ՀՈՎՀԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ Տարոնի պատմություն

Հարգելի՜ ընթերցող. ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, իր կայքերում ներկայացնելով հայագիտական հրատարակություններ, նպատակ ունի հանրությանն ավելի հասանելի դարձնել այդ ուսումնասիրությունները: Մենք շնորհակալություն ենք հայտնում հայագիտական աշխատասիրությունների հեղինակներին, հրատարակիչներին:

Մեր կոնտակտները` Պաշտոնական կայք՝ http://www.armin.am Էլ. փոստ՝ [email protected]

ՀԱՅ ՄԱՏԵ ՆԱԳԻՐ

ւ

ՀՇ

ՆԵՐ

`

Տ

ւ

ՀԱԿԱՆ

ՄՈՍՐԿՆՑՆ

ՏԱՐՈՆԻ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

|ԸշԻԳՀՆ"-քյոՀնլ, Պեաչծուլի ե

ար ՃՅ7

ծանոթաւզլիու Ներ վարդան վարդան

|

ԵՐԵՎԱՆ «ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ԳՐՈՂ»--1989

ԳՄԴ 63.3

Հ

|

(2Հ)

'

'

Վ. Հ. ՎԱՐԴԱՆՑԱՆԻ

Աշխատասիրոությամբ՝

ԽՄԲԱԳԻՐ`

Ա. Ս.

ՍԱՀԱԿՅԱՆ

Խմբագբական կռլեգիա՝

ԱԲԳԱՐՅԱՆ

ԴԵՎՐԻԿՑԱՆ Գ.

ՆԱԽԱԲԱՆ

ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ Ս. 9.,

Խ.. ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ Վ.

Ս. Ն.

ՏԵՐ-ՂԵՎՈՆԴՅԱՆ

Գ. Վ..

Ս.,

Վաղ միչնադաշից մեզ է ճասել ուշագրավմի «Պատմություն».դա ԶԵնոբ Գլակ Ասորու ե ՀովնանՄամիկոնյանի անուններով ճայտնի«Տառոծի պատմությունն»է: Հենցթեկուզայն ճանզամանքը, այս աշխատությունը երկու տաբեր անձնավոբություննեւի է կոչվել, բնականաբար անուննեոով ե ի՞ վբա է բեեռել պատմագիտության բանասիրությանուշաղբությունը վաղուցի վեր: Այնումանղերձայն համարվելե նեբկայումսէլ ճամառվում է 7--9-ոդ դարերիսաճմաննեբում գոված կամ հավաքված-խմբագովա մի ժողովածու:Ուստին այսկապակցությամբ ծազածվեճերն տաբակաշծություններընույնպեստաբաբնույթեն: Վիճելի կետերըայստեղ վեշաբեԲում հն առաչին ճեբթինզովածքի`ի՞ականում քանի՞մասերիցբաղկագած լինելուն,Ն թե դշանցիցորբիճեղինակնո՞վ է: Ապա`առդյոք ամբողջակա՞ն է այն, թե՞ ոչ: Ո՞ր դարում է գովել կամ վերջապես ճավաքվել-խմբագովել, ոբ

ու

Հ8 51

Մադոյան չով

Վ. Հ. Տարոնի պատմություն (Աշխատասիրությամբ Ա. Մ. Ֆ

`

:

խմբ.՝ Վարդանյանի,

մին դրող, 1988,

Եր.: ԽորձճրդաՍաճակյան).

էջ:-- (Հայմատենագիրներ (Խմբ.

Գ.Վ. կոլեգիա՝ Աբգարյան

ն

ուրիշներ):

)

ՀովճանՄամիկոնյանի ՀաանունովՀայտնի ալս «Պատմությունը»

-

մարվում է 27--9-րդ դարերի սաշմանննրում զրվաժ կամ Հավաքված, խմբագրվածժողովածու, Առաչին մասում ներկայացվածէ Հալաատանու' կոնկրետ Տարոնում Քրիստոնեական կրոնի տարաժման Ճանդամանքները: Երկրորդմասը՝ Քրիստոնեության Հաստատումիք Հետո, օտար զավթիչների դեմ Տարոնի ժողովրդի դյուց ոզնական

:

(2)

705(01)89

1ՏՑԱ

5-550-00198-5

| լ

.Տ9

ԳՄԴ 63.3

Օ «ԽորՀրդայինգրող.

(2Հ) 8427

թարգմանելու,

ձնավորժանն խմբագրմանՀամար,

այաց

ու

այ

:

Բա

Ք

աց

Ր

ՈՐո

ց

աս

Հ այա

շատ

Վ

գո

վերջնականպառզաբանման կաշոտ: Այս ճամառոտ ճախաբանում քննուվեբոհիչյալ բոլոր ճարցեոբի թյունը մեր խնղոիցղուրս է. ավելոբդ չենք ճամաբում. սակայն մի եռկու խոսքովճայտնելայստեղնան մեո կարծիքնայղ մասին: Աբդենբազմիցսնկատվելէ, թե այս առժեքավորգուծի առաջինմասի ստեղծման շարժառիթեն ճանդիսացել ՏաբոՀայաստանում(նատկապես ձում Ն նբա մերձակա գավառնեբում)նոբրածագքռիստոնեական կոոնի տաբածման, նրա

մնում

ճաստատման

հն

ճետ հանգամանքների կապված պատմուճամար նոր կոոնի տաբածման ե պոոպազանղման ճանապարհին ճանդիպած ճեթանոսական խոչընդոտները, ե նբան կռապաշտության սպասաոկողքոմեբի ղեմ մղված ղաժան պատեԲազմը, քՐիստոնյա առաջինձվիջակնեոի կյանքն ու գործը, նշանց անձեւի ե աշխատության պանծացումը, սրբացումնու ճավերբժացումը: Սյուժետային-զաղափաբական կառուցվածքի իմաստով «Տաբոնիպատմություեր» կարծես, իբոք, Եբկու առանձինմասերիցէ կազմված: Դբանցիգմեկր, ոո վեբագովելէ ասոռբիԶենոբԳլակին,պաբունակում է ԳբիզոբԼու-

թյունները. ինչպես ճան

պայքարի էպիկական-զեղարվեստական պատկէրումն է:

4202080101

հոմա գաաատական ԳաԱԻ Իաարն իկ«ու ԼՅԵ-

խոսվել,սակայն այսօր էլ դեռես

ցույց

տալու

սավոոչիկողմից (կամ նբա թելաղբանքով) ճույն ե ասոբի քառոզիչնեւին ուղաոկված կամ նբանցիցստացվածպատասխան թղթերի (նամակների) Այս ճատվածիբովանդակությունը պատնեննեբը: դուս չի գալիս ինչպես Տառռնում

Տբդատ Մեծի ն Գբիգորէուսավորչիգործունեության,քբիստոճեական կոնի տարածման չոջանակներից, նույնպես ն չորրորդ դարի

'

վեռը նշվածնէ, թյունը ենք

|

սանմաններից:

Իսկ պատմության»եբկբորդ՝ՀովճանՄամիկոնյանին «Տաշոնի վեբա-

'

գովածմասիբովանդակությունը է Հայաստանում ներկայացնում

քբիստոնեու-

շուրջ չոբս-ճինգճաբյուր (գուցեն ավելի) Տառռնում՝ տառինե. գլխավորապես եչՄամիկոնյաննեի իշխանությանը թակա ն ճարհեան

թյան ճասաատումից շատ ճետո՝

գավառներում,դարեր շարունակտեղիունեցած դեպքերի ու իբադառձությունների գոյացած ավանդապատում մասին զբույցներիմի շաբան: Օտար ղեմ Տառոնիժողովոդիմղած պայքարի պատկերումնէ այդ: Այս ճանգաէպիկական-գեղաբվեստական մանքը, թեբես իավացիորեն,ուսումնասիբողներից շատերինէ մղել կաս-

բռնակալների

:

դյուցազնական |

կածանրք

ն ճեղինակի Ճաբազատության «Պատմության» զետեղված«Հիշատակաբանի» վերջում ճավաստիության նկատմամբ: Զենոբ Ասորու ն Հովնան Մամիկոնյանի կյանքի գործի, նբանց ե Ճետ առք սույն «Պատմության» մող զանազան այլ Շարցեւիլոսարանմամբ շատերն են

ճայտնելունրա

ու

զբաղվել: Զենոբի՝իբոն չորրորդ դառբիկբոնավորբի գոյության ' փաստը.թեւնս ճաստատվում է ոչ միայն «Պատմության» ընթացքումշաբունակճանդիպող ոբ նիշատակություննեբով, կամ այն ճանգամանքով, ինքն :| իբեն նեբկայացնում է ժամանակակից գործակից ն ԳոիգորԼուսավորչի ՏողատՄԵծի,այլն այնու, որ նբան իբոն ճանաչումԵն նան մեբ այդպիսին միջնադարի նշանավոր մատենագիբները, Հովճան Մամիկոնյանը, | ինքը՝ Ն Մխիթար Ուխտանեսը ԱյրիվանեցինՆբանք այս ճառցումմիաբանեն: | Նոր ժամանակնիրում Զենոբիե ՀովճանՄամիկոնյանի անձնավոռությունլ ներիհետ առնչվող ինչպեսե նբանցանուններով ճառցերին, ճայտնի«Պատու

|

են մության» այլնայլճանգամանքներբին անդրադարձել պատմագիտության ն են Մ. բանասիրության նշանավոր դեմքեր, ինչպիսիք այնպիսի Չամչյանը,

Հ. Գաթըբճյանը, Ղ. Ալիշանը,Մ. էմինը, Գ. Գ. Խալաթյանը, Զաբբճանալյանը, Աոն, Մ. ԱբեղյանըՆ շատ Հ. Գելցեոը,Գուտուրիշներ, օտաբազգինեռրից` ' Ե. Պբուղնոմմը, չմիտը. Ա. Կառրիեբը. Վ. 1անգլուան: Մեբ օրերում ' այդ ճարեն ցեբի նկատմամբ ճետաքոքբություն ցուցաբերել

պոոֆ.Ա. պատմաբան,

Աբբաճամյանը, որր 1941 թվականին կազմել են ճրատառբակել է «Տարոնի պատմության»ճամեմատական բնագիորշ.ապա նան ակադ.Լ. Խաչիկյանը, պոոֆ. Մ. Մկոյանը,Ղ. Այվազյանը,Բ. Ուլուբաբյանը, 1. Տեր-Պետբոսյանը ն էլի շատեբը: ք իոխոանի Բախմար Բրո,ոժիաին, Մխմքար Այրիվանեցի ոնատուքի"ն «Պատմութիւ 7. Մոսկվ 1860, ո -

Ի

ՀովՀ.

Մամիկոնյան, Տարօնոյ», ն., «Պատմութիւն

ճամապատասխան բոլոր չ մբայն էջը:

այոց»,

եջբերումները կատարվումեն

1941. ըստ

«ա

լ

Այսուշետե սրա,

նշվում

ՀՏառռնիպատմությունը» ունեցել է մի քանի ճոատաբակություններ" Հայաստանումեղած միակ ճբատաբակու»

ե Պոլսում, Վենետիկում

Վ

թվականների Ճբատառակությունների ճետ:

«Տաբոնի պատմության»աշխաբճաբարշ ԵՐնանյան թարգմանությունը վերը նշված ճբատաբակությունից հնք կատաբել

ճետեյալ նկատառումնե-

բով. նախ` ոբովճետե առումով այն ամենավեոջինն է ժամանակագբական ն նբանում ճաշվիեն առնվածմինչ այդ գոյություն ունեցողբոլոր ճբատա-

ու բակություններն խմբագբությունները: Հնարավորին չափովուղղվածկամ են բացաճայտված տեղ գտած թեբություններն դոանցում սխալանքները: ԵՐկոորդ՝սա միակ խմբազբությունն է, է ՀՍՍՀ կատաբված ու

Մաշտոցի անվանՄատենադարանում «Տարոնի եղած գրեթե բոլոր պատմության» ոբ

ճիմնականձեռագբերիմանբազնինքննությանե ճամեմատությունն ճիմանվբա: Հոատաբակիչը, ըստ եբեույթին,նպատակ է ունեցելամեն կեւպ խուսափել ճնաբավոր քանի որ սույն գործը ձեռագանճշտություններից, Բեբում չափազանց աղավաղվածձեով է ճասելմեզ: Չնայած,ինչպեսաոդեն նկատվելէ պատմագիտության կողմից1, կազմող-խմբագբողը Մատենադաբանում եղած բոլոր գոչագբեբիցճիմք չի ընտրել (այամենակատաբյալը սինքն 1886 թվաճամառշով գոչագիոը): Իսկապես,ոոնէ գործի բնագոի ճաջողվածլինելու պայմանը,ինչպես նկատում է ակադ. Լ. Խաչիկյանը, Գ... տարբերգբչագբեւիբաղղատմանմիջոցովստացվածլավազույնտաոճիշտ ընտրությունն է ընթերցվածքների կողմիցե այնբնագրի ճբատառակշչի Մենք կավելացնենք, մեջ մտցնելու կաբողությունը»շ: բնազբի այդպիսի ոո

նան ճրատառակումը մեծապես կդյուբացներ գործը ե զերծ թարգմանչի կպաճեր ճնաբավոր Պրոֆ. ճամար վոիպումներից: Ա. Աբոբաճամյանի ճամեմատական 44 1328 բնագիրը կազմելուճիմք է ծառայել Մատենաղաոբանի

ոբը գոչագիոը, գոքում պայմանականորեն նշված է 0 տառով, մյուս գոչագոերիճամապատասխան բառեբիկամ աշտաճայտությունների տարորպես ճավելված,զետեղվածեն նույն էչի տողատակիտարբբեբակնեոը, ընթերցվածքնեբում. մի ճանգամանք, ոոբը ոբոշակիորեն է թարգհեշտացնում մանչիկամ ուսումնասիբողի գործը: Ինքը՝ճամեմատական բնագիոր կազմողը ճայտնումէ, եղած բոլոր խմբագբություննեբից ճնագույնը Ճբատառակության ճանձնվող ներկատեքստն է» (էջ 117),ուստիե ճիմք է ընդունել այն: Այսպիսով, ճիմճականում պետքէ ընդունելիճամառելակադ.1. Խաչիկյանի 1. 1886 դիտողությունները, ճատկապես գոչագոինկատմամբեղածնեռը: եվ վեբջապես,այս՝ 1941 թ. Ճբատառակությունը, մեբ խորինճամոզմամբ, եղած բոլոր խմբագբություննեբից է, ուստի ե թարգամենաամբողջականն մանությանճամար ճիմք ենք ընդունելայն: ես. սույն Մի ճանգամանք ու գործիմեչ շփոթություննեբն աղավաղումեն ները վերաբերում գլխավորապես գլխակաոգությանը, այսինքն` «Պատնբա

ոբ

'

այլուր:

այսինքն` ռոռիցէլ հենց կատառել թվականինը, թարգմանությունը, իճաոկեճամեմատելով վենետիկյան Եբկու՝ 1532 ե

Տ2՛ո

կագիր, 1944

ԷԼ

Խաչիկյանի գրախոսությունը,Հայկ.

ք., Մ 1--2. Նույն անղոսք, էջ

141.

ՍՍՌ, գիտ. ակ. Տեղե-

ն դգբանք մության» գլուխնեոին կազմողենթաբաժիննեոին` պատճեններին, նան` բազմա,վիվտեղանուննեջին, անձնանուններին կամ այդ կարգի որոնք սակայն, ոչ թե կազմող-ճբատաայլեայլ աշտահայտություննեբին, Բակչի մեղքով են, այլ դառձյալ գոշագորերի խիստ աղավաղված փնելու որ պատնառով:Մանավանդ, այդ վեշաբերումէ ոչ միայն մեր ձեռքիտակ ոբոնք եղած օբինակին,այլն այն բոլոր խմբագբություննեոին, ծանոթ են մեզ: Դեռնս ժամանակինԳար. Զաորբճանալյանն է նկատել,ոբ «Պատմութիւն Տարօնոյ» գբվածքիմի գլխավոր ճատկանիչն էլ այն է, ոշ տարբեր Գոչազբեոում պանպանված նյութերը չափազանցշատ տաբբեոություններ ունեն միմյանցից: Այդ էլ 4 դժվաբացոել խմբագոողնեբի գործը, ինչպես ե սխալճեւտի տեղիք տվել: |. Խաչիկյանըիբ հոդվածումակնաոկէ առել նան նախորվ հրատարակու, բնագրերումեղած աղայունների ճամեմատական վաղումնեբինե բեբուչյուննե՞ի մասին: Նա ճշգբտվածձեով նեբկալացոել է աղճատված կամ բովանդակությանըչճամապատասխանող արշտաճայտություններն ու դարձվածքնեոը՝մյուս գոչագոեոիձամապատասխան նատվածճեբիհամեմատության միջոցով: կատաբելիս ի նկատիենք Թարգմանությունը ունեցել Խաչիկյանիկատաբածբնագբական ճշգոտումճերը՝գրեթե ամբողնան մեր կողմից նկատված չությամբ, դրանցավելացբած աղավաղումներն ապա

ու

--49), կամ «հսկ մեք ելեալք յամոոցեն՝եկաքընդ նոյն ճանապաոճ» (95)

այլն: Այն ճանգամանքը,թե ինքը Հայաստան(Տարոն) է եկել Գոիգոո ճետ մասնակցելԳիսանեի մեճյանը պաշտն ճետագայում պանող)ճեթանոսքոմեբիղեմ մղված պատեբազմին այսնույն մեճլանիտեղում կառուցվածսբ. Կաշապետի վանքիվանաճայոնշանակվել Գրիգոր Լուսավոոբչի կողմից, այս բոլորը դարձյալ իբենից ենք իմանում: Նա վկայում է նան, ե այդ ն մյուս իՐադարձությունների պատմություննեշն էլ է ինքը գոել՝ սբ. Գբիգոբիպատվերով: Սակայնայստեղ Ցենորըմի ակամա խոստովանությունէ անում, որն, իշավամբ, կասկածիտեղիք է տալիս. «եւ իբոե ընթեբցաւզրուղթսն սուրբն Գրբիգու,-- գբում է նա,-ԲրամայեացՑենոբայ Ասոուոյ գել զառաջինպատեբազմնՆ զեռկբռոդն (62), կամ «Իսկ Զենոբաղաչէ...» (64) ն այլն, ստուգիւ...» կարծեսթե մի այլ անձնավորության մասին խոսելիսլինի ն ոչ թե իո. Բակառակ դեպքում կասեր, «ինձ «ես աղաչեցի»,ինչպեսվառվում է ճՃրամայեց», շարաղՇանքիընթացքումբազմարիվայլ ղեպքեռում: ե

յ

նբա խնդոանքով, Լուսավոոչի

։

|

որ

|

,

աննշտությունները:

։

..Ջ. ,

է ուսումնասիբողնեշի «Տարոնիպատմությունը»արժանացել ուադշությանը առաջինճերթին ճեղինակային պատկանելության առնչակցությամբ: Իրբե բ

ա

)Դ:

իսին ճանդես են

Գրին ալիս

: :

ոնԻ Հովնան եբկու անձնավոբություններ՝ թում ովնա

լ

ե ճրա վկայակոչած մտաՄամիկոնյանը ԶենոբԳլակը:Սակայնլեզվաոճական ծողությանառանձնաճատկություններին նայելով, ինչպես առդեն ճկատ-

լ

|

ե ուբիչկողմից (Գաթոճյան, բանասիրության Խալաթյանց, Աբեղյան ճեր) սույն աշխատությունը կազմող ճատվածները կամ պատճեննեբն ավելի չուտ միննույն գոչի տակից դուբս եկած կամ միննույն անձնավոռության են եբեում։ կողմից ճավաքված-խմբագոված Այստեղխոսքը բոլոբովին էլ չի վեշաբեբում Զենոբի անձին, նբա՝ չորորդ դաբում ապրած ն Գբիգոր Լուսավորչիգործակիցլիճելուն, այլ վեշաբեբում է այնբանին,թե այդ Զենոբը ո՞եէ բան գոե՞լ է, թե՝ ոչ. կամ ի՞նչ առնչությունումի նա այս դովածքի

վել է

:

Բետ:

Ենք ԶենոբԳլակիանձնավորության մասին մենԹ առաջինր տեղեկանում ճենց իբենից: «Պատմության»մեջ բազմիցս խոսում է իբ մասին առաջին դեմքով. ճանղես է գաչիս իբոն ԳՐիգոր գործակից, ճիշում է Ղուսավոոչի շատ ղեպքեր, իբադարձություննեՐ որպես իբ աչքի առչե կատաովածիրբողություններ: Այսպես, օո.«Տեառն ե սիրելի երջանիկեպիսկռպոսացդ ի Զենոբայ անաբժան ծառայես...» (64), կամ «իմ աղաչեալզսուրբն Գբիգոր գնալ ի լվանսնիմ», կամ «... մինչ մեք յրզաշտօնն մատուցանեաք», կամ «Ա՞դ ես սկիզբնայսրըմպատմութեանս զձեբդ եղից ճարցումն» (66), կամ «նւ մեք ելեալ անդէն ընդ Կաշին ն ընդ Հարք կամեցաքանցանել»(78--

---6

:

Զենոբի մասին մյուս տեղեկություն տվողը, ո» ժամանակովամենամեշձավորնէ ճբան, սույն «Պատմության»ճեղինակճանդեսեկող Հովնան է: Գովածքիվեբչում զետեղվածիբ ճայտնի «ՀիշատակաՄամիկոնյանն բանում» նա ներկայացնումէ իբեն որպես սբ. Կարապետի վանքիվաճան ավելացնում-- «...Եբեսնեբոոդճինգեբորդը ճայո-Նաիսկուվոս ի ԶԵնոբայ առաջինեպիսկոպոսէնՄամիկոնեից» (288): Իսկ Հռվճանիցճետռ Զենոբի մա Բճայտնողնեոը ճանաչումեն Հովճանիայս «Հիճաբազատության նռ դեռ ՎՈՎ պառզնատակաբանից», 9», ուի ճեղինակի Վ խնդիր արն 5) ված չէ: Այս ճանգամանքը առչնեէ կանգնեցբելպատմատարակուսանքի նան ճենց իո՝ Հոռվճանի գիտությաննու բանասիրությանը անձնավորության Ե «Պատմության» ճետ առնչվողշատ այլ ճարռցեբի վեբաբեշմամբ: Վաղուց առդեն նկատվելէ, ինչպես պատմությանընթացքում, նույնպես Հովհանը բազմաթիվ փաստականաննշտուն «Հիշատակարանում» թյուններ է թույլ տալիս Լ անտեղյակությունցուցաբեռումչիբեն ժամանակակից»դեպքերին անձանցնկատմամբ:Հանգամանք, որ մղում է ուսումնբա նասիբողինկամ ընթերցողին,իբավամբ, կասկածելու ասածիճշտումեծանուն թյանը: Այդ կապակցությամբ ճայագետՄ. Աբեղյանըգբում է, ու թե Զենոբի տակ թաքնվածէ միննույն Հովճանի անձնավոճությունների անձը. «րստ եբեույթին,-- գբում է նա,-- ղոանցտակծաձկված է միենույն է ԶենոբԳլակ անձը, ոբ իջ գոած ճին մասր վեբագոբել անունովմեկին, իսկ վեբջին մասը՝ մի Հովճան Մամիկոնյանի(էջ 447), ո՞ր ապոել է 8-Րդ դառից ոչ վաղ ե վկայակոչելէ Զենոբին,ոբպեսզիիջ ճաղոբղածինկատմամբՔավատնեոշնչի, Ն նշված «ճիշատակաշանն» էլ մի կեղծիք է։ Կեղֆիքլինելը, գբում է նա, «Եբնում է գոքի «ՀիշատակաԲանից»,ոբի մեջճեղինակնանում է կեղծածզոքեբիճամաո մի սովորական գյուտիպատմություն:Ապաճա ասում է, թե իո զիոքըգոելէ «իժամանակս թագատբութեանն Հեբակլեայ(610--641 թթ.) ն ի մաճուն Խոսոշռվու (590-628 թթ-), ճրամանաւ ՆեբսիսիՀայոց կաթողիկոսի(կաթողիկոսացած ոչ վաղ քան 641 թ., վախճանված 062 թ.) ն յիշխանութեան ՎաճաՄամիկոնեան

բն

ն

ոբ

«Պատմության»

)

աաա142:

Անդ, էչ

.

.

ծայ, զոբ տեսնում

կոչեն» (էչ 448)|: Քիչ մայբենօքԿամսառական

Ենք,

ոբ

աոդենմեռածէ այս Վաճանն

ճետո,

այն ճատվածնեոբը, են որոնք ենթադովում Ագաթանգեղոսից կամ Խոբենա--

սակայն,

ցուց քաղված: Գոքո

ննբա ոողիՏիբաննէ իշխում.

ն «յառաչ /Ւան զգալնՀեբակլիի պառսիկ»Ն Երբ «ելանէ ՀԵբակլ սպանանէ զխոսբով» (590--628 թթ): Ութ տառիճետո, ուրեմն 636 թվին սպանվում է նույնիսկՎաճանիոբդի Տիբանը... Մի ուտի տեղ, սակայն (էչ 56). «Ի թվին) դեռ թուականութեանն ճայով ճառրիւբեբեսուն» (130-551 Նեբսես կաթողիկոսի ճետ, ոբն այդ իչխում է նույն Վաճան Կամսաբականը՝ ժամանակմեռաֆ էո» (էչ 448) ե այլն: Ինչպեսպաոռզ եբնում է, Հովնանը 1-Րդ դարբիդեպքեբիմասինխիստ չփոթ ու ճակասական իմացությունունի: Գբիգոր Խալաթյանը նույնպես կոկնելով Հովսեփ Գաթոնյանիխոսքը, ճամառել է կեղծիք կամ ճետագայումու՞իչնեբի կողմից «Հիշատակաբշանը» ոբ ավելացված,իսկ բուն պատմություննէլ՝ «է դաբու մի կաբկատաձք», կատարվածէ Ագաթանգեղոսի,Խոբենացու,Սեբեոսին այլոց ստեղծագործություննեբից` քաղվածաբար:Իսկ այդ ուրիշին ճամաբում է ութ կամ իննեբոոդդարում ապբածՀովճանՄամիկոնյանին: ն ուշագրավնկատողոշշատ ճետաքոքբական Հարցիկապակցությամբ թյուն է արբելմեր օգտագործածբնագոիկազմող-ճրատաբակիչ, պատմամի բան Ա. Աբբաճամյանը:Համեմատությանմեջ դնելով Մատենաղաբանի նա ճանգումէ հետնյալին, շարք ձեռագշերնու նախորդխմբազբություննեոը՝ թե «Պատմության» բնագիորեբկու մասի բաժանելըե դբանցիցյուբաքանչէ, վենետիկյան յուրբ առանձինճեղինակների վեբագռելը աբճեստական ն չի ճաստատվում կողմից կատարված Մատենադարանի ՔՐատաբակիչների են իբոն մի ամբողոչ մի ձեռագրով:Դբանք գոչագբեբում «ընդօբինակված չություն» (Առաջաբան, էջ ՃՆՄ): Ապա,նա ղբանքճամաբում է ոչ թե մեկ կամԵոկու Բեղինակնեբի գործ, այլ «պատմական նյութեբի ժողովածու,որ պարունակումէ զանազաննաճատմակնեբ, պատմություններ, ժամանակագբություններ, աղոթագոքեբից վածներՆ ոբ այդ նյութերիճավաքող խմբագոողնէ ՀովճանՄամիկոնյանը. «Հովնանըկեղծաբարչէ,-- ասում է նա,-- ինչպեսպնղելեն ոբոչ բանասերներ: ոբ Նա իբ ճիշատակաբանումազնվությամբճայտնում է... ինքը կազմել է ժողովածունԵբկու առխիվից՝ 10 «պատճեն»վերցնելովվանքի Մարմաաբխիվից,իսկ 28 «պատճեն»՝թարգմանելով Ոտճայիկոբոնավոբ ռայի մոտ եղած նյութերից:Իրեն «Հովճանիննէ միայն մի «պատճնեն»՝ «Ցիշատակարանը», ոբի ճամար ն խնղբում է ճիշել իեն (էջ ՊՃՆ): «Հիջատակառանում» իսկապեսոր կա վկայություն, թե սբ. կաբապետի վանքի նամաբ սովոբությունէ եղել, ուր ամեն մեկն ի՞ ժամանակ վանականների տեղի ունեցած ղեպքեբր, ճատկապեսճեբոսականգործեբը, գոբիառներ ն «թողեալգոովի նոյն եկեղեցին»(էջ 281): Իսկ յայն,ոո Հովհանի«Հիշատաեն կարանում»անճշտություններ տեղ գտել, ղբանք Աքբշաճամյանը ենթաղբում է աբտագոողներբի ձեռքովճետազայումկատաբված ընդմիչաոկությունենք որոշակի թան ասել: Հետագա ներ. այդ մասին այժմ դժվարբանում ճամարում Ա. նան Խալաթյանցի է ընդմիչաոկություններ Աբոշաճամյանը նշած --

ինչավելի ճավանականպետք է ճամառելայն ենթադբությունը, որբիԶենոբիգոչինեն պատկանումմիայն «Պատասխան ի թղթոյնասո-ոտց ն պատմութիւն ե «Վասն վասն Իննակնեան տեղեկացն» պատեբազմին. ոբ յԱբձաննեղն» պատճենները: Մեկ այլ ճարց է ճան այն, ոբ Ագաթանգեղոսն ու ՓավստոսԲուզանդը Ֆաշոնիթեմի առաջինվանաճայոեն ճանաչում Աղբիանոսին ե ոչ թե Ձենոբին, ինչպեսպնդումեն Մ. Էմինը,ԹՐ. Խալաթյանցը ե ուբիշներ: Ագաթանգեղոսը կոտքեոիկործանումըդնում է ՏարոնիՎաճեվաճյան մենյանում, ե բավականին ճեռու որբ տարբերէ սբ. Կարջապետից էլ նբանից Լ: «Որ աստիճան եպիսկոպոսութեան կալոյ,-- ասում է լինէինարժանի առեալձեռնաղոութիւն Ագաթանգեղոսը,-ի նմանէ (այսինքնսբ. Գբիգոանուն, բբ յապա կողմանցնԾփբշատական. Րից). որոց առաջնոյն՝Աղբիանոս գետոյն լիներ վեոակացու...»:Անմիջապեսճետո էլ ավելացնումէ. «Եւ ըստ

:

,

լ

զԱղբիանոսզայբ ճշմաբիտն աստուածասիր՝ վերակացութողոյբ աոքունականդբան բանակին»: «Եվ թագավորը(ԽոսբովԿոդակը),-- գբում է Փավստոսը.--Աղբիանոս. տվեց ճօգուտ եկեղեցու եպիսկոպոսին ավանն ու նշանց, Մանավազյանների բուն աթոռանիստգյուղը... ե նբա. ճաճապետի յուր բոլոԻ սանմաննեբով շուրջը եղած գավառակով`Եփրատգետի կողմեռբում»3:Ինչպես տեսնում ենք «Իննակնյան տեղյաց» մասին եբկուսն էլ ոչ մի ակնաոկությունչեն. անում: Ըստ Աբբաճամյանի՝ ժողովածուիպարունակած ամենաճիննյութերը. Գոբիգոր Ն ասորի: Լուսավորչի,Տոդատի,Կեսաբիայի Ղեոնդիոսձայբապետի չորս եպիսկոպոսների (Բեկտոբի, Անաստասի, Աքյուղասիե Մառկեղիոսի) են, ինչպեսնան Զենոբի՝«Պատասխանի ապոկբիֆնամակներն թղքոյն տց եւ պատմութիւն վասն Իննակնեան տեղհացն...», ն «Վասն Ճվատեճազ-ու մին լԱրձանն եղե» գլուխները,ոբոնց պատմականությանն իսկանա Երբեք չի կասկածում: Դբանք տիպությանը Աբբաճամյանի կարծիքով: գոված են եղել ասուրերեն, ոբից էլ ճետագայում նախապես թարգմանվել, Ֆն ճայեբեն։ Այստեղ անմիջապես նշենք, որ մեզ ավելի ճավանականէ. ճունարեն են գոված եղել, քանի որթվում, բե այդ նամակները նախապես ուղաոկվումէին Կապաղովկիա (կեսաբիա)ն ավելի աբեմուտք, որտեղից, ճենց Հայաստանէբ եկել ԳոիգորԼուսավոբիչը:Կարելի է ենթադրելնան, թե Զենոբըոչ մի պատճենէլ զբած չլինի, այլ ԳոիգորԼուսավորչիճբամանով ասոբեբեն թառգմանածլինի վերը ճիշատակվածեկու պատճենները՝ ասորի քառոզիչնեւին ուղարկելուճամաբ: Գբ. Լուսավորիչըոչ ասոբական, կրթություն ուներ ե ըստ ավանդությունների` ոչ էլ այդպիսիծագում: Նա էո, կամ բուզանդական կամ իրբո՛քպարթննեբրից կողմից (կապադովկացի) եկածճայ: ե՛վ Գբիգոբը,Ն՛ Զենոբըայն օբեոին,այսինքն3-բղ դառբի վեո-ասոբ-

ոո

|

լ

Ց

ԱբճղյանՄ, Երկեր, 4. Գ, րեան, 1968, էչ

ն

ճետնլալները» `

,

Յ

Աբեղյան Մ., նշված աշխատությունը,4. Ա, էչ 189 ն 4. Գ, էչ 4425 Ագաթանգեղոս, Հայոք պատմություն, Երնան, 1983, էջ 420: ՓավատոսԲուզանդ, Հայոց պատմություն, Երնան, 1968, էչ 70, Փ

չչե՞ին կամ 4-ոդի սկզբնեբին, ճայկականկորություն ունենալչէին էլ կարող: ե այլ կագի -Այլես չենք խոսումայն բոլոր տեղանունների, անձնանուննեւի «անվանումներիմասին, ոբոնք տեղ են գտել գոքի` Զենոբինվեբագոված .քաժնում ն ռբոնցաբմատը,ճիմքը բուն ճայկականէ, ինչ ոբ վաղուցի վեբ -առդեն ցույց է տված բանասիրությանկողմից: Այնունետե Տաբոնում ե այնտեղ հավատըճաստատելուց քբիստոնեական Զենոբինեպիսկոպոս (վանաճայր)կառգելուցճետո Գո. էուսավոբիչըամենայն ճավանականու- ի .թյամբ նրան պատվիրումէ թարշգմանել դբանք ասոբեբեն ն ուղառկել ասորի քաբոզիչնեոին, ոբպեսզինբանք իշենց ձեռքի տակ ոբոշ «փաստա«կան» նյութեր ունենային՝`իշենց քաբոզչություննեբի ընթացքում:Անճավանականչենք ճամարում նան, ինչպես Ա. Աթբաճամյանն է պնդում, այղ նյութերից (նամակնե՞րից) մի քանիսը,կամ վեշնում Բիշատակված Եոկուսը, իսկապես, ասոբեբեն էլ գոված լինեին ճենց իշ` ԶենոբիկռղմիցՆ ճետաՀժամագայում Հովճանիկամ մեկ ուբիշի կողմից հայերեն թարգմանված` ` Հնակազոական ոբոշ կապակցություն ստեղծելունպատակով»: Ասենք վերջապես, Աբբաճամյաննէլ, ի նկատիունենալով«Հիչաու տակարբանում» տեղ գտած ժամանակագոական ոբոշ աննշտություններն -Հովհանի` Մամիկոնյանեպիսկոպոսների չաոքում եբեսուննինգեբոողը հիչԴ Ք 18ի կամ իոոեոորդդառեոիհեղի-

այն՝ իբշնՆպատմականարժեք նեբկայազնող գործ ն նշում են միայն եշտ գշական-բանաճյուսական, վիպական արժեքը: Հիմճվելով բոմ «Պատմության» տված փաստեռին՝ղժվաբ չէ նկատել, ոՐ իրոք. նրա գաղափառբական բովանդակությունը եբկու առանձինմասեբի բաժանելըն դոանցից յուբաքանչյուրըտարբեր ճեղինակնեբի վեբագբելթ կամայականէ: Մի իռբողություն,խոր դեռ մինչե օս էլ պաշտպաններու ճետեոբդներէ գտնում: Փաբզապես8--9-Րդ դաբերիսաճմաններում ապՇած ն սբ. կաշապետի ոջ վանքում գոբծող մեկը՝ ՀովճանՄամիկոնյանը, ճավաքել-խմբագոել կազմել է սույն «Պատմությունը»,իբ կատաշածի նկատմամբճավատ նեոշնչելու,այն ամբողջականն կուռ ղարձնելու, նազոբդած անցյալ ու նեբկաանցքեբիմիջն կապակցություն ստեղծելումտաղՇությամբ՝ իբոե ականատեսի գբավորբվկայություն է նԵրկայացբել ՏարոՇում ԲՐիստոնեության ճաստատման մուտքի, տաբածման մասին եղաֆ ՈՐպեսայղպիսինվկայակոչելէ ԶԵնոբԱսորուն, ոռի ճիշատակությունները: Գրած. թե՞ թարգմանած,թե՞ ուղղակի պաճած-պանպանած զանազան թղթերն ու գբություններրմիացրել, Բաոռմաբացոել, կցել է իո մոտ եղածին կամ ուիշ տեղեբիցբեբվածինՆ նեռկայացոել իբոն մի օբինավոբամբողջական զործ: Այս բանը Եբնում է մասամբնան նբա թողաձ «ՀիշատակաՀանից», ուի ճավաստիուրյունը. ինչպեսվերը նշեցինք, նոյնպես կասկաՖելի է:

՛

ու

ոբ

ու

'

որջ

Ան Իսկապես,«Հիշատակաբանում» տեղ 6.Վկայություններից, իբ ժամանակ իեպքեշի հեշվես արի հմեն նաշողությանկամ իմացության գտած մի

քանի

մութ

ե

անորո

.

ճանզամանքից ելնելովպետքէ ճավանական ուժ ստացած մեչ գոեթե ճշմարտության բանասիճության «ճամառել այն թե այս Ֆնթաղոությունը,

գործի ճեղինակը,կամ ճավաքող-խմբագոողը չապոել է 8-Րդ դառիցոչ վաղ (Մ. Աբեղյան,Մ. Մկոյան, Ա. Աբբաճամյան 'ե ոոիշնե՞): Հիբավի, ճենց իջ վկայակոչած ժամանակաշրջանին (7-ող . դարբին)վեբաբեբողփաստականանճշտություններնու անախոոնիզմնեոը են Հովճանի«Պատմության» «ավելիառատ մեջ, Բան 8-Րղ դտոին վեբա-

չեոբողճերը:

`

Քանասիռությանն պատմագիտությանը ոչ պակասվեճեբիե տաբաճառծությունների տեղիքէ տվել նան «Տառշոնի պատմության»պատմագաչղափաբական բովանդակության,այսինքն նրբա պատմականության,նբա ե գրականառշժեքի պատմական գնաճատության խնդիոը: Բանն այն է, են ճանվում նանշ, զովում 'մինչՆ այսօր էլ ճբապաբակ ուսումնասիչությո Են գոքե՞ կամ փոքբածավալ ճոդվածներ,ոբոնք՝ ճետնելոլդաբավոբավանեն այս զործի պատմադույթին կամ բացարբձակացնում, գեբագնաճատում ասաբակականնշանակություննու արժեքը մեբ ճին մշակույթիճանաչոեն «ղության ճամար, կամ Ճանիբշավի, բոլորովին ժխտում, արճամարճում ու

,

ոբ

--

:

Լ

1Տ8՛ս

այդ

մասին՝ Հ.

Գ.

Մննձվիչյան, Մատննախոսական Միձրան

«Զենոբ Գլակ Ճճանդեպ արդիականՔննադատության», «Հովճաննիսյանի «Հան«դես ամսօրեայ»1912, էջ 485 ն Ճետելալները:Տես նան՝ Բ. ՈՎուբաբյան, «Ռակքչղքա», երնան, 1979, էչ

46--47.

վեբոճիշյալ

կասկածի

են պատճառղառձել, ոո ճանգամանքներն Հենց տակ առնվի այս ճետաքոքբական աշխատության պատմականճշմաշտա-

նան

ցիությունը:

Դեռ իչ ժամանակինԳո. ճամեմատելովն ցույց տալով Խալաթյանը այն աղբյուրները, ոբոնցիցիբո քաղվածաբաշօգտվել է այս «Պատմության» հավաքող-խմբագոողը, գալիս է այն ճամոզման,թե. «... Զենոբի Գբածը աոդառշեւ(Գաթրբնյանիխոսքն է) է դառշու մի ճայի կաշկատածք է»: Եվ քանի Ճամառբելու այդպես է, ուստի այն պատմականառշժեք կառող է ներկայացնել այնքանով,որքանով այլոց կողմից է գովել: Այղ ճարցիպարզաբանմանը, սակայն, նա այնքան էլ կաոնեոբություն չի տալիս: Հարցն ավելի ճանգամանալից քննությանէ ենթառկելՄ. Աբեղյանը: Գոքի առաջինմասի վերաբերյալգիտնականըեզբակացնումէ, թե «Զենտր Գլակի այս գործն առանձին պատմականարժեք չունի, ոբովճետնե՝ 8-ոդ է: գաբից ոչ վաղ զանազան քաղած-սարբքած մի պատմություն աղբյուրներից Աղբյուրների մեջ ավելի տեղ պիտի տալ ազգային նկեղեցական Հետին ավանդություններին (րնղգծումըմերն է.-- Վ. Վ.) ե, ոբ գլխավորն է՝ այդ աղբյուրների մեչ պիտիմտցնել նան ժողովբդական ավանդությունները: ենք ճամաբում Այդպիսիավանդություննեբից ԳիսանեՆ Դեմետբ աստվաֆն Շեբի մասին պատմածնեոը Տոդատիկռիվը Տարոնում: Կարծում ենք, ժոորբ անում եռ Գիսաննի զովողականծագում ունի ն քոմերիպատեբազմը, ո»

ոբ

.

քորքճ

Ը 17--ՄԼ

ր.

Ճո-ոշյ8ի,«ՍռաօքոտՂճքօ2» Կ

86608»,

Եքծոու, 1976,

Շոք. 3

ո

Յքե

զա

աՅԼ

տոծ-

ոքյոոօ.

Դեմետոի ծառայողնեոը՝ մասնակցությամբ Աշտիշատի

ե

քբմերի»1: Աղբուների նկատմամբ արված դիտողությունը ճիշտ է Ն անմիանգամայն տառակուսելի: Բայց ինչ վեբաբեբումէ՝ թե սույն գոոծը «առանձին պատմականարժեք չունի», պետք է ոբոշ վեբապանումնեբով ընդունել.մանավանդ, ոբ ինքը ճույնպես է ասում «առանձին աշժեք վեբապանումով շուեի». նշանակում է, այնուամենայնիվ, ընդունումէ նբա ոբոչ արժեք ունենալը: Ուոիշտեղերումէլ Աբեղյանը ն շատ նոբամտոբեն խորությամբ նկատել ն նշել է այդ Գործի պատմական արժեքիայս կամ այն կողմը: Այս կապակցությամբ ուշագրավ եզրակացության է ձանգելպրոֆ. Մ. Մկոյանըշ: Հովճան Մամիկոնյանի, Ինչպես նույնպես ե 2--Ա-Րգ ղաշերի մյուս պատմագբական գործերիհրեան գալը նա կապումէ ժամանակի ճայ ն դրա ճետ ճասաբակական-քաղաքական միասին`մշակույթիծաղկմանու

առաջադիմության Բետ: Եվ ճամընղճանութ եբնույթների ճենց այս էլ ընդգծումէ

գործի

|

յ

ու

' :

առումով

'

այսինքնմոտավոբապես այն ժամանակաշրջանին, Եբբ վել

է

«Տառոնիպատմությունը»: ճնշումն

ու

խմբագովել-կազմ-

ճալածանքըկիբառվումէո

առանձնապես զա ղափաբախոսության, ք-իստոնեհական կրոնի ե նա վարպապետության բոլոր ճետնորդնեոի էր նկատմամբ: Անճրաժեշտ ամճապնդել,, ճաստատուն ղառձնել,ճավերժացնել այդ ճավատի ճիմքեոը,նան Հա օրիճականությունն իշավունքնեոր: Թեբես ավելի շատ այս նկատառումով է, է 4-Րդ դաբում՝ Գբ. Հովճանը վկայակոչում օբեբում Լուսավորչի ապբած ու

ոջ

ԶենոբԳլակին, նույնդաբաշոջանի կամ այղ մասին ավանդությունները վկայություն տվողճետագա շոջանիմեր մատենագիբներին՝ Ազաթանղեղուս, ե Մ. Խորենացի ութիշներ: «Տաբոնի ե պատմության» գովելու շաբժառիթնեւի նպատակների վե. ` բԲաբեբմամբ պակասուշագրավչեն նան Գբ, Խալաթյանի դիտողությունները: Նա գտնում է, թե դրանով ձգահլէ սբբագործելսբ. Կաբշապետի պատմիչը եկեղեցին վանքը՝ոչ միայն իբոնեառաջին սրբարաններկայացնելով, ու

այլե այդ վանքին«... տասներկու մեժամեժ դաստակերտ աւանագէղապա-չ Ճովել ջանալով» (ընդգծումը մերն է. Վ. . Վ.), (ընդամենը ավելի քան 25 ծուխ կամ եշդաճամառ), ճազար ոբպեսթե ճենց Տոդատթագավորի ե Գրիզոբ Լուսավոոբչի ու կողմից ճաստատված կնքվածլինհին: Այդպես ճնում

աուտբեբի, թազավոբնեբի ճեղինակություններին դիմել Ն նոցա վեբագել վանքերի վավեբաթղթեշի 'Այդ Ճաստատումը»3: --

մասին վկայություննեոը

ն 317-326

մոճղյան Մ., րկր, 4. 3, էչ 447, Մկրյան Մ., Հայ գրականության պատմություն, 1926 թ., Ե.,

Գր,

էջերը:

Խալաթյան,Ձճնոր Գլակ, Վինննա,1893, էչ

61:

ոբ

ու

առատ

որբ

վաշվում էին,ավելացնումԷ ճա. «...փանքապատական ոՐն է կալուածները եւ ձեռնձգությունից ապանովելու կամ`ընդնակառակը, նոցա սանճմանները ավելիընդարձակելու դիտմամբ՝ Բնագոյն նշանավոր անձնավոոություննեբի--

դ

Ուշադրությանարժանիճանգամանքէ, օրինակ` Եոբ Գոիգորրստիե քբմեբինընդունելքբիսառնեությունը նբանցէլ ճենցնույն տեղում ճիմնադոված վանքիպաշտոնյաներէ հաստատում, սրանք միաբեԲան Գբիգոբից խնդրում ե պաճանջում են, ոբպեսզինա իբենց ճամար յն բաժինճանի վանքիունեցվածքից զոնաբեռություններից: Սուբ Սաճակի նույնպես նշված է ճետեյալը. Կանոնագոքում «Կոտքերիմոլոբ ուսմունքից մեբ ազգի դարձիժամանակ,որ եղավսբ. ԳՐիգորիձեռքով», նրան ն իբենց մոտեցան քրմերը (առդեն քրիստոնյա) բաժին էին ուզում զոճաբեռումից.նույնպեսն մնացածեկամուտնեւից: է. որ նենց Հատկանշական ինքը` Գոիգոոր,ՏՐդատի համաձայնությամբ, ճատուկկանոններէ սաճմանում տասանորդ ժողովոդից ճառկվեոցնել ճամար, քաճանաքանաճանեբի ներից էլ՝ եպիսկոպոսների ճամար, նան Խոկրիպտոպնեբից ու զոճաբեբությունից բաժին` ինչպեսեկեղեցու,նույնպեսն նրա ամբողջսպասավորռւթյան ճամար: կամ ճետեյալ"փաստը, իո առաջինիսկ գոության մեջ ղիմելով կեսարիայի նա նշում, գույց Ղեոնդիոս է տալիս ե ճայբապետին, գովաբանում այն տեղանքը՝բաբեբուխ,առատաբերն բնակության ճամար ճարշմարբ, որտեղ առաջինըկործանում է ճեթանոս քբմեբին (կռատնեոը, ե ճիմնում մեճյանները) քբիստոնեական աղոթատեղին:ԴոՐանով ցանկանում է շաճագոգոել.ոբպեսզիչմեբժեն ե գան: «Եւ եթէ զայցեք,-- ասում է,-զամենայնԵ՞կիոդ Ծկեղեացն Հարքայձեզ առաջիառնեմք... ձեր եղիցի ն ոոք զկնի ձեո, որչափ կենդանիէք դուք ե մեք»1։ Ինչվեբաբեբումէ Հովճանին պատկանող բաժնին, ապա այնտել նույնպես կան բազմաթիվվկայություններ կալվածքների, դաստակեբտների, ե այսպիսի այլնայլ ճանգամանքնեոբի ճվիոատվություննեբի վեբաբեռյալ: բոլորի գլխավորգաղափաբնայն էր, Դրանց ճաստատվեին օբինականացվեին ղասային ավատատի"ության տոնմական, ունեցվածքային-սիփականատիբական Հովճանիմոտ իրավունքները: փաստեր կան սբ. Կաշապետին մասնավոբապես պատկանող կալվածքնեռի, Եբդաճամարնեի Ն Մամիկոնյանիշխանների կողմից` ամեն ճաջողակպատերազմից ճետո վանքինավարբամասից բաժինն ճարուստ նվերներճատկացնելուվեԲաբերյալ,քանի փիբոն թե միշտ սուռբ Կարապետի անեոնույթզոշության, Շբա եբկնայինօգնության շնորհիվեն իբշենքճաղթում քանակով նույնիսկ տասնապատիկ ավելիթշնամիներին: Հովնանըձգտում է ճամոզել, թե այդ կարգը, վաղուց ի վեբ զոյություն է ունեցել, այսինքն ՏՐդատ սովորույթը Մեծի ե Գբիգոր Լուսավորչի «Երբ սուոբն Գոբիգոոր ժամանակից: ձիմնագեց եկեղեցին(սբ. Կառապետը),--ասում է նա,-- ե նշխաբնեոը ամփռոփեց այնտեղ,Գիսանեկոտքի գտնվածտեղն էլ տեբունական իչաչհ նշանը կանզնեցոեց... Եպիփանին էլ իո ձեռքով բոլոռ վանքԵբիվանաճայրկառգեց, պում է բոլոր

պատմական ճասաբակական արժեքը: Աբշաբների տիբապետության ճաստատման ն ժալի ծանչացման մաճմեդական է 7-ող դարի վեոբջեբի ճամընկնում մանակաշոջանը ե 8-ոդի սկզբների ճետ, այղ

բազմաթիվեն Հովճան Մամիկոնյանի «Պատմության» մեջ՝ճատկապես մասում: Ջենոբինվեբագոված

-

կշոնավորնեբի, Հե աՆ աոնե ԱԱՐԻ աա է

նե՞Եք

262--

:

Ն

ոո

)

որվ

ի

տասնեւի

փՔրազութ)

«Պատմութիւն Տարօնոյ», 1941, Ե., չջ

Վ

ՀԻ

աարի քք ե,

49:

դ

Կուաոսը,Մեղտին,Բբեխը, Տումբը. Խոբնին.Կեղքը.Բազունե այլն. որոնտ ն բազմամաոդ ավաններէին, ինչպես կա զբով ճիշատակված

մեծամեծ

ոբ

Մամիկոնյան իշխանների մատյանում»): Պբոֆ. Ա. Աբբաճամյանն էլ իո ճրատաբակության առաջաբանումնշել

է,

)

«Մամիկոնյանի պատմությանմեջ կան արժեքավորտեղեկություննե» Հայաստանի տնտեսական մասին, ճատկապես Քաբաբեռությունների Մշու սբ. Կարա ւետի ունեցած գյուղերիմասին»2:Ապաբեբում կալվածապատկան է այն փաստը. պատերազմում ճաղթողները «Տվին եբկու ճաբյուր ձի, ոբ

ոբ

ու

:

լ

ու

ոբ

ու

Րն

ոբ

| :

Գար

տեսակետից էլ

քՐՒրությունե

արձագանքնԵն, գեղաբվեստական-վիպական

մեծ

արժեք

ունեն

ե

ուստի ե

այս գեղագիտական անուբանալի նետա-

նեբկայացնում:«Ի՞նչ է Հովճան Մամիկոնյանի «Տաւռնի պատմությունը»,--գբում է այդ մասինՄ. Աբեղյանը:--Շատ պառզ կեո/

Տճռ՝ քարգմանության մէչ, էջ 48. Վերը նշվաժաշխատությունը, առաչարբան,էչ

որ

ոջ

ճաղթությանառաջինավաբամասըե̀կեղեցուն»: Չնայած Հովհանի մոտ ԽՐդաճամառնեոը, ավաններն դբանցում բնակվողծխեռի թվեւր բավակաճին ուռճացվածեն, սակայնկարնորն այն է, ոբ դրանք պատմական են, որոնք իբենցճեբթիննպաստում իշողություններ են ներկա գոոբծի պատմական արժեքի բարձրացմանը: «Տաբոնի պատմությունը» պատմական արժեք է ներկայացնումնան քրիստոնեությանտառշածման անուրանալի Ճամառ` նբանցե ճեթանոսնեբի միջե մղված Եբկաբատեու ճամսու պալն քաշի փառտագբության բազմաթիվ այլ տեսակետներից: Այսուամենայնիվ, ինչպես առղեն ցույց են տվել ուսումնասիշողնեբից ջատերը, այս զործի կառնռբությունն ու արժեքըմեզ ճամար ավելի մեծ է հայ մշակույթի, նբա զաշզացման օշբինաչափուլ:յունների, բնդճանբապես դարաչոջանային քննությանե առժեքավորման հատկանիշների տեսակետից: Այս իսկ առումով«Տարոնիպատմությունը»առաչին ճԵ՞թինճանդիսանում Է որպես մի անփոխառոինելի աղբյուր ժողովողական բանանլյուսության՝ տառշբերժամանակներում ճյուսված պատմվողզանազանավանզությունՇեւի, զբույցնեբի,վիպականայլեայլ ուսումնաստեղծագոոծությունների ճամար: Դիշտ է նկատվել, սիոման ե գնաճատման թե այդ Վշույզնեոն ող ճեբոռական են պատմությունները ստեղծված-ճոխացած ճատկապեսՄատոճմի ն սբ. Կաբապետի միկոնյան փառքն ավելի բարձրացնելու, նՐանց ճայբենանվերբազում գործեբր գովեոգելուն սերունդներին ավանդելու նպատակով. մանավանդ դրանք ճավաքողնու կազմողընույնպեսՄա' միկոճյան մի անձնավոբություն է: Այդ զոույգներն ավանդություններբ վազուցի վեբ մեբ ժողովոդի մեջ պատմվող, ճավանաբաբ մի մասն էլ վիպականցիկլից» մնացածզոույցճերի ապառայ են, Եբբեմն ամբողջական, երբեմն էլ խեղաթյուրված, ճասե ' ' Են մինչե է 8--9-ոդղաբեոը: Մյուս կողմից դբանք պատմական Տաբռնի, նբա իբողությունների՝ օտաբ չբջակա գավառների,ընդճանբապես զավթիչների բռնապետական ժի դեմ հայ ժողովողիմղած ճԵռոսական կռիվճեջիե անդբինավ քաջա-

կա) Գատդոազմի

պով ժողովոդական զոույցնեւի մի ժողովածու, ոբ իջական պատմության: ճետ զուծ չունի, ե ընդճակառակնո̀ւնի ժողովբղականզբույցնեւի ամեն» հատկություն:Միամիտընթերցողն էլ դժվաոթե հավատաայդ պատմվածք-ների եղելությանը,նույն ինքն ճեղինակնայդ զզացել է. «Յիչշատակա-Բանի»մեջ գբում Լ. «Աղաչեմ զմանկունսեկեղեցւոյ Աստուածոյ,զի յսո-ժամ զշաբադոութիւնսզայս րնղօոինակէք,մի ինչ թուեացիծաղբ ումեք,. այլե զիմ պատճեանն անպակասե լի գով դոոշմեսչիքզճետ գոելեացդ»):Պետք է նկատել նան լե՛ Ջենոբինե թե՛ Հովնան Մամիկոնյանին վեբագոված բաժիննեբումպատմական դեպքերի ԵՐնույթներիաշձագանք-ները՝ լեգենդիվեբածված,տեղ են գտել գովածքիմեջ իբոն իռողություն--

|

| |

ր

ու

ներ:

Այդ տեսակիուշազբավզբույցներ են` օբինակՏՐդատիՆ ԳբիգոոԼու-սավոոչի առաջին անգամ Տարոն գալր, Տողատի պատեբազմընյուսիսա-դեմ ե Քաղթությունը,ոբի տաբբեբակնեբր (ճյուսիսցիներ) կանների գտնում` ենք ՓավստոսՔուզանդի (այստեղ կռիվը վաբողը Փոր" Խոսբովնէ) ե. Մովսես Խորենացումոտ: Ապա՝ ուշադրության արժանիե բանճասիբության մեջ շատ տաբակառծությունների առիթ ճանդիսացած զոույլցնեւիշարքում՝ Դեմետբ ե Գիսանեեղբայբների պետք է ճիշատակել մասինեղաձը.այստեղ. նբանք ազգությամբՔԲնդիկներ են, ապստամբելեն իբշենըթագավոբիղեմ ե պարտվելով փախելՀայաստան(Տաբոն), ուր լավ ընդունելությանեն. առժանացել,փառք ու պատիվվայելել, իսկ ճետագայումիրենց ժառանգ-նեի կողմից աստվածնեբի շաոքում դասվել պաշտվելիբոն կուռքեր: Այս զբույցի մեչ, սակայն, ինչպեսնշել ենք նան ծանոթագբություններխ բաժնում, նբանցճայբր կամ ԱՐշձան քբմապետնէ. կամ իբենք են ճայր ու ոբդի: ԴարձյալԱբեղյաննէ նկատել, այս զբույցի ճիմքում եշնում Է Մամիկինե Կոնակիմասինեղած ճայտնիավանդության մի «մթնացածճի-շողություն ճետին ղաբեբի»։ Մովսես Խոբենացու,ՓավստոսԲուզանդիե. Սեբեոսիմոտ Եղբայբները,ոբոնցիցիբո սեբվեցու առաջ եկավ Մամիկոն-յան տոճմը,ծագումովչինացիներեն ե ոչ ճնդիկներ: Արդյոք ճամանման մի զբույցի կամ ակունքիցառաջ եկած: մի պատումիհեռավորառձագանքները չե՞ն Ադոամելեր աստվածաշնչյան կամ ոերի ու

ո՞

միննույն

«իեմանԱԻ

ի տոաի հականնաԽ-

Քաղդասարբի՝Բաղդադից փախստակա գալու աճիմնավոովելումասին գոյություն ունեցող ավանդություննեոր: Զենոբինվեշազոված մասում տեղ է գտել մի չափազանցճետաքըրքԲական նե անկախպատմություն նս՝ ԱՐծՐունյաց Վարդպատոիկ իշխանի: Ր

Սանասարի

ու

սունում

Մաշիամտիկնոջե

սբ.

կաբապետի միաբանների միջե տեղի ունեցածմի-

:Վվորապես բոդեպի տատին: Ար իր աաա մորի 1թբով լեցուն ընդդ

թանոսության

մղված պայքարի

որ ավանդությունները,

մասին,

առատորեն

ճբաշապատում դեպ-«Պատմու-

սփոված են

թյան» մեջ: Ինչվեբաբերումէ Հովճանինվերագովածբաժճին, ապա պետքէ ասել,

ՐՀ ՀՀՀ /

ԱբեղյանՄ., նչվ. աշխատ., 4. Ա, էջ

188,

զապեսէպոսին ճատու տաշ

պառզ ժողովրդական

է,

ու

արաւ:

զբու) պատկեբավու

այդպ իսին լինելով

շատ պար ուակում է, սակայն, Բա-

ժամանակաջչոջանի կենցաղի, կյանքի, ն ճաբաբեբություննեռի, ռարբակական ճետ ունեցած ճաբաբեռությունների ժողովուրղների Բազմների, վեբաբեոյալ: սեբունղ, անձնուրաց Ճամանման այլնայլ խեղիրնեոի են, ուոնք սեբնղից Հե՞ոսներր Մամիկոնյաններն դեմ:Նբանց | թշնամինեոի են Տաբոնի ն Հայաստանի | իրենց կեբպովպայքաբում իշխաններն մյուս գավառների են Ն օժանդակում ճայոց քան

էլ պածու

այդ

ոշ

ն,

իբականությաքեբոսական արժեքավոր նյութերպատմական պատե-

է մոտենում իբական-պատմականին, Աինույն ն ա թար է, ոոբը ը այստեղ է: Սբա ոբդի Վաճանըը ճ ճավանաբար այստեղ Մ Մամիկոնյան իբ պապ

|

)

ԳայլՎաճանն է ն այլն: Այդպեսեն Ն մյուսնե Մի անգամպատեբազմումՍմ Ե մինեբից, սուրր բռնակից է բռան մեյ։ Ոբքան մածուցվում-կպչում ս

քաջությամբ պակաս ու

ոչ

Մամի-

ճամաշձակությամբ: պատմությունկ իբական ամ

այն զբուլցների նույնպես

Դշանք

Վոնյաննեոը:

|

,

Են, ոբոնք

տաբբերբակներն

վիպականացած Մաավելիժողովբդականացած, մեջ: «Հովճան «Պատմության» են ՍԵբեռսի ճանդիպում առաջ մճում է Մուշեղի դրանից ճինվեպից է մասիմեջ,--գրում Աբեղյանը,-զոոմցնեոով միկոնյանի ն ճաջոոդնեւի Վանանի է Գայլ ընդառձակված է, այս զբույցի, նկատվում անմիջապես Իսկապես, Տաբօնոյ»1: փբոե «Պատերազմ ավանդական մտածելակեոպը նշանց նշանց գուծողոթյյունները,

ե՞ի

ոբ

ոո

իշխանն Փիեոբոսնեոը, Տաբոնի ն ամբողջ Սասունի ՆՐան է: Մուշեղ Մամիկոնյանը արքան: Խոսբով Վիպական պարսից է կաոգում մառշզպան

Հայաստանի

որ ոշբղիՎաճանը, տեղ մել «Պատմության» է կոչվում: Վերջում Կամսաբական «մայբենոք» ժողովոդիմեջ պաճպանմասին Ն Տիրանի խաչի են զտել նան Ծիծառնի ոմանց

Դ, որբին

սշա են Գայլ Վաճանը, Տաջոողում

ոոդի Սմբատը,

ոբոնք, սակայն,

սրա

կարծիքով, ուսումնասիոողներից վիպական

վածզրույցները, Պատմվածքի կողմից: ուբիշների են ավելացված՝ տան ճետազայում Մամիկոնյան Է առաջինճեոթիննշանից,

երեում բնավոբությունը որոնք բոլորն ել

իշխանները,

ոբ

ն

ճայբենասերներ նվիրյալ անմնացորդ են

է կոտորում թշնաե

չար

են, տաք

թովանում

նոսում

ե

է

է

Դ

ւ

'

լ

ԵՐզիծակա

Նման երգիծանքն Ճատվածներ ը առատորեն սփոված են Հովեանիմոտ: նե մ տածողությանր իսկականժողովոդական վիպակա ճատուկմի եռեույթ է, ոբր սնվեն երին լ ով ճինզե գեբորդ դաբի ավանդներից, անցել է 7--8-ո դ ղառեբին, ե ցիկ դոսեոբում է մեր մեծ էպոսում` «Սասնա ծոեբում», գտե լ ապա՝ գեղ փոխանցվելով 10-ող ու ճետագադաբեոի պատմագբությանը՝ Հիչենք, թե եռգիծական էր ե մոտ Աճա ժողովուրդրծաղբում Կոզբաղինին Երկու օբինակՀովճանի«Պատմությունից»: Մուշեղի զիճվո Րր (Վա-

ի

ւ

`

րր ի`այդիոով ինչպիսի արանչելի կաթել ոով հաթկանաենե ոի ոի ո կառգադոությամբ) կտբում պառսից զորավարՄինն :

հոռի այն նբանցթագավորին,պատվիճում ուղառկելով

իծ

են

են ճաղոոդել մաոդը, եբբ մաոզպանեկավ մեո եբկիոը, այնժամ զոոքեռը որ ղ դեմ առ Ն կանզնելով`խաղագնղակ էին ուզում, բայց չկառողացանք "ից էլ չճամաոձակվեցինք գնալ խնդոել, քանզիձեր Րիմ է ամիներն Են: ՁԵբ զորքի մոտ էլ նայեցինք, տեսանք նանց 9 մ ոո Վ գլուխն ու խաղացինք:Աբդ, իմագնդակչկար: Ստիպվածկտրեցինքայսյս գլուխն ցանք զա լիրա Աթան ո ռազաիկ,

լը.

-

ԵՐ '

էի Է ղաստակնէլ լոտշվում Տա ձորում ղաստակը պոկք պարսկի,չիգլուխը վում բռան միչից։ Ստիպված բոամայում մ բրո" Նի կտբում առյունը ՍմբատիՀեր պոկվում բռան միջից: Զավեչտը Արո: իծակաը որ

օտար

«գնում ՎորքեբովՆ

ականացման

Ն «Այս դեմ

'

Ար գոնե րն

՝

ւթե

:

առա

աեւունոշն ,

՝

-

'

Բոջ ոոդու ձեզխաղագնդակ փնիսեջեդից ն ճաջ պատեռբազմող, ճառյութամյա առշդեն Մեկ ա Սմբատըճետնյալ բովանդակությամբ նամակէ ուղաոեն, բայց քիչ ժամանականց, սակ պատանիներ պարտություն «նամ Երբեք Ինից Նբանք Խոսոով արքային. ճինգ տարվա ճարկր կտաս ինձ պատեբազմում մղվում են ավելի զառամյալծերունիներ: ասում կռիվնեոը որբ է, քանիոբ քո զորքդ ու նրանցանասուննեոը ու այդ բոլոր իմ ճանգամանքին, հայերից չեն կռում. չնայածայն Ն փայտիարժեքը,ոբ իբոն վառելիքօգտագուծեցին, ե զոր քեռն էլ միշտ Ն թշնամական ջբիՏայող Ցողում, Տաբոնիշշջակայքում, է, ոբ նույնՄամիկոնյան. 1. Բետաքոքբական տաճաբների գինը, ոո իմ ճայ Վաճանը ավելի են: Շատ չեն կշում: Այնտեղ բազմապատիկ մոտ էլ Երբեքպառտություն պատճառով,ե սապոնի ձեռը Փավստոս Քուզանդի ամբողջ բանակը, ե պառշսից զինվորների գարշաճոտու աոյունաթաթախ կոտորում ջառունակ Մամիկոնյանը Վասակ ու մեկր զիեվոբներից՝ զգեստնե կամ տվեցինք ճագանք:Ապաթե՝ ոչ, զամ (միայն) ճաազատվում, փախչում նունն է. կամ Շապուննէ միաձի նե ել գոե՛՞ե Այստեղ ամբողջ Պարսկաստանը գեբեվառեմբեբեմ ՏաԷ եղելությունը: գնումՆ ճայտնում մազադուրծ Է Ի այդ կուռքերի Մամիկոնյանն Վաճան Իռնում ու տեղն էլ բերեմջնեբինկապեմ, ոբ դրան ց վիպականացած: ես չափազանցված իբն արբճաարի բայց ավելի ճաչեն»2: «զոույատար» ուղառկում, զինվոռի մի է աու է Երբեմն այստեղինքն միայն Նե միմյանց նկատմամբանվանաբ ղբական եբկխոսություննեոով կամ թե ինքն աճձամբ Ն՛ գնում, Ն՛ մարճանք թշնամունկատմամբ, է թշնամու զոքեռին, նբա խաբում, ճիմառացնում միայնակ, ճույնիսկ վեշցնում Տե՛ս թարգմանությանժեջ, էչ Տր գլուխը, է զոշբավաբի մ էլ կտրում Վերջու Պարզորավարներին: ն ողչ առողչ վեշադառնում: էչ 90. ու նույնտեղում, ինչքն ունեցվածքը

գլուխըն թող

ի

:

ո աոիթով կում բ

հո բոս այն բազար խերն Ն Գինվոճո՞ի իք թիիա Վո" տեղհի

,

ո

ան երկի

լ այբեց բիոն զինը՝ )

կնե փոխառեն ռ

'

Գար

ամբողջ զենքեոը, Լ. Լայանա ւ

Աբեղյան,նշված

:

էջ 452: աշխատությունը,

2--

Տարոնի պատմություն

Ս

Բանն այն է, կումծեբովլի է Հովճանի պատմվածքը: ինչպեսնկատելեն ոմանք. ոբ Հովնածի ուռումնասիոողնեբից ստեղծածգեղաբվեստական կեո-

պարնեորայլես ազատախոնեն,

զերծ քբիստոնեական մորբալիչ̀առբին բառությամբ պատասխանելու քառոզիե մտածողության դոգմատիկ կաչՆՐանք կանդումներից: են, անխնա՝ Երկրի ամեն չափազանց ձամարձակ

|

մի թշնամու նկատմամբ. նույնիսկ չեն խուսափում թշնամուն ճաբպկու-

ամեն թյամբ,խորբամաճկությամբ, միջոցով ճաղթելու ճնաբավորությունից: այստեղառղենդիտվումէ իբոբեխելացիություն, Խոբամանկությունն իմաստրնություն, Սմբատըանմաոդկային ճնտՐամտություն: է դաժանությամբ վեբաբեորվում գեջի մճացածբոլո թշնամիներինկատմամբ՝ անկախ Րիքիցե սեռից: եռ ջատ ճեռու է Փավստոսի ճերկայացբած Մուշեղի պետական մեծաձոգությունից խղնմտանքից: Հովնանիմոտ միշտ մասնակից, Ժողովուողի գործակիցկամ ականատես է նա ակտիվ իո Ճեբոսճերի գործողություններին, մասճակցություն տա-

ի

աս-

ու

Մ

օւնի թե՛ իբ աջակցությամբ, թե՛ սգեռրելովու ոգեշնչելով.թե՛ իր առողջ, | ոբոնք բոլորն էլ պայծառ Եբզիծանքով, ԵՇ մեբ լավատեսական, հատուկ ճնաննաբեղ էպոսին:Այդ է թեբես պատճառը,ոո Հովճանի«Պատմությունը»

Լ

ՏԱՐՈՆԻ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ,ՈՐ

ԹԱՐԳՄԱՆԵԼ է ԱՍՈՐԻՆԵՐԻ

ԶԵՆՈԲ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԸ:

՝

լեզվի ռճի առանձնաճատկությունների լ տեսակետից էլ չատ է մոտենում ժողովբդական պատմելաձեին,նրա ոնին, կարծեսթե նույնանումէ նբա | Բետ:. ինչ ոբ է, ընդունելովե գնաճատելով ճանդերձայս գործիգոբական| մեծ արժեքը, զեղաբվեստական անուբաճալի ժողովոդական բանճաճյուսության ճետ ունեցած նրա անխզելի կապը, այնուամենայնիվ, այն մեզ ճամար մեում է իբոե պատմությանսկզբնաղբյուրային նշաճակություն ունեցող, ու զլատմական ճասաբակական փաստեւիառատությամբ աչքի ընկնողմի եեք սույն Եկ: Հենց այդ գիտակցությամբ էլ ձեռնաոկել թարգմանությունը: | Ն

Լ ,

| կ

Վ

'

| |

`

է

| |

'

ՍՈՒՐԲ ԳՐԻԳՈՐԻ ԱՌԱՋԻՆ ԹՈՒՂԹԸ,2

ՈՐ ԳՐԵՑ ԵՎ

ԿԵՍԱՐԻԱ

ՈՒՂԱՐԿԵՑ

Աստվածայինսիրով պատվված ն բոլոր մարդկանցից փառաբանված,երիցս երանելի տեր Ղնոնդ Ճոգելից ե ռուրբ Ճայրապետին,մեծ Հոյակապ Կեսարիա քաղաքի քաճաԶեր սուրբ նայապետին. ի վէր՝մեր փաձեռնագրությունից նաքիմացությանայս առաչին թուղքը, աճա, ողջույններով ու կ ապա՝ տիեօրբությամը թող ճասնի ձերդ փառավորությանը ղերջին Համայն: --

ու

-

Հույժգոչ հնք աստծուց, որ իր ճայրախնամ ոզորմությաժը խղճացմարդկայինցեղին՝ իր միածին որդու աշխարձ գալով, որը առաքելական քարոզչությամբ աշխարճի բոլոր ազգերին էրկնային քաղաք Ճրավիրեց, որով ն այս աշխարճի մեծագուլն մասը փառքի Ճասավ: Քանզի այստեղ եկաժ ԼՏրիստո«ի էրկու լծակիցները' սուրբ Ճոդու շնորճիվ այդպիսի վիճակ ընդունեցին, որ թեն դրանով իսկ ճեռացան ճշժարտություեից, սակայն աստծու ողորմած կամքը գթաց ալն մեր

|

նվաստության ճամար: ԼԼստ այդմ էլ| կամեցավ ե սքանչե-

լէջներ գործեց մեր ժամանակներում, որբ ղուք «ենց մեղաերց լսեցիք. Օ։`Մանավանդ ձեղանով կրկին դգոճություն ենք մատուցում աստծուն, Խույնպես ե ձեզ՝ օրճնություն, որովՀետե ճայոց աշխարձճինչնորՀեցիթ կննաց գանձը՝ սուրբ 8)

ՀովճաննեսՄկրտչին,Լոնծայելով) իբրե միջնորդ նե

աստծու

մարդկանց. նրա գալստյամբ չափազանց ուրախացավմեր

'

Ճաթոց երկիրը,ինչպես այնտեղ Հորդանանը՝ Քրիստոսի ղալրսոջաժբ: '

եվ այս ամենը, աճա, ժանուցում ենք ձեղ, որպեսզիիմանաք, թե ինչպես (այնտեղ|Քրիստոսի չուրն իջնելով մաՃճը լ կործանվեց, նույնպես ն այստեղ սրա գալստյամբ դժոխքի դոները խորտակվեցին:Որովչետն Հենց այստեղ է գտնվում Ձորրորդ Հայք անվանված երկիրը, ուր ն ավարտվումէ երկբորդ Հայքի սաճմանը՝ Տավրոսկոչված լեռան |, (ոտորոտում որ կտրում անցնում է մինչե պաՀլավական Պարսկաստանի դոները Հենց| սրա շուրջն է ընկած Մամիկոնյաններին պատկանողերկիրը. ն Հենց այստեղ էլ երկու տեղ ման էր բույն դրել: Դրանցիցմեկում, Հատկապես, այնքան էր որչացել, որ սուրբ ՃոգինՃայտնի դարձրեց, թե Հենց դա է դժոխՔի դուռ կոչվածը, որին Հնդիկներն ու պարսիկները հննակընյան են անվանում, ն որի Գիսանեկուռքով նրա որդի Դեմետրովպարծենում են տեղի բնակիչները: Ուստի ձեռնարկեցիշտապ կարգով կործանել սատանայի ն այդ պատկերները. նույնայդ մատուռի տեղում Ճաստատեցի ն Աթանագինես աբ. կարապետի վկայի նշխարները Դրա չետնանքով էլ տապալվեց ու կործանվեցմաշն իր զորությամբ, ն այժմ նույն հիննակնյան վայրում Աստծուն են պատ՛ վում երկրպագելով:Ապանան նույն տեղում թողեցի Քրիստոսի երկու կենդանի վկաներին՝ Անտոնինն կրոնիդեսին, որոնց դու ինքղ՝ քո սիրո ն բարեպաշտության մեր ճայոց աշխարՀին ընժալեցիր: ` նրանց որպես կետծ, Հավիտենությաննշա(ւաշման|

բերես մշակներիդ տիրոջ Հունձն անելուց խնդրումենք քեզանից, եղիաղարոսնէ, հսկ մյուսը Ճայոց եպիսկուղոս Սիուսը,Զենոբ ԱսորուեղՀետ նա, բայրը. որին ինձ առնելով բերեցի ն ձեռնադրեցի տան եպիսկոպոս: Մանավանդադդենացիների Մամիկոնյան Տիմոթեոս եպիսկուոսին ենք խնդրում ուղարկես, որի մեծ ճմտությունը դպրության ասպարեզում ինքդ էիր գովաբանում, Այդպիսի մեկը շատ օգտակարէ մեր երկրում ն նրա օգնությունը ատացած կլինենք քո աղոթքներով: Ուստի ն Ճարատն ճգնությամբ շատերին օրինակ անդիսանալով ն տիրոջ տված շնորչձներով ուսուցանելով: ողչ եղեք, տիրոջ անունով բաղում մարդկանցօգնելու ն մեզ Համար էլ բարեխոս լինելու, ամեն...

եղ, որսեսզի դուրի նրանցից մեկը, որ

ԵՐԿՐՈՐԴ, ՍՈՒՐԲ ԳՐԻԳՈՐԻ ՈՒՂԱՐԿԱՄ ԹՂԹԻ

ՊԱՏԱՍԽԱՆԸ, ՈԲ ԻՐ ՎԵՐՋԻՆ ԺԱՄԻՆ ԳՐԵՑ

ԿԵՍԱԲԻԱՅԻ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԸ

ՊԱՏՃԵՆ

ու

՛

Հնորձիվ

Հետ խաչվելու, նակեցինքընդմիշտ Քրիստոսի սակայն կենեն դանի մարմնով՝ Հանուն ուրիշների (մարդկայինցեղի) բարերարության. որոնց ն Համարում եմ՝ ինձ շնորչված աննյութեղենգանձ: Այլն աղաչում եմ, որպեսզի մեր Հանդեպ ունեցաժ քո սիրո ն մտերմության Համաձայնժյուս ընժաներն էլ չնորճչ անես ինձ, Քանզի «...Հունձք բաղում Հասեալ են ի Քրիստոս էւ սակաւքմշակքո" ԱՀա, աղաչում եմ

(Ժրիատոսի|ոնրմանածվ ճունձքը ճառմլ ՐՐ մակավ էն)։ Այստճղգորժածվաժ իբրն

առատ

է

թնավոր խոռթ։

է, բայց

աղավները .

