կապված երկրաշարժերի, ջրհեղեղների, տար եր նույթի վթարների ն այլ նական աղետների հետ): Հողերի մոնիտորինգի արդյունքներն արտահայտվում են հողային ֆոնդը նութագրող քանակական ն որակական ցուցանիշներով, ացարձակ կամ հարա երական տվյալներով, յուրաքանչյուր գործոնի ցուցանիշների նութագրման համար նախօրոք մշակված սանդղակներով ու գործակիցներով: Հողերի մոնիտորինգի իրականացման ընթացքում պահպանվում են նական պաշարների կադաստրի ն մոնիտորինգի փոխադարձ համատեղելիության ն համադրելիության սկզ ունքները: Այդ փոխադարձ կապն ապահովվում է կոորդինատների միասնական համակարգով, հողերի համապետական դասակարգումով ն այլ գործոններով:

12.5. ՀՈՂԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՎԱՔՄԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Պետական հողային կադաստրի համակարգում հողերի հաշվառման վերա երյալ տեղեկատվություն է տրվում ոլոր կատեգորիայի հողերի համար: Հաշվառումը կատարվում է միասնական մեթոդիկայով, որի ընթացքում պահպանվում են անտառային, ջրային ն այլ կադաստրների հետ համատեղելիության սկզ ունքները: Հողերի հաշվառումը ոլոր մակարդակներում դրվում է համապատասխան հողային ծառայությունների վրա: Ստորին մակարդակում հողերի հաշվառման տվյալների հավաքման աշխատանքները կազմակերպում են համայնքային ն ավանային իշխանությունները: Հողօգտագործման, սեփականության, տիրապետման ն վարձակալության, հողամասերի նպատակային օգտագործման օ յեկտների ն սու յեկտների, դրանց օգտագործման կարգի վերա երյալ փոփոխությունների գրանցումն իրականացնում են մարզային ն քաղաքային հողաշինարարական ծառայությունները: Մարզի (քաղաքի) հողային կադաստրը պարունակում է հողամասերի վերա երյալ հետնյալ տեղեկատվությունը. 1. Տեղադրվածության նութագիրը` - հողամասի կոորդինատները, - կադաստրային համարը: 2. Իրավական վիճակի նութագիրը`

-

հողերի կատեգորիան ն նպատակային օգտագործումը, հողամասի տարածությունը, տեղեկություններ հողերի տնօրինման, տիրապետման ն օգտագործման մասին, - տեղեկություններ հողերի ծանրա եռնումների մասին: 3. Հողերի քանակական նութագիրը` - յուրաքանչյուր հողօգտագործման ն հողատիրապետման տարածությունը, - առանձին կատեգորիայի հողերի տարածությունը, նակելի ն ոչ նակելի կառուցապատման մակերեսը, - արտադրական ն կենցաղային ենթակառուցվածքների տարածությունը, - չօգտագործվող հողերի տարածությունը: 4. Հողերի որակական նութագիրը` - հողերի նութագիրն ըստ երրիության վրա ազդող հատկանիշների, - գյուղատնտեսական մշակա ույսեր աճեցնելու համար հողերի պիտանիության աստիճանը, - անտառային տնկարկների համար հողերի պիտանիության աստիճանը, - ջրային օ յեկտի ն դրա օգտագործման համար հողերի պիտանիության աստիճանը, - շինարարական օ յեկտների կառուցման ն դրանց հետագա օգտագործման համար հողամասերի պիտանիության աստիճանը (քաղաքաշինական ցուցանիշներ, երկրա անական պայմաններ, էկոլոգիական վիճակ ն այլն): 5. Տնտեսագիտական նութագիրը` - հողամասերի գնահատման ն արժեքային ցուցանիշները, որոնք հաստատվում են Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամ : ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի կազմում ընդգրկված հողաշինարարական ծառայությունները համակարգում են մարզային ն տարածաշրջանային համապատասխան կառույցների գործունեությունը, ամփոփում հողային պաշարների առկայության ն քանակի վերա երյալ հաշվետվությունները ն ներկայացնում ՀՀ կառավարության հաստատմանը: Հանրապետության սու յեկտների մակարդակով հավաքվում են հետնյալ տեղեկությունները. 1. Ըստ հողատեսքերի (նպատակային նշանակության, կատեգորիայի)` - հողօգտագործողների քանակը,

-

ընդհանուր տարածությունը, հողերի տարածությունն ըստ հողատեսքերի. գյուղատնտեսական` այդ թվում` վարելահողեր, որից ջրովի ն անջրդի, ազմամյա տնկարկներ (խաղողի այգի, պտղատու այգի ն այլն), նական կերահանդակներ (խոտհարք, արոտ), անտառներ, ճահիճներ, ջրերի տակ, ընդհանուր օգտագործման հողեր, ճանապարհներ, խախտված հողեր, այլ հողեր: 2. Ըստ սեփականության ձնի ն հողի նկատմամ գույքային իրավունքի (ըստ հողերի կատեգորիաների)` - հանրապետական սեփականություն հանդիսացող հողեր, - իրավա անական ն ֆիզիկական անձանց մասնավոր սեփականություն հանդիսացող հողեր, - իրավա անական ն ֆիզիկական անձանց մշտական (անժամկետ) օգտագործման հողեր, - իրավա անական ն ֆիզիկական անձանց ցմահ ժառանգության իրավունքով տիրապետման հողեր, - իրավա անական ն ֆիզիկական անձանց վարձակալության տրված հողեր, - իրավա անական ն ֆիզիկական անձանց կողմից գրավ դրված (հիփոթեքային) հողեր, - տեղական իշխանությունների, իրավա անական ն ֆիզիկական անձանց կողմից հողի հետ կատարված գործարքների քանակը ն հողերի տարածությունը: 3. Հատակագծային քարտեզագրական նյութեր. - 1:10000, 1:5000 մասշտա ի ամ ողջական հողային հետազոտում, - 1 : 25000 մասշտա ի ագրոքիմիական հետազոտում, - ծանր մետաղների աղերով աղտոտված հողատարածություններ, - հողատարման ենթարկված գյուղատնտեսական հողատեսքեր: ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի վրա են դրված հողերի տվյալների հավաքման, խմ ավորման, ուսումնասիրման ն պահպանման, ինչպես նան հողային կադաստրի նյութերի հրատարակման ն շահագրգիռ նախարարություններին ու գերատեսչություններին տեղեկատվություն տրամադրելու պարտականությունները: Միննույն ժամանակ, զեկույցի տեսքով, կառավարությանն են ներկայացվում հողերին վերա երող մշակված տեղեկությունները: Հողային կադաստրը ՀՀ հողային ֆոնդի իրավական, քանակական, որակական ն տնտեսական արժեքների վերա երյալ ազմաստիճան, փոխկապակցված փաստաթղթերի ն ցուցանիշների համակարգ է:

Հողակադաստրային փաստաթղթերի միասնականացումն ու ստանդարտացումը հնարավորություն է տալիս կրճատել փաստաթղթերի տեսակները ն ապահովում է տեղեկատվության համադրելիությունը: Հողակադաստրային աշխատանքներ կատարելու ընթացքում նախատեսվում է պահպանել հետնյալ սկզ ունքները. 1. Միասնականացում` ընդհանուրից մասնավորի: Հողային միասնական փաստաթղթերի ն ձների ստեղծում, դրա հիման վրա առանձին փաստաթղթերի հաստատում: 2. Համադրելիություն: Համակարգի շրջանակներում փաստաթղթերի միաձնություն: 3. Տեղեկատվության կոմպլեքսայնություն: Հողակադաստրային փաստաթղթերին ներկայացվող պահանջներում պետք է հաշվի առնել նական պաշարների այլ կադաստրների ցուցանիշների առանձնահատկությունները: 4. Տեղեկությունների արժանահավատություն ու ամ ողջականություն: Հողակադաստրային փաստաթղթերի կազմման ընթացքում պետք է ապահովել տեղեկատվության հավաստի լինելը ն դրա իրավական կարգը: Ձնակերպումները պետք է լինեն գործող օրենսդրության պահանջներին համապատասխան: 5. Փաստաթղթերին ներկայացվող պահանջների կայունություն: Ելնելով հողակադաստրային փաստաթղթերի տեսակների ն ձների երկարաժամկետ օգտագործման անհրաժեշտությունից` պետք է մշակել պետական ն ճյուղային կադաստրների ստանդարտներ: 6. Հողակադաստրային փաստաթղթերի տեսակների ն քանակի կրճատում: Դրան կարելի է հասնել համակարգչային տեխնիկայի ներդըրման շնորհիվ: 7. Խնայողականություն: Դրան կարելի է հասնել հողակադաստրային փաստաթղթերի ամ ողջ համակարգի կատարելագործման միջոցով:

ՀՈՂԱԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐԻ

ԿԱԶՄՈՒՄՆ ՈՒ ՎԱՐՈՒՄԸ

13.1. ՀՈՂԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

1. Հողերի հաշվառման տվյալներն ամփոփվում են տար եր փաստաթղթերում, որոնց մեծ մասը հաստատվում է ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի հողային ծառայության կողմից ն ունի ոլոր տարածաշրջանների համար միասնական ձն: 2. Հողերի հաշվառման փաստաթղթերը լինում են տեքստային ն հատակագծաքարտեզագրական: Դրանց միջն գոյություն ունի սերտ կապ: Տեքստային փաստաթղթերը կազմվում են հատակագծաքարտեզագրական փաստաթղթերի հիման վրա, որոնցում պետք է արտացոլված լինի հողօգտագործման արդի մակարդակը: Այդ տեսակետից հատակագծաքարտեզագրական նյութերը մեծ դեր են խաղում հողային կադաստրի վարման գործում: Հողակադաստրային փաստաթղթերն ունեն հետնյալ ընդհանուր կառուցվածքը (նկ. 13): Հատակագծաքարտեզագրական փաստաթղթերն անհրաժեշտ են հողօգտագործման ն առանձին հողատեսքերի տարածական արտահայտման ն նութագրման համար: Այդպիսի փաստաթղթերի կազմման հիմք են հանդիսանում օդալուսանկարահանումները, տիեզերական, տեղագրական, գեոդեզիական ն կադաստրային հանույթները: 3. Հողերի հաշվառման ընթացքում օգտագործվում են հետնյալ հատակագծաքարտեզագրական փաստաթղթերը` հատակագծեր, քարտեզներ, սխեմաներ, քարտագրամներ: Այդ նյութերում պարզորոշ ուրվագծվում են հողօգտագործման ն հողատիրապետման, ոլոր հողատեսքերի սահմանները, դրանց փոխադարձ տեղա աշխվածությունը, զ աղեցրած տարածությունը ն այլն: Քարտագրամներում` այդ նյութերից ացի, ցույց են տրվում հողային ֆոնդի տար եր նութագրերը, օրինակ` հողատարված հողերի տեսակարար կշիռը, հողերի գնահատման տվյալները, աղակալման աստիճանը ն այլն: 4. Հատակագծաքարտեզագրական հիմնական փաստաթղթերն են`  հողակադաստրային հատակագծերը,

 հողասեփականության (հողօգտագործման) քարտեզները,  վարչական մարզի, տարածաշրջանի հողասեփականության (հողօգտագործման) սխեմաները,  կադաստրային հերթապահ քարտեզները,  հողային քարտեզները,  հողօգտագործման ծանրա եռնումների քարտեզները,  հողերի տնտեսական գնահատման քարտեզները ն այլն:

Հատակագծաքարտեզագրական փաստաթղթեր

Տեքստային փաստաթղթեր գրքեր

հատակագծեր դիագրամներ

քարտեր

քարտեզներ ակնարկներ

տեղեկագրեր

սխեմաներ ացատրագրեր քարտագրամներ

աղյուսակներ

Նկ. 13:

Շատ կարնոր է քարտեզագրական նյութերում օ յեկտների երկրաչափական արտահայտման ճշտության ապահովումը, որից կախված են հողակադաստրային տվյալների անկի լրացման ծախսերը ն պահպանվող տեղեկատվության ծավալները: Հաշվի առնելով այլ երկրների փորձը` համապատասխան աշխատանքի կոնկրետ տեսակի տվյալների անկի համար հարկավոր է ընտրել համապատասխան մասշտա ի ն ճշտության քարտեզագրական նյութեր: Օրինակ` գյուղական նակավայրերի քարտեզագրության համար կիրառվում են 1:2000 մասշտա ի հատակագծեր: Ելնելով տվյալ մասշտա ից ն քարտեզների, հատակագծերի կազմման գոյություն ունեցող հրահանգի պահանջներից` հնարավոր է որոշել օ 145

յեկտների տեղա աշխվածության, մակերեսների, չափերի, հատվածների երկարության ճշտությունը ն այլն: Յուրաքանչյուր վարչատարածքային միավորի հաշվառման համար անհրաժեշտ տեղեկատվություն ստանալիս օգտագործվում են տարեր հատակագծաքարտեզագրական նյութեր: Դա կախված է աշխատանքների կատարման ընթացքում ն հեռանկարում տվյալ տարածքների վերա երյալ նյութերի առկայությունից, տեղեկատվության արժանահավատությունից, դրա ստացման արժեքից, մշակման արդությունից, այս կամ այն տվյալների օգտագործման նպատակահարմարությունից: Քանի որ հաշվառման նյութերը մշտապես թարմացվում են, ապա անհրաժեշտության դեպքում լրացուցիչ քարտեզագրական տեղեկատվության ստեղծումը տեխնիկական ն մեթոդական դժվարություն չի առաջացնում: 5. Ներկայումս հատակագծաքարտեզագրական նյութերը կարող են տրամադրվել ինչպես ավանդական գծագրական, այնպես էլ էլեկտրոնային թվային տեսքով: ՀՀ տարածքում հողակադաստրային քարտեզագրման ընթացքում այժմ թողարկվում են էլեկտրոնային թվային քարտեզներ: Տվյալների տեքստային անկի հիմքն են կազմում հողերի քանակական ն որակական հաշվառման նյութերը, որոնք հավաքվում ն պահվում են հողաշինարարական ծառայությունների կողմից` ավանդական (թղթային) կամ էլեկտրոնային սկավառակների տեսքով, ինչպես նան քաղաքային, համայնքային ն գերատեսչական այլ մարմիններ ներկայացվող տեղեկությունները` կապված անշարժ գույքի, ենթակառուցվածքների ն հողօգտագործման հետ: Տեղեկատվական այլ աղ յուր են թվային վիճակագրական նյութերը, որոնք շատ հարմար են անմիջական օգտագործման համար: Դրանցից հատկապես առանձնանում է պետական վիճակագրությունը, որը հնարավորություն է տալիս հաստատագրել նակչության կազմի, նրա կենսամակարդակի, մշակույթի զարգացման, նյութական պաշարների առկայության ն օգտագործման վերա երյալ գոյություն ունեցող փոփոխությունները: Վիճակագրական հաշվետվությունները լինում են շա աթական, ամսական, եռամսյակային, կիսամյակային ն տարեկան: Բացի այդ` հաշվետվությունները կարող են լինել միանվագ: Տեղեկատվության աղ յուր են նան հողերի առկայության ն աշխվածության վերա երյալ գիտական հոդվածները, գրքերը, հաշվետվությունները ն այլն: Չնայած փաստացի շատ նյութերի առկայությանը, դրանք միշտ չէ որ դասակարգված են ն հատուկ խմ ավորման կարիք են զգում: Հողային հարա երությունների օ յեկտներին վերա երող տվյալներն ունեն հետնյալ դասակարգումը`

 տեղեկություններ գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների, գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների, միավորումների ն ասոցիացիաների մասին,  տեղեկություններ կարնոր տնտեսական, գիտական, փորձագիտական ն այլ նշանակություն ունեցող գյուղատնտեսական խոշոր ձեռնարկությունների մասին,  տեղեկություններ ոչ գյուղատնտեսական նշանակության հողային ֆոնդի զանգվածներում հողատիրապետման ն հողօգտագործման մասին,  տեղեկություններ հատուկ իրավական կարգավիճակ ունեցող հողերի սահմաններում գտնվող հողօգտագործողների մասին,  տեղեկություններ հանրապետական ն մարզային ենթակայության հողերի ռացիոնալ ն արդյունավետ օգտագործման հետ կապված հողային հարա երությունների սու յեկտների սահմանափակումների ն ծանրա եռնումների մասին,  տեղեկություններ մայրաքաղաքի ն մեծ քաղաքների սահմաններում գտնվող հողասեփականության, հողատիրապետման ն հողօգտագործման մասին: 6. Հողերի հաշվառման հիմնական փաստաթղթերը կազմվում են «Հողերի առկայության ն աշխման մասին» հաշվետվության ն դրան կից հավելվածների հիման վրա: Բացի այդ` անհրաժեշտ են հետնյալ տվյալները` - անտրոպոգեն ն նական գործոնների ացասական ազդեցության տակ գտնվող հողամասերի տարածությունն ու նութագիրը (այն դեպքում, եր տվյալ տարածքում գյուղատնտեսական մթերքի արտադրությունը նվազում է 5-157-ով կամ վտանգ է սպառնում մարդկային կենսագործունեությանը, օրինակ` ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտվածությունը), - հատուկ իրավական կարգավիճակով օգտագործվող հողամասերի տարածությունն ու որակական նութագիրը, - հողային ֆոնդի որակական նութագրման ամփոփ տվյալները: Հողերի հաշվառման փաստաթղթերի ձնակերպման ընթացքում պետք է օգտագործվեն այլ գերատեսչություններից ստացված հետնյալ տեղեկությունները` - ճարտարագիտական ենթակառուցվածքներին վերա երող տըվյալները, - քարտեզագրական նյութերը (տեղագրական, հողային, երկրաանական ն այլ քարտեզներ), - հողագիտական, երկրա ուսա անական ն այլ հետազոտական նյութերը,

- հեռահար զննման նյութերը: Ըստ դիտարկումների տնողության` կարող է օգտագործվել հետեվյալ տեղեկատվությունը` - ելակետային տեղեկություններ, որոնք հավաքվում են հողերի առկայությանը վերա երող տվյալների անկի ստեղծման պահին (հողերի աշխում, որակ, գնահատում ն այլ նյութեր), - պար երա ար հավաքվող տեղեկություններ (օրինակ` հինգ տարին մեկ անգամ), - հողերի մոնիտորինգի տվյալներ, - հողերի հիմնական որակական հատկությունների երկարամյա դիտարկումների, գյուղատնտեսական արտադրությանը վերաերող վիճակագրական, օդերնութա անական դիտարկումների տվյալներ: 7. Ըստ նշանակության ն ովանդակության` հողերի հաշվառման փաստաթղթերը լինում են հիմնական, օժանդակ ն առաջնային (նկ. 14): Հողահաշվառման փաստաթղթեր հիմնական

օժանդակ

առաջնային

հաշվառում հաշվետվություն Նկ. 14:

8. Հողերի հաշվառման հիմնական փաստաթղթերը կազմվում են հողային հարա երությունների յուրաքանչյուր սու յեկտի ն օ յեկտի մասին հաշվառման լրիվ տեղեկատվություն տալու նպատակով: Հաշվառման հիմնական փաստաթղթեր են համարվում հողասեփականության (հողօգտագործման) հատակագիծը (քարտեզը) ն գրանցման մատյանը, որտեղ, ացի հողերի քանակական ն որակական նութագրումից, ամփոփված են հողերի գրանցման, ոնիտման ն տնտեսական գնահատման տվյալները: 9. Հողասեփականության (հողօգտագործման) մակարդակով հիմնական հաշվառման փաստաթուղթ է հողերի պարզա անագիրը կամ հողահանդակների տեղեկագիրը, ուր ներկայացված են ոլոր հողերի տեսակների ն տարատեսակների քանակական հաշվառման տվյալները: Այդտեղ պետք է գրանցվեն ոլոր այն տվյալները, որոնք անհրաժեշտ են`

հանրապետության մարզերի ն տարածաշրջանների հողերի առկայության ն աշխման մասին հաշվետվություն կազմելու համար: Հողերի առկայության ն աշխման մասին հաշվետվությունը (հողային հաշվեկշիռը) հողերի վերա երյալ վիճակագրական հաշվետվության միասնական ձն է, որը պարտադիր է ոլոր մակարդակների տարածքային ստորա աժանումների համար (ձն 22 ն հաշվետվություն): 10. Օժանդակ փաստաթղթերը լրացնում ն պարզա անում են հիմնական փաստաթղթերում երված տեղեկությունները: Օժանդակ փաստաթղթեր են հողօգտագործողների ցուցակը, աշխատանքային տետրերը, հաշվետվություններին կից հավելվածները, ացատրագրերը, ակնարկները, քարտագրամները, դիագրամները: 11. Առաջնային փաստաթղթերն արտահայտում են գործի փաստացի վիճակը ն անհրաժեշտ են հողերի հաշվառումը գրանցելու համար: Առաջնային փաստաթղթերը կազմվում են նական պայմաններում աշխատանքներ կատարելու ընթացքում: Հողօգտագործման ոլորտում կատարված յուրաքանչյուր փոփոխություն պետք է հաստատագրվի առաջնային փաստաթղթերում: 12. Առաջնային փաստաթղթեր են` - հանույթների, հատակագծերի ճշգրտման, գույքագրման, մակերեսների ստուգիչ չափումների նյութերը, մակերեսների հաշվառման տեղեկագրերը, - հողագիտական, ագրոքիմիական, մելիորատիվ, երկրա ուսաանական հետազոտությունների, հողաշինարարության ն անտառաշինության նյութերը, - տեխնիկական, հաշվապահական ն վիճակագրական հաշվառման տվյալները:

13.2. ՀԵՐԹԱՊԱՀ ԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ՔԱՐՏԵԶԻ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՎԱՐՈՒՄԸ

Հողամասերի կադաստրային համարների պատկերման ն պետական հողային կադաստրի վարման համար կազմվում է հերթապահ կադաստրային քարտեզ, որի վրա նշվում են կադաստրային հաշվառման օ յեկտները: Հերթապահ կադաստրային քարտեզի վարումը հնարավորություն է տալիս`  անցկացնել հողամասերի հաշվառում,  հողամասերին տալ կադաստրային համարներ,  մշտապես հետնել հողամասերի ձների ն նութագրերի փոփոխություններին,  ացահայտել հողամասերի սեփականատերերին ն օգտագործողներին,  ացահայտել չօգտագործվող կամ ոչ նպատակային օգտագործվող հողամասերը,  հողաշինարարության ն քաղաքաշինության փաստաթղթերի հիման վրա իրականացնել հողատնտեսական կառուցվածքի փոփոխությունների պլանավորում: Հողամասերի կադաստրային համարակալումը կատարվում է տարածքի կադաստրային աժանման համակարգի հիման վրա: Համայնքի ամ ողջ տարածքը աժանվում է առանձին կադաստրային թաղամասերի: Որոշակի կարգով ձնավորված կադաստրային թաղամասերը, որպես համեմատա ար կայուն միավորներ, կազմում են կադաստրային զանգվածներ: Դրա նպատակն է համայնքների տարածքում ապահովել հողամասը գտնելու առավել պարզ ձնը: Հերթապահ կադաստրային քարտեզներում այդ օ յեկտները պատկերելն անհրաժեշտ է, որպեսզի կադաստրային միավորների սահմանում որոշվի հողամասի կադաստրային համարը ն դրա տեղադրվածությունը: Տարածքային գոտիներին են պատկանում կադաստրային հետեվյալ օ յեկտները`  վարչատարածքային միավորները (կազմավորումները),  հատուկ կարգավիճակով օգտագործվող հողերի գոտիները,  հողերի կատեգորիաների գոտիները,  տնտեսական գոտիները,  հողերի որակական հատկությունները նութագրող գոտիները: Վարչատարածքային միավորների գործողության գոտին որոշվում է վարչական միավորների տար եր կազմավորումների սահմաններում:

Հատուկ կարգավիճակով օգտագործվող հողերի գոտին որոշվում է այն հողամասերի կամ դրանց մի հատվածի սահմաններում, որտեղ պետական օրենքների ն այլ նորմատիվային ակտերի հիման վրա հողօգտագործումն իրականացվում է սահմանափակումներով: Հողերի կատեգորիաների գոտիները որոշվում են ՀՀ հողային օրենսդրությամ հաստատված, ըստ նպատակային նշանակության առանձնացված տարածքների սահմաններով: Տնտեսական գոտիները վարչատարածքային միավորների սահմաններում որոշակի կարգով առանձնացված տարածքներ են, ուր գործում են հողամասերի ն անշարժ գույքի այլ օ յեկտների նկատմամ հողի հարկը, վարձակալական վճարների չափերը ն հողի նորմատիվային գները` հաստատված պետական իշխանության համապատասխան մարմինների կողմից: Հողերի որակական հատկությունները նութագրող գոտիները որոշվում են դրանց մելիորատիվ վիճակի, հողի կազմի, ոռոգման պայմանների, հողերի աղտոտվածության ն այլ ցուցանիշներով: Հերթապահ կադաստրային քարտեզի վարումն իրականացվում է նորմատիվային փաստաթղթերով սահմանված կարգով` ըստ որի քարտեզագրական նյութերի վրա նշանակվում են կադաստրային հաշվառման օ յեկտների սահմանները ն կատարվում մակագրություններ: Հերթապահ կադաստրային քարտեզի վրա նշվում են հողակադաստրային հաշվառման նոր օ յեկտները, ինչպես նան այն փոփոխությունները, որ կատարվել են արդեն իսկ պատկերված օ յեկտներում: Այդ օ յեկտների պատկերումը հերթապահ կադաստրային քարտեզի վրա կատարվում է սահմանված կարգով ն հրահանգներով: Հերթապահ կադաստրային քարտեզի հիմքն է հիմնական կադաստրային քարտեզը: Համապատասխան մասշտա ի քարտեզի վրա` ընդունված կարգի համաձայն, պատկերվում են կադաստրային օ յեկտների սահմանները: Այդ դեպքում հաշվառման օ յեկտների կադաստրային համարների արտացոլումը պարտադիր է: Հերթապահ կադաստրային քարտեզը քարտեզների թերթերի համակարգ է, որը կազմվում է վարչական ոլոր կազմավորումների տարածքների համար` միասնական կադաստրային ցանցով: Քարտեզների թերթերի դասավորությունը իրականացվում է ընդունված կարգով: Այդպիսի համակարգը հնարավորություն է տալիս համապատասխան մասշտա ի քարտեզի վրա ամ ողջությամ պատկերել կադաստրային հաշվառման օ յեկտը: Հերթապահ կադաստրային քարտեզը կարող է աղկացած լինել միջհամայնքային տարածքների, նակավայրերի ն այլ կառուցապատ159

ված տարածքների (օրինակ` այգեգործական ընկերությունների) քարտեզներից: Վարչական կազմավորումների հերթապահ կադաստրային քարտեզի քարտ-սխեմաների ստեղծման գործընթացն ընդգրկում է վեց փուլ (նկ. 15): Վարչական կազմավորման, նակավայրի ն այլ կառուցապատված տարածքների սահմանների անցկացում 1:100000-1:500000 մասշտա ով ն նշում: Հիմնական տեղական կողմնորոշիչների անցկացում (գետեր, խոշոր լճեր, հիմնական ճանապարհներ, ռելիեֆի խոշոր ձներ ն այլն):

Վարչական տարածքների սահմանազատման նախագծի անցկացում` կոորդինատների տեղական համակարգի համաձայն:

Հերթապահ կադաստրային քարտեզի թերթերի նույնացման համակարգի մշակում:

Հերթապահ կադաստրային քարտեզի թերթերի նույնացման իրականացում:

Հերթապահ կադաստրային քարտեզի թերթերի նույնացման մեթոդների շարադրում:

Նկ. 15. Կադաստրային քարտեզի քարտ-սխեմայի կազմումը:

Հերթապահ կադաստրային քարտեզի թարմացումը կատարվում է հետնյալ դեպքերում`  պլանշետների հնացման պատճառով,  եր հերթապահ կադաստրային քարտեզի փոփոխման համար կուտակված տվյալները գերազանցում են դրա ովանդակության 30-407-ը,  գույքագրման աշխատանքներից հետո,  հերթապահ կադաստրային քարտեզի թերթերի մասշտա ի փոփոխման որոշումն ընդունելուց հետո,  տեղանքը ավելի ճիշտ ն մանրակրկիտ պատկերող քարտեզագրական նյութերի ի հայտ գալուց հետո,  հերթապահ կադաստրային քարտեզի թերթերի արխիվացումից հետո: Հերթապահ կադաստրային քարտեզի թարմացումը կարող է կատարվել ոլոր թերթերի, առանձին թերթի ն առանձին պլանշետների առումով, եր ձեռք են երվում նոր, ավելի ստույգ տվյալներ կամ անհրաժեշտ է լինում կազմել նոր մասշտա ի քարտեզներ: Փոփոխությունները կատարվում են, եր տեղի են ունենում օ յեկտների համապատասխան, ինչպես նան տեղանքի օ յեկտների էական փոփոխություններ (անհայտացում, գոյացում, ձնի զգալի փոփոխություն): Հերթապահ կադաստրային քարտեզի փոփոխությունը կատարվում է եղած օ յեկտի կամ դրա մի մասի հեռացման ն նոր օ յեկտի կամ դրա մի մասի պատկերման միջոցով: Հեռացումը կատարվում է համապատասխան հատվածը ներկելու կամ ջնջելու միջոցով: Հերթապահ կադաստրային քարտեզի ացատրագրում կատարվում են փոփոխությունների վերա երյալ համապատասխան նշումներ:

ՀՈՂԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐԸ

Հողը, լինելով նության օ յեկտներից մեկը, ունի այնպիսի հատկություններ, որոնք կարող են գնահատվել որոշակի ցուցանիշներով: Ըստ օգտագործման նպատակային նշանակության` հողերի հատկությունները լինում են տար եր: Օրինակ` անտառի հիմնման ն աճեցման համար հողերը տար երվում են գյուղատնտեսական մշակա ույսերի համար նախատեսված հողերից: Այդ պատճառով էլ տար եր նպատակային նշանակության հողերի գնահատման մեթոդական մոտեցումները նույնպես տար եր են: Հողերի գնահատման տվյալներն անհրաժեշտ են` հողի հարկի, վարձավճարի չափերի, շուկայական գների նորմերի որոշման, անշարժ գույքի օ յեկտների շուկայական հարա երությունների պետական կարգավորման, ինչպես նան հողերի արդյունավետ օգտագործման հնարավորությունների ացահայտման, դրանց օգտագործման ն պահպանման հանդեպ պետական վերահսկողություն իրականացնելու, գյուղատնտեսական արտադրության տեղա աշխումն ու զարգացումն ապահովելու համար: Նշված խնդիրները ճիշտ ն գիտականորեն հիմնավորված կարող են լուծվել, եթե կատարվեն համապատասխան ուսումնասիրություններ, մասնագիտական հետազոտություններ ն հատուկ որակական ն տնտեսական գնահատման աշխատանքներ` հողերի որակական հատկությունները պարզելու համար: Հողի որակը որոշվում է երկու աղադրիչներով` երրիությամ ն տեղա աշխվածությամ : Բերրիությունը հողի այն հատկությունն է, որը ավարարում է ույսերի պահանջը անհրաժեշտ սննդանյութերի ու խոնավության նկատմամ : Տար երում են նական ն արհեստական (ձեռք երովի) երրիություն հասկացությունները: Բնական երրիությունը ձնավորվում է որոշակի նակլիմայական պայմաններում` երկարատն գործընթացի արդյունքում: Տեղի է ունենում սննդանյութերի կուտակում, ընդ որում` դրանց քանակը տար եր է ն կախված է նակլիմայական պայմաններից: Մի դեպքում` ույսերը հեշտ են յուրացնում սննդանյութերը, իսկ մյուս դեպքում` վերջիններս նան չեն կարող յուրացվել` նական որոշ գործոնների ացակայության պատճառով: Օրինակ` խոնավության ացակայության դեպքում չեն կարող օգտագործվել հողում եղած սննդանյութերի պաշարները: ՈՒստի նման երրիությունը կոչվում է պոտենցիալ:

Արհեստական երրիությունը ստեղծվում է մարդու աշխատանքի արդյունքում (հողերի արելավում, մշակում, պարարտացում ն այլն): Տնտեսական (արդյունավետ) երրիությունը ստեղծվում է կենդանի ն նյութականացված աշխատանքի ներդրման շնորհիվ: Ներկայումս անհնար է տար երակել նական ն արհեստական երրիությունը: Օրինակ` մինչ յուրացումը անօգտագործելի հողերն ունեին միայն նական երրիություն: Այդպիսի հողերի վարի ն պարարտացման շնորհիվ տեղի ունեցավ նական ն արհեստական երրիության զուգակցում, ինչն առաջացրեց տնտեսական երրիություն: Որոշ դեպքերում էլ` հողի չհիմնավորված ն ոչ ճիշտ օգտագործման արդյունքում (օրինակ` վարի կամ մելիորացիայի հետնանքով առաջանում է հողատարում ն գերխոնավացում) իջնում է նական երրիության մակարդակը: Այսպիսով` լրացուցիչ ներդրումները ոչ միայն չեն արձրացնում արհեստական ն տնտեսական երրիությունը, այլն նվազեցնում են այն: Բերրիությունը փոփոխվող ցուցանիշ է: Բազմաթիվ գործոնների ազդեցության տակ այն արձրանում կամ իջնում է: Օրինակ` արդյունաերության, տրանսպորտի ն այլ օ յեկտների թափոններով հողի աղտոտման հետնանքով հսկայական տարածություններ կարող են դուրս գալ գյուղատնտեսական օգտագործումից, քանի որ այդ տարածքներից ստացված արտադրանքը դառնում է սննդի համար ոչ պիտանի: Այդ դեպքում կարելի է ասել, որ հողի պոտենցիալ երրիությունը արձր է, իսկ տնտեսականը` ացակայում է: Հողի երրիությունը կարելի է որոշել միավոր տարածությունից գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվությամ ( ացարձակ ցուցանիշներ), ինչպես նան միավոր տարածության հաշվով ստացված արտադրանքի ն կենդանի ու նյութականացված աշխատանքի ծախսերի հարա երակցությամ (հարա երական ցուցանիշներ): Հողամասերի երրիության վրա, ացի հողի որակից, մեծապես ազդում է տեղադրվածությունը: Հողամասերի տեղադրվածությունը նութագրվում է այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են` հողերի հեռավորությունը մոտակա քաղաքից, նակավայրից, տրանսպորտային ն ճարտարագիտական հանգույցներից, մթերքի վերամշակման ն իրացման կետերից, պարարտանյութերի, գյուղատնտեսական տեխնիկայի ազաներից ն այլն: Հողամասերի որակի վրա անդրադառնում են նան հողերի տարածատեխնոլոգիական պայմանները, որոնք, ազդելով դաշտային մեքենայացված աշխատանքների, արտադրական ն վառելիքի ծախսերի նորմերի վրա, արձրացնում են արտադրական ծախքերը: Այդ պայմաններից են դաշտի գոնի երկարությունը, հողամասի մեծությունը, ձնի արդու163

թյունը, մասնատվածությունը, շերտընդմիջությունը, քարքարոտությունը, դաշտի թեքության աստիճանը ն այլն: Վերոհիշյալ ցուցանիշներից յուրաքանչյուրի դերի քանակական որոշման համար համալիր կարգով կատարվում է հողակադաստրային գործողություն` հողերի գնահատում: Հողերի գնահատման նպատակն է որոշել հողամասի որակը նութագրող երրիության ն տեղադրվածության ցուցանիշները: Հողերի գնահատումը կատարվում է ոնիտման ն տնտեսական գնահատման միջոցով: Բոնիտումը հողերի նական երրիության համեմատական գնահատումն է, դրանց խմ ավորումն ըստ նախտորոշիչ հատկությունների, որոնք ագրոտեխնիկայի ն երկրագործության համադրելի մակարդակներում ազդում են գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվության վրա: Բոնիտման տվյալները ցույց են տալիս հողի հարա երական պիտանիությունը` գյուղատնտեսական այս կամ այն մշակա ույսերն աճեցնելու համար: Բոնիտման օ յեկտն են հողերի տեսակներն ու տարատեսակները, որոնք առանձնացվում են հողերի ագրոարտադրական խմ ավորման ընթացքում: Բոնիտման առարկան է հողերի կամ դրանց ագրոարտադրական խմ երի նական երրիությունը: Բոնիտման միավոր են համարվում հողերի նախտորոշիչ հատկությունները, որոնք էական ազդեցություն են գործում գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվության վրա: Այդ հատկություններից (հատկանիշներից) են հողի հումուսային հորիզոնի հզորությունն ու աղադրությունը, հողի մեխանիկական կազմը, սննդանյութերով ապահովվածությունը, ռեակցիան ն այլն: Հողերի ոնիտման ընթացքում մանրամասնորեն վերլուծվում է գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվության վրա ազդող հողի ախտորոշիչ հատկությունների ազդեցության չափը ն որոշվում այդ ազդեցության քանակական նութագիրը: Հողերի նախտորոշիչ հատկությունների ն գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվության միջն փոխադարձ կապը հաստատվում է կոռելյացիոն վերլուծության մեթոդով: Կոռելյացիայի գործակիցը ացահայտում է ցուցանիշների միջն գոյություն ունեցող կապի ամրությունը, այն տատանվում է -1-ից մինչն Ի1 ( ացասական կամ դրական կապ): Որքան այդ գործակիցը մոտ է 1-ին, այնքան ամուր է ցուցանիշների միջն կապը: Հողի տնտեսական երրիությունը կախված է ինչպես երկրագործության զարգացման մակարդակից, այնպես էլ կենդանի ն նյութականացված աշխատանքի ծավալներից: Արտադրողական ուժերի զարգաց164

ման, արտադրության միջոցների կատարելագործման ընթացքում արելավվում են հողերի որակական հատկությունները, գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվությունը ն հողի պոտենցիալ հնարավորությունները: Հողի տնտեսական երրիությունը որոշվում է արտադրության արդյունքների ն արտադրության ծախքերի հարա երակցությունից: Տնտեսական գնահատման օ յեկտ են հանդիսանում նպատակային տար եր նշանակությամ օգտագործվող հողերը: Անօգտագործելի հողերը կարող են գնահատվել տար եր նպատակների համար դրանց պոտենցիալ օգտագործման հնարավորությունների տեսանկյունից (հողամասերի պոտենցիալ հնարավորությունների գնահատում): Տնտեսական գնահատման առարկա է հողի տնտեսական (արդյունավետ) երրիությունը ն հողամասի տեղադրվածությունը: Տնտեսական գնահատման միավոր է համարվում տար եր երրիություն ն տեղադրվածություն ունեցող հողամասերից ստացված արտադրանքի մեծությունը, արտադրության համար կատարված ծախսերը, հողային ռենտան ն հողի գինը: Հողերի որակը որոշվում է տար եր երրիություն ն տեղադրվածություն ունեցող հողերի վրա կատարված հավասարամեծ ծախսերի արդյունավետությամ : Հողերի տնտեսական գնահատման ընթացքում ուշադրություն է դարձվում այն արտադրական ծախսերին, որոնք ներհատուկ են որոշակի խմ ի հողերին: Դրանք համապատասխան նատնտեսական պայմանների համար հասարակայնորեն անհրաժեշտ արտադրական ծախսեր են: Հողերի գնահատման ընթացքում տեղեկատվական հիմնական ն հավաստի աղ յուր են հողային հարա երությունների վիճակագրական հաշվետվությունը, հողերի ստրուկտուրան, հողային երկրա ուսա անական, ագրոտնտեսական, քարտեզագրական ն այլ հետազոտական նյութերը, որոնք ներկայացվում են ացատրագրերի, քարտեզների, գրաֆիկների, սխեմաների տեսքով: Հողերի գնահատման համար ելակետային տեղեկատվության ստացման ճշգրիտ եղանակ է համարվում գյուղատնտեսական մշակաույսերի երքատվության, դրանց վրա կատարվող ծախսերի ն հողի հատկությունների փոփոխությունների ուղղակի հաշվառման մեթոդը: Հողերի գնահատման տվյալների հիման վրա կազմվում է գնահատման քարտեզ, որի հիմնական նպատակն է` գրաֆիկական հիմք ստեղծել գյուղատնտեսական հողատեսքերի ն նակավայրի սահմաններում գտնվող հողերի հարկի, վարձավճարի չափերի, հողային այլ հարաերությունների կարգավորման համար: Ըստ գյուղատնտեսական հողատեսքերի (վարելահող, ազմամյա տնկարկ, խոտհարք, արոտ), քարտեզի վրա տրվում է յուրաքանչյուր գնահատվող հողամասի համարը, գնահատման խում ը, տեղադրվածությունը, գնահատման ալերը, մակերեսը

