Ինֆինիտիվի տիպաբանությունը

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԱՐՄԻՆԵ ԳԱԳԻՆՅԱՆ

ԻՆՖԻՆԻՏԻՎԻ
ՏԻՊԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՐԵՎԱՆ
ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ
2014

լ

ՀՏԴ
ԳՄԴ

Հրատարակության է երաշխավորվել Երնանի պետական համալսարանի
ընդհանուր լեզվաբանության ամբիոնի կողմից

Գիտական խմբագիր` բ.գ.դ., պրոֆեսոր Լ. Ս. Հովսեփյան

Գրախոսներ՝ բ.գ.թ., դոցենտ Վ. Զ. Պետրոսյան
բ.գ.թ., դոցենտ Ա. Պ. Հայրապետյան

Գագինյան Արմինե
Գ Ինֆինիտիվի տիպաբանությունը:- Եր.: ԵՊՀ հրատ., 2014,
240 էջ:

Մենագրությունը նվիրված է ինֆինիտիվի տիպաբանական
բնութագրմանը: Վեր են հանվում ինֆինիտիվի հասկացական ն
քերականական կարգերն ու բայական համակարգում հակադրու-
թյունների տիպաբանական զարգացման առանձնահատկություն-
ները: Ուսումնասիրվում են հին հայերենի անցյալ ն անորոշ դեր-
բայների շարահյուսական տարբեր կիրառությունները, նրանց ծա-
գումնաբանական առնչությունները նե տիպաբանական բնութա-
գրումը, այլ լեզուների հնարավոր ազդեցությունները, ինչպես նան
անորոշ դերբայի բնականությունը ժամանակակից հայերենում: Աշ-
խատանքում որոշակի լույս է սփռվում լեզուների համեմատական
ն տիպաբանական ուսումնասիրության վրա, ուստի այն կարող է
հետաքրքրել ինչպես համեմատական ն տիպաբանական լեզվա-
բանության մասնագետներին, այնպես էլ առհասարակ հայոց լեզվի
ուսումնասիրությամբ զբաղվողներին:

ՀՏԴ
ԳՄԴ
|ՏՑԿԱ
ՕՋ Գագինյան Արմինե, 2014
ՕՁ ԵՊՀ հրատարակչություն, 2014

Առաջաբան

Լեզվի քերականական համակարգը նրա հիմնական առանցքն է,
որի ուսումնասիրությունը դարեր ի վեր գրավել է մտածողների ն
լեզվաբանների ուշադրությունը: Լեզուն ժամանակի ընթացքում են-
թարկվում է որոշակի փոփոխությունների, որոնցից զերծ չի մնում
նան նրա քերականական համակարգը, այդ թվում բայի անվա-
նական ձները: Ուշագրավ է, որ լինելով անվան ն բայի միջակայ-
քում, այս ձները ժամանակի ընթացքում անցում են կատարում ան-
վանական համակարգից բայական համակարգ կամ հակառակը: Լե-
զուների դերբայական համակարգերի զարգացման զուգադրական
ուսումնասիրությունը կարնոր է ոչ միայն տվյալ լեզվի քերակա-
նական կառուցվածքի լիակատար նկարագրության, այլն ընդհա-
նուր լեզվաբանական ն տիպաբանական տեսակետից, քանի որ
այդ համակարգերում առկա դերբայական ձների, այդ թվում նան ին-
ֆինիտիվի ձնակազմական ու շարահյուսական առանձնահատկու-
թյուններն ունեն նան տիպաբանական-դասակարգողական արժեք.
օգնում են համակարգային ն կառուցվածքային տեսանկյունից բա-
ցահայտելու ինֆինիտիվի հասկացական ն քերականական կարգե-
րը, նրա քերականացման ուղիները, բայի դիմավոր ն անդեմ ձների
հետ կազմած նրա հակադրություների չեզոքացման հիմքերը, նրա
պատմական առնչությունները դերբայական այլ ձների հետ:

Ներկա աշխատությունը, ըստ էության, առաջին փորձն է տալու
ինֆինիտիվի, հատկապես հայերենի անորոշ դերբայի տիպաբա-
նական բնութագիրը: Այստեղ ներկայացվել են անորոշ դերբայի,
ինչպես նան անցյալ դերբայի զարգացման միտումերը ընդհանուր
տիպաբանության համատեքստում:

Հատկապես ուշադրություն է դարձված հին գրական հայերենի
(գրաբար) անցյալ ն անորոշ դերբայների ձեակազմական ու գործա-
ռական առանձնահատկություններին` հինգերորդ դարի դասական
մատենագրության լեզվական տվյալների հիման վրա: Մասնա-
վորապես հետազոտված են անցյալ ն անորոշ դերբայների շա-
րահյուսական տարբեր կիրառությունները տիպաբանական առու-
մով` նկատի ունենալով ինչպես ինքնուրույն, այնպես էլ թարգմա-
նական բնագրերը, քննված են այլ լեզուների հնարավոր ազդեցու-

Յ

թյունները ե պատճենման արտահայտությունները: Ուսումնասիրվել
են նան նշված դերբայների ծագումնաբանական առնչությունները
հնդեվրոպական այլ լեզուների համապատասխան կազմություննե-
րի հետ ն դրանց պատմական զարգացման ընդհանուր միտումների
տիպաբանական զուգահեռները, արվել են որոշակի եզրահանգում-
ներ: Հաշվի առնելով հայերենի անորոշ ն անցյալ դերբայների ցու-
ցիչի ընդհանրությունը` ուսումնասիրվել են նրանց քերականացման
ուղիները տարաժամանակյա տիպաբանության տվյալների լույսի
ներքո: Քննության է առնվել նան անորոշ դերբայի բնականությունը
ժամանակակից հայերենում` ըստ բնական լեզվաբանության տվյալ-
ների:

Գլուխ Լ. Ինֆինիտիվի ծագման ն բնույթի հարցերը
(պատմական ակնարկ

անտիկ շրջանից մինչն մեր օրերը)

1.1. Ինֆինիտիվի ծագման ն բնույթի հարցը
անտիկ քերականություններում

Ինֆինիտիվի ծագման ն բնույթի հարցերը պատկանում են այն
սակավաթիվ հարցերի շարքին, որոնք ներառվել են անտիկ քե-
րականական մտքի հետաքրքրություների շրջանակում: Ընդ որում,
եթե նրա ծագման խնդրով զբաղվել են հնդիկ քերականները, ապա
բնույթի հարցը հետաքրքրել է ն հույներին, ն հռոմեացիներին, Ա
հնդիկներին: Խնդիրը հիմնականում լուծվել է` կախված այն բանից,
թե ինչպիսի արտահայտություն ունի ինֆինիտիվը այս կամ այն լեզ-
վում: Այսպես, հույն ն հռոմեացի քերականները, հիմք ընդունելով
հունարենի ն լատիներենի ինֆինիտիվի առանձնահատկություննե-
րը, այն ներառում են բայական համակարգում, իսկ հնդիկ քե-
րականները, սանսկրիտի ինֆինիտիվի քերականական առանձնա-
հատկություններից ելնելով, համարում են այն անուն: Բանն այն է,
որ թե՛ հունարենի ն թե՛ լատիներենի ինֆինիտիվները օժտված են
բային հատուկ այնպիսի քերականական կարգերով, ինչպիսիք են
ժամանակի ն սեռի քերականական կարգերը, որոնք էլ հիմք են
հանդիսանում ինֆինիտիվին բայական բնույթ վերագրելու համար:
Սակայն հունարենի, ինչպես նան ավելի ուշ լատիներենի լեզվա-
բանական քննության ավանդույթներում կան նան այլ տեսակետներ
ինֆինիտիվի բնույթի վերաբերյալ, որոնց համաձայն ինֆինիտիվը
մակբայ է, բայի եղանակ ն այլն:

Ինֆինիտիվը` բայ, անուն համարելու կամ նրան բայի ն անվան
միջն միջին դիրք վերագրելու պատճառը թերնս այն է, որ ինֆի-
նիտիվը` որպես բայի անդեմ ձն, ներառում է ինչպես անվան, այն-
պես էլ բայի հատկանիշներ: Ինֆինիտիվի բնույթի ն նրա խոսքի-
մասային պատկանելության հարցի լուծումը կապված է նան խոսքի
մասերի դասակարգման սկզբունքների հետ: Կախված այն բանից,
թե ինչ հիմունքով է կատարվում դասակարգումը` ձնական, իմաս-

5

տային, թե կիրառական, ըստ այդմ էլ լուծվում է նրա բնույթի հարցը:
Այսպես, ձեական ն կիրառական տեսակետից ինֆինիտիվը, որպես
կանոն, համարվում է անուն, իսկ իմճաստային տեսանկյունից` բայ:

Հայտնի է, որ դեռես սկսած Արիստոտելից` մեծ տեղ էր հատ-
կացվում հենց լեզվի բովանդակային կողմին` կապված լեզվի ն
մտածողության անքակտ կապի գիտակցման հետ, որի հիման վրա
էլ ենթադրվում էր տրամաբանության ն քերականության փոխա-
դարձ կապը: Այստեղից էլ բխում էր Արիստոտելի` խոսքի մասերի
դասակարգումն ըստ իմաստային հատկանիշի, որի համաձայն էլ
նա ինֆինիտիվը դասում է բայի շարքում, քանի որ ինֆինիտիվի
կարնորագույն հատկանիշներից է համարում ժամանակի իմաստի
արտահայտումը":

Ստոիկները նույնպես ինֆինիտիվը դասում են բայի շարքում,
քանի որ արդեն նրանք ինֆինիտիվի մեջ նկատում են բայական
հասկացության բուն արտահայտությունը:

Ալեքսանդրիայի դպրոցի քերականների ն բանասերների ավան-
դը ինֆինիտիվի պատմության մեջ բնորոշվում է նրանով, որ ինֆի-
նիտիվը ստացավ այն անունը, որի լատիներեն թարգմանությունը
հայտնի է ներկայիս կենդանի լեզուներում: Նրանք առաջինը ինֆի-
նիտիվը անվանեցին անորոշ` ճոռքճլւՓօնօ:5, սակայն սխալմամբ հա-
մարեցին բայի եղանակ՞:

Ընդ որում, ինֆինիտիվի` եղանակի կարգին վերագրելու հարցը
միանշանակորեն չի մեկնաբանվում: Այսպես, ըստ Լերշի, հույն քե-
րականները, ինֆինիտիվը համարելով բայի եղանակաձն, այն հա-
կադրել են սահմանական եղանակին: Սահմանականը նրանք հա-
մարել են ծանուցող եղանակ, իսկ ինֆինիտիվը` ոչ հստակ բնորո-
շող: Սա, անշուշտ, ճիշտ լինել չէր կարող, քանի որ ինֆինիտիվը ոչ
միայն սխալ էր թարգմանվում, այլե խոսքի մասերի համակարգում
փոխում էր իր տեղը: Թերնս իրավացի է Յու. Յոլին, որը պնդում է,
որ ինֆինիտիվը ինֆինիտիվ է համարվել ոչ թե մյուս եղանակաձնե-
րի հակադրությամբ, այլ ի հակադրություն բային` ընդհանուր առ-
մամբ: Այսինքն` ըստ նրա, ընդհանուր առմամբ բայը, բացի էական
հատկանիշներից, տարբերակում Է նան ոչ էական հատկանիշներ,
ինչպիսիք են` թվի, եղանակի ն դեմքի քերականական կարգերը:

| 97015 1., Օօտօհւշհւծ 465 ոոճուննտ 1 1ոմօջօոոշուտօհծո, Խ/նոօհծո, 1873, Տ. 13.
2 յօ187 1., նշվ. աշխ., էջ 15-16:

Իսկ երկու էական հատկանիշները` բայական սեռն ու ժամանակա-
յին հարաբերությունը, հատուկ են ն՛ դիմավոր բային, ն՛ ինֆինիտի-
վին: Ի հաստատումն իր հիշյալ կարծիքի, նա նշում է, որ սահմանա-
կանի անվանումը հույն անտիկ քերականության մեջ ավելի ուշ է ի
հայտ եկել`:

Հայացք ձգելով ինֆինիտիվի պատմությանը` կարելի է փաստել,
որ նախապես ինֆինիտիվը մի կողմից համարվում է բայ, իսկ մյուս
կողմից` ընդունվում է նրա ինքնատիպ, բայի մյուս ձներից զգալիո-
րեն տարբերվող էությունը, որն ակնհայտ է դառնում Արիստարքեսի
դպրոցի ներկայացուցիչների կողմից ինֆինիտիվի անվանման ն
բայի այլ սահմանումների մեջ: Արիստարքեսի դպրոցի աշակերտ
Տրիֆինը ավելի է հեռու գնում ն պնդում Է ոչ միայն այն, որ ինֆինի-
տիվը եղանակաճն չէ, այլե այն, որ ինֆինիտիվը վերացական
իմաստ ունի, ն այն հոդի հետ միասին հաճախ հանդես է գալիս որ-
պես իսկական գոյական: Նա նշում է նան, որ ինֆինիտիվն ունի
որոշակի անվանական բնույթ, որի պատճառով էլ այն անվանում է
բայանուն:

Հույն մեկ այլ քերական` Ապոլոնիուսը ինֆինիտիվը դասում է
բայական համակարգում, մասնավորապես համարում է բայի եղա-
նակ, որին սակայն նա փոքր-ինչ այլ իմաստ է վերագրում: Բայը,
ըստ նրա, ունակ է ոչ միայն դեմք, թիվ նշելու, այլն հոգու տրամադ-
րությունը, որն էլ վերաբերում Է հենց ինֆինիտիվին: Հիմնվելով
ստոիկների այն տեսակետի վրա, որ ինֆինիտիվից են առաջացել
դիմավոր ձները, Ապոլոնիուսն այն կարծիքն է հայտնում, որ ինֆի-
նիտիվը` որպես ներգործականն ու կրավորականն արտահայտող,
առկա է բայի բոլոր եղանակներում: Ընդ որում, նա երբեմն հակա-
սում է ինքն իրեն` տարբեր ենթատեքստերում ինֆինիտիվը բայա-
նուն համարելով՞:

Սակայն որոշ հույն քերականներ կասկածանքով են վերաբեր-
վում ինֆինիտիվի եղանակ լինելու ն բային պատկանելու վարկա-
ծին: Ըստ նրանց` ինֆինիտիվը բայից սերված մակբայ է: Այս դրույ-
թը նրանք հիմնավորում են նրանով, որ երկու միմյանց հաջորդող ե-
ղանակային ձներ չի կարելի վերագրել միննույն անձին:

3 70177 7., նշվ. աշխ., էջ 16-17:
47015 1., նշվ. աշխ., էջ 19-23:

Ինֆինիտիվի բայական բնույթի հանդեպ թերահավատ վերա-
բերմունքը ոմանց էլ հանգեցնում է այն կարծիքին, որ ինֆինիտիվը
առանձին խոսքի մաս է՞:

Ավելի ուշ Ալեքսանդրիայի ն Պերգամոնի դպրոցների քերակա-
նական ավանդույթները աստիճանաբար տեղափոխվում են նան
լատիներենի քերականություն:

Նշենք, որ հռոմեացի քերականները, ի թիվս այլ տերմինների,
թարգմանել են նան ինֆինիտիվը` ի հակադրություն դիմավոր բայի՝
այն անվանելով ոոօժստ ւոհուատ կամ ոոօմստ մոմօճուատ: Սակայն նրանց
ավելի շատ հետաքրքրել է ինֆինիտիվի անվանման, քան թե բնույ-
թի հարցը, ի տարբերություն սուպինի ն գերունդի, որոնց բնույթի
պարզաբանմամբ էլ նրանք գերազանցապես զբաղվել են:

Ընդհանուր առմամբ, հռոմեական քերականության մեջ տարբե-
րակվում է երկու ուղղություն: Նրանցից մեկը կուրորեն հետնում է
հույն քերականության ավանդույթներին, իսկ մյուսը ելնում էր հենց
լատիներենի քերականական առանձնահատկություններից: Վառո-
նը, որը պատկանում էր երկրորդ խմբին, ինֆինիտիվը դասում է
բայի շարքում՛, քանի որ բայի կարնորագույն հատկանիշը համա-
րում է ժամանակի քերականական կարգը՝: Հիշենք, որ լատիներենի
ինֆինիտիվը հարուստ է ժամանակաձներով::

Ավելի ուշ` արդեն միջնադարում, Յ. Սկալիգերը, նույնպես ելնե-
լով հենց լատիներենի ինֆինիտիվի առանձնահատկություններից,
նախապես այն կարծիքն է հայտնում, որ ինֆինիտիվը բայական
հասկացություն չի արտահայտում, քանի որ, ինչպես ինքն է նշում,
սահմանականը շատ ավելի հեշտ է մեկնաբանում ինֆինիտիվի ի-
մաստը, քան ինֆինիտիվը լույս սփռում սահմանականի հասկացու-
թյան վրա: Այստեղ նա թերնս հերքում է ինֆինիտիվի եղանակ լինե-
լու տեսակետը, սակայն միաժամանակ վկայակոչում է այն փաստը,
որ որոշյալ հոդի հետ գերծածվելուց անգամ նա ժամանակի իմաս-
տը չի կորցնում"":

5 7017 1., նշվ. աշխ., էջ 26-30:

6 7017 7., նշվ. աշխ., էջ 32-34:

77017 1., նշվ. աշխ., էջ 30-31:

4 ՄՇուաամ 1Օ. Ճ., ԽՖօքօտոուօո2 ԷԼ 8., 21Շոօքո. տլո8ՇՂԱՎՇՇԵՆՇՀ
ՖՎՇԷԼԱԵԼ, Խ/1., 2005, 6. 33.

7 Աօճքթօ8Շաճչ 3. 4., ՃՋոոճո ՒԼ, 1 ոու թոք 8355, ԽԼ, 1987, 6. 176.

107011, 1., նշվ. աշխ., էջ 38:

Սակտիոսի նորամուծությունն այն է, որ փորձում է լատիներենի
բոլոր ինֆինիտիվները հանգեցնել հոլովներին: Իսկ Գ. Վոսիուսը
վերադառնում է ինֆինիտիվի` եղանակ լինելու գաղափարին, սա-
կայն այն համարում է ոչ թե գործող, այլ ներունակ եղանակ: Կանտի
փիլիսոփայության հետնորդ Հերմանը ինֆինիտիվը դասում է մակ-
բայների շարքին` խոսքի մասերը բաշխելով երեք խմբի միջն` բայ,
անուն, մակբայ` ըստ Կանտի առաջ քաշած երեք սուբստանցների
տեսության: Քանի որ ինֆինիտիվը պարունակում է բայական հաս-
կացություն ն արտահայտում է ոչ այլ ինչ, քան մի ստորոգյալ, որն
օժտված է ժամանակի, ներգործականի ն կրավորականի բովան-
դակությամբ, ապա նա այն համարում է մակբայ: Սակայն այս մակ-
բայը տարբերվում է մնացած մակբայներից, քանի որ արտահայ-
տում է առանձնահատուկ հարաբերություն, այն է` բայական իմաս-
տի հիմքում ընկած ասույթային հարաբերություն: Հետագայում մի
շարք գիտնականներ, ինչպես` Բութմանը, Թիրշը ն Մաթյեն, վերա-
դառնում են խոսքի մասերի ավանդական դասակարգմանը` ինֆի-
նիտիվը դասելով բայի համակարգում` -:

Ինչպես տեսնում ենք, թե՛ հունարենի ն թե՛ լատիներենի քերա-
կանները ինֆինիտիվի բնույթի հարցը միանշանակորեն չեն լուծել`
այն համարելով Ն բայ, ն բայի եղանակ, ն. մակբայ, ն առանձին
խոսքի մաս: Այսինքն` մի կողմից ինֆինիտիվի բայական բնույթն է
տարակարծության առիթ տալիս, որի պատճառով ոմանք այն
համարում են բայ, մյուսները` բայի եղանակ, ոմանք էլ` մակբայ`
հիմնվելով հիշյալ լեզվական երնույթների մասին ունեցած սեփա-
կան պատկերացումների վրա, մյուս կողմից` նրա բայական բնույթը
կասկածի տակ դնելու հետնանքով որոշ քերականներ այն համա-
րում են առանձին խոսքի մաս:

Ի տարբերություն հունահռոմեական քերականների` հին հնդկա-
կան լեզվաբանական ավանդույթներում ինֆինիտիվը համարվում է
անուն: Այսպես, Պանինին իր սուտրաներում (կանոններում) սան-
սկրիտի կառույցները, որոնք եվրոպացի քերականները հետագա-
յում ինֆինիտիվ անունով են կոչում, համարում է գոյականներ,
որոնք կազմված են նախնական վերջածանցներից: Ըստ նրա` ին-
ֆինիտիվի տեղը քերականության մեջ գտնելու համար հարկավոր է

11 70157 )., նշվ. աշխ., էջ 44:

կատարել ձենաբանական վերլուծություն, որն էլ ենթադրում Է, որ ին-
ֆինիտիվը անուն է'՛: Հարկ է նշել, որ հին հնդկերենը հանդես է գա-
լիս երկու տեսքով` վեդայական լեզվի, այսինքն` հին հնդիկների սր-
բազան գրքի, ն սանսկրիտի` հին հնդկերենի գրական լեզվի: Ավե-
լացնենք նան, որ վեդայական լեզվի ն սանսկրիտի ինֆինիտիվները
զգալիորեն տարբերվում են միմյանցից: Եթե վեդայական լեզվի ին-
ֆինիտիվի ձները բայանուններն են` տարբեր հոլովաձներում, ինչ-
պես տրական, հայցական, ներգոյական, ապա սանսկրիտում այն
սահմանափակվում է միայն մեկ ձեով, որտեղ ինֆինիտիվի անվա-
նական ծագումն ավելի քիչ է ակնհայտ: Սակայն սանսկրիտի ինֆի-
նիտիվը նույնպես լիովին մուտք չի գործել բայական համակարգ,
քանի որ, ինչպես ն նկատել էր դեռես Պանինին, բաղադրյալ բառե-
րում այն կարող է հանդես գալ որպես անվանական հիմք: Տ. Բա-
րոուի բնորոշմամբ` «Սանսկրիտի ինֆինիտիվը իր վերջնական
ձնով շատ ավելի քիչ է զարգացած ն միահյուսված բայական համա-
կագին, քան հին հունարենի ն լատիներենի ինֆինիտիվները» 5:

Այսպիսով, քննության առնելով հին հունարենի, լատիներենի ն
հին հնդկերենի քերականական ավանդույթներում ինֆինիտիվի
բնույթի խնդիրը` եկանք այն եզրակացության, որ ինֆինիտիվը, ծա-
նոթ լինելով անտիկ քերականական մտքին, տարբեր քերականա-
կան ավանդույթներում տարբեր կերպ է ընկալվել: Ընդ որում` այս-
տեղ իր դերն է ունեցել ինչպես ինֆինիտիվի կոնկրետ դրսնորումը
տվյալ լեզվում, այնպես էլ` քերականների` խոսքի մասերի դասա-
կարգման հարցում ձնին կամ բովանդակությանն առաջնություն
տալը: Եթե հույն ն հռոմեացի քերականները ինֆինիտիվին բայա-
կան բնույթ են վերագրում` ելնելով նրա` տվյալ լեզուներում սեռա-
յին ն ժամանակային հարաբերություններ արտահայտելուց ն խոսքի
մասերի դասակարգման հարցում առաջնորդվելով իմաստային
հատկանիշով, ապա հին հնդկերենի ավանդույթում այն համարվում
է անուն, եթե ոչ ձաական հատկանիշը հիմք ընդունելու, ապա բառի
ձնաբանական վերլուծության, ինչպես նան հին հնդկերենի ինֆինի-
աե վերոհիշյալ քերականական կարգերից զուրկ լինելու պատ-

առով:

2 7018 )., նշվ. աշխ., էջ 49-50:
5 թղքըօ7 1., Շճոօտքոււ, Խ1., 1976, Շ. 340-341.

10

1.2. Ինֆինիտիվի ծագման ն բնույթի հարցը
ռուս ն եվրոպական քերականություններում

Ինֆնինիտիվի ծագման ն բնույթի հարցը տարբեր կերպ է լուծ-
վել նան լեզվաբանության պատմության հետագա շրջանում: Եթե
անտիկ շրջանում մտածողներին ավելի շատ հետաքրքրում էր ին-
ֆինիտիվի բնույթի հարցը, ապա արդեն ռուս ն եվրոպական` հատ-
կապես պատմահամեմատական քերականություններում, առաջին
պլան է մղվում ինֆինիտիվի ծագման հարցը: Այստեղ առաջին հեր-
թին հիշատակելի է գերմանացի լեզվաբան Ֆր. Բոպպի անունը, որն
անվանական ծագում է վերագրում ինֆինիտիվին՛՞: Ուսումնասիրե-
լով սանսկրիտի, հին հունարենի, գոթերենի, պարսկերենի ինֆինի-
տիվները` նա Պանինիի ն Սակտիոսի նման ինֆինիտիվը համարում
է անուն` քարացած որնէ հոլովում "5:

Ժամանակի ընթացքում փորձ է արվում տալ նան ինֆինիտիվի
նախաձները: Ի տարբերություն Կ. Բրուգմանի, որը վկայված ինֆի-
նիտիվները հանգեցնում է նախահնդեվրոպական շրջանում զար-
գացող վերացական բայանունների՛՞, Ա. Մեյեն ն Գ. Կուրցիուսը
ինքնուրույն զարգացում են վերագրում հնդեվրոպական առանձին
բարբառների ինֆինիտիվներին:՛: Կուրցիուսը նշում Է նան, որ ին-
ֆինիտիվը, իր ծագումով լինելով վերացական գոյականի քարա-
ցած հոլով, շատ ավելի մոտ է բային, քան վերացական գոյական-
ները -:

Մյուս կողմից փորձ է արվում հստակեցնելու ինֆինիտիվի հիմ-
քում ընկած հոլովները: Այսպես` ըստ Հ. Հիրտի` ինֆինիտիվը չի
կարելի հանգեցնել միայն մեկ հոլովի, ասենք` տրականի: Նա չի
բացառում նան, որ հաճախ այդ ինֆինիտիվի վերջավորությունները

14 8օքք Իւ., ՇօոյսջճԱօոտտջտէծող մ6- Տճոտեւտքոճօհծ, Բւռուու ճոռ հ/ճւո, 1816,
Տ. 37-39.

5. Հմմտ. 7617 Ժ., Օօտօհւշհլթ 465 Ափունյտ մո 1ոմօջօոոճուտօհծո, ԽՈոօհօո,
1873, Տ. 38-44, 47-50:

16 Թոսջոճոռ Ճ., ՕՇԾոնօ«: 8., Օւսոմուտտ մօր Մ6ւջ161Շիօոմօո Օձն մո
1ոմօջօոոճուտշհօո Տքոճօհօո, 8մ. 4, /Տյուճմ օո Ց. Ծ6լԵւաօէ/, 16 2., Տեճտտեսւջ,
1897. Հմմտ. 76116ո5 Թ. 1., Բօոոււտ օո 1ոմօ-Շսռօքօճո 1ոճուն68, Լճոջսճջ6, օԼ 51,
1, 1975, ք. 135.

7 իՈ6ա6 Ճ., ԹթշոօՒՈ1Շ 8 ՇքՅԹԱՈՂՇՈԵՒՕՇ 239ՎՇԷԼԱՇ Ւ ՄՕՇՏքօՈՇԱՇԾՀ
83ԵՈՀ08, հ/.-)1., 1938. Հմմտ. Մ6Ո6ոՏ Ք. յ., նշվ. աշխ., էջ 135:

8.7015 7., նշվ. աշխ., էջ 79-80:

11

ոչ թե հոլովական վերջավորություններ են, այլ, այսպես կոչված, ա-
նորոշ հոլով ն աճական, ինչպես օրինակ` հունարենի ճ.-ը:5:

Ինֆինիտիվի ծագմանն է անդրադարձել նան ամերիկացի լեզ-
վաբան 3Յ. Ջեֆերսը, որը, փորձելով վերականգնել հ.-ե. ինֆինիտի-
վը, տարբերակում է ինֆինիտիվի երկու հակադիր խումբ` Ա՛ն Բ: Ա-
ռաջինը համարվում է ժամանակագրորեն ավելի արխաիկ ձն` թե-
մատիկ հիմք (ներկայի հիմք) -- ինֆինիտիվ վերջավորություն, իսկ
երկրորդը, որն ավելի ուշ զուգաբանություն է, ունի հետնյալ կառուց-
վածքը` արմատ -- վերջածանց - հոլովական վերջավորություն:
Ըստ Ջեֆերսի` այս շերտը ներկայացնում է սահմանափակ թվով
զուգաբանություններ ն վերագրվում է բարբառների էթնիկ տարբե-
րակման շրջանին":

Ընդունելով Բոպպի այն տեսակետը, որ ինֆինիտիվը նախապես
անուն է եղել, նա ենթադրում է, որ ինֆինիտիվի բոլոր վերջածանց-
ները փաստացի զարգացել են որպես բայանունների ձեաբանական
վերաիմաստավորման հետնանք, որի արդյունքում բայանունը դար-
ձել է դերբայ: Այս գործընթացը, ըստ նրա, հավանաբար սկսվել Է ին-
ֆինիտիվի խնդրառությունից, այսինքն` այն պահից, երբ այն սկսել է
խնդիր պահանջել:

Ա տիպի ինֆինիտիվները կազմվում են բայական կերպային
հիմքերից: Սա Ա տիպի ինֆինիտիվի կանոնն է նան մյուս լեզուների
համար, ավեստայի լեզվում` -մ7ճւ, որը հանդես է գալիս թեմատիկ
հիմքով, -ոջ" պատճառական հիմքով, -75-` վիճակի փոփոխության ն
կրկնակ հիմքով: Թոխարերենի -ա-ն, որը «-մհյճւ վերջածանցով Ա
տիպի ինֆինիտիվի արտացոլումն է, ավելանում է ներկայի հիմքին
արնելյան թոխարերենում ն սուբյունկտիվի (ըղձականի) հիմքին՝
արնմտյան թոխարերենում: Ա տիպի են հունարենի բոլոր ինֆինի-
տիվները, ինչպես նան լատիներենի ինֆինիտիվը՞-:

Վեդայական լեզվում կան ն՛ Ա, ն՛ Բ տիպի ինֆինիտիվներ:
Բ տիպին են պատկանում արմատային ինֆինիտիվը ն -ա-ով ինֆի-
նիտիվը: Ընդ որում` նրանք գտնվում են լրացական բաշխման հա-
րաբերության մեջ: Ի տարբերություն Ա տիպի ինֆինիտիվի, որն
օժտված է խնդրառությամբ, արմատային ն -Խ-ով ինֆինիտիվները

5 Տե՛ս ԷԼԼու ԷԼ., 1ոմօջօոոճուտօհօ Օոճոոճեէ, 16531 ՄԼ, Տու 1, 16 Լօհւծ օտ
Շոթժհծո սոմ 7ստճողոծոջօտծէշէ6ո ՏՅԼշ, ԷԼՇ1461Ե6-ջ, 1937, Տ.102-105.

20 6 Ա6ոՏ Ի. յ., նշվ. աշխ., էջ 135:

21 768165 Ք. Ս., նշվ. աշխ., էջ 135-141:

12

չունեն խնդրառություն, որն էլ հեղինակին թույլ է տալիս դրանք հա-
մարելու հարաբերականորեն ուշ առաջացած ձներ, որոնք պահպա-
նում են անվանական հոլովումը: Արխաիկ ձներ են համարվում
-եոյ6, -ՅՏՇ, -ՏՇ, -Տճոլ, -ոճոծ, -Մճոօ, -աո վերջածանցներով ինֆինիտիվ-
ները, որոնք, բխելով բայական հիմքից, պատկանում են Ա խմբին:

Գերմանական, օսկ-ումբրյան ճյուղի ն հայերենի ինֆինիտիվները
Ջեֆերսը բխեցնում է համապատասխան անուններից ն նշում, որ
դրանք ուշ երնույթ են ն փոխարինում են ավելի հին ինֆինիտվնե-
րին՛3: Հաշվի առելով այն հանգամանքը, որ ուշը նրա մոտ նույնաց-
վում է Բ տիպին, պետք է ենթադրել, որ դրանք նույնպես Բ տիպի
են:

Բացի ինֆինիտիվին անվանական ծագում վերագրելուց եվրո-
պական քերականություններում կա նան հակառակ կարծիքը, որի
համաձայն նրան բայական ծագում են վերագրում:

Դեռնս Հիրտը տարբերակում է երկու տեսակ ինֆինիտիվ` կա-
խյալ ինֆինիտիվ, որը համապատասխանում Է անվանական որնէ
հոլովի, ե անկախ ինֆինիտիվ, որը համապատասխանում է դիմա-
վոր բային՞՞, հատկապես, հրամայական գործածության դեպքում՞»:

Ըստ Բենվենիստի` հունարենում ն հնդիրանական լեզուներում
ինֆինիտիվի արմատային ձնի անորոշ բնույթով է պայմանավոր-
ված այն, որ մի դեպքում կարող է առաջանալ ինֆինիտիվ, մյուս
դեպքում` հրամայական եղանակ"": Ինչպես տեսնում ենք, նա ինֆի-
նիտիվը փորձում է կապել հրամայականի հետ, քանի որ ինֆինի-
տիվն ու հրամայականը բխեցնում է նույն արմատից:

Փորձելով հաշտեցնել այս երկու տեսությունները` Վ. Յարցնան
նշում է.«Եթե ծագումնաբանական տեսանկյունից պատմահամեմա-
տական քերականությունը կարող է սահմանել ինֆինիտիվի մերձե-
ցումը մյուս գոյականներին, որոնք կազմվել են գոյականների ն բա-
յերի համար ընդհանուր արմատներից, ապա բայական համակար-
գում ներկայացնող քերականական կարգերի ընդրգրկումով ինֆի-

22 76116-5 Ք. )., նշվ. աշխ., էջ 137-140:

23 168165 Ճ. )., նշվ. աշխ., էջ 146:

2" ԷԼ ԷԼ ոե նշվ. աշխ., էջ 287-268:

5 ԷԼ. ԷՈւԵ նշվ. աշխ., էջ 113-114:

26 ԵՇՈՏՇԵՈՇՐ 9., 11տ068քօՈՇԱՇԹՕՇ ԶԽՇԷՕՇ ՇղՕ8006ք23084116, հ/.,
1955, 6. 164.

13

նիտիվը հաճախ մոտենում է բայի դիմավոր ձներին ն այդ պատճա-
ռով հեռանում բայանվանական կազմություններից»՛՛:

Ինֆինիտիվի ձնաբանական կապը բայի դիմավոր ձների հետ,
ըստ նրա, ներկայացվում է ոչ միայն ինֆինիտիվի որոշակի մուտ-
քով խոնարհման հարացույց, այլն արմատային ձնույթի նույնու-
թյամբ: Ճիշտ է, մի շարք հին հնդեվրոպական լեզուներում սուպլե-
տիվիզմի մեծ քանակը ստիպում է ընդունել հարացուցային չափա-
նիշների գերակայությունը բառակազմական չափանիշների նկատ-
մամբ, այնուամենայնիվ, ինֆինիտիվի արմատից կազմվում են դի-
մավոր բայի խոնարհման մեկ կամ մի քանի հիմքեր (օրինակ` գեր-
մանական լեզուներում` միայն ներկայի հիմքը, լատիներենում ն հին
հունարենում` տարբեր հիմքեր): Ի հակադրություն նրանց` սլավո-
նական լեզուներում ինֆինիտիվը ն սուպինը երբեք չեն կցվում ան-
միջականորեն ներկայի հիմքին: Բալթյան լեզուներում ն պարսկերե-
նում ինֆինիտիվը նույնպես կախված չէ ներկա ժամանակից՞":

Ինչ վերաբերում է ինֆինիտիվի բնույթի խնդրին, ապա այն լուծ-
վում է եվրոպական այլ քերականություններում, ինչպես նորմա-
տիվ-դպրոցական, տրամաբանական, ձնական, իմացաբանական ն
այլն:

Այստեղ առաջին հերթին հարկ է նշել, որ նորմատիվ-դպրոցա-
կան թարգմանչական, ինչպես նան տրամաբանական քերականու-
թյուններում ինֆինիտիվը ավանդույթի համաձայն թողնում են բայի
եղանակների կազմում:

Պոր-Ռոյալի քերականության հեղինակները հետազոտման արդ-
յունքում տարբերակում են 10 խոսքի մաս (անուն, ածական, հոդ,
դերանուն, բայածական, նախդիր, բայ, մակբայ, շաղկապ ն ձայնար-
կություն )՛5:

Ռուսերենի տրամաբանական քերականություններում նույնպես
այն մնում է բայի եղանակների շարքում, թեն հաճախ, ինչպես Օրի-
նակ` Ֆ. Բուսլանի քերականության մեջ, ընդունվում է նան նրա ան-
վանական ծագումը":

27 Ջթոծոք 5. ԷԼ, ԼոճոՕղԵՒԼԵԼՇ 686ւօքոււ 8 տուՓոււտ ծ ՍՒՌՕՇՑքօոծԱ-
ՇՅ5յո: 23508, 8 ԷԼ "11ք2Է:6206 843ԵՈՀՕՅԻԱՈՒՈՂՇ», հ/Լ., 1976, օ. 54.

2՝-Նույն տեղում:

5 թօճճո0թօ82 ԷԼ. 1Օ., (Փքուտ3ՅՇթ881 ԴԱՒՈՑԱՇՆԱՎՇՇԻՅՅ քմ ՃՄԱ1
- ԷաՎճոճ ՃԼՃ ոօօճ. ԽԼ, 1987, 6. 26.

3 ԽՄՇղո6ո Փ. Ա., 21 ՇօքասՇօաճմ ԼԷքճխ ւ ւն քյօօաօօ 8358, Ճ/Լ,
1959, 6. 372.

14

Ռուս ն եվրոպական ձնական քերականությւոններում այն տար-
բեր կերպ է ընկալվում: Մի կողմից այն համարվում է առանձին խոս-
քի մաս կամ բաշխվում մյուս խոսքի մասերի միջն, մյուս կողմից` նե-
րառվում բայի համակարգի մեջ: Եթե դիտարկվում է ձեաբանության
տեսանկյունից, ապա այն հիմնականում համարվում է առանձին
խոսքի մաս կամ բաշխվում մյուս խոսքի մասերի միջն, իսկ կիրառա-
կան տեսանկյունից` դասվում է բայի շարքին:

Այսպես` ձենական քերականության խոշորագույն ներկայացուցիչ
Հ. Սուիտը, խոսքի մասերի դասակարգման հիմնական սկզբունք
համարելով ձնաբանական չափանիշները, խոսքի մասերը բաժա-
նում է երկու հիմնական խմբի` փոփոխվող ն անփոփոխ: Ընդ որում՝
փոփոխվող էին համարվում գոյականը, ածականը ն բայը: Այս դա-
սակարգմանը զուգահեռ Հ. Սուիտն առաջարկում է մեկ այլ դասա-
կարգում, որը հիմնված է բառերի որոշակի դասերի շարահյուսա-
կան գործառույթի վրա, որտեղ «բայական խումբը» ներկայացված է
դիմավոր ն անդեմ ձներով՝":

Մյուսները, ինչպես Հ. Պալմերն ու Ֆ. Բլենդֆորդը նույնպես
իրենց աշխատության մեջ բոլոր անդեմ ձները ներառում են բայա-
կան համակարգում:

Ռուսերենի ձենական քերականության հիմնադիր Ֆորտունատո-
վը, հանդես գալով որպես պսիխոլոգիզմի ն ֆորմալիզմի հաշտեց-
նող, ընդհանուր հնդեվրոպականի տրոհման շրջանի համար ա-
ռանձնացնում է գոյականի, ածականի, բայի, մակբայի քերականա-
կան դասերը, իսկ հետագայում առաջացած առանձին լեզուների
համար` ինֆինիտիվի քերականական դասը` այսպիսով ինֆինիտի-
վը համարելով առանձին խոսքի մաս":

Դ. Ուշակովը` որպես ուլտրաֆորմալիզմի ներկայացուցիչ, թեն
բառերը դասակարգում է հիմնականում ձնական տեսանկյունից,
սակայն դիմում Էէ նան իմաստային դասակարգման ն անորոշ դեր-
բայը ներառում է բայական համակարգի մեջ: Ընդ որում` «բայ»
տերմինը համարում է «գոյական» ն «ածական» տերմինների համե-
մատությամբ պայմանական. վերջիններս, ըստ նրա, օգտագործ-
վում են ն՛ իմաստային, ն՛ ձեական առումով, մինչդեռ առաջինը գոր-

3: ՍՈՑոօոճ 1. Ա., Ծյքոճւօոճ Բ. Թ., ԱՕԿ6ուօո Լ. Լ., ԼՇՕքուոՎՇՇԻՅ8
ԷքՅԽ ՈՅ «2 ՇՕԲքՇեխՇԷՌԼ01օ 2: 166010 243ԵԼ5Յ. հ/1., 19816. 15-16.