եղբայրդ Քրիստոսի, ուրախաԱստվածամերձ հրչանիկ ն ու

նամակդ ճասավ մեզ կատարյալ խնդությամբ լցրեք իմ բաղզմավիչտանձր: Ու թեպետ ճարատե տրտմության պատճառովխորին անձկության մեջ էի, սակայն Ջեր երախտագիտական նամակը շարժեց մեր դանդաղկոտությունը:եվ կարդալովայն՝ գրածիդ Ճամաձայն գոճություն մատուցեցինք մեր տիրոջը. որովճետն անտես չարիր նան ճյուսիսային ազդերին՝ ճշմարիտ Ճավատիցերիցս զրկվածներին,որոնք մինչն օրս էլ դեռ իրենց մոլորեցնողներին աստված են Համարում րար

Քանզի այդ բանը ճշմարտության Ճակառակորդըսատանան

փնքը սովորեցրեց նրանց, որպեսզի շարունակ խավարում խարխափելով,ընդմիշտ ղրկված մնային աստվածաճանաչությունից, Սակայն Հանկարծաճաս եղավ նրանց մարգարեի խոսքը, թնե՝ ժողովուրդներ, որ խավարում եք բնակվում, աճա՞, տեսե՛ք աստվածիմացությանմեծ լույսը: Քանզի թեն արեգակն արդարությանշատ վաղ ծագեց արարածներիվրա, բայց քո ժողովուրդներըօրը ցերեկով որմերի մեջ էին դեգեբում, ինչպես խավարամածգիշերում:

Հ

՛

Ոտ: այս անգամ աստված խղճաց նրանց ե նջավ փրկելու անմարմին փարավոնիձեռթից։ ՈրովՀետնգերադաս ճամարնրիրտանջվել, որպես Մովսնար,որ ազատելովնրանց դուրս բնրեց Սինայի անապատը, ուր դաղաններիոտքն անգամ չէր դիպել, որտեղից էլ իսպառ քավն ու Ճալածվեցին տանջանքը:ԱՀա, քանի ռր քո շնորչիվ դրանը Համար ծագեց չւրեգակն արդարության՝Քրիստոսը,ն դու ընտրվեցիր սուրը առաքյալներ Բարդուղիժեռսի փոխարեն, ուստի Թադեոսի ն միտքդ բեր ն երբեք մի նրանց նաշատակությունը խոտորվիր նրանց բաց արած շավղից, մանավանդ որ դրա Համար որեէ պատճառ էլ չկա. ն Հիշի՛ր, որ տերը նրանց շինելու ճամար կոչեց ն ոչ քն բանդելու: եվ քանի որ կարապնտն էլ դեռ նոր է ռտ դրել ձեր Հայոց աշխարտճը, ուստի ն իմ անունն էլ գրիր մատյանումղ, որով ն շրճնության մասը ստայըած կլինս

'

'

չ

ու

նեմ

:

Հետո քեզանից եկողներից:

Այն բարյաց խրատն եմ տալիս քեզ. այդ իննակնյանտեղանքը, որի մասին շատերն են ասում, քն բարեբութ է, Ճատ-

կացրուայն

ռրպես բնակության տեղ կրոնավորացդասի ճամար: ձաստատիր դրանք այն նույն կանոններով, որ տեսար այստեղ մեր կրոնավորներիմոտ: Իսկ ճգնակեցությանկարգն

էլ ետք

է

ուսանես

սուրբ

չկա ավագ Անտոնիցտ

Անտոնից,ռրի

մուտ

ոչինչ պակաս

Քեզ զորավիգ լինելու նպատակովսբ. Անտոնիաշակերտ այդ հննակնյանվայրերը, իր

էլ ճամողզեցիգալ եպիւրանին ճետ

ն ճգեաբերելով բառասուն Ճոդի՝ խարաղզանազգեստ | կյաց, աշխարճիկկյանքից Հրաժարվածն պարկեշտ վարքով Բայց ապրողները: եպիփանինկկարգես դրանց մեր մլուս Է եղբայրները վերակացու:6 եվ դրոշմիր ճավիտենականՀուշարձան, որպեսզը դյուղաքաղաքների կամ դաստակերտները բնակիչներիցոչ մեկը ալեքսանդրացիների օրինակով չդործի՝ ամենուրեք տերունականւաճար կառուցելով, առանձինբնակվի: Հավաբիր նույն տեղում ժի Հարյչուրիչափ մարդ, ճատկացրու նրանց Համար մեծամեծ Հարուստ գյուղեր ն ավաններ, որպեսզի վանքերի Լարիքներընրանք բավարարեն ն իրենը էլ մրայն ճղզնությամբ աղոթքով պարապեն: խրատիի նան այդտեղի իշխանավորներիդ, որպեսզի եկեղեցու ղարդ չինձն՝ աղբատասեր, կրոնավոբասեր երկյուղած: Բայց մաու

|

ու

ու

ու

տուռների շինությունները չդարձնես կրոնավորությանճամար քորեպիսբնակության վայր, այլ դրանց մեջ քաճանաներ կոպոսներ կկարզես, նրանց Համար դաստակերտներկճատկացնես ն աղքատանոցներշինել կտաս, որպեսզի այնտեղ եկողները չոտրտնջան,ինչոլես որ նախկինում ուխբժշկվելու տի եկածներինխորանիդռանն էին քնեցնում: Այս ամենն, աշա, այդ ձնով անել տուր: իսկ ինչ վերան հպիսկոպոսներին,որ ինբերումէ Տիմոթեոս եղիազարոս ձանիցքախանձանոքխնդրում ես, նրանք դեռ այն ժամանակ գնացին, երբ դուք բագիններն էիք կործանում. ն մեզ էլ Ճարցման պատասխաննէիք ուղարկել: եղիազարնիր քաղաքից փախստականդնաց, որովճեւոն նրա վրա ճարձակվեցին Հերետիկոսներըն Ճալածեցին դեպի չոոմի կողմերը ինչպես լսեցի, գնաց նրուսաղեմը կողժերը, իսկ Տիմոթեոսը, ճելլենական լեզվով թարգմաորպեսզի այնտեղ Ավետարանը նի: ես էլ իսկն մաճվան ցավին եմ Հասել, ն չգիտեմ, թե ինչքան Լ մնում ինձ ապրելու, որի պատճառով էլ ծուլանում եմ նրանցնամակ դրել: ինքներդ գրեցեք ն Հայտնեք նրանց ձեր նան այդ տեղերի գեղեցկության մամիտքը,Լ(պատմեցեք| սին: եվ առավել ճշգրտությամբ նկարագրեք նրանց, թն ի՞նչ աճարկու էր ձեր ն քուրմերի միջե |եղի ուննցաժ|սատերազմը, երբ մեր մոտից գնացիք: Ապա գաղտնի նամակով ցույց տվեք նրանց նշխարներիտեղը, որպեսզի լսողների մոտ ոչ մի կասկած չմնա, քեն(դրանջ| չեն բերվել, իսկ եթե մեր որպիսությունն ես կաժենում իմանալ, ապա կասեմ, որ կյանքս ավարտված է արդեն ն մաճին եմ աչքս Ճառած: Սակայն Հիշի՛ր, որ քեն մեր մեջ արտաքին մարդը ու

ներքին՝ (ճոգնոր| կենաց նորոգումն է սկավում: եվ մեր կյանքն էլ թող տեր ձեզ պարգեի, որ անձամբ առաջնորդելով Ճոտդ՝ Աստվածը կարողանասբանավոր փարախըդեպի վերին Սիոնըփոխադբել. դրանով, նան (ոուրբ) աղոթթներովդ գուցե Քրիստոսթ մեր ճոտին էլ բարի աչքով նայի, քանզի Հովվապետիերեվալով մենք ես մեր մշակենրի Հանդեպ վարձատրված կլինենք: Ողջ եղեք բ տերՀիսուսՔրիստոս

աղճատվում | է, բայց (ւպականվում

Հ ՞.Փ

հակերբ որ պատմագավորները վերադարձանսբ. Գրիգորի

չգտան, ուստի անցան գնացին Տարոնում սենքի կողմերը Արարատյան դավառի Վաղարշապատ քաՀանձղաքը: նվ Հանելով նամակը բազմության առչն նրան էեցին. այն կարդալով՝թագավորի Հետ միասին, չափազանց տրոմեցին, առավելապեսեղիազարիՃալածանքներին Ճայլբենի երկրից նրանց)Ճճեռանալուպատճառով: Ապա ինքը՝ քազավորը,1 չորս դաճերեցիշխաններիՀետ միասին, հյուս րացիների եղիազար եպիսկոպոսինն ակդենացիների Տիմոթեռս եպիսկոպոսինԼի-նդրանքի գիրի չճղեցին ն այս է պատճենը գրության."" Տիրոջը ցանկալի եղբայրներիդ ն Հալածական Ֆերիդ, Տրդատ |մեժ| թագավորի ն բոլոր իշխանների մասնակցությամբ՝ ճանուն կենաց խոսքի, Հղում ենք ողջույն ր

Հաշ-

մոտ, նրանը

ժջակ-

տեր... Ամեն

ով Հանձն է առնում աստծո կամքին ծառայելը, պարտավոր է ճալածականլինել, որովճետն նրա քարողչությունը ոչ բոլորի Համար է ընդունելի, ինչպես որ այժմ ձեր մասին իսկ լահցինք, թե Հալածական եք ձեր բնակության վայրերից. Ճանձն եք առել լինել օտարականՀարազատերկրի ու բարեկամներիճամար, առ ոչինչ Համարելով պանդխտության վիճակը, այլն թափառականգնացիք ն չգիտենք էլ, թե ո՞ւմ մոտ ն ԼՐ՞:ր)ճանգրվանեցիք:Աճա, երանի ենք տալիս ձեզ աստանդականկյանքի Համար, բայց ձեր իմաստությանը՝ ո՛ւ, Մանավանդ գիտեիք, որ թագավորն մեր լի է նեական Հավատով ե մեր աշխարչն էլ` աստվածապաշտությամբ, ճապա էլ ինչո՞ւ եղաք փախստականդեպի այդ Հեռա-չ վոր ն օտար երկիրը: Գիտեիքնան, որ մերբոլոր գավառներին եպիսկոպոս ու քաճանաներեն Հարկավոր. իսկ սրանք, որ զանազան կողմերից եկել-Հավաքվել են, ի՞նչ են (որանց ի ճայոց վեց Ճարլուր քսան գավառներիՀամար. ամեն մի գաչ

ի

մո

գլխակարգությանկ պատճքններիվերաբծրյալ ած բաջատրությունը, «Է

`

աղդննացի)

Ուստի,

այլնս ուզում

ձեր երկիրը դառնալ, աղաչ ճրաժարվեք, այլ ամենայն վստաձճուայնմարդկանցճետ, որոնց ձեղ մոտ ենք ուղարվում, չչութացե ք գալ: նվ եթե գաք, Հարքին եկեղյաց գավառները բովանդակձեր առջե կդնենք. կամձնաք բնակվել, ձերը: ուր քող լինի ու ձեր ճետնորդներին որքան ժամանակ, որ կենդանի ենք մենք ն դուք: իսկ Մամիկոնյան աշխարտճը, Թե ճաճո է քեղ, ինչպես որ ինքդ էիր ասում, թե իննակեյանկողմերն ինձ բաշխիր, այնտեղ ենց քո եղբորը ինքս ձեռնադրեցի եպիսկոպոս: եվ նրա չափազանց թախանձանջներիճամար էլ փոխեցինք նրա (ավելի) այդտեղի անունը Գլակա վանք դրինք, Այնքան չերմեռանդ է սպասավորությունը որ մինչն անգամ ամբողջ վանքը քար ճբ: կրով կառուցեցինք:եվ ինձ թվում է, քն մինչն մաՀ ոչ մեկին չի կամենա տալ, իսկ մեզ էլ վայել չէ վերցնել իրինից, որովճնտն առանց ուրիշների օգնության մեծ ջանք է թափում. հկեղեցինէլ արդեն ինքը կառուցեց, որի միմիայն ճիմքը ես դիի: Բայց եթե ինքը կամենա տալ, մենք ուրախ կլինենք ե դեո, ի ճավելումն, դաստակերտնէլ ես կտամ: հսկ թե այդ էլ չեղավ, ապա երկիրն ամբողջ ձեր առջեն է, որտեղ որ վալելուչ եք դանում, թող ձերը լինի, որպեսղի ձեր ցանկացածնեՇից ոչինչ չգտնեք մեզանում: լինե՛ք ի տեր... Ապա այն առաքյալները, որոնք կեսարիաէին եկել, նամակը առան, տարան մինչն Ուռա, այստեղից կեսարիավերադարձան, բայց այնտեղ էլ |նրանց| չգտան, Այնտեղից ելնելով Երուսաղեմգնացին, դարձյալ նրանց չչանդիպեցին, բայց այստեղ իմացան, որ երկուսն էլ Հոոմ են գնացել: եվ երբ Հոոմ գնացին, լսեցին, որ նղիազարըտասներկու մարդարեներինթարգմանելու Մի էր գնացել: հսկ նգիպտոսիեպիսկոպոսներԲեկտորը,Անաստասն ու երբ տեսան Թուղթը, Գայոսը, շատ ուրախացան ու ,

քյամբ,

'

՞

ոք,

Բուն տնքատումծրբեմն գործածվածէ ակդենացի (փոխ.

կողմերը գնացիք: եթե չե՞ք

չում ենք՝ մեզանից մի

անունն

ու

Սարապետում,

Քրիստո-

:

վառի մեկ կամ ամենաշատըերկու քաճանա Հազիվ թե 4ասնի: Ռրովճետնայստեղ մանուկներըգեռ դպրանոցիեն ե ոչ մենը նրանցիք Հասուն չէ քաճանայության: դուք Մինչդեռ | կրոնավորների առած դեպի օտար էրո.զում ճեռավոր ու

-

--

`

նձրքեոմ՝ 112 :

Ողջ

ու

թերի

ագետը պատակով աաորական

Հ խնդացին,քանի օր իրենք էլ Հալածականշրջում էին եղիաղարի նտնից։ եվ շտապ կարգով նույն բաները մեկ այլ նամակում գրնցին ն ուղարկեցինկորնթոս՝ Տիմոթեոսինու ՍնՔիկոս սարկավագին,որը բազմաթիվլեզուների թաջատեղյակ էր, կանչեցին նրա մոտ, իսկ իրենք վերադառնալով Միջագետք եղիազարինայնտեղ չգտան, ուստի վերադարձաներու-

:

:

սաղեմ:

Մյուս պատճառնէլ |նրանցգնալու դրա Համար էր3 մեկն էլ Մննանդրիաղանդիքննության պատճառն էր, որովճետն այն ժամանակ դեռ չատերն էին աճում այդ պղծությունը: երբ գնացին երուսաղեմն այնտեղ էլ եղիազարին չգտան, Հենց նույն օրը վախճանվեցԾրուսաղեմի ռր կարծես |այդ բանը) Հաճելի էր նրուսաղեմցիներին, քանզի գ այասին բերեցին չ մոն . ե երուսաղեմի մ . ձնեոնադրեցին ճայրապետո

Պայրասլետը,

Հերադարձան արու ՄԱՔոորն աաա բ գալիս ղիազարը ճանապարճինճանդիպեց Գրիգորին Հետ չափազանց ուրախացավ նրանց Տրդատին. գնաց Ճահոգ

օրեր այնտեղ մեաց, քաղաքը:Բազում

խբնդրեց որնէ սուրբ առաքյալներինչշխարներից՝ ձախ ձեռքը Անդրեառաքյալի ե մի փոքր մասունք Ղուկասավետարանիչից, որոնք վերցնելով իրենց Հետ, մեծավ խնդությամբ վէՀայոց աշխարճբ: բադարձան Տրդար անցավ գնաց իր երկիրը» (րոտանը|՝Արաբատյանգավառի Վաղարշապատ քաղաթը. իսկ Գրիդորսուրբի որոշ ժամանակմնաց Տարոնուվ՝ կր մոտ ունեհալով սուրբ առաքյալների եշխարները:ՔսանՀթնգ օր Ճանգիստ առավ Գիսանեկուռքերի տեղում գտնվող իննակնյանլԶլակայ վանքում, ուր Հանդլում էին սուրբ Կաբապետի նշխարները: Փվ առաքեց Մամիկոնյանտան իշխաններին՝գտնելու մի լեռնաբնակու վայնլուչ տեղ. սրանթ գնալով բազում օշրեր ճետազոտենցին, բայց ոչ մի գավառում Ճարմարավետտեղ չգտնելով վերադարձան(ճնոնունալն |5 Աչնժամսուրը Գրիգորը սպասավորներին կարեկեղեցու գադրեցերեքօրյաաղոթթ անել. իսկ ինջը եկեղեցի մտնելով տարածեցձենոներըսուրբ առաքյալների նշխարների ն սուր կարապետի տապանի առչն ու աղոթթիճծտնչալ դիմեցդեպիերկինք-

:

ֆ5.

.

Աստված, որ քննիչ

ես

մրավանցն ողորմածություն պարդնող, դու որ ներողամտությամբ 4իշնցիր քո բարեգթությունըմոռացած մարդկայինցեղը, բոլորովին չբարկացար ն առճավետ չանտեսեցիր, այլ կարդեցիր մեզ վերակացու այս քաճանալականդասին, տուր մեզ իրավունք ն |ժամանակ| Հատուցանելու մեր առաջինՀայրերի պարտքը, որոնք սուրբ ավետարանիքարոզչությանը դիմադարձ ճանդիսացան, որոնը մեղքերի պատճառովամենուրեք մաճր տիրեց ն կորուստն ապականության, ն մաճվան կապանքը անեծքով շչղքայեց բոլորին՝ արժանացնելով նրանց դժոխոց կայանին", որոնց չարը Համողեց մնալու ունայնու-

թյան Լիավարում |, որոլես թե ճշմարտությանՍանի մեջ (իս մնալիս լ լինեին, Բայց 19 մեզզ շնորչեցիր շչնորճեցիր ճանաչելչել Ք ԲԲ քո

սու

ապա

.

միջն վորների : միածի աարի ոորձավորենրի փորգագություն բի Քարոզչությամբ, որոնք ցիր

ջո

որդու

զալոտվարք

թուրք

առաքյալ

ավետարանական շչրջագայությամբ ամբողջ աշխարճըբժշկեցին ": ՝

մաս

Սս

ն ողորմած բազմ տզուը

ժառանգորդլինելերկնային արքայությանդ՝սուրբ ճեռաչ առաքյալների ճետ մեկտեղ Լճավասարապես|. ապա

ա

ն

`

անունը ն

ու

ռավ Հոոմ

Տեր

--

ի

Առավելագույնսէ ն այն, ինչ որ քո բարձրակամ ողոթ(16ր) աշխարճում գործեցիր այս «ուրբ կարամածությամբ պետի ձեռքով, որն իր մարմնով բուժեց աշխարչն ամենայնճ

որ բարեդգթությանդ առավել Ճաճելի եղավ բնակՄանավանդ,

վել այս տաճարում, որի Ճիմքը՝ քո իսկ ակնարկությամբ,ՀՎ շնորչվեց դնել Հենց նույն տեղում, որում մեր ճավատիՀիմնը խարսխված պիտի մնա անդրդվելի՝ մինչն վերջին գատաստանի օրը Ճորժամ դաս ն կիկին նորոգես նրան անապական մաքրությամբ:նրան, որ խավարի ճշմարտությանմիջնորդ եղավ, հ ճետո էլ վերստին դառնալովբազմելու է միածնիդ աջ կոզմը՝ անասելիփառքով պսակված: ու

Դու, տեր զորությանց, մտիկ

երկնային անձեռամլծրտբարձունքից մատնացույց արա պատշաճ ճանգստարան, որպես (զլացարան | քո սուրբ առաթյալնեերի նշխարների ճամար այս երկրում, ճանուն քո անվան մեծության նի ւլատուր

քո

կ

Խոթորու

Պաարրքիր Ի

՛

ԼՈ

Հավանաբար՝ Գ148նիմասին է խոսքը» Զ

Հ այժմ տիվ ամենասուրբ հերորդությոանդ

ե

միշտ

անս

նե

Ճավիտ-

Հավիտենից: երբ ավարտեց աղոժքը, ալնժամ Հայտնվեց նրան տիրոջ Վեր կաց, գնա դեպի Տավրոս լեռան Հրեշտակնու ասաց.-ես ն կտամ այն տեղը, որ տիրոջը Ճաճելի ցույց ատորոտը քվաց սրբերիդ բնակվելու: իսկ նա մեծավ խնդությամը դուրս եկավ, առավ սբ. առաքյալների նշխարներն ու գնաց ճենը նույն տեղը, որ ցուլց ավեց նրան տիրոջ Ճրեշտակը: նախ օր«նեց տեղանքը, ապա պատվիրեց «այքայթել ռուրբ վկալարանի կառուցման ճամար շինանյութ: Դրեց այն առաքյալների մասունքը ն կարգեց եկեղեցու տեղ սուրբ պաշտոնյաներ՝ տասներկու Հոդի (բժ-ան) այն ճանձնեց եղիազարին.ն վանքն էլ անվանեց նղիաղարիվանք: Ապա մեժ տոն կատարեց այնտեղ սրբոց նշխարների բնակեցնելու օրը` ժողովրդի բաղմությամբ Ճանդերձ, ուր շատ-շատերը ու

ու

Հռոմ քաղաքում ն չափազանց խնդությամբ գոճություն Հայտնեցինը Աստծուն: ծանկանում էինք դալ քո սա-

4ճրավերով, պատճառըեղիաղզարը եղավ, որը Միջադգետքումէր դեգերում, ն Հռոմից դալով՝ այնտեղ էլ չգտանք նրան: ՈւստիՀարկ եղավ նրան գտնելու, նույնպես ն սրբաղան վայրերը տեսնելու Համար նրուսաղեմդգնալ՝սուրբ Սիմաքոսի մուտ, որի վախճանվելուցՀետո նրա փոխարեն աստո-

կայն մեր

դ

լ ՝

չգալու

վաժային նախատեսությամբ Գայոսին նրուսաղեմի Ճճայրապետ ձեռնադրեցին։իսկ մենք, աճա, Բյուղանդիայում ենք, որովՀեյ ակդենացիների եպիսկոպոսընգիպտոսէր գնացել ն ջանումէ նրանց Հաշտությանճամողել, որոնք մեզ Հալածեցին: Քանզի դրել էր մեզ, թե ակդենացիքքաղաքը ինձ են լՀանձ-

նում),

բայց

նյուստրացիք դեմ

են.

ուստի լավ է,

որ

դուք

մնաք Բյուզանդիայում, մինչն Ժլուս քաղաքները գնամ» Դրա ճամար էլ, աճա, մենք ուչանում ենք գալ, որովՀետ. ձեր երկիրը Հեռու է, իսկ մենք անկարող՝թափառականն սուղ հյանքի պատճառով. Բեկտորը տառապում է ջերմախտով, իսկ սուրբ Մարկեղիոսը՝ տեսողությանպակասից: ես

'

Ուստի,աղաչում

,

ենք քեղ, երջանիկ մշակդ Աստծո,

որ

ճրամայես սպասավորներիցդմեկնումեկին մեզ գրով տեղեկացնելու ձեր ճանապարճորդության: պատմությունը, Հալոց աշխարճրզալն այնտեղի քրմերի ղեմ մղած առաջին պատերազմը.ապա Հռոմից ձեր երկրորդ գալն ճյուսիսցիների դեմ մղած պատերազմը: Թող տեղեկացնի նան նշխարների մասին, որոնք 4ետդ տարար՝ որտե՞ղ ես դրել կամ ո՞ւմ հես թողել դրանց սսլասավորելու. անվանի՞քնեն, ինչպես ոմանք են պնդում, թն՝ ոչ։ կամ կրոնիդեսին Անտոնին,որոնց սիրբությամբ Ճամայն եկեղեցիներն են պարծենում, որտե՞ղթողեցիր. ճապա՝ թե ի՞նչ եղավ հրա աշակերտ եպիփանըկափ ո՞ւր են եղիազարնու Զենոբը: Այս ամենը ստուգապես գրիբ մեղ, աղաչում ենք, որպեսզի Տիմոթեոս եպիսկուղոսիմոտ ու

ու

ու

Փրիզորին.

շը.

ՍուրբՃայրապետիդ աջով գրված, անաղարտսիրով Ճճողեպարար մտերմությամբ լի պատվականդիրն ընթերցեցինը --

ր

|

էրկաժյա կապանքներից: Այդ նույն ժամանակներումԲեկտորնու ԱնաստառըԲյուղանդիայում ճանդիպելով այն մարդկանց, որոնք Տարոնի Աշտիշատիցէին գնացել, լսում են նրանցից առաջին պատեբազմի մասին, թե ինչպես իրենց դեմ ելան Գիսանեկռատան Քուրմերը, մինչն սուրբ ԳրիգորիՏարոն գալը: սում են նան երկրորդ պատերազմիմասին, որը տեղի ունեցավ Տրդատի ու 4յուսիսցիներիիշխանի միջն, ն թե ճույները ինչպես զարմացած-- |ճիացած|էին, լանլով ՏրդատիքաջազործությունՀ ների մասին: Այս ամենը, երբ լսեցին Բեկտորը,Անաստասը, Աքյուղասնու Մարկեղիոսը,զարմացան այնտեղ Ռնովնասը, վրա ն փութովճետնյալ նամակը դրեցինսուրը կատարվածի

Հայրապե-՝

ի

ու

տիդ Հալոց՝

Տեր. Ողջո՛ւյն

բժշկվեցինո

Ապա այնտեղից ինքը՝ առնելով իր ճետ նղիազարին,տաքաղաքը, որտեղ րավ նրան թագավորաբնակ Վաղարշապատ մեծ տոն կատարեցին:իսկ ցնծության (Տրդատ Լճույնպես| թագավորըճրամայլեց այդ առթիվ ճավերժացնել սուրբ առաքյալների ճիշատակըզվարթ տոնախմբություններովն պատարագ մատուցելով: Այդ նույն օրը եղավ նան բոլոր պարտա-չ Հանցապարտներիազատագրմանօր. իսկ նրանց տերերի էլ, որ բանտերում էին ն շղթայակապ, ճրամայեց ազատել

ն փառավորլալ մեծ ռրբաղզան Աստվածային

է

՛

`

փնաչլիսկարսզանանըՏամակվով տեզեկություն տալ նրանց մասին. Այս բոլորի մեզ կարի անճրաժեշտ է ն դութ մի Հասլաղեք կատարել: ծվ թող սուրբ Հոգու չնորչնեերըմնան ճավատացյալեերիգվրա: Ողջ լինե՛ք ի Տեր: Երբ ընթերցեցինհամակը, սութբ ԳրիգորըԶենարԱսորուն ծչտությամբ գրել 2. առաջին ե 22 ծթկրորդ Հթամալեց պատերազմիմասին, նան նշխարներիմասին, թե ութ տեղաԳրեց, ն Անտոնի Կրոնիգեսիմասին, թե ինչպես Էն ապթում, բլուրների նշանները, | կամ ո՞ւր են. իսկ լեռների Լաոճծում առում է, Հականե-անվանեգթիր, Ֆան այն մարդկաֆցմառին, չՀթաչրեցինն թույլ չէին տալիս կոաթերթ ավթնրպատերազմեն

Հ

,

ու

ու

կործանել:

ԶԵՆՈԲ ԱՍՈԲՈՒ ՊԱՏԱՍԽԱՆԸԱՍՈՐԻՆԵՐԻ ԹՂԹԻՆ,

ՆԱԵՎ ԻՆՆԱԿՆՅԱՆ ՎԱՑՐԵՐԻ ԵՎ ԱՐԶԱՆՈՒՄ ՏԵՂԻ

("Թյունը,2բալց

գրան սուրբն Գթիգորըդավանություն չավեց թավական Համաբեց վերսՀիչլալը միայն գթել։ Քանգի օրինավոր չէ, ասում է, ասռրիներին այգ ամրբոզջպատմությունը նամակով չարադրել ն, այ միայն այն, ինչ իրծներ Խնդրեցին՝ կգրես ն կուղարկես: Սան Ճամաձալնվեց ԶենՖաթթ ն վերցրեց ու ասորի եպիակոպոսեերինգրեց այն |բաների մասին Վիալե, ինչ ոթ իրնեց եթկբի սառմաննեթում կ

ՈՒՆԵՑԱԾ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՄԱՍԻՆ

.

|

է

պատճենըգրության.

ՏՒՐ«չբ սիրելի

ն

փատաբ'

էրջանիկ նպիսկոպոաՖծրիգ,

ն

լն ի Ֆեր Ձերդ«րբությանց Հույժ սիրովողջա

՛

երթ ձեթ պատվական աջով գբվաժ «ռաջին թուըքթ անթերի ուրավոուՀասավմծր սուրբ ԳրիգորՀայլթապեատին, թյամբ գուացանհըՀայթ Ապտժուց,թանի "Հասկացանք, ոթ դադարեցին Հալածանթեկրն այդ կազմերից: Հրամայեց թակոն կ էթ ձեր նամակի պատասխանը գբելու| ն| ձեռնարկել, --

.

«րչափով սր ձեր Հարցասիթությունն էր գոչացում պաճաձԽւվ. կ չկալած «մաֆջ ցանկացանարգելել ձեզ ««զարկվելիջ պապասխպեր,սակայն նա ալգպիսիբան մաջովն թկ չանջզ ցրեց, ալ անկսխաֆձ«րավ ձեթ ուգաֆը գրով Հիչաթաո

Վաղաբչիորդի Խոսրովը իր թագավորության օթերում ցանկանում էր լուծել իր եղբայր Արտեանի՞մաՀվան վրեժը (պարսիկներից |. ն լաճավ ռրոտաձայն միմյանց փրա էն Ճարձակվում երկու թագավորներ՝ ճայոց կ պարսից, Ապա Ճույժ ռաստկացավ պատերազմը պարսիկների վրտ, իսկ Ճայոց արքան Ճզորացավու սկսեց ավերել պարսից ծրկիրը՝ տասը տարի շարունակ, նե սպանելով գերեվարությամբ ջանում էր ճիմնաճատակկործանել: նրանց ժիչն միջնորդ հղավ ճենաց թագավորը, բայց չկարողացավ ճաշանհցնել երանց սրտերը, Սակայն ույն Արշակունյացազգից մի. (մարդ, որի անունը Անակ էր, խորճրղակցեց պալբսիցաբՔայի Ճետ՝ գալ սպանել Խոսրովին ն իբրն վարձ ստանալ ՓաբտավիՊաշլավԼ(քաղաքը|: Սրան սիրով Ճճամաձայեվում է սլարսից արքան, որովճետն Պարթերոչինչ չէր խնայում ԽոսրովիսպանությանՀամար: Այնժամ Լմնակը|վեր է կէձում, առնում իր եղբորը, կնոչն ու որդիներին ն |իբբե թէ սիրու պատճառով| փախստականգալիս է Խոսրովի մոռո երկրորդտարին լրանալուց Ճետս՝ գարնանը, մինչ Խոռու

անարժանծառայից» Հալատտանջիներից ՋԶեն«բ Լ-»2»61

ձել Հրամայեց:

Ժուք նույնպես՝ոչնչով մի աղավաղեք այս Համառոտ. պատմությունը պատճառ բերելով, թե Ագաթանգեղոսն այդ բաները չի ճՃիշատակում. քանդի ես նրանից ավելի առաջ գրեցի: հսկ թագավորներիժամանակադրությունը չշարադրեցի, որովճետն սուրբն Գրիգորը Հրամայեց ոչինչ ավելի գրել, քան ձեր ուզածն է. մանավանդ որ պատշաճ ճամարեց Արշակունի ն մյուս քաջ ու |ճզոր|թագավորներիպատմությունը Հայոցերկրում թողնել, ն ձեզ ձեր դրածի պատասխաննուղարկել, որ Հենց ինքը՝ սուրբ ԳՓրիդորն այս դրվածքը ճամարեք ասորոց պատմությունը: Ուստի ն ես այս պատմության բսչ կիղբըձեր Ճարցումն եմ դնում.

չ

Այս ամբոզջ պատմությունը ճՃշտաւթյամը կգրես ն կուղտրկես, ասաց: ՍակայնԶենոքնաղալեց սկզբում գթել նախ Խոռբովբ մաչվակ պատմությունը, ապա չշախադքելամբողջ եզե-

վեջ' եվ այս

`

Հա

:

:

-

»

Արտնանալ իմա՝ --

Արտավանի:

որի անունը Սուրեն էր, մանկաբարձներըփախցրին պարսից դուռը. այնտեղ սնվեց, |պաճվեց|իր ճորաքըոջ մոտ, որը ճեփքաղների ,իվանչիր թագավորի կինն էր: Սա երբ մեծաճենաց երցավ, Խոսրովուճու մաճից Հետո, դնաց (անցավ) նկ երկրի վրա թաճենաց տասը տարի կիրը, մնաց այնտեղ ոմանք պատմում դավորեց տասնինը տարիծ Այդ մասին են, թե Գրիդորիեղբորը Զգոն էին կոչում, որ է Հակոբ. կայն ստույգ չգիտեն, որովճետն այդ Հակոբը սբ. Գրիգորի ճորաքրոջ որդին էր ն նրա մոր անունն ել Խոսրովուճիէր: իսկ երբ նրա մայրը մաճացավ, նրա ճայր Տիրանից էլ թադավորությունը խլեցին |վերացրին|, որովճետն լփնաց Ռեգես արքան սպանեց նրան պատերաղմում։ Այնուճետն Սակդենեի Հետ մնաց այնտեղ: Մի առ քույր յուր Հակոբը ժամանակ Ճետո նրա քրոջ որդին անցավ գնաց դրաց (գոթերի) աշխարճրն թագավորեց այնտեղ.սրան ճետաղդալումմեծն Տրդատը,երբ դեռ Ճունաց թաղավորի մուտ էր գտնվում, բրոէր, որ պատերազմով Քանզի Հենց նեց (ձերբակալեցի: եկավ ճունաց Դիոկղետիանոս կայսեր դեմ պատերաղմի, ինչպես որ այս բաները պատմում է Ագաթանգեղոսը: Ով երանելիդԲեկտոր,|եթե ճշմարիտն ես ուզում իմաճելլենական գրերով ընթերցի՛րճեվնալ այդ բաները, ապայ մասին, ռրը թաղինեկյան կամ ճենաց թքադավորությունների քաղակգտնես Բարդա անունով պատմագրի մոտ՝ Ուռա

քովը նավ ապատրաստվումէր պարսից վրա Ճարձակվել, մի

անգամ որսի ժամանակ Անակըբարեկամականզրույցի պասորրվակովմեկուսացնում է Խոսրովին, «անկարծակի բերելով, իր եղբոր ճետ միասին, սրերը բարձրացնելովՃարձակվում են ն քագավորի մարմինը գետին գլորում, իսկ իրենք արվեցին ու կործանվեցին, յուրայիններով չրասույղ բոլորը մոտ չշասցրին ժամանել |Պարթնի |: Պարսից արքանսակայն տոն կարգեց, իսկ Պարտավքաղաքը Խոսրովի մաճվան օրը Անակի սերնդից կենդանիմնացածներինեվիրեց։

)

սա-

ղուրս դալով՝ Այն ժամանակ, երբ ԱնակըՊարսկաստանից եկավ Հասավ Արտազ դավառը՝Թադեոս սբ. առաքյալի ճան-

ու

ն նույն վայրում է դրստարանը, նույն ժամանակ են ասում նա, որ տիրոտեղի ունեցել սրբոյն ԳրիզորինՀղլիիանալը, |: ջը ծո.ռայելու կարգը ճաստատեց Լոզանում Աչ, դնոնս Խոսրովի կենդանության օրերում Բուրտար անուն» մի մարդ պարսկականմի անվանի ն |նչանավորի տոճմի, Անակի ճետ գալով մինչն Արտազ դավառը՝ այնտեղից ելավ գնաց պանդխտելուԳամիրքի կողմերը: Գալով ն ճավատացկնսարիւս՝նա իրեն կին է առնում մեծատուն յալ մա-չկանցից մեկի՝ եվթաղեիքրոջը՝ Սուիիին ն մեկ տարի

|

կեսարիայում: նրանց Ապաառավ իր կնոջը ն նորից գնաց Պարսկաստան. է Արարատյանգավառ կանգ ետնից Եվքրաղեն առնում առնում Վ չղարչշապատ է Սուիին դառնում քաղաքում, որտեղ էլ ն է ծծմայր, | կուրծք | մանուկԳրիգորին ինչպես տալիս դայակ Ճամարձակորին սնուցանում էր մեր կուսավորչին: Աճա, երբ Անակըսպանեց Խոսրովին, որը մինչդեռ կենԱնակի ամբողջ աղդանի էր, ճրաման տվեց (րագավորը| դատոճմը սիի քաշել: ծրաման արձակեցնան (ճեն:| իրենց Արշակունի (իմա՝ պարթնական)ամբողջ ազգի ոչնչացնել, նան Անակի կնոջն որդիներին: Ուստի ն ում գտնում էին տոճմից, բոլորին անխտիր սպանում էին: հսկ Արշակունի Բուրտարը,երբ քագավորիցլսեց այս Հրամանը, շտապեց մըտնել Անակիկնոչ՝ Ուգուճիի մոտ," վերցրեց նրա գրկից Գրիղոր մանկանը ն տվեց իր կին Սուիիին:իսկ նրա մլուս եղբորը, ապրում

սա

մ

--

«ս

ու

քում :18

մանուկ օրիգոԱպա Բուրդարըվերցնելով յուր կնոջն գնաց նտնից աներորդի Եվքաղեի բին, իր կապադովկացիների աշխարճը: Այստեղ նրան (Գրիգորին)մկրտում է, տալիս ուսման, սովորեցնում է նրան ասորի ն ճելլեն դպրությունն լեզուները, վարժեցնում աստվածաբանությանմեջ: երբ դարձավ տասներկու տարեկան, ապա Դավիթ անունով մի աստվածապաշտ մարդ ամուսնացնում է նրան իր Մարիամ անունով դատեր4ետ: իսկ երբ ծնվեցին նրա երկու որդիները, անունը Վրթանեսդրին ն կրտսերին որոնցից |անդրանիկի| (Արիստակես), նրանց մայրը կուսանոց մտավ՝ Ռստակես (լանանց վանքը): կրտսեր որդին գնաց նիկոմաքոս անունով մի ճգնավոր մարդու Հետ, իսկ ավազը մնաց յուր դայակների մուտ ն ճետագալում ամուսնացավ: ու

`

ու

ու

"

կոչվել է

նան

Ռգուճի(ն. ք.)։

|

,

,.

3.2

Տարոնի կաատմություն

`

իսկ նրանց Հայրը ելավ գնաց Տրդատիժուռ իր Հոր

Լրա-

մնաց նրա այնվաճանության | օչարտքը քան ժաման:կ, մինչն որ (Տրդատը | իր ճոր փոխարենթագավո" դարձավ: Տրդատընրան շատ օրեր գանակոծեցն մեծամեծ տանջանքննըիենթարկեց՝ կուռքերին զոՀ չմատուցելու ճամար: Բայց երբ Գրիգորիաներաքրոջիցիմացավ, թե սա իր 4որը՝ Խոսրովինսպանող Անակի որդին է, նրան նքտեց Խոր Վիրապը, ուր մնաց տասնճնիգ տարին Դրանից Հետո ամբողջ ճայոց երկիրը դիվային ճիվանդությամբբրոնրվեց. նույնպես ինքը՝ թագավորը, վարաղների Ճետ |ջամ: բուտների մեջ|էր բնակվում: ն Հաչ Մինչհ նախարարները,ճրամանովն Ասատաժո, եկան նեցին նրան (Դրիդորին) վիրապից: Դուրսգալով՝ նա բոլոբին ճավաքեց իր մոտ, որոնք վեց օր շարունակ նրա առջե կեցաժ՝ոչինչ չուտելով ե ձՀոմոլելով, լսում են նրա վարդաՀչ պետության քարոզչությունը, Սա եղավ առաչին ծոմապաճությունը, սբ. Գրիգորիժամանակ, որին Հռոմում Սեղբնստփոսը շատ ճավաննց, ուստի ինքը, նան կուտանդիանուքագավորը, նույնպես ն եգիպտացիներիամբողջ քաղաքը պաճք մտան, որոնց ն առաջնեկ(նախակարապետ) ենք Համարում: Երբ լրացավ նրանց պաճոց օրերը, թափվեց նրանց վրամիք վայրծնական մորթին ե նրանց դիվաբնակ մարմինները բժշկությունստացան:Ապա ձեռնարկեց նրանց սովորեցնել տերունական տներ (եկեղեցիներ) կառուցելը ն Հրամայում է քաճանաներկարգել, որպեսզի ճովվեն նրանց: եվ տիրոջՃրեշտակի խոսքով՝ (նրանց) ցանկանում են ճենց իրեն կարգել ն Հանձն առնում. է Ճովիվ, որը ապա նրան է տալիս իշխաններից ոմանց՝ բազում զորքով ն առաքում է լնրան| կապաՃճատուցելուկ

դովկացիների երկիրը՝ Կեսարիաթաղաքթը,

մոտ

Ղնոնդ մեծ

«Հայ-

րապետիկողմից ձեռնադրվելու: Այդ ժամանակ (նրանք)

գալով Վաղարշապատ քաղաքից գեում անցնում էն ճասնում են եկեղյաց գալիս Բասենի գավառը, զավառի Երիդուրս

ավանը՝ այնտեղ որ կուռքերի մեշյաններն էին, որոնց Հենց ինքը կործանել տվեց. ն այնտեղից էլ անցնում են կեսարխա: Այստեղ ԼՆճոնդը |, մեծաշուք պատիվների արժան Աքահացնելով, տալիս է նրանՀովճաննես Կարապետի նագինես վկայի սուրբ նշխարները:իսկ եթե ցանկանում եք ղա

:

կ

սուրբի նշխարները ո՞վ բերեց կե-՝ կժանալ, թե կարապետ երբ նա դուրս |՝ Հովչաննես Ավետարանիչը: սարիա, ԼԼլասծմ եկավ Պատմոս կզզուց, եկավ նփեսոս ն այնտեղից էլ՝ Երուռաղեմ, աստվածայինՀրամանով երնացած տեսիլքի ճամաձայն, գտավ նրա գերեզմանը, նույն գիշերը վերցնելով չովճանննս սուրբ մարմինը տվեց Պողիկարպոսեպիսկարապղպետի կուպոսին,որ իր աշակերտն էր ն Ճրամայեց տանել Եփեսոսի նկեղեցին, որ ինքը կառուցեց ն անվանեց այն սուրբ Աստ-

վածածին:

Ավետարանիչիայս աշխարճից փոխվելուց Ճեւոո, կարապետի սուրբը նշխարքը մնաց նփեսոս մինչն Դեկոս (Դիոկզետիանոս)թագավորիժամանակները: Սրա ժամանակ նփեսոսումնստում էր Ակդենոսիաշակերտ կծսաոր Հետո այնտեղից Ճճալածվելովգալիս է Փարմեղոսը,

:

նշխարնեբոլոր բիա, լուր Հետ ունենալով սուրբկարապետի Րը՝ գլխից բացի եվ դնելով դրանք սբ. Սերեդոնում՝ ոչ թե գաղտնի, այլ բացաճայտ, մնաց այնտեղ մինչն Դիոկղետիանոսի թադավորելը: Երբ. սբ. Գրիգորը ձնոնադրվելու Համաբ կեսարիայի Ղնոնդ ճայրապետի մոտ էր եկել, թեպետ բա-

,

՛

"

զում անդամ խնդրեց (Ռրիգորը | սբ. կարապետինշխարները, սակայն նա չցանկացավ տալ, մինչն վերջին գիշերը ճասավ տիրոջ Ճրամանը՝բաժանել ն կեսը նրան տալ հսկ վաղ առավոտյան շատ կռիվներ ծագեցին, մինչն նախարարներըկբշռնցին տասներկու ճազար դաչեկան քաղաքապետի ճամար. ն ալապես բոնությամբ (ստիպողաբար) դուրս եկան քաղատան իշխանը խորճուրղդ Փից։ ՍակայնԱնկեղ (Անգեղ) («Վեց| գիշերով Հարձակվել քաղաքի վիա. բայց այդ բանը իմանալով՝ Հայրապետը ճամոզեց նրանց ն խաղաղեցրեց: Ապա եբկու ճազար դաճեկանի փոխարեն նրանց Հանձնեց ԱքանաՀազիվկարողացավ դինես վկայի նշխարները ն այդպիսով Հաշտությամբ նրանց ճանապար դնել: նա սբ. Գրիսիրով րկու լուսափայլ ակներ", ղորին տվեց նան որոնքՀոռոմի Հայբապետն էր տվել իրեն. Փատվիրակները կնսարբիայից մեկնում են Սեբաստիա ն որոշ ժամանակ այնտեղ մնում: Այստեղ (Զոիգորը | ժողովում է կրոնավորներիդասը, մի ու

ԱՀՇ աւաաաաւ «աա» "

Այդ

մասին ակ՛ս

'

ծանոթագրությունԹ

38,

`

Փանի վարդապետներու Հրաշագործպաշտոնյաներէ Հրավիրում Ալեքսանդրթայից. սրանցից մեկը Դիմառիոսնէր, որին եպիսկոպոս կարդեց, եվ ասորիներից շատեԴովնադաշտի՝ բին էլ բերեց: Այնպնա,որ ինձ նույնիսկ թույլ չտվեց նլուստբիա վերադառնալ՝Լճոնե|իմ եղբայր եղիազարինՀրաժեշտ

տալուն: Ապա այստեղից

։

ու

։

Թորդան, ուր ապասավոր կարգեցինք Սուրտինոսնվխեսացի վարդառչետին՝ դուրս

դալով անցանք մինչն

գավառներիՃամար։ Այնտեղիցէլ դուրս եկանք ն ուղում էինք անցնել Կարին ու Հարք գավառները: Բայց իշխաններից ոմանք սուրբ Գրիգորին ճասկացրին, թե Տարոնի գավառում դեռնս կանգուն են երկու բագիններ, որոնք դներին են պաշտոն մատուցում: եվ նա էլ դիմեց եկավ, որպեսղի սրանք նս եկավ Պալունյաց երկիի կուսոս կործանի: դյուղաքաղաքը՝ Գիսանե ավանը: Բայց այնտեղ գտնվող Քրմերից ոմանք անդետ մարդկանցիցլսեցին, թե վաղն առավոտյան կործանելու է մեծն ԱստվածԳիսանենու Դեմետրը. ուստի գիշերով դուրս եկան կռատներից,բոլոր գանձերը լցրին դետնափոր տներում ու իրենք լուր ուղարկեցին Աշտիշատիքուրմերին, թե՝ շուտափույթ ճավաքեցեք պատերազմելու ընդունակ բոլոր մարդկանց ն շտապեցեք առավոտ վաղ Ճասնել մեզ մոռ, որովճետն մեծն Գիսանեն կովի է դուրս գալիս ուրացող իշխանների դեմ: ԿկԿուառսի զորքերը նույնպես դարանամուտ եղան այգիների ցանկապատերի մուռ, ոմանք էլ անտառներում դարանեցին: հսկ նա, որ գլխավոր քուրմն էր՝ անունը Արձան ն իր Դեմետրորդին՝ վերցնելով կուառսիքրմական տանից չորս Ճարյուր Ճոդի, բարձրացան կուսոսի Հանդիպա-չ կաց լեռան վրա ու այնտեղ սպասեցին, մինչն մյուս տեղերից օգնական ղորքերի ժամանելը: հսկ Ճճայոց վազ ղորքերը:2 առավոտյան դուրս եկան ն անցան լեռան ատորոտը, ինչպես ": որ սովոր էին՛ միշտ ասպատակել" հսկ սբ. Գրիգորըիր Հետ առնելով Արծրունյաց,Անձնացն Անգեղ տան յաց իշխաններին, փոքրաթիվզորքով, ընդա-

։

ները սկսեցին վրնջալ։ ն պատերաղմըբորբոքվեց: ԱյստեղԱնդեղ տան իշխանըձայն տվեց. Առաջ անցիր, Սյունյաց իշխան ն տես, գուցե Ճճյուսիսցիների իշխանի զորքերն են: իսկ նա առաջ գնաց, բայց չկաիողացավ ճասկանալ, թե ովքեր են, եւո դարձավ հ ասաց. Գրիգորինիր ընկերների ճետ փախցրու տար մի անբոնեն նրանց, ն մենք տեղ, չլինի թե Լքշնամիները| վտանգ քագավորի առչն ամոքաճար մնանք: Իսկ դու մեկնումեկին ուղարկիր մեր զորքին իմաց տալու, որ ետ դառնան, քանզի Անմեր դեմը մեծ բանակ է ն շատ դրոշներ են փողփողում: տան իշխանը սբ. Գրիգորին Հանձնեց Մոկաց իշխանին դեղ ու ճասցրու Ողական անառիկ ամրոցը, ասաց, թե շտապ մինչն տեսնենք, թե ի՞նչ կլինի: հսկ ինքը երեք մարդ ուղարկեց զորքին իմաց տալու: Մոկաց իշխանը առնելով սբ. Գրիգորին՝ զառիվայր լեոներով ետ դարձավ ն ցանկանում էր իջնել կուառս: Բայց տեփակել. այդ բանը տնեսղացիները ուզեցին նրա Ճճանապարտճը վտանգ է նելով սբ. Գրիգորըճասկացավ, որ իրենց լուր սպառնում: նշխարները վայր իջեցրեց գյուղի դիմացը մի աղբյուրի մոտ՝ ձորի այն կողմը, դրեց ն ճաստատեց Լճշաոչ ոք նագրեց|այնտեղ: եվ տերը թաքցրեց այդ տեղն, նոԳրիգորը սբ. չկարողացավ տեսնել, մինչն Լլճնտագայում| րից վերադարձավայնտեղ: Ապա այդ գյուղի բնակիչները Հետապնդեցինմեզ, իսկ լենք Հեծնելով ձիերը՝ բոլորս փախստականգնացինք մինչն ամուրն Ողականն նրանցից առաջ մտանք ամրոցը, որովճեոտն ամրոցաբնակներըմեզ ընգառաջ հլան ն ներս տարան: պաԲայց գյուղի բնակիչները եկան անցան մյուս կողմն սուրշարեցին ամրոցը: Մենք ճարաճատյալ գիշերը գաղտնի

բոլոր

յ

ունեն Հ

ՅՑ

Ամճնայն «ավանականությամբ' Դվնա (Դվինի) դաշտի, ՄՎՊօրինակները: Տորժածվածէ շրջելու, ուսումճասիրձլուիմաստով:

Վաս,

երկրորդ |երրորդ|ժամին բարձրացան նույն բլուրն ի վեր, որտեղ որ Արձանն էր թաքնված: Գալիս էին անճոդ ն ոչինչ կասկած չունեին, եվ երբ մուտ էին բարձունքի ելման տեղին, ԼճանկարծաԴեմեճտրը,Հճնչեցրին պատեկի) առաջ անցան Արձանն ն խիզախորեն Ճճարձակվեցիննրանց վրաս րազմի փողերը Այս բանը տեսնելով իշխանները առաջ նետվեցին. հրիվար-

մենը երեք

`

--

--

:

,

ու

:

ու

ինչպես

մոտ Անդեղտանիշխանի ուղարկեցինք ճանղդայկ

|

ն

բացատ-Հ

մեր վիճակը ն րբեցինք

քյունը:

գրով տեղեկացրինքնրան իրերի դրուընտիր սուսերավորներիցչորս Հազար ղինվոր

նա

ռւղարկեց Ապաճունիքի իշխանի դլխավորությամբ, որոնք շուտափույթ եկան, անցան գետի մյուս կողմը ն երեք օրվա ընթացքում գրավեցին քաղաբներն ու շինությունները, ավերեցին, պարիսպներըՀիմնաչճատակկործանեցին: եվ մարդկանց էլ" բերին այնտեղ անցկացրին Լիրենց մոտի: Ապա իշխանները բարձրացան բլուրը ն տեսան, որ Արձանըընդամենը չորս Հարյուր մարդ ուներ. (սակայն նրանք|ճՀանկար-

ծակիճարձակվեցինքաջարիիշխանների: վրա ու նրանց ղորքերին փախուստի մատնեցին, Բայց Հալոց մնացած ղորՔերը, երբ լսեցին կովի բոթը,աճապարեցին բոլորը բլրի գագաթը ճասնել։ Այնժամ Արձանն առաջ ն ասաց. ճայոց իշխաններին

գալով սկսեց

ու

անարգել ՈՆ

:

Առաջ եկե՛ք, ով դավանակործան մարդիկ, Հայրենի ուրացողներե քշնամիներ բարեփառ Գիսանեի: աստվածներին Մի՞թե չգիտեք, որ այսօր ձեր դեմ մեծն Գիսանեն է կովի ելել ն մատնելու է ձեզ մեր ձեռքը. կուրությամբ մաճվամբ է կորժանելուձեզ: Բայց իշխանն Արժրունյացառաջ դալով --

ու

ու

պատասխանեց. Գու,

խրոխտանումես մեր դեմ, եքն Հանուն չաստմարտնչում՝ սուտ ես, հթե ճանուն Հայոց երկրի՝ բնավ իսկ անմիտ եջ, որովճետն սրանք են, աշա իշխանն Անգեղտան, ե իշխանը Սյունյաց տան հ ուրիշները պատվական ա-րերից, որոնց ինքներդ էլ լավ նք ճանաչութ: հսկ --

որ

վածների ես

Արձանի,ասաց. Դեմետրը՝ որդին

'

ժեզ, ճայոց իշխաններ, այլս քառասուն 1անցե՛ք րե է, էնչ ծառայում ենք մեր մեֆ աստվածներին ն Քաջ դիչ տենք զորությունը նրանց: Գիտենք, որ իրենց սպասավորնե-

տա-

| Քշնամիների դեմ բի, (պաշտողների

իրենք են մարտնչում: Այժմ մենք չենք կարող պատերազմով ձեզ ընդդիմանալ,որով-

Հետն

ն է Ճայոցթագավորի, գուքէլ արքայի իշխանեերն եք: Բայց աճա, այս թող Հայտնի լենի, որ թեն ձեղ Հաղթել չենք կարող, սակայն գնրադասում ենք մեռնել մեժ աստվածներիվոճարանի վրա, ջան թն նրանց ձեր ձեռքով Ի

սա

տունն

Հավանաբար գերեվարաժմարդկանց(Ս. Թ.)

կորչանված ու ապականվածտեսնել: Դրանովէլ իսկ կյանքը ատեցինք ն մատընախընտրեցինք:Բայց դու, որ իշխանն ես Անկեղ տան, առաջ արի՛, մենամարտենք ես ն դու Անկեղ տան իշխանը է Այնժամ մնչտեղ եկան Արձանն միմյանց վրա «արձակվեցին:Արձանը ճասցրեց տեգով ճարվածել նրա ազդրին ն քիչ էր մնում գետին գլորեր։ Բայց իշխանը նրա կողմը դառնալով գոչեց. «իմացի՛ր, Արձան, որ ղու պետք է ճենց այստեղ արձանանասջ: Ապա սուրբ այսօր վեր բարձրացնելով թափով Ճարվածեց նրա աջ ուսին ն գլուեվ Լ(մրձանը խը պարանոցից | գլխատված գետին անջատեց: տապալվեց. ապա նրա վրա արձան կիտեցին. այժմ էլ նույն տեղում թաղված է, ուստի ն լեռը մինչն օրս էլ Արձան են կոտեղի ունեցան, Վիշապքաղաքից չում, եվ մինչ այս բոլորը եկան ճասան քուրմերի ղորթերը, ե շատ-շատեփութանակի Մեղտիից՝ բոլորն առճասարակ եկան Հասան իբ Պարնխից նրանց օգնության: էլ ծաշտենքից Ռմանք գալովայնտեղ Հասան. ընդամենը ինչպես Հետո ճենց իրենցից իմացանք, ճինգ Հազար չորս Ճարյուր Հիսուն ճոդի": իսկ երբ Հասան լեռան կատարին, երկու զորքերի միախառնեվելուբոթը մեզ Ճասավ քրմաց խմբերը իրար միանալով Ճարձակվեցին Հայոց ապա զորքի վրա, փախուստի մատնեցին նրանց ն գյուղի դիմացի զառիվայրով (նրանց)ներքն վոնդեցին։ իսկ գյուղացիք էլ մեր փախչող զորքի դիմաց ղարանամուտսպասում էին. ն եր-

:

կու կողմերից ճայոց զորբին մեջտեղ առնելով սկսեցին կոտորել: ՍակայնԱնգեղտան իշխանը ճեղքելով քուրմերի պատննշը, անցավ նրանց |թիկունջը|.նա բլրի զառիվայր կոզմում տեսավ Ճետիուտնմարդկանց, որոնք 2սկա վեմերով երիլարներինշատ մեծ վնասներ էին Ճճասցնում:Իսկ Դեմետրը, երբ տեսավ, որ Անգեղ տան իշխանը դեպի բլուրն է բարձբանում, թողեց մնացած զորքին ե նրա ետնից գնաց, մյուս եվ ղզոթքիցշատերը նույնպես քառատրովի ալնտեղզ ճասան: Ճակատ կազերբբարձրացան բլուրը, միմյանց ղեժ դարձյալ մեցին:Բայց մեր իշխանենրը կանզնած սպասում էին էրենց : Ըռրթերին, որովճետն դնոնս ոչ բոլորն էին Հչավաթվել: Շորս ճաղզարըՄեղաիում դեո դերինջրին էին ճսկում, երեք "

-

:

Բեագրում՝ Հինգ Հազարն

չորս

ն ծ ռյր

(է.

Ք.)յ:

անցել Հազարը

էին Բասեն ու Հարք,էսկ մնացածներն էլ դաջասավաջրում: սփիոված դեռես ասպատակումէին. եվ երբ միմյանց դեմ ճակատկազմեցին ն կամենում էին արդեն Ճարձակվել, երեկոն իջավ: Ուստի ճենց նույն տեղում էլ բանակ դրին ն սպասեցին լույսը բացվելուն: նրբ լուսաՀցավ, եկան Հասան Ճճալոցզորքերը, իսկ Տիրակատար բաղաքից էլ մի խումբ՝ յոք ճարյուր Ճոգի՞՛, եկան քուրմերին օգնության: ԱՀա, երբ եկան ն երկու կողմն էլ գուպար կաղմեցին, քիմական զորքը վեց ճազար ինը ճարլուր քառասունՀ լեց ճոգի եղավ, իսկ Հայոց իշխաններինը՝յոթ Հազար ութահասուն Ճոգի։ Այնժամ Հնչեցին պատերազմիփողերը ն բոլոր կողմերից միմյանց վրա Հճարձակվեցին: ճայոց զորքը Սկզբում ճաղթում էր քրմերին, Բայց Հաշտենքիիշխանը, որ Հայոց իշխանների ճետ էր, իր յոթ Ճարյուր զինվորներովանջատվեց անցավքուրմերի կողմը ն սկսեց կովել ճայ իշխանների դեմ Այդ բանըտեսնելով «այոց զորքերը Ճուսալքվեցին, որովճետն նա այնքան ուժեղ, կորովի ն քաջ պատերաղմող Հ է որ իշխաններըդողում էին նրանից եվ սկս արյուն ճեղել, մինչն որ ամբողջ զորքը թախանձագինաղաղակներով Սյունյաց իշխանին դիմեց հսկ սա (Սյունյաց իշխանը) ձայն տալով գոչեց. ձ -- Այ դայլակորյուն, Հորդ բարքե՞ Փե՞րը Ճիչե|դարձյալի ցիր ն նույն շաղախակերությանը վերադարձար:հսկ նա ու

ա

թ կենաՀԱՐ ա

տասխանեց.

Այ արժվաձագ,դու

ու

պա-

Հպար(լորությամբ|

ե որ թներիդ երբ ակնատիս լարերի մեջ կընկնես, ես իմ զորությունը այն ժամանակ ցույց կտամ քեզ: Բայց Սյունյաց իշխանըչերերաց թշնամու Հանդեպ,այլ Հարձակվելով նրա վրա՝ մուրճով ճարվածեց նրա սաղավարտին, ապա զորքից անջատելով փախցրեցնրան դեպի արնելյան կողմի լեռր, այստեղից էլ թշեց |նրան|դեպի Իննակնյան վայրը, Հասնելով՝ ցաժ գլորեց երիվարից, իջավ կտրեց գլուխը ն մարմինը գաՃճավեժանելով գոչեց.-- Թող տեսնեն անդգղները մարմինդ ն իմանան, որ արֆիգն-է ճոչուռել ալդ նապաստակին. ու ինքը --

տանում,

'

Քնագրիտողատակում նչվաժ է. կ. զրչազիր՝ Քրժին Դէմետրքայ լորդւոյն Արձանայ»(էջ 89), "

«արք

նն

վին. լաւն

ն վերադարձավՈւստի

Առ

այդ

տեղե էլ մինչե այսօր

Արծ-

ոի» Է փովում:

: հսկ Արծրունյացիշխանը կովի նետվելով՝անջատեցԻւրչսյիններից | ԱշտիշատիՄեստակես անունով քրմապետին, Երբ «ետապնդեց մինչն անտառի ծայրին գտնվող բացատը: Հասավ նրան, Մնստակեսը կարողացավխոցել նրա ազդրը: ավելի բորբոքվեց իշխանը, հոց նրա մեջ արյունը. վրա ճասավ կտրեց քրմապետի դլուսը ն պարանոցիճետ միասին էլ վայր նետեց, իսկ դիակը ձորից ցած գլորեց, որի Համաշ այդ տեղը Մեստակողեն կոչում: հսկ Արջուց իշխանը փախչելով քաքնվեց նույն վայրոսի Արծրունյացիշխանը տեսավ Ճճաննրան, լայց չտեսնելու տվեց. ապա գնաց մոտեցավ Սա փախչել ուզեց դեպի կարծակի Հարձակվեց նրա վրա: անտառը, բայց վայր ընկավ ն ջարդված մի փայտի կտոր մտավ սիրտն ու ալնտեղէլ մեռավ: ԼԱրծրունյաց|իշխանն էլ երկու նժույգները առնելով ետ ղարձավ. այդ տեղն էլ ԱրԵՏ ջուց ձոր «էվանվեց: եվ երբ ետ դարձավ կովի վարը, սավ, որ Անդեղ տան իշխանն ու Դեմեւորըմենամարտում են միմյանց դեմ. Դեմետրի վրա ճարձակվելովպատոնց նրա գցեց աջ ուսն ու նրան վայր գցեց, ապա կտրեց նրա գլուխն ու

չա

տե-

որբ

ն

ու

անխնա սկսեեր մաղախը: Այնուճետնընկան զորքի մեջ ցին կուտորել՝Հաղար երեսուն մարդ անշունչ փռեցին: Բայց ու

նույն կռվում Դեմետրը սպանել էր Մոկաց իշխանի որդուն, ն այդ բանը մեծ վիշտ պատճառեց իշխաններին:

Դեմնտրըընկավ, Սյունյաց իշԱրդ, երբ պատերազմում խանը 4նչեցրեց խաղաղությանփողը ն երկու կողմերից դադարեցրին կոտորածը: Այստեղիբնակիչները, երբ տեսան, որ իշխաններից սպանվածներըքուրմերն էին, խնդրեցին ենց դադարեցնելպատերազմը,որպեսզի թաղեն իրենց մեռելներին։ եվ նրանք թույլ տվեցին, Ապա երկու կողմերից սկսեցին ճավաջել իրենց մաճացածներին. դրանք այնքան շատ էին, որ գերեզմանիտեղ չմնաց, ուստի լցրին բոլորին մի փոսի մեջ, ճուշարձանկանգնեցրին նրանց վրա ու գրեցին Ճետեյալը:

այստեղէ ճանգՏեղիունեցավառաջինպատերազմը. նրա հետ նան Աշձան քբմապետբ, չում ճույժ քաջամաբտիկ --

'

ՔազաբեՐեսունութճոգի, ոբոնք կովեցին ճանուն կուռքերին ճանուն Քբիստոսի": Այս

բոլորը,

աճա, գրեցին ասորերեն ն

Գիսանե,

ն արձագանքըՀասավ մեր օ«աժե՛ն»ձայնեցինք, ականջին:

Հելլենական գրե-

բով, Հունական ն արաբական(իսմալելացի) նշաններով (իմա՝

Ք(անշաններով):

։

վայրում: տեեվ շուտավփույթսուրչանդակ ուղարկեցին սբ. Գրիգորին Իսկ իրենք իջան գիշերելու Իննակնյանկոչված

|

ղեկացնելու |, իրենք էլ մնացին այնտեղ, ոմանք ((ատարվածը

դիտանոցում, զորքի մյուս մասն էլ՝ անտառիմոտ եղած աղբց"ւրի դիմացի| մարգագետնում: Իսկ մենք ամրոցից դուրս դալով վերադարձանքայն նուլն որով փախել էինք: երբ Ճասանք գյուղի մոՃանապարձճով, անրքը, մոլորվեցինք, որովչճետնխիստ մութ գիշեր էր, սակայն այգեստանների կողքով դեռ խարխափում էինք: ժանկարծակիսբ. Գրիգորիպաճած նչշթարներիցմեղ Համար պալծառ լույս ծագեց՝ առավել քան արեգակի ճառագայթները: եվ այնքան ժամանակ մնաց, մինչե բոլոր բնակիչները՝ կին քե տղամարդ,մանուկ թե ծեր դուրս թափվեցինդիտելու տեռիլքը:եվ սարսափաճարսկանցին ապաշխարել.ն Հենց նույն առած ման ժամանակ նշխարներն էին տալիս ամբողջ գլուղում ցնծության տոն էին կատարում մինչնառավոտ: Ապա առավոտ վաղ բարձրացանք-ելանքԱրձան լեոր ն կարդացինքգրածը: Երկար ժամանակ սբ. Գրիգորը սգում էր ղուր տեղը նաճատակվածների ճամար,այնուճետկ վերցրեց սբ. կարապետՄկրտչի աչլո)։ կնքեց ն մի այսպիսի շրջաբերական գրեց ամբողջ դավառին.-- «ԹողՏիրոջ աչքը այս երկրի վրա լինի ն պաշտպանիթշնամիներից: եվ եթե Լ(ճրանթ) խիստ տանջանքներկրեն իրենց մեղքերի պատճատիրոջից ոռվ, բայց իրենց Թշնամիներըոչ թե ղորանան-Ճարատնեն, այլ չարով կործանվեն: եվ Ճծրձվածողները, | (քոլորյալները Թոզ բնակություն չգտնեն այս Ճճողիվրա: Թող սուրբ կաբապետի աջը կնիք ն պաճապանլինի ն տունն այս ճավիտանս կանգուն մնա՝ սերնդից-ռսերունդո:Մենք միաբերան

:

:

'

`

ու

'

:

Առաչին պատերազմննզե, ռր լոլժ պատերազմող Արձան Փրոապետն, ոի կալ այսր ի քազման ն բնդ նմա արս ՌԼԸ. ե ղայս պոոոնիամ արարաք վասն Գիոանկկոոցն ն վասն Քրիստոսին: "

1,

Իսկ երբ իջանք եկանք հիննակնյան վայրը, ճայոց իշխանները ընդառաջ եկան մեղլ՝ ավետելով Դեմետրի կործանվելը: երբ Հասանք այնտեղ, տեսանք կռատունը քարուքանդ արված կ տասնճինգ կանգուն բարձրություն ունեցող արձանըչորս մասի բաժանված: Այնժամ Լ((լռատան | պաշտոնյաներըայնպիսի վայնասուն աղաղակ բարձրառրին,որ դներն անդամ մարդկային ձայնով ողբում էին՝ ասնլով.-- «Վայ մեզ, թանղի մնոյալների ոսկորները ճալածելու էն մեզ երկրի երեսից». ե նույն սպաճինմարդկային դեմք ունեցող թնավորների այդ կերպարանքովքոան գնացին Աշտիշատի կողմերը Բայց դեձրից ոմանք, ինչպես մոծակների անճամար բւոզմություներ, կամ ինչպես թանձրամած տեղատարափ արձակվեցին ամբոխի վրա. սակայն քուրմերին առձասարակտանջելովխոշտանգելովմաճվան դուռը Հասցրինի |: Այստեղ սուրբ Գրիգորըմոտ գնալով բժշկեց նրանց, ապա Ճրամայեց կորժանել Գիսանե կուռքին, որովճետն պղնձից էր ն ուներ տասներկու կանգուն երկարություն ե երկու կանգուն ու մեկ թիզ լայնություն:Բայց երբ կործանողներբը ներս մտան, տեղի սպասավորներըողբաձայն աղաղակներով նրանց վրա ճար- : ձակվեցին՝ զոչելով.-- նախ մենք կմեռնենը, աղա նոր միայն մեր այս մեծ աստվածը: իսկ զորքերն իրենց մեջ առնելով սպանեցիննրանցից վեց մարդ,ապա նոր կարողացանխորտակել այդ կորստյան բուլնր: Բայց դները գոչում էին.-- Թեպետն դուք մեղ ճալածում եք այստեղից, սակայն ով որ Ճանդգնի ապրել այստեղ, նա երբեք Ճանգիստչի գտնի, որովճետն ինչպես որ քաղաքի գրոններիցմեծաքանակ զորք կարող է ներս մտնել, հույնպես ե այստեղ դների մուտքն է: եվ մանավանդ անչափ չատ էն Գիսանեի կոատան դենրը, որքանոր սանդարամետիանդրեդոց: Սակայնանչավատալի անմիտ է նրանց սպառնալիքը: երբ զորբերն ավարտեցինկուռքերի կորժանումը, սբ. Գրիգորի. ձեռնամուխ եղավ եկեդեցու Հիմնադրմանը: Բայց ոբով2ետնկ պատրաստիշինանյութ չկար, վերցնում էին անտաշ ու ձն քարերը ն կուռքերի բնակավայրում կիր գտնելով՝եկե-

:

|

'

ու

"

իմա'

բարձրություն (Մ. Թ.)

էլ

ղեցու ճիմքը դրեցին Հենց այնտեղ որտեղ Դեմետրիկոտտունն

էր

ցանկանում էր սբ. բոլոր տեղ ճՃաստատել, սակայն տերն ինքը այդ բանը |նրան)| թույլ չտվեց. ուստի ավելի ճասարակներըվերցրեց ն կավաշենտա-Հ պանը դրեց, քանզի ճողեղեն էր ն ո՛չ ոսկեղեն: Դրա Համար մ մարդկանց ն նե էլլ սովորություն րություն չ չէ մեռած ոսկորները ոսկով պատել: եվ այդ տապանը տեղավորելով նույնատիպ մի պղնձյա տապանում՝ այնտեղ ղրեց նան մի թանկագին լուակին), որը Կեսարիայիցէր բերել... ն անունը Ղիդոն էրձ8: հսկ այդ բոլորը նա կատարեց ոչ թն ուրիշների ներայլ գաղտնաբար:ես ն Աղբիանոսեպիսկոպոար վերցրինք բրիչը, ծածուկ երկու մարդաչասակ փոս փորեցինք, այնտեղ տեղավորեցինքսբ. Կարապետի նշխարներըն փոսը խճաքարերովլցրինք: իսկ ինչ որ այնտեղ դրինք Ճեէր. ուսագլուխը մինչն արմունկը, ձախ թնը թիկունքի ն ազդրի ոսկորը ն այլ այլ մասերիմանր ոսկորները: նան Աթանագինեսինը՝ գլութն ու աջ ձեռքը մինչեդոտին,կտրելով ամփովփեցինք այնտեղ. ն կա նույնությամբ կավաշեն տապանում աժվովված: Այդ մասին, եթե ուզում եք ստույգն իմանալ, ճարցընք իսիդոն" ասորի թարզմանչից, ն նա ձեզ1 կասի:

էրեք անգամ ծունր դնելով, իր ձեռքերը դեպի արնելք տար ածեց7 ն այսպես ո խուն 7" Աստվա՛ծ աստվածոց ն տեր տերա՛նց, որ կատարում հս քո անունով երկլյուղածներիկամքը ն անտես չես առնում նրանց աղաչանքը, որոնք քեղ են դիմում: Դու, տե՛ր, որ խնամքով պածեցիր այս ն մինչն այստեղ բերիր ու Հանգչել տվիր, Հովանի արա աջդ այս տապաններիվրա ն արանցոսկորնեբը կեքիր քո անխաթարզորությամբ, որպեսզի ոչ մեկը չճամարձակվի սրանք Հանել այստեղից, մինչն Հավուր դատաստանի ն սրանց ու բոլոր սրբերի Ճարության օրը: իսկ եթե սուրբ այրերից որեէ մեկը կջանա աղոթքներով ու ջերմեռանդությամբ Հանել դրանք, աղաչում եմ` մի՛ լսիր ն Հայտնի մի՛ անիր։ Այլե նրանք, որ Հույսով ու Հավատով կգան եկեղեցու դուռի բժշկվելու, սուրբ Կարապետիօգնությամբ բժշկիր նրիրենց քավնիրենք կրել: հսկհքե կցանկանանոմանք րանց: այդպիսիները տանջվելով մարմնով՝ Հոգով կապրեն Հանն ծառայող եոձլալնե Ա այմեջ,արիիին իո նան ՀԱ այրսպասավորա դորձյալոնրի --

հույն

սափայլ

այույամբ,

աան աման արավողմյանմարմնի

է՝

նում

`

աը

:

որ

է Արշակունիներին կարապետինն դոան անկյուչ Լ

նրանիցմեկ թզաչասի Ճեռույ,

ն

որ զգուշավորությամբծառայեն Քեզ, քանզի պաճպանի՛ր,

ղորավոր ես ամենայնի ն քեղ փառք ճավիտյանա: Այսամենը երբ խոսումէր, այնժամ լովեց ձայներկընՔից, որն ասում էր. Թող լինի այնպես, ինչպես դու հս ցանկանում, ն ոչ բերելու գաղտնիքը. ն ովքեր ոք թող չիմանա դրանց դուրս ինձ այս նույն տեղում սուրբ ն առաքինի վարքով, ծառայեն թող այդպիսիները մասնակից լինեն այդ (ասածդբարիք|: եվ դետինը շարժվելով տեղը լցվեց Լլճածկվեց ներին: մոտ իշխանի օրը՝ վաղ առավույան Սյունյաց իսկ Հաջորդ ն տալ նրան աղաչում էին՝ ցույց բերին քուրմերից մեկին նան գետնափոր բնատեղի, ինչպես գանձերի (քաջցրած| ն | նույն կակարանի դոները: Բայց չասաց Լ(ռերադասեց լխաղանիվրա մեռնել. եվ ոչ մի կերպ «ճնարչեղավ գտնել թեպետ կարծում էին, թն եկեղեցու Հիմքի տա(թաքցրածը|. դու

դետնից էլ կես թիզ

բարձրությամբ կտեսնեք նշանացույցը: նույնպես ն դրեց ոբ. Գրիգորըպղնձյա տախտակիվրա ն դրեց այնտեղ բեմի վրա, Ըն ռրեչ կին արարած չպիտի Ճճամարձակվի այս եկեղեցու ներս մտնել"", որպեսզի չլինի թն արորի պատվական Էշաարները: Տիրոջ անճաշտ քշնափությունըթող լինի նրանց չանդեպ, ովքեր այնտեղ մտնեն կամ նույնիսկ նրա վրա նա22 Տախտակի վրա այս դրածը Պիսիդոննէլ նույնիսկ կարդացել է: հսկ Աթանագինելս|ինը սեմի ճենց ձախակողմում

--

:

շ2մից

Գետք է լինի Պիսիգոն,ինչպես ունքն վենետիկյանՀրատարակություննորը (Ս. Թ.) Այդ ժասին տէք՛ս 853 բացատրությունը, "

"

ճ

.

ն

ու

-

ռած

Այն,

Ն այղպես աներնույթկան պաճված:Բայց երե որնէ մեկը վոմենա զտնել՝ չի կարող, թեկուզ քառասուն կանգուն էլ փոբի, որովչետն այդպես եղավ իրերի պատճառը,ինչպես որ ասացինք: երբ նշխարներն իրենց տեղը Հաստատեցինք ծաֆկեցինք, այդ ժամանակ սբ. Գրիգորը, մեզ Հետ միասի" է.