(հա) ն այլ տեղեկություններ: Հողերի գնահատման քարտեզը կազմվում է համայնքների, գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների ն այլ խոշոր հողօգտագործողների տարածքի սահմաններում գտնվող հողերի համար` ներառելով նակավայրի տարածությունը: Գնահատման քարտեզը կազմվում է ալային, ընթացիկ, գրաֆիկական տեղեկատվության, հողերի գույքագրման, կադաստրային քարտեզների, տարածքի դաշտային հետազոտությունների նյութերի հիման վրա: Գյուղատնտեսական հողատեսքերի գնահատման քարտեզները կազմում են 1:5000 ն 1:10000 մասշտա ով: Քարտեզագրման առաջնային միավոր են համարվում միանման նական պայմաններ ունեցող հողամասերը (գյուղատնտեսական հողատեսքերի մի մասը): Գնահատման քարտեզներ կարող են մշակվել առանձին նակավայրի տարածքի համար (քաղաք, ավան, գյուղ, վարչական մարզ): Գնահատման ընդհանրացված ցուցանիշների հիման վրա կազմվում են հանրապետության ն մարզերի հողերի գնահատման տար եր մասշտա ի ն ովանդակության քարտեզներ:

ՀՈՂԵՐԻ ՈՐԱԿԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

(ԲՈՆԻՏՈՒՄ)

15.1. ՀՈՂԵՐԻ ԲՈՆԻՏՄԱՆ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐՆ ՈՒ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

Բոնիտումը հողերի որակական, համեմատական գնահատումն է: Այն պետական հողային կադաստրի աղկացուցիչ մասն է, հանդես է գալիս որպես հողերի որակական հաշվառման գործընթաց ն գնահատման սկզ նական փուլ: Բոնիտման նպատակն է ացահայտել յուրաքանչյուր հողակտորի նական երրիությունն ու պիտանիությունը գյուղատնտեսական մշակա ույսերի համար` ագրոէկոլոգիական այս կամ այն գործոնների համալիր ազդեցության պայմաններում: Հողերի գնահատումն արտահայտվում է համեմատական հարա երական ցուցանիշներով` ալերով, որոնք ցույց են տալիս, թե գյուղատնտեսական այս կամ այն մշակա ույսի աճեցման համար որքանով է մեկ հողակտորը լավ կամ վատ մյուսից: Բոնիտումը կատարվում է ըստ հողօգտագործողների, հողասեփականատերերի, սեփականաշնորհված հողա աժինների, համայնքի ամ ողջ հողօգտագործման պայմանների` հողերի որակական գնահատմանն առաջադրվող պահանջները լրիվ ավարարելու համար: Հետագայում այն ամփոփվում է վարչական տարածքների, մարզերի ն հանրապետության մասշտա ով: Նշված խնդիրը լուծելու նպատակով, գնահատման ենթակա յուրաքանչյուր հողակտորի նութագրման համար, օգտագործվում է հողի հիմնական հատկություններին, կլիմայական պայմաններին ն հիմնական մշակա ույսերի երքատվությանը վերա երող ազմազան տեղեկատվություն: Հողային կադաստրի վարման համակարգում ոնիտումը կատարվում է միասնական ծրագրով` հանրապետության հողերի տնտեսական գնահատման աշխատանքներին զուգահեռ, նախօրոք մշակված տարածքի կադաստրային շրջանացման սխեմայի հիման վրա: Աշխատանքներն ընթանում են երկու փուլով: Առաջին փուլում կատարվում է հանրապետության հողերի գնահատման խոշոր միավորների` հողագնահատման շրջանների գյուղատնտեսական հողատեսքերի որակական գնահատում, գնահատման սանդղակների ու գործակիցների մշակում: Երկրորդ փուլում կատարվում է հանրապետության սու յեկտների` վարչատարածքային միավորների (մարզի, շրջանի, համայնքի, սեփականատերերի, հողօգտագործողների) գյուղատնտեսական հողատեսքերի գնահատում ( ոնիտում):

Բոնիտման գիտական հիմքն են խոշորամասշտա հողագիտական հետազոտական թարմ նյութերը, իսկ օ յեկտը` այդ հետազոտությունների հիման վրա տարանջատված հողային միավորները` տիպը, ենթատիպը, տեսակը, տարատեսակը ն այլն: Բոնիտման համար օգտագործվում են հողերի հիմնական հատկություններին ն մորֆոլոգիական հատկանիշներին վերա երող այն տվյալները, որոնք համեմատա ար հաստատուն են ն ժամանակի ընթացքում դանդաղ են փոփոխվում: Այդ ցուցանիշներից են հումուսի պարունակությունը, հումուսային հորիզոնի հզորությունը, ջրակայուն ագրեգատների ն կլանված կատիոնների գումարը, հողային լուծույթի ռեակցիան, հողի մեխանիկական կազմը, աղակալման աստիճանը, կար ոնատությունը: Այդ ցուցանիշները երվում են համայնքների խոշորամասշտա հողագիտական հետազոտությունների հաշվետվություններում: Հողի հատկություններն ու հատկանիշները, ինքնին, անմիջականորեն հողի երրիության ն մշակա ույսերի երքատվության գործոններ չեն: Դրանք սերտ կապի մեջ են գտնվում միջավայրի, ռելիեֆի, կլիմայի, հիդրոերկրա անական ն այլ պայմանների հետ ն կախված են հողում տեղի ունեցող ֆիզիկական, ֆիզիկաքիմիական ն կենսա անական երեվույթների ցուցանիշներից` որպես երրիության պայման: Վերջիններիս վրա ազդում են երկրագործության կուլտուրան, նյութական ն աշխատանքային ծախսումների մակարդակն ու այլ պայմաններ: Այդ ցուցանիշները ձեռք են երվում տեղեկատվական աղ յուրներից, գիտահետազոտական նյութերից, տնտեսական գործունեության հաշվետվություններից, ինչպես նան ստացվում են փորձնական ճանապարհով` դաշտային պայմաններում կատարված ծախսերի ուղղակի հաշվառումների, դիտարկումների միջոցով: Հանրապետության տարածքի լեռնային ռելիեֆի պայմաններում առավել ցայտուն է արտահայտված նակլիմայական գործոնների ուղղաձիգ գոտիականությունը, որտեղ ջերմության ն խոնավության անհավասարաչափ ապահովվածությունը հանգեցրել է հողային ծածկույթի խայտա ղետությանը, հետնապես` նան երրիության տար եր մակարդակներին: Այս հանգամանքը ստիպում է, որպեսզի հողերի ոնիտման ընթացքում, ացի հողային հատկություններից, հաշվի առնվի յուրաքանչյուր նական գոտու (գնահատման շրջանի) կլիմայական գործոնների այն համալիրը, որը սերտ կապ է ստեղծում հողերի հատկությունների ն դրանց վրա մշակվող ույսերի երքատվության միջն: Կլիմայական կարնոր գործոններից են մթնոլորտային տեղումների քանակը, ջերմությունը, ոչ սառնամանիքային օրերի թիվը, խոնավացման գործակիցը ն այլն: Տար եր նակլիմայական գոտիներում հողերի երրիությունը պայմանավորող գործոնների կազմը ն հարա երակցությունը փոփոխվում են:

Դրա հետ մեկտեղ փոփոխվում են նան երքատվության վրա ազդող գործոնները: Բոնիտման ընթացքում հողերի մորֆոլոգիական-ծագումնաանական հատկությունների հիման վրա ստացված ոնիտման ցուցանիշները պետք է համադրել երքատվության ցուցանիշների հետ: Գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվությունը պայմանավորված է, մի կողմից, նակլիմայական ն հողային գործոններով, մյուս կողմից` աշխատանքային ու արտադրական ծախսումներով: Այս երկու խում գործոններն ազդում են երքատվության վրա համատեղ, միաժամանակ ն կախված են միմյանցից: ՈՒստի կարելի է համարել, որ հողերի ոնիտման ընթացքում համադրելի երքատվությունը երրիության առավել հուսալի ն համալիր ցուցանիշն է: Բերքատվության ցուցանիշների օգտագործման հնարավորություններն, ըստ հողերի առանձին տեսակների, շատ սահմանափակ են, քանի որ խայտա ղետ հողային ծածկույթի առկայության պայմաններում յուրաքանչյուր հողամասի համար հնարավոր չէ ձեռք երել համապատասխան տվյալներ: Հարցը լուծում են միանման կամ իրար մոտ հատկություններ ու երրիության ցուցանիշներ ունեցող հողերի խմ ավորման ն մաթեմատիկական վիճակագրության մեթոդներով` այդ խմ երի երքատվության ցուցանիշները ընդհանրացնելու ճանապարհով, որոնք հետագայում հաշվարկվում են առանձին հողերի համար: Բերքատվության տվյալների հավաքումը ն հաշվառումն ըստ հողախմ երի կատարվում է դաշտային պայմաններում` երքատվության ուղղակի հաշվառման, նմանատիպ տնտեսությունների ընտրության, համատարած հաշվառման ն այլ մեթոդներով: Ըստ հողի հատկությունների` մշակա ույսերի երքատվության ն կատարված ծախսերի ուղղակի հաշվառման մեթոդիկան մշակվում է առանձին: Հողերի ոնիտման ցուցանիշները ն գնահատման սանդղակները կազմվում են ույսերի աճի ու զարգացման վրա ազդող հողային ն կլիմայական պայմանների վերլուծության հիման վրա: Հողերի ոնիտման աշխատանքները կատարվում են հետնյալ փուլերով` - գոյություն ունեցող նյութերի, տվյալների հավաքում ն նախնական մշակում, - հողերի մորֆոլոգիական-ծագումնա անական հատկությունների, կլիմայական պայմանների ն գյուղատնտեսական մշակաույսերի վերա երյալ տվյալների մշակում ն կարգավորում, դրանց միջն գոյություն ունեցող ազդեցության կապի ացահայտում, ոնիտման սանդղակի կազմում ըստ կադաստրային շրջանների, ոնիտման հանրապետական սանդղակի կազմում,

-

հողօգտագործողների, հողասեփականատերերի ն այլ սու յեկտների հողերի ոնիտում, ացատրագրերի ն աղյուսակային նյութերի պատրաստում:

15.2. ՓԱՍՏԱՑԻ ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ ՀԱՎԱՔՈՒՄՆ

ՈՒ ՆԱԽՆԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՄԸ

Հանրապետության հողերի ոնիտման համար անհրաժեշտ են հետնյալ նյութերը`  մարզերի, տարածաշրջանների, համայնքների լրիվ ճշտված ցուցակը,  համայնքների հողասեփականատերերի ցուցակը, նրանց կողմից օգտագործվող հողերի, հողատեսքերի տարածությունը,  հողօգտագործողների ն հողասեփականատերերի հողային քարտեզների վրա առանձնացված հողերի կարգա անական ցուցակն ըստ հողատեսքերի,  հողերի լա որատոր անալիզների ն մորֆոլոգիական հատկանիշների նկարագրության տվյալները, որոնք ներկայացված են հողային հաշվետվություններում ն գրականության աղ յուրներում,  հիմնական մշակա ույսերի ցանքատարածությունների ն երքատվության վերա երյալ տվյալները, որոնք հավաքվում են ըստ հողասեփականատերերի` նախօրոք նշելով դրանց տեղը յուրաքանչյուր գնահատման շրջանին նորոշ հողօգտագործման համար,  հողերի պարարտացման, քիմիացման, արելավման, մշակման մեքենայացման մակարդակի ն տեղադրվածության (հեռավորության) վերա երյալ տվյալները,  հանրապետության տարածքի հողագնահատման, հողային, կլիմայական, ռելիեֆային ն այլ մասնագիտական քարտեզները: Հողերի ծագումնա անական ն ագրոարտադրական հատկությունների վերա երյալ հավաքվում է հնարավորինս ընդարձակ տեղեկատվություն, ուր պետք է ընդգրկած լինեն տվյալ հողօգտագործման կարգա անական ցուցակի ոլոր միավորները: Յուրաքանչյուր հողամասի համար ընտրված տվյալները ենթարկվում են մաթեմատիկական մշակման, դուրս է երվում դրանց միջինը: Հողերի հատկությունների վերա երյալ անհրաժեշտ ցուցանիշների քանակը կախված է տվյալ տարածքի այս կամ այն գնահատման շրջանում գտնվելու հանգամանքներից: Հիմնական ցուցանիշներն են`

-

հումուսի պարունակությունը վարելաշերտում, հումուսային հորիզոնի հզորությունը, ֆիզիկական կավի պարունակությունը, -ը, կլանված կատիոնների գումարը, ջրակայուն ագրեգատների քանակը, հողի այլ հատկությունների վերա երյալ ցուցանիշները` հողատարումը, քարքարոտությունը, աղակալումը, ցեմենտացումը ն այլն, որոնք խիստ ացասա ար են անդրադառնում մշակա ույսերի աճի ու զարգացման վրա: Ելնելով ոնիտման ենթակա հողերի տարածքային առանձնահատկություններից` վերոհիշյալ ցուցանիշների համակարգը կարող է փոխվել` այս կամ այն հատկությունը կարող է դուրս մնալ կամ ավելանան նորերը: Ըստ գնահատման շրջանի` հավաքվում ն մշակվում են հիմնական մշակա ույսերի երքատվությանը վերա երող տվյալները, որոնք խմ ավորվում են ըստ հողօգտագործողների ն սեփականատերերի, այն հաշվով, որ այդպիսի արտադրական միավորների հողային ծածկույթը լինի համեմատա ար միատարր, կամ գերակշռող հողատեսակի գրաված տարածքը լինի 60-707-ից ոչ պակաս: Հանրապետությունում դրանք են հացահատիկային, անջարա ոստանային մշակա ույսերը, ազմամյա, միամյա խոտա ույսերը, կարտոֆիլը ն այլն: Բոնիտման սանդղակներ կազմելու ժամանակ հիմք են ընդունվում հացահատիկային մշակա ույսերի երքատվության ցուցանիշները: Հավաքվում են տեղեկություններ` հողերի պարարտացման, հիմնական միջոցների արժեքի ն արելավված հողերի վրա կատարված ծախսերի, դրանց արդյունավետության վերա երյալ ն այլն: Բոնիտման նախապատրաստական փուլում ճշգրտվում են նախկինում մշակված հողագնահատման շրջանացման նյութերը: Բոնիտման ընթացքում որոշ հողերի (հատկապես` քիչ տարածված) գնահատման համար փաստացի տվյալները հաճախ ան ավարար են լինում: Նման դեպքում օգտվում են տար եր նույթի ուղղման գործակիցներից, օրինակ` ըստ հողերի մեխանիկական կազմի, հողատարման, քարքարոտության, աղակալման աստիճանի, գերխոնավացման ն այլն: Ելնելով հողերի գնահատման նախորդ փուլերի աշխատանքային փորձից` ուղղման գործակիցները որոշվում են փորձնական ճանապարհով ն գրականության տվյալների հիման վրա: Բոնիտման ընթացքում հավաքվում ն վերլուծվում են ույսերի աճի ու զարգացման վրա ազդող կլիմայական գործոնները` - մթնոլորտային տեղումների քանակը, - 100C-ից արձր ջերմաստիճանի ընդհանուր գումարը,

- ոչ սառնամանիքային օրերի թիվը, - խոնավացման գործակիցը: Հողերի որակական հաշվառումն ու գնահատումը կատարվում են հողաշինարարական, կադաստրային քարտեզների, ինչպես նան հողագիտական, երկրա ուսա անական, ագրոմելիորատիվ ն այլ հետազոտական տվյալների հիման վրա: Դրանք ստացվում են հողերի լա որատոր հետազոտությունների արդյունքում, հաշվի են առնվում նան նական կերահանդակների խոտակազմի քանակական ն որակական ցուցանիշները: Եթե հողերի կադաստրային գնահատման տվյալ փուլում նախկինում կատարված հետազոտությունների նյութերը` վաղեմության ժամկետն անցնելու պատճառով, կորցրել են իրենց նշանակությունը, ն հողերի նութագիրը չի համապատասխանում իրական վիճակին, այդ դեպքում կատարվում են հողային հետազոտությունների ճշգրտման դաշտային աշխատանքներ` հանրապետությունում մշակված համապատասխան մեթոդիկայով ն հրահանգներով: Հողերի գնահատման դաշտային հետազոտությունների ընթացքում որոշվում են այն հիմնական հատկությունները, որոնցով պայմանավորվում է երրիությունը:

15.3. ՀՈՂԵՐԻ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄՆ

ՈՒ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՍԱՆԴՂԱԿՆԵՐԻ ՄՇԱԿՈՒՄԸ

Հողը երկրի հողմահարված վերին կեղնի փխրուն մասն է, որն օժտված է երրիությամ : Յուրաքանչյուր նակլիմայական գոտում առաջանում են ծագումնա անական առանձին հողատիպեր, ենթատիպեր, տեսակներ ու տարատեսակներ, որոնք հողի կտրվածքի կառուցվածքով, ֆիզիկաքիմիական ցուցանիշներով, ագրոարտադրական հատկություններով, երրիությամ տար եր են ն հանրապետության լեռնային ռելիեֆի ու կլիմայի պայմաններում կրում են գոտիական նույթ: Հողի տիպը: Տար եր նակլիմայական գոտիներում, ըստ հողառաջացման երնույթների նույթի, ձնավորվում են տար եր ստրուկտուրա ունեցող հողեր: Դրանց ախտորոշումով առանձնացվում են տիպերն ու ենթատիպերը, որոնք հողերի կարգա անության հիմնական միավորներն են: Յուրաքանչյուր տիպի մեջ մտնում են հողառաջացման նմանատիպ պայմաններում զարգացող հողեր, որոնք ունեն միննույն կտրվածք, հորիզոնների որոշակի դասավորություն, ձեռք են երել երրիության ն արտադրողականության միննույն ցուցանիշներ: Գլխավոր հողատիպերից են սնահողերը, շագանակագույն հողերը, անտառային դարչնագույն, վաղեմի ոռոգելի գորշ հողերը ն այլն:

Հողերի դասակարգման արձր միավոր է համարվում հողի տիպը: Հողերի գնահատման առաջին փուլում հանրապետության տարածքում զարգացող հողատիպերի համար կազմվում է որակական գնահատման` ոնիտման հիմնական սանղակ (աղ. 9): Աղյուսակ 9 ՀՀ հողերի գենետիկական տիպերի ն ենթատիպերի գնահատման հիմնական սանդղակ Գենետիկական տիպը Լեռնամարգագետնային Լեռնային մարգագետնատափաստանային Անտառային գորշ Անտառային ճմակար ոնատային Անտառային դարչնագույն Մարգագետնասնահողային Սնահող Գետահովտադարավանդային Շագանակագույն Կիսաանապատային գորշ Ոռոգելի մարգագետնային գորշ

Ենթատիպը -

ճմատորֆային ճմային թույլ ճմային սնահողանման տիպիկ ուժեղ չհագեցված թույլ չհագեցված կրազերծված տիպիկ կրազերծված տիպիկ կար ոնատային չի տարանջատվում կրազերծված տիպիկ կար ոնատային ճահճամարգագետնային մարգագետնային մարգագետնացված աց շագանակագույն տիպիկ մուգ շագանակագույն տիպիկ ոռոգելի խոնավ մարգագետնային ոռոգելի մարգագետնային ոռոգելի մնացորդային գորշ

Հիդրոմորֆ աղուտ-ալկալի Պալեոհիդրոմորֆ կապակցված ալկալիացած Սնանա լճի հողագրունտներ

Գնահատման ալը

Հաջորդ փուլում մշակվում են հողերի երրիության վրա ազդող դրական ու ացասական հատկությունների սանդղակներ ն ուղղման գործակիցներ: Հողի հզորությունը: Բերրիության հիմնական ցուցանիշներից է հողի հզորությունը: Հզորություն է կոչվում հողի մակերեսից մինչն մայրական տեսակն ընկած այն շերտը, որտեղ ընթանում է հողառաջացման ակտիվ գործողություն: Տար եր հողատիպերի սահմաններում հողի հզորությունը տար եր է, այն տատանվում է 0,2-2,0 մ ն ավելի սահմաններում: Հզոր հողեր են սնահողերը, անտառային դարչնագույն, ոռոգելի մարգագետնային հողերը ն այլն: Սակավ հզոր են գորշ, շագանակագույն հողերը: Հողերի հզորության գնահատման սանդղակները կազմվում են ըստ հողատիպերի: Ըստ հզորության` հողերը լինում են գերհզոր, հզոր, միջին հզոր ն սակավազոր (աղ. 10): Աղյուսակ 10 Հողերի գնահատումն ըստ հզորության Հողի տիպը ն Հողի հզորությունը ենթատիպը անվանումը ցուցանիշը, գնահատականը, սմ ալ Մարգագետնային հզոր գորշ, գորշ ն միջին հզոր 30-50 շագանակագույն սակավազոր Հ 30 Սնահող, անտահզոր ռային դարչնագույն միջին հզոր 40-60 տափաստանացված սակավազոր Հ 40

Հումուսի պարունակությունը: Հողի կարնոր հատկություններից է օրգանական նյութերի, օրինակ` հումուսի պարունակությունը, որն առաջանում է հողի կտրվածքում` հողային միացությունների համալիր ն արդ ձնափոխությունների հետնանքով: Հումուսի պարունակությունը տատանվում է տար եր հողատիպերում: Այն հողի հիմնական հատկություններից մեկն է, որից կախված է հողի երրիությունը: Հումուսով են պայմանավորված ույսերի սննդանյութերով ապահովվածությունը, հողի մի շարք ֆիզիկաքիմիական հատկությունները ն գնահատման ցուցանիշները: Ըստ հումուսով ապահովվածության` հողերը լինում են սակավ հումուսային, միջին հումուսային ն հումուսով հարուստ: Հումուսով հարուստ հողեր են համարվում սնահողերը, մարգագետնատափաստանային, անտառային դարչնագույն հողերը: Սակավ հումուսացված են գորշ, շագանակագույն հողերը ն այլն: Հողերի գնահատումն ըստ հումուսի պարունակության երված է աղյուսակ 11-ում:

Աղյուսակ 11 Հողերի գնահատումն ըստ հումուսի պարունակության Հողի տիպը ն ենթատիպը Մարգագետնային գորշ, գորշ ն աց շագանակագույն Շագանակագույն ն մուգ շագանակագույն

Սնահող

Անտառային դարչնագույն տափաստանացված

Հումուսի պարունակությունը հողում անվանումը ցուցանիշը, գնահատականը, ալ ավարար միջին 1,5-2,0 հումուսային սակավ Հ 1,5 հումուսային ավարար միջին 2,5-3,0 հումուսային միջինից 2,0-2,5 ցածր սակավ Հ2 հումուսային ավարար միջին 4-6 հումուսային սակավ Հ4 հումուսային ավարար միջին 3,0-4,0 հումուսային սակավ Հ3 հումուսային

Հողի մեխանիկական կազմը: Մեխանիկական կազմը հողի կարնոր հատկություններից է, այն առաջանում է հողմահարման ընթացքում: Հողերի կտրվածքի փուխր զանգվածը աղկացած է լինում տար եր տրամաչափի մասնիկներից, որոնց ընդհանուր գումարը կոչվում է հողի մեխանիկական կազմ: Այդ զանգվածի մեջ ֆիզիկական կավի (0,01 մմ մասնիկների) ն ավազի քանակի հարա երակցությամ հողերը աժանվում են ծանր կավային, ծանր կավավազային, միջին կավավազային, թեթն կավավազային ն ավազակավային տեսակների: Հողի մեխանիկական կազմի գնահատմամ որոշվում են հողի երրիության ն արտադրողականության ցուցանիշները, քանի որ հողի մեխանիկական կազմից են կախված ֆիզիկական, ֆիզիկաքիմիական, ջրաջերմային, օդային ն հողում ընթացող կենսա անական ոլոր այլ երնույթները:

Հողերի գնահատումն ըստ մեխանիկական կազմի երված է աղյուսակ 12-ում: Աղյուսակ 12 Հողերի գնահատումն ըստ մեխանիկական կազմի Անվանումը Կավային Ծանր կավավազային Միջին կավավազային Թեթն կավավազային Ավազակավային

- 0,01 մմ մասնիկների քանակը, 7 45-60 30-45 20-30 Հ 20

Գնահատականը, ալ

Հողի ստրուկտուրան: Հողի ծագումնա անական, ագրոարդյունաերական նութագրման ն գնահատման համար ստրուկտուրան կարնոր հատկանիշներից մեկն է: Հողը աղկացած է առանձին մասնիկներից ն ագրեգատներից: Յուրաքանչյուր տիպի հողին ն առանձին հորիզոններին ներհատուկ են ստրուկտուրայի որոշակի տեսակներ: Հողի հումուսային վերին հորիզոններին նորոշ են հատիկային, կնձիկային, հատիկակնձիկային, փոշեհատիկային, իսկ փոխանցման ն ներքին կուտակման հորիզոններին` կոշտավոր, ընկուզանման, թեփուկավոր, ամրացված սյունաձն ստրուկտուրաները: Հողի ստրուկտուրային հատկությունների հիման վրա կազմըվում է գնահատման սանդղակ: Գնահատման ցուցանիշները երված են աղյուսակ 13-ում: Աղյուսակ 13 Հողերի գնահատումն ըստ ստրուկտուրային վիճակի Հողի տիպը ն ենթատիպը Խոնավ մարգագետնային գորշ Գորշ ն աց շագանակագույն Շագանակագույն ն մուգ շագանակագույն Սնահող ն անտառային դարչնագույն

Անվանումը ստրուկտուրային միջին ստրուկտ. թույլ ստրուկտ. ստրուկտուրային միջին ստրուկտ. թույլ ստրուկտ. ստրուկտուրային միջին ստրուկտ. թույլ ստրուկտ. ստրուկտուրային միջին ստրուկտ. թույլ ստրուկտ.

Ջրակայուն ագրեգատ- Գնահատաների գումարը, 7 կանը, ալ 30-40 Հ 30 30-35 Հ 30 30-40 Հ 30 40-50 Հ 40

Հողի կլանունակությունը: Սա այն հատկությունն է, որի շնորհիվ հողն ընդունում ն պահպանում է այնպիսի նյութեր, որոնք շփման մեջ են մտնում դրա մասնիկների հետ: Այն զգալի չափով ազդում է հողի ֆիզիկական ն քիմիական հատկությունների վրա, չափվում է փոխանակվող կատիոնների (կալցիումի ն մագնեզիումի) գումարով` մգ. էկվ. 100 գ հողում: Կլանման արձր ունակություն ունեն այն հողերը, որոնց կլանման համալիրում գերակշռում են կալցիումի ն մագնեզիումի կատիոնները: Կլանված նատրիումի առկայությունը հողերին տալիս է աղային հատկություն, իսկ ջրածնի առկայությունը` թթվային: Կլանման արձր ունակություն ունեն սնահողերը, անտառային դարչնագույն, մուգ շագանակագույն հողերը: Հողերի գնահատումն ըստ կլանված կատիոնների գումարի (CՅԻՆ/) երված է աղյուսակ 14-ում: Աղյուսակ 14 Հողերի գնահատումն ըստ կլանված կատիոնների գումարի Հողի տիպը ն ենթատիպը

Անվանումը

Մգ. էկվ. 100 գ հողում (CՅԻՆ/)

Գնահատականը, ալ

Խոնավ մարգագետնային գորշ ն աց շագանակագույն Շագանակագույն, անտառային դարչնագույն տափաստանացված Սնահողեր, գետահովտադարավանդային

ուժեղ միջին թույլ ուժեղ միջին թույլ ուժեղ միջին թույլ

20-30 Հ 20 30-40 Հ 30 40-50 Հ 40

Հողի ռեակցիան: Հողի ռեակցիան ծագումնա անական ն արտադրական կարնոր ցուցանիշ է հողերի գնահատման համար: Այն արտացանիշով, ըստ որի դրանք լինում են չեզոք, հիմնային ն -ը 7 է, թթու հողերում` 7-ից ցածր, իսկ հիմնային հողերում` 7-ից -ը տատանվում է 3-9 սահմաններում: Չեզոք հողեր են համարվում սնահողերը ն շագանակագույն հողերը: Թույլ հիմնային ն հիմնային հողեր են Արարատյան հարթավայրի խոնավ մարգագետնային, աղուտ-ալկալի հողերը, որոնց կլանված համալիրում գերակշռում է նատրիումի կատիոնը: Թույլ թթվային ն թթու հողեր են անտառային գորշ, լեռնամարգագետնային, ճահճային հողերը, որոնց կլանված համալիրում գերակշռում է ջրածնի իոնը: Հողերի գնահա երված է աղյուսակ 15-ում:

Աղյուսակ 15 Հողերի գնահատումն ըստ ջրային լուծույթի ռեակցիայի Անվանումը Չեզոք Թույլ հիմնային Հիմնային Ուժեղ հիմնային Թույլ թթվային

ցուցանիշը 6,5-7,5 7,6-8,0 8,1-8,5 - 8,6 Հ 6,4

Գնահատականը, ալ

15.4. ՈՒՂՂՄԱՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ

Հողերի ոնիտման ընթացքում դրանց հատկությունների ն մշակաույսերի երքատվության միջն գոյություն ունեցող ուղղակի կապի վերաերյալ փաստացի տվյալների առկայության դեպքում հնարավոր է գնահատել հողամասերը: Սակայն արտադրական պայմաններում հաճախ ոչ ոլոր հողերի համար գոյություն ունեն երրիության տար երակված փաստացի տվյալներ: Այդ պատճառով գնահատման սանդղակները կազմվում են սահմանափակ հողերի համար: Հանրապետության վարելահողերի ոնիտման սանդղակները կազմըվում են հողերի գլխավոր տիպերի ն ենթատիպերի կտրվածքով, որոնք զարգանում են ռելիեֆի հարթ պայմաններում, ունեն հզոր հումուսային հորիզոն, միջին ն ծանր կավավազային մեխանիկական կազմ, ավարար ագրոքիմիական հատկություններ ն զերծ են հողի երրիության վրա ացասական գործոնների ազդեցությունից: Տիպիկ հողերից տար երվող հողերի ոնիտման ալի մեջ մտցվում է համապատասխան ուղղում: Այդ նպատակով հանրապետության տարեր նակլիմայական պայմաններում կատարված դիտարկումների հետազոտական նյութերի ն գոյություն ունեցող գրականության տվյալների հիման վրա մշակվում են հողի երրիության վրա ազդող ացասական գործոնների հաշվառման վերա երյալ ուղղման գործակիցներ: Ելնելով յուրաքանչյուր գնահատվող հողամասի տնտեսական պայմաններից` ուղղման գործակիցները հնարավորություն են տալիս ճիշտ գնահատել մեծ քանակով ուրվագծեր: Ուղղման գործակիցները մշակվում են ըստ` - թեքության աստիճանի, - հողատարման, - աղակալման, - քարքարոտության, - ցեմենտացված շերտի առկայության, - կլիմայական գործոնների ն այլն: Ելնելով հողային պայմաններից ն այս կամ այն ացասական

հատկության ազդեցության աստիճանից` ոնիտման սանդղակով որոշված ալերը ենթարկվում են համապատասխան ուղղման. Բհող ՀԲհ ն Գուղղ, որտեղ` Բհող-ը տվյալ հողամասի հողի գնահատման ալն է, Բհ-ն` հողի հիմնական ալը, Գուղղ-ը` հողի ացասական հատկության ցուցանիշի ուղղման գործակիցը: Այսպես` Ուրց-Կոտայք-Շամիրամ գնահատման շրջանի գյուղատնտեսական հողատեսքերի գնահատման հիմնական ալը կազմում է 80: Այդ հողերի թույլ հողատարված հողամասերի ալը կկազմի 64 (80ն 0,8), իսկ միջին ցեմենտացված հողերի ալը` 48 (80ն 0,6) ն այլն: Սնանի գնահատման շրջանի սնահողերի հիմնական ալն, ըստ հանրապետական սանդղակի, կազմում է 86: Այնտեղ հանդիպում են տար եր աստիճանի թեքության, հողատարված ն քարքարոտ հողամասեր: Թույլ հողատարման գործակցի (0,8) կիրառման արդյունքում որոշման ալը կկազմի` ԲհՀ 86 ն 0,8 Հ 69 ալ: Լեռնային երկրագործության պայմաններում հաճախ մի խում ացասական հատկություններ (մեխանիկական կազմ, հողատարման ն թեքության աստիճան) հանդես են գալիս համատեղ, մեկի արտահայտվածության աստիճանը կախված է մյուսից: Տվյալ պարագայում հողի ոնիտման ալը ճշտվում է ուղղման այն գործակցով, որն ավելի է արտահայտված: Օրինակ` թեթն մեխանիկական կազմի ն հողատարման միաժամանակյա առկայության դեպքում ուղղումը կատարվում է հողատարման գործակցով: Հողերի գնահատման ընդհանուր ալի վրա մեծ ազդեցություն են թողնում տարածքի կլիմայական պայմանները: Կլիման հաշվի է առնվում որպես ուղղման գործակից` յուրաքանչյուր հողատեսքի հողերի միջին կշռված ալը որոշելու ժամանակ:

15.5. ՀՈՂԵՐԻ ԲՈՆԻՏՄԱՆ ԲԱԼԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Գյուղատնտեսական հողերի ոնիտման ալերը հաշվարկվում են ըստ հողատեսքերի (ջրովի ն անջրդի վարելահողեր, խաղողի ն պտղատու այգիներ, խոտհարք, արոտ): Վարելահողերի ոնիտման ալերը հաշվարկվում են հողի հատկությունների, կլիմայական պայմանների ն հիմնական մշակա ույսերի երքատվության ցուցանիշների հիման վրա: Հայաստանում ընդունված է հողերի ոնիտման 100- ալային փակ սանդղակը: Ելնելով հողի լավագույն հատկանիշներից ն արձր երքատվության համար նպաստավոր պայմաններից` հանրապետության հողերի ոնիտման առավելագույն ցուցանիշ է ընդունվում 100 ալը, իսկ համեմատա ար աննպաստ պայմանների դեպքում այդ գործակիցը հարա երականորեն նվազում է: Հաշվարկները կատարվում են հետնյալ անաձնով`

ց  100 , ց1 որտեղ` Բ-ն տվյալ հողի ոնիտման ալն է, ց-ն` հողի հատկությունների, կլիմայական գործոնի ն երքատվության ցուցանիշը, ց1-ը` առավելագույն` 100 ալ ստացած հողի, կլիմայական գործոնի ն երքատվության ցուցանիշը: Բոնիտման սանդղակը կազմվում է յուրաքանչյուր գնահատման շրջանում առավել տարածված հողերի ենթատիպերի կտրվածքով, որոնք գտնվում են ռելիեֆի հարթ պայմաններում, ունեն հզոր հումուսային հորիզոն, միջին ն ծանր կավավազային մեխանիկական կազմ, զերծ են երրիության վրա ազդող հողի ացասական հատկություններից: Նման տարածքները դաշտային պայմաններում հայտնա երվում են ուղղակի հաշվառման եղանակով: Բոնիտման սանդղակ կազմելու ընթացքում յուրաքանչյուր գործոնի ն հատկության թվային ցուցանիշները ն դրանց հիման վրա հաշվարկված ալերը գրվում են աղյուսակի համապատասխան սյունակում: Այնուհետն կլիմայական առանձին գործոնների ալերը գումարվում են ն դուրս է երվում միջինը, իսկ հողի հատկությունների հիման վրա հաշվարկվում է դրանց միջին ալը ն գրանցվում աղյուսակի համապատասխան սյունակում: Յուրաքանչյուր խում (կլիմայական ն հողային) գործոնների միջին ալերը գումարվում են ն դուրս է երվում դրանց միջին ցուցանիշը: Այս ձնով ստացված ալերը համեմատվում են երքատվության տվյալների հիման վրա ստացված ալերի հետ, այնուհետն դուրս է երվում երեք խում գործոնների ( երքատվության, կլիմայական պայմանների ն հողի հատկությունների) գնահատման միջին ալը: Գնահատման առանձին շրջաններում տարածված հողատիպերի համար` երեք գործոնների հիման վրա միջին ալը դուրս երելուց հետո, կազմվում է հանրապետության ջրովի ն անջրդի վարելահողերի ոնիտման 100- ալային փակ սանդղակը: Հանրապետության ջրովի վարելահողերի ոնիտման սանդղակի համաձայն` առավելագույն` 100 ալ ստացել են Արարատյան հարթավայրի Մերձարաքսյան գնահատման շրջանի ոռոգելի մարգագետնային գորշ մնացորդային հողերը ն Ախուրյան-Սպիտակ գնահատման շրջանի մարգագետնա երվածքային հողերը, իսկ մյուս հողերը հարա երականորեն ստացել են դրանցից ցածր գնահատական: Անջրդի վարելահողերի ոնիտման սանդղակի համաձայն` 100 ալ ստացել են Վերին Ձորագետի գնահատման շրջանի տիպիկ սնահողերը, որոնք գտնըվում են ավարար խոնավացման գոտում, ունեն հողային արձր հատկություններ ն դրանց վրա մշակվող հացա ույսերի երքատվությունը արձր է: Բ 

Հանրապետության տարածքի գլխավոր հողատիպերի ն դրանց հիմնական հատկությունների գնահատման սանդղակները տրված էին աղյուսակ 9-ում: Այսպես` սնահողերը համարվում են հումուսով ապահովված, եթե դրա պարունակությունը հողի վերին շերտում կազմում է 6 7: Այդ դեպքում ոնիտման ալն ընդունվում է 100: Հումուսի միջին` 4 7 պարունակության դեպքում ոնիտման ալը կկազմի 67 (4:6ն100), իսկ սակավ (1,57) պարունակության դեպքում` 25 (1,5:6ն100): Նման ձնով հաշվարկվում են ոլոր գործոնների ն ցուցանիշների ալերը: Գնահատման սանդղակները կազմելուց հետո հաշվարկվում են յուրաքանչյուր հողի միավոր տարածության ն համայնքի ոլոր հողատեսքերի միջին կշռված ալերը` հետնյալ անաձնով` ԲընդՀԲհ1ն Տ1ԻԲհ2ն Տ2Ի. . .Բ ն Տ /Տընդ, որտեղ` Բընդ-ը գնահատման միջին կշռված ալն է, Բհ1,Բհ2,Բ -ը` հողի յուրաքանչյուր տեսակի ալը, Տ1,Տ2,Տ -ը` հողի յուրաքանչյուր տեսակի տարածությունը, հա, Տընդ-ը` համայնքի հողերի ընդհանուր տարածությունը: Հայաստանի հողային, երկրագործական, արտադրական պայմանների խիստ խայտա ղետությունը թույլ չի տալիս ստեղծել հողերի որակական գնահատման միասնական համակարգ: Այդ պատճառով հողերի ոնիտման սանդղակները կազմվում են ըստ առանձին տարածաշրջանների` գնահատման շրջանների, որտեղ խայտա ղետությունը համեմատա ար սահմանափակ է: Հողերի ոնիտումը կատարվում է ըստ հողակտորների, որոնք համարակալվում են հողօգտագործման քարտեզի վրա: Այդ նպատակով կազմվում է գնահատման տեղեկագիր (աղ. 16): Տեղեկագրի 1-ին սյունակում գրանցվում է հողամասի համարը, 2-ում` մշակման պայմանները, հաջորդում` գնահատման շրջանը, հողի հատկությունները: Հողի ելակետային ալի ն համապատասխան ուղղման գործակիցների ազմապատկման արդյունքում ստացված վերջնական ալը գրանցվում է տեղեկագրի համապատասխան սյունակում: Յուրաքանչյուր հողօգտագործման համար տեղեկագրի վերջում տրվում է ընդհանուր տարածությունն ու հողերի ոնիտման միջին ալը: Հողամասերին տրվում են գնահատման համապատասխան ալեր, որոնք հետագայում ամփոփվում են հինգ խմ երում հետնյալ կերպ. 1-ին խում ` 81-100 ալ, 2-րդ` 61-80, 3-րդ` 4160, 4-րդ` 21-40 ն 5-րդ` 20-ից ցածր:

Նման խմ ավորումը հիմք է ծառայում հողերի տնտեսական ն արժեքային գնահատման համար: Յուրաքանչյուր հողօգտագործման սահմանում ոլոր հողերի ոնիտման ալերը հաշվարկելուց հետո կազմվում է հողերի ոնիտման տեղեկագիր, որտեղ գրանցվում են սեփականատիրոջ անունն, ազգանունը, հողա աժնի համարը, տարածությունն ու գնահատման ալը (աղ. 17): Աղյուսակ 17 Հողօգտագործողների վարելահողերի ոնիտման տեղեկագիր Աշոցքի տարածաշրջան, գյուղ Գոգահովիտ