32 թզլոծբ ԷԼ, Թոմ քԹոմ Ի., Ճ Օոուոոու օէՏքօեօո Բոջնտի, ԸՇռեղժք», 1939, ք. 97.

3 Փօքթրջոուօ8 Փ. Փ., 1156քուլօ քու, 1. 1. 1., 1956, 6.158- 166.

15

ծածվում է միանգամայն տարբեր ձներ ունեցող բառերի (ըստ Ուշա-
կովի` բայանունների, անորոշ դերբայի, ներկա ու ապառնի ձների,
անցյալ ձների ն եղանակային ձների) համար"՞:

Ա. Պեշկովսկին նախապես տարբերակում Է յոթ խոսքի մաս` բայ,
գոյական, ածական, բայածական (ոքովճ6126), մակբայ, մակդերբայ
(ՈծծոքթոաճՇՐԱ6) ն անորոշ դերբայ (ռւՓուուտթ) (1914), իսկ այնու-
հետն` (1928), տարբերակում է միայն չորսը` բայ, գոյական, ածա-
կան, մակբայ: Այլ կերպ` երրորդ հրատարակության մեջ Պեշկովս-
կին անորոշ դերբայը (ոուՓուաուտՑ) չի համարում առանձին խոսքի
մաս, այլ դիտարկում է որպես բայի հիմնական ձներից մեկը՝:: Ժա-
մանակակից քերականություններում հիմնականում այդ հարցը լուծ-
վում է իմացաբանական տեսանկյունից, ն ինֆինիտիվը ներառվում
է բայական համակարգում: Թե՛ ռուս ն թե՛ եվրոպական նորմատիվ
քերականություններում ինֆինիտիվը համարվում է բայի անդեմ
կամ անվանական ձներից մեկը: Այսպես` ռուս լեզվաբանության մեջ
ձնական քերականության քննադատության հետնանքով ի հայտ են
գալիս խոսքի մասերի նոր դասակարգումներ: Քննադատաբար վե-
րաբերվելով դերբայները տարբեր խոսքի մասերի միջն բաշխելուն`
Լ. Շչերբան դիտարկում է դրանք` որպես բայի ձներ:": Նույնը տես-
նում ենք նան Վ. Վինոգրադովի աշխատության մեջ, որտեղ ինֆինի-
տիվը համարվում է եղանակային իմաստ ունեցող բայաձն՛: «Ժա-
մանակակից ռուսերենի քերականություն» երկհատոր աշխատու-
թյան մեջ ինֆինիտիվը նույնպես դասվում է բայական համակար-
գում` որպես բայի անորոշ ձն: Նույնը տեսնում ենք նան ռոմանա-
կան ն գերմանական լեզուների քերականություններում:":

57 Ջահուկյան Գ. Բ., Լեզվաբանության պատմություն, հատ. 2, Եր., 1962,
էջ 157:

5 Խ6յօ» Ճ. ., Լքո խո Ա ՎՇՇԹՅՅԼ ՇԱՇՂԵԽՈ ՅԵԶՈՇԽՈԼԾՅ /. /Ճ. ԼԱՅ Խուօ-
ԹՁ.- ՄՎՇԱԵԼՇ 321216. Օք. 3568. ոո. 11լՇ1-8, 1. 3, 8Եու2., ԽԼ, 1956, օ. 188.

56 Լբք68 11. Թ., 255ՈՀՕ8Յ8 ՇԱՇՂՏոԼՑ 1 քօԿՇԲՅՑ ՈՇ8ՂՇՈԵՒՕՇ7Ե, 11., 1974,
Շ. 92-93.

37 Թաոօրքճոօտ 8. 8., Ք/օշաւն 13ԵրՀ, Խ/Լ., 1986, օ. 44-45, 490-491.

38 ՇՕՑքՇԵԼՇԷԼԼԵԼՆ քօՇ աէ 23515, ոօո. քշո. 7. 5. Ք036Էտու, ԽԼ 1979,
Ղ. 1, 6.241-242. ՏՇհճոմճյ5 Ի. Ս. Զօսէտօհծ Օւճոոճեւէ, Խ10Տ5ռս, 1979, Տ. 99-115.
ՖՄ. ժսոջ, Լ6ստշհջ Օճուոշեւէ, Լօւքշջ 1968, 202-215. ԷԼՇԼԵւջ Շ., Թստշհշ 1.,
6ստօհծ Օոճումճեն, Լ61ք219, 1972, Տ. 82-86. Շ0ս26644 ԽՃ. Ճ. ՃՕՏԷՄՏ1ՈՁ Տ. 1., Ղիօ
1ոճունս6, ՏԵ-ԹՇԼ6ոՏԵսոջ, 2000, ք. 11., Ճ0ՇՂ6ոճոն Խ. Օ., Ճռքոճաճթշճոն Ւ. 11.,
Աք ԱՎՇՇԹՅԼ Իքճե ՀՒ Լ ԹՅ ՓքճւաՅաՕ1Օ ԶՅԵԼՒՀՑ 711 ԷԼՇՅՅԵԼՀՕՏԵՇԸ 87308,
/., 1997, Շ. 163-170.

16

Իսկ որոշ քերականություններում այն դեռես դիտարկվում է որ-
պես առանձին խոսքի մաս: Այսպես, դանիացի լեզվաբան Օ. Ես-
պերսենը խոսքի մասերը դասակարգելիս կարնորում է ն ձնը, ն
գործառույթը, ն իմաստը`: Ինֆինիտիվը մյուս դերբայների հետ
մեկտեղ նա համարում է միջին դաս (քո3Յքճո) բայի ն անվան միջն՝
բայը սահմանափակելով միայն դիմավոր ձներով"՞":

Կառուցվածքային լեզվաբանության ներկայացուցիչ Լ. Տենիերը
ինֆինիտիվին նույնպես ուրույն բնույթ է վերագրում: Լինելով ելակե-
տային առումով բայ, իսկ արդյունքային առումով` գոյական` ինֆի-
նիտիվը, ըստ նրա, իր մեջ միացնում է բայական ն գոյականական
հատկանիշները` միջին դիրք գրավելով երկուսի միջն: Բայից նա
ժառանգել է արժույթի ունակությունը, իսկ գոյականին, որին նա փո-
խակերապվել է, ինֆինիտիվը պարտական է որպես ակտանտ հան-
դես գալու ունակությամբ՞': Ուշագրավ է, որ նա ինֆինիտիվի զար-
գացումը բոլորովին այլ կերպ է բնորոշում` ոչ թե անվանականից
դեպի բայական, այլ հակառակը:

Ի մի բերելով վերոշարադրյալը` կարող ենք փաստել, որ խնդրո
առարկա շրջանում առաջին պլան է մղվում ինֆինիտիվի ծագման
հարցը, ընդ որում` նրան վերագրվում է ինչպես անվանական, այն-
պես էլ բայական ծագում: Ինչ վերաբերում է նրա բնույթի հարցին,
ապա այն դարձյալ լուծվում է տարբեր կերպ: Տրամաբանական քե-
րականություններում այն ավանդույթի համաձայն դիտարկվում է
որպես բայի եղանակներից մեկը, ձեական քերականություններում
մի կողմից դիտվում է որպես բայական համակարգի մաս, մյուս կող-
մից` առանձին խոսքի մաս՛շ: Ավելի ուշ` ինչպես, օրինակ` Օ. Ես-
պերսենի կամ Լ. Տենիերի քերականություններում, այն դարձյալ հա-
մարվում է առանձին խոսքի մաս, իսկ իմացաբանական քերակա-
նություններում մյուս դերբայների հետ մեկտեղ ներառվում է բայա-
կան համակարգում:

35 ԹՇոծքՇճո Օ., ՓատօօօՓու քորում Հո, հ/., 1958, օ. 65.

"0 շոծքօծի Օ., նշվ. աշխ., էջ 96.

41 ՂՇԵԵՇք 11., ՕՇուօ8Եւ օք քԻ010 ՇՈՒՂՅԽՇՈՇՅ, հ/1., 1988, Շ. 434-435.

՛2 Հայտնի է, որ Մ. Աբեղյանը հարելով ձաական քերականությանը անո-
րոշը համարում է անուն ի տարբերություն ռուս Ա անգլիական ձնական քե-
րականությունների: Կարծում ենք, սա պայմանավորված է տվյալ լեզուների
ինֆինիտիվի բնույթով. ինչպես գիտենք, թե՛ ռուսերենում ն թե՛ անգլերե-
նում ինֆինիտիվը անգամ չի կարող գոյականացվել:

2 Արմինե Գագինյան 17

1.3 Անորոշ դերբայի ծագման ն բնույթի հարցը
հայ լեզվաբանության մեջ

Ինչպես վերը նշվեց, ինֆինիտիվի բնույթի ն ծագման խնդիրը
լեզվաբանության պատմության մեջ միշտ էլ տարակարծությունների
տեղիք է տվել:

Ուշագրավ է, որ հայերենի անորոշի ծագման հարցը նույնպես
քննարկվել է համեմատաբանության շրջանակում: Այստեղ նս նրան
վերագրել են անվանական ծագում` հանգեցնելով այն ն' հայցական,
ն' տրական հոլովներին: Եթե Հ. Ֆոգտը այն բխեցնում է հայցական
հոլովից` «-1օտ, ապա Ռ. Շտեմպելը` տրական -16:՞5:

Ինֆինիտիվի բնույթի խնդիրը տարբեր լեզվաբանական դպրոց-
ներ տարբեր կերպ են լուծել` հիմնականում կախված այն բանից,
թե ինչ դրսնորումներ է ունեցել տվյալ լեզվում ինֆինիտիվը, կամ
ինչ սկզբունքներով են դասակարգվել խոսքի մասերը: Տարբեր
դպրոցների ազդեցությունը կրել է նան հայ լեզվաբանական միտքը:

Հարկ է նշել, որ նախապես ուսումնասիրության է ենթարկվել հին
հայերենը, այն էլ` դասական քերականությունների օրինակով: Հին
հայերենի համար հատկապես հիմք է ընդունվել Դիոնիսիոս Թրա-
կացու քերականությունը, որի թարգմանիչներն ու մեկնիչները զերծ
չեն մնացել հույն քերականների ն հունարենի ազդեցությունից: Դրա
արդյունքում ձնավորվել է հունաբան դպրոցը ն հունաբան գրաբա-
րը: Այսինքն` ոչ թե (Թրակացու քերականությունն է հարմարեցվել
հայերենին, այլ հայերենն է հարմարեցվել Թրակացու քերականու-
թյանը: Անորոշ դերբայն էլ զերծ չի մնացել հունական ազդեցությու-
նից: Բայը Թրակացին սահմանում է շարահյուսական իմաստային
հիմունքով` այն նույնացնելով ստորոգյալին: Նրա ձենակերպմամբ
բայը չհոլովվող բառ է, որ ունի ժամանակ, դեմք, թիվ ն սեռ: Բայի
այս ըմբռնումը թելադրում է քերականին դերբայներն առանձնացնել
բայից՞՞: Մյուս կողմից` նա անորոշ դերբայը առանձնացնում է մնա-
ցած դերբայներից, որն էլ նույնությամբ կրկնում են հունաբան հայ
քերականները: Այսպես, բոլոր մնացած դերբայները միավորելով
մեկ առանձին խոսքի մասի մեջ ն այն անվանելով ընդունելություն`

Ց ՄՕջէ ԷԼ, Լօտ ԷԹղոոօտ ոօոուոճյթՏ մս ՆօւԵօ ճոտճութո, ՎՕՏ: 114555 1Ծ
ՏքոՕոջագծոտէչք, 8, ք. 32. Տէճտքծ1 Տ., ւօ ւոհուծո /6-ԵՅ1Թոծո 468 ՃՃոծուտօհծո,
Ւղուխու ճո Խ/Ոռլո, 8օոո, ՀՇԽ-Վ օո, 1983, Տ.58. Հմմտ. ՖՄՇԱԼՇոԵՇԻՔ ժ., Լորուն յօ
Ձոմ քուեօլք16 1ո Ճոտծուճո, /ՃՃԼ, 701.7, 1986, ք. 8.

Ճ Բարսեղյան Հ., Հայերենի խոսքի մասերի ուսմունքը, Եր., 1980, էջ 12:

18

հայ քերականները անորոշ դերբայը համարում են բայի եղանակնե-
րից մեկը ն անվանում աներնույթ խոնարհումն (աներնույթ եղա-
նակ): Թրակացու աշխատություններում սա, իհարկե, պայմանա-
վորված է հունարենի ինֆինիտիվի ժամանակային ն սեռային տար-
բերակների գոյությամբ, որոնք էլ հենց հույն քերականներին հան-
գեցրել են ինֆինիտիվը եղանակ համարելուն: Սակայն քանի որ հա-
յերենը չուներ հիշյալ տարբերակները, ն հայ քերականները փոր-
ձում էին իրենց այդ դրույթը հիմնավորել արհեստական ժամանա-
կային ն կրավորական ձներով, ապա ընդհանրապես անհիմն էր
դառնում անորոշ դերբայը բայի եղանակաձների մեջ դասելը: Մյուս
կողմից` հիշյալ ձների բացակայությունը կամ արհեստական ձների
ստեղծումը հանգեցնում էր այն ոչ միասնական վերաբերմունքին
այդ շրջանում, որի համաձայն անորոշը համարվում էր ն՛ ընդունե-
լություն, ն՛ բայի առանձին եղանակ":: Այսպիսով, գրաբարի քերա-
կանները անորոշ դերբայի հանդեպ ունեին երկակի մոտեցում. մի
կողմից` այն համարվում էր եղանակ, մյուս կողմից` որպես առան-
ձին խոսքի մաս համարվող ընդունելության տեսակ: Այս միտումը
առկա էր ն հունատիպ, ն լատինատիպ քերականություններում:
Բացի այդ` գրաբարի քերականներին հատուկ էր նան անորոշ դեր-
բայը գոյական ն նախադասության տեսակ համարելը: Ավելի ուշ ի
հայտ է գալիս նրա նոր անվանումն ու սրանից բխող այլես եղանակ
չհամարելու թեզը:

Այսպես` դեռնս «ԷՄ դարի քերականները «խոնարհմունք» ան-
վամբ հունարենի նմանությամբ հայերենում տարբերակում են հինգ
եղանակ` այդ թվում աներնույթ"5: Հետագայում` լատինատիպ քե-
րականություններում ավելի հաճախ են դառնում նմանատիպ փոր-
ձերը՞՛, ընդ որում` որոշակի տարբերություններով: Ոմանք, ինչպես
Զեյթունցին, Սիմեոն Ջուղայեցին, ավելի ուշ նան Չամչյանը,
աներնույթից հանում են ժամանակի հատկանիշը, ն դրանով այն
հակադրում սահմանական եղանակին՞", մյուսները` ինչպես, Գալա-

5 Բարսեղյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 58:

6 Բարսեղյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 57:

17 Ջահուկյան Գ., Քերականական ն ուղղագրական աշխատությունները
հին ն միջնադարյան Հայաստանում (Մ/-24/ դդ.), Եր., 1954, էջ 79, 101:

Ց. Ջուղայեցի Սիմէօն, Գիրք որ կոչի Քերականութիւն, Կոստանդնուպո-
լիս, 1725: Չամչեան Մ., Քերականութիւն Հայկազեան լեզուի, Շուշի, 1859:
Հմմտ. Բարսեղյան Հ., Հայերենի խոսքի մասերի ուսմունքը, Եր., 1980, էջ 65,
84, 116-119: Ջահուկյան Գ. Բ., Գրաբարի քերականության պատմություն
(ՄԱ-2Ա2 դդ.), Եր., 1974, էջ 322:

19

նոսը՞", Հոլովը (ներկա` սիրել, կատարյալ, հարակատար ն գերա-
կատար` սիրեալ գոլ ն ապառնի` սիրելոց գոլ)՝:, ավելի ուշ նան Սե-
բասատացին (ներկա, անցյալ ն ապառնի ժամանակները)-՛ ներա-
ռում են այն:

Ոմանք էլ հավասարապես կարնորում են ն՛ բայական, ն՛ անվա-
նական հատկանիշները: Ընդ որում` նրանցից մի քանիսը, «ան-
երնույթ» եղանակ ասելով, հասկանում են անորոշ դերբայի ն՛ ուղիղ,
ն: հոլովված ձները: Մյուսները անորոշի հոլովված ձները համեմա-
տում են լատիներենի ջառսոմստո-ի հետ: Այսպես` անորոշ դերբայը
բայի եղանակների մեջ դասելով` լատինատիպ քերական Ռիվոլան
այն անվանում է անորոշ` լատիներեն Ատճուսմստ բառից: Մյուս կող-
մից` անդրադառնալով անորոշի հոլովված ձներին հայերենում` նա
զուգահեռ է տանում լատիներենի ջօռոձատ-ի հետ: Այսպիսով` նա
դերբայների մեջ հիմնականը համարում Է անվանական արժեքը,
ուստի ն սրանք անվանում է «դերբայական անուններ»55: Շրյոդերը`
որպես լատինատիպ-բանասիրական քերականությունների ներկա-
յացուցիչ, ընդունում է Հոլովի առաջարկած եղանակների ն ժամա-
նակների թիվը, իսկ անորոշի հոլովված ձները նույնպես համապա-
տասխանեցնում է լատիներենի ջօռոձառ-ին»": Հովհաննես Ջուղա-
յեցին կամ Մրքուզը, ընդունելով անորոշի անվանական բնույթը,
նրա հոլովված ձները համարում է «աներնույթի» անվանական գոր-
ծածություններ: Միաժամանակ նա «աներնույթը» կամ անորոշ դեր-
բայը համարում է բայի դիմավոր ն անդեմ բոլոր ձների նախաձնը»»:

5 Գալանոս Կղեմէս, Քերականական ն տրամաբանական ներածութիւն
առ յիմաստասիրութիւնն շահելոյ, Հռոմ, 1645: Հմմտ. Ջահուկյան Գ. Բ., նշվ.
աշխ., 1974, էջ 42:

56 Ջահուկյան Գ. Բ., նշվ. աշխ., 1974, էջ 106:

5 Սեբաստացի Մխիթար, Քերականութիւն գրաբարի լեզուի հայկազեան
սեռի, Վենետիկ, 1 730, էջ 318: Ջահուկյան Գ. Բ., նշվ. աշխ., 1974, էջ 232:

52 Ջահուկյան Գ., նշվ. աշխ., 1954, էջ 27:

53 Բարսեղյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 68:

3 ՏհՐԾՅ6- Ծօհ., ՛Լիօտմոստ Սոջսճծ 8ողծուօ86, ձոզսճօ Շէ հՕմծքոճծ, /Ճողտէօ10-
ճոռ, 1711, ք. 105. Բարսեղյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 90: Ջահուկյան Գ. Բ., Գրա-
բարի քերականության պատմություն (ՃԿՄԱ-Ճ ԷՀ դդ.), Եր., 1974, էջ 193-206:

55 Բարսեղյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 88: Ջահուկյան Գ. Բ., Գրաբարի քերա-
կանության պատմություն («ԿՈ-212 դդ.), Եր., 1974, էջ 157-158:

20

Համանման մոտեցում ունեն նան Գ. Ավետիքյանը ն Չամչյանը,
որոնք «աներնույթ» եղանակի մեջ դնում են անորոշ դերբայի ն՛ ու-
ղիղ, ն՛ հոլովված ձները: Գ. Ավետիքյանը անորոշի մեջ տեսնում է
սահմանական ն ստորադասական ապառնու ժամանակային նշա-
նակություն, բայց միաժամանակ նկատում է, որ աներնույթ բայը գո-
յական անունի ուժ ունի՞:: Ինչ վերաբերում Է Ա. Այտընյանին, ապա
ավանդության համաձայն դերբայն առանձնացնում է բայից, սակայն
համոզված է, որ դրանք տարբեր խոսքի մասեր չեն"՛:

Միքայել Սալլանթյանը խոսքի մասերը իմաստաբանական-ձնա-
բանական քննության ենթարկելով` առաջին անգամ հայ քերակա-
նագիտության մեջ այն կարծիքն է հայտնում ն հիմնավորում, որ «ա-
ներնույթը» եղանակ չէ, անգամ բայ չէ, այլ գոյական»:

Խոսքի մասերի տարբերակման վերոհիշյալ իմաստային հիմուն-
քը գնալով զուգակցվում է բառերի շարահյուսական-գործառական
հատկանիշին: Հատկապես սրանից է բխում դերբայը առանձին
խոսքի մաս համարելը՝5:

Թեն դերբայ գիտաբառը առաջին անգամ գործածել է Հովհան-
նես Կոստանդնուպոլսեցին, նկատի ունենալով անորոշ դերբայի հո-
լովված ձները, սակայն դերբայը իր ներկայիս ըմբռնմամբ առաջին
անգամ գործածել է Արսեն Բագրատունին 1852թ. լույս ընծայված
«Հայերէն քերականութիւն ի պէտս զարգացելոց» աշխատության
մեջ: Ա. Բագրատունին, որը «աներնույթ» եղանակն այլնս չի ընդու-
նում ն այդ տերմինը չի էլ գործածում, անորոշ դերբայն անջատում է
եղանակային ձներից ոչ այն պատճառով, որ նրանում դիմավոր բա-
յաձների եղանակային հատկանիշներ (դեմք, թիվ, եղանակ, ժամա-
նակ) չկան, այլ այն պատճառաբանությամբ, որ այդ հատկանիշները
նրանում ընդհանուր անորոշ արտահայտություն ունեն: Ուստի անո-
րոշը բայի անուն լինելով հանդերձ մնում է նան որպես բայ: Միավո-

56 Աւետիքեան Գ., Քերականութիւն հայկական, Վենետիկ, 1815, էջ 286:
Չամչեան Մ., Քերականութիւն Հայկազեան լեզուի, Շուշի, 1859: Բարսեղյան
Հ., նշվ. աշխ., էջ 124:

57 Այտընեան Ա., Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի
հայերէն լեզուի, Վիեննա, 1866: Բարսեղյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 141-144:

Ց Սալլանթեան Միքայել, Քերականութիւն գրաբառ լեզուիս Հայոց, նո-
րակարգ ոճով ի պէտս աշակերտաց գերհռչակ ճեմարանի... Մոսկով, 1827,
էջ 419: Բարսեղյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 12:

57 Բարսեղյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 147-148:

21

րելով աներնույթն ու ընդունելությունը դերբայ գիտաբառի մեջ` նա
այնուամենայնիվ դերբայը համարում է առանձին խոսքի մաս"՞:

Այսպիսով` մինչն 19-րդ դարի վերջերը չի լուծվում բայի ու դեր-
բայի խոսքիմասային փոխհարաբերության հարցը: Բայը նույնաց-
վում է ստորոգյալին, իսկ դերբայները ճանաչվում են որպես առան-
ձին խոսքի մաս"":

Հայ լեզվաբանության պատմությանը հայտնի են նան, այսպես
կոչված, աներնույթ նախադասության սահմանման փորձեր: Այս-
պես` Հովհաննես Քռնեցին (1290-1347) աներնույթը համարում է նա-
խադասության տեսակներից մեկը: Ընդ որում` նա, աներնույթ ասե-
լով, հասկանում է նույն պատմողական նախադասությունը (Սոկրա-
տու ընթեռնուլն է ճշմարիտ): Որոշ քերականներ նույնպես հետնում
են Քռնեցուն:շ: Այսպես` նախադասությունները ըստ բնույթի մեկնա-
բանելիս Պաղտասար Դպիրը, հիմք ընդունելով բայի եղանակներն
ու ժամանակները, աներնույթը դասում է նախադասությունների ըստ
բնույթի տեսակների մեջ»: (1683-1768): Խաչատուր Արզրումեցին
(1696) նույնպես ըստ բնույթի ճանաչում է անորոշական, աներնույթ
նախադասություննրը` դրանց տակ հասկանալով անդեմ նախադա-
սությունները, օրինակ` սիրել զաստուած"՞:

Ինչ վերաբերում է միջին հայերենին, ապա նրա առավել ամբող-
ջական ուսումնասիրությունը գերմանացի լեզվաբան Յոզեֆ Կարս-
տի «Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականությունն» է, որտեղ
հեղինակը անորոշ դերբայը անվանում է ինֆինիտիվ ն որպես բա-
յանուն մտցնում նախ դերբայների, այնուհետն բայի համակարգի
մեջ `:

«6 Բագրատունի Ա., Հայերէն քերականութիւն ի պէտս զարգացելոց, Վե-
նետիկ, 1852, էջ 197-198: Կոստանդնուպծլսեցի Յօհ., Զտութիւն հայկաբա-
նութեան կամ քերականութիւն հայկական շարադրեցեալ ի Յօհաննիսէ
վարդապետէ Կոստանդնուպծլսեցւոյ, Հռոմ, 1674: Բարսեղյան Հ., նշվ.
աշխ., էջ 136: Ջահուկյան Գ. Բ., նշվ. աշխ., 1974, էջ 476:

5 Բարսեղյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 154:

ճշ Մխիթարյան Հ-. Մ., Ակնարկներ հայերենի շարահյուսության պատմու-
թյան, Եր., 1990, էջ 64-66:

65 Մխիթարյան Հ. Մ., նշվ. աշխ., էջ 312:

64 Մխիթարյան Հ. Մ., նշվ. աշխ., էջ 200:

6 Կարստ 3Յ., Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն, Եր.,
2002, էջ 323-324:

22

19-րդ դարի երկրորդ կեսին հայ լեզվաբանության մեջ անցում է
կատարվում գրաբարի քերականության ուսումնասիրությունից աշ-
խարհաբարի քերականության::: Աշխարհաբարի քերականության
մեջ զգացվում են ինչպես ավանդական մոտեցումը պահպանելու
միտումներ, այնպես էլ ժամանակի լեզվաբանական հոսանքների
ազդեցությունը: Այսպես, արդի արնելահայերենի առաջին քերակա-
նության հեղինակ Ստ. Պալասանյանը, որը հարում է քերականա-
կան-տրամաբանական դպրոցին: ն դերբայի դեպքում, ինչպես ն
Բուսլանը, կարնորում է շարահյուսական-քերականական գործա-
ռությունը:5, ավանդույթի համաձայն դերբայը թողնում է խոսքի մա-
սերի շարքում որպես միջին խոսքի մաս: Նա անորոշ դերբայը նույն-
պես համարում է բայի եղանակ, ընդ որում, լավ ըմբռնելով այն հան-
գամանքը, որ դա գործողության անունն է ն բայի սկզբնական ձնը:

Ի հակադրություն նրանց` Մ. Աբեղյանը, հարելով ձնական քերա-
կանությանը, դերբայները դասակարգում է` բայանվան ն բայածա-
կանի` բայի բնորոշման հարցում կարնորելով բայիմաստը, դեմքն ու
դեմքի թիվը: Եվ քանի որ դերբայները չունեն միաժամանակ այդ ե-
րեք հատկանիշները, ապա բայ լինել չեն կարող: Ինչ վերաբերում է
անորոշ դերբային, ապա հեղինակը այն նույնացնում է բայանվանը:
Մ. Աբեղյանը անորոշ դերբայը նույնպես գոյական է համարում, քա-
նի որ կարծում է, որ խնդրառությունը ն բայիմաստը բավարար չեն
այն բայ համարելու: Բացի այդ` անորոշ դերբայը հոլովվում է, հոդ է
ընդունում, նախադասության մեջ հանդես է գալիս որպես ենթակա,
ստորոգյալ կամ լրացում:::

Հ. Աճառյանը վերադառնում է ավանդական քերականությանը`
դերբայը համարելով առանձին խոսքի մաս ն ներառելով նան ա-
ներնույթը՛՞:

«6 Բարսեղյան Հ., Հայերենի խոսքի մասերի ուսմունքը, Եր., 1980, էջ 156:

67 Պալասանյան Ստ., Քերականություն մայրենի լեզվի, Տփխիս, 1894:
Բարսեղյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 157:

44 Բարսեղյան Հ-., նշվ. աշխ., էջ 160:

5 կբեղյան Մ., Երկեր, հ. 8, Եր, 1985, էջ 538:

7. Բարսեղյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 337:

23

Պալասանյանից հետո մինչն Մ. Աբեղյանը հանդես եկած առան-
ձին հեղինակներ, ինչպես օրինակ` Ա. Բահաթրյանը ն Հար. Թումա-
նյանը՛՛, քննարկվող հարցում բերում են մի կարնոր նորություն. դեր-
բայը դադարում է առանձին խոսքի մաս դիտվելուց, ն այն սկսում են
դիտարկել ու ուսումնասիրել բայի հետ: Հետագայում Մ. Աբեղյանի
տեսական հայացքների քննադատության հետնանքով Ա. Ղարի-
բյանն ու Գ. Սնակը դերբայները դարձյալ մտցնում են բայական հա-
մակարգ` դրանք բնորոշելով որպես անդեմ բայեր: Այստեղ կարնոր-
վում են բայի հետնյալ երեք հատկանիշները` բայիմաստ, սեռ ն
խնդրառություն: Այսուհետն տիրապետող է դառնում դերբայը, այդ
թվում ման անորոշ դերբայը բայական համակարգի մեջ մտցնելու
միտումը՛՞:

Գ. Ջահուկյանը, փորձելով ի մի բերել իր նախորդների ավանդը
այս ասպարեզում, դասակարգման ինքնատիպ սխեմա է առաջար-
կում` դերբայները թողնելով բայի համակարգում ն ընդունելով դա-
սակարգման համար առանձնացվող չորս հատկանիշ, որոնցից եր-
կուսը անդեմ բայաձները տարբերակում են ըստ գործառական ար-
ժեքի, երկուսը` ըստ հաջորդականության":

Այսպիսով` անորոշ դերբայի բնույթի հարցը հայ լեզվաբանության
մեջ հիմնականում լուծվել է տարբեր քերականական հոսանքների
ազդեցության ներքո, նախապես` դասական, այնուհետն` տրամա-
բանական ն ձնական, իսկ ավելի ուշ` իմացաբանական քերականու-
թյունների օրինակով: Ընդհանուր առմամբ հայ լեզվաբանության
մեջ անորոշ դերբայը համարվել է ն՛ բայի եղանակ, ն՛ բոլոր դերբայ-
ների հետ միասին առանձին խոսքի մաս, ն՛ նախադասության տե-
սակ, որը սերտորեն կապված է այն եղանակ համարելու տեսակե-
տի հետ, ն բայանուն, ն բայ: Եթե առաջին երեքը հիմնականում
կրել են հունահռոմեական քերականությունների, ապա վերջին եր-
կուսը` եվրոպական ն ռուս քերականությունների ազդեցությունը`
խոսքի մասերի դասակարգման հարցում գերապատվություն տալով

7. Բահաթրյանց Ա., Քերականություն աշխարհիկ լեզվի, Տփխիս, 1879:
Թումանյանց Հար., Համառոտ ստուգաբանություն հայոց աշխարհաբար
լեզվի, Թիֆլիս, 1904:

: Բարսեղյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 321:
3 Ջահուկյան Գ. Բ., Ժամանակակից հայերենի անդեմ բայաձները
աղեր նակա ԲԵՀ, 1975, 3:

24

ձնին, իմաստին կամ գործառույթին: Եվ եթե վերջին երեքի սահման-
ները հստակ երնում են, ապա նույնը չի կարելի ասել առաջին եր-
կուսի մասին, քանի որ թեն անորոշ դերբայի` եղանակ լինելու տե-
սակետը նախորդել է այն մյուս դերբայների հետ առանձին խոսքի
մաս համարվելուն, դժվար է հստակ սահմանել, թե երբ է անորոշ
դերբայը դադարել եղանակ կամ մյուս դերբայների հետ առանձին
խոսքի մաս համարվելուց, քանի որ ժամանակ առ ժամանակ տար-
բեր քերականներ վերադարձել են այդ դրույթներից որնէ մեկին:

Իրականում անորոշի բնույթի հարցը լուծելու համար անհրա-
ժեշտ է տալ նրա տիպաբանական բնութագիրը, այլ կերպ` բնու-
թագրել նրան քերականական ն հասկացական կարգերի տե-
սանկյունից, գտնել նրա տեղը ն դերը լեզվական համակարգում:
Ուստի անհրաժեշտ ենք համարում այդ ամենին անդրադառնալ հա-
ջորդ գլխում:

25

Գլուխ Լ. Ինֆինիտիվի տիպաբանական
բնութագիրը ն զարգացումը

2.1. Ինֆինիտիվի հասկացական ն քերականական կարգերի
կառուցվածքային ն համակարգային վերլուծություն

Հասկացական կարգերը ընդհանուր բնույթի իմաստային տար-
րեր են, որոնք հատուկ են ոչ թե առանձին բառերի ն բառաձների,
այլ բառախմբերի, որոնք բնական լեզվում արտահայտվում են
տարբեր միջոցներով:

Հասկացական կարգերի մեծամասնությունը բնորոշվում է միջու-
կից ն ծայրամասից բաղկացած որոշակի գործառաիմաստաբանա-
կան դաշտով, որի քերականացված միջուկի դերում հանդես է գա-
լիս համապատասխան քերականական կարգը, ինչպես օրինակ՝
ժամանակայնությանը համապատասխանում է քերականական ժա-
մանակը, եղանակայնությանը` եղանակը ն այլն:

Հասկացական կարգի ուսումնասիրությամբ «զբաղվել են
Լ. Ելմսլեը ե Օ. Եսպերսենը, խորհրդային լեզվաբանության մեջ՝
Ի. Ի. Մեշչանինովը, Ս. Դ. Կացնելսոնը, Վ. Դ. Յարցնան, Մ. Մ. Գուխ-
մանը: Եթե Ելմսլնի ն Եսպերսենի աշխատություններում այն զար-
գանում է տրամաբանական ն լեզվական կարգերի հարաբերակցու-
թյան պլանում, ապա արդեն Մեշչանինովը ընդգծում է հասկացա-
կան կարգերի բուն լեզվական բնույթը: Նա հասկացական կարգը
հակադրում է մի կողմից քերականական հասկացությանը, մյուս
կողմից` քերականական կարգին: Ընդ որում` հասկացական կարգ է
համարվում այն կարգը, որը, հանդես գալով տվյալ լեզվում, արտա-
հայտվում է բառային, ձեաբանական ն շարահյուսական որոշակի
միջոցներով ՛՞:

Ավելի կարնոր է հասկացական կարգի` որպես լեզվական ի-
մաստների ընդհանրացված մակարդակի ն քերականական կարգի`
որպես կոնկրետ լեզվի կառուցվածքային միավորի մակարդակի
հակադրությունը: Այս հակադրության մեջ վերացականը, համընդ-

թ րու ՖԼ Խ1Լ., ԱՇ թ2161օքոմ, 935ՈՀՕՑԵԼՇ 3Ռ1186քօճյում
Ղաոօոօրա, 81, 1985, 3. 6. 7.

26

հանուրը հակադրվում է կոնկրետին, համապատասխան լեզվի քե-
րականական կարգում նյութականացվածին՛՞:

Ինչ վերաբերում է «քերականական հասկացությանը», ապա
Մեշչանինովի եռանդամ հակադրության մեջ ամենաանորոշը սա է:
Այն միջին օղակ է կազմում վերոհիշյալ երկու կարգերի միջն: Հեղի-
նակի բնորոշմամբ` սրանք այն հասկացական կարգերն են, որոնք
լեզվում ստանում են իրենց ձենաբանական ն շարահյուսական ձնը ն,
այսպիսով, կոչվում են քերականական հասկացություններ` ի տար-
բերություն բառային ձեաավորում ստացած հասկացական կարգերի՛՞:

Բոլոր լեզուների համար Մեշչանինովը տարբերակում է հետնյալ
հասկացական կարգերը` առարկայնությունն ու ստորոգայնությունը,
ենթական ն խնդիրը, որոնք ապահովում են սուբյեկտ-օբյեկտային
հարաբերությունը, որոշչայնությունը, եղանակայնությունը, ինչպես
նան որակը ն քանակը՛՛: Ավելի ուշ հասկացական կարգերի ընդ-
գրկումը փոքր-ինչ մեծանում է:

Հասկացական կարգերի քննությունը սերտորեն կապված է տի-
պաբանության հետ, հատկապես բովանդակային (կոնտենսիվ) տի-
պաբանության, նրա մեջ ներմուծված մակերեսային ն խորքային
կառույցների տեսությունների, որոնց շնորհիվ խորքային մակարդա-
կում արդեն անհետանում են տիպաբանական տարբերությունները,
քանի որ նրանց հիմքում ընկած է բովանդակային լեզվական ընդ-
հանրությունը՛":

Հասկացական կարգերը լեզվի համար կարնոր մտային (մեն-
տալ) կարգեր են` կապված մի կողմից տրամաբանական-հոգեբա-
նական, մյուս կողմից` լեզվի իմատաբանական կարգերի հետ:
Նրանք ծագումնաբանական տեսանկյունից կարծես թե նախորդում
են լեզվական կարգերին:

Անշուշտ, պետք է նկատի ունենալ, որ «հասկացական կարգ»
եզրը միանշանակ չի ընդունվում": Ըստ Ա. Բոնդարկոյի` «հասկա-
ցական կարգ» եզրն այնքան էլ հաջողված չէ, քանի որ այն մատ-
նանշում է միայն մտածողության ոլորտը, այդ իսկ պատճառով գե-

5 ր ոոոո 8/1. 8/., նշվ. աշխ, էջ 7-8:

5 րու հ. 81., նշվ. աշխ, էջ 8:

7 րաոի Ռ/1. 81., նշվ. աշխ, էջ 7:

Ց ր ամոու 8/1. 8/., նշվ. աշխ, էջ 11:

5 լլիօոօ84 Շ. 8., Ղոռու ո Փտաաաու ՈՕՒՏԱԹԱՒ3ԵՑ, ԹՅ16րօքում, Ֆոշհս-
հօՏհ-Շ 22Եճոհշ-76 Հ իճւծյ. ԷԹ. 47, Տքօօլճ1 15Տ5ս6, Խստտճո, Պ/ութւ, 2009, ք. 63.