եղել: Լ1ե4նված)

այր ջանք կառուջարունազ Հասննրվու '" Բոքոք, Կարապետի նշխարներըայնն

, ցեց

Կ

:

Պ'

Քան զի ե եկեղեկը լինի, ուր Դեմնտրիմեշյանն էր (ելի: ցու Հիմջը գրված ճիշտ նույն տեղում, նույն չափով՝ լայնուէ քյաժբ ն երկարությամբ. միայն այն տարբերությամբ, ոթ նրանց աղոթարանը (եիկիպագելու կոզմը) դեպի արնմուտք էր. Գիսանեի տաճարը, որ ճորդաբութ աղբյուրի արնելյան կողժում էր ԼԻլանվում |, երկու ջայլաչափ 4ճեռավորությամբ միայն, նույնպես քարուքանդ արին, ռտուզեցին, բալց դղարձզալ չզտան: Արդ, նրբ լրացավ նրանց՝ այստեղ գտնվելու իններորդ Փիր, Սյունյացիշխանը գնաց ՃասավԿուառս ավանը ն գյուռում եղաժ զորքին ճամոզեց գալ մկրտվելու, ե նրանք էլ Հանձն առան զալ նրա Հետ. Այդ ժամանակ սբ. Գրիգորքառնելով նրանց իջեցրել Այժաանաձորը ն մկրտեց. այդ տեղը չ| կարճկոնքիդիմացը՝ Աստղունջբերդի (ճշնվում յան կողմում, որտեղ որ քրիստոսազարդօժմամբ Գրիգորը մկրտեցնրանց ն սուրբ նրրորդգությանը Հավատացողներդարձբեց. Այդ նույն ժամանակ տերը Հրեղեն սլան տնսքով մեֆ լույս իջեցրեց մկրտվածների վրա, որը ամբողջ երնք ժամ կանգնաժ մնաց այդ սխրալի Քաճանայագործության ընքացՔում, ապա աներնուլթ եղավ ն ծածկվեց տեսողությունից: Այնտեղ մ ծնն շուրջ ճինգ Հազար էր" Այնրադց աձրուավան տաՆ ւ ք Հ «բ. կարապնաի տոնը կարգագրեց միշտ նավասարգամսի 1-ին: Ապա տալով նրան,ծ կատարել ՐԲ ձե ձեռքը ճրամայն չանաների Հրամայեց տանել գյուղը, իսկ նչխար՛-ների քաղված տեղում Հրամայե յեց խաչ կանգնեցնելն կանանցը այնտնզ մկրտծլ, երբ այա բոլորը ավարտեցին, սբ. Գրիգորը

արեել-

ոի հիւ

ումա : ո

կով անլավորքց գոմըՈԱ

էր, թանգի բոլորնէլ սնամորք մանալիննրանց կերպարանքն ն զազրատեսիլ,որովճետն ծագումով Ճնդիկէին,գիսախոիվ

այն էր, որ այստեղ գտնված ներ էին՞"։ պատճառն ն իշխաններ էին, Գիսանեն, կուռքերն էլ ճարազատ եղբայրներ": Սրանք փախչելով Հնդկաց քագալո-

Դրա

Իից

ավայ աան արք է

ախու

ե

Ժ

ավ

-

ձեզ,

ճբ

նրանց

անը

Հայոց ոց

Վա-

որ

դ

Ց

ճա

նրանց

ն

Մեղտեռր այն-

ռուցեց իր ավանը ե անվանեց այն կուառս.

| )

Ն

:

կոչեց Մեղախ տնզի դաշտավայրում կառուցեց մի ավան էլ այնԻսկ կրտսերը անցավ դնաց Փալունյացգավառը. ն տեղ կառուցեց իր ավանը կոչեց այն Հոռնհանք:Մի ժաման

սա

նակ անց երեք եղբայրները խորճրդակցեցինն բարձրացան որսատեղ Քարքե լեռան վրա, տեսան որ ընդարձակածավալ

Այն պաշարները կանգնեցրինայետեղ դարձրինիբենց ճամար գոագրին. դրանցից մեկին անվանեցին:հխանձ, էկ րու դրին մյուսին՝Դեմետր ն նրանց ճամար սպասավորության իրենց տոճմբ՝ սեբնդից-սերունդ: եվ քանզի Գիսանեն դիսավոբ էր, ուստի նրա պաչշտոնԱԱ աաա Հրամայեց կորել: ծվքանի որ նրանց սերունդն էլ, երբ քրիսմեջ, բայց տոնյա դարձան, կատարյալ չէին իրենց իրենց ճայենի կրոնը բացաճայտ պաշչէլն ճՃամարձակվում երե յ ուստի խալինելը ի Ճայտ բերել, կռապաշտ իրենց անել|ն էր, զովասուն, ուներ խոտի ն փալտի առատ

դաստակերտե

:

'

.

ի ի

|

:

զա

մդանք՝գճխարննը չասենք փովքէ մունր" ասավաժներըմեր փոլարնն կՀատուցնն: Այս խոսբերըլսելով Անգեղտան իշխանը Հրամալեքխուզձլ մազերըն տանելՓայտակարան թազաթի բանատաորս «արլուր նրեսաւնուքմարգ Բոյլըամենազար-

բ եկան նրբ

ը

ԱրորՀիժխադրո

-

չարը: Սակայն լով իշխաններինասացին.

աշ

աշխար:ը:

Հնդկաստանում այնուսս թր հագինոռրը, չի Սանգորցրիը արք թագավորը մ բվիրը չբրարի Գա կուսոխ որդիների՝ Ա ել որոշի կուառը Այնուճնեան իշխանությանը: չՀոռիի Մեղտեսի կա-

ԲԻ

մարեր Հրա աի»աար աւ : (վ Հիշեցե՛թ|, չթւ կենգանի իժացք՛թ աղզաչո

եկանմերր

Հայլածական լ

ւ

դարշակ թագավորի մոտ, սա Տարոնիերկիրը Հանձնեց նրանց տրրապետելու. քաղաքն էլ երանք կառուցեցինն անունը դրին Վիշապ. «ենց նրանք էլ գալով

։

Հնդիկ

Դեմետրը

մամ Հավատի

Սիդ

էին աճում մարդճիշեն իրենց նախտեսնելով կանց գլխներին, որպեսզի ես աղաչում եմ ձեղ՝ զգույշ կին պիզժ գործերը: Դրա ճամար

ծամ բնությամբայդ բանըճնարնեցին՝ ալդ

։

"

,

Ալս մասին

վան, 1908, էլ

Աբեղյան,ծրկէր, Ժանքամասները 4ձտնլալներըը տե՛ս Մ.

4.

0, Երձ-

ն

չլինի թե կացե՛ք, |: Լան դնեն ու

զցեն

էլ արմատ նույն բաներըձեր երկրում

ն

նախկինդեպքերին:

Բայց մենք դառ նանք նորից ն նշխարները եկեղեցին երբ սուրբ Գրիգորը Հիմնադրեց տեղն էլ

Տերու-

կուռքի զտնված ամփոփեցայնտեղ,Փիսանք է. Կրոիապա Անտոնին հական խալի նչանը կանգնեցընց, մ դեսին քողեց այնտեղ իբրն վանաճայրկարգեց իր ձեոքով բոլոր վանքերի ծպիփանին տողի որպեազի կրոնավորների, թողեց այնտեղքառասուներըք էլ

հոկ սպասավորն: հկեղեցու

արգելեց

Տասներկուդաստակերտ սպասավորեն: բնակչությանը Մեղաին, Բրեր

.

--

դրանք նն կուաոսը, մեծամեծ ն Բավուն ն կեղջը, վա գրով Հիշատակավաններէին, ինչպես որ

Ւ ատկացրեցնրանց.

Խորնին, Տումբը, բազմամարդ

այլն,որոնք

կուաոսն մատյանում:

տաներ» երեք Հազար Ճետնաղ' Մեղտինունի ն երկու Հազար երկու Հարյուր Հեծյալ ն ճածուխ, ուք Ճարչո'ր Հեծյալ ճարյուր լոք Հազար էրկու ծուխ ն չոր" Հհտնակ։ Տումբը՝ ինն Հարյուր զար հրեսուն ծուխ, ունի Ճաղար ինը ճարյուր վեց ունե Հարյուր ճեծյալ' Խորնին իսկ Բրեխն ն ճաղար յոք Հետնեակ: յոք ՀարյուրՀեծյալ ճաղար քառասուն երկու ծուխ, երեք ճաղար հրկու Ճարյուր Հազար ճետնակ, աղեղնավոր Հեժյալ, ութ Հարյուր առասուն պարութանասուն տեղավոր ն երկուՀարյուր ութանասուն ԱՀա

այս

կուռքերին էին, որ է սկզբանե ավանագյուղերն Հաւոն

ծառայելու ճամար էին տրված,

սբ.

Գրիգորին՝ ասելով.

Տիրոջ Համար ճաճելի եղավ սուրբերիդ բնավությունն

այստեղ Ճճաստատել,որպեսզի այն Հեռագույն տեղերին ապա-Հցուցեք աստվածայինՀրաշագործության զորությունը, Ուստի Հենց այստեղ էլ ձեռնարկեցինք եկեղեցու Նույն ձնով էլ կարդավորեցինք նշխարների Հանդատարանը, դրեցինք մի մարղաչասակ քարե տապանում.իսկ երկու վկաԲայց ներինը դրեցինք եկեղեցու աջակողմյան դոն մոտ. դրեց նույն տապանի մյուս լուսեղեն ակը լսբ. Գրիգորբը| վրա, որպեսզի միշտ լոսավորեր նրան՝ իրենից ճառագող լույսով: Աշա սրանք էր, որ ամփուինցինքայնտեղ. Աթանագինեսինը՝ ամբողջությամբ, կարապետինը՝ձախակողմյան երկու ազդրերը, երկու սրունքներն ու ողնաշարի ոսկորների մի մաՄնացած մասերը՝ երկու ոտները, աճյակ բութը ն աջ սբ, ձեռքը մինչն արմունկը կեսարիայումն էին վերցրել որպես իրենց բաժինը: Արդ, երբ նշխարները դրեցինք-ամփոփեցինք տապանի ներսում՝նույնչավիխորությամբ, որքան իննակնյաննէր, նույն ձնով մեղ ճետ միասին ծունկի գալով սբ. Գրիգորը նույն ար Անն նն Ա Աննա ԱԱ 4 անել Այսդրանք, եթե նույնիսկ գտնի էլ դրանց խաղաղություն պես խոսեց, ն իսկույն Լմ Հանդատավետ

շինարարությա

ունի

իշխանների ված Մամիկոնյան ճազար երեսուն երդաճամար", ն

սավոր:

գնացին մինչն քաղաքի դարպասը Սակայնիշխանները տեղեկացան, որ ոչինչ էլ չկա Ապա ետ եկան մեզ ընդան Արածանի զետի ափից մեզ ետ դարձրին, նրանցից ռաջ իսկ ոմանք էլ մեղ Հեւ ոմանք առաջ դնալով մտան քաղաքը, մնացին: երբ երկու-երեք ասպարեղՀեռացանք գետից ու մոտեցանք մի փոքրիկ ձորակի ն ցանկանում էինջ անցնել գնալ մեչյանի տեղը, որովչճետն որոշված էր այնտեղ ամփոփել (ճաստատել|նչխարները, կառքերին լծված ջորիները չկարողացան անցնել գետի այն կողմը: Այդ տիրոջ Ճրեշտակը րոցը:

դարձյալ իշխանները

Այս այսերեսուն տարով: տնօրինությանը՝ կացրինեկեղեցու կողմից: է սբ: Գրիգորի պես Հաստատված իջանք Մեղտի Հեւոո դնացինք օրից տասներկու

գիշերինարուն նրա հեր

Ապա, Հանկարծ կես ն այնտեղ: դյուղաքաղաքըգիշերեցինք կողմից Մարին ն քն Հլուռխսային Բ մարդ եկավ պատմեց, չին ն

ցանկանում

կացանք գալիս մեղ վրա, իսկ մենք վեր ամ» Հովանս(Հովեանս) գտնվող անցնել գետիմյուս կողմում

են

"

պապ վ տապան

րագ կամ ծուխ ասելով : նրդաճամար -ի չափազանանձ, շունլ, որ նույնպես չատ 4ա անականությամբ Համար (Մ. Բ.)' մի բան է մեր այս 2էգինաֆի

Ե սովորական ջոցյոմ նայն

ե որը

ձ8

աո

եր

`.

տեղը --

|

Աանանանիլիի մանդելմ անտեսանելի աոտր լաաիրիյ մջանմրաւմ տմ

ի

բոլոր

նել փափագողներին ը: Այս է, աճա, Արձանում տեղի

տես-

ունե-

|

«-

պատվություն Տարոնի

ցած առաչին պատերազմիպատմությունը: իսկ դրանից Հետո ինչ բաներ որ տեղի ունեցան, թողնում ենք ուրիշ պատքանդի նրանք ժամանակագիրներեն թագամագիրներին, Մինչդեռմեր պատմությունը դառնում է նորից դեվորաց"1:

պի Տարոնում ռրոն Էչյ "Ր" ((ատարվածներ ա ված 1 չկա:

ԱՐՋԱՆՈՒՄ

մասին

ո

չ

մի

ովեց

ի

'

զ

'

|

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ:

Հենց ալդ ժամանակէր", որ Տրդատթագավորին լուր Հասավ, թե կոստանդիանոս կայսիր քրիստոնյա / / ժկրտվե 8: դադարեցրեցճալածանքը հկեղեցիների նկատմամբ' իմաս-

իր Ուստի իրար մեջ խորերկիրը: Աման արիկ( առավարելով րդատն | բարեԳրիգորը խաղաղության կայսեր գնալ: հպատակով Գրիգորըպատրաստվում էին րդ, ի ոք Քոլ" ն

ու

ու

Հ

Է|

ռ

դուռը

Ֆրդատն

ու

դնալ Կոստան անցնել է գմող Դ իանոս

թագավորիմ մոտ,

եկան եկանՀ Հառա

ն

գավառի Մանձկերտ(Մանազկերտ) Ապաճունյաց քաղաքա-

Հյաափացիների մամանակի փաքեց, եկավվրաց

(առ

գրողը,

/

մ

լ

սբ.

բի

արքան ի

զորք

.

:

Ճա-

իշխանի վրա. նրան փախստական արեԿա իին ցին, բերին մինչն քաղաքի ն աժ Հ ն երկիրը ին քաղաքը երե ամբողջ ավերեն լով Փառասուն ւ ն ութ Հազար Հոդի գերի տարան: Ուստի երբ ՛

--

:

ճասավ Տրդատ թաղավորի ոց իշխանի պաթգամաբնրը օգնական խնդրեց, Թագավորըերեսուն Հազար

ո

ԻսկԱղբիանոսը դիմեց նրան (Անտոնին) առաց. Թող քո բարի ճոգին առաջնորդլինի ինձ դեպի արդարության երկիրը: ԱյստեղԱնտոնըաղոթելով դարձավ Աղու

--

զորք

զինվոր տվեց Ապաչունյաց իշխանի ձեռքը ն ուղարկեց վրաց իշխանին օգնելու,Սրանք(մո | մեկ ամիս" դնացին, աա նոր ճասան, ուստի ն դերյալներից միայն ժի փոքրըմասը կարողացանետ դարձնել, Երեք իշխաններիձերբակալեցինե այնտնլ սաճմանապաճներ (ուղեկալներ) թողնելովիրենք վեթազավորիմոտ:

բիանոսին բ Մարո

քույլատրել գնալու իմ րա առալոցի ա Դրիդորին անվամբ Հիմնադրվեց, որին քաիոկ ցանկացավ տեսության, թե գնալ Դոր ինչիանքը,

որ

ն

..

մ

ձեռ,

նաննե

իսկ նրանք փափագում:

ված

|

:

|

ոբ:

ն

աար իան պատասխանե

ա

ին.

նա

Հ

ոիՍ "րիգորն

ձեղ տեսնել

ն ու

են

Եվ ձեզ ավետի՛ս, կործանվեց ն Աստ դարձյալ խնդությամբ լցրեց բոլոր արարածների արտերը՝սուրը Ճոզու գալստյամբ այստեղ: Ուստի ն այդ բըլուրն էլ կոչվեց Ավետյացբլուր: Ապա Աղբիանոսըերկու սար--

վ

:

Ք

րդատ

սբ.

րլազրում՝ «...Ամնաւրմայժամանակալամեըիե»: (ե. թ.)

Բ

ԳՈՐ

`

կարապնետի անձա նձամ բ

մվար, ճանապարձորդխաղազության, ծվ

: " Նր աա ամմո Վ թաղավորըթձերկացարանն են եկել .-

,

բադարձան ՛.

Արձանի

միասին ձկանց իննակնյան կողմերը, ցանկացան

|

տե Ղ

ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑԱԾ ԵԲԿՐՈՐԴ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ

ուրդ

պիսի տեղում է կառուցված: նվ դուրս գալով զոճատեղերից, ուղ դեպի լեռնակողմն ու եկավ բանակ դրեց գլուխը, քանզի ընդարձակաժավալ վայր էր։ հսկ երբ քագավորի Հետ տեսնել սուրբ Անտոնինն Կրոնիդեսին,Բայց պաշտոնյաներն ասացին, թե արդեն ժեկ տարի է, ինչ նրանց չենք տեսել, Խիստ տրտմեց քագավորը, որովճետն վաղուց էր փափագում տնանել երանց, Այնժամ աբ. ՓրիգորըԱղբիանոսէպիսկոպոսին երկու սարկավապներիՀետ միասին խնդրակ (նվիրակ, ուղարկեց նրանց փնտրելու: Պատվերտվեց նան ճնետախույզ) քատ զգուշ լինքլ, քանի տր վաղ առավոտյան նրանք (փախաժները, թաքնվածները)դուրս են գալու անտառից որնք տեղ բլրի վրա: Դուք այնտեղ շատ վզդուշությամբթաջնվեք, որպեսզի չլինի թե ձեզ տեսնելով փախչեն, Սակայնչօրս օր մնացին ն չկարողացանգտնել, իսկ Հինգերորդ օրվա լուսաբացին, աճա, լսեցին նրանցսաղմոսերգության ձայնը, որ գալիս էր անտառիարնեմտյանկողմից՝ քաղցրաճամ ու |բաբեբուխ| աղբյուրներից: եկան բարձրացան անտառի կողմի բլուրը, որտեղ Դեմետրիզոճարանն էր (արաԼ(արնաչայաց| ե այժմ էլ Ա Արեի են կոչում, որովճետն ճենց ն րոցը), որին բլուր այնտեղ էին նրանց դարանավփոր խուցերը: Բարձրանալով բլրի է անա ագաթը սկսեցինսաղմոսերգե աարի խելի արա, Տե՛ր, առավոտից ողորմության ձայնը քու

այաօր

կավագներին ուղարկեց. ավետաբեր

ն

մենք

նս

ալդ

լսելով

իբրն ուրախացանք, Դարձյալ նույն սարկավագներին ն ավետաբեր ուղարկեցինք Արձանի ստորոտը ԼՏրդատին մեծամեժ սրանք իշչավետիս տալու. նույնպես՝ մյուսներին | խաններիՀետ միասին, անչուն խնդությամբլցված, էկան Հասան վանքը: հսկ այն տեղը, ուր ավետիսը տվեցին, Հրամայեց վեմեր Հավաքել լկուտակել|,ուստի ն կոչվում է Ավետ, խաչ Դրանից Հետո սբ. Գրիգորը առավ իր ճետ սպայաց ռավորների դասը ն Տերունականխաչի նշանը՝ քաշանաներով անուշաբույր խնկարկությամբն առաջ շարժվեց. պաշտոնյաների ուրախաձայնաղաղակները անտառն էին թնդացնում: հսկ երբ մոտեցանք այդ բլրին, նրանք ինդառաջելան մեզ, միասին բարձրացանք բլրի գագաթն սկսեցինք աղոչ ' Թել: Ապա |նրանց|ողջունելուց Հետո սբ. Գրիգորըայսպես ասաց.-Բարով գտանք ձեղ, թող խաղաղությանայդաբաց լինի: հսկ նրանք պատասխանեցին.-- Բարով եկար, արույակդ (լուսո աստղ) արդարության, որ ամբողջ տիեզերքն ես ի լուսավորում, անապական մշակ (ոնզիղչ|, երկնից բարձը աշտարակ: եվ նրանց Հետ երկար ողջագուրվելուց Հետո, բարձրացանքդեպի եկեղեցին, քանի որ բլուրն այդտեղից այնքան էլ ճեռու չէր, այլ փոքր-ինչ դեպի Հյուսիս ընկած բացատում էր, որը նայում է ղեպի արնելք՝ մի զովասուն, բարձրադիրն գեղաճայաց տեղ: իսկ երբ ներկայացրինքնրրանց թաղավորին, երկար ժամանակ արտասվում էր թաղդա' վորը ն նրանցից ապաշխարություն Հայցում (շրճնություն եվ մոտենալովՃամբուրեց նրանց նստեց վկաչ խնդրում): արնի առջն. իսկ նրանք բազմալեզու վարդապետությամը խոսում էին ն ուսուցանում իրենց Լ(պաշտած| կրոնի սրբու) թյունները: Թաղզավորը տասննչինգ օր այնտեղ մնաց. այնուճետն այն նույն տեղում, ուր առաջ Գիսանեի տաճարնէր՝ բուժիչ ջուր (ոմնեցող| աղբյուրի առջե, կանգնեցրինՏերունական խաչի քարակուխ մեծադիր նշանը: եվ բազմամբոխ ժողովրդով ցնծության մեծ տոն կատարեցին,որոնք տարբեր կողմերից դգալով-Հավաքվելով՝ բոլորը Հարյուր Հազար չորս ճարյուր Ճճիսունճոզի եղան, չճաշված թագավորի Հետ եղած ի ղորքն սբ. Գրիգորի ծառաներին. թագավորը ճրամայեց Ճամրել բոլորին ն խաչի Հենց տակը գրել ու թողնել ճիշատակ անցնող ն զալիք սերունդներին, շատ

ու

ու

ու

՛

ու

ու

:

:

հսկ երբ օրվա բոլոր արարողություններնավարտվեցին, եկան թագավորին ներկայացան Վրաստանումեղած ղորքեՐԸ: ծրեջ իշխաններին ն չորս Հարյուր ճոգի էլ Լճերված| ընտիր մարդկանց բերին ներկայացրինթագավորին, որը տեսթագավորը չափաղանց ուրախացավ ն իր դոճությունը նելով՝ ճայտնեց Աստծուն, որ քշնամիներին իր ձեռքը մատնեց, ապա առավ նրանց հ ուղարկեց Ողականամրոցը: իսկիրենք չարժվելով՝ բազում օրեր գնացին, մինչն որ ճասան առաջ ն բավական երկար այնտեղ մնալուց Հետո մեՀոոմ քաղաքը ծաշչուք պատվով ետ վերադարձան:ծնծագին ուրախությամբ եկան անցան եկեղլաց գավառը, այստեղից էլ երեք օր ճետո դուրս եկան ն եկան ճասան Պալունյացաշխարձը: նրբ Ճասան կուաոս գյուղի, որովճետն խիստ Ճոգնաբեկ էին, մեկ օր Հանդիստ առան: Արդ, երբ իշխանները Վրաստան գնացին ն գերիներին հտ դարձրին, Աղձնիքի իշխանին, որին Դրով էին ասուն, վաթսուն ճազար այնտեղ սաշմանապաձճթողեցին: իսկ դաչճեկան"կաշառք վերցնելով յուսիսցիների իշխանից, թողեց ն գնաց իր աշխարը: եվ սաճմանը |անպաշտպան| ղավաճանական այս ամբողջ գործը թագավորին բոնելու Համար էր անում. այն էլ այնպես ճմտու(ձերբակալելու| թյամբ ն զգուշավոր կերպով Լեկավ Ճյուսիսցիների իշխանր), որ թագավորին նույնիսկ քակարդը գցեց: Թագավորի ձեռքի տակ այդ ժամանակ ընդամենը երեսուն Հաղար (Ռ) անցել գնացել էին Մուշ զինվոր էր մնացել, մնացած բոլորը եվ աճա, զիշերվա կեսին մենք Լ(այն|սուրբ Խաչի ավանը: առջե, որը սբ. Գրիգորի կարգադրությամբ Սյունյաց իշխանը կանգնեցրեց, սովորական ապաշխարությամբ (ազոթքով| էինք զբաղված: Որովճետն երբ Տրդատը հննաննյան խաչը եշխանը՝Հոռննից կանգնեցրեց, իսկ Անզեղ տան խաչը,նույն ժամանակՍյունյացիշխանն էլ Կուաոսինըկանդնեցրեց. ն սբ. Գրիգորնէլ այնտեղ գալով խաչերը օրճնեց, աղա երկու եկեղեցիները Հիմնադրել տվեց: ԱՀա, «ենց նույն ավուր գիշերվա պաշտամունքի ժամին, մինչն մենք երեք մանկանց օրչսա

Ամձնալն Հավանականությամբպետք է Հասկանալ 600 (ԿՃ-փոխանակ ԿՌ-ի) դգաճեկան,կամ մեր Հեղինակին Ճատուկ չափազանցու»

թյուններից է'

նհրդությունն էինք անում ե թագավորն էլ՝ գալով մեղ մոտ իշխաններիճետ միասին, նույն աղոթքն էին անում: ն ոչնչից կասկած չուներնք, Հակարծակիմեզ վրա եկան Հասան, ինչչպես ամպերի աճեղաձայն որոտը, որ Լնրկիրն է| դղիրդացնում. քանզի գյուղի առաչակողմը Հետիոտներնէին շրրչափակել, ճետնահողմն էլ Հեժյալներն էին ւղաշարել: Ապա ակսեցին պատերազմական փողերը 4նչեցնել. շուրջ բոլորը սատատիկ որոտում էր, ն Լամեն ձինրի վրնչյունն է" կողժից|

'

ու

ի .

լշվում:

Այնժամ մեր իշխաններընույլնպես պատրաստվեցինպատնրաղզժի (ղուրս զալ|նրանց դեմ, որովչէտն լուսինը երկնակամարի մեջտեղում էր. Թագավորը,սակայն, արգելեց ատերազմի դուրս գալ ասելով՝ Հիմա գիշեր է, ն մենք թըշնամիներիքանակըչգիտենք:հսկ եթե իմաստությամբ հք ուղում գործել, աղա վեց Հաղար (ՋՌ) Հոգր քող բարձրանան Արձանիզլունն այդնստաններումթաջնվեն մինչե ու

ուժ Տրդատը դյուցաղփոքր անց Լ(ճերբնական| ստանալով՝ նաբար ձայն տվեց ն օգնության կանչելով սուրբ կարապետին, ճեղքեց առաջապաճզորագունդը ն անցավ բլրի դադաթը: հսկ նրանք, որ գիշերը թաքնվել էին, Հարձակվեցին ե կոտորեցին փախցնելով՝ նրանց զորքերին մեջտեղ առնելով մինչն անտառի ճսրավայինկողմըԼլճալածեցին |. ինչպես թակարդիմեջ բոնելով՝ անխնակոտորեցին,ուստի այդ տեղն

ու

առա-

ճազար (ԴՌ) էլ քող Հաշտենից կողմը պաչորս ճաղզարն(ԴՌ) էլ նրանց մեջտեղը անցնելով, այքող գնան մինչն բարձրադիրտեղերը ն ուշադ դգեստաններով բությունըմեր կողմը ւլաճեն: Բայցշատ զգույշ եղեք, որ չլինի թն ձեզ հկատեն ն խորամանկությամբփախչելով ճանկարծակի ետ դառնան՝ շրջապատվեք ու խիստ ծանր վտանգի մեջ բնեկնեք:Այդպես բաժանելովզորքերին ուղարկեց, ինչպես որ նախատեսելէր: հսկ ինքը՝ քագավորն ու Գրիգորըմեզ ճետ միասին այնտեղի փոքրիկ ամրոցը մտնելով աղոթել մոտ, իսկ

չորս

էլ անվանվեցԹակարթներ: իսկ Հյուսիսցիների զորքերը Հարմար միջոց գտնելով ճարձակվեցին գյուղի վրա ն մեզ ամրոցից էին ուվում վտարել: Այս բանը նկատելով այն չորս Ճազար (ԴՌ)ճոդին, որ գլուղի վրա էին գնացել, Հարվածեցինու փախցրիննրանց զորՔին դեպի գյուղամեջ, որտեղ նրանցից շատերի երիվարների գլուխները այգեգործներըգլաջարդ (քարաջարդ)արին, Ճեժլալներից շատերն էլ վիմասպան եղան Ապա մեր զորքերը նրանց ցրեցին այդիների մեջ ն սկսեցին կոտորել. բչերը միայն աղատվեցին:Հաղարն վեց (Ռ ն 9) մարդ այնտեղ սպանվեցին:իսկ ԹակարթներումՀազար յոք ճարյուր (Ռէճ) մարդ ընկավ, որոնցից ութ Հարյուր վեցը (Լո ն Զ) պարսավորները կոտորեցին. բոլորը միասին չորս ճաղզարերկու Ճարյուր Ճի-

Վ

ճեն,

սկսեցինք,

Լ0յդ ժամանակի այունեցի զինվորներից մեկը Հլուսիսցինձրի զինվորներից մի սլատանուձերբակալելով բերեց քագավորի մու: եվ երբ տեղեկացավ Թե այդ բո(րագավորը|, լորը իր իշխանների կողմից է եղել, (այսինքն դավաճանութագավորն էլ Գեդոնչոնն է ու թյունը), ն ճյուսիսականների Հենց իրեն ձերբակալելուճամար է եկել Հիսունութ Հազար (Ս ն ԸՌ) ղորքով, ճրաման տվեց իր զորքին կենաց ու մաՀվան պատերազմինախապատրաստվել: հսկ երբ լույսը բացվեց, զորքերը քագավորի Ճրամանի ն թրպնագիԱրձան Լտոչ) դավորը իր զորքին ճրաժա58

հաաա,ր ՏՅ

յեց նրանց առաջն առնել, վեց Հաղար (9Ռ) սպառազեն մարդկանցով|նա|ցանկանում էր արգելք ճանդիսանալքադավորին. ն նրանք չկարողացան առաջանալմինչն Արձանի ժամեր այդպես կաշկանդված մնացին: շատ գլուխը ճեղելով Գրիգորը արտասուք սուրբ բանը տեսնելով Այս մի՞թե նարապետ Մկրտիչ Քրիստոսի, ասաց.-- Հովճաննես ն տեսնում նշանավոր դրանց արածը: 0ղնության Հասի՛ր չեռ առաքարա այս օրը մեր ազգի Համար: Ապավերցնելով սուրբ իր մատանիով: եվ մի յալների նշխարները կնքեց (դրանք)

'

(ԴՌ նմՄն ՄԲ)մարդ սպանվեցին: սուներկու

:

եվ ապա հտ դարձավ թագավորը այդ փոքրիկ կուռորափողերը ն սպասեց մինչն ղորքեժից. «նչեցրեց ազդարար

ճավաքվեցինմի տեղ: երբ եկան Հասան նշանակված վայրըչ սուրբ Գրիգորին իջեցրին անտառում", ն հրեթ ազար մարդ շրջապատած՝նրան էին պաշտպանում: Իսկ բը

գ

բոլոր

Գքոք է լինի անտառից, որտեղ պատաւլարվածէր ինչպես որ կաձեռագրերի մեժ մառում (Վ. Վ.): '

նա

(էչ 133...),

Հյուսիսցիների արքան առնելով իր զորքը գնաց չաշտենքի տափարակ կողմերը Այնտեղից թուղթ ուղարկեց Տրդատին թե.-- եկ վաղը պատերազմենք (պետք է լինի՝ մենամարտենք) միմյանց դեմ. ն դա թող լինի երկուսիս Համար Ճավիտյանս անմոռաց օր (տեքստում այսօր մեր մեջ թող լինի ճավիտենականօր, էջ 133): Քանզի կամ ետկտասիմ բոլոր իշխաններին ն նան տասնչինդ տարվա Հարկ կամ եթե ոչ, ապա քարուքանդ կանեմ երկիրդ ամբողջ սրով դերությամբ, որսլեսզի ճանաչես, |ճիչես|քո խողային կերպարանքը, ինչպես որ եղար քո զորքերի առջե: ԱՀա, կարդա ն ըստ այդմ էլ պատասխան տուր: |Տրդատը|կարդաց թուղթը, սակայն ոչինչ չպատասխանեց,այլ երեսուն Հաղար զորքով արշավեց գնաց նրա դեմ պատերաղմի. գնաց բանակ դրեց նրանց դեմ Հանդիման՝ ՀաշտենքիՄուշեղամարդգ |գյուղում |: իսկ վաղ առավուռյան սկսեցին ճակատ կազմել ռազմի փողերը 4նչեցնել:

:

ի

:

ու

ԱրքադՀայոց,դե

ասաց.

ե՛կ... եվ

միմյանց Հասնելով ակսհցինինչպես մուրճավոր քարձատներ, կամ ինչպես դարբնոցի կռանաճարներ |մեկմեկու Հարվածել|.մեկը վեր էր բարձրացնում, մյուսը վար իջեցնում: ՌրովճետնՃյուսիսի արքան էլ զորավոր ն աճարկու էր, ինչպես Տրդատը,ուստի երկար ժամանակ կովփեցինմիմյանց ն ոչինչ դուրս չեկավ ԱրքանՀյուսիսի, սակայն, սկսեց թուլանալ ե Հասկացավ, որ խիստ վտանգ է սպառնում իրեն: եվ որովճետն ճոպանավոր էր, աճապարեց,նետեց պարանը ն անցկացրեցՏրդատիպաՀ րանոցով աջակողմի թիկունքով, ապա արագորեն չուռ եկավ ն ոլորեց պարանը, այնպես պիրկ ձգեց, որ Տրդատը չկարողացավ նույնիսկ իր ձեռքերը շարժել: Բայց Տրդատը մտրակեց իր երիվարին ն այնքան մոտիկից ճետապնդեց Գեղոնճոնին,որ մինչն իոկ տասը քայլ իրենից առաջ չթողեց նրան: եվ երբ Հասավ, ձայն տվեց նրան ու ասաց: --

առաջ

,

'

ու

ու

ջանցեց ն վրա դալով ձայն տվեց. հշխանդ Սյունյաց, այծամներիդ գունդը առաջ շարժիր: քանզի կործանվեցավՀոնը։ իսկ նա մեջտեղից վրա դալով Հարեց |կիսեց|նրանց երկու մասի ն անցնելով Հյուսիականներիաջ թնագլուաը կանչեց.-- Աստեղաձաչ, առաջ անցիր, մենամարտենք: Բայց Հլուսիսայինը ճարձակվելով՝ կտրեց Սյունյաց իշխանի ձիու գլուխը Սա վտանգն զգալով փուքապեսխփվեցսրով ն կտրեց Հյլուսիսցիներիիշխանի երիվարի ուտքը։ եվ երկուսն էլ գետին ընկնելով բուսն թափով միմյանց վրա Հարձակվեցին։ Այնժամ Սյունյաց իշխանի քթիկնապաճներիցմեկը զինվորներից մեկին 4րեց գցեց նժույդի վրայից ն մատուցելով այն իր տիրոջը ասաց.-Հեծի՛ր, տեր։ Սա անմիջապեսքոավ ձիու մեջքին ն ետ դառնալով կտրեց |Հլուսիսցիների իշխանեյ գլութն ու դցեց իր մաղախը։ հսկ Անգեղ տան իշխանը, հրբ տեսավ (ամբողջ)կատարվածը ե Լ8շնաժու| զորքերի փախուստը,շտապ ձեռնարկեց նրանց Ճետապնդելու,ն ուժզիֆ կերպով բախվեցին միմյանց: Ռրոնը կ թաղավորը նույնլինելով, մինչն արնամուտ, ում որ դիմապես ճե»-սմուտ դարձ գտան, բոլորին անխնա կոտորեցին. Ապա, որպես ճանգստամետվայր՝օքնան գտան Հաշտենից դավառի միչով անցնուլլգետի ափին: նվ երկուստեքբանակ դրեցին՝ նըրանք այն կողմից, սրանք էլ այս կողմից: իսկ վաղ առավոտյան, երբ այգաբաց եղավ, Ճյուսիսցիների, Համախմբեցին իրենց մնացյալ զորքերին, ՀարձակվեցինՀայոց զորքի վրա ն սկսեցին կոտորել: Նույնիսկ այնքան Հանդգնեցին |խրոխտացանի,որ մինչն անգամ Սոփացիշրանին իրենց մեջ աոնելով՝ բազում մարդկանցովշրջապատեցին:նվ մինչդեռ խիստ նեղն ընկած աղաղակում էր. «Ռրտե՞զես, իշբանդ Մյուն--

ու

խանը Հոխորտանքովխոսել սկսեց ն

մից աջ ձեռքը վեր բարձրացնելով՝մեծ թափով սուրը

ու

ու

Պատերազմական երկու թների պաճապան կարգեց Բագրատունյաց իշխանին: Զորքերի աջ թները Հանձնեց Սյունյաց իշխանին, իսկ աճլակը՝ Անգեղտանիչխանին, գաճերեց իշխանին էլ իրեն թիկնապաչճնշանակեց: ծվ այսպես երկուստեք ճակատ կազմեցին իսկ երբ ղորպատրաստվեցին մարտիւ ջերը բոլոր դեմ-դիմաց անցան |կանգնեցին,Հյուսիսի իշ-

կատաղիշուն, խառանվեցի՛ր քո ջղերից' ն) այն կողիջեցինց նրա ձախ ուսն ի վար, կտրեց անցավ մինչն դոտին, երիվարի ողնաշարն էլ՝ գլխի Հետ միասին, երկու կես անելով երկիր տապալեց: նվ խիստ զարմանալինէլ այն էի, որ զլուխը Լ(Դճդռեչոնի |, աջ ձեռքն աջ ոտքը, նույնպես ն ձիու ողնաշարը մեջտեղիցկիսվելով միասին դետնին թավալվեցին: Այս բանը տեսնելով Անգեղ տան իշխանը ձախ թնով շրբ--

'

/

Հասիր ինձ օգնության», նա ական թոթափել ճասավ լայնտեղ|ճալածեց նրան շրջապատածզորքերին: Բայց խոցոտել էին նրա մարմինը, վերցրին տեսավ, որ չարաչար ն տարանիր բանակը, այնտեղէլ մեռավ լաց,

'

ու

Սակայն Գեդոնչոնի զորապետը դարձյալ Տրդատ թազախորավորի դեմ եկավ, ն բաղում մեքենայություններով մանկորեն գործելով կարողացավ (Տրդատի | զորքի աջ թեր ինչպես կատաղի ն գախիստ վնասել, Սա էլ զայրացաժֆ՝ զազած առյուծ, ճարձակվեց նրա վրա ն մեջտեղից երկու կես արեց: Ապա առաջ անցնելով փախուստի մատնեց նրանց ն ճալածեց մինչն Հարքի կողմերը նրանցից շատերին էլ ճեհսկ երբ թագավորն տապնդեցինմինչե կարին քաղաքը: իչխաններըետ դարձան դեպի Արձանը ն իջան սուրբ Գրիդգորի մոտ՝ սբ. կարապետի գտնված տեղը, մեծապես դոճություն

աշ '

ու

ու

'

երբ զորքերը բոլոր

Բայց թշնամիներից նրանք, որ փախստական գնացին մինչն Հարք, Հարքի իշխանը վեց տեղից ճարձակվելով կոտոբնց նրանցից ութ Հազար 4իսունվեց մարդ: եվ Վրաստանէլ մատնելով՝նրանք շատ տեղերում չարդ կրեցին7, այնպես որ ովքեր իրենց գավառը (իմա՝ աշխարճը--Վ. Վ.) ըն4իդամենը վեց ճազար էին, մինչդեո երբ Տարոն մտան՝ ն սունութ Հազար էին: Այս բոլորը տեղի ունեցան |Տրդատի «նտո, գործվեցին Աղձնյաց մյուսների| Հռոմից գալուց բայց նենդավորիշխանի ձեռքով:

ու

ճառան"

վայրերում երեք օր մնալուց Ճեմիաբան շարժվեցին գնացին դեպի Աղաելան բոլորը Ճունյաց գավառը, իրենց «հտ տանելով նան Ողականամբո"

Այսինջն՝ կննդանիմնացածննրը(Մ. Թ.):

սա

ԹԵ ՈՎՔԵՐ ԵՂԱՆ ԱՌԱՋՆՈՐԴՆԵՐ

ՍՈՒՐԲ ԿԱՐԱՊԵՏԻ,

ՈՐԸ ՆԱԵՎ ԳԼԱԿԱ ՎԱՆՔ է ԿՈՉՎՈՒՄ

Ապահննակնեյան սուրբ

տո

աղետներ տեղի չունենան: Բայց կարգադրեց զըրրկել իշխանական պատվից ն արտաքսել Հայոց երկրից: հսկ արանց ճաջորդող դեպքերի մասին, եթե որեէ մեկը իմանալ չ ցանկանում, թող այլ ղատգամադիրներինդիմի՞ճ։ րդ, այս ամենը, (որ պատմեցինք|մեզանից որոլեւ (ճեր Հարցումին | պատասխանկբավարարիձեզ, իսկ եթե դուք կամիք գալ այս երկրում բնակվելու, իմացե՛ք. երկիրն այս բարեբեր է, օդն անուշաբույր, չրերը առատաճոս, դաշտավայրը՝ ընդարձակն շուրջ բոլորը լեռներով պարսսպլված, ամրոցներ բազում, երկիր՝ Հոտավետն մայրաբուխ: ինչպես որ մանանան, որին մենք դազպա ենք կոչում, Խիկնբից էր Լ(ճկրի) վրա իջնում, այստեղ էլ անտառների վրա է իջնում, Քանզի ամեձեր երկիրը խորշակաճարէ Հացապակաս,իսկ լցված, առողջարար. նայնբարությամբ իշխանները կրոնաւճր են ն սուրբ՝ չարիքների ճանդեպ, աղքատասեր են նհ որբերի խնամակալ: Եվ աղոթքներովՁեր քող տերը պաճպանի մեր ճավատըչն ձեզ մշտնչնավոր խաղաղություն՝շնորճովն Հիսուս Քրիստոսի: Ողջկենո:»ի տեր այժմ ն միշտ ն ճավիտլանս ճավիտենիը,ամեն: տարաժամ

էին մատուցում, անճաչին ճայտնում Աստծուն, պատարագ մար սպիտակ անասուններ, նոխազներ ու գառներ Լոզջաբազումողորմություն կեզ|մատաղ էին անում ն աղքատներին էին տալիս:

եկան ճավաքվեցին,ճամբարեց ն տե սավ, որ մեղանից սպանվել է ճազար ութսուն մարդ, Ա11 ինը ճարլուր Քառասունել» թշնաժիներից՝տասնճինդՀազար ճու մարդս

ճոգին

ցում գտնվող|գերի|իշխաններին շվ չորս ճարյուր էլ արքունի դիվանում բանտարկել տվեց (Տրդատը |։ երբ եկանք ճասանք առաջապաճզորքերին, որոնց նախօրոք էր ուղարկել, Հրամայեց նրանց՝ բոնել Աղձնյացիշխանին, բերել ն ծայրատել (անդամաճատել),որի սակալն սուրբ Գրիգորըթույլ չտվեց՝ պատուճասներիպատճառով,որպեսզը

-

.

:

ԶենոբըԳլակավանքի վանաճայրմնաց քսան տարի: նրան Հաջորդեց նպիփանը՝ Անտոնի աշակերտը, երեսուն տարի՛ վանքը. յրա ժամանակ էր, որ սուրբ Գրիգորը եկավ Գլակա

(ու) ուաԽո ռարձրացավ Ավետյաց

ո

։

կրոնիղեսիմոտ ե չորս ամիս մնաջ այնտեղ: Այնուճետե անցավ գնաց Մանյա կոչվող անապատը,որտեղ լոք ամիաչն Մնալուց ճետո վախճանվեցի կենաց՝ ի փառս Աստծու

տասնչինգ Ստեփաննոսը՝ Աղա եկավ նրա աշակերտը՝ Անտոնը. իսկ տարում վախճանվեց սուրբ րի. Սրա չորրորդ ուղիղ երկու ամիս Հետո՝ նան սուրբ կրոնիդեսը, իննակնյան վայրում մնալով քառասուն տարի": եվ քաղված է եկեղեցուց փոքր-ինչ ճեռու, Հարավային կողմում։ Սա կառուցել տվեց եկեղեցի այնտեղ, ուր սուրբ Գրիգորը ամփոփեց նշխարները՝ կուսոսից այն կողմ, Հորդաբուխսաղբյուրի կողքին, ճաստաեն. տեց այնտեղ նան վաթսուն կրոնավորների:Ապա դալիս Եփրեմը՝քսանութ տարի, Հովճաննեսը՝տասը տարի, տասնութ տարի որ սուրբ Սաճակի ժամաՄակարը՝ տա-

նակակիցնէր,

կյուրեղը՝ քսաներկու տարիտ , Գրիգորը՝վեց տարի,

:

,

|

,

Հովճաննեսը՝երկու տարի, Բարդուղիմեոսը՝նրեք տարի Սաշճակը՝յոթ տարի: Սա ժամանակակիցն էր ճայոց Մովսես կաթողիկոսի, որ թվականությունըկարգեց, որովճետն բոլոր ազգերի տոմարներին քաջատեղյակէր։ Ապա Կոմիտասը՝ տասը տարի: Մյուս Բարդուղիմեոսըուքի տարի: Սա մանուկ

ճասակից առաջինի արք ունեցավ ։

աան ո Ա ԱԶ

Հ

բաղու

բո

ամ ռր

| եղան (միասին

քն ը

արդգց

ն

սրբության

ա

բու

"

Ավելի Հավանականէ կարժել

«եչ

կնոջը, տարավ իր Հորենական տանը թողեց ն ինքը դնաց: հսկ երա կինը, քանզի խիստ փափագուներ այն սրբերին տեսննլու, որոնք սբ. կարապետիվանքում էին, օրերից մի օր վերցրեց փոքրիկ, ծծկեր մանկանը, որ լուր առաջնեկնէր, մեկարա-չ ծաղույն սիրով ջերմեռանդությամբ եկավ սուրբ բազում աղաչանքներովխնդրում էր սպասապետի դուռը, վորներին, որպեսզի թույլ տան մտնի եկեղեցին: Սպասավորները, սակայն, արդելում էին նրան իր այդ փափագը կատարելու Բայց վերցնում են մանկանը տիկնոջ գրկից ն են եկեղեցի. տիրոջ սուրբ տանում սեղանի առջն երկրպագեցնում են նրան, ապա բերում տալիս են տիկնոջը հսկ նա սկսեց արտասվել ն իր գլութը կոծելով առնելովմանկանը՝ ասել,չ-Է «Վա՛յ ինձ, մեղավորիս, որ զրկված եմ աստվա-չ ծային բարուց: Ողբացե՛քինձ, ամենայն կանայք, մասնակիը եղե՛ք իմ արցունքներինամենայն ձայնարկներ։ Թող լեոներն ինձ ծածկեն ն թող բլուրներն ինձ վրա ողորմյա ասեն. գազանները թքողավաղեն ինձ ն թռչունները թող վրշտակցեն խղճան ինձ: Թող Հրեշտակները ապաշավեն իմ ու

:

անձը ն ինձ վրա թող դները Հարձակվեն։ Ողորմացե՛քինձ, ապասավորներդ սուրբ Կարապետիե թույլ տվեք ինձ տա-

ճարի ներսը տանել». Ապա դառնալով մանկանը՝ ասում

`

երեք ճարյուր իննսունութ մարդր Սրա ժամանակ Հունաց կողմից եկան չորս Հոգի՝ սրբակրոն, ճգդնակյացե խուռաճարակմարդիկ ու երկու տարի անապաւում բնակվեցին: եկան կս երկու սուրբ այրեր ն բնակություն Հաստատեցին այնտեղ՝ ոմանք իննակնյան վանքում, ոմանք էլ քարայրում, որը Խաչիթաքցրած տեղի ՀՃարավ-արնելյան կողմում է: Եվ այնտեղ մնացին երեսուն տարի' Արդ, Մամիկոնյան տան իշխան Մուշեղի կենաց ե Թոդիկի սուրբ կարապետի Հայրապետությանօրերին Գլակավանքում, դուսանըմի Հրաշագործություն տեղի ունեցավ: Արծրունյաց

իրենով

՛

աանիր»

Լն

ու

ու

տասնմեկ տարի, Անդրետսը՝

Ներսեսը՝յոթը տարի,

Վարդպատրիկ անունով իշխանը, որը բազմաթիվեկեղեցիներ վանքեր կառուցեց, ուներ Մարիամ անունով մի բարեպաշտ կին: եվ քանի որ ինքը Կեսարիապիտի մեկներ, առավ

չ ,

Ո

բրոն ի".. ն ինչ"

ո

ժ

ացիր Ճարազատ մորդ: ինձ մենակ թողեցիր»:

գու

էր.

4 իրԽՅոՈՔ: իք լ չերղ ՄՄի՞թե իսկ չծնեցի նեցի ն

ե

ն

մ

ես

ու

Ք՞

-

քեզ.

Այս բոլորն ասելով՝ տիկինը բազմաթիվ անուշաճոտ յուղեր էր ճանում տալիս սպասավորներին ն ասում.-«Վերքն թուլլ տվեք ինձ ներս տեք սրանք

Պատդամէր ճղում

ամիս (Ս. Թ.):

մտնելու

տեր Թոդիկին ն խնդրում, որ վերցնիուղարկած իրերն ու իրեն եկեղեցի ներս թողնիչ Բայց հա պատասխանում է.-«Այսպիսի կարգադրություն չենք ն ոչ էլ մենք կարող ենք ատացելառաջիններից(նախորդներից) Հանուն այդ բանն անել: Արդ, նքե Հավատի ես անում Լայդ բոլորը, ապա ալդչափ չանք թափելդ էլ ընդունելի է: Ուստի նան

մի ձանձրացրու մեզ չափից ավելին պաճանջելով՝

խաղաղությամբ»: եվ

նա ասում

ն

հսկ երբ կնոջը ճանապարճդրին ն իրենք ետ դարձան, տիկինըմուտեցավմի փոքրիկ զառիվայրի, որը Սադակիբարձունքին է, ե ելավ բարձրացավայնտեղ, նայեց դեպի փոքը ամրոցը ն զարմանալի տեսիլք երնաց նրա աչքին. նետեց

"

գնա

'

էր.

Ո՛չ, այդպես չէ: եթե ձեր իշխանության Համար եք ասում, նես ձեզանից չեմ վախենում, իսկ եթն կարապետի՝ մեր Հանդեպ ունեցած թշնամանքի ճամար է, մի՞քե ինքն էլ Հենց կնոջից չծնվեց. Մի՞թե տերն՝ ինքր կնոջից չծնվեց. ն --

մանկանը դայակների

:

առաքյալները նույնպես կնոջից չծնվեցին: ով տե՛ր, ն իբրն բարեխոս ինձ Հետ քո ունեմ: Մի՛ ուղղիր ինձ քո բարկությանցասումը ն թող մայրդ չլինեմ այս աշխարճից անարդվածներիթվում: Քանի որ ինքդ էլ կնոջ կաթով սնվեցիր, զոնն ինձ էլ տաճարդ մտնելու արմարդարքներն ու

ԱՀա,

ես

ժանի

արա...

փտնում

եմ,

,:

ասելով ներս մտավ՝ տաճարի որմերը ճամբուրեսեղանի առջնը ծունր դրեց ն ասաց: սուրբ գնաց լով: ազա տե՛ր, խորտակված սրտին իմ ն ողորմուՆայի՛ր, թյունդ արա ինձ՝ բաղում վիրավորյալիս, քանզի ողորմոււՔլամբ Հիշաչար չես լինի: Ուրեմն, քող ճավիտյանսօրճնյալ անունը քո... նի իսկ երբ դուրս եկավ եկեղեցուց, այնժամ զայրացան,բորկատարվածի բոքվեցին, տրտմեցինեկեղեցու սպասավորները Համար, տիկնոջ Համար կերակուր նույնիսկ չպատրաստեցին: Ինքը, սակայն, իր սպասավորներինկարգադրեցկրոնավորների Համար ճաշ պատրաստել:կրեք Հարյուր իննսուն ն ճինգ ճոգի տիկնոջ պատրաստածսեղանին մասնակից եղան: երը Քաշը վերջացրին,տիկինը դառնալովնրանց ասաց. վ սրբասեր եղբայրներ ու աստվածային պատվիբանները դործադրողներ, այսօր ցնծացե՛քինձ ճետ միասին, "քանդի տերն մներներեց ինձ ն իմ սրտի փափագըկատարեց: "Արդ, օրճնեցե՛ք ինձ ն ճանապարճ դրեք խաղաղությամբ... Այնժամ եկեղեցապաննու կրոնավորներիցմին սեղանից վեր կացան, գնացին սուրբ կարապետիդուռը ն ծունր իջենլով

եվ

այս

--

|

/՛վ տեր, դու կներե՞սայն կնոջը, որ

ալդ բանն արեց, կանանցից միայն նա ճՀամարձակվեց քո տունը մոսոք ԱՀա, պարծել. ցույց տուր զորությանդ նշանը նրան, որպեռ ապացույց բոլոր ազգերին ե խրատ բազմաց ամենայեւ --

ն բոլոր

ՆՁ

եմ,

աճա՛,

ու

այր

-

ֆ

--

ասացին.

մոտ

գոչեց. մի գիսավոր եկեղեցուց դուրս եկավ ն ամպերի մեջ որոտալով դեպի ինձ է դալիս: Տեսնում եմ նրա մոտ զենք |սուրսայր|,արչամբ ներկված ու խնամՔով թաքցրած: Բայց խոսքըդեռ բերանումն էր, ճարվածեց (շծսիլքը) նրան ն այնտեղ Հոդին ավանդեց: Այս բանը տեսնելով՝ ծառաները փուքացին Հայտնել եկեղեցու սպասավորներին, իսկ վանաճայրը։ երբ եկավ տեսավ, սաստիկ զայրացավ եկեղեցականի վրա հ շատ տրտմեց ու շատ ժամեր արտասվում էր։ Ապա սպասավորներիՀետ միասին վերցրին ուր իրենք էին, նրա ճամար Լ»իկնոջմարմինը |, տարան` դերեզման պատրաստեցին ե դրին մեջը Այնուճետն քարե խաչ կանգնեցրիննրա վրա ն գրեցին այսպես. Ով մարտնչել ճանդգնի եկեղեցուդեմ Աստծո, Սուրն այս խոցի քող նրան"... եվ այսպես գրված մինչն օրա էլ անչջնչելիկա նույն աեդում, հսկ մանկանը (լանաճայրը | վերցրեց Հանձնեց դա-Հ յակներին, որ պաճեցին մինչն արբունքի Հասավ: Ապավանջն առնելով` ուսուցանեց ն իր մաճվանից առաջ երան կարգեց նույն եկեղեցում վանաճայլր: Բայց նրա Ճայրը՝ Արծրունյացիշխանը, երբ կեսարիայից եկավ ն լսեց կնոջ մաճը, շատ վշտացավ, սակայն (վանա | Ճայրբ մխիթարեց նրան. Մտածեց |իշխանը|մի եկեղեցի Վառուցել, ուստի զնաց մարտիրոսաց վկայարանը, վանքի մատակարարիմոտ շինանյութ ձեռք բերելու Համար: եվ ճենց այնտեղ էլ շինել տվեց մի «Հոյակապու վայելուչ եկեղեցի՝ իր կնոջ ՃիշատակիՀամար ն անվանեցայն Աստվածածին, Զարն սուրբ դարել տվեց այն Հրաշալի ապարանքներով կարապետի Գլակավանքը նույնպես զարդարեց: Սա նակ կուաղոն Տեսնում

--

՛

Հ '

"Որ ոք լանդգնձացիմարտնչել ԸԵդ ձկեղեցի Աստուժոլ Այս սուր եղիցի ինդ Ժե... '

ՓԺ

որովճհտհ սուրբ Կարապետին, վերադարձրեց նվիրել էլ երկուսն էր մեկը վերցրել առորոն բշխաններից նրան: նղովեց սակայն, կյուրեղ վանաճայրը, «ի դուսանի' ու

Փարեխը

ետ

ու

Ժվ աճա, կարճ ժամանակ ւսնց իշխանը որսի է ռ

դալիս

դուրս

ձիուց ընկնելով ճոգին ւսվանդումէ: նրա որդին թեպետ

ետ

ետ վերադարձրելավանները, սակայն լնրանք) չառան. ԱՀա այս իշխանն էր, որ կըշ(ինչն որ ինքը՝ իշխանը տվեց:

օր

տարավ տվեց մյուս րշքսաներկու ճազար դաճեկանտ, ն անխախտ վճռով նվիրեց էլ նանին, գնեց երկու ավաններն նան երկու կարապետին:նա սուրբ կարապետիննվիրեց ոբ. առը

Արտամետըն Գոմսը: ավաններիր տիրապետությունից՝ սպանեցինպարսից Որմիզդ Այս նույն ժամանակներում տրքային, իսկ նրա որդի Ջամբ Խոսրովը փախստականգնաց Մորիկ կայսեր մոտո Այնտեղ մկրտվելով քաղկեփժոռոմների

պարսից գոնական ավատով, մեծ զորքով վերադարձավ ն էլ գրավեց: երկիրն վրա ապատամբների Արդ, մինչն ՀունաստանիցԽոսրովը կգար, այլս նույն իշ. խանը Տարոնի, Մշո, Խութա ն Սասնո տեր Մուշեղին առավ Ապա տալով տարավ Դվին ն Հաստատեց այոց մարզպան: նրան ճայոց զորքից երեսուն ճաղար ճոդի, յոթանասունՃազար էլ ինքր առավ ճունաց զորքից, գնացին դեպի Բալխաստան, սակայնՀպարտացան,դոռոզացան, չցանկացանճայոց զորքի ճետ մեկտեղ բանակ դնել, այլ անցան գնացինմեկ օրվա ճանապարճՀեռու դեպի ղաստակերտըն այնտեղ իչեվանեցին:

Ռրմիզդինսպանողը, գումահսկ Նիճորճեն՝(նիխորճեսը) րելով պարսկականութսուն Ճաղզարանոցմի բանակ, եկավ ՀաՀքաջալնրելով՝ Մուշեղի վիա: Մուշեղը ճայոց զորքերին զիվ կարողացավ Ճճամողելպատերազմիմեջ մտնելու: Ձորկարապետինիրենց օգնուՔին ճորղորեց միաբերան սուրբ կերպով թյան կանչել: եվ միաճամուռւ (այդպես կանչելով| ճարձակվեցինպարսիկներիվրաս Տերը թշնամիներին երանց ձեռքը մատնեց: երբ Մուշեղը տեսավ Լ(նիխորճեսին | ճասՀնա է թաղավորը, դուրս նկավ նրա դեմ մենակացավ, որ մարտելու. ն սկսեցին միմյանց վրա ճարձակվել, որից Մուշեղը շատ Հողնեց։ Ապա վեր բարձրացնելով մուրճը՝ աճեզ թափով իջեցրեց նրա դագաթին,ն նրա ուղեղը ցրվելով ջթաու

թափվեց: նրա գլուխը կտրհց լՄուշեղը|։ ն դարձավՃորդորհց զինվորներինպանրանց փախուստիմատնեցին, եվ Հզորանալով՝ տերազմելու: ն կենդանի-կենդանիգերի իշլւանների ութ իսկ քառասուն ճամրանք չկար, այնվերցրին:Բայց սպանվածներինթիվ Հետ Հազար մարդ էլ դերի բրոքան որ շատ էին: իշխանների վերադարձանպատերազմից: նելով մեծավ ճաղթությամբ ՊարսիցԽոսրով արքան, երբ լսեց այս բանը, չափազանց ուրախացավ իսկ ճունաց ղորքերը՝ ամոթՀչարմնալով, խիստ կանչեց Մուշեղին ն կարՈւստի, երբ թագավորը" տրտմեցին: գադրեց ամբողջ զորքին պարդն տալ, ճունաց Մորիկ արքան, որովճետն քագավորիփոխանորդէին նրան կարգել, դաղտեի մարդ ուղարկեց Խոսրովի մոտ՝ թե դու գիտե՞ս, որ Մուշեղից էլ մտածեց Մուշեղի եվ քեզ կործանում է սպասվում::: նկատմամբ մատվան դարան պատրաստել:Մարդ ուղարկեց հ Մուշեղին իր մոտ կանչեց:Սակայն Խոսրովի քույրը իմաիսկ իր եղբոր տեղեկացրեց նենգությունը: նալով, Մուշեղին ն էլ ճետ միայն քառասուն իշխանների Մուշեղը առավ իր պատրաստ ուրիշ ոչ ոքի, պատերազմիմեկնելու կազմ ձնով, սրերը մնջքենրինկապած, այդպես եկան ներկայացան իջեհրիվարներից Զինրի վրա նատած՝ (առանց թագավորին: խստությամբ ամենայն դուռը, մինչե խորանի եկան նելու| նրան պատասխանտվին, բացաճայտ արեցին նրա դործած | նրա անմըմաճվան դարանըն թքակոծեցին, (անարգեցին Ճեետ դարձան տությունը Ապա մեծավ բարկությամբ հացան թաղավորի մոտից: իսկ թագավորըլսելով այդ (խոսՔերը|շատ խիստ երկյուղեց նրանցից, որովճետն մանուկ էր ուղարկեց ՃուԱպա Մուշեղ իշխանը Լ(պատդգամախոս|ի ծակերից

դուրս

դրեց իր մաղախի մեջ

ու

սա

ու

ու

նաց զորապետիմուռ ն ասաց. Գուք կամենում եք նենգությա՞մբսպանել ինձ. արդ, մի զարթեցրեք առյուծին, որ քնած է ն ոչ գայլին, որ մոռաԱպա թե ոչ` նա, որ ուքանասուն ճաղզարին ցել է իր բարքը: Հաղթեց, Հեշտությամբ կարող է նան յոթանասուն ճազարին --

ճաղքթել...

Այնուճնետնինքը ճրաժարվեց մարզպանությունից,ամ"

իմա՝

ս.արսից Խոսրով արքան:

Ն--

Տարոնի պատմություն

զորքը թողեց Դվինում, առավ իր զինվորներին,որ զուտ Մամիկոնյանտանից էին ն ելավ գնաց իր գավառը: կարճ ժամանակ անց սպանեց Փոկասը Մորիկին ն ինքը նստեց նրա արոռին. Այս բանը լսելով Խոսրովը (զորքով) գնաց Մորիկի վրեժը լուծելու կարին քաղաքով անցնելիս, մարդ Բողչ

կ '

մոտ կշխան Մուշեղի ուղարկեց Տարոնի ճայտնելով, քե.-եկ միասինգնանք Հունաց քազավորի վրա. ապա թե ոչ, երբ ետ քո վերադառնամ, ամբողջերկիրը քարուքանդ կանեմ,

Քեզ էլ ու քո ընտանիքն էլ շղթայակապարքունի դուռը կդգեբեվարեմ: իսկ Մուշը առանց որնէ պատասխան տալու՝ սկռեց իր երկիրն ամրացնել: երբ Լլխոսրովը| գնաց ն ճունաց երկրեն ավար ու գերություն առնելով ետ եկավ, եկավ

ՊԱՏՃԵՆ ԱՌԱՋԻՆ

դնացԲասենի կողմերի: Բայցերբ եկավ ճասավ

րցա Միչշրանինբազմաթիվ զորքերով ուղարկեց որ արոն, որպեսզի ձերբակալեն Մուշեղին Բալխ",

ՄԻՀՐԱՆԻ ՏԱՐՈՆ

ԳԼՈՒԽ Ք ՊԱՐՍԻՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ,

ԵՐԵՍՈՒՆ

ԿՈՏՈՐՎԵԼԸ

ԳԱՅԼ ԵՎ ՀԱՋԱՐՈՎ ԳԱԼԸ

ՔԱՂԱՔՈՒՄ

ՎԱՀԱՆԻՑ

'

քաղաքը,

ն

իսկ այն

(Վայրերը), որ

տանեն

նրա պաշտամունքի տեղերն էին, կործանել ն կրոնավորներինէլ սրի

Հարած իորաճատազ եկան Խոսրովի ասածները նույնությամբ աուԻ Ք

'

Փոկասի թագավորությանառաջին տարում մեռավ Մոբիկը՝ իր ծառայի դավադրությամբ, որը ն նստեց նրա աթոռին. Հիշեց Խոսրովը իր պայմանը, եկավ առավ ավարի քաղաքգերության, քարուքանղ արեց բազում ավաններ ներ տարավ գնաց: հսկ Միճրանին, որն իր քրոջ որդին էր, ուղարկեց Տարոնի վրա (1Ռ1)հրեսուն ծազարով: Սա, երբ եկավՀաշտենիցգավառը, բոնեց մի մարդու որպես ուղլեկ՛

ու

, ԻՑ

ու

ու

ու

՛

իրենց, ոբ բերեց նրանց ճասցրեց մինչն քարե Լ(Արձանր|"։երբ կարդացին արձանագրությունը,անմիջապես խորտակեցին քարե արձանը. իսկ իրենցից ուք ՃճազարՀողի

ցորդ

,

ամրոցնեգնացին դեպի Մեղտի ն Առտղունք (Աստեղունս) Մնացյալ քսաներկու ճաղարը այնտեղ՝ Արձանում կանգրը նած (մում էին |՝ Հետկելու փախստականներին:Այնժամ երբ որ Հասկացան վանջերում գտնվող յոք ճՃղզնավորները, (ճղելությունը), բոլոր կրոնավորներինՀաջողացրին փախՑոնել։ նրանցից ոմանք փախստականգնացին, բայց մյուսները մնացին: ՍակայնՊոլիկարպոսըբոլորին ուղարկնց Ռղական ամրոցը: Այնտեղ թողեց միայն ՃճայրԹոդիկին ն եկեղեցու սպասավորներին:

հմա՝ ա"

Քաճլ. (ն. Թ.): ա.

"

Ալսինքն՝ մինչն Արձանկոչված վայրը (Վ. Վ.):

`

Ապա Հրամայեց սպասավորներինիրենք իրենց անձերը նախապատրաստել նվիրաբերելուտիրոջ մարմնին (այսինքն՝ եվ յոթը խոտաճարակները,երբ մատուքենաճատակվելու): ցին պատարագը, ճրամայեցին ոմն նշանագրի", Հուորը նաստանիցէր եկել, իրեն մոտ գրի առնել լնրանց| բոլոր ասածները: իսկ իրենք սուրբ սեղանի առաջ բազկատարած

ակսեցինխոսելայսպես. Տեր Աստվածզորությանը ն արարիչՀավիտենիության |, որ ստեղծեցիր մարդուն ըստ քո պատկերի ն բարերարությամբ, ն կարգեցիր նրան իշխան բովանդակ երկրի վրա. տվեցիր նրան փառք պատիվ Հավիտենականու անմաճություն Միայն բանսարկուինախանձի պատճառովէր, որ մեղՔը տարածվեց աշխարձճիսՀամայն, ե մեղքից եղավ մոռացումը, իսկ մոռացումից՝ կորուստն ճավիտենական:Ուստի ն --

ու

լ

որ խոստովալինի Հավատացյալներիդ, ձեոքըթող զորավիգ

որդեզրությունը որ Աստծուց էր (իմա՝ ռրդեսիրությունը), սաճմանված, |մոռացվածէր|. չնջեցինք մեղսագործության ձգտման ծնունդի, որի Հետնանքով փակված էր փրկու-

։

-

,

իմա`

դպիրի (է.

Թ.)

նությամբ քո անունն են պաշտումբոլոր օտար ազգերիառաջ: Տուր, Տե՛ր, քո այդ վերին երուսաղեմում ժառանգուճաթյան տեղի մեր անձերի ճամար, որովճետն քո անվան ն մեր կլանքը՝ քո մար ենք նաչատակվում Ճանապազօրյա տանանչափելի մարդասիրությանփոխանակ, կամավոր մատնում: Այլե դրանից վատ ուրիշ ոչինչ չուջանքներիենք Հատուցելու՝ այս աշխարճում կրած զրկանքնենք պարոքդ ն ունկնդիր եղիր քո լսելիքը ներից բացի: Արդ,խոնարճեցրու կարապետիբարեխոՔո ծառաների մաղթանքին։ Այս սուրբ ն Ճավատացպաճպանիր քո Մկրտչի աղաչանքով սությամբ անսասանելի, որպեսզի յալներիդ եկեղեցին անդրդվելի մնա մեր Հավատի 4ճիմը՝ առաքելական ն մարՀաստատուն դարեականքարոզչությամբ, մինչն կրկին երնալդ ճամայն եվ եղիցի փառք քեղ, Տեր, Հենց աշխարձի դատաստանինեւ նախընտրեցիր «իմնադրությամբ որ ինքդ տաճարում, այս մնա ն ռրբույն Գրիգորի բնակությամբ սբ. կարապետիս.թող ն Հարատնի սուրբ այստեղ: երրորդությանդ պաշտամունքը --

թյան ճանապարճըն մաչն էր թագավորում: Բայց դույ Տե՛ր, խղճացիր, |գթացիր)քո ձեռքով ստեղծվածներիս, քո միածին որդուն առաքեցիր որպես փրկություն աշխարձճիս,որ կնոջից ծնվեց ն աշխարճ եկավ մեր նմանությամբծոեվ ինՔը անբիծ ու ն անմեղ լինելով, դատապարտվեց լուր անձով լուժնց, |մաքրեց|անեծքը նախաստեղծի,որ խաչի վրա էր ժառայել այդ ապականվածէությանը. դրանով Զցանկացավ մաքրեց մաճվան ապականությունը գերեզման իջեցնելով ն մաճվան վրա իշխելով՝ մաչը գերեց. դեպի երկնային թագավորությունը ճանապարճ Ճարթեց՝ ամենեցուն առաջնորդելով դեպի ճավիտննականկյանք, Այս ամենը կատարելով՝յուր անփական մարմինը թողեց ճավատացյալներինորպես կերակուր, իսկ յուր արյունը որպես ըմպելիք: եվ մաճը նրա, որ (այդպես եղավ |, վկայում են բոլոր ճավատացյալները, ՞ իսկ այն մատը, որ Ճանուն նրա անվան է՝ առ ոչինչՃամարենչ իրենց մարմինները դաժան տանջանքներիմատնելով: նույնոլես ն մենք այսօր մեր անձերն ենք (ճանջանքի | մատնում իբրն պատարագ քո անվան փառաբանությանը: Հիշի՛ր, Տե՛ր, "

ն այն, ինչ ինքդ իբրն ժագութն ու մարդասիրությունը ռանգություն թողեցիր, մի ճանձնիր անճավատներիձեռքը: Թող չմեծաբանեն ճեքանոսները, Քն ոչնչացրին մեր Ճույսի օջախներըն ոչ ոք չկա, որ կարող է օգնել մեզ: Արդ, «Հիշի՛ր,Տե՛ր, քո արյանդ վարձքը ն քո անունը փառաբանողներինփրկիր բարբարոսներիձեռքից: եվ թող Ճույքո՝ բոլորը»ովքեր երկյուղածությամբ սով ապավինեն անվանը Տե՛ր, քո ժողողորացրո՛ւ, քեղ են ծառայում: Ամժրառնդի՛ր, Պատըսճավիտենություն, առաջնորդիրդեպի ոգին, վբրդի խաչիդ փրկեցիր որ աչով, քո խնամատար պարիր նրանց ձեռքու օգնական Ճասցնելով օրերում ղորությամբ՝նեղության Տարածիր ամրածածուկ աչդ այս բանավոր փարախիս վրա. որպես ժառանգություն,այլ քո մի՛ թող այն անձավատներին

բո ՛

ու

Մ

եղավ ն մաճվան վրա խորտակիչը բռնության դժոխոց

կապանքներդրեց. որով ն մաշն անդամ սարսափում է սրաՍրա նից ն վախենում է մերձենալ իր Հավատացյալներին: աճից դներն են պապանձվու՝ չճամարձակվելով խաբելը են (դժրել)յուր սպասավորներին:եվ ովքեր, որ սրա դուռն ն դալիս իրենց անձանց կարիքների Համար, կարեկից եղիր 0)

բժշկիր նրանց բոլոր տեսակի ախտերից ու Հչիվանդություններից: Բայց թե լինում են ցանկացողներ, որ իրենց ցավերը իրենբ կրեն, (այդպես թող լինի|։ որովճետնեայստեղ մարմնով տառապողներըՀոգով են ապրումՀանդերձյալկյունքում: հսկ ովքեր իրենց վշտից կարիքներից, չար ցանկուԹյունենրից կամ դների Լկումից, գետավիժությունից զազանակուր լինելուց կամ այլ զարճուրելի որոգայքների գիշչից փրկվելու ճամար իրենց նեղության օրերում ճավատով կչիշեն այս սուրբ եկեղեցու անունը, դու, Տեր Աստվածմեր, գըքասրտությամբու մարդասիրաբարլաիր նրանց ն Հեռու պաճիր ամենայն չարյաց, որովճետն քո արարածներն են հ գինը՝ քո սուրբ արյան: Մի՛ դատապարտիրնրանց իրենց մեղքերի ճամար, այլ քո գթասրտությամբխնամիր ն քո մարդասիրությամբներիր ու բժշկիր, դու, որ աննախանձ, մատակարարդ ես Լ(անչար| ամենքբի՝ ըստ իր կարիբիչ յուրաքանչյուրին Հիշի՛ր, Տեր, ինչ որ քո արյամբ ձեռք բերիր ն սիրով որդեգրեցիր: Մի՛ լինիր չարյաց իշխանություն քո Հոտի վրա ն ո՛չ ապականիչ՝ ժառանգության Վերին Սիոնի, Ընդունի՛ր, Տեր, մեր աղաչանքներըն շնորչներդ բաշխիր սրա (եկեղեեն այս ցու) բնակիչներին, որոնք Հեռանում կյանքից թշվառությամբ ապրելով ն ոչ քե փափկակեցությամբմարմնիս Ներիր նրանց Հանցանքներըբարեխոսությամբսուրբ կարապետի ն մեր արյան ճՀեղմամբ(դրեր) նրանց ռրդեդրությունը

ու

ու

ու

արբոցնի

--

'

ու

մնան,

'

լույս:

աջիդ.ինչպես որ

ւ

բոլոր

առտշտապեցին, տեսան այնտեղ արտասվողն կրոնավորներին: Անմիջապեսճարձակվեցին ված պաղատող ն յոթին էլ սպանեցին. ԱՀա նրանց անունները՝ սրբերի վրա Պողիկաիպոս,Սիմոն, չովճաննես, եպիփան,ԴիԹեովնաս, ն մարիոս նարկեսոս Այս բոլոր յոթն էլ նաճատակվեցին Միճրանիզորքերի ձեռքով, քաղոց ամսի չորսին (ծրեկավուրն) երեկոյան: հսկ իրենք մինչն առավոտ մնացին այնտեղ, կայն եկեղեցու դուռր պտնել չկարողացան, որովճետն տերը ծածկեց նրանց աչքից: Առա սկսեցին մուրճերով ճարվածել, ոթպեսզի քանդեն, սակայն ղներից ռարսափաճար փախան եվ ոռրովճետնբոլորը փախան, ուստի սրբերի այնտեղից: կորները երեք օր շարունակ ընկած էին անթաղ: երեք օրից

ցու

դուռր

առ

սա-

,

ոս-

ու

սա

Այնժամ Հանկարծակիխուժեցինպարսիցզորքերը. ն երբ Պողիկարպոսին,բռնեցին, կտրեցին նբա գլութը ն նետեցին առջն խաչին: հսկ իրենք շուտափույթ դեպի եկեղետեսան

Աղաչում ենք, որպեսզի քո ողորմածությամբմեղավորաը մեղքերին թողություն շնորշճես՝ կանգնեցնելովնրանց սուրբ եկեղեցու խորանի առջե ն բարեխոս ունենալով սուրբն կան մեր բապետ. ճաշտվիր նրանց ճետ մեր նաճատակությամբ անտես աղաչանքն էլ մի՛ առնիր: Մեղավորների մեղքերը սրբբիր, վիրավորյալներիվերքերը բժշկիր, որոնք իրենց կեն-

ժամանակ այստեղին ապավինեցին, դանության եկեղեցու ճամար բարիքներ դործեցին ն իրենցունեցածից կրոնավորՀանուն Աստուծու Դու ներին բաժին Ճանեցին՝ Ճատուցիր ն այս նրանցբարեխոսությամբ մուրը կարապետիս վեմերի վրա քող Ճաստատուն մնա, Տե՛ր, փառքն ղորությունը

փառքն է սփոված նրա շուրջ նադրվեց ն աստվածությանդ կ մինչն որ կրկին դաս նոբոլորը, նուլնպես մնալու է աստ, անապակարոգելու նրկիրը։ Եվ այնժամ սրան նորոգված նությամբ լի կգտնես, ինչպես որ խորանն էր Հնում՝ ն՛ ներէ՛ արտաքոատտ: Այլես մեր մաճն աճա ընդունիը՝ որքուստ, ամեՃաճո է քո աստվածությանդ, զի քո է ղորությունն պես ամեն: ն նայնի քեղ փառք ճավիտյանս, ասվեց-ավարտվեց,երկնքից եկավ իսկ երբ այս բոլորը մի ձայն,որը այսպես խոսեց. Թող լինի այնպես, ինչպես ինքներդ եք ցանկանում, ն նա, ով Հանուն ինձ ն ճանուն այս սբ. կարապետ թշվառությամբ իր կյանքը անցկացնի, պիտի բարությամբ նրան Հատուցեմ օրն Հատուցման ն նրանց բոլոր ճանցանքեերըպիճավատացյալտի ներեմ, որովճետնեմարդասեր նմ բոլոր ների նկատմամբ: եվ դուք տեսնելու եք այն լուսավոր կյանձեր իսկ տքնությամբ: որ Քըչ ինքներդ պլատրաստեցիք Այս բանը լսելով սրբերը բոլոր ծունկի եկան սուրբ սեղանի առջե, Ապա Պողիկարպոսըդուրս եկավ, գնաց կանգնեց սուրբ խաչի առչն ե սկսեց աղաչել աստծուն, որ գալիք Թշնամուն կործանում բերի, աշթարձճինխաղաղություն լինի ն աղքատ տանջվող մարդիկ իրենց տան ու տեղի տերը

եկեղեցիներիցամենից առաջ ճիմ-

,

2լ

ւճետո

հկան եկեղեցու սպասավորները, ճայր Թոդիկի «Հետ միասին, ն տեսնելով նրանց վալճանված՝ շատ տրտմեցին արտասվեցին։ Ապա առնելով նրանց նշխարները, իջեցրին դրախտի (գերեզմանի) մեջ, եկեղեցու Հարավային կողմը. Հենց այնտեղ էլ դրին Անտոնի ն Կրոնիդեսիմոտ, որոնք սբ. Գրիգորիցճետո եկել էին կեսարիայից: եվ նրանց վրա խաչ կանգնեցրին. իսկ այղտեղիդ էլ այնուճետն շատերն էին բրժըշկություն ստանում: հսկ ոմանք շտապում են Հասնել Մուշեղ իշխանից իմանալու զորքերի դրության մասին", բայց երբ տեսան նրանց խիստ զարմացան ն շուտափույթ գնալով պատկոտորված, մեցին Մուշեղ իշխանին, հսկ նա լսելով՝ երեք օր շարունակ Լինչպեսմեռյալը մունջ, գլխաճակ նստած մնում էր: | լուռ իսկ զորքերը քՔրիսռոննավայելօրինոք ն մխիթարական այս թուղթը մատուցեցիննրան. Ով երանելի լույսի ճշմարիտ շառավիղ, երջանիկ սպա-Հրապետ, մի տրտմիր նրանց Համար, ովքեր իրենց աղոթքնեբով ամուր աշտարակ եղան աշխարճիս ն օգնական բարբեխոսմեզ Համար Աստվաֆ:Բայց դու ավելի նս զոճություն ճայտնիր Հայր Աստժուց, որ Հենց քո օրերում, այնտեղի բազում տառապանքիցճետո, այդ աստիճան ճանզըստությամբ, մարտիրոսականմաճվամբ Աստված փոխվեցին, խոտաբուտ (խոտաճարակությունից)" կյանքից՝ անն ցան դեպի դրախտը փափկության. մեզ Համար էլ բարեխոս եղան։ Արդ՝ ե՛կ, սթափվի՛ր, որպեսզի Լ(ւգաստացիր|, Մեզ վրա եկող այդ Միճրանինչարաչար ալատժեսն մեր երկբեն վտարես: իսկ նա՝ կարծես երկարատն քնից զարթնած, ճրամայեց իր մուս կանչել Վաճանին, որին Տարոնի իշխան էր կարդել այն ժամանակ,երբ ինքը մարզպանէր: Որդյակիմ, Վաճան,-- ասաց նրանյ-- դու լավ գիտես, քն որքան ն որպես եմ ապրել, քանզի շուրջ Հարյուր ն քսան տարի էն7, ինչ ես պատերազմներեմ մղոսր Քրտինքի փոխարենճակատիս արյունն եմ սրբել սլաքներով: Ութսուու

:

ու

ու

ու

-

.