Հողասեփականատիրոջ ազգանունն ու անունը

Հողակտորի համարը

1. Պետրոսյան Կարապետ 2. Հովհաննիսյան Իշխան

16,45 19,36

Տարածությունը, Գնահատումը, հա հա/ ալ ջրովի անջդրի ջրովի անջրդի 0,5 2,0 1,0 2,5

Հողօգտագործողների ն հողասեփականատերերի առանձին հողաաժինների միջին ալը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով ` Բ Տ Բ Տ   Բ Տ ԲմիջՀ 1 1 2 2  , Տ1  Տ2    Տ որտեղ` Բմիջ-ը ոնիտման միջին ալն է, Բ1Բ1Բ -ն` գնահատվող հողերի ալերը, Տ1Տ1Տ -ն` գնահատվող հողերի տարածությունները: Հողերի ոնիտման աշխատանքներն ավարտելուց հետո կազմում են հողօգտագործման քարտեզ, ուր արտացոլվում են ոլոր հողասեփականատերերի համարները, հողերի տարածությունը, մեկ հեկտարի հաշվով ոնիտման միջին ալը, այլ ցուցանիշներ ն պայմանական նշաններ: Քարտեզին կից տրվում է համառոտ ացատրագիր:

15.6. ՀՈՂԵՐԻ ԽՄԲԱՎՈՐՈՒՄՆ ՈՒ ՏԵՂԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Հողերի խմ ավորման ընթացքում վերոհիշյալ հատկությունների ցուցանիշները` թվային քանակական արտահայտությամ , արտացոլվում են հողերի ոնիտման միջոցով: Այդ նպատակով մշակվում են յուրաքանչյուր գործոնի գնահատման սանդղակները ն ուղղման գործակիցները, դրանց հիման վրա կատարվում է առանձին հողամասերի ոնիտում, ապա` խմ ավորում: Հողերի ոնիտմանը հաջորդում է հողերի գնահատման խմ ավորումը, որը հողագիտական տեսակետից խոշորամասշտա հողային, երկրա ուսա անական ն այլ հետազոտությունների նյութերի տարածական արտահայտման հիմնական ձնն է: Խմ ավորումը հեշտացնում է հողերի կադաստրային գնահատման նյութերի հիման վրա կատարվող հաշ183

վարկները: Դրա միջոցով ացահայտվում են տար եր հողերի արդյունավետ օգտագործման համեմատական հնարավորությունները, ինչը նպաստում է ագրոտեխնիկական ն մելիորատիվ միջոցառումների ճիշտ կազմակերպմանն ու պարարտանյութերի արդյունավետ օգտագործմանը: Հողերն ըստ ագրոարտադրական խմ երի աժանելու հիմնական չափանիշներն են հողերի ծագումնա անական միատարրությունը, պրոֆիլի կազմի միանմանությունը (հատկապես` վերին հորիզոնների), հողառաջացնող մայրատեսակը, մեխանիկական կազմը, ջրային, օդային ն ջերմային ռեժիմները, սննդանյութերի պաշարը, ռելիեֆը, ուրվագծերի միատարրության աստիճանը, հողատարումը, քարքարոտությունն ու աղակալման աստիճանը: Այս ոլոր չափանիշների հիմքում հողակլիմայական գոտիականությունն է: Յուրաքանչյուր հողատեսքի համար առանձնացվում է հողագնահատման հինգ խում ` լավագույն, լավ, միջակ, միջակից ցածր ն վատ: Առաջին խմ ին են դասվում 81-100 ալ ունեցող հողերը, երկրորդին` 61-80, երրորդին` 41-60, չորրորդին` 21-40, հինգերորդին` 0-20: Հողերի գնահատման խմ երն առանձնացնելիս հաշվի են առնում հետնյալ սկզ ունքները: Եթե հողածածկը ն հողօգտագործումը խայտաըղետ չէ, ապա հողերի խմ երը տար երակվում են ըստ առանձին հողատեսքերի, իսկ եթե դրանց խայտա ղետության պայմանները արդ են` մասնատված հողատեսքերի խմ ավորումը կատարվում է խառը եղանակով: Այլ կերպ` հողերի գնահատման միննույն խմ ում ընդգրկվում են այնպիսի հողեր, որոնք արտադրական հատկություններով տար եր են, սակայն փոքր մակերեսի պատճառով դրանք հնարավոր չէ դասել առանձին խմ երի շարքերին: Հողերի խմ ավորման ընթացքում միննույն խմ ում միավորվում են այն հողերը, որոնք իրենց արտադրածագումնաանական հիմնական հատկություններով չեն տար երվում միմյանցից, ընդհանուր տարածությունը կազմում է տվյալ գոտու 70-757-ը, իսկ այլ հատկություններ ունեցող հողերը կազմում են 25-307: Ելնելով ՀՀ հողօգտագործման պայմաններից` վարելահողերի, ազմամյա տնկարկների, խոտհարքների, արոտավայրերի հողագնահատման խմ երը կազմվում են առանձին-առանձին: Գնահատման լավագույն խմ երի մեջ ընդգրկվում են արձր երրիություն ունեցող այն հողերը, որոնք հզոր են, ապահովված են սննդատարրերով, աչքի են ընկնում հումուսի ն կլանող կոմպլեքսում հիմքերի արձր քանակով: Հողի արդյունավետ խոնավությունը արձր է, այն ունի ծանր ն միջին կավավազային մեխանիկական կազմ: Այդ խմ ի հողերը սովորա ար կրազուրկ, չհողատարված, աղազուրկ են, հիմնականում առաջացել են հարթությունների վրա: Դրանք երրի են, ապահովում են տվյալ գոտում մշակվող գյուղատնտեսական ույսերի արձր երք, հետագա արելավման համար հատուկ ագրոտեխնիկական ն մելիորատիվ միջոցառումներ չեն պահանջում ն որակական գնահատման ընթացքում ստանում են 81-100 ալ:

Գնահատման լավ խմ երի մեջ են մտնում այն հողերը, որոնք նման են առաջին խմ ի հողերին, սակայն դրանց զիջում են ինչպես արտադրական, այնպես էլ գենետիկական որոշ հատկություներով: ՈՒստի համեմատա ար ցածր է դրանց երրիությունը, սահմանափակ են հողօգտագործման հնարավորությունները (գյուղատնտեսական այս կամ այն մշակա ույսի աճեցումը): Հողերի որակը արելավելու համար պահանջվում է կիրառել լրացուցիչ ագրոմելիորատիվ միջոցառումներ: Որակական գնահատման ժամանակ այդ հողերը ստանում են 61-80 ալ: Գնահատման միջակ խմ ին պատկանող հողերը նախորդ` առաջին ն երկրորդ խմ երից տար երվում են իրենց արդ ռելիեֆով, ավելի ցածր նական երրիությամ : Այդ խմ ի հողերում հումուսի, սննդանյութերի, ինչպես նան կլանված հիմքերի ն արդյունավետ խոնավության պաշարը ավարար է, սահմանափակ են գյուղատնտեսական մշակաույսերի ընտրության ն մշակման հնարավորությունները: Նման հողերն ունեն միջին հզորություն, թեթն ն միջին կավավազային մեխանիկական կազմ, աչքի են ընկնում մի շարք ացասական հատկություններով` թույլ հողատարմամ , ոչ խորքային ցեմենտացմամ , թույլ աղակալմամ ն այլն: Այդ խմ ի հողերը ձնավորվել են թույլ ն միջին թեքություն ունեցող լանջերի վրա, դրանց երրիության արձրացման համար պահանջվում են մի շարք լրացուցիչ, ոչ արդ ագրոտեխնիկական ն մելիորատիվ միջոցառումներ: Այս հողերը գնահատվում են 41-60 ալով: Գնահատման միջակից ցածր խմ ին պատկանող հողերը գտնվում են ան արենպաստ ռելիեֆային պայմաններում` տար եր թեքության լանջերի վրա: Տարածքը հաճախ մասնատված է ձորակացանցով, ինչը դժվարացնում է հողի արդյունավետ օգտագործումը: Հիշյալ հողերը սակավազոր են, ունեն ավազային, թեթն կավավազային մեխանիկական կազմ, թույլ կառուցվածք, հիմնականում քարքարոտ են, հանդես են գալիս խորքային ն մակերեսային ցեմենտացած շերտով, միջին հողատարմամ , թույլ աղակալմամ , աղքատ են սննդանյութերով, հումուսի պարունակությամ , կլանված հիմքերով, ունեն ան ավարար խոնավություն: Այդ պայմաններում գյուղատնտեսական մշակա ույսերի կազմն ու ընտրությունը զգալի չափով սահմանափակ է, երքատվությունը` շատ ցածր: Գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվության արձրացման համար պահանջվում է կիրառել ագրոտեխնիկական, մելիորատիվ, կուլտուր-տեխնիկական, հողատարման դեմ ուղղված հատուկ միջոցառումներ: Գնահատման ալը` 21-40: Գնահատման վատ խմ ին են պատկանում այն հողերը, որոնք տարածված են արդ ռելիեֆային գոտիներում: Դրանք են սակավազոր, որոշակի ստրուկտուրա չունեցող, ուժեղ քարքարոտ, միջին ն ուժեղ ցեմենտացած, գերխոնավ հողերը: Այդ հողերը շատ աղքատ են սննդանյութերով, հումուսով ն կլանված հիմքերով: Գյուղատնտեսական մշակաույսերի ընտրությունը չափազանց սահմանափակ է, մշակվում են միայն գարնանացան հացահատիկային ույսեր ն միամյա խոտա ույսեր,

որոնց երքատվությունը ցածր է: Տարածքի մասնատվածության ն լանջերի խիստ թեքության պատճառով գյուղատնտեսական աշխատանքների մեքենայացման հնարավորությունները խիստ սահմանափակ են: Նման հողերի երրիության արձրացման համար պահանջվում են հատուկ ագրոտեխնիկական, մի շարք արդ մելիորատիվ, հակաէրոզիոն ն մարգագետնամելիորատիվ միջոցառումներ: Այդ հողերին տրված է ամենացածր գնահատականը` 0-20 ալ: Հողերի խմ ավորման հիման վրա կազմվում են տար եր մասշտաի հողագնահատման քարտեզներ: Գյուղատնտեսական հողատեսքերի խմ երի հիման վրա որոշում են տնտեսական` արժեքային գնահատման ցուցանիշները: Հողերի որակական գնահատման աշխատանքներին զուգահեռ որոշվում են գյուղատնտեսական հողատեսքերի տեխնոլոգիական հատկությունները` ռելիեֆը, քարքարոտությունը, արձրությունը ծովի մակերնույթից, հողերի տեսակարար դիմադրությունը ն այլն: Հողամասերի ընդհանուր տեխնոլոգիական գործակիցը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով` ՏգՀԹն Քն Ծն ՏԴ, որտեղ` Տգ-ն տեխնոլոգիական միջին գործակիցն է, Ծ-ն` ծովի մակերեվույթից արձրության գործակիցը, Թ-ն` թեքության աստիճանը, Ք-ն` քարքարոտության աստիճանը, ՏԴ-ն` հողի տեսակարար դիմադրությունը: Այս եղանակով ստացված տեխնոլոգիական ցուցանիշները համեմատվում են էտալոնայինի հետ ն վերածվում ալերի կամ գործակիցների, որոնց միջոցով ուղղումներ են կատարվում հողերի ոնիտման ալի արժեքում: Հողերի գնահատման օ յեկտները նութագրվում են գյուղատնտեսական մթերքների իրացման տեղից ն նյութատեխնիկական մատակարարման ազաներից հեռավորության ցուցանիշներով: Այդ դեպքում որոշվում են եռների տեսակներն ու ծավալները, ճանապարհների խմ երի միջին կշռված ցուցանիշները` հետնյալ անաձնով` ՀՀ ԲԳ (Հ1ԻՀ2Դ2ԻՀ3Դ3):  ԲԳ, որտեղ` Հ-ն գնահատվող օ յեկտի միջին կշռված հեռավորությունն է, կմ, Բ-ն` իրացվող մթերքի ծավալը, 7, Գ-ն` միավոր մթերքի վերահաշվարկման գործակիցը, Հ1, Հ2, Հ3-ը` տեղափոխման հեռավորությունը, կմ, Դ2, Դ3-ը` 2-րդ ն 3-րդ դասի ճանապարհների վերահաշվարկման գործակիցն է առաջինի համեմատ: Այս ցուցանիշների հաշվարկումը հնարավորություն է տալիս գնահատման ընթացքում գյուղատնտեսական մթերքի տեղափոխման ծախսերի մեջ մտցնել համապատասխան ուղղումներ:

ՀՈՂԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

16.1. ՀՈՂԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Հողային կադաստրի համակարգում հողերի տնտեսական գնահատումը հողագնահատման այն եզրափակիչ փուլն է, որի ընթացքում որոշվում է հողերի արտադրողական ունակությունը` որպես անշարժ գույքի, շուկայական հարա երություններում շրջանառության օ յեկտի ն գյուղատնտեսական արտադրության գլխավոր արտադրամիջոցի (նկ.16): Հողի գնահատումը

Որպես աշխատանքի միջոց

Հողի ոնիտումը

Հողի գնահատումն ըստ երրիության (արտադրողականության) Հողի արժեքային գնահատումը

Որպես աշխատանքի առարկա Որպես անշարժ գույքի ն շուկայական շրջանառության օ յեկտ Հողի տեխնոլոգիական պայմանների գնահատումը Հողերի տեղադրվածության գնահատումը Երկրագործական աշխատանքների հարմարության գնահատումը

Հողի գնի որոշումը

Որպես արտադրության միջոց Հողի գնահատումն ըստ ծախսերի արդյունավետության Ըստ դիֆերենցիալ ռենտայի

Հողի գնահատումն ըստ մշակա ույսերի վրա կատարված ծախսերի

Նկ. 16. Հողերի գնահատման աղկացուցիչ մասերը:

Հողերի տնտեսական գնահատման հիմնական խնդիրը նրանում է, որպեսզի հողերի տար եր հատկությունների, գյուղատնտեսական արտադրության պայմանների ն արդյունքի ազմակողմանի հաշվառման միջոցով որոշվեն յուրաքանչյուր հողօգտագործման համար հողի գինն ու արտադրողական ունակությունը ն հիմնավորվեն գյուղատնտեսության մեջ հողերի արդյունավետ օգտագործման ու պահպանման միջոցառումները: Գյուղատնտեսության մեջ հողերի օգտագործումը, մի կողմից` ապահովում է գյուղատնտեսական մթերքների որոշակի ծավալների արտադրություն, մյուս կողմից` աշխատանքի ն արտադրության միջոցների ներդրման որոշակի արդյունավետություն: Հողի ոնիտումն ու տնտեսական գնահատումը դիտվում են որպես հողի արտադրողական ունակությունը որոշելու միասնական գործընթաց, քանի որ հողի նական ն ձեռք երովի հատկությունները, տեխնոլոգիական պայմանները, տեղադրվածությունն ու ներդրումների ծավալը միաժամանակ ն փոխկապակցված են ազդում հողագործության արդյունավետ վարման վրա: Ինչպես նշվեց նախորդ գլխում, ոնիտումը հողերի որակական համեմատական գնահատումն է, դրանց խմ ավորումն ըստ ախտորոշիչ հատկանիշների, որոնք ագրոտեխնիկայի ն երկրագործության համադրելի մակարդակներում ազդում են գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվության վրա: Բոնիտման ընթացքում ապահովվում է տնտեսական գնահատման ենթակա հողերի հիմնավորված խմ ավորում: Տնտեսական գնահատումը նութագրում է հողի` որպես արտադրության միջոցի արտադրողական ունակությունը` օգտագործելով նական ն արժեքային ցուցանիշները: Այստեղից էլ խում են հողերի տնտեսական գնահատման երկու հիմնական ուղղությունները. առաջինը` գնահատել հողի արտադրողական ունակությունը, երկրորդը` որոշել արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը: Հողերի տնտեսական գնահատման չափանիշներն են արտադրանքի ելքը միավոր տարածության հաշվով ն ծախսերի արդյունավետությունը: Հողերի տնտեսական գնահատման նյութերն օգտագործվում են` հողի հարկի, վարձավճարի ն նորմատիվային գնի որոշման, հողի շուկայի կայացման ն զարգացման, հողի փոխհատուցման չափերի հաստատման, հողամասերի տրամադրման ն օտարման գործողությունների կատարման, հողի մոնիտորինգի անցկացման, հողասեփականատերերի, հողօգտագործողների ն վարձակալների տնտեսական գործունեության ապահովման, պետական, մարզային, համայնքային ն մասնավոր սեփականության հողային հարա երությունների կարգավորման, ղեկավարման ն այլ խնդիրներ լուծելու համար:

Հողերի կադաստրային գնահատման սկզ ունքները հետնյալն են`  գնահատվող հողերը դիտվում են որպես անշարժ գույք, շուկայական հարա երություններում գույքային շրջանառության օ յեկտ,  հողերի գնահատման ընթացքում հաշվի են առնվում վարելահողերի, ազմամյա տնկարկների, խոտհարքների ն արոտավայրերի հիմնական որակական հատկությունները` ոնիտման ցուցանիշները,  վարելահողերի ն ազմամյա տնկարկների գնահատումը կատարվում է հողագնահատման շրջանի տնտեսական ցուցանիշների, իսկ խոտհարքներինն ու արոտավայրերինը` նական գոտիների միջին ելակետային տվյալների հիման վրա,  գնահատումը կատարվում է ոլոր հողատեսքերի ն հողակտորների կտրվածքով` անկախ սեփականության ն օգտագործման ձներից,  գնահատման տվյալները պետք է լինեն հուսալի, հավաստի, համալիր ն ստացվեն միասնական մեթոդիկայով,  պետք է հաշվի առնվի գնահատման տվյալների պետական նշանակությունն ու մատչելիությունը,  գնահատման արդյունքները պարտադիր են հողօգտագործող ոլոր սու յեկտների համար ն այլն:

16.2. ՀՈՂԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

Գյուղատնտեսական մթերքի արտադրության ծավալները որոշվում են նեղեն ն արժեքային ցուցանիշներով` համախառն արտադրանքի արժեքով (իրացման կամ շուկայական գներով): Հողերի տնտեսական գնահատման ցուցանիշներն են գյուղատընտեսական մշակա ույսերի երքատվությունը, համախառն արտադրանքի արժեքը, ծախսերի հատուցման գործակիցը, արտադրության գինը, զուտ եկամուտը, դիֆերենցիալ ռենտան: Հողերի տնտեսական գնահատման ցուցանիշները հաշվարկելու համար անհրաժեշտ է ունենալ մշակա ույսերի ցանքատարածությունների, երքատվության, խոտհարքների ն արոտների արդյունավետության, ինչպես նան արտադրության վրա կատարվող ծախսերի փաստացի միջին տվյալներն` ըստ գնահատման շրջանների ն հողախմ երի: Արդի պայմաններում, գյուղացիական մանր տնտեսություններում հաշվապահական հաշվառման ացակայության պատճառով, այդ նյութերը հավաքագրվում են գյուղացիական տնտեսութուններում, ձեռնարկություններում ն համայնքներում` տնտեսական մոնիտորինգի անցկացման մեթոդիկայով:

Համախառն արտադրանքի արժեքը գնահատելու ժամանակ հաշվի է առնվում մշակա ույսերի ցանքատարածությունների կառուցվածքը: Այն որոշվում է վիճակագրական ն մոնիթորինգի տվյալների հիման վրա: Համախառն արտադրանքի գնահատման համար օգտագործվում են ինչպես համադրելի, այնպես էլ շուկայական միջին գները: Բազիսային համախառն արտադրանքի որոշման անաձնն է`

ՀԱ   Բ  Կգ Գ , որտեղ` ՀԱ-ն մեկ հեկտարից ստացվող համախառն արտադրանքի ելքն է, դրամ/հա,  Բ -ն` մշակա ույսերի ելակետային երքատվությունը, ց/հա, Կգ-ն` առանձին մշակա ույսերի տարածությունների տեսակարար կշռի գործակիցն ընդհանուր տարածությունում (1007Հ1,0), Գ-ն` միավոր արտադրանքի իրացման կամ շուկայական գինը, դրամ/ց: Հողի գնահատման տնտեսական արդյունավետությունը որոշվում է միավոր տարածության հաշվով կատարված ծախսերի հատուցման մակարդակով (շահութա երություն): Ծախսերի հատուցման ելակետային ցուցանիշը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով`

ԾՀՀՀԱ:Ծ,

որտեղ` ԾՀ-ն ծախսերի հատուցման ելակետային ցուցանիշն է, դրամ/հա, ՀԱ-ն` համախառն արտադրանքը, դրամ/հա, Ծ-ն` արտադրության ազիսային ծախսերը, դրամ/հա: Հողերը գնահատվում են նան դիֆերենցիալ ռենտայի գումարով` ըստ հետնյալ անաձնի` Դռ ՀՀԱ - Ծն 1,07, որտեղ` Դռ-ն դիֆերենցիալ ռենտան է, դրամ/հա, ՀԱ-ն` համախառն արտադրանքը, դրամ/հա, Ծ-ն` արտադրության ազիսային ծախսերը, դրամ/հա, 1,07-ն` ծախսերի նկատմամ շահութա երության նվազագույն գործակիցը: Հողային ռենտան գոյանում է լավ, լավագույն հողերի ն միջին ու ցածր խմ ի վատ որակի հողերի նական երրիության տար երությունից, ն որպես համեմատության չափանիշ ընդունվում է ցածր կամ վատ հողի երրիությունը (դիֆերենցիալ ռենտա I): Սակայն հայտնի է, որ հավելյալ երքը կամ եկամուտը կապված է նան միննույն հողի վրա կատարվող լրացուցիչ աշխատանքային ն նյութական ներդրումների հետ: Այդ գործոնի հիման վրա առաջանում է դիֆերենցիալ ռենտա II-ը: Այսպիսով` հողային ռենտան` որպես լրացուցիչ եկամուտ, մի դեպքում ստացվում է գյուղատնտեսության էքստենսիվ զարգացման պայմաններում, դառնալով երրի ն շուկային մոտ գտնվող հողերից իրացվող լրացուցիչ եկա190

մուտ, իսկ երկրորդ դեպքում` գյուղատնտեսության ինտենսիվ զարգացման շնորհիվ այն հանդես է գալիս որպես լրացուցիչ կապիտալ ներդրումների արդյունք: Այստեղից հետնում է, որ ռենտան պայմանավորված է ինչպես նական, այնպես էլ տնտեսական գործոններով: Դիֆերենցիալ ռենտան որոշվում է նան հետնյալ անաձնով` ՌդֆՀ(ՀԱ - Ծն 1,07)ԻՌտեխԻՌտեղ, որտեղ` Ռդֆ-ն դիֆերենցիալ ռենտան է, ՀԱ-ն` համախառն արտադրանքը, դրամ/հա, Ծ-ն` արտադրության ազիսային ծախսերը, դրամ/հա, 1,07-ը` ծախսերի նկատմամ շահութա երության նվազագույն գործակիցը, ՀԱ-Ծն 1,07-ը` ռենտայի գումարն` ըստ երրիության, դրամ/հա, Ռտեխ-ը տեխնոլոգիական գործակցով պայմանավորված ռենտան, դրամ/հա, Ռտեղ-ը` հողերի տեղադրվածությամ պայմանավորված ռենտան, դրամ/հա: Հողերի գնահատման ընթացքում (միասնական ձնով) կազմվում են գնահատման տեղեկագրեր, հողագնահատման քարտեզներ, որոնք հաշվարկային հիմք են ծառայում գործնական տար եր հարցերի լուծման` արտադրության վերլուծության, հողերի արդյունավետ օգտագործման, հողաշինարարական նախագծերի մշակման, նության ն շրջակա միջավայրի պահպանության, շուկայական տնտեսության պայմաններում հողի հարկի, վարձավճարի, գրավի, սերվիտուտի նորմատիվների մշակման ն հողային այլ հարա երությունների կարգավորման գործում:

16.3. ՀՈՂԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ ՀԱՋՈՐԴԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հողերի գնահատման ընթացքում կատարվում են հետնյալ նույթի աշխատանքներ`  նախապատրաստական,  հողագնահատման շրջանացում,  դաշտային հետազոտություններ,  հողերի ոնիտում,  հողերի ագրոարտադրական (գնահատման) խմ ավորում,  ազիսային երքատվության ն ծախսերի հաշվարկում` գնահատման սանդղակներ կազմելու նպատակով,  գնահատման ցուցանիշների հաշվարկում ն գնահատման սանդղակների կազմում,  հողերի գնահատում,  գնահատման նյութերի պատրաստում, քննարկում ն հաստատում,  հողագնահատման փաստաթղթերի պատրաստում ն հանձնում:

Հողերի գնահատման համար անհրաժեշտ ելակետային տեղեկատվությունը հավաքվում է լա որատոր (նախապատրաստական) ն դաշտային աշխատանքների ընթացքում: Նախապատրաստական փուլում հավաքվում ն խմ ավորվում են հետնյալ նյութերը` - վերջին հինգ տարիներին համայնքներում օգտագործվող հողատեսքերի կառուցվածքը, - ագրոկլիմայական ցուցանիշները, - հողերի կարգա անական ցուցակը, ոնիտման ն հողերի խմ ավորման նյութերը, - հողերի օգտագործման տեխնոլոգիական պայմաններին վերաերող տվյալները, - հողերի տեղադրվածությանը վերա երող նյութերը, ազմամյա տնկարկների տեսակային ն տարիքային կազմին վերա երող ցուցանիշները, - խոտհարքների ն արոտների արտադրողականությանը վերա երող տվյալները, - գյուղատնտեսական մշակա ույսերի ցանքատարածության ն երքատվության ցուցանիշները, - արտադրության վրա կատարված ծախսերը, - հանքային ն օրգանական պարարտանյութերի օգտագործմանը վերա երող տվյալները, - գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում, սորտափորձարկման տնտեսություններում, փորձակայաններում ն գիտահետազոտական հիմնարկներում դաշտային աշխատանքներ կատարելու նպատակով ծախսերի ն երքի ուղղակի հաշվառմանը վերա երող տվյալները, - նախկինում կատարված հողագնահատման աշխատանքների նյութերը: Դաշտային հետազոտությունները կատարվում են գոյություն ունեցող հողագիտական, երկրա ուսա անական ն այլ նյութերի հիման վրա: Դաշտային հետազոտությունների ընթացքում պարզվում է այդ նյութերի պիտանիությունը հողագնահատման աշխատանքներում, հավաքվում են լրացուցիչ տվյալներ` հողօգտագործման ն սեփականության տար եր մակարդակներում հողերի գնահատման լիարժեք, ստույգ ն համադրելի ցուցանիշներ ստանալու համար: Եթե գոյություն ունեցող հետազոտական նյութերը չեն ավարարում հողերի գնահատման պահանջներին, ապա կատարվում է դաշտային հետազոտական լրացուցիչ աշխատանք, առանց որի չի կարող իրականացվել տվյալ տարածքի հողագնահատումը:

Հողագնահատման շրջանացումը սերտորեն կապված է տարածքի նագյուղատնտեսական շրջանացման հետ: Հանրապետության հողագնահատման (կադաստրային) շրջանացումը կատարում են նագյուղատնտեսական շրջանացման ընդհանուր սխեմայի հիման վրա` հաշվի առնելով տվյալ տարածքի հողային, կլիմայական, տեխնոլոգիական ն տնտեսական պայմանները: Գնահատման նպատակով ընդհանուր սխեմայում առանձնացվում են նական օկրուգներն ու հողագնահատման շրջանները: Դրանց առանձնացման պայմաններն ու համառոտ նութագիրը, ինչպես նան հողերի արտադրական խմ ավորումն ուսումնասիրվել են նախորդ գլխում: Հողի տեսակների ն տարատեսակների խմ ավորման հիմնական ցուցանիշներն են. 1. Պատկանելությունը նույն հողակլիմայական գոտուն, ծագումնա անական նմանությունը, այդ թվում`  հողային կտրվածքների ձնա անական կառուցվածքը (հատկապես` հողի վերին հորիզոնների),  հողի հիմնական ֆիզիկական հատկությունները, ջրային, օդային ն ջերմային ռեժիմները,  հողի ֆիզիկաքիմիական, քիմիական հատկությունները, սննդատարրերի պարունակությունը ն պաշարները նութագրող ցուցանիշները: 2. Տարածքի ռելիեֆը: 3. Հողամասերի կառուցվածքի նմանությունը, չափերը, ձնը ն այլն: 4. Այն ֆիզիկաքիմիական ն քիմիական հատկությունների միատիպությունն ու միաչափությունը, որոնք էապես ազդում են հողի երրիության վրա ն արդացնում դրա օգտագործումը (աղակալում, հողատարում, քարքարոտություն ն այլն), ինչպես նան պահանջվող արելավման միջոցառումների նույթը: Գնահատման նպատակով հողերի խմ ավորման ընթացքում առաջին հերթին հաշվի են առնվում հողերի տեսակների ն տարատեսակների այն հատկությունները, որոնք ազդում են որակի վրա ն ժամանակի ընթացքում քիչ են փոփոխվում: Ոռոգելի հողերի գնահատման ն խմ ավորման ընթացքում հաշվի են առնվում նան`  տարածքների ոռոգելիության ժամանակը` վաղեմի ոռոգելի, նոր ոռոգելի ն իրացված,  ջրապահովվածությունը: Վաղեմի ոռոգելի հողերը սովորա ար նութագրվում են հետնյալ հատկանիշներով`  հողամասերը զուրկ են ջրալույծ աղերից,  հողամասերն ունեն հարթ ռելիեֆ,

 հողի կտրվածքում գոյություն ունի որոշակի հզորության ագրոիռիգացիոն նստվածք,  հողային կտրվածքն ունի միատարր կազմ ն սննդատարրերի հավասարաչափ աշխվածություն: Նոր ոռոգելի հողերում փոփոխությունները շատ չեն: Փոփոխության է ենթարկվում հիմնականում հողի վերին` 30 սմ շերտը: Վարելաշերտը միատարր է, ռելիեֆը` սակավ հարթեցված: Իրացված հողերի շարքին են դասվում այն հողատեսքերը, որոնք ինտենսիվ գյուղատնտեսական օգտագործման մեջ են մտել ոչ ավել, քան տասը տարում: Դրանք շատ քիչ են տար երվում այն հողերից, որոնցից առաջացել են (խոտհարք, արոտ): Ռելիեֆը հարթ չէ: Հողերի խմ ավորման ընթացքում, անհրաժեշտ հավաստի տվյալների ացակայության կամ ան ավարար լինելու դեպքում, կատարվում են լրացուցիչ տվյալների հավաքում ն դաշտային հետազոտություններ: Հողերի գնահատումը հիմնվում է գնահատման շրջանի տնտեսությունում փաստացի երքատվության ն կատարված ծախսերի վերա երյալ զանգվածային տվյալների վերլուծության վրա: Այդ տվյալները ենթարկվում են վիճակագրական մշակման` ըստ գնահատվող հողերի ագրոարտադրական խմ երի ազիսային երքն ու ծախսերը որոշելու նպատակով: Բերքատվության ն ծախսերի ելակետային ցուցանիշների մեծություններ են ընդունվում դրանց միջին վիճակագրական ցուցանիշները: Բազիսային երքատվության ն ծախսերի հաշվառման համար ընտրվում են տիպիկ ( նութագրական) տնտեսությունների հողերի մեկ, երկու ն ավելի թվով գնահատման խմ եր: Ընտրված տնտեսությունները պետք է միատեսակ լինեն արտադրության ինտենսիվացման մակարդակով կամ տար երությունը միջին մեծությունից չպետք է շեղվի 15-20 7: Ինտենսիվացման մակարդակը որոշվում է գնահատվող հողերի արտադրողականության վրա ազդող հիմնական գործոններով` մեկ հեկտարի հաշվով: Տվյալ խմ ի տնտեսությունների համար ազիսային երքատվությունն ու ծախսերը որոշվում են հետնյալ անաձնով`

Բ 

հ

,

որտեղ` Բ -ը երքատվության որոնելի ելակետային մեծությունն է, ց/հա,  հ -ը` տնտեսություններում երքատվության գումարային մեծութ -ը` տնտեսությունների թիվը: Եր գնահատման խմ երից յուրաքանչյուրի տեսակարար կշիռը տվյալ հողատեսքի ընդհանուր տարածությունում 757-ից պակաս է, ելակետային երքատվությունը (ծախսերը) որոշում են երքատվության ն

հողի որակի միջն գոյություն ունեցող կապի կոռելյացիոն մոդելի օգնությամ ` ազմանդամ ռեգրեսիայի գծային հավասարումով` ՄՀՅ1 1Ի Յ2 2Ի...Ի Յ , որտեղ` Մ-ը երքատվությունն է (համախառն արտադրանքի արժեքը), ց/հա, -ը` գնահատվող խմ ի տեսակարար կշիռը տվյալ հողատեսքի ընդհանուր տարածությունում, Յ -ը` երքատվության փոփոխման որոնելի գործակիցը` հողի տեսակարար կշռի 1 7-ով փոփոխման դեպքում: Այդ հաշվարկներում հողօգտագործողների նվազագույն թիվը պետք է լինի 30-ից արձր: Ծախսերի ելակետային մեծություն է ընդունվում հողերի տվյալ գնահատման շրջանում ագրոտեխնիկայի կիրառման միջին ծախսերը, որտեղ ուղղումներ են կատարվում հողերի տեխնոլոգիական պայմաններին համապատասխանող գործակիցների օգնությամ : Վերջիններս հաշվարկվում են առանձին հողամասերի ռելիեֆի, քարքարոտության, ծովի մակերնույթից արձրության, հողի տեսակարար դիմադրության ն այլ ցուցանիշների գործակիցների արտադրյալով` հետնյալ անաձնի օգնությամ ` Տ գ Հ Թ  Ք  Ծ  Տդ , որտեղ` Տգ-ն միջին տեխնոլոգիական գործակիցն է, Թ-ն` թեքության աստիճանի գործակիցը, Ք-ն` քարքարոտության աստիճանի գործակիցը, Ծ-ն` ծովի մակերնույթից արձրության գործակիցը, Տդ-ն` հողի տեսակարար դիմադրության գործակիցը: Բնական կերահանդակների արտադրողականությունն` ըստ գնահատման խմ երի, հաշվարկվում է կերային միավորներով: Ծախսերը հաշվարկվում են արտադրանքի ինքնարժեքի հաշվառման ընդունված մեթոդներով: Բազմամյա տնկարկների հողերի գնահատումը կատարվում է վարելահողերի համար նույն գնահատման խմ երով, այն տար երությամ , որ գնահատումը կատարվում է ըստ տնկարկների տեսակների, սորտերի ն տարիքային առանձնահատկությունների: Արտադրական ունակությունները համադրելու նպատակով հողերը գնահատվում են ինչպես ացարձակ, այնպես էլ հարա երական մեծություններով ( ալերով): Գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվությունն ընդունվում է որպես հողերի տնտեսական գնահատման ցուցանիշ` ըստ առանձին մշակա ույսերի մշակման արդյունավետության: Ընդհանուր գնահատման ցուցանիշներն են միավոր տարածությունից ստացված ոլոր մշակա ույսերի համախառն արտադրանքը ն դրանց արդյունավետությունը:

Ստացված գնահատման ցուցանիշներն ամփոփվում են գնահատման տեղեկագրերում (սանդղակներում), որոնք կազմվում են գնահատման ոլոր շրջանների, մարզերի ն ամ ողջ հանրապետության համար` ըստ գնահատման խմ երի:

16.4. ՀՈՂԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՍԱՆԴՂԱԿՆԵՐԻ ՄՇԱԿՈՒՄԸ

Գնահատման սանդղակները գնահատման ելակետային ցուցանիշների այն համակարգն է, որը մշակվում է գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման համադրելի մակարդակում հողերի որակը համեմատելու նպատակով: Գնահատման սանդղակները կազմվում են յուրաքանչյուր գնահատման շրջանի համար` ացարձակ ն հարա երական ցուցանիշներով: Հարա երական ցուցանիշներն արտահայտվում են ալերով: Գնահատման առավելագույն ցուցանիշ է ընդունվում 100 ալը: Մյուս հողախմ երի գնահատման ալերը հաշվարկելու համար նախ` դուրս է երվում տվյալ սանդղակի մեկ ալի արժեքը (էտալոնային հողախմ ի ցուցանիշը` աժանած 100-ի), ապա` գնահատվող հողախմ երի ցուցանիշները աժանվում են մեկ ալի արժեքի վրա հետնյալ անաձնով` Ց1 100 , Ցէ որտեղ` Բ-ն հողամասի որոնելի ալն է, Ց1-ը` այդ հողամասի փաստացի ցուցանիշը, Ցէ-ն` էտալոնային ցուցանիշը: Օրինակ` ջրովի վարելահողերի մեկ հեկտարի հաշվով համախառն արտադրանքի ելքի առավելագույն ցուցանիշ ստացվել է Մերձարաքսյան գնահատման շրջանի առաջին խմ ի հողերում` 1094 հազ. դրամ, իսկ Կոտայք-Թալին շրջանի գնահատման առաջին խմ ի ջրովի հողերում` 240 հազ. դրամ: Մերձարաքսյան գնահատման շրջանի առաջին խում ը կստանա 100 ալ, մեկ ալի արժեքը 10,9 հազ. դրամ է (1094 հազ.:100), իսկ Կոտայք-Թալին շրջանի գնահատման առաջին խում ը կստանա 22 ալ (աղ. 18, 19): Բոլոր հողատեսքերի տնտեսական գնահատման սանդղակները մշակելուց հետո հաշվարկվում են հողերի համեմատական գնահատման սանդղակները: Դրանց մշակման սկզ ունքները նույնն են, այն տար երությամ , որ այստեղ որպես միասնական ընդհանուր չափանիշ ընդունվում է առավելագույն ցուցանիշ ունեցող հողամասի գնահատականը (որպես կանոն, հանրապետությունում այն կարող է լինել ջրովի վարելահողերի կամ խաղողի այգիների գնահատման սանդղակի չափանիշը): Բ

Աղյուսակ 18 Ջրովի վարելահողերի ընդհանուր գնահատման սանդղակ 1 ալի արժեքը. ՀԱ` 10,94, Ծ` 6,15, ԶԵ` 4,79, ՀՌ` 4,07 հազ.դր/հա

ԿոտայքԹալին

Սնան

0,4

ալ

615 100 502 82 414 67 331 54 96 16 172 28 150 24 131 21 102 17 64 10 304 49 258 42 212 34 156 25

Հողային ռենտա, ՀՌ արժեք

արժեք

ալ

ալ

արժեք

Մերձարաքսյան

1094 100 856 78 617 56 414 38 113 10 240 22 194 18 156 14 115 11 473 43 386 35 289 26 194 18

Զուտ եկամուտ, ԶԵ

ալ

արժեք

Գնահատման շրջանը

Հողի գնահատման խմ երը

Հ/Հ

Համախառն Ծախսեր, արտադԾ րանք, ՀԱ

407 100 301 74 173 43 71 17 58 14 144 35 109 27 65 16 1,7 -

Բացի գնահատման ցուցանիշներից` սանդղակներում տրվում են ալի արժեքը ն արտադրության ինտենսիվության մակարդակի ցուցանիշները: Հողերի գնահատման առաջնային միավորներն են առանձին մշակվող վարելահողերի հողամասերը, ազմամյա տնկարկների տեղամասերը, նական կերահանդակների խոտհարքներն ու արոտները: Գնահատման ալերը հաշվարկվում են տվյալ հողամասում ընդգրկված գնահատման խմ երի հարա երական ցուցանիշների միջին կշռված ալերով: Համայնքի հողերի գնահատման ցուցանիշները միավորվում են ըստ տնտեսությունների, դրանց ստորա աժանումների, առանձին մշակա ույսերի ցանքաշրջանառությունների` հետնյալ անաձնով` Բ Տ    Բ  Տ , Բմ  1 1 Տ1    Տ

որտեղ` Բ-ն տվյալ մշակա ույսին վերա երող հողասեփականության, հողօգտագործման միջին կշռված ալն է, Բ -ը` հողամասի գնահատման ալը (տվյալ մշակա ույսի կամ տնկարկի տեսակի), Տ -ը` դաշտերի մակերեսը, որտեղ մշակվում է տվյալ ույսը կամ տնկարկը: Աղյուսակ 19 Վարելահողերի ընդհանուր գնահատման սանդղակ