27

րադասում է լեզվաբանության մեջ ներմուծել նոր տերմին` գործա-
ռաիմաստաբանական կարղ կամ գործառաիմաստաբանական
դաշտ` :

Գործառաիմաստաբանական դաշտերը ներառում են կոնկրետ
լեզվի բովանդակության ն արտահայտության պլանի որոշակի
տարրեր: Այստեղից էլ այդ դաշտերի մեկնաբանությունը` որպես
մակերեսային մակարդակի միավորներ: Գործառաիմաստաբանա-
կան տվյալ դաշտի իմաստային գործառույթը որոշակի խորքային
անփոփոխակային հասկացական կարգի մակերեսային իրացումն է:
Հասկացական կարգերը, ունենալով ընդհանրական բնույթ, վերա-
բերում են խորքային մակարդակին, մինչդեռ տվյալ հասկացական
կարգի կոնկրետ լեզվական իմաստային մեկնաբանությունը ն նրա
արտահայտման միջոցների ամբողջությունը` մակերեսային մակար-
դակին"':

Բոնդարկոն տարբերակում է հաստատուն (ֆունդամենտալ)
հասկացական կարգեր, որոնք պարտադիր ու համընդհանուր են ն
ոչ հաստատուն (ոչ ֆունդամենտալ) կարգեր` ֆակուլտատիվ կամ
ոչ համընդհանուր, այսինքն` վերաբերում են կոնկրետ լեզուների՞՞:

Ներկայումս գոյություն ունի հասկացական կարգերի դասակարգ-
ման երկու մոտեցում` համակարգային ն կառուցվածքային: Համա-
կարգային մոտեցման դեպքում հասկացական կարգերը ուսումնա-
սիրվում են հարացույցային հարաբերությունների տեսանկյունից,
այլ կերպ` հասկացական դաշտերի ն իմաստային հակադրություն-
ների կազմության մեջ խաղացած նրանց դերի տեսանկյունից:

Այսպես` հասկացական կարգերը կարելի է բաժանել երկու
խմբի` դասակարգող ն վերափոխող: Եթե դասակարգող (առօօռֆո-
ոռքտօուտմ) հասկացական կարգերի դեպքում հատկանիշը հակադ-
րության կազմում խաղում է միավորող դեր, ն այդ միավորի իմաստը
ամրագրված է (խոսքի մասեր, բառաքերականական շարքեր),

6 4. 8. Խօոտճքոօ, ԽՃ ոքօճոծու «6 ՓՄՒԱՀԱՂՕԷՅՈԵՒԼՕ-ՇՇԽԵՅՒԱՎՇՇԵՆԸՀ
Թ2Ղ6էմքոմ (ԼոճրօՂԵՒԵւմ ու տ "ՁՇՈՇԹԾՆՅՈԵՒԼՕ615 8 քյեՇաՕր 83ՅԵԼՀՇ),
821, 1967, 2, 6. 18.

8 ՆԱ Ըոօո2 Շ. 8., նշվ. աշխ., էջ 61: Եօոտոթթօ 4.8. Օ ոօտօոօքբռ: 8օաօաոո»ծ
Փո ՕԲՅՈԵՒՕԻՕ 8ոճուՅ2 Իքճո ԱՂ Ա ՎՇ6անէ 187168ւն // Փոմ0Է81Ո5ԵՒԵԼ 1 85111813
ԷքՅԵՈԱՅՂԱՎՇՇԵՏՇ: ա2168օքո 11: Է Մ7ԲՅ, 116ու. օ1ո-ո6. 1973, 6. 12

Ջ Եօողճթոօ Ճ.8. Ղօօքոտ ոօքֆօոօրոցօօառւ 816-օթոամ. 11: ԷԹ ՄՅ, 716ու.
ԺԵՂ-Ք6, 1976, օ. 78. ԼԱԽՇոօո2 Շ. 8., նշվ. աշխ., էջ 62:

28

ապա ձնափոխողի (աօրաֆուաթյոօուտմ) դեպքում հատկանիշը հա-
կադրության կազմում խաղում է տարբերակիչ դեր (բառափոխա-
կան կարգեր): Մյուս կողմից` հասկացական կարգերի դասակար-
գումն ի հայտ է բերում նրանց հարաբերությունը իրենց հետ լծոր-
դության մեջ գտնվող քերականական կարգերին, որոնք կարելի է
զուգադրել Բոնդարկոյի գործառաիմաստաբանական դաշտերին:
Այսպես` բայի քերականական կարգերին համապատասխանում է
ստորոգայնության հասկացական կարգը, գոյականի քերականա-
կան կարգերին` առարկայնության հասկացական կարգը, ածականի
քերականական կարգերին` որոշչայնության հասկացական կարգը ն
այլն: Ստորոգայնության հասկացական կարգերը բաժանվում են
կերպաժամանակային, եղանակա-էական ն ակցիոնալ-ակտանտա-
յին խմբերի: Կերպաժամանակայինն իր հերթին բաժանվում է կեր-
պային, ժամանակային ն տակսիսի (ժամանակային հաջորդակա-
նություն` համընթացություն, նախորդում ն հաջորդում), եղանակա-
էականը` օբյեկտիվ եղանակայնության (իրական ն ոչ իրական, հնա-
րավորություն ն անհրաժեշտություն), սուբյեկտիվ եղանակայնու-
թյան (հրամայականություն, ըղձականություն ն այլն) ն էականի-գոյի:
Ակցիոնալ-ակտանտային խումբը բաժանվում է ներգործականի ն
կայականի, անցողականության, անանցողականության, անդրա-
դարձության: Առարկայնության հասկացական կարգերը բաժանվում
են սեռայնության, շնչավորի ու անշունչի, ինչպես նան անորոշ ն
որոշյալի, կոնկրետի ն ոչ կոնկրետի ն այլն:

Հասկացական կարգերը կառուցվածքային մոտեցմամբ դի-
տարկվում են շարահյուսական տեսակետից, այսինքն` տեքստի ն
ասույթի իմաստային կառուցվածքի ձնավորման մեջ նրանց կատա-
րած դերի հաշվառումից: Տարբերակում են կառուցվածքային մո-
տեցման երկու տեսակ` արտաիրադրական ն գործաբանական:

Եթե հասկացական կարգի արտաիրադրական բովանդակությու-
նը ներառում է իրադրությունը` իր առարկայական հարաբերություն-
ներով նե ունի նախադրանքի (պրոպոզիցիա) կառուցվածք, այլ
կերպ` նախադասության տրամաբանական կառուցվածք, ապա
գործաբանական բովանդակությունը իրադրության հարաբերու-
թյունն է տվյալ խոսքային ակտին` իր բաղադրիչներով, հաղորդակ-
ցության անդամների, խոսքային ակտի ժամանակի ն տեղի հետ:
Նա իր մեջ ներառում Է ինֆորմացիայի արտահայտչական (է քսպրե-

29

սիվ), կոչական (ապելատիվ), սոցիալական, ցուցական, անդրլեզ-
վական (մետալեզվական) ն գեղագիտական (էսթետիկական) շեր-
տերը `:

Հաշվի առնելով մեր աշխատանքի բնույթը` ինֆինիտիվի հաս-
կացական կարգերը կքննենք կառուցվածքային մոտեցման ար-
տաիրադրական տեսանկյունից:

Եթե հարացուցային մակարդակում ինֆինիտիվը արտահայտում
է առարկայի գործողություն` առանց առնչության տվյալ առարկայի
հետ, քանի որ նրա դեմքը անորոշ է, ապա շարակարգային մակար-
դակում ինֆինիտիվը ձեռք է բերում այլ հասկացական ն քերակա-
նական կարգեր, այդ թվում` նան դիմայնության, որը դրսնորվում է
քողարկված ենթակայով (օրինակ` տրական, հայցական հոլովների
տեսքով)» ՞:

Ըստ այդմ` հարացուցային մակարդակում ինֆինիտիվի հասկա-
ցական կարգերն են ժամանակայնությունը, սեռայնությունը, կեր-
պայնությունն ու տիպարայնությունը: Ինչ վերաբերում Է ինֆինիտի-
վի քերականական կարգերին, ապա նրանք, սերտորեն կապված
լինելով համապատասխան հասկացական կարգերի հետ, իրենց
արտացոլումն են գտնում կոնկրետ լեզուներում:

Գ. Ջահուկյանը, խոսելով հայերենի անորոշի մասին, նույնպես
նշում է, որ անորոշ դերբայը պահպանում է բայի ոչ-ստորոգական
կարգեր, ինչպես սեռը, կերպը ն տիպարն են, երկրորդաբար նան
երկրորդական բաղադրյալ ձներին համապատասխան ձներ, որոնք
տարբերակվում են ըստ ժամանակային հաջորդականության` գնա-
ցած լինել (նախորդում), գնալու լինել (հաջորդում), գնալիս լինել
(համընթացություն, միաժամանակություն):5:

Ընդ որում` նրանք բոլորն էլ պատմական կարգեր են ն զարգա-
ցել են ժամանակի ընթացքում, անորոշի բայական կողմի զարգաց-
մանը զուգահեռ: Որպես կանոն, նրանք զարգացել են այդ հակադ-
րության մեկ անդամից, այսինքն` մեկ հասկացույթից (քերականույ-
թից), որն էլ իր հերթին սերտորեն կապված է նրա հիմքի հետ: Սո-

Ց ճ5ԵրՀ«ՕՅԱՈՒԼԹՇ. Ֆօղեւօա 5Է1 ՈՑ ԼԾՈՇՈՒԼԿՇՇա 1 օղօտճքծ, ԽԼ, 1998,
Շ. 385.

2 Հմմտ. ԴաաաւօԲո ԷԼ /Ճ., Փօքաաքօտուած տ816-օքու: 1--ոօքօօոտոթուօօ7-
քջօօա0օ1Օօ Իոճրօճ, 80դ-օրքճ,, 1998, 6. 63-64.

5 Ջահուկյան Գ. Բ., ժամանակակից հայերենի տեսության հիմունքները,
Եր., 1974, էջ 511-512:

30

վորաբար աորիստի հիմքը ունի վիճակայնության, միջին սեռի
իմաստ, իսկ ներկայի կամ անկատարի հիմքը գործողայնության,
ներգործական սեռի իմաստ:

Ժամանակայնությունը որպես ինֆինիտիվի հասկացական կարգ
ուշ է զարգացել ն հատուկ է ոչ բոլոր լեզուներին: Այն դրսնորվում է
այնպիսի կառույցների տեսքով, ինչպիսիք են հին հունարենին հա-
տուկ ներկայի, առրիստի, պերֆեկտի, ապառնիի ինֆինիտիվները:
Թեն հարկ է նշել, որ հին հունարենի ինֆինիտիվի ներկան ն աորիս-
տը գոյականի գործառույթում ունեն կերպային ն ոչ թե ժամանակա-
յին իմաստ. ներկա ինֆինիտիվը ռուսերենում թարգմանվում է տնա-
կան կերպի անորոշի ձնով, իսկ ինֆինիտիվի աորիստը` ոչ տնա-
կան կերպի անորոշի ձնով: Ուշագրավ է, որ լատիներենում այս եր-
կու ինֆինիտիվներին համապատասխանում է ինֆինիտիվի ներ-
կան: Ինֆինիտիվ պերֆեկտը հին հունարենում պահպանում է սահ-
մանական եղանակի պերֆեկտին հատուկ վիճակի իմաստը:5: Կան
նան վաղակատար անցյալի ձներ:՛: Լատիներենի ինֆինիտիվը
օժտված է ներկա, պերֆեկտ ե ապառնի ժամանակաձներով`
180816, 14ԱՄ815Տ6. 1ճսծճէնւստ օտտօ::, գերմաներենը` երկու` ներկա ն
անցյալ` 16555ո, 96516Տ6ո հճԵօո: Ֆրանսերենում ն անգլերենում ինֆինի-
տիվը նույնպես ունի ներկայի` Աաճմումծո, քոն, էօ Առոտլուծ, էօ ջօ ն
անցյալի ձները` 801 է ճՄՅ116, Շե6 քուն, էօ հճմօ է՛ճոտ2էծմ, էՕ հճՄծ ջօոծ:

Անցյալ ինֆինիտիվը սովորաբար ցույց է տալիս դիմավոր բային
նախորդող գործողություն` 1 ճտ ջ1ոմ էօ հշմօ Տամ Էոջիտիհ. «Ես ու-
րախ եմ, որ ուսումնասիրել եմ անգլերեն»:5: 11 65է օօուօու 46 7օստ 47017
ճս. «Նա ուրախ է ձեզ տեսնելու համար (որ ձեզ տեսավ)»՝":

Հարկ է նկատի ունենալ, որ անցյալի ինֆինիտիվը նշում է հարա-
բերական ժամանակ` ցույց տալով ինչպես նախորդում, այնպես էլ
հաջորդում ն. միաժամանակություն:": Ընդ որում` հաջորդումն ու
միաժամանակությունը կախված են համատեքստից ն բնականա-
բար վերաբերում են կառուցվածքային մոտեցմանը:

86 Ը0601686Շաոււ Ը. 11., 1քօտուօոքեվՇՇ Հոմ 835, ԽԼ, 1948, օ. 329-330.

Մ ԼՆծած Շ., Օոօօիւտօհօտ ԼօհւԵսօհ, 8օոնո, 1972, Տ. 180-181.

8 ՈՕճքօտճշխոմ 3. Ճ.,. Ճուաճւ ԷԼ 71, Մողոււ օա 735Հ, ԽԼ, 1987, -.
194- 195.

89 076658 ԷԷ. . Հ0ՏէյքԼոք Տ. 1, հօ 1ոճունյօ, ՏԵ-Ք6էօոտեսոջ, 2000, ք. 29-30.

0 ՕՇՐՇԱՐՈՑ Բ. Օ., Ճոքոճածթօճոմ 8. 1., քմա ԿՇՇաոՏ ԷքՅԽ ԽՈՆ ՈՀՑ
ՓքոււաՅ5Օ1Օ 843ԵԼՀՅ 71151 ԷԼ4ՅԵԼՀՕՏԵՐ: 89308, Խ/1., 1997, Շ 163.

9 ՏհշոմաՏ Ք. ժ., օսետօհօ Օոոուոճեն, Խ1օ5եռս, 1979, Տ. 100.

31

Ինչպես վերը նշվեց, Գ. Ջահուկյանը հայերենի համար նույնպես
առանձնացնում է երկրորդական բաղադրյալ ձներին համապա-
տասխան ձներ, որոնք տարբերակվում են ըստ ժամանակային հա-
ջորդականության` գնացած լինել (նախորդում), գնալու լինել (հա-
ջորդում), գնալիս լինել (համընթացություն, միաժամանակություն):
Բնականաբար, անորոշը այս բոլոր դեպքերում կորցնում է ստորոգ-
ման հետ կապված կարգերը` դեմքը, իրադրական ժամանակը, ե-
ղանակը, այլն դեմքի հետ կապված դասը ն թիվը`՞:

Կերպայնությունը նույնպես ինֆինիտիվի ուշ զարգացած կարգե-
րից է, որն առկա է օրինակ` հին հունարենում ն ռուսերենում: Հին
հունարենում այն արտահայտվում Է, ինչպես վերը նշվեց, ներկայի ն
աորիստի հակադրման միջոցով: Եթե կերպը դիտենք որպես սահ-
մանայնության ն ոչ սահմանայնության հակադրությամբ օժտված ձն,
ապա ռուսերենի կերպային զույգերը լիովին կվերաբերեն դրան`
Շու, օոօոուծ: Ռուսերենի ինֆինիտիվի անկատար կերպը մյուս լե-
զուներում, ինչպես օրինակ` լատիներենում, ֆրանսերենում, անգլե-
րենում, ն գերմաներենում, երբեմն թարգմանվում է ինֆինիտիվի
ներկա ժամանակով, իսկ կատարյալը` անցյալ ժամանակով՝::

Հայերենի անորոշը ունի միայն անկատարության կերպը, քանի
որ, եթե անգամ բայարմատը ինքնին կատարյալ է, համապատաս-
խան վերջամասնիկները նրան անկատար են դարձնում` տես Ւ ն-Է
ել, փախ - չ Է ել: Սակայն կան նան միակատարության ն բազմա-
կատարության կերպերը, որոնք Ջահուկյանը միավորում է տնակա-
նի ն ոչ տնականի մեջ` լողալ, լողանալ: Մյուս կողմից նա առանձ-
նացնում է նան չեզոք արմատներ, որոնք այս կամ այն վերջամաս-
նիկներով ստանում են կամ անկատարի` ան, են, ն,մոտենալ, իմա-
նալ կամ կատարյալի արժեք (պատճառական)` աց, եց, ց, ձ, ր մո-
տեցնել, իմացնել"":

Անգլերենում առկա է ինֆինիտիվի ընդհանուր` ւօ ջօ ն շարունա-
կական կերպը`օ Եօ ջօոջ: Ընդ որում` այս դեպքում կերպը սերտո-
րեն կապված է ժամանակայնության ն ժամանակային հաջորդակա-
նության (տաքսիսի) կարգերի հետ: Շարունակական ինֆինիտիվը
ցույց է տալիս դիմավոր բայի գործողությանը համընթաց գործողու-
թյուն`

52 Ջահուկյան Գ. Բ., նշվ. աշխ, էջ 511-512:
Ց 1օտք08Շա 28 3. 4., Ճուոճո ԷԼ. 71., նշվ. աշխ., էջ 177:
97 Ջահուկյան Գ. Բ., նշվ. աշխ, էջ 252-255:

32

1 հճքք» էօ Եօ 1տէօուռք էօ 7օսր Տ1ոջ1ոջ.

17/25 հճքք» էօ Ե6 ԼԷտէծուռք էօ 7օսւ Տոջյոջ.

Ինչ վերաբերում է անցյալի շարունակական ինֆինիտիվին, ա-
պա այն ցույց է տալիս դիմավոր բայի գործողությանը նախորդող
շարունակվող գործողություն`

18 ք162564 էօ հճնօ ԵՇօո մօլոջ էհւ5 01 է 811 էհօ Ած.

«Ես գոհ եմ (ինձ դուր է գալիս), որ ես մշտապես զբաղվում եմ
այս գործով»:

Տիպարայնությունը բնորոշվում է երեք տիպարային իմաստնե-
րով` գործողային (անցողական, արտակայական), վիճակային (ա-
նանցողական, ներակայական) ն փոխարկային: Այդ իմաստները
սերտորեն կապված են կերպային իմաստների հետ ն պատահա-
կան չէ, որ նրանք արտահայտվում են կերպային տարբերիչների
միջոցով` -աց, ան/աց, չ/-, ն/ը ն այլն:

Բոլոր դեպքերում անորոշը արդեն ունի տիպարային այս կամ
այն իմաստը` գործողայնություն կամ վիճակայնություն:՛: Գործողայ-
նությունը հանգում է անկատարի, իսկ վիճակայնությունը` կատա-
րյալի: Այս նույն հակադրությունը կարելի է տեսնել նան մյուս լեզու-
ներում, ինչպես օրինակ` գերմաներենի կայական ու ներգործական
ինֆինիտիվներում` ջ65/6567 5617, 1656ո:

Ինչպես Մեյեն է նկատում, սլավոնական լեզուների ինֆինիտիվի
ցուցիչ -ե -ն երբեք անմիջականորեն չի կցվում ներկայի հիմքին, այլ`
կա՛մ անմիջապես արմատին, կա՛մ ձենակազմիչ տարրերին` կազմե-
լով -.ղ, -ճո, «մ ն այլն: -ծո-ի -ծ- ն նա աորիստի ձն է համարում, որն
արտահայտում է վիճակի իմաստ, քանի որ այն այլես հանդես չի
գալիս ներկայի հիմքում, այլ միայն ինֆինիտիվում, առրիստում ու
անցյալ բայածականում"":

Ռուսերենում կարելի է տեսնել նան նրա կապը միջին սեռի հետ
այնպիսի կառույցներում, ինչպիսին է, օր.` 36ԽԱւտ ՇօւԵ ոթ: Ին-
ֆինիտիվի միջին սեռի նշանակությունը կարելի է բխեցնել աորիս-
տի հիմքից, թեն ոմանք այդ իմաստը կապում են նան հանգույցի

հետ`": Մեր կարծիքով այն կապված է նան ինֆինիտիվի հիմքի

5 ՕՕԱ26642 Խ. Ճ. Խ0Տէջ1ոճ Տ. 1., նշվ. աշխ, էջ 34-36:

6 Ջահուկյան Գ. Բ., նշվ. աշխ, էջ 263-264:

97 Ջահուկյան Գ. Բ., նշվ. աշխ, էջ 267:

Ց խԼ6կ6 /.., Օ611Շ6Շո28911165111 43Եոչ, հ/1., 1951, 6 194-198.

» Հմմտ. մ. Շմքթօու ոտ Հօռուոճնյ-ՕԵյօէւ մօտ 1ոճունստ, 6 Տաոտօհօո
Տքոշօհծո 4, 1983, Տ. 19.

3 Արմինե Գագինյան 33

հետ, որն ունի արդեն վիճակի իմաստ, որն էլ մեդիոպասիվի բուն
բովանդակությունն է:

Սեշայնությունը նույնպես զարգացել է մեկ քերականույթից` ժա-
մանակի ընթացքում ձեռք բերելով նան մյուս քերականույթները ն
ստեղծելով հակադրություններ: Հին հունարենում ինֆինիտիվն ունի
ներգործական, կրավորական ն միջին սեռի ձները"2, լատիներե-
նում` միայն ներգործական ն կրավորական սեռը` 18սգճոծ, 12սժ81-5-:
Ռուսերենում առկա է երեք սեռ` ներգործական` ՇոքօՇճտւծ, միջին՝
34ԷԼ 181561 ն կրավորական` 6615 Շոքօէութլու 2:

Գերմաներենում ն անգլերենում ինֆինիտիվն ունի ներգործա-
կան ն կրավորական սեռ` գերմ.` 159օո, ջօլթջօո ծօմօո, անգլ. /0
8՛ճ7151016, 1Օ ԵՇ Ո՛զոտԱԱԼ60 5.

Հայերենում ժամանակի ընթացքում նույնպես զարգացել է անո-
րոշի կրավորական սեռը:

Կառուցվածքային տեսանկյունից ինֆինիտիվի հասկացական
կարգերը քննելիս բնականաբար պետք է նախապատվությունը
տալ արտաիրադրական ն ոչ թե գործաբանական մոտեցմանը, քա-
նի որ նպատակ չենք հետապնդում քննության առնելու առանձին
տեքստեր:

Շարակարգում ի հայտ են գալիս մի կողմից` դիմայնությունը ն ե-
ղանակայնությունը, որը սերտորեն կապված է հոադրական ժամա-
նակայնության հետ որպես թաքնված կարգ, մյուս կողմից` որոշյա-
լությունը ն սեշայնությունը: Սա պայմանավորված է ինֆինիտիվի
երկակի բնույթով` բայական ն գոյականական:

Ժառանգելով գոյականի հնարավորությունները` ինֆինիտիվը
նան ցուցաբերում Էէ ստորոգական անկախության միտումներ «ստո-
րոգական անլիարժեքության» հետզհետե հաղթահարման գործըն-
թացում: ո:

Ինֆինիտիվի ինքնուրույն ստորոգական արտահայտության
հնարավորությունը սերտորեն առնչվում է անդեմ դարձվածների
զարգացման գործընթացի հետ: Այսպես` հանգույցով ն առանց հան-

10 ծած Շ., նշվ. աշխ., էջ 180-181:

101 լլօճթ08Շա25 3. ., ՃՅւուճո ԷԼ 71., նշվ. աշխ., էջ 194-195:

12 Տու րում: Ճ. Լ, Էտտօուոյտ ՕՐ Լնտաճո Տքճուոշւ, ԽԼ, 1975, ք. 90-91.
1106ք05Շ822 3. 4Ճ., Ճշ ո ՒԼ .1., նշվ. աշխ., էջ 177:

103 00766442 ԽՃ. Ճ. Հ0ՏԷջ1ոտ Տ. Լ, նշվ. աշխ, էջ 25:

23. ուոշ082 ԷԼ. Ճ., 0շվ. աշխ, էջ 61:

34

գույցի ինֆինիտիվ կառույցները հանգում են մեկ ընդհանուր նա-
խաձնի, քանի որ երբեմն հանգույցով կազմված բայական ձների
կորստի հետ կապված` եղանակային իմաստը ստանձնում է ինֆի-
նիտիվը, ինչպես ռուսերենում: Միկլոշիչն անգամ տարբեր սլավո-
նական լեզուներում հանգույցով ինֆինիտիվ կառույցը ոչ թե պար-
տադիր, այլ հնարավոր երնույթ է համարում՞ 5:

Ըստ Պուպինինի` չնայած դեմքի քերականույթի բացակայությա-
նոտա թինիտիվը շարակարգում ի վիճակի է ներառել դիմայնությու-

ը :Օր.

Նա որոշել | լքել երկիրը:

Այստեղ անշուշտ գործ ունենք քողարկված ենթակայի հետ, որ
արտահայտվում է ստորոգական կառույցի ենթակայով կամ
խնդրով:

Դիմայնության հետ սերտորեն առնչվում են ժամանակայնությու-
նը, սեռայնությունը ն եղանակայնությունը: Եթե համակարգային տե-
սանկյունից ժամանակայնությունը ու սեռայնությունը որպես անորո-
շի հասկացական կարգեր հատուկ են սահմանակափակ թվով լե-
զուների, ապա շարակարգային տեսանկյունից նրանք հատուկ են
բոլոր լեզուներին` որպես քողարկված կարգեր: Որպես կանոն ին-
ֆինիտիվի ժամանակը կախված է դիմավոր բայի ժամանակից, թեն
երբեմն այն կարող է արտահայտել նան այլ ժամանակային պլան`
կախված ստորոգական կառույցի իմաստային դաշտի պատկանե-
լությունից: Այսպես, նպատակի, ցանկության, մտադրության բայերի
դեպքում ինֆինիտիվը արդեն վերաբերում Է ապառնիի ժամանա-
կային պլանին`

Նա ցանկանում է շուրջերկրյա ճանապարհորդություն կատարել:

1 ջօլոջ 10 Տոմ» Խոջիչի. «Ծս պատրաստվում եմ ուսումնասիրել
անգլերեն» "7:

Ինչպես վերը նշվեց, անցյալի ինֆինիտիվը նույնպես կարող է
արտահայտել ապառնիի իմաստ: Գերմաներենում ինֆինիտիվ Ա-ի
այդ գործածությունը ավանդված է դեռնս միջին վերին գերմաներե-
նում` մս ոոօստէ լո տօհլօոօ 710-6ո հճո (մս ուտէ հո Եոլմ 7օւԱ6ոծո) «Դու
նրան շուտով կկորցնես»: Հատկապես այսպիսի շատ կառույցներ

15 Նույն տեղում:
106. ուոշ082 ԷԼ. ՃՃ., նշվ. աշխ, էջ 69:
107 Նույն տեղում:

39

108.

կան աօլծո-ով `: Ժամանակակից գերմաներենում նույնպես այն ու-
նի գործողության սպասված ավարտի իմաստ". 1շհ հօրթ, 41656
ՏՅՇհծ 611641ջէ շս հճԵօո. «Ես հուսով եմ, որ այդ գործը կանեմ»:

Ֆրանսերենում նս անցյալի ինֆինիտիվը ոչ միայն կարող է նա-
խորդել դիմավոր բայի գործողությանը, այլն հաջորդել նրան`

ո օօոքէծ ՇէՇ ՇՄՇոսծ 15 ոոօ15 քոօօհատ . «Նա ծրագրում է վերա-
դառնալ հաջորդ ամիս»:

Նույնը վերաբերում է անգլերենին: Անցյալ ժամանակով (թոՏէ
Տաոք|6) դրված հետնյալ բայերից հետո` էօ օՏքօօէ, էօ հօքօ, էօ 1ուծոց, էօ
ոօշո, էօ ո7 դրված անցյալի (քօոթօէ) ինֆինիտիվը ցույց է տալիս, որ
գործողությունը ոչ թե տեղի է ունեցել, այլ սպասվում է, պլանավոր-
վում է`

1 ուօճու 10 հճնօ ԴՈՂԱ6Ո զ 161167 10 հօ. (Եւ 1 ճւճո 1) «Ես մտադիր էի

նրան նամակ գրել (գրած ունենալ)» (բայց չարեցի) :

Ի դեպ ներկա ինֆինինտիվը որոշ զգացական բայերից հետո,
ինչպիսիք են` /0 ճ5/0ուտի, 10 Խիտ, 10 76.656, 1Օ 5ի0ՇԽ էօ 5արքի156, 1Օ
ԽՖ0օոմծ", կարող է ցույց տալ նան դիմավոր բային նախորդած գործո-
ղություն`

1յոտ 5աք11564 10 ոճ հմուչ6ԼՐ610ոծ

Ինչ վերաբերում է սեշայնությանը, ապա երբեմն այն արտացոլ-
վում է միայն համատեքստում: Այսպես` հին հայերենի անորոշում ե
խոնարհման բայերը կարող են ունենալ ն՛ ներգործական, նե՛ կրա-
վորական իմաստ` շարժել (շարժվել), գտանել (գտնվել), աղալ(ա-
ղացվել): Իսկ սեռի ւտտարբերությունը որոշվում է ըստ կիրառու-
թյան'՛5: Անգամ հ խոնարհիչը անորոշում փոխվում է ե-ի, օրինակ՝
նստիմ, նստել, հետդասական շրջանում արդեն` նստիլ ՛՞, քանի որ
-իլ մասնիկի գործածությունը անորոշ դերբայում ընդհանրանում է
համեմատաբար ուշ շրջանում"՛5:

Եղանակայնությունը հաղորդակցական պլանում նույնպես կա-
րող է արտահայտվել տարբեր եղանակավորիչ բայերի միջոցով:

112

188 Էլ. Թաս, Մ. ԽԱԼԻ 2, ԽԱՍՇԼհօօհցօմտօհօ Օորա, 1մԵլոջծո, 1959, Տ. 234.
199 ՏոհշոզաՏ Ք. 7., Զօսէտօհօ Օռոռուոճւն, Խ/օ5էոս, 1979, Տ. 100.

10 Խ0Շ6ԱԱՅՑ Ի. Օ., Ճոքոճածոշճոն 8. 11., նշվ. աշխ, էջ 163:

111 Օ0Ա76644 Խ. Ճ., Հ0Տէք1ոտ Տ. 1, նշվ. աշխ, էջ 34:

12 00766448 Խ. Ճ., Հ0Տէջք1ոտ Տ. 1, նշվ. աշխ, էջ 33:

18 Աբրահամյան Ա. Ա., Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 1964, էջ 130-131:

17 ՛յ6ոջօո ԷԼ, Ճոոօուտօհօ Օոուուոճեն, Է151461Ե6-ջ, 1959, Տ. 103.

15 Աբրահամյան Ա. Ա., նշվ. աշխ., էջ 130-131:

36

Այսպես` Ն. Տուպիկովան, խոսելով ինֆինիտիվի եղանակա-ժամա-
նակային իմաստների արտահայտման կարողության մասին, նկա-
տի ունի եղանակայնության կարգի լայն ըմբռնումը, որն օժտված է
բառաքերականական բնույթով ն ցույց է տալիս հարաբերություն ի-
րականության հանդեպ: Այս դեպքում եղանակայնությունը դիտվում
է որպես ստորոգայնության կարգերից մեկը, որը ձենավորում է նա-
խադասության քերականական բովանդակությունը ն որը ներառում
է այն իմաստները, որոնք արտահայտվում են խոսողի կողմից, կամ
էլ կարող են իրացվել մտածող գործող անձի այս կամ այն պատկե-
րացումների հանդեպ ունեցած վերաբերմունքի մեջ: Ինֆինիտիվի
կառույցներում ամենակարնոր դերը խաղում են այն իմաստները, ո-
րոնց համար ենթակայնությունը ընդհանուր է՞՛՞:

Նա ցանկանում է մեկնել արտերկիր:

Հրամայական, հարցական ն պատմական (պատմվածքին ավելի
շատ կենդանություն հաղորդելու համար) ինֆինիտիվները նույպես
վերաբերում են հասկացական կարգերի կառուցվածքային դասա-
կարգմանը: Ի տարբերություն պատմական ինֆինիտիվի, հարցա-
կան ն հրամայական ինֆինիտիվներն ավելի գործածական են ժա-
մանակակից լեզուներում, ինչպես գերմաներենում, ֆրանսերենում,
ռուսերենում ն այլն: Օր.՝

Օսօ ՃոօՉ «Ի՞նչ ասել»:

Օս 8116:2 «Ո՞ւր գնալ»:

Տ:4մ16ՏՏ6Ւ ՃԱ ԾԱւօճս: ՛«Դիմե՛լ գրասենյակ»:

Տօհ61ջ6ո| «Լռե՛լ»:

Անորոշը հայերենում կարող է հանդես գալ ինչպես հրամայա-
կան՝ «Գլխատել ստահակին...» (Զարյան), այնպես էլ ըղձական ե-
ղանակի իմաստով` «Մոշանա՛լ, մոշանա՛լ ամեն ինչ, Ամենին մոշա-
նալ...» (Տերյան):

Կարող է արտահայտել նան եղանակային այլ երանգներ` «քի-
նե՞լ, թե՞ չլինել` այս է խնդիրը» (Շեքսպիր) "`:

Պատմական ինֆինիտիվը հատուկ է մի շարք լեզուների, ինչպի-
սիք են լատիներենը, ֆրանսերենը, սլավոնական լեզուները ն այլն:
Օր.՝

Մոտ, նէ 15 օոում, օէ ԲՅօսոտ ժ'ճքքլոսժն (ԼՅ Բօուոյոծ) `.

16 Մուոշ082 ԷԼ. Ճ., 0շվ. աշխ, էջ 66:

17 06618 Ի. Օ., Ճոքոճածոշճուն 5. 11., նշվ. աշխ, էջ 168:

18 Ասատրյան Մ. Ե., ժամանակակից հայոց լեզու, Եր., 2002, էջ 232:
19. Խ0ՇՈ6ԱՅՑ Ի. Օ., Ճոքոճածոշճում 8. 11., նշվ. աշխ, էջ 168:

Յ/

«Ուրեմն, ասաց աղվեսը ն հաճոյանալով ծաւիահարեց»:

5 ոռքուռ 20401815, տ ՈղՇՎՅՆՈւ ոօ» խութ 2. «Կայսրուհին ծի-
ծաղեց ն ուսերը թոթվեց»:

Որոշ լեզուներում եղանակային իմաստ կարող են արտահայտել
նան այլ կառույցներ, ինչպես օրինակ` անգլերենում 16 Ե»-ով ն կրա-
վորական ինֆինիտիվով հետնյալ կառույցները` Մ՛օս 2-6 էՕ ԵՇ ՇՕոջոց-
արէօմ. «Ձեզ պետք է շնորհավորել»:

ԷՇ ճտ ոՕԽԻ6ո6 էօ ԵՇ Էօսոմ. «Նրան ոչ մի տեղ չէին կարողանում
գտնել»-՞՞:

Ժամանակակից հայերենում հնաբանություն կամ բարբառայնու-
թյուն են համարվում անորոշի` օժանդակ բայերի ժխտական ձների
հետ կազմված ենթադրական եղանակի ժխտական ձները` Երբեք
հր բնի մոտերքում որս չի անիլ ու վնաս չի տալ (Թումանյան)'՛՛ կամ
Չի կամենալ նա վերստին քեզ տանջել (Տերյան):

Այսպիսով` դեմքի, եղանակի, երբեմն նան ժամանակի ն սեռի
քերականական կարգերը կարող են առկայացվել հենց համա-
տեքստում, որով էլ պայմանավորված է ինֆինիտիվի կարնորա-
գույն հատկանիշը` բազմագործառութայնությունը:

Ինչ վերաբերում է քերականական սեռին ն որոշյալությանը,
ապա այս դեպքում ինֆինիտիվը գոյականաբար գործածվելիս է
ձեռք բերում այդ քերականական կարգերը: Որոշ լեզուներում, ինչ-
պես, օրինակ` ժամանակակից ռուսերենում ինֆինիտիվը չի գոյա-
կանացվում, հետնաբար նան չի կարող ունենալ վերոհիշյալ հաս-
կացական ն քերականական կարգերը: Չնայած ռուսերենի ինֆինի-
տիվը ցուցաբերում է գոյականացման որոշակի միտումներ: Այս-
պես` որպես ենթակա հանդես եկող ինֆինիտիվը երբեմն համաձայ-
նեցվում է չեզոք սեռով դրված գոյականների, դերանունների ն բա-
յածականների հետ` '«օօոօքօո7 8 60:06 ԷՏ 7օրոտւծ 8օղաօՕ1 ՎՇՇՀԼԵՒԾՕ
038թուղօ 6 ւօ ճոճ ոուծ Է07Ար", 20». 71, 105": Բացի այդ` հնագույն հե-
ղինակները ինֆինիտիվն ու գոյականը հաճախ միացրել են միմյանց

26 բօո»6 11. Ե., Ք/օօ այ 9436ոօ, Խ/., 2002. Շ. 172.
21 Օ0Ա76642 ԽՃ. Ճ. Հ0Տէջ1ոտ Տ. Լ, նշվ. աշխ, էջ 28:
22 Ասատրյան Մ. Ե., նշվ. աշխ, էջ 232:

5 թողոօռ Փ. 1., 1160քասօօթոմ Էք ԽՀ Հճ քօօաօրօ 935152, 81,
1959, օ. 373.

38

, «ն» շաղկապով` որպես նախադասության նույն անդամներ` 7ոօ67ո
866 (10ԽՅԱՌՆՇ 677111) 8ո261808415 1 :օքո1615 ՞՞:

Որոշ լեզուներում ինֆինիտիվը լիովին մուտք է գործում անվա-
նական համակարգ ն կորցնում նան խնդրառությունը, ինչպես օրի-
նակ՝ գերմաներենում ն դակոռումիներենում 75:

Հայտնի է, որ ժամանակակից գերմաներենում որոշ գոյականաց-
ված ինֆինիտիվներ ամրացել են այդ գործառույթում ն դարձել իս-
կական գոյականներ` դադարելով նշել որնէ գործողություն մոտ
ԼՏԵՏո, մոտ ՔՏտօո՛՞:

Անշուշտ, այն դեպքում, երբ ինֆինիտիվը լիովին գոյականաց-
վում է, հարկ է դիտարկել այն համակարգային տեսանկյունից, սա-
կայն այդ դեպքում ինֆինիտիվն իր հասկացական ն քերականա-
կան կարգերով չի տարբերվի գոյականից:

Գերմաներենում գոյականացված ինֆինիտիվը ի հայտ է գալիս
դեռնս իր զարգացման ամենահին շրջանում, թեն լիարժեք գոյակա-
նացում, ինչպիսին կա ժամանակակից գերմաներենում, գերմանե-
րենի նախորդ փուլերում հազվադեպ էր՛՛՛:

Օտֆրիդի երկերում այն դրվում է չնչին քանակությամբ բայերի
հետ կա՛մ ուղղականով, կա՛մ հայցականով ն միշտ հանդես է գալիս
հոդով": Միջին վերին գերմաներենում գոյականացված ինֆինի-
տիվը կարող է գործածվել դերանվան կամ ածականի հետ` աո
ՋՈՎՇԼԷՇոո «մի վերադարձ»: Ընդ որում` այն դեռ պահպանում է իր
խնդրառությունը` օւոճոմծր Խնտտօո մճ ջօտշհշհ «փոխադարձ համբույր
տեղի ունեցավ» 5:

Ինֆինիտիվը գոյականացվելիս սովորաբար ստանում է չեզոք
սեռի հոդ, ինչպես գերմաներենում, իսկ եթե տվյալ լեզվում չկա չե-
զոք սեռ, ապա արական սեռի հոդ, ինչպես, օրինակ` ֆրանսերե-
նում` 15 գծյշսոօո. Արդեն 13-րդ դարում գոյականացված ինֆինիտիվը

25 Նույն տեղում:

25 Ըն աւք 3/1. Ճ., նշվ. աշխ., էջ 242:

26 թշ 1ոջ., Քաւշօ օսէ56հօ Տուտու, 1մԵԼոքծո, 1966, Տ. 107.