ու

առ

առ

' '

--

, '

Խոտաբուտ՝ իբրն ճգնավորխոտաճարակ,քգնակեցությամբ ապրող ապաշխարող մարդ (Ս. Թ.):

ներեք ճակատամարտանձամբ ինքս եմ վարել. այժմ ծեր. հմ ն դողդոջուն: հմ օգնականն այժմ Աստվածէ նե դու ն ուրիչ ոչ ոք, քանզի իմ միակ որդին մեռավ տասներկու տարեկան Հասակում. Արդ, այս բանս մտքումդ լավ պաճիր, որդյակ, զի եթե Հանուն Քրիստոսի սուրբ եկեղեցու նաճատակվես,կըմարտիրոսանաս անմաճությամբ. իսկ եթե նյութեղեն ինչքի ճամար կովի դաշտ իջնես... դու քաջության անուն կվաստակես: եվ քանզի ես ուրիշ ժառանգ չունեմծ, ուստի իմ երկիրն ամբողջ քեզ ն քո ժառանգներինեմ թողնում: ԱՀա, գնա ուրեմն ն աշխատիր իմաստությամբ ձնոքդ գցես թշնամուդ. սատար լինի ն սուրբ սուրբ կարապետըթող քեզ զորավիգ կրոնավորներիաղոթքները թող քեզ օգնական լինեն՝ աջից ու ձախից: Հանձն է առնում կատարելու այդ գործը: հսկ Վաճտճանը Սկսեց |լայնժամ|դեսպաններընտրել ն ուղարկել Միճրանի մոտ, որպեսզի նա Համաձայնվի ն ճաշտությամբ թողնի է.-- ես չեմ Հաշտվի ու այսզնա:Բայցնա պատասխանում տեղից չեմ դնա", մինչն Մուշեղ իշխանին ձերբակալածպարսից արքայի մոտ չտանեմ: Ապա Վաճանը դարձյալ մարդ ուղարկելով |լնրամոտ| ասում է.-նթե խոստանասայս երկրի իշխանությունն ինձ տալ, ինքս Մուշեղ իշխանին կչանձնեմ ջո ձեռքը, քանզի էս ինքս էլ նրանից խիստ դժգոճ եմ ե (նրանից | ապստամբած ցանկանում եմ քեզ մոտ դգալ, որպեսզի Ճանկարծաճասվրտանգից խուսափելով, ապաճովլինեմ: Սա էլ ուրախացած ուղարկեց Ճայտնելու (ւատգամարեր| ճետ: է ինքն այդ ժանրա Վաճանին,թն սիրով ճամաձայն մանակ գտնվում էր Մուշ ավանում, իսկ Մուշեղը՝ Ողական ամրոցում: հսկ այն զորքերը, որ կրոնավորներինկոտորեցին, անցան դեպի Աստղոն(նույն Աստղոնքնէ) ամրոցը:6: երկու ոչինչ անել չկարողացան: օր այնտեղ մնացին, բայց Ռւատիշարժվեցին գնացին Միշրանի մոտ ե ամրոցի ամձենն ու դիրքը բացատրեցին նրան: երբ Վաճանը եկավ բողջ մուտ, Միճրանի վերջինս նրանից նան Աստղոնքավրոցը պաճանջեց:

ՏՈԳՈ,այ մինչն

ե

զիշխանն Մուշեղ...» խոսակցության ոճը պաճպաազատ ն ոչ բառացի (Վ. Վ.):

նելու Համար թարգմանումենք

'

վաճանը։-- Տուր իմ. ձեռքը չորս Ճազարզինվոր, որպեսզիճարձակվենքայն ամուր բերդերի վրա, որոնց մեջ նրա (Մուշեղի) մտերիմ մարդիկն են, նրա |կողմնակիցները), գանձերն ունեցվածքը, որ գուն ցե ինձ ապատամբճամարելով՝դիմադրենբռնությամբ չը04 քաղաքիվրա, Հանձեվեն իմ ձեռքը: իսկ այժմ գնանք նախ ապա նոր' մնացածների' ԱյնժամՄիչրանը ճանձնեց երա ձեռքը չորս ՃՀաղարմարդ, ընտիր ձիավորներ: եվ մինչն գնացին ճասան 0ձ քաղաքի դարպասին, պարսպի ներսում նենգուցյամբ մաճվան դաիր ճետ եկած զորքի ճամար, Վաղ բան էր պատրաստելը առավոտյան քաղաքում զտնվողներին պատվեր ուղարկեց՝ անել ն պարսից զորքին ներս առնել: Որովբաց դարպասը --

/

Այդպես չէ, տեր իմ,--

ասաց

լ

|

ու

Հետն

նում:

նեղ էր, մեկական էին ներս մբտներս էին անցնում, իսկույն առնում նրանք, որ դոնից ն գլուխը տանում տուն, զգեստները ճանում կտրելով՝

ու

ու

չատ

քաղաքադուռը

էլն, պարսպից դուրս, մի աներնույթ խոր տեղ նետում: Չորս ճազարից միայն Հիսուն Հոգի թողել էր Խարձք (խարձք կամ Խարձ, Հարձք) կոչվող գյուղում: նրանց (գյուղացիներին)պատվիրելէր, թե երբ որեէ կին ձեզ մուռ ուղարկեմ, շուտափույթ Միճրանի մուտ ճասեք ե օգնական ղորք բերեք: Սվ այդոլես էլ արեց: Սրանք դաբձգնացին Միճրանիմոտ, վերցրին իրենց ճետ երկու ազար լոլ

/

մե

բնտիրզինվորներ բերին Վաճանի մոտ. ու

եվ

այդ

բոլորը

այնպիսի Հնարամտությամըէր գործում, որ պարսիկները ոչինչ Հասկանալ չկարողացան:ԱՃա, երբ բավականմոտեցել խլած ասղազենն էին քաղաքի դռանը, Վաճանըպարսիկներից ու դուրս կաններսից Հանդերձանքըտալով քաղաքացիներին՝ տեսնեն չեց նրանց: Ապախրատ տվեց, թե երբ պարսիկները ձեզ, դուք միաՀչամուռ դեպի քաղաքը արշավեք ն ներս մրտնձլով Հաղթանակի փողեր 4նչեցրեք. դուռն էլ բաց թողեք, որպեսզի նրանք կարծեն, թն քաղաքն արդեն գրավեցին: եվ այդպես էլ արեցին Պարսիկները,երբ տեսան, որ նրանք միաշամուռ դեպի քաղաքն են դիմում, չափազանց ուրախաքաժ՝ իրենք էլ դեպի քաղաքը արշավեցին ն անճամբնրությամբ քաղաքի դոնից ներս էին լցվում: իսկ Վաճանը փութանակիառաջ զալով (պարսից) զորհա

«

շին ավետիս է տալիս ն նրանցից քսան 4ճոգիէլ ալետավոր է ուղարկում Միճչրանիմոս՝ քե ջաղաքն արդեն գրավեցինք: ետ ինքը կրկին ռարձավ պարսկական զորքի ետեից' ապա երբ նրանցից շատերն արդեն քաղաքն էին մտել ն մյուսներն էին, Հանկարծ սկանցին կասկածել կատարէլ դեռ մտնում ցանկանում էին ետ դառնալ: վածի մասին լինելով՝ ղէսլի մորուտներն է Բայց Վաշանը ճնտամուտ քշում-լցնում նրանդ". ն ինքն այս կողմից, քաղաքացիքմյուս կողմից՝ բառւասուն մարդ մորուաճեղձ արին (ճաճիճների, տիղմի մէջ խեղղեցին), իսկ մնացածներին քաղաքում արդհպարիսպների վրա շարել լելով՝ բոլորի զլուխները կտրել է տալիս: նվ Համրեցին, Հենը մենակ այդ օրվա սպանվածններըէղան վեց ճազար՝ Հինգը միայն պակաս: Ապաճրաման վեց բոլորի բթերը կտրել: իսկ ինքն առավ իր զորքը՝ Ճինզերեր Հարլուր մարդ ն ելավ, որպեսղի գնա Մուշեղի մոտ. ճարերկու Հարյուր ճոգի թողեց Մեղտիի անցման տեղում, յուր «շտելավորվներէլ Սանասա (մասնա) ծմակը թողեց, երիու Հարլուրն էլ իր Հետ վերցնելով գնաց Մուշ (ավան|աքաղաքը՝Միչճրանիմոտեն: ներս մտավ երա բնակարանը,խոսեց նրա ճետ ն այոնս քո զորքերից փախստականեղած եկա բեղ չվնս ասաց.-մոտ, որովճետն ոչ քաղաքը քողեցին ն ոչ էլ ավարամասմեզ բաժին տվին: նույնիսկ իմ սեփականզինվորներին էլ քաղաիսկ ես, աճավասիկ, փախըսքում փակեցին |արգելեցին|. մոս եմ։ Միչջրանըորոշեց նրանը դեմ Հաղար տական քեզ ճոգի ուղարկել: Բայց նա (Վաճանը) ասում է, քն քո դեմ էլ են ապստամբել. ցանկանում են քաղաքից վերցրած ամբողչ կողոպուտը առաժ՝' Հունաց կողմն անցնել: Ուստի ավարն Միչրանը զայրացած նրանց դեմ է ուղարկում երկու ճաղար մարդ. Այնժամ Վաճանըպարսից զորքնրին խորճուրդ է լիս զիշերով չանցնել Մեղտի գեւտը, այլ իջնանել, Հանչատանալ ն առավոտյանգնալ: Միգուցե որեէ թշնամի ճարձակվի ն դուք էլ տեղանքին անծանոթ նք, ասում է նրանցչ-- Ուստի Հազար մարդ անցեք գնացեք դեպի ծմակը""յ Հաղար էլ դեպի դաշտը: եվ կարգել:վ նրանց Համար առայնորդներ,ինքը նս ու

տա-

։ :

րագրում" ՐՀ «"

,

Ի

մուրտանլնուլ..».

Գետք է լինի ժժմակը, ժժմակա ֆիթ կոչվաՓ վայրն է (Վ. Վի

Միճրանիմոտից ղուրս եկավ, որպեսզի նրանց շուտ ուղարկլ: Երբ Հասան այնտեղ, ուր պետք է բաժանվեին, ճարյուր

մարդ առանձնացրեց,որպեսզի նրանց ետնից դեպի ժմակը դնան, ճարյուր ճոգի էլ ինքը առնելով մյուսների ետեից

գնաց:

|

|

Մեղտի գետի եզերքը, նրանց քողեց

Երբ գնացին ճասան

իսկ ինքը դադետի այս կողմը, (ճանգստանան|, րանակալներին պատրաստ պաճելով, սպասավորներինճրամայեց անջատել ձիերի երամակը արոտի տանելու պատըըվակով։ Այսպես բոլորին անձճոդանելով, Հանկարծակի երկու կողմերից Հնչեցրին փողերը ն բոլորին մեջտեղն առնելով իսկույն նեթ կտրեցին նրանց գլուխներն ու դետը նետեցին. ն նրանցից ոչ մեկը չկարողացավ փախչել ազատվել. Ապա Հրամայեց երիվարներին ծմակը տանել: Մինչնսրանք կոտորածի այս գործն էլ ավարտեցին,այնուճետն շարժվեցին մյուսներին ընդառաջ,քանի դեռ նրանըչէին եկել Հասել ծմակին. ուստի այնտեղ կանգ առան, մնացին, մինչն որ (նրանք էլ) եկան, որովշետն այդպեսէր պատվիրվածՎաճանիկողմից: Երբ եկան ն բանից անտեղյակ այնտեղ Հասան, այնժամ կամուրջի երկու ծայրերը շրջափակեցին, նրանց շուրջանակի մեջտեղը առան ն աճեղադոչորոտալով սկսեցին անխնա կոտորել։ Միայն մեկը սրանցից դիակների (կամ թփուտների) տակ թաբջնվելով, ճեծավ երիվարն փախավ դեպիՄուշ: երկու Ճճոդիճետապնդեցիննրան ն անցնելով դետի Սակայն գլուխը ջախջախեցին:Ապա նրանցից այն կողմը, բռնեցին մեկը վերցրեց մի բուռ ավազ ն տալով ընկերոջը ասաց. առ աղը Պարաիկներից խորտիկներ պատրաստողը, ն է վերցրու: Ուստի մինչն այսօր էլ այդ տեղը Առաղս կոչվում: ԱյստեղՎաճանըճետաղայում ավան էլ կառուցեց: իսկ Վաճանը մյուսներին դեպի ճաճճուտըքշեց. շատերին այնտեղից ճանել չկարողացան, ն այնտեղ էլ խեղդվեցին հոկ նրանք, որ ցամաքի վրա էին՝ քթները կտրեցին պաճեցին, գլուխները դաշտում մորուտներում սփոռնցին։ Ապա ՃճաՈւղնուտ երկու վաքել տվեց Հաղար երիվարները ն ուղարկեց (եղնոստ,կամ Ողնուտ)ամրոցը": Ինքը վեր կացավ շուտաքնեն

որ

--

'

ու

|

--

ու

եա "

--

ու

"ՎԸ

յեղանց բնրդ,

Ամ

Ա.--

զոր

էչ 153),

դեռ նղնուտն կոլեն, Հ--լՈղնոյ. ՎՍՊ՝ ծող-

ու

ու

ու

նուբերդն (Ա.

ճաշփույթ եկավ Միչճրանիմոտ: իր ծառաներինկարդադրեց ե էլ Հրավիրեց: Սակայն Միչճրանին Լնրույթ պատրաստել սննյակը մտավ Միչշրանը 4իվանդությունըպատճառբոնելով ն միայն նրան ներս թողեց: Վաշանն ինքը դռնապանդարետ էր դարձձավ ն այցելության եկող իշխաններինդոնից ն նում ասելով.-- Հայոց մարզպանըճաշի զալ չկարողացավ մեինձ էլ թույլ չտվեց: Սրանք էլ ճավաջվելով տաճարներից վերցկում զգինարբուքինստեցին: Այդ ժամանակ Վաչտանը ե ժառաներիցը րեց մաղախը, ուր կտրված քթերն էին լցված մեկին Հրամայեց դնել Միճրանի առջեւ Վերջինս տեսնելով այդ` զարչուրեցավ ն Հարցրեց Վաճանից: ի՞նչ բան է այդ, պասմիր ինձ տեսնեմ: հսկ նա, ինչ մի առ մի պատմեց ճերթով ն ոչինչ կատարվել էր, բոլորը տեդը, որ ծառայի Միճրանը կատաղած վերցրեց չթաքցրեց: ն Վա-ՀՎաճանին, բայց ցանկանում էր Ճարվածել ձնռքին էր կտրեց որն իր գոտուց կախածուներ, Հանը քաշեց սուրը, դրեց նրա առջեր՝ ասելով.-Քիքն նախ նրա (Միճրանի) Այդ դո՞ւ ես անարդողը մեր աստծուն, այդ դո՞ւ էիր, որ մեր մեր աշխարճի սյուներին գլխատել ռուրբկրոնավորներին՝ տվիր։ Այնուչետն պատոելովնրա որովայնը, ծառային ճրադնել բերանը. ապա խրեց դակիայեց Հանել նրա լլարդն թողեց այդպես ցցված (լոկորդում նակը նրա կոկորգն |: կկտրեր, ասաց. նրա քլպատնէլ (առնանդամը) Բայցմինչդեռ գիր ն պատվեր ԱռղաճունիքումգրտՏուր խոստման նրվող պարսիցզինվորներին ն ես կյանքդ քեզ կբաշխեմ: հսկ

:

խոստվեց ն ւպատվերներ՝ բազմապիսի խոստումնադիր

տումներով կնքված, այն մասին, որ իրենք երկուսը միայն դիտեին։ եվ երբ ամբողջապեսկատարեցնրա պաճանչը, ՎաՀանը կտրեց նրա գլուխը: Մառաները Հավաքեցին նրա արյունոտ զգեստները,պաճեցին ն դետիննէլ արյունից լվացին, մաքրեցին: Այնուչետն մարմինը պառկեցնելովմաճճում՝ ծածկեցին, որպես թե քնած է: Ապաինքն անձամբ դուրս գալով՝ ներս կանչեց ՄիՀրանի պարսիկ գրագրին, գրել տվեց նրան ողջույնի գիր ն Հետնյալ նշանաբանը, Թե՝ երկու օրից տ, Հաղարմարդով միայն, բարձրացիր Կոթ լկոչված|ձոորպեսղի տեսնենք միմյանց: Դպիրը գրեց բի մոտի բլուրը, Միճրանի մատանիով որ Վաճանն ասաց, ինչ նույնությամբ,

"

չի

-

կնջեց այն,

կանչելով ճավատարիմմարդկանցից Հի-

ապա

ար սար ԿԻ.րաի Հակ (ուխ)թառ | եղար ի

ր

ռքի

տա

աղար

րդ

ու

'

գնացին: իսկ Վաճանըկանչելով պատվիրակինկարք նա դադրեց, թե գնա ն կանչիր այսինչ անունով իշրանին: ն գնաց կանչեց, եվ երբ իշխանը եկավ մտավ խավարչտին փողանը (միջանցքը), որտեղ երկու կողմերից վեց մարդ պատրաստ ցանկանում էր մանել |ՄիՀչրանի| օթնանը, անմիջապեսբոնեցին նրա կոկորդից, որպեսզի չլինի քն մյուսները նրա ձայնը լսեն, ապա դանակընրա սիրտք խրելով՝ մյուս Հարկը նետեցին, եվ այս ամենը արեց նրա Ճամար, որ պատվիրակին գրագրին մեղադրելով՝ բանտ Լ չտար Ո, հակ ինքը ր Քը խաբեությամբ խաբծությամբիշխաններին Ր խորիշ ճըրդի կանչել տվեց ն իր մտադրությունը թաքցնելով՝ նրանց ճետ էլ նույն ձնով վարվեց: Այդպես ութսունվեց իշխանների միայն այդ օրը սպանել տվեց: Իսկ երբ իշխանների չետ դործը ավարտվեց, ելավ գնաց տաճարը, որտեղ զորքերն էին խմբված, կիտված: Այոտեղ ն՛ յուրային, ե՛ օտար գավառների (իմա՝ պարսիկներին--Վ. Վ.) մարղկանց տաճարիըՀանել Հրամայեց ն ինքը սկսեց անարգականխոսքերով Ճանդիմանել նրանց՝ թե վավել է ձեզչ արդյո՞ք, ձեր մարզպանիմարդարտյապսակը ղողանալ։ Արդ, կարգադրված է բոլորիդ այստեղ մերկացնել, մինչն խոստովանեքն ի ցույց Հանեք: եվ նրանց զգեստները ճանել տալով՝ բոլորին այնտեղ տաճարում փակել տվեց, նույնպես վարվեց նան մյուս տաճարում գտնվող Հազար ինը Ճարյուրն հրեք (Ռ.Գ) մարդկանցճետ: ԱպաՀրամայեց փվակել տաճարներիդոները, բերել տվեց Միճրանի գլուխը, կաՍա այն խեց երդիկն ի վայր ն ցույց տալով նրանց՝ ասաց.-գլուխն է, որը խորճում էր սուրբ կարապետը ճիմն ի վեր կործանել ն բոլոր կրոնավորներին Հրով այրել: ԱպաՃրամայնցերկու տաճարներնէլ կրակի տալ ն դաոնալով նրանց ասաց. Դուք ինձ չափազանըմեծ վնաս տվիք, պատճառեղաք, հս որ այլս սբ. տաճարներըայրել տվիչ Բայց քանի որ մեր Լ(2այր)Աստվածն սուրբ կարապետնեն ալդպես ցանկանում, ծս այս փայտը: որ զղջման, | Համար (ապաշավանքի առան

ու

Այա Ն

,

Ք:

մտնա

զ

մո

ադատաժոաի

ու

անցավոն բաց (Հայրերի) Հիշատակի,այսօր մի լավ տաքացեք բոլորովին մի ամաչնք: Այս ճուրբ տներն էլ թող ձեզ գերեզման .

ծ

|

ա-

ը

. իար ինքը ԱԲՈ իակ

է Տարո արամ ամբողչ ինչքն ավեց կարել նրանց

|

չք

ուստի՝

Հ ունիմ ա իմբազում, Բրքան մեղբերի տաճա

եքեն

մե

է

-

Ֆ.Գ.

Ո

՛

ոցը:

Մն

յակ

-

ամբողջ Ճա-

գանձերը ն ծրամայեց տանել Ողականամրոցը' Ապա՝ Մուշեղը Հանձնարարեց,որ72 պմոզի իշխաններինտանեն քաղաքը, Այնուչետն Վաճանը երեք Հազար մարդ իր ճետ առնելով ն երեք գնաց Վաշիրին ընդառաջ, բարձրացավլեռան վրա Ապա նվիրակին դպիրին հողմից դարան պլատրաստեց: մոտ Հրավիրելու նրանք գնացինճայտառաքեց Վաշիրինիր նեցին Վաչանի պատվերըՎաշիրին, որը իջնանել էր |արդեն| նվիրակը եղելությունից նիա ժոռվիեզերքը: Բայց դպիրն ոչինչ տեղյակ չէին, քանզի Վաճանք թույլ չէի տվել նրանց հտնում աճե ղորքին, ենալու մեկուսացված: այրել տվեց, նրանց այլ պատրվակովուրիշ տեղ ուղարկեց, որպեսզի չիմանան, քծ ինչ է կատարվել: հշխանների զգեստն ու Հանդերձանքնէլ տեսնելով՝ կարծում էին, թե միշրանյանք են։ Արդ, գնացին նրանք ն Վաշանի պատվերը Հայտնեցին Վաշիրին՝ որպես ու

ու

լ

ու

։

Հո ԱՐՏԻ Աաաա աո ա

|

| |

--

ա՝՞

լինէն՝ շնորչոքն արքային պարսից: եվ

ի

ու

Բ,

ղավոր

«-

՝

ու

տանձ

րեՆարա արան աարի մարալ ձե

Բ»

`

| '

| ի,

թե Միճրանի կողմից են ուղարկվել, ն Վաշիրը վերցնելով Հազար Հարյուր մարդ, եկավ բարձրացավ նույն լնոր։ երբ մոտեցան այն տեղին, որ Վաճանն էր, Վաշիրը Հիսուն զինարձակեց, այլ Քշնեսմիներից վոր առանձնացրեց ն ազատ ապաճովլինելու Համար, իսկ ինքը եկավ մտավ վրանը՝ ՎաՀանի մոտ, կարծելով, թե Միշրանն է: երբ տեսավ Վաճանը Վաշիր, միտքդ ի՞նչ է, պարսից Հավատի՞ն նրան, ասաց.-նջ ցանկանումդարձնել Հայոց երկիրը... նախ Հքամայեց զորքերին պատշաճ տարածություն4եռու պաճել, ապա սկսեց գանաճարելՎաշիրինայնքան, մինչն խոստացավիր բոլոր զորքին այնտեղ կանչել: Հարվածների

սաստիկ ցավից լՎաշերը|Հրաման ուղարկեց իշխաններին ն զորապետներին լ շտապ իր մոտ գնալու Պարսիկգրագրինէլ գրել ճրամանը այնպես կաշառք խոստանալով՝(Հաճանը | տվեց, որ շուտափույթ դան, որպես թե ճույները Հանկարծակի մեզ վրա են ճարձակվել: եվ Վաշիրի մատանին էլ տալով |, ուղարկեց ճեռվում թողնված զորքերի մոտ. Ապա լնրանց Հրավերք ճղեց թիկունքում նղած զորքին, ն կոչունքի պատըրգրլվակով իշխաններին մեկ-մեկ խորանն էին տանում չիմացավ եղելությունն այնքան ժամախատում: նվ ոչ-ոք ժեկրըմազապուրծ փախստական նակ, մինչն որ (նրանցից Վաճանը ճասկացավ, որ կաերբ Բայց Հասավ: իր բանակը Ո: մարդկանց լուր դարանամուտ տարվածը ճայտնի դարձավ, նվ փախցրին ուղարկեց՝Հետնի կողմից ճարձակվելնրանցվրա նրանց ժինչն Կոթի ձորաբերանի բերդը: Դարանամուտներից նույնիսկընդճարվեցիննրանց ճետ, բերամենավերջինները դի մարդիկն էլ ներսի կողմից դուրս գալով նրանց դեմ՝ քարերով գլերով բոլորին անխնա կոտորեցին: Հարյուր մարդ միայն փախստականեղած ճասան մինչն Ապաճունիք, կայն դարան մտածները նկատեցին, ճարձակվեցինե սրանց

Հանձնարարեցտանել թագավորին նան Միճրանի գլուխը՝ այսպես պատվիրելով. Ալս մարդը, երբ մարզպանեկավ մեր երկիրը, այնժամ

|

էին ղորքերը դեմ առ դեմ ախոյան բ| դտնել: Հույներից էլ լճամարուզում, բայց չկարողացան| ձակվեցինք գնալ ինդրել, որովչետն ձեր ոխերիմ թշնաժիներն են: եր զորքի մոտ էլ աչքի անցկացրինք, Հեռվից տեսանք, որ ձերոնց մոտ նույնպես գնդակ չկարս Արդ, իմացանք, որ Շակտրեցինք այս գլուխն ու

:

'

ու

խաղացինք:

եկել էք Բուստր Հաստանից

յ

ու

սա-

հոն Ի Քաւ

էլԼ ձերբակալեցին:

/ ան

մյուս պարսից "9 «արորը

էլ

կողմը: Վաչանն ու արաձիերից, թող ասաց.-պետք է Փեն մութն ը ընկնելուն Դ պես «ՈՐՔ ր երեկո, որովչետն Հարձ զոր իվ արձա մտածները թաքստոցներից ։ ան» դիմեցին նրանց կողմը, ձիերի երամակը անջատեցին ղորՔից, քշեցին Արածանիի կողմերը, ճանեցին մինչն Քարքե լեռան բարձունքները: հակ պարսից զորքերը Հասկանալով աղաղակում էին. միաբերան Բր Ղե ո իրեն խին եկած աղետը՝ գավառի անունը էլ ենք: Այստեղից -- Վայ մեղ, կորած մնացածներին մնաց Կռրեանքլեռներ: իսկ Վաճանի զորքերը Փշնեցինիջեցրին Ճճենցայդտեղի ձորը, ուր դարանամուտզինվորներն էին ն երկու կողմից Ճարձակվեցին,նրանց մեջտեղն առան, բոլորին կոտորեցին ն առճասարակ ոչ մեկին չիղճացին: Միայն քառասուն | ճրամայեց կենդա մարդ(Վաճանը որպես զրուցատար նի (գուժկան) պարսից արքային: սավ այնտեղ՝բլրի

այս

Ամենքդ էլ իջեք մինչե ". չ, րվեւ

|

Հա-

51եկավ ընդառաջեկավ նրանց զորքն Վ"ՐՔ"

երիվարները

|

:

5.

թողնել

Ստիպված

տափարակ

որը երկիր է քաղաքը, դաշտաձեւ Գիտենք, որ գնդակ պիտի խաղաջ: աճավասիկ, լիվերցրեք ձեր քրոջ որդու գլուխը ն քող ձեզ խաղագնդակ քի սերնդից-սերունդ» երբ ալն քառասունմարդիկը գնացին ն ՄիՀրանի գլովաը ու խոԿ'ոարան Հարին ամոթանքից պապանձվեցպարսից արքան: հսկ ն ճոխորտանքովուղարջորդ տարին դարձյալ զորք գումարեց ն էր, ոբ որ հննակնյան ակնյանսբ. տարին էր, որ նույ Մյսնույն Տարոնիվրա։ Այս յեց կեցՏարոն ճամար Դրա եկավ: կարապետը սաստիկ երկրաշարժից փուլ Տարոնի իշխան Մուշեղը մեծ քանակությամբ գանձեր տվեց ն ճրամալեց քարակուի ամրակուռ կառուցել: Սակայն անինչպես որ ոլետք էր» ընդճատ պատերազմների ւվատճառով, չէին ճառցնում կառուցել: Ռւատի|նայ վերաշինել ավեց սուրբ նույն ժամանակ էլ ինքը վախճանվեց: նրա կարապետն դին ամփոփեցին Արծրունյաց իշխանի կողքին` վանթի ու

ւ

սաստիկ վրդովվեց դրին, առջեր քադավորի

ու

ու

էլ արեցին, Դարան ունաց

խաղագնդակ կանգնելով՝

--

ա

'

4 ելյան

ճակ

մ

ժ

Հետ ո, ար մածի ւոո

արե-

աթռոիննստե ծ իշխանական չ խանական Մաժիկոնյան տասն իշխան վաճանլո Ուստի Հավաքվեցինեկան Չլակա վանքը, սուրբ կարապետումցնծության մեժ տոն կաեպիսկոպոսներով.նա տարեցին՝ բաղում քաճանաննրով նվիրեց վան| էլ տասներկու զլուղ ազատ Լ(ճայտարարեց քին՝ ջնջելով դրանց անունները արքունական դիվանից, նույն տարում վախճանվեցնան Գլակավանքի վանաճայր երանելի տեր Թոդիկը. նա թաղված է Հայրաբլուրում, որ դտնվում է եկեղեցու աջ կողմում՝ Ավետյացն Ասնի՛տբլուրու

"

քր ա

ՄՐՑ

աթոռ

օտ

ու

ու

|

"

մեժ Զնռագրերի

մասում '

6--

Տարոնի պատվությոմ

տասննութ... (Վ. Վ.) տասներկուսըփոխարեն ՛

Տարոնի բարձունքին("ր Տարոնի գլուխ է կոչում |։ Գալով այնտեղ տեսնում է, որ մի ընդարձակ խիստ | դաշտավայր է. սկսեց այնտեղ վաչհլուչ ն (ճարմարավետ բուրաստաններտնկել: Վերակառուցել, ալդիներ քաղաք Հասնում

ների մեջտեղը նրա աթոռին նստեց Արծրունյացիշխանի ե Մարիամ տիկնոջ' որդի մանուկ Ստեփանոսր:Սա Տարոնի գավառի եկեղեցիներում բազում նորոզություններ կատարեց ն կանոնամորություն ժտցրեց: Բոլոր եպիսկոպոսներիցնրան ավելի բարձր էին դասում, քանզի փառավոր Հովիվ էր իր ճոտիչ, սրբբազույնէր վարքով, մանավանդ, որ իրեն ենթակա երեք ճարյուր իննսուն ն ութը կրոնավորներուներ: ծվ իր առաքինի սուրբ վարքի պատճառովբոլորը նրան իբրն մի նոր շովճաննես կարապետէին ճամարում Սա էր, որ աղաչեց սուրբ Կարապետին լուսաբերաց կլանող գազաններիբնկապկպելն այդպես էլ եղավ Սա էր Հանղիմանողը Հարքի իշխանին, որը իր «Հարազատ եղբոր կնոջ ճետ էր ամուսնացել. ամողզեց նրան ճեռանալ Լզբոր| կնոջից, դարձրեց կրոնավոր ն նրա ձեռքով եկեղեցի շինել վեց Թիլ ավանում

ու

ու

մեծ 7, Պարսկաստանից քաղաքը շինել տվեց Զյուն|ավկերտ ն նրա անունով տվեց այնտեղ բերել եր կնոջը՝ Պորպելսվին էլ քաղաքը վերակոչեց Պորպե, որ մեր լեզվով ճամեղ է նշանակում: եվ մատուռի դռանը, որ ՍաճակՄեծ Գարքնի ձեռքով ատրուշանըՃաստատելտվեց: էր ճիմնադրված, չլարսկական ԱյնուճետնբարձրացավՏավրոսլեռան վրա, կառուցել տվեց այնտեղ մի մեծ ամրոց ն կոչեց Գաճար, որովշետն Լնրանցից) շատերը՝ վայրի զազաններից սարսավփաՀար,այնտեղ եղան, կարծելով թն ճեծյալներ ենճ: ԱպաԳլ" |ոող գաճտավեժ որվրա մի ավան կառուցել տվեց իր Գոնդգուռոս լեռնաբլրի 9: ն կոչեց այն Գոգոոս դու անունով Դրանից ճետո (Վախթանգը | սուրծանղակ ճղեց Վածանի

ու

`

բանները

մոտ

ԳԱՏՃԵՆ ԵՐԿՐՈՐԴ

ու

--

-

նա,

օրը

նաճատավվնց(Ս. Թ.)

.

այսպես ասաց:

Քաջաբավուկն «զոր Վաճշան Հոկային՝ դիցն օգնակա-

իմ եղբորորդու մաճվան ՀՃառմար մեծուշատ տրտմեցինք, սակայն Ճույժ զարմացածենք ձերդ ճաեմ ես եկել թյան իմաստությունը տեսնելով: ԱՀավասիկ, նուն սիրո. եկ ինձ մոտ ն խոստացիրերդմամբ տալ (զճարկն դիմոսական) տերունական Հարկը, նան ճնազանդ լինել արքային լպարսից), նրա նկատմամբ չարիք չխորճել. ն ես կյանքդ քեզ կբաշխեմ, քույլ կտամ ճայոց մեծ իշխանք այդ փառքդպատվովվայելես: Ողջ եղի՛ր, զիցն օգնականությամբ»-. Այնժամ Վաճանը պատասխանեցն այսպես ասաց. վախքանգիդ՝վախկոտ ու տմարդի, ամենուրեք աղբ ճաշակող խոճկորներիցեղից սերված, քեղ ողջույն: Բեն Միտնույնպես չլ քո անբայց բանիդմաճվամբ շատ խնդացինը, մբտությանդ վրա լաց եղանք, որովճետն նրա մաճվան բորը լսեցիր, ապա նոր միայն ճանաչեցիր իմ բազկի զորությունը, ռր Աստծո կողմից է շնորշված ինձ: եթե սիրով ու բարեկաես եկել |մոզ մոո|, ապա կնոջդ ինչո՞ւ բերեցրը, Շությամբ Շե արու զավակներ ես ցանկանում ունննալ մեր տղաշՀարդկանցից:կամ քն իրո՞ք սիրո պատճառովԼար, (Ժ այդ բաղզաքնու բերդը ինչո՞ւ վնրակառուցեցիր:Սակա:ն դիտեմ,

նությամբ,ողջույն...Թեն

ՎԱԽԹԱՆԳԻ ՏԱՐՈՆ ԳԱԼԸ ԵՐԵՍՈՒՆ ՀԱԶԱՐՈՎ ԵՎ ՊՈՐՊ

ՔԱՂԱՔՆ ՈՒ ԳԱՀԱՐ ԱՄՐՈՑԸ ԿԱՌՈՒՑԵԼԸ

"

ե

--

Փարսիցթաղավորըերկրորդ անգամ երբ շարժվեց գնաց Հույների դեմ, այնժամ մատսբերեցՄիՀրանի՝իր քրոջ որդու մաճը ն նրա ճորեզբայր Վախթանգին երեսուն Հաղար ընտիր Հեժելազորով ուղարկեցճայոց երկիրը՝ լՏարոն|, Սա եկավ Հասավ Ապաճունիքն,նստեց այնտեղ ն ՀարկաՀչավաքներ ուղարկեց Հարբ։ Հաշտենքն Մուշ գավառներն պաճանջեց նրանցիցարքունական Հարկերը: Բայց այղ երկրներիիշխանն ները նրան Քուղթ գրեցին ասացին. Եթե Վաչանըկլինի քեզ Հարկատու, ապա կլինենք նան մենք ն կվճարենք Հարկերը. ապա թե ոչ՝ այստեղից պիտի ամոքաճարվերադառնաս:Այդ ժամանակ Վախքանգը խրոլոտաբար ճոխորտալով՝կողմնապաճներէ քողնում Ապաճունյաց երկրում կ սաստիկ բարկությունից կատաղաժ, ղալիս

է

Է. լ

:

ի

ի ի

| | | |

|

--

օ

խոսքդ սուտ, շնաբերանես ե վայրաճաչ Լխածնող |: ինք ես դատապարտել: Լիր խոսքս, հակամ կյանքդ մաճվան դուրս եկ մեր երկրից ն գնա խաղաղությամբ. ապա թե ոչ՝ մածըրչորով պիտի քեզ սատակեցնեմ,աշխարճնամբողջ տեսնելով որ

ըլգարչուրի |:

Բայց նա՝

ճարկ վճարել: Բայց Վաճանըայսպես ասավ. կան Լիրենք| Ց ամ ան -

Պազար Հաշտենից գավառը:

բանց.--

բաժանել էր ն ամեն կողմերում էլ սաճմանապատճ զորք թողել: Այդ նույն օրը նրա մուտ կար միայն երեք Հազար զինվոր եվ բազում նախճիր գործեց այնտեղ Հաշտենից աճապարանքովկտրեց Ռաշանի գլութը, իսկ նրա զորքին փախուստի մատնելով:շատ խիստ նեղեցին։ Ուստի ետ դարձան ն աղաչեցին իրենց կյանքը խնայել կ խոստաԼ(ճրանք| տե՛ս

ներքնում

բաց.

4480:

Ռաճանիգլուխը տվեք մեզ, կամ երեսուն

նրՃա-

նրանքէլ բերին տվին երեսուն Հաղար դաճեկանն ազատ երբ Վաճանընայեց գնացին, տեսավ, որ բոլորի Սակայն, աղատ գնում են, աստվածային նախանձախնդրությամբ չարությամբ լցվեցնրանց Հանդեպ.Հարձակվեցիննրանց վրա սկսեցին անխնա կոտորել:հսկ նրանք վայնասուն բարձԱռ ի՞նչ գոչում էին.-(ինչո՞ւդարձյալ)պատերազմ րացնելով ու

ու

ու

:

:

: ։

ի

: '

եք բորբոքում, ով զազրախուներ (եմա՝ պոռոտախոսների Իսկայդ տեղն էլ ավելի անվամբ Առինչ կոչվեց: Մնացածներին էլ այնտեղ ճարթավայրում սփռելով սաստիկ կոտորած ղորժեցին։ նրանք էլ, որ փախան-ազատվեցին,Հինդ-վեց Ճճարյուր ճոգի ճաղզիվթե լինեին: Սրանքդնացին ն եղածը մի առ մի պատմեցին Վախքանգին։նա էլ զայրացած ճրամայնց դլխատել բոլոր նրանց, որ կենդանի վերադարձան: եվ այն տեղ եղած վեց ճաղարից ոչ մեկն էլ չմնաց: Այնժամ Վախթանգիղայրույքն ու ցասումը դարձավ Վաճանի դեմ: Այս անգամ նրա դեմ ուղարկեց Ասուրին՝ ութ ճաղարանոցմի բանակով նրանք եկան, բանակ դրին Մեղտի դետի ափին ն պատգամաբերուղարկեցին Վաճանիմոտ. ն

այսպես Լիունց |. պատզամաբերը Վաճան, մի՞թե Ո՛վ չարաբարո գայլ դու

--

|

իշխանը.

Այդ մասին

կամ

ժա-

ու

Այդ ժամանակ Հաշտենիցիշխանն իր ձեռքի տակ ուներ վեց ճարյուր զինվոր, Պալունյաց իշլխանը՝ երկու ճաղար ն երկու ճարլուր, Արչուց իշխանը՝ չորս Հազար, Ողնուտիիշլանը՝ Հինդ Հաղար ն ինքը՝ Վաճանը՝ուք Հազար: նրա որդի էլ տասը Ճճազարղինվոր ուներ. բոլորը միասին՝ Սմբատն քսանութ Հազարը: Այս բոլոր զորքերը ենթարկվում էին Վաճանին, սակայն

Ց

կար-

դաճեկան: պար

անցկացրեց Արածա-

երկու ճարյուր ընտիր նժույգներ էլ՝ իբրն նշան առաջին ճաղթության, ավարամասուղարկեց սուրբ կարապետին,նան եբբն հրախայրիք՝ քանզի ինքն այնտեղ էր մկրտություն ստաիսկ Վաճանը | Քշեց դեւի մորուտները, ցել: (պարսիկներին մեծ մասին սրախողխող արեցին. երկու ճարյուր Ճոզու էլ | մերկացրին ու շւամբուտներիմեջ ընկղմեցին: (նրանցից

"

ազատ

վիճակիցելք

որդի Վաճինն Հանձնեցին Վաճանին: Ռաճանի Այդ մանակ Հաշտենից իշխանը՝ ինքն առաջ եկավ ն ասաց

ցան (նրանք)նույնիսկ իրենց ձիերին մոտենալ, քանի որ Վաճանի որդի Սմբատը մեջտեղից արշավելով, անջատեց ու

այդ

էին փնտրում ն չէին կարողանում գտնել, որովչետն փնտրում

Մուշ քաղաքն է ուղարկում վեց Հազար զինվոր": Այնժամ Վաճանին տեղեկացրին, քն Ռաճանըվնց ճաղարով քեզ վրա է դալիս: նա էլ գիշերով շարժվեց գնաց մինչն Սժմառտի(իմա՝ Մրժուր եկել ն իջնանել էին: եվ Հանկարմակա ոտ) աղբյուրը, առած, Փակի՝ սրերի բերանն կոտորեցին նրանց: ՋկարողաՀ-

հրիվարներն

ն

ձակենք:

-

| զայրացած նրա վրա, (Վախթանգը

զորքերից չորս նիից այն կողմ

մեզ գլուխը ձեզ Հանձնեք Ռաճանի մենք Այնժամ նրանք տարակուսած

:

: լ

ցում,

որ

ծառա

ն

չես դիտակ-

ես Արյաց արքային, ինչո՞ւ Լ(ճարկատու|

եժ աստիճան անամոթաբարճանդգնում ես: Եկ, ասում մեղմացրու բարքդ, խոնարճաբարՃճարկդվճարիր, ասլա թե ոչ, շան մաճով պիտի մեռնես:

ո քեղ, ն

լռելով արլ խոսքերը, վերցրեց վեց Հազար մարղ Վաճանը՝ ճետ իր Սմբատ րդու միասին գնաց պատերազմի: երբ գնացին Հասան ու բանակ դրին միմյանց ճանդեպ,

Լ(ճայոց|նկեղեցու նախանձախնդիրվրիժառուն. Ապա կար-

այնժամ Ասուրը սկսեց բորբոքել ՎաՀանի զայրույթը՝ նրան նա պատասխանեց. ղզայլ անվանելով: հսկ է, Հիրավի որ այդ անունն ես ալիս ինձ, քանզի գաեմ շարունակ կոտորում, դնում ե դարձյալ գալիս: Ապա լիս սկսեցին մարտնչել միմյանց դեմ: Պատերազմը երբ թեժացավ, Վաճանիորդի Սմբատըմիշտ աչքն Ասուրի վրա էր պաճում, ն Հանդիսպեցին իրար: Բայց Ասուրը նկատելով, որ իր է, քամաճրեց նրան այսպես. մի պատանի կանգնածը առջն դեմից, ճարճորդի Քարապաշտ (Բեճ)։ Հեռու քաշվի՛ր ճետ նս հսկ մենամարտեմ: որպնաղի իսկական տղամարդկանց --

|

տաքի: Հինգ Ճաղզարը թողեց այն բլրի վրա,

--

ծնունդ ես սատանայի ն Հիրավի են քեզ Ասուր կոչում, քանդի սուրդ ոչենչ է, նենց ճիժա կտրիճիս ճետ ուժդ փորձելով՝ կճանաչես քո կնամարդի լինելը: եվ այս ասելով՝ նետվեց դեպի նա. նախ կտրեց Ասուրի ձիու գլուխը, դետին տապալեց նրան, ապա սուրը ճոճելով Հարձակվեց նրա վրայ կտրեց նրա դլուան ու վեր բարձրացնելովասաց. -- Փա՛ռքբեղ, Քրիստոս, փառք,փա՛ռքքեզ սուրբ կարապետ, որ ղորավիգ եղար կործանելու Թշնամու:եվ մինչդեռ ե նամիներ Մ ք ես, ի ինը 4 Գու

ո իշ ան էին րբա

աճա

ձճորը,

Լ Աննան

,

աեւ

ու

ու

ու

ծառայել

սուրբ

կարապեսոին,

մե

նա

ուստի

Պարսից զորքի վրա: Այստեղ ճանկարծակի Ճճարձակվեցին

րրամոր ԱՐմազճրից Բորունի» աչ 1 աաիթակվափառ ոտենալով բատին ,

ԼԱՅ

քանչ

յ

ու

երն.

։

այդ

ՄաՃու(Մաճվան)

կրնամ ելգիշերվա ա արարի անի: կեսին,

Ճճավատացել

-

սկսեց թուլախնա տապարաճարումէին, Այնժամ Վաճտանը ն նալ ձայնը բարձրացնելովորդուն կանչել. -- Ո՞ւր ես, որդլակ իմ՝ Սմբատ, Ճճասիր օգնույան. է ր Բա 19 ա "11 ժամանակ ութսուն է ութ տարեկան Ր զ ի նա . Զոառաջ նետվելով գոչեց.-միջոցին Սմբատըքաջաբար բավիզ լե՛ր մեզ, ով սուրբ կարապետ:եվ այն կողմից, ինչպես մի ճարվածով կտրեց արծիվ սրաթոռիչք,ոհպի նա սուրաց, Ասուրի որդու գլուխը թիկնախառն գետին տաղալեց. մլուսներին էլ այս այն կողմ ցրիվ տալով՝ իր Հորը փրկեց: Այնժամ զորացավ Վաճանը, ոգնորված առաջ արշավեց. ե որովշետն տերը երանց ձեռքը մատնեց պարսկականզորՔին, մինչն արնամուտ կոտորած արին ու (քյուաներին էլ| Հալածական դարձրին: եվ այսպես ութ Հաղարից երեք ճադարը միայն կենդանի Վախթանգիմոտ ճասան, որը անանձլով ալդ՝ լուռ ու մուն, մնաց ն մինչն Հաջորդ տարին ոլինչ չձեռնարկեց: Այս նույն տարին վախճանվեցքաջ Վաճան՝

որը

ագարակ է կոչվում ն ինքը մնացածով նլավ գնաց երա դնմ՝ նրան զրգոնլու մտքով: Վախթանգնէլ կարծեց, թե բոլորը | են միայն ն նրանց դեմ ուղարկեց ընդամենը ինը Լայդքանն Ճազար ճոգի: Զորքերը գիշերով եկան ն շրջապատեջին նրբանցք2:էվ նա (Սմբատը)կամեցավ Լ1ննց այդ գիշեր|Հարձակվել երանց վրա, սակայն իր մոտ դտնվող քաճանաները արգելեցին, բայց նա չլսնց:-- ես վստաճ եմ Աստծու կողմից, ասաց, որովճետնմիամտությամբ, |անկեղծճոգով|ենք

Սմբատըպատասխանեց. ՀԸ

դադրեցին տանել նրա ղին Գլակա վանքը. ուր ե կա թաղվաժ՝ սուրբ կարաետի ղռան մուս ՀաջորդտարիՎախքանգը քսան Ճճաղզար զորք գումարեց ն ուղարկեց Սմբատիդեմ՝ այս պածանջով, բե Լկ կամ պստերազմենք, կամ 4ճնազանդվիրու մեզ Ճարկատու դարձիր իսկ նա (մմբատը) ինը ճաղարանոց մի բանակ կաղմեց ն դուրս նկավ նրա դեմ պատերազմի.դնաց ճասավ մինչն Ան-

շր

' '

լ :

|

| `

լ

|

Քաջալերվեցե՛ք,

քաջ

առաց.

որդյակ իմ ն մի երկնչեք, քանզի սուրբ է մեր թիկունքում պատրաստ կարապետն կանգնած ն ինքն է պատերազմում մեզ Հետ մրասին։ եվ այս իրողությունը ոչ էներ ե« կին թող անճավատալի չթվա, քանի որ նրանք (8շնամիները),սկսելչին միմյանց դեմ մարտնչելե միմյանց կոաորձլ։ Արչ չ ո Ի՞Լ Լրր նրան /Դ մերր ահրն բ ինքն Ք «րոց գ ըրատորաղը Մ եվ այնքան շատ կոտորվեցին այնտեղ, ռր արյան ճեղեղներ գոյացան, ուստի ն տդանղն էլ Թիլ կոչվեցավ. Իսկ երբ ավարտեցինվերջացրին կոտորածի դործը՝ այդ ամբողջ բաղմության, երկու Ճճարյուրմարդ միայն կենդանի բողեցին, որնսղի ուրիշներին զրուցատար լինեն վիշերը երնազաֆ այն մարդու մասին, որովճետն իրենք քշնաժիներն էլ տեսան հրբահ: հսկ ինքը Լնմբատը| առնելով ձինրի ամբողջ երամակը ոգարվեց Մուշ, իր որդուն (սա իր մորական պապի անունով -

:

ճառագու

,

է

եմ

ր

ում

ՏԼ

ՎաՀան կամսարականէր կոչվում84, որպեսզի քաղաքի ողջ

Հավատարիմ

նա Հետնակ զինվորներին շուտափույթ Հեծյալ դարձնիչ եվ ճողի Հինգ Հարյուր Հազար կազմեց մի Հեծյալ դունդ՝ երկու ն դուրս | բերելով ուղարկեց Սմբատիշխանի մոտ: Լմմբատը ու ութ օր շարունակխույս էր տալիս ն իր զորքն էր կազմում դասավորում: Ութ օրից «ետո Վախքանդըեկավ ասավ այն-

սա-

տեղ պատերազմիդաշտը. ն վաղ առավուռյանպատրաստ-, վեցին ճակատամարտի: ԱյստեղՍմբատը երկու Հազար ճեծյալ զինվորներ անչ ջատեց զորքից ն գիշերով գաղտնի անցկացրեցպարսիկների երկու ճաԹիկունքը նախապես պատրաստածքաքստոցը: ն այսպես երկու էլ անցկացրեց բլրի Հակառակ կողմը. ղար :

ու

ու

`

միմյանց:

ու

"

չքափանցեց։

գոչեց. Այնժամ Սմբատըձայնը բարձրացնելով՝

:

պարսիկին, ու

տարբերում

Բայց աճա, երբ միմյանց դեմ դուրս եկան Վախքանգն կանգնի՛ր,ճարճորդիչ թեպետ ասաց.-Սմբատը,Վախքանդգն ն շատ-շատերիչնջեցիր, այաօր, սակայն, իմ քաջերի ձեռքից Քեզ պրծում չկա. մեր սրերը պիտի կտոր-կտոր պառատեն ձեղ բոլորիդ: հսկ ՍմբատըՀարձակվելով՝խփեց կտրեց նրա ազդրի սոնապանը։ խոցեց նրան ուժգին ն կամենում էր դգեճասցըեց տեղով ճարվատին տապալել: Բայց Վախքբանգը ծել նրա կրծքին, որը ցցվեց նրա լանջապանիմեջ, բայց ներս

՛

--

ու

դրոշների

սա-

ու

պաՀ պատրաստ կողմերից դղաղտնիբանակներ կազմեց ճում առանձին ճակատՃազարը ութ մնացած էր Ապաինքը մինչն լուսաբաց, որպեսզի ների բաժանելով՝ դասավորեց գաղտնիդարանի մասին ոչինչ չճասկացվի ն վաղ առավուո-, յան փութանակի ուղիղ թշնամու վրա շարժվեց: երբ սկսեցին պատերազմելմիմյանց ղեմ, սկզբում ճաղչ եԷբությունը կարծես նրանց կողմն էր թեքվում ն Լռկստ| Այնժամ Սմբատը բարձրացավ լեռան կաղեցին Սմբատին: ն տարը կանչեց ինչպես առյուծ. «Ո՞ւր եք, իմ քաջեր, ճապա՛, առաջ եկե՛ք: Զորքերը լռելով՝ ամեն կողմից դուրս թափիպարվեցին ու Հարձակվելով՝բոլոր կողմերիցշրջապատեցին բորբոքվեց ճակատասից բանակը: եվ այնպես խտացավ մարտը, որ նույնիսկ իրար ճանաչելը անչնարին դարձավ,միտեսքից էին ձայնից ն

այն փողերի

փվ սուրբ Կարապետ,այսօր էլ ցույց տուր զորություԿրդ ծառաներին քո, քանզի Հանուն քո ն քեղ երել:պագողներիենք նաչճատակվում:եվ տեղով ուժգին ճարվաչեց Վուխթանդի զրաթիկունքին, պատոնց Լ(ճրկաթյայ ճը ն սլոոի մեջ մխրճելով՝ մյուս կողմից դուրս բերեց. ապա ճանեց սուրը, թափով խփեց կտրեց Վախքանդիգլուխը, կայն բոնել չճասցրեց, քանզի բազմաթիվ մարդկանցվրայով այն կողմ թոավ Լամ մի Այդ միջոցին Վախքանգիծառաներից մեկը վերցրեց դլուխւն սկսեց փախչել: ՍմբատըՃճասավ նրա ետնից մուրճով ճարվածեց նրա գագաթին. ղավարտը դոգվեց ն գանգի ոսկորը ներսից պատովեց։Մուրճը այնպես խորըմտավ սաղավարտիմեջ, որ Ճճաղիվ կարողացավ քաշել Հանել: նա էլ գլուսը նետեց ու ինքն ընկավ մեռավ Վախքբանդի ծառաներից մեկ ուրիշը զետնից վերքցրեց գլուխն ու սկսեց փախչել: իսկ Սմբատը Հետապնդելով նրան ասաց.-Ով անմիտ պարսիկներ, չտեսա՞ք, թե ինչպիսի մաչճով կործանվեց ձեր զորապետ Վախքանդը:իսկ դուք, որ այդոլես ճամատարիւք ծառաներ եք՝ նրա զլուխն առնելով փախչում եք, իմացե՛ք, որ այդպես պլարտավորեք լինել... եվ ծառան (ռարսափաճար| հտ դարձավ, նետեց գլուխը կրծքին ասաց. Սմբատի Տա՛ր, խորովի ու կե՛ր: Բայց վայ ձեզ, որ վաղն այլես չկա, որ սղանեք: հսկ Սմբատըդլուխն առնելով՝ Հեոապնղդեց ասաց.-Հասավ Այ տիրատյացպարսիկ, ինչո՞ւ քո գլուխը չես տալիս քո տիրոջ գլխի փոխարեն: Արդ, քանի որ այդպես տիրատյաց եք, ուստի ես կճեռացնեմ այդ գլուխը քո վրայից: Այդպես ասելով խփեց կտրեց նրա զըլուխն ունետեց ցաժ, ապա մեծավ ճաղքությամբ վերադարձան բլուրը Պորքերն էլ շրջապատելով պարսիկներին, բոլորին կուորեցին նույն տեղում վայր թափեցին, ն ոչ մեկը նրանցից կենդանի չմնաց, բացի այն չորս ճարյուր Ճոգուց, որոնք ուղտապաններէին: նրանց Հրամայեց չսպանել, այլ վերցրեց նրանցից Հազար քառասունչորս ուղտ ն ուժ Հաղար ձի ու --

ու

,

լ

|

|

ու

չորի'

իսկ երբ ավարտվեցպատերազմը, ճրամայեց նրանց դիակները լցնել ձորերն ճեղեղատները. ն ԲԼրի անունն էլ Մաճու կոչեցին բլուր Ապա Սմբատնառավ իր զորքն ու ու

գիշերով ելավ դնաց Պորպքաղաքի վրա' Զինվորներըգիշչքլեզվով խոսող բով մտնում էին տները. որ տանը սլարսից

պարսիցարքային: Բայց Սմբատըպատասխանեցն --

սպանում էին անխտիր: էրն դգտնում՝ ն եվ ապա բոլորի բթերը կտրեցին լարի վրա շարելու ու տեսան, որ բերին Սմբատիառջեր դրին: Համրեցին քթերը ն էին՝ մարդ, կին հրեխա»իսկ ՎախքսանչորսճՃազար բոլորը առան ու տարան Այծից"բերդն ու պաքանգի կնոջն ռրդուն ճեցին այնտեղ: Ապա լուր ուղարկեց լմմբատը| պարսից `

ւ

Խոսրովթագավորին ասաց. կամ Հինգ տարվա (այլ օրինակներումտասնճինգ) | Հարկը կտաս ինձ, քանի որ զորքդ լերանց ն փայտի արժեքը, որ իբրն կերան. խոտը փ2 երկրի Հացն ն այն տավառելիք օգտագործեցին,ն չջրինը,որ խմեցին, այրեց ջո դինվորների ճարների գինը,որ իմ ճայր Վաճանը պատճառով,ն սապոնի գինը՝ Հիսուն Հազար դաճեկան, որվ ու զգեստքո զորքերիգիշաճոտ(գարչաճոտ)արյունւաքաթախ ճարյուր դամ ոչ՝ թն Ապա ճագանքչ տվեցինք Խերը լվանալ գերեվարեմբնմարդով քո վրա հ ամբողչՊարսկաստանը ն էլ բերեմ շնետեղն կուռքերի բեմ Տարոնումլցնեմ. քո այդ ու

--

ու

ու

անասունները

ու

Արդ»

բին կապեմ, որ դիանց փոխարենձեզ ճամար ճաչեն: ինչ որ ասացի, բոլորը շուտափույթ ուղարկի. իսկ նքն ոչ սակայն կտնսնեսինչ եմ բերելու քո գլի,ին։ Խոսրով արքան, ժամանակ Վախթանգի եղբայրՍուՃճազար էլ մարդ ինը րենըառավ ճարյուր Հաղար դաճեկան, տան Հետ եկավ Տարոն,ռրսվեսղի փրկագին իր վերցնելով՝ որդուն, Սմբատնընդառաջ գնաց աղատի իր եղբոր կնոջն նուրենին, սիրով ընդունեց նրան ն առավ տարավՄուշ: Տասն օր այնտեղ մնալուց ճետո Սուրենը խոսք բաց արեց իր եղբոր որդու մասին, թե որտե՞ղէ: հակնրանց ցույց տվենա ճարցրեց.-ցին բնրդն ու ասացին, թն՝ այնտեղ է: եվ Սմբատը է դիվարած: անում, թե այծարա՞ծ այնտեղ, ի՞սչ է

չտվեց:Այն պատասխան

ու

ն ծիձաղեց Սուրենի աղի, (ռրամի| խոսքի վրաճճ Հրամայեց որդուն բերել նրա առջե: երբ բերի | կնոջն (Վախթանգի Ով «զոր իշեկան, Սուրենը դառնալով Սմբատին ասաց.-շնոր" արա նրա որդուն կնոջն այլա աշխարչի, իրանդճայոց ու

ու

|

ասաց.

Պարսիցարքային մի սատկած շուն անդամ իբրն

նորճ |անվճար| չեմ քող թե դրանց տամ:

շը-

տանի ճաշ պատրաստին ուտի, Բայց քեզ կտամ, եթե գնել նս ցանկանում. թԹէ՝ոչ, երեքդ էլ գնացեք Արժրունիքն այնտեղ ապա այծեր արածացրեք։ Սուրենը, սակայն, քանզի իմաստուն մարդ էր, խոճեմաբար ասաց.-Ով բարեպաշտ իշխան, ոչ քե այծերիղ, այլ եթե դռանդ շներին անդամ ժել արածացնել տայիր, դարձյալ փառք ու պարծանքէր մեզ ճամար, քանի որ քո ղունն ենք, հսկ եքե կամենում ես լսել ինձ՝ աՀավասիկ, վերցրեք այլս Ճարյուր ճազար դաճեկանը, երկու Հաղար ուղտերն ու ճինգ 4ազար պարսկական նժույգները ե շնորճ արեք մեղ ճանձնել այդ կնոչն ու իր որդոմո Այնժամ իշխանը Այդ բոլորը, ինչ այսպատասխանեց.-տեղ ես բերել, իմն է. քո գլութն էլ կարող եմ ուսերիցդ վերացնել ն ինչ ունես, բոլորն էլ գրավել: Բայց եքն Լշրանք)| քեղ ճամար քանկ են, տւլա ինքդ քրիստոնյա դարձիր ն ինձ էլ մի Լ(ճնարով| պարսիկների մոտ տար, ե դրանք էլ թոզ եզ լինեն, Հապաքե ոչ՝ այնժամ ինքներդ ձեր դլխի ճարը իսկ Սուրենընրա առջեր բերել տվեց Հարյուր ճազար տեսեք: դաՀչեկանը,ուղտերն ու ձինրը ն Հանձնեց իշխանին: Բայց Սմբատն ասաց նրան.-- Շատ եմ ճավանում բերածներիդ. սակայնճարյուրութսունճաղզարդաճեկանի լոբ (զուտ, մի|, չորս Հաայն)ճփայտ հն տարել Քարբե լեռան (անջերից են զար դաճեկանի խոտ կերել այդ դաշտերից, քսան 2Հւղար դաճեկանի եղչերուներ, եղնիկներ ն նապաստակներեն որսացել մեր անտառներիցու ճանդերից. Ճճացիու ջրի գինն էլ ձեզ եմ բաշխում: Բայց որ երկու տարի շարունակ Խառանի, Ասորհատանի, Մուրչայի (Մուրխայի)անուշաՀամ գինին մեզանից կտրել էին ն իրենք էին արբենում, այդ քող տան: Աղա նակ վեց գավառներիՀարկը, նան քաղաքի ամբողջ եկամուտը,որը կերել սպառել են՝ լրիվ չորս Հաղար դաՃճեկան, քող բոլորը տան. դու՝ ինքդ էլ Քրիստոսի սուրբ Ճավատն ընդունիր, ինձ էլ պարսիկների մոտ առաչնորթդգիրչ եմ (այն ժամանակի նրանց քեղ բաշխում: Շատ տրամեցավՍուրենն երեք օր շարունակ ոչինչ լխոսել չկարողացավ, սակայն Սմբատըսփոփեց նրան ասելով.-տա,

որ

ու

"

Արժուից (0. Այլ օիինակննրում'

Թ.Խ

Մի՛ տրտմիր,

ցանկությամբ կանեմ,

րան ջո միայն եկ միասին անցնենք գնանք մեր եկեղեցիներում ուխտի: նվ դորքն առաժ՝ գնացին անցան Արածանի գետի այն կնոջնու որդուն էլ իրենց Հետ տարան: կողմը,(Վախթանգի) Բայց որովճետե ոաղանամտաբարցանկանումէր խաբել պարռիկինձ, Սմբատըիր որդի Վաճանինթողեց դետի այն կողմը, որեէ մեկը փորձիայն կողմն անցորպեսգի եժե (նրանցից նա նել, անմիջապեսսպանի: Այնժամ ինքն իր զորքը: թվով չորս ճազար այր թողեց Մեղտիում, իսկ պարսիկներինէլ՝ Արտից գյուղ կոչվող անդաստանում, առավ |ր ճետ ճինդգճարյուր ղինվոր, նույնչափ էլ Սուրենին քուլլ տվեց ունենալու իր ճետ ե միասին անցան դնացին դեւի վանքերը: նրբ եկան Ճասան այնտեղ, ուր սբ. Խաչի գաղտնարաննէր, ձիերից իջան ն այնպես ճետիոտն շարժվեցին ղեպի վանքը. քանզի երիվարներով այն կողմե անցնել անչնարին էր, ձորի արնելյան կողմը դժվարանցանելի զառիվայր՝մինչն եկեղեցին. մանավանդ, | էր Լ(մաջառուտ ամեն

բայց

"

ու

Տրդատըչճամարձակվեցինհրիուրիշ որեէ մեկն ինչպե՞ս վարներով այդոնղից անցնել, աա որ

սուրբ

Գրիդորն

ու

մեծն

հարող էր ճանդգնել: ԱՀա, երբ եկան մերձեցան վանքերին, սբ. ուխտի պաշտոնյանիրը (վանականները)նրանց ընդառաջ եկան ն արդելեցին նչրս մտնել եկեղեցի Լանճավատ | Սուրենի պատն դառնալով Սմբատը ճառուրԴրա ճամար շատ վայրացավ Նուրենին ասաց.-Դուք պարսիկներդ, այնքան պիղծ եք, որ այս մայրիներին անգամ արժանի չեք, ուր մնաց, քե ապ րելու արժանիլինեք: եվ Վարազը,որ Պալունյաց իշխանն էր, ճարձակվեց նրանց վրա, սրով կտրեց Սուրենի գլուխը, իսկ պարռիցմյուս երկու իշխաններին ծառերից կախելով խնղչորս Ճարլուր զինվորներինէլ անդամաճ արին, (ճռրանց| խրտիր սրի քաշեցին: Քանի որ Պալունյացիշխանի զորքերը թաքնված էին Մեծամորիկողքին՝ բլրի մոտ գտեվող փոքրիկ

ամրոցում, երեք Ճարյուր մարդ էլ Անտաքիներսում, ուստի ձիերը ն իջեցրին մինչե սրանք Հեծան նրանց (պարսիկների) Մեծամոր. նրանք էլ, որ դարանում էին, դուրս եկան ն երկու կողմերից մեջտեղն առնելով այն ճինգ ճարյուրմարդկանց բոլորին կոտորեցին:

|

|

Ապաշտապեցին կտրեցին ձինրի երամակըպարսից զորՔերից՝ ավելի քան երկու Հաղար երիվար", ն Սրյանցձորովն ի վեր տարան: Սրանք այն մարդիկ էին, որբ Արտից գյուղի

"

ամրոցում էին ն գիշերով դուրս եկան ու երիվարներին անջատեցիննրանցից: իսկ մնացած զորքը ճետամուտ՝ Ճեւտիոտն ճասան այնտեղ: որ կոչվում է Գողոց աղբյուր: Այստեղձիադողեր, ետ դարձան՝ նետ-աղեղզներովու պարսաքարերով ու Ճճարվածեցին սպանեցինԼ(նրանցից| Հինդ Հարյուր ն քսան մարդ: հջան սրանց երիվարներն էլ վերցրին խառնեցին մյուսներին ն բոլորը եղավ երեք Ճաղար: Բայց պարսիկներից ոմանք ձորը մանելով՝ Հետամուտ եղան նրանց մինչն Հասան անտառին. այստեղ ճանկարծակի Ճարձակվեցինձիադողերի վրա ն սկսեցին կոտորել: իսկ ձիադողերիցնայ որ ավագն էր հ իրեն էլ Սերեմ էին կոչում, ետ դարձավ ն սուրը Ճանելով ակսեց ինքը միայնակ պատերազմել նրանց դեմ, մինչն ընկերները ետ դարձան: Բայց մինչն հկան Հասան Սերեմն արդեն սպանվեց, որովչետե լքշնամուլ նետր խոցել էր նրա ռիրտը: նույն ձորում էլ Լնրան| քաղեցին. ն այն տեղի ու անտառիանունն էլ մնաց Սերեմաձոր: նրա ընկերները, սակայն, քարերով ու նետերովՃարձակվեցին թշնամիների վրա, բազում մարդկանց քարակոծ անեչ լով սպանեցին, իսկ մնացածները փախստականեղան գնացին Ճավաքվեցինմի քարայր տեղ ն ճաշկերույթի նստեցին: Այդ ժամանակ մի «Հեծյալ խումբ՝ թվով ճարյուր Հիսուն մարդ, որսորդության նպատակովդուրս ելան Ողականամրոցից ու հկան այդ կողմերը: երբ տեսան սլարսկական զորքին՝ քանզի անչոգ լինելով զվարճանումէին|, միաՀամուռ Հարձակվեցին նրանց վրա ն ոչ մեկին թուլլ չտվին իրենց էրիվարներին մոտենալ, այլե շրջապատելով՝ նույն Հացի սեղանի վրա բոլորին սրախողխող արին, թվով ճինգ ճարյուր նե ութմարդ:եվ քանզի այդպես դումարվածկոտորվեժողովված ցինչ ուսոի այդ տեղի անունն էլ ժողով կոչվեց: այս բոլորն այսպես եղավ, Սմբատնու ՊալունՄինչդեռ վաց իշխանը զորքերով թաքնվեցին ձորում մի անտեսանելի "

Այլ օրինակներում փախցրաժ ձինրի քանակը երկու Հաղար ճինգ

չ (Մ.Թ.): Ճարյուր

`

Մեղտի, քե շտապ եկեք դրանց ստեղն մի Ճոզու ուղարկեցին վրա. Ապա Հարյուր մարդ էլ ուղարկեցին պարսից զորքին ռողոնլու երբ պարսիկները տեսան սրանց, միասին գրոտ էին: Բայց նրանք ւվին նրանց հտնից ն ուր որ է Հասնում

Հասան Սմբատի խուսափեցին,ն երբ եկան ելան բլուրն մատ, պարսիցզորքը սկսեց կուտակվել բազմանալ նրա իսկ նրանք ծունր իջնելով օգնության կանՎարազիշուրջը: Հիշի՛ր ն ինչպես Ճհռավոր երախտիքը մեր ով սբ. կարապետ, սնղերում օգնությանՃասարմեզ, ապա մոտիկ տեղում նույլնպես ճասիր: եվ աստվածային օգնությունը ճասավ նրանց թիկունքից: Ապա ճակատ կազմեցին Հենց բլրի վրա՝ Սմբասկսեցին արնաճեղուար աջ կողմից ն Վարազը՝աճյակ, ն արյամբ քաթախվեցին իրենք էլ, իրենց երիվաքյունը. ու

ու

ու

խոսելով այսպես.-- մեզ, կարապետին՝ սուրբ չեցին ու

ու

երն էլ.

Այնքան Հեղեցին,

Սմբատիափի մեջ

ն

լ

| |

|

| .

արյունից մաժուցվեց սուրը էլ դաստակից կոտրվեց ու չկ(արողացավ | որ

պոկել, որովՀետն արյունը լսաոչելով|պինդ էր մածուցվեր եվ Հենց պարսիկներընկատեցին,թե սուրը կպել է ափի մեջ "ւ կոտրվել, ն նա մի այլ սուր չի կարող բոնել, ուստի ձայն քանզի մածուցվեց Կոալով իրար կանչում էին.-- Աճապարե՛ք,

|

եր

|

մուրըքաջի

կոտրվեց սուրը, աստվածնիսկ իրեն կալկապեց: ն

որ

նրա ձեռքումն էր,

ն

ու

ճարճատում, այնպես ճարճատում էին նրանց սրերը Սմբատի գլխին: հսկ նա բարձրագոչ կանչում էր.-- Վա՛յ ձեր քաջուոր իմ գլուխը կտրելու չափ իսկ զոՔլանն արիությանը, րությունչուննք՝ բոլորդ միասին: նա այդպես ասաց, որպեսզի ընղմիշտ ճիշվի ալդ խոսքը: Սակայն ճասկացավ, որ Ճուլժ սաստկացնումեն Լճնշումը |, ուստի ձայն տալով ասում էր.-կշխանդ ՊաՈ՞ւր նս, քաջաբազուկ ե սարսափ քշնաժյաց՝ չունյաց, իմ ծերության օրերի գավազան, առաջ սլացիր ինչես Հզոր արծիվ, քանզի անդղներն ու բվեճներն նն չրջաւչատել ինձ... ու

ռր

նո, Իսկ նա լւելով՝թողեցձավքնն իր որդի ՎաՀծահինքն, ն նման կոնչատվեց, արծվի կառուցել Վաճանաչճովիտը

(եզը),

ու

Ճանել, ծաղրվանջով)

Ապա Սմբատըթեժ կովի միչից մի կողմ քաշվեց Հրաչ մայեց բերել մի պարսիկի. իր ձեռքի վրա պարսկի գլուխը կորել տվեց, որպեսգի տաք արլունով ողողվի ն թուլանալով պոկվիբոնատեղից(այսինքն՝ ափի միջից ու

)'

Եվ այդպես էլ եղավ: Այնժամ Սմբատըառավ մի

մի ուրիշ ճեժավ

այլ

սուր,

նժույգ,բայց ճանկարծ նկատեց, որ 1222 վեց Հազար մարդ շրջապատեցինյուրայիննենամեներից| .

բին, ռր

հն.

'

անեվ անճամար բաղմությամբ շրջապատեցիննրան փայտն է ճեղքվելիս խնա ճարվածում էին: ինչպես որ չոր

ու

:

լով այնպես սուրաց նրանց վրա, որ նրա ձայնից երիվարներն անդամ դողացին. ն աստծու օդգնականությամբ,Սմբատի թիկունքի կողմից ճասնելով՝ այնպես ուժգնորեն տեգով ճարվածեց պարսկի թիկունքին, որ երիվարի ողնաշարի ճետ միասին կարելով՝ մյուս կողմից դուրս ճանեց. ն մինչն կճասցչնա ընկավ ներ ճանել մեոավ: եվ քանի որ չկաբողացավ տեգը ասաց".--«Գնա՛,չափի տեզդ, իմացի՛ր թե քանի կանդուն է նրա ճասակը, որորեէ մեկը ստելով չխաբի՝ քե երեք կանդուն է»։ պեսզի

որ

ընդամէնը Հինգ Հարյուր էին: Հասկացավիսկույն,

երիվարները այլնս չեն կարողանում շարժվել, կանգնել անմիջապեսխփեց մի պարսկի, ցած գլորեց ձիու վրա-

վից ն մատուցելով այն Վարազին՝ ասաց.-Գալունյաց:նա էլ ոտքն իր ձիու վրայից

Հենծի՛ր,իշխանդ տալով, մյու-

չուռ

ար ճեծավ։ եվ այդ բանը տնսնելով պարսիկ զորքերը խիստ զարմացան,քն ինչպես են կարողանում այդպես փուքանակի փոփոխել երիվարները։ եվ այդպես շարունակ այդ զարճուրելի պատերազմիընթացքում անընդչատ փոխում էին իրենց ձիերը: իսկ թշնամու զորքը նրանց շուրջը շարունակ կուտակվում, շատանում էր. սակայն որչավիբըշնամուզորքերը նրանցը շուրջը բազմանում, (ավելի | էին, այնքան իրենբ շատանում նրանց շրջապատմանմեջ ավելի ճանգիստ էին: եվ այնքան կիտվեցին, որ եզրերում գտնվողները (նրանց) մոտենալու տեղ իսկ չէին գտնում, Այնժամ Սմբատի զորքերից ոմանք ականցիներկյուղել |թուլանալ|.բայց աստվածայինտեսիլՔով, կարծես, ճանկարծաճաս երեաց նրանց աչքին ժյուս դեպ իրենք սուրալիս, որ իր իշխանը, Հաշտենից

Սմբատը

Հավանաբար Սմբատը (ծ. Թ.),

Հետ բերում էր նան Սմբատիորդի ՎաՀան կամսարականին ճետ միասին: ու վեց ճաղար քաջամարտիկէլ նրա ու ասաց.-Վարաղիշխանն Նրանց տնսնելով՝ ձայն տվեց մեղ օգչեկար Քաջորդի Վաճան, որտե՞ղ էիր, որ ավելի վաղ ասաց.-ձայն տալով նության: եվ Վաճնը արտասվախառն

--

|

ու

--

ու

ռածների դիակները կիտել իրար վրա՝ մոտակա մի բլրի կատարին. որը Վարազիգործած կոտորածի պատճառովկոչվեց Իսկ իրենք եկան իջնանեցին Վանքի վՎարազոալվկավբլուր: որին նան կենաց վայր էին անվանում: ծրբ մտան գյուղը, բնակիչները երգով ու պարով ընդառաջ ելան նրանց: գյուղը. Հետո, երբ դիակներն սկսեցին նեխվել, նրանք դրա վրա Բայց էրզ չորինիցին (շեր

կապեցին),ասում

Լ-գրչագիրն ունի Հ--Ջիչազիրն մի զո»րովբ ունը (Վ- Վ.