1. Ջրովի

արժեք

ալ

արժեք

ալ

արժեք

ալ

արժեք

ալ

I II III I7 Ախուրյան- I Սպիտակ II III I7 Աշոցք I II III I7 ԱպարանI Հրազդան II III I7

ալ

ԿոտայքԹալին

Համախառն Ծախսեր, Զուտ Ծախսերի Հողային արտադԾ եկամուտ, հատուռենտա, րանք, ՀԱ ԶԵ ցում, ԾՀ ՀՌ արժեք

Գնահատման շրջանը

Հողի գնահատման խմ երը

1 ալի արժեքը ՀԱ` 10,94, Ծ` 6,15, ԶԵ` 4,79, ԾՀ` 0,018 ՀՌ` 4,07, հազ. դրամ/հա

0.2 -

1,4 1,3 1,2 1,1 1,5 1,4 1,3 1,2 1,1 1,5 1,4 1,3 1,1 1,6 1,5 1,3 1,2

0,85 -

-

Արտադրության ինտենսիվացման մակարդակի առումով համայնքի հողերի գնահատման ցուցանիշներում կատարվում են համապատաս198

խան ուղղումներ: Տնտեսությունների տեղադրվածությանը վերա երող ուղղումները ներառվում են հողերի ընդհանուր տնտեսական գնահատման ցուցանիշներում` ըստ ծախսերի հատուցման ն դիֆերենցիալ եկամտի: ՈՒղղման գործակիցներն օգտագործում են` որոշակի խում արտադրանքի քանակի, տեղափոխման հեռավորության ն ճանապարհների արդության հետ կապված լրացուցիչ ծախսերի որոշման համար` կիրառելով հետնյալ անաձնը` ԳտեղՀԳ եռ.ԻԳճանԻԳհեռ, որտեղ` Գտեղ-ը տեղադրվածության գործակիցն է, Գ եռ.-ը` եռնատեղափոխման գործակիցը, Գճան-ը` ճանապարհների արդության դասի գործակիցը, Գհեռ-ը` հեռավորության գործակիցը: Հողերի գնահատման սանդղակների ն ուղղման գործակիցների մշակմամ ավարտվում է հողերի գնահատման աշխատանքների առաջին փուլը` հանրապետության հողագնահատման շրջանների հողատեսքերի ու գնահատման խմ երի կտրվածքով: Հողերի գնահատման փաստաթղթերը լինում են հաշվարկանորմատիվային ն արդյունքային: Հաշվարկանորմատիվային փաստաթղթերն են` - գնահատման ցուցանիշների սանդղակներն` ըստ հողերի ագրոարտադրական խմ երի, - գործակիցների աղյուսակները, որոնց միջոցով կատարվում են համապատասխան ուղղումներ: Հողերի գնահատման արդյունքային փաստաթղթերն են` - առանձին հողամասերի հողօգտագործողների, արտադրական տեղամասերի ն համայնքների հողերի գնահատման տեղեկագրերը (աղ. 20, 21), - հողագնահատման քարտեզները, որոնք ընդգրկում են հողագնահատման խմ երի սահմանները ն առանձին հողամասերի հողերի գնահատման արդյունքները: Հողագնահատման տեղեկագրերից ն կադաստրային քարտեզներից կազմվում է ացատրագիր, որը ներառում է գնահատվող օ յեկտի նակլիմայական ն տնտեսական պայմանները, տնտեսական մակարդակը, ելակետային տեղեկատվության վիճակը, տարածքի գնահատման առանձնահատկությունները, գնահատման արդյունքների կիրառման հնարավորությունները: Սեփականատերերին ն հողօգտագործողներին տրվում է հողերի գնահատման տեղեկագիր ն հողագնահատման քարտեզ: Հողերի գնահատման արդյունքները քննարկվում ն հաստատվում են հողերի գնահատման հանրապետական հանձնաժողովի կողմից: Հողերի գնահատման նյութերի քննարկմանը հրավիրվում են համապատասխան մարզի (տարածաշրջանի) ներկայացուցիչները:

Հողերի գնահատման վերա երյալ դիտողությունները հանձնաժողովն ընդունում է նիստից հետո մեկ ամսվա ընթացքում: Դիտողությունները պետք է լինեն հիմնավորված ն հաստատված անհրաժեշտ հաշվարկներով: Հանձնաժողովը ստուգում է դրանք ն ընդունում վերջնական որոշում: Աղյուսակ 20 Շիրակի մարզի համայնքների ջրովի վարելահողերի ընդհանուր գնահատման տեղեկագիր 1 ալի արժեքը. ՀԱ` 10,94, Ծ` 6,15, ԶԵ` 4,79, ՀՌ` 4,07 հազ. դրամ/հա

Հ/Հ

Գնահատման շրջանը

Տարածությունը, հա

արժեք

ալ

արժեք

ալ

արժեք

ալ

արժեք

ալ

Համախա- Ծախսեր, Զուտ Հողային ռըն արտադԾ եկամուտ, ռենտա, րանք, ՀԱ ԶԵ ՀՌ

Մարալիկ Ազատան Ախուրիկ Արնիկ Բայանդուր Բենիամին Երազգավորս Կապս Կառնուտ Կրաշեն Հայկավան Հառիճ Հացիկ Մայիսյան Մարմարաշեն Ծահրամա երդ Քեթի

120,8 2144,5 41,4 624,3 155,0 141,4 36,8 195,2 517,7 17,9 401,1 20,0 608,1 524,9 538,8 392,3 242,4

16363,4

Ընդամենը

Աղյուսակ 21 Արարատի մարզի Նարեկ համայնքի գյուղատնտեսական հողատեսքերի համեմատական գնահատման տեղեկագիր (ըստ համախառն արտադրանքի արժեքի)

Տարածությունը, հա

արժեք

ալ

Կիսաանապատային

Հողագնահատման խում ը

30,3 159,8 253,0 443,1 72,5 515,6 4,5 26,1 30,6 1,5 4,2 5,7 11,9 105,9 117,8

154,1

115,0

784,7

ընդամենը անջրդի ընդ. վարելահող

խաղող

Վարելահող

ջրովի

Բնական կերահանդակ

Համախառն արտադրանքը

Հողատեսքը

Բազմամյա տնկարկներ

ՈՒրց-Կոտայք-Շամիրամ

Հ/հ

Հողագնահատման շրջանը

1 ալի արժեքը. ՀԱ` 10,94 հազ. դրամ/հա

ընդամենը հնդավոր

ընդամենը կորիզավոր

ընդամենը ընդ. ազմամյա տնկարկներ արոտ

Ընդ. գյուղատնտեսական հողատեսք

Հողերի գնահատման նյութերի արդիականությունն ապահովելու նպատակով դրանք թարմացվում են հաստատված ժամկետներում` հինգ տարին մեկ անգամ:

16.5. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀՈՂԱՏԵՍՔԵՐԻ

ՆԵՐՀԱՄԱՅՆՔԱՅԻՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Հողերի ներհամայնքային գնահատումն ու հանրապետության հողերի գնահատումը պետական հողային կադաստրի վարման միննույն գործընթացի տար եր փուլերն են: Առաջին փուլում, ըստ տարածքի հողագնահատման շրջանների ն հողատեսքերի, գնահատման խմ երի, մշակվում են գնահատման սանդղակներ ն գործակիցներ: Դրանց հիման վրա երկրորդ փուլում կատարվում է յուրաքանչյուր հողամասի, հողակտորի, տեղամասի ն համայնքի հողերի գնահատում, որը ներառում է`  հողերի գնահատմանը վերա երող տեղեկատվության վիճակագրական մշակում,  հողերի ոնիտում ն խմ ավորում,  յուրաքանչյուր գնահատվող հողամասի (հողակտորի) նախնական ծախսերի գնահատում (հաշվի առնելով տեխնոլոգիական պայմանները),  համայնքի (տնտեսության) գյուղատնտեսական հողատեսքերի (վարելահող, ազմամյա տնկարկ, խոտհարք, արոտ) տնտեսական գնահատում,  համայնքի (տնտեսության) հողերի ընդհանուր գնահատում: Հողերի ներհամայնքային գնահատման օ յեկտն են դաշտերը, վարելահողերի աշխատանքային հատվածները, արոտների կան խոտհարքների ցանքաշրջանառությունները, ազմամյա տնկարկների հատվածները, նական կերահանդակների առանձին ուրվագծերը կամ զանգվածները: Գնահատումն իրականացվում է ինչպես առանձին հողամասերի, այնպես էլ ամ ողջ համայնքի հողերի համար: Գնահատման օ յեկտը հաստատվում է հողաշինարարական նախագծերով առանձանացված հողային զանգվածներով` դաշտային պայմաններում դրանք ճշտելուց հետո: Տարածությունները վերցվում են տըվյալ հողերի գույքագրման նյութերից: Հողերի ներհամայնքային գնահատման տեղեկատվական հիմքն են`  հողերի ոնիտման ն տնտեսական գնահատման սանդղակները (ընդհանուր ն մասնակի),  հողերի հատկություններին վերա երող ցուցանիշներն ըստ գնահատման շրջանի` ներառյալ մշակա ույսերի երքատվության միջին ցուցանիշները,  հողերի երրիության ցուցանիշները (հումուսով, սննդանյութերով ապահովվածությունը ն այլն),

 հողերի տեխնոլոգիական պայմանները (թեքության աստիճանը, քարքարոտությունը, մասնատվածությունը, արձրությունը ծովի մակերնույթից ն այլն),  ըստ գնահատման շրջանի` մշակա ույսերի երքատվությունը, կատարված ծախսերը ն կազմը,  գյուղատնտեսական մշակա ույսերի տեխնոլոգիական քարտեզը,  ուսա ուծական մթերքի իրացման գները, եռնատեղափոխման ցուցանիշները,  ներհամայնքային հողաշինարարական նախագծերը, հողերի գույքագրման, քարտեզագրական, խոշորամասշտա հողագիտական, երկրա ուսա անական, ագրոքիմիական ն այլ հետազոտական նյութերը: Ինչպես նշվել է, հողերի ոնիտումը հողերի ներհամայնքային գնահատման աղկացուցիչ մասն է: Բոնիտման միջոցով որոշվում է հողերի որակական հատկությունների համեմատական գնահատականը, որը հիմնված է հողի նական երրիության այն ցուցանիշների վրա, որոնք պայմանավորում են գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվությունն ու քիչ են փոփոխվում ժամանակի ընթացքում` արտադրության համադրելի պայմաններում: Հողերի ոնիտման ընթացքում լուծվում են հետնյալ խնդիրները`  մշակվում են հողերի խմ երի գնահատման սանդղակներն` ըստ հողերի նական հատկությունների,  հաշվարկվում են հողերի ոնիտման սանդղակներն` ըստ առանձին հողատեսքերի ն մշակա ույսերի,  հաշվարկվում են ոնիտման միջին կշռային ալերն` ըստ առանձին հողատեսքերի ն հողամասերի,  ոնիտման ալերի հիման վրա կատարվում է հողերի խմ ավորում` ըստ ընդունված մեթոդների: Հողերի գնահատման առաջնային միավորի` հողակտորի համար հավաքվում ն որոշվում են հետնյալ տվյալները` - տարածությունը, - հողա արելավման վիճակը, - հողերի կարգա անական համարները, - հողի երրիության ցուցանիշները (հումուսի պարունակությունը, հողի հզորությունը, սննդատարրերի քանակը, թեքության աստիճանը ն այլն), - հողամասերի տեխնոլոգիական պայմանները (ռելիեֆը, քարքարոտությունը, արձրությունը ծովի մակերնույթից ն այլն),

-

հեռավորությունը համայնքի կենտրոնից ն ճանապարհների որակը, նական կերահանդակների տարածությունը, հողա արելավման վիճակը, հողերի ն ուսական տիպերի կարգա անական համարները ն այլն: Վարելահողերի ն ազմամյա տնկարկների գնահատման ցուցանիշների մշակման ընթացքում հաշվարկվում են հետնյալ տվյալները` երքատվությունը, ց/հա, ալ, - հողամասի մեծությունը, ալ, - աշխատանքային ծախսերը (մարդ-ժամ/հա), գործակիցը, - ընդհանուր ծախսերը, գործակիցը, - արտադրանքի ինքնարժեքը, դրամ/ց, - ծախսերի հատուցումը, դրամ/դրամ, - հողի ռենտան, դրամ/հա: Հողերի ներհամայնքային գնահատման ընթացքում նական կերահանդակների համար հաշվարկվում է արդյունավետությունը (կերային միավորների ելքը մեկ հեկտարի հաշվով, ալ): Ոչ հեռու անցյալում հողերի գնահատումը կատարվում էր ըստ խոշոր հողամասերի, ցանքաշրջանառությունների, դաշտերի ն խոշոր գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների: Հողասեփականության ն հողօգտագործման ներկա պայմաններում հողերի այդպիսի գնահատումն անավարար է` հողօգտագործման նոր հարա երություններում ճիշտ տնտեսական քաղաքականություն վարելու համար: Այժմ, ելնելով նոր պայմաններից, անհրաժեշտ է որպես գնահատման օ յեկտ ընտրել փոքր, առանձին մշակվող ն օգտագործվող հողամասեր ն հողակտորներ: Այդ նպատակով կատարվում են առանձին հողակտորների գնահատման հետազոտություններ, անցկացվում է ուրվագծերի ոնիտում ն գնահատման խմ ավորում: Հողերը գնահատվում են ոչ միայն ըստ հատկությունների, որոնցով պայմանավորված է գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվությունը, այլն ըստ տեխնոլոգիական պայմանների, հողամասերի տեղադրվածության: Հաշվարկվում են այնպիսի ցուցանիշներ, ինչպիսիք են աշխատանքի արտադրողականությունը, ծախսերի հատուցումը, դիֆերենցիալ ռենտան: Հողերի ներհամայնքային գնահատման նպատակով, յուրաքանչյուր հողային միավորի համար, հավաքվում, խմ ավորվում ն մշակվում է գյուղատնտեսական մթերքի արտադրության վրա կատարված ծախսերին վերա երող տեղեկատվությունը: Հողերի տեխնոլոգիական նութագիրը (մասնատվածությունը, ձնի արդությունը ն այլն) սկզ նական դիտարկումներում տրվում է նական ցուցանիշներով, ապա` համադրելու համար դրանք վերահաշվարկվում են գործակիցներով ն ալերով:

Հողերի տեխնոլոգիական պայմանների ալերը հաշվի են առնվում գնահատվող օ յեկտների ծախսերի հաշվառման ընթացքում: Ստացված մեծություններն օգտագործվում են արտադրանքի ինքնարժեքը, ծախսերի հատուցումը, հողի ռենտան որոշելու համար: Հողերի ներհամայնքային գնահատման ընթացքում հաշվարկվում են գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվության սանդղակները, որոնց հիմքում ընկած են ազմամյա դիտարկումները, համայնքներում փորձնական հարցման ն ֆինանսական մոնիթորինգի միջոցով ստացված երքատվության միջին ցուցանիշները: Հողերի ոնիտման ընթացքում որոշվում է, թե որքանով լավ կամ վատ է այս կամ այն հողամասն իր նական կամ ձեռք երովի հատկություններով: Այդ դեպքում հողերի գնահատման օ յեկտ են հանդիսանում հողերի տարատեսակները կամ ծագումնա անորեն միմյանց մոտ հողախմ երը: Հողերի ոնիտման սանդղակներ կազմելու ընթացքում հողի նական հատկություններից առանձնացվում են հողի տիպը, հումուսային հորիզոնի հզորությունը, մեխանիկական կազմը, կլանված կատիոնների գումարը ն այլն: Այսպիսով` ընտրվում են հողերի այն գլխավոր հատկությունները, որոնք էապես ազդում են մշակա ույսերի երքատվության վրա: Հանրապետական 100- ալային փակ սանդղակ կազմելու համար կարնոր պայման է գտնել ոնիտման առավելագույն ցուցանիշ ունեցող հողը: Լավագույն է համարվում այն հողը, որի գնահատման ոլոր դրական ցուցանիշների գումարային արժեքն ամենա արձրն է: Այդ դեպքում հատկանիշները չափվում են ոչ միասնական ցուցանիշներով. սանդղակը կազմվում է առանձին հատկանիշի համար, ապա` տեղադրվում ընդհանուր ոնիտման սանդղակի մեջ: Յուրաքանչյուր հատկանիշի համար սանդղակի կազմման սկզ ունքը մեկն է, այսինքն` առավելագույն ցուցանիշը գնահատվում է 100 ալ, իսկ դրա հարա երությամ հաշվարկվում է մյուս հողի այդ ցուցանիշի ալը հետնյալ անաձնով` Բ Բ հ  1 100 , Բ100 որտեղ` Բհ-ն տվյալ հողամասի ալն է, Բ1-ը` տվյալ հողամասի ցուցանիշը, Բ100-ը` 100 ալ ունեցող հողամասի ցուցանիշը: Որպես չափանիշ` Հայաստանի Հանրապետության ոլոր հողագնահատման շրջանների ջրովի վարելահողերի համար ընդունվել են Մերձարաքսյան գնահատման շրջանի մարգագետնային գորշ մնացորդային հողերը, իսկ անջրդի վարելահողերի համար` տիպիկ սնահողերը: Հիմք ընդունելով հողերի ոնիտման հանրապետական սանդղակները` կատարում են յուրաքանչյուր համայնքի գյուղատնտեսական հողատեսքի ոնիտում:

Համայնքների (տնտեսությունների) գյուղատնտեսական հողատեսքերի որակական գնահատման` ոնիտման աշխատանքներին հաջորդում է հողերի տնտեսական գնահատումը: Տնտեսական գնահատման հիմքն են կազմում տվյալ հողագնահատման շրջանի (որի սահմաններում է գտնվում համայնքը) մշակված հողերի ելակետային ցուցանիշները, գնահատման սանդղակները ն ուղղման գործակիցները: Հողերի ներհամայնքային գնահատման ընթացքում հաշվի են առնվում համայնքի հողօգտագործման առանձնահատկությունները, հողատեսքերի կառուցվածքը, տեխնոլոգիական պայմանները, տեղադրվածությունը, ճանապարհների արդությունը, որոնց ցուցանիշներն օգտագործվում են ազիսային ծախսերի մեջ համապատասխան ուղղումներ մտցնելու համար: Հողերի տնտեսական գնահատումը հիմնվում է ոնիտման արդյունքների վրա: Հողը նութագրվում է որպես գյուղատնտեսության գլխավոր արտադրամիջոց: Եթե ոնիտման ընթացքում այն դիտվում է որպես նական մարմին, ապա տնտեսական գնահատման ժամանակ` որպես աշխատանքի առարկա: Տվյալ տնտեսական պայմաններում գտնվող հողերի արտադրական ունակությունը որոշում են` հաշվի առնելով հողերի մշակման տեխնոլոգիական պայմանները, տեղադրվածությունն ու այլ գործակիցներ: Կատարվում է տեխնոլոգիական հատկությունների գնահատում (էներգատարություն, քարքարոտություն, ռելիեֆ, ուրվագծի մեծություն, տեղադրվածություն ն այլն): Հողի էներգատարության գնահատումը հիմնված է հողի տեսակարար դիմադրությունը որոշելու վրա: Այն հաշվի են առնում վարի աշխատանքները նորմավորելու համար: Ինչպես հողի որակական մյուս ցուցանիշները, հողի դիմադրությունն ունի աշխատանքի արտադրողականության վրա ազդեցության քանակական գնահատական: Հողի էներգատարության գնահատման սանդղակը կազմվում է ըստ վարի աշխատանքներում վառելիքի ծախսի տիպային նորմերի, որը կախված է հողի տեսակարար դիմադրությունից: Էներգատարության ալը հակադարձ համեմատական է աշխատանքի արտադրողականությանը ն ուղիղ համեմատական` վառելիքի ծախսին: Տար եր հողեր, ըստ մեխանիկական կազմի ն այլ հատկությունների, ունեն էներգատարության տար եր գնահատական, որն արտահայտվում է ալերով, իսկ տեսակարար դիմադրությունը` գործակիցներով (աղ. 22): Հողերի քարքարոտության գնահատումը: Հողագիտական ն այլ մասնագիտական հետազոտությունների նյութերի հիման վրա որոշվում է հողերի քարքարոտության աստիճանը: Քարքարոտությունը նութագըրվում է հողի 25-սանտիմետրանոց շերտում քարերի առկայությամ : Այն արտահայտվում է դաշտային մեքենայացված աշխատանքների արտադ206

րողականության վրա ազդեցության գործակիցներով: Քարքարոտության ացակայությունը գնահատվում է 1 գործակցով: Որքան արձր է քարքարոտությունը, անքան արձր է քարքարոտության գործակիցը, ն ցածր` դաշտային մեքենայացված աշխատանքների արտադրողականությունը: Աղյուսակ 22 Հողերի տեսակարար դիմադրության ցուցանիշները ն արդության դասերը Բարդության դասը I II III I7 7I 7II

Հողի տեսակարար դիմադրությունը, կգ/սմ2 0,41 - 0,53 0,54 - 0,59 0,60 - 0,65 0,66 - 0,71 0,72 - 0,78 0,79 - 0,90 0,91 - 1,00

Գործակցի միջին ցուցանիշը 1,00 1,03 1,06 1,11 1,19 1,30 1,40

Ռելիեֆի գնահատումը: Հողամասերի թեքության աստիճանն ազդում է դաշտային մեքենայացված աշխատանքների նորմագոյացնող գործոնի մեծության վրա ն դրվում ռելիեֆի գնահատման հիմքում: Ընդունված են հետնյալ գործակիցները. 10` 1,00, 1-30` 1,02, 3-50` 1,09, 7-90` 1,16, 9-130` 1,34, 13-150` 1,44, 150-ից արձր` 1,7: Ռելիեֆի գնահատման մեջ է մտնում հողամասերի` ըստ ծովի մակերնույթից արձրության սահմանազատումը: Այդ տվյալները ստացվում են արոմետրիկ ճնշումների չափումներից կամ տեղագրական ն այլ քարտեզների վրա տարված ծովի մակերնույթից արձրությունների հորիզոնական գծերից: Հանրապետությունում ընդունված է ծովի մակերնույթից արձրության հետնյալ սանդղակը. մինչն 500 մ` 1 գործակից, 500-1000 մ` 1,03, 1000-1500` 1,07, 1500-2000 մ` 1,11, 2000-2500` 1,16, 2500-3000 մ` 1,20: Հողերի տեղադրվածության գնահատումը: Հողամասերը նութագրվում են եռներ փոխադրող միջոցների աշխատանքի պայմաններով` հեռավորությամ , ճանապարհների արդության դասերով: Գնահատվող հողամասի հեռավորությունը գյուղմթերքի հանձնման կետից չափվում է հողօգտագործման հատակագծի վրա կուրվիմետրի օգնությամ : Հեռավորությունը չափվում է կիլոմետրերով ն արտահայտվում ծախսերի վրա ազդեցության գործակիցներով, որոնք մշակվում են հողագնահատման շրջանացման ընթացքում: Ճանապարհների արդության դասերի վերաերյալ տեղեկատվությունը վերցվում է այդ նպատակով կատարված նա207

խագծահետազոտական նյութերից, ինչպես նան դաշտային պայմաններում կատարված հատուկ դիտարկումներից: Համայնքների հողերի գնահատման նախապատրաստական, դաշտային ն գրասենյակային պայմաններում նյութերի հավաքման, խմ ավորման աշխատանքներն ավարտելուց հետո, օգտվելով հողագնահատման շրջանի համար մշակված սանդղակներից ն ուղղման գործակիցներից, կատարվում է յուրաքանչյուր հողատեսքի ն գնահատման խմ ի հողերի ընդհանուր, մասնակի ն համեմատական գնահատում: Գնահատման արդյունքում համայնքին տրվում են տեղեկագրեր ն կադաստրային գնահատման քարտեզ:

16.6. ԲԱԶՄԱՄՅԱ ՏՆԿԱՐԿՆԵՐՈՎ ԶԲԱՂԵՑՎԱԾ ՀՈՂԵՐԻ

ԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Այգեգործությունն ու խաղողագործությունը գյուղատնտեսական արտադրության ամենաշահավետ ճյուղերից են: Միավոր տարածության վրա կատարված ծախսերի արձր մակարդակը ն կապիտալ ներդրումների համեմատա ար երկարաժամկետ ծախսահատուցումը (շահութա երությունը) յուրահատուկ պահանջներ են ներկայացնում այդ նպատակով օգտագործվող հողերի էկոլոգիական վիճակին, նատնտեսական պայմանների հաշվառմանն ու հողագնահատման աշխատանքների իրականացմանը: Ինչպես վարելահողերի, այնպես էլ ազմամյա տնկարկների կադաստրային գնահատման հիմնական խնդիրներն են հողերի առաջնային օ յեկտի ն գնահատման ցուցանիշների հիմնավորումը, տարածքի շրջանացումը, ելակետային ցուցանիշների որոշումը, գնահատման սանդղակների կազմումը, հողագնահատման աշխատանքների իրականացումը: Այս հողերի ճշգրիտ գնահատման համար կատարվում է`  ազմամյա տնկարկների տարածքների շրջանացում,  հողերի ոնիտում ն գնահատման խմ ավորում,  տնկարկների տեսակային ն սորտային կազմի որոշում,  տնկարկների պտղա երման տարիքի ն լիարժեքության որոշում,  գյուղատնտեսական հողատեսքերի տարածության մեջ տընկարկների տարածքների տեսակարար կշռի որոշում,  ուսա ուծական արտադրանքի ապրանքայնության մակարդակի որոշում ն այլն: Բազմամյա տնկարկներով զ աղեցված հողերի գնահատման առանձնահատկությունը նրանում է, որ դրանց արտադրողականության վրա մեծ ազդեցություն են թողնում տեղանքի ռելիեֆը ն կլիման: Խաղողագործությամ ն պտղա ուծությամ զ աղվող համայնքների ն տնտե208

սությունների հողաէկոլոգիական պայմանների գնահատումը ցույց է տըվել, որ այդ տնկարկների առավելագույն արտադրողականությունն ապահովվում է այն դեպքում, եր արենպաստ են ռելիեֆային, կլիմայական, հողային, տնկարկների տեսակային ն սորտային համալիր պայմանները: Այդպիսի ցուցանիշներ ձեռք երելու նպատակով կատարվում է տարածքների ագրոտնտեսական հետազոտություն: Բազմամյա տընկարկներով զ աղեցված հողերի գնահատման աշխատանքներն իրականացվում են նույն հաջորդականությամ , ինչ վարելահողերինը, իսկ այդ հողերի ոնիտման ն խմ ավորման ընթացքում, ացի ռելիեֆային ու հողային պայմաններից, հաշվի են առնվում տնկարկի տեսակը, տնկման սխեման, լիարժեքությունը, պտղա երման տարիքը ն այլն: Յուրաքանչյուր հողագնահատման շրջանի համար հավաքվում, մշակվում ն խմ ավորվում են ազմամյա տնկարկներին վերա երող տընտեսական ցուցանիշները (մի քանի տարվա առումով) ն անմիջական դիտարկումների միջոցով ձեռք երված տվյալները: Տվյալների վերլուծությունից հետո որոշվում են յուրաքանչյուր հողագնահատման շրջանի սահմաններում տարածված գլխավոր հողատիպերի գնահատման միջին ելակետային ցուցանիշները, որոնց հիման վրա կազմվում է յուրաքանչյուր գնահատման շրջանի հողերի ոնիտման հիմնական սանդղակը (աղ. 23): Աղյուսակ 23 Բազմամյա տնկարկների հողերի ոնիտման սանդղակ հ/հ

Բալը պտղատու այգի խաղող հնդավոր կորիզավոր Մնացորդային մարգագետնային գորշ Մարգագետնային գորշ Խոնավ մարգագետնային գորշ Գորշ վաղեմի ոռոգելի Գորշ նոր ոռոգելի Բաց շագանակագույն Մուգ շագանակագույն Դարավանդային Սնահող կար ոնատային ն տիպիկ Սնահող կրազուրկ Անտառային դարչնագույն ն տիպիկ Անտառային դարչնագույն կար ոնատային Անտառային դարչնագույն տիպիկ Անտառային դարչնագույն կրազուրկ ն անտառային գորշ Հողերի ագրոծագումնա անական տիպերը

Սանդղակը կազմվում է գնահատման շրջանում ազմամյա տընկարկներով զ աղեցված հիմնական հողատիպերի համար, որոնք գտնըվում են ռելիեֆի ն կլիմայի առումով արենպաստ պայմաններում: Բոնիտման սանդղակների ն հողի հատկությունների ցուցանիշների հիման վրա որոշվում է յուրաքանչյուր հողամասի ոնիտման ալը: Այնուհետն, ըստ համայնքների, տրվում է ազմամյա տնկարկներով զ աղեցված հողերի ոնիտման միջին ալը ն դրա հիման վրա որոշվում այդ հողերի արժեքային գնահատականը (հողի գինը): Որպես օրինակ` երվում է Արագածոտնի մարզի Արտաշավան համայնքի հողերի գնահատման տեղեկագիրը (աղ. 24): Բազմամյա տնկարկների հողերի ոնիտման աշխատանքներին զուգահեռ կատարվում է այդ հողատեսքերի տնտեսական ցուցանիշների վերա երյալ տվյալների հավաքում, խմ ավորում ն վերլուծում: Ըստ գնահատման շրջանների կազմվել է ազմամյա տնկարկների (խաղողի ն պտղատու այգիների) կադաստրային գնահատման տնտեսական միջին ազիսային ցուցանիշների համեմատական տեղեկագիր (աղ. 25): Միջին ազիսային ցուցանիշները տար երակվում են ըստ գնահատման խմ երի ն կատարվում է հողահանդակների գնահատում:

16.7. ԲՆԱԿԱՆ ԿԵՐԱՀԱՆԴԱԿՆԵՐԻ ԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ

ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Բնական կերահանդակներն ու վարելահողերը գնահատվում են նույն տնտեսական ցուցանիշներով, սակայն վերջիններիս կադաստրային գնահատումն ունի իր առանձնահատկությունները: Այստեղ գնահատման ընթացքում հողային հատկություններին զուգահեռ հաշվի են առնվում խոտհարքների ն արոտների խոնավացման պայմանները, ուսածածկի առանձնահատկությունները ն այլն: Բնական կերահանդակների արդյունավետությունը որոշվում է ուտվող (հնձվող) խոտի զանգվածով, որն արտահայտվում է կերապրոտեինային միավորներով: Մեր հանրապետության նական կերահանդակների կադաստրային գնահատման հիմքում ընկած են գոտիական առանձնահատկությունները: Հանրապետության տարածքում առանձնացված են նական կերահանդակների 6 գոտիներ, որոնց տնտեսական միջին ազիսային ցուցանիշները երված են աղյուսակ 26-ում: Բնական կերահանդակների վրա կատարվող ծախսերը որոշվում են ինչպես գոյություն ունեցող վիճակագրական հաշվետվությունների հիման վրա, այնպես էլ նորմատիվահաշվարկային ն առանձին հանդակների փորձնական դիտարկումների մեթոդներով: Այդ հողատեսքերում խոտհնձի հետ կապված ծախսերից ացի` հաշվի են առնվում դըրանց վրա կատարված մակերեսային ն արմատական արելավման (թփերի հեռացում, գուղձերի մաքրում, մակերեսի փոցխում, քարերի հավաքում, խոտացանություն, պարարտացում ն այլն), ինչպես նան ջրամատակարարման ն ջրար իացման միջոցառումների հետ կապված ծախսերը: Խոտհարքների ն արոտների վրա կատարվող ծախսերի մեջ ներառվում են խոտհնձի, խոտի հավաքման, տեղափոխման, վերամշակման ն կերակրման ծախսերը: Առանձին զանգվածներին վերա երող տեղեկությունները հավաքվում են ընտրանքային մեթոդով` հողօգտագործողների տրամադրած տվյալների ն անմիջական դիտարկումների միջոցով: Խոտհարքների ն արոտների գնահատման ընթացքում որպես գնահատման միավոր են ընդունում երկրա ուսա անական հետազոտությունների ժամանակ ուսական տիպերի ն հողային հատկությունների հիման վրա առանձնացված գնահատման խմ երը, որոնք կերահանդակների առանձին զանգվածային հողամասեր են, նման են ուսական կազմով, հողի հատկություններով ն կուլտուր-տեխնիկական վիճակով (մաքուր, արելավված, թփապատված, քարքարոտ, հողատարված ն այլն): Այդ հողատեսքերի գնահատման խմ ավորումը խոտհարքների ն արոտների համար կատարվում է առանձին: Բնական գոտիների կտրվածքով որոշված տնտեսական միջին ազիսային ցուցանիշները տար երակվում են ըստ գնահատման խմ երի ն կատարվում է հողամասերի գնահատում: Բնական կերահանդակների կադաստրային գնահատման տվյալները ներակայացվում են Կոտայքի մարզի Բուժական համայնքի օրինակով (աղ. 27):

ՀՈՂԵՐԻ ԱՐԺԵՔԱՅԻՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

17.1. ՀՈՂԵՐԻ ԱՐԺԵՔԱՅԻՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հողային արեփոխումների ընթացքում վճարովի հողօգտագործումը, հողի հարկման սկզ ունքների վերափոխումները, շուկայական հարաերությունների զարգացումը պահանջում են նոր մեթոդներով գնահատել հողը, ինչը խում է պետական, տեղական ինքնակառավարման մարմինների, իրավա անական ն ֆիզիկական անձանց շահերից: Այդ պատճառով հողերի տնտեսական գնահատմանը զուգահեռ կատարվում է հողերի արժեքային գնահատում, որի ընթացքում կարնոր է տար երակել հողերի գնահատումը ն հողամասերի վրա կամ ընդերքում գտնվող անշարժ գույքի օ յեկտների գնահատումը: Պետական հողային կադաստրի համակարգում գյուղատնտեսական հողատեսքերի արժեքային գնահատումը հողերի որակական գնահատման` ոնիտման նյութերի հիման վրա հաշվարկային ռենտային եկամտի ն գյուղատնտեսական հողատեսքերի արժեքի (գնի) որոշումն է: Այն հիմնված է հողերի արտադրողականության ցուցանիշների, հողերի հատկությունների հարա երակցության, կատարված ծախսերի, հողերի օգտագործման տեխնոլոգիական պայմանների, հողամասերի տեղաաշխվածության ն այլ ցուցանիշների վրա: Հողերի որակական գնահատման ալային ցուցանիշներից արժեքայինին անցնելու նպատակով կատարվում է հողերի ոնիտման մեկ ալի արժեքի հաշվարկում: Այդ նպատակով օգտագործվում են հողերի ոնիտման, ինչպես նան գյուղատնտեսական մշակա ույսերի արդյունավետության գնահատման հետնյալ ելակետային ցուցանիշները` - համախառն արտադրանքը` ՀԱ, - արտադրական տարեկան ծախսերը` ԾԱ, ոնիտման մեկ ալի արժեքը` Բ1, - արտադրության գինը` ԱԳ, - դիֆերենցիալ ռենտան` Ռդֆ, ացարձակ ռենտան` Ռ աց, ազիսային գինը` Գ ազ, - մեկ հեկտար հողատեսքի գինը` Գհող:

17.2. ՀՈՂԵՐԻ ԱՐԺԵՔԱՅԻՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ

ԲԱԶԻՍԱՅԻՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Հողերի գնահատման ազիսային ցուցանիշները ստացվում են երեք փուլով: Առաջին փուլում որոշվում է յուրաքանչյուր հողագնահատման շրջանում մշակվող առաջատար մշակա ույսերի միջին ազիսային երքատվությունը` հաշվի առնելով տվյալ գնահատման շրջանի նական ն տնտեսական գործոնների միջին ցուցանիշները: Երկրորդ փուլում կատարվում է հիմնական գնահատման շրջանի սահմաններում գտնվող ջրովի ն անջրդի վարելահողերի միասնական գնահատման ենթաշրջանների առանձնացում ն գյուղատնտեսական հողատեսքերի գնահատման միջին ազիսային ցուցանիշների որոշում: Երրորդ փուլում հողագնահատման շրջանի յուրաքանչյուր հողատեսքի համար ստացված ազիսային ցուցանիշները տար երակվում են ըստ հողային ուրվագծերի` ոնիտետի մեկ ալի արժեքի հաշվարկման ճանապարհով: Գյուղատնտեսական հողատեսքերի արտադրողականությունը գնահատելու համար օգտագործվում են հանրապետության մարզերի ն հողագնահատման շրջանների առաջատար մշակա ույսերի վերջին երեք տարիների երքատվության միջին ցուցանիշները, տեխնիկական միջոցների ձեռք երման ն մթերքի իրացման գները: Այդ նպատակով օգտագործվում են ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայության մոնիտորինգային տնտեսագիտական ուսումնասիրությունների ուղղակի հաշվառման եղանակներով ձեռք երված տվյալները: Ըստ հողագնահատման շրջանների գյուղատնտեսական հողատեսքերի միջին ազիսային գինը ստանալու համար նախ որոշվում է տվյալ տարածքից ստացվող համախառն արտադրանքի արժեքը` հետեվյալ անաձնով` ՀԱ Հ ԲԳ, որտեղ` ՀԱ-ն մեկ հեկտարի հաշվով համախառն արտադրանքի արժեքն է, հազ. դրամ, Բ-ն` երքատվությունը, ց/հա, Գ-ն` մեկ ցենտներ մթերքի իրացման միասնական գինը, հազ. դրամ: Հողագնահատման աշխատանքները ավական արդ ն աշխատատար գործընթաց են: Ըստ գյուղատնտեսական հողատեսքերի ն մշակաույսերի` որոշվում են տարեկան արտադրական ծախսերը մեկ հեկտարի ու երքի մեկ միավորի (կգ, ց, տ) հաշվով: Հանրապետությունում հողերի սեփականաշնորհումից հետո գյուղացիական տնտեսություններում ացակայում է հաշվապահական հաշվառումը: Գնահատման ընթացքում, ըստ առանձին մշակա ույսերի ն հողատեսքերի ծախսերը որոշելու համար, օգտագործվում են տնտեսագիտական մոնիտորինգի, ույսերի մըշակման տեխնոլոգիական քարտերի, ըստ մթերքների առանձին տեսակ219

ների ծախսերի գնահաշվարկի (կալկուլյացիայի), ինչպես նան մասնագիտական փորձագիտական տվյալները: Արտադրական տարեկան ծախսերը նեղեն ն արժեքային ձնով որոշելու համար հաշվի են առնվում տարեկան աշխատանքային ն նյութական ծախսերը` ԾԱՀԾաշխԻԾնյութԻԾայլ , դրամ, որտեղ` ԾԱ-ն արտադրական ծախսերն են, Ծաշխ-ը` աշխատանքային ծախսերը, Ծնյութ-ը` նյութական ծախսերը, Ծայլ-ը` այլ ծախսերը: Ըստ համախառն արտադրանքի ոնիտման մեկ ալի արժեքը որոշելու համար տվյալ տարածքում ստացված համախառն արտադրանքի արժեքը աժանվում է նույն տարածքի ոնիտման ալի ընդհանուր քանակի վրա` ԲաՀՀԱ/Բք, որտեղ` Բա-ն մեկ ալի արժեքն է, ՀԱ-ն` համախառն արտադրանքի ընդհանուր արժեքը, Բք-ն` ոնիտման ալի ընդհանուր քանակը: Հողերի ազիսային գնի ստացման համար հաջորդ գործողությունն արտադրության գնի որոշումն է` ԱԳ Հ Ծ1,07, որտեղ` ԱԳ-ն արտադրության գինն է, հազ. դրամ, Ծ-ն` տարեկան արտադրական ծախսերը, հազ. դրամ, 1,07-ը` հետգնման գործակիցը: Հողերի ազիսային գինը ստանալու համար որոշվում է հողերի գնահատման հիմնական ցուցանիշը` դիֆերենցիալ ռենտան` Ռդֆ Հ ՀԱ-ԱԳ, դրամ, որտեղ` Ռդֆ-ն դիֆերենցիալ ռենտան է, ՀԱ-ն` համախառն արտադրանքի արժեքը, ԱԳ-ն` արտադրության գինը: Գյուղատնտեսական հողատեսքերի միջին ազիսային գինը որոշվում է ըստ գնահատման շրջանների հողատեսքերի` Գ ազՀ(ՌդֆԻՌ աց)25, դրամ, որտեղ` Ռդֆ-ն` հողի դիֆերենցիալ ռենտան է, Ռ աց-ը` հողի ացարձակ ռենտան, հավասար է համախառն արտադրանքի արժեքի 1,2 7, 25-ը` ռենտային եկամտի կապիտալավերածման ժամկետը, տարի: Հողերի արժեքային գնահատման ազիսային միջին ցուցանիշների հաշվառման ձնը ներկայացված է Կոտայք-Թալին գնահատման շրջանի համար հաշվարկված աղյուսակ 28-ում:

17.3. ՀՈՂԱՄԱՍԵՐԻ ԱՐԺԵՔԱՅԻՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Գյուղատնտեսական հողատեսքերի յուրաքանչյուր ալի գինը որոշելու համար համապատասխան ազիսային արժեքը աժանվում է 50-ի, որն արտահայտում է տվյալ գնահատման շրջանի հողերի երրիության (100- ալային սանդղակի) միջին մակարդակը, ալերով` ԲգինՀԳ ազ/50, որտեղ` 50-ը ազիսային հողախմ ի միջին ալն է: Յուրաքանչյուր գնահատման շրջանի համար որոշված միջին ազիսային ցուցանիշը տար երակվում է ըստ գնահատման խմ երի, արդյունքում դուրս են երվում խմ երի գործակիցները: Հանրապետության յուրաքանչյուր գնահատման շրջանում գյուղատնտեսական հողատեսքերի հողամասի կադաստրային արժեքը որոշում են` հողամասի մակերեսը ազմապատկելով տվյալ հողագնահատման շրջանի միջին ազիսային արժեքով ն գնահատման խմ ի գործակցով` Գ Հ ՏհաԳ ազԿխում , որտեղ` Գ-ն հողամասի կադաստրային արժեքն է, հազ. դրամ, Տհա-ն` հողամասի մակերեսը, հա, Գ ազ-ը` միջին ազիսային գինը, հազ. դրամ, Կխում -ը` գնահատման խմ ի գործակիցը: Վերոհիշյալ սկզ ունքներով ն հաջորդականությամ , ըստ համայնքների, կազմվում են գյուղատնտեսական հողատեսքերի, հողախմերի, գնահատվող հողամասերի ն հողակտորների ոնիտման ն արժեքային գնահատման տեղեկագրերը: Որպես օրինակ երվում է ՀՀ Շիրակի մարզի Բենիամին համայնքի վարելահողերի արժեքային գնահատման տեղեկագիրը (աղ. 29): Աղյուսակ 29 ՀՀ Շիրակի մարզի Բենիամին համայնքի վարելահողերի արժեքային գնահատման տեղեկագիր 1 ալի արժեքը` 15,4 հազ. դրամ Հողային ուրվագծի համարը 18-19 50-52 53-54 Ընդամենը

Հողատեսքը Վարելահող, հա ջրովի անջրդի 18,8 34,4 15,7 25,3 26,4 11,7 50,9

Գնահատականը ալ

խում II III III III I7 I7 III

Հողի արժեքը, հազ. դրամ

ՎԱՐՉԱԿԱՆ ՄԱՐԶԻ ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԸ

18.1. ՎԱՐՉԱԿԱՆ ՄԱՐԶԻ ՀՈՂԱՅԻՆ

ԿԱԴԱՍՏՐԻ ՀԻՄՆԱԴՐՈՒՅԹՆԵՐԸ

Հողային կադաստրի համակարգի կարնոր օղակներից է վարչական մարզի հողային կադաստրը: Մարզը այն հիմնական վարչատարածքային միավորն է, որտեղ անմիջականորեն ձնավորվում է մարզի նակչության տնտեսական ն մշակութային կյանքը: Մարզում իրականացվում են հողերի օգտագործման հետ կապված պետական, յուջետային ն տեղական ինքնակառավարման կարնոր միջոցառումները: Հողաշինարարության միջոցով կատարվում է մարզի վարչական սահմաններում գտնվող հողերի առկայության, դրանց վիճակի ն օգտագործման հաշվառումը, սեփականության (հողօգտագործման) իրավունքի գրանցումը ն հողերի գնահատումը: Մարզի գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների հողային կադաստրի գոյություն ունեցող տվյալները դեռնս լրիվ պատկերացում չեն տալիս մարզի հողային ֆոնդի վիճակի մասին: Ուստի անհրաժեշտ է ստեղծել հողային կադաստրի այնպիսի համակարգ, որը տեղական ինքնակառավարման մարմիններին, ձեռնարկություններին, կազմակերպություններին հնարավորություն կտա ճիշտ ղեկավարել ն վերահսկել արդյունավետ հողօգտագործումը: Նման համակարգի օղակներից են մարզերում ն տարածաշրջաններում ձնավորված հողակադաստրային ն հողաշինարարական ծառայությունները: Մարզի հողային կադաստրի մշակումը մեծ նշանակություն ունի հողային կադաստրի ամ ողջ համակարգի զարգացման համար` այն առումով, որ մարզերից ստացված հողային հաշվետվությունների հիման վրա ձնավորվում է հանրապետության հողային կադաստրը: Այդ հաշվետվությունները կազմվում են անմիջական դիտարկումների, հանույթների, հետազոտությունների, հողաշինարարական հատակագծերի ճշգրտման, տարածքների չափագրումների ն առաջնային այլ փաստաթղթերի հիման վրա: Մարզի հողային կադաստրի գլխավոր խնդիրն այն է, որպեսզի ապահովվի հողային պաշարների արդյունավետ օգտագործման, պահպանման ն վերահսկման հարցերի լուծումը: Հողային նոր հարա երությունների ձնավորման պայմաններում էապես մեծանում է հողային կադաստրի ն դրա աղկացուցիչ մասերի նշանակությունը: Հողային արեփոխումների ընթացքում, համայնքների հողօգտագործման սահմաններում գտնվող գյուղատնտեսական հողերի

սեփականաշնորհումից հետո, սկսվեցին հողերի սեփականության հանձնըման ն ձնակերպման աշխատանքները: Մարզերը, համայնքներն ու վարչական այլ կառույցները` հողային կադաստրի նյութերի հիման վրա, օրենքին համապատասխան, սահմանում են հողի հարկի չափը, որի հաշվարկման կարնոր սկզ ունքը հողագնահատման շրջանի, խմ ի ն հողամասի որակական հատկությունների գնահատումն է: Հողային կադաստրի նյութերը լայնորեն կիրառվում են ներհամայնքային ն միջհամայնքային հողաշինարարական աշխատանքներում: Հողային կադաստրի տվյալների հիման վրա հողային ֆոնդը աժանվում է ըստ հողերի նպատակային նշանակության` հաշվի առնելով գյուղատնտեսության, անտառտնտեսության, արդյունա երության, տրանսպորտի ն այլ ճյուղերի զարգացման հեռանկարները: Հողային կադաստրի տվյալներն անհրաժեշտ են` գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների տնտեսական գործունեությունը, առաջին հերթին` հողի ն արտադրական այլ ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը ճշգրիտ վերլուծելու համար: Մարզի հողային կադաստրը կարնոր նշանակություն ունի գյուղատնտեսական հողատեսքերը պետական, հասարակական ն համայնքային կարիքների համար տրամադրելու, ինչպես նան հողերի նպատակային օգտագործման վրա վերահսկողություն սահմանելու համար: Ըստ ժամանակի ն կատարման նույթի` հողային կադաստրի վարումը լինում է հիմնական ն ընթացիկ: Մարզի հիմնական հողային կադաստրը ներառում է նախապատրաստական, դաշտային, նյութերի վերամշակման ն փաստաթղթերի լըրացման աշխատանքները: Հիմնական կադաստրի վարման ընթացքում հաշվառվում ն գրանցվում են մարզի վարչական սահմաններում գտնվող ոլոր հողերը, դրանք նութագրվում են ըստ նպատակային օգտագործման, հողօգտագործման ձների, հողամասերի չափերի, վիճակի, հողատեսքերի ն այլն: Միաժամանակ տրվում են գյուղատնտեսական հողատեսքերի որակական ն տնտեսական գնահատականները: Սակայն տընտեսական գործունեության ընթացքում որոշակի փոփոխություններ են կատարվում ըստ կատեգորիաների հողերի աշխման, հողօգտագործման ն այլ հարցերում: Հիմնական հողային կադաստրի տվյալների այժմեականությունն ապահովելու նպատակով օգտագործվում է ընթացիկ կադաստրը, որն արտացոլում է հողերի կազմի, վիճակի ն օգտագործման վերա երյալ օրենսդրորեն կատարված փոփոխությունները: Ընթացիկ կադաստրի խնդիրն է` ժամանակին ացահայտել փոփոխությունները ն դրանք գրանցել հողակադաստրային փաստաթղթերում: Մարզերի հողաշինարարական ծառայությունների միջոցով հողային կադաստրի վարման ընթացքում կատարվում են`

 հողամասերի ձնավորում ն դրանց կադաստրային համարակալում,  մարզի հողերի պետական հաշվառում,  մարզի հողերի վիճակի ն օգտագործման վերա երյալ հաշվետվության կազմում,  հողօգտագործողներին կադաստրային տեղեկատվության տրամադրում,  մարզում (համայնքում) հողերի առկայության, վիճակի ն օգտագործման վերա երյալ կադաստրային տեղեկատվության պահանջարկի մշտական ուսումնասիրություն:

18.2. ՀՈՂՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԳՐԱՆՑՈՒՄԸ

ԵՎ ՀՈՂԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ ՄԱՐԶՈՒՄ

Մարզի հողային կադաստրի իրավական աղկացոիցիչ մասն է հողօգտագործման գրանցումը, որն ընդգրկում է մարզի ոլոր հողօգտագործողներին: Մարզի քարտեզի վրա յուրաքանչյուր հողօգտագործմանը տրվում է հերթական կադաստրային համար, իսկ կադաստրային գրքում նշվում են գրանցման տարին, ամիսն ու ամսաթիվը: Պետական գրանցման հիմնական փաստաթուղթ է համարվում մարզի հողօգտագործման քարտեզը, որը մարզի հողակադաստրային գրքի հավելվածն ու դրա անհրաժեշտ մասն է: Ելնելով մարզի տարածքի չափերից, հողօգտագործողների թվից ն հատակագծաքարտեզագրական նյութերի առկայությունից` կարող են սահմանվել մարզի հողօգտագործման 1:25000, 1:50000, 1:100000 մասշտա ի քարտեզներ: Մարզի հողօգտագործման քարտեզը կարող է հիմք ծառայել հողակադաստրային այլ նպատակների ու ովանդակության քարտեզներ կազմելու համար: Մարզի հողօգտագործման քարտեզում արտացոլվում են`  վարչական մարզի ն ոլոր հողօգտագործումների սահմանները (սեփականության ձներ, նպատակային նշանակության հողեր` կատեգորիաներ ն այլն),  գյուղական նակավայրերը, գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների արտադրական կենտրոնները, անտառտնտեսության հողամասերը ն այլն,  հողատեսքերը, ջրային ն ջրատնտեսային ցանցի տարրերը, գետերը, առուները, լճերը, աղ յուրները, ջրամ արները, ջրանցքները ն այլն,  միջհամայնքային հիմնական ճանապարհները, էլեկտրահաղորդման ն կապի ցանցերը ն այլն:

Հողերի օգտագործման, տիրապետման, տնօրինման ն սեփականության իրավունքի պետական գրանցման վկայականների ն ակտերի համաձայն` մարզի քարտեզի վրա անցկացվում են հողօգտագործման սահմաններ: Քարտեզի վրա նշվում են վարչական ն տնտեսական սահմաններում տեղի ունեցող ոլոր փոփոխությունները` հողօգտագործումների քանակը, կազմը ն անվանումը, վարչական ն տնտեսական կենտրոնի տեղը, հիմնական մելիորատիվ ն ճանապարհային ցանցերը, ջրամատակարարման աղ յուրները, էլեկտրահաղորդման ն կապի ցանցերը: Կատարված ոլոր փոփոխությունները հաշվառվում են, տվյալները գըրանցվում են հատուկ մշակված տեղեկագրերում ն արտացոլվում մարզի հողային ֆոնդի առկայության ն աշխվածության ամենամյա հաշվետվություններում: Մարզի վարչական սահմաններում գտնվող ոլոր հողերը ենթակա են պետական հաշվառման: Այդ նպատակով օգտագործվում են առաջնային հողօգտագործման հողակադաստրային ոլոր փաստաթղթերը (քարտեզները, հողակադաստրային գրքերը), ինչպես նան հողօգտագործողներին վերա երող տեղեկությունները: Հաշվառումը կատարվում է հատակագծաքարտեզագրական նյութերի հիման վրա` հողատեսքերի փաստացի վիճակի ն ընթացիկ փոփոխությունների տվյալներով: Հողերի առաջնային հաշվառման նյութերը լրացվում ն ամփոփվում են այդ նպատակով հատուկ պատրաստված տեղեկագրերում: Հողատեսքերի կառուցվածքի, ոռոգման պայմանների փոփոխությունները պետք է համապատասխանեն նության մեջ գոյություն ունեցող իրավիճակին: Այդ նպատակով կատարվում է ընթացիկ փոփոխությունների գրաֆիկական հաշվարկ, որը հետագայում իր տեղն է գտնում մարզի հողային ֆոնդի առկայության ն աշխման տարեկան հաշվետվություններում: Հողերի որակական հաշվառման համար մշակվում են հատուկ ձներ: Որակական հաշվառման են ենթարկվում գյուղատնտեսական ոլոր ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների, հաստատությունների, ինչպես նան պետական պահուստային հողերը: Հողերի որակական հաշվառումը կատարվում է խոշորամասշտա հողագիտական, ագրոքիմիական, մելիորատիվ ն երկրա ուսա անական հետազոտական նյութերի ամփոփ տվյալների հիման վրա: Այդ նպատակով կազմվում են մարզի հողագիտական, երկրա ուսա անական ամփոփ քարտեզներ, քարտասխեմաներ ն դրանց կից` ակնարկ: Ակնարկում տրվում է մարզի նական պայմանների` կլիմայի, ռելիեֆի, ջրային ցանցի, ուսական ն հողային ծածկույթի նութագիրը: Առանձին նշվում է հողերի օգտագործման նութագիրը ն ներկայացվում մարզի ոլոր հողերի արդյունավետ օգտագործման, արելավման ն պահպանման նպատակով անցկացվող միջոցառումների համակարգը:

Բնական կերահանդակների որակական նութագրման համար կազմվում է մարզի երկրա ուսա անական քարտեզ, կուլտուր-տեխնիկական վիճակի, արդյունավետ օգտագործման, արելավման միջոցառումների քարտեզ-սխեմաներ ն ակնարկ: Նյութերի ամփոփ տվյալները լրացվում են այդ նպատակով մշակված առանձին տեղեկագրերում:

18.3. ՎԱՐՉԱԿԱՆ ՄԱՐԶՈՒՄ ԱՆՑԿԱՑՎՈՂ

ՀՈՂԱԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԸ

Մարզի հողային կադաստրի կազմում կարնոր տեղ են գրավում հողագնահատման աշխատանքները, քանի որ մարզն այն հիմնական վարչատարածքային միավորն է, որտեղ պետական ն կառավարչական մարմինները անհրաժեշտ միջոցառումներ են մշակում` հողային ֆոնդն արդյունավետ օգտագործելու, հողային հարա երությունները կարգավորելու, հողի վճարները որոշելու ու գանձելու ն այլ հարցեր լուծելու համար: Համայնքների ն գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների հողերի կադաստրային գնահատման աշխատանքների ավարտից հետո կատարվում են մարզի հողերի գնահատման աշխատանքներ: Մարզի հողերի գնահատման նպատակով, ոլոր համայնքների հողերի գնահատման ամփոփ նյութերի հիման վրա, որոշվում են մարզի հողերի գնահատման միջին կշռված ցուցանիշները: Հողագնահատման աշխատանքներն ընդգրկում են հողերի ոնիտումը ն տնտեսական գնահատումը: Հողերի գնահատման աշխատանքների առաջին փուլում իրականացվում է համայնքների հողերի ոնիտում, որի տվյալների հիման վրա կատարվում են ոնիտման աշխատանքներ` ամ ողջ մարզի առումով: Համայնքների հողերի ոնիտման համար օգտագործվում են հողերի նական երրիության ցուցանիշների հիման վրա կազմված ոնիտման սանդղակները, համայնքների վարելահողերի տարածությունները, հողերի խմ երն ու ուղղման գործակիցները: Այդ տվյալների հիման վրա հաշվարկվում են մարզի յուրաքանչյուր համայնքի հողերի ոնիտման միջին կշռված ալերը` հետնյալ անաձնով` ԲԲ ՀՏԲ/Տ, որտեղ` ԲԲ-ն գնահատվող տարածքի ոնիտման միջին ալն է, Տ-ն` հողամասերի տարածությունը, Բ-ն` հողամասերի հողերի ոնիտետի ալը: Համայնքների ն մարզի հողերի ոնիտման միջին կշռված ալի հաշվառման ձնը ներկայացված է աղյուսակ 30-ում:

Աղյուսակ 30 Մարզի համայնքների վարելահողերի ընդհանուր տնտեսական գնահատումը Համայնքները

Մարզում

Վարելահողերի տնտեսական գնահատումը ըստ ծախսերի ըստ համախառն ըստ հողի հատուցման արտադրանքի ռենտայի, արժեքի, դրամ/ ալ ալ դրամ/ ալ ալ 58,3 4,0 49,8 48,2 60,0 3,9 48,7 49,2 47,7 3,3 41,8 37,3 62,9 4,0 50,3 52,3 57,0 3,6 45,9 44,6 68,6 4,1 51,7 57,7 50,6 3,4 43,0 39,0 72,2 4,3 53,5 61,7 50,8 3,6 45,0 39,6 65,5 4,2 53,0 56,5

59,4

3,9

48,4

48,5

Հողագնահատման աշխատանքների երկրորդ փուլում կատարվում է մարզի ոլոր հողերի տնտեսական գնահատում: Ըստ համայնքների` հաշվարկվում են հողերի ընդհանուր գնահատման ցուցանիշները` երքատվությունը, համախառն արտադրանքի արժեքը, ծախսերի հատուցումը, զուտ եկամուտը: Որոշում են հողերի մասնակի գնահատման ցուցանիշները` հիմք ընդունելով գյուղատնտեսական մշակա ույսերի արտադրության արդյունավետությունը: Գնահատման սանդղակների հիման վրա հաշվարկվում են ընդհանուր ն մասնակի գնահատման ցուցանիշները ու կազմվում են համապատասխան տեղեկագրեր (աղ. 31, 32): Ինչպես նշվել է նախորդ գլուխներում, հողային կադաստրի վարումըն անհրաժեշտ է` հողային պաշարների արդյունավետ օգտագործման, հողերի գնահատման ն պահպանման պետական հսկողության, հողի վճարների հաշվարկման, անշարժ գույքի իրավունքի պետական գրանցման գործառնությունների, հողերի շրջանառության համար: Այդ նկատառումներից ելնելով` մարզի հողային կադաստրի վարման ընթացքում կարնոր է հողերին տալ արժեքային գնահատական, առանց որի անհնար է որոշել հողի հարկի, վարձավճարի չափերի ն հողային տար եր վճարների արժեքային նորմերը:

Աղյուսակ 31 Մարզի համայնքների վարելահողերի տնտեսական գնահատումն ըստ հացահատիկի, ազմամյա խոտի ն կարտոֆիլի մշակման արդյունավետության Համայնքները Մարզում

Վարելահողերի գնահատումն ըստ մշակա ույսերի աճեցման արդյունավետության հացահատիկ ազմամյա խոտ կարտոֆիլ ց/հա ալ ց/հա ալ ց/հա ալ 22,2 52,9 30,8 82,5 85,5 87,2 23,5 56,0 31,4 84,3 82,1 83,7 19,5 46,5 24,3 65,2 75,4 76,9 18,6 56,6 33,2 89,0 78,6 80,2 22,3 53,3 29,5 72,9 88,1 89,9 26,1 62,1 36,0 96,5 95,2 97,1 20,6 49,0 26,0 69,7 82,2 83,9 27,5 65,5 38,0 100,0 98,0 100,0 19,9 47,4 25,8 69,2 72,5 74,0 24,9 57,7 34,7 92,9 86,7 88,5 23,0

54,7

31,1

83,3

84,4

85,0

Մարզի հողերի կադաստրային գնահատման հաջորդ փուլում համայնքների, հողօգտագործողների հողերի ոնիտման ն տնտեսական գնահատման միջին ազիսային ցուցանիշների հիման վրա կատարվում է հողերի արժեքային գնահատում: Մարզի հողերի արժեքային ցուցանիշները որոշվում են ոլոր համայնքների հողերի արժեքային գնահատման միջին տվյալների հիման վրա` հետնյալ անաձնով` Տ Գ Տ Գ Տ Գ Տ Գ Հգ  1 1 2 2 3 3 , Տ1  Տ2  Տ3  Տ որտեղ` Հգ-ն մարզի հողերի միջին գինն է, հազ. դրամ, Տ1, Տ2, Տ3, Տ -ը` համայնքների հողերի տարածությունը, հա, Գ1, Գ2, Գ3, Գ -ը` առանձին համայնքների հողերի միջին գինը, հազ. դրամ: Մարզի վարելահողերի միջին գնի հաշվարկն, ըստ համայնքների, երված է աղյուսակ 32-ում:

Աղյուսակ 32 Արարատի մարզի համայնքների վարելահողերի գնի որոշումը 1 ալի արժեքը Հ 46 հազ. դրամ/հա

Հ/հ

Համայնքների անվանումը Ազատավան Մրգավան Նշավան Դալար Այգեպատ Մխչյան Արաքսավան Շահումյան Արտաշատ Բուրաստան Ընդամենը մարզում

Տարածությունը, հա 250,1 173,6 139,2 195,7 72,5 489,5 229,2 825,0 728,0 362,6

Բոնիտման ալը

Հողի գինը, հազ.դրամ/հա

26106,6

18.4. ՄԱՐԶԻ ՀՈՂԱԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ

ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐԻ ԿԱԶՄԸ

Մարզի հողակադաստրային փաստաթղթերն արտացոլում են հողային ֆոնդի օգտագործման ընթացքում տեղի ունեցող ոլոր փոփոխությունները: Փոփոխությունների արձանագրման ժամանակ հաշվի են առնվում հողերի ընդհանուր տարածության, կատեգորիաների, առանձին հողօգտագործումների, մարզի հողատեսքերի տարածությունների, հողերի որակական հատկությունների ն գնահատման վերա երյալ տեղեկությունները: Հողակադաստրային փաստաթղթերը լինում են նագիր ն հատակագծաքարտեզագրական: Բնագիր փաստաթղթերում հողային ֆոնդին վերա երող տեղեկություններն արտահայտվում են թվային ցուցանիշներով: Տրվում է հողօգտագործման նութագիրն ըստ հողատեսքերի, ոռոգման պայմանների, հողերի որակական ն տնտեսական գնահատման: Հիմնական նագիր փաստաթուղթ են համարվում մարզի հողակադաստրային, հողագնահատման գրքերը, որոնցում գրանցվում են վերոհիշյալ ոլոր տեղեկությունները: Հողային կադաստրի հատակագծաքարտեզագրական փաստաթղթեր են համարվում հողակադաստրային քարտեզները, որոնցում գրաֆիկորեն արտացոլվում են նագիր փաստաթղթերում առկա` տարածքին վերա երող ոլոր տեղեկությունները:

Հողակադաստրային քարտեզների կազմում ընդգրկվում են մարզի հողօգտագործման, հողահաշվառման, հողային, հողերի ոնիտման, տնտեսական գնահատման քարտեզները: Մարզի հողակադաստրային քարտեզները կազմվում են 1:50000, 1:25000, 1:10000 մասշտա ների հիման վրա: Հողակադաստրային տեքստային փաստաթղթերը լինում են հաշվառքների ն հաշվետվությունների տեսքով: Հաշվառքային փաստաթուղթ է համարվում մարզի հողային հաշվեկշիռը, որն ընդգրկում է մարզի ամ ողջ հողային ֆոնդը: Ամենամյա հողային հաշվեկշռում արտացոլվում են հողերին վերա երող տվյալներն` ըստ կատեգորիաների, հողօգտագործման ն հողատեսքերի աշխվածության: Հողային ամփոփ հաշվեկշռում ընդգրկվում են նան հողերի որակական նութագրման ն տնտեսական գնահատման նյութերը: Հողային հաշվեկշռում ընդգրկում են հաշվետու ժամանակաշրջանում հողային ֆոնդում տեղի ունեցած ոլոր փոփոխությունները: Հողային հաշվեկշիռը որպես փաստաթուղթ կազմվում է հաշվառքային փաստաթղթերի հիման վրա: Այդ պատճառով հողային հաշվեկշռի փաստաթղթերի հավաստիությունն ու հուսալիությունը որոշվում է հողահաշվառքային փաստաթղթերի ովանդակությամ : Հիմնական հողային հաշվեկշռի հետ առանձին ձներով տրվում են մարզի հողերի որակական հատկությունների, նական կերահանդակների կուլտուր-տեխնիկական վիճակի ն հողերի որակական ն տնտեսական գնահատման տվյալները, ինչպես նեղեն (հա, հատ), այնպես էլ հարա երական ցուցանիշներով` ալերով:

ՔԱՂԱՔՆԵՐԻ ԵՎ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ

ՀՈՂԵՐԻ ԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

19.1. ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔԻ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Քաղաքների, նակավայրերի ն այլ` ոչ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի կադաստրային գնահատումը հանրապետության հողային կադաստրի աղկացուցիչ մասերից է: Այդ հողերի գնահատումը ներառում է հետնյալ մեթոդները`  օ յեկտի օգտակարության գնահատումը,  օ յեկտի փոխարինման հնարավորությունը,  ակնկալվող եկամուտների կանխատեսումը ն այլն: Օգտակարությունն անշարժ գույքի այն հատկանիշն է, որն ապահովում է օգտագործողի պահանջները տվյալ տեղում ն ժամանակահատվածում: Անշարժ գույքն արժեք է ձեռք երում, եր այն կարող է օգտակար լինել պոտենցիալ սեփականատիրոջ համար կամ անհրաժեշտ է որոշակի տնտեսական գործառույթ իրականացնելու ընթացքում: Նույն օ յեկտի գնահատումը կարող է կատարվել տար եր սկզ ունքներով` ելնելով կոնկրետ պայմաններից ն գնահատման նպատակներից: Փոխարինման սկզ ունքը ցույց է տալիս, որ գոյություն ունեցող օ յեկտը չի կարող ավելի արձր արժեք ունենալ, քան համարժեք օգտակարությամ նոր ստեղծվող օ յեկտը: Այն արտահայտում է անշարժ գույքի առավելագույն արժեքը, որով հնարավոր կլինի ձեռք երել այլ համանըման օ յեկտ: Առավելագույն արժեքը որոշվում է նույնատիպ այլ գույքի վաճառքի գնի համեմատական վերլուծության միջոցով: Հավանական արժեքն այն արժեքն է, որը կարող է կորցնել ներդըրողը, եթե ընտրի միջոցների ներդրման տվյալ, այց ոչ այլընտրանքային տար երակը: Սպասումների սկզ ունքը նշանակում է անշարժ գույքից սպասվող եկամուտների կամ այլ օգուտների այժմյան արժեքը: Անշարժ գույքի օգտակարությունը կախված է կանխատեսվող եկամտից: Ներդրողն անշարժ գույքից ակնկալում է ամենամյա եկամուտ, ինչպես նան վերավաճառքից առաջացած լրացուցիչ գումար: Այդ դեպքում կանխատեսվող զուտ եկամտի հիմնական չափանիշ է համարվում սպասվող եկամտի հոսքը` ժամանակի գործակցի ուղղումներով: Ներդրողի կողմից անկ դրված գումարը երում է տոկոս, սակայն ապագայում այդ գումարը տվյալ պահի համեմատ արժեզրկվում է: Ապագա եկամուտների վերահաշվարկը, ընթացիկ արժեքի համեմատ, կոչվում է

դիսկոնտավորում (զեղչում): Այն կիրառվում է անշարժ գույքի ոլորտում ներդրումների վերլուծության ժամանակ: Աճող կամ նվազող հատուցման իմաստն այն է, որ արտադրական հիմնական գործոններին նոր ռեսուրսներ ավելացնելու արդյունքում զուտ եկամուտն աճում է արագ` մինչն որոշակի մակարդակին հասնելը, որից հետո աճը դանդաղում է այնքան ժամանակ, մինչն դառնում է ավելի ցածր, քան ավելացրած ռեսուրսների համար կատարված ծախսերն են: Օրինակ` սահմանափակ տարածության վրա մեկ-երկու տուն կառուցելու դեպքում շահույթն ավելանում է աճող տեմպերով: Միննույն ժամանակ, յուրաքանչյուր հաջորդ շենքի շինարարության դեպքում շահույթը պակասում է, քանի որ հողային տարածության կրճատման արդյունքում տան գինն ընկնում է: Իսկ եթե նույն տարածության վրա կառուցվեն մեծ թվով տներ, ապա շահույթը կարող է իսպառ վերանալ: Հաշվեկշռվածության կամ համամասնության սկզ ունքի էությունն այն է, որ յուրաքանչյուր հողօգտագործման համար գոյություն ունեն արտադրական գործոնների օպտիմալ մեծություններ, որոնք միմյանց հետ փոխկապակցված են ն առավելագույնս արձրացնում են հողի գինը: Եթե գործադրված են քիչ թվով արտադրական գործոններ, ապա հողը կունենա մեծ հնարավորություններ կառուցապատման համար, իսկ շատ գործոնների առկայության դեպքում նույն հողամասը ծանրա եռնված է լինում շինություններով: Տվյալ պարագայում հողամասերն օգտագործվում են անարդյունավետ ն կորցնում են իրենց արժեքը: Հաշվեկշռվածության սկզ ունքը կիրառվում է ոչ միայն կառուցապատվող առանձին տարածքների, այլ նան համայնքների, շրջանների, գոտիների քաղաքաշինական ծրագրերին ն գլխավոր հատակագծերին համապատասխան: Տնտեսական աժանման սկզ ունքը ենթադրում է գույքային իրավունքների այնպիսի աժանում, որի արդյունքում առավելագույնս կըարձրանա անշարժ գույքի արժեքը: Դրա մեջ ներառված գնահատման գործոններն են տեղադրվածությունը, փոխադրամիջոցների մատչելիությունը, շուկայական ստանդարտներին համապատասխանությունը, առաջարկն ու պահանջարկը, մրցակցությունը, ֆիզիկական ու արոյական մաշվածությունը ն այլն: Տեղադրվածության գործոնն անշարժ գույքի արժեքի կախվածությունն է տնտեսական միջավայրից: Այն որոշվում է յուրաքանչյուր տարածքի ն օ յեկտի համար ն համեմատվում հարնան տարածքներում գտնվող օ յեկտների արժեքների հետ: Շուկայական ստանդարտների գնահատման սկզ ունքը ենթադրում է, որ անշարժ գույքի կառուցապատման նախագծերը պետք է համապատասխանեն հողերի օգտագործման ընդունված տար երակին, այսինքն` ճարտարապետական ոճը, ծառայությունների ու հարմարու233

թյունների մակարդակը որքանով է համապատասխանում շուկայի պահանջներին ն սպասումներին: Առաջարկի ու պահանջարկի գործոնը ցույց է տալիս, որ անշարժ գույքը պետք է որոշ չափով լինի դեֆիցիտային: Առաջարկն անշարժ գույքի այն քանակն է շուկայում, որը մատչելի է տվյալ գնով: Պահանջարկը հիմնված է անշարժ գույք ձեռք երելու գնորդի ցանկության վրա` անհրաժեշտ ռեսուրսների առկայության դեպքում: Սովորա ար, առաջարկն ու պահանջարկը համատեղ որոշում են անշարժ գույքի շուկայական գինը: Մրցակցության գործոն: Այն ենթադրում է մրցակցության սրման դեպքում եկամուտների միջին մակարդակի անկում: Այս գործոնը կարեվոր է եկամտի հոսքի գնահատման ժամանակ, հատկապես, եր այն շուկայական նորմից արձր է: Ֆիզիկական ն արոյական մաշվածության գործոնը անշարժ գույքի ֆիզիկական ն արոյական մաշվածության աստիճանն է, ինչպես նան անկային տոկոսադրույքների տատանումները, հողերի օգտագործման նույթը, սոցիալական միտումները ն այլն: Գնահատման ժամանակ պետք է նկատի ունենալ, որ անշարժ գույքի արժեքն ունի ժամանակի ընթացքում փոփոխման միտում: Տրանսպորտային մատչելիության գործոնը որոշվում է քաղաքի ( նակավայրի) տար եր հատվածների հետ կապվելու ծախսերով: Առավել արդյունավետ օգտագործման սկզ ունքը հնարավորություն է տալիս միավորել վերոհիշյալ սկզ ունքները, հաշվի առնելով այն ոլոր գործոնները, որոնք ազդում են հողամասերի ն անշարժ գույքի արժեքի վրա: Այն նպատակահարմար է կիրառել ներդրումային ծրագրերի իրականացման ժամանակ: Առավել արդյունավետ օգտագործում` նշանակում է ավելի մտածված, հնարավոր ն օրինական այլընտրանքային այնպիսի տար երակի ընտրություն, որը կ արձրացնի հողի արժեքը ն կապահովի տվյալ ժամանակահատվածում անշարժ գույքի առավելագույն գինը: Տնտեսագիտական տեսության համաձայն` եկամուտ երող անշարժ գույքի գնահատումը կանոնակարգված գործընթաց է, որը հիմնված է նշված սկզ ունքների վրա: Գնահատման գործընթացի միասնականացմանն ու հիմնավորված արդյունքներին հասնելու նպատակով այն աժանվում է հետնյալ փուլերի` - խնդրի որոշում, - գնահատման ծրագրի կազմում, - հաստատող տեղեկատվության հավաքում, - գնահատման համապատասխան մոտեցման ընտրություն ն կիրառում, - արդյունքների համաձայնեցում,

-

գնահատման արդյունքների վերա երյալ հաշվետվության պատրաստում: Խնդրի որոշման փուլում ացահայտվում են գնահատման նպատակն ու անշարժ գույքի արժեքի այն տեսակը (շուկայական, գրավի, ներդրումային, հարկման նպատակով ն այլն), որը պետք է հաշվարկել: Երկրորդ փուլում մշակվում է գնահատման անցկացման պլան, որոշվում, թե ինչպիսի տվյալներ են պահանջվում տեղեկատվության ն ժամանակի խնայողության համար: Երրորդ փուլում, գնահատման պլանի համաձայն, հավաքվում է անհրաժեշտ տեղեկատվություն, որը պետք է ապահովի ֆինանսավորման ն օ յեկտների նութագրման շուկայական պայմանների հետագա վերլուծությունը: Չորրորդ փուլում ընտրվում է անշարժ գույքի գնահատման գոյություն ունեցող երեք մեթոդներից մեկը` շուկայական, ծախսային ն եկամըտային:

19.2. ՔԱՂԱՔՆԵՐԻ ԵՎ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ ՀՈՂԵՐԻ

ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներում գործում է հողի շուկայի համակարգը, ուր հողամասերի պահանջարկն ու առաջարկը կապակցվում են առք ու վաճառքի գործոնների կատարելագործման հետ, հողի սպառողական արժեքը համապատասխանում է իրական (շուկայական) արժեքին: Սակայն դա հնարավոր է միայն այն դեպքում, եր հողի շուկայում ացակայում է մենաշնորհը: Տնտեսական խթանման հիմնական լծակը` մրցակցությունը, ստիպում է վաճառողին իջեցնել հողամասի գինն այնքան, մինչն որ սպասվող եկամուտը համընկնի համարժեք հողամասի կապիտալավերածված ռենտայի մեծության հետ: Քաղաքային ն մերձքաղաքային հողամասերի սեփականության իրավունքը (տիրապետում, օգտագործում, տնօրինում) ինքնին երում է լրացուցիչ եկամուտ (ռենտա)` առանց հաշվի առնելու ընդհանուր եկամուտը, որը ստացվում է հողի ն դրա վրա տեղադրված օ յեկտի օգտագործումից: Ներկայումս ընդունված է անշարժ գույքի (հողի ն դրա վրա ամրակայված շենքերի) ան աժանելիության տեսակետը, ըստ որի անշարժ գույքի տակ գտնվող հողամասի մոտավոր արժեքը գնահատվում է փորձագիտական մեթոդով` համաձայն հողի շուկայի ձնավորման գործընթացների: Հանրապետության ազգային հարստության` հողային ֆոնդի մեծությունը որոշելու համար անցկացվում են միանվագ դիտարկումներ:

Ստացված տվյալները հնարավորություն են տալիս որոշել հողի գնի աժինը անշարժ գույքի գնի մեջ: Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում այլընտրանքային մոտեցումը, որով փորձ է արվում հաշվարկել տեղադրվածության հետ կապված ռենտան: Ըստ այս մոտեցման` հողամասի վրա գտնվող շինությունները միշտ ունեն վերարտադրողական` փոխհատուցման գին: Դա այն կապիտալն է, որի շնորհիվ կարելի է վերարտադրել (կառուցել) նման նութագիր ունեցող շինությունը: Այդ դեպքում, ամողջ անշարժ գույքի շուկայական գնից հանելով շենքերի, շինությունների ն մյուս անշարժ գույքի փոխհատուցման ծախսերը, կարելի է ստանալ հողամասի մաքուր արժեքը: Հողի գնի աժինը քաղաքի ցանկացած անշարժ գույքի գնի մեջ, կախված ժամանակից, միշտ փոփոխական է: Ժամանակի ընթացքում շենքերն ու շինությունները ֆիզիկական ն արոյական մաշվածության են ենթարկվում, ինչի հետնանքով դրանց արժեքը նվազում է, մինչդեռ հողամասերի տեսակարար արժեքն անընդհատ արձրանում է: Քաղաքներում ն այլ նակավայրերում հողային ռեսուրսները սահմանափակ են, ն գնորդը ցանկանում է ձեռք երել «պատվա եր» ապրանք: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ նակավայրերի ն քաղաքների սահմաններում ազատ, չկառուցապատված հողամասերի արժեքն անընդհատ արձրանում է` առաջ անցնելով արժեզրկումից ն անկային տոկոսադրույքների ցանկացած արձրացումից: Դա արդացնում է հողի շուկայի գործառման մոդելի ստեղծման փորձերը: Քաղաքային հողերի (կառուցապատված ն չկառուցապատված հողամասեր) գնահատման ժամանակակից մեթոդները կարելի է աժանել երեք խմ ի. 1. Շուկայական մեթոդ կամ վաճառքի ուղղակի համեմատական վերլուծության մեթոդ: Այն օգտակար է անշարժ գույքի համադրելի օ յեկտների զարգացած շուկայի առկայության պայմաններում ն դրա ճշտությունը կախված է հավաքված տեղեկատվության արժանահավատությունից: Հաճախ մեթոդը հիմնվում է անցյալում կատարված գործառնությունների վրա, սակայն արագ փոփոխվող շուկայի պայմաններում արժեքը ստույգ չի որոշվում: Մեթոդը հիմնված է ապագա զուտ եկամտի հոսքի կամ ձեռք երված հողամասից ստացվող եկամտի այժմյան արժեքի վրա: 2. Ծախսային մեթոդը կիրառվում է նոր ն կառուցվող օ յեկտների գնահատման դեպքում` հողերի առավել արդյունավետ օգտագործման ն ապահովագրման նպատակով: Տեղեկատվությունը պետք է ներառի հետնյալ տվյալները` հողի գինը, նյութերի արժեքը, աշխատավարձի միջին մակարդակը, միջոցների մաշվածության փոխհատուցումը: Այդ մեթոդը պիտանի չէ ինչպես հազվագյուտ ն պատմամշակութային արժեք, այն236

պես էլ ֆիզիկական հատման համար:

արձր մաշվածություն ունեցող օ յեկտների գնա-

3. Եկամտային մեթոդը առավել ընդունված մեթոդ է` անշարժ գույքի ոլորտում ներդրումների այլընտրանքային տար երակների համեմատության համար: Այն հիմնված է կապիտալավերածված եկամտի անկային դրույքաչափի վրա: Կատարվում է ծախսերի ն եկամուտների վերահաշվարկ` որոշակի ժամանակահատվածի համար, ն կիրառվում է ընթացիկ ժամանակում: Ըստ այդ մեթոդի` հողի գնորդը վճարում է դրա երած ն սպասվող ռենտայի համար, այլ կերպ ասած` հողի գինը կապիտալավերածված ռենտան է: Այն որոշվում է, ելնելով հողային ռենտայի տարեկան գումարից ն անկային տոկոսադրույքից, հետնյալ անաձնով`