27 թոլ 1ոջ., նշվ. աշխ., էջ 107:

28 Բոմոոո Օ., Սութոտնշհսոջօո ԱԵՇԼ մ6 Տու 46: Տքոճօհծ Օէումտ, Էոտէօր
ՂՏ, աօ Իօոոճեօո 465 ՄօԵտոտ 1ո Կոթշհօո սոմ 1ո շնտճուոծոջօտօէշ6ո ՏՅէՀՇո,
ՒԹԼՏ, 1874, Տ. 210.

2 թյա ԷԼ, ԽԱՀԵո ՊՄ., նշվ. աշխ., էջ 234:

39

ֆրանսերենում կորցնում է իր խնդրառությունը ե նրա փոխարեն
աստիճանաբար գործածական է դառնում ժօ-- /ոճումս կառույցը" "":

Այսպիսով` ինֆինիտիվի հասկացական ն քերականական կար-
գերի համակարգային ն կառուցվածքային վերլուծությունը ցույց է
տալիս, որ ինֆինիտիվի հասկացական ն քերականական կարգերը
այս երկու տեսանկյունից տարբեր ընդգրկում ունեն: Եթե համա-
կարգային տեսանկյունից նրանք սահմանափակվում են ժամանա-
կայնությամբ, սեռայնությամբ, կերպայնությամբ, ապա կառուցված-
քային տեսանկյունից ավելանում են դիմայնությունը ն եղանակայ-
նությունը, որոնք սերտորեն կապված են իրադրական ժամանակայ-
նության հետ որպես թաքնված կարգեր, մյուս կողմից որպես առար-
կայնության հասկացական կարգեր` ավելանում են որոշյալությունը
ն քերականական սեռայնությունը:

1.2. Ինֆինիտիվի հակադրությունները բայական համակարգում

1.2.1. Ինֆինիտիվի ն բայի այլ անդեմ ձների
հակադրությունները ն նրանց զարգացումը

Հակադրություններն ի հայտ են գալիս հարացույցում այն դեպ-
քում, երբ հակադրության եզր կազմող միավորները ունեն որոշակի
ընդհանուր ն տարբերակիչ հատկանիշներ: Օժտված լինելով վերո-
հիշյալ հատկանիշներով` ինֆինիտիվը ն բայի այլ անդեմ ձները
նույնպես կազմում են ենթահամակարգ:

Հայտնի է, որ հին լեզուներում ինֆինիտիվի գործածության
շրջանակն ավելի լայն է, որի հետնանքով մեծ է նան նրա կազմած
հակադրությունների քանակը: Արտահայտելով նպատակի ն ընդ-
հանուր բայական իմաստ` այն այլ անդեմ ձներից հակադրվում է
հիմնականում գերունդին ն սուպինին, հազվադեպ նան գերունդի-
վին:

Լեզուների զարգացման նախորդ փուլերում դժվար է գտնել որնէ
ինֆինիտիվ, որը լիովին անփոփոխ մնացած լինի: Այն բնականա-
բար պետք է անցնի զարգացման որոշակի ուղի ն քերականացվի:
Իր բնույթով լինելով բայանվան որնէ հոլովաձն` ինֆինիտիվը ժա-
մանակի ընթացքում ամրանում է այդ ձնում: Ընդ որում` հենց ինֆի-

30 Րգնաաոճամ 81 Ճ., ԱՇոոՇի 6 տ 7քուն ՈՇքՑԱՎԻօրօ 4ո6816թօ10
ՋուՓոււու 182, Մ1., 1970, օ. 208.

40

նիտիվի տարբեր հոլովաձներն էլ երբեմն անվանվում են գերունդ:
Եթե պայմանականորեն ինֆինիտիվ անվանենք նրա չթեքված ձնը,
ապա կարող ենք խոսել գերունդի ն սուպինի հետ կազմած հակադ-
րությունների մասին թե՛ համաժամանակյա ն թե՛ տարաժամանակյա
տեսանկյունից:

Ընդսմին տարաժամանակյա տեսանկյունից դիտարկելիս ան-
հրաժեշտ է նկատի ունենալ նան հակադրությունների հետագա չե-
զոքացումը:

Ինֆինիտիվն ընդհանուր լեզվաբանական առումով հանդես է
գալիս եղանակավորիչ, կիսաեղանակավորիչ, ինտուիտիվ-տնա-
կան, նպատակ ն շարժում ցույց տվող, լինել ն ունենալ, միադիմի
բայերի հետ, ապառնիի կազմության մեջ, անորոշը հայցականի,
տրականի, ուղղականի հետ կառույցներում, ինչպես նան պայմա-
նական-հրամայական ն ստորոգական գործածությամբ"5-:

Լինել ն ունենալ բայերի հետ այն հակադրվում է գերունդին, սու-
պին Ա-ին ն գերուդիվին, նպատակ ն շարժում ցույց տվող բայերի
հետ` սուպինին, իսկ եղանակավորիչ բայերի, զգացմունք, կամք,
ցանկություն արտահայտող ստորոգական կառույցների ն միադիմի
բայերի հետ, ինչպես նան անորոշը հայցականի, տրականի, ուղղա-
կանի հետ կառույցներում ն պայմանական-հրամայական ու ստորո-
գական գործածության դեպքում` դիմավոր բային:

Որպես ընդհանուր հատկանիշ ինֆինիտիվը ն գերունդը արտա-
հայտում են գործողության ընդհանուր բովանդակություն, իսկ սու-
պին 1-ի դեպքում` երկուսն էլ արտահայտում են նպատակի իմաստ՝
ունենալով գործածության տարբեր ոլորտներ: Ինչ վերաբերում է
գերունդիվին, ապա այն միայն իր մեկ իմաստով է կիսում ինֆինի-
տիվի գործածության շրջանակը` այն է` կրավորական պարտավոր-
վածության իմաստով` որպես ստորոգելի` Ք ծոռ քոոտ Ճսճմշոմռ 6Տէ
(լատ.). «Եվ մյուս կողմին պետք է լսել»"57:

Գերունդ ասելով` հասկանում ենք ն՛ չթեքված բայանուն, ինչպես
անգլերենում, ն՛ ինֆինիտիվի հոլովված ձները, ինչպես հին վերին
գերմաներենում, հին անգլերենում, ն ինֆինիտիվի հոլովված ձնե-

51 Հմմտ. Լոու Շատմ 81. Ճ., 1088ղ6ա 6 տ 71քուռ ոՇքուժաօ1օ Ճո6Յ1Լ-
ՇԵՕԾ տֆՓուաւատճ, 7Լ., 1970, օ. 190. Թոսջոճոռո Խ., Խալ Մ6ԼՋԼՇԼՇհօոմծ
Օոոուոճեէ 46: 1ոմօջօոոճուտօհծո Տքոճօհօո, 86ռնո -- Լօւք21ջ, 1933, 5. 603.

82 լ0մթօտոտոչ1 3. 4.. Խուրու ԷԼ, 7Մ1., Մճոոուժան 935ոչ, ԽԼ, 1987,
Շ. 190-191.

41

րին իմաստային առումով համապատասխանող ձները լատիներե-
նում: Այսինքն` ինֆինիտիվի ուղիղ ձենը շատ հաճախ հակադրվում է
իր իսկ թեք ձների հետ, որոնք երբեմն զարգանում են որպես ինք-
նուրույն անդեմ ձներ: Ինչպես վերը նշվեց, այդ հակադրություններն
ի հայտ գալով լեզվի զարգացման որնէ փուլում` ենթակա են հետա-
գա չեզոքացման:

Ինչպես վերը նշվեց, ինֆինիտիվի անվանական ծագման մասին
խոսել է դեռես Ֆր. Բոպպը, որի կարծիքով, հ.-ե. ինֆինիտիվը նա-
խապես ոչ այլ ինչ է, քան բայանուն` տրական, ներգոյական, հայցա-
կան հոլովաձներում- "5:

Ընդ որում, ինչպես նկատում է Կ. Բրուգմանը, հնդեվրոպական
որոշ լեզուներում ինֆինիտիվի հոլովն այլես նրա հարացույցի ան-
դամ չի ընկալվում, որն ի հայտ է գալիս առանձին ժամանակաձների
մասնակի դրսնորումով` պայմանավորված արմատի որոշակի կեր-
պային իմաստով: Իհարկե, չի կարելի հերքել, որ առանձին լեզուներ
ժառանգել են ոչ թե պատրաստի, այլ զարգացող ինֆինիտիվներ: Ա-
մենանախահնդեվրոպական վիճակում, ըստ նրա, արիական լեզուն
է, այնուհետն գերմանականն ու բալթոսլավոնականը: Ամենաուժեղն
են հունարենի ն իտալիկի ինֆինիտիվները, որոնք մուտք գործելով
բայական համակարգ` ձեռք են բերել սեռային, ժամանակային ն ե-
ղանակային տարբերակում""՞:

Գերմանացի լեզվաբան Մ.Հասպելմատը վերոհիշյալ դրույթը
տարածում է ոչ հնդեվրոպական լեզուների վրա` պնդելով, որ
հնդեվրոպական ն ոչ հնդեվրոպական տարբեր լեզուներում ինֆի-
նիտիվը բայանուն է եղել` դրված տրական, հայցական կամ ներգո-
յական հոլովներով, որոնք հին հնդեվրոպականում ծառայել են ուղ-
ղություն, : նպատակ արտահայտելու համար: -՛ Սպատակային
իմաստն էլ նա բխեցնում է նպաստական (եշոօթծեխօ), մոտեցման
(ՃԱճմօ) ն պատճառական (6օ:ստ81) ինճաստներից "55:

133 Ծւսջոշոո Խ., 06լԵոնշն 8., Օւռոմոտա 46: Մղջ|616հշոմօո Օաճուոշեի 46
1ոմօջօոոճուտշհօո Տքոճօհօո, 8մ. 4, /Տյուճմ օո Ց. Ծ6լԵւաօէ/, 16 2., Տեճտտեսւջ,
18977, Տ. 449:

87 Թոսջոոոռ Խ., նշվ. աշխ, էջ 351-352. 8ոսջոոոռ Թ., 0613 Թ., նշվ.
աշխ, էջ 453:

85 քլոջքճտուհ ԽԼ, Քօո քաղքօտոօ էօ 1ոճոլնսօ - ճՃ սոխօտո թոհ օք
Ք18ողողճէ1612210ո. Էօիճ Լոջսւտեօճ ԷԱՏէօու64 10.1-2: 1989.Տ. 287-310.

42

Այսպիսով, կանխադրվում է թեք, այդ թվում` նան հայցական հո-
լավաձներով դրված ինֆինիտիվի նախնականությունը, որը ժամա-
նակի ընթացքում վերածվում է ինֆինիտիվի քարացած, անփոփոխ
ձնի:

Այն, որ ինֆինիտիվը չի կարելի հանգեցնել միայն մեկ հոլովի, ա-
սենք՝` տրականի, նկատել է դեռես Հ. Հիրտը: Նա չի բացառում նան,
որ հաճախ այդ ինֆինիտիվի վերջավորությունները, ոչ թե հոլովա-
կան վերջավորություններ են, այլ` այսպես կոչված անորոշ հոլով ն
աճական, ինչպես օրինակ` հունարենի ո4-ը'55:

Իհարկե, Հիրտը նան հստակորեն չի սահմանազատում ինֆինի-
տիվը սուպինից: Այսպես` հայցական են, ըստ նրա, լատիներենի
սուպինը` -Խո, օսկ. ումբր. համապատասխան ձները -սո, հին հնդ-
կերեն -չառ, հին բուլղարերեն -ա: Հայցական կամ ուղղական են գեր-
մանական լեզուների ինֆինիտիվը` -ռո (ուտշո) ն. օսկ-ումբրերենի`
-օո-ով ինֆինիտիվը, որոնք հանդես են գալիս հատկապես շարժ-
ման բայերի հետ, որը նույնպես այն մասին է վկայում, որ այդ ինֆի-
նիտիվի հիմքում էլ ընկած է ուղղության հոլովը` օոտստ 1ոօօԱՄստ:

Ողղության հոլովի իմաստը մյուս կողմից հաճախ ամրապնդվում
է նախդիրներով, ինչպես, օրինակ` գերմանական լեզուներում` "16,
հվգ. 2սօ, 21, գոթ. մս: Գոթերենում արդեն ձս-ով ձների մեծ մասում
ուղղության հոլովի իմաստը չի զգացվում: Լատիներենում նրան հա-
մապատասխանում է ոմ-ը գերունդիվի հետ կառույցը, ռոմանական
լեզուներում` ո4-ով ինֆինիտիվը: 5՛, իսկ հայերենում թ նախդրով ա-
նորոշը:

Եթե հայերենում ի -Է անորոշ ե աննախդիր անորոշի հակադրու-
թյունը հետագայում վերածվում է անփոփոխ ն տրական հոլովով
դրված անորոշի հակադրության` /հնել-լինելու, ապա լատիներենի
ճմ նախդրով գերունդ-ինֆինիտիվ-սուպին եռանդամ հակադրությու-
նը ռոմանական լեզուներում վերածվում է ինֆինիտիվի ն նախդրա-
վոր ինֆինիտիվի երկանդամ հակադրության:

Քանի որ հայցականն ու ուղղականը հիմնականում ձեական տե-
սանկյունից միմյանցից չեն տարբերվում, Հիրտը հիմք է ընդունում
շարահյուսական պաշտոնը: Նա ինֆինիտիվի հիմքում երբեմն տես-
նում է ներգոյականի իմաստը, օր` Բ.66ո6 քծոտօնօոճւծ «պնդել արածի

86 Էլ ԷԼ, 1ոմօջօոոճուտօհծ Օոճոոճեի, 1611 1, Տջոճչ 1, Թօ Լշիւծ Մօտ
Օոթօիծո սոմ շնՏճուՇոջծՏծէշէՇո ՏՅԷ2, ԷԼ61461Ե6ոքջ, 1937, Տ. 102-105.
87 Հմմտ. նույն տեղում:

43

մեջ», հուն. Տղ «ռք նտքտա «5 ՕաանօԽ՝ «նա պահպանեց լռություն»,
բառացի` «նա մնաց լռության մեջ»:

Ինչ վերաբերում է տրականին, ապա նրա կարծիքով` տրականը
հիմնականում սահմանափակվում է անձի առումով, բացի դրանից
ընդունում է միայն սլավոնականի ն հնդկերենի տրականները, այն
էլ` որպես ուղղության տրական"5:: Ինչպես վերը նշվեց, որոշ լեզու-
ներում նախդիրը խնդրառելով հայցական հոլով` արտահայտում է
տրականի իմաստ, ինչպես հայերենում ն լատիներենում կամ տրա-
կանը ուղեկցվում է նախդրով, ինչպես, օրինակ` գերմաներենում ն
անգլերենում:

Այսպես` հին գերմաներենում, ինչպես ն մյուս գերմանական լե-
զուներում սովորական ինֆինիտիվից բացի գոյություն են ունեցել -)յ-
վերջածանցով ծավալված (կրկնակ ո-ով), օր. սեռ. ոտւոճոոօտ, տր.
ոաոճոոծ հոլովաձները, որոնք ստացել են գերունդիում անվանումը՝
լատիներենի քերականության ազդեցությամբ, որտեղ այս տերմի-
նով անվանել են ինֆինիտիվի թեք հոլովաձներին իմաստային ա-
ռումով համապատասխանող բայանունները: Տրականը գործած-
վում է միայն նախդիրների հետ, հատկապես 2ս-ի` նպատակի ի-
մաստով: Ընդ որում, շս նախդիրը ժամանակի ընթացքում կորցնե-
լով իր նախնական իմաստը, տարածվում է նան այն դեպքերի վրա,
որտեղ նպատակի իմաստը ընդհանրապես բացակայում է: Ժամա-
նակի ընթացքում գերունդը գերմաներենում աստիճանաբար վերա-
նում է, իսկ նրա արտահայտած նպատակի իմաստը ձեռք է բերում
նոր ձն՝ ի դեմս սառ ... շս կառույցի:

Սրան նպաստում է նան այն հանգամանքը, որ ինֆինիտիվը իր
անվանական նշանակությամբ անջատվում է բայական համակար-
գից շնորհիվ իր լայն գոյականացման, սեռական հոլովով գերունդը
վերածվում է գոյականացված ինֆինիտիվի նույն հոլովաձնին:
Մյուս կողմից ինֆինիտիվի բայական նշանակությունը ավելի է ուժե-
ղանում` համեմատած լեզվի պատմության նախորդ փուլերի հետ:
Դա բնորոշվում է նան բայի այնպիսի քերականական կարգերի
ձեռքբերմամբ. ինչպիսիք են սեռն ու ժամանակը" "5:

Ի հակադրություն հին վերին գերմաներենի` հին անգլերենում ին-
ֆինիտիվը հանդես է գալիս երկու հոլովով` ուղղական ն տրական,

54 րու ԷԼ, նշվ. աշխ, էջ 105-107, 109-110:
15 Յաղոճթ 11. 9., Շռքօ6օո2 1. 8., 116 ղօքովօօաճչ Խօքֆօոօոտ ԷՇԵԼԼ-
ԽՔՕԼՕ 9ՅԵՐՀ8, 11, 1968, օ. 231-232.

44

վերջինս էլ էօ նախդրով: Այստեղ նույնպես ժամանակի ընթացում էօ-
ն կորցնում է իր նախնական իմաստը ն ձեական նշանակություն է
ստանում: Իսկ նպատակի իմաստը սկսում է արտահայտվել Թո
նախդրի միջոցով "՛":

Ուշագրավ է, որ այն լեզուներում, որտեղ առանձին գերունդ կա,
բացակայում է ինֆինիտիվ -- գոյականացված ինֆինիտիվ հակադ-
րությունը, որը ինֆինիտիվի գոյականացման դեպքում չեզոքանում
է, ինչպես օրինակ գերմաներենում:

Այսպիսով` գերունդ -- ինֆինիտիվ հակադրության չեզոքացումը
տեղի է ունենում այն դեպքում, երբ՝

1. վերանում են ինֆինիտիվի ն գերունդի իմաստային տարբե-
րությունները, հոլովված ինֆինիտիվը վերածվում է ինֆինիտիվի
անփոփոխ ձնի, այսինքն անհետանում են նրա հոլովական իմաստ-
ները (գերմաներեն) ն հոլովված ձնի իմաստի համար նոր ձն է
ստեղծվում (հայերեն, անգլերեն, գերմաներեն),

2. ինֆինիտիվը գոյականացվում է:

Ինչ վերաբերում է գերունդի մյուս ընկալմանը, այսինքն` չթեք-
ված բայանվան, ապա այն ի հայտ է գալիս միայն անգլերենում -լոջ
վերջավորությամբ: Նրա ծագումը ն հերթագայությունը ինֆինիտիվի
հետ վերագրվում է 12-րդ դարին: Այն աստիճանաբար գրավում է
անհետացած տրական հոլովով դրված ինֆինիտիվի տեղը ն
ստանձնում նրա գործառույթները:

Ժամանակի ընթացքում անգլերեն գերունդի գործածության
շրջանակը մեծանում է, ն նա մակբայական գործառույթներում, ինչ-
պես նան նախդրավոր կառույցներում փոխարինում է ինֆինիտի-
վին՛"'` պահպանելով իմաստային որոշակի տարբերություններ`
օր.` Է 11 Հլ ոո»Տ ԼօոծԵք Տօ61ոջ 7օս 8է էհօ ոոօօջ «Երբեք չեմ մոռանա,
ինչպես Ձեզ տեսա ձիով արշավելիս». 514656, օուատԵօղ էօ քօտէ ոո»
16 «Խնդրում եմ չմոռանաք ուղարկել իմ նամակը» ""2: Եթե առա-
ջին նախադասության մեջ խոսքը վերաբերում է անցյալին, ապա
երկրորդում` ապառնիին:

Անդրադառնալով սուպինին, նշենք, որ ինֆինիտիվ -- սուպին
հակադրությունը, որպես կանոն, առկա է այն լեզուներում, որտեղ

406 Յաողճթ 71. 9., ԸՇտքօ688 Ղ. 8., նշվ. աշխ, էջ 227: ԹՅՏէՈՒջս»642 1. 4.,
Ճ. էնտօր/ ՕԻՒ Էոջիտո, Ֆ/., 1983, ք. 112, 245-248.

1 թոտէ8ւջԱ7658 Ղ. Ճ., նշվ. աշխ, էջ 247-248:

12 Օ0Ա76652 ԽՃ. Ճ. Հ0ՏԷջ1ոտ Տ. Լ, Ղհօ ոճումյօ, ՏԵ-Իօ6ոտԵսւջ, 2000, ք. 133.

45

ինֆինիտիվը հանգում է տրականին, կամ տրականի իմաստն ար-
տահայտվում է այլ անդեմ ձներով, օր.` գերունդով: Հնդեվրոպական
լեզուներից սուպին կա լատիներենում ն սլավոնական լեզուներում:
Ընդ որում` լատիներենում առկա է սուպինի երկու տեսակ` սուպին
Ի սո-ով, որը հանգում է հայցականին ն սուպին ԼԸ ս-ով` տրական-
բացառականին հանգող: Եթե սուպին Էը գործածվում Է շարժման
բայերի հետ նպատակի իմաստով` Տքօօէաօառ օուսու «գալիս են նա-
յելու», ապա սուպին Ա-ը սահմանափակվում է որոշ ածականների
հետ լրացման գործառույթով, ինչպես նան որոշ քարացած արտա-
հայտություներում` մւքոօ6 մւօխ «դժվար է ասել», բառացի` «դժվար
է այն տեսանկյունից, որ ասվի», ոօրտ օ5է Թօխ «չի կարելի անել»:
Սուպինը աչքի է ընկնում ժամանակի հանդեպ իր պակաս կայունու-
թյամբ: Արդեն դասական լատիներենում սուպինի փոխարեն հա-
ճախ գործածվում է բայածական, գերունդ, գերունդիվ ն երկրորդա-
կան նախադասություն: Ժողովրդական լատիներենում սուպինն ար-
դեն փոխարինվում է ինֆինիտիվով, որի հետնանքով էլ այն չի
պահպանվել նան ռոմանական լեզուներում "՞3:

Սուպինի կապը ինֆինիտիվի հետ նկատել է նան ռուս լեզվա-
բան Ֆ.Բուսլանը` այն համարելով ինֆինիտիվի մի տեսակ'՛՞: Այն
գործածվում է հիմնականում շարժում ցույց տվող անկատար կերպ
ունեցող բայերի հետ ն ավելի պակաս հաճախականությամբ, քան
ինֆինիտիվը: Սուպինը ծագումնաբանորեն հին ճ հիմքի եզակի թվի
հայցական հոլովի ձեն է, որը հանդես է գալիս «5 ածանցի օգնու-
թյամբ: Այն ծագումնաբանորեն նախադասության բայի ուղիղ
խնդիրն է` դրված հայցական հոլովով, որի պատճառով նրա
խնդիրն էլ դրվում է սեռական հոլովով: Կարելի է ենթադրել, որ սու-
պինը ընկալվել է որպես իսկական բայանուն, որը խնդրառություն
չունի` ն ոօտութ քու6ո՛՞5: Ի հակադրություն դրա` լատիներենի
սուպինը պահպանում է իր խնդրառությունը՝

Օոլն 158105 Ըճ6Տ4-օոո ուքխու ւ0ջ2Խո ճանա. «Գալլերը դեսպան-
ներ են ուղարկում Կեսարի մոտ օգնության խնդրանքով» ":

185 Վ35ԼՀ«ՕՅՔԱՒԹՇ. Ֆօյեւաօ 5քւա ա օՈՇ ՈԱ ՎՇՇԾ ԱԼ 6ղօ82քծ, ԽԼ, 1998,
Շ. 499.

2 աղո Փ. 1., 116 -օքավօօթոմ Էք ԽՀ Հճ քօօաօրօ 93512, 81,
1959, 6. 115.

45 կլրու08 5. 5., 1ՇոօքովծՇաճա Լքճխ աու «1 քյօօթաօ1օ 83ԵՌՀՅ, Խ/1., 1964,
Շ. 401. Խ2աՎՅՂՒՕԲ, Ճ. հ/1., Ըղոքօշոճթա էլ 511 43ԵՐՀ, հ/1., 1998, Շ. 94-95,

6 ՕճթՕ8Շտոչ 3. Ճ., Խճաուոո ԷԼ, 1., Ոճ աան 3ԵոՀ, ԽԼ, 1987, 6. 192.

46

Արդեն 11-րդ դարից սկսած` ուշ հին սլավոնական տեքստերում
այն դուրս է մղվում լեզվից ն փոխարինվում համապատասխան ին-
ֆինիտիվի ձներով:

Որպես բայաձն` այն տարբեր ժամանակներում անհետացել է
գրեթե բոլոր սլավոնական լեզուներում` սերբերենում` դեռես նա-
խագրային ժամանակաշրջանում, ռուսերենում` 14-րդ դարում, չե-
խերենում` 16-րդ դարում: Այն պահպանվել է միայն սլովեներենում ն
ներքին լուժերենում:

Ինչ վերաբերում է ռուսերենի ինֆինիտիվին, ապա, ըստ Իվանո-
վի, այն իր ծագմամբ ոչ թե բայական, այլ անվանական ձն է ն ներ-
կայացնում է գոյականացված բայի տրական-ներգոյական հոլով-
ված ձնի քարացած վիճակը, որը հոլովվել է 1 հոլովմամբ` 7Ղո՛՞՛:

Լատիներենի ն սլավոնական լեզուների սուպինին վեդայական
լեզվում համապատասխանում է Խո-ով ինֆինիտիվը: Հայտնի է, որ
վեդայական լեզվում տրական ն հայցական հոլովներին հանգող ին-
ֆինիտիվի 16 ձն գոյություն ունի: Տրականն ունի նպատակի պարա-
գայի իմաստ, իսկ հայցականի ձեն անցողական բայերի հետ` ուղիղ
խնդրի իմաստ, շարժում ցույց տվող բայերի հետ` նպատակի պա-
րագայի իմաստ:

Վեդայական գոյականներից, որոնք վերջանում են՝-ա, -ե, -(8)5 ն
-ԸՑճո-ով, ստեղծվում են ինֆինիտիվի ձները: Ուշագրավն այն է, որ
այն ինֆինիտիվը, որը հանգում Է տրականին`-ե-ով, որը Ռիգվեդա-
յում միայն 6-7 անգամ է հանդես գալիս, արդեն վաղ հետվեդայա-
կան շրջանում լիովին անհետանում է: Ի հակադրություն դրա` -Խո-
ով ինֆինիտիվը, որը Ռիգվեդայում հայցականով է դրված, հանդես
է գալիս 5 անգամ, իսկ ավելի ուշ դառնում է ինֆինիտիվի արտա-
հայտման միակ միջոցը" ՞":

Այսպիսով, արդեն սանսկրիտում ինֆինիտիվի բոլոր ձները փո-
խարինվում են -ատ-ով ինֆինիտիվով, անվանական կազմություն-
ներից այդ կախվածությունը լիովին վերանում է: Ձեռք բերելով
տրականով ինֆինիտիվի իմաստ` նա միայն մի դեպքում է պահպա-
նում իր անվանական ծագման հետքը, երբ հանդես է գալիս բարդ
բառերի կազմում` որպես անվանական հիմք -էռոո, -՛տտոոտ- ի հետ,

47 ՍԹոօտ 58. 5., նշվ. աշխ, էջ 376, 400-401:
44 ԸՇոլ6քՇիՖծտ Օ., 88ՇոՇԷԱ1Շ 8 Շքո8Է 116 ՂԵՒ ՕՇ 843ԵՈ«ՕՅԷՈՒՄԼՇ, ԽԼ, 1980,
Շ. 339.

47

օր.` ճտախճոտ «զոհաբերել ցանկացող», խԽՅժեխոծճոմտ «տրամադր-
ված, հակված խոսելու»"՞::

Ինֆինիտիվի ն սուպինի հակադրությունների չեզոքացման հա-
մար կարծում ենք կան հետնյալ պատճառները՝

1. երբ իմաստային ն գործածության առումով տարբերություննե-
րը անհետանում են, ն սուպինի գոյության անհրաժեշտությունն ինք-
նըստինքյան վերանում է, ինչպես օր. ռուսերենում ն ռոմանական
լեզուներում:

2. Երբ համընկնում են նրանց ձները ն հաղթում է այն իմաստը,
որը ավելի կենսունակ է, ինչպես ռուսերենում:

Այսպիսով` եթե սկզբունքորեն դիտարկենք ինֆինիտիվի երկու
տեսակ` տրականին ն հայցականին հանգող, ապա կարող ենք
ասել, որ հաճախ տրականին հանգող ինֆինիտիվը իմաստային
առումով մոտ է նախդրավոր ինֆինիտիվին, իսկ հայցականին հան-
գողը` սուպին 1-ին: Անշուշտ նախդիրն ինքնին հաճախ արտահայ-
տում է տրականին բնորոշ հանգման, նպատակի իմաստ ն խնդրա-
ռում տրական հոլով: Երբեմն էլ խնդրառելով հայցական հոլով,
անուամենայնիվ պահպանում են տրականի իմաստը,ինչպես, օր.՝
հայերենում ն լատիներենում: Ընդ որում` այս դեպքում կարող են
տեղի ունենալ տարբեր կարգի չեզոքացումներ: Սակայն անկախ
այդ տարբերություններից ստեղծվում են նոր ձներ երկու իմաստ-
ներն արտահայտելու համար: Հայերենում նախդրավոր ինֆինիտի-
վը վերանում է ի հաշիվ այլ, նան ետդրավոր ձների, գերմաներենում
ն անգլերենում այն հիմնականում պահպանվում է, ապաիմաստա-
վորվում ն այդ իմաստի համար ստեղծվում է նոր ձն, ինչպես լատի-
ներենում: Ռուսերենում տեղի է ունենում ձների բաղարկություն
(կոնտամինացիա), որտեղ պահպանվում են երկու ձենն էլ` առանց
գործառական տարբերակման` տուտ, ԱտՇՅՆէ:

Մյուս կողմից` կարող ենք որոշակի զուգահեռներ տանել սուպի-
նի ն աննախդիր ինֆինիտիվի միջն, քանի որ երկուսն էլ շարժման
բայերի հետ են հանդես գալիս ն հիմնականում հանգում հայցական
հոլովին: Տարբերությունն այն է, որ սուպինը միշտ չէ, որ ինֆինիտի-
վի նման պահպանում է իր խնդրառությունը:

Եթե հակադրության եզր ընդունենք ինֆինիտիվի ուղիղ ձնը, ա-
պա այն կարող ենք հակադրել մի կողմից տրական հոլովին հանգող

12 թղքքօ7 Ղ., Շճոշոքու, հ/., 1976, օ. 341.
48

(գերունդ) կամ նախդրավոր ինֆինիտիվին, մյուս կողմից` սուպինին
ն գերունդիվին:

Աղյուսակի տեսքով այն ներկայացնելիս` կունենանք հետնյալ
պատկերը՝

Աղյուսակ 1
Շարժման, |Գործողության| Նպատակի, | Կրավորա-
ուղղության ընդհանուր հանգման, կանի
իմաստ ունե- իմաստ անհրաժեշ- իմաստ
ցող բայերի տության
հետ նպատա- իմաստ
կի իմաստ
Ինֆինիտիվի
ուղիղ կամ Է Է - -
հայցականին
հանգող ձն
Տրական հոլո-
վին հանգող
ձն (գերունդ) ՎՀ ՎՀ - Ի
կամ
նախդրավոր
ինֆինիտիվ
Սուպին 1 Է ՀԷ - -
Սուպին Ա - Է Է Է
Գերունդիվ - - Ի Ի
Հոջ-ով գե-
րունդը անգլե- Է Է - -
րենում

Ինֆինիտիվի ուղիղ կամ հայցականին հանգող ձեը արտահայ-
տելով գործողության ընդհանուր իմաստ` կիսում է նան սուպին 1-ի
գործածության ոլորտը` շարժման, ուղղության իմաստ ունեցող բա-
յերի հետ արտահայտելով նպատակի իմաստ: Հին ռուսերենում
պահպանվել են նան սուպինի գործածության դեպքեր` գործողու-
թյան ընդհանուր իմաստով, ինչպես օրինակ` ուզենալ բայի հետ՝
«01615 - սուպին"5": Սա նս մեկ անգամ հուշում է, որ սուպինը իր
բնույթով ն ծագումով համարժեք է հայցականին հանգող ինֆինի-
տիվին: Պատահական չէ, որ այն հանդիպում է հենց ռուսերենում,
քանի որ ռուսերենի ինֆինիտիվը տրականին է հանգում:

50 ԾՇյո68 Փ. 1., նշվ. աշխ, էջ 115, 376:

4 Արմինե Գագինյան 49

Տրական հոլովին հանգող կամ նախդրով ինֆինիտիվը (գերունդ)
նպատակի իմաստն արտահայտում է մնացած այլ բայերի հետ, ինչ-
պես նան ունի հանգման, անհրաժեշտության իմաստ: Բանն այն է,
որ տրականին հանգող ինֆինիտիվին բնորոշ է մեդիոպասիվի ի-
մաստը, որը որոշ դեպքերում կարելի է բխեցնել նրա հիմքից: Դեռնես
Կ. Բրուգմանը ե Բ. Դելբրյուկն են նկատել, որ տրական
ինֆինիտիվները նախալեզվում ծագում են աորիստի հիմքից"5՛, որն
էլ, ինչպես հայտնի է, ունի գործողության` որպես փաստի կամ գոր-
ծողության ավարտվածության նշանակություն"52: Սա էլ իր հերթին
պայամանավորում է նրա սեռային առումով չոզոքությունը: Որոշ լե-
զուներում, ինչպես անգլերենում, նախդրավոր ինֆինիտիվը կիսում
է աննախդիր ինֆինիտիվի գործածության շրջանակը` հանդես գա-
լով նան շարժման բայերի դեպքում" 5:

Սուպին Ա-ը պահպանվել է միայն լատիներենի որոշ քարացած
կառույցներում, որը կարող է արտահայտել անհրաժեշտության,
ինչպես նան գործողության ընդհանուր իմաստ:

Ինչ վերաբերում է գերունդիվին, ապա այն ունի ածականական
ծագում, սակայն երբեմն ձեռք է բերում նան անհրաժեշտության
կրավորականի իմաստ ն մրցակցում գերունդի հետ:

Ինչպես վերը նշվեց, անգելերենի -տջ-ով գերունդը նույնպես
մրցակցում է ինֆինիտիվի հետ: Վերոհիշյալ դեպքերին կարելի է
ավելացնել նան շարժման բայերի հետ նրա գործածությունը"5-:

Ինֆինիտիվի ն բայի այլ անդեմ ձների մրցակցությունը սրանով
չի ավարտվում: Տարբեր լեզուներում միննույն բայից հետո դրվում է
կամ բայածական, կամ ինֆինիտիվ: Այսպես` հին հունարենում իմա-
ցական բայերից հետո դրվում է բայածական, իսկ լատիներենում՝
անորոշ, օր.`

0160 68 Լ ննօԽն0 ՕՆ0օծքգօ8օ50ւ / «Ես գիտեմ, որ դու ուզում ես
փախչել»:

Լատիներենում Տա բայը հանդես է գալիս հայցականը անորոշի
հետ կառույցում:

51 Թսջուռոո Ֆ., Ծ6ԾԵՐնօք 5., նշվ. աշխ, էջ 448-449:

52 Տես Ճ. ԷԼ ԸճտվՇաուօ, Շքոթէ ԱՇ ՈԵՒ: Էնա ԱՂ «1 տմտ068քօոօկ-
ՇՀյՐ: 43ԵԼ«ՕԲ, հ/., 1974, Շ. 276.

3 Օ0Ա76642 ԽՃ. Ճ. Հ0Տէ7ջ1ոտ Տ. Լ, նշվ. աշխ, էջ 163.

57: ՇՕ1թքօու 9., 2ս: Տուշ»: ժօւ ոճում 1Տօիօո 811ձնոջծո 1ո ժօո Լոմօջօոոճուտօհօո
Տքոշօհծո, Իւճու ոէ Հռո հ/1յո, 1978, Տ. 51, 300:

50

ՏՇԼուստ ճեմա 6556 Տ4թլօուօու «Գիտենք, որ Աթիլիասը խելացի է»"55:

Տարաժամանակյա տեսանկյունից ինֆինիտիվը երբեմն նան ա-
ռանց հակադրություն կազմելու հերթագայում է տարբեր բայածա-
կանների հետ: Մյուս կողմից` այն կարող է փոխարինվել իրենից
սերված նոր ձներով:

Գերմաներենում ինֆինիտիվը հերթագայում է Թուեշք Էի (ենթա-
կայական դերբայ) հետ: Այսպես` ապառնիի իմաստը հին վերին
գերմաներենում արտահայտվում Է երկու ձնով` Ճ6ոմծոՒթուն շք 1 ն ե-
ղանակավորիչ բայ ՒԷ ինֆինիտիվ կառույցներով: Հետագայում
Ֆ61մօո Թութք 1 վերածվում է Ճօռմօո -Է ինֆինիտիվի: Բայածակա-
նից անորոշի անցման մասին տարբեր տեսակետներ կան գերմա-
նագիտության մեջ` այդ թվում այն մեկնաբանվում է ն հնչյունա-
կան, ն համաբանության տեսանկյունից"5՛: Մի կողմ թողնելով
նրանց մանրամասները` նշենք, որ համանման անցում է տեղի ունե-
նում նան Ե165.Եօո «մնալ», Տէշիջո «կանգնած լինել», Ոօջշո «պառկած
լինել», 5.2օո «նստած լինել» բայերից հետո՛՞":

Ինչ վերաբերում է ինֆինիտիվից սերված ձներին, ապա այս
դեպքում ինֆինիտիվն ինքն է վերածվում այդ ձներին ն անցման
պատճառ է հանդիսանում այն, որ ինֆինիտիվը դադարում է ար-
տահայտել իր հոլովական նախկին իմաստները ն վերածվում է
ընդհանուր բայական իմաստը նշող ձնի: Իսկ ավելի կոնկրետ
իմաստները արտահայտվում են նոր հոլովված ձներով: Իհարկե,
որոշ հոլովական ձներ տարբեր լեզուներում այնուամենայնիվ պահ-
պանվում են, ինչպես օրինակ` գործիական հոլովով դրված ինֆինի-
տիվը հայերենում, որն արտահայտում է ձնի պարագայի իմաստ ն
որն իր բնույթով մոտենում է գերունդիվին` անփոփոխ ինֆինիտիվի
հետ հակադրություն չկազմելով:

Դերբայական նոր ձների առաջացումը անորոշ դերբայից հա-
տուկ է, օրինակ, հայերենին, որտեղ աստիճանաբար ձնավորվում
են առանձին դերբայներ, օրինակ՝ ապառնի ն ապառնի Լ դերբայնե-
րը, ժնտական դերբայը, անկատար երկրորդը, իսկ անորոշի տրա-
կան հոլովի ձենը հաճախ կիսում է նրա գործածության ոլորտը:

55 Բու ԷԼ, նշվ. աշխ, էջ 91:

56 թշհոջիօ| Օ., օստօհօ Տույ» -- Քլոօ ջօտօհւօհէնօհօ Ծուտէօեսոջ, 8ոժ 2,
ԷԼ61461Ե6ոջ, 1924., Տ. 365.

57 Յոոծք 1. 2., Ըտքօ682 1. 8., նշվ. աշխ, էջ . 224:

58 թոլ 1ոջ., Ծաւշօ օսէ56հօ Տուոու, ՛նԵԼոջծո, 1966, Տ. 102-103.

51

Ինֆինիտիվից սերված ձն է համարվում գերմաներենում այսպես
կոչված Քուեշքնո Խու. կամ թոտտ (գերմանական գերունդիվ)` ռո
շն ԵօէնւՇիքօոմօւ Թուջ «մի սարսափելի պատերազմ», որն առաջացել
է Տո Է շս Է Ոոհունմ կառույցից` օղ Ճոծջ 15է շս Եօքնւօհւօո «պատե-
րազմը սարսափելի է», ն որը նպաստել է նան այն բանին, որ թուեշթ
Լը ստացել է կրավորականի նշանակություն"55: Այս տիպի նախա-
դասություններում ինֆինիտիվը ընկալվում է որպես ստորոգյալ ա-
ծականի հետ միասին, օր.` Վ6ո Թոք 15է ուօհք մԵ6Լ սոմ 2ս Ե6Ւօ1ջօո «Խոր-
հուրդը վատ չէ ն կարելի է հետնել դրան» (Լեսինգ): 52: Ժամանակա-
կից հայերենում նրան համապատասխանում է ապառնի ԼԱ դերբայը,
որը նույնպես սերում Է անորոշից ն օժտված է կատարելի գործողու-
թյան, առարկայի որակական հատկանիշի կամ առարկայական
իմաստով ն -ի ու -իք վերջավորություններով""-:

Այսպիսով` ի մի բերելով վերոշարադրյալը` կարող ենք եզրա-
կացնել, որ ինֆինիտիվը անդեմ ձների համակարգում հիմնակա-
նում հակադրվում է սուպինին ու գերունդին, մասամբ նան գերուն-
դիվին, որոնք ժամանակի ընթացում որպես կանոն վերածվում են
կամ անփոփոխ ինֆինիտիվի, կամ գերունդային այլ քարացած
ձների:

Այլ կերպ` ինֆինիտիվ ն այլ անդեմ ձների հակադրություններում
թերնս ոչ նշույթավորվածը ինֆինիտիվի ուղիղ ձեն է կամ արդեն
գործողության ընդհանուր բովանդակություն ունեցող քարացած այլ
հոլովաձները, քանի որ նշված հակադրությունները չեզոքանում են
հենց վերոհիշյալ ձների օգտին, որի հետնանքով ստեղծվում են ին-
ֆինիտիվի ն ինֆինիտիվից սերված նոր ձների հակադրություններ:

1.2.2. Ինֆինիտիվի ն դիմավոր
բայի հակադրությունները ն նրանց զարգացումը

Լինելով բայական համակարգի անբաժանելի մասը` ինֆինիտի-
վը դերբայական մյուս ձների հետ մեկտեղ հակադրվում է դիմավոր
բայի կերպաժամանակային ձներին: Նրա ն դիմավոր բայի հակադ-
րությունը հիմնված է որպես տարբերակիչ հատկանիշ հանդես եկող
դիմավորության վրա:

55 Յոճոծք 1. 3., Ըոքօ682 Ղ. 8., նշվ. աշխ, էջ 227:
160 թոլ 1ոջ., նշվ. աշխ, էջ 110:
54 Եզեկյան Լ., Հայոց լեզու, Եր., 2005, էջ 282-283:

52

Հայտնի է, որ անորոշի հիմնական առանձնահատկությունը դեմ-
քի քերականական կարգի ն նրա հետ պայմանավորված թվի ու ժա-
մանակի քերականական կարգերի հանդեպ չեզոքությունն է, որն ա-
սելիքը դարձնում է ավելի ընդհանրական ու վերացական: Թերենս
սա է պատճառը, որ շատ լեզվաբաններ, ինչպես օրինակ` Լ. Տենիե-
րը, անորոշը համարում են ճապաղ, փուիհոխական ն դժվարությամբ
որսացվող մի երնույթ ն այդ հանգամանքով էլ պայմանավորում նրա
գործածության շրջանակի նեղացումը" «7:

Սակայն լեզվական համակարգում առկա է նան հակառակ մի-
տումը, երբ անորոշը գործածվում է դիմավոր բայի փոխարեն`
ստանձնելով նրա գործառույթը: Դա չի նշանակում, իհարկե, թե այն
կարող է լիովին փոխարինել դիմավոր բային: Հայտնի են բավակա-
նին շատ սահմանափակումներ` կապված թե՛ դիմավոր բայի, թե՛ ա-
նորոշի բաշխման հետ, որն իր հերթին պայմանավորված է այն
ստորոգական կառույցի արժույթով ն իմճաստային դաշտի պատկա-
նելությամբ, որի համար որպես պարտադիր կամ ոչ պարտադիր
ակտանտ է հանդես գալիս անորոշը: Այսպես` գրաբարում անորոշը
հաճախ գործածվում է եղանակավորիչ (մոդալ) արժեք ունեցող բա-
յերի հետ, ինչպես` կարողական (զօրեմ, կարողանամ), կամական
(ախորժեմ, կամիմ, հաւանիմ, յօժարեմ), ցանկական (կարօտանամ,
ցանկանամ), ձգտման (ժտիմ, իշխեմ «հանդգնել», ջանամ, փու-
թամ), պատճառական (տալ բայով), անցումային-ինքոատիվ (սկսա-
նիմ, դադարեմ) ն այլն"55:

Մյուս կողմից` անորոշի ն դիմավոր բայի հակադրությունը շատ
հաճախ կախված է քերականական այնպիսի երնույթից, ինչպիսին
քողարկված ենթական է: Ն. Խոմսկին այն անվանում է դատարկ
կարգ, քանի որ այն արտահայտության պլանում չի իրացվում» ՞՞:

Ընդհանուր առմամբ, անորոշ դերբայի գործածության շրջանակն
ավելի սահմանափակ է, քան դիմավոր բայինը: Այն կարող է փոխա-
րինել դիմավոր բային, երբ կա՛մ նրա քողարկված ենթական ն հիմ-

162 Տե՛ս ՂՇՏՈՒՇո6 Լ.., Ք1ծւոօուտ 46 Տ7ուճչօ տենօլխոուծ, ԹողՏ, 1959, ք. 434. Հմմտ.
Ջահուկյան Գ. Բ., Ժամանակակից հայերենի տեսության հիմունքները, Եր.,
1974, էջ 511:

185 Հմմտ. Շահվերդյան Թ., Գրաբարի դերբայները, Ձնաբանություն ն շա-
րահյուսություն (ըստ Եզնիկ Կողբացու լեզվանյութի), 2001, էջ 36-50:

64 Տես քատքօնոտւհ ԽԼ, Խօուօիկօ սոմ Տսեյօքաստժնօք ԵօԼ 1ճոլայօո սոմ
ԽՇՈՏԼԵՇՈ, 1ո 'Վոճունխօ. Տքոռօհե/քօ10Ք156հօ Տեսմօո, ԷԼՇոննտջօջշեօո օո ՍԷշ.
Խ/(22Տ, ՕՏոճԵւնօե, 1997, Տ. 66.

53

նական բայի ենթական է նույնը, կա՛մ նրա քողարկված ենթական ն
հիմնական բայի խնդիրը, օրինակ` եղանակավորիչ բայերի հետ
կամ ուղիղ խնդրի հետ միասին բացառական կամ տրական հոլովով
խնդիր պահանջող եռարժույթ բայերի դեպքում, ինչպես` պահանջել
նրանից ներկա լինել, աղաչել նրան գթալ ն այլն""5:

Ի տարբերություն բայի այլ անդեմ ձների, որտեղ քողարկված են-
թական հեշտությամբ կարող է դառնալ ոչ քողարկված, անորոշ դեր-
բայով կառույցների դեպքում ուղղական-ենթական բացառվում է`
բացառությամբ դիմավոր ինֆինիտիվների'""":

Այսպիսով` անորոշի ենթական կարող է միայն թեք հոլովաձնե-
րով հանդես գալ, քանի որ այդ կառույցները նախապես առաջացել
են վերավերլուծության (Թօճոճիտ6) միջոցով, այլ կերպ` նրա քողարկ-
ված ենթակայի թեք հոլովաձնը ծագումնաբանորեն պայմանավոր-
ված է գլխավոր նախադասության բայով":

Իհարկե, կան նան այնպիսի դեպքեր, երբ անորոշը անկախ քո-
ղարկված ենթակայի գոյությունից գերիշխում է: Այդպիսիք են, օրի-
նակ, որպես անվանական ստորոգյալ հանդես եկող ածականների ն
վերացական գոյականների հետ գործածվող կառույցները, որտեղ
բովանդակությունը ներկայացվում է վերացականորեն: Դրանք հա-
կադրվում են ոչ միայն դիմավոր ձներին, այլն գոյականին կամ բա-
յանվանը, օրինակ`

Ապրելուց քաղցր է մեռնել քեզ համար,
Զգալ, որ դու կաս ն լինել հեռու: (Տերյան)
Խ6յլղօ Ճաղչէ 151 65 ճ11 2ն 116706ո,
85 151 Խ151 65 2Ա օՈ1ՒՂՋՇո. (Օօօէհծ)

Եթե բովանդակությունը վերացական է ներկայացվում, ապա ա-
նորոշ դերբայ-դիմավոր բայ հակադրության մեջ ոչ նշույթավորված
է առաջինը:

Անորոշ դերբայի ն դիմավոր բայի հակադրությունները ի հայտ են
գալիս, երբ անորոշը կամ նրանով կազմված կառույցը կատարում է
ենթակայի, խնդրի, բաղադրյալ բայի բաղադրիչի, պարագայի պաշ-
տոն` մրցակցելով դիմավոր բայի հետ կա՛մ պարզ նախադասու-
թյան, կա՛մ երկրորդական նախադասության կազմում:

165 Հմմտ. Ջահուկյան Գ. Բ., նշվ. աշխ., էջ 484-485:
166 Տե՛ս Էոտքօնոտւհ ԽԼ., նշվ. աշխ., էջ 73:
367 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 73-74:

54

Հարկ է նկատել նան, որ ժամանակագրական տեսանկյունից ա-
նորոշ դերբայի գործածության շրջանակն ավելի լայն է հին լեզունե-
րում, քան ժամանակակից, որն էլ հուշում Է, որ նախկինում այն ամ-
րացված չէր իր հիմնական գործառույթում ն դեռնս ինքնուրույն գոր-
ծածություն չուներ, այսինքն` չէր ընկալվում որպես գործողության
անվանում: Անորոշով բացարձակ կառույցները, որոնք հատուկ են
այնպիսի լեզուների, ինչպիսիք են հին հունարենը, լատիներենը, գո-
թերենը, հին հայերենը ն այլն, ժամանակակից լեզուներում հիմնա-
կանում փոխարինվում են գլխավոր կամ երկրորդական նախադա-
սության դիմավոր բայով:

Անորոշից դիմավոր բային անցումը նույնպես հաճախ պայմանա-
վորված է քողարկված ենթակայով, որի` անորոշի հետ միասին ար-
տահայտած դիմավորության իմաստը այլ ձնե է ստանում: Այդ է
պատճառը, որ դիմավոր ձնի են առավելապես վերածվում քողարկ-
ված ենթակա ունեցող կառույցները, ինչպես, օրինակ՝ եղանակավո-
րիչ բայերով կամ անորոշը հայցականի, տրականի ն ուղղականի
հետ կառույցները: Ընդ որում, դիմավոր ձների են վերածվում հատ-
կապես այն կառույցները, որոնց քողարկված ենթական չի համընկ-
նում նախադասության բուն ենթակայի հետ: Այդ միտումը ունի ընդ-
հանուր տիպաբանական բնույթ ն հատուկ Է շատ լեզուների, այդ
թվում նան հայերենին: Եթե փորձենք համեմատել հայերենի զար-
գացման տարբեր շրջաններում անորոշի գործածության շրջանակ-
ները, ապա կտեսնենք, որ հիմնականում դիմավոր ձների են վե-
րածվել վերոհիշյալ բացարձակ կառույցները, ինչպես նան՝ ուզե-
նալ, կամիլ, թողուլ, հրամայել, թույլ տալ -Է անորոշ դերբայ կառույց-
ների դեպքում ն այլն, որտեղ հիմնականում անորոշի ենթական ն ա-
սույթի ենթական տարբեր են'54: Ընդ որում, որպես կանոն, այստեղ
փոխարինելու է գալիս երկրորդական նախադասությունը, օրինակ`
Կու հրամայէ օրէնքն, որ զքահանայի տուն ն ապրանք չգնէ այլ
ոք`:

Իսկ երբ ենթական նույնն է, ապա ընդհանուր տիպաբանական
տվյալների համաձայն մենաթեքայնությունը երկբայ շարույթում գե-

68 Տես Վարդապետյան Պ. Կ., Շարահյուսություն, Ակնարկներ միջին
գրական հայերենի պատմության, Եր., 1975, հ. Բ, էջ 209:

15 Տես Դատաստանագիրք Սմբատ Իշխանի (Գունդստաբլի), Կիլի-
կեան դատաստանագիրք 211-րդ դարի, ձեռագրի համեմատութեամբ լոյս
ընծայեց վարդապետ Ղլտճեան, էջմիածին, 1918, էջ 44:

59

րազանցում է երկթեքայնությանը (ուզում եմ անել, ն ոչ թե` ուզում եմ
անեմ): Պ:

Տարաժամանակյա հայեցակետից անորոշի ն դիմավոր բայի հա-
կադրությունների չեզոքացման հետնանքով ընդհանուր առմամբ ի
հայտ են գալիս բալկանյան ինֆինիտիվը, դիմավոր ինֆինիտիվը,
ինչպես նան տեղի է ունենում անորոշը հայցականի, ուղղականի
կամ տրականի հետ կառույցների վերածում դիմավոր ձների:

Ինչպես ն անվանումն է հուշում, բալկանյան ինֆինիտիվը վերա-
բերում է բալկանյան թերակղզու լեզուներին, այսինքն` բալկանյան
լեզվամիությանը, որտեղ ինչ-ինչ պատճառներով ինֆինիտիվը ժա-
մանակի ընթացքում վերածվել է պայմանական եղանակով արտա-
հայտված դիմավոր բայի:

«Բալկանյան ինֆինիտիվ» անվանումը ձնաբանական տե-
սանկյունից փոքր-ինչ ճիշտ չէ, քանի որ այն այնուամենայնիվ հան-
դես է գալիս որպես դիմավոր բայ: Մյուս կողմից` անվանումը մա-
սամբ արդարացնում է իրեն, քանի որ դիմավորությունն այստեղ
սահմանափակվում է միայն ներկա ժամանակով, թեն շրջասական
եղանակով հնարավոր է արտահայտել նան վաղաժամություն ն
կրավորական սեռ"՛՛: Բալկանյան ժամանակակից լեզուներում ին-
ֆինիտիվից զուրկ են հունարենը, տոսկյան ալբաներենը, մակեդո-
ներենը, մինչդեռ գեգյան ալբաներենը, ռումիներենը, ինչպես նան
սերբերենի որոշ բարբառներ սահմանափակ թվով են կիրառում
այն '՛:

Բալկանյան ինֆինիտիվի ծագման մասին գոյություն ունեն տար-
բեր տեսակետներ, այդ թվում` բազմածագում ն միածագում: Եթե
բազմածագման տեսության հեղինակները հիմնականում հիմնվում
են ինֆինիտիվի` որպես ընդհանուր լեզվաբանական երնույթի ի-
մաստային անլիարժեքության վրա, ապա միածագման տեսություն-
ները կամ ելնում են հունարենից (Հ. Պեդերսենը, Գ.Մեյերը, Կ.
Սանդֆելդը, Պ. Բյուրգերը, Գ. Ռոլֆսը, Դ. Կոպչագը), կա՛մ ընդհա-

106 Տես ԼՃՇոռաաււ հ1 /Ճ., ԱՕՓտթոշոտծ տ քուն ոճքուվաօօ 8-
62166010 ֆուտ բ:, 11, 1970, 6. 239.

17 Տես ԷԼշջօ Լ, (ո-) Բլում մեօոտեսէնօոօո. Թոտեմտօհ սոմ Թօճուտօհ, 1ո:
Վոճումծ. Տքոճօհեքօ10915օեծ ՏէսճլծՇո՛՛, ԷԼՇՐՅնտջօքօԵեօո օո ՍԷշ. ԽՈՅ85, ՕՏոճԵւնօէ,
1997, Տ. 49.

172 Տես Ղեւտ մ ՊՄ., ոճումյտսետնաթ Լո ժօո 8ո1էռոտքւոօհօո -- օ1ո Բոյլ օո
ԽօՈջոնՇոշ, 1ո: "Լոուն. Տքւճօհքօ10915հծ Տեճծո, ԷԼԹռստջօջօեծո օո Սէշ.
Խ(28Տ, ՕՏոճԵւնօէ, 1997, Տ. 101.

56

նուր ենթաշերտի գաղափարից, հատկապես թրակերենի (Ա. Ռոսե-
տի), որը զուրկ է եղել ինֆինիտիվից ն որից ենթադրաբար բխեց-
վում է ալբաներենը՝ 5:

Իհարհե, առավել ընդունելի է հունական ծագումը: Բանն այն է,
որ Նոր Կտակարանում ն Հոմերոսի ստեղծագործություններում ար-
դեն նշմարվում Է պայմանականի մրցակցությունը անորոշի հետ:
Սա էլ ցույց է տալիս, որ անորոշի կորստի միտումը հունարենում ա-
վելի շուտ է վկայվել, քան բալկանյան որնէ լեզվում ՞:

Անորոշի կորուստը հունարենում հիմնավորվում է ն՛ ձենական, ն՛
իմաստային տեսանկյունից: Եթե ձնական առումով այն բխեցվում է
հնչյունական փոփոխություններից,։ ապա իմաստային առումով`
կա՛մ որպես նպատակի պարագա հանդես եկող ինֆինիտիվ կառույ-
ցից, կա՛մ հայցականը անորոշի հետ կառույցների գոյությունից այդ
լեզվում:

Ինչ վերաբերում է հնչյունական փոփոխություններին, ապա
սրանց հետնանքով հունարենի անորոշը համանուն դարձավ այլ
քերականական ձների: Այսպես, ըստ Ֆ. Միկլոշիչի` անորոշի Ն - ցու-
ցիչի անկումը շարակարգում հանգեցրեց նրա ընկալմանը որպես
երրորդ դեմքի եզակի թվի ձն, որը փոփոխություններ բերեց նան այլ
դեմքերում ն թվերում: Սրան նպաստեց նան այն, որ համաբանու-
թյան ենթարկվեցին սահմանական եղանակը, ղ-ով պայմանականը,
քանի որ 8.-. անցմանը, որն արդեն նշմարվում էր մ.թ.ա. ԱԼԼԱ հա-
զարամյակներում, միացավ նան ղ-. անցումը: Այս գործընթացը
ավարտվեց մ.թ. 11 դարում: Այսպիսով` հունարենում Խ-ի անկումով ն
տարբեր հնչյունների իտացիզմի հետնանքով ներկա ակտիվ անո-
րոշը` -ՔւՆ-ով դարձավ համանուն 3-րդ դեմքի ներգործական սեռի
երեք եղանակներին` սահմանականին, որի վերջավորություն է -ճւ,
պայմանականինին՝ ՛ղ վերջավորությամբ, ն ըղձականին` օւ- վերջա-
վորությամբ: Քանի որ ըղձականը չի դիմանում պայմանականի
մրցակցությանը, ապա մրցակցում են անորոշն ու պայմանականը,
իսկ ավելի ուշ անորոշը զիջում է իր դիրքերը'՛":

Բալկանյան ինֆինիտիվը որպես նպատակի պարագա հանդես

եկող ինֆինիտիվ կառույցից բխեցնում է օրինակ Խ. Բարիչը'՛": Այս

15 Տե՛ս 81. Ճ. Լոճաւ շու, նշվ. աշխ., էջ 160-308:
17 Տես նույն տեղում, էջ 298, 242.

5 Տես նույն տեղում, էջ 247-256:

176 Տե՛ս Լոտո 8/1. Ճ., նշվ. աշխ., էջ 192:

57

տեսակետին է հարում նան Բ. Սերեբրենիկովը, որը ընդհանուր տի-
պաբանական բնույթ է վերագրում նրան: Ըստ նրա` քերականական
այն կարգերն ու ձներն են հիմնականում այլ ձներով փոխարինվում,
անհետանում կամ այլ ձների հետ բաղարկության ենթարկվում, ո-
րոնց արտահայտած իմաստը շատ հաճախ կրկնում է այլ ձների ի-
մաստը, կամ էլ որի իմաստային ծավալը չափազանց մեծ է: Նպա-
տակի պարագա երկրորդական նախադասությունները սովորաբար
արտահայտում են ոչ իրական, պլանավորվող ն ցանկալի գործո-
ղություն, որի պատճառով էլ այդ իմզաստը արտահատում են հենց
նույն իմաստն ունեցող տարբեր թեք եղանակաձները: Բացի այդ` ա-
նորոշն ու պայմանականի դիմավոր ձները ունեն իմաստային որո-
շակի համընկնումներ: Նրանք երկուսն էլ արտահայտում են ապա-
գայի գործողություն՞'՛:

Տարբեր լեզուներում նկատելով նպատակի պարագա երկրոր-
դական նախադասություններում թեք եղանակաձների գործածման
միտումը` նա եզրակացնում է, որ ամենից հաճախ այս դեպքում
գործածվում է պայմանականը (հին հունարենում, լատիներենում,
հին ռուսերենի գրավոր հուշարձաններում, ժամանակակից պարս-
կերենում, որը գալիս է դեռես միջին պարսկերենից, օսերենում, ինչ-
պես նան հին վրացերենում), ըղձական եղանակը (թուրքական լե-
զուներում), ըղձական եղանակից առաջացած պայմանական եղա-
նակը (ֆիններենում, էստոներենում, բալթյան լեզուներում), հրամա-
յական եղանակը (հունգարերենում)"՞:

Մեկ այլ տեսակետի համաձայն` անորոշի կորուստը հունարե-
նում բխեցվում է անորոշը հայցականի հետ կառույցների գոյությու-
նից տվյալ լեզվում: Այսպես` ընդունելով Տոգեբյուի այն տեսակետը,
որի համաձայն հին հունարենի կերպաժամանակային ձների հարա-
ցուցայնությունը (11 ձն) իր մեջ կրում է անորոշի վերացման սաղ-
մը'՛՛, Սերեբրենիկովը այն կապում է իր իմպլիկացիոն օրենքի հետ,
որի համաձայն անորոշի մեծ քանակությունը լեզվում կախված է
տվյալ լեզուներում հայցականը անորոշի հետ կառույցների առկա-
յությունից, ինչպես օրինակ` լատիներենում, կամ հին հունարե-
նում'52: Այսպիսով` եթե անորոշի մեծ քանակությունը լեզվում պայ-

177 Տե՛ս Ը6քօծքճեուօտ 3. 4., Թօքօտուօօոթօ 05068088:Ո1:1 8 60խուճքոոււաւ-
ՂորւՇ, Ճ/Լ., 19774, Շ. 233-246.

18 Տես նույն տեղում, էջ 231-233:

15 Տես ԻոՇոաշճում 81. Ճ., նշվ. աշխ., էջ 231-232:

180 Տե՛ս Շօքօթքօոոոուօ8 Ք. /Ճ., նշվ. աշխ., էջ 304:

58

մանավորված է տվյալ լեզուներում վերոհիշյալ բացարձակ կա-
ռույցների գոյությամբ ն եթե հաշվի առնվի այդ կառույցի` որպես
տեխնիկապես անհարմար լեզվական միջոցի օրինաչափ անհետա-
ցումը, ապա անորոշի հարուստ համակարգի ն նրա անհետացման
միջն կարելի է ն որոշակի կապ հաստատել 5":

Ժամանակակից հունարենը լիովին է կորցրել հին հունարենին
բնորոշ ինֆինիտիվի ժամանակային ն սեռային քերականական
ձներով հարուստ հարացույցը: Նոր հունարենում անգամ այնպիսի
նախադասության մեջ, ինչպիսին՝ ԷԼ /ՃՆՏծ0նծքգ. 0818. Ն`. Տ1ԾԵՔՍՆԵԼ 6ՕԽ
Պոաօն օԽ. «Ալեքսանդրիան կցանկանար այցելել պապիկին»,
ՏԱԼԾԵՏԾՆՏԼ «այցելել» բայը հանդես է գալիս ոչ թե անորոշի, այլ պայ-
մանականի ձնով, որը Ճգ (որ) շաղկապով կապվում է գլխավոր նա-
խադասության հետ":

Բալկանյան ինֆինիտիվի բանաճնն է` ՄԼ բոլ ՏԵ -Ւ Մորու չաղ որ-
տեղ ՏՃ-ը ստորադասական մասնիկն է: Այս ստորադասական ցու-
ցիչը ինքնին չի կարող ընկլալվել որպես շաղկապ, քանի որ այն
միշտ դրվում է բայից առաջ: Այդ պատճառով էլ այն դիտարկվում է
որպես պայմանականի խոնարհման ցուցիչ:

Ըստ Մ. Հաասեի` բալկանյան ինֆինիտիվի ծագումը դասական
քերականացման գործընթացի արդյունք է: Այստեղ տեղի է ունենում
պայմանական կառույցի ձնայնացում, որտեղ շաղկապը վերածվում
է ստորադասական բառի կամ պայմանականի ցուցիչի, իսկ պայմա-
նականի թեքված ձները ի վերջո դառնում են իսկական դիմավոր
ձներ: Այս քերականացված պայմանական կառույցի` լայն տարա-
ծում գտնելու հետեանքով իսկական ինֆինիտիվը դուրս է մղվում
գործածությունից"55:

Ինչ վերաբերում է դիմավոր ինֆինիտիվին, այլ կերպ` կիսաին-
ֆինիտիվին (սեմիինֆինիտիվ), ապա նրա ծագման մասին առաջին
անգամ վարկած է հայտնել Ֆր. Դիցը` բխեցնելով այն սահմանա-
կան եղանակով լրացական նախադասության մեջ հանդես եկող սո-
վորական ինֆինիտիվից, որը, սակայն, ռոմանական լեզուներին
խորթ երնույթ է: Մյուսը Հուգո Վեռնեկեի տեսակետն է, որի համա-
ձայն` դիմավոր ինֆինիտիվը ծագում է լատիներենի ըղձականի իմ-
պերֆեկտից, որը մնացած ռոմանական լեզուներում անհետացել է:

84 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 344-345:
82 Հմմտ. ԷԼտքծնոուհ հ/., նշվ. աշխ., էջ 77:
18: Տե՛ս ԷԼ քուօ 1., նշվ. աշխ., էջ 42-52:

59

Վեռնեկեն հիմնվում է ն ձենական, ն գործառական նմանության վրա:
Երրորդ վարկածը պատկանում է Ռ. Օտտոյին: Նա վերադառնում է
Դիցի տեսակետին ն սովորական ինֆինիտիվը համարում դիմավո-
րի ծագման աղբյուրը` առանց սահմանական եղանակով լրացական
կեղծ կառույցին անդրադառնալու: Նա այն բխեցնում է ենթակա դե-
րանվան հետ ինֆինիտիվի գործածությունից, որի փոխարեն, ինչ-
պես դիմավոր այլ ձների դեպքում, զարգանում են թեքույթային վեր-
ջավորություները: Մաուրերը անդրադառնալով Օտտոյի տեսակե-
տին, այն կարծիքն է հայտնում, որ տանվեցերորդ դարի այսպես
կոչված պայմանական համարվող ձները դիմավոր ինֆինիտիվի ա-
ռաջին վկայություններն են, քանի որ նրանք հանդես են գալիս ոչ թե
պայմանականի գործառույթում, այլ այն գործառույթում, որն այլ լե-
զուներում արտահայտվում է ինֆինիտիվով: է. Գերթները բնական
ձնաբանության տեսանկյունից նույնպես համոզիչ է համարում այն,
որ դիմավոր դարձած ձենը աստիճանաբար ընդունում է մյուս դիմա-
վոր ձներին բնորոշ համաձայնեցնող ձնույթները ն ոչ դիմավորու-
թյունը միաժամակյա դիմավորության դեպքում կարող է որպես
նշույթավորված մեկնաբանվել, իսկ դիմավորության ձեռքբերումը`
որպես նշույթավորման կրճատում"՞՞:

Դիմավոր ինֆինիտիվը սկսել է զարգանալ արդեն ռոմանական
լեզուների առնձնացմանը զուգահեռ: Այն միջնադարում ավելի տա-
րածված էր ն ավանդված էր դեռես հին ֆրանսերենում ու իտալերե-
նի զարգացման նախորդ փուլերում: Այն ավանդված է եղել նան հին
լեոնիզերենում (իբերոռոմանական լեզու, խոսվում է պորտուգա-
լիայի ն Իսպանիայի սահմանին): Այժմ հատուկ է Իբերական թե-
րակղզու հյուսիս արնեմտյան լեզուներին` պորտուգալերենին, գալի-
սերենին (իսպաներենի բարբառ, կառուցվածքով նման պորտուգա-
լերենին), միրանդերենին (իբերոռոմանական լեզու, խոսվում է պոր-
տուգալիայի ն Իսպանիայի սահմանին)" 5, ինչպես նան Հարավային
Իտալիայում խոսվող սարդիներենին ն հին նեապոլերենին"5:

2. Շգուոօը Քե., 2սո Խ1օ0-քեօ10916 սոմ ՏՅ: 465 քօաջ16515օհօո Աճում, Լո
Թոմ "Տքւշհտճոմծքլ սոմ տ6ոծ Թղոշլքյօո՞, էլջջ. Վ. 8օրօէշէ7, ՄՄ. Էտուոջօւ, 8.
)68ւռջ, ՛Լհ. Տէօ1շ, ՑՇեճջծ շստ 8. 8օօհսու -- ԷՏտօոծւ Խօ1Աօզանսու ՍԵօւ "'Տքոճօշհտճոմծ1
սոմ Տ61ոծ Թոլոշլք1Շո՞՛ օո. 19.10. -21.10. 1990 Ճո մօր Խսհւնուսօ15118է 8օօհսող, 1993.,
Տ. 238-240.

185 ՇՏոէոօբ Բե., նշվ. աշխ., էջ 237-238:

16 Տես Էշտօ ՌԼ, նշվ. աշխ., էջ 46- 57:

60

Պորտուգալերեն «երգել» բայի դիմավոր ինֆինիտիվն ունի
հետնյալ հարացույցը՝

1. դեմք, եզակի օոոճո Ժէ Օ 1. դեմք, հոգնակի օճուոո -Ւ ոոօտ
2. դեմք, եզակի օճոաո - 65 2. դեմք, հոգնակի օոոււ -Է մ6Տ

3. դեմք, եզակի օոուու - Թ Յ. դեմք, հոգնակի «շոու Է առ

Եզակի թվի առաջին ն երրորդ դեմքը, ինչպես տեսնում ենք, ունի
զրո ձնույթ, որը չի տարբերվում չխոնարհվող ինֆինիտիվից'"'":

Պորտուգալերենին բնորոշ է ն սովորական ինֆինիտիվը, ն՛ կի-
սաինֆինիտիվը: Որպես կանոն սովորական ինֆինիտիվը հանդես է
գալիս եղանակավորիչ (մոդալ), կիսաեղանակավորիչ (կիսամոդալ),
անցումային-ինքոատիվ-տնական, նպատակի իմաստ արտահայ-
տող, շարժում ցույց տվող բայերի դեպքում: Իսկ դիմավոր ինֆինի-
տիվը հանդես է գալիս նրա բացարձակ կիրառության դեպքում: Եր-
բեմն էլ` կախված ոճից, երկուսն էլ թույլատրելի են":

Դիմավոր ինֆինիտիվը հանդես է գալիս անդեմ կառույցներում,
որտեղ

1. ինֆինիտիվն ունի իր ենթական`

Ք. ՈՇ66ՏՏ4110 05 /076ո5 ճքօոմ6օու 1ոջսոտՏ. «Անհրաժեշտ Է, որ երի-
տասարդները լեզուներ սովորեն»:

Ք. ՈՇՇ6ՏՏ4110 6165 զքճմ67Շու 1ոջսոտ. «Անհրաժեշտ Է, որ նրանք լե-
զուներ սովորեն»:

Այսինքն, այն դեպքում, երբ մյուս լեզուներում ինֆինիտիվին փո-
խարինելու է գալիս երկրորդական նախադասությունը, պորտուգա-
լերենում հանդես է գալիս դիմավոր ինֆինիտիվը: Երբեմն նան դե-
րանունը բացակայում է, քանի որ ինֆինիտիվն արդեն արտահայ-
տում է դեմքը՝

Ք ՈՇՇօտՏ4110 ճքօոմ6765 1(ոջսոՏ. «...որ դու սովորես»

Ք ՈՇ66ՏՏ4810 զքօոմ 6705 1(ոջս8Տ. «...որ մենք սովորենք»

Քանի որ եզակի թվի առաջին ն երրորդ դեմքը զրո ձնույթով են
արտահայտվում, դերանունը չեզոքանում է այն դեպքում, երբ այն
բխում է համատեքստից:

887 ՇՏուոօւ Բե., նույն տեղում:
18 Տե՛ս Րճտոոցաւք հ/. ., նշվ. աշխ., էջ 180.

61

2. Իսկ ենթակա անորոշը պորտուգալերենում արտահայտվում է
դեռնս լատիներենից եկող վերլուծական միջին սեռից բխող անդրա-
դարձ կառույցով՝

Ք Եօոտ զսօ Տօ Պո ոօ օտութօ. (որ շաղկապով նախադասություն)
«Լավ է, որ մարդ գյուղում է ապրում»,

նան՝

Ք Եօոո զսօ 51567-56 ոօ օճոքօ` «Լավ է, որ մարդ գյուղում է ապրում»
(գերմ. ոոճո-ով)"55.

Իհարկե, ինֆինիտիվի, դիմավոր ինֆինիտիվի ն երկրորդական
նախադասության ընտրությունը կախված է նան բայի արժույթից, օ-
րինակ, կամական բայերը խնդրառում են ոչ դիճավոր ինֆինիտիվ,
երբ ենթակաները նույնն են, ն երկրորդական նախադասություն, երբ
ենթակաները տարբեր են (ինչպես սովորաբար տեղի է ունենում այլ
լեզուներում): 55:

Ընկալողական բայերի (օւեւ տշոնօու)` օստւ «լսել», տօոնո
«զգալ», օւ «տեսնել», ինչպես նան պատճառական բայերի դեպ-
քում կարող է հանդես գալ ն՛ անդեմ, Ա դիմավոր ինֆինիտիվը: 5":

Դիմավոր ինֆինիտիվի առանձնահատկությունն այն է, որ զու-
գակցում է անվանական ն բայական հատկանիշները: Օրինակ՝
պորտուգալերենում այն ունի հետնյալ տեսքը՝

Օ 12068565-ողծ էՍ ոո6 62ստ8 ոօ414846 2. «Այն, որ դու ինձ գովում ես
(կամ քո գովելը), ինձ զարմացնում է»:

Այստեղ ինֆինիտիվը գոյականի նման օժտված է հոդով ն հան-
դես է գալիս որպես նախադասության ենթակա: Դիմավոր բայի
նման էլ այն ունի դիմավոր վերջավորություն, ինչպես նան տ ենթա-
կան ն ուղիղ խնդիր` արտահայտված ոօ դերանվամբ:

Իսպաներենում նույնպես գոյականացվում են ինֆինիտիվ կա-
ռույցները, սակայն իհարկե ոչ դիմավոր ձնով`

Ք1մ6Ը՛10օ էմ. Շուօոմ 6110 0 186 ՇՅԱՏՁ ՈԱՇԿՅ ճ4ոոււճ61ծո. (Ը6-ԽՅՈՒՇՏ).

15 ՇՏոէոօբ Բե., նշվ. աշխ., էջ 241-242:

120 ՇՏոէո6բ Բե., նշվ. աշխ., էջ 243-244:

91 ՇՏոէո6բ Բե., նշվ. աշխ., էջ 248-249:

5» Օրինակը վերցրել ենք 8օռեֆ Ք. 3/1., էԼուօոօ8 5. Ճ.. Աօքոյ/ոողծ-
օ6յրԼ 93Եոչ, ԽԼ., 1965, 6. 93.

62

Գերմաներենում դրան համապատասխանում են հարադրումնե-
րը, այսպես կոչված` 2աստռճուտծումօէսոջ-ները` ձւօջօՏ Տեաւծոմւջ-աո-
ԹՅոքըԼ6Եօո' 5":

Այսպիսով, դիմավոր ինֆինիտիվի հիմնական շարահյուսական
գործառույթը ստորոգման գործառույթն է, որը սակայն մշտապես
զուգակցվում է այլ շարահյուսական գործառույթի հետ: Պորտուգա-
լերենում դիմավոր ինֆինիտիվը կարող է հանդես գալ նախադասու-
թյան տարբեր անդամների գործառույթով, ինչպես օրինակ` ենթա-
կայի, ուղիղ խնդրի, նախդրով կամ աննախդիր լրացման, պարագա-
յի, Ճ Ժ ինֆինիտիվ կառույցում, որը փոխարինում է գերունդիումին,
ինչպես նան` անորոշը հայցականի հետ դարձվածում 5:

Ինչպես վերը նշվեց, դիճավոր ինֆինիտիվով կառույցներում որ-
պես կանոն ինֆինիտիվի ենթական չի համընկնում ասույթի ենթա-
կայի հետ, այսինքն` պորտուգալերենում բացարձակ կարող է լինել
ինֆինիտիվով ցանկացած կառույց` պարագայական, որոշիչ, լրա-
ցական ն այլն, որը, ըստ էության, փոխարինում է երկրորդա-
կան նախադասություններին: Դիմավոր ինֆինիտիվը մի կողմից
հարաբերակցվում է անդեմ ինֆինիտիվի, մյուս կողմից՝ բայի դիմա-
վոր ձների, հատկապես` պայմանականի ձների հետ:

Հին նեապոլերենում դիմավոր ինֆինիտիվը նույնպես հանդես է
գալիս վերոհիշյալ դեպքերում, ինչպես նան եղանակավորիչ բայերի
հետ: Այստեղ կարելի է տեսնել, թե ինչպես ինֆինիտիվը ոչ քողարկ-
ված ենթակայի հետ հիմք է ծառայել դիմավոր ինֆինիտիվի ծագ-
ման համար: Այն փաստը, որ հոգնակի թվի երկրորդ դեմքի ձնը
հանգում է ինֆինիտիվի հետ ձուլված ենթակա դերանվանը, թերնես
ենթադրում է այս զարգացումը: Բանն այն Է, որ միայն հոգնակիի ե-
րեք դեմքերում է դիմավոր ինֆինիտիվն ի հայտ գալիս, ընդ որում՝
երկրորդ դեմքի վերջավորույթյունը (-7օ) առաջացել է անձնական
դերանունից, իսկ առաջին ն երրորդ դեմքի ձները (-ոօ, -(օ) ոօ) դի-
մային վերջավորություններ են ՛5:

Այսպիսով, ծագելով ոչ քողարկված ենթակա -Է ինֆինիտիվ կա-
ռույցից` դիմավոր ինֆինիտիվը լիովին փոխարինում է անդեմ ին-
ֆինիտիվին, սակայն ի հավելումն դրա` ձեռք է բերում նան անվա-
նական հատկանիշներ` գրեթե վերածվելով գոյականացված երկ-
րորդական նախադասության:

95 ՇՏոէոօբ Բե., նշվ. աշխ. էջ 251:
7 Տե՛ս 80ոեՓ Ի. հ1., ԷԼուօոօտ 5. /Ճ.. նշվ. աշխ., էջ 93-96:
55 Տե՛ս ԷոՏօ ԽԼ, նշվ. աշխ., էջ 46- 51:

63

Թեն բալկանյան ն դիմավոր ինֆինիտիվները ունեն որոշակի
ընդհանրություններ, սակայն կան նան տարբերություններ: Եթե բալ-
կանյան ինֆինիտիվը ձգտում է նույն իմաստը արտահայտել բայա-
կան միջոցներով'"", ապա դիմավոր ինֆինիտիվը` ն' բայական, ն.
անվանական:

Դիմավոր ինֆինիտիվն այսպիսով իմաստային առումով որոշա-
կիորեն տարբերվում է սովորական ինֆինիտիվից` փոխադարձա-
բար փոխարինելի լինելով նրա հետ: Բալկանյան ինֆինիտիվը
այլես չի կարող փոխարինվել սովորական ինֆինիտիվով, եթե հաշ-
վի չառնենք երկրորդ ինֆինիտիվի ծագումը, որն արդեն հաջորդում
է բալկանյան ինֆինիտիվին` զարգանալով հիմնականում ալբանե-
րենում ն դակոռումիներենում""՛:

Համեմատելով հնդեվրոպական լեզուներում ինֆինիտիվի ծա-
գումը երկրորդ ինֆինիտիվի առաջացման հետ բալկանյան լեզվա-
միության մեջ` Մ. Գաբինսկին գալիս է այն եզրակացության, որ
հնդեվրոպական լեզուներում բայանվան վերածումը ինֆինիտիվի
հանգեցնում է անվանական կարգերի տնտեսման, իսկ բալկանյան
լեզուներում պայմանական եղանակից ինֆինիտիվ անցումը (երկ-
րորդ ինֆինիտիվ) բայական կարգերի տնտեսում է, քանի որ վե-
րացնում է բայի դեմքի ն թվի կրկնաբանությունը" 55:

Ի տարբերություն բալկանյան ինֆինիտիվի` դիմավոր ինֆինի-
տիվը լիովին չի փոխարինել սովորական ինֆինիտիվին, թեն մոտ
հազար տարի է, ինչ գոյություն ունի: Կարծում ենք, որ դրա պատ-
ճառներից մեկն էլ այն է, որ դիմավոր ինֆինիտիվը ավելի գործա-
ծական է գրական լեզվում, քան ժողովրդախոսակցականում»"":

Ինչ վերաբերում է անորոշ դերբայով բացարձակ կառույցներին,
ապա դրանք անորոշը հայցականի, տրականի ն ուղղականի հետ
կառույցներն են, որոնք ավելի հաճախ գործածվում են հին լեզունե-
րում:

Ժամանակակից լեզուներում աստիճանաբար նրանք վերածվում
են դիմավոր ձների, թեն կան լեզուներ, որոնք այս կամ այն կերպ
պահպանել են այս կառույցի գործածության որոշ դեպքեր: Որպես
կանոն պահպանվում են այն դեպքերը, որտեղ անորոշը դեռես ըն-

56 Տե՛ս ԼՅ6տոշճան 8/1. Ճ., նշվ. աշխ., էջ 183:

797 Տեւս նույն տեղում, էջ 54-55:

198 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 253:

5 Հմմտ. Լոու աան ՖԼ. Ճ., նշվ. աշխ., 1970, էջ 182-183:

64

կալվում է իր նախնական բառային իմաստով` հատկապես ներգո-
յականի իմաստով, ինչպես, օրինակ` զգացական բայերի հետ, օր.`
լսել, տեսնել: Մյուս դեպքերում, ասենք ասացական բայերի հետ, ա-
նորոշը հայցականի հետ կառույցը գրեթե չի գործածվում, քանի որ
այն արհեստականորեն համաբանությամբ է տարածվել այդ բայերի
վրա ն չի բխում անորոշի բուն իմաստից": Հայտնի Է, որ լեզուն
աստիճանաբար ազատվում է արհեստական տարրերից:

Անորոշը հայցականի հետ (ճօօստմեՄստ օսու ոճումսօ) կառույցը
հատուկ է լատիներենին, հին հունարենին, հին վերին գերմաներե-
նին, հին հայերենին ն այլն: Բացի լատիներենից ն հին հունարենից՝
մյուս լեզուներում այն համարվում է այդ երկու լեզուների ազդեցու-
թյան արդյունք: Մի կողմ թողնելով այդ լեզուներում նրա առաջաց-
ման ուղիների հարցը, որը դուրս է մեր նպատակից, փորձենք պար-
զել, թե որ լեզուներում որ կառույցներն են գերիշխում, ինչ ստորո-
գական կառույցների հետ են նրանք գործածվում, որն էլ թույլ կտա
որոշակի կարծիք կազմել այս կառույցների ծագման մասին ընդ-
հանրապես:

Այսպես, հայցականով անորոշը լատիներենում հանդես է գալիս
հիմնականում ասացական, մտածական, զգացական, ցանկություն
արտահայտող, թույլատրական ն արգելական, ուրախական, ինչ-
պես նան անդեմ բայերի հետ՛"՛, իսկ հին հունարենում` միայն ասա-
ցական, մտածական, թույլատրական, արգելական ն անդեմ բա-
յերի՛ ՛:

Պետք է ենթադրել, որ այս կառույցի հայցականով ենթական պայ-
մանավորված է հիմնական բայի արժույթով: Ի դեպ՝`լեզվաբանները
այս երնույթի ծագման վերաբերյալ գրեթե միակարծիք են: Ըստ
նրանց` այստեղ նույնպես գործ ունենք, այսպես կոչված, վերավեր-
լուծության (Ջօճոճիյ56) հետ, այսինքն` հայցական հոլովով դրված են-
թական ի սկզբանե եղել է տվյալ դիմավոր բայի ուղիղ խնդիրը, օր.՝
)սԵօօ շատ ճԵծ «Ես նրան հրամայում եմ հեռանալ» նախադասու-

20 Հմմտ. Ծշոքտոհօար Բ., Լողում տլտօիօ ՏԱ ուէ օչթիշլօտ Տսեյօքէ ւո մօ:
81ԵՇ1ԱԵՏոՏ6էշնոջ (ՀՏՇս6Տ ՛՛6Տէտծու) օո Մսի: օո ՄՇւտսօհ ջօետօիօտ 1Աւօու Մօք
զօու ԷՆուքջւնոմ ԱԵՇՐՏՇէշնոջտէօօհուտօիօք Էոէտօիօւմսոջօո ՀԵշաջւծոշօո սոմ շս
Շիճ ոճի է6ո151616ո, ՏօՈՅ: ՄուՄօոտ11(41Տ5461Լ. Տ. Հրոծու Օշհղցտեւ, 2007, Տ. 53:

20 Տես ԱՕճքօտճտոը 3. 4., Ճուոճո ԷԼ 11., ուան 93Եոչ, 81. 1987,
Շ. 172-173.

202 Տե՛ս Շ060ո686Շա Շ. 11., 1քօ886-ՒքՇԿՇՇԹոԼ 23ԵՈՀ, հ/1., 1948, 6. 388.

5 Արմինե Գագինյան 65

թյան մեջ օտատ-ը նախապես հանդես է եկել որպես )սեշօ-ի ուղիղ
խնդիր՞՞՞:

Համանման կառույցներ կան նան ուղղական ն տրական հոլով-
ների հետ: Ընդ որում, ուղղականով անորոշը գործածվում է կրավո-
րական իմաստով, որը հուշում է նրա ավելի ուշ ծագումը:

Տրականի հետ անորոշը նույնպես կախված է հիմնական բայի
արժույթից: Պատահական չէ, որ հայցականը անորոշի հետ կա-
ռույցներն այլ լեզուներում, ինչպես, օրինակ` անգլերենում ն սլավո-
նական լեզուներում, համապատասխանում են տրականով անորո-
շին՞"՞: Սա հիմնականում վերաբերում է ասացական բայերին: Սա էլ
սերտորեն կապված է տվյալ լեզուն կրող ժողովրդի լեզվամտածո-
ղության հետ:

Իսկ այս կառույցների վերածումը դիմավոր ձների պայմանավոր-
ված է անորոշի քերականական իմաստի զարգացման հետ, որտեղ
հետին պլան Է մղվում նրա բառային իմաստը, այսինքն` այլես չունե-
նալով ներգոյականի իմաստ ն ձեռք բերելով գործողության ընդհա-
նուր անվանման իմաստ` այն իր տեղը զիջում է դիմավոր բային:
Իհարկե, կան լեզուներ, որտեղ այնուամենայնիվ պահպանվում են
վերոհիշյալ կառույցները: Ուշագրավ է, որ նրանք հիմնականում
պահպանվում են զգացական բայերով կառույցներում, ինչպես
նշվեց վերը: Կան նան լեզուներ, որոնք այդ իմաստը արտահայտե-
լու համար նոր ձներ են ստեղծել, ինչպես, օրինակ` ժամանակակից
հայերենի անկատար ԼԱ դերբայը:

Այլ կերպ ասած` դիմորոշությամբ պայմանավորված հակադրու-
թյան առաջին հայացքից թվացող չեզոքացումը պարզապես
արդյունք է անորոշի քերականացման: Եթե անորոշը հայցականի,
տրականի ն ուղղականի հետ կառույցների վերածումը դիմավոր
ձների տեղի է ունենում անորոշի քերականացման ճանապարհին,
որտեղ հստակեցվում են անորոշ դերբայի քերականական իմաստն
ու գործառույթները, ապա բալկանյան ն դիմավոր ինֆինիտիվները
արդյունք են արդեն քերականացված անորոշի զարգացման, քանի
որ ն՛ բալկանյան, ն դիմավոր ինֆինիտիվները հաջորդում են անո-
րոշի զարգացման շրջանին:

Այսպիսով, եթե համաժամանակյա կտրվածքում դիմավոր բայը
կարող է փոխարինվել անորոշով, երբ վերջինիս քողարկված ենթա-

25 Հմմտ. քոտթօհոճւհ ԽԼ, նշվ. աշխ., էջ 73-74:
204 Տե՛ս Քօոօքօօո Օ., Փոռօօօֆու ոքոճուռուտծո, ԽԼ, 1958, 6. 135.

66

կան ն հիմնական բայի ենթական են նույնը, ն անորոշ դերբայ-դիմա-
վոր բայ հակադրությունը չեզոքանում է դիմավոր բայի օգտին, երբ
ասույթի ն անորոշի ենթակաները տարբեր են, ապա տարաժամա-
նակյա տեսակետից նույնպես գործում է հենց այս կանոնը, որի հա-
մաձայն դիմավոր բայի են վերածվում նան անորոշ դերբայով բա-
ցարձակ կառույցները, ինչպիսիք են` անորոշը հայցականի, տրա-
կանի ն ուղղականի հետ կառույցները: Ընդ որում, պետք Է նկատի
ունենալ, որ տարաժամանակյա հայեցակետից որպես կանոն անո-
րոշն է վերածվում դիմավոր ձնի ն ոչ թե հակառակը, քանի որ
պատմական տեսանկյունից այն ծագում է բայարմատի հոլովված
ձներից:

Ինչ վերաբերում է բալկանյան ինֆինիտիվին, ապա այստեղ էլ
հնարավոր է, որ իրենց դերն են ունեցել այն կառույցները, որոնց քո-
ղարկված ենթական տարբեր է իսկական ենթակայից, եթե հիմք ըն-
դունենք այն տեսությունները, որոնց համաձայն բալկանյան ինֆի-
նիտիվի ծագումը կապված է բացարձակ կառույցների հետ:

Այն, որ դիմավոր ինֆինիտիվի ծագման համար էլ նախադրյալ է
եղել անորոշի ն ասույթի ենթակաների տարբերությունը, վկայում է
այն հանգամանքը, որ դիմավոր ինֆինիտիվի գործածության բոլոր
դեպքերում նրա ն ասույթի ենթակաները տարբեր են: Բացի այդ՝
նրանց նույնության դեպքում դիմավոր ինֆինիտիվ է կիրառվում
միայն խոսակցական լեզվում, հատկապես Բրազիլիայում՞5, որը
կարծում ենք` ավելի ուշ երնութ է: Բրազիլիայում պորտուգալերենը
տարածվել է 16-րդ դարում, իսկ Պորտուգալիայում ավանդված է
12-րդ դարից: Ընդ որում, արդեն 14-րդ դարում դիմավոր ինֆինի-
տիվը սկսել է տարածում գտնել պորտուգալերենումշ25: Ընդհանուր
առմամբ կիսաինֆինիտիվը գոյություն ունի ոչ պակաս քան 1000
տարի՞

Այսպիսով, ինչպես տեսնում ենք, այս երեք կառույցների զարգա-
ցումը ունի համանման միտումներ: Պատկանելով անորոշի զար-
գացման տարբեր շրջաններին ն անցնելով զարգացման տարբեր
ուղիներ` նրանք ունեն նան մեկ շատ կարնոր ընդհանուր նախա-
դրյալ, այն է` ասույթի ն անորոշի ենթակաների տարբերությունը:

205 Տե՛ս Թ06ԵՓ Ք. հ/1., ԷԼուօոօտ Ծ3. Ճ., նշվ. աշխ., էջ 96:

206 Տես 80ոեՓ Ք. Խ/1., ՕՓօքռուքօ8ՅՒո 6 քՕԽՅՒՇԽԵՇ: 16քոՄք ԻԵ: 43ԵԼ-
Խ5Օ5. 11օքո7211ԵՇ Թ ԱԼ 23ԵՈՀ, Խ/1., 1983, 6. 31. ԹօոծՓ Ի. 8/1., 116ոօքոռ ոօք-
ՂՅԼՅՈԵՇՔՕԼՕ Ց3ԵՈՀՅ, հ/1., 1988, 6.94.

207 Տե՛ս Լո6ռոշճոն 3/1. Ճ., նշվ. աշխ., 1970, էջ 232:

67

Ինչ վերաբերում է անորոշի զարգացման արդյունքին, ապա այս-
տեղ նույնպես կա որոշակի տարբերություն: Եթե անորոշը հայցա-
կանի, տրականի ն ուղղականի հետ կառույցները, ինչպես նան բալ-
կանյան ինֆինիտիվը փոխարինվում են դիմավոր ձներով, որոնք ի-
րենց մեջ ունեն միայն բայական հատկանիշներ, ապա դիմավոր ին-
ֆինիտիվը կամ կիսաինֆինիտիվը վերածվում է մի ձնի, որն ունի ն.
բայական, ն անվանական հատկանիշներ:

2.3. Ինֆինիտիվի տիպաբանական զարգացումը

Թեն ինֆինիտիվը որոշ քերականություններում համարվում է
բայի ելակետային, բառարանային ձնը, սակայն այն այդպիսին լինել
չի կարող, քանի որ ծագումնաբանորեն բայի դիմավոր ձները միշտ
էլ նախորդել են ինֆինիտիվին:

Անգամ որոշ լեզուներում, ինչպես օրինակ` արաբերենում, վրա-
ցերենում, ինֆինիտիվն իսպառ բացակայում է: Այս լեզուներում
նրան փոխարինում է գործողության անունը, այլ կերպ` մասդարը:
Եթե հին վրացերենում առկա է ն՛ մասդարը, ն՛ ինֆինիտիվը՞"", ա-
պա ժամանակակից վրացերենում պահպանվում է միայն մասդա-
րը՞5: Վերջինս ժամանակակից վրացերենում ունի որոշ քերակա-
նական կարգեր` կերպ, երբեմն նան սեռ: Իսկ ինֆինիտիվ է համար-
վում հին վրացերենում ուղղության հոլովով դրված մասդարը, որը
խնդրառում է ուղիղ ն անուղղակի խնդիր՛՛":

Արաբերենում գործողության անունն իր նշանակությամբ նույն
գործողության կամ վիճակի վերացական անունն է առանց դիմավոր
ձներին հատուկ կարգերի` դեմք, ժամանակ ն այլն: Բովանդակու-
թյամբ այն մոտ է ինֆինիտիվին, իսկ ձեով ն կիրառությամբ` անուն
է, քանի որ այն ստանում է անորոշ ն որոշյալ հոդ, հոլովվում է, կա-
րող է լինել բառակապակցության անդամ, ունենալ ստացական-դե-
րանվանական վերջածանցներ: Միննույն ժամանակ գործողության
անունը խնդիր է` դրված հայցական հոլովով կամ նախդրավոր
խնդիր, օրինակ` հսԵԵս-ո-ոՁՅսկ--ԱՅԹոռ կամ հսեծս--ոՁՅսկ-ԱԱՅԱԹՈՒ -

28 ԿԱ6աղաաատաու 1. 3., Հ ոօոքօօ օ6 տուՓուուււթծ 8 ոքօթածքք7-
ՅԱՒՇԽՕԽԼ 243ԵԼ5Շ, 1ԼՇաո մօա, 1972 (ոճ Էք»3. 83.), օ. 141.

25. ՅԵԼՀՕՅԷԹԷՈԼՇ. ԵՖՕղեււօԱԼ 5:10 ԱՅՈԱՎՇՇԹԵԵ օք, Խ1., 1998,
6. 120.

20 Կճանաաածուու 71. 3., նույն տեղում:
68

«մարդու սերը դեպի հայրենիքը», հսծեսո գործողության անունը
նույնպես խնդրառում է հայցական հոլովով դրված խնդիր` սոլռոռ
կամ նախդրի միջոցով` Ասոթո՞ր՛:

Մյուս կողմից` գործողության անունը, ինչպես ն բայը, կարող է ու-
նենալ գործողության ենթակա, կամ գործողության խնդիր: Սակայն
եթե բայի դեպքում ենթակայի կամ խնդրի նշանակությունը արտա-
հայտվում է ածանցի տեսքով կամ ուղղական (ենթակայի համար) ն
հայցական հոլովով (խնդրի համար) դրված անուններով, ապա գոր-
ծողության անվան դեպքում ն՛ ենթական, ն՛ խնդիրը դրվում են սե-
ռական հոլովով կամ արտահայտվում են ստացական դերանվանա-
կան վերջածանցներով, այլ կերպ` բայական կարգն արտահայտ-
վում է անվանական կարգի միջոցով, օր.` սեռական խնդրով (ջօու-
ԱԽնՏ ՕԵյօօէլՄստ)` հսԵԵս-|-ԱՅՁոճու «սերը դեպի հայրենիքը», սեռական
ենթակայով (ջօումՄսՏ ՏսԵ)օօէՄԱՏ)՝ ոՁծ'ս-Ըքռոզ| «ընկերոջ այցը» ՛:

Ինֆինիտիվը թեն ձեի տեսանկյունից մոտ է բայանվանը ն ունակ
է ստանալու հոլովական վերջավորություններ, սակայն ի տարբե-
րություն նրա, չի կարող ունենալ լիակատար հոլովական հարա-
ցույց, որպես կանոն պահպանում է բայի խնդրառությունը ն օժտ-
ված է քերականական կարգերով: Այն լեզուներում, որտեղ հոլովա-
կան համակարգը բացակայում է կամ խիստ կրճատված է, ինֆինի-
տիվի ն բայանվան սահմանազատումը շատ դժվար է (օրինակ՝
անգլերենի -ուջ վերջավորությամբ ձների բարդ կարգավիճակը):

Ինֆինիտիվի ուսումնասիրությունը տարբեր լեզուներում թույլ է
տալիս որոշակի պատկերացում կազմել նրա զարգացման մասին:

Նրա ծագումը ն զարգացումը սերտորեն կապված է լեզվի ծագ-
ման ն զարգացման հետ, քանի որ դրսնորում է որոշակի ընդհանուր
օրինաչափություններ` ոչ անմիջականորեն արտահայտելով կեցու-
թյան օբյեկտիվ իրական ձների մասին եղած կոնկրետ տարածականի
ն վերացականի պատկերացումների բարդ փոխհարաբերությունը՞՛5:

Ըստ Գաբինսկու` ինֆինիտիվը լայն տարածում ունի այն լեզու-
ներում, որտեղ չկա նրա գոյականացված տարբերակը (անգլերեն,
գեգերեն, սլավոնական լեզուներ), ն նրա նախդրավոր տարբերակ-

21 թթոռծ 5. հ1., ԹթճոշաաՇ Բ Շքճրւ ու ՂԵ 0Շ ԱՅՄՎՇՒԱԼՇ ՇՇԽՈՂՂՇԽՏՈՀ
93ԵրՀՕ8, է/., 1972, 6. 187.

2/2 Րքուտծ Ե. ԽԼ, նշվ. աշխ, էջ 187-188:

28 Ղոո:082 ԷԼ /., Փօքոաւքօտճոււծ տուօոօքռու 1-ոշքօօքտոթոօօ78 քօօաօ80
ԲՈՅԻՕՈՅ, 8օուօքքճո, 1998, օ. 57.

69

ները կամ ընդհանրապես գոյություն չունեն (ռուսերեն), կամ էլ չնչին
քանակությամբ են առկա (անգլերեն)՛՞:

Որպես կանոն ինֆինիտիվը հակադրության ներսում հանդես է
գալիս որպես ոչ նշույթավորված անդամ այն դեպքում, երբ առկա է
նույնաենթակայություն, այլ կերպ` դիմավոր բայի ենթական ն ինֆի-
նիտիվի քողարկված ենթական նույնն են, ինչպես եղանակավորիչ
բայերի դեպքում, կամ երբ ինֆինիտիվի քողարկված ենթական հա-
մընկնում է դիմավոր բայի խնդրի հետ, օրինակ` պատճառական
բայերի դեպքում: Սա կարելի է մեկնաբանել լեզվի տնտեսման տե-
սանկյունից, քանի որ միննույն իմաստը արտահայտվում է ավելի
սուղ միջոցներով: Այն, որ ինֆինիտիվը նվազագույն սեղմ կառույց է
ն գերադասելի է լեզվական տնտեսման առումով, հաստատել են
նան նյարդալեզվաբանները: Այսպես, ըստ նրանց` ինֆինիտիվը դի-
մավոր բայի փոխարեն գործածում են այն հիվանդները, որոնք խոս-
քային խանգարումներ ունեն: Նյարդաեզվաբանները եկել են այն
եզրակացության, որ ինֆինիտիվը բայի առկայացումն Է, որը տար-
բերվում է սովորական բայահիմքից (իհարկե, կան խոսքային խան-
գարումներ, որոնց դեպքում գործածվում են բայահիմքերը), քանի
որ դրանք բայի նվազագույն դրսնորումն են: Այն բայի ամենապարզ
ն հեշտ դրսնորումն է: Ի տարբերություն դիմավոր բայի, որի դեպ-
քում նույնպես կա առկայացում, ինֆինիտիվը չեզոք է դիմավոր բա-
յի ժամանակի ն եղանակի նկատմամբ:

Այսպիսով, աֆազիայի պատճառով առաջացած ապաքերակա-
նությունը արդյունք է փոխհատուցող (կոմպենսացնող) ջանքերի:
Նրանք հնարավոր են նան այն դեպքում, երբ Բրոկայի կենտրոնի
խանգարումների կամ այլ աֆազիայի դեպքում ի հայտ եկած աշխա-
տանքային հիշողության ժամանակային գերբեռնվածության պատ-
ճառով այլես անհնար է ավելի բարդ ն ամբողջական կառույցներ
կազմել: Բացի դրանից` երեխաների կողմից լեզվի յուրացման երե-
քից - բազմաթիվ բառերի փուլում նույնպես նկատվում է ինֆինիտի-
վի գործածության գերակշռություն` կապված նվազագույն կառույցի
գործածության մարտավարության հետ ՛՛`:

24 ՐանտաւԸտամ 81 /Ճ., ԱՕոոծԷաՇ ա 7քուն ՈշքոաՎվոօոօ 41681165օ10
ՋուՓուաո 184, 11., 1970, 6. 233.

25 Տօհօշնօր 81, Խօհլ Շ., օւ 1ճունս ոտ մօս-Բօոռ Ե6լ Յքիճտ15օհօող
Ճջոճուոճէտուստ, 26ք 1ճումմ լո ՍԹ6օսէտօհօո, ՒԷԼՏջ. )օճո-Իւճոօօատ Խու Շւծ
02161, է,ԱԼՕՏՇՈՈՁուՏԱ է, ԷԱօքճ6156հօ Տես Շո շն մՇսէտօհօո Տքոշօհծ, 22, ՛ԼԱԵւոջծո,
2005, Տ. 1-8.

70

Ինֆինիտիվի զարգացման ուղին բարդ է ն կախված է մի շարք
հանգամանքներից: Տարբեր լեզուներում ինֆինիտիվի քննությունը
ցույց է տալիս, որ նրա զարգացումը սերտորեն կապված է նան նրա
կառուցվածքի հետ, այլ կերպ` այն հիմքերի հետ, որոնց նա հան-
գում է: Եթե այն հանգում է այնպիսի հիմքի, որն ունի վիճակի ի-
մաստ, ապա այն օժտված է միջին սեռի իմաստով: Դրա մասին են
վկայում, օրինակ, ռուսերենի ն հնդիրանական լեզուների տվյալնե-
րը: Սա առաջին հերթին վերաբերում է այնպիսի վիճահարույց կա-
ռույցի, ինչպիսին է ռուսերենի 36 ոճռուծ. կառույցը, որտեղ ին-
ֆինիտիվի խնդիրը դրված է ուղղական հոլովով: Ինֆինիտիվի մի-
ջին սեռի իմաստը առկա է նան այնպիսի կառույցներում, ինչպիսիք
են ինֆինիտիվի հետ ուղղական հոլովով դրված իգական սեռի գո-
յականների գործածությունը ուղիղ խնդրի պաշտոնում, որը հատուկ
է հին ռուսերենի հյուսիս-արեմտյան տարածքների գրական հուշար-
ձաններին: Մոսկովյան հուշարձաններում այն գործածվել է մինչն
18-րդ դարի սկիզբը՞՛6: Իգական սեռի ուղղական հոլով -- ինֆինի-
տիվ /16 ոլ6)ւ 06/0)ւ Օատ» քոն Ը60ճ ոքաղօշԸաուա՞՛՛.

Ինչ վերաբերում է հնդիրանական լեզուներին, ապա դեռնս Բեն-
վենիստը խոսում է հնդիրանական -"Ժոճւ-ով միջին սեռի ինֆինի-
տիվի մասին: Նա հիմնականում ելնում է ձեաբանական տվյալնե-
րից Աե հատկապես այն փաստից, որ այդ ինֆինիտիվի դիմավոր
ձները ունեն բացառապես միջին սեռի հարացույց: Սակայն դրան
զուգահեռ կան նան -մհյու-ով ինֆինիտիվներ, որոնք ունեն ինչպես
ներգործական, այնպես էլ միջին սեռի խոնարհում, որոնք Բենվե-
նիստը փորձում է բացատրել բանասիրական կամ իմաստաբանա-
կան փաստարկումներով"՞՞":

Գիպերտը սակայն փորձում Է ապացուցել, որ Ռիգվեդայում հա-
ճախ -ժոջու-ով ինֆինիտիվները ստորոգական կառույցներում ակ-
տիվ իմաստ են արտահայտում: Ինչ վերաբերում է ավեստայի լեզ-

26 կրուօտ 5. թ., Ա1ՇՕքոսօօաճմ ԷքՅԽՈԱԹՈՒՀՅ քօօաօօ 235Ռ62, 8,
1964, օ. 429-430.

27 ԽՄոքաօոշճամ 71. Ճ.. 1Թ26ոՕքովօօաք ԹՀՕԽԵԽՏԻՆՅթո Լ Բ. քյօՇա«Օոր/
տ16քՅՈՄքԷԼՕԽԸ ՎԵԽՈՀ/, ՃՈ», 1950, օ. 292, 293-294. Շք. Լճում 1/1.
Ճ.. 1108486ԷՈ16 71 71քո1ւճ ԱՈՇքտաՎէլ01օ 2162ԷԼՇ6010 տՓուաւտտ2, 11., 1970,
Շ. 188.

2/8 թժոմճուտէօ Ք., Լօտ 1ոճումԹ ոսօտեզսօտ, ՔՅո5, 1935, ք. 75, 85, 86, 88, Հմմտ.
Շ1թք6ոն ., էղո 1ոմօ-182ուտօհօք ոճում 465 Խ16օք25ՏԽՏՉ. ՍՈ ւԸրօոօո Տլաճլօո 2
ՏքճճիՏ56ոչԸհմ) 43 (1984), : հ1նոօհծո: 1984, Տ. 25- 26.

71

վին, ապա այստեղ նույնպես կան -Ժոճ-ով ինֆինիտիվներ, որոնցից
մի քանիսը միջին սեռի դիմավոր ձներ չունեն: Ուշագրավն այն է, որ
այնուամենայնիվ այդ ձները կրավորական սեռով կարող են մեկնա-
բանվել՛՛5: Ստորոգական կառույցներում -Ժոճ:-ով ինֆինիտիվները
անցողական բայերի հետ արտահայտում են կրավորականի իմաստ
(պացիենսը ուղղականում), իսկ անանցողական բայերի հետ ակ-
տիվ իմաստ (ագենսը ուղղականում): Ընդ որում, ինչպես իրավա-
ցիորեն նկատում է Գիպերտը, անցողականի ն անանցողականի
հակադրությունը ինֆինիտիվ կառույցներում հատուկ է հնդեվրո-
պական լեզուներին: -մհջու-ով ինֆինիտիվների ակտիվ ձները վե-
դայական լեզվում նա համարում է նորակազմություն, որ հիմնված է
անանցողական բայերի օրինակով համահարթման վրա: Այսինքն`
անանցողական բայերի գործող անձը նախապես հանդես է եկել որ-
պես ենթակա, որն էլ տարածվել է անցողական բայերի վրա, իսկ
պացիենսը հայտնվել է խնդրի գործառույթում77:

Կարծում ենք, որ Բենվենիստի ն Գիպերտի կարծիքները չեն հա-
կասում միմյանց, այլ լրացնում են, քանի որ միջին սեռը ծագումնա-
բանորեն կապված է անանցողականի հետ:

Ըստ Կրասուխինի` ռուսերենի, սանսկրիտի, լիտվաներենի այն
ինֆինիտիվները, որոնք տրական հոլովին են հանգում ն ցույց են
տալիս նպատակ, ունեն վիճակի ն եղանակային իմաստ ն մոտ են
միջին սեռին: Ընդ որում` այստեղ իր դերն է խաղում նան այսպես
կոչված օկսիտոնը (կամ ածանցի վրա ընկնող) շեշտը: Ըստ նրա՝
ակտիվ իմաստ ունեն միայն այն ինֆինիտիվները, որոնք հանգում
են ներգոյական հոլովին, արտահայտում են ռեալ իրականության ի-
մաստ, ն շեշտը ընկնում է արմատի վրա՛՞՞:

Նրա տեսությունը չի հակասում նան հայերենի տվյաներին, քա-
նի որ հայերենի ինֆինիտիվը նույնպես հանգելով տրականին` կա-
րող է ունենալ ն ՛ նպատակի, ն: անհրաժեշտության իմաստ, որն էլ
սերտորեն կապված է միջին սեռի իմաստի հետ, օր.՝

Գիրքը կարդալու է:

Այստեղ աշխատանք կա անելու:

29 Շթքծոէ 1., էրո 1ոմօ-112ուտօհօք 1փզոմլեՄ մօտ Խ1ԼՇ4լ0թճՏ51752. 7ՈմդԸիօոծի
ՑՏ/աճլ6ո շա՛ ՏքհճԸհատՏ6ոչԸհզյը 43 (1984), : ԽՈնոօհծո: 1984, Տ. 26-36.

220 Շգթքօոէ 1., նշվ. աշխ, էջ 38- 39:

2 խոշ ԽՃ. Լ., Ճո «աեւ տմտօ6օոքօոօմօաօմ քշթօաօոքոան ալ: /Ճ.-

ԱՅԷՐՕՈՕՐԼ. Խ1օքֆօոօրո. ՇԱՒոՅԵՇԱՇ. Խ/Լ., 2004, օ. 309-310.
72

Նույնը տեսնում ենք գերմաներենի պատմական զարգացման
մեջ: Այսպես 2-ով ինֆինիտիվը` դրված տրական հոլոլվով` Տաո ն
հճեօո բայերի հետ արտահայտում Է նպատակի ն անհրաժեշտու-
թյան իմաստներ, ընդ որում` եթե տօւո-ի հետ այն արտահայտում է
կրավորական իմաստ, ապա հճեօո-ի հետ` ներգործական իմաստ՝

Ծ25Տ Ցսօհ 15է 2ս 16Տ6ո. 1օհ հՃԵծ օո Թսօհ 2ս 16Տ6ո.

Այսպիսով, կարող ենք եզրակացնել, որն ինֆինիտիվի քերակա-
նացման համար խիստ կարնոր է, թե որ հիմքից է այն սերում: Եթե
այն սերում է ներկայի հիմքից, ապա այն ի սկզբանե չունի անհրա-
ժեշտ միջին սեռի իմաստ, սակայն դրվելով տրական հոլովով, եր-
բեմն էլ զուգակցվելով նան նախդրի հետ, այն ձեռք է բերում այդ
իմաստը:

Ինչ վերաբերում է ինֆինիտիվի զարգացման ողջ ընթացքին, ա-
պա լեզվաբանության պատմությանը հայտնի են նան ինֆինիտիվի
զարգացման ուղին որոշելու փորձեր: Այսպես` Յ. Գիպերտը ինֆի-
նիտիվի կազմությունների համար հնդեվրոպական լեզուներում են-
թադրում է հետնյալ հաջորդականությամբ շրջանաձն զարգացում՝
անվանական » կիսանվանական » բայական` բայականի ն անվա-
նականի միջն ավելացնելով նան դիմավոր, ինչպես օրինակ նոր
հունարենում է առկա, ն քօւոօուոշ|, ինչպես թուրքերենում, տիպե-
րը

Եթե դիմավոր տիպը բնորոշվում է երկրորդական նախադասու-
թյուններով, հարացուցային ամբողջականությամբ օժտված գործո-
ղության անուններով ն սեռական հոլովով դրված կրող անձով, ա-
պա քօւոօուոճլԼ տիպը` ամբողջական հարացույցով օժտված բայա-
նուներով (ինչպես նան բայածականներով) ն սեռական հոլովով դր-
ված կրող անձով, ինչպես օրինակ` հին իռլանդերենում»73:

Սակայն նա սրանով չի սպառում ինֆինիտիվի տեսակները ն
տարբերակում է նան այսպես կոչված խառը տիպերը, որոնք առկա
են ժամանակակից արեմտաեվրոպական լեզուներում ն որոնք վե-
րոհիշյալ հաջորդականությանը հակառակ միտումներ են ցուցաբե-
րում՛՛:

222 Շ1թք6է 1., 2սո Տու» մ6օւ ճում 1Տօհօո 811մնոջծո 1ո ժօո 1ոժօջօոոոճուտօհօո
Տքոճօհօո (Էսւօքճատօհօ ԷԼՇօհտշհստօհուհծո, 21/3), Իւճոժխու 2/Ճ/Լ, 8օւո, Լոտ ՇԱՏ:
Լոոջ 1978. 00 օ7-1155օ710110ո, 19777, Տ. 281.

223 Շգթքօու 1., նշվ.աշխ., էջ 317:

224 Շ1թքօու 1., նշվ.աշխ., էջ 281:

73

Դ. Դիստերհեֆթը, քննության առնելով ինֆինիտիվի շարահյու-
սությունը հնդեվրոպական երեք խմբերում, հնդիրանական (ռիգվե-
դա ն ավեստա), կելտական (հին իռլանդերեն) ն խեթալուվական
(խեթերեն)` ինֆինիտիվին վերագրում է ավելի հին ծագում` տանե-
լով այն դեպի նախահնդեվրոպական շրջան ն այդ շրջանում նրան
բնորոշելով երեք գործառույթով` հրամայականի, նպատակի պա-
րագայի, բայի լրացման5: Հրամայական ինֆինիտիվը նա համա-
րում է հրամայական եղանակի անվանական համապատասխան
ձնը, որը ինչպես ն հրամայական եղանակը, անվանում է միայն գոր-
ծողությունը՝ առանց հարաբերակցվելու ժամանակի, դեմքի ն թվի
հետ՛՛՛:

Անվանական ծագում վերագրելով նրան` Դիստերհեֆթը որոշ
ինֆինիտիվների համար ենթադրում է շրջանաձն զարգացում՝
անուն -ինֆինիտիվ»անուն, ինչպես` դասական հունարենում` չե-
զոք սեռի որոշյալ հոդով ինֆինիտիվը՝ Հ ռոանոս «կրթություն (բա-
ռացի` որոշյալ հոդ -- կրթել)»: Լատիներենում, ղ չկա որոշյալ
հոդ, այն հանդես է գալիս ենթակայի դիրքում` Տ հառձոսո 6Տէ:
Միջնադարյան լատիներենում ինֆինիտիվը հոլովվում է` Էօօոօող
(հայցական)՛՛՛:

Շարահյուսական փոփոխությունների աստիճանական բնույթը
Դիստերհեֆթը տեսնում է նշված լեզուներում վերացական բայա-
նունից ինֆինիտիվի անցման տարբերությունների մեջ: Խեթերենը
որպես խնդրո առարկա լեզուներից ամանահինը` ամենահեռուն է
նախահնդեվրոպականից, որը հեղինակին թույլ է տալիս ենթադրել,
որ ինֆինիտիվն այստեղ բայական համակարգի մաս է կազմում: Ի
հակադրություն դրա` հին իռլանդերենը ամենամոտն է նախահնդեվ-
րոպական համակարգին, թեն ամենաուշն է ավանդվել (8-րդ
դար)՛՛": Այստեղ կարելի է ենթադրել, որ ինֆինիտիվը պարզապես
դեռ լիովին չի քերականացվել հին իռլանդերենում: Սա էլ համա-
հունչ է Շտեմպելի դասակարգմանը, որի համաձայն ինֆինիտիվի
կազմությունը ն զարգացումը հնդեվրոպական լեզուներում հետն-
յալն է`

225 թլտէօՒհ6ք 0., ի Տյուլոօնօ մօմօ1օքուծու օք էհօ 1ոճումօ 1ո 1ոմօ-օԱռօքօճո,
ՇօխածԵսՏ, Օհւօ, 1980, ք. 191.

226 թլտէօռհօք Ծ., նշվ. աշխ., էջ 192.

227 թլտէօհօք Ծ., նշվ. աշխ., էջ 198:

228 թլտէօհօք Ծ., նշվ. աշխ., էջ 196-197.

74

1. վերացական բայանուններ` կազմված տարբեր վերջածանց-
ներով (հին իռլանդերեն, որը դեռ իսկական ինֆինիտիվ չունի),

2. այս վերացական բայանունները տարբեր թեք հոլովաձներում
հեռանում են անվանական ձներից ն արդեն մոտենում են բայական
համակարգին, օրինակ, վեդայական ինֆինիտիվը, ն որոշ առումով
նան հին վրացերենը: Երկուսի դեպքում էլ կարելի է տեսնել անվա-
նականից բայական խնդրառության անցումը:

Յ. Երկրորդ տիպի տարբեր ձներից մի քանիսը, ինչպես օրինակ՝
խեթերենում, կամ միայն մեկը, ինչպես դասական սանսկրիտում,
ընդհանրացվել են ն լիովին մուտք գործել բայական համակարգ,
այնպես որ առաջանում է ինֆինիտիվ` որպես 'ճողծօնօոճ| 6Յէ6ջօ177՛,
ինչպես Կուրիլովիչն է նկատում: Այստեղ կարնորագույն դեր են խա-
ղում տրական (նպատակի իմաստ արտահայտելու համար) կամ
հայցական հոլովով (որպես ուղղության հոլով, ինչպես, օրինակ,
շարժման բայերի մոտ) դրված բայանունները:

4. Ինֆինիտիվ կազմությունները տարբերում են սեռային ն ժա-
մանակային ձները: Բացի դրանից` ինֆինիտիվը կարող է երկրոր-
դաբար զարգացնել անվանական հարացույց, հոլովվել ն դարձյալ
ստանձնել վերացական գոյականի, որպես իր ելակետային ձնի գոր-
ծառույթը (հունարեն, լատիներեն)՛՞":

Գերմանացի լեզվաբան Մ. Հասպելմաթը, քննելով ինֆինիտիվի
արտահայտությունները տարբեր լեզուներում ն գալով այն եզրա-
կացության, որ հնդեվրոպականում ինֆինիտիվը բայանուն է` տրա-
կան, հայցական կամ ներգոյական հոլովներում, եզրակացնում է, որ
դրանք հենց այն հոլովներն են, որոնք հին հնդեվրոպականում ծա-
ռայել են ուղղություն, նպատակ արտահայտելու համար: Խոսելով
ինֆինիտիվի զարգացման ն իմաստային ընդհանրացման (Տ5օաոշոնծ
ՋօոօոճԱշճնօո) մասին` նա նպատակային իմաստը բխեցնում է
հետնյալ կոնկրետ իմաստներից` նպաստական (Եեշոօթծօեօ), մո-
տեցման (ճԱճետծ) ն պատճառական (օճստո): Նպատակային իմաստն
էլ իր հերթին վերածվել է անիրական ուղղորդիչ իմաստի, սա էլ իր
հերթին` անիրական ներունակի, վերջինս էլ` իրական ոչ փաստա-
կանի ն վերջապես` իրական փաստականի: Այս զարգացումը նա
ներկայացնում է հետնյալ գծագրի միջոցով`

229 ՏԼճռոքծ| Ի., Օօ ւոհուէծո Ճ/6-Ե81Է0ոո6ո մՎ6Տ Ճոտծուտօհծո, Իւճու ւէ ճոռ հ/ Ձո,
Թ6ւո, ՎՇԽ-Յ 01Է, 1983, Տ 54.

75

նպաստական
՞

մոտեցման -» նպատակային--» անիրական ուղղորդիչ--»
անիրական ներունակ-» իրական ոչ փաստական--»
իրական փաստական 15:
ԵԶ

պատճառական

Դա նան ցույց է տալիս քերականացման գործընթացը բնորոշող
հետագա ընդհանուր հատկանիշների թիվը՝

1. Զարգացումը բազմաուղի է: Տարքերականացում գոյություն
չունի:

2. Որոշ ժամանակ անց քերականացված տարրերը ամրա-
պնդվում են կամ վերականգնվում, օր.` գերմ. առաջին ամրապնդու-
մը եղել է 2/շս նշույթավորմամբ, հաջորդը` սռ-ով: Մ՛ոո-ին սպասում է
նույն զարգացումը, ինչ շս-ին: Ինֆինիտիվի բնույթը ավելի հեշտ է
հասկանալ, երբ հաշվի առնվի նրա նախնական նպատակի գործա-
ռույթը՛` :

Կարծում ենք, սա էլ համահունչ է Գաբինսկու այն դիտարկմանը,
որ բոլոր լեզուներն էլ ձգտում են ինֆինիտիվի առավել ձնայնաց-
ման` գերմ. շս անգլ. ւօ, հուն. «օն մասնիկներով ն այն՞7:

Ի մի բերելով վերը նշված տեսությունները, կարող ենք եզրա-
կացնել, որ ինֆինիտիվի տիպաբանական զարգացումը տեղի է ու-
նենում հետնյալ փուլերով`

Առաջին փուլ. Ինֆինիտիվը որպես ինքնուրույն բառույթ գոյու-
թյուն չունի, այլ հանդես Է գալիս որպես բառաձն` դրված այս կամ
այն հոլովով: Այստեղ ինֆինիտիվը գործածվում է այնպիսի ստորո-
գական կառույցների հետ, որոնք ենթադրում են հաջորդող որնէ թեք
հոլովով դրված գոյական: Իմաստային տեսանկյունից դրանք ար-
տահայտում են որոշակի կոնկրետ իմաստ (պատճառական, մո-
տեցման, նպատակի) ն որպես կանոն պահպանում են խնդրառու-
թյունը:

Երկրորդ փուլ. Ինֆինիտիվը սկսում է գործածվել որպես ինքնու-
րույն շարահյուսական միավոր, հոլովական իմաստի մթագնում: Այն

2350 քլոջթօրոճւհ ԽԱԼ, ՔԲւօու քաղքօտմոօ էօ 1ոճումնօ - ճ սոխօտո քուհ օք
Ք1Յողոոճէ1612810օո. Ւօնճ Լլոջսլտեօճ Ւնտէօդւ68 10.1-2: 1989.5. 298.

231 Էլոչթօլոոուհ Պ/., նշվ. աշխ, էջ 302-303:

352 Րգծախշճոմ ԽԼ Ճ., ԱՇճարոծքտՇ տ 7քուտ ոշքուվտօ1օ ճոԾՅԱՇԵՕ10
ՋուՓուու 184, 11., 1970, օ. 222.

76

գործածվում է այնպիսի ստորոգական կառույցների հետ վերացա-
կան բովանդակություն արտահայտելու համար, ինչպիսիք են օրի-
նակ եղանակավորիչ բայերը: Կարծում ենք, որ այս փուլին պետք է
վերագրել նան հրամայական ինֆինիտիվը ն նրանից ծագած պատ-
մական ինֆինիտիվը, քանի որ նրանք ընդհանուր առմամբ նշում են
գործողությունը` հանդես գալով որպես պատմվածքի դիմավոր բայ:

Երրորդ փուլ. Ինֆինիտիվը ներթափանցում Է բայական համա-
կարգ` ստանալով նան այլ քերականական կարգեր, ինչպիսիք են
ժամանակի ն սեռի քերականական կարգերը, որոնցով օժտված են
հին հունարենի ն լատիներենի ինֆինիտիվները:

Չորրորդ փուլ. Ինֆինիտիվը դադարում է լինել որպես այդպի-
սին: Նրա փոխարեն հանդես է գալիս կա՛մ դիմավոր բայը, կա՛մ այն
խոնարհվում է դիմավոր բայի նման:

Հինգերորդ փուլ. Ինֆինիտիվը գոյականացվում է ն լիովին
մուտք գործելով անվանական համակարգ` ձեռք է բերում առկա-
յացման, երբեմն նան սեռի քերականական կարգեր:

Ի դեպ չորրորդ ն հինգերորդ փուլերը ոչ թե հաջորդում են մի-
մյանց, այլ ինֆինիտիվի զարգացման տարբեր ուղիներ են: Երբեմն
նրանք, իհարկե, միաժամանակ են ի հայտ գալիս, ինչպես, օրինակ՝
պորտուգալերենի դիմավոր ինֆինիտիվի դեպքում:

Հայտնի է, որ ինֆինիտիվը ոչ բոլոր լեզուներում է գոյականաց-
վում: Մյուս կողմից` ոչ բոլոր լեզուներում են բոլոր ինֆինիտիվները
գոյականանում: Եթե հայերենում, գերմաներենում, իսպաներենում ն
պորտուգալերենում բոլոր ինֆինիտիվները կարող են գոյականաց-
վել, ապա շատ լեզուներ, այդ թվում նան ժամանակակից ֆրանսե-
րենը, կորցրել են այդ հատկությունը՛55:

Աշխատանքի հաջորդ հատվածներում կփորձենք ավելի մանրա-
մասն քննել հայերենի անորոշի տիպաբանական բնութագիրն ու
զարգացումը` հայերենի անցյալ դերբայի համեմատությամբ, հաշվի
առնելով այն հանգամանքը, որ այս դերբայները ունեն միննույն ցու-
ցիչը: Ընդ որում` նրանց քերականացման պատկերը ճիշտ տալու
համար անհրաժեշտ ենք համարում անդրադառնալ նան նրանց
նախնական գործառույթներին ու այլ լեզուներից կրած հնարավոր
ազդեցություններին:

23 Հմմտ. Շքճտւուրծոթււօ-ՇՕՈՕՇԼԱՑԱՂՇՈԵՒՈ:Լ Էքմճխ ու Հճ քօր անք չ
93ԵՌՀՕ8. 11քօ6ո6Շոլ8 օրթՀր7քէԷլՕ1 օ6աւօ618, հ/., 1972, 6. 356.

77

Գլուխ ԼԱ. Անորոշ ն անցյալ դերբայների նախնական
գործառույթներն ու այլ լեզուներից կրած նրանց հնարավոր
ազդեցությունները

3.1. Հայերենի անորոշ ն անցյալ դերբայների ցուցիչի ծագումը ն
գործառույթները ընդհանուր տիպաբանության համատեքստում

Հայերենի անորոշ դերբայը ծագումնաբանորեն առնչվում է
անցյալ դերբայի հետ, քանի որ երկուսն էլ կազմված են -յ վերջա-
ծանցով, որն ունի հնդեվրոպական, ինչպես նան նոստրատիկ ծա-
գում՝ հայ: -լ «անորոշ դերբայի ածանց» Հ հ.-ե.՛-1 «ածականակերտ
ածանց»՛5՞Հ նոստր. " 1ս «ածականակերտ ածանց»: Ածանցի նախ-
նական վերջնաձայնավորով ձնեը նոստրատիկ լեզուներից պահ-
պանվել է ուրալյան լեզուներում: Մյուս խմբերում վերջին ձայնավո-
րը սղվել է, ինչպես ալթայան լեզուներում կամ տեղի է ունեցել սրա
հետ կապված նախորդող ձայնավորային տարրով ածանցի ծավա-
լում, ինչպես քարթվելերենում՞"5:

Հնդեվրոպական "-1- վերջածանցը հնդեվրոպական ու նոստրա-
տիկ մյուս լեզուներում հանդես է գալիս ինչպես ածականական,
այնպես էլ գոյականական ու բայական կազմություններում: Դեռնես
Վ. Իլլիչ-Սվիտիչը, նոստրատիկ լեզուներում այդ ձները քննելիս,
գալիս Է այն եզրակացության, որ այս ածանցը նախապես հանդես է
եկել ածականների ն բայածականների կազմության համար: Ընդ ո-
րում` նրա այս գործառույթը պահպանվել է ամենուրեք: Ինչ վերա-
բերում է գոյականակերտ գործառույթին, ապա այն մի կողմից դառ-
նում է փոքրացուցիչ մասնիկ, մյուս կողմից` ածանցավոր գոյական-
ների վերջածանց՛՞՞:

Հնդեվրոպական ածականական կազմություններում "-Լ. վերջա-
ծանցը հանդես է գալիս հին հնդկերենում, հայերենում, լատիներե-

24 Հնդեվրոպաբանության մեջ ընդունված է նան այս ածանցի -416-ով
վերականգնումը: Հմմտ. Մեյե Ա., Դասական հայերենի համեմետական քե-
րականության ուրվագիծ, Ժնն, 1988, էջ 84: 7նճոճու Լ.Ե., Շքճտոծ ԵՒ 8
ԼքՅՆԽԱՈՂՆՀՁ Յքեն Ա ՇՑՕ1Օ ՎՅԵՐՀՑ, Էք., 1982, օ.132.

25 ՍՆԽԱՎ-ՇԽՈԵԿ 8.ԽԼ, Օոոււ օքճրաւթուտմ ԷՕՇՐքՅՆՈՎՇՇԵԾՀ 23ԵՌՀ08,
1-3, ԽԼ., 1976, 2 օ. 21.

236 Նույն տեղում:

78

նում, հունարենում, գերմանական ն անատոլիական լեզուներում:
Հին հնդկերենում "-1-ով ձները չնչին են: Ռ. Շտեմպելը որոշակի հա-
վանակությամբ խոսում է -ռռ-ով Հ՛-օլօ ձների մասին, օր.` քօծոռ
«զարդարած» Հ քտ- «զարդարել», հուն. ծայմօ- «սարսափելի»,
ՀՃ46 մօ - «սարսափել, վախենալ»: Լատիներենում առկա է -1- «ածա-
կանական ածանցի» դրսնորումը` հսունտ «հողային» հաոստ-ից: Գեր-
մանական լեզուներում հ.-ե. "-օլո- վերջածանցը տալիս է "-ռյո-, որը
ցույց է տալիս որնէ հակում՝52281 «որկրամոլ, շատակեր»՛7:

Ինչ վերաբերում է անատոլիական լեզուներին, ապա այստեղ
առկա են ն՛ գոյականից` "-1-, -հ- «ածականակերտ ածանց»` խեթ.
ճեա-Թ «հայրական», հիեր. խեթերեն էճտ-ն- «հայրական» ն՛ բայից ա-
ծանցված ձներ` տւճու(72)1 «պտղատու, պտղաբեր» Հ "ուճոնյը Հ
տու «արգասաբերության մեջ եղող», լուվ. սռոՒռճլջը «մեռնող,
մահկանացու»:

Նոստրատիկ մյուս լեզուներում նույնպես գերիշխող են ածակա-
նական կազմությունները: Այսպես` ուրալյան լեզուներում` "-Թ/-18-ն
անվանական ն բայական ածականի վերջածանց է` ֆին. 7օէօ-18
«ջրային, հեղուկ», մարիերեն. ոու-Թ՛ «մարիական» ն այլն: Ալթայան
լեզուներում` "--ն հանդես է գալիս որպես ածականական վերջա-
ծանց` թուրք. "8-1 «կարմիր» "Քու- ից «շիկանալ, կարմրել»: Ի-
լիչ-Սվիտիչը հարցականով բերում է նան սեմաքամյան նախաձնե-
րը` "-81-, -ս1- «ածականական ածանց»` սիդամո -ճնօ «ածականա-
կան ածանց»` 18ԵԵ-ո115 «առնական» ՀԱՀԵԵՀ «այր»՞5-:

Գոյականական կազմություններում այս ածանցն ունի իր դրսնո-
րումը որպես փոքրացուցիչ մասնիկ, ինչպես նան վերացական գո-
յականների, գործիքների ն այլ անվանումների վերջածանց: Որպես
փոքրացուցիչ մասնիկ հանդես է գալիս` հայերենում` ուլ Հ "ք6-16-
("քօս-ից «փոքր, աննշան»), որը համապատասխանում է հուն.
Խա7օօ «քուռակ, կենդանու ձագ», ալբ. քտլթ, քճլթ «զամբիկ», գոթ.
Խո, հվգ. Թ1օ6 «քուռակ»՛՞::

Նոստրատիկ մյուս լեզուներում այն նույնպես ունի իր զուգահեռ-
ները, ինչպես օրինակ` ուրալյան լեզուներում` մորդով. էրզյան. ճ8օ-

237 ՏԼճռոքծ| Ի., Օօ ւոհուէծո Ճ/6-Ե81Է0ոո6ո մՎ6Տ Ճոտծուտօհծո, Իւճու ւէ ճոռ հ/ Ձո,
Թ6ոո, ՎՇԽ-Մ ՕՆ, 1983, Տ 41-43. Սաո ԿՎ-ԸՏՈՖԵԿ 8. հ/1., նշվ. աշխ., էջ 20:

28. ողոՎ-ԸՑՔՂԵԿ Ւ. 8/1., նույն տեղում: Թ. Տեօուքօլ նշվ. աշխ., էջ 41:

25: ողււՎ-ԸՏՔՂԵԿ Ւ. հ/1., նշվ. աշխ., 2. էջ 20-21.

220: նճտտֆաչա Լ. 5Ֆ., նշվ. աշխ., էջ 132:
79

լը «սպիտակավուն» Հոծօ «սպիտակ», քարթվելական լեզուներում՝
վրաց. բարբառ. ւոճոո-1-ո «հայրիկ»՞՞': Իլիչ-Սվիտիչը հարցականով
բերում է նան սեմաքամյան նախաձները`"-81-, -ս1- փոքրացուցիչ ի-
մաստով` արաբ. հհ-, սիրիերեն` լթքյճ «երեխաներ»՞՞՛:

Խեթերենում աչք է զարնում -1-ոռվ վերացական գոյականների
հարաբերականորեն մեծ խումբը, օր. Հուուէ-261 «ապաշխարանք» Հ
Հուոււշւ «ապաշխարում է»՞՞5:

Հունարենում, լատիներենում ն գերմանական լեզուներում այն
կարող է կազմել նան գործիքների անվանումներ, օր.` լատ. օռքսխտ
«բռնիչ» Հօոք6 «բռնել», տքօօսմատ «հայելի» Հտքօօ-էԾ «նայել», հվգ.
շսջ1 «սանձ» Հշլօհճո «քաշել» ն այլն՞՞՞:

Այլ անվանումներում "-Լ ածանցը նույնպես ունի իր դրսնորումը:
Այսպես հայերենում` -16- - -, ծոյլ «ձուլածո» ՀՀջ՛հօշս-10 ("97հծս-ից
«ձուլել»)՛՛5, Հր. Աճառյանը բերում է նան նրա հետնյալ իմաստները`
«թափած, ձուլած, միապաղաղ, ամուր, պինդ»՛-5, որն էլ նշանակում
է, որ այս ածանցը հայերենում նույնպես ունեցել է նան ածականա-
կերտ գործառույթ: Անմիջաբար հնդեվրոպականից եկող "-16-ով ն
«-լո-ով կազմությունները համեմատաբար քիչ են ն դեռես վաղնջա-
հայերենում սահմանափակ գործածություն են ունեցել` ամուլ, աքա-
ղաղ (հմմտ.բրբռ. աքլոր), գայլ, թել, մատաղ, շող, քող ն այլն:

Ջահուկյանը 5-ռ ածանցը` հ հոլովիչով համարում է -"10-ի տար-
բերակը` բոյլ,դայլ, դուլ, խուղ, հոյլ, սալ,քաղ: Մի շարք դեպքերում
հին հայերենում -:16-ով հիմքերը պահպանվել են միայն բաղադրու-
թյունների կազմում` բրբռ. ակլակ «դարան», ասեղն ("25 1օո), պաք
(Ճ՛ճ-1) ն այլ մ

Գերմանական լեզուներում առկա են նան »--Հ հ.-ե. "-լո-ով մի
քանի հին ձներ, ինչպես` գոթ. 5ւմտ, հին անգլ. Տօ «նստատեղ», որը
համապատասխանում է լատ. 5618-ին «աթոռ»ո-5, ուրալյան լեզունե-
րում` մանսիերեն ն51-1 «քայլ» ստ-ից «քայլել», վրաց. Եո--Յ| «ազդր»՞՞:

27 Մ ոուղՎ-ԸՏՔՂԵԿ Ւ. հ/1., նույն տեղում:

222 Նույն տեղում:

25 Տլօոքժ Է., նշվ. աշխ., էջ 41:

254 Տլօուքմ| Ք., նշվ. աշխ., էջ 42-43:

255 նճճաչա Լ.Ծ., նշվ. աշխ., էջ 132:

246 Աճառյան Հր., Հայերեն արմատական բառարան, հ. 3, Եր., 1977, էջ 158:

247 Ջահուկյան Գ. Բ., Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամա-
նակաշրջան, Եր., 1987, էջ 233:

244 Տէօոքժ Ք., նշվ. աշխ., էջ 43:

255 ողւՎ-ԸՏՔՂԵԿ ք.3/1., նշվ. աշխ., 2, էջ 20-21:

80

Ինչ վերաբերում է բայական կազմություններին, ապա "-- վեր-
ջածանցը կարող է հանդես գալ ն՛ որպես դերբայական ձների, ն՛
որպես այդպիսին բաղադրյալ ժամանակաձների ու եղանակաձների
կազմում, ե՛ որպես բազմակիություն նշող վերջածանց:

Որպես դերբայակերտ ածանց այն առկա է հնդեվրոպական լե-
զուներում, ինչպես` հայերենում, լիդիերենում, սլավոնական ն թո-
խարական լեզուներում, ընդ որում որպես ինֆինիտիվ` միայն հայե-
րենում ն լիդիերենում, որպես բայածական` հայերենում, սլավոնա-
կան լեզուներում, իսկ որպես գերունդիվ` հայերենում ն թոխարա-
կան լեզուներում:

Անդրադառնալով -"1օ-ին` Ջահուկյանը նշում է, որ այս ածանցը
հնդեվրոպական շրջանում կազմում էր անուններից անուններ` ընդ-
լայնելով ածանցելի հիմքերը, իսկ այն տարածքում, որին պատկա-
նում էին նախահայերենը, նախասլավոներենը ն այլն, անուններ էր
կազմում նան բայերից. վաղնջահայերենում այս գործառությունը ըն-
դարձակվել է` հնդեվրոպական դերբայական բուն մասնիկների ար-
տամղումով. նրանով կազմվում են անորոշ, անցյալ, ապառնի "-ուօ-
» հ հ. -լի-ով (երբեմն ենթակայականի արժեքով` ածելի, բերելի),
9-ի հարադրությամբ` բուն ապառնի դերբայ` ածելոց, բերելոց՛՞՞

Ե՛վ անորոշ, ն՛ անցյալ դերբայները հայերենում պատկանում են ռ
արտաքին հոլովմանը: ԲԻ հիմքով բայերը անորոշը կազմում են ե
հիմքով նույնիսկ այն դեպքում, երբ նրանք որպես անանցողական
բայեր ներգործական ե հիմքով չեն կազմվում: Սա էլ հուշում է, որ
անորոշը հին հայերենում սեռային տարբերակում չի ունեցել, այլ
կերպ` կարող էր արտահայտել ինչպես ներգործական, այնպես էլ
կրավորական իմաստ: Անորոշը պահպանում է նախորդող հիմքա-
յին ձայնավորները` -ել, -իլ, -ալ, -ուլ:

Ինչ վերաբերում է անցյալ դերբային, ապա ըստ Մարիեսի` նրա
-եալ վերջավորությունը բխում է հ.-ե. »--Տ-5-6-ից5՛, քանի որ" -1օ
վերջածանցը միանում է -եմ -ով բայերի առրիստի -շռ ածանցին, ո-
րը բխում Է հնդեվրոպական -15-8-ից ՛57: :45- 4 16-ի 2-ին էլ նա վե-
րագրում է վիճակի իմաստ: Ընդ որում, նա այս կազմության աղբյու-
րը համարում է հենց -եմ (անցողական) բայերը, քանի որ միայն այս-
տեղ են համընկնում աորիստի ն բայածականի հիմքերը, ինչպես՝

250 Ջահուկյան Գ. Բ., նշվ. աշխ., էջ 232-233:
51 7նորոչա Լ.Ե., նշվ. աշխ., էջ 132:

252 ոծՏ 1., Տսւ 1 Թոռճնօո մօ 14015 օէ 4օՏ տսմ1եյօոօետ օո -Շ-(-Ց-)օո
8-ծուծո, Խէ,Ճ, 1930, է 7, տօ, 2, ք. 175.

6 Արմինե Գագինյան 81

արձակեա-ց ն արձակեա-լ: Ուշագրավ է, որ Մարիեսը բայածակա-
նի` աորիստի հիմքից կազմությունը նորակազմություն է համարում
հնդեվրոպական լեզուներում 55:

Փորձելով պարզել հայերենի երկու դերբայների ծագումն ու ներ-
քին զարգացումը` Ռ. Շտեմպելը գալիս է այն եզրակացության, որ
նախապես այս ձնը հանդես է եկել անցյալ դերբայի կազմում կրավո-
րական իմաստով, այնուհետն, անորոշ դերբայի: Գործառական տե-
սանկյունից նա այն համեմատում է հնդեվրոպական "-էօ-ով ն -ոօ-
ով ձների հետ ն զուգահեռներ տանում նան գերմանական լեզունե-
րի հետ, որտեղ "-ռոռ Հ հ.-ե. "-օոօ-ով ձները հանդես են գալիս նա-
խապես որպես բայածականի, այնուհետն ինֆինիտիվի ցուցիչներ:
Սրա մասին են խոսում նան ցեղակից լեզուների տվյալները՞՞՞:

Լիդիերենում --ով ձները ներկայացնում են անցյալ անկատարի
երրորդ դեմքում` Բմօլ «կանգնեցնում էր», էոճռտ1 «դնում էր»: Ուշագ-
րավ է, որ Լ. Սարաջնան 6/-ով ձները հնարավոր ինֆինիտիվ է հա-
մարում` ճւօԼ «ունենալ»՞55, թեն չի ժխտում, որ -1-ով բայածականը
լիդիերենում հանդես է գալիս որպես անցյալ ժամանակ` ո-ոլ «նա
արել է»՛55:

Իսկ հնդեվրոպական լեզուների շրջանակից դուրս "-1 վերջա-
ծանցն ունի բայակազմիչ հետնյալ գործառույթները` քարթվելական
«-Է /-Շ/ -1- «դերբայական ն բայանվանական ածանց»` վրաց. -1
«բայածականի ն մասդարի վերջածանց»` օ6-1 «գրված», մառ-
«լռություն, լռել», մեգրել. ո «մասդարի վերջածանց»` ՀԵ-Ո- «ընթեր-
ցանություն, կարդալ»՞5՛: Ուշագրավ Է, որ -1-ով անցյալ կրավորա-
կան բայածականը հայերենից թարգմանություններում հազվադեպ է
թարգմանվել անցյալ դերբայի փոխարեն՞՞":

Բաղադրյալ ժամանակաձների կազմում` պերֆեկտում ն պլուսք-
վամպերֆեկտում, 1-ով բայածականը հանդես է գալիս հայերենում ն

255 րլոուծջ Լ.., նշվ. աշխ., էջ 170:

254 Տէօոքժ Ք., նշվ. աշխ., էջ 45-48.

255 ՏՅՈՅՎ)642 Լ., Ճո /Ճոոծոօ-Տ|2Կօ- Լօ0Ճհճոճո Խոօշեօո, /ՃՃԼ, ՃօԼ 3, 1982., ք. 50.

256 դուՎ-ԸՏՔՂԵԿ ք. 8/1., նշվ. աշխ., էջ 20:

257 զողոՎ-ԸՑՔՂԵԿ Ւ. 81., նշվ. աշխ., էջ 20-21:

258՝ խլոթոքօ6օ» Ճ. Լ., ԸօոՕօ1ո81116 ՂԵՒ Օ-12ԼԱ0Ո011ՎՇՇԾ1 ՅԷԼՅու 3 ԷԼՇ-
ԽՕՐՕքԵռ: 1քճխոոՂ ՎՇՇԽՏԽՐ: 918716Է 111 տքօՑ Ա ՇՅքոՆ ՈՒ ՇԵ010 7 ղքօթաւօրքյՅաւլ-
ՇԽՕԼՕ 23Եր«08, Միջազգային հայերենագիտական գիտաժողովի զեկուցում-
ներ, Երնան, 1984. էջ 397:

82

սլավոնական լեզուներում, իսկ ըղձական եղանակում` հայերենում,
սլավոնական ն բալթյան լեզուներում:

Սլավոնական լեզուներում -16-ով կազմությունները առաջին հեր-
թին համեմատվում են հայերենի անցյալ դերբայի ձնի հետ, քանի որ
համարժեք են, միայն ի տարբերություն հայերենի ձնի, որը ծագում-
նաբանորեն անանցողական պասիվ է, սլավոնականի ձենը, ըստ
Շտեմպելի, ակտիվ է` շոոյն «իմացած եղող», թեն նա նույնպես ըն-
դունում է, որ հաճախ այս ձենը միանում է արմատին, որը համընկ-
նում է ինֆինիտիվ-աորիստի հիմքի հետ, ինչպես նան վերը նշված
օրինակում: Ուշագրավ է, որ Մարիեսը հայերենի անցյալ դերբայը
նույնպես նախնական անվանական կառույց է համարում ն հատկա-
պես` գործող անձ /ոօտօո ճջօոնտ/, որը նա հիմնավորում է այդ կազ-
մության աղբյուրը համարելով անցողական բայերը՞»":

Հայերենում ն սլավոնական լեզուներում բայածականները հան-
դես են գալիս նան առանց հանգույցի` որպես պարզ ժամանա-
կաձներ: Հայերենում այդ ձները հետագայում վերանում են, իսկ ռու-
սերենում, ընդհակառակը, նախապես խոսակցական լեզվում մեծ
տարածում գտնելով` ավելի ուշ հանդես են գալիս որպես անցյալի
ձներ՛՝ :

Բացի հայերենից, լիդիերենից ն սլավոնական լեզուներից ուշագ-
րավ զուգահեռ ենք տեսնում նան ումբրերենում, որտեղ այն հանդես
է գալիս ապառնի -- պերֆեկտի ձնով` օուօխտէ «դնել բայի ապառնի
պերֆեկտի երրորդ դեմքը»: Կ. Բաքը այն վերականգնում է որպես
"օո-Լէօոմ-10: Սակայն Շտեմպելը վկայված ձների սղության պատճա-
ռով փոքր-ինչ զգուշությամբ է վերաբերվում դրան՞՞":

Ինչ վերաբերում է խնդրո առարկա ածանցի եղանակակերտ
գործառույթին, ապա այն ի հայտ է գալիս երկրորդական կազմու-
թյուններում, ինչպես օրինակ` դեռնս հին հայերենի ստորադասա-
կան եղանակի բաղադրյալ ապառնիի ձներում` կազմված ապառնի
դերբայով ն հանգույցով` սիրելոց իցեմ, սիրելոց իցես կամ անցյալ
դերբայով ն եմ օժանդակ բայի առաջին ապառնիով` սիրեալ իցեմ,
սիրեալ իցեմ"՞: Հին ռուսերենում այն հանդես է գալիս նան ստորա-

255 լուծ Լ.., նշվ. աշխ., էջ 175:

260 ՏոՒՅ)658 Լ.., նշվ. աշխ., էջ 51-52:

26: թսշե Շ. ք., Ճ Օա: օ8 Օտօռո ճոմ Սոծւլճո, 8օտօո 1904, Հմմտ. Ք.
Տէոոքօ|, նշվ. աշխ., էջ 43:

262 Աբրահամյան Ա. Ա., Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 1964, էջ 214-215, 218-220:

83

դասական եղանակի կազմում` որպես հանգույց հանդես եկող 6Եռ-5
ն 6. աորիստի ձների հետ միասին` ոճուօաթ(-8,-0) ՇԵռ:555:

Որպես եղանակակերտ ածանց այն առկա է նան կելտական ն
բալթյան լեզուներում, թեն այդքան էլ տարածված չէ: Միայն
բալթյան լեզուներում բազմաթիվ են -նտ-ով ձները, որոնք համապա-
տասխանում են մյուս լեզուների /օ - ով ձներին՞"": Յա. Մ. էնձելին
հիշատակում է նան հին լիտվ. 6516, օտնա (հմմտ. խեթ. 25ոլն, 68),
լատիշ. պայմանական եղանակի եզակի թվի առաջին դեմքի -ո-/ս ն
ներկա ժամանակի եզակի թվի առաջին դեմքի -յս վերջավորություն-
ները, որոնք նա հանգեցնում է հրամայականի եզակի թվի երրորդ
դեմքի ձնին` -11 (լատիշական ժողովրդական երգերում), նան պրուս.
ըղձ. -1ււ, որոնք Վ. Վ. Իվանովը համեմատում է խեթերենի հրամա-
յական ձների հետ՞"5: Խեթերենի -1ս-ով հրամայականի -ս-ն զարգա-
ցել է ավելի ուշ հրամայականի մյուս ձների համաբանությամբ: Եթե
ընդունենք, որ խեթերենի -/-ով վոլյունտատիվը զարգացել է եղա-
նակային իմաստ ունեցող բայանուններից, որը հետագայում ներառ-
վել է հրամայականի հարացույցում ս վերջավորությամբ, ապա հնա-
րավոր է դրանք կապել պարտավորության իմաստ ունեցող թոխա-
րերենի -Խ»-ով գերունդիվի ն հայերենի -լի-ով ապառնի Լ դերբայի
հետ՞"5: Վերջինս սակայն չունի բայական ողջ հարացույցը ն գոր-
ծածվում է միայն եմ հանգույցի երրորդ դեմքի հետ` սիրելի Է՛
Հայտնի է, որ այն կարող է հանդես գալ ն՛ ածականակերտ, ն՛ գոյա-
կանակերտ գործառույթով: Անգամ որոշ հայագետներ ի-ով ձնը հա-
մարում են ածական, քանի որ այն վերջնականապես անցել է բայա-
ծականների շարքը ն բայական համակարգի մեջ չի մտնումշ:", իսկ
զուտ ապառնի դերբայ են համարում -իք-ով ձնը: Այն հանգում է
"Հ()-56օ-ով բաղադրյալ բայածականին` պարտադրականության,
անհրաժեշտության իմաստով: Նույն նախաձնին են հանգում նան
թոխարերենի գերունդիվները:

263 Լօթոոօ82 Է. 8., Ճոճ7քոճօտ Լ. 4., 116ոօքովօօոճտ Էքճխուճ ւում քյօօոօօ
535152, Խ10ՇԲՑՁ, 1981, 6. 315.

264 Տօքթ Ի., նշվ. աշխ., էջ 45:

266 Խթուօտ ԹՎ. Թ6., Քուշայոմ էտ թայ: ԷնչեէՇ 6է Լոմօ-ՇԱտօքծշո
ՔԼԱՄՇՏ ՇՕութուու օտ, ԵՅոՏ, 1962 -- 84, 1963, 4, 6. 127-136.

266 Ըգթգոշտ688 11. /.., Օո օոոօղ ոքոնուօ-6ոճոչ110-1058թօտօՌ ուօտոորու, Միջազ-
գային հայերենագիտական գիտաժողովի զեկուցումներ, Երնան, 1984, էջ 191:

267 ՏոՒճճ)658 Լ.., նշվ. աշխ., էջ 48-50:

24" Ասատրյան Մ. Ե., ժամանակակից հայոց լեզու, Եր., 2002, էջ 252:

84

Ե՛վ թոխարական Ա խմբում, ն՛ Բ խմբում կան գերունդիվ Լ -1ՀՀ-
օ - ն գերունդիվ Ա-ը` -165,-ԽօՀ«-10օ-": Գերունդիվ 1-ը սերում է ներ-
կայի հիմքից ն ունի անհրաժեշտության նշանակություն, գերունդիվ
ո-ը ըղձականի հիմքից է սերում ն ունի հնարավորության իմաստ:
Երկու գերունդիվներն էլ սկզբունքորեն սեռային առումով չեզոք են,
սակայն հիմնականում կրավորական իմաստ ունեն": Գերունդիվ
Էը արտահայտում է մի գործողություն, որը պետք է իրականանա,
իսկ, գերունդիվ ոԱ-ը` մի գործողություն, որը կարող է իրականա-
նալ՛ :

Ե՛վ Բենվենիստը, ն՛ Շտեմպելը հայերենի, սլավոնական ն թո-
խարական լեզուների այս ձները համարում են առանձին զարգաց-
ման արդյունք՞՛՞:

Նոստրատիկ մյուս լեզուներում խնդրո առարկա ածանցը բայա-
կան կազմություններում այլ իմաստով է հանդես գալիս: Այսպես՝
թուրքական ն ուգրաֆիննական լեզուներում այս վերջածանցը եր-
բեմն կարող է արտահայտել բազմակիության իմաստ, թեն թուրքա-
կան լեզուներում -1ո, -ոոռ վերջածանցներով բազմակի գործողություն
նշող բայերի թիվը քիչ է. բազմակիություն նշող -1/ռ-ով վերջածանցի
տարածմանը խանգարել է այն հանգամանքը, որ այն սկսել է գոր-
ծածվել որպես բայանունների կազմության միջոց:

Հունգարերենում -1 վերջածանցը նույնպես կարող է արտահայ-
տել ն՛ բազմակի գործողության իմաստ, ե՛պատճառական իմաստ:
Պերմական լեզուներում հավաքականության հին վերջածանցը բա-
յական ձներում հանդես է գալիս որպես գործողության խնդրի բազ-
մակիության ցուցիչ՛՞՛՞:

Այսպիսով, եթե -1 վերջածանցը եղանակակերտ ն ժամանակա-
կերտ գործառույթներով հանդես է գալիս հնդեվրոպական, ուրա-
լյան, ալթայան ն քարթվելական լեզուներում, ապա դերբայակերտ
գործառույթով` միայն հնդեվրոպականում ու քարթվելականում:

259 Տէշողքճ1 Թ., նշվ. աշխ., էջ 44-45: Անոռա-Ըտոծա 8. ԽԼ, նշվ. աշխ., էջ 20.
5. Ճքոյ36, 1022քօթու 935ոչ, 1 022քօթոծ 23Երաղ, Շ6. Շ1., հ1., 1959, Շ. 68-69.

270 Տլօքժ Ք., նշվ. աշխ., էջ 44-45.

271 ՂօՕՀՅքօթոծ 435, 65. Շ1., 3/1, 1959, օ. 193-194.

272 Տէշողթճ1 Թ., նշվ. աշխ., էջ 45: ԾՇՒԹ6ոաՇ1 9., ԼՕոքօաան տ Մել068քօ-
ՈՅԱՇ6աի, 1022քօած 2351, Շ6. 61., Խ/Լ, 1959, 6. 97.

253. (Ը6ք66ք61Ամուօր Ե. Ճ., 8օքօտ 1 :օՇՊԼԵԼՇ Օ60ՇԷՕՑՅՒՈԼԼ 8 թՕոոճթում-
ՏԱՇՐԱՀՇ, Խ/., 1974, Շ. 331-332.

274 Ը6ք66թ6էԱու08 Ե. /Ճ., նշվ. աշխ., էջ 176:

85

Կարելի է առանձնացնել նան գործող անձի խումբը, որը միջին
դիրք է գրավում անվանական ն բայական կազմությունների միջն,
քանի որ որոշ լեզուներում այն արդեն մուտք է գործել բայական հա-
մակարգ, մյուսներում մնացել անվանական կազմությունների շար-
քում: Գործող անձի իմաստը, ըստ Է. Բենվենիստի ն Ա. Յուդակինի,
բաղկացած է հետնյալ իմույթներից` կատարյալություն, անկատա-
րություն, նպատակ, մտադրություն ն այլն»: Հայերենում աւղ ենթա-
կայական դերբայի մասնիկը նույնպես հանգում Է հնդեվրոպական "
1-ին, որը համապատասխանում է ռուս. -1ՇղՂԵՀսլավ. "-1օ-՝, խեթ.
ռ(Հհ.-ե."-օ1օ-)-ով ձներին` -աոտ վերջածանցը՞՛՞` ճսոճլճ- «սահմա-
նապահ զինվոր» Հոսու- «սահմանի հսկողություն»77՛: Հունարենում ն
լատիներենում այն նույնպես կարող է կազմել գործող անձ` հուն.
«ուսուցիչ», 15Քսխտ «պտուղներ հավաքող» 1օջ-ից «հավաքել»՛՛՞:
Գերմանական լեզուներում որպես գործող անձի վերջածանցներ
նրանք հանդես են գալիս հին վերին գերմաներենում` էջ «կրող»`
եճջճո-ից՞ 5:

Նոստրատիկ լեզուներից այն առկա է մոնղոլերենում, որտեղ
հանդես է գալիս որպես բայածականի ն բայանվան վերջածանց
ճու-1 «ծանոթ» Եու- «ճանաչել» բայից: Հարցականով Իլիչ-Սվիտիչը
բերում է նան դրավիդյան ն սեմաքամյան լեզուների տվյալները`
դրավ. լեզ.` մալտո -15 «բայածականի վերջածանց»` Խոց-15 «տես-
նող» ն արնելյան քուշերեն` սոմալի -81 «գործող անձի վերջածանց»`
Խ՛ո-ճ1 «դարբին» ռ - «ծեծել»-ից ՞"":

Եթե փորձենք աղյուսակի միջոցով ներկայացնել հայերենի անո-
րոշ դերբայի ցուցիչի գործառույթները հնդեվրոպական ն նոստրա-
տիկ այլ լեզուների համեմատությամբ, ապա կունենանք հետնյալ
պատկերը.

25 1Օոճաաւ 4. Ա., Քոտոու ած օԼթոՀքեւ ոքոողօ2:6Է61 8 689321 ք2388-
ՂԱՇԽԼ օք ՄքԵԼ ԼԵԼՇուԼ, Է/., 1984, օ. 102.

276 Ջահուկյան Գ. Բ., Հին հայերենի հոլովման սիստեմը ն նրա ծագումը,
Եր., 1959, էջ 235: ՍԱւաԿ-Ըթս 8.8/1., Օռե օքճԹոթէաւ մ Է(ԹՇՂքոՂ 2 Վ6-
ՇԱ5յո: 23Եո:08, 1-3, 3/Լ, 1976, 2 6. 20.

27 Տլօոքժ Ի., նշվ. աշխ., էջ 41:

24 Տլօոքմ 8., նշվ. աշխ., էջ 41-42:

25. ողւՎ-ԸՏՔՂԵԿ Ի. հ1., նշվ. աշխ., էջ 20:

280 Տաքժ Ք., նշվ. աշխ., էջ 43., ԼուՎ-ԸՑոՂԵԿ ք. Խ1., նշվ. աշխ., էջ 20:

31 ոուղՎ-ԸՑՔԵԿ Ւ. 81., նշվ. աշխ., էջ 20-21:

86

Աղյուսակ 2

Գոյականակե Գ
կ կերտ Բայակերտ

սեմ.-քամ. լեզ.

8/

Այս աղյուսակից կարելի է դատել, որ "-1 ով ձները թե՛ հնդեվրո-
պական լեզուների շրջանում, թե՛ նրանից դուրս գերիշխող են ածա-
կանակերտ գործառույթում, այնուհետն բայածականի, գործող անձի
ն պերֆեկտի կազմության մեջ: Բավականին հազվադեպ են հանդես
գալիս անորոշ դերբայում ն մասդարում: Նորստրատիկ լեզուներում
վերոհիշյալ գործառույթներին ավելանում են գործողության բազմա-
կիության ցուցիչի գործառույթները:

Իսկ գոյականական կազմություններից ՞"-Լ ածանցը առավել կեն-
սունակ է որպես փոքրացուցիչ մասնիկ, այնուհետն` վերացական
գոյականների, գործիքների ն այլ անվանումների կազմություննե-
րում: Ուշագրավ է, որ գործածության ծավալի տեսանկյունից ամե-
նալայնը հայերենինն է: Նրան հաջորդում են սլավոնական, գերմա-
նական լեզուները, հունարենը, լատիներենը, անատոլիական ն
բալթյան լեզուները, նոստրատիկ լեզուներից` ուրալյան, քարթվելա-
կան, սեմաքամյան, դրավիդյան ն ալթայան լեզուները:

3.2. Հին հայերենի սեռական հոլովով անցյալ դերբայի
կառույցի ծագման խնդիրը

Հայտնի է, որ հին հայերենի անցյալ դերբայը հետագայում հան-
դես է եկել որպես վերլուծական ժամանակաձների կազմման միջոց:
Ինչպես բոլոր վերլուծական ձների բաղադրիչները, այն նույնպես
անցել է զարգացման որոշակի ուղի, որը պայմանավորված է առա-
ջին հերթին հենց այդ դերբայի բովանդակությամբ: Նշենք, որ վեր-
լուծական ձների զարգացումը լեզվում պայմանավորված է կամ նոր
քերականական իմաստի ի հայտ գալով, կամ հինը նորով փոխարի-
նելու անհրաժեշտությամբ, քանի որ լեզուն գտնվում է անընդհատ
փոփոխման գործընթացում: Ժամանակի ընթացքում նախկին ձնը
սպառում է իրեն, ն անհրաժեշտություն է առաջանում ստեղծելու նո-
րը: Ընդ որում, քերականական այս կամ այն իմաստը, սովորաբար,
լեզուներում ունենում է միննույն զարգացումը: Արդի հայերենի վա-
ղակատար ներկա ն անցյալ ժամանակները, որոնք կազմվում են
վաղակատար դերբայից, այսինքն` անցյալ դերբայի զարգացման
վիճակից, ունեն ավարտվածության (պերֆեկտային) իմաստ: Պետք
է ենթադրել, որ այս ժամանակաձնը (խոսքն այստեղ վերաբերում է
վաղակատար ներկային) ունեցել է կերպից ժամանակի անցման ի-
մաստային նույն զարգացումը, ինչ հնդեվրոպականի աորիստը: Ու-

88

շագրավ է, որ հին հայերենի անցյալ դերբայը կազմված է հենց աո-
րիստի հիմքից: Հին հայերենի անցյալ դերբայի զարգացման ուղին
ակներն է այնպիսի կառույցում, ինչպիսին անցյալ դերբայ -Է սեռա-
կան կամ ուղղական հոլովով ենթակա կառույցն է: Ընդ որում, սեռա-
կան հոլովով ենթական գերիշխում է հիմնականում անցողական
բայերի հետ, իսկ ուղղականը` անանցողական:

Օր.` Նորա գործեալ է զգործ: Նա եկեալ է:

Ի դեպ, համանման հակադրությունն առկա է նան էրգատիվ լե-
զուներում: Միակ տարբերությունն այն է, որ եթե հայերենում անցո-
ղական բայի խնդիրը դրված է հայցական հոլովով, ապա էրգատիվ
լեզուներում` բացարձակ հոլովով:

Ընդ որում, եթե անանցողական բայերի հետ անցյալ դերբայը
գործածվում է հանգույցով, ապա անցողական բայերի դեպքում՝
հաճախ առանց հանգույցի:

Հին հայերենի այս կառույցի ծագման ն բնույթի շուրջ տարբեր
կարծիքներ են եղել: Եթե փորձենք խմբավորել, ապա կարող ենք
դասակարգել դրանք հետնյալ կերպ:

1. Հայերենի անցյալ դերբայը նախապես բայանուն է եղել (Ա. Մեյե):

2. Սերում Է աորիստի հիմքից ն նախապես գործող անձ է եղել
(Լ. Մարիե)

ՅՑ. Նախնական անանցողական կառույց է (Ս. Լյոնե):

4. Բխում է ունենալ բայով կազմված շրջասության իմաստից
(8. Լոհման ն է. Բենվենիստ)

5. Գործող անձի սեռական հոլովով դրված լինելը բխեցվում է
պերֆեկտի իմաստից` ուղղականի փոխարեն երկրորդաբար հան-
դես եկող (Կ. Տրոստ)

6. Ուշ շրջանի գոյացում է հայերենում (Ս. Ղազարյան):

7. էրգատիվ կառույց է:

7.1. էրգատիվ կառույց, որը կովկասյան լեզուների ազդեցության
հետնանք է (է. Թումանյան):

72 էրգատիվ կառույց, որը հնդեվրոպական ծագում ունի
(Վ. Շմալշտիգ):

7.3 էրգատիվ կառույց, որն ընդհանուր լեզվաբանական բնույթ
ունեցող տիպաբանական զարգացման արդյունք է (Մ. Սախոկիա):

282 Հմմտ. ժծուօո ԷԼ., Ճ1ուուծուտօհօ ՕոճուՅոէ, ԷԼ61461Ե6-ջ, 1959, Տ. 133-134:

89

8. էրգատիվից նոմինատիվ անցման միջանկյալ փուլ
(Կ. Հ. Շմիդտլ):

9. Նախապես պասիվ է եղել:

Անանցողական պասիվ կառույցը ներգործական բայերի դեպ-
քում վերածվել է ակտիվի` ակտիվ-պասիվ հակադրությունը պահ-
պանելու համար (Ռ. Շտեմպել:

Բխեցվում է հայերենի պասիվի անդեմ գործածությունից, ընդ ո-
րում պասիվը ակտիվի շրջումը չէ, այլ պասիվի նորմալ գործառույ-
թը նրա անդեմ գործածությունն է, որը սկզբունքորեն չի ներառում
գործող անձի լրացումներ (Յ. Վայտենբերգ):

10. Հնդեվրոպական ծագում ունի, որը բխեցվում է հնդեվրոպա-
կան շրջանի համար վերականգնված նախնական սեռականի ն աբ-
սոլյուտիվի (պայմանականորեն հայցական) հոլովների հակադրու-
թյունից (Յու. Գաբրիելյան):

Ընդ որում, հարկ է նշել, որ հիշյալ տեսություններից ոչ մեկն էլ
լիովին լուծում չի տալիս այս կառույցի ծագման խնդրին: Այսպես,
դեռնս Ա. Մեյեին է պատկանում այն միտքը, որ հայերենի բայածա-
կանը ծագումնաբանորեն բայանուն է եղել՛5: Օր. Նորա բերեալ է
նշանակել է նրա բերելը կա: Մեյեի կարծիքով` բայածականն ու ա-
նորոշը նախապես նույնն են եղել: Բացի այդ, նա ընդունում է
հարնան հարավկովկասյան լեզուների ազդեցության հնարավորու-
թյունը հայերենի անցողական պերֆեկտային կառույցի վրա:

Մի կողմ թողնելով հարավկովկասյան լեզուների ազդեցության
խնդիրը` նշենք, որ անցյալ ն անորոշ դերբայների նախապես նույնը
չլինելու մասին են վկայում նրանց տարբեր գործառույթները, որոն-
ցից կարելի է բխեցնել նրանց տարբեր իմաստները: Առավել նս, որ
անորոշ դերբայի նախապես բայանուն լինելու հարցը նույնպես
վերջնականապես լուծված չէ: Ինչ վերաբերում է անցյալ դերբայի
բայանվանական ծագմանը, ապա թերես իրավացի է Դեետերսը, ո-
րը քննադատելով Մեյեին` տարակուսում է, թե ինչու կարելի է ասել
կա իմ կրելը, բայց ոչ կա իմ գալը՞՞:

Հարկ է նշել, որ մինչ օրս ընդունված է անցյալ դերբայի կազմու-
թյան մասին Մարիեսի վերը նշված տեսակետը (էջ 83-84), որի հա-

285 ԽԱՇԱԾ: /., ՔՏզլտ5օ մ" սոօ ջւողոուտմօ օօողքուծօ մօ 1տոոծուօո օ18551զսօ,
Պղօոռծ, 1903, ք. 97.

284 լ Շ6է6ոՏ Շ., /ոօուտօհ սոմ ՏԱզժռաքոջտօհ. Բո Թօոոջ շսք Քոռջօ 6
Տքւոճօհուլտօհսոք, Լ61ք21ջ, 1927, Տ. 80.

90

մաձայն, "16 վերջածանցը միանում է -եմ բայերի առրիստի -շռ ա-
ծանցին, որը բխում է հնդեվրոպական :5-6-ից "5: Պ5- 4-0-ի 6-ին էլ
նա վերագրում է վիճակի իմաստ: Ինշպես արդեն նշվել է, նա այս
կազմության աղբյուրը համարում է հենց -եմ (անցողական) բայերը,
քանի որ միայն այստեղ են համընկնում առրիստի ն բայածականի
հիմքերը, ինչպես` արձակեա-ց ն արձակեա-լ: Թեն Մարիեսը բայա-
ծականի կազմությունը առրիստի հիմքից որպես նորակազմություն է
դիտում հնդեվրոպական լեզուներում 5, սակայն համանման կազ-
մություններ կան նան սլավոնական լեզուներում5՛: Բացի այդ, Մա-
րիեսը հակասում է ինքն իրեն, քանի որ նա այս կառույցը համարում
է նան նախնական անվանական կառույց ն հատկապես` գործող
անձ (ոօտծո ճջօոնտ), որը նա հիմնավորում է այս դերբայի` անցողա-
կան բայերի հետ ունեցած վերը նշված առնչությամբ՞"": Սակայն, թե
ինչպես են համատեղվում գործող անձի ու աորիստի հիմքի իմաստ-
ները, նա չի պարզաբանում:

Եթե Մարիեսը անցյալ դերբայը քննում է բառակազմական տե-
սանկյունից, ապա Ստ. Լյոնեն` շարահյուսության: Հաշվի առնելով
այն հանգամանքը, որ "-1օ շրջասության անանցողական կառույցնե-
րը գերակշռում են, նա այն կարծիքն է հայտնում, որ այս կառույցի
անանցողական գործածությունը նախնական է եղել, իսկ անցողա-
կանը սերվել է նրանից՞"5:

Լոհմանն ու Բենվենիստը անկախ միմյանցից ն տարբեր ուղինե-
րով միննույն լուծումն են առաջարկել, այն է` հայերենի անցողական
պերֆեկտային կառույցը ունենալ բայով շրջասության մի տեսակ է:
Ի տարբերություն Լոհմանի, որը հայերենում ենթադրում է հարավ-
կովկասյան ազդեցություն, Բենվենիստն այն բխեցնում է հնդեվրո-
պական հիմքերից: Այս եզրակացության է նա գալիս այլ հնդեվրո-
պական լեզուների, ամենից առաջ հին պարսկերենի հետ համեմա-
տությունից՞":

385 խԼԸՒՆԾՏ Լ., Տսո 1 Թոոտեօո մօ 1:401151Թ օէ մօտ Տս1Եյօոօմյտ օո -օ- (-8-)օո
8-ծուծո, ԽՃ է,Ճ, 1930, է. 2, Տօ, 2, ք.175.

256 լոոծջ Լ.., նշվ. աշխ., էջ 170:

257 Հմմտ. ՂԷօՏէ Թ., լօ Ք6ղԹեքաութհոոջօ 1 ՃԱԱԱոօհծոտԱոտօհօո սոմ Ճ1ու-
Պծուտօհծո -- էղո 86129 շԱ Խ61ջ161Շհօոմծո Տու, 1Ի, 73 Յճոմ, 1968, ԷՏՈ 72, Տ. 91.

28: լոուծջ Լ., նշվ. աշխ., էջ 175:

289 Լօոոծէ Տէ., Լօ քուուէ օո ճոոծուծո 618551զս6, 325, 1933, ք. 68, 73.

20 Հմմտ. Տօքթ: Թ., ւօ 1ոճութո ԿօԵոԼԹոոօո 465 /Ճոոօուտօհօո, Բոճումնոէ
ձո հ/ճլո, Թ6ւո, ՎՇԽ-Յ01Է, 1983, Տ. 70.

91

Հայերենի հիշյալ կառույցը զուգադրելով հարավկովկասյան լե-
զուների նմանատիպ կառույցների հետ, հատկապես հին վրացերե-
նի, որտեղ անցողական պերֆեկտի գործող անձը դրված է տրա-
կան հոլովով, իսկ խնդիրը` ուղղականով, Լոհմանը եզրակացնում է,
որ հին վրացերենի ն հին հայերենի վերոհիշյալ կառույցները
սկզբունքորեն նման են, երկուսն էլ արտահայտում են ստացական
իմաստ: Ընդունելով, որ հայերենի շրջասությունը նույն պատկերա-
ցումից է բխել, ինչ` արեմտաեվրոպական լեզուների պերֆեկտային
կառույցները` Լոհմանը կարծում է, որ հայերենի կառույցը ունիմ բա-
ռով չի կազմվել հենց հարավկովկասյան ենթաշերտի ազդեցության
հետնանքով: Ինչ վերաբերում Է խնդրին, որը երկու լեզուներում
տարբեր հոլովներով է դրված, ապա, ըստ նրա, նոմինատիվ լեզ-
վում միայն հայցականը կարող էր լիարժեք ձնով վերարտադրել էր-
գատիվի ուղղականը՞՞':

Համամիտ լինելով Լոհմանի հետ այն հարցում, որ հիշյալ կառույ-
ցը նույն պատկերացումից է բխել, ինչ արեմտաեվրոպական լեզու-
ների պերֆեկտային կառույցները ն հիմքում ընկած Է ունենալ շրջա-
սությունը, կարծում ենք, որ այն հենց հնդեվրոպական ծագում ունի,
եթե ոչ ընդհանուր տիպաբանական երնույթ է:

Ի տարբերություն Լոհմանի, Բենվենիստը հիմնվում է այլ հնդեվ-
րոպական լեզուների տվյալների վրա՞՞՛: Հայերենի բայածականը,
ընդ որում, դիտարկվում է որպես զուտ անանցողական կրավորա-
կան: Եվ միայն սեռական -- հանգույց -: անցյալ դերբայ կառույցը
ստանում է անցողականության արժեք: Այդ պատճառով էլ խնդիրը
հանդես է գալիս հայցական հոլովով: Որպես ապացույց նա շեշտում
է այն հանգամանքը, որ միջին իրանական լեզուներում, ինչպես սող-
դերենում ն խորեզմերենում հին իրանական ունենալ-ով տիպը նա-
հանջել է: Սակայն Բենվինիստի բացատրությունը նույնպես լիովին
լուծում չի տալիս հայցականով խնդրին: Քանի որ, ըստ նրա, խնդիր
է համարվում առաջին հերթին բայածականը: Ինչպես իրավացիո-
րեն նկատում է Շտեմպելը` որպես խնդիր առաջին հերթին պետք է
հանդես գար ոչ թե բայածականը, այլ հենց խնդիրը՞"5:

2) Նօհոշոո )., Խէ մոտ 14ջ. ՔօւԹԵխ ոտ ոօռուոճյթո Սոտքւսոջտշ ԽՀ, 64, 1937, Տ.
42-61.

292 Թշոմօուէ6 Ի., Լո օօոտենօԱօո քճՏտտլ նօ ՎԱ ԿՄօւԵ6 է՛ճոտի, 8ՏԼ, 48, 1952, ք.
52-62.

253 Տլօքժ Ք., նշվ. աշխ., էջ 73:

92

Հաջորդ տեսությունը պատկանում է Կ. Տրոստին: Աստվածա-
շնչի հայերեն, հին եկեղեցական սլավոներեն ն հունարեն տեքստե-
րի զուգադրությունը Կ. Տրոստին հանգեցնում են այն եզրակացու-
թյան, որ հայերենում ն սլավոներենում առրիստը ոչ տնական է ն
դիպվածային: Ըստ Տրոստի, սեռականով ենթական հայերենում
ցույց է տալիս վիճակի պատճառը կրող անձը ն այստեղ գործ ու-
նենք ջօումԽՄստ ճսօէօո15-ի հետ: Շարժում ցույց տվող բայերի հետ ընդ-
հակառակը, ենթական ն վիճակի պատճառը կրող անձն է, ն վիճա-
կի կենտրոնը: Ըստ նրա, անցողական բայերի մոտ վիճակի պատ-
ճառը առանձնահատուկ կերպով է նշվում: Բացի այդ, նա կարծում
է, որ հ.-ե. «10 վերջածանցն արդեն կրում է վիճակի բովանդակու-
թյունը, այսինքն` այն բխում է ոչ թե :45- 4 -օ -ի 8-ից, ինչպես կար-
ծում է Մարիեն՞"", այլ` /օ-ից՞՞5:

Տրոստի մեկնաբանությունը նույնպես ունի իր թերի կողմերը, քա-
նի որ «Վօ վերջածանցն ինքնին չի կարող արտահայտել վիճակի ի-
մաստ. այդ դեպքում անորոշ դերբայը նույնպես պետք է ունենար
վերոհիշյալ իմաստը: Բացի այդ, Տրոստը չի կարողանում հիմնավո-
րել, թե ինչու է անցողական բայերի ենթական, այսինքն` վիճակի
պատճառը կրողը դրված հենց սեռական հոլովով:

Սեռական հոլովով անցյալ դերբայի կառույցը հայերենում Ս. Ղա-
զարյանը վերագրում է հայերենի զարգացման ուշ շրջանին՞"5: Ըստ
նրա, այս կառույցում ենթակայի դերում նախապես հանդես է եկել
դերբայը, իսկ բայի դերում` օժանդակ բայը: Բայց երբ օժանդակ բա-
յը զրկվել է ինքնուրույն իմաստից ն հանգույցի դեր է կատարել,
փոխվել է նախադասության գլխավոր անդամների քերականական
իմաստը: Սկզբնական ենթական ն ստորոգյալը միասին կազմել են
բաղադրյալ ստորոգյալ, իսկ ենթակայի դերը ստանձնել է նախադա-
սության հատկացուցիչը, որը միշտ հանդես է եկել սեռական հոլո-
վով: Նա բերում է հետնյալ օրինակը` Նոցա էր փորեալն զխորխո-
րատն: Ըստ հեղինակի, նախկինում այս կառույցը եղել է` Նրա փո-
րելն է խորխորատն, որտեղ փորելը հանդես է եկել որպես ենթակա,
իսկ է-ն որպես բայ: Սակայն Ս. Ղազարյանի այս մեկնաբանությունը

25 լոոծջ Լ.., նշվ. աշխ., էջ 175:
295 Դ բ05է Թ., նշվ. աշխ., էջ 96-97:
226 Ղազարյան Ս. Ղ., Հայոց գրական լեզվի պատմություն, Եր., 1961, էջ 485:

93

չի հիմնավորում այն փաստը, թե ինչու է սեռականով ենթական
հենց անցողական բայերով կառույցներում գերիշխում: Բացի այդ,
հանգույցը միշտ չէ, որ առկա է: Եվ ուշագրավն այն է, որ այն բացա-
կայում է հիմնականում անցողական բայերի մոտ:

Ինչ վերաբերում է հիշյալ կառույցը էրգատիվ համարելուն, ապա
գոյություն ունի երեք տեսակետ, որոնք միմյանցից տարբերվում են
նրան վերագրվող ծագմամբ: Եթե Թումանյանը դրանք համարում է
կովկասյան լեզուների ազդեցության արդյունք, ապա Շմալշտիգը,
այն համեմատելով լիտվերենի համապատասխան կառույցի հետ,
նրան վերագրում է հնդեվրոպական ծագում: Սախոկիան էրգատիվ
կառույցը համարելով ընդհանուր տիպաբանական զարգացում՝
անցյալ դերբայով այս կառույցն էլ դիտում է որպես հիշյալ զարգաց-
ման դրսնորում:

է. Թումանյանը այս կառույցի նախապայման է համարում բայա-
հիմքի` սեռի տեսանկյունից չեզոք լինելը, որը չի տարբերում ներ-
գործական ն կրավորական գործողությունները ն որի պատճառով
ներգործականի ենթական դրվում է սեռական հոլովով: Համեմատե-
լով կովկասյան լեզուների հետ` նա տիպաբանական զուգահեռներ
է գտնում մի կողմից հարավկովկասյան (քարթվելական) խմբի լե-
զուների, մյուս կողմից` դաղստանյան լեզուների ն հայերենի միջն:
Քարթվելական լեզուների հետ տիպաբանական նմանությունը այն
է, որ թե՛ հայերենում ն թե՛ քարթվելական լեզուներում առկա է ն՛ նո-
մինատիվ, ն՛ էրգատիվ կառույց: Մի երնույթ, որ հատուկ չէ մյուս
կովկասյան լեզուներին: Բացի այդ ն գրաբարում, ն կովկասյան լե-
զուներում էրգատիվ կառույցը սահմանափակվում է անցյալ ժամա-
նակաձներով: Նոմինատիվ կառույցները ավելի հաճախ հանդիպում
են ներկա ժամանակաձներում, հատկապես այն դեպքում, երբ հայե-
րենի բայը սեռային հակադրություն չունի:

Դաղստանյան լեզուների հետ տիպաբանական նմանությունն էր-
գատիվ հոլովի գործառույթում սեռական հոլովի (օրինակ` լակերե-
նում) գործածությունն է: Ընդ որում, գրաբարի համար էրգատիվի
գործածությունը է. (Թումանյանը համարում է երկրորդական: Այսպի-
սով, նա եզրակացնում է, որ գրաբարի այս կառույցը միջին դիրք է
գրավում հարավկովկասյան ն կովկասյան մյուս լեզվախմբերի միջն:
Առանձին ուսումնասիրության նյութ համարելով էրգատիվ կառույցի
ծագման ն տեղի հարցը գրաբարում` նա այնուամենայնիվ դրան վե-

94

րագրում է ենթաշերտային բնույթ կամ համարում Է զուգամետ զար-
գացման արդյունք՞"7:

Համամիտ լինելով է. Թումանյանի այն կարծիքին, որ այս կառույ-
ցի առաջացման նախապայմանը բայահիմքի չեզոքությունն է, մենք,
այնուամենայնիվ, չենք կարծում, թե դա կովկասյան լեզուների են-
թաշերտային ազդեցություն կամ զուգամետ զարգացման արդյունք է:

Ըստ Շմալշտիգի, հայերենի եալ-ով բայածականի զարգացումը
նույն է, ինչ լիտվերենի --ով բայածականինը: Սկսվելով որպես ա-
նանցողական բայական ձներ, որոնց ենթական դրվել է ուղղական
հոլովով` նրանք ավելի ուշ վերամեկնաբանվել են որպես պասիվ, ո-
րոնց գործող անձը դրված է եղել սեռական հոլովով: Պասիվ մեկնա-
բանումը հետագայում փոխվել է ակտիվի ն գործող անձը մնացել է
դրված սեռական հոլովով, սակայն հին ուղղականին փոխարինել է
հայցականը (լիտվաներենում նույնպես): Այսպիսով, նա եզրակաց-
նում է, որ հայերենն ու լիտվերենը, ինչպես ն բոլոր հնդեվրոպական
լեզուները նախապես ունեցել են էրգատիվ, այսինքն` գործող անձի
սեռական հոլովը վրացերենի կամ այլ կովկասյան լեզուների ազդե-
ցության արդյունք չէ: Այն ավելի շուտ հնդեվրոպական ժառանգու-
թյուն է, որի հետքերը կարելի է գտնել լիտվերենում, հունարենում,
հնդիրանական լեզուներում, լատիներենում, սլավոներենում 5:

Ուշագրավ է, որ Շմալշտիգը նույնպես այդ բայաձներին նախնա-
կան չեզոքություն է վերագրում` համարելով, որ դրանք նախապես
հանդես են եկել որպես անանցողական ձներ, իսկ ավելի ուշ վերա-
մեկնաբանվել են որպես կրավորական, որոնց գործող անձը դրված
է եղել սեռական հոլովով:

Էով ն Էով բայածականների զարգացման փոխադարձ կապը
չբացառելով` մենք համոզիչ չենք համարում Շմալշտիգի այն կար-
ծիքը, որ անանցողական բայերի ուղղական հոլովով ենթական այ-
նուհետն փոխարինվել է սեռական հոլովով ենթակայով, քանի որ
պարզ չէ անցման պատճառը: Առավել նս հասկանալի չէ, թե ինչու է
սեռական հոլովով ենթակայով կառույցը հետագայում ընկալվել որ-

57 զոտ 3. Լ., Շո6օ18Ֆ61 ո 3քոումտ 8. ԱՒ ՕՇՏքօՈծԱՇ Թու 83ԵԼ-
ԷՅ 2 "Ւ066օմլոջտ ՕՐ էհօ 61օԽօուհ 1ուօւոճնօոճ օօոջոօտՏ ՕԻ 1Լոջս1տեօՏ, 8010ջոճ --
ՒԼ016ոօօ, 2, 19727", 6. 959-960.

298 ՏՇհո21ՏԱ6ջ ՖՄ. Ջ., /Ճ Տ7ոէՀՇեՇ ՇՕողքշուտօո օՒ օ1մ /Ճոտծուճո Ձոմ Լ1էհսճուշո:
՛Լհծ ՇՅՏ6 Օք էհօ քճոտտԽ6 քճւեօքք165, Միջազային հայերենագիտական գիտաժո-
ղովի զեկուցումներ, Երնան, 1984, էջ 142:

95

պես ակտիվ, եթե գործող անձը արդեն պասիվում դրված է եղել սե-
ռական հոլովով:

Համեմատելով Աստվածաշնչի հին հայերեն ն հին վրացերեն
թարգմանությունները` ուշագրավ տեսակետ է հայտնում Մ. Սախո-
կիան, որն այս կառույցը համարում է ստացական ն այն հանգեցնում
խոր հոգելեզվաբանական արմատներին: Այսպես, էրգատիվ կա-
ռույցը լայն հասկացություն համարելով` նա որպես այդ կառույցի
ձնաբանական-շարահյուսական իրացումներից մեկն էլ դիտում է
ստացական կառույցը, այսինքն մի կառույց` ենթակա-գործող ան-
ձով, որը դրված է որնէ ստացական հոլովով, այլ լեզուներում ար-
տահայտվում է որնէ ստացական վերջածանցով:

Այսպիսով, Սախոկիան էրգատիվ կառույցի առկայությունը հին
հայերենում չի բխեցնում կովկասյան լեզուներից, քանի որ, ըստ
նրա, այդպիսի կառույցների առաջացումը ն դրանց` որպես էրգա-
տիվ կառույց հանդես գալը համընդհանուր երնույթ է, ն էրգատիվ
կառույցը բոլորովին էլ կովկասյան լեզուների մենաշնորհը չէ: Որ-
պես ապացույց նա վկայակոչում է նոր արիական լեզուներում հին ն
ավելի վաղ նախահնդեվրոպական նախատիպերի վերակազմու-
թյունների մասին: Ինչ վերաբերում է հայերենի հիշյալ կառույցին, ա-
պա Սախոկիան, ցավոք, առանց հստկեցնելու, նշում է, որ գրաբարի
հոլովական համակարգը թույլ է տալիս միայն սեռականի գործածու-
թյունը էրգատիվ ձնի համար 5: Նա ցիկլային զարգացում է վերագ-
րում այս կառույցին, որի նախատիպը (նան հնդիրանական ն բալ-
թոսլավոնական համարժեքների համար) նախահնդեվրոպական
ստացական էրգատիվն է ածականական բայի դեպքում: Իր վար-
կածն ապացուցելու համար նա հիշատակում է այն հանգամանքը,
որ Կ. Շմիդտը " Նորա գործեալ է կառույցը ներառել է նախահնդեվ-
րոպական բայի վերականգնման համակարգում 55:

Կ. Շմիդտի կարծիքով, որը նույնպես զուգահեռ է տանում վրա-
ցերենի հետ, այս կառույցը չի կարելի համարել էրգատիվ, քանի որ
ուղիղ խնդիրը դրված է հայցական ն ոչ թե բացարձակ հոլովով:
Ըստ նրա, այն միջին դիրք է գրավում էրգատիվ ն նոմինատիվ կա-

25 ԸՅ Խոտ 81. Խ/1., ԱՇՇՇՇՇԱԹԵԵԼՇ «ՕԵՇԼՔՄՅԼԱԼ: 1 5թոոմ 88110615 ղքօտ-
ԷԼՇՅքՆԽՐԼԱԼՇԵՕԼՕ 8398 8 Շ861Շ ոքօճոօծու ՇաՒԱՅԵՇԱՎՇՇԵՕԼ «աոօօաաւ, Մի-
ջազգային հայերենագիտական գիտաժողովի զեկուցումներ, Երնան, 1984,
էջ 499-500:

30 Շգուօատա հ/1. Պ1., նշվ. աշխ., էջ 507:

96

ռույցների միջն: Այսինքն` հակաէրգատիվացման գործընթացը տեղի
է ունեցել հայցականին զ ավելացնելով՞՞՞:

Այսինքն, պետք է ենթադրել, որ Շմիդտը այս կառույցը դիտում է
որպես նախնական էրգատիվի զարգացման արդյունք:

Հաջորդ տեսակետի կողմնակիցները` Շտեմպելը ն Վայտենբեր-
գը, փորձում են ապացուցել այս կառույցի նախապես պասիվ լինե-
լու հանգամանքը: Եթե Շտեմպելն այն բխեցնում է անանցողական
պասիվից, ապա Վայտենբերգը` անդեմ պասիվից: Ընդ որում,
Շտեմպելը նույնպես պասիվից ակտիվի անցման պատճառ է համա-
րում հայցականի ցուցիչի ավելացումը որպես խնդիր ընկալված քե-
րականական ենթակայի վրա: Իսկ հայցականի հավելյալ նշույթավո-
րումը զ-ով ավելի ուշ երնույթ է, որն ի հայտ է եկել ուղղականի ն
հայցականի այլես ոչ հստակ տարբերակման պատճառով`: Ըստ
նրա, բայածականի ներգործական նշանակությունը ի հայտ է եկել
նախապես այն դեպքերում, երբ գործող անձը կամ ընդհանրապես
չի եղել, կամ սկզբից հիմնական բայի մոտ է հանդես եկել, այնպես
որ անհետանում է նան գործող անձի սեռական հոլովի կապը հայ-
ցական հոլովով դրված խնդրի հետ, ն բայածականը ինքն է ուղիղ
խնդիր խնդրառում: Մյուս կողմից` չէր կարող հրաժարվել սեռական
հոլովով դրված գործող անձից, քանի որ այլապես առանց խնդրի
անցողական նախադասությունը չէր տարբերվի պասիվից, օր.` Նո-
րա տեսեպլ է: Նա տեսեալ է:

Սակայն Շտեմպելի տեսությունը չի լուծում սեռականով ենթա-
կայի խնդիրը, քանի որ, ըստ նրա, գործող անձը կապ չունի ուղիղ
խնդրի հետ ն բայածականն ինքն է ուղիղ խնդիր խնդրառում: Այդ
դեպքում, ինչպե՞ս բացատրել անցողականության ն անանցողակա-
նության հակադրության առաջացումը, առավել նես, որ նա առաջնա-
յին է համարում բայածականի որոշչի գործառույթը ն ինչու է ենթա-
կան հենց սեռական հոլովով դրվում: Բացի այդ, լուծում չի տրվում
նան բայածականի անհանգույց գործածությանը:

Յ. Վայտենբերգը, քննադատելով Շտեմպելին, նույնպես, ինչպես
ն Շմիդտը, այն կարծիքն է հայտնում, որ հայերենի բայածականը
սեռային առումով չեզոք է: Եվ ինչպես ն Շտեմպելը, նա նույնպես
անցյալ դերբայը բխեցնում է ածականից: Հետագա զարգացման
սկզբնակետի հարցում նա հետնում է Ֆոգտին, ըստ որի, դա այն ի-

5 Ղուուաւ 3. Լ., նշվ. աշխ., էջ 959-960:
302 Տօոքմ Ք., նշվ. աշխ., էջ 84-85:

7 Արմինե Գագինյան 97

րադրությունն է, որի դեպքում ն անցողական, ն` անանցողական
պերֆեկտի ենթական դրված է սեռական հոլովով: Ստորոգելիա-
կան (պրեդիկատիվ) պերֆեկտի շարահյուսությունը իր բացատրու-
թյունն է գտնում անվանական անհանգույց նախադասությունների
հայեցակարգում: Սեռականը նախապես ներկայացրել է ստորոգե-
լիական ածականը: Ըստ նրա, անանցողական բայերի դեպքում նա-
խապես եղել է սեռականով ենթակա, որն այնուհետն դարձել է ուղ-
ղական: Այսպիսով, հին հայերենում անանցողական բայերի դեպ-
քում նախապես սեռականով ենթակայի հանդես գալը նա համարում
է ավելի շուտ վերապրուկ, քան նորաբանություն: Ընդ որում, ըստ
նրա, նախնական է համարվում անհանգույց գործածությունը:"5:

Հետնելով Մեյեին` Վայտենբերգը կարծում է, որ պասիվը միշտ
չէ, որ ակտիվի շրջումն /ինվերսիա/ է ն հայերենի պասիվի նորմալ
գործառույթը նրա անդեմ գործածությունն է, որը սկզբունքորեն չի
ներառում գործող անձի լրացումներ, օր. թուի -- ինձ թվում է: Անգամ
նա ենթադրում է, որ պասիվից ակտիվ փոխակերպման պայմաննե-
րը հայերենում բացակայում ենտ":

Ինչպես տեսնում ենք, ն. Շտեմպելը, ն. Վայտենբերգը կարծում
են, որ նախապես գործող անձը չի ներառվել, այդ դեպքում հարց է
առաջանում, որտեղի՞ց սեռական հոլովով ենթական, ն ինչո՞ւ հատ-
կապես անցողական բայերը ունեն այդ ենթական: Անանցողական
բայերի հետ սեռականով ենթակայի գործածության նախնականու-
թյան հարցը համոզիչ չէ, քանի որ եթե բայածականը ինքը սեռային
առումով չեզոք է, ինչպես պնդում է Վայտենբերգը, ապա անհաս-
կանալի է անանցողական բայերի հետ սեռական հոլովի գործածու-
թյունը: Բացի այդ, այդ դեպքում կբացակայի անցողականի ն անան-
ցողականի հակադրությունը:

Այս կառույցի խնդրին անդրադարձել է նան Յու. Գաբրիելյանը, ո-
րը փորձելով լուծում տալ հնդեվրոպական լեզուներում հոլովական
ձների զարգացման ն ծագման խնդրին, վաղ հնդեվրոպական շրջա-
նի համար հնարավոր է համարում վերականգնելու երկու հոլովա-
կան ձներ` սեռական ն աբսոլյուտիվ (պայմանակնորեն` հայցա-
կան)` ուղղականի առաջացումը վերագրելով հնդեվրոպական
շրջանի քայքայման փուլին:

303 Փ7ՇԱՇՈՒՇԸջ 7., ոճում սօ ռոմ քունքի ո /Ճոոծուռը, /ԽՃԼ, «օ17, 1986, ք. 18-21.
304 Մ61ԼՇՈԾՇԻՔ |., նշվ. աշխ., էջ 18:

98

Ինչ վերաբերում է հիշյալ կառույցի մեկնաբանությանը, ապա այն
թերնս հիշեցնում է է. Թումանյանի տեսությունը, որի համաձայն այն
խառը էրգատիվ կառույց է: Տարբերությունն այն է, որ է. (Թումանյա-
նը այն համարում է կովկասյան ենթաշերտի արդյունք: Բացի այդ,
Գաբրիելյանը խուսափում է այն անվանել էրգատիվ, քանի որ հա-
րում է լեզվաբանների այն կարծիքին, որ վաղ հնդեվրոպական
շրջանում բացակայել է բայի սեռի կարգը, որն էլ առնչվում է Էրգա-
տիվ կառույցի հետ, թեն լիովին չի բացառում այն: Այնուամենայնիվ
նա ավելի իրական է համարում հետնյալ բացատրությունը: Այսպես,
նա այն կապում է հնդեվրոպական նախադասության նախնական
կաղապարի, սա էլ իր հերթին` ձաաբանական կաղապարի հետ: Ել-
նելով այն բանից, որ հայերենում գերիշխում է Ճ Ւ Տ նվազագույն
ձնաբանական կաղապարը (ինչպես` սնահող, որձաքար ն այլն)` նա
եզրակացնում է, որ վաղ շրջանի համար ոչ նշույթավորված կաղա-
պար է եղել ՄՏՕ- ն: Սրանից էլ ենթադրում է, որ վաղ հնդեվրոպա-
կան շրջանին բնորոշ է եղել /Ճ--Տ նվազագույն կաղապարը, որտեղ
Ճ-ն սեռականի ձն է, իսկ Տ-ն` իր ունեցած ընդհանուր, վերացական
իմաստի պատճառով` աբսոլյուտիվի՞՞5: Սակայն ցավոք այստեղ չի
հստակեցվում բայածականի դերը:

Ուշագրավ է, որ ըստ Վ. Դրեսլերի, վերականգնված հնդեվրո-
պական նախադասության մեջ բայը նախադաս է եղել միայն բարդ,
կապակցված