զլովան»:ՖՏ4ս «...պտաձրազմակվան

ու

զլով

ու

:

էին.--

պատերազմին»:

Սուզն այնքան կերավ, որ փքվեց ինչես արջը» առյուծից առավել, եվ աղվեսը Հպարտացավ՝ Գայլը, քանզի խիստ շատակեր էր, պայթեց, հսկ արջը, քանի որ կերածն իսկույն ղուրս է տալիս, սովից մեռավ. էին», քանզի շատ ադաձ Անդգղները, նատեցինն այլես վեր կենալ չկարողացան, Մկներն այնքան շատ կրեցին |լցրին) ծակերը, իրենց ուռքերը մաշեցին... Այս ամենը երդով ասում էին, ուստի ն նրանց դեմ ճանգյուղի անուդիման եկողներըկատարվածինտեղեկանալով՝ կոչեցին: իսկ այն պարսիկներին, նը Շիրականիք(6Շերանիկ) կարգադրեց Մեղտի տանել, պատվիրեցնրանց որ |Սմմբատը| բոլորի վերքերը բուժել, բազում քանակությամբ գանձ, ձի ու դրեց դեզենք տվեց նրանց ն խաղաղությամբ ճանապարտճ Ապա զրուցատար: որպես պարսիկներին Պարակաստան՝ պի Ճաանբավ տաճարը, իրենք ելան բարձրացանտերունական Աստծուն սուրբ կարապետիվանքում բրստություն ընծայեցին ն մեծավ ցնծությամբ դարձանիրենց օջախները: Ստեփանոսըն Այդ նույն օրը վախճանվեցավերանելին՝ չայրաբլուրում, մյուս երանելի ճայրնկա թաղված այնանղը՝ բի կողքին: Այնժամ Վաճանը Մամիկոնյանց, Պայունյաց ն իր չՀենտ առած եկավ վանքը: Հաշտենից եպիսկուլոսներին որը Գլակա վանքի վանաճայր ձեռնադրեցին եպիխիանին, բնակություն ճաստատել Դվինի Հարթավայրից էր եկել վանքի անապատում: Սա քսաներկունրորդն էր (այստեղ), Սա էր, որ մասնակցեց Հերակլ Հետո կայսեր Ստելվիանոսից եր քագզավորությանիններորդ տարում դումարած կրոնական ժողովին ն բազում Հայրապնտների նղզովեց"։նույն պիզծ աղանդի" պատճառով էր, որ Հաշտենից եպիսկոպոսը ճալածվեց ու փախավ Հունաց երկիրը: նվ մարդասեր Քրիստոչ ռին փառք ճավիտյանս, ամեն:

սկսեց ծավալվել բազմությունը, մտավ զորքի մեջ Վ. ինքը, իսկ մյումի քնում Վ.), չարդել (իմա՝կոտորել, սում Հաշտենիցիշխան Սմբատը: եվ իրենց մեջտեղն առնե(ծայլով՝ սշսեցին ոչնչացնել նախ պատերաղմազլութները" բաքենը), ապա իրար վրա բերելով՝ բոլորեցին պարսկական ամբողչ զորքին ն մեջերն առնելով՝ սկսեցին անխնա կոտոբել, մինչն արնամուտ. Պարսիկներից ավատվեցին միայն էիե» 4. ռլուր Ճոդի, որոնք մեջտեղից սողոսկելով, իախստական դե. դին: Բայց քանի որ նրանց նժույգները մնացին) թաքնվեցին այն դտագողի մտան մի ձորի մեջ ԱՅԼ տէ: ՄաՀչիցփրկվաժ՝|ըմրեցին|,ննջեցին մինչն մյուս օրվա կսօրը։ Բայց Հայոց իշխանի զորբերը եկան, նրանց երեսն ներին չու: ջանեցին, արքնացրին ե տարան Մեղտի,ուստի մեայդ ձ"բն էլ Թմրաձոր կոչվեց: ԱպաՍմբատըՀրամայեց Հոժ

ԾԻ" Խ89

ու

դիրացան.

Ո՞ւր է, կենդանի է արդյոք իմ բաղմաչարչար այն ծերունի մոտ իր ճանդիստն Հայրը, ին՞ արդեն երկինք փոխվեց՝տիրոջ առնելու իսկ Սմբատը լսելով այդ՝ ձայն տվեց.-- Ռրդյակ ն ղոիմ, Վաչա՛ն, մեր սուրբ կարապետնէր ինձ թիկունք րավիզ, այլ ինչպե՞սպիտի ես պարսիկներիձեռջով մեռնեիւ Լսելով այդ Վածանը իր գոճությունը Հայտնեց աստժուց, ուղիղ դիմացից արշավելով Հարվածնց, ճեղքեց թշնաապա մու

կերան գազաններըժեռածների մարմիններն

բա-

" "

Այդ մասին տե՛ս Սեբեոսի, ինչպես իմա՝ քաղկեդոնությունը:

'

նան

Ասողիկի պատմածները:

7--

Տարոնիպատմություն

ՏՐ

ՊԱՏՃԵՆ ԵՐԲՈՐԴ

ՏԻԳՐԱՆԻ

) |

(ՏԱՐՈՆ) ԳԱԼՈՒ ԵՎ ՀՈՆԸՆԿԵՑՈՒՄ ՏԵՂԻ

ՈՒՆԵՑԱԾ ԿՈՏՈՐԱԾԻ ՄԱՍԻՆ:

|

'

ԴարձյալԽոսրովը զորք գումարեց ն իր ՏիգրանՄեծ կոնյան

տան

|էշխան| Սմբատի դեմ: երբ

յ

զո-

եկավ Հասավ իր իսկ Սմբատը հր որդի Վաճան կամսարականինուղարկեց իմանալու, քն ի՞նչ է ուղում, երբ սա գնաց ու հմացավ իրերի Հանգամանքը, ւղատասխանճղեը իր ճորը, թե.-- Սա մերք բարի է խորճում տես, որ մեզանից մեր մասին, մերթ էլ ու Է չում Մուշեղ իշխանի քո Հայր ՎաՀանինշխարները, նան պատերազմի ժամանակ սպանված կանչեց Ապաճունիք, Սմբատին

սա

մուտ:

Վարազակի նոջն

ու

լ

Վախթանգի

իո ախները կա իո: խարավի եկեղեցիները կրակատուն կդարձնեմ, որդուն:

իսկ

եթն

չտաս,

ասում

է,

կգամ,

ձե

-

աա ր

Բայց

Սմբատըբոնեձցպատգամարերներիցմեկին, երկաթյա մի շամփուր շիկացնել տվեց, փաքաթեց այն իբրն պսակ տքանոնք,Քե թո ԳբԼասաց.-երա գլխի շուրջն խին պսակ դնելու Համար ինձ ի՞նչ պարգն պիտի զա: Ապա մարդկանց ու Հրամայեց բոնել նան նրա Հետ նհկած բոլոր եվ այդպես էլ վարվեցին, ն նրանց կորել նրանց գլուխները |գցելբ|"" տնեց մինչն կեսօրվա ժամի վճցը: Իսկ կոչվեց մողդուցգերեզման, գյուղի անունն էլ այդ որի նույն Մոգտունն Աղա Սմբատըբարձրացավ մինչո լեռան բարձունըը, որին Սերեմավայրեն կոչում ն բանակ դրեց Տիգրանի Հանդեպ ժրբերեկոն իջավ, Սմբատիորգի ՎաՀանկամաարականըդնաց, կտրեց Տիգրանիորդու ն նրա ճետ էլ երեք իշլչ ւնների զլուխների, որովչետն միննույլն խորանում էին քաշնված ն դլուխններնառաժ՝ տարավգնաց իր ճոր մոտ: Րայց նորից մերադարձավ, եկավ նույն տեղը ն դաղտադողի գնաց ժով խորանի '

բեմ, ձեր (կռատուն) ն ձեզ էլ շղթայակապ արքունի դուռր կջշեմ։ Այդ բոլորը այսն ինքն էլ Հաշտենքիկողմից է պես ասաց, պատրաստվում մեզ վրա գալ: Ուստի ծս նրա նտնից կգնամ, իսկ դու էլ Հավաքիր մեր ամբողջ զորքը: գնա սուրբ կարապետ,այնտեղի

կրոնավորներինաղաչանք արա, որպեսղի աղոթեն առ Աստված մեզ Համար: Ողջ եղիր՝ տիրոջ կամքով: Սմբատնառավ ընթերցեց նամակը, եկավ Հասավ սուրբ ժունր իջչավ սրբազան սեղանի առջն, իր ձեռքերը կարապետ, գեպի վեր կարկառեց, սկսեց արտասվել խունց այսպես. Արթնացի՛ր,տն՛րե արթքնացրո՛ւ ղորությունը քո. լավ ականջ դի՛ր այս խոսքերիս, նայի՛ր, տեր ն մի՛ լռիր, մի՛ ճանզստացիր,բանղզիչափաղանցշատ խրոխտացավթշնամին մեզ վրա' եվ այնուճետն քող որ կամքդ ինո Աղաչում եմ, սակայն, Հիշի՛ր թեկուլ Հանուն ալս ութտի սրբության կրած մեր բաղում չարչարանքները,որպեսղի փառավորվիքո անունր միշտ ն ճավիտյան: Այսպնս խոսեց, ապա ծրամյեց բերել տասներկու սուր ն ղիեց քանի դեռ ւլատարագն բեմի աոոճ1: էին մատուցում: երբ պատարագն ավարտվեց, իր ձնոքն առավ դրանք ու

նրանց

Սմբատիպլատգամաբ

պածան-

չուրԲայց

Աճա, տեր Լ(ճավատում ենք զորությանը քո, որ եթե նույնիսկ այս սրերը խմոր դառնան օտարների սրերի ճանԱյո՛, տեր, դեպ, դարձյալ քո ճրամանովկչաղքննք ու անօրեն ոլարսիկներին ճողնեցինք, ձանձրացանք անարգ կոտորելով: նույնիսկ նրանք, որ մեր սուսերները ժանդից ու արյունից էին սրբում, նրանք էլ ճողնեցին: Այլե Հուսանք, որ կլինես, Այսպետ ինչպես ստեղծեցիր, այնպես էլ |զորավիգ| խոսեց ն ելավ գնաց Հավաքեց իր զորքը՝ ինը ճաղար ինը Ճճարյուր ն քառասուն ճոգի՞, ապա գնաց իջավ ծՀաշտենիքը կոչված դգյուղիչ հսկ Տիգրանը գավառի Գրեշն (Թե՞Գողեչն) մուտ եկավ իջնհանեցՀոնընկեցումն Վէ ր կաց, ե՛կ ինձ մոտ ն մի վաներ առաքեց ու ասաց.-: Խեցիր»այլն ղանձ ու մեծությունկատանասինձանից:ԼԱրքայական|պսակ կդնեմ գլխիդ ն քեզ այոց մարզպան կըմիայն թե Մուշեղի ու Վաճանի ոսկորներն ինձ սսաց.--

Սպառիր,

ու

գլուխները:

պատճառով է""":

ու

--

'

լ

Այլ տնղում՝ ինը ճազոր ութ ճարյուր ութսուն... (Լ գրչագրում): էին 48մարմբննեէրիտանում «Հավանաբար կտրված գլուվներն "

:

,

ու

ոու,

ժորուտննըի «ու

ն

ՎԼՍ--ունեն

Այդանս պետջ է ճասկանավլ: կորցնում այա: «Մոկկունս», շոր ավելի ճիչ» ` Մոկուծս, Մոկունք, ՝

|

'

ներսը,Տիգրանիմոո:

Տիգրանը տեսնելով մերկացրած

սուչ

|

ռերբ նրա ձեռքին՝ չճամարձակվեցորեէ մեկի ձայն տալ ն կարծեց, թե եկել է ինչ-որ բան, Լ(արասիք|գողանալու: Սակայն ՎաճանըՃճանկարժակի բերելով նրան, Հապշտապվերցրեց մի բարձ, դրեց նրա (Տիգրանի) բերանին կ ինքն էլ նըստնեցվրան, որպեսղի չկարողանա ոչ մի կերպ շարժվել: Այնժամ ներս եկավ Վաճանի թիկնապաճներիցմեկը, կտրեց Տիգրանիգլուխը: Ապա Հավաքեցին այնտեղ եղաժ ամբողջ

:

'

կաճկարասին, թանկարժեք ակնեղենները, ընտիր սուսերնէրն ։ առան

ու

գնացին:

|

(տեսնելովայդ) Հայոց զորքերը շատ ուրախացանն մեֆ դոճությունմատուցեցին տիրոջը: Բայցնան ապաշավեցիծ, քանզի իշխաններիգերեզմանները Լռորջացան|, (Թշնամու յ կողմից | կողոպտվելէին:

հսկ Վաճանը՝ ճնարամտորեն դործելով, երկու վերցրեց ճարյուրկաշվյա ասոլար, դրեց դրանք ճարլուրամեճի յո-

րիների վրա, ասպարներիցլուրաքանչյուրի այս այն կողմից երկաթներովամրացրեց նե առավ գնաց մինչն Հոնաց (ճռների)բանակիմոտերքը՝ որպես թե էնքըՏիգրանին է փոխարինումնիր ձեռքի տակ շուրջ ութ ճաղզար զինվոր ունի ծկավ բանակ դրեց Տավրոսի"լեռների Հանդեպմի քարաբլուր տեղ. դրւսնք"" ջոկվաժ, զատված էին ուրիշ բանակնիու

՛

ու

ու

բեց""չ եվ աճա, առավ Վաճանըճարլուր ամեչճկի ջորիները, տարավ ճասցրեց Լնրանց | բանակի Հենց կողքը. ն յուրա-

"

քանչյուրտասը

չորու հտնից մեկական մարդ էր գնում: հսկ խառնվեցինբանակին, նրանք, որ ջորիներինէին վարում,սրերով խթանեցինչորիներին բաց թողին նրանց վրա, իրենք էլ նրանց ետնից Ճասնելով, սկսեցին սաստիկ կոտորածը: Բոլորկողմերից ճնչեցնում էին փոշուրջանակի դերը ն իբրն թն պատերազմողներին օգնությանէին կանչում: ղռրբքերը պատերազմական փողերի ձայնը լանլով` զարճուրեցին, սարսափեցին, սաստիկ վայնասուն բարձբացիին, որովճետն ասպարների | զրնգոցից, զոր(բախման Շերի գոռում-դոչունից, փողերի խլացուցիչ ձայնից խրտնած

երբ

ճասան

ու

Պարսկական"

:

| .

"

'"

Չճտք է լինի Տարոնի(Ս. թ.), իմա՝

այդ

ուք Ճազարզինվորնձրը,

ու այն կողմ էին արշավում: |Թշնամու|զորքերն էլ կարծում էին, թե Ճեծյալներ են. ամեն ոք միայն վալ էր կանչում, քանզի մարդկանց ճետքերը չէին էլ տեսնում, որովճետն տերն՝ ինքն էր նրանց դեմ սլատերաղմում: Արդ, քանի որ մնացած ղորքերի մոտ անցնել չկարողացան՝ գիշերը սաստիկ խավար լինելու պատճառովն բոլորոմին էլ չճասկացան, որ դիմացը քարաբլուրն է, որովշետն աստվածնէր ճիմարացրել նրանց, ուստի իրենց երիվարներին թողածֆ՝ուղիղ դեպի քարարբլուրը փախուստի դիմեցին: նվ ակսեցին վեմերի աճավոր բարձունքից ի վայր գաճավիժել, նույնիսկ չճասցրին Հասկանալ, թե ի՞նչ տեղի ունեցավ, մինչն իսպառ դադարեցիննրանց աղաղակներնու ճիչերը: իսկ Հայոց զորքերը, երբ տեսան, որ բոլորը խորտակվեցին ու ձայներն էլ լոնցին, իրենք վերադարձան շուտափույք նրանց բանակատեղը ն եղած մթերքն ու գանձերը ամբողջությամբ Հավաքեցին: |Վերցրածի ուղտերն ու ձինրը ուղարկեցին Պալունյացգավառը. ն երիվարների,ուղտերի ու գրաստների Թեվը՝բոլորը միասին տասն ն ութ ճազար ճաշվեցին, որ ծածկեց ամբողջ դավառի գետնի երեսը: երբ առավուռը բացվեց, պարսից մյուս զորքերը տարակուսի եկած սկսեցին փնտրելՏիգրանին նրա որդուն, բայց չգան: Այնժամ փախստականներիՀետքերով գնացին, փնրեցին ն տեսան նրանց նույնպես գաճավեժ եղած ու մաճացած: Ուստի միաբերան իրենց Լնշխան) զորագլութ կարգեցին Միշրխոսրովին", Ապա մեծավ բարկությամբ դարձյալ զորք կազմեցին ն պատերազմիպատրաստվեցին: Իսկ ՍմբատըՎաճանին երեք Ճաղար մարդկանցովուղեչ էր թողել կ երկու ՃաղզարՃոգի էլ երեքց5 կալ (լ(ողմնապաճ) էր կանգնեցրել. ինքն էլ մնացած զորքն կողմերից դարանակալ առած սկսեց պատերազմինախապատրաստվել: Աջ թնը ճանձնեց Պալունյաց Վարազ իշխանին. քանզի սա այնքան ճղոր էր, որ ամեն մի մարդու մեկ Հճարվածիցավելի երբեք չէր կրկնում, Զախ թնն էլ Հանձնեց Հաշտենիցիշխանին. իսկ Վարազիորդի Վաճանին թողեց իրեն քիկնապաճ: նվ այլսերկու կողմերից եկան միմյանց ռայեսկավմ ու պատրաստ

ջորիները այս

`

Լ.--

գրչազիրնունի՝ ոզՄիՀրանԽոսրով»ձեով,

դեմ, երբ Սմբատնու սկսեցին մեկը մյուսի

ՄիՀչրխոսրովը եկան դեմ դիմաց

ու

|

գլխին ճարվածներտեղալ, այնժամ մեղվի նման թափվեց Սմբատի վրա: եվ սկսեց թուլանալ Սմբատը, որովշեւտոնշատ ժերացած էր. ուստի ձայնը բարձրացնելովգոչեց. զորքը Լպարաից|

|

Ռրտե՞ղծս, որդյա՛կ իմ, ՎաՀան, Հասի՛ր օգնությ:ն..., հսկ Վաճանըձայն տալով սուրբ կարապետինգոչեց.

լ

|

Աճա, Հասավ ժամը օգնության, ով Մկրտիչ Քրիստուի Հովճաննես. ցույց տո՛ւր մեր սուրբ կրոնավորացաղոթքնիրի զորությունը: եվ այդպես ասելով՝ ինչպես քաջալսիրո| առյուծ ճարձակվեցու անմիջապեսցիր ու ցան արեց իր ճոր --

|

(զորավարի)

Հարձակվեցին մնացածների վբա

Ապա էտ դարձան, ու փախցրին մինչե թաքատոցները,Այլ կողմից էլ դարանածնն գործեցին ն երկուստեք մեջտեղ

կ

ՆԱ ո արձալում Հազար |կտրված| գլուխ այն քարն ի առ-

ոմ

բեք

էր անվանվել: Ապա երեկոն Հոնընկեց իա չավ Պորոցին պարսից դեպի Հաշտենից կողմերը ն ՛

մնացաժզորքը

փախատական գնացին՝ թվով ու ճազար ճոգի, Իսկ Լ1որոնք այստեղ ճաղքության մեժ Հանդես կատարեցին,ստուգեցին, քն իրենցից որչա՞փ ն ի՞նչ էր պակասել: Ուստի ն

' '

ժա-

զորքով լինել նի"ո իրապես Վարգադրեց ծրբ բանակ դրեցին միմյանց դեմ, որուԴ Կարո Հենց նույն գիշերը ախապատրասովեցին Ճնտամուտ

Ն

Ր

'

|

, արձակվել

պարսիկներիվրա: Բայց մինչդեռ սրանք 2 այլստե Բ սպասում էին, Ապաճունիքում պաճունիքում գտնվող գոնվ պարսկական զորքից էրեք ՀազարՀոգի եկան Հասան աղնտեղմիմյանց խառընվեցինց8: ԱՀա,Տարոնի ճայկական զորքերը, երբ տեսան, որ Ապաճունիքից նկաժները միացան պարսիկներին, Հուսալրք-

ԱՀա, Տարոնի վեցինջն: Հայկական զորթերը, տեսան, երբ որ

փողով (խանդակներով) Մարտուց գտնելով՝ դեպի ցած զնա-

ցին, մինչն Արածանի գետի ափը ն այնտեղբանակ դրին: իսկ

ու

-

է կոչվում: բերին իջեցրին այն վայրը, որը այժմ կուրաին| Եվ նրանք, որ փախստականդնացին, նրանցից էլ երիվարններըմնացին: /ւատի ն Պալունյացիշխանը բազում մարդկանցով Ճետաժուտ լինելով՝ շատերինկոտորեցին: Արդ, երբ եկան ՝

,

ու

դեպ մեզ վաղուց եվ այդ ասելով խաչակնբ:նեղն են գցել մեզ պարսիկները: Հարձակվեցինթշնամիների վրա. Այն ժամանակ երեցին վաց նրանը այր մի աճեղյու լուսավոր. ն մազերից նրա լույս էր ճառազում: նրան տեսնելով քաջ Վաճանըիսկույն Հասկացավ, որ սուրբ կարապետնէ ն ոդնորված ճարձակվեց թբշնրանցից երեք ճազար Ճոհամինձրի վրա. գի ու իր աոջնն արած տարավ անցկացրեց Աստեղունջի կողմերը: եվ շրջապատած տարասննրանց մինչն այն նույն եկեղեցու դիմաց, որ նրանք ցանկացել էին գեռ |այն ժամակուտորել: Սակայն նակ|ներս մտնել ն բոլոր կրոնավորներին տիրոջզորությունը տապալեցնրանց ն ձորից այն կողմ անցնել չկարողացան. ուստի ն դրանից Ճետո նրանց ընկած տեղը Այծսանկոչվեց 00: իսկ պարսից մնացած զորքը եկան Հասան անտառին, որ վանքին դիմաճայաց էրն թաքնվեցին այնտեզ: այնտեղ, ն բոլորին սրի բերանն Բայց Վաճանը աճապարեց ն առած ոչ մեկին կենդանի չթողեցին: Ուստի կոտորեցին Սաանունն ՄաՀու էլ առիթ (Մաճուառիթ)կոչվեց: այդ տեղի կայն այդ օրը բազում աշխատությունից խիստ ճոզնեց ՍըմԴրա Համար էր ՓալունյացՎարաղիշխանը շտապեց բատը: Թիկունքիցնրան օգնության ն նրանց զորքին հրենց առաջն առնելով ոմանց զետավեժ արին, մյուսներին Լ(ճալածական | ու

այնտեղի կոչվեց: Սմբատը, երբ տեէլ Հանդիսյանք անունն

ղեկացավնրանց դեպի Հաշտենք փախստականգնալու

տե՛ր,քո մարդասիրությունը, որ կա ճարի վեր: Արդ,նայի՛ր տե՛ս, քն ինչպե»

կորեց-անչատեց

կիտվածներին։իսկ Սմբատըոգի առաժ՝ բարձրացըեց սուրը, ուժգին Հարվածնց, կտրեց նրանց ավագի գլուխը թիկնախառնու գետին գլորեց:

ԵՔ

Գիտեմ, ով

ու

|

լ

վրա թողնելով, սկսեց այսպես խոսել. --

Հ-

շուրջը

պարսիկներընրանց Հնտապնդելով՝սեղմեցին դեպի գետը ե խիստ նեղեցին։ Այնժամ Սմբատըիր ամբողջ Ճույսբ Առտծ:ւ

|

Հասան ոո

:

պարսիկներին,Պալունյաց իշխանը դառնալով նրանց

աը:

հելու դաղարձցաք,փախչեիք, որպեսզի մենք ավել: ԵՎ նրանք պատասխանեցին. կոտորեինք: ճեշտությամբ -- Մեեք կորանք չպառվեցանը: Հենց դրա ճամար Հ: տեղը կուրաի այդ նթ| է կոչվում, նվ սկսեցին նույն տեղում ռ

,

|

Է.

ու

լե

բոնել մեկ-մեկ

ու թլպաներըկտրել 019Համրանքով Հաղարվեց ճաթյուր ուքսուն Ճճողութլպաները կտրեցին, իսկ մյուսները՝ ջուրջ երկու Հազար Ճոդի, փախան գետը լցվեցին ու այնտեղ Քճղդվեցին։ |Պարսիկների| մի մասին էլ Սմբատի զորքերը ոչնչացրին. նրա գունդը անցավ գետից այն կողմը, դիմեց դեպի Հովեանքհ ճետապնղեցլեոան կողմերը փախչողներին: Ամրոցում եղած տղամարդիկ էլ դուրս նեկաննրանց ետնից, ճարձակվեցին ն նետերով, պարսաքարերով գլաքարերով սպանեցին երկու Ճճաղզար ութ ճարյուր մարդ: Այդ ու

օրը միայն ճազար քառասուն մարդ կենդանի մնաց նրանցից որոնք փախան գնացին Ճճասան պարսից երկիրը՝ Խոսբովի մոտ: հսկ նա դարձյալ զորք Հավաքեցն ուղարկեց Տարոն: ։

Այս նույն տարում վախճանվեցավ Սմբատիշխանը. վերցրին տարան նրան Գլակա վանքը, որտեղ իր Հայրերի Ճանն այժմ էլ կա այնտեղ՝ Ստեդրստարանն է (դամբարանը). փանոս եկեղեցու դռանլո Այս եկեղեցին կառուցել տվեց Ստեփանոսը. նաչ որի մայրը ճերձվեց (Քառատվեց): Այդ (մասին ս.

ոչինչ ճայտնիչէ 2... ուրիշչ| վախճանվելունույն Սմբատի

տարում

առ

Աստվածփոխ-

ճայր Եպիվփանը՝ քսան տարի վանաճայրելուց ճետո։ նրա աթոռին նստեց Դավիթը՝ երեք տարի, որ քսանե03 բեքերորդնէր սբ. ԳրիգորիցՀետո: եվ նույն օրն էլ` Դավիքի ճայրապետության(իմա՝ վանաճայրության Վ. Վ.), մւումԳլակասբ. կարապետի վանքում կնքվեց, Լ(1նբություն որդի Տիրանը: ցավ|Վաճանի վեց

նան

սուրբ

--

Այնժամ Վաճանը մեծավ ցնծությամբ իր դոճությունըմատուցեց աստծուն՝ անթիվ անճամարխոյեր ն այլ խոշոր անասուններ (չորքոտանիներ) ղոճելով սբ. Կարապետին:Առա-

տաձեռն

ողորմությամբ չափազանց ուրավություն ւպատճաաղքատներին, Ապա փառքով պարծանքով վերադարձավիր ճայրենի ոստանը: եվ մեր ճորը՝Քրիստոսին փառք ճավիտյանս,ամեն... ռեց, զվարթացրեցերկրի բոլոր ու

ՊԱՏՃԵՆ ՉՈՐՐՈՐԴ

ՎԱՐԴՈՒՀՐԻ

|ՏԱՐՈՆ|ԳԱԼԸ

ՀԻՍՈՒՆ ՀԱԶԱՐՈՎ ԵՎ

ՄԵՌՆԵԼԸ

ՓԱՆԴԻԿՈՒՄ

եվ եղավ,

տասնութ տարի Հետո դարձյալ գժտություն ծագեց ՎաՀանի պարսիկներիմիջո Այնժամ Լխոսբովը |" ն ուղարՀ ճիւուն Ճազարանոցմի բանակ Հանձնեց Վարդուճրին կեց Հայաստան, որոնք մեծ բարկությամբ եկան Հասան մինչն Տարոն ծանկանում էին անցնել Գլակա վանքը, որպեսղի ճաննեինայնտեղ քաղված իրենց (նախկին) քշնամիների կորները(նշխարները). ուստի եկան իջան Մուշ քաղաքում Իսկ Վաճանըկանչեցիր որդի Տիրանինն ասաց. Որդյակիմ, երբ ժեժության (բարձր դիրքի)" Հլինի թե դրա Համար գոռոզանաս ն մեղսագործ դառնաս: ծվ որովճետնդեռ մանկաճասակես, չլինի թենկանանցդգեղեցկությանը խաբվես, այլ միշտ Հիշիր մեր նախնիներին՝թե որպես սրբությամբ ծառայեցին Աստծուն: նրբեք մի մոռացիր սուրբ կարապետի մյուս սրբերի ծառայությունը, քանդի նրանք էին որ պատերազմներիժամանակ ղորավիզ էին մեզ: եվ եթե ցանկանում ես երկար ապրել, պղծագործությանմի մատնիր քեզ, որպիսին էլ չես իսկ: եթե ես ընկնեմ այս պաՀ տերազմում, ինձ մեր վանքը ասա թող տանեն. իսկ դու սըըԱստծուն նրա կրոնավորներին,որպես բությամը ծառայիր ե նս ծառայեցի. քանի որ ոչ կանացի դեղեցկությանըխաբվեցի անարգվեցի, ոչ զրկեցի կամ նեղեցի տառապյալներին ու աղքատներին: Քանզի ամենքը, որոնք իմ իշխանության ներքո էին՝ տղամարդ: կին, քն երերա, Քրիստոսիբոլոր ճավատացյալներինիբրն եղբոր ճարաղատի էի նայում, տանում, ինչպես իմ Հայրերն էին արել: խնամքով ճող էի Ռրդյակ,նույնն (լ դու պետք է անես ն տերը բեզ զորություն կտա: Այժվ՝ դեպի պատերազմիդաշտը: Հչղեցին Գլակա վանքի վանաԱյնժամ (ռուրձանդակ| Հայր Գքիդոբիմոտ, լորը Ին երրորդն (քսանճինգերորդ) էր ն ճայրապետական աթոռին նստեցութ տարի |" հ հրեք Ճճարոր

ու

ոս-

ճաստր,

--

ու

ու

ու

ու

Տե՛ս

բացատրությունմմ 103-ը:

՛

4իսունճինգ (ԴՃՍե) կնգուղավոր(վեղարավոր)կրոնագորների նա տարան պատնրազմի(ճ:եվ երբ խմբվեցին-գուՀարվեցին պատերազմելուԱրածանիիափին՝ անտառի կողֆոր

իջավ որպես փրկարարնրանց ե Հետապնդենքմեր թշնամիներին» մեզ. ուստի քաջաբար Բայց անօրենները տեղ Հասնելով՝ գտան տասներկու ծերունի կրոնավորներինե սրախողխող արին. ն Հենց այնտեղ էլ՝ ձայնին ապասավորների

մում, որը կաղամախյաց է կոչվում, կրոնավորները,որ բլուր մաղեղեն քրձերով սհաղզգեստէին, յուրաքանչյուր Ճճիսունի ճետ մի ժամճար(կոչնական)դրեցին, հրոնցից ամեն մեկը իր ռաի վիա խաչանչշանդրոշակ պաճած ուներ: Ապա պատերազմի ճակատ կազմեցին միմյանց դեմ՝ գետի մյուս կողմը, Հենց դաշտի մեջ. Այդ բանը տեսնելով թշնամիները խիստ զարմացան. իսկ Վարդուճրը, որ կովի մեջ չէր մտել, նրանց տեսքին նայելով Հարցրեց, թե այդ ի՞նչ են (անում Եվ երբ |: բորբոքվեց, թեժացավ պատերազմը, Վաճանյանք թուլացան նհ կամենում չին դիմադարձ այնժամ երլինել,(ճախչել|. բանք(1րոնավորները) ծունր իջնելով սկսեցին արտասվախառն ձայնով ն միաբերան աղաչել Ասածուն ն ասում էին. -- Ով տերամենաղո՛ր, մեր ղորացբրո՛ւ ու

րին

եկեղեցու դռանը կան թաղված, ինչպես որ իրենք էին փափագել։ Ապա Վաճանընժույգին զենքերով Հանդերձ կապեց իր մեջքից ն անցավ գետի մյուս կողմում (ւտնվող | զյուղը01, որ Պարսիցկողմ են կոչում. այնտեղ ՀավաքվեցինՎա-

լ

կարկամճցրո՛ւ (Թուլացրո՛ւ) մեր թշնամիներին. Ով կարապետՔրիստոսի,զարթնիր ջո ծառաների՝ քեզ պաշտողների ձայնից եվ այդպես խոսելով միաՀամուռ ոտքի ձլան ն սուրբ խաչի նշանը դարձրին ընդդեմ Քշնամիների: Իսկ (1րոնավորները Հետ միասին | կոչնականների դիմեցին

եաայե

հակ, աՑաԱամանորի Տոն վու ամքով, երա, զլիին ժիլանի քաղ խաւ հզ կար դերձանքիցկարծես ,

է

,

ՀԸ

Ո

"

""

իա

նրանցդեպի Հանգքրը, Ճճեռաբրին զաչտծրը (Վ. Դիմեցին,փախան դեպի Մճզտիքկողմերը

(է.Թ.)։

Վ.)

Վարդուճրը

ճարվածեյկտրեց վայր խճոծց հրա ֆինն աար Տ ու

Ն

(Վարածըի)

ԱԱ մ

ու

հանին,սանք,փորոգայան

ու

պոչը (գավակը)

-

Ճուր էր ճառագայքում.տեսավնան երկու Թնավոր պատանիներ, ռրոնք նրա առջնից թնածում էինս Այս տեսնելով Թշնամիներըղարճուրեցին ճենց այնտեղ գետը իսկ որոնք դետի այն կողմն անցնել, Սեղտիի կողմը ուշ դարձրին"": Այնժամ Վաճանըձայն տվեց իր որղի Տիրանինու բոլոր ասե ' ԲԱ դինվորներին ալո» ճա, բոլոր արարածներիտեր Քրիստոսն էր, որ Հայտենվեց իր ժառյների մեյ, որովՀետն ինքն է նրանց,ինչպէս նե մեր ամենջի միակ թագավորը: նա ունկնդիր եղավ իո

կրոնավորները, որոնք նույն տեՀանի մնացյալ զորքերն ղում աղոքում էին, մինչն որ իրենք մոտ Հասավ այն մարդըչ որի բերում էր նրանց առաջնորդի՝Վարդուծրի ոլուխը: ԱյստեղիցՎաճանըՀարձակվեցն Հետապնդեցպարսիկներին մինչն դաշտի ծայրը, որի վրա" Մատրավանքնէ ն այնտեզ շրջապատելով մարտի պատրաստվեցին(բոնվեցին): Դեմ08. դիմաց ղուրս եկան Վարդուծրն Վաճանի որդի Տիրանը ե եք դուք. կախարդաստեղծ այսպես ասաց.-կախարդությամբ եբ պարծենում ն դրանո՞վեք ուղում ճաղթել պարսիցքաջերին: եթե (1ենջ) կախարդ Պատասխանեց Տիրանըե ասաց.-ենք, ապա այդ դու մի կասկածիր,քանզի Հենց այժմ ես ձիուդ եվ ական քոքո աչքերի դեմը կդարձնեմ: թարիլ լրա» «առա, ու

սպատերազմողնե-

ն

ն

ն

' |

: լ լ

ար

հջվեց

ռոքը ու

ար

/

ցած գլորվեց:

Այնժամ

Տիրանն

առաց

մի մեղադրիր, այդ քո գլուխն էր, որ դեպի ցած Ճճակվեցն քեզ ներքն դլորեց. Հիմա նս քո (1իու| բնռր կուղղեմ, ճնտո նոր կվերցնեմ» եվ կարեց նրա գլուխն ու ծառաներից մեկին տալով ասաց.-ՓաՀի՛ր դրան, երբ իջնենք Մատրավանք,այնտեղ սբ. կարաւլնտի դիմացը գնդակ պիտի խաղանք, ռրովչճետնդա էր, որ անարգում էր նրա սուրբ սպասավորներին: Ապա բոլոր կողմերից շրջապատեցինպարսիկներին, սկանցին դես ու դեն ցրիվ տալ ու կոտորել. Այնժամ Փալունյաց իշխանը կտրեց

(հանրությունից |

անջատեց|պարսից| իշխաններից երկուսին ն թյեց-ճալաժեց գեպի չաշտենից կողմերը Փախստականիշխաններից :

Հետջ է լինի դիմացը, Հանդեպ(Ս. Թ.):

.

րն ձ մեկը, երբ ՈՐԲՀասավմեժի ընդարձակ դաշտավայրի,այլես ,

,

ռլանձվեց, քանի որ հր զորքերը շատ 4եռու էին մնացել. չէ կարող նրանց |օգնության| կանչել, չո ոչ էլել կարող է էր կովել րող կամա փախչել: տՈւստի իր ժառաներից մեկը (Թիկնապաճներից) դառնալովնրան Հ ն նա նձվեցիր, -- ինչո՞ւ ձեցիր, ով իշխան: պատասխանեց, ուր աղզակիշխանն է իմ դիմացը ն գնալ չեմ ճամարձակչ ինչ պատաճեց, Հանկարծ ը կտրեցնրա գլուխը, առավ ը 9 |" պատվիրեցուշա-

տաց,

ու

ե,

ոչ

'

|

"ո

Հապա է Վե՞ « Հրացան, ՞

-

որ 7 ի «ամ ա" ո " ' աաա, ո Էքյուս| փախստականների իա Հաար 12 հան ,

Լ

շ

ասաց.

Ընկի՛ր, պարսիկ,ինքդ բո կամքով, ով, իոկ էքէ՝

ոչ, կըչ կջամ որ բ Բայց պարսիկը խույս տվեց փախավ Վարազ իշխանն ընկավ նրա ետնից,տեգով ուժգին Ճարվածեց նրա Քեկունքին, կտրեց մինչն ձիու ողնաշարըն ասաց.-այժմ, չաձա, կընկնես: եվ փոքր-ինչ էլ գնալովճասավ մյուս փախչող իշխանինու ձայն ավեց:-- Դու քո կամքո՞վ, Թե՞ ակամա նս ուղում ընկնել:Սակայն պարսիկը ետ դարձավ ն խփեց կտրեցՎարազի ձիու գլուխն ու հնրքն գցեց: Բայց Վարաղը Լճճտիոտն | Ճարձակվեցնրա վրա, կտրեց պարսիկի ձիու Դու նս վայր կընկնեն ուռքի ջլերը ն դոչնց.-ն Եվ Է... Դ տեաայ դի անունն էլ դրա ճամարմնաց 09: Վայրանկանիս --

ւ,

Ան Աո

:

"

որոշ

--

Վ.):

ւա

ռո

չա

ու

էլ

Հավանաբար վախից սրտաճաք եղավ: Այդպիսի զավեշտականե չափով էլ անչիմն բանձր չատ նն պատաճում տեքստում (Վ.

յ

կայսեր թագավորությանօրերում շատ ճղզորացավ Հերակլ պարսից Խոսրով արքան, գնաց ճասավ մինչն երուսաղեմ, ան կործանեց, բոլոր կտակարանները այրեց, ւրբ ի. աքաղաքը չը գերեց ն առավ տարավ իր ճետ Պարսկաստան:Այնտեղ սուրբ խաչն իր սպասքներով ճանդերձ փակի տակ դրեց կ այդպես մնաց մինչն նրա թագավորության տասննյոթերորդ Ապա ժատարին: ր Գրամ Հերակլն իր տիրապետության ո Հզորացավ Վալա ան մանակներում, արշավեց-գնաց Պարսկաստանի վրա, Խոսրոչ վին սպանեց ն սուրբ խաչը դերվածքներովՀանդերձ ետ վերադարձրեց: Բազում ընակավայրեր Լայցելեց դիտեց» առավ, ղանց չճավանեց տեղերում Լայն բայց| դնել|ն բեմեծաընենցբազմաթիվ մասունքները Հայոց աշխարչին մենծ իշխաններին: երբ դնաց Ճասավ ծրեղնավան բնակավայրը» Լ(2կճղեցու սպասավորներիցմեկը գիշերը մի մեծ կտոր կտրեց դրանից ն ցանկանում էր փախչել, սակայն մի ուն անձնավորությունիմացավ այդ ն Հայտնեցթագավորին:Թամասունքը նրանից, ճրամայլեցկտրել նրա դավորը ետ պառավ ւալ

'

զուխը,

Փանդիկ կոչվեց: կրոնավորները նույնպես վերադարձանկաղամախլաց լեոներից, նիւն բարձրացանմի բլրի վրա, որը նայում է Մատրավանքիդաշտին: Այդ ժամանակպարսիկ մի փախստականներից դունդ նեկան դիմեցին կրոնավորներին, աղաչում էին, որ

որթ,

սու

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ու

տի այդտեղի անունն

քո

թն Ո՞ՒՄ ԿՈՂՄԻՑ

ՍԻԾԱՌԻ ԽԱՉԻ

ԲԵՐՎԵՑ, ԻՆՉՊԵ՞Ս ՆՂԱՎ, ՈՐ ՄԻՍԱՌՆՈՒՄ ԴՐՎԵՑ

ԵՎ Թե ԱՑԴ ԲԱՆԸ Ե՞ՐԲ ԵՂԱՎ"

իշխանի որը սրտաճաքեղավ 9), ուստի այնտեղի անունն էլ Պողակ կոչեցին. առավ իր ճետ իշխանի երկու որդիներին, դարձավ հր որդի Սմբատիմոտ ն միասին գնացին իջան Վաճանիմոտ: Վաճանն էլ շատ մարդկանցկոտորելուց Հոգնել էր. Մնացած փախստականները սփովել թաքնվել էին Ճանդերում,ուսլապ

ապլաշտպանենփրկեն իրենց:եվ երբ այդ իախստականնեչբին ճետապնդողՀաշտենիցմյուս զորքերը եկան պաճանջում էին պարսիկներին, կրոնավորները |լգերիներին| չովին նրանց ձեռքը: եկավ Հաշտենից իշխանը ն ճարցրեց, լե ճանե Նրան որ տե՞ղղՂեն սպլարսիկները: նրա խանեցին, Ց թե.-" մուտ են -Վ Ճավասիկ, ս "Բ ճայրերիդ |քարբցրած եի ԻՄ այդ տեղի անունն էլ ուստի Հայրկերտկոչվեց. նվ այդպես ։լատերազմն էլ դադարեց: ետ տարան Հասցրին Մեղտի, Բոլոր փախստականներին տեսան այնտեղ ճաշվեցին չորս Հարյուր Հիսուն Հոգի էին: Տվեցին նրանց երիվարնել՝ բազում գանձերով Հանդերձ, ե ազատ արձակեցին դեղի Պարսկաստան,որպեսզի այնտեղ պատմեն իրենց Լպատաճած| սքանչելիքները,որ կրոնավոր սուրբ Ճայրերի գնդից տեսան: եվ մեր Ճայր Աստծուն ն Քրիստոսին փառք ՀավիտյանսՀավիտենից... Ամենն... ու

պա-

ու

'

գլուխը,ասլա իր ամբողչ զորքն առավ, հլավ գնաց կնսարիա մասունքը Լլճանձնեց Ճայրապնտին,որի անու կնսարիայի|

Մրաձայնողբացին (խաչի կորստյան Համարի:Վաչանըյոք

ն

ն ոչ խմում էր եվ մինչ շարունակ ոչ ուտում հկեղեցու դռանը ննջում էր, օրն էլ ուրրաք էր, Հենց ինքը՝ Վաչանըտէսավ, թե ինչպես լուսապսակով օծված մի այը՝ հկեղեցու սեմի այս կողմում Հայտնվեց ն ասաց իրեն. Ինձ կողուլտեցին ն Արջբը շենացրին. լավ նս է, ոթ մնա, թույլ տաս այնտեղ էլ որովչետն երկիրն այն ամրակուռ է ն այնտեղից գողանալ չեն կարող: իշխանը՝ խնդությամբ լցված զարթնեց, աճապարանքով ավետիս տվեց կաթողիկոոին՝ թե խաչը Արչուց երկրում է' Բոլորը խիստ ուրախացած վաղ առավոտյան ցնծության տոն կատարեցինն շուտափուլթ այնտեղ գնացին: նախ կրոնավորին, որը խաչը գողացավ, բոնեցին ն Հանձնեցինկաթողիկոսին: կաթողիկոսընրա երկու աչքերն էլ ճաննլ տվեց, վասնզի Հանդգնել էր սբ. կարապճտը կողուլտել: օր

նը Հովչան էր, իսկ ինքը չշարժվեց գնաց թագավորանիստ Կոստանդնուսլոլիս քաղաքը: Այդ նույն տարում կեսարիագնաց Վաճան կամսարակաՖը, տվեց երեսունվեց Հազար դաճեկան Հովչան ճայրապետին, առավ նրանից խաչը ն բերեց Հաստատեց Գլակա սբ. նարապետիվանքում. դրեց այլն դարանում, որը սուրբ սնզանի վրա էր: Այնտեղ էլ մնաց շուրջ վեց տարի: Այդ ժամանակ Արջուց կողմի իշխան ԳորգՇատախոսը՝այն որ իր մականվան Համաձայն իր դավառն անվանեց Շատախ, եկավ Տարոնիդաշտից մի մարդու մոտ, որի անունը Ծիծառնիկէր. նա որ մի փոքր ավան կառուցեց ն անվանեց Ծիծառն: Գորգ փշիանը Միծառնիկինաղաչեց որնէ Հնարքով գողանալ խաչը: եկեղեցու վերակացուն քո ազգականն է,-ասաց երան,-- բնր խաչն ինձ տուր ն ինձանից վեց Հազար դրամ վատանա: իսկ պատասխանեց.-- Դրամը թող ջեզ լինի, `

--

--

'

խաչը կառնեմ կգամ քո երկիրը, կընտրեմ մի ամրակուռ տեղ |խաչիճամար)ն այնտեղ կկառուցեմ իմ անվամբ մի Ճամաձայնվեց վեր կացավ գնաց իր ուունը: ավան: իշխանը Այնժամ Սիժառնիկըիր կնոջը, երեխաներին ու ամբողջ ազգատոչմբ ուղարկեց Արչուց իշխանի մոտ, իսկ ինքը ելավ գնաց ու իր մտադրությունըճայտնեց եկեղեցու վերակացուին: Սա էլ Հանձն առավ, իչեցրեց խաչը պաճարանից ե նրա (ԾիՓառնիկի)ճետ միասին փախավգնաց ԼԴորգ) իշխանի ձր-. կիրը: Էնտրեցինմի Հարմար վայր ն կառուցեցին հկեղեցին: ԱյնտեղՃաստատեցինտտրունականսուրբ նշանը (խաչը) ե ավաննէլ անվանվեցՄիծառն։ Այ" նույն ժամանակներումՃճայոցներոնս կաթողիկոսբ, սր ծննդյամբ Տայեցի էր ե Վաղարշակերտի սուրբ ԱսովաՓաժինեկեղեցին" կառուցել տվեց, ելավ գնաց սուրբ խաչին տեսության: Վաճանըկաթողիկոսինառավ եկավ ԳլակավանՓբ ն խնդրեցին, որ սուրբ խաչն իրենց ցույց տան: Սակա: սպասավորներըշատ չարչարվեցին, փնտրեցին,բայց չգաս

| "

բայց

ու

Այնժամ իշխանները,կաթողիկոսնու -

բոլոր

հպիսկոպունու :

ւ

Քմա՝

Զվարքնոցը (ծ. Թ.),

որր Ճենց նույնեկեղեցու փանոսի դռանն էլ թաղված անունով,

հսկ խաչը Վաճանը Ճանձնեց Արջուց եպիսկուղոսին, ստ էլ Հաստատեցնույն եկեղեցում ն յոթ քաճանաներիէլ այնտեղ վերակացու կարգեց, որպեսզի նրանցից յուրաքանչյուրը մե տարի սպասավորի ն պաճպանի' նան, որ վեք կարգադրեցին ճազար դրամ վճարեն ՏարոնիՀայոց իշխանին,

է,

:

'

եվ աճա,

՝

,

պատմությունըշարադրեցին ն դրին Ծիծառնի ն եկեղեցում: Այս բանը եղավ ճայոց ճարյուր երեսուն (Ս Հոռոմոց լորս Ճարյուր քսանյոթ (նիէ) թվականին ը, որբ ստուգապեստեղի ունեցած պատմությունն է. ՃճալոցՆերոնս կաթողիկոսի, որը քսաննիններորդնէր սուրբ Գրիգորից Հետո, Հրամանովգրեցին ն պաճ տվին Գլակա սբ. կարապեոի վանքին։ Այս նույնպես եղավ Վաճան Մամիկոնյանիիշխանության օրերում, որը երնեսուներկուերորդ Լիշխաննիէր Մուչեղ Մամիկոնյանի սերնդից: Սա (իմա՝ Վաճանը Վ. Վ.) իշխեց Տարոնումերեսուն տարի ն եղավ |ճալոց|մարզպան տասը տարի՝ի փառսմեր Հայր Քրիստոսի.ն փառքնրան միշ» ն Հավիտյանս,ամձն։ այս

սա

:

--

՛

։

:

Ապա ՎաճանըԾիժառնիկինբոնեց գլուխը կտրեց, իսկ Արջուցիշիչանին բանտարկելտվեց Ողականամրոցում, մինչե նրանից Ճարյուր ճազար դաճեկան առավ: Այնուճետն Մշո բլրի վրա կառուցել տվեց մի եկեղեցի՝ իր կրտսեր որդի Ստնու

սա

1:

յ

ՎԱՀԱՆԻ ՈՐԴԻ ՏԻՐԱՆԻ ՄԱՀՎԱՆ ԵՎ ԱՂԻ ԾՈՎԻ ԱՓԻՆ

ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑԱՄ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՄԱՍԻՆ

Շարադրածսայսքան պատմություններից ճնետո մեծ սուգ պատեց մեր խաղաղաբնակերկրին. Վաճանըկնքեց իր մաճկանացուն, գնաց միանալու իր ճայրեիին, ն թաղվեց սբ. կաբաւետի դոանը՝ իշխելով Տարոնի ն Ապաճունիքիվրա երեռուն տարի: Մինչ այղ Վաճանիորդի Տիրանըիր ճոր ն վրաց իշխան Վաշդենիխորչրդով ելավ գնաց պարսից Խոսրով արՓայի դուռը` դեոնա Հերակլ կայսեր Պարսկաստանիվրա գալուց Այնտեղ որդեգրվեց Խոսրովի կողմից, որպես Ճոառաջ: դեզավակ, կարգվեց Հայաստանի մարզպանն մի մեծ բանակի գլուխն անցաժարշավեց գնաց Ճճունացվրա, իբր թն նրանց դեմ պատերազմելու ճամար Սակայն կայսրին (ճաղոնի ի լուր ուղարկեց, թե դու մի վախեցիր իմ դալու պատճառով, այլ մի որեէ քաղաք ճանձնիր իմ տնօրինությանը, որպեսզի այնտեղ կուտակեմ Ճճայոցբոլոր զորքերին ն մնամ քո թիկունքում որպես օգնական: հսկ կայսրը սիրով բարեկամության ուխտ է կապում՝ոչ միայն Հալոց ն պարսից մարզպան կարդել նրան, այլն նշանակել բովանդակ ճոռոմների դեմեսլե-

| ։

|

|

լսելով՝ վրաց Վաշդենիշխանը սուրճանդակէ Խոսրով արքային ճաղորդում, թե նենգությամբ

ուղարկում ն ն անցավ ճունաց կողմը: դավաճանեցքեզ Տիրանը Ուղարկիր, ասում է, ութ Հազար 4եծյալ զորք Վանանդդավառը, ես կըբոնեմ նրան ու կճանձնեմ քո ձեռքը: Այնժամ քագավորը կանչում է վրաց իշխանի որդի 9ոջիկին, որին ինքը մարզպան կարգեց, իսկ Սյունյաց իշխանին ճրամայեց ձեռակոծ անել ե վտարել, որպես նենգավոր ու մուռ խաբեբա ազգիո Ապա Վաշդենի ուղարկեց Ճինդ ճաղարանոց մի զորաբանակ: Այստեղ Վաշդենը նամակ է գրում քե շատ չարչարվեցիր օտարության մեջ, եկ միաՏիրանին, նանք ն միասին որեէ բան մտածենք պարսիցարքայի նկատմամբ:

|

ու

՝

|

այլ

արտասանեց.-միայն ճետնյալ բարձրաձայն խոսքերը ն թող մինչե դառնա քաղաքն այս ավերակ Թող խոպան Հավիտյան երբնէ չգտնվի մեկը, որ բնակվի այստեղ: եվ ճենը սբ. այդոլես ասելով ինքն իրեն նետեց ղոշասեղանին՝ օրը", մինչն Քրիստոսի պատարագնսկսվելը: Պեինդեկոստեի եվ Հաջորդ օրվա առավոտյան, մինչդեռ նստած էր Տամբումոտ՝ երկնքի ամպերից ճայթքածկայրա քաղաքի դարպասի Հրով պյրեցին նրան: Համամը, սակայն, ծակների շանքերը ն իր անունով կոչեց Համամաշեն: Հետո վերաշինեց քաղաքը իսկ Մանկնոսւիանեծքը 4իրավի կատարվեց. միայն մի գիշերվա մեջ երեք Հաղար Հոգի սատակեցան-ոչնչացան,մնացքաղաքն էլ ավերակ դարձավ: յալները փախան ճեռացան ելավ եկավ սպանեց Հերակլը, Այս նույն տարում 4ճղզորացավ Խոսրովին, ապա մտաբերեց իրն Տիրանի միջն կնքված պայմանը, կարդեց նրան ամենայն ճայոց մարզպան, իսկ ինջը ետ դարձավզնաց կոնատանդինապոլիս: Դրանից ուղիղ ութը տարի ետո ճանկարծակի երնաց Մաճմեդի Քրոջ որդին15, եր ամբողջ ազգատո«ճԱբդոածիմը՝ մով, բազում մարդկանցով, առած իր ճետ նան տասննութ Հազար ճեծյալ վինվորներ, եկավ ն Ճճայոց երկիրը ճարկի տակ դրեց: ԱյնժամՏիրանը4րամայնց իր բոլոր զորքին գուված,

"

'

-

նամակ ճասավիրեն Վաշդենիբրոջ որդի Համամից. | | գրանով ճաղորդում էր Վաշդենի նենդության մասին, ն թե մեկ

առ

ն

ու

ԵՈ

վերցրեց նամակնկարդաց, ճենց նույնօրը երբՏիրանը

ու

ու

կոս14:

բոլորը

ու

ու

|

Այս

ինչ նպատոսկ ուներ Պարսկաստանիցեկած ղորարբանակըո Տիրաննէլ շուուայիույք նամակ է ուղարկում Վաշդենինն շատ խիստ ամոքանք տալիս նրան այդպիսի դաղտնածածուկդավաճանականգործերի Համար Վաշդենըզայրացած բռնել է ուռքերը: Այնուտալիս չՀամամինն կտրում նրա ձեռքերն Հետն առնում է պարսկական անցնում Ճորոխ գետն զորքը, Հարձակվում ծամամի քաղաքի վրա, որը Տամբուր էր կոչսրի մատնեց ն քաղաքն ամբողջությամբ դերի վուժ. ճրի վերցրեց: Քաղաքի սրբաղան հպիսկոպոսՄանկնոսը սաստիկ անեժքներ թափեց իշխանի դլխին, որի Համար իշխանը պարսիկներին Հրամայեց կոտորել սուրբ Սիոն կոչվող եկեղեցու Աստքաճանաներին:Բայց եպիսկոպոսըլռելյայն աղոթեց

'

Օննդակոստնեի օր--նչանակում է Հլաներորդ. տոն

վումէր օր

Հետո

զատկի տոնի 2-րդ

(Ս. Թ.),

օր,

որը

կատար-

Նիսան ամսի տասնենցից ճիսուն օրվանից՝

Ց--Տարոնի պատմություն

,

կազմել ն պատերազմի պատրաստվել: վրաց Սակայն ֆոջիկ իշխանը՝ Վաշդենի որդին, ժամանակը Հարմար գտնելով, ապստամբեցնում է բովանդակ չալաստանը, որպեսզի չգնան Տիրանին ղորավիգ: երբ Տիրանը տեսավ այս բաները, որ ամեն Ճճասկացավ, ինչի վերչը ճասել է, ուստի Հետնյալ պատվիրանըտվեց իր այն ութ Ճազար որոնք կազորքերին, մավոր էին եկել միացել իրեն. -- Ով ժողովո՛ւրդ Քրիստոսի, լավ է մեղ մեռնել, քան պար

հսկ մարզպանըթաղված է Տարոնի Ձյունկերոի կաքողիկեի դռանը որպ քաղաքում, ի փառս Քրիստոսի աստծոչ որին փառք Հավիտյանս,ամեն... '

եկեղեցին Լ(անչճավատ| սչաճիկներին ճարկատու եղած անսնել, եվ վաղ առավոտից սկսեցին Հավաջվել Գրգուռ լեռան ստորուռում, Հարավային կողմի դաշտավայրում: Համախմբվեցին ն պատերազմիմեջ մտան 16, որը լուսաբացից մինչեժամը երեքը տնեց եվ մինչդեռ տաճկաստանցիները փախուստիէին դիմում, Հանկարծ նկատեցին, որ Անձնացյաղ Սաչճուռ իշխանը ապստամբեց, կովից դուրս բերեց իր զորքը ն սուրը Ճայոք զորքի դեմ դարձրեց: Բայց Տիրանըերկու բանակները ճեղքելով մոտեցավ, դուրս եկավ ՍաՀուռի դեմ ու ձայն տվեց.-- կա՛ց, ուրացող Սաճուռ, դա Քրիստոսնէր, որ Փեզ իմ ձեռքը Հանձնեց: Ապա արով Հարվածեց, կտրեց Սաճուռի գլուխը ն ինքն էլ, երկու իշխաններիՀետ միասին, Հենց նույն տեղում կնքեցին իրենց մաճկանացուն. Այնուճետն Քչնամիները|Հայոց զորքերին բոլոր կողմերից մեջտեղն | առնելով՝ բոլորին էլ կննաց ավարտիՀասցրեցին: հսկ նրանք, որ փախստական եղած ազատվեցին, անցան մորաթախ"04 Աստծո

քաղաթիկողմերը:Բայցպլարսիկների կողմից

բոլոր

`

նաձա-

տակվածներըկան Հենց այնտեղ ամփովփված՝ վկայարանիդիմաց, որի անունն էլ վերակոչվեց՝ՍուրբԲանակ:ԱպաԱբդոաճիմը անցավ դեպի Հարք, Բասեն, Վրաստան, Ջավախք ն Վանանդգավառները,բոլորին Հարկատու դարձրեց ն ետ վերադարձավգնաց Տաճկաստան:Այս նույն տարում ավերվեքին Աշտիշատիվանքի եկեղեցին, որ Հիմնադրված էր ոբ.

ն ՄատրավանԳրիգորիձեռքով, Իննակնյանոր. կարապետը ն մեժ Քր Տարոնում, Աստղաբերդի Կաթողիկեն,ն Ներանս ճայլրապետիկաթողիկեեկեղեցին Եկեղեաց գավառի

ավանում: "

փմա՝

մորիաքաղ,այսինքն մորիի անտառներովշրջապատված(ծ.

Թիլ

թ.)

Գրիոր սուրբ Զենոբ Ասորու այս ժամանակագրությունը, գորի գործերով է սկավում, թե Լայն օրերում| ինչեր տեղի ունեցան, յուրաքանչյուրն ըստ կարգի գրված հ պաճված է

Հենց նույն եկեղեցում: Շատերին է Լայդ բանը | ճաճելի Թբն կւսրգը պաճելով՝րոտ ուրիշների նույն 4ետազայում ացել տան քաջագործուկատարած յուրաքանչյուր իշխանի այլս ամեն մի սրբակրոն այր իր ժամանակի անցքերը գրեց քյան, ն

այս ի պատքողեց: Ուստի ն ճոխանալով, շարունակվելով՝

ասորական է կոչվում, որովճնտն բոլոր այն պատմությունը ճիշատակվածջն եկեղեցական Ճայրերը,որոնց անունները

ալնտեզ, մինչն Թոդիկ՝ բոլորն էլ ասորիներ էին. ն այդ մեժ դավագերդաստանիճավատի զործերը ասորական դրով խանքով էին վարում, մինչն որ Թոդիկը Հիմնովին փոխեց վտարեց այդ կարդը ն ասորականցեղի մարդկանցառձճավետ ու

Բոլոր

վանքերից:

իսկ ինչ որ տեղի ունեցավ Մաժիկոնյան տանը՝Տրդատից մինչն պարսիցԽոսրով արքան, ոչ մի տեղ Ճիշատակվածչրթե Ուռճայի ուրիշներից տեղեկացա, գտա: կողմեՍակայն անունով մի կրոնավոր կա, ռրի բում Մարմարա(Մարմառա.) փնտրածդ գրքերը: Գնացի գտա նրա մոտ ալդ էին. գրվածքները, որ նույն հննակնյանվանքում դգրվածներե օտար բանակների կողմից (այն ժամանակ, երբ երկիրը ն պարսիցկամ այլոց ձեռքով ավերվում էր, գերի տարվեցին կարծեմ թե Հենց այդ ձնով է նրա ձեռքն ընկել: Այդպես նրամոտ

կան

այդ

ն տասը (ժ) պատնից թարգմանեցիքսանութ (ԻՐ) պատճենն մոտ ամփոփեցի կար գրված, իմի բերեցի, էլ, որ ինձ դարձրի երեսունութ պատճենկ մի մատյանում ճավաքնլով՝ քոզեցի ի Հիշատակեկեղեցու մանուկներին: արքայի մաճվանից Հետո ե Հերակլի թաԱրդ,Խոսրով դավորության ժամանակներում, Վաճան Մամիկոնյանի իշեն կոխանության օրերում, որին մայրենոք կամռսարական

ճեն

,

'

Հետո` հրա, որին հրհսուներկունրորղդն էր Մուշեղից էին անվանում, ներսես ճայոց կամականվամբ Քաջակորով թողիկոսի Հրամանով, Գլակա սբ. կարապետի վանքում, որտեղ ճենց ամփովված են կարապետիմասունքը՝ բնեռովն

չում

ն որը

էլ Հայտնի ի ցույց տրվաժ. գրեցի, շարաճարեցի ն թողի անմոռաց ճիշատակինձ ն իմ սերունդների Համար. ես՝ Հովճան

եպիսկուոսս, որ Մամիկոնյան

եմ Չենոհրեսունչինդերորդն

բնը՝ Մամիկոնյաններիառաջինեպիսկոպոսից ճետո, վելի ճայրապետության օրով,

աթոռին: Արդ,այսուճետն իոլոր

որ

չորս

ամիս է, ինչ

Սամ-

նստած

էր

'

լ

նրանք, ովքեր մեզանից Ճեւո վանական նատեն, ինչ-որ կատարվինրանց օրերում այս տանը, ես այդպես

քողավելացնեն նույն մատյանում, քանզի մենք մեր նախնյաց գտանք օրինադրված կողմից:

|

Դարձյալես տեր Հովճաննես Մամիկոնյանեպիսկոպոսս,

աղաչում

եմ

Աստծո

եկեղեցիների մանկանց.-- երբ իմ

շարադրանքն քող ոչինչձեր ընդօրինակեք,

այս

սրտին ժանր չՀըամբողջականգրով դրոշմեցեք

մեկը կասկածանքով որեէ կամ քնրաչավատու-

թող իր վարձքն էլ Քրիստոսից թյամբ ընդունի շարադրանքս, ու թճրի ստանայ որպես նախանձախնդիր ժածկամիւտ մեկը՝ ամեն: մերժված լինի Քրիստոսի շնորճներից,

ն Մեր սուրբ նախորդների ն Հետնորդներիս պատվիրաննիՎ րը կատարողները նմանապեսթող օրՀնյալ լինեն Քրիստոսից: իսկ հթն որեէմեկըմեր անունը այս գրավոր չնչելՀանդդնի ճիշատակարանից, թող ինքն իսպառ չնջված լինի ն մեր օրճ-

հությունից աղոթքներից ղրկված:Պատվիրաններս կատա րողները քող ընդմիշտ օրճնյալ լինեն այս սուրբ ԱստվածաժՎ նից ն. Առստծուց՝ ամե՛ն... ճավիտյանս ճավիտենից,

քոմու

էն

ու

էլ: կարդացողներիդ էլ, ամեն: հսկ չթե

«Տարոնի պատմության» առճասարակ գոյություն ունեցող գրչագրերի կամ դրանց խմբավորումների գրեթե ամբողջական պատկերըներկալացվաժ է պրոֆ. Ա. Աքրաճամլանի կողմից՝ իր կազմած ն Ճրատարակածժ օրինակի առաչաբանում (ն., 1941). Այստեղ Ա. Աբրաշամյանըգրում է, Թծ. «ՀՍՍՀ պետ. Մատենադարանում,որի ձեռագրական ֆոնդի մէչ մտնում են ինչպես էջմիածնի, այնպես էլ ձեռագրականժողովածուներ, այլ ն Հովճանին կա վերագրվող պատմուքյունների ոչ քե այլ րչագրձր, որոն Ճարտնի Մատքնադարանի քծգարձքլ ատիկ ցուցակագրոմը կազմելիս (անդ էջ 5): ԱբրաճամյանըՃավաստում է նան, որ «Պատժութին աշխատության ներկա տեքստը Տարօնոլ» Զենոր Գլակի ն Հովճան Մամեկոնլանիանուններով ճայտնի Հրատաբակված պատմությունների մի նոր խմբագրությունն է (էչ 6): Գրչագրերի ճյուղագրությունըկազմելիս նա նկատում է, որ այնտնդ պաշպանվածայդ նույն աշխատությանրկու ուրիշ խմբագրություններես գոյություն ունեն: Բայց եզրակացնում է, որ «... էղած բոլոր խմբագրություններից «նագուլնբ «Հրատարակության ճանձնվողներկա տեքստն էչ, Հնագույնը կարող է լինծլ, չենք առարկում, սակայն առավել ամբողջականնու Համեմատաբար Հէ, ինչպես տեսնում ենք Լ Խաչիկյանի՝ անխաքարը բազմիցս «իչատակվաժ ջննական ճողվածից։ Աբրաճամյանը Համեմատել ե ներքնում նշել է

Ճննոբին Բոադգրվու

թվա ն գրածս անպակաս ձեր գրածներիՀետ, որով ն սբ. կարապետի օր4նությունըձեզ վրա կլինի,նույնպես կ մեր նվաստ քաճանայականաղոթքներն ու Քրիստոսիօրձնությունն ըստ ամենայնի ձեր վրա կանի: եվ թող տեր Աստվածվարձաճատույց լինի գրողներիդ ու

Թ

ՁԵՌԱԳՐԵՐԸԵՎ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ու

: )

| |

|

Կ

աթարի Գ

ՄԻ» ալան

սակայն, Հիմնական տեքստի ճՀամեմատությամը շատ տարբերություններ է պարունակում ն, ինչպես նկատում է, «փաստորեն ճանդիսանում է այդ տեքստի մի այլ վերապատումը», որի մեջ շատ Հատվածներանկասկած ճնտագադրիչների կոզմից են մտցված: Ուստի ե ճարկ չի Համարում որը,

ն հրավացի այԴ տարբերությունեերընձրկայացնել

է

Նույն առաջաբա-Հ-

ԵՇ աաաաաա մլ շպար

Աաւաոկաաատ

Այժմ պարզվածէ, ոբ Մ. ՄաշտոցիանվանՄատենադաշանում պաճմոտ վում են Հռվճան ՄամիկոնյանիՊատմություն պարունակող ճինգ տասճյակձեռագշեր(ծանոթություն խմբագոի): "

մանրամասնորեննձրկայացրել է Մաշտոցի անվան Մատննաղաբանում գանվող բոլոր զրչազինրի նկարագիրը, ինչպես նան գրչագրերի ճյուզագրությանգժաւատկերը: նա

ում

ե միմյանց Հետ Համծմատված Ռաումնասիրված գրչագրծրը Աբբաշամյանը պալմանականորենվեց Հիմնական խմբերի է բաժանել, որոնց նկաբագրությունը այստեղ չննք բերում:

խումբ, որն ունի միայն մեկ գրչագիր՝21328-ը (անցյալում ունեցել է էջմիածնի8 1446 քվաշաժարը, իսկ Կարինյանֆոնդի՝ 1 1410-ր), Դա է Հիմնականում Ա. Աբբաչամժյանի օգտագործածը, որբը |Լ. Խաչիկյանը չի Համարում եղածներից լավագույնը, «անառակԱբրաճաժլանի: 1.

«0»

:

2. «վթ խուժբ՝ 1912 գրչազրի խումբը, որի մեչ մտնող մ 1886 զիրչագրի տեքստն է 1. Խալիկյանըճամարում Մատէնադարանում եղածներից

Այ. լավագույնը:

նույն տեսակետն է պաշտպանումնան ԳԱ Հր. Աճառվանի անվան Հայոց Լեզվի ինստիտուտի աշխատակից ձումանը, որը թեկնածուական դիսերտացիա է գրել «ՀովճաննեսՄամժի-

կոնյանի լեզուն 3.

«Վ»

ն

Վազգքն Հաժբար-

ոճը» թեմայով,

էն պատկանոմ, բատ Աբբաձամյանբ, ութ գրչագրծր, որոնց քվաշամարները, գրիչների անուններն գբության քվականներբ նշած էն: Տռդատակում, սակայն, ճեղինակը ենքադրում է, Բե «Վ» խումբը՝ որոշ փոփոխություններով, ըերնս սկիզբ է առնում «ՍԹ-ից, քանի որ

Խմբին

ու

Հզաքյան աաա նագիրԽարմոն ա.հաչ անց

մեջ

նմանությունեն

ատ

մեծ

նն,

տ.

`

ա

-

Վենետիկում եղած ճինգ ամձնաբնտիր գրչագրերի բաղզդատությանՀիման վբա: «Այլ մեք,-- ազղարարում է նա,-ի ստուզագոյն օրինակաց զորպազիրս

պզոլս արարաք, «նգնակ օբինանաց քաղդատուցնամբ ըստ կարի ուղղագթնալա։ հակ այդ ճինգ «ատուգագուլն» գրչագրերի տարբերություն1րք, հնչամա նկատում է Արրաձամյանը,նջլած ն էլմրի ենրքնի լուռանցջնձրում (անդ՝ էչ 11111): Այստեղ Աբրաճամյանն առանձնացնում է Գրեք ուրիչ գրչազիր Ճատվաժներէլ, որոնք, սակայն, ճամարում է «Վո խմբին պատկանողՀատվածներ, ուստի ն «առանձին խումբ չեն ներկաքացնում», ԱլիշանըՃենոբին վերաբծրվող երէջ տարբնբ ձեռագրեր է ճի՛ ատավկում.

Ասորչոլ,

րւ որ

կոնձնից». Բ.

Էվրա

Գատմուքէան Հալոը ժամանակագրուքնան ննովթաչ ձմոնադրծցաւթ սիբոյն Գրիգորէ եպիսկոպոս երկրին Մամի-

«Սկիզբն ՊատմութեանՋորիորդ Հալոջ, ի ժամանակագրուքեն:ԶԵԱսորվոլ, որ ձքոնագրվեցաւմ առային պիսվոպոս»:

«ՓատմութիւնՏարօնոլ» զոր

թարգմանքաց Զենոբ Ասորին՝ եպիսգրչագիրը: ինչպես տնսնում ենք, Տարոնը մտնում է ՋորրորդՀայքի մն. է Ալիշանը ճամամիտ է գրան ն պատճապարանում նշանով, թե Չորրորդ Հայքը» որ նույն Սոփքջնէ (Սովաց աչշխարճկոչե այլն ժամանակ մածր), Տուրութերանինաչանգն է, Տարոնի սաճմանում գ.

ԱյստեղՔԻվ կոպոսե:

քէրես մտնում

է մացնում միայն Հովչաննես ն Սիմոն գրիչենրք թվականինընդօրինակվածգրչագիրը: Տ, «նչ խմբի մեջ է տեզադրվումծրկու գրչագրեր. «Աստվածատուր դրիչե ընդօրինակաժը՝ 1589 ըվականին ե Սարգիս զրիչինը՝ 1622 քվակաեին 6. «Հ» խմբի մեջ է մտցնում լոթը տարբեր գրչագրեր (այդ թվոմ՝ նան 11885 ն 6724 թվաճամարներով գրչագրերի տեքստնրը)։ նորից է Ճայտնում, օր ճիչլալ խմբավորումներըիստ պայմանական նն, քանի օբ դրանջ էլ, ամձնայն ճավանականությամբ, բխում էն մէկը մյուսից, այնքան որ նմանությունները«չկնառու նն. կճարկծ որոշակի փՓովոխությունների ենքարկված: Խմբավորումներիպայմանականությունըպրոֆ. Աբբաճամյանբպատճառաբանում է նրանով, որ ճիչատակարաններ, որոնք անվիճելի կռվաններ տային կապելու ինչպես առանձին խմբերն իրար Հետ, այնպնս ն նույն խմբի այս կամ այն ձեռագիրը տվյալ խմբի ճետ: Այն ձ4ծռագրծԲը, որոնց կապն անվիճելի է, մենք ճյուղագրության մեջ տալիս ննջ գժեբով, իսկ այն ձեռագրերը, որոնց կապը նենքադրականէ՝ տալիս ենթ կետերով» (անդ՝ էչ 41--11Լ): Չնայած այլն ճանգամանքին, որ պրոֆ. Աբրաճամյանըմանրակբնիտ ն ճանցամանալից քննության է էնքարկել «Տարոնի պատմության»՝ Մատննաղարանումպաճպանվածբոլոր զրչազրերն ու տվել դրանց գրեքն ամբոզջական նկարագիրը(որոչ վիճելի կետերով միայն), Անդրին բոլորովին այլ մոտեցում է ցուցաբերել ակադ. |. հաչիկյանը տարակության առնթով գրված իր քննադատականՀոդվածում": նա գբիօրինակներում եղած տարընքճրցումնքերը,որոնք իսկապես որ չագրական բազմաքանակ քն, տածքստաբանական ճամեմատական ճշզրտումների է քե-

)

էր ՋորրորդՀայքի մյ",

խմրի մել

«Չկային

մագայն ւոն ճրա-

աան ւր :

արան

դորա

Մր Ի. ւ ոո 5 Բորմք «ւոր ոիւեւ ան են կճՀալագավան ավար «արն

մորմանն ամք

ու

քաց 'ը

ն

«Պս

4.

կողմից

».

թարգմանությանը, Բերենք

թե

մի նրկու

թ

Քարքե

օրինակ. «ՏարոԻ

:

բաջի, աեաով ճչավում ամա ր

«թ

բնորոլ

է

էզ«րնքնալ

«գնաց» Տնտնրաենորի խոյդ ավափում բառից Պրո «ԳրիգորիոսարքեպիսկոպոսՀայոց» արտաճայտությունըպետք է անպալման վերականգնվի ճամապատասխանմասում, որպեսզի Ճճասկացվի,թն նամակի գրողն ո՞վ է"Կ Հիսուներկունրորդէջում խմբազրված տեքստում պատրիարքի անունի չի ճիշատակված: «Թ գրչագիրն ունի՝ երուսազեմի «Վախճանեցաւնրուսաղեմի Հայրապետն կիժաթոս»:, կամ «էչ 53-53) «հսկ եզիազարձկձալ... մինչե... աղա խնդրնալ ի նշխարաց...» ճատվաձից պարզ չի երնում, քն խնղդրուն ո՞վ է. «Ա» գրչագրօվ պարզվում |՝ «ենդրծալ սրբոյն Գրիգորի» ն այլն, Մբ չարք այլ կարգի թերություններ Տե՛ս

"Նույն

այստեղ`նախաբան: տեղում, էջ 144 Ն ճետնյալնեոը:

Ա

Ֆ.Գ

ել է նկատոմ Լ. Խաչիկյանը. օրինակ՝ բնադրից դուրս ճանված ն ճրատարակվածբնագրում տեզ չգտած ճատվածնձր, նախադասություններկամ պարբերություններ, իսկ դա միայն նրա ճամար, որ պակասում են 1428 քվաճամարով գրչաղզրում(տես՝ 112, 114, 140, 145, 160 ն ալլ էջերում): Խմբագրվածտեքստում շատ նն ճատկապեստեղանունների(օրինակ՝ Ան-

կիւղ--Անկեղ--Անգեղ, Դովնադաշտի--Դունայդաշտին, Մծղտոլ--Մեղտնեալ, Քասծն--Բասնանյ, հալխաստան--Բաչլ ՇաչասՀոռա--Հոռենայ--Հոռեան, ն տան, Քուստր--Բոստը այլե). անձնանունների (օրինակ Մամիկոնէից-Մոմիկոնենից,ի Պարքնն--Պարտաւն,Ուգուճի--Ոզուճի, Գիսիանէ--ԳիսաՀն եէ, Մորիկ--Մուրիկ, Կիրիղ-Կիտնղ, նիճորճն--նիխորճս այն). |

նուլնպես ն վանազան բառակապակցությունների, արտաճայտությունների| տարաբնույթ ճորչջորջումներն աղավաղումներ, որոնց մասին արդեն 4իշատակել ենք վերնում, նախաբանում: Բայցնորից ենք կրկնում, որ դրանց մեծ մասը Հճետնանք ծնն գրչագրական օրինակների չափազանց աղավաղ ձեով պաճպանվածլինելու. այնպես ոի երբնմն նույնիսկ դժվար է ճաստատապնս որոչնլ, թե ո՞ր Հորջորջումն է ավելի ճավանական կափ ճաբաղատ տվյալ տեքստին: Առավել ես, որ Հրատարակիչըգրչագրական ալդ տարընթերցումներընհչել է տողատակիլուսանցքում: հր «Զենոր Գլակ» Համեմատական ուսումնասիրության»չմնջ Գր. խա(աթյանը վկայում է, որ «Լազարյան ճեմարանի Մասնադիտականդասաբաննքրի (լիկէոնի) Մատենադարանում կա Ջէնոբի Պատմութեան ժի բաղՍ. էջմիածնի ճինգ ձեռազիր եւ երկու տպադիր «Ճրգատութի՛ւն (ձեռագիր, բատարակություններիետ» (աշխատասիրությամբՊր. Ա. Պիտանյանցի, 1881 ք., անդ՝ էչ 39), Վնրջապես,«Հանդծռ ամսօրնախ» 1894 թվականի 7-րդ (ճուլիս) ճամարում կա տպվաժ խալատուրՀովճաննիսլանիճաղորդումն այն մասին, Թե ինջը Մոսկվայի (ազարյան ճեմարանում ապրիլի 29-ից առաջ, Զատկի տոներին (օրը չի նշում) Խերսոնի նաճանգից ստացել է մի ճին ձծռադիր՝ ավազ քաճանա ՏԼր-Դավիթ Շաճինլանից։ Այն գրված է նռտրզրով՝ Ռեն (1616) քվականին ե պարունակում է մի քանի Հեղինակեերից կիսատ պատմություններ, ապա՝ կիրակոս Գանձակեցուն Թովմա Մեժուխնցու պատմությունները, ինչպես նան Ձենոբի «Տարօնոլ պատմութեան»մի «Զննոբա ծպիսկոպուին խօսք վասն առաջաւոՀչ Խորագրով. մասըՀետեյալ բին պաճոց երկուշաբթին նւ ի վերայ զիւտ նշխարաց սուրը կարապետին»: Խ. Հովճաննիսլանը է Վէնետիկի1832-ի Հրաալդ Հատվածըճամեմատում 4էտ ն նկատում բավականաչափտարբերություններ, որոնք տարակության ներկայացնում է` Համադրելով ՀամապատասխանՀատվածները: Հրատա, րբակչություննալդ կապակցությամբճայտնում է, Թե ալդ 1616 քվականի լ ն, ձեռագիր օրինակում ձեռագիրը շատ ընտիրներիը չէ որ «Ճառընտիրի» ի նս այլն պարունակողճատվածիաղավաղումներըչասիազանըչատ են. այսու էն իրար: անզ Ազաքանգեղոսն Զենորըխառնված :

| |

|

րատարակությունննր Հովճանի Պատմությունըունեցել է մի չարք մեջ քնն առնվել («րանցից մի քանիսը ձեռադրային Ճճամեմատությունների Ս. Աբրաճամյանիկողմից): Դրանքեն. 1. «Գիրք պատմուքնանցերկրին Տարօնոյ, զոր գրեաց Զննոբ ասորւոց ծպիսկոոսն. Հրամանաւ կուսաւորլին մերոյ սրբոյն Գրիգորի»... Նույնը կա նան ճետնլալ ձեռվ՝ «Գիրք պատմութնանցերկրին Տարօնոյ, որ կոլի 1208): Կ. Պոլիս, 1219, 182 էջ, 16 սմ. Զենոբ (ո. Պոլիս, 2. «ՊատմութիւնՏարօնոլ զոր Զենոբ Ասորի: Վենծտիկ, քարգմաննեաց Ս. Ղազար, 1839, 52 էլ (Մատճնագրուքին նախնձաը), ներքնում ալս-

1838: վենետիկ, Հաճախապատում, (ուսավորիչ-ոլես, կազմված՝ Գրիգոր

ՊատմութիւնՏարօնոլ

9.

զօր

բարդ)

ՁԶենորԱսորիո Երկրորդ տպա

Վենետիկ, տպ. Ղազար, 18889, 68 էջ, 22 սմ: «Մատենադրուգրութիւն. Հայոց,ՎձՔեն նախնեաց). Բուզանդ՝ Պատմութիւն ներքնում՝Փավստոս ս.

1889: Զենոբի անունով կան նան ճետեյալները. Զենոբ Գլակ Ասորի. «Ներբողեանորդիս ն ի թոռունս

նճտիկ,

կ(ուսաՀսրբոյ արարհալ է վասն Անճզնաւորացնւ Վենետիկ, ՌՅԳ (1303--551, առնի ն Կրօնիդնայն յայլոց 1854), 24 էչ, 21 «մ. (Սոփերք ՀայկականքԺ.): Կազմված է՝ Վկայաբասրբոյն Շուչանկան դատեր մեծին Վարդանայ, Վենծտիկ, 1853: ութին 5. Դարձյալ նույնի (այսինքն 48 4-ը), միայն ներջնում կա ճետնյալը՝ 4.

զոր Զենովբայ հղիսկոպոսի վորչին։--Պատմութիւն

ճաՄճռրոպ երեց,Պատմութիւն ռրբոյններսիսի Պարթեի 1853: ոց Հայրապետի:Վենետիկ, նոր մատենեգիտութիւն իր «Հայկական Սրանցիցբացի ԱրսենՂաղզիկյանը ն ճանրագիտարան Հայ կյանքի» (Վենձտիկ, 1909) աշխատության մեչ «Միանսարյան 1814-ին ԿալԶենոբի մասին ճիչշատակելիս՝ գրում է.-կաքա՝ Ավձտիջ Փնթլումճանի տպարանին ապուաժ տպագրութիւնմըկը վիշէ, որ ինծի անծանոթ կմնալ». Աշա Մ. Միանսարովի վեայությունը. "81Ե110682քհլո.--ՇճսՇՅՏ1Ը2 6է ԾՐՅՈՏՇՅԱՏՅՏ(2", 7. 1, ՇՈԾ, 1874--1876, Զենոբ Գլակ (26ոօե Օլե), այսինքն Գլակից, որը որտեղ գրում է.-կարժում նն աւան էր ճարավային Ասորձատանում,նգիպտոսիսաճմաննձրին կից), ազգաւ ասորի...» ն ճետնյալները (516--517)": Վծրջապես՝ Բ/կաններին» հր աշխատու «Հայ գիրքը 1801--1850 ՀայկԴավթյանը Ճիշաթյան մնջ (ծ., 1962, ֆ 219. Զենոբ Գլակ, Հովճան Մամիկոնյան) տակում է Կձնոբի վերոճիչյալ ճրատարակությունը՝մատնանչելով ճնտնչածպիսկույուն Հրալը. «ՊատմութիւնՏարօնոյ, զոր գրնաց Զենոր ասորւոց մանաւ Լուսաւորչին մքրոյ սրբոյն Գրիգորի: Առաչին տպագրումն գիքոյս եղեալ է ի Կոստանդնուպոլիսքաղաքի ի քուին ճայոց 1168. իսկ այժմ վճրատին տպագրեցաւ արդնամբք ն ծախիւք զուարդամիտ ն առատաձեռն ազգիս մէրոլ ի կալկարա: ...Աչխատասիրութնամբ Փընթլոմ Աւետծանիս կալկաքա, տպ. Աւետ քնթլումնանի, 1814, 242 էջ: Շարվ. 6,5, 11ոմ։ (հ միչի այլը նշենք, որ սուլն ճրատարակությունըներկայումս կա մեզ մոտ

կազմվածէ՝

"

ՏԵ՛ս

բացատռությունը:

գտնվում է ՀՍՍՀ

ն

յ

ԳԱ

ԱԿԳ, 249 զրադարանում,

քվաշամարի տակ (էջ

Մամբվոնյանի անումա, 1. «Գատմութին Տարշեոյ,. ՎԼնեաիկ, ս. Ղազար, 1842, ՈՄԶԱ, 64 էչ, 23 սմ. (մատննագրուքիւննախնեաց): Տիտղթ. վրա՝ Տովչաննու Մամիկոնենի եպիսկոպոսի' 2. նույնբ-. Հաճախապատում,Վեկազմված է` Գրիգոր (ուռավորիչ: նքտիկ, 1838: 3. ՏովճաննուՄամիկոնենի եպիսկուոսի Պատմուքիւն Տարօնոյ. 2-րդ 1868, 68 էջ: Կազմված չ՝ Զ6տպ. Վենծտիկ, Ղաղար, տալագրութիւն, ն Տարօնոյ, Վենքտիկ, 1854: նոր Գլակ ասորի: Պատժութի ե 4. Հովչան Մամիկոնյան, Փատմութիւն Տարօնոյ:Աշխատությամբ ծրնան (Հայկ. առաջաբանով պատմ. գիտ. թեկն. Աշոտ Աբբաճամյանի ե., 1941 ՍՍՀ ժողկոմսովետինկից պետ. Ձեռագրատուն (Մատենաղարան), Այս վերչինը մծվանում եղած միակ Հրատարակությունն է առ այսօրն ՀովՀան Մամիկոնյանի «Տարոնի պատմությունը» այխարճաբարլեզվով քարգմանվումէ առաչին անզամ։ Գիրջը Հատվածարար քարզմանված է Ֆրանսերենլեզվով: Հ չվան

:

6.

:

:

Լ.

մօտ հլտէօղՇոտ ճոօոտ

ՇօԽԹշկօո

(ոմ.

քու

76ոօս

28215)

մ63ռ

ԼտոքլԹ15.է քնոձ. ԷԱՏԼՕԱՇ մօ

ՎՂՇԾԼ ՎՇ

1. Քոտ, Սուօո.

մօ

Շ-էպօմօւոօտ

հճոոծոթ.՝

1է867

1ղոմսշԱօո

ոօստօկթ

(քու Մ,

Ք. 333--382

հճոքզօոլռո, օօուլոստիօո

մճ Լհ1տ(61116

մօ Ծուօո:

4184ս15

(Շօ1քող մօռո Քոքիշօլ Էտլոծ. քօսք 18 քշույԸր6 1015 մ6 Լ'ձոոծուծո օո Ճոոշլբոտ 6է ողօմօքոշտ մօ ԻՒՃոտՇոլճ,թսե մօտ հլտէօլշոտ Թշնօո ձ6 Բւտո--014օէ քռոժոտ քու ՊՎՇԷօ Լռոզլօ15). Քռոտ, Լ1տում6

տ

116165, ԼԱՏ Շէ Շօտքճգոլթ.ՂԾՇՇԼՃԵՃ 2. շճծոօմ մօ

ՏԱՎՇո, Ամ...

Է1լոք էրտլօոճ

բոր

ԽՆ Քառոտլ

մօ Զշղօո.

Ը

Քոլ

Քուձ՛'հօտտօ.

2ծոօս

մօ

հԱռք ծմշզսծ

Թողտ, նտք, քոքօոլոթ,

1864, 75 ք. Հանդեսի 1987 թ. 1-ում (էչ 106--102) զ1Փատմա-բանասիրական անզված է կալիֆորնիայի ճամալսարանի պրոֆեսոր Ռիլարդ ՀովճաննիսՄիացօ4այդասական աղբյուրներու քարգմանությունը լանիճաղորդումը՝ մեչ» խորագրով. այն զեկուցվել է Շրնանում 1986 թվ. վալ նաճանդգներու անպտնմբծիին կայացած միյնադարյան ճայ գրականությանը նվիրված միջազգային առաչին զիտաժողովում: Ալստեղ ճրչշատակվում է «Տարոնի պատմության: անգլերեն քարզմանությունը կատարված Ռոբերտ Գետրոսյանի կողմից, նլու-Ցորջի ՏԱԼՏՇՏ 01 էհօ Ճոտճուռռ Ղւոճմեօո չարջում:

Փիրթը մնզ մոտ լի ստացվել ե ճրատարակության թիվն էլ նչված չէ: Թարգմանությանճամար 4իմք նն ծառայել վննետիկլան1832 ն 1889 թթ.

Քմբագրությունները:

ՎԵՆՈԲ ԳԼԱԿԻ, ՀՈՎՀԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆՑԱՆԻ

ՀԱՏՏՆԻ

մա

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ»

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ՈՒ

ԴՐԱՆՑ

ԵՎ ՖՐԱՆՑ ԱՆՈՒՆՆԵՐՔՎ

ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ԵՂԱԾ

ՀԱՄԱՌՈՏ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Այսոքղ աշխատել էնք ժամանակագրականճայորդականությամբներբկայացնել սույն «Պատմության» ինչպես ն նիա «ճեղինակների» մասին տարբձր ժամանակներում ն զանազան անձանց կոզմից ճրապարակձկաձ ուսումնասիրությունների կամ Հայտնված կարծիքների մոտավոր պատկեԱնում

ՐԸ:

ենք

նան

մեր ռնփական

թյամբ: արգձն նշել 1. Ինչայծս

այդ ղիտողություններն կապակջու-

էնք սույնՔարգմանության նախաբանում,զքնոբ Գլակի մասին մեզ առաչին անղեկություն տվողը «Տարոնի պատմության» ճելինակ Հովշան Մամիկոնյաննէ, նա «Պատմության»վերջում զետեղված որի մասին ավելի ճանդամանալիցկխոռ«Հիչատակարանում», Ճամառութ վի ոոռորե", այս գորժը անվանում է «նձնոբ Ասորու ժամանակագրություն», որին էլ ճանաչում է իբին առաջինվանաճայրեպիսկոպոս Մշո հննակնյան կամ աբ. կարապետի վանքի. իսկ իրէն՝ նրձսունչինգերորդըՃենոբից ճքտոյ,

ՓավստոռՔուղանդնիր «Հայսց պատմության» մեչ (գպրուքյուն 3-րդ, Գ.) խոսում է Գրիգոր վկուսավորչիկողմից Տարոնում ձղաժ մ14լանները կորժանելու ն դրանց տեղում սբ. կարապեատի վանքը ճիմնադինլու մասին (ն., 19427, էչ 82), սակայն Զենոբ կամ Գլակ անունով անձնա-չ վորություն ոչ ճանաչում է ե ոչ էլ Հիշատակում: Սբ. կարապետիվանքի կամ Զենոր Գլակի մասին Հիչշատակուքյուն մոտ, չկա նան Ալախքանգեղոջի գլոխ

ինչպես

որ

նշել ենք նախաբանում:

Զենոբ Գլակի մասին Հովչանից Հետո մեզ առաչին տեղեկություն Թվաղի տասներորգ դարի պատմիչ Ուրտանես եպիսկոպոսն է2. Քր «Հալոց պատմության» Ս(50)-րգ գլխում լթոսում է Խոսրով Մեժի՝ Պարսկաստան կատարաժ արչավանքի, ավերածությունների ն դրան Ճաչջորդողանցքերի մասին, Հենց աստեղ էլ (անդ՝ էջ 23) նչոմ է Անակի Հայաստանգալն ու Արտազզավառում ճանգրվանելը.«Զոր ապա լուճալ Խոսրովու ուրաթ եզն. ե առաքէ թնղ առաջ նորայ զօրս: նւ ձրքէալ Հանդիպի նա առ ճանգրատարանի սիբոյ առաթելոլնԹադեոսի. զոր անդ՝ ասէ պատմագիոն՝ զյղուՎ. Վ.), նան զառաքելութեան (բնդզժումը մէքն է թիւնսոբբոյե Գրիգորի ենկալեալ զշնորճս, ն ի կեանս իչփ կրճալ զոլակասուքիւն չարչաբանաքն Խորա՝ ռրպէա ուսուցանէ թեզ պատմագիրնդ: Ապա շարունակում է մինչն դավաճանությունը, դավադրուցյան երնան գալը, Անակին յուրայինների չրաշեզձ արվելը ն մանուկ Գրիգորիու նրա ծղբոր՝ ճայոց երկրիը փախցնելը, Այստեղ էլ Ճիչատակում է Զենոբի անու2.

--

'

ի

«ՏԱՐՈՆԻ

Տե՞տ այստեղ՝38111 ծանոթությունը: Հովճան Մամիկոնյան,«ՊատմութիւնՏարօնոյ», ծ., 1941, էչ 288: Ուվխաանես Եպիսկոպոս,«ՊատմութիւնՀայոց», էջմիածին,1871: Տե՛ս անդ, էյ 70 ե ճետեյալները:

նձ. «Արդ վասն մանկանս ալաօրիկ,-- ասում է,-- որ էր եղբայր սրբոյն Գրիգորի, Ձենոբայ Ասորոյ ասացեալ ստուզիւ ի պատմութեանանղ իւրում»

(անդ՝ 631)": Այս նույն բանը

քն «Յայսմաւուրբը», «Ճառին«Գլակա վանք, երբեմն՝ «Զենոբու:չ Թովժա Մքժովնրին սբ. Կարապետի Համար առում է. «Վանք Գլակա, ասորոյ Ձննոբայ վարդապետի»: Ինքը՝ Ձամչյանն էլ մճկ Գլակա վանք է կոչում, մեկ՝ Զինոբա (621, 623, 622 ն այլ էջերում): Համոզվածէ, որ նբա անունով է վանքը Գլակա կոչվել ն կարծում է, Քն նա սբ. Գրիգորիճրամանով

տիրը»,

(Էջ 29), Մեկ այլ տեղ էլ է նշում Զենոբի անունը, երբ խոսում է Տիդատ Մեժի գործակիցը: «Բայց,-մասին՝ թե ո՞վ էր, կամ ո՞ւմ ժամանակակիցն ասում է Ութտանեսը,-միաբանէին ընդ միմճանս Ձննոր ն Մովսկա ոչ (Խորերացումասին է խոսքը) վասն նորա...» ն- ավելացնում է, թե նրանՏրդատին Ճճամարումէ Դիոկղետիաորբ կից Մովսեսն է ավելի ստուլգը, քոս կայսեր ժամանակակիցը (էջ 111): Միջնադարիճալ մյուս Հեղինակը, որ ճիշատակում է Զենոբ Ասորու անունը, Մխիթար Այրհվանեցին էլ հր «Պատմության»ժնջ խոսելով ԳրիԼուսավորչի «ամծնայն արնձլից ն ճյուսիսոյ» կաքողիկոս ձեռնադիրգոր Լուսաւորիչն կաթո վելու մասին Մխիթարը գրում է.-- «Զեռնադրի սուրբ ղիկոս ամենայն արնելից ե Ճյուսիսոլ, ն բերէ ի Հայսզնշխարչո 8ովն Աքանագիննայ՝ անծրի իտոյլ, ն Հաննու դնէ ի յիննակննայանն տայ ու

թիմն, է.--

Ն

վայրում)

Մխիթար Այբիվանեցի,«ՊատմութինՀայոց», Մոսկվա, 1860: ՍտեՍտեփաննոս պատմութիւն Ասողիկ (Տաբոնեցի),«Տիեզեբական փանոսվողպ. Տարօնեցոյ...», Փառիզ, 1859, էչ 60 Ն ճետնյալնեոը: Չամչյան Միք., «ՊատմութիւնՀայոց», Վենետիկ,1814, էչ 10 ե ճետնյալները:

ու

կարապետինշխարների Տարոն բերելը Տրդատ Յ-րղի ն Գրիգոթ ուսավորչի՝ Տարոնի ճծքանոս քուրմերի, ինչպես ն Հլուսիսային ցեղերի

դնմ մղած կոիվները ն այլ «Բայցարժան է ցգիտել,.-- ասում է նայ-ն ի ղանաղան զի այս գործք զենոբայլ բազմօք աղաւաղձալ է ի զրազրաց. օրինակս այլնայլ բանք ալի կամ պակաս դնին, ն ինչ-ինչ ես լանյարիրա

մանավանդի կարգին,

տպագրէալն» (11)

Չամչյանը անդրադառնում

է, բնականաբար,նան Հովչան Մամիկոնյանին: «Հայոց պատմության» ժանոքագրության բաժնում (էչ 554) ունի Հետնյալ զիտողությունը. «ի վերայ գրուաժոց լովճաննու մամիկոնէի, որ կոչի պատմութիւն տարաւնոլո: Որքան չատ է Ջամչյանը Հավատ ընժաուժ Զենոբի ասածներին, նույնքան ն առավել չատ չի Հավատում Հովճան Մամիկոնյանին(տճս' Հատոր Բ, էջ 339-340), Հովանին վերագըրՀ է, Թե որոչ վաժ մասի ճամար ասում բանձր առնված նն ժողովրդական 2ին ավանղություններից,որոշ բաներ էլ «...շարադրեալ ի նմին յովճաննէ առ ժամանակօքկաթողիկոսութեաննքրսիսի Շինողի..». Հավաստիացման ճամար վկայակոչում է գրքի վերջում զետեղված Հիշատակարանը, որը ճամարում է նույն ճեղինակի Հարազատգրվածքը (ցիտում է Ճիչատակարանիճամապատասխանճատվածը): Հինգ կարգի անճշտությունննթ է նշում ՉամչյանըՀովճանիգրվածքում.

Վ. Վ.)

է. «ի վերայ Գչակայ՝ թէ իցէ նա ինքն Զենոբ ասորի»: ՈւրիշՃատվածների ուղարշարքում մեջ է բնրում նան Գր. Լ(ուսավորչի՝ ծղիաղզարոս քարոզչին անդ (այսինքն իննակնյան կած նամակից ճնտեյաչլը.-- «.. զքո ծղբայրն եմ ձեռնադրնալ եպիսկոպոս. ն ըստ կարի աղաչանացնզանուն տեզոյն փոխնցաքիւր անուն լաւելեալ ճաստատնցաքԳլակավանք»

Հաստատում

էն

Ճանննս

ձեռն

նրանց ունեցած տեղեկությունները,անկասկած, գալիս են Հովճան Մամիկոնյանից, նրանցից բացի Սահփանոս Տարոնեցին(Ասողիկը) «Տիեզեբական պատմության» ծրկրորդ ճանդեսի սկսում է Տրդատի թքագավորուՓրիստոննությանտակողմից Հայաստանում թյամբ ն Գրիգորկ(ուսավորիչի րածման նկարագրությամբ. Բայց թե պատմիչը որտեղի՞ց է քազնլ իր տեղեկությունները Տրղատ Մեծի կատարած դործերի ն Գրիգոր Լուսավոբիչի չարչարանքների մասին, ոչինչ չի ասումշ, Ավելի ճավանականէ կարօգտված լինի ծել, քն Ազացանգեղոսից 3. Ձննոբի Հարցի քննությամբ առաչին անգամ ճանգամանալիցզիաղնա «Հայոց պատմության» 4ենց սկզբում վում է Միքայել Զաւչլանը:: թվարկելով ճայ ճին սլատմագիրներին, առաչինը ճամարում է Ազաքանգեղոսին՝ իբրն Տրզատ քաղավորի «ատննադպիր» վկայակոչելով ԷսբծեՀետո դնում է Զենոբին («մականացուն ն Փարպեցուն: Ազանանգեղոսից նուաննալ Գլակ»): Զենոբին վերագրված նամակներից այլնայլ ճատվաժգրում նբ քաղվածաբար օգտագործում է. իսկ 1-ին գրքի 2-րդ ճՃատորում

ծրբեմն կոչում

գրել է իր ժամանակ տեղի ունեցած դեպքերի մասին, այսինքն Գրիգորթ կնսարիագնալն նպիսկուոս ձեռնադրվելը Ղնոնդիոսի կողմից),Հով-

զՏաբաւնո)ՊատմուԶենոբայեպիսկոպոսի:Նա արաբ Ագաթանգեղոս զՀայոցն»(նույն տճղում, էջ 45. Էնդգժումըմ էրն

զածնղինի

որ

1.

ժամանակագրական անճշտությունները,

2.

անձնավորությունների՝ մեկը մլուսի

3.

տեղանուններիինքնհաճնար անվանակոչումները:

ճետ

շփոթելը,

4. :

որ

պատմելաձեի ժողովրդական առասպելաբանությանակունքները.այն, երինմն պատմական-իրականեղելությունները առասպելներից ավելի

վաղ կատարվածէ Համարում,

ծ. ն անչիմն գրվածքի մեջ, որոնցից շատերը անճարկի Ճճավելվածենր կատարվածէ ճամարում 4Հետազայում,որի ճամար եզրակացնում է, քե գիրքը Հորինել է ՀովշանՄամիկոնյանը, բայց (ավելի ուշ շրջանում) «ետ նորայ փոփոխեալէ յայլոց ն խանգաբհալ»(544-545) Չամչյանի «Հայոց պատմութեան»1-ին Հատորի 2-րդ գրթի 11 (33) գլխիտ (էջ 613) սկսած մճջընդմեջ խոսվում է աբ. Գրիգորի եղբայր Սուրձնի, Գրիգորի, Տրդատի, Քնչպես նան ուրիշների ճետ ունեցաժ նրանց ճարաբերություններիու կաէ մինչն ԽԱ (41) պլուխը (660), տարած գործերի մասին. ճասնում

"

Տե՛ս

18 12

բացատբագիոր:

4.

Հ.

Մ.

Վ.

սաճմաննեձրում) տեզի ունեցան. «Զոր ն նոյն ինքն վուսաւորիչն զթուղքն դայն «Ասորոց պատմութիւն» կոչեաց, այսինջն՝ պատմութիւն գրեալ վասն Ասերոց: Սակայն ոչ այսու անուամբ մորչորչին ճասնանլքն մեզ մատքնագրութիւնքԶենոբոլ, որ գուցե ի վծտնոց՝ կամ լաւ նս ասել ի լաջոր-

ԱվոքրյանըԼչարադրելով ճայոց թրիստոնեականդարձի

պատմությունը,իր օգտագործածաղբյուրների վերաբնրյալ գրում է.

«Առա-

պատմուքնանս է ժամանակակիցն ականատես ատծնադպիրն Տրդատայ, Ագաժանգեզոս,նմին իրի ավելորդ է մեզ կրկին չճնտազոտել», պատմութիւն... ճաստատութնամբ ունիմք լերկուց ժակամ «Զբովանդակ մանակակից ն ականատես վկայից՝ վԱգաքանգեղոս ն ի Չքնոբա. վասն

ջին

առ

աղրլուր

դաց

քին բեն

այլուստեք Փննուքնան»։ Ավգերյանի ասաժները մեր ներէնք, առանձին կարնորուկա խնդրի կասլակցությամբ, ինչպես տնսնում քյուն չ(ն ննրկաչացնում: Այդ կապակցությամբ ուչաղրուցյան արժանի է Մ. էմինի «երկասիրու-

որոյ ձարօտիմք

քած,

էչերը վերաբերում էն Զննոբ Գլակի ն ՀովԱշխատության65-90 Մամիկոնյանի անձնավորություններին,Հէնց սկզբից ճայտնում է, քէ ենքը Համովված է, որ «Զենոբ՝ մականուանձալԳլակ, Ասորի էր ազգաւ ն աշակերտ սրբոյն Գրիգորի Լուսավորչի...» (65) ն քնքադրում է, թճ Գրիգորի 4նտ կեսարիայից էր եկել, ինչպես ճույն ն ասորի շատերը, կեռաԲրայից եկաժֆլինելու վերաբերյալ էժինի կարծիքը մենք չենք կարոզ կիանլ, քանի ռր գրա ճամար բավարար ճիմթ չունենք: Այն շրերում Ճուլճ ն մանավանդ ասորի քարոզիչներ ամենուրեք վխտում էին՝ կապադովկիավեց բռնած, մինչե Ասորեստան, Հալաստան, առճասարակ Անդրկովկաս, Ֆույնիսկ Պարսկաստան,Այնպես, որ դժվար է ճաստատապեսորոչել, թե Ձննորի որտնղդիըէր եկել Մեկ այլ Հանգամանք. էմինը անվերապաճորնն ասածներին: Թեկուզ այն փառտը, թե արե ճավատում է Օենոբի բոլոր մրտյան գավառներից մեզ մոտ եկած Բեկտոր, Անաստաս, Աքյուղաս ն Մարկեղիոս թարոզիլների խնգրանքով՝ Տարոնում տեղի ունեցած կոռիվննբի ն հղելությունների մառին Գբիգոր Լուսավորիչք Հրամայում է Զենոբին ' մանրամասն գրել ն բոլորին տեղեկացնել, դարձյալ ճավանական ճիմթ Տ.

Հան

էմիննայստեղ

ուշադրության արժանի մի

է ննքաղրություն

անում

«Տարոնի պատմությունը» պարունակող թղթերի «Ասորոց պատմություն» կոչելու վնրաբերչալ: «Պատմության» ճիչատակարանում Հովշանը 4այտոմ է, որ Զենոբ ցանլանում էի դեպքծրը չարադրել՝ սկսած խոսրով ՄՏժից ն մանրամասն. սակայն Գրիգոր (ուսավորիլր չի թուլ տալիս, որայեսզի (ինչպես Ագաքանդեղոսնէ պատմում) այնոեղ պատաճաժանպատշաճ բանձրը (Գրիգորի չարչարանքննիը, Տրդատի խոզ դառնալր ե այլն) նամակներում չճիշատակվեն ն ուրիշներին լածզեկացվեն",Այլ թույլ ավեց միայն այն բանքրը գրլ, որոնք միալն նրանց կողմէրում (Ասորիջի

:

'

սրշԱվգեոյան,«Լիակատար վարք ե վկայաբանութիւն ճ. Ն Գ, 1812, ճետնյալնեոը: էջ բոց», Վենետիկ, Հայոց լեզռփ,գրականութեան «ՄկՐտիչէմինի ԵՐբկասիբութիւնները Ն Պատմութեան ի դասախօսումասին» (1840--1855 թթ.), «Հատուածք գբականութհան թեանցպատմութեան ճայոց»: է

"

Տե՛ս

Տե՛ս

Հ.

Մ.

նեՐքնում, 78 20

բացատբազիոր:

Քանի

նրանց գրելաոճը մեչ խիստ նմանություններ կան, էմինն քարգմանում Ճննոբի այն Խոսքը, քե ինքը Ագաթանգեղոսից

որ

էլ ճիշտ լի

Քյունները...52:

չունի:

նորին, շարունակողաց զայն պատմութիմ՝ սովորաբար «Պատմուկոչի» (66): Հավանական է ճամարում, թե Զննորը Տարօնոյ» ացորնգրաժ լինի ն Ճծտաղայում Հովճան Մամիկոնյանը ճայնիեն քարդգմա-

է գրել": Մի բան, սակայն, ճնտաքրքրականէ բանասերի առաջ հնքաղբության մեչ, որ կարժում է, 9ծ այստեղ խոսջի վերաբերում է ոչ թե զրաասում ծին, ալլ կատարածին: է էժինը,-- ինքնին խռատովան «... Օննորբ,-լինի ի Քնի յիչբում առ Ասորիս, քն «Մի ինչ աղարտեք զսակաւ պատմուցիւնս, կամ էթէ Ագանանգեղու զայդ ոչ յիշէ, զի ես վառաչագոյնգրեցի ջան զնա»: Այդպքսչպետք է ճասկանալ,ասում է էմինը. «քանզի «յառաջագոյն»(բնդգժումը իրենն է) առէ ոչ վասն անձին իտոյ, այլ վասն զորժոլն, որք զառայինն գործնցան ի ճայս ի ձեռն սրբոյն Գրիգորի...3: Սբովճեոն առաջին վայրը ենթադրում է Մ. էմինը, որ «Գրիգորը Խաչով զինվեց» ընդդեմ կուռթերի՝ էր ճռչակավոր Տարոնը, իր «մեծաճամբավ վաճեվածյան մեճլանով»: էմինը նույնացնում է իննակնյան տեղին ու Վաճեվաճյան մեճյանը, որ ճիշտ լէ. իննակնյանվայրում Դեմետրին Գիսանեի մեշյանն էր, որ բավականին Հեռու է Վաշեվաչյան կոչված մեշյանից. առաչինում է ճիմնվաժ սբ. Կարապետի վանջը, այստեղ էլ տեղի է ունեցել առաչին պատերազմբիի Գր. խալաքյանն էլ Աշտիշատիճետ է նույնացնում, որ դարձյալ սխալ է" Հեմթ ընգունելով Ձենոբի «... մաաւանդ զի պատչաճ ճամարեցաւ (սբ. Գրիզորը) զԱրչակուն, ն զքաչ Քագաւորացպիր թողուլ տանս Ճայոըրն ձեզ պատճեն պատասխանւոլգրել» արտաճայտությունը,էմինը քնքադրում է, քն սա զուցեն Արչակունի քապատմությունն էլ գրած Անի, որի մեզ չի Ճճասհլ: Դժվարանում գավորների քնջ այդ մասին որնէ Հաստատուն բան ասել: էմինը յոքբ քղքեր (նամակենր)Է կարծում Զենոբրիցմնացած ն նչոմ է դրանջ։ Գիսանն ն Դժիտր հղբայրների՝ Հնդկաստանից զազքանան գալու (149 ք. ն. Ք-), Տաբոնում ճատտատվելուվերաբերյալ Զենոբի մեջբերած առասպելախառն զբբույցնձրը էմինը սատմական իրողություն է Համարուվ""". նան նրանք բարթն ու »ովորույքները, արտաքին ձնձրբ մեզ մոտ մուտջ գործելը ն այլն հ նկատի ունի սանսկրիտ լեզվախմբին պատկանողմի թանի բառերի Խմանություններըճայնրձնում հ ճնդկերծնում. ճիտ է նկատել, սբ մուռթի ն ճՃնքանոսության դեմ առաջին Քրիստոնյաների Քրիստոնեության

"

""

է 24:

Նույն տեղում` ի 22 բագատբազիոր: Աբեղյան, վեբը նշված աշխատությունը, էջ Այդ մասիննախաբանում արդենխոսվելէ: Այդ մասիձ տե՛տ ռույն նախաբանում,էչ 22--24,

Տե՛ս:ՄԾ.

441-448: ճան՝

ծանոթ.

կան ոծսության» նջ ճայ ալատմագիրներիչարքում երրորդը նշված է «Զենոր Գլակ, «Պատմութիւն Հարշնոլ», Կ. Պոլիս, 1208 ն Վենծտիկ, 1832: Ապամի սնդմ ծանոթություն Զենոբի անձնավորության մասին.

է Զենոբը: նկարագրողն աժենամանրապատում մղած դաժան պայքարի է, կարծում էմինը ապա Մամիկոնյանին, է Հովչան Ինչ վերաբերում 2Համաքն երա գրվածքը մեզ Հրե չի «ասել, չնայած «Հիշատակարանը»

351106-- ԷԼՅԸԼՕ8161Ե5 ՐՈՅԽՇԽՕՐՕ

րում է ժովչանի գործը: Անընդունելիէ նրա այն պնդումը, թե ժինչն 2-րդ տեսակի գրագրություններն նկեղեցադարի սկզբները մեզանում բոլոր ն կան ծեսերը ասորերեն էին տարվում, քարոզիչներն էլ Ճճույնկամ ասորի չէ՝ ապացուցելու Համար, թն այդպետք էին, կարժեմ չատ ջանք թափնլ այսինջն մինչն մաշտոցյան գրծրի՝ սկզբները, դարի է մինչն 5-րդ եղել պես նկեմեջ դրվելը, որից «նտո գրեթե րոլոր քարոզիչներն գործածության Հայազգի նվիրված անձնավորությունները դավանախոսությանը

:

ու

ղեցական

ի

իրձնց քարոզչությունները,Քղթերն Դըրգրություններն էլ ճայերեն լեզվով էին տանում, դավանաբանական ն բավականին ճաստավվոր ճատորներ են կաղզկան էլ րանք ներկայումս ն մում, ինչպես Գիրք թղթոց», «կնիք ճաւատոյռ, «Գիրք Ճերձուածոց» սաստկացնան, պայքարի որ դավանաբանական այլն: Ջպետք է անտեսել էին (չնչին բացառությամբ միայն)

ն

ու

դարեր)ավելի

ձգտում կար

ամեն

շրջանում (5--6-րգ կացնել, ազգայնացնել եկեղեցական Քարողչություններն

ման

շատ

ու

։

կերպ ծիսակատաՀաստատուն

'

ու

Նրանց գրետասրտությամբ ն անզգայությամբ» (էժա՝ անոզոքությամժբ): Քն վայրենաբարոգորժողություններըպատմելիս ճեղինակը Քրեստոնյային ոչ վայել դաժանությամբ է ներկայացնում, այն էլ առանց օքավակցության կամ ստրջանքի», այլն կարժես ուրախ է գրա ճամար, Ճրացմունքով, պար-

մածանքով է խոսում յուրայինների անմարդկային դաժանությունների բ արեմտուԴա Քրիստոնեական էմինի պաճպանողական, էր աին: գալիս Ճճարազատնեքյան այխարճայացքից: Այսպես, մեջ բնբճլով Վախքանգի րի նկատմամբ Վաճանի վերաբերմունքը, նա գրում է. «Գոռրժքսայս ոչ վրեժխնդրութիւն է ն ոչ խստասըտութիւն,այլ բարձումն միանգամայն այնր ի ամենայնի, որ մարդկութնանս է սեփճական: Քանզի այսպես չարաչար բերիլ լարիմնաչեղութին ե անխոով Ճոզւով կատարել զսոյնօրինակխոշգազանս տեսանեմք, թող թէ ե մարտանգանս ն ոչ իսկ լարիւնախանձ :

:

ու

Ոճուտւժտ -- «ԾոճոսօքոճֆոօճաոնՕվճքւ

7111ծթո17թե», ՇԱԵ, 1879

քՈՎՇԸՃօՅ

հշ

հճ

ԱՇՏՕԹԱՎՇՇԽՈ»ոճոխել,

հռ

մռքօրւում

6ռոՅճ-

ոչ:

բից մի քանիսը:

իր «Հայապատում»նչանավոր աշխատության մեջ (5: Ն էչ 38) Ալիշանի Զենոբի դրվածքին անդրադառնում է Ազաժանգեղոսիգործի կապակիթ «Պատմությունը»գրել է ցությամբ. Լնքադրում է, որ Ագարքանզեղոսը Տրդատ Մեծի ժամանակներում (գրել է ճունարեն լեզվով, որը Ճճնտագայում թարգմանվել է Հայերեն եզնիկ Կողբացու ձեոքով, -նղժ աղանդոցից» տարիներ առաջ): որ Զճնոբը նույնպես ապրել է Տրդատ քագավորի շատ ն Գրիգոր Լուսավորչի օրերում, նշանակվել ՏարոնիՄամիկոնյան տն հղիսկուղոս ն նույն ժամանակ էլ չարադրել իր «Փատմությունըջ. աղըլացնում է, որ «Զենոբ Հաւանօրէն ասորերէն գրած է» (38): Ալիշանի կաբծեջով ԶենոբիՔերնա ոչ մի ձեռագիր օրինակ չի պարունակումճծղինակի

րօր0Յքեխտքըօտ

1.

|

իր ականատես լինտլու վենրաբեր-

սբ. կարաՃիշտ չէ հան, օր նա ճավատում է, թն Հովճանը պետի վանքի վանաճայր է նշանակվել Ներսես 3-րդի ժամանակ ն նրա պաճանջով Այլ կերպ ասաժ՝ Պատկանյանիպեդումները ոչինչ չնն ավելացնում խնդրո առարկա ճարցերին: -. «Հանդես Ամսօրեւսյի» 1890 ք. 1-ին Ճամարում (էջ 4--Տ), Հեղիէ Զենոբից ն Մովսես Խորենակը ե. Մ. ստորագրությամբ, ճամեմատում ձվաղզանացուց մի փոքրիկ «Հատված,գտնում է նմանություններ, բայց ժամ» է Համարում որնէ եզրակացության Հանգել: (նույնը, Հ. Ա., 1889, ն 1891, 784): 23, Ց. Ղ. Ալիշանը, Համձմատաբար ավելի չատ է զբաղվել Զենոր Գլակի ն «Տարոնի պատմության» խնդիրներով չատ դեպքերում ճանգել միանգամայն ընդունելի եզրակացությունների: Ռատի ավելորդ չենք ճամարում ճայագետի տեսակետնեալստեզ ճամառոտակի ներկայացնել մեծանուն

յալ, Թե

լիակատար կերպով անկախ պաճելու Ճամարչ Երեք ճանգամանքէ նշում 2ովչանի գրվածքում ուշադրության արժանի. ն քաջ վարքը: ա) Տարոնի ճայոց պատերազմասեր բ) նրանց ծաղրասեր բնավորությունը: սնիր սբ. կարապետինկատմամբ (84): գ) Մեծ Հավատն Հիշտ է նկատել, որ Հովճանիբոլոր ճեծրոսներըաչքի են ընկնում, օխըսն

Ո

ՕՇԱՕԲՅԱՕ

ասածըճայոցՔրիստոննական դարձին

ճիեմքերը լուսավորչականդավանանքի ճՃայկական բությունները,

ւր.

Թօքու

էլրճ. Պատկանյանիխոսքում անորոշություն կա. ինքն ընդունո՞մ է Զենոբի

ճա-

դեկ» (88): Բայց մի բան ճաչշվի չի առնում, որ նրանք այդպես վարվում անմեղ մարդձն իրենց Ճայրենի երկիրը ավծրող կամ Տարոնի խաղաղ մանց նկատմամբ այդ նույն ձնով վարվողների Հետ, ճենց իրենց բուն Տարոնի ճողոսմ ն ոչ թե նրանց երկրում: 6. ՔնեբովրեՊատկանյանի«Հայ ճին պատմագրության մատենագիտա-Հ

հ1018Շ1Ելք2,քօՂ081 Ըմքքտւ, ԲռոքՇԸքեճել, .010թ::0 Ճքատ6-ՃքոշրոՅնՇ8շտլ ոքօրհտ ՎՅելվ8 Օճաաթոօն06126ի հուՕ8 12քօհ յ Թճոշաօօ 036թ3. Օ1ոտ Բ էո382ԷԱՏ

ՇՇ68 8 ԸՇՅՕՇԻԼ

ԸՇՕՎԱՎԸՅՎՑ

-- 1162օթոտՂոքօտտ.ՅՏսՕ6 8ԵՐՆՅՑՈԼՇԼ 1է1թ0686111618 Ճքածմոք, ՂՅՕքճո մք ՇՕ8քճաճչութոօմ հսկ Հովշան Մամիկոնչանի ճամար նշում է դարձյալ նույն ճրատարաՏարօնոյ», կ. Պոլիս, 1208 (1719), Վենետիկ, կունյունները՝ «Պատմութիւն 1826108416Ե 1823 ն 1162 ԽԼՅոաՃօէու:

ԽՎՕՒՅՇՂՒՎքՔՑ

Շտք6-Ի2քճոծը, ԷՅոօ ոՈՒշՅռ 1Յ3ք088, ոքօշեծ` ոշքոճքՀճ ՒԼՏքՇշճ 111 հուօքաօ 061467: Ք :Օ10քօտ ՇՕՕ611261 7:Օ6ՕՌԵԼՐՎԵՇ 8416ՂԵԱԼՇՑ, օմքօ6ճ:օ6օ1տՕօ ՕԱ ԽԱՅՅՇԼ ԽԱՈխտաօրտոՇ 116թոճռմտ. Թոքօվշա, ԽԵՕՐՔՇ 1010, ՎտՕ ՕԷԼ 10ԽՇ1Օր:ոՕ

ԸՅ1

ու

ճ. 1, Դ. Ալիշան,Հայապատում,

1901: Վենետիկ,

9--

Տարոն պատմություն

ամբողջ գրվածքը.

րից

«ես առաւել՝ իր գրել ուղաֆը»: Այո էնքադրում է նա, Հենոբը չէր կարող զոնն

առաչ,

ԲՐԱ" ԱՆԱ մաճը,

պատմությունն ե-

ծ Դոոթմդոաները Տրդատի՝`Քլուզանդիակարան մ արե, Ա Նի Թույլ բաները ճանձնարարել Ազարանգեղոսին

Թույլ չի տվել, արդեն

չտալու

պատճառն էլ այն է,

որ ինքն այդ գրծլու, ն բավական է միայն, ոթ էլ Տարոնում անդի գրի: Մի ձեռագիր ունեցածները օրինակում, ասում չ Այչանը, Գրիգորիճիշլալ խոսբնրին ոմն ասորատյաց գրիչ ավելացրել է ճնտնյալ խոսքերը. «Առօրիբ Լա րհ լիմարախօսք են ն շազփաղփապատումք, իսկ Յոյնք ճարտարաբանք ն կարճառօտ բանիւք»: Սակայն չի նշել ձեռագրի տեզն ճամարը: Թնրնս իրավացի է Ալիշանը պնդելով, քն զրածին կաժ «Զէնովբա ճաւաքածինմեկ մասն է՝ (ուսաւորչի ե Տրդատայ Թղռակցուքիւնք ընդ

ա

է

ո

բավարաաա աԱո ա Պատմութիւնը

(անդ՝

Քողիկը Բոտնքրը տարան: առո-

եքրկայաջրել՝ աաաիեի, մ ՀողՄորը այն աաա ՅԻՑ (Ռամ Աա ԱԵարմարա) անուամբԱռորւոլմի բով գտնուի, որ արան ա ( (հոն թար անդում)։ Եվ ծզրակացնում Ն քե Հատագեն, Քր ՀովՀանի ձեոքովգրվածտասըառաքեննմ «1/4 անմամբ բեմն աան այա ճայտնել աի, ժիայն ճիշատակարանը մարելովՀովճանի կամ ինչպես Հովճանն է գրավեցին քարուքանդ արին, (առջե, է մծր պատմիչն լալով ու

ա

առ

մ

է,

է նան

Ա.

Գ.

:

սկ

Հաւ

այն,"

որ

մե

Աբրաճամյան Բր յանը,

գործը, ը,

որ

որ արդեն արգ

» ե

.

որ

«իյ»

բայց

Հա-

ն ախաջբանում նում

Հովչանին վնրագրվածմասում

նշել ենք:

առատ

են

աար հի Բամագանցրաժ

Ք.Հ

ատ-պ Հրատչառու

. 7Լ)

անա

մատալի,

քերն

մյ

չանւ

Բառ ածլով, 9.

ու

վաջորդ

ոչ

Ճաւատալի (նույնտեղում):

Վննձտիկի 1883 Ք. կաղմ մփաբանության՝ զմաժ

կական

շանը

ն

:

զրույցներ, Ալիշանըգանում է, Թէ դըեկոնյան մի ձպիսկուոսի, ուստի ն ննքադրում ձեռաց միչամտութին ծղաժ բայ, որք

ւ, ո : աերարճաման ուշեղ աջակորով անուանեա:ը ուզեր դիցազնացբնել է.,իՆ, անոր ազգականը՝ Գայլվաճանը, ոճով Ճիւզուարճալի ,

ի

.

բի», որի նախաբանում այլնայլ կարնոր տեղեկություններիճետ ալն ուչագբավ միտքն է ճայտնում նան, թ6 նա ասորի քաճանաներին ճավանաբար այդ պատմական գրությունները ասորերեն գրած լինի, ն ապա ավելացնում է. «...Արդ զսոյն պատմութիւն, նոյն ինքն ապա մատենագիրն ն ի Ճայ բարբառ երնի լեղեալ. թանզի այսպէս ի գլուխ գրոցս դրոշմբն գրչագիրջ. Պատմուբիւն Տարօնոյ, զոբ թարբգմանեաց ՁՋենոթ ասռբի: Բայց թէ զթարգմանելնոջ՝ փոխանակ պատմագրելոլ առցէ", ն Համարիցի զսա ճավերէն գրեալ, ն կամ լայլմէ ումեքէ լնղափոխենալ ի ճայ, ոչինչ կամակորէ զիմաստ բառին: Որպէս գրծթէ ամենայն շարագրածքի ձեռն գրչագրաց Հասն մեզ,ՆԽ ե քա առամլ ծ ժաման առ մա Նութնամ, ՊողՔ ժամանակացէ քրկայնությամբ ազատ դճալ գտանի, Այլ մծջ ի ատուցագոյն օրինակաց զապազիրս զայս արաբաք, Ճնգնակ օրինակաց բաղգատութնամբ ըստ կարի ուղղագրծալ, Ոք ուրեք էին ն ճատուածք թնչ, որ քեպետ լերիս նե բ չորս օրինակս պակասէին, ալլ մեք ոչ քողաջ զայնս ի բաց, որպես զի մի զիկծսջին ՀնաԻոյզք մերոյ աշխարճինի տեղեկութեանցն որ ի նոսա» 11. նույն տեղում նշվում է Հովճան Մամիկոնյանի անունով 1932 ք. վենետիկյանՃրատարակությունը միայն (ՌՄՋԱ--551»-1832)։ Այս 1832 թ. ճրատարակությանառաջաբանում,իսկապես, առանց ձրկմտանքի Հովճան Մամիկոնյանըննրկայացվում է Ներաքա3-րդ (Շինող) Տայեցու ժամանակակից ն նրա ճրամանով այլս պատմությունը չարադրած: կամ րբանասիբուցյան կողմից իրավացիորքն նչվաժ այն ճանգաժանջը, որ չովճանը Քր գրությունն ավարտնլու ժամանակն անգամ չի ճիշում. ասում է, քե ավարտնեցայն ժամանակ, երի Սամվել կաթողիկոսը չորա ամիս էր, ինչ Տատն, էր ճայրապետական աթոռին, Մինչդեռ ճայանի է, որ այդ ժաժանակներում (այսինքն՝ 7-րդ դարի 11 կեսին) Սամվել անունով կաքոշիկաս չի եղել. Այդպիսին Հիշվում է Ձ (6-րդ) 6-րդ) դար դարի առաչին տարիներին: րիներ, Նճերածսը (641--662) ապրել գործել է 7-րդ գարում, եթե Հովչշանթ ժամանակակիցնէր ն նրա ճրամանով շարժվող, ուստի նա էլ աքտթ Խրատ է 7-րդ դարում ապրած լիներ, մի ճանգամանք, օր ոչ մի գնով չի չացատրվում պատմության փաստագրականտվյալներով... -

զօր լիշաժ եմք. սա աւանդել՝ մա: Տ հ շարունակքն ինչ որ իր քնմին մնչ Ա Հան շիի այսպես ըրին, զոն ոմանք. բայց չատծըն ազգաւ ասորի իլլալով ն վառաջ ջան զզիւտ Ճճուլծրիէն տառից, ասորերէն գրաժ են, ե է կոռչուածն այս ճաւանօրէն «Ասորւոց

,

«----Հ---

:

"

ն

նիա

Ալիչանը,-վուսավորչիընտրաժ Ասորի

այլ

Աա

ն Ղճւոնդճայ Հայրապետին այլ կեսարիոլ որթ ճպիսկուոսաց՝ փավփագէին

է

ագրով աԱՂարհա Բի Մոն լուք Մարոագանցու Ի ող աաա ո ագո": Դ.Ալոտւված էրկրորը տպագրությունը Վենետիկի թ. 2Հրա-

ԳԱԱ

շիտնալ ի ճայս ճՃանդիսլաժննրը» (անդ՝ 39), որոնց վբա ինբն էլ ավելացրել է բր աչքի առաջ է, սակայն դժվար է ճասկատարվածենրը: չավանական տատապնս պնդել այդպիսի քնքագրությանվրա, Հովճան Մամիկոնյանի մասին անդրադառնալով՝ ինչպես որ կա ներկայացված Ալքշանը, գրվածՔն Հիշատակարանում, է նրան 35-րդը՝ Ճամարում 28տո «ՊատՁննոբից

Զենովըձպիսկոպոսնէ,

--

"

ու

մութեան նախագրողն,--ասում

առ մեզ եղած ճայերէն Հրատարակուցնանց)Հետնլալն է զբԶենոբի մասին րոմ Զենոբ ասորի կամ զենոր Գլակ. «Գիրք պատմուքնանց երկրին ՏաՌթեոխ զոր գրքաց զոնոր աորատց պիակոպուն, Ճրամանաս ոատտրլին մնրոյ սրբոյն Գրիգորի»... Վենետիկյան ճՄատենադիտության» մձջ ճի3: (795 մաաաահիւը

տէե մինչեւ

Հճրշատակնլսբ. Սրա քք

Ճրատարակած «Հալ-

մատենագրությունը» (Այբուրձնական ցուցակ տպագրութնանզի

ե

|

Տե՛ս

աւ" լ

քացատբագիոը: Մատենագիտութիւն» (1565--1883), Վենետիկ,1884,

386):

փո-

Այստեղէլ է նշվում, որ այս գորժը պարունակողձԱմռագրերը չատ փոխություններ ե տարբերություններ են պարունակում, Ճավելվածներ նույնպեա.-- ե. էթն ոչ ի գրչագրաց իցէն յետոյ կրճատքալ, ինքն իսկ արդեւք մատքնազիրն, կամ էտ նռցա Գլակա Վանիջըն առաչնորդքլամ լին զայնս ըստ նորին վորդորաքացն՝զոր ի միշատակարանին իւրում առնէ.

որք

Հովանի գաքըրճան, «նրբաղան խործրդամատոլցըծայոց» ալ. խատությանմէջ (մասն Բ.) Հիշատակելով սբ. եփրեմի աչակծրտ Ջենոբին, 4էտնյալն է գրում. «Ռչ այլն Զքնոբ' որ իր Համանուն գրովը Հալ կարկատանքմըն է 7-րդ դարուն, նոյն դարուն Սնբէոսի գլութնը զտնուաժ Ագաթանգեղոսի զրուածՓջին պեսո, Այս անսակետին չատերն են ն օր դարում սակայն Զենոբի Գաքրրճյանը ապրած լինելու մասին 12.

ոչինչ չի

Հէաեձլ,

ո՞վ

ասում:

Գարեգին Ձարբճանալյանըն Զճնեոբինն ՀովՀանին՝ այսինքն «Տաբոնբ պատմության» «Հէղինակներին»դիտում է որպես տարբեր անձնավորություններ (Զենոբը 4-րղ, իսկ Հովչանը 2-րդ դարի): եկատնք ի միչի 13.

նա որ այլոց, Ագաքանդեղոսին նույնպես 4-րդ դարի Հեղինակ է Համաբում, սակայն նրան դնում է Չենոբից Հետո, ճամարում է նրան օճռոմա1ե98», իբրն արքունի քարտուղար Տրդատի4էտ Բյուզանդիայիցեկաժ, ազ-

գությամբ ճույն ն իր «Հայոց պատմությունն» էլ Հունարեն շարադրած: Ձարբճանալլանը հնքադրում է, թ Զննոբը Ազաքանգեղոսից է չաառաչ

բադրել իր գիրքը ( անդ՝ 234):

«հր

ն

Ազաքանգեղոսի գրոց

մեջ ծրնցած տարբերութնանցվրա պէտք որովքան ինչպես ինքն ալ կրէ, Ազաքանգեղուկն առաչ շարադրած է ի դիրքը». Ջէնոբի աղբյուրներից Հիչատակում է Բարդա (Բարդաժան)ն Պիոթդոնթարգմանչին ն նրանց մաաին Զենոբից մքչ է բերում Հեռնյալ Ճատվածնէրը.«Ընթերցիր,-. ասում է,-զքագաւորութիւն Հեփքաղինքկայ Հէլլքնացի գրով, ն կամ զթազաւոբութիւնն ճենաց, զոր գտանես 1Ուռճայքաղաքի առ Բարդա պատմագրի»: կամ «զոր էթէ ստուզիւ կամիք իմանալ, զՊիսիդոնքարգմանիչ ասորի՝ ճարցէք» (անդ՝ 398): Ինքը նույնպես չատ աղավաղվածէ գանում Ջենոբի գրվածքը, որից էլ առաչ է ձկձլ քն լնզվի ն քն պատմության այլնայլ կէրպարանափոխություննճրը: «Առկէց,-- առում էյ-- առաչ ծկաժ է լեզուին խամութիւնը, բառից ն դարձուաժոցսխալ կամ անչարազատ իխիմաստնիբով ու ծղանակաւ զործածուիլը, ծրբնմն ալ ամբողջ խօսքնրուն մոք ե անիմանալիժնտչը» (անդ՝ 232), Հետաքրքրական դիտողություն է անում օծնոբի դրվածքի ստեղծման շարժառիքների մասին՝ կապված սբ. կարապետի վանքին ճատկացված վանբապատկան կալվածքներիմասին հղած տնղեկության Հետ (անդ՝ 235 ն Եվ քանի որ Հովճան Մամիկոնյանին Հետելալները)։ Ճամարում է Նճրաես 8-րդ (Շինող) կաթողեկոսի ժամանակակիցն նրա Հրամանով այս Հէ ղարմանալ,չ--

ասում

է նայ--

ու

-

Գաբ, ձին դպոութեանպատմուԶաբբճանալյան, Հայկական 1897, էչ 234 Ն Տետեյալնեոը: թիւն, Վենետիկ, Գլակ անվանվերաբերյալտե՛ս ճան ստոբե՝ Ք 12 բացատբագիոը:

ք

Տես`

ուսսչասմությունները շարադրաժ, ինչոլնս վկայում է 4ճիշատակարանում, որ Զենոբին շարունակելու Համար էլ ճննց իր գիր՝ պատմություն, (անդ՝ 451), Քանի որ ճիշատակարանի՝ Հովբանին պատկանելուն չի կասկածում հրբնք, ուստի ն այնտեղ ասվաժ խոսքերն էլ վկայակոչում է ուղղակի կերպով, ճավասսփացման նպատակով, նա էլ է Դավատացած,որ մինչն ԹոդիկըՏարոնում Քրիստոնեական տաճարներում եկեղեցիներում տնօրինում էին ասորի դա Հավանաբարայդպես է ղել, բայց մասամբ ն ոչ քն առչասարավ, Պատմության ճիշատակարանումնշված Մարմարա ջաչանայի մոտ եղած քսանութ պատճեններին դրան ավելացրած Ջենոբի տաոբ պատճենների մասին Ջարբճանալյանը գտնում է. «Բայց մատենագրին 2թշատակածերեսուննութ պատճեններենմիայնութը ձնեովնիսճասած են, հ ասոնցմէ ճինգր Զենոբա անուամբ նն, մյուս երեքն ալ Հովչաննու Մամիկոնենի» (անդ՝ 432), Մամիկոնյանինպատկանողմասը նրա կարծիքով ակսվում է Գլակա վանքի առաչնորդների չարակարգության մասին եղաֆ Ճատվածից,այսինջն՝ Ձենոբից մինչն Թոդիկ, որի ժամանակ «Գլակա վանՔը Քն չենքծրով ն քե բարեկարգությամբ պայծառացավ, հր մեկ այլ աշխատության մեչ) Զարբճանալլանըգանում է, թն զենոբի գրվածքը «ենց իր օրերում (այսինքն՝ որպես թե 4-րդ դարում) ասորերենից քարգմանվել է ճայնրեն. ենքադրում է, քեն գուցե ճենց ինքն էլ թարգմանած լինի, քանի որ երկար էր ապրել Հայաստանումն քաջածանոթ էր մեր լեզվին, Հակառակ պարագայում ենթադրում է, քն Զենոբին ժամանակակիցմեկ ուրիշը քարգմանաժ լինի ն ավելացնում. «Ռրչափ գրուածքն ամփոփ, բայց զայն ալ աւելի ճամառօտողներն ալ գտնուած են՝ անշուշտ սուրի եկեղեցեաց մեջ կարդացունլու ճամար՝ ի յիշատակ լուշարար մեծի ն սքանչելաճրաշ գործոյն, Այսպէս ճանդիպած էնք ճնագիր ճառբնտրացժեջ գրուածքին միոյ մասին Համառօտութետն՝ի տօնի սրբոյն Անտոնի ն Կրօնիդետյ, Հետնյալ խորագրով. «ՊատմութիւնՁենովբայեպիսկոպոսիզոր արարեալ է վասն Անտոնին կրշնիդնայ ն այլոց ճգնաւորաց» (անդ' 41): Ոչ Զենոբ կոչվածը (նթն կար էլ, իրոք, այդպիսին), ոչ էլ նրան ժամանակակից որեւ մեկը 4-րդ դարի սկզբին (առավել նս 3-րդի վերջերին) որեէ գրվածք ճայծրեն թարգմանել չէին կարող, միանդամայն ճասկանալի պատճառով: ն նրանց անուններով ճայտ14. ԶննորԳլակի,ՀովճանՄամիկոնյանի նի «Տարոնի պատմության խնդիրները Ճատուկ քննության է ննքարկել նշանավոր բանասեր Գրիգոր Խալաթյանը, Բնականաբարնա անդրադարձել է նան այդ կապակցությամբ մինչ այդ եղած կարծիքների ջննությանը, նա նշում է, որ Մ. էմինի, Գ. Ձարբճանալյանի,Գրուդճոմմի ն |անգ-

տի հզրակացնում է, է վածքը

անվանել «Տարոնի ու

կրոնավորնձրը,

նախնեաց» Զարբնանալյան.«Հայկականքթարգմանութիւնք Հայկականթարգմանութեանց նախնեաց),ղաբ Դ--ԺԳ, (Մատենաղաբան ԶենոբԳլակ--Փ. Բուզանդ,(էջ 46--54): 2 Տե՛ս ԳՐ. Խալաթյան,ԶենոբԳլակ, ճամեմատական ուսումնասիոուԳար.

է

թյուն

,

1893,

Վենետիկ:

լուապյի գրաժնքրիը 4նտնում քյան Ինդիրը».

է,

Քե «ճաստատվումէ Ձմնորի Ճճարազաթուչ

օր/1 ակ՝ «ՍուփծրջՃայկականթից»-- ԺԹ, պատմության» թիջ. ճիշտ նկատել, Թն Հակոբի վարքի՝

ինքը ժխտում

է արս Այս ն «Առռրոց փավնրականության կապակցությամբԽալաթյանը Հարկ է Համարում Ր

էղած

բնագրերը Համեմատել Ագաքանգեղոսթ, Փավստոս Քուզանդի ՄովանսԽո.

Իննացու,

,

Հակոբիվարքի, Սնբեոռի, նույնիսկ Ղազար Ր Փարպեցու Բաոցու

օք.

բնագբնագ

Րէրի «մտ ն տեսնել չատ նմանություններ: վնրցրաժ է 4ԽՓարալձքուց մարում Հլոսփացինքրի արքա «նանը, »րկց «ալանաց իլխան

Գոռինոն

Գոխճոնը՝աննչան փոփոխությամբ», Այդպիսի նմանություննել նկատլ էն «Տարոնի պատմության» ֆրանսէրնն վերոճիշչյալ Քարգմանիչնեերը: Սակայն պետ» է առնլ, ռր ինչպես նրանց, նույնպես ն Խալաթյանիմոտ այդպիսի նմանությունների ճայտնաբերումը չատ Հաճախ բոլորովին բմաՀաճ ն Քեռնազթոս կճրպով է արվում, երբեմն կ «Հիմնված ատաչշականարտաճալ-

"յ մանության նանն 4. ի . ՀամԿ թարԴի: հ - ,, նպատակ

տուքյան, նույնիսկ առանձին բառի վրա, րոք : մ գանում վերը նչմաժ ա ծ ե է մերը ո վաժ որեչ Անճայտ4: ն է ասում, րանով, ինչպես ինջն մ եթ ԵԼ41 Փ... ճորա բացա"այտել որչավխովինջեուրույն կամ մոտացաժոլ ռիարս ն որ դարու Հէղինակ (ոնձլը»: հ վերջո ինքն ո էլՐ է ալիս այ այնՀամ ՊատոգՓողոմ ման, գրուած քն «Զենոբի ն աար "այի արկատանք ,

-

,

՛

Ը .. Ք ը,..աա, :ճամ . րեւի Աա րրՀԱՄ փատարում Գր. յա (Ճարկ նշել, ձճլու

նԸ

է»:

մթ

խավո

ճասամ

է

"

է րատ

Խալաթյա-

որ

նակ միտում ունի ավելի ճավատ բնժայել արեմտյան, առավնլապես օտարազգի ճքզինակենրին, քան մեր. նույնիսկ Խործնացուն ո

ա

աան ո թի

Ճո

ոչ

ի

լազ աի ոին աա ռից արքան աակվառա որի : ձր արանքը, րոյա ն, . ազգին քա մ Պո Հենա Սքբմքոսի ե.վ. աք ԲԸ 4 գեւսն Խաաացմալս ձորն նորա ակաԿԱ Գոն ո. ՛. լուն անդրէն :

«զՊարտաւն ,

"ի

'

Հրո

» աժ

էեռու

ա.

ն

նան

|

-

ւ

կատա

.

:

բու

:

օղ

դարձուցքալ՝ քագ կապնալ մէգարձաց

ն

բա» կուսի ԱԱ , թեն Հ " ԻլԽ » ա բնու ։ սկա Լալաքյանն տում, ' աթ Խալաթյանը, բաացնել,

ծլ.

աղբյու

42:

չայ

ծլի

։

է

արար

էլ

-

"

(

4ի

վզՊաճ-

իչր երկրորդ ճնարավոր չէ էզ4 «անագան է Մարժոլ, քէ 1ր

Համաատուքյունից բոլորովին

էէ

-

զպարթծւական

տալիս

(անդ

'

ԺԳ" Քնս խրա-

քրբ պնդում է, թն Սնբքռաբժանոք էր Ձենոբին, էլ Ձճ Զէնոբի գրվածքը քազվածջ է ննքաղրությունը, Սնբե վե Բոոսից նե վերը նչվաժ մյուս Հեղինակներից, Սճբոսից վերզվաժ է Հա. մարում նան Ձեվանչիր անվան ձրբ ասում է, Հիշատակումբ, ր անվան առաշանալուն առանց ազդեցության չի նրնում նան կաղանկատվացու պատմածը Աղուանից ճամանուն արքայի մասին» (անդ՝ 42): Զէնոքի անունով ճայտնի պատմության ճեղինակը Խալաթյանիկարծիքով անճարկի չատ է օգավել նան զանազան վկայաբանական է մնում

ո՞ւր

ն

նրա այն

քէ.«9իվան-

գրվածքներից,

Սեբեռսիեպիսկոպոսի պատմութիւն,Սբնաձ, 1939, էչ (տե՛ս այստեղնան 98 36 բացատոազիոը):

ՏԵ՛ս`

այլն,

Հակոբիվար-

սբ.

7-րդ դարից

առաչ գրվաժ անչավանականէ: Գր. Լոաավորչի ն Զդոնի (բստ Խալաթյանիսա ձուն Հակոբնէ) «ազգակցական» կապի, Սուրենի՝ Գրիգոր վուսավորչի էրա ն նման մանրամասն լինելու ' խնդիրների ա ո " ննությունը ր եույլնպես ո ՅՐ " քատարել է խալացլանը(Տե՛ս անդ էչ 45 ե ճծտեյալները) Ուստբ ավելորդ էնք Ճամարում այսածզ անդրադառնալ, միայն նչենք, որ Հավանական էնջ ճամարում Սուրծն անվան: Գր. Լուսավորչի «տռճմական-պարբնական անուն» լինելը, քան եղբոր: Գրիգոր Աուսավորչիծագման ն ազգակցականությանվերաբնրյալ, ոբ«վեսզի ոչ մի կասկածանքՀառաչանա իր ասաժննրի նկատմամբ, Զենոբը (կամ սույն պատմոքյան Հեղինակը) Հմատնյալնէ գրում Քեկտոր քար"զիչին. «Եթէ ստուշիւ կամիս ղիտծլ զայսոսիկ, ով երանելիդ Ինկտոր, ընԹերցիր զքագոաւռրութիւնՀեփթաղենիկայ Ճելլենացի գրով նւ կամ զքազաւրբոենէ ճենաց, զոր գտանես յՈւոշա քաղաքի առ Բարդա պատմագրի»: Խալաթյանըենցադրում է, քն սա ըստ երնուլքին արդեն վաղուց ուրիշների Ռողմից ճիչշատակվածԲարդածաննէ (Քարդծզան): «Բարդաանլուր անունը,-- առում է նա,-- ըոտ իս նպատակովէ դործաժել այստեղ Զքնոբ՝ յուր մտացածին պատմութնան ստուգուցիւն տալու դիտմամբ» (անդ՝ 94). Այս ն Համանման այլ փաստական տվյալների մասին նույնպիսի կարծիթ է Ճայտնել նան Մ. Աբեղյանր, արդեն նշնլ Փբեղյանը, որ վերնում վեր րդեն նշել ենք: ծնթ Շատ ճավասբ.

յհնէը

Վ

՛

Ս

' :

ի ակա

դ

.

որ

,

է

Խալաթյանը48տաջրքրականնկատոզությունն անում

,

մնաջքալ

Լ

Ե. ԻԲ ն

է

Լուսավորչի կողմից Տարոնում

ն

ՏրզատիԳբ.

նան

նրա շրջակայքում 4նթանոսականմեչանների կործանման, բազինների զանվաժ վայրծրի, Դեմետր ն Գիսածն եղբայրների դոյուքյան, նուառս, Մեղտնս ն Հոռեան անունների ծագման ն

մի

շարք

ու

տեղեկությունների առիթով, որոնք միայն Չենորի մուտ ծն .մասամբ ճիշտ ե.եղրակացությո

այլ

Անա ՀՀոզական գաղքականություն ակնարկել

Այդ կապակցությաժբմեժ

անգել:

ի ճայս, հակապքո, չի ղել, ինչպես ոբ է նա. արդեն իր տեղում Ավելացնում է նան, որ «Գիսանեե Դեմետո ի Հնդիկ անումնձր չեն. զուր Ավդալյան, Լոտջտոո ՔԼԱոբ լան են դոցա ճբնգվագույն ճետազոտությանարժանի ջանքերով Րձնցնու «րնդ նքնրով -- մնրձնցնում Առն նվազբ կական ԽոՏու-ի ն նրա ԷԼ2ԵՅմոո-ի ամ դոյանից մեկը ճայ գես, գիսան (գիսաւոր) եւ մյլուսը՝ Հույն Դեմետո բահրի ճե տ կարող ձն լծորգութիւն հ ունենալ» լծ էչ 58) ռերի (էչ Խալաթյանիկարծիքն է դարձյալ, թե այդ երկու անունները Հայաստանում քե՛ իբրն աստվածների,թե՛ մարդկանց են կամ Քե՛ կուռքերի անունննբ՝ ճայատնի չեն մեր պատմիչներին,մինչն Ժ զար ուրիչ գավառներում: ,

,

--

:

ր

էզբայր ու

Տե՛ս՝

Խոոոոէ ւ,

ի

՝

ո

,

«Գիրք, որբ կոչի Զգոն», Կ. Գոլիս, 1824: Տե՛ս նան` Բ. Սարե յութ րազմաղաբյանզազտնիքը»,Վենետիկ,

Գոն լԴոՔանգիղո» էջ տ Տե՛ս

աստ՝

, նախաբանչ

նույնիսկ Հովշանը իր բերած աճագին քանակությամբ անունների մեչ դրանց չի ճիշում։ եվ վերջապես, օրինակ է բերում, ռր ճնում ճայը մնջ ավելի տարածված էր ճին իրանական կամ պարսկականպաշտամունքը, որ արդեն ազգայինէր դարձել (օր. Զանդիկկամ Ավեձատանան կրոնի հիսո-

ոշշմո--Արամազդ,

ն այլն: Ճոշիլեշ--Անաճիտ, ԱՇՒՇԱՅՔՈՅ--Վաճագն) ն ծամավոր ժանուկների մասին ակնարկությունը խաէ Փավատոսիցվերցրաժ լինի Զենոբը, սակայն ավելի

ԳՓիսավոր քրմերի

լաթյանին քվոմ

Հավանականէ կարժել, քն ժողովրդական որեէ զրույցի մնացորդ լինի: Սբ. Կարապետի,ինչպես նան Արանագինծինշխարների՝ Կեսարիալից ո՞ւմ կողմից բերվելու ե ճաստատվելումասին տեղեկությունները Տարոնում դեսից-դենից քաղված, իրար կցմցված ն անստույգ է ճամարում Խալաթյանը

իրավացի ե Չորս թղթերի պատճենների, ինչպես նան ճեղինակային առաչաբանի՝ Զենոբին անճարազատլինելը նույնպես նրա պնդումն է, ուստի ն եզրաչ կացնում է, թե.-- «Զենոբի անուամբ «Ասորոց պատմուբիւնը» նախընքաց փաստծրի ճիմամբ անչար ճամարելու է, որպես ն Զենոբ» կոչումը՝ կեղժ, Դ բավական ուշ կազմված» (անդ՝ 72): Այս վերջին նկաանչուշտ դարուց տողությունը ոչ մի կերպ ճնարավոր չէ ճիմնավորել։ հսկ ինչ մնոմ է այն պնդմանը, թն ասորերենից խարզմանվածլինելու մասին խոսք անգամ լինել չի կարող դժվար է այժմ ճաստատուն որեէ բան ասել: 15. Միճրան Հովճաննիսյանըն այս «Պատմության»ճեղինակ է ճանաչ չում Զենոր Գլակին, այն էլ չորիորգ դարում դրած ն անվերապաճորեկճավատում նրա ասածնքրին: Դեո ավծլին՝ «Ականատեսիմը վկալութիւնեերն» կոչվաժ բաժնում ազդարարում է, թե. «Այդ կոիվվն ամէն իրադարձութիւններուն ականատես վկան է Ձենոր Գլակ» ն բնրում մի շարք օրինակներ գրվածքից՝ խիբին փաստարկում: Պետք է ասել, սակայն (ինչպես արդեն ժամանակին նկատվել Է2), որ այս ճնեղինակիեղրակացությունները՝ Քճ Զենոբ Փլակը կա ն մնում է սուլն գրվածքի չարադրող, բացի սկմբի մեկճրկու թղթերից (որոնք ճամարում է Գր. Լուսավորչի ն Ղնոնդիոսի գրածժՀ ները), մեկ էլ «Հիշատակարանը», որ ենքադրումէ Հովշան Մամիկոնյանինը, անճիմն են, վերացական դատողությունների, քան քնե գրվածքից բխող փաստականտվյալների արդյունք: նրա ասածները, իսկապես, էական կաբնորուքյուն չձն ներկայացնում, ուստի ն ավելորդ ենք Համարում այստեղ անդրադառնալգրանց: «Սլավոնական կինի ու Հայկական Կուառի «Հիմնագըբրման մասին սատմժողավանդությունները» քննադատականճողվածում դրան անդրադարձելէ նան Քագրատ Ուլուբաբյանը, ե արել է մի չարք սկզբունքային մճժի մասամբ ընդունելի դիտողություններն ն

ու

Տե՛ս

Կ, «ԶենոբԳլակ--ճանղեպ աշդիականքննադատության», ճետնյալնեոը: 2 Տե՛ս Մատենախոսական ՄինբանՀովնաննիսյանի ՝ Գ. Մենեվիչշյան, «մենոք-Գլակ-ճանդեպ առդիականքննադատության», «Հանդեսամսօոյա», էչ 485 Լ ճետնյալնեոը: Ք. Ուլուբաբյան, «Ոսկե շղթա», Ծջնան, 1979, 25--64 էշերը:

նբա՝

Պոլիս, 1912, էջ

35.

ւ

28 Ն

Զենոբ Գլակի ն

16.

Մամիկոնյանիդրվաժքին տարբեր ն Հովճան

էազան առիթներով անդրադարձել են

նան

զաչ

օտարազգի արնծլազետներն

ու

ուսումնասիրողները: Ստարազգինէրից ալդ ճարցին անդրաղարձելծն Հ. Գելցերը), Գուոշմիտը, Պրուդճոմմը,Լանգլուան ն ուրիչնեծի։ Այսպես, Գելցքէրը (նրան ճնտնելով՝ նան Գուտշմիտը)պտնում է, ռր Գրիգոր լուսավորիչի շ«ազդնցիկտումը իր ձեռքում ուներ ՔրմապետությանպաշտոնըՀալաստան ինքն էլ նում ազգությամբ Հայ էր: (ՊատմաբանԼեռն նույնպես Ճավա-

Խար ամա է այո)Հ

զակի

շում

Տարոնու

Լա

որ ամ

Աարոն, ԱԱՐԻ Քոս, կուռքերի մանը

"1՝

քում»

նների շարքում: Այդպիսի ճիչշատակությունունի նան Ա. կարիքրն իր «Հ8քանոս Հայաստանի ութ մեճլաննծձրը»3 աշխատությանմեջ, 12. Վերոճիշլալ խնդիրներին ավելի մեժ ուշադրություն է դարձրել ն դրանց մասին ավելի ճանգամանորենխոսել ճայ մշակույթի ն գիտության նշանավոր երախտավոր, ակադեմիկոս ն. Ցա. Մառը: Ի միջի այլոց առա-

չինք նիկողայոսՄառն էր, կական

այդ

որ նմանություն տնսավ ուկրաինականն Հալ Ճնագույն ավանդությունների կամ լնգէնդների միջն, ե այն

ճամոզմունքը ճայլտննց, քն «Հալկականավանդության ճամար, ամենայն ճավանականությամբ, սկզբնաղբյուր է Ճճանդիսացելսլավոնական լեգենդը, կամ թն ձրկուսը նա առաջ էն բյուրից: Մառի կողմից առաջ

ձկել մի ավելի ճին ընդճանուր սկզբնաղ« քաշված «իպոքեզին Հետագայում չատերը

անդրադարձան, որոնցից ոմանք փաստագրականնորանոր տեղեկություններ ավելացնում եղածին, ոմանք այլնայլ նենքադրությունննր անում, որոնք

ծն

մեր խնդրից դուրս են ն ավելորդ էնք Համարում մեկ տեղ: Ալսպես օրինակ՝ ուկրաինացի պատմաբան Մ.

առ

Յու

մեկ շարադրել ալս« Բրայչնեսկին նույն-

պե, այդպիսի կապ է տնսնում Կինյան Ռոռաիայի կազմավորմանժամանաՀչ կաշրչանում ստեզժված ժողովրգական ավանդապատումզրույցների պատ-

մական ճիմջերի միջն՝ այդպիսի աղնրաներիմիջավայրը փնտրելով6--7-րդ դարերի ուկրաինա-րյուղանդականն Ճայ-բուղանդական ճարաբերություն-

Հենբիկոս Բիւզանդկամ Սկզբճատբութիւն ՀայկաԳելցեր, Փաաստոս կած եկեղեցաց»(թաոգմ.«Բազմավեպ»,1896, էջ 436 ն ճետեյալնեոը, ն

1906, «Բազմավեպ», էջ 306):

Հ. Գելցեր, «Հետազոտություն ճայ դիցաբանության» (թաոգմ.Հ. ԹոԻոսյան,Վենետիկ,1897)։ 3 ՏԵ՛ս թարգմանությունը`«Հանդեսամսօրյա», 1899, էչ 354: 4 Տե՛ ՒԼ. զ. Մարք Կատու 06 ՕՇԱօՔշոտտ այշքճ 8 Ճք»" ՂԵԼ Է Խճոռմ 1աօոճ էշ հճ ՔԿ», Քն. քօտտոծշօմոճմ 1օքշոծօ1Ց6Ա ՕԻԼ 06116Խ ԸօճքճմքտՃաճոծում ԽԸՂօքքա ԿԱողծքոճտերօն ԼՕՂ080Խ ԵԵ քե, 18 առ 19227. («Ք5ոօօուու» ԼՂՋԱՎԱ, օս 3): Տառ նան՝ ԷԼ 9. հլռքք, 136քճոմած քտն01Ե, Պ. 5, 1935 Ր. ՇԸ, 47--62 հ րքյոսօ. նույնը նան՝ Ւ. Ձ. հտքք, «Հքշաճործ ճքատմ, Րթյյահ, 26242308 հ ճոռիօ5 «ղեո Րքուօքսծա»,ՇՈԲ, 1905, օդ. 154 ո քք,

նույն` նքրթոշիշյալ ժողովածուում զետնզվածճոզվածոսի՝ երեմյլանըշնույնպես մի շարք աշխարճագրական (Ճատկապեստե-

ենրի ոլորտում Ս.

Տ.

են այն իրողության, որ երկու զրույցներն էլ պայման ապացույց արդվունք են իրձնց ծնող ժողովուրգների այնպիի առնչությունների, որոնք են Ճասնում մինչն վաղ միջնաղարյան իրաէանությունը» (անդ՝ էլ 33)» 20. Ամճնավքրջին ծավալուն գործը ԶԷնոբ Գլակի, ՀչովճանՄամիկոնյանի նե «Տարոնի պատմության» վնրաբերյալ բանասեր Ղ. Վ. Այվաղյանեի մենագրական աշխատությունն է, Արդճն ուրիշնձրն են նկատել, որ

ղանունների) նժանությունենր է տեսնում, ռրոնջ տեղ են գտծլ ուկրաինան ճայկական ավանդապատումներում: Երեմյանը գտնում է, Սակայն որ ճայ ն ուկրաինացիժողովուրդների մնջ այդ Հինավուրցավանդապատում զրուլցները ծաղել են իրարից անկախ ե ընջնուրույն Ճողի վրա "հ ժիժյանցՀետ ոչ մբ կապ չունեն, 18. Նույնպիսի կարծիք է Ա Աբրաճչաժյանն Ճճայտնելնան իր «Հավաստանոմ ճնդկական դազցօչախների գոլության ճարցի շուրչը» ՀողվածՓում:: -ինչ առաջ անցնելով ասենք, որ ժենջ նույնպես ճակված ենթ Ընդունել,որ երկու զրույցները (Հայկական ե ուկրաինական) առաջ էն եկել բոլորովին իրարից անկախ, տարբեր ժամանակներում, կապ չոմյեն մեմլոնց ճետ, ն քցէ նրանցում տել գտաժ տեղանուններումէնչ-ինչ նմահություններ էլ կան, ապա դրանք բոլորովին պատաճական, արժատական օրինաչափություններչպարունակող նմանություններ են: Մեր խորին ճամոզմամբ, պատածականլէ, որ քննության կնքակա ճարցերի ամենալավ գիոակները՝ ց1՛ Մ. Աբճզյանըն թե՛ Լեոն ոչ մի կարնորություն լեն տվել շվաժ զրույցների մինեույն Հիմբից ժծազաժլինձլու մասին նղաժ տեսու Թյանը ն լռությամբ են անցել դրա կողքով: հնչ մնում է Ռ. Աբբաճամլանի այն պնդմանը, քենԳիսանձ ն Դեմետրհղրայրների մասին ստնղծվաֆ ժողովրդական պարզ զրույցը (ինչպես ե Գիսանեչ-Գգաննսան անունը) կաբելի է «իմք ընդունել ն «Հնդկական գաղթօջախ» տեսնել 1--4-րգ դարերի լեռնաշխարճում, ոչ բանական է ն ոչ էլ ընդունելի: Շե այղՀայկական պա է, ճապա,ինչո՞ւ թնթը չի ընդունում ուկրաինականն Հայկական ավանգությունների նույնարմատից ծագած լինելը չէ՞ որ ղրանց մէջ զուզաեն: զիպություններն նմանություններըավելի քան առատ 19. Հարցի ավելի ճանդամանալիը է քննություն կատարծլ պատմարան Ք. Ա. Ուլուբաբյանը«Սլավոնական կինի ն ճայկական կուառի Հիմնագրուցյան մասին պատմողավանդությունները»Ճողվածոայ Այդ կապակՓոՓյամբ Բ. Սվուբաբյանինզրակացությունըճետնլալն է՝ լնացաժ ալժմ զժվար, «անճնար է պարզել, թմ ծրկու (ժողովուրդների :նջ պաճպանած) զրուլցներից, որն է խքան Հանդիսացելմյուսի ծննդի Համար», ալ«... վերի ուշադրություն առնված Կպուամժենայլնի/ նմանություններն անկան

Բոլորովին

Դ. Այվազյանի զլխավոր սխալի ելակետային է, այն, որ եա (ճնտնելով Հնագույն, գիտուքյան կողմից վաղուց ի վեր մծրժված տեսակետներին) Պատմությունը»բաժանում է նրկու մասի, ճամարում տարբեր «Տարոնի ճնղինակներիգորժ, որոնցից մծկը (ճ8նոբ Գլակրը) ապոծլ է 4-րդ դարում ն ինչ որ չարադրել էչ դրանց ականատես վկան է, իսկ մյուսը 7-րդ դարուվ՝ Հովչան Մամիկոնյաննէ: Այսպես, նա նա ձգտում է Հառտասնել,թե ԶԼնոբին վերագրված մադարում, մնացել անճայտության մեջ ն թը գրվել է ասորձրձն ն չորրորդ միալն 7--8-րդ դարերում ճայտնաբերվել քարգմանվել Հայերեն, Նրա մյուս պնդումը, թե ասորական ու պրոասորական տարրերը նշանակալի, նույնիսկ գերիչխող դեր են ունեցել 4-րդ դարի ճայոց «ճառարակականՔաղաքականն եկճղեցական կյանքում» (անդ 58), իոկապես, բոլորովին է, ինչպես նկատել է Բ. Ովուբաբյանը (տե՛ս՝ նչվ. աչխ. անրբնեդունելի էլ 39--40), Թծրնս միալն նորաժագ քրիստոնձության տարածման գորժում ասորիները որոշակի դեր, իրո՛ք, կատարնլ են, այն էլ ոչ միայն Տարոնի գավառում, Ավելի նա անընդունելի է. Ղ. Այվազյանի ճնտնյչալ Քե Ածշուքօմ ՇՑՕՇՕճքտՅոամ ԱշքոճօՕտ:83:08հզրակացությունը,

դ.

Փոբր-

ու

ՇաքորսճտՋՅոճտՑ ԴՅ

ա

ԵԾքճրգծոշմոր, մ

883841 Բօոքօօ7 Օօ քյշճճ0-Յթագաճմմ ոշքոօղ 00թճ308աետտ ԽԱՇոԸնօկ Քճն. Շճ. «ԱՇրօքովօենկծ ԸՅՑՅո մ դքյշօն4 ւքմոխրօրօ ի ճքողըորճօրօ 8ճըօ1108», (ԱՇՑ, 1965, Ը1. 161--168. 2 Ը Լ Էքօսգի, Օ հոաւօղօքառ տշողմ

«ԼՇՏՇՇոտ

8քծմժաա

ամ

տօ1»

հ

«ԱՇօքոս

Վ.

Վ.). Ծ

«օօ

ԽՕխտրաքթ

ՕՎՇքՇղԵ,

Ց.

Խոռքճոօ/ՈՂՇՈՅՇՐ

'

թ.

ԽՇ7Օք:ուՕ-Ր60ՐքֆԱՎՇԸճ:» ՈՅթմղ-

Ղ1ոքօտռ»ԱՇ:

Խճմուօղա82, (Շ6. «ՀՇԼՕքԱՎՇԸՒՔՏ «8:3է...»). 3 Տե՛ս «ԵՐեանիպետականճամալսառածի ճայագիտական ճետազոտություննեբը», պոակ.Ա, Ե., 1974, էջ 405- 431: 4 Տե՛ս՝ Ք. Ուլուբաբյան, «Ասկեշղթա», Ե., 1979, էչ 25-64:

ՂՅքօատճատոուհ

են,

8 «Ենոշւ2"8քՅԱՇ»,

ՌքԲոօոօղՕԾԱՎԵԼԸՕՕՇԼԱՇԱԵՔԸԷ1ՕՀաան ՅԵԱ ՕԽԶՏՒՅ

ԳՐՕ ԽՕԽՅՇԱքԵ

6Բ. ԽԵոթշոծ

ոճ ոքո ԸՑՕՇԿ ՕՇԽԵՕՑՅՒՄՑ Ս 8 ՊՇԿՇՒԵՇ ԽՁո"

ՊՕՐՕ-10 Շեատ Ըմքգոշճկս, 3 ՅՈոգալ, ԳԼ Ք Էորոշգիեճ Ծքշխշստ ԴՅ ՅՅՈՈՇԲ ԽՕՐոր ԾԵԼԵ Շղօոտկմ եռ ՁՅաաօ»

ՇՈքՅԱՇԽՕԵՆ

(նույն տճզում, է) 58) ն Քե ասորական այդ ճլուրօրինակ «գերազաճությունիկամ է մինչն ճինգերորդ դարի վճրջերը: Թէ չնչաիրապետությունը ճասնում պիսի գնաչատություն գտավ ՛Ղ. Այվազյանի աշխատության էձրետն գալը արդի ճայ բանասիրության ն պատմագիտությանկողմից, պարզ ծրեում է այն քննական ն քննադատականարձագանքներից,որոնք ճիապարակէկան տեսնելուց անմիջապես ետու նրա վերոճիշլալ աշխատության լույս Առաջիննայդ աշխատության մասին իր ժանրակչիո խոսքն ասաց բանասեր Լեոն Տեր-Գքտթոսլանը ժի Ճողվածում, որ լուլս տեսավ «Բանբնթ երնանի մէ որ Այստեղ Հեղին "ո բադի ճամ Ճամալտարանի» կյսազ ՀԱղինակը ն, 1922 . 7/3-ումշ:

ու

Ր

Ո28ոք

իբնեն (բնդգժումներն

3.

8. Ճրոճտոո, «ԱՇոօքստՈոքօոշ»

17Մ--ՄԱԼ 8608», 1976 Է.

'

88», --

մ.

/Ճ.

հ

քատոշճոն

տոլօքույքճ

ԽՇՇՈ6ՈՕԲՅՈՒ6,

16օքուօ-ՓԵՂՕՊՕՐՔՎՇԸՕ6

Էքճոոո,

1օր-ՈՇքքօնն, Լ տօոքօշՄ Օօ ոտրոքօուծ «ԱՇօքոռ 1ոքօԲքճոտոշաօրօ չատօքճուծո3», 1977, 78 3.

«8Շոոյու

մկ

ներկայացնում է տնջստաբանականայն

անճշտություններն

բոլոր

ու

եկած վրիպումները (ճատկաղպնես առաչ անճձանողականությունից արված հզրաճանգումների կապակցությամբ),որոնք տեղ են զատնլՂ. Այվազլա-

նի ռուսնրեն թարգմանությանմեչ (կատարվածգրաբար տեքստից): Ղ. Այվազյանի աշխատության մասին իր քննություններից Լ. Տեր-Պնտրոս-

/ոնը ճանցում է

«ճտնչալին. ՓՅՃԻԱԿՇՇԽՒՎ 01116086

1. «Էոտոզոծ 605010

ՃՕՂԱՎՇԸ1Ք8

3261481867

ԸՇՕՕԾճԵԽՆհոտ Ճոտորոշ». 2. Օ«ցւ667թոծոեւմ Ճղոտտվի Օմքյշորատ ոշքօտօղ «ԽՇրօքոտՂՅքօՈՅՇՐ հԸՇխձշչաԲԱ 06 06 Յք ՎԱՇԽՕԵԼ Օքրո 2տ6 ոքճՂ161388Պ6էԼ86

ԸՕԽԱՇՑՅԼԵՇՋ

ԷՅՖ

ՈքՅՑԱՂԵՒՉՇԼՈ

71696010

ոքօՕԷ38ՇՂՇէՈԼ1» ն այլն:

ն Բ. Ուլու«մողծք417քէ 28 Ճքեճիոտ»ամսագրում Լ. Տճր-Պնտրոսյանի բաբյանի քննադատականկարծիքների դեմ Քնջնապաշտպանությամբ ճանդես եկավ Ղ. Այվազյանը Ապա նույն տեղում պատասխան խոսքով ն Լ Հանդես եկան ն Բ. Ուլուբաբյանը Տճր-Պետրոսյանըշ, Վեճնրի կա-

պակցությամբիր ամփոփիչ

ն

Համառոտ

խժբագրությունը (նույն տեղում, էջ 108),

խոսքն

ասաց

նան

ամսագրի

Հարցի կապակցությամբառ այսօր ամենածանրակչիոե ամենաճշմարՀ տամոտ խոսքը ըստ իս մնում է դարձյալ մեծանուն Հալագծտ Մ. Առծզյանինը: նրա, ինչպես նան Ստ. Մալխասյանցի, Մոլի, Մ. Մկրյան, ե էլի ուրիշների արտաճայտածտեսակետներին այստեղ ավելորդ ննք Ճճամարում առանձին-առանձին ն մանրամասնաբարանդրադառնալ,քանի որ վերնում, չատ առիքներով՝ կամա, Քե ակամա, արդեն քանիցս չոչախծլ ենք, նան' ընդունելով դրանք իբրն ընդճանրությանկողմից ճըչ-

մարտությանուժ ստացած խոսք: հսկ այն ճանգամանքը, Ղ. Այվազյանն ոի եր ծնթադրությունները ճաստատնլունկատառումովվկալակոչում է նշանավոր բանասեր Ե. Տերաշխատությունները,դարձյալ ոչնչով չի փրկում դրությունը, Մինասյանի

մոտ այդօրինակ ուղղագիծ ն որոշակի պընՏեր-Մինասյանի վկայակոչվածաշխատության) մեջ ն ոչ էլ ուրիշ տնղերումճչկա ն չէր կարող լինել, 21. Ռիչարդ Հովչաննիսյանի՝ վնրնում նշված ճազորդման մեչ չափազանց ուշագրավ նկատողություն կա «Տարոնի պատմության վերաինրլալ ԱաոնԱվտռյանիուսումնասիրության մասին Ռնտեօւ7 օէ ՛2Լօո.-Շօխտելգ Մոլտօոտլէջ, 1985: ՍԽԱ, Օտ 210). այն Հիմնված

Քանի դում

որ

ոչ

՛

Տճո՛

«ԱՍՇԵԽՕ

Ե.

«ՄԼողօքողցքեշտ Ճքոծոող», Է. 1978, ԻՏ

քՇՂՅԵԱՒՐԾ»,

ԸԴ.

86---96).

Ֆ/16468Ւ-- «ԷՄՎԱԵԸ 3261

(ԽՅոք

««

Ճնտոտցի

կաղմ Ծոշճրծեմ 6 էտաղՇոմմ 16ք-ՈՇՆքօօռի «ԱՇղօքամ1ոքօատ»8 Ը8616 «Էքուուկ» հ. 8. րոճյցու (Շ-. 102--108). ԵՐվանդ Տեր-Մինասյան, Հայոց եկեղեցու ճառաբերություննեոը նետ, Վաղաբշապատ, ասոբվոցեկեղեցինեոի 1980, էչ Յե ճետեյալնեոը: 4 Ե. ՏԵՐ-Մինասյան, Եբնան, 1971: ճետազոտութլուններ, Բանասիրական

ոշշ»

(21. 97--102)

ս

7Մ6ոօր

--

Երնանի, Լենինգրադին Փարիզիձեռագրերի ն խմբագրությունների տրվլալնծրի վրա, ներածականումմեկնաբանվում էն Պատմությանմեջ եղաժ է

անձնանունենրը, տեղանունները, ժամանակաշրջանիքաղաքական կրոնական Հանզամանքներըս «նոր փաստերուլուլսին տակ,-. գրում է նայ-- ան (Լ Ազտոլանը)կեզիակացնն, այլ մասնագնտնենրունման, 22 Պատմությունը խիստ ժմիտումնավոր է, դրված Գլակի վանքը օրինականացնելունպատակով, զայն վեբադգասծձլուճամար էջմիածնի ն. Դվինիաթոոներեն ն վերջապես շաճելու ճամար ժամանակի ազնվականության Հովանավորությունը» (ՊԲՀ, 1982, 1, էջ 106): Ապացուցման կարիք ունի, սակայն, Պատմության կառուցվածքի, պատկանելուցյան ն մանավանդ գրության ժամանակի մասին ծղած պնդումը, քե այն կազմված է ծրկու առանձին բաժիններից, ճորոնցմե առաչինը գրված է նույն անձի կողմն Ջ66-ի ն 988-ի միջե, մինչ որ կպարունակենվերչին երկու ճարադեպերը, երկրորդը՝ Ճիշառտակարանը ն Հավանաբար ամբողջ գործի մծկ խմբագրությունը, ուրիշի մը կողմն, ու

առաչ» (նուլն տեղում): նույնպես գրվածքի ժամանակըչատ Պետրոսյանը

1220-ծն

Մամիկոնյան կճավակնի ննրկալացնել ճայնրու

ճետ

է բնրում. «Մինչ

ընդդեմ զրաասում է նսյ,գաշտական Պարսկաստանի,-Պետրոսյանկճավատուչ քն անոր նկարագրությունը իրականության մեջ կվերաբերի արաբականն նույնիսկ անլճութ արչավանքներուն ՕԱմծն պարագայի, Հետաքրքրական պիտի րլար գործը բազգատել բյուզանդական, պարսկական,թբրքական ե այլ ճայկական ժամանակակիցդյուցազնքրգություններուն ճետ (նույն տեղում, էջ 105): 22. Վերջապես,ավելորդ չենք Համարում այստեղ խոստովանել, որ նախկինում տողերիս Հեղինակը նույնպես՝ 4ետեելով դրականությանպատմության մեջ վաղուց ի վեր ավանդության ուժ ստացած ճին տեսակետին, ՀոռվճանՄամիկոնյանին նե նրա անունով ճայտնի «Տապայմանականորեն բոնի պատմութեան» ստեղծման ժամանակը ներկայացրել էր 7-իդ դարի սաճմաններում նե վերլուծել այղ դարաշրջանի ճայոց գրական-մշակուքաին ծերնույթներիընդճանուր ճամակարդում։ Սակայն ավելի «ճանգամաՃալից քննությունն ծանոթությունը մեզ նս բերեցին այն ճՃամոզման, ոի վերոչիշլալ «Պատժության»մեջ ե մասնավորապես նհրա «Հիշատակարանում» առատործն ատիովածփաստական, ժամանակագրական,տեղանունների, անձնանունների ե այլ կարգի անճշտություններն ու շվոպայքարը

ու

Քությունները (նկատված ուսումնասիրողների մեծամասնության կողմից) են այն բանի, որ դրանց Հեղինակը կամ Ճավաքող-շարաճաչէր կարող ականատես ն ժամանակակից մեկը լինել, այլ ավելի բողը ուջ՝ «ութնրորդ դարից ոչ վաղ» ապրած ժեկը, որը վկայակոչում է Գրիդոր կուսավորչին ժամանակակիցԶենոր Գլակին, ինչպես նան այդ օրեբում կատարված իրողությունների մասին մնացաժ ինչ-ինչ գրությունապացույց

Վ. Հ.

120-122:

7-Րդ դառում, Ե. 1970, էչ Վարդանյան, Հայ գբականությունը

ները կամ դրանց պատճեններըու դրանք միացրել իր մոտ գտնվող Ճճավաքածուին:Այդպես վարվելու նպատակըէղել է նախ՝ իր ասելիքը, պատմած կամ այստնղից-այնտեղից Ճճավաքաժնիբրե անճերքելի, այսինքն ականատեսի վկայության արգասիք ներկայացնելը, որպեսզի չկասկաժնն իրեն այլն բաննրում որին նույնբսկ ինջն է կասկածում, ապա նան օրինականացնելուն Հավերժացնելու ճամար մինչ իր ժամանակենրըսբ. կակրգաճամարները, որոնց մասին բապնետինպատկանող կալվածքներն բազմիցս ճիշատակվումէ բուն «Պատմության»մեջ: ու

ավելի Ձժուք ե առեղժվածժային Գլակի խնդիրն առ այսօր Իսկ ՁԶնենոր ե Այժմ Հնարավոր էլ չէ ճաստատապես պնդել, թեն այդ անունով անձ ճավարություն «օչ գոլություն է ունեցել, ոչ էլ որեէ բան գրել: Չենք էլ կարող ապացուցել, քն նա է շարադգրնլվերոճիչրալ գրվածքի առաչին մասը պարունակողթղթերը, ինչպես որ ավանդում է Հովչանը, Այդպիսի մէկը գուցե Քեն ապրաժ լինի Գրիգոր Լուսավորչի օրծրում ն նրա կոզմից նշանակվածմիայն սբ. կարապետիվանքի վանաճայր (այն ժամանակվա եմբոնումով)չ ն ոչ քն ամբողջ Տարոնի քեմի առաջնորդ: ԵԹէ որեէ բան լ շարադրել է, ապա՝ միայն Ա. Աբրաճամյանիկողմից վերը նշված երն պատմութիւն վասն քղթոյն ասորւոց կու գրոժյունները («Պատասխանի ն «Վասն պատերազմինոր յԱրձանն ծղեջ): Կամ փենակնեան տնզնացն» է կարզադԳրիգոր Լկուռավորչի կարծել, Զենոբը ճավանական թե ավելի բուքյամբ նրա ն այլոք կողմից չարադրվաժ ինչ-ինչ թղթեր (նամակներ) Թարգմանաժլինի ասորերքն՝ ասորի քրիստոնյաներին կամ այդ դավաՖանքը տարածող քարոզիչներին տեղյակ դարձնելու ճամար եղած (հզ ավնլի չաա՝ չեղած, ճնարովի) դեպքերի ն կրադարձություններիմասին։ Այդ էրնում է ոչ միալն Հովճանի վկայությունից, այլ մասամբ նան նհաբովանդակությունից, որոնք Ճճենց մակների սյլուժնտային-գաղափարական «լդ Նպատակնէլ ճճտապնդումէին:

ներկայացրել քննջ թարգմանության ճամար Հափառոտագրությունննրը ,եթ օզտագործաժ օրինակի «ետնողությամբ՝ ուսումնասիրողներիգործն ավնլոթղ տեղը չդժվարացնելու նկատառումով.դրանջ տրված էն ըստ Մաչտոցի անվան Մատենադարանիթվաճամարների՝ Ա. Աքրաճամյանիօգաագործաժգրչագիրը, 411328: շրչագիրը: --

--

Ք

Վ Գ

Է

--

Մ Ս

--

Վե Հ

Ցրչագիրբ: Վճնքտիկյան՝ քվականիՀրատարակությունը:

41912

--

--

--

Վեննտիկյան՝ 1835 ն 1889 քք. Հրատ. ծանոթագրությունեքըը: Գոլաք՝ 1719 թ. Հրատարակությունը(սխալմամբ տպվածէ 1724), գթլագիրի: 7/1886 է): գրչագիրը (ռր նույն (-ի տարբերակն 1/27898

գրչագիրը:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

«ՊատմուքիւնՏարաւնոյ, զոր քարգմաննալ է Զննոբայ առոքոք մպիսկոպոսի» Բառացի կլինի այսպես` «Տարոնի պատմությունը», որբ է նրա քարգմանել է ասորիների Զենոբ ծպիսկոպոսը (լամ Քոարգմանվել կողմից): «Տարոնի պատմության» ճեղինակի, նրա գրուքյան ժամանակաշրչանի ն այլ ճանգամանքներիչետ կապված մի չարթ ճարցեր մինչե այժմ էլ գնո լիովին պարզաբանվածչեն. Քանի դեռ վերջչնականապեռ բացաճայտվածչեն այս գործի՝ մեկ, քե երկու ճեղինակների պատկանելու, ճեղինակի ո՞ր զարում ապրած ն է՞րբ դրած լինելու, այն կազմող պատճեններին դրանց բնույթի վերաբեյալ խնդիրներք, պայմանականոֆեն գրբի վերնագրում քողնում ենք «քարգմանելք», որ նշանակում է Ջենճաբի՝ոչ քն պատմիչլ-կրող, այլ սույն գրվածքի մի մասի թարգմանիչկամ Միննույն ժամանակ տալիս ենք 4ետնլալ բացատբութարգման լինել թյունը. «Թարզմանեալէ» բառն այստեղ մի քանի իմաստներով կարելի է ճասկանալ. ա. Սւզղակի իմաստով` այսինքն «Տարոնի պատմությունը», որը բարգմանել է ասորիների ՋՁննոբքպիսկոպոսր (կամ քարգմանվել է նրա

կողմից):

բ. «Տարոնի պատմությունը», որ բքարգմանվելէ ասորիների ենոր կպիսկուլոսից, նրա գրվածջից, նրա կազմաժ պատճենների,թղթերի ճա-

վաքածուից:

զ. «Տարոնի պատմությունը», որի գրել է, շարադրել է ասորիների ԶԵՖոր քպիսկոպոսը։, Գրաբարում (նրա ազդնցությամբ՝ նան աշխարճաբաթում) դրելը, շարադրելը կամ քարզմանելը չատ ճաճախ գործաժվել էն Գրքքն նուլն իմառտով. նշանակում էր որնէ մտքի, խոսքի կամ գաղավաԲե մեկնաբան, թարգման լինել Այս հույն իմաստով զործածվաժ ննթ սոնանում Մ. Նալբանդյանի,Վ. Տերլանը, Հ. Թումանյանի ե այլոց մոս»

դ. «Տարոնի պատմությունը», որ արտագրված, պատճենված է ասո բինքրի Ճենոբ եպիսկոպոսիկողմից, կամ ք1՝ նրանից: Թարգմանությանճամար ժեր օզտագորժաժ ճրատարակուցյանմէջ «Պատմության»պլուխնձրն ու դրանց առանձին մառէբը (իմա՝ պատճեն-

ները) խառնվածեն իրար (մ. Ա. Աբրաճաժյան, «Հովշան Մամիկոնյանո, «ՊատմութիւնՏարաւնոյո, ծ., 1941 թ.)։ Սույն Ճրատարակությանբնագրական ճշգրտումների, գլխակարգության ն առանձին դլովսների վճնրնագրնբե խնդրին ժամանակին անդրադարձել է նան ակադ. 1. Խաչիկյանը": «Հովճան Մամիկոնյանը խմբագրելով ՏաԱՀա, թե ինչ է գրում նա.բոնի ն Գլակա վանքի պատմությանվերաբերյալ իր ունեցած նյութերը,

ագրերում եղած խառնաչփոթություններիարդյունք. մի «Հանդզամանք, որի որոշակի արտաճայտվելէ նան վենետիկլան ու լուս Ճրատարակություն-

նծրում:

քարզմանության ճամար մծր օդտագործաժ օրինակոմ ոչ իսկապես, մի կճբպ ճնարավոր չէ զատորոչնլ առանձին ժմասձրն ու դրանջ կազմող «պատճենները», որի մեծապես դժվարացնում է որոշելու նախ «Պատմու-

դրանք բաժանել է չորս գլխի: Զենոր Առաջին գլովս. «... Չատմութիւն Տարօնոյ, զոր քարգմաննեաց ասորի նպիսկուոսնջ»: ն պաԵրկրորդ գլովս- «... Ջատմութիւն վասն իննակնեան տեղեաց եղն»: տնրազմին որ յԱրձանն 0Ջէ ոյք էին որ չաջորդեցին յառաչնորդութիւնսուրբ նրրորգ գլուխ.

կարանտին»:

(Բայցպետք Չորրորդ զլութ. «Գլուխ պարսից պատմութեան»:

տեզ նշել,

որ

ճետելալ Այնուչետն |. Խաչիկյանը տալիս է նշած առանձին դգլուաւների

պտորաբաժանումները. ճեն

Է

է այս-

առանձին գլութներչունի): «Պատմությունը» ձնոագրերում

:

«Պատ«Աաչին գլի պատճեններնեն (իժա՝ էնքաբաժինները).-ն յղեաց ի կնսարիա»: գրեաց Գրիգորի, զոր առաջին. (Պեր) սրբոյն պայմանավորգրոյն սրբոյն Գրիերկրորղ. պատասխանի Ք. «Պատճեն

զոիի,

զոր

ա.

կեսարու ճայրապետնջ:

գրնաց

«Պատճէն առաչին. ՁԶենորբա Երկրորդ գլխի պատճեններն են.-Առորտյ պատասխանի թղթոյնասորտքը: ` որ յԱրձաննեղե»: պատերազմին բ. «Պատճէն երկրորգ. վառն) գլուխը բազկացած էզլուքը պատճեններչունի: իսկ չորրորդ Երրբորգ ոլատճեններից. չորս «(Պատճէն | առաչին. վասն դգալոյն Մեշճրանալ Տաի Տարաւն...», բ. «լՊատճէն|էրկրորդ. Վասն գալոյն Վախքանգայի ն Վասն Տիգրանայ զալոյն կոտորածին, | ծրրորդ: բրաւն...2. գ. «լռատճէն ա.

ի

ն Հնարավորին ապա թյան» կառուցվածքային առանձնաճատկությունները, չափ ճշտորեն կատարելու քարգմանությունը: Այդ կապակցությամբ Լ Խաչիկյանը նշում է, քե ճրատարակիչը«գլուխների ն պատճեններիվերնադրնրը դիտելով որպես ամբողջություն, միննույն տառաձենրն է գործածել դրանց ճամար ն ճաճախ իրար է ձուլել տարբեր վերնագրեր»: Օրինակ է բծրում չորրորդ գլխի վերնագիրը, որը ճշտում է այսպեռ. «Գլուխ ՉԱՐՍԻՑ (ինչպես ռր ունեն ՍԼԲ գրչագրերը).

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ

առաջին. ԼՊատճէն ե Տարաւն ծրեսուն Ճազարաւ եւ կոտորելն ԳայՎասն)գալոյնՄիշրանալ լմ Վաժանալ զնոսա |0ձ քաղաքի» (ՎԱՍԲ)։ Մինչդեռ խմբագրվաժ օրինակից ստացվում է, թե Միշրանը երկրորդ անգամ է գալիս Տարոնի վրաւ Խաչիկյանի նշչաժ' չորրորդ գլխի երրորդ պատճենը մեր օդտագորժած չի ՀամապատասխանումԱՄՀ օրիսակում նշանակված է եբկՐորդ, որի

օրինակներին, 1889 թվ. Վենծաիկյան ճրատարակությունը պատճենը չի նշե ն ունի այսպես. «Գլուխ Չորրորդ Պատճէնին. Վառն գալոյնՏիգրաՀ նայ, ն կոտորածին՝որ ի Հոնընկեցն»: գլխակարդության վերաբերյալ եղած ուղՍակայն«Պատմությանը դումներն ու ճշգրտումները դնոնս չպետք է վերչնական կամ անթերի Ճճա-

մարել:

ա.

ռր

ի

Հոնընկեցն».

դ.

չորրորդ.

«Պատճէն

Փանղիկ...»"Կ

Վասն գալոլն

Վարդոււծը

ն

մեռանելոյն

ի

:

'

«Տարոնի պատմությունը» տարբեր աղբյուրներից Հավաքված, իմի բաժանելը բարդ բերվաժ ժողովածու է, ուստի ն այն առանձին գլուխների ճամարելով Խաչիկյանի խրավացի ե. Մնացած գնապքերում միանգամայն ճադիտողությունները, դլխակարգուցյանվերաբերյալ անչձրաժեշտ ենք եղած տեքստում անճշտությունները սակայն, որ բուն մարումավելացնել, են, որքան պաճպանվածդգըրոչ այնքան կազմող ճրատարակիչիմեղքով |

1944 թ. Ակադեմիայի, ՏեղեկագիրՀայկ. ՍՍՀ Գիտությունների առանձնատիպը): ն ոդվածը նույնի Խաչիկյանի (կամ՝ ԽաՄիծառիխաչի Ն «Վասն մաճուան Տիբանայ...»գլովնեոը Լ գրոճամաբում սակավաթիվ ոբովնետն է ընդմիչառկություններ, չիկյաճը էլ դրանքօտաբամուտ լազրեբումմիայն կան (Ծ. Թ.)։ Ս. Աբբաճամյանն Տե՛ս

:

Փ1--ջ,

Լ

"

է

ճամաբել(տե՛ս

այստեղ,3

բագատոությունը):

-

| |

| |

Աաթանգեղոսը պատմում է, թէ» Տրդատ քազավորը ձրբ ջրիստոն-

գրեթե ամբողչ երկիրն էլ ջրիստոնյա դարձրին, ճավամեծամեծներին ու իշխաններին ե պատվիրում, ռր բերեն Գրիգորին քաճաայապետ օծեն։ եվ որոշում են պատգամավորուղարկել կեսարիա քաղաքը՝ Ղնոնդիոս ճայրապետի մոտ՝ Գրիգորին օժելու եպագտնվում էր Գամիրքում, Այս նույն քաղատակով: կլսարիա քաղաքը Փում էր, ոի ճետադայում, մանուկ Հասակից, ինլպես նշում է Փավոատոդարձավ, Քում է բոլոր վա

ն

ռբ՞"չ,սնվում, մեծանում, ուսում (նան Ներսես Մճծը:Փավստոսը

ստանում ն քաճանայապետ է օծվում հան է, որ Ճայոը ուրիշներն էլ) Հաստատում կաթողիկու.րին առճասարակայնտեղ էին օծում, եկճալք, եւ սորին վիճակի սաճման «...զի ծռկոքեան ամոլքն աստ Հոն (էչ 34): Ամճնայն ճավանականությամբ ընկալան ի Հոզւոյ սրբոյ...» այստեզ խորքը վերաբերում է Անտոն ն Կրոնիդեսքարոզիչներին, որոնթ առաչինն էին ուղարկվել կայսրության արնելյան կողմերում նոր ուսմունքը տարածելու ն այնտեղ էլ նաշճատակվեցին։Փոքր ինչ «ետո էլ ուղղակի ասում է, թն «Ապա նույն տեղում (այսինքն՝ իննակնյան վայրում) թոդչցի Քրիստոսի երկու կենդանի վկաներին՝ կրոնիդեսին ն Անտոնին, որոնց

|

|

ՆՍ

"

""

| |

Ազաթանգեղոս. Տփղիս,1909, էջ 415: Տե՛ս Փավստոս, Ե., Հայոց պատմություն,

1968 թ.,

123 ն

էչեո:

--

Տարոնի պատմություն

- Ւմ ՄԱ

չն

մորե: Ր

որոն

էնժալէցիր»:

ի մասամբ կա այական է վերաբքրվում փառ"զորք ' աների,թվերի ն ճատկապես անունների ճշգրտությանը, սակալն այստեղ վարմանալիճշտությամբ բնորոչում է երկրորգ ն ՖորրորդՀայթնրի հաճվմրարձրում է նրա խոսքը, «Ճի առում քա է նա,-Ցրկիրս Հայոց (1որրորդ բաժինս ն երկրորդՀաաւարտինա,ի լնրինն որ կոչի Տաւբոս, ն ճատանէ անցանէ մինչն ի յոց գրունս Փաշլաւայ պարսից: նւ սովաւ բնակի վնրկիրս Մամիկոնէից.» ն 4Հքետելալն (աստ. էչ 20): Ըստ նորացուլն տվյալների 7--9-րդ զա-

Բ Աաանագգրում, չոր արորը Խ--

առ

նախկին (այսբնրում Արեմտյան Հայաստանիկազմի մեչ էին մտնում Քնջն՝ 4-րդ դարի, որին վերաբերում է չՀովճանիխոսջի) Առային չայմասը: ՉորրորդՀայթ է կոչվել ՓՇ։ Երկրորդ Հայքը ն ՋորբորդՀայջի մնժ Հուստինիանոսկայսեր կողմից 536 ք. կատաբվաժ վարչական վերավոԽումներից Ճնետո, «... ծրբ նա Հալաստանի այլս մասը վերածեց բյուզանդական պրովինցիայի ն կոչձց Զոբրորդ Հայք: Հնում այս երկիրը կոչվում էր Սովփք»(տե՛ս Հայկ ՍՍՀ Ատլաս, երնան--Մոսկվա, 1961, էչ 104): իրոք որ Ջորրորգ ձայքի սաշմանները ճասնում էին մինչն Փարսկաստանի ճլուսիսային կողմերը": «կլտ» բառի ճամար լոքը տարբնի իմաստներով գործածվելու թացատրություննձր է տալիս նոր Ճալկազլան բառարանը (այսուճետնկ` ՆՀԲ, 19279 թ., 4. 1, էջ 1094--1095), Բերում ծնթ այսանը ալն նշանակությամբ գոբժաժվելու մասն փաստարկումը, ոբբ կարծում մեք ավելի մոտ լինի մեր անքստում արտաճայտվածիմաստին: «կէտջ-- նպատակ.գիտել, սաճման, պայման, կանոն, չափ, ծզբ, ծայլը, լրումն, որոշումն մտաց, որոշվալ ժամանակ. ժամադբություն... էտ եդեալ մեր` ջուցանել վասն ՑովանփուՈբոըկետ ասայի եդեալ է, մ քեղ նմանոզ լինիցին...»: Հենց այո վերջին իմաստով զործաժվաժ էնք Համարում մէր տանքստում. այսինքն՝ հրանը կատարաժգորժն ու վարքը փբին օրինակ, չափանիչ բնգուննլ: Ալգպեռ էլ քարգմանեցինց: ն կապալխոսբն ալատեղվերաբերում է Հայասատանի Հավանաբար դովկիայի ճյսւաիռտայինն ճյուսիսա-արեելյան ցավառնքերիժողովուրդննրին, որոնք այն ժամանակ գեռ ֆրիստոնեություն չէին բնգունել. Ազսքանգնզոսի նույնպես վկալում է, որ Գրիգոր Լոսավորիչի ամբողջ Հայաստան աշխարձը թրիստոնեականդարձի բերելուց ճետո միայն նույն գործը կաաարում է Ճլուտիսայինկողմերում: խոսքը«Հբնաներիճոչակավոր Մովաձսմարգարնի մառին է, արբ՝ բո» Աստվածաշնչի, իսրայելացիներին Եգիպտոսիցորպես քնե առաջնորգնըգեպե այսպես կոչվաժ Ավետյաց երկիրը: Առասպելիճամաձայն նա ազոքել"վ կանգնեցբձըժովի չրերը, ն նրանց ամբողչ ազգի քայլելով անցավ ,

Տե՛ս Հակոբյան Թ., ՈւովազծեջՀայաստանի պատմական աշխաոՊ. Հ. ե ճագոության,ԾՐեան, 1960, էչ 225 Ն 261: Նան՝ Հռվճաննիսյան Ա. Գ., Ե., Աբբաճամյան Հայ ժողովողիպատմությանքբեստոմատիա, 1981, էչ 379--381։ "

.

ե ոչբնժովե վրայով ու փրկվեց ծգիպտականփարավոններիՀալաժանքից ն 48. տնս՝ Հ գլութ Առաբելոց», (22) մասին «Գործք նրա չանալուց: կ. Փոլիս, 1881 թ., էչ 363-364 դրոց», տնյալը. նան «Բառարանսուրբ ռ..զի ոչ բփք պակասէ ջան զառաչին Անտոնն (կամ՝ ի սուրբ ԱՖոլինչ թերի կամ պակաս չէ առաչին Անտոնից»-տովնէ)», «որի մոտ այստեղ խոսքը կեսարիայի Ճոչակավոր քարոզիչ առաչին Անտոնին է վեուսբաբերում, որ ապրում ու գործում էր այն ժամանակ, երբ Հիասւաի մունքը դեռնա գազանի էթ ն պաշտոնականհրավունք լէր ստացել կայսչէին րության մեջ, ծրբ Տրդատ Մնֆն ու (ուսավորիչն էլ գեռ Հայաստան

վճրադարձել:

Բնագրում (իմա` գրչագրնրում) ամձնուրնջ «վերակացու, բայց սչ բառի այժմյան իմաստով, այլ իբին գլխավոր, առաչնորդ, այապետ այդ ասաժ ավադերեձցայն կրոնավորներինկատմամբ, որոնք իբ 428տ պետք է պային ն իբր պաշտոնա, սսչառավոր զորժեին Գլակավանթումմ

նախորդնախաչ Այստեղ բնագրային անճշտություն (ա (էչ 24), դասության մեջ ասված է, քն «եւ գրեաց ինքն բագաւորն նկ գաշծրեց իչանքե չորեսին...». այսինչն ին էամակի «նղինակը, գրողը ինջբ քոչ պավորն էւ Սակայն ճայորդ ռլարբերությունըց պարզվում է, որ նամափ Գրիգորը: Հրատարակիչնէլ է նկատում, որ ոլ թե Տրդատն է, այլ Գրողը Փոլոի Հրատարակությունը,ինչսլես նան Ս գրչագիրն ունեն ճնտեյալ ձե»

ի

վով. «... գրնաց սուրբն Գրիգոր ճանդերձ քաճմաւորաւն...5,|՝ «նս ամենայն նախարարաթն» ն այլն, Միայն այդ ձեով է ճամապատասխանուվ գրվածքի մտքին ն այդ պետք է ճամարծլ ճիշտ: «Գլակ» անվան վերաբնրյալ ուսումնառիրողնեերըտարինր ճնթագրություններ են արել: Չէնոբ Ասորու անունը առաչին անցամ աալիս է `

գրաժ «ենց առաչին Քղժում: Բայց այսչ Գրիգոր Լուսավորիչը Ղնեոնզիոսին տեղ նա Գլակ չի կոչվում: Եղիազարինեն Տիմոքեոսին գրաժ ճաչորդ ԹԻՎվանչ թում նա գրում է, քէ եղիազարիէղբայր Զենոբինինքը օբ. Կարապետի Թէ պիսկոպոս է ձնռնադրել ն վանքն էլ «...փոխեջցանթյիւր աւելի անոմնՋ Գլակա վանս եղաք»: Դրանիցճետո է այն Գլակա վանք կոչվել: Մ. Միան սարովը ճիչշատակումէ «Տարոնի պատժության»՝կալկաքայում եզափ մի

Հրատարակություն (Տ8՛ս 81Ելօօոռթիւտ.-- "ՇՈ ոճՏԸՃ ծէ ՂՐռոտոճմՀՅՏՎԸԶ", 2. 1, ՇԱՏ, 1874--76), որտճղ Գլակ ավելի անվան ճամար առո շ է, թն ենքաղրել են, որ Զենոբը Գլակից էր, ոթբ մի բնակավայթ-ավան ՀարավայինԱսորեստանում,նգիպտոսիսաշմաններինկից» ազգով էլ ասո ՐԵ էր. Այս նԼատողությունը չափազանցՃետաքրքրականէ, սակայն, բա» ձէնքադրել,կամ` իրոք վոք, Հեղինակը չի ասում, թն սվջեր ձե այդպնեա

ճղե՞չ է, կա՞ արդյոթ այդ անվամբ բնակավայր աոճասարակչ Հիմնվելով«Պատմության»մեչ եղաֆ վկայությանըԳար»ՁարբճանալԳլակա է կոչվել Զ6յանը նկել է այն ճամոզման, քե վանքի, իոկապես,

Մավայն Ֆոբի՝ այնտեղ վանաճայր լինելու պատճառով, նրա անունով: Ճճնում ոչ քն այդպիսի կարիքը մեզ անչավանական է թվում, բանի շի տեղանուններն էին կոչվում անձանց անուններով, այլ բնգճակառակլո Մ. Չամչյանը գտնում է, օր Զենոբ նրա անունն է, ոկ ֆլագ՝ մականու-

Տը. ճամարումէ Ֆրան Լուսավորչիժամանակակիցնու գորժակիքը:Մ. էմիՖր տւլադրություն չի ղարձնում Ջենոբի Գլակ կոլմանը, Շատ ուչաշչավ դիտողությունունի ալս կապակցությամբՊ. Ալիչանը, նա ֆլակ անունը Ֆմանձցնում է Հայկական ավան կամ բառի (որ. Գղակ) ն ճնարովի :մարում Զենոբի Գլակ մականունը: Ըոտ իս Ալիչանի ենթադրությունն աղզելի ճշմարտամոտէ:

Բնագրում՝ ԱՅՀՀԱ

պատճառ վասն||նորան

ժիւս՝ քննութեան աղան-

դոյն Մենանդրի»(էջ 52): Անքշտություննանմիջապես աչքի է զարեում: ենթադրում ենք, որ նրանց՝ նրուսաղեմ գնալու պատճառներիցմեկնե էլ եղիազարինայնտեղ տեսնելն էր:

Սույն պարագրաֆը, ինչպես ն նրա շարունակությունըոչնչով չեն կապվում նախորդի մտին, Այստեղ նս էրնում է, որ տեքատում անճըչաուքյուն կա, գուցե ն տողեր նն պակասում: նուլնպես Հրատարակիչը նկատում է, թե Լ գրչագրում «զոր»-ից կրճատված է մինչն 10-րդ տողի «ճայրապետ» բառը (էջ 52), Թարգմանելիս ձղաել մէնջ վնբականգնել ճատվածի ուղիզ ընթացքը: Ուտի Քվոմ է, թե նրա բովանդակության մար նույնիսկ ճաճելի, ցանկալի էր բոլոր ծրուսաղեմցիներիճամար: «եւ առաքնաց զիշխանս Մամիկոնեից տանն...» արտա Բնագրում մեզ սխալ է քվում, ռրովչետն գուրս է գալիս, քն Մամիճայտությունը կոնյան տան իչխաններին ուղարկեց (էչ 53). Մինչդեռ, ինչես տողաէլ է նշում «|» գրչազիրն ունի «ե... տակումՃրատարակիչն առաքնաց զեզիազար ճանդերձ նախարարաւմի (Փե. զիշխանս Մամիկոնեից տանն) ձեով: Վերջինըպետք է ճիշտ ճամարել:

Բնագրում՝«... որք բաժանեցին զամենայն աշխարձս շչրջագայուքնամբ աւմտարանին» խոսքը բառացի քարգմանելու դեպքում ճիշտ չի ատացվում: Հրատարակիչը տողատակում նշում է, որ «Հ» օրինակը «բաԺաննլու» փոխարեն ունի «Բժչկեցին», որն ավելի է Հարմարվում սուլն Խոսքի իմաստին: Սակայն գուցե ե ասված լինի, քն քարոզչության ցգնալի` այդ վայրերն իրենց մեջ բաժաննցին ն լուրաքանչյուրը մեկնեց իրեն բաժին Հասաժ կողմերում կամ գավառներում քարոզելու, այս առումով էլ կարելի է Հասկանալ:

նույնպես ինչ-որ Այստեղ անճշտություն կա.Հավանաբար գրչագրա-

կան աղավաղում, նախորդ պարբերության մնծչ խոսքը վերաբերում էր տաճարին ն նրա Հիմնադրվածտեղին, Սակայն դրանից «Հետո խոսվում է անձի մասին, ամենայն ճավանականությամբ՝սբ. կարապետի:Հրատաբակիչը դարձյալ նկատել է, որ նույն աղը «վ» գրչագրում շոր եղն...»-ից սյակաս է մինչն «անճառելի» բառը (էջ 56): Այստեղ նույնպես մի ճատվաժ «... անուաննացը տեղին Ղազարու Մ22 եղիազարու) վանքռ» բառերից ճեծտո «վ» գրչագրում, ինչպես ճրաէ տվել տողատակում, բուն տեքստից մի Հատված բաց տարակիչը ցույց է թողնված ն ինքն էլ է բաց թողնում: Սակայն մեր խորին Համողմամբ պնտք է դրվի իր տեղում, ջանի որ նախ՝ լրացնում, ամբողջացնումէ Հատվածի մխոքը, ապա՝ չատ ճնտաքրքրականտեղեկություն է պարունակում

ժամանակաշրչանի Ճասարակական ճարաբծերությունների վերաբերմամբ:

Ռատի

ն թարգմանեքինք ու դրեցին ճամապատասխան տեղում. Բացի խմբագիվաժ տեքստից այնպես է Հասկացվում, թե Տարոնում տեղի ունեցաժ դեպքերի մասին Բեկտորն ու Անաստասն են պատմում Աշտիչատի կողմից Բյուզանգիագնացաժներին,մինչդեռ իրականում ճիչա ճակառակն է (էջ 58): ալդ,

նամակի վերնագրում (էչ 59) «Հայրապետիդ Հայոց մեֆաց» արտաճայտությունըմեր կարծիքով պնտք է լինի «Մեծի ՀայրապետիդՀամեծ այսինքն «Հայոց յոց», ճայրապքտիդ», այդպես էլ քարգմանեցինը: կամ գուցե ն գործաժված լինի մեֆ Հայաստանիիմաստով: Բացի այդ, Պոլսի Հրատարակություննունի Հնտնյալ վերնագիրը. «Պատճէն Դ-րորդ գրծջին Բեկտոր ե Անաստաս ն այլքն առ զոր սուրբն Գրիգոր» ն 49տեյան, Բայց ջանի որ գլխակարգության պատճենների վերաբնրյալ արդեն խոսվել է վերնում (ժան. 72), ուստի ավելորդ է նորից անդրաչ դառնալ գրան: ու

.

Զենոբը որպես Քե Լուսավորչինխնդրում

Րովից սկսա,

է շարադրել դեպթերըԽոռ-

ն Հե Ճամաձայնվում սակայնԳրիգորը թուլ

չի տալիու մասին կա Հետելալը. «...այլ ոչ կացեալ յանձինա, մաայլ աղաչել բազում աւուրս, զի տացէ նմա Ճճրամանգրել զխոսրովու սին ե զՏրդատայ փախուստն ի լոյնս ն զտիրելն ի վերայ Ճալոց ն զտանչելն զարբոյն Գրիզորի ն զխոզանալն Տրդատայն զգնալն ի Կնսարիայե է Հռովմ ն ապա զպատմութիմն Գիսանեի այլ...» ն այնուճետն ինչպետ բնագրում է (էչ 63), Բուն տծճքստում այս ճատվածի գոյությունը մեզ ավելի ջան ճիշտ է թվում նան այն պատճառով, ռր Գրիգորըչցանկանալով այդ անվայել ու ստապատիր պատմություններին ասորի քարոզիչ կերին ն բնդճանրապես օտարներին իրազեկ դարձնել, արգելում է ենոբին այդ մառին իր նամակներում Հիշատակծձլ.Մանավանդ որ նույն տեղում կա ճնտեյալ նախագասությունը.-- «Զի ոչ է օրեն զալնչափ պատմութիւն յասորոց քուղքսն գրել ն յիշատակ ոչ թողուլ», որի վերՀայոց ջին մասը նախորդի ճետ առնչություն չունի ն գիտակցաբարբաց ենք քողնում, «(թ

գրչագրում

այդ

21 Անչրաժեշտենք Համարում այստեղ Ճճայտնել,որ նամակները(ԹոզՔնրը) քարգմանելիս ձգտել ճնք ամեն կերպ ճարազատ մնալ միջնադարի եկեղեցա-դոգմատիկական գրականության մեջ առատորեն տարածված Քղթնրի, ճառերի, նամակնձրի ոզուն ն ոճին, Այդ իսկ պատճառովտեղսեզ ճետնել ենք ավելի ազատ թարգմանության ոճին: Զենոբի այս նամակում կա մի Հատվաժ, որը դայքակղությանքար է եղել շատերի ճամար, նան սխալների տեղիք տվել: Թյլուրիմացությունբ է եկել սխալ ընքերցումից՝ առաջ բնագրի աղավաղված լինելու պատ ճառով: Զենոբը գրում է, Թե.-- «եւ դութ մի ինչ աղարտեք զսակաւ պատմութիւնս ն կամ թե Ագաթանգեղոսզայդ ոչ Ճիչծ, զի «նա յառաջագոյն գրեցի քան զնա» (էջ65): Հատվածըայս նույն ձնովէ Ճասկացել ընդուԳ. Զարբճանալյանը (Հայկ. նել նան ճին դպրութնան պատմութիւն», Վենետիկ, 1897, էչ 234): Մկրտիչ էմինը նույնպես, ըստ իս, սխալ է քարգմանել ու մեկնաբանել նա էնքցադրումէ, քն այստեղ խոսքը վեու

ոչ քե գործին կամ գրողին, ալլ կատարվածին, ձղծլությունասում նա,-է բանզի,-ներին. յառաջագոյն (Ընդգժումը իրեննէ) ասէ ռլ վասն անձին լիչրոլ, այլ վասն գործոցն, որք զառաչինն գորժէցան ի ճայս ի ձեռն սրբոյն Գրիգորի»: Ապա ավելացնում է, քե առա-ին Վայրի, որտծղ Գրիգորը խաչով զինվեց ընդդեմ կուռքնրի՝ ճոչակավոր

.քարձրում է

Տարոնն էր, իր մեծաճամբավՎաճէվաճեան մեճլանով (տծ՛ս վերը նշված աշխատությունը, էչ 67 ն ճետնյալն), հակ որ Վաճձվաճյանմեչյանն էլ նույն տնղում չի գտնվում, արդեն վաղուց ուրիշների կողմից նկատայդ «ո է (8րքպան Մ., նրկձր, 4. 1, էչ 189-190), Սոյն օրինակի Հրատարակիչ Ա. Աբրաճամյանը տողատակի բացատրականում ավելացնում է, Քե ՎԵԼ օրինակներն ալդ ճատվաժն ուննն Հետնյալ ձնեով.--«... Ընդէ՞ր է զայսոսիկ լիչձալ

զի (Ագաքանգեղոս),

նա լառաչագոյն էր գրքալո: տեքստը կազմելիս դրա վրա ուշադրություն չի դարձնում, Բնագրիճիչտ ընթնրցվածը վերականգնում է |. Խաչիկյանը վերի նշված իր ճոդվածում. Լ գրչագրում պաճպանվածՃատվածով սույն ոչ

Սակայն տարօրինակ է,

ոի

նա

թոսթըճշտվում է այսպնս.--«եւ դուք մի ենչ աղարտէք զսակաւ ւլատՀմութքիւնս ն կամ քէ Ագացանգեղոս Ընդէ՞ր ոչ է զայսոսիկ լիշնալ, զի նա վառաչագոյն էր դրքալա. Այսպիսով Հովճանի (իմա' Զենոբի) ասածից ատացվում է, որ ոչ Ք: ենջնէ Աղզաքանգեղոսիը առաչ գրել, այլ ԱզաՔանգեղոսն է ավելի առաջ գրել, սակայն այդ բաները չի գրել,ՀԲ ի-

է, որ չատակելԱնտարակույս

ղարչու

թյունը

այս

վերչինն է ճիշտը:

ՎաԲնագրի «Ընդ ժամանակս Ձազաւորուցնանն Խոսրովու որդւոյ վրէժխնդիր լինէր Արտնանալ ծձղբաւր իւրում...» արտաճալտու-

փաստական անճշտություն է

ազբլուրից՝ Ճէնոբը(նույնն Հ չփոքելէ իրար նտ անձեթը "ւ

|

պարունակում: Օգցավելովբանավոր

պատմական դեպջծրն հնջը՝ Հովճանը) է գալիսչ եթէ ուղղակի դուրս բնղունենք,

Խոսրով ՇրկրորդըՎաղարչիորղին է, միաժամանակ նեն ԱրտնանիձզԱ-ն |՝ Ա Մինչդւռ ճայտնի է, որ Վաղարչ Բ-ի որդին Խոսրով Տբրբղատ Երկրորդիճայրբ, իսկ ալստեղ խոսքբ վերաբնրվում է Խոսրով Բ-ին՝ Տրդատ Մեծի (Գ-ի) ճորը (տե՛ս եո, Մանանդլան, Խալաթյան ն ուրիչռար

Լամ

աշխարճաբար ճրատարակության ժանոքագրուներ): Ացզաքանգեզոսի յունների բաժնում քարգմանիչ Ա. Տեր-Ղնոնդյաննէլ է նչծլ (անդ. ժանոթ. 944), »ր Ազաքանգնղունմոտ նույնպես վիպական տարբի կամ անճավառտիազբյուրի օգտագործման չնորճիվ այդ նույն անձերը չփոթ ձ8վով են նծրկայացված։ իսկ ինչ վնրաբնրում է «Արտնանալ ի'եղբաւր Բում» արտաճայտությանը, ապա 4ծնղինակն աստեղ Ճավանաբար այն գորժաժել է ոչ ուղղակի, այլ ազգակից, տոճմակից, այաինքն Արչակունի

Լինելուիմաստով:

«ե. էղն միչնորդ արքայն ճենացն ոչ կարաց գրաւնլ զսիրտ նոց ասում Ք լաշտութիւն» (էչ 62),-է Զենոբը: Արդեն ժամանակին մէժանուն գիտնական Աբեղյանը նկատել է թե «Այս պատմության մեջ պարզ երե24

վում է Մամիկոնյանեախնիների՝Մամ-Կոնի զրույցի մի մքնացած արձապանք ճնտին դարերի», Ուստի Դեմետի ն Գիսանե անուններըճամարժեք Է դնում Մամբկ ն կոնակ անուններին.ցույց է տալիս, որ «Ճիշտ է, անուն-

նքրն այստեղ տարբեր են,

բալց

դա

նշանակությունչունի... նապն

տաճու«

աճախ Քույլ է, անունները

փոխվ"տմ չն, ժոտիվ-չ` «Մամիկոնլանների ծագումը,-. ավելացնում է. եծրն ավելի կադուն են, հա,-ըստ Բուզանդի, Խորենացու ն Սեբեոսի չինական է, բայց ալստեզ: են. երկու դեպքոմ նս այդ պետթ է| երկու եղբայրները Հնդկաստանից Մ., ոչ առնվի իսկական մտքով» (Աբեղյան երկճր, Ե., 1966, 4. Ա, էչ 298): Էէնաց ն ճայլոց այն ժամանակվա Ճարաբերությունների անճավանական լինելը նշել է նան Գր. Խալաթյանը, նա իրավացիորեն էնքաղրում է, քե այդպիսի մի ազգի գոյությունը Հյուսիսային կովկասի ժողովուրգների մքջ պետք է փնտրել («Զենոբ Գլակ...», Վինննա, 1893, էչ 36 ն Հետնյալն)։ Հնդիկներիմասին Ջենոբն «ճիչատակությանվրա առաչինը ուշադրություն "է դարձրել Մկրտիչ էմինը: Բայց քանի որ նա Ճակված է Զենոբի մուտ եղած ամեն բան ճիշտ ճամարել, ուստի ն այս էլ է իրողություն ճամարում էր

ն

մոտիվի միջն

շատ

(տե՛ս անդ, էչ 72-74):

Հայոց ն պարսից քագավորների միջն ճենաց թագավորի միջնորդության փաստի՝ կնչաւս նան ջիչ Հետո Ճիչատակվող Կբ. Գրիգորի հղբայր Սուրծնի՝ճենացէրկիրը գնալուն այնտեղ տասնենը (ԺԹ) տարի քագավորելու մասին ճիատակությունները եույն զրույցի Հեռավոր, բայց ավելի ես չփոք աղավաղած արձագանքներնքն անու

է նան Ուխտանեսի վլայությամբ,որի շուշտ:Այս բանըՀաստատվում

լորովին տարբեր բան է ճաղորդում (ոե՛ս

նձրջնում՝

ծան.

հ

բո-

25):

ԶՀնոբը այստեղ մի բոլորովին անչավանական պատմություն է ժեչ բերում. Իբր թե Գրիգորի եղբայր Սուրենը (մի անձնավորություն, որի դո(իժա՝ ճասակ գություն, նույնիսկ կասկածելի (), «.. իբրն զարգացաւ Խոսրովուճեայ (օա «դնաց ծրկիրն ճննաց, ետ մաճուն առավ,ժէժացամվ) էր ճորաթույին էր ն Ցիվանչիր հշխանի կինը) ն կացնալ անդ ամս ժմ (Բար), Քագաւորեաց անդ է վերայ նբկրին ճենաց ամս ժԹ (տասննի-

եր)» տարի: Գուցե ծղաժ լինի

ԺԹ,, էսկ երե ոչ՝

գուրս

ավելի ուղիզ պատմիչը

«ամս

է զայիս

Թ»

կամ քն

«քացաւործաց ակապ

Ուխտ: Տեռ անճծքծքություն, կատարյալ

բացատրություն է տալիս: նա դնոյքերը պատմում Զենոբ Ասորուց է վերցոր Բել. Աուրենի՝ ճենաց երկիրը գնալու ն այնտեղ քազավործլու մասին Ֆա «իսկ զժիա եղբայր նորալ,-- ասում է,-- որում անուն ոչինչ չի ասում: ի գուռն արջային Պարսից: կոչէր Սուրեն, առեալ մանկաբարձն տարաւ եւ եա որպէս վնրագոյն (ւրջան) տալ նմա զճշօրն,խոստաքնալ պարգեսն՝ եւ նորա սննալ ՃՀօրաթեռնիւրում, ռր էր կին որդւոյն Թ) ասացաք: որ էր Արդ վասն մանկանն այսորիկ՝ Հճփքազնալ: եղբայրըսրբոյն Գրիգորի, Զենոբալ Ասորալ ասացնալ ստուգիւ ի պատմու1871, էչ 28--28): ճան անդ իւրում...» (Ուխտանես, Վաղ-պատ, է բնչպես Ազաքանգնղոսը,չնայած նչում է,

առ

8աւանչէրի քագաւորին

է ճամարում Գր. ԽալաթյանըԶենոբի գրվածքը Ճճավաքագրված

4ե-

տնյալ ալ ճեղինակներից. Ագաքանգեղոսից(ամենատռատը), Խորնճենացուց, Սեբեոսից, սբ. Հակոբի Վարքից, ինչպես նան այլ անանուն է «լ, Ֆրա թն ճիշտ ենթադրությունը, այն բանից՝ ղինակենրից, Անկախ բայց ճավանականպետք է Համարել այն պնդումը, թե Ձննոբբ մոտ ս. Հակռբի վարքը նուլնանում է Գր. (ասավորիչի ն Ձգոնի ազգակցության մա«-

Ա21

որն Խջաժավանդությանը... որ դա միննուլն զրույցն է ն անձերն էլ նույնն են». Ապա ավելացնում է նան, որ ս. Հակոբի վարբի՝ 2-րդ գարիք առաջ գրված լինելը անճավանականէ (Ջննոր Գլակ, էչ 41--44)։ Այդ մասին Բոլորովին տարբեր տեսակետ է ճայտնել բանասեր Ղ. Այվազյանը(տե՛ս Է. 8.

Միոշտզի,«ԱՍՇԴօքոտ 1ոքօոռ» Բ Ճքուտոոճոտ տուճքո17քճ Եքճոճվ, 1976, Ըդ. 11--13):

17--ՄԱ

Նույնիսկ 10-րդ ղարի մատենագիր Ռվտանծոի ժամանակ

'

'

ԽՇՃՕ8»,

մասին

այս

կոչեցեալ, քէ՝ նա է եղբայր Գրիգորի, բայց չէ ճշմարիտ, զի Յակոբն այն Ճօրաքնռորդիէր սրբոյն Գրիգորի, ն անուն մոր նորա` Խոսրովոււի(անգ. էչ 80), Այս բոլորը ապացուցում են մի բան, որ Ճծղզինակը դրանք քաղել, Ճավաքել ն իմի է բերել բազմաքիվ տարբեր ու Հակասական|բա-

աղբյուրներից: նավոր)

նամակում Զենոբի

Բեկտոր Փարոզչին ուղղված ճետեյալ միտքը կա ճայտնված Գր. կուսավորիչի ժազման ն ազգականությանվերաբէրմամբ.

«նքէ ստուգիւ կամիս գիտել զայսոսիկ, ով նրանձլիդ Բնկտոր, ընթերցիր զքագաւորութիւնն Հեփքաղինեկայ Հելլենացի գրով ծւ. կաժ զթազաւորու՞ քննէն ճենաց, զոր գտանես լՈւոճալ քաղաքի առ Քարդա պատմագրիջ (էչ 74): իրավացիէ Խալաթյանը,էրբ ենթադրում է, քե դրանով ԶԼնոբը ցանկացել է ցույց տալ եր ճնարովի պատմության «ատուզությունը»: «Բարգա անլուր անունը ըստ իքս-- ասում է նայ-նպատակով է գործածել այստեղ Զենոբը՝ լուր մտացածին պատժուքնան ստուգութիւն տալու դիտմամբ» (նույն ատնղում, էջ 48-49): Զենոբի (գրավոր) աղբյուրներից

Գար. Զարբճանալյանը Հիշատակում է այս նույն Բարդային (րստ իս՝ ն Քարդաժանին) Պիսիդոն թարգմանչին. Սակայն մէնք դժվարանում էնք առանց որնէ ճիմքի

այլս

ՔԲարղային նույնացնել

մեծ

ճիշատակվածԲարդաժանի (Բարդեզան)Հետ.

կողմից

Պատմաճոր

69-րդ էջում այս Բեկաորըկին է առնում եվբաղեի «Պատժության» Փրոչը՝ Սոփիին, իսկ 22-րդ էջում նշված է, որ եվթաղեն նրա աներն է, այսինքն՝ Սոփիի Հայրը, մինչդեռ պետք է լինի աներորդին:

մոտ Ազաթանգեղոսի

տարի (տե՛ս

Գրիգորը Խորվիրապումմնում

Պատմություն Հայոց, Ազաթանգեղոս,

ն.,

է 1922,

տասներեք էչ 63):

Սակայն Զենոբի մոտ տասննճինգ տարի է մնում: Ազաքանդեղոսի քարգմանիչ-ճրատարակիչն էլ է գրում (ժան. 19), թն «ըստ ճայկական ձեռագրերի, ԳրիգորըԽորվիրապումմնաց «ամս երեքտասան»չ սակայն Վինենայի կիկնագիրնունի «ամս չորեքտասան (Տուշարձան, 118), որբ կըր162

իճրցծլուց:

Մձր օգտագործածօրինակի ճրատարակիչնէլ է վկայոմ (էչ 632, տողատակում), թե ՀՄՎՍՊ օրինակները «... իսկ զաւրքս ճայոց...Ֆ չուննե. նախադասությունը աղավաղված է ն ճաջորդ բառերի իմաստին լի ճամապատասխանում:«... զոր օրինակ սովոր էն ասպատակելոյ»արտաՃայտությունը, բանիցդուրս է գալիս, ոչ թե Ճայոց զորքին է վերաբերում, այլ ամձնայն Ճավանականությամբ՝քրմական զորքին կամ Հյուաիսցինծրին,որը սխալ է'

զրույցներն արդեն ճակասական ն կասկածելի 4իմք ունեին, նա 4նտնյալե է գրում. «Արդ ոմանք լԱսորոց կողման ճամբաւեն Զգոն ոմն Տակոր անուն

Ներկա՝ ժեր օգտադորժաժ օրինակի ճրատարակիչըտողատակիաչ նոթագրության մնջ նչել է, ռր «ԱԽ դպրչագիրնայստեղ «Սազդննէաւռ-ից Ճետո ունք «(ճ նորին որդւովն Հրաչին դնաց թ կողմանս Պարսից նի դրունս արքունի սնանի ի կողմանս Սարդինաց| լաշխարճն գթաց» ն այնուճձտն ինչպես տեքստում. բայց որովչետն ճատվածըոչնչով չի կապվում բուն տնքստին, ուստի ավելորդ Համարեցինքդնել այստեղ:

կբնված վ նան ճունարծնու արաբերէն քարգմանությունների մեչ (անդ, էչ 170): վերնա (այստծղ՝ էչ 2) Գրիգորի ՂեռնդճՀայրապքտին գրած առաչ չին թղթից երնում է, որ ճայոց եպիսկոպոսըն Զենոբ Ասորու եղլ այրը ոմն Սիոսն է, մինչդձո այստեղ Եղիազարնէ (նզիազարոս): Վէրչինը ետք է ճիշտ ճամարել: Անճշտությունը առաչացել է բնադրի սխալ ըն-

|

:

Մեղ թվում է, քն բնագրում կիսատ է կամ աղավաղված,Բացի այդ. մե ալլ տեզ (վերնում, էչ 2) ԴեմետրըԳիսանեի որդին է (մեճյանն էլ Գիսանեի անունով է կոչվում), ինչպես Քրիստոսն է ճամարվում Աստծու որդի: իսկ ալատեղ նրանք եղբայըներ են ն Արձան քրմապետի ռրդիները: Մի բանի տող ճետո էլ Արձանի որդի Դեմետրն է Հրավիրում Անգեղտուն իշխանին մենամարտելու, սակայն մննամարտում է ինքր Արձան ջըրմապետը: Բնագրում«... քողեալ զայլ զաւրսն, ու. նմա արարձալ» (էչ 88) բառացի՝ «ուշադրությունը նրան կամ նրա կողմը դարձրեց»,-- ճիշտ լինծլ չի կարող, այլ անուղղակի փոխաբերականիմաստով պետք է ճասկանալ. այսինքն նրա կողմը դառնալ, նրան ճետեծլ, նրա ետնից գնալ, Այդպեսէլ քարգմանեցինց:

ՅՑ

«Ասպատակել»,որ արդեն երկրորդ անգամ է Հանդիպում այստեղ» բառի ուղղակի, արդի Հայերենում ձեռք բերած իմաստով այդ ու բագիններն էին չպետք է ճասկանալ: նրանք (զինվորները) կոռատներն ոչնչացնքն։ Ասորպնաղի կործանեն, ասպատակում, փնտրում, որոնում, պատակել՝զննել, փնտրել, խուզարկել (տեղանքը): տողատակի բացատրականում նշել է, որ «Ա» գըրՀրատարակիչը բառից ճետո ունի. «Զի թէ անցիալ ժամանակ «Քրիստոսի»... չագիրը արձանս բացնալ ընքերցցին»: ոք մոռանալ զլիշատակս տեղեացդ զայս Սակայնանճասկանալիպատճառովչի դրել տեքստում: Այն ժամանակ, որին վերաբերում է այս գեպքերի ճիշատակությունը, առավելապես Զենոբին վերագրվող Հատվածների, արաբական (իսմալելացի) թվանշանները դնոնս գոյություն էլ չունեին, քող քե գործաՀ ժության մեջ մտած լինեին ն մեր Հեղինակն էլ ծանոթ լիներ դրանց: Պարզ է, որ նկարագրվող դեպքնրից չատ Հետո են ճավաքված կամ չարադրվաժ այդ պատմությունները, կամ էլ Ճետագաշրջանում կատարվածխմբագրման արդյունք են, պատմում է, թե Գրիգորին Ղնոնդը Չքննոբըվերնում (էջ 22-28) ճետ է նան երկու լուսեղեն ակներ, տալիս նշխարների սբ. կարապետի դարձլալ

լ

Է

`

:

:

'

վ.

ասու

է

ու

Խաթուքյան բացատրել, Դժվարանում

ենջ թծ ինչո՞ւ Արչակունիդուռ (Մեր օրիձնով, վենձտիկյանը՝ )։ Ընդճանրապետ այոնակու՝ Աշակունի Արչակունի պիսի պատաճականն չպատճառաբանվածարտաճայտություններ, տեղանուններ անուններ չատ կան Հովճանի մոտ. Սակայն Հնարավոր է, որ ճնում Հենց այդպես էլ կոչված լինի, Հրատարակիչը տողատակում(էջ 105) |

նչել է,

որ

Լ գրչագիրն ունի

Արշակունի»բառքրի:

«առ

'

տեղին խաղաղեցաւ

ի մճնջ նե սն յայտնի եղե նշանաք բենոաացնն փափագողացն»(էչ 116) նախադաօուբառացի քարգմանությամբ անճալող ն միտջն աղճատված վ թյոմբ : ազի ն ի՛ր -- մ Գում 1 չ Բի աջորդ Բացել մաքի աղավաղումբ, ուստի քարզմանծցինք քյա ջ ավելի ակնառու է ղայս

ասացնալ

.. Ա, եաիյ" . Ի,ա ...ռ ԺԲ" աար տ աան ա փոթր-ինչ

ինչ «Արդ,

լ

|

'

'

Մուլն պատքենի սկզբում, վերնագրից «էառ, 1 գրչագիրը պաճպո:-

Ֆան մի փոջբ «ատված, որը մյուսները չունեն ն ներկա օրինակի ճրատարակիչր անճասկանալի պատճառով տեջատում բաց է Թողել՝ զեժամանակս յայնոսիկ լուր եանղելով ալն տոզատակում. Այս է. «.... ն ճնտնելալն:Թարգմանությանմեջ վերականգնեցինքամբոզջու՞ ճաս...2 թյամբ իր տեզում, թանի որ նախ՝ ազդարարում է ինչ-որ մտքի «սկիզին ու ե ձրկրորդ՝ սերտ կապակցություն է ստեղծում նախորդ ճաֆորդ՝ նոր

«...կողմնապած քողին զիչխանն Աղձնձաց, Դոռվ անուն նորա»: ե է անունը, ինչպես պարզ երեում է, ճայացի չէ Հրատարակիչեն Դոով Ֆկատում, որ 1ԴՍՎ օրինակները «Դոով անուն նորա»-ի փոխարծն ունեն «ճազար արամբք» ե ծզրբանացնումէ, քն «Գուքեն աղզավազված «չորք է. այսինջն «չորեջ ճազարչ-ից: Հնարավոր ԴՌ-ով»-ից, լիճի«Դոովբ՝ տակայն պեաք է նկատել, որ այստեղ խոսքը վերաբերում է մի մարդու, անպաշտպանէ քոզել գնացէք մեկ անձի, որբ կաշտովնլով՝ սաշմանն է ոչ թն ԴՌ (չորս ճազար) ճոգուց բազկացաֆ զորֆի: Հնարավորէ նան, որ լինի իսկական անվան աղավաղված4նը: ու

:

:

'

ոթ

Համար:

Սատին

ազատ

ՎՈ--«Պատճէն ծիկրոիդ պատերազմին, դգալոյն Գեգոնճոնիքառասուն դնում հնք Հազար արամբ վերալ արքալին ճալոց Տրղատալու Այստեզ այնպես, ինչնա Լ գրչագրում է, քանի որ այդ է ընդչանուրբ բոլորի

միջե, պարբնրությունների ակովող

|

ո,

մինչն զկնի այսոցիկ՝ ն զայն քողաք այլ պատմագրի, դարձեալ կրկին դառնա պատժութինա ի Տարաւն, զի որպեո զայլ տեզքացն չէ ինչ գրծալ, զի քագաւորաց ժամանակազիրք էն» (էջ 116), Այ«տեղ նույնպես, ինչպես նշեցինք, եթն նույնիսկ ձեռագրերում պակաս կամ աղավաղում էլ չչինքր, գարձլալ պարզ լի Հասկացվում, քէ ճէզինակը ի՞նչ դեպջծր կամ կոնկրետ ո՞ւմ ի Խկատի ունի՝ անվանելով «ժամանակվագիրջ

)

|

-

Ւ

4:

լԱրձանն եղե:

նել է

|

«Եւ Բնազիում

ԳՀ-լԱրձանալ... (պակասավորէ),

|

մոտ

ու

ուրիշներ: 4լ

|

պատերազմինոր յԱրձաննեղե», ՎԱ--«Պատճէն ձերկրորդ Վասն պատերազմին որ

բորդ `

|

ու

չատ

|

'

նուլորոշակի գրություն չունեն (է՛ս վերնեում 4433 քակատրությունը), ՄճԼ նրանջ ճնդիկ թագավորի որգիննը ձն (կամ իչխանական մի տոչմից), մծկ ԴեմետրըԳիսանեի որդին է, մեկ նրանջ Արձան ջրմապետի ռրղիներն են ն այլն: Շատ պարզ հրեում է, որ ադ գալի» է Ֆույն զրույցի տարբեր ու ճակասական պատումներիօգտագործման Այս անուններին մեր ճին շրջանի (մինչե 10-րդ ղար) ոչ ճանգամանքից: մի պատժիչ ծանոթ չէ Ավելի ուչ չրջչանինը Զննոբից են վերցրել: Այդ անունների, ինչպես նան կուառ, Մեղտես ն Հոռեան եղբայրների դրանց ճա կապված զանազան այլ ճանցամանջների մանրամասն Փենությունը նան տք՛ս Գր. Խալաքյանի՝ վերի նշված աշբատուքյան մեջ (էչ 53--58), Աբեղյանիմոտ (երկեր, 4. Ա, էչ 298). դրա վրա ուշագթություն էն ղարձբճլ նան ակագ. ն. Մառբ, բանասեր Ղ. Այվազյանը, Ո. Սվուբաբյանըե նիսկ մի կայուն

։

'

դուռնն լանկինն» ձերվ, առանց «դրանն

Այս Գիսանե ն Դեմետր անուններն էլ 4էնց իրՐ՝ Զենոբի

լ լ

։

ու

«Տ արուի ն երտ» ն» 4 ճատվապմո Է մեչ,ք ծն պատմության» ճննորին վերա մ. գրված մասում, չատ ճաճախ ճանդիպող այս ճակասությունների վերա Նաի չ արար, մաբ: (ո մաննե: Հաա Հարա 7Ր 1 բ. է մալաաւ: ե վերքբաժ լինի պատաչական, մեծի մասամբ բանավոր աղիրլուրներից «կարկատան» արաժ, ինլպես արդեն նկատվել է բանասիրությանկոզմիի' Այս էրկրորդ պատճենիվերնագրի վերաբերյալ փեր օգտագորժաժօրիէ ակում ճրատարակիչըտողատակի բացատրականում ցույց է տվել, որ ձեռագրերում մի ջանի տարբերակներ ունիչ | ձնռագրում՝ «Փատճէն լերկ-

» քագաւրաց»: չա

ո

որոնց նա Ղիգոն է կոչում (Ղինգեր"ն կամ (կիզրոն,լիւգրովն), Բնագրի անա լի ճապացվոանէ ար ագավագված:լինկլու պառճաալ: ար ինչի՞ն է վերաբերում կամ ո՞ւմ, դրանք տվողին, բնրողին, Թ1՞ Հէնց ակմասին մի տեղ ակնարկում է նան ՎարդանԲՔարձրբերղդցին, ներին: Դրանց րցրել:Այստե ժ Ձեն ծնոբն ծին Ն Ջննորից է վերցրել. ) Գծեոբն ծրնույքին Այսածղ (էչ 101 որը ըստ է. «...ն ծդ անդ զմին ակն լուսոյ, եբեր ի նեսարիայէ, ն անուն զոր նցից մեկը գնում է Կարապետի ն», ԳՖրիգորը դրանցից կարապետի նչխարնեերի նլխարների 48 Հետ Ղիգոն», մեկըգնում ձ ծ Ա նում. ծ ն մ իասին Ա գործածությա տապանում. Այդ չողարձակ քարերի էության Է) Գր. Խաչաքյանի՝ վերը նշված աչշՀանգաժանալիցբացատրությունը տ՛ս մեչ (էչ 53)

`

|

46...

Հ, ՀՄ,

զաւրբն սկսան կազմել Պ

(այլօրինակնքրում փողոց քազաւորին

ծլցէ»։ կազմելփողոըկամ ամբրոք կազմել)զի լԱձանն

աժ-

չպետջ է ուղղակի իմաստով ճասկանար Այգ բոց արտաձչայտությունը Ֆշանակում է չարթբնրը կազմել, ամրացնել, պատննչ ատծղժել, Փոջր ինչ Խճրթեում (էչ 134) նույնպես կա նչվաֆ «ետնյալ ձնով. «0 ի վաղիւն ակսան ռազմ կազմել ն փողոցս պատերազմինթողել Ք դրուն, ն դոնասանս...» ն այլն: Նշանակում է գունդ-գունդ նախապատրաստել,դառա-չ-

պատրաստ կարգել, կազմ չինել: վորել, քնձրում պաճապաննծեր 47 «եւ կոտորնըին».-- այսպիսի ԸՆի վիրս մտնալ՝ ի բազում ատնզիս Ձճրցումը սխալ է ե գրվածքի բուն մտթին էլ ճակասում է: եքե այս նույն ու

այաինբն՝

Հլուսզոցիները) էն 48ավ թարգմանքնք, կստացվի, որ նրանթ( Վրաստանիայլ ն ալլ փայբերում կտտորաժափոքլ։ Մինչդնտիրականում,

փնչպես

ն

`

երեում է տնքստի Ճնտագա շաիունակությունից,իրնենք՝ճլուչ

սիսցիներն են Վրաստանումկս աճագինքանակությամբ չարդվել: Այստեղ փոքր-ինչ անորոչ է խոսում.-- ճնւ զկնի այսորիկ եթէ իմանալ ոք կամիսցի զայլն, ի պատմագիրս ճարցցէ»: Պարզ չի ճասկացվում, քն է՞նչ պատմագիրներիկամ կոնկրետո՞ւմ Ք նկատի ունի ճեղինակը... Գուցն Ագաքանգեզոսի՞նս ինչպես արդեն նվել է վերնում, երրորդ` Ճատվածըպատճեններչունի, Այստնղ տրվում է միայն սբ. կարապետիվանքում վանաճայր ծղաժ անձանց ոչ ճշգրիտ ցուցակը, որը ճեղինակը կամ, որ ավելի Ճավանական 4, ճավաքող-խմբագրողըբէրում ճասցնում է մինչն7-րգ դարը: նվ բացի դրանից պարունակում է նան մի քանի զուտ բանավոր աղբյուրներից քաղված, պատմության 4նտ ոչ մի կապ չունեցող զրույցներ: Հննց այստեզետ էլ սկսվում է սույն «Պատմության»՝Հովճան Մամիկոնյանինվերագրվաժ կամ իրեն պատկանողբաժինը: Փր. վուսավորչիվերչին օրնրի մասին Հնտնյալն է գրում (էջ 145). եպիփանի՝ Գլակա վանքում վանաչայրության օրերում նա՝ Գրիգորը, եկավ վանքը, բարձրացավ Անտոնի ու կրոնիդեսի գտնված վայրը ԱվետԲայց սրանք իբր Գրիգորինխորճուրդ ծն տալիս Ճծռանալայդմաց բլուրը: տեղից. «... դնայ-- առում ենյյանապատ յանմարզաբնակ տնզիս, զի մի ոք փառաւորուքին մատուցանէ քում արբուքանդ»(ՎԼՍԲ), Ուտի ամիս մնալուց ճետո, անցնում գնում է Մանյա կոչված այստեղ չորս այրը (իմա՝ ճգնարան, անապատ), որտեղ ն «ամո է (ացնալ՝ վախճանի ե կննաց ի փառս Աստուծոլ»: Բայց ավելի Հավանականէ թվում ոչ քն «ամս էջ, այլ «ամիսս է»-ն, որովշետն ճազիվ քծ այդ օրերում նա լոթբ տարի շարունակ անգորժ որնէ տեղ նստեր, մինչն մաճանար: ՖԼ

Կյուրծղից, Ք6ն՞Գրիգորից Հետո

(Ս1Բ) ճիշատակվումէ

ոմն

։

'

'

,

«նզի-

է թողնված մեր

սակայն այդ անունը միդոս կամ Ղիմինդոս՝ օրինակի բուն տեքստում ն զետեղված է տողատակում: նրա մասին ասված է. օ... (մա առաջին եպիսկոպոս ձեռնադրվեցաւ ի Մանդակունւոյն Ցոճաննէ ճայոց կաողիկոսէ Սա դնաց ընդ Վարդանայ ճալոց կաթողիկոսի ի ժողովն Հոռոմոց, յորում ամձնայն Հայք, Վիրք ն Յոյնք առ Ճենոիծցան»: նիւ կայոնը Ք ի Քրիստոս Ճաւատացինն մի բնութիմն խոստովիան Անչճասկանալիպատճառով ճրատարակիչլիայս ճատվածը, ինչպես նան ն նույն Ստեփանոսի կոմիտասի մոտ «Ստնվխաննոսամս Ձ..» գնալու, նչխարնքրը բերելու ն Գլակա վանջում ճասնրանից սբ. Հոխփաիմյանց տատելու վերաբերյալ Հատվածը բաց է թողել: Գուցե ի նկատի է ունեՑծլ փաստի կասկածելի լինե՞լը: Բայց եքե այդպես մոտենալու լինենք, մծի ալս Հեղինակի մոտ, մանավանդ ալդ գլխում, ամեն ինչ է կասկաժելի, ամս

մ».

բաց

ճշմարտությունից. Թարգմանության նրբւմն նույնիսկ չափազանց եռու մեջ ծրկուան էլ վերականգնեցինքիրենց տեղում: Գլակա վանջի Հիմնադրումից մինչն Մուշեղ Մամիկոնյանի՝ Տարոում իշխան դառնալը (ըստ Հովճանի) կազմում է մոտավորապես 180 տարի. սա ճամապատասխանումէ Գլակա վանքոմ առաչնորգ եղած կրոնավորնձերիվանաճայրության տարիների մոտավոր գումարին: Մուշեղի ապն նրան ժամանակակից (նան Ճաբաժ դարաշրջանը 2-ՐԴ գարն ե ներա

(

յ

,

:

:

'

դնպանրի ավելի մանրամասն ջորդող)

նկարագ-՝

ու ավելի ճչմարտամոտ Մնեբնոսի«Պատմության»մեչ, որի, անտարակույս չատ բան է վերցրել մձր այս ճեղինակը։ Սակայն չովճանի մոտ, եթե ուղղակի ընդունենք նրա ասաժը, ստացվում է ճարյուրից ավելի տարիների տարբնրություն, որը մի չատ սովորական բան է նրա ճամար: ԵՅ կանանց մուտքը սբ. կարապետիվանջը ճնուց ի վեր արգելված է գ ատճառն այն էր, որ իբր սբ. (վամ նույն ինջը՝ Հովճաննեա Մկրտչին) մատնողը մի ինչ-որ կին է եղել, Սակայն մեր ձմոքի տակ ձղած օրինակի առաջաբանում ճրատարակիչը(Վկալակոչելով«ուռումնասիրողներից ոմանց») ճետելալ բացատրությունն է տալիս. «Ռառմնասիրողներից ոմանք կանանց մուտքը սբ. կարապետի վանքն արգելելը բացատրում նն նրանով, որ Հեթանոսականչիչանում աղջիկներն իրենց կուսությունը խախածլիս էն եղել Կարապետիվանքի տեղում եղաժ մԵՀյանում (թերա Անատճիտի), Քրիստոնեություննայդ մեճյանը վանքի վեբածելով ն ցանկանալով անցյալի ալդ սովորությունն արմատախիլ անել, արգելեց կանանց ութտագնացությունը դեպի կարապետի վանքը» (էչ 10-11), Մճր կարծիքով դա Հավանական, բայց ոչ բացարձակ ճշմարտուչ թյուն է. ավանդությանՀիմքերը թերնես ավելի մոտ լինեն իրականությանը: Այստեղոչ մի Հակասություն չկա: չայտնի է, որ Ճնում դրամը ճաշվէր ն՛ Համրելով, ե՛ կշռելով, ե՛ չափելով (կոտով, ինչպես մէր վոմ էպոսի մեջ է): Բնագրում«ես. այս իշխան կշոնաց ԻԲ դաճեկան ն տարաւ ետ նոյն իշխանին» արտաճալտությունըպնտք է 4ենց չափելու իմաստով էլ Ճասկանալր 55 Սա ամննայն Հավանականությամբնույն Բաշլ Շաճաստանն է, որը պարսկական մարզերից մեկն էր՝ Ճճաժանուն բնակավայրով: Այդ նույն անունով էլ պաճպանված կա մի չարք ձեռագրերում ն օրինակնծրում մէջ, (ՎՈԼՍ), ինչպես նան՝ Սեբձու նպիսկոպուի «Պատմության» 56 Րա Հին ավանդության ճունաց Մորիկ կալարը, երի իշխանության դլուխ անցավ, ժի ժամանակ անց մի նամակ է գրում պարսից Խոսրով արքային, որով առաչարկում է երկուստեք ճայերին ուղարկեն իրենց թբշՖամիների դեմ կովելու ն այդպիսով ոչնչանալու որպես մի «խոտոր ու անձճնազանդչազգի, Այս ավանդությունը չատ պատկերավորշարաղրված է Սեբեոսի «Պատմության» մեջ": Չնայած այստեղ որոշ անուններ տարբնի էն, ն Սեբձոսն էլ փոքր-ինչ այլ կէրպ է պատմում, սակայն պարզ երեում է, որ նուլն ավանդության մեկ այլ տարբերակն է՝ բանավոր կերպով անցաժ, կամ Հովշանն ուղղակի օգտվել է Սնբձոսից՝ աննչան փոփոխության ենքցարկելովնրա Հաղորդածը: գլիչի կամ Հատվածիվերնագիրն է. «Գլուխ պարԲնագրումչորրորդ սից պատմութիւն», ՍԼԲ օրինակներում ոչ թե «Պատմութիւն»,այլ «պատմութեան», իսկ ՍՎ օրինակներն սկզբից ունքն «Գլուն Ք», ինչպես որ է տրված մեր այս օրինակում նս: իսկապես, պարսից պատմությանն ցույց առնչվող սա երկրորդ գլուխն է գրքում (կամ ձրկրորդ պատճենը): |. Խա-

բությունը տրված է

հղել:

ՄԹՏե՛ս

կարապետին

Ե., 1939, էջ 49: ՍեբեոսԵպիսկոպոս, ի Հերակլն, Պատմութիւն

քննե

։

է.

Բնագրական սովորականաղավաղումիցառաչ է եկնլ կապակցության անճասկանալի, ուստի նե սխալ թմբոնումը։ եթէ ուղղակի քարգմանվեր, դուրս կզար իմաստին լրիվ ճակառակ ճասկացություն: Հետեքլով ապա աղոթի մոջի տրամաբանականընքցացջին՝ քարգմանության մէչ ձըգանցինջ վերականդնկլ ավելի ճավանական ու ճշմարտամոտ իմաստիս է

ողը

կրճատված է

ն

ճետնյալ բացատրությունը,

մտքի կապակջությունըխախտվում ԽՍ

ինքն իրավացիորեն այդ (ինլպես նան մի այլ Հատված ջիչ ներքնոսՐ էչ 122) զետեղել է գրքի Համապատասխանտեղերում, որովչետն, իակապես, էթե չդրվի, ապա աղոքքի տեքստը կիսատ է մնում, Թարզմանության մեչ մքնք նս ճետնեցինքնրա օրինակին:

Գրթի 170-րդ էչում

«ի

։

էլ ալստճձղոչ մի կնրբպ չի կարողացել Խմբագրողչ-ճրատարակիչն վճբականցնել նախնական ճիչտ ձնբ ն միտջն ուղիզ մեկնաբանել, Նույնն էչ նան վենետիկյան «ճրատարակություննկրում: Հրատարակողն,կ է անկանոնությունը, սակայն ոչ մի նկատել խոսքի անճետնողականությունը, Մուշնղի Վաճանին սարգաբանում լի տվել, Վերնում (աստ. բաց. 463) ասում է, քե եր միակ որդին մաճացել է տասներկու տարեկան ճասաասածը կոմ, Այստեղ էլ. «... զի նա այլ ժառանգ ոչ ունիմ»-- Մոաւշծղզի բոլորովին անտեղի է ն չի կապվում նախադասության օրգանականկազմությանը, Սրան ճաջորդող իրադարձություններում Վաճանբմիչտ ճիչատակվում է իբբն Մուշեղի որդի, ժառանգորդ ն նրա գործի չարունակող: Գրքում (էչ 180) «լԱստղաւն ձնով» ալդ ամրոցի ճամար, ամենայն ճավանականությամբաղավաղվածէւ Հաչորդ տողերում (այն էլ մի ջանք անգամ)զործաժված է «լԱստղունսջ (մստղունբ)ն «յԱստզաւնաջ ձնով: Ավելի ճիշտ ենք ճամարում վերջինը: (Աստղոնք)

սմանէ գնեք պատկառին՝ոչ

իշխելով դժբել սորա) ի ապասավորացսորա» աիաաճալտությանմեչ «դժբել» սակավաղեպբառն իի տեղում չէ, ուստի ն կապակցությունամբողջությամբ` անճասկանալի:Ըստ Աճառյանի«Հայերեն արմատականբառարանի» (էչ 695) դրուժիլան| բառի տառադարձվաժձեն է (դժրքլղրուժ, էչ 666): Դրուժ--«վնասակարմի դեջ»»ՊԳճլ.փարս. ԱՐԱ),

(ՎՎՍ նւ ժի դժրեացկն զապասաւորք

|

։

զնգ. մլսյ»--

«նեն դե է, չարության ն անմաքբության գեր», ծագում է «խաբճլ» արմատից ն թուն նշանակում է «խաբող»... ն Հէտելալն: մլսց Հովանի մոտ սրոչ չափով Համապատասխանումէ խարքլ իմաստին, Համէնայն գքպա ավելի ժոտիկ է:

։

«նոր քառզիրք Հայկազյան լէզվին» (1929, էջ 621) ունի բբրե Նենգող, ճամանման տառղ, խաբող ն այլ իմաստննրով։ Այս վերչին իմաստով կլ գործածվածէնթ ճամարում մծր տեքստում: «իսկ ոմանք ճասնալ ի Մուչշեղայիչխանէն տեղեկանալ վասն զաւբացն, իբրն տնաին վպվնոսա կոտործալա, ճիացան նե փուքանակի նիթեալ պատմեցինիշխանին Մուշեղայ» (էչ 126), Անճշտություննըստ երնույթին գրչագրականէ, քանի ոբ իրննց՝ ճայերը, տճղյակ լնն իրենց զորքի դրումասին ն գնում նն Մուչեզ իշխանից իմանալու մինչդեռ Մույքզբ Խրանցիցէ լսում թշնամիների կողմից նրանց չարդվելու մասին, Զեռադգրե`

թյան

|

բե Հշավեմատությունը նույնպես ոչինչ չի տվել Հրատարակչին, ե

տակում դրա վերաբերյալ նա

ե

բտ

տողա-

Ձի ամ է, զի էս բ պատերազմ եմ մղզնալ» չափազանցությանճամար թատարակիչբ տո-

ղատակում նշում է, ոի Ս օրինակն ունի՝ 122 Փանի ամք ձն|, որ այս».-ձնով, որն ավելի ճիշտը պետք է Համարել, Սակայն թարգմանությանժեչ Քոզեցինջ «... շուրջ Հարյուր քսան տարի...» ձեսվ, դարձյալ բբբե Հովճանի ոճին Հարազատմի բան .

Փարիզէ` այնտեղ գտնվող, այսինքն բնրգում, իր Հալկական զորճաղար պարաիկներիճամար էր Փի միչոքո՞վ, Թէ՞ իր Հետ բճրաժ չորս զարան պատրաստել. մանավանդ ռխ ալգ պաճին փր զինվորնձիր ճնռու ին գտնվում, Հետագա՝ «...իԵ ձեռս գալ զաւրացնջ արտաճայտությունից

՛

:

|

՝

'

ճանձն ճանձնաժ զորքի Համ ճամար էր գործ Հարգվում է, որ Միճրանի՝ Վաճանին աժ 04 թաղզաքիալդ ղարանբ. այդ ավելի ճիշտ է արտաճալտում Վաճանի կատարաժ նման քայլի իմաստ: Այստեղ չճամաձայննցված Հայիվ է անում Հովչանը: Վաճշանք այդ ժամանակ իր 48 ուներ ընդամենը Ճինզ ճարյուր զինվոր, որոնցից ձրեթ Ճարյուրը թողնում է մի տեղ, ծրկու Ճարյուրբ՝ մնկ այլ ածզ ե դեռ ձրկու է տրված, ոթ Ս «րիՏողատակոմ ցույ ճարխյուրնէլ էր մոտ է մնում: նակներբ Մ-ի փոխարեն ունեն ճարյուր (4) ձնով, որբ դարձյալ ճաիյուր մարդու տարբերություն է տալիս: '

'

:

| |

'

էության բան չի նչել,

Բնագրում զի այս

4նտնյալն ակնչայտ

Խուջի

Քայ||ութնան

թն իր կողմից օգտագորժվաժ օրինակնքրիցՎՊՄՀ-ն «եւ ոչ կրելով»-ից մինչե «Պարապես, տէ՛ր...» ճատվածը(էչ 167), այսինքն մինչե 168-բգ էլի 8-րդ

ւակում»--

տողատակում տալիս 89Հրատարակիչը

ռառնէրկու

թանգ իմ (Հիսն) որդին մեռավ աարեկան 4աՄուշնղի կապակցությամբ ո՛չ մնի օգտագորժաժ օթինակի ճիատարակիչը,ո՛չ էլ վնննտիկցիներըոչինչ լնն ասում Ուստի բո("րովին անճասկանալի է Մուշեղի ալդ խոսքի իմաստի. մանավանգ որ ճնտազա գործողություններն ամբողջությամբ պտտվում էն նրա սրգի Վաճանի չուրջը նրկու անդամ ալդ խոսքը կրկնվում է. կարձլի է կարծել, քձ Վաշանը նրա ճամար ճոգնորդի, Ճոգնզավակէր: ՄՏր օպզտազործած օրինակում ծղաժ՝ իսկ ձքէ ի վերայ մարմանուն, զի էա այլ քաւոր բնչից կջանձա ի մարա| ն այն ժառանգ աչ ունիմ...» արտաճայտություն խիստ աղավաղված է ն միաջն էլ (նչպես պարզ էրնում է)` աղճատված, Տողատակումնշված է, սբ 10 օրինակներն ունեն՝ |ն եթէ ի վերայ մարմնաւոր իրաց|՝ այն քեղ անուն բաջութնան է...», որ գրեթե նույնն էչ նրկու դեպքում էլ նախադասության ազմոմ պակաս կա. Մոտավորմիտն այն է Մուչեղի ճորդորի, որ ծքե Նույնիսկ նլուցականի ճամար, քո անձի ճամար էլ կավմա, այս գնպքում էլ գոնե քայջության անուն կվաստակես: Այսպես խրախուսում, ֆաջալնբում է Վաշանին,

չեկյոնն էլ է ընդունում «Փլովն պարոքց պատմութնանչձեր, բայց առանը «Բ»-ի, ռրովչքան ըսա Ն Խաչիկյանի դա չորրորդ գլխենառաչին պատ-

՝

'

`

-

ՀովՀանի«Պատմությունը» պարունակողմի շարք գքչագրնրում կամ կա ճնտելալ ձեով՝ «Հ..ն կապակցությունը

։

(ՀՄՎՍԼ) սույն «Ձիինակնձրում մի

'

ի նոցանէ ի մօրն թաքուցեալ...», լուսներում' ի դին թաքուցեճավանական է ննթագրծլ նան «անիղին) Քաքուցեալ» լինի, Կարծում էնք «ի մօրն» է ճիշտը, այսինքն Քն՝ մորիների մեջ, անտառի թավուտեերում կամ մորուտներում: «Պարսից խորտկարարդ, առ զազսդչ (էչ 188) արտաչսյտությունը, որ այստեզ գործածված է ծաղրանքով, այպանքով, ծբկու իմաստով կարելի է ճասկանալ. նախ՝ պարսիկների գլուխներից, մարմիններից Ճանան' մեղ խորտիկներ, ճաշձր պատրաստող. ապա պարսկականճամով Խորտիկներ պատրաստող, որպես լավ խոճարար:։Ավելի ճշմարտամոտենք Ճճամարումնախորդիմաստով այստեղ գործածված լինելը: Տեքստում օ«...որ ն զնուխրակնն զդպիրն վասն պատճառի ոչ ետ տանել ի բանդո-- սխալ է ն ճակառակիմաստն է ստացվել: Տողատակում ճրատարակիչը նշում է, որ ՎԱՍ օրինակննրըունեն «ե... պատճառոլիրաց արկանել նտ ի բանտն» (էչ 193), որբ մեզ ավելի ճիշտ է քվում, ոբովՃետն այգ ձնով ավելի ճիչտ է արտաճայտում Վաճանի այդօրինակՓալլի իմաստը: ոմն

ալ».

պակասում:

Նիա կամ ծիա անունով ծով կաժ լիճ գոլություն չունի, Թվում է, Քե գրչագրական աղավաղություն լինի որեէ այլ անվան կամ բառի անճիշտ ընթերցումից: Գուցե ն լինի «զնա», որ ժովի ափին էր իչնանել. այդ ձնով ունեն ՎԵԼՍ օրինակները իջնալ էր նա եզեր ծովուն»),

որպես ցույց

է տրված տողատակում (էչ 196):

Բնագրի զ... ծւ ձեզ ընդ ակամբ էաք» կամ «ակամբէաք» խոսքը բառացի թարգմանությամբանչեթեք բան կատացվեր,կլինձի «աչքի առաջ առնել», «աչքի առնել կամ աչքով տալո, ուստի՝ ճետնելովգրվածքի տրա-

մաբանական բնթբացքթին, տալ ազատ նաատակաճարմար Ճամարեցինջ թարգմանությամբ, որպեսզի ճամապատասխանի զրույցի մտքին ն ոճն էլ ոլաճպանվածլինի' օ... ընդ Աւետնաց բլուրն կ րնդ Ասնի միչի», որտեղ ցույց է տրված տեր Թոդինի ճանգստարանը, թվում է անճիշտ, Հբաղավաղված: բատարակիչը նա նչում է (էչ 204, տողատակում), որ մի շարք օրինակներում «ՍՎԱԲ Ֆկեղեցւոլ (Ս-ճկեղեցաոյն)ի ճիաիխսոլ։Ընդ արեձլա փխ. Ընդ Աւետնաց... ժիչի։ ՊՀՄՎԵ՝ ընդ Աւնտնացբլուրն Քբրն ակե ի միջի» ձնձրով են պաշպանվել, որ ավելի ճշմարտամոտ է քվոմ, Մանավանդ, -տր Ասնի անվամբ բլուր կամ բարձունք կամ ընդչանրապես տեղանուն «այդ կողմնրում չի ճիշատակվում,Գուցե «ակն ի միչի»-ից տառադարձաժ ձնով այդպես պաճպանված լինիս

որոլ եկնալ ի լԱպաՃատվածը (էչ 206) անչասկանալի պատճառով զետեղել է ամենակարճառոտ ն բացաճայտորենկիսատ ձնով՝ ամբողջականընշն("վ տողատակում. նկատում է, սակայն, որ Պոլսի Հրատարակությունը, որբ եղածներից ճնագույնն է, ինչպես նան ՎԱՍԲ օրինակներըսույն Հատէ կոնտեքստի վածն ունեն ընդարձակձեով, որը ճենց ճՃամապատասխանում նուլն պարբերության բովանդակությանը: Գրվխքի միտքն ամբողջական ու անաղարտ պաճելու նկատառումով բքարօմանուցյանմեջ զետեղեցինք այղ ինդարձակ տարբերակը: Մ վՎերբասվածին Համաձայն ն ինկատի ունենալով, որ ճրատարակիչը՝ ինքն էլ է նշում, թե այստեղ մի շարք ձեռագրերում (ինչպես նան ճրատարակվաժօրինակներում) սակաս մանավանդ խեղաթյուրում կա ու

ն փոխէ մեֆ. չինէ զաւնրեալ |Զիմնկերտ| քաղաք (11Բ), տատի«... զանուն ջաղաքին ըստ անուան կնոջն իւրոլ Պարպէս, այսինքն է ճաժեղ» Ճատվածը, որը մեր օգտադործաժ օրինակում կարծում ենք իր տեղում չէ. ուստի ն զետեղեցինք «քաղաք մեժ»-ից անմիջապեսճետո, որպեսզի օրգանականկապակցությունունենա նրա ճետ

«եւ

զիշխանն Մուչեղ ծտ աժել ի քաղաքն...» (պնտթ է (ինի «զիչ(էչ 195). կարծես օրգանական ոչ մի կապ չունի նախորգ նհա՛խանսն» խադասությանմտքի ճետ, կամ խմբազրականսխալ էւ Հավանականն ալն է, Քն վերցված ինչքն ու ավարը ճանձնում է Մուչեղին, վերչինս էլ իչխաններին պատվիրում |՝ տանել քաղաք: իսկ եքե՝ ոչ ապա ճատված է

Թ.Մեր-.օգտագորժաժ օրինակում խմբագրողըՎ...

Ճունիս...

նւ

:

Ը

՛

եքն ինչ-ինչ բառեր չեն պակասում, ապա դժվար է Հասկանալ՝ այնտեղ բնակվող վայրի կանդանիներն նն 4եծյալներին ճանկարծակի տեսնելով գաճավժ եղել, Քե՞ թշնամու զինվորներն էն վայրի գազաններին ճեժյալներկարժել ու վախից գաճավեժ եղել,

Այս ճատվածը նույնպես աղավաղված ձնով

է ներկայացրած մեզ տեքստերում (աստ՝ էչ 202): Լոռնաբլրի անունը (Գոռոզ)վերաՀ փոխելու մասին խոսք լինել չի կարող. այլ որպես քե լեռան վրա մի ավան էլ իր որդու անունով է շինել տալիս ն նրա անունով կոչում Գոգոոս(կամ Գոնգուռոս): հրականումլեռն է Գրգոոս կոչվել, որից էլ Հետագայում առաչ է եկել Գրգուռ կամ Գոռգուռձեր չովճանի մոտ, ինչպես արդեն նկատել անուններն էլ, ճատկապես տնզանունները, կնք վերնում, գրեթե բոլոր մտացածին նն, ուստի ն անճավանական սխալ: ն նրա իչՀ ՎաՀանի Այստեղ Հովչանը անճարկի ներկայացնում խանների մոտ հղած զորքերի քանակը, այն էլ բավականին ուռճեցրաժ թվերով. նախորդ, ինչպես ն ճաջորդ պարբերությունների ճետ էլ այնքան անրտ առնչություն չունի Պարսից քագավորի հրնսուն ճազարանոը մի բանակ էր ՃճանձնելՎախքանգինն ուղարկել Հայաստան,Մինչդեռ վերֆինս ընդամենը վեց ճազարն է ուղարկում Վաճանի դեմ. Բացի դրանից, 2ճէնց իր՝ Վաճանխի զորքերի թիվն էլ սխալ է ճաչված: Ընդամենըպետթ է Լիներ քսանինը ճազար ութ Ճարյչուր: Պոլսի օրինակը տալիս է «ինՌ ն ճառած

ու

ուցը ճարլուր, փոխանակլինի ԻԹՌ ն ուքը ճարյուր: նաց ի վերայ նորա յԱնտաք (էչ 218) արտաճայտությունից որոշակի չի ճասկացվում, քն այդ ի՞նչ տեղի մասին է խոսքը ն իսկական "անունն է տրված տողատակուվ՝ ՎԼՍԲ օրինակէլ ի՞նչ է: Ինչոյնս ցույց ներն ունեն հան յԱնդակ ձնով: Շատ ճավանականէ ենթադրել, որ խոսքն այստեղ Անդոկ սարին վերաբնրի, Անդոկա բաշ կոչված տեղին: Ուշ միչ-

խադարյանավանդույքոմ Անտաք ձնով էր գրվում Անախոջքաղաքը:

:

--

Տարոի պատմություն

82 «եւ 1կին լափթն Է փիշէրի ե պատքցին զնոթաւթ»-- արտաճայտուՔյոմից նույնպես պարզ չի Ճասկացվում, քե այդ ո՞ր զորքի մասին է Խոսթի: Վախքանգիվո՞րքն էր չրչապաել Սմբատին, թէ՞ Սմբատն էր չրչապատէլ ե ուզում էր մութ զիշերով ճարձակվել ցշնամու վրա: Հետազա տողերից կարելի է քզրակացնել, որ Սմբատն էր չրչապատվափե ջանկանում էր ճարձակվել գիշնրով՝ չրչապատումից դուրս պրծնելու եհրԸստ Հաջորդ պատակով: այգպեց էլ լինում է: պարբերության՝ 83 Հրատարակիչը՝ ինջն էլ է նշում, որ այստեղ քնրթերը պատովածֆ նե մինչն «... սբ. միամտութքնամբ կարապետին»բառձրը: իսկապես, որ ն միտջն աղճատված է դժվարությամբ է իրար կապակցվում. Այդ ավելի ակնառու ծրնում է Հաջորդ տողծրում. ալն է՝ «եւ այնչափ կոտորեցին զնոսա, մինչե ճ8ղեղատք աթեանց ելին...» ե ճծտնյալն: Թվում է, թէ ինչ-որ գծրբնական էակ է րանց կոտորողը, մինչդքո պակասում են բառեր, որոնցից պարզ կղառնար, որ կոտոիողբ Սմբատի զորթերն նն, Բայց թե ի՞նչ կապ ունի այստեղ «արձան 40նղեղները»Թիլ անվան 4ծտ՝ մնում է անչասկանալիչ Դա էլ բստ ծրնույթին, Հովչանին ճատուկ հ սագական 4նարովի մեկնություններից մճկն է,

|

'

:

ու

է

է

46 Թէ

թնչո՞ւ է Սմ Սմբատի էնչո՞ւ որդին Կ Կամսարական կոչվոսք, այդ էլ է անճասհանալի եթե կր պապի անունով է, ինչպես պնդում է Հնղինակը, ապա նա պետք է լինձր ն ռչ Կամսարական:Գուցե մորական պապի անունով՝ ինչպես որ ենքադրվում է ն թնչպես վկալակոլված է Հով-

Մամիկոնյան

ն ռրի անունը Ճանի«Հքշատակնարանումջ» հուլնպես

Վաճան է. Դժվարանում էնթ որնէ Ճաստատուն բացատրություն տալ Բնագրում՝`«եւ ծիժաղնալ Սմբատայ բնդ լաղզի բանսն Սուրձնալ...» Խոսքի մեջ դժվար է ճասկանալ, թն ի՞նչ «յաղի» բառբ: Ցաղի, լաղզուի-- եշանակում է ողբնրգանա՞ն, Քճ, իրո՞ք զավեչբառզիրջ Հայկազյան լեզվին» ազիոզորմ բառի իմաստի

։

լ

է գործաժվաժ մաստով

Ան,

Հարիւր ուքսուն ճազար զաչեկանի լւ» փայտ ծն տարքալ ճետեյալն (էչ 232). Այթսոքլ միայն մեկ անգամ զորփաժվաժ էնք գտնում այլս «լուր» բառը՝ ճավանաբար վուտ, միալն, լոկ իմաստով Այսպիսի բացատրություն չունի ՆՀՔ-ը, սակայն Աճառյանի «Արմատական բառարանը» լւատբ բացատրծլ է լոկ, միայն քն, միայն (անդ ճ. 2, էչ 304) բմաստով, որը միանգամայն քշտորքն ճամապաէ մեր տնքստի մաջին։ «Բայց զի Ֆենգել կամէբ պարսկին... արտաճալտությունից,ինչպես նան Ա. Աբբրաճամյանիկողմից Հրատարակվաժօրինակի տողատակում ձղած այլ գրչագրծրի ճամծմատությունից պարզ լի ճասկացվում, թէ նեն գողը, խորամանկոզըով է. Սմբա՞տը, որ ւում կէր խաբել պարոկին, նայա դրա կարիջը նա բոլորովին էլ չունքր, ցե՞ պարսիկը, որի նենպությունից զգուշանալով Սմբատըդիմում է ալդ քայլին: Հավանականէնք ճամարում այո վերչինը՝ ի նկատի ունենալով նան ճքատնյալի. ՓոլաիՀրատարակությունըճատվաժնունի այապքս-- «Բալց զի նենգել կամէր զօբացն պարսից՝ թողու զորդին իւ»: Լ օրինակը` «... բայց Նէնգել կամէր

|

|

,

բայց

Ք Քարբեոյ...»

ե

:

ի

ոսխանում

բացն պարսից թողու զորջին իւր». Լ օրինակը՝ «... Բալց նենգել կամէր զաւրանց պաբսից զկինն ն զորդին (Վ--զկին ն զոթդին): «իսկ նորա քողեալ զաճեակ քեւ որդին իբ ի Վաճան...» ն 4ճնտելալն (էչ 241). անորոչ է, Քե ո՞ւմ որդու մասին է խոսքը՝ Սմբատի, Քե՞ Վարազի որդին էլ էր Վաճան կոչվում, ծէնքադրվումէ, որ վերչինե ավելի ճիշտ է, թանկ որ մի անորոչ ակնարկություն էլ է անում այլս Վաճանի մասին, թե Վաճանաճովիտը կառուցել տվեց, իսկ Սմբատի որղի Վաճանիմասին այդպիսի բան չի ասում: 89 «եւ լինքքճանս առին ն ակսան կոտորել պպատերազմազգլութսն...» խոսջից կարելի է կարժել, որ մեկն աչ, մյուսը ձախ կողմերից վրա դաԼ"վ, սկսեցին կուռորել նախ ռազմաճակատիզլխավոր քները (ծայբամաածթը, ռազմաճակատի գլովաները), ապա՝ ենիկու կողմերից մեջտեղում ածզմելով, քշնամուն աճաբեկել ոչնչացնել: 90 ՀովՀանն են ոո ձց Հ Հերակլ ւմ է Ք.գ այ" Ե ծպիփա ովճո չր, որ ասն մասնակցծց, կայսր կողմից գումարվաժ կրոնական ժողովին ն նլովնց բազում 8պիոկոպոսների, որոնթ ռստիպմամբքաղթեդոնականությունն էին թնդունել: Բայց Հովչանը ճիլտր չզիտի. այս դեպքնրի մասին նա ճավանաբարբաղած լինի. բանավոր նե աղավաղված աղբյուրից: Սքբքրսր, ճետագայլոսք նան Ստնփանու Ասողիկը պատմում են, որ Հերակլի կողմից գումարված ժողովին մասնակցել են եղբ կաթողիկոսն ու նրա մի ջանի ճամախոճները, որոնք, իսկապես, Ճաղորդվեցին ջազկեդոնիկ կալանը ճետ, նույնն է, Քն ընդունեցին նրա դավանանքը: հսկ ալդ պատճառովնրանց անարգողն ու նղզովողիեղծել է ժամանակի մեժաճամբավ ու ճոչակավոր ՀովՀան Մայրագոմեցի վարդապետը":Բայց թե Հովչանը որտեղից է վերքբել եպիփանի՝ ալդ ժողովին մասնակցած լինելու տեղեկությունը, ճայտՏէ չէ, Մճր օգտագործած օրինակում այս Հատվածը նչանակվաժ է սբպես երրորդ դլուխ, որբ, սակայն, ընդունելի չէ: Վենետիկի1889 ք. ճրաՎասն գալոյն Տիգրատարակությունն ունի այսպես՝ Գլուխ չորրորդ, նայ,ն կոտորածին ոի ի ժոնընկեցն», որը նույնպես ճիշտ չէ. ԻՖչոլետ է տվել մեր օրինակի Ճրատարակիչըչ «ԼՍ՝ գլով» տողատակումցույք

| |

պատճէնին...» են այլն ծբիորդ պատճէնին...», իսկ «Վ-ն՝ գլուխ չորրորդ տնեջստըորոշակի կառուցվաժթ չուՔանի որ գրչագրերում«Պատմության» ճի ն առանձին գլութների էլ քաժանվածչի, ուստի ըստ ճաջորդականության սա, կակապնս, պետք է լիներ Փորրորգ գլխի երրորդ պատճենըկամ Ճատվածը: Թարգմանությանմեչ պաճպանէլ ենջ նույն Ճաջորղականությունը՝ առանց նշելու գլուխը:

Այդ մասին տե՛ս Լ. Խաչիկյանի կատարած ՀամեմատությունըվեՎենետիկի 1889 թ. Հրատարակունշված Ճոդվածում, ինչպես նան զետեղված է տոզատակումե ճատվածբ սույն Մեր օրինակում թյունը, է տրված, որ այն ունեն միայն ՎԱՍ օրինակները,մյուսներում չկ»: Ցույց

ԻԻ :

ասար '

ե «ՀովնանՄանդակունի Կռատանյան, Հովնան ճ. Գ., ե Մ. 1913. Աբեղյան այլե՝ ուրիչներ: էջմիածին, Մայշագոմեցի», "

'

Այդ մասին տե՛ս

կ.

«...Հր

զատակացլայլոք

բանակացն» արտաճալտությունը 1Ս գատական լալլ բանակաց» (Ս--բանաացն) ձեռ հմաստայինմեկնությամբ ավելի մոտիկ է անջատված, մընագած-ին,ՆՀԲ-ն ունի ճնտնլալ բացատրությունը. «Զատական-ի, ար» 1-ին իսկ նչանակութնեամբ՝ զատուցքալ, որոշձալ, աննման, զատանելի, ն բաժանելի, ն մեկուսի (էչ 212): Նուլն մեր այս օրինակը բերված է իբրե փաստ` ուրիշ մի ջանի օրինակների 4եծտ միազին. դրանից երնում է, որ ավելի ճիշտ պետք է Համարել օզատական» ձնը, այսինքն՝ այլ բանակներից ջոկվաժ, ընտրված, առանձնացված,զատված: սա

ակնքրն

ոշ

ունէն

ն

էր

կ

սա

Մի ոչ շատ ծավալուն Հատված ալն է. «... սկսաւ մ.ե-մեի ունել զնոսա ն զթլպատսն կտրել» մինչն «...Եւ ռրք ապրձցան...» բառծրբ կըրճատված է, որը սակայն, ինչպես ճրատարակիչն էլ է նչծլ տողատակում (էջ 266) ունեն ՎԼՍ օրինակները: Բայց չի նչում, թե բնչո՞ւ է ալդ ճատվածն անտեսել, մանավանդ որ իմաստով սերտորեն կապված է գրվածքի նախորդ ն աջորդ պարբերություններին. քարգմանության մեչ ամբողջությամբ վերականգենցինք:

Բնագրուվ՝նախորդ պարբերության մեչ, Վաճանըզորքի մի մասին, ջորիների ճծտ, տանում մոտեցնում է Հոնձրի բանակին, սակայն Ճաջորդ տողերում ճայոց ճակառակորգները ոչ քն ճոներն են, այլ ղարձյալ պարՀ

ոիկնծրը: ԳոլսիՀրատարակությունը նույնպես մատնանշում է, որ պարս-Հկական զորքն է այդտեղ: Սա ես Հովճանիանչձտնողականությունից եկած բազմաթիվ անճշտություններից մեկն է ե թող զարմանալիչթվա (ՍՎ օրինակներն ունեն «յճրկուս դեճսջ ձնով, փոխանակ«Տերիս», ռրն ավելի ճավանականպետք է ճամարել: 96 ՎԼՍ օրինակներն ունեն ալյսպես՝ Փե. չորս ճաղզարարանց ճամարով

լ

(այսինքն՝ ճամրանքով) ձգեցին» (ժեր շրինակուվ՝ էջ 262): Բացի դրանից նույն էջում, բիչ ներքե ծղաժ «ԸՌ-այրը» ա գրչագրերը չունեն (մ.

.

Ա., տողատակի ժանոքագրությունները): «եւ

ճանդէռ արարնալ կոչնցաւ անուն տեղւոյն չանդիսնանս»(ԱՄ դրանից «ետո (էջ 262), ինչպես ցույց է տրված նան տոչ ղզատակում, ՎԱՍ օրինակներն ունեն՝ կամէին գնալ ԼԸ...եւ խաբկանօք |, որը սակայն բացակայում է այլ գրչագրերում: Մճզ նույնմԱպաճունիոռ պե քվում է, քձ ավելորդ ընդմիչարկություն է. տնքսախ ճետ էլ ոչ մի կապակցությունչունի նույնիսկ չի էլ ճասկացվում, քէ խոսքն ո՞ւմ է վէրաբքրվում՝ ճայո՞ց, թե՞ պարսից:

Հանդիսծանբ).

։

լ | )

եկին ճասինզաւրքնմԱպաճունձաց երրեւ ճրեք Ռ 1222 Հազար)պարսիկք ն խառնեցան ընդ լիրեարս» (էջ 363) արտաճալտությունիջ պարզ չի երնում, Քե խոսքն ո՞ւմ մասին է, ՎԼԱՍ-ն ունեն Հետեյալ

ձեով.

տեսին զաւրքն ճայոց՝ զի խառնեցան ի պարսիկս զաւրքն յԱլքան ն ծրկիր կործաննցան». սա պաճունեաց, է թըավելիճավանական վում: Մեր օրինակից որոչակի չի ճասկացվում՝ Հայկական Ապաճունիջի

՛

ձկան զորքե՞րը

միացան պարսիկներին, փախած Թե՞ դեպի Ապաճունիք պարսիկ զորքերից երեք ճաղզարըձկան մբացան իրենց զորքերին, որը պատճառդարձավ Ճայոց զորքի վճատվելուն:

|

|

|

ՎԱՍ օրինակներնայս ճատվածն ունձն Հնտնյալ ձնով. «... ե ալժմ ե անտի գնան...» ե զմնզ, զի աստի թյշնամիջ|ն| այնուչետն ինչ պնռ տեքստում է (էջ 264, տողատակում): 100 Վծրնում արդեն նկատել ենք, որ Հովճանիդրած տեղանուններըմեծի մասամը բռնազբոսիկ են ու կամայական: Այստեղ նուլնպես՝ Այժեանս

կամ Այծսան, նան Այծտան կոչումները ոչ մի կերպ չեն Հարմարվում, չեն բխում նրա Խոսքերից՝ իբրե տրամաբանական ռան

ճետնություն

.

ՎԼՍ-ն ունձն այապքս. «...ընդ ձորն նաս զգնտնին գիպելով|,զոր սովործցան Ցծտսանգ(ՍՎՍ՝ ետանգ, Վ՝ Ցետսանկ) կոչել տեղւոլնջ,որն ավելի մոտ է, ինչոր չափով ավելի է ճարմարվում նախադասությանը:

,

'

նգ ի նշխարաց սրբոյն Ստեփաննոս անյայտս Այստեղ «..ձւ զձախ բոյթ ոտին սրբոյն եախավլալին, արտաճալտությունից անմիչապես նկատվում է, որ տնքստը աղավաղված է, ն կապակցությունը խախտված. Դրանից անմիջապեսճետո սկսվող ճ...նե այլ ոչ է ճայտջ կապակցությանը ճաջորդող տողերի ճամար Ճրատարակիչլըտողատակում նշում է, որ Լ գրչագրում նույնպես մեկ քթերք՝ մինչն «Սիծոան խաչի» բառերը պակասում է (աստ. էջ 262), օ,,. Եւ նատի լաքոռ նորա Դափք Գ ամ (ՍՎ՝ ամս Գ են ձր (Վ հԳ-նրորդ ի սրբոյն Գրիգորէ» արաաճայտության մեջ նունպես փասէ) տական անճշտություն կաւ Հննց իր՝ չովճանի ճավարկով էլ, որ տրված է սբ. կարապետիառաչնորդների զլխում, Գրիգորից ճնտո եկել են տասեճինգ վանաճայրեր, մինչն Ստեփանոսը: նրանցից ճետո ճիշատակվում են ու որ կլիներ ժԸ ն ոչ քն ԻԳ, բնչպեռ ծրկուսն էլ՝ եպիփանն Դավիթը, առոսչաբանում(էչ 1171) դրում է նա. Ա. Աբրաճամյանը «Պատմության» գլխի վերջում վաճանի նկատում է, որ «Վասն գալոյնՏիգրանայ» մաճը«ի ՀայրապետութեաննՆԴաքի» նշանակելը ընդմիչարկություն է (Դավիքը կաթողիկոս է հղել 228--241 քվականներին»)։ Այսօրինակ փաստական անճշտություն պետք է Համարել նան փոքր-ինչ Հետո ոմն ԳրիգորինԻն(էչ 220): ... ռա առաչին եպիսծրորղը (բսանճինգերորդը) Ճամարելը կոպոս ձեռնադրվեցավ ճայոց կաթողիկոս Հովճան Մանղակունու կողմից: ժողոԱպա այոց Վարդան կաթողիկոսի ճնտ Հոռոմոց Լճզձղեցական| մին գնաց մասնակցեց, որտեղ Ճայնրի, վրացիները ն ՀույներըԶենոն կայսեր ճէտ միասին Քրիստոնեություննընդունեցին ն Քրիստոսի մի բնություն ունենալը խոստովանեցին» (աստ.՝էջ 146): Անճասկանալի պատճառով ճրատարակիչըայս ճատվածընս բաց է թողել: Գուցե ի նկատի է ունեցել փաստի կասկածելի լինելը: Բաց է թողնված նան «... ՍտնվփանՍա նոս՝ ամս 2.» ն նույն Սահփանոսի մասին Ճծտնյալ ճատվածը.-- «... ն մոտ Ճայոց կոմիտաս կաթողիկոսի ժամանակ ելավ գնաց հրա սիմյան արբուճինծրինչխարնքերիցմի որոչ մասը բերեց ճաստատեը Գլակա վանքում, որի վանաճայրը ճենց ինքն էր. քանզի Կոմիտասը արդեն Երկու վերա,ինել էր Հոխվխսիմյանկույսերի վկայարանը...» (չչ 242):

Հ«իփ-

ճատվածն էլ վերականգնեցինք, ի Տարամ» աղաքնաց զորս Բնագրում «...ն միացել է նախորդի ճետ, ուստի ն չի Ճասկացվում, թե ո՞վ

նախադասությո ուղարզորք

108,

Փարբճրությանչարունակությունեց է մբայն Հառկացվում,ոթ խոս-

88ջ։ Փո

պարսից արքային է վէրաբերում,

։

«Գատմության»մէջ Տիրանը 48նց նոր Հանգնա է գալիս, գնոնա

մանկաճասակ պատանի է, սակայն արդծձն թարձր դիրքի արժանացաժ. մանավանդ որ գնո ոչ մի գործ չի արել ե իր կատարաժ ճայրծնանվնր գործերով ալքի չի ընկել, հնչպքս արգեն նշվել է բանասիրության կող.ից, տա «Տարոնի պատնրավմի» ցիկլում զոլություն ունեցող Տիրանն է է կապ չունի իբականչպատմական որնէ անձի ճետ, Բնագրում «0. արձակքցին առ ճայր Գրիգոր Գլակա վանիցնլ|ն տարան ի պատերազմ...» խոսջից իսկույն նկատվում է, որ չարաճլուսական կապակցություն չկա ն բնչոր պակաս կա, Այդպքս էլ նան գրան նախադասություննէ` «...ե ընդ Ս կրամաւորն ժամաճար մի». Ճճաջորդող պետթ է լինի «բն Ժ կրաւմնաւոբն»(այսինքն՝ լուրաքանչյուր տասնյաէ տրվաֆ կի), ինչպմա շր ունձն Ս ն Վ օրինակները ե ինչպես որ ցուց տողատակիբացատրականում(Ա.Ա., էչ 220), Ս 2 Վ օրինակները, ինչպնա ցույց է տրված տողատակում (Ա: Ա., էջ 223), ունձն Հետնյալ Հատվածը. «հսկ Վաճանայ մտմձալի գետն' Լնանաց զերիվարն խիվնրայ ողինն Հանդէրձ զինաւն | ն լայն կոյս Տանց...2, որը ճրատարակիչի անճասկանաչվիպատճառով բաց է թաղել» Դրքցինթիր տեղում,

)

,

բկայացրա

-

Մ8ր

օգտագորժաժօրինակից պարզ չի Տիրանըպար«իջ զորջի՞ն է Հույների դեմ, ք՞ ճայոց, Հետագատոզերից զարձլի է ժնքագրել, որ՝ Ճայոց զորֆերին (283 էչ)/

'

Ճասկաջվում՝`

առաջնորդում

Դիմեոլնկոս--զինվորական բարձր աստիճան բյուզանդական կայս-

բության մծչ,

|

բան ասել:

Չնայած Հովչանը պեղում է, Քե ինչ ռր պատմում է Սիծառի խաչի մասին ստուգապես տեղի ունեցաժ իրողություն է, սակայն 4ծնց իր ծ Լ22 ակով էլ 4 Հայոց ն ճոռոմ «4 հոոմոց տարձքվերը սխալ էն նէր կայացված ն չեն Համապատասխանում Քրականությանը:Պարզ է, որ քրի»ր ն որնէ ն ռեն մ պարզապես մի ճնարովի տոնքավան է ժն "Ք" ՒՐ գոլ կամ լէգքնդից պատմություն է,

ճաստատուն

մ.

ն ծեմաճվան մասին ճղաժ Ճատվածները Աբբաճաժյանը քադրում է օտարամուտ ն Հովճանիկազմած ժողովածուի ճետ ոչ մի կապ չունեցող, հսկ թէ ինչո՞ւ է նիՓառի խաչի պատմությունն ընկած Տիրանք մաճվան մասին նղածից առաչ, անձասկանաւչի է հնջը՝ Աքրաճամյանն էլ է այդ նույն ձեռվ դասավորել Խմբագրված տեքստում, սայայն նչեմի չարջ գրչագրքրում այգ նլկու ճատվածեքրե էլ գոյություն

Բուր

«

«Գատմության»վերչում զետնղվաժ է մի փորիկ գլուխ Տիրանի

Մամիկոնյանի

չոմբեն,

ր

մասին որնէ

սրա

Տիրանի

Ի

իբրն

ու

Տեքստում մի ամբողջ Ճատվածխիստ կերպով աղճատվածէ: 273-րգ մեջՔ կ արզում, ՛. է. 44 աս վրա Ջէրթնից բՓնիը 4) ճնանլալն նյալ ջու ( տոզ մինչն չ առ նոտ այրն, որ ունէր զգլուխն Վարդուճր| է| աւազի Լոցա: Հաջչորգ՝ 224-րդ էչում (տոզ՝ վէրեից 1) ընքնրցվածից պարզվում է, որ Վարդուճրը մլնամարտի է գուրս գալիս Վաճանի որգի Տիրանի դեմ. «եւ ճկեալ մին ՀԼտնյալն. մինչդքռ մքանց Վարդուծրին Տիրան, ասէ Վարդուճվվրի...» Ֆա արդեն գլխատված էր, Հրատարակիչը տողատակիբացատրության մեջ գբում է, քէ Պոլսի Հրատարակությունը«մինչ»-ից «նոցա» կրճատված 1: Սակայե պարզվում է, շր ոչ Քե կրճատված է, այլ աղավաղված, նտնաչ «աջություն կա, գուցն ն ոչ տեղին Հավելում է,

այդ

ե

ճավաջող-խմբագրող թարգմանիչ, Դրա ճավաստիությանճամար առայժըմ դժվար է որեէ ճաստատուն բան ասել: Բացի դրանից՝ նՇիժառի խաչի

Ավելի ճիշտ պետք է Համարձլ «ներթն անկիր» ձեր, որպնազիավլլի մոտ լինի, Հարմարվի այլ օրինակներում (ՎԱ) ձզաժ ավկլի Հավանական՝ «Ներքին Անկնիս» տծղանվանը: Մր կողմից օգտագործված տքքստում տողատակում նչվաժ է, ոբ ՎՏբչում ՀՎՄԱ օ«րինակնքրնունեն ճետնյալ վերլաբանը.-- «Վճար եղե սատնրազմին Տարաւնոլ... մինչն օրՀնութեամբ եղիցի»: (Այսինջն՝ Ավարովեց Տարոնի Հինգ առաթինի իլխաննձրի՝ Մուլեղի, Վաճշանի, Սմբատի, Վաճան կամսարականին Տիրանի մզած պատերազմի պատմությունը Թոզ Հավրժ օրճնվաժ լինի նրանց ձիչատանը), Սակայն ինլպես չատ այլ անդերում, նույնպես ն ալս ճատվածբքվում է անճարագատ, ուրիշների կոզմից «4քաացգայումավնլացված: Թերն» 4ննց այդ նկատառումով էլ ճրատարակիլն այն զետեղել է տողատակում միայն Դժվարանումէնք

հան

կարանի» ճեղինակ, իսկ ամբոզջ պատմության նյութերի ճամար' որպես

:

..

Աղի ծովի ափին տեղի ունեքած պատերազմի մասին, ապա շարունակություն, կցված է Հովճանի Հայտնի «Հիշատակարանը», որի՝ Հովճան կողմից գրվաժ լինելու վավերականությանը ուսումնասիրողներից շատերն են կասկածել/ Այսպես,Մ. Ջամչն յանը, Մ. էմինը, Գ. Ձարբճանալյանը ուրիշներ առանց երկմտության «Հիչատակարանը» ճամարձլ նն Հովչանի գործը, Մէր օրինակի կազմող ն ՃրատարակիչԱ. ԱբրաճամյանըՀովչանինՀամարում է միալն «Հիչատամաճվան

ր

115Այստեղարդեն, ինչպես նույնի տնսնում ննք Սեբեոսի մուտ, պատմական դեպջծրի չարագրումըբչի ճամապատասխանում իկրագարձությունՆերի Ճաչորգականընքացթին, այլ պատմվում է արաբների ծերնան գալու ն

նրանց դեմ ժղվող կոիվեձրի մասին.

Սա

նա

Հովճանիժամանակագրու-

թյան անձետնողականությունից անճշտությունից է ու

|

: յ

զալիս (աստ. էչ 92):

Բնագրում(էչ 286) խմբձջան յառաւաւտէ մինչն լերբորգ ժամն» արտաճայտուքյունընչանակում է, որ դեռ Ֆոր են Համախմբվում, զատ: բառտվում կովի: Սակայն տեքստում անմիջապես ճաջորդում նն «Դքոնս փախրոտնայ էին արարձալ զծաճկաստանան» բառձրը, որ նախորգ նափխաղասության օրգանական չարունակությունը լինել չի կարոզ. Բաջաձրնում է, ճայռ

որ

տնքատումտողէր

նն

պակառում:

Դ

:

(պարսիկ) Խոսրով --

Դավիթ -- 33, 39,

64, 65, 66, 62, 80, 98, 104, 105, 109, 112,

73,

Դեմետր--20,

25, 36, 32, 38, 39, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 42, 9, 50, 51, 52, 53, 54, 58

Դիմարիոս -- 36, 41, 71, 28 Դիոկգետիանոս (Դծկոս)

.

ւ

'

Հո

-

Բաք (Դրո Ք

լ

ԱբէղյանՄ. Աբդղբոաճիմ 118, 14 Ագաթանգեղոս -- 31,

Բարդա33, --

36,

33,

Աքանագինծս

'

32, 34,

Անաստաս--

37,

26, ,

25, ,

38,

28, ,

31,

Անդրծ (առաքյալ) Այդրճաս -- 2660, 62 Անջիկոս --

26,

20, 22, 36, 28, 29, 30, 25, 48, 51, 54, 52, 58, 59, 60,

48,

20, Աստվածժ--

23, 25, Չ6, 27, 29, 30, 33, 34, 35, 36, 40, 45, 51, Տ3, 58, 59, 63, 65, 68, 20,

22, 73, 24, 25, 26, 72, 78, 79, 83, 88, 82, 91, 95, 97, 98, 103, 104, 105, 106, 109, 113, 114,

36, 87,

49,

եփրեմ --

60,

26,

25,

50,

59,

83, Գոծնգուռող--

28,

85, 86, Աշուր Արձան-- 36, 37,

93,

39, 41, 42,

38,

43, 44, 45, 46, 48,

ԱմազԱնտոն

--

22,

Ք8

Աորագուի-277 37

33,

36,

47,

31,

,

Արտնան (Արտավան) Աքյուղառ 28, 34 -.

--

33, 38, 39

51,

52,

58,

59,

62,

69,

66,

104,

52,

48, 72,

27.2»՛

ուառ

51,

52,

54,

59,

60,

67,

427, 53

--

կարապետ -- Չ2,

կնարապետ-Մկրտիչ-42,

արանարիա 55, ոբ.

-

5,

Ք

5.5 ՀԽ

«Ծ

Հ

53,

54,

'

111, 114,

61,

22,

55,

56,

63,

65,

Թեռվնաս -- 28,

Թոդիկ -- 60,

--

Գրիգոր (վանաՀայլր) --

32, 32,

6շ

105.

34, 21, 28

61, 62, 68, 69,

94, 28, 81, 88,

|

22,

Փ(հսիդոն)" Փաղակ--108 --

--

Հերակլ -113,

112, 113

92,

104,

109,

1158,

Հիսուս-- 23, 89,

59, 66

Հովճան(նեսարացի) Հովճան Մամիկոնյան

Հովչաննես Ավետարանիչ-. 35, 40, 41

Ի

ՀովչաննեսՄկրտիչ--

44, 50, 81

55, , 60, 60, 63. 62, 2689. 26,

89,

20, 25, 40,

չ ովշանննս (վանական) 60, 62, --

,

92, 99,

28,

րիԳ Գրիգոր Վանական 60,

8,

3շ

38, 29, 30, 31, 32,

60,

Համամ

առաքյալ-Թադեոս

Ջ0

54,

33, 38, 39

--

53,

Հակոբ

թ

383, 34, 35, 30, 35, 88, 99, 40,

50,

104,

։

31,

41, 44, 43, 44, 46, 42, 48, 45,

92,

60, 64, 62,

կոմիտաս -- 60, 67 կոստանդիանոս -- 34, 40, Ֆ0, 57 կրոնիդծա-- 20, 26, 29, 30, 35,

48,

94 զ :

Գրիգոր(ուսավորիչ-- 19, 21, 24, 28, 26, 7,

78,

35,

--

ւ

|

--

21,

62,

29,

կյուրծղ

,

38, 43, 43, 44, 47,

ԳորգՇատախոս --

`

28,

36,

"Դ

Գիսանե-- 20, Է 34

ի

Զենոբ Առսորի--19, 21, 29, 30,

63, 64, 65

67, 22, 18

110, 111

23, 24, 25, 26,

Գայլ Վաճան-- 62, 94, 85, 90 Գայոս-- 28, 26, 29, 31, 34 Գեդոնչոն-- 54, 56, 52, 58, 61,

Անտոն--

Ջոտղիկ --

59,

եվքաղճ-- 32,

'

,

-.

» --

Ք4

.

'

Անակ--91,

եպիփան-- 22, `

33, 99 Բուրտար--382,

նիժառնիկ

28, 298, 31, 33, 34, 35,

'

34, 39

44, 50, 51, 52,

--

Ե

Ց.

եղիաշարոս--21,

Բարդուղիմեոս -. 22, 22, 60, 62 Բարդուղիմեոս(2-րդ) -. 60, 62 Բեկտոր-- 25, 56, 28, 29, 31, 33,

20, 26, 34, 35, 40, 41, 44, 45, 49, 50, 51, 56 Ակդձնոս 35, 41

Աղբիանոս82,

--

--

38, 38

ե

Բագրատունլաց56.

--

--

44,

-.

ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻՑԱՆԿ

Խոսրովուճի

Խոսրովկոդակ (") 34,

30,

ԽոսրովՄՀ

--

՛ ու '.8

Խ

37, 38, 39

31,

39,

չ

ս

Հոռի-- 47, Ս

, կարապետ :

--

34,

տ

35,

Ղ

Շ

|

Ղուկաս 86, 31 Դնոեդիոս -- 25, 40, Ղճռնդ 18, 34, 35

)

Շ "Վ ուժ

--

:

.

--

դ

Մակար

'

Մաճմեգ --

Մամիկոնյանննր--30, 91, 28, 26, 30,

32, 48, 54, 60, 64, 68, 66,

62,

22, 23, 74,

99,

104, 105, 111, 225, 116

Մանկնոս

25, 81. 83, 98,

Մարիամ -- 33,

61,

68, 82,

Մարիամ (Դրիզորի կինը)

--

Մարկեղիոս Մարմառ

Մձզոմա

-Պաղակ

Գարքն (Արտաչիրը)-- 31, 34, 83, 90 Դարք Մէժ

--

Գերա է(«)

Գճնդճտու--

38, 28, 34

4,

Տ,

՛

1.

Մճնանդր Մեստակես --

ՄբՀշրան -- 66,

62,

71,

23,

24, 97, 98,

Է,

ֆեվանշիր 18, 2ոչին --

74, 25, 26, 72, 78, 79, 81, 83,

:

105, 111, 113

:

33, 38

-

.

83, 84, 85, 86, 82, 88, 90, 91,

:

-

Մովոքո --

Մրեն 3,

Ռաճան-

22, ֆ7, 60, 67

Ռ

--

:

60, 62

ԵՃրաք» -- 110,

111,

64, 22 Նմեորճէ (ո) Ֆեկոժաքոս 33, 39 --

--

14.

116,

101,

99,

102,

Սաժվել-- 116 Սակգենք -- 33, 39 Սաճակ 60, 67 ՍաՀակ 60, 62, --

--

Սճբծոս --

Տիգրան-

114, ՛

'

լ

ՏրդատՄ1Ժ 33,

82, 83,

Բաաար

նղամռարաված --

34,

112,

38, 113,

34, 36, 38, 39, 31,

Է.

50, 51, 53, 53, 55, 56, 52, 58, 59, 60, 62, 65, 66, 92, 99, 115

84, 85, 86,

85,

106, 102,

105,

39,

Տիմօքճոս-- 21, 23, 24, 20,

:

»5.

ր

96, 98, 99, 100, 103, 104, 105, 72, 23, Մամիկոնյան--

75,

93,

94,

97,

88, 90, 91, 92,

98,

99,

103, 105,

106, 1:

Վաշան

Մամիկոնյան (Սմբատի

Վաճան

(Վարազիօրգին)

վՎվաճան (Պալունյաց))-80

98, 89, 100, 101, 105,

Տիրան ՄամթկոնյանՂ-.33,

որգին-- 93, 99, 100, 101, 102, 105, 106, 102, 108, 110,

--

Սաճուո

Տ

106, 102, 108,

104,

ծ

--

98,

104, 106,

92, 93, «.

76, 27, 278, 79, 80, 81, 83, 83,

ն

Ֆաբկնսոս--21,

90,91,

84 85, 86, 82,

84, 85, 91, 93

Նքթան»

105, 106, 102

33, 39

--

82, 88, 89, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 92, 98, 99, 105

Վաճան

`

Ռէգձս (լփնաց)-- 33, 38 Ռոտակնս(Արբոտակնա) 33,

64, 65, 66, 67, 71, 73,

--

103, 108

Վրթանես

110, 115

(րան հոր") ՄԲ րխոսրով 101,

103,

--

Փամբ» Խոսրով-. 64, 31, 89, 13,

41, 47

87, 88, 89, 85, 96, 92,

Վախքանգ

ջ..

26, 31

--

33, 38

Վ

47, 53

--

108,

ՎարդուՀրի--96,

--

--

Սմբատ (Հաշտենքի)-. 95, 96

83, 90

Ը.

--

101,

--61, Վարզպատրիկ

-.

--

Վարազ-- 82, 94, 95, 98, 98, 100,

Սուրոինոս նվփեսացի 36, 42 ՍմբատՄամիկոնյան-. 84, 85, 86,

Պողիկարաա

՛

-.

82, 88, 97,

90, 91, 92, 98, 99,

Սուրձե --

79, 80, 84, 86,

--

Սոփի-- 32, 33, 38 Սոքփանոս 60, 62, 104, 111,

114,

113,

Վաշիր28,

Սուրծն (Վախքանգիեզբայրը)

60, 62

--

-.

--

յք

ամա

Մ

--

--

|

Վաղարչակ 427, 53

Վաղարշ (պարսիկ) 4, 37 Վաշդեն(Վրաց հշխան) -ծ- 112,

-29, 34 Սիմաբթոս

Սիմոն 71, Սիուս-- 21,

ւ

Սէղբեստբոս -. 34 ,40 Սձրծմ-. 93, 100

--

101,

Ուգուճչի(ՈՌգուճի)--32,

33,

Փ

Փարժքղոս

35, 41

Փեկջու--

66, 62, 23, 24 Ք

Քաջակորովն Մուշեղ

67, 68, 21, 72, 24, 24, 28, 29, 80, 81, 83, 86, 88, 98, 99, 105, 106, 116

Քրիթտառս--19, 20,

--

21, 22, 23, 25, 20, 22, 29, 42, 48, 66, 23, 79, 80, 91, 92, 99, 104, 105, 106, 108, 111, 118, 114, 115,

"

ւ

օ

94, 92, 104, 108, 110, 111, 116 23, 100

Տ. 2

Տ/ոյոող (ֆոզոոս) ԳրեՀՆ (Գուճն)

ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻՑԱՆԿ

Արծվիք 41, 4ջ Արձան (ժեչյան)

ժով --

112, Աղի Աղձերք-- 53, 58, 59, 60, 65, Այձից (Արժվից) բնրդ-- 90, Այժսանա ձոր-- 46, 52, 103,

ԱՐԳ) 52, 38, 39,

--

Արչ (ու)

Արտազ 34, 33, Արտամետ 64, 71 93, Արտից րտիցջ գյուղ 51, 58 Վեբ բլուր

42, 49, 53,

Աաճունիք

36,

4,

գլուղ

ոն ի 2 նչ

Բազու--

ոյի

,

Բաշլ

Շաշաստան 34,

--

--

,

|

71, 81, 88 40, 46, 66, 114 33,

58,

Գ

49, 55, 80, 04, 87,

Գաճար 88, 83, Գամիրք 33, 38

--

51,

--

Հ.

եխեսոս

25, 26, 28, 28, 40, 69, 76, 109

108, կաղամախլացբլուր--. կարապետ-.20, 25, 26,

աբ

Թադնոսառք. վանքը-Թակարթենր 55, 62

Արարատյան

34,

Թռրդան --

6,

29,

31,

Արժրունիջ-- 36, 88, 41, 42, «6 42, 60, 61, 63, 68, 71, 81, 82,

ԳէՀէն

ջ7,

64,

65,

21,

73,

26,

62,

22,

68,

65,

28,

29,

70,

--

386, 42, 50, 52, 58, 65,

66, 28

կարճկոնք46,

--

կաքողիկե-- 114 Կեղք 48, 54 կձռարիա--19,21,328,

36, 42

--

Գիսանե(ավան)

63,

կարին

'

--

-.

Չշ,

81, 82, 84, 86, 87, 89, 92, 94, 96, 92, 98, 102, 108, 104, 105, 102, 110, 111, 112, 114, 116

82, 82, 89, 95, 14

Թմրաձոր96,

--

5 աաա 8 Խո2

35, 40, 41

--

--

102, 106 --

,,

թ

59, 62, 81, 88

Արաչանի

88, 91 98

. ԲորԾր

Թիլ --

52, 65

--

(բլուր)

84, 88, 88, 91

--

:

--

Աստվածածին -- 41, 63, 271,

Ազքտյացլն

33,

Ծոփք-

110, 116,

91, 99,

Ծրժառն -- 109, 110,

ծժմակ(այ բիթ

--

ծրուսաղեմ--23,

-.

Քյուզանդիա 28, 29, 48, 54, 55 Քրձխ(ո) Քուստր 81, 88

Ս 53,

60,4

--

՛

18080, 31, 354, 40. 40, 8

28, 33 եղիազարի վանց ծրեզնավան(նրիզա ավան

ծրիզա 84, ծրրորգՀայք

Բալխաստան -- 04, 66,

Բասեն -.

Ատղաբնրդ 114, Առտղունք 46, 58, 62, 23, 04, 80, 103

Տ 48,

-Է

--

85, 8.

եւո ոլաց

,

Առորեստան -. 91,

աբ.

լ

:

21, 26

--

--

43,

38, 44, 50, 57, 58,

-.

--

,

--

--

ծգիպտոս 28, 29, 31,

93, 8, 99, 9, 100

Է

65, 272, 28, 80, 82, 84, 87, 80, 98, 102, 105, 109, 112

Վոռաղս

,

91, 99

--

--

ե

--

114,

--

)

44, 50,

81, 88,

24, 81 Խարձջ(Հարձք) Խորնի 48, 54, 55 Խոր Վիրապ 34, 39, 40 64, 71 Խութ աբ. Խաչ-- 82, 58, 60, 92, 106,

64, 66

--

37, 38

--

Խառան

36, 41,

23, 97, 104

Դվին

41, 42, 84, 93, 110,

-

--

46, 47, 53, 56, 52, 60, 63, 64 զա 38,451

աայ ջ9. 28, 33, Աշշիշատ--

բ

41, 42, 43, 44, 45,

68,

ե -.

21,

-.

Արչակունիների դուռ--

385, 36,

65, 62,

60,

Դովնադաչշտ (Դվինի՞)

Ֆ1, 87, 39, 42, 45, 48, 49, 50, 51, 53, 54, 55, 56, 52, 58, 61, 65, 62, 74

--

Դ

--

Ալծքսանդրիա 36,

20, 24, 25, 26, 22, 28, 30, 31, 37, 40, 42, 43, 42, 48, 49, 51, 53, 56, 52, 58,

,

`

Ա

-.

հննակնյան

83, 90, 114,

-.

99,

--

հ

-.

36, 43, 47,

,

ժ

Գլակա(վանք) --85,

ւ

26, 30, 31,

59, 60, 63, 62, 71, 81, 82, 88.

Ժողով -- 93,

26, 22, 31, 32, 33, 34, 35, 38, 40, 41, 44, 49, 50, 56, 61, 63, 68, 21, 22, 78, 110

Կոթ-- 77, 80, 84,

Կօրեանք80,

84, 87 26, 31

--

Կորնքոս --

Պոլիս --

Կ.

110,

կուառս--36,

Մ

327, 45, 43, 46, 42, 48, 52, 53, 54, 60, 63, 62, 71

Կուբա(զե).

(Կուրանք)103, --

ջ

-

109,

Համաժաչեն Հայաստան-26, 29,

Մաճու(Մատի)

-

Մատրավանց --

Մարտուց փող(ա)ն

31, 35,

36,

--

ջջ

Հանդիսյանք Հաշտյանք 24, --

25,

30, 36, 40, 42, 46, 58, 65, 82, 90, 114,

106,

Հոսնանք --

Վիչապ (ջազաջ)

102,

20, 25 Հոթդանան--

Փորպ(ն)

82, 83, 90, 92,

--

56, 63 Մուշձզամարգ Մուրճա --`91,.Փջ (Մուրխա)

--

Սասուն

՞ջ

--

Տարոն--

19, 24, 25, 26, 28, 29, 31, 33, 34, 36, 42, 42, 50, 53, 56, 58, 64, 65, 66, 62, 242, 23, 24, 29, 81, 82, 83, 88, 90, 98, 102,

104,

68, 70

118,

105,

116, 11,

112,

64, 21, 75, 82

Տիրակատար 40, 48, 54, 55 Տումբ --

--

Սձրեմաձոր893, 99, --

Սինա 22, 22 Սէոն (վեբին) 23, 29, 20 աբ. Սիոն (ծկծդեցի) ՍյունիՔ-- 32, 38, 40, 41, 43, 44,

նրա (ժովակ)

--

նյուստրիա 36,

79, 38

--

--

դհ

ոբ.

110,

Շքրանիկ (Շիբականքը) 97, --

Սաքփանոս (8կէղծցի)

104,

--

-

ճ

98, 100 Սթյանցձոր Բանակ(Վզալաբան) Սուրբ --

--

Ռռնուտ 8, --

--

67, 74, 80, 114

24, 26, 29, 31, 33, 34, 38, 40, 110, 114

ջ

Փայռակարան 46, Փանգիկ 105, 108

Վ

76, 83, 92

օ

--

Ողական

--

31, 33, 39,

-

37, 43, 53, 58, 60, 66, 62, 23, 74, 29, 80, 86, 93, 101, 111

Ուզնուտ(եղեուտ)

Ուտճա -- 25,

46, 47, 82, 53, 56, 52, 60, 03, 64, 65, 112

:

Շ

--

Ճորոխ

28, 33, 83, 90,

--

--

--

--

Տամբուր -- 118,

--

105,

Շատախ

ՀՁ

Տաճկաստան 114,

100,

Սճրաստիա 35, 41 ռի. Սճրնդոն 35, 41

--

83, 99,

Տ

ա

Սադակ

--

47,

59, 60, 65,

58,

--

114.

--

53, 60, 64, 71, 73, 25, 26, 80, 82, 83, 84, 87, 90, 91, 95, 98, 105, 111

23, 25, 26, 28, 29, 31, 34 , 35, 40, 41, 53, 58, 60, 64 Հոմնաստան 64, 68, 71, 24, 92,

-

--

Տայջ-- 110 Տավրոս 20, 35,

Փավախք

45,

Մուչ--

Հոսմ--

Ձյուն(այկերա --

Միչագձտք 25, 26, 29, 31, 34 Մոգտուն (Մոլլունո. ՄոՄոկունա, կունթ) 89, 106 Մոկս -- 37, 43, 41, 42

--

Վրաստան83,

25, 32, 37, 38, 83, 82, 90, 82, 28, 104, 102, 109, 112, 113 --

39,

-

Փարսկաստան (Պարսից)-- 20, Փողակ

96, 98, 108,

--

--

47, 53, 54, 60 48, 55, 104

Ք

Փարտավ-- 32, 31,

-

96, 103

վՎարազակա Բլուր

45, 64, 21

--

102,

Հով(ճ)անք --

114,

101,

35, 40

--

Փարէլխ 39,

--

29, 39, 40, 45, 46, 54, 56, 52, 61, 62, 63, 64, 62, 74, 88, 94, 85. 90, 95, 92, Փ8, 99, 101, 102, 104, 105, 106, 102, 109

53, 60,

95, 92,

--

-102.:-

--

Փատժոս

47, 48, 53, 54, 55, 62, 24, 25, 26, 92, 85, 92, 94, 96, 92, 99, 101, 103, 104, 106, 109

41, Մէստակող

--

984, 94,

--

--

Հայրաբլուր --

Հեգկաստան 47, Հոնրնկեց -- 98, 98,

Մճժամոր 92, 100 Մեղտի 39, 45, 46,

96, 42, 42,

92,

Զաճլավ 31,

--

598, 105, 109, 112, 118, 114 41, 88, 92, 104

Հարք--

--

108,

--

--

702, 103, 104, 102

87, 89, 94, 95

--

Մանձկերտ(Մանազկծրա) 50, Մանյա 59, 67 102,

--

Հայիկնրտ 08 Հայք (էորրորդ)--20, Հայտ(երկրորդ)--20

`

--

Հ5

Փալունիք --

Մաճուսոթ (Մաշու առիթ)

Վայբանկանիս 108,

Վանանդ 112, 114 Վանքի գյուղ (Կքնաց վայր)

--

Վաճաճաճովիա84, 103 Վաղարշապատ (Վազարչակքրա)---

24, 26,

28, 32,

34, 110

Ք

Փարծ -- 47,

54, 80, 82, 91, 99

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Վ. նՆախարան--

Վարդանյան ճարոնի Ն պատմությունը... Սբ. Գրիգորի ուղարկած թղթի պատասխանը... Ձենոր Ասորու պատասխանը... տեղի ունեցած ծրկրորգ պատերազմի... Արձանում Սբ. կարապետի Լս առաջնորդները Պատճեն 1. Գլութ Բ. Պարսից պատմության... .

"

՛

.

.

ՎՈՎՈԱԸՈԱկ

.

.

.

,

ի

.

Տ

ԲԱՏԱՐԱՐԱՆ

՛

.

.

.

.

.

.

ի

.

,

.

.

.

..

.

,

,

.

Փատճեն

111.

Վախքանդի Տարոն գալը.. ՏիգրանիՏարոն զալու

.

.

.

.

.

.

.

.

՛

.

"4

ՀՒ

.

ի

ի

,

`

.

.

.

՝

,

.

.

:

-

.

-

Շանոթ -րությունենը

.

.

ՎարդուՀրի Տարոնգալը:.. Ծիժառի Խաչիպատմությունը... որդի Տիրանի Վաճանի 6... մաճվան ւ ն Տ Ձեռագրերը Ճրատարակությունները Փատճեն 15.

.

մասին "

ի

.

-

Փատճեն 11.

-

-

.

.

.

`

.

.

1ՏՑԱ

.

.

.

՛

։

Յա

9/4 Վ4ն

44:

5-550-00198-5.

Փրական-գեղարվետական գիականություն

։

ՀովշանՄամիկոնյան

ՏԱՐՈՆԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԴոոսծ Մ16ք8-717քԻ0-:Մ

Ա026ՇՇՈՑ6ՈՒՕՇ

ԱԵՆԵՇԱԵՐՑՑ)

ԷՆ:

ԱՀրօքով 1ճքօեոճ

,

ՌՈ ճքատաերօեմ ՔՅԵԼ6) 9131216756180 «2օթքոճաի 1քօ». Բք6ոճե, 1989

Խմբ. վարիչ՝Ստ.

է.

Ս. Թոփչյան, խժբագիր՝

Մատույան,գեղ. խմբագիր՝ Հ.

Հ.

Ս.

9. Ավագյան, վերստուգող սրբազրիչ՝

Ե

Գ.

-

Սաճակյան, նկարիչ

Մալխասյան, տճխ. խմբագիր՝Վ. Գ.

Ս.

Կարապետյան

:

63866.

է շարվածքի՝ 7. Հանձնված 1989.

Ֆորմատ

է տպագրության12. Ստորագրվաժ Բ Թուղ։՝ տպազր. 842«108:|:շ: 01.

1989,

05.

Տառատեսակ

Փրքի սովորական: Տպազրություն՝ բարձր, 9,24 պայմ. մամ., 9,5 Ճրատչ մամ., 29: Գինը՝ 1 Տպաքանավ՝20000: Պատվեր՝ 60 կոպ. ' գրող» ճրատարակչություն,երնան--9, Տերյան 81. 11Ո816ՂԵՇ180 «2օքքղճոմ Էքօ4», Քքօտու-ց, ջ1. Ղօքզեռ, 91. ՀՍՍՀ ճրատարավչությունների, պոլիգրաֆիայի ն գրքի առնետրիգործերի: պետական կոմիտեի 1 տպարան, երեան--10, Ալավերդյան65:

Ին | ԼՕՇՃԾՅՈՂՇԴՅ

ՂաղօոքճՓոտ Ճքե. ՇՇՔ ոօ թողու

ԲՅՈՅՏՈԵՇԻՑ, ՈՕ-՝

ոօտերթնֆեւ հ ճաճեօնօքոօտղտ ձքա. ՇՇՔ, Քքօրոտ-10,ո, ո.

:

«Խորճրգային

Ճուտ,

65,

4Ճճ86ք։