Հգ 

թ

 100 ,

որտեղ` Հգ-ն հողի գինն է, թ-ն` հողայի -ն` անկային միջին տոկոսադրույքը: Հողի գինը կարելի է որոշել նան հետնյալ կերպ` Հգ  թ  25 , որտեղ 25-ը եկամտի կապիտալավերածման ժամկետն է (տարիներով): Տվյալ անաձնի տնտեսական իմաստն այն է, որ եթե հողի շուկայական գինը շատ արձր է, ապա գնորդը կգերադասի իր դրամագլուխը դնել անկում ն ոչ թե «հողի մեջ»: Հակառակ իրավիճակում նա կգնի հողը: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ կատարելագործված, ոչ մենաշնորհային, մրցակցային շուկայի առկայության պայմաններում հողամասերի գնահատման երեք մեթոդներով (շուկայական-համեմատական, ծախսային ն ապագա եկամուտների կապիտալավերածման) կատարված հաշվարկները տալիս են միննույն արդյունքը: Այժմ գնահատող գործակալությունները ձգտում են հողամասերի գնահատումը կատարել միաժամանակ երեք եղանակներով, որպեսզի ստուգվի իրենց կողմից գնահատվող օ յեկտների գների ճշտությունը: Վերջնական գնահատումը կախված է գնահատողի որակավորումից, գնահատման նպատակից ն հավաքված տեղեկատվության ամ ողջությունից: Գնահատման առաջին եղանակը (վաճառքների համեմատություն) լայնորեն կիրառվում է մանր սպառողների կողմից ( նակելի շենքերի շուկայի սու յեկտներ, մասնավոր շինարարության ոլորտ) ն համեմատաար պարզ է: Գնահատման երկրորդ եղանակը հաճախ կիրառում են անկերը, ապահովագրական ընկերությունները, վարկային հաստատությունները, գրավատները ն այլ կազմակերպություններ: Պրակտիկան ցույց է տվել, որ գների որոշման ապագա եկամուտների կապիտալավերածման մեթոդը պահանջում է գնահատողի արձր

որակավորում, այն թանկ է ն հաճախակի կիրառվում է առնտրային, ներդրումային նախագծերի կազմման դեպքում: Այդ մեթոդի օգտագործողներ են համարվում խոշոր ներդրող ընկերությունները, շինարարական կազմակերպությունները, քաղաքային, տեղական ինքնակառավարման մարմինները, որոնք հողի ն անշարժ գույքի շուկայում իրականացնում են խոշորամասշտա գործողություններ:

19.3. ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ ՀՈՂԵՐԻ

ԱՐԺԵՔԱՅԻՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Հողերի տնտեսական գնահատումը նակավայրերի ն քաղաքային հողերի կադաստրի հիմնական աղկացուցիչ մասերից է: Ըստ տեղեկատվական-իրավական կառուցվածքի` այն ստորա աժանվում է հետնյալ աժինների`  քաղաքների հողերի գույքագրման, սեփականության ն հողօգտագործման գրանցման ժամանակակից համակարգի աժին, ներառյալ հողամասերի սեփականության (օգտագործման) իրավունքի հաստատման վկայականի հանձնումը (ցմահ ժառանգության, անժամկետ` մշտական օգտագործման ն այլն), գործառնական ն քաղաքաշինական գոտիավորումը, վարչատարածքային աժանումը, հողամասերի օգտագործման համար հարկային վճարումները,  կառույցների, շինությունների, օ յեկտների ծավալատարածական նութագրման աժին, որն իր մեջ ներառում է առանձին ճյուղերի տար եր օ յեկտներին, մշակութային ժառանգությանը, ապապետականացված օ յեկտներին ն անշարժ գույքի հարկմանը վերա երող ամ ողջ տեղեկատվությունը,  տարածքների ճարտարագիտական ապահովման օ յեկտների նութագրման աժին, որտեղ հավաքվում է տրանսպորտին ն տրանսպորտային կառույցներին, ջրային պաշարներին, ջրամատակարարմանը, էներգամատակարարմանը, կապին, շենքերի սանիտարական մաքրմանը վերա երող տեղեկատվությունը,  շրջակա միջավայրի էկոլոգիական վիճակի նութագրման աժին, ուր ամփոփված է օդային ավազանի, մակերեսային ն ստորգետնյա ջրային հոսքերի, հողի ն նստվածքաշերտերի աղտոտվածությանը վերա երող տեղեկատվությունը,  նակչության կենսագործունեության հետ կապված սոցիալական հիմնախնդիրների, գործընթացների ն երնույթների աժին, որն իր մեջ ներառում է նակչության սոցիալական կազմին, առողջապահական, սոցիալ-կենցաղային ն մշակութային օ 238

յեկտներով ապահովվածությանը, տրանսպորտային ցանցին վերա երող տեղեկատվությունը: Բնակավայրերի հողերի արժեքային գնահատման հիմնական աղադրիչներն են` - տեղադրվածության գործոնի գնահատումը, նակչության սոցիալ-տնտեսական պայմանները, - պատմամշակութային ժառանգության առկայությունը, - լանդշաֆտային, նավերականգնողական ն էկոլոգիական նութագրերը: Քաղաքային տարածքների գնահատման նպատակով գոյություն ունեցող հատակագծակառուցվածքային ն գործառնական նյութերի վերլուծության հիման վրա որոշվում են գնահատման ն առանձնացվում ներքաղաքային գործառնական գոտիները` նակելի տարածքների` ներառյալ տար եր կառույցները, - արդյունա երական, - կենցաղսպասարկման, - հանգստի, - հատուկ պահպանվող, - տրանսպորտային ն ճարտարագիտական հաղորդակցման ուղիներ: Գնահատման գոտիների քանակը ն դրանց որոշման սկզ ունքները տար եր քաղաքների համար տար եր են, կախված յուրաքանչյուր քաղաքի առանձնահատկություններից` չափերից ն տարածքի կառուցվածքից (աղ. 33, 34):

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ ՀՈՂԵՐԻ

ՏԱՐԱԾԱԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ԳՈՏԻԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑՆԵՐԸ

1. Հայաստանի Հանրապետության համայնքների վարչական սահմաններում գտնվող նակավայրերի հողերի տարածագնահատման (գտնվելու վայրի) գոտիականության գործակիցները սահմանվում են համաձայն աղյուսակ 33-ի` Աղյուսակ 33

Գործակից

0,1785

0,1160

0,0754

0,0490

0,0319

0,0207

0,0135

0,0088

0,0057

0,0037

0,0024

0,0016

Դրամ

11 12 13 14 15 16

10710

9 10

0,2746

16476

0,4225

25350

0,6500

39000

1,0000

1 2

60000

Գոտի

2. Հայաստանի Հանրապետության մարզերի նակավայրերի հողերի տարածագնահատման գոտիականության նվազագույն ն առավելագույն գործակիցները որոշվում են համաձայն աղյուսակ 34-ի ն տրվում են դրանց նկարագրման տեղեկագրեր (ՀՀ կառավարության 2003 թ. դեկտեմ երի 29-ի № 1746 որոշում): Աղյուսակ 34 Մարզեր Երնան քաղաք Արվավիր, Արարատ Արագածոտն Կոտայք Լոռի Շիրակ Տավուշ Սյունիք, Վայոց ձոր, Գեղարքունիք

Գործակիցներ նվազագույն առավելագույն 0,0319 1,0000 0,0024 0,1160 0,0016 0,1160 0,0037 0,0754 0,0016 0,0754 0,0016 0,0490 0,0016 0,0319 0,0016

0,0207

Եթե քաղաքում կան միջազգային ն հանրապետական նշանակության պատմամշակութային շինություններ ն հուշարձաններ, ապա գնահատման գոտիների առանձնացումը նպատակահարմար է սկսել հուշարձանների պահպանական գոտիներից, քանի որ պատմամշակութային ժառանգության գործոնը քաղաքային հողերի գնահատման մեջ կլինի գերիշխող: Դրանից հետո որոշվում են տարածքի հատակագծային կազմակերպման ն գործառնական գոտիավորման մյուս տարրերը: Քաղաքի գնահատման գոտիների կտրվածքով անցկացվում է հողերի արժեքային գնահատում` հետնյալ գործոնների հիման վրա`  ըստ տեղադրվածության` հաշվի են առնվում հեռավորությունը մայրաքաղաքից, քաղաքի կենտրոնից, ճանապարհների ն տըրանսպորտային սպասարկման որակը, աշխատանքի գնալու, մշակութակենցաղային օ յեկտներ հաճախելու նյութական ծախսերը ն այլն,  ըստ նակչության սոցիալական կամ կենսապայմանների` հաշվի է առնվում նակչության ապահովվածությունը նակելի ֆոնդով, մշակութակենցաղային օ յեկտներով, ճարտարագիտական ենթակառուցվածքի օ յեկտներով, ջրային, էլեկտրական, վառելիքային պաշարներով,  ըստ պատմամշակութային ժառանգության ն լանդշաֆտի` հաշվի է առնվում պատմական, մշակութային, ճարտարապետական հուշարձանների առկայությունը, դրանց վիճակը, դասա240

կարգումն ու նշանակությունը, ինչը որոշիչ դեր է խաղում քաղաքը հանգստի ն զ ոսաշրջության առումով գրավիչ դարձնելու համար,  ըստ նական պայմանների, տարածքի անտառապատվածության` հաշվի է առնվում քաղաքի ն շրջակա միջավայրի անտառապատ տարածքների որակական ն տնտեսական նութագիրը, անտառապատվածության աստիճանը, նակչության խըտությունը, անտառային զանգվածների գործառնական նշանակությունը (հանգստի, ջրապաշտպան, աղմկապաշտպան ն այլն),  ըստ շինարարության ճարտարագիտաերկրա անական պայմանների` հաշվի են առնվում շինարարական աշխատանքների համար կատարվող ծախսերը` այն համեմատելով նվազագույն որակական ցուցանիշներ ունեցող հողամասերի հետ: Նշված գործոններով գնահատման արդյունքն է տարածքի, ըստ գնահատման գոտիների, քաղաքաշինական արժեքի հաշվարկը: Այդ արժեքն արտահայտվում է գործակիցներով կամ ալերով, որոնք կիրառվում են քաղաքի տարածքում գտնվող հիմնարկներից ն ձեռնարկություններից գանձվող հարկի չափերի ճշտգրտման համար: Քաղաքի հողերի գնահատումն ըստ էկոլոգիական վիճակի նպատակահարմար չէ ներառել ամփոփիչ ( ազային) գնահատականի մեջ, քանի որ դա կարժեզրկի այն տարածքը, որն ունի սահմանային թույլատրելի կոնցենտրացիան գերազանցող ցուցանիշներ:

19.4. ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ՔԱՂԱՔՆԵՐԻ ՀՈՂԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ

Հողագնահատման ժամանակակից փորձը ցույց է տալիս, որ անշարժ գույքի գնահատման չափանիշների ն արժեքային ցուցանիշների որոշման ընթացքում անշեղորեն արձրանում են էկոլոգիական պահանջները: Դա կապված է, մի կողմից, երկրի էկոլոգիական վիճակի վատթարացման հետ, իսկ, մյուս կողմից, հողերը դիտվում են նան որպես արտադրության միջոց: Շրջակա միջավայրի վատթարացումը կրում է ինչպես համընդհանուր, այնպես էլ տեղային նույթ: Աղտոտվածության կտրուկ աճի միտում է նկատվում արդյունա երական օ յեկտների, խոշոր նակավայրերի մոտ գտնվող տարածքներում: Հակառակ դրան, այն համեմատա ար թույլ է արտահայտվում գյուղատնտեսական հողատարածքներում: ՀՀ հողային օրենսդրությամ արձանագրված է, որ եթե աղտոտումը կատարվում է սեփականատերերի ն հողօգտագործողների մեղքով, ապա նրանց հանդեպ կիրառվում են վարչական ն իրավական տույժեր, իսկ հող241

օգտագործման վրա դրվում են ազմաթիվ սահմանափակումներ: Այդ ամենն իջեցնում է հողի գինը: Գյուղատնտեսության մեջ հողը արտադրության գլխավոր միջոց է, ի տար երություն տնտեսության այլ ճյուղերի, որտեղ այն հանդես է գալիս լոկ որպես տարածական հիմք: Հողօգտագործման նման տար երակումը ստիպում է կիրառել հողերի գնահատման զանազան մեթոդներ` հաշվի առնելով տարածքների էկոլոգիական վիճակը ն համապատասխան ուղղումներ մտցնելով հողերի գնահատման ցուցանիշներում: Այսպիսով` հողերի գնահատման ոլոր եղանակների դեպքում շըրջակա միջավայրի պայմանների քանակական հաշվառման ն գնահատման համար անհրաժեշտ է կիրառել միասնական մեթոդա անական մոտեցում: Խոշոր տարածքների էկոլոգիական վիճակի քանակական գնահատման նպատակով օգտվում են տվյալ միջավայրի` օդի, հողի ն ջրի մեջ վնասակար նյութերի պարունակությունը որոշող ցուցանիշներից: Նշված նյութերը վնասակար են համարվում, եր դրանց քանակությունն անցնում է թույլատրելիության սահմանը: Հողագնահատման տվյալների հավաքման ընթացքում հաշվի է առնվում տարածքի էկոլոգիական վիճակին վերա երող տեղեկատվությունը, որը լինում է համընդհանուր, տարածաշրջանային ն տեղային: Քաղաքների ն այլ նակավայրերի էկոլոգիական վիճակի վրա ազդող գործոնները կարելի է միավորել հետնյալ հիմնական խմ երում`  մթնոլորտի աղտոտվածություն,  հողի աղտոտվածություն ծանր մետաղների աղերով ն օքսիդներով,  ջրաղ յուրների աղտոտվածություն արդյունա երական թափոններով,  տեղանքի ռադիոնուկլիդային վարակվածություն: Առավել վտանգավոր է մթնոլորտի աղտոտվածությունը արդյունաերական արտանետումներով: Վնասակար նյութերը մթնոլորտ են անցնում գազերի ն փոշու տեսքով: Չափազանց վտանգավոր են այն գազերը, որոնք, մթնոլորտային խոնավության հետ ռեակցիայի մեջ մտնելով, առաջացնում են թթուներ ն թափվում թթու պարունակող տեղումների տեսքով: Օրգանական միացություններից առավել վտանգավոր են ծծմ ածխածինը, ֆենոլը ն այլն: Հողի աղտոտվածությունը քիմիական տարրերով ն դրանց միացություններով աղտոտման մյուս վտանգավոր տեսակներից է, քանի որ այդ միացությունները հողից անցնում են սննդի մեջ: Ուստի առավել վտանգավոր է գյուղատնտեսական հողատեսքերի աղտոտումը: Թափանցելով հողի մեջ` քիմիական տարրերը մնում են այնտեղ երկար ժամանակ ն ունեն

կուտակման միտում: Հողում հատկապես երկար են պահպանվում ցածր քիմիական ակտիվություն ունեցող ծանր մետաղների միացությունները: Կուտակվելով հողում` դրանք պայմաններ են ստեղծում մարդկանց ն կենդանիների տար եր հիվանդությունների առաջացման ն տարածման համար: Արդյունա երական ձեռնարկություններն արտադրական գործունեության ընթացքում տեխնիկական նպատակներով օգտագործում են ջուր, ինչի արդյունքում տեղի է ունենում վերջինիս քիմիական ն ջերմային աղտոտում: Աղտոտված ջուրը մաքրման կայաններում որոշ չափով մաքըրվելուց հետո լցվում է կամ կոյուղի, կամ հիդրոգրաֆիկ ցանց: Տարածքների ընդհանուր էկոլոգիական վիճակի ձնավորման հարցում վերոհիշյալ գործոնները համարվում են առաջատար: Հողագնահատման ընթացքում այդ գործոնների ն արժեքային նութագրերի միջն գոյություն ունեցող կապի ացահայտումը կարնորագույն խնդիր է: Բնական միջավայրի վատթարացումը կոռելյացիոն կապի մեջ է գտնվում հիմնական ( ազային) գործոնների հետ: Բնական միջավայրի վատթարացման աստիճանը նութագրող գործոն է համարվում ժշկաժողովրդագրական ցուցանիշը` նակչության հիվանդացությունը: Հիվանդացության մակարդակի ուսումնասիրության վիճակագրական տվյալները համեմատվում են շրջակա միջավայրի վատթարացման ինտենսիվության հետ:

ՀՈՂԻ ԵՎ ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔԻ ՊԵՏԱԿԱՆ

ԿԱԴԱՍՏՐԻ ՎԱՐՄԱՆ ԱՎՏՈՄԱՏԱՑՎԱԾ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

20.1. ԱՎՏՈՄԱՏԱՑՎԱԾ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՆԵՐԴՐՄԱՆ

ՆՊԱՏԱԿԸ, ԽՆԴԻՐՆԵՐՆ ՈՒ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Հողասեփականության ն հողօգտագործման տար եր մակարդակներում հողային կադաստրի վարումը, այդ թվում` հողերի քանակական ն որակական գնահատումը, հողային պաշարների արդյունավետ օգտագործման ու կառավարման գործում այդ ցուցանիշների կիրառումը, ուղեկցվում են մեծածավալ, ազմա ովանդակ տեղեկատվության հավաքման, խմ ավորման, մշակման, պահպանման ու տրամադրման գործողություններով: Այդ գործողություններում ձեռքի աշխատանքն ու ոչ կատարյալ հաշվողական տեխնիկան չեն ավարարում պետական հողային կադաստրի վարման ժամանակակից պահանջներին: Շուկայական տնտեսության պայմաններում հողային նոր հարա երությունների իրականացումը պահանջում է ժամանակակից հաշվողական տեխնիկայի ն տեղեկատվական տեխնոլոգիաների վրա հիմնված հողային կադաստրի վարման ավտոմատացված համակարգի ներդրում: Այն իրենից ներկայացնում է տեղեկատվության հավաքման, մշակման, պատճենահանման ն տրամադրման կենտրոնացված համակարգ, որն իրականացնում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի պետական կադաստրի կոմիտեն` իր տարածքային ստորաաժանումների միջոցով: Անշարժ գույքի միասնական կադաստրի ավտոմատացված համակարգի ներդրման նպատակն է ձնավորել հանրապետության ողջ տարածքում հողի ն անշարժ գույքի կադաստրի տեղեկատվական կառույցներ, որոնք պետությանը, տնտեսության տար եր ոլորտներին, յուրաքանչյուր նակչին պետք է տրամադրեն հողին ն անշարժ գույքին վերաերող անհրաժեշտ տեղեկություններ, պաշտպանեն սեփականատերերի, հողօգտագործողների իրավունքներն ու նպաստեն հողի շուկայի կայացմանը: Անշարժ գույքի կադաստրի վարման ավտոմատացված համակարգի հիմնական նպատակներն են`  անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի տեղեկատվական կենտրոնում ն տարածքային ստորա աժանումներում անշարժ գույքի հաշվառման, դրա նկատմամ իրավունքների գրանցման ն տեղեկատվության տրամադրման գործընթացների ավտոմատացումը,

 տեղեկատվական աջակցությունը,  պետական կառավարման, տեղական ինքնակառավարման, դատական մարմիններին, իրավա անական անձանց, անկերին, քաղաքացիներին գույքի, դրա նկատմամ իրավունքների ն սահմանափակումների վերա երյալ տեղեկատվության տրամադրման օպերատիվության արձրացումը: Անշարժ գույքի գրանցման ավտոմատացված համակարգի հիմնական խնդիրն է ստեղծել ժամանակակից հաշվողական տեխնիկայի ն տեղեկատվական տեխնոլոգիաների օգտագործմամ անշարժ գույքի կադաստրի վարման ավտոմատացված մեխանիզմներ, որոնք են`  իրավունքի գրանցման վկայականների, սեփականության կադաստրային քարտեզների էլեկտրոնային անկի ստեղծումը,  անշարժ գույքի ն դրա նկատմամ իրավունքները նկարագրող տվյալների հանրապետական էլեկտրոնային անկի ստեղծումը,  անշարժ գույքի կադաստրային գործերի հանրապետական էլեկտրոնային արխիվի հիմնադրումը,  անշարժ գույքին վերա երող տեղեկատվության, խորհրդատվության ապահովումը,  անշարժ գույքի կադաստրային տվյալների պաշտպանությունը,  անշարժ գույքի կադաստրի տվյալների անկի պահուստային պատճենների ստեղծումն ու վերականգնումը,  այլ տեղեկատվական (գերատեսչական) համակարգերի հետ համագործակցության ապահովումը ն այլն: Անշարժ գույքի կադաստրի ավտոմատացված համակարգի հիմնական սկզ ունքներն են`  համապատասխանությունը ՀՀ օրենսդրությանը,  համակարգում անշարժ գույքի յուրաքանչյուր միավորի անհատական ծածկագրումը` անշարժ գույքի հաշվառման ն պետական գրանցման ծածկագրման կարգին համապատասխան,  անշարժ գույքի վերա երյալ տվյալների հավաստիությունը, լիարժեքությունն ու գաղտնիությունը,  տրամադրվող տեղեկատվության սահմանափակումը` կախված համակարգից օգտվողի կարգավիճակից ն լիազորություններից,  էլեկտրոնային անկերի պահուստային պատճենների պահպանումն ու համակարգում առաջացած վթարների դեպքում դրանց վերականգնումը,  ծրագրային համակարգերի ապահովումը, տեղեկատվական համակարգի աց լինելը, ՀՀ տարածքում մեթոդա անական տեխնոլոգիաների միասնականությունը ն այլն (նկ. 17):

Օգտվողներ Անշարժ գույքի պետական կադաստրի հանրապետական ենթահամակարգ

Տվյալների փոխանակման համակարգ

Պետական կառավարման մարմիններ Տեղական ինքնակառավարման մարմիններ Դատական մարմիններ Բանկեր Քաղաքացիներ

Անշարժ գույքի պետական կադաստրի տարածքային ենթահամակարգ

Ռիելթորներ, գնահատողներ

Նկ. 17. Անշարժ գույքի պետական կադաստրի ավտոմատացված համակարգի գործառնական կառուցվածքը:

20.2. ԱՎՏՈՄԱՏԱՑՎԱԾ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

Անշարժ գույքի կադաստրի տեղեկատվական համակարգի ավտոմատացումն իրականացվում է փուլ առ փուլ: Նորագույն համակարգչային տեխնիկայի ներդրման շնորհիվ ավտոմատացումը ժամանակի ընթացքում աստիճանա ար ընդլայնվում ն կատարելագործվում է: Հողային կադաստրի վարման սկզ նական փուլերում ստեղծված ավտոմատացված համակարգը ներառում էր հետնյալ գործողությունները`  հողային պաշարների օգտագործման ն վերլուծության նպատակով տարածաշրջանների ն համայնքների հողօգտագործողների ավտոմատացված համակարգի մշակում ն ներդրում,  հողային պաշարների ներհամայնքային, միջհամայնքային օգտագործման ն վերլուծության նպատակով ավտոմատացված համակարգերի մշակում ն ներդրում,  հողերի կադաստրային գնահատման ցուցանիշների ն տվյալների հիման վրա, համայնքների, հողասեփականատերերի, հողօգտագործողների հողային պաշարների ն արտադրատնտեսական գործունեության ուսումնասիրության նպատակով, ավտոմատացված համակարգի մշակում ն ներդրում: Հանրապետությունում ավտոմատացված համակարգի ստեղծումն ու ներդրումը սկզ նական շրջանում կրում էր գերատեսչական նույթ: Յուրաքանչյուր գերատեսչություն (օրինակ` գյուղատնտեսության, նութ246

յան պահպանության ն այլ նախարարություններ) ստեղծել էր իր հաշվողական կենտրոնը` օգտագործելով այդ ժամանակ գոյություն ունեցող համակարգչային տեխնիկան ն ծրագրերը: Հողի ն անշարժ գույքի կադաստրի տեղեկատվական համակարգի հետագա զարգացումն ընթանում է նորագույն տեղեկատվական-տեխնիկական միջոցների հիման վրա, որոնք մատչելի պետք է լինեն տար եր կատեգորիաների օգտագործողների համար: Այդ գործընթացը նույնպես իրականացվում է փուլ առ փուլ: Ավտոմատացված համակարգի ստեղծման ն ընդլայնման առաջին փուլում մշակվում ն ներդրվում է հողամասերի ու անշարժ գույքի իրավունքի գրանցման համակարգը, որն ապահովում է սեփականատերերի, տիրապետողների, տնօրինողների իրավունքների պաշտպանությունը: Գրանցման նման համակարգը հնարավորություն է տալիս յուջե մուտքագրել միջոցներ, որոնք գոյանում են հողի հարկից, վարձավճարներից, հողի ն անշարժ գույքի հետ կատարված գործարքներից: Համակարգի ձնավորումը նախատեսում է տվյալների անկի ստեղծման աշխատանքներին ներգրավել ոլոր այն կազմակերպությունները, որոնք այս կամ այն չափով կապված են քարտեզագրական նյութերի թվայնացման, ինչպես նան տեղեկատվական ավտոմատացված համակարգի սպասարկումն ու շահագործումն իրականացնող կադաստրային կենտրոնների ցանցի կազմակերպման հետ: Նման կենտրոնների խնդիրն է հետնյալ հարցերի լուծումը`  ծրագրային ապահովումը,  հողային կադաստրի վարման ավտոմատացված տեխնոլոգիաների ներդրումը,  համակարգի շահագործման ընթացքում խորհրդատվության տրամադրումը,  աշխատակազմի ուսուցման կազմակերպումը,  տեխնիկական միջոցների երաշխիքային ն հետերաշխիքային սպասարկման կազմակերպումը: Այս փուլում նախատեսվում է ավարտել ավտոմատացված համակարգի ծրագրային ապահովումը, լուծել կադաստրային ոլոր ստորաաժանումների տեխնիկական հագեցվածության խնդիրները, օրենսդրական ակտերի հիման վրա մշակել ն հաստատել հողային կադաստրի ն դրա աղկացուցիչ մասերի նորմատիվաիրավական ազան, տեղեկատվության տրամադրման կարգը, ինչպես նան լուծել հարակից տեղեկատվական համակարգերի հետ կապված համագործակցության հարցերը: Տեղեկատվական անկն իր մեջ ներառում է`  համայնքների ն գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների հողերի գնահատման համար անհրաժեշտ տվյալներ (հողամասերի տա247

րածությունը, հողային տարատեսակների քանակը, դրանց համարները, հողի տիպը, ենթատիպը, մեխանիկական կազմը, հումուսային հորիզոնի հզորությունը, հողատարումը, քարքարոտությունը, աղակալումը, խոնավացման պայմանները, հողամասերի տեխնոլոգիական պայմանները, հողատեսքերի գնահատման տվյալները, հողերի արժեքային գնահատումը),  ըստ համայնքների հողերի տար եր տիպերի գնահատման համար անհրաժեշտ տվյալներ (հողագնահատման շրջանները, հողերի ագրոարտադրական ն գնահատման խմ երը, մելիորատիվ վիճակը, հողօգտագործման ձները, տարածության ն հողագնահատման տվյալները),  հողերի գնահատման համար անհրաժեշտ տնտեսական ցուցանիշներ, տար եր մակարդակներում կատարված դիտարկումների ն ուսումնասիրությունների հիման վրա ձեռք երված տվյալներ (մշակա ույսերի երքատվությունը, համախառն արտադրանքը, արտադրության գինը, հողային ռենտան, հողի գինը ն այլն): Ավտոմատացված համակարգի տվյալների անկի ստեղծման համար վերոհիշյալ տեղեկատվության գրանցումը կատարվում է յուրաքանչյուր գործոնի ն ցուցանիշի համար մշակված համապատասխան ձներում ն ստեղծվում են տվյալների անկի առանձին կառուցվածքային ֆայլերի տեսակներ: Երկրորդ փուլում, ոլոր մակարդակների համար, մշակվում է հողատեղեկատվական տվյալների անկ: Այս փուլի կարնոր խնդիրներից մեկն է համակարգերի ստեղծման ն շահագործման համար մասնագետների պատրաստումն ու վերապատրաստումը, որի ընթացքում ուսումնասիրվում ն յուրացվում են անշարժ գույքի գրանցման, հաշվառման ն գնահատման գոյություն ունեցող ժամանակակից տեխնոլոգիաները, ծրագրերն ու մեթոդները: Մշակվում ն հաստատվում է իրավական-նորմատիվային ազան, որոշվում համակարգի պահպանման ն շահագործման ծախսերը, համակարգի տեղեկատվական ապահովումը: Հողային կադաստրի ավտոմատացված տեղեկատվական համակարգը, ժամանակակից տեխնիկական միջոցների ն տեղեկատվական տեխնոլոգիաների հիման վրա, ստեղծում է ազմա նույթ մասնագիտացված համալիր` կադաստրային տեղեկատվության հավաքման, մշակման, պահպանման ն տրամադրման համար:

ՀՈՂԱՅԻՆ ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԸ

21.1. ՀՈՂԱՅԻՆ ՌԵՆՏԱՅԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ՀԻՄՆԱԴՐՈՒՅԹՆԵՐԸ

Շուկայական տնտեսության անցումային փուլում կարնոր նշանակություն են ձեռք երում հողային պաշարների կառավարման տնտեսական մեխանիզմները, որոնք ուղղված են պետական հողային քաղաքականության իրականացմանը, հողատիրապետման ն հողօգտագործման իրավունքների պահպանմանը, հողի սոցիալապես արդար վճարումների հաստատմանը, արդյունավետ հողօգտագործման խթանման խնդիրների իրականացմանը, խոպան հողերի օգտագործմանը, հողամասերի էկոլոգիական վիճակի վատթարացման, հողերի անօրինական օգտագործման ն շռայլման դեմ տնտեսական պատժամիջոցների կիրառմանը: Հողային ռեսուրսների կառավարման տնտեսական կարգավորիչներն են`  հողի հարկը,  հողի վարձավճարը,  հողի շուկայական գինը,  հողի նորմատիվային գինը,  հողի գրավային արժեքը,  հողի օտարման դեպքում փոխհատուցման վճարը,  հողի պահեստավորման դեպքում փոխհատուցման վճարը,  հողի որակի արձրացման համար վճարը,  էկոլոգիական պայմանների վատթարացման համար տուգանքը,  հողերի շրջանառության դեպքում հարկային վճարումները ն այլն: Զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրների փորձը ցույց է տվել, որ հողը, մտնելով տնտեսական հարա երությունների մեջ, դառնում է յուջեն լրացնող հուսալի ն անսպառ աղ յուր: Այդ խնդիրը լուծվում է հողային պաշարների կառավարման պոտենցիալ համակարգի` վճարովի հողօգտագործման ապահովման միջոցով: Շուկայական տնտեսությունում հողային պաշարների կառավարման ծանրության կենտրոնը նախկին ուղղակի կարգավորման մեթոդներից (նյութատեխնիկական ռեսուրսների խոշոր հաշվով կենտրոնաց249

ված աշխում ն վերա աշխում) փոխադրվում է անուղղակի ներգործության մեթոդների շարքը, հիմնականում` հարկային համակարգ: Հողային պաշարների կառավարման համակարգում հողային վճարումները լուծում են հետնյալ խնդիրները`  ապահովում են առկա հողային պաշարների արդյունավետ աշխումը տար եր հողօգտագործողների միջն,  հավասար պայմաններ ստեղծում տար եր որակի հողամասերի վրա գործունեություն ծավալելու համար,  ապահովում լավագույն հողային պայմաններ ունեցող հողամասերից ռենտային եկամտի մուտքագրումը յուջե,  ստեղծում ֆինանսական միջոցներ` ինչպես վարչական, այնպես էլ առանձին տարածքների հողերի արելավման միջոցառումներ անցկացնելու համար: Հողային պաշարների կառավարման տնտեսական մեխանիզմը պետք է հիմնվի հողային ռենտայի օգտագործման վրա: Այլ տնտեսական լծակների հետ (գներ, վարկային տոկոսադրույքներ, եկամտահարկ ն այլն), այն կազմում է տնտեսական կարգավորիչների համակարգի ձնավորման հիմքը: Ռենտան (լատիներեն re հետ վերադարձնել) հաստատուն եկամուտ է, որն ուղղակի կապված չէ ձեռնարկատիրական գործունեության հետ: Ինչպես հայտնի է, հողասեփականատերը տնտեսություն կարող է վարել ինքնուրույն, կամ իր հողամասի օգտագործման իրավունքը վարձակալական սկզ ունքով փոխանցել գործարարին: Վերջինս, վարձակալական պայմանագրի հիման վրա, տվյալ հողամասի նկատմամ ժամանակավորապես ստանում է մենաշնորհային տնտեսավարման իրավունք, որի համար սեփականատիրոջը տալիս է վարձավճար: Գործարարը, վարձակալելով հողը, ակնկալում է ստանալ ոչ միայն միջին շահույթ, այլ նան լրացուցիչ եկամուտ, որը պետք է վճարի հողի սեփականատիրոջը` որպես հողային ռենտա: Հետնա ար` հողային ռենտան հողի վրա սեփականության իրավունքի տնտեսական իրացումն է: Տար երում են հողային ռենտայի հետնյալ տեսակները` դիֆերենցիալ, ացարձակ ն մենաշնորհային (աղ. 35): Մասնավոր սեփականության պայմաններում գյուղատնտեսության մեջ գոյանում է հողի սեփականության մենաշնորհի երկու տեսակ.  հողը` որպես գյուղատնտեսական արտադրության օ յեկտի մենաշնորհ, որի հիման վրա առաջանում է դիֆերենցիալ ռենտա,  հողի մասնավոր սեփականության մենաշնորհ, որը ացարձակ ռենտայի առաջացման պատճառ է դառնում:

Աղյուսակ 35 Հողային ռենտայի տեսակներն ու ձնավորման պայմանները Ռենտայի Ձնավորման տեսակները պայմանները Դիֆերենցիալ Հողամասերի ռենտա I տար երությունն ըստ երքատվության ն տեղաաշխման Դիֆերենցիալ Նույն հողամասի ռենտա II վրա լրացուցիչ ներդրումների տար երությունը

Հավելյալ եկամտի Հավելյալ եկատեսակները մըտի աժանումը Լավագույն հողամա- Հողի սեփակասերից ստացված ար- նատիրոջը տադրանքի անհատական ն հասարակական (շուկայական) գների տար երությունը Հասարակական (շու- Վարձակալուկայական) ն անհա- թյան ընթացքում տական գների տար- անցնում է գորերությունը, որն ծարարին` վարստացվում է հողերի ձակալին տնտեսական երրիության հաշվին Մենաշնորհային ն Հողի սեփակաանհատական նատիրոջը ն արտադրանքի գների գործարարին` տար երություն վարձակալին

Մենաշնորհա- Բացառիկ հատյին կություններով ն սահմանափակ քանակությամ հողեր, որոնց վրա մշակվում են հազվագյուտ ույսեր Բացարձակ Հողի սեփականու- Ներառում է հասաՀողի սեփակաթյան իրավունքը րակական (շուկայա- նատիրոջը կան) գների մեջ հողօգտագործման մենաշնորհային իրավունքի իրացումը

Հողի դիֆերենցիալ ռենտան որոշվում է հողի արտադրողականության ցուցանիշների հիման վրա: Դա այն լրացուցիչ եկամուտն է, որը ստացվում է հողի երրիության տար երությունից: Մեր հանրապետության արդ նակլիմայական պայմաններում գյուղատնտեսական մշակաույսերի կազմը, տեսակը ն հողի երրիությունը խիստ տար եր են, ինչը թույլ չի տալիս ոլոր հողերից ստանալ միատեսակ ռենտային եկամուտ: Այդ պատճառով ռենտայի հաշվարկները կատարվում են ըստ հողագնահատման շրջանների` առանձնացնելով լավագույն, լավ, միջակ, միջակից ցածր ն վատագույն հողախմ եր:

Քանի որ լավ ն միջին որակի հողատարածքները սահմանափակ են, ապա մարդիկ ստիպված են օգտագործել նան վատագույն հողերը: Դա պայմանավորված է նակչության աճով, գյուղատնտեսական մթերքների նկատմամ պահանջների ավելացմամ ն այլ գործոններով: Այս դեպքում միջինից ցածր որակի հող օգտագործողը սպառում է միջինից արձր հավելյալ եկամուտ: Լրացուցիչ եկամուտը հետագայում վերածվում է դիֆերենցիալ ռենտայի: Ինչպես հայտնի է, դիֆերենցիալ ռենտան հանդես է գալիս երկու ձնով. 1. Դիֆերենցիալ հողային ռենտա I: Դա այն լրացուցիչ եկամուտն է, որը պայմանավորված է հողի որակական հատկություններով, ագրոկլիմայական պայմաններով ն շուկայի նկատմամ ավելի հարմար տեղա աշխվածությամ : Քանակապես այն արտահայտվում է արտադրության արդյունավետության տար երությամ , որը գոյանում է լավ ն վատ երրիությամ հողերում տարվող տնտեսավարության միջն: Ռենտայի հաշվարկը կատարվում է երկու աղադրիչներով`  այն լրացուցիչ եկամտով, որն առաջանում է ավելացման շնորհիվ,  ծախսերի տնտեսումով, որոնց համար սահմանվում են առանձին նորմատիվներ (հաշվարկվում են նութագրական համայնքների, հողօգտագործողների ն սեփականատերերի տնտեսական ցուցանիշների հիման վրա): 2. Դիֆերենցիալ հողային ռենտա II: Արտադրության հասարակական ն անհատական գնի միջն եղած տար երությունն է, որը գոյանում է նույն հողամասի վրա ինչպես հողատիրոջ, այնպես էլ վարձակալի կողմից կապիտալի լրացուցիչ ներդրումների հաշվին: Բացարձակ ռենտան ստացվում է գյուղատնտեսական ոլոր հողերից, անկախ դրանց որակից, տեղա աշխվածությունից ն լրացուցիչ կապիտալ ներդրումներից: Մանր հողասեփականատերերը հնարավորություն չունեն ստանալ շոշափելի ացարձակ ռենտա, քանի որ նրանց մոտ գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության ծախքերը համեմատաար արձր են հասարակական անհրաժեշտ նորմատիվային ծախքերից: Բացարձակ ռենտան մեծացնում է հողային վճարումների չափերը ն առաջացնում հակասություն` հողասեփականատիրոջ, հողօգտագործողների, վարձակալների ն պետության միջն: Մենաշնորհային հողային ռենտան ձնավորվում է լավագույն հատկություններով օժտված հողերից, որոնց վրա հնարավոր է ստանալ սպառողական ացառիկ հատկություններ ունեցող գյուղատնտեսական մշակա ույսեր: Օրինակ` Արարատյան հարթավայրի Մերձարաքսյան հողատարածություններում մշակվում էր խորդենի, որն ուներ արձր շահութաերություն:

Քաղաքներում մենաշնորհային ռենտան ձնավորվում է երկու դեպքում. 1. Ռենտան ստացվում է քաղաքի ոլոր հողամասերից` անկախ դրանց հատկություններից ու տեղադրությունից, քանի որ քաղաքաշինական նպատակների համար պահանջվում են որոշակի մակերեսով հողամասեր: Սակայն դրանց թիվը սահմանափակ է, իսկ քաղաքաշինական պահանջներն անընդհատ ավելանում են, ինչը դառնում է հողի արժեքի արձրացման պատճառ: 2. Մենաշնորհային ռենտան ձնավորվում է քաղաքի առանձին հողամասերում, որոնք նական, սոցիալական ն տնտեսական գործոնների ողջ համալիրի առկայության դեպքում ձեռք են երում արձր արժեք` հատկապես քաղաքի կենտրոնում: Տնտեսագետները գտնում են, որ մենաշնորհային ռենտան այդպիսի հողերի կամ նական այլ ռեսուրսների օգտագործման համար վճարվող այն արժեքն է, որի քանակությունը (պաշարը) խիստ սահմանափակ է: Բացառիկ որակական հատկություններ ունեցող հողերի սահմանափակությամ է պայմանավորվում դրանց վրա մշակվող մենաշնորհային արտադրանքի մեծ պահանջարկը շուկայում: Այդ պատճառով ստեղծվում է այդպիսի մթերքների` արձր մենաշնորհային գներով իրացման հնարավորություն: Դիֆերենցիալ ռենտայի իրացման ն վերա աշխման մեխանիզմը կարգավորում է գյուղատնտեսական մթերքի պետական ն շուկայական գները, վատագույն հողային պայմաններում արտադրված մթերքի գների վրա կատարվող հավելումները: Ռենտային վճարումների տնտեսական մեխանիզմների ստեղծման ընթացքում որոշակի խնդիրներ են առաջանում այնպիսի հողերի նկատմամ , որոնց նական ցածր երրիության կամ արդեն իսկ ձնավորված նական ն տնտեսական պայմանների պատճառով դիֆերենցիալ ռենտա չի ստացվում: Ընդունված է, որ առանց ռենտայի հողամասերի օգտագործման ընթացքում հողային վճարներ չեն սահմանվում, քանի որ դրանք չեն համարվում լրացուցիչ եկամտի աղ յուր: Սակայն նման հողերը պետք է պահպանել, պայքարել հողատարման դեմ, իրականացնել հողերի արելավման միջոցառումներ, անցկացնել կադաստրային հետազոտություններ, հաշվառման ն գնահատման աշխատանքներ: Հողերի ռենտային վճարումները նպատակահարմար է կատարել ացարձակ ռենտայի հիման վրա: Այսպիսով` հողային վճարումների հիմքում պետք է դնել հողային ռենտան, այսինքն` այն արիքների դրամական արտահայտությունը, որը ստանում են մարդիկ` զ աղեցնելով հողը:

Տար եր երկրներում հողային ռենտայի հաշվառման գոյություն ունեցող մոտեցումները էապես տար երվում են ցուցանիշների կազմով ն ովանդակությամ , որոնց հիմքում ընկած են հողի վրա կատարված աշխատանքի արտադրողականության գնահատման ոլոր ձները: Քաղաքային հողերի օգտագործման պայմաններում վերոհիշյալ աղադրիչների կողքին կարնորվում է հողամասերի տեղա աշխվածության գործոնը: Հողի ռենտային եկամտի որոշման կարգը տրված է աղյուսակ 36-ում. Աղյուսակ 36

Ռենտային եկամուտ

Արտադրության գինը, հազ. դրամ դիֆերենցիալ, հազ. դրամ ացարձակ, հազ. դրամ Ընդհանուր ռենտա (7Ի8), հազ. դրամ

Արտադրական ծախքեր, հազ. դրամ

Մշակա ույսերի անվանումը

Համախառն արտադրանք, հազ. դրամ

Հ/հ

Տարածությունը, հա

Կոտայք-Թալին գնահատման շրջանի վարելահողերի ռենտային եկամտի որոշման կարգը (օրինակ)

Աշնանացան հացահատիկ Գարնանացան հացահատիկ Կարտոֆիլ Բանջարային ույսեր Ծխախոտ Միամյա խոտ Բազմամյա խոտ Ընդամենը վարելահող

Հողային պաշարների կառավարման համակարգի տնտեսական կարգավորման ընթացքում, ացի հողերի երրիության, տեղա աշխվածության ն լրացուցիչ ներդրումների տար երություններից, անհրաժեշտ է հաշվի առնել աշխատանքային ռեսուրսներով ապահովվածությունը, ֆոնդերի առկայությունն ու սոցիալական ռենտա առաջացնող այլ պայմաններն ու գործոնները (ենթակառուցվածքների, առողջապահության, կրթության վիճակը ն այլն): Այդ դասակարգումը ներկայացված է նկար 18-ում:

21.2. ՀՈՂԱՅԻՆ ՎՃԱՐՈՒՄՆԵՐԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՁԵՎԵՐԸ

Հողային հարա երությունների տնտեսական կարգավորման կարնոր աղկացուցիչ մասերից է վճարովի հողօգտագործումը: Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամ սահմանվում են վճարումների այնպիսի ձներ, ինչպիսիք են հողի հարկը, վարձավճարը, հողի նորմատիվային գինը ն այլն: Հողերի օգտագործման դիմաց վճարների հավաքման հարցերը կարգավորվում են «Հողի հարկի մասին», «Պետական տուրքի մասին» ն «Գույքահարկի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքներով ն մի շարք ենթաօրենսդրական ակտերով: Հողային վճարումների ձներն ու իրացման ուղղությունները երված են նկար 19-ում: Սեփականությամ , ցմահ ժառանգությամ , անժամկետ (մշտական) օգտագործման տրամադրված հողամասերից վճարվում է հողի հարկ, իսկ վարձակալությամ տրված հողամասերից` վարձավճար: Հողի շուկայի պայմաններում անհրաժեշտություն է առաջանում սկզ ունքորեն նոր մոտեցումներով ն մեթոդներով կատարել հողերի հաշվառում ն գնահատում: Դրանց առք ու վաճառքի ժամանակ կարող է առաջանալ անկային վարկավորման անհրաժեշտություն: Ուստի հողերի գնահատման ընթացքում անհրաժեշտ է որոշել հողի նորմատիվային գինը, ինչպես նան հարկման ընթացքում սահմանել զեղչերի համակարգի կիրառման մեխանիզմները: Հողի հարկն արտահայտում է հասարակության ն հողասեփականատիրոջ միջն գոյություն ունեցող հարա երությունները` հանդիսանալով պետության ն հասարակության հարստության աղ յուր: Հողի վարձավճարը հողասեփականատիրոջ ն վարձակալի միջն հարա երությունների արտահայտումն է: Հողի նորմատիվային գինը տնտեսագիտական կատեգորիա է, այն նութագրվում է հողի սեփականության ձնավորման ընթացքում, համարվում է հաշվառման հիմնական ձն` գյուղատնտեսական հողատեսքերի օտարման կամ հարկադրված պահեստավորման ընթացքում: Հողի շուկայական գինը ձնավորվում է հողերի գնահատման հիման վրա` հողամասի վրա ներդրված կապիտալի չափերով կամ էլ դրանից ստացվող արտադրանքի արժեքով, ինչպես նան հողամասի ռենտա գոյացնող հատկություններով, հողի շուկայում առաջարկի ն պահանջարկի մակարդակով, նակչության վճարունակությամ , դրամի արժեզրկումով, հարկային վճարումներով ն այլն: Ռենտային վճարումների ն դրանց օգտագործման ժամանակակից համակարգը իրականացվում է հողի հարկի, նորմատիվային արժեքի, հողամասերի վարձավճարների միջոցով ն ենթակա է հետագա կատարելագործման: Այսպես` ներկա փուլում պետական ն համայնքային յուջեի

մեջ հողային վճարումները շատ փոքր տոկոս են կազմում: Հայաստանի Հանրապետության յուջեի եկամտային մասում 2006 թ. հողային վճարումներից մուտքերը կազմում էին ընդամենը 17: Ներկա պայմաններում սեփականաշնորհված հողամասերի արտադրողական ունակությունը նութագրվում է որպես հողի նական հատկությունների, ինչպես նան` նախորդ սերնդի ներդրած աշխատանքի ու կապիտալի արդյունք: Պետք է հաշվի առնել, որ հողի արժեքը` որպես տնտեսական ռեսուրս, մեծապես պայմանավորված է տեղա աշխվածությամ : Դրա հետ կապված հողային ռենտայի մի մասը (հավելյալ եկամուտը), որը գոյանում է հողերի ն սահմանափակ նական ռեսուրսների օգտագործման ընթացքում, վճարվում է հողի հարկի ձնով ն ապահովում է հասարակական աշխատանքի արտադրողականության արձրացումը արտադրության նական գործոնների հաշվին: Հողօգտագործող սու յեկտների տնտեսական գործունեության ընթացքում ռենտային աղադրիչի ացահայտումը գործնականում արդ խնդիր է, որի որոշման համար պահանջվում է, ըստ տարածաշրջանների, ստեղծել տնտեսական շրջանառության մեջ գտնվող հողամասերի ընտրության ն նկարագրման լայն ցանց, կատարել նմանատիպ հողօգտագործողների խմ ավորում, ացահայտել հողամասերի որակական հատկություններն ու այլ գործոններ: Այդպիսի համակարգի խնդիրն է ապահովել հողային ռենտայի արդյունավետ օգտագործում: Հողի հարկը հողային ռենտայի այն չափն է, որը գանձվում է հողասեփականատիրոջից: Հողի հարկի դրույքաչափում պետք է արտացոլվի ռենտա առաջացնող միասնական գործընթացը, այն պետք է հաստատվի` հաշվի առնելով դիֆերենցիալ, ացարձակ ն մենաշնորհային հողային ռենտաների ձներն ու դրանք առաջացնող գործոնները: Սակայն շուկայական հարա երությունների անցումային փուլում հողի հարկի դրույքաչափը, որպես կանոն, որոշվում է միջին ն լավագույն պայմաններում գտնվող հողերի դիֆերենցիալ ռենտայի հիման վրա: Գոյություն ունի արդյունավետ հարկային համակարգի հինգ նութագիր, որոնք կիրառելի են մեր հանրապետությունում հողի հարկային համակարգի ձնավորման համար`  տնտեսական արդյունավետություն, այսինքն` չկան հակասություններ ռեսուրսների արդյունավետ աշխման հետ,  պարզ վարչարարություն (համակարգը աց է ն հասկանալի),  ճկունություն (տնտեսական ն սոցիալական պայմանների փոփոխմանն արագ արձագանքելու ունակություն),  քաղաքական պատասխանատվություն (պետության պատասխանատվությունը հողի պահանջարկի ավարարման հարցում),

 արդարություն (յուրաքանչյուր անհատի նկատմամ տար երակված արդարացի մոտեցում): Հողի ն այլ կատեգորիայի անշարժ գույքի հարկումն, ի տար երություն իրավա անական ն ֆիզիկական անձանց այլ եկամուտների հարկման, ունի էական առավելություններ, ինչը թույլ է տալիս արդյունավետ օգտագործել հողի հարկը` որպես յուջեի ձնավորման կարնոր աղ յուր: Նախ` հողն իր նույթով հարկման այնպիսի օ յեկտ է, որը գործնականորեն անհնար է թաքցնել (հաշվառման ն գրանցման համապատասխան համակարգի առկայության պայմաններում, որը թույլ է տալիս նույնացնել հողամասերը, անշարժ գույքի այլ օ յեկտներն ու դրանց տերերին): Երկրորդ` հողի հարկային վճարներն, ի տար երություն այլ հարկերի, որոնց հիմքը տնտեսական գործունեությունից ստացված եկամուտն է, գրեթե կապ չունեն տնտեսական իրավիճակի հետ: Հողի վարձավճարն այն գումարն է, որը տրվում է հողի սեփականատիրոջը` վարձակալած հողի օգտագործման դիմաց: Այն սերտորեն կապված է հողի հարկի հետ, չի կարող դրանից ցածր լինել, հողի վարձավճարի վերին շեմը պետք է սահմանափակվի հողի հարկի դրույքաչափի շահույթի միջին ցուցանիշով (30-407): Դա, մի կողմից, նպաստում է հողերի` վարձակալությամ օգտագործմանը, իսկ մյուս կողմից` չի սահմանափակում վարձակալի տնտեսական շահերը: Հողերի օգտագործման համաշխարհային փորձը ցույց է տվել, որ հողի վարձավճարի չափը այս կամ այն ձնով կարգավորվում է օրենսդրությամ : Այժմ հողի հարկի ու վարձավճարի դրույքաչափերի որոշման համար պետք է հիմք ծառայեն ըստ տարածաշրջանների, ինչպես ասում են` ըստ հողագնահատման շրջանների մշակված գյուղատնտեսական հողատեսքերի ու հողամասերի տնտեսական գնահատման ցուցանիշները: Հանրապետական մակարդակով հողերի հաշվառման ն գնահատման նոր համակարգը, ինչպես նան նական պաշարների օգտագործման համար գանձվող վճարները կարգավորող օրենսդրության կատարելագործումը հողային պաշարների կառավարման մեկ այլ ան աժանելի մասն է: Շուկայական տնտեսության պայմաններում հողը դառնում է ապրանք ն ունենում է գին, ուստի գնորդը պատրաստ է գումար վճարել գնահատված հողամասի համար, իսկ դրա մեծությունը կախված է մի շարք գործոններից ն սոցիալ- տնտեսական երնույթներից: Հողի վճարի ձներից է հողի նորմատիվային գինը, որն օրենսդրորեն կիրառվում է հողային հարա երությունների կարգավորման ժամանակ` հողերը որպես սեփականություն տրամադրելու, կոլեկտիվ- աժնետիրական սեփականություն հաստատելու, ժառանգա ար փոխանցելու, նվիրատվություն ձնակերպելու, ինչպես նան անկային վարկ ստանալու, հողամասը գրավ դնելու դեպքում: Հողի նորմատիվային գինը որոշվում է

դրանից ստացվող պոտենցիալ եկամտի հիման վրա` ծախսերի հատուցման հաշվարկային ժամանակահատվածում: Յուրաքանչյուր կոնկրետ հողամասի միավոր տարածության նորմատիվային գինը հաստատվում է օրենսդրորեն` հողի հարկի ազմապատիկի չափով: Հողասեփականատերերի ու հողօգտագործողների կողմից հողի էկոլոգիական վիճակը վատթարացնող գործունեության տնտեսական կարգավորման արդյունավետ միջոց են տուգանքները: Դրանց չափը որոշվում է այն աշխատանքների արժեքով, որոնք անհրաժեշտ են այդ հողերի նախկին էկոլոգիական վիճակը վերականգնելու համար: Հողային պաշարների արդյունավետ կառավարման նպատակով հարկավոր է մշակել հողերի օգտագործման տնտեսական կարգավորման մեխանիզմներ ոլոր նագավառների համար: Հողը մեր ժողովրդի ազգային հարստությունն է ն հետնա ար` հասարակական (պետական) սեփականություն, ուստի դրա տնօրինման իրավունքը պետք է փոխանցել նրան, ով օգտագործում է հողը` հողի հարկի պարտադիր վճարման պայմանով:

21.3. ՀՈՂԻ ՇՈՒԿԱՆ ԵՎ ՀՈՂԵՐԻ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հողի շուկան չափազանց արդ տնտեսական կառույց է: Դրա արդյունավետ կազմակերպումն ու գործունեությունը պահանջում են գիտականորեն հիմնավորված, գործնականորեն պատճառա անված ն իրավաանորեն ձնակերպված որոշումներ: Հողի շրջանառության վերահսկումն ու կարգավորումը արդյունավետ չի կարող իրականացվել առանց կազմակերպատնտեսական մեխանիզմների: Հողի շուկան դրա` որպես ապրանքի ֆիզիկական տեղա աշխումը չէ: Պարտադիր չէ առարկայի, սեփականության օ յեկտի վաճառքը, գնումն ու օտարումը իրականացնել դրանց նյութական, նական, ֆիզիկական տեսքով: Հողի շուկայի առարկա է համարվում ոչ թե հողամասը, այլ դրա օտարման ն օգտագործման իրավունքը: Այստեղ մենք առնչվում ենք ոչ միայն սեփականության իրավունքի, այլն գույքային այլ իրավունքների հետ (օգտագործում, վարձակալում, հիփոթեք, սերվիտուտ ն այլն): Հողի շուկայական շրջանառությունը ձնավորվում է այն ընդհանուր գործարքներով, որոնք կատարվում են հողամասերի ժառանգության, նվիրատվության, փոխանակման, օտարման ն վերա աժանման դեպքում: Արդի պայմաններում հողի շուկան ոչ թե ավանդական առք ու վաճառքի գործողությունների իրականացում է, այլ շատ լայն հասկացություն, եր շրջանառության մեջ են մտնում հողային տար եր իրավունքներ: Հողի շուկան` որպես գործարքների ընդհանրացում, նպաստում

է յուրաքանչյուր տնտեսավարող սու յեկտի հողօգտագործման տարածքների արելավմանը (օպտիմալացմանը), հանրապետության հողային ֆոնդի արդյունավետ օգտագործման ձնավորմանը: Դա իրականացվում է հողատարածությունների վերա աշխման, փոքր հողամասերի կենտրոնացման, խոշոր հողօգտագործումների ճանապարհով: Հողի շուկայի կայացման համար շատ կարնոր է պետության մասնակցությունը հողային ռենտայի օգտագործման գործում` ոչ միայն կազմակերպաիրավական մակարդակներով, այլ նան որպես ակտիվ հողային սեփականատեր, շուկայական երնույթների խթանիչ ն դրա անմիջական մասնակից: Պետությունը պետք է վերահսկի հողի գները համազգային շահերի առումով` չշրջանցելով շուկայական մեխանիզմը` ստեղծելով համապատասխան ենթակառուցվածքներ: Զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներում չկան ազատ ն ոչնչով չսահմանափակվող առք ու վաճառքի հողեր: Նման երկըրներում պետությունն ինքն է կարգավորում ինչպես հողի շուկան, այնպես էլ դրա օգտագործումն ու արգելակում է հողերի շռայլումը: Հողի շրջանառությունը պետք է զարգանա կարգավորման պետական ն շուկայական մեխանիզմների միասնության համատեքստում: Գյուղատնտեսական հողատեսքերն անհրաժեշտ է գնահատել ինչպես շուկայական գներով, այնպես էլ կադաստրային արժեքով: Հողի շրջանառության զարգացման ցուցանիշով նութագրվում է նան շուկայի զարգացման աստիճանը, որով ն պայմանավորվում են հողային վճարների մուտքերի ծավալների փոփոխությունն ու գյուղատնտեսական հողատեսքերի արդյունավետ օգտագործումը` ներառյալ հողապաշտպան միջոցառումները: Հողի շուկան մեր հանրապետությունում նոր է ձնավորվում: Գործարքները հիմնականում կատարվում են քաղաքացիների միջն հողամասերի ն այլ անշարժ գույքի առք ու վաճառքի միջոցով: Հողի շուկայական գնի որոշման խնդիրը սերտորեն շաղկապված է հողամասերի գրավի գնի որոշման խնդիրների հետ, որն անհրաժեշտ է հիփոթեքային վարկի զարգացման համար, մի երնույթ, որը շատ մատչելի է լայն զանգվածների, այդ թվում` գյուղի նակչության համար, որպես շուկայական վարկային հարա երությունների իրականացման ձն: Հողամասերի գրավի արժեքը տվյալ գործողությանը մասնակից սու յեկտների առնտրային համաձայնության ընթացքում շահերի շաղկապումն է: Այդ դեպքում ֆինանսական կառույցները շահագրգռված են, որպեսզի վարկերը ժամանակին վերադարձվեն: Հողագործը որոշակի գումարի չափով ստանում է վարկ, որը համապատասխանում է գրավ դրված հողամասի իրական գնին: Սակայն խնդիրն այն է, որ շուկայական գների հաշվառման գիտաարտադրական ազայի գրեթե ացակայության, ինչպես նան հողի գրավային արժեքի ոչ ճիշտ որոշման

պատճառով վարկատուն ն վարկառուն մշտապես գտնվում են ռիսկային գոտում. առաջինը կարող է կորցնել իր գումարը, իսկ երկրորդը` հողամասը` առանց որոշակի փոխհատուցման: Գյուղատնտեսական հողատեսքերի գրավ դնելու հնարավորությունները սահմանվում են ՀՀ գործող օրենսդրությամ : Գրավի հիմնական նպատակը հողասեփականատիրոջը ֆինանսական ռեսուրսի տրամադրումն է: Այն կոչված է ամրապնդել տնտեսության նյութատեխնիկական ազան, իրականացնել արտադրական օ յեկտների շինարարություն, օժանդակել նոր հողամասերի, տեխնիկայի ձեռք երմանը, նպաստել հողի երրիության արձրացմանը: Հիփոթեքը վարկ վերցնելու նպատակով անշարժ գույքի (հողի ն շինության) գրավի տեսակներից է: Վարկավորող գրավատուին իրավունք է տրվում առավելագույնս ավարարել գրավառուի պահանջները` գումար հատկացնել այն չափով, որը նշված է պայմանագրում: Հիփոթեքի համար նութագրական է`  գույքի պահպանումը պարտատիրոջ ձեռքում,  գրավի պարտադիր գրանցումը հողային ն հողակադաստրային փաստաթղթերում, որոնք գործավարում են պետական կամ առնտրային ձեռնարկությունները: Պարտապանի անվճարունակության դեպքում վարկատուի պահանջը ավարարվում է օրենսդրորեն` գրավ դրված գույքի իրացումով կամ գրավ դրված գույքի իրավունքի իրացումով: Վարկատուն նան իրավունք ունի դառնալ գույքի տերը: Հիփոթեքային փոխառությունը ( աժնետոմս) երկարաժամկետ արժեթուղթ է, որը թողարկում են հիփոթեքային անկերը: Այն ապահովվում է անշարժ գույքով (հող, արտադրական ն նակելի շենքեր), որը գրավադրված է անկում ն երում է հաստատուն տոկոս: Հիփոթեքային փոխառության միջոցով հստակ պայմաններով նակչությունից հավաքագրվում են միջոցներ, որոնք ապահովում են փոխառությունը: Այսպիսով` հիփոթեքային շուկան վարկային կապիտալի շուկայի այն աղկացուցիչ մասն է, որտեղ հիփոթեքային աժնետոմսերի թողարկման ճանապարհով կուտակվում են երկարաժամկետ դրամական նիջոցներ: Դրանք օգտագործում են անշարժ գույքի գրավի դիմաց վարկ տրամադրելու համար: Այդ շուկան իր մեջ ներառում է մասնավոր ն պետական ֆինանսավարկային կառույցներ` ապահովագրական ընկերություններ, վարկախնայ անկային միություններ, հիփոթեքային, առնտրային ն այլ անկեր: Հիփոթեքային անկերը մասնագիտացված են երկարաժամկետ վարկ տրամադրելու նագավառում` անշարժ գույքի գրավադրման նպատակով (հող ն քաղաքաշինական կառույցներ): Հողային անկը հիփոթեքային անկի տարատեսակներից մեկն է:

Հիփոթեքային վարկի նպատակային նշանակությունն ապահովելու ն դրա այլ նույթի օգտագործումը ացառելու համար անկային պրակտիկայում կիրառվում են հետնյալ կանոնները`  խստորեն սահմանափակում են կապալառու կազմակերպությունների հաշվին վճարումները` սարքավորումների, նյութերի ն այլ ռեսուրսների ձեռք երման նպատակով, որոնք անհրաժեշտ են շինարարության ն հողերի արելավման համար,  հիփոթեքային վարկի հաշվին գրավատուի ուժերով իրականացված շինմոնտաժային աշխատանքների համար վճարումները կատարվում են փուլ առ փուլ կամ էլ օ յեկտի շինարարության ավարտից հետո,  հիփոթեքային վարկի տրամադրման ժամկետները կապակցվում են հողը գրավ դնելու հաշվին ստացված վարկերի օգտագործման ուղղությունների հետ: Գյուղատնտեսական հողատեսքերի շրջանառության կարգավորումը կոչված է խթանելու հողամասերի միավորումն ու խոշորացումը: Անարդյունավետ օգտագործվող փոքր հողա աժինները պետք է անցնեն այն հողասեփականատերերին ն հողօգտագործողներին, ովքեր ընդունակ են կազմակերպելու արդյունավետ գյուղատնտեսական արտադրություն, սրտացավ վերա երմունք են ցուցա երում հողի նկատմամ , գրավում են հողի շուկայում ներդրումներ կատարողների ուշադրությունը, նպաստում են գյուղի սոցիալական վիճակի արելավմանը, ստեղծում նոր աշխատատեղեր ն ավելացնում գյուղական նակչության եկամուտները:

ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ

ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ

22.1. ՀՈՂԵՐԻ ԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ՀՈՂԻ ՀԱՐԿԸ, ՎԱՐՁԱՎՃԱՐԸ,

ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ ԳԻՆԸ ՈՐՈՇԵԼՈՒ ՆՊԱՏԱԿՈՎ

Հանրապետությունում իրականացվող հողային արեփոխումների գլխավոր նպատակը հողային պաշարների արդյունավետ օգտագործումն ու դրանց պահպանումն է: Հողային վճարումները կոչված են նպաստելու արդյունավետ հողօգտագործմանը, հողերի պահպանմանը, արելավմանը, երրիության արձրացմանը` տար եր որակական հատկություններ ունեցող հողերի վրա ստեղծելով տնտեսավարման հավասար պայմաններ: Վճարման ձներից են հողի հարկը, վարձավճարը, հողի նորմատիվային գինը, հիփոթեքը ն այլն: Հողի հարկը հողի սեփականատերերից, պետական ն համայնքային սեփականություն հանդիսացող հողերի մշտական օգտագործողներից օրենքով սահմանված, համայնքային յուջե գանձվող պարտադիր վճար է` անկախ հողօգտագործողների տնտեսական գործունեության արդյունքներից: Հողի հարկի հաշվարկման համար հիմք են հանդիսանում կառավարության կողմից հաստատված հողերի կադաստրային գնահատման տվյալները, հողի սեփականության (օգտագործման) իրավունքի փաստաթղթերը: Գյուղատնտեսական հողատեսքերի համար հողի հարկը սահմանվում է հողատեսքերի կառուցվածքի, տարածության, որակական հատկությունների ն տեղա աշխվածության վերա երյալ տեղեկատվության հիման վրա: Հողի հարկի սահմանման համար օգտագործվում է հողի կադաստրային գնահատմամ որոշված հաշվարկային զուտ եկամուտը: ՀՀ կառավարության որոշմամ ` հանրապետության ոլոր մարզերում հողի հարկի չափը մինչն այժմ սահմանվել է հողերի կադաստրային գնահատման զուտ եկամտի 15 7 չափով (աղ. 37): Գյուղատնտեսական հողատեսքերի կադաստրային գնահատման մեթոդիկան կատարելագործելու նպատակով անհրաժեշտություն է առաջացել հողի հարկը սահմանել հողերի գնահատման ընթացքում ստացված հողային ռենտայի անկային տոկոսադրույքի կապիտալավերածման հիման վրա որոշված արժեքով (գնով):

Աղյուսակ 37 Հողի հարկի հաշվառումն ըստ որակական խմ երի (Աշտարակ համայնքի օրինակով) Հողի որակական խմ երը Ընդամենը

Տարածությունը, հա 28,4 5,1 40,0 85,2 37,2 195,9

Զուտ եկամուտը, Հողի հարկի չափը, հազ. դրամ/հա հազ. դրամ/հա 145,9 21,9 88,4 13,3 63,8 9,6 47,4 7,11 14,6 2,19 59,9 8,9

Աղյուսակ 37-ի տվյալներից երնում է, որ Աշտարակ համայնքի վարելահողերի կադաստրային գնահատման հիման վրա որոշված զուտ եկամուտն, ըստ հողերի որակական խմ երի, տար եր է: Լավագույն գնահատման 1-ին խմ ի հողերի մեկ հեկտարի զուտ եկամուտը կազմում է 145,9 հազ. դրամ, այստեղից 1 հա հողի հարկի չափը կկազմի է 21,9 հազար դրամ (149,5157), 4-րդ խմ ում` 7,11, իսկ 5-րդ, վատագույն խմ ում` 2,19 հազար դրամ/հա: Հողերի սեփականաշնորհման ժամանակ մեկ հողամասը մասնատվել է տար եր սեփականատերերի միջն, այդ հողերի գնահատման ցուցանիշների հիման վրա հողի հարկի սահմանումը հավասար տնտեսավարման պայմաններ է ստեղծում տար եր սեփականատերերի համար, այսինքն` տվյալ հողամասի տար եր հողա աժիններ գտնվում են միննույն հարկման դաշտում: Հողային վճարումներից է հողի վարձավճարը, որի չափը սահմանվում է վարձատուի հետ կնքված պայմանագրով: Պետական ն համայնքային սեփականություն հանդիսացող հողերի վարձակալության դեպքում սահմանվում է վարձավճար` հաշվարկային զուտ եկամտի 15 7 չափով: Վարձավճարը կարող է սահմանվել ինչպես դրամական արտահայտությամ , այնպես էլ նամթերքի տեսքով: Հնարավոր է նան այդ երկու ձների միաժամանակյա կիրառումը: Վճարումների չափն ու ձները որոշվում են յուրաքանչյուր գործարքի դեպքում: Հողային արեփոխումների զարգացման պայմաններում հնարավոր է վարձակալական հարա երությունների երկու ձն` հողի վարձակալում համայնքի ն դրա անդամների միջն, իսկ մյուսը` հողասեփականատերերի միջն: Բոլոր դեպքերում վարձավճարի չափը որոշվում է պայմանագրով ն կարող է հաշվարկվել անշարժ գույքի գնահատման որնէ մեթոդով` համեմատական, եկամտային ն ծախսային:

Հողային վճարումներից է հողի նորմատիվային գինը, որը հողի հաստատագրված ն օրենսդրորեն սահմանված գինն է: Դրա կիրառման միջոցով պետությունը մասնակցում է հողային շուկայական հարա երությունների կարգավորմանը: Հողը` որպես անշարժ գույք, առք ու վաճառքի առարկա, շուկայական հարա երություններում հանդես է գալիս որոշակի արժեքով: Այն օգտագործվում է որպես հողի վաճառքի մեկնարկային գին` պետական ն համայնքային սեփականություն հանդիսացող օ յեկտների ապապետականացման, անհատական տնտեսավարմամ զ աղվելու համար հողերի վաճառքի դեպքում: Հողերի նորմատիվային գինը որոշվում է կադաստրային գնահատման տվյալների հիման վրա: Հողերի գնահատման փորձից ելնելով` տնտեսական գնահատման ցուցանիշները, այդ թվում` հողային ռենտայի մեծությունը, կախված են հողերի որակական հատկություններից, ծովի մակերնույթից ունեցած արձրությունից ն տնտեսական ցուցանիշներից: Հանրապետության լեռնային հողօգտագործման պայմաններում այն կրում է գոտիական նույթ: Այսպես` նախնական հաշվարկներով Արարատյան հարթավայրի մեկ հեկտար վարելահողերի միջին գինը կազմում է 1950 հազար դրամ, նախալեռնային գոտում` 1050 հազար, Շիրակի հարթավայրում` 775, Սնանի ավազանում` 475 հազար դրամ ն այլն: Հանրապետությունում հողային հարա երությունների զարգացման ն հողասեփականության ազմաձնության պայմաններում հողը հանդես է գալիս որպես անշարժ գույք ն գրավ դնելու միջոց: Սկզ նական փուլում գրավի գինը կարող է որոշվել հողի տնտեսական գնահատման տվյալների հիման վրա: Այդ դեպքում պետությունը սահմանում է հիփոթեքային գործարքների վարման ընդհանուր հայեցակարգ: Հետագայում գրավի գումարի դրույքաչափերը կորոշվեն` ելնելով հողի շուկայի ն հողային հարա երությունների ընդհանուր իրավիճակից: Հողի նորմատիվային գնի ն հողի հարկի չափի սահմանումը ոչ միայն տնտեսագիտական, այլն քաղաքական հարց է: Ուստի սեփականության ձների ազմազանության պայմաններում հողի վճարումները կախված են արտադրական հարա երությունների նույթից, կարգավորվող ագրարային շուկայի ստեղծումից, միջազգային շուկայի հետ փոխհարա երություններից, պետական ֆինանսական համակարգի ձնավորումից ն հասարակության սոցիալ-տնտեսական վիճակից:

22.2. ՀՈՂԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ

ՀՈՂՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՎԵՐԼՈՒԾԵԼՈՒ ՆՊԱՏԱԿՈՎ

Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների կազմակերպատնտեսական գործունեության օ յեկտների գնահատման համար առաջին հերթին պետք է ապահովվի վերլուծվող ցուցանիշների համադրելիությունը:

Եթե հողօգտագործման ընթացքում ձեռք երված փաստացի արդյունքները (համախառն արտադրանք, զուտ եկամուտ, շահույթ ն այլն) վերաերում են հողերի ֆիզիկական տարածությանը, ապա ստացված արդյունքների ցուցանիշները համադրելի չեն, քանի որ հաշվից դուրս են մընում տար եր արտադրողական ունակություն ունեցող հողերը, այսինքն` հողերի նական ն տնտեսական երրիությունը: Հողերի օգտագործման արդյունավետության վերլուծությունը օ յեկտիվ կլինի այն դեպքում, եր հողօգտագործումից ստացված փաստացի ցուցանիշները վերա երեն ոչ միայն հողի ֆիզիկական, այլն երրիությամ համադրելի տարածությանը: Գյուղատնտեսական ձեռնարկությունների տնտեսական գործունեությունը օ յեկտիվորեն վերլուծելու նպատակով օգտագործվում է հողերի գնահատման ողջ համակարգը` ինչպես նական, այնպես էլ տնտեսական երրիության ցուցանիշները: Իմանալով հողերի ոնիտետի ալերը, կարելի է ստանալ յուրաքանչյուր հողամասի երրիության համեմատական գործակիցը հետնյալ անաձնով` Բ հող. , Գ  Բ առավ. որտեղ` Գ -ն հողատեսքի երրիության համեմատական գործակիցն է, Բհող.-ը` տվյալ հողատեսքի նական հատկությունները` ոնիտետի ալը, Բառավ.-ը` առավելագույն ալ ունեցող հողատեսքի ոնիտետի ալը: Այսպես` եթե հողերի նական հատկությունների ալը Արմավիրի մարզի Հայկավան համայնքում կազմում է 81 ալ, որն ընդունվում է որպես համեմատության միավոր ամ ողջ Արմավիրի մարզի համար, ապա Հացիկ համայնքում այն 61 ալ է, Արնիկում` 49, Եղեգնուտում` 43 ն Արալեզում` 34 ալ: Այդ համայնքներում հողերի համեմատական գործակիցը համապատասխանա ար կլինի 0,75, 0,60, 0,53 ն 0,41: Հողօգտագործման արդյունավետության մասին կարելի է դատել` ելնելով արտադրության շահութա երության մակարդակից: Սակայն այդ ցուցանիշի մեծությունն ուղղակի կախված է նրանից, որ, մի դեպքում, վերլուծությունը կատարվում է ֆիզիկական, իսկ մյուս դեպքում` կադաստրային` համադրելի տարածության հաշվով: Ընդհանուր առմամ , եր հողագնահատման արդյունքներով հաշվարկվում է կադաստրային տարածությունը, ապա գյուղատնտեսական հողատեսքերը դառնում են համադրելի (չափակցելի): Հողատեսքերի ֆիզիկական տարածությունը կադաստրայինի վերածելու համար կիրառվում են հողերի տնտեսական գնահատման ընթացքում որոշված համախառն արտադրանքը, հողի

ռենտան ն այլ ցուցանիշներ: Կադաստրային տարածությունը որոշվում է հետնյալ անաձնով` Տֆ Բ Կ հա  , որտեղ` Կհա-ն հողատեսքի կադաստրային տարածությունն է, հա, Տֆ-ն` հողատեսքի ֆիզիկական տարածությունը, հա, Բ-ն` հողատեսքի տնտեսական գնահատման ալը: Որպես կադաստրային միավոր կարելի է ընդունել հանրապետության կամ առանձին տարածաշրջանի ցանկացած հողատեսքի մեկ հեկտարը, որն ունի առավելագույն (100 ալ) ալային գնահատական: Կադաստրային հեկտարներով արտահայտված հողերի գնահատման ցուցանիշները կարելի է կիրառել հողերի արդյունավետ օգտագործման տար եր մակարդակի տնտեսագիտական վերլուծության, հողերի պահպանման, արելավման, նոր հողերի յուրացման ն այլ միջոցառումների իրականացման նագավառներում: Հողերի կադաստրային տարածությանը վերա երող տվյալներն` Արարատի մարզի մի քանի համայնքների օրինակով, երված են աղյուսակ 38-ում: Այսպես` ըստ գյուղատնտեսական հողատեսքերի ֆիզիկական տարածության` առաջին տեղում է Արարատ համայնքը (3478,0 հա), ապա` Ոսկետափը (1241,0 հա), Ավշարը (1000,0 հա) ն այլն: Իսկ հողերի գնահատման առավելագույն ալեր ունեն Այգնանը (70 ալ), Նոյակերտը (55), Ավշարը (52) ն այլն:

22.3. ՀՈՂԱԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ

ՆԵՐՀԱՄԱՅՆՔԱՅԻՆ ՀՈՂԱՇԻՆԱՐԱՐԱԿԱՆ ՆԱԽԱԳԾՄԱՆ,

ՀՈՂԱՄԱՍԵՐԻ ԽՈՇՈՐԱՑՄԱՆ ԵՎ ԱՅԼ ՆՊԱՏԱԿՆԵՐՈՎ

Գյուղատնտեսական ձեռնարկություններում ներհամայնքային հողաշինարարության գլխավոր խնդիրներն են տարածքի կազմակերպումը, հողերի արդյունավետ օգտագործման ապահովումը, հողերի երրիության արձրացումը, նության պահպանությունը, նյութական ն աշխատանքային նվազագույն ծախսերով գյուղատնտեսական մթերքի արտադրության ավելացումը: Հողային կադաստրի նյութերի օգտագործումը, մասնավորապես` հողերի գնահատման տվյալները, արձրացնում են նախագծման աշխատանքների որակը: Գյուղատնտեսական հողատեսքերի արդյունավետ օգտագործման վերա երյալ որոշումների ընդունումը կատարվում է հողերի արտադրական հատկությունների հիման վրա: Հողաշինարարական նախագծման ընթացքում ելակետային այլ նյութերի հետ օգտագործվում են նան հողերի ներհամայնքային գնահատման նյութերը, որոնք թույլ են տալիս որոշել գյուղատնտեսական մշակա ույսերի արդյունավետ տեղա աշխման հողախմ երը: Հողային կադաստրի տվյալների հիման վրա որոշվում է հողերի արելավման միջոցառումների ն գյուղացիական տնտեսությունների խոշորացման նպատակահարմարությունը, ընտրվում են հողամասերի միավորման առավել արդյունավետ տար երակները: Գյուղացիական տնտեսությունների խոշորացման միջոցով կազմակերպվում են միջին ն խոշոր մասնագիտացված ֆերմերային տնտեսություններ, ավելանում է ապրանքային արտադրությունը, դրան զուգահեռ ստեղծվում են վերամշակող միջին ն խոշոր արտադրական ձեռնարկություններ: Հողագնահատման տվյալներն օգտագործվում են պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից հողամասերն առգրավելու ժամանակ` հողօգտագործողների վնասի, գյուղատնտեսական ն անտառտնտեսային արտադրության կորուստների հատուցման չափերը որոշելու համար: Գյուղատնտեսական ն անտառտնտեսային արտադրության վարման ընթացքում սեփականատիրոջ կորուստները, որոնք առաջանում են գյուղատնտեսական ն անտառային ֆոնդի հողերն իրենց նպատակային նշանակությամ չօգտագործելու պատճառով, ենթակա են հատուցման: Կորուստների հատուցման չափերը որոշվում են առգրավվող հողամասի կադաստրային գնահատման ցուցանիշների ն այլ տեղեկատվական նյութերի հիման վրա:

22.4. ՀՈՂԱԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՔԱՐՏԵԶՆԵՐԻ ԿԱԶՄՄԱՆ

ԵՎ ԴՐԱՆՑԻՑ ՕԳՏՎԵԼՈՒ ԿԱՐԳԸ

Հողագնահատման ցուցանիշներն ավելի արտահայտիչ դարձնելու համար` հողերի կադաստրային գնահատման նյութերի հիման վրա կազմըվում են համայնքների ն այլ հողօգտագործողների գյուղատնտեսական հողատեսքերի գնահատման քարտեզներ: Դրանք կազմելու համար հիմք են ծառայում յուրաքանչյուր հողօգտագործման տար եր մասշտա ների կադաստրային քարտեզագրական նյութերը: Գնահատման քարտեզի վրա, ըստ հողատեսքերի, ցույց են տրվում գնահատվող հողամասի տարածությունը, գնահատման հերթական համարը, օգտագործման տեսակը (ոռոգելի, անջրդի, մելիորացված ն այլն), հողի ոնիտման ալը, գնահատման խում ը, գինը ն այլն: Հողերի գնահատման քարտեզը գնահատման տեղեկագրերի հետ միասին հնարավորություն է տալիս տարածական պատկերացում կազմել յուրաքանչյուր հողօգտագործման սահմաններում եղած գյուղատնտեսական հողատեսքերի քանակական ն որակական նութագրի, դրանցից ստացվող հողային ռենտայի, հողի գնի վերա երյալ: Քարտեզի միջոցով հնարավոր է ացահայտել չօգտագործվող հողային պաշարները, ինչը կնպաստի ոլոր հողերի արդյունավետ օգտագործմանը: Քարտեզի վրա առանձին գույներով ն պայմանական նշաններով ցույց են տրվում գյուղատնտեսական հողատեսքերի, հողագնահատման շրջանի, գյուղատեղից հողամասերի հեռավորության մասին տվյալները ն այլն: Հողագնահատման քարտեզները կազմվում են ժամանակակից համակարգչային հատուկ ծրագրերի միջոցով:

ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ

ՎԱՐՄԱՆ ԱՐՏԱՍԱՀՄԱՆՅԱՆ ՓՈՐՁԸ

Արտասահմանյան երկրներում հողային կադաստրի վարման մեթոդները սկզ ունքորեն քիչ են տար երվում նախկինում մշակված մեթոդներից, այնուամենայնիվ դրանք հողակադաստրային մասնագիտացված ծառայությունների կողմից իրականացվող արդ միջոցառումներ են: Բոլոր երկրների համար ընդհանուր են հողային կադաստրի վարման համակարգում հողօգտագործման իրավունքի գրանցումը, հատակագծաքարտեզագրական հանույթները, մասնագիտական հետազոտումները, ինչպես նան հողերի կադաստրային գնահատումը: Այդ աղկացուցիչ մասերով է պայմանավորված յուրաքանչյուր երկրի հողային կադաստրի համակարգը: Բարձրարդյունավետ գյուղատնտեսական արտադրության պայմաններում ֆերմերին հողը հետաքրքրում է առաջին հերթին որպես կապիտալի ներդրման օ յեկտ: Հողերի արտադրողականության վերա երյալ ֆերմերների ազմակողմանի գիտելիքները հնարավորություն են տալիս նրանց կապիտալն արդյունավետ ներդնել գյուղատնտեսական մըթերքի արտադրության գործում, արձրացնել հողի երրիությունը: Արտասահմանյան երկրներում հողերի կադաստրային գնահատումը հիմնականում կատարվում է հարկման նպատակներով: Դրան զուգահեռ գնահատման արդյունքներն օգտագործվում են` հողաիրավական հարցերի լուծման, ինչպես նան հողերի արդյունավետ օգտագործման, արելավման, պահպանման միջոցառումներ մշակելու համար: Արտասահմանյան մի շարք երկրներում ստեղծվել կամ ստեղծվում են հողային կադաստրի տեղեկատվական ավտոմատացված համակարգեր: Հողային կադաստրի վարման ընթացքում անշարժ գույքի ն հողերի սեփականության գրանցման ավտոմատացված համակարգեր են մշակվել ն գործում Շվեդիայում, Ավստրիայում, Շվեյցարիայում, Կանադայում, Գերմանիայում ն այլ երկրներում: Այդ համակարգի օգնությամ կատարվում է հողօգտագործման, կառավարման, պլանավորման վերահսկում, կադաստրային փաստաթղթերում իրականացվում է իրավական կարգավիճակի օպերատիվ գրանցում: Միաժամանակ այդ համակարգը թույլ է տալիս հողային կադաստրին վերա երող տվյալները հասանելի դարձնել ոլոր շահագրգիռ կազմակերպություններին: Ավտոմատացված համակարգի հիմնական տեղեկատվական ազան աղկացած է քարտեզագրական նյութերից, տեքստային թվային ցուցանիշներից ն այլ նույթի փաստաթղթերից: Այն պարունակում է հողի

սեփականության ն նակելի կառույցների վիճակին վերա երող անհրաժեշտ տեղեկություններ, հողային վճարումների նորմատիվներ, նոր հողօգտագործման, հողատիրապետման ն հողերի սեփականության, վաճառքի մասին տվյալներ: Հողային կադաստրի վարման ժամանակակից մեթոդներից հատուկ ուշադրության է արժանի Ֆրանսիայի պարցելային հողային կադաստրը, որն անցկացվում է հարկման մեխանիզմի կատարելագործման համար: Այդ կադաստրի հիմնական սկզ ունքն այն է, որ հողերի քանակական ն որակական հաշվառումը կատարվում է որակյալ հատակագծաքարտեզագրական հիմքերի վրա: Յուրաքանչյուր հողա աժնի արտադրողականությունը որոշվում է գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվությամ , դրանց մշակության վրա կատարված արտադրական, ինչպես նան արտադրանքի պահպանման ն տեղափոխման ծախսերով: Երկրում կադաստրային հարկը հաստատվում է յուրաքանչյուր հողամասից 15 տարվա ընթացքում ստացված միջին տարեկան զուտ եկամըտի հիման վրա` չհաշված երկու առավել չորային ն երկու առավել երքառատ տարիները: Ֆրանսիայում հողային կադաստրը հետապնդում է երեք նպատակ`  տեխնիկական` կադաստրային հատակագծերի կազմում,  հողային` հողամասերի նույնացում ն նկարագրում, հողատիրոջ ացահայտում,  հարկային` հողերի գնահատում ն հողի հարկի նորմերի որոշում: Այդ նպատակների իրականացման համար երկրում ստեղծվել են հատուկ ծառայություններ, որոնք մշակում են կադաստրային փաստաթղթեր, կադաստրի վարման, հողային հարկի գանձման մեխանիզմների վերա երյալ հատուկ հրահանգներ ն այլն: Նման սկզ ունքների վրա է հիմնված նան Բելգիայի կադաստրային համակարգը, այն տար երությամ , որ հողերի տնտեսական գնահատման աշխատանքներն իրականացվում են երկրի հողային հետազոտությունների ազգային կենտրոնի միջոցով: Գերմանիայում հողային կադաստրի հիմնական նպատակը հողի հարկի նորմերի որոշումն է: Կադաստրային քարտեզների մշակումը համատեղվում է հողօգտագործման գրանցման ն հողաշինարարության հետ: Սկսած 1970-ական թվականներից` երկրի մեծ քաղաքներում ն մարզերում ստեղծվել են անշարժ գույքի մասին տվյալների ավտոմատացված անկեր, ուր ներառված են հողերին, անշարժ գույքի կադաստրին, հարկային կադաստրին վերա երող տեղեկատվությունն ու քարտեզագրական նյութերը: Նախկին Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետության առաջին հողային կադաստրը մշակվել էր 1954 թ., այնուհետն այն պար ե273

րա ար թարմացվել ն լրացվել էր: Հողերի գնահատման տվյալներն անհրաժեշտ էին հողերը հարկելու ն դրանց պլանավորված օգտագործումը կազմակերպելու համար: Հողերի գնահատումը կատարվում էր 100 ալային համակարգով: Որպես գնահատման ցուցանիշներ էին ծառայում հողատարածքից ստացված համախառն արտադրանքի արժեքը ն զուտ եկամուտը: Այդ ցուցանիշները որոշելու համար հողերը դասակարգվել էին յոթ որակական խմ երի: Երկրի գյուղատնտեսության նախարարությունում ստեղծվել էր հատուկ ծառայություն, որը մշտապես զ աղվում էր հողերի գնահատման արդյունքների ճշգրտմամ : Միաժամանակ կատարելագործվում էին հողագնահատման աշխատանքների կատարման մեթոդներն ու դրանց գործնական կիրառումը: Հողերի գնահատման արդյունքներն օգտագործում էին մի շարք տնտեսագիտական միջոցառումներ իրականացնելիս` ոչ գյուղատնտեսական նպատակով հողերի հատկացման ժամանակ դրանց վճարների սահմանման, ինչպես նան գյուղատնտեսական արտադրությամ զ աղվող ձեռնարկությունների հիմնավորված հարկման համար: Ներկայումս Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության հողային կադաստրի ավանդական կառուցվածքը աստիճանա ար փոխարինվում է ազմանպատակ նշանակության համակարգով: Հարկման հարցեր լուծելուց ացի` այն ծառայում է տիրապետման իրավունքների գրանցման, հողի գնահատման, տարածքային ն քաղաքային պլանավորման նպատակներին: Այսպիսով` ԳԴՀ-ի հողային կադաստրը, վիճակագրականից դառնալով դինամիկ համակարգ, ոչ միայն կուտակում է տեղեկատվություն, այլն դառնում պետության վարչական համակարգի անդամ: Անգլիայում հողերի ուսումնասիրության համակարգը մշակվել է 1966 թ. գյուղատնտեսության, ձկնա ուծության ն պարենի նախարարության հողային ծառայության կողմից: Տվյալ մեթոդիկան ներառում է երկու փուլ` հողերի ֆիզիկական ն տնտեսական դասակարգում: Առաջինի նպատակն է պարզել գյուղատնտեսության վրա ազդող հիմնական ֆիզիկական գործոնները` կլիման, ռելիեֆը, ուսական ն հողային ծածկույթը, թեքության աստիճանը ն այլն, որոնք սահմանափակում են հողերի օգտագործման հնարավորությունները: Երկրում հողերը աժանվում են պիտանիության հինգ դասերի: Երկրորդ փուլի նպատակն է տնտեսական գնահատման միջոցով որոշել յուրաքանչյուր դասի հողերի համար զուտ եկամտի միջին չափը, որը հիմնվում է ուսա ուծության ն այգեգործության միջին համախառն արտադրանքի վրա` գյուղատնտեսության վարման, ագրոտեխնիկայի ու պարարտացման միջին մակարդակներում: Հողերի տնտեսական դասա274

կարգումը թույլ է տալիս ճիշտ գնահատել յուրաքանչյուր հողամասի արտադրական հնարավորությունները: Իսպանիայի հողային կադաստրի առաջնային խնդիրը հողի հարկի որոշումն է: Կադաստրի մշակման ընթացքում, առաջին հերթին, ստեղծվում են կադաստրային քարտեզներ, որոնց միջոցով ացահայտվում են հողամասերի տարածքները, քանակը ն դրա հիման վրա կատարվում է հողերի քանակական հաշվառում: Երկրում կադաստրային քարտեզները կազմվում են վերգետնյա հանույթների ն օդալուսանկարահանումների միջոցով: Քարտեզների մասշտա ի ընտրությունը կախված է նպատակից, տեղագրական ն կադաստրային տեղեկատվության խտությունից: Հողակադաստրային աշխատանքների ընթացքում մարզի վարչական տարածքը աժանվում է մի քանի տեղամասերի, որոնց սահմաններում նշվում են առաջնային հողամասերը: Հողի ն անշարժ գույքի կադաստրի վարման աշխատանքները լավ են կազմակերպված Շվեդիայում: Այս երկրի հողային կադաստրի հիման վրա մոտ ապագայուն կստեղծվի հողին, անշարժ գույքին ն նակչությանը վերա երող տեղեկատվության ավտոմատացված համակարգ: Շվեդիայի կադաստրը դիտվում է որպես հողօգտագործման նագավառում ոլոր ռեսուրսների առավել նպատակահարմար ն արդյունավետ օգտագործման համակարգ: Շվեդիայի հողային կադաստրն աստիճանա ար վերափոխվել է հողի ն անշարժ գույքի մասին ազմա ովանդակ տեղեկատվական համակարգի: Դա տեղի է ունեցել անշարժ գույքին վերա երող տվյալների ազգային ավտոմատացված անկի ն նակչության մասին տվյալների անկի, տնտեսական վիճակագրության, հարկման, հաշվեգրումների տվյալների միավորման արդյունքում: Շվեդիայի կադաստրն ամ ողջությամ հիմնավորված է օրենսդրորեն: Երկրի ողջ սեփականությունը աժանված է անշարժ գույքի հատվածների, տրվում է դրանց նութագիրը, իրավա անական սահմանները, գործարքների կնքման, վարձակալության կարգը ն այլն: Ազգային հողային ծառայությունը մշակում է հրահանգներ, դրույթներ ն կադաստրային նորմատիվային այլ փաստաթղթեր: Շվեդիայի հողային կադաստրի վարման կարնոր տարրն է կազմակերպական հստակ կառուցվածքը: Ընդ որում` ազգային հողային ծառայությունը հանդես է գալիս որպես պետական կազմակերպություն շրջակա միջավայրի նախարարության կազմում: Այն իրականացնում է կառավարության կողմից նախանշած որոշակի գործառույթներ` երկրի ազգային քարտեզագրման ծրագրի կատարում, ազգային կադաստրի վարման պետական վերահսկողություն, գեոդեզիայի, հողօգտագործման կառավարման, հողերի գնահատման, տեղեկատվության հավաքման ն տրամադրման ոլորտներում աշխատանքների կատարում:

ԱՄՆ-ում հողերի ուսումնասիրությունն իրականացնում է գյուղատնտեսության նախարարության կազմում հողերի պահպանության հատուկ ծառայությունը, որը կատարում է հողային հետազոտություններ, հրատարակում է համապատասխան հրահանգներ ու որոշումներ հողերի արդյունավետ օգտագործման վերա երյալ: ԱՄՆ-ում կադաստրի վարման ընթացքում ավանդա ար կիրառվում են հողերի գնահատման մի քանի մեթոդներ: Հողերի ոնիտումը հիմնված է շրջակա միջավայրի ն հողերի հիմնական հատկությունների ցուցանիշների հաշվառման վրա: Հողերի տնտեսական գնահատումը, այդ թվում` հողի գնի հաշվարկը, չափազանց կարնոր է գյուղատնտեսության կառավարման մեխանիզմների կարգավորման գործում: Հողի գինը որոշվում է տարեկան հողային ռենտայի ն անկային տոկոսադրույքի կապիտալավերածման եղանակով: Հողերի գների իրական արձրացումը ն դրանց դրամական գնահատումը պայմանավորված են հողերի տնտեսական երրիության արձրացմամ , դրանց պահպանության ծախսերով, հողատարման դեմ պայքարի միջոցառումներով, ինչպես նան հողային պաշարներին վերա երող պետական մենաշնորհային քաղաքականությամ ն գյուղատնտեսության մեջ նոր հողերի ներգրավմամ : ԱՄՆ-ում տեղի ունեցող տնտեսական ն հասարակական-քաղաքական փոփոխությունների արդյունքում անհրաժեշտ եղավ ստեղծել ազմանպատակ կադաստր: Որպես յուրաքանչյուր հողօգտագործման վերաերյալ տեղեկատվության հավաքման, պահպանման ն տրամադրման ելակետային միավոր ընտրվեց պարցելան: Բազմանպատակ կադաստրի հիմք են կազմում գեոդեզիական ճշգրիտ ցանցերը, հատակագծաքարտեզագրական ճշգրիտ նյութերը, հողօգտագործման սահմանների ն հողամասերի տվյալների վերա երյալ իրավա անական գրանցումները ն այլն: Երկրում հողերի սեփականության ազմաձնության ն մրցակցության պայմաններում հնարավոր չեղավ ամ ողջապես նարդնել այդ համակարգը, ուստի գործում են ազմանպատակ կադաստրի որոշակի մասերը: Ռուսաստանի Դաշնության հողային արեփոխումների ընթացքում (1991-2002 թթ.) ընդունվել են հողի մասին մի շարք հիմնական օրենքներ, կազմավորվել է հողային ռեսուրսների կառավարման ինստիտուցիոնալ համակարգ: Վերջին տարիներին ընդունվել են հետնյալ հիմնական օրենսդրական ակտերը` Հողային օրենսգիրքը, «Հողային ռեսուրսների կառավարման ն պլանավորման» օրենքը, «Պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների մասին» օրենքը, «Պետական հողային կադաստրի մասին» օրենքը, «Անշարժ գույքի սեփականության իրավունքի գրանցման ն անշարժ գույքի նկատմամ գործարքների մասին» օրենքը ն այլն:

Անկախ սեփականության ձնից, երկրում անցկացվում են հողերի զանգվածային գույքագրում, պետական հողային կադաստրի համակարգում գտնվող հողամասերի պետական գրանցում ն հողերի արժեքային գնահատում: Ըստ սեփականության ձների` հողային կադաստրի ն հողօգտագործման պլանավորման հիման վրա հողերի աժանումն իրականացվում է տեղական, տարածքային ն պետական մարմինների համագործակցության արդյունքում: Ներկայումս հողի հարկման գոյություն ունեցող համակարգը հիմնըված է 90-ական թվականներին հաշվարկված հողի արժեքի նորմատիվային ցուցանիշների վրա: Հաշվի առնելով երկրում տեղի ունեցած հողային արեփոխումները` ՌԴ կառավարությունը որոշում է ընդունել փոխել հողի հարկման համակարգը: Երկրում նախապատրաստվում է հողի արժեքի զանգվածային վերագնահատման գործընթացը: Հողային կադաստրի համակարգում հողերի կատեգորիաների ն հողօգտագործման տարեր ձների արժեքային գնահատման մեթոդա անությունը հիմնված է շուկայական գների համադրելիության, կատարվող ծախսերի ն եկամուտների կապիտալավերածման վրա: Ընդունվել են հողերի արժեքային գնահատման տար եր մոդելներ ն դրանց իրականացման համապատասխան ծրագրեր: Միջազգային փորձագետներին հնարավորություն է ընձեռվել փորձարկել մշակված մոդելները: Երկրում կատարված հողի կադաստրային գնահատումը կարնոր դեր է խաղում հողօգտագործման կարգավորման համակարգում: Հողերի կադաստրային գնահատումն իրականացվում է լիազորված պետական ն մասնավոր ընկերությունների միջոցով, պայմանագրային կարգով: Ենթադրվում է, որ այդ համակարգի զարգացման հետ կ արձրանա մասնավոր հատվածի դերը: Պետական հողային կադաստրի համակարգում հողերի գնահատման աշխատանքները զուգակցվում են պետական վիճակագրական յուրոների, հարկային համակարգի գործունեության, ինչպես նան պետական, տարածքային ու տեղական ինքնակառավարման մարմինների աշխատանքների հետ:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

11. 12. 13. 14. 15. 16. 17.

18. 19. 20.

Դար ինյան Գ.Ս. Եզեկյան Ա.Ս. Մեթոդական ցուցումներ «Հայկական ՍՍՀ կոլտնտեսությունների ն սովխոզների հողատեսքերի պասպորտիզացիայի վերա երյալ»: - Երնան, 1981: - 74 էջ: Էֆենդյան Պ.Ս., Դավթյան Ս.Ռ. Տեղական ինքնակառավարման հիմունքներ. նոր զարգացումներ: - Երնան, «Պետական ծառայություն», 2002: - 167 էջ: Էֆենդյան Պ.Ս., Դավթյան Ս.Ռ., Եզեկյան Ա.Ս. Հողակադաստրային տեղեկատվական համակարգի ձնավորումը ն զարգացման հեռանկարները // Ագրոգիտություն, № 7-8, 2005: Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրություն: Հայաստանի Հանրապետության ոողային օրենսգիրք: Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգիրք: Հայկական ՍՍՀ հողերի կադաստրային գնահատումը/ Ա.Ս. Եզեկյան ն ուրիշներ: - Երնան, 1984: - 472 էջ: «Հողի հարկի մասին» ՀՀ օրենքը: Հրահանգ կադաստրային քարտեզագրման աշխատանքների իրականացման / ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտե: - Երնան, 2000: Միավորված ազգերի կազմակերպության եվրոպական տնտեսական հանձնաժողովի մարդկային նակավայրերի զարգացման կոմիտեի հողի կառավարման աշխատանքային խմ ի երնանյան հավաքի նյութեր: - Երնան, մայիս 6-7, 2004: Մկրտչյան Հ.Վ. Հողային հարա երությունները ն ֆերմերային տնտեսությունների ձնավորումը // Էկոնոմիկա, № 10-12, 1996, էջ 58-64: Մուշեղյան Գ.Ն., Սողոմոնյան Պ.Մ. Քաղաքային հողօգտագործումը շուկայական տնտեսության պայմաններում: - Երնան, 1999: - 139 էջ: Շառոյան Գ.Վ. Գյուղի ներքին հողա աժանությունը Սովետական Հայաստանում (1921-1929 թթ.): - Երնան, «Միտք», 1965: - 225 էջ: «Պետական սեփականություն հանդիսացող հողամասերն օտարելու ն օգտագործման տրամադրելու կարգը հաստատելու մասին» ՀՀ կառավարության 2001թ. ապրիլի 12-ի № 286 որոշումը: «Տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ օրենքը: Տնտեսագիտության տեսություն: Դասագիրք: - Երնան, ԵՊՀ, 2001: 8‡ք·ÏՕ‚ Ճ.Ճ., ãՕÈÍՕ 1.Փ., Լ‡ÎԵ˜ÂÌÍՕ Ը.Ճ., 1Օ‰ÍՕ‚‡ 1.8. ՅÂÏÂÎԵÌ˚È Í‡‰‡ՇÚք ‚ Յ‡քՄՇÂÊÌ˚ı ՇÚք‡Ì‡ı: ì˜ÂՇÌՕ ոՕՇՕՇË / 1Օ‰ ք‰. Ճ.Ճ. 8‡ք·ÏՕ‚‡. – Խ., 1996. – 126 Շ.: ËÎ. Լ‡‚քËÎ˛Í Փ.ü. ÅՕÌËÚËքՕ‚͇ ոՕ˜‚. – Խ.: 8˚Շ¯‡fl ¯ÍՕ·, 1974.– 272 Շ.

Ճ„Úflք‚ 8.1. ՅÂÏÂÎԵÌ˚È Í‡‰‡ՇÚք: ì˜ÂՇÌՕ ոՕՇՕՇËÂ. – Խ.: ԽՕÎՕՇ,

1979. - 463 Շ.: ËÎ.

ԷՅÂÍflÌ Ճ.Ը. Ë ‰ք. ՃÚ·Շ ՅÂÏÂÎԵÌՕ„Օ ͇‰‡ՇÚք‡ ՃքÏԸԸՔ/ ԽԸԸ

ԸԸԸՔ Ë ԽԸԸ ՃքÏԸԸՔ. – ԽՕՇÍ‚‡-Էք‚‡Ì, 1986. – 75 Շ.

21. ԷՅÂÍflÌ Ճ.Ը. ԷÂÍՕÚՕք˚ ÏÂÚՕ‰Ë˜ÂՇÍË ‚ՕոքՕՇ˚ ՕˆÂÌÍË ՇÂÎԵՇÍՕıՕՅflÈՇÚ‚ÂÌÌ˚ı Մ„Օ‰ËÈ ՔՃ // 1Յ‚ÂՇÚËfl ՃքÏflÌՇÍËÈ ՇÂÎԵՇÍՕıՕՅflÈՇÚ‚ÂÌÌՕÈ ‡Í‡‰ÂÏËË, ‹ 2, 2004. – Ը. 38-40.

22. ՅÂÏÂÎԵÌ˚È Í‡‰‡ՇÚք ԸԸԸՔ/ 1Օ‰ ՕՇ˘. ք‰. Ը.Ճ. ՎÂքÂÏՄ¯ÍË̇. –

Խ.: ùÍՕÌՕÏË͇, 1967. – 357 Շ.

23. ՅÂÏÂÎԵÌ˚ ՕÚÌՕ¯ÂÌËfl ‚ ՔՕՇՇËË/ ԽՕÏËÚÂÚ ՔՕՇՇËÈՇÍՕÈ Փ‰Âք‡ˆËË

ոՕ ՅÂÏÂÎԵÌ˚Ï քÂՇՄքՇ‡Ï Ë ՅÂÏÎÂՄՇÚքՕÈՇÚ‚Մ. – Խ., 1996.

24. ՅÂÏÂÎԵÌ˚È Í‡‰‡ՇÚք: ÚÂՕքËfl, ÏÂÚՕ‰Ë͇, ոք‡ÍÚË͇: ì˜ÂՇÌՕ ոՕՇՕՇËÂ/ 1Օ‰ ՕՇ˘. ք‰. Ճ.Ճ. 8‡ք·ÏՕ‚‡. – Խ.: ԼìՅ, 2000.– 532 Շ.

25. ՅÂÏÎÂՄՇÚքՕËÚÂÎԵÌՕ ոքՕÂÍÚËքՕ‚‡ÌËÂ: ì˜ÂՇÌՕ ոՕՇՕՇË ‰Îfl

‚˚Շ¯Ëı ՇÂÎԵՇÍՕıՕՅflÈՇÚ‚ÂÌÌ˚ı Մ˜ÂՇÌ˚ı Յ‡‚‰ÂÌËÈ. – Խ.: ԽՕÎՕՇ,

1974.–526 Շ.

26. Խ‡‰‡ՇÚքՕ‚‡fl ՕˆÂÌ͇ ՅÂÏÎË Ë Շ‚flՅ‡ÌÌՕÈ Շ ÌÂÈ Ì‰‚ËÊËÏՕՇÚԵ˛ ‚

1Շ·̉ËË. – 8·‰ËÏËք: 1ÌՇÚËÚՄÚ ՕˆÂÌÍË ՅÂÏÎË. – 1998.

27. ԽՕքÌ‚ Ճ.Փ., Խ‡ոËÚՕÌՕ‚ Ճ.ã. ԸÚՕËÏՕՇÚ̇fl ՕˆÂÌ͇ ՅÂÏÎË Ì‡ ՕՇÌՕ‚ ՇՕ‚ՕÍՄոÌՕ„Օ ÚՕ‚‡քÌՕ„Օ ոքՕ‰ՄÍÚ‡/ ԸՇ. “ՅÂÏÂÎԵÌ˚ ՕÚÌՕ¯ÂÌËfl ‚ ՔՕՇՇËË”. – Խ., 1996. 28. Խ‡„‡ՅËÌ˘ËÍՕ‚ í.1. ՅÂÏÂÎԵÌ˚È Í‡‰‡ՇÚք. – ãԵ‚Օ‚: 8˚Շ¯‡fl ¯ÍՕ·, 1987. – 422 Շ. 29. ԽÂÚՕ‰Ë͇ „ՕՇՄ‰‡քՇÚ‚ÂÌÌՕÈ Í‡‰‡ՇÚքՕ‚ՕÈ ՕˆÂÌÍË ՇÂÎԵՇÍՕıՕՅflÈՇÚ‚ÂÌÌ˚ı Մ„Օ‰ËÈ Ì‡ ՄքՕ‚Ì ՇՄՇ˙ÂÍÚՕ‚ ՔՕՇՇËÈՇÍՕÈ Փ‰Âք‡ˆËË/ ԼՕՇ.

ÍՕÏËÚÂÚ ՔՓ ոՕ ՅÂÏÂÎԵÌՕÈ ոՕÎËÚËÍÂ. – Խ., 2000.

30. ԽÍքÚ˜flÌ Լ.8. ԽÂÚՕ‰ËÍË Ë ¯Í‡Î˚ ˝ÍՕÌՕÏ˘ÂՇÍՕÈ ՕˆÂÌÍË ո‡¯ÌË

ՃքÏԸԸՔ. – Էք‚‡Ì, 1976. – 7 Շ. 31. ՕˆÂÌ͇ ք˚ÌՕ˜ÌՕÈ ՇÚՕËÏՕՇÚË Ì‰‚ËÊËÏՕՇÚË / 1Օ‰ ք‰. 8. ՔՄÚ„‡ÈՅÂք‡– Խ.: ՃÂÎՕ, 1998. – 384 Շ. 32. ՔՄÍՕ‚Օ‰fl˘Ë ոքË̈Ëո˚ Մոք‡‚ÎÂÌËfl ՅÂÏÂÎԵÌ˚ÏË քÂՇՄքՇ‡ÏË/

Է‚քՕոÂÈՇ͇fl ˝ÍՕÌՕÏ˘ÂՇ͇fl ÍՕÏËՇՇËfl ՕՕԷ. – ÜÂÌ‚‡, 1996.

33. Ը·‰ÍՕո‚ˆÂ‚ Ը.Ճ. ՕˆÂÌ͇ ՅÂÏÂÎԵ: ì˜ÂՇÌՕ ոՕՇՕՇËÂ. – Խ., 1996.

34. ԸՕ‚Âք¯ÂÌՇÚ‚Օ‚‡ÌË ՅÂÏÂÎԵÌ˚ı ՕÚÌՕ¯ÂÌËÈ Ë ÏÂÚՕ‰Օ‚ Ëı ˝ÍՕÌՕÏ˘ÂՇÍՕ„Օ ք„ՄÎËքՕ‚‡ÌËfl ̇ ՕՇÌՕ‚ ‰‡ÌÌ˚ı ՇՕˆË‡ÎԵÌՕ-˝ÍՕÌՕÏ˘ÂՇÍՕ„Օ ÏՕÌËÚՕքËÌ„‡. – Խ., 1996. 35. í˛ÏÂ̈‚ Է.Փ. ԸՄ˘ÌՕՇÚԵ ՇՕÌËÚËքՕ‚ÍË ոՕ˜‚ ̇ „ÂÌÂÚËÍՕ-ոքՕËՅ‚Օ‰ՇÚ‚ÂÌÌՕÈ ՕՇÌՕ‚Â. – ԷՕ‚ՕՇËՇËքՇÍ: Է‡Մ͇, 1975. – 140 Շ. 36. ì͇Յ‡ÌËfl Օ ոՕքfl‰Í ոքՕ‚‰ÂÌËfl ՕˆÂÌÍË ՅÂÏÂÎԵ. – Խ., ԼíՅՔ, 1987. – 75 Շ. 37. ìβ͇‚ 8.Ը., 8‡ք·ÏՕ‚ Ճ.Ճ., 1ÂÚքՕ‚ Է.Է. ՅÂÏÂÎԵÌՕ ոք‡‚Օ Ë

ՅÂÏÂÎԵÌ˚È Í‡‰‡ՇÚք: ì˜ÂՇÌՕ ոՕՇՕՇËÂ.– Խ.: ԽՕÎՕՇ, 1996.– 191 Շ.

38. Վ¯‚ Ճ.Ը., ՓÂՇÂÌÍՕ 1.1. ՅÂÏÂÎԵÌ˚È Í‡‰‡ՇÚք: ì˜ÂՇÌËÍ ‰Îfl ‚ՄՅՕ‚.

– Խ., 2000. – 368 Շ.

39. ùÍՕÌՕÏË͇ ̉‚ËÊËÏՕՇÚË: ì˜ÂՇÌՕ ոՕՇՕՇËÂ. – Խ.: ԽՕÎՕՇ, 1999.

– 328 Շ. 40. ùÙẨflÌ 1.Ը., Ճ‡‚ÚflÌ Ը.Ք. 8‰ÂÌË ՕÚք‡Շ΂˚ı ͇‰‡ՇÚքՕ‚ ոքËքՕ‰Ì˚ı քÂՇՄքՇՕ‚ Ë ÌÂՕՇıՕ‰ËÏՕՇÚԵ ՇՕՅ‰‡ÌËfl Ëı ‰ËÌՕÈ ՇËՇÚÂÏ˚ ‚

ՃքÏÂÌËË // 1Յ‚ÂՇÚËfl ՃքÏflÌՇÍՕÈ ՇÂÎԵՇÍՕıՕՅflÈՇÚ‚ÂÌÌՕÈ ‡Í‡‰ÂÏËË, ‹ 1, 2004 „. – Ը. 57-60.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԽԱԲԱՆ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3

ՄԱՍ ԱՌԱՋԻՆ. ՊԵՏԱԿԱՆ ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ՎԱՐՄԱՆ

ՏԵՍԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6

ԳԼՈՒԽ 1. ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆ

ՈՒ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒ ԹՅՈՒՆԸ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6

ԳԼՈՒԽ 2. ՊԵՏԱԿԱՆ ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ

ՀԱՐՑԵՐԸ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Հողային կադաստրի գիտական մոտեցումները. . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Պետական հողային կադաստրի նպատակը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Հողային կադաստրի առարկան ն մեթոդները. . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Պետական հողային կադաստրի վարման հիմնական սկզ ունքները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5. Հողային կադաստրի դասակարգումն ու ձները. . . . . . . . . . . . . . . . .

ԳԼՈՒԽ 3. ՀՈՂԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԸ

ԵՎ ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 3.1. Հողային հարա երությունների զարգացումը Հայաստանի Հանրապետությունում. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 3.2. Անշարժ գույքի պետական կադաստրի համակարգի հիմնումը. . . . 29

ԳԼՈՒԽ 4. ՊԵՏԱԿԱՆ ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԸ ՈՐՊԵՍ ՀՈՂԱՅԻՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ, ՀՈՂՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԵՎ ՀՈՂԱՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՕՂԱԿ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 4.1. Հողային կադաստրը որպես հողային հարա երությունների կարգավորման կարնոր օղակ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .39 4.2. Հողաշինարարությունը ն հողային կադաստրը. . . . . . . . . . . . . . . . . 42

ԳԼՈՒԽ5. ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱՐ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՏԱՆԱԼՈՒ, ՄՇԱԿԵԼՈՒ ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾԵԼՈՒ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ. . . . 49

5.1. Հողակադաստրային տեղեկատվությունը ն դրա ստացման եղանակները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .49 5.2. Հողային կադաստրի տվյալների ստացման, մշակման ն վերլուծության վիճակագրական մեթոդները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51

ԳԼՈՒԽ 6. ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔԻ ԵՎ ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ

ԲԱՆԿԻ ԵՎ ԲԱԶԱՅԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .57 6.1. Տեղեկատվական անկի ն ազայի նշանակությունը, խնդիրներն ու ովանդակությունը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 6.2. Անշարժ գույքի տեղեկատվական անկի կառուցվածքը. . . . . . . . . . 60

ԳԼՈՒԽ 7. ՀՈՂԱՄԱՍԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԸ 66

7.1. Հողի սեփականության իրավունքը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 7.2. Հողամասի օգտագործման իրավունքը ն իրավունքների սահմանափակումները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68

7.3. Հողամասի գրավը, սերվիտուտը, հիփոթեքը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 7.4. Գույքային այլ իրավունքներ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74

ԳԼՈՒԽ 8. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀՈՂԱՅԻՆ ՖՈՆԴԸ ՈՐՊԵՍ

ՊԵՏԱԿԱՆ ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ՕԲՅԵԿՏ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 8.1. Հողային ֆոնդի ովանդակությունը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 8.2. Հողերի նպատակային նշանակության նութագիրը. . . . . . . . . . . . . . 79

ԳԼՈՒԽ 9. ՀՀ ՏԱՐԱԾՔԻ ԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ, ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔԻ

ԵՎ ՀՈՂԱՄԱՍԵՐԻ ԾԱԾԿԱԳՐՈՒՄԸ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 9.1. Տարածքի կադաստրային աժանման նպատակը ն խնդիրները. . . 92 9.2. Անշարժ գույքի ն հողամասերի ծածկագրումը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 ԳԼՈՒԽ 10. ՀՀ ՀՈՂԱԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ՇՐՋԱՆԱՑՈՒՄԸ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 10.1. Հողակադաստրային շրջանացման խնդիրները, սկզ ունքներն ու ովանդակությունը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 10.2. Հողակադաստրային շրջանները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107

ՄԱՍ ԵՐԿՐՈՐԴ. ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ԲԱՂԿԱՑՈՒՑԻՉ ՄԱՍԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ԵՎ ՎԱՐՄԱՆ ՏԵՍԱԿԱՆ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐԸ 110

ԳԼՈՒԽ 11. ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ՕԲՅԵԿՏՆԵՐԻ ՊԵՏԱԿԱՆ

ԳՐԱՆՑՈՒՄԸ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 11.1. Պետական գրանցման խնդիրներն ու ովանդակությունը. . . . . . 110 11.2. Պետական հողային կադաստրի վարման ընթացքում պետական մարմինների, կազմակերպությունների ն սեփականատերերի փոխհարա երությունները, տեղեկատվության տրամադրման կարգը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 ԳԼՈՒԽ 12. ՀՈՂԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 12.1. Հողերի հաշվառման նշանակությունն ու ովանդակությունը. . . . .125 12.2. Հողերի հաշվառման ձները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .127 12.3. Հողերի քանակական ն որակական հաշվառումը. . . . . . . . . . . . . . 130 12.4. Հողերի հաշվառման տեղեկատվության հավաքման եղանակները: Հողերի մոնիտորինգ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 12.5. Հողերի հաշվառման տեղեկատվության հավաքման կազմակերպումը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140

ԳԼՈՒԽ 13. ՀՈՂԱԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐԻ ԿԱԶՄՈՒՄՆ

ՈՒ ՎԱՐՈՒՄԸ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 13.1. Հողերի հաշվառման փաստաթղթերի դասակարգումը. . . . . . . . . . 144 13.2. Հերթապահ կադաստրային քարտեզի ովանդակությունն ու վարումը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158

ԳԼՈՒԽ 14. ՀՈՂԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐԸ. . . . . . . . . . . 162

ԳԼՈՒԽ 15. ՀՈՂԵՐԻ ՈՐԱԿԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ (ԲՈՆԻՏՈՒՄ). . . . . . . . . . . 167

15.1. Հողերի ոնիտման հասկացությունը, սկզ ունքներն ու ցուցանիշները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .167 15.2. Փաստացի տվյալների հավաքումն ու նախնական մշակումը. . . . 170 15.3. Հողերի հատկությունների հաշվառումն ու գնահատման սանդղակների մշակումը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .172

15.4. Ուղղման գործակիցների կիրառումը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 15.5. Հողերի ոնիտման ալերի հաշվարկը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 15.6. Հողերի խմ ավորումն ու տեղադրության որոշումը. . . . . . . . . . . . . 183 ԳԼՈՒԽ 16. ՀՈՂԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 16.1. Հողերի տնտեսական գնահատման նշանակությունն ու խնդիրները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 16.2. Հողերի տնտեսական գնահատման ցուցանիշները. . . . . . . . . . . . .189 16.3. Հողերի տնտեսական գնահատման աշխատանքների հաջորդականությունը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 16.4. Հողերի տնտեսական գնահատման սանդղակների մշակումը. . . 196 16.5. Գյուղատնտեսական հողատեսքերի ներհամայնքային գնահատումը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 16.6. Բազմամյա տնկարկներով զ աղեցված հողերի կադաստրային գնահատման առանձնահատկությունները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 16.7. Բնական կերահանդակների կադաստրային գնահատման առանձնահատկությունները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 ԳԼՈՒԽ 17. ՀՈՂԵՐԻ ԱՐԺԵՔԱՅԻՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .218 17.1. Հողերի արժեքային գնահատման էությունը. . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 17.2. Հողերի արժեքային գնահատման ազիսային ցուցանիշների որոշումը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219 17.3. Հողամասերի արժեքային գնահատումը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 ԳԼՈՒԽ 18. ՎԱՐՉԱԿԱՆ ՄԱՐԶԻ ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԸ. . . . . . . . . . . . . . . . . 223 18.1. Վարչական մարզի հողային կադաստրի հիմնադրույթները. . . . . 223 18.2. Հողօգտագործման գրանցումը ն հողերի հաշվառումը մարզում. . 225 18.3. Վարչական մարզում անցկացվող հողագնահատման աշխատանքները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 18.4. Մարզի հողակադաստրային փաստաթղթերի կազմը. . . . . . . . . . 230

ԳԼՈՒԽ 19. ՔԱՂԱՔՆԵՐԻ ԵՎ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ ՀՈՂԵՐԻ ԿԱԴԱՍՏՐԱՅԻՆ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232 19.1. Անշարժ գույքի գնահատման սկզ ունքները. . . . . . . . . . . . . . . . . . 232 19.2. Քաղաքների ն նակավայրերի հողերի գնահատման մեթոդները. 235 19.3. Բնակավայրերի հողերի արժեքային գնահատումը. . . . . . . . . . . . 238 19.4. Էկոլոգիական գործոնների հաշվառումը քաղաքների հողերի գնահատման ընթացքում. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241

ԳԼՈՒԽ 20. ՀՈՂԻ ԵՎ ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ՎԱՐՄԱՆ

ԱՎՏՈՄԱՏԱՑՎԱԾ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 20.1. Ավտոմատացված համակարգի ներդրման նպատակը, խնդիրներն ու սկզ ունքները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 20.2. Ավտոմատացված համակարգի ձնավորումը. . . . . . . . . . . . . . . . . 246

ԳԼՈՒԽ 21. ՀՈՂԱՅԻՆ ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԸ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 21.1. Հողային ռենտայի ձնավորման հիմնադրույթները. . . . . . . . . . . . . 249 21.2. Հողային վճարումների հիմնական ձները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256 21.3. Հողի շուկան ն հողերի շուկայական շրջանառությունը. . . . . . . . . 260

ԳԼՈՒԽ 22. ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ . . . . . . . 264

22.1. Հողերի կադաստրային գնահատման տվյալների օգտագործումը հողի հարկը, վարձավճարը, նորմատիվային գինը որոշոլու նպատակով . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 264 22.2. Հողերի գնահատման տվյալների կիրառումը հողօգտագործման արդյունավետությունը վերլուծելու նպատակով. . . . . . . . . . . . . . . 266 22.3. Հողակադաստրային տեղեկատվության կիրառումը ներհամայնքային հողաշինարարության նախագծման, հողամասերի խոշորացման ն այլ նպատակներով. . . . . . . . . . . . . 270 22.4. Հողագնահատման քարտեզների կազմման ն դրանցից օգտվելու կարգը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271

ԳԼՈՒԽ 23. ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԻ ՎԱՐՄԱՆ ԱՐՏԱՍԱՀՄԱՆՅԱՆ ՓՈՐՁԸ. . 272

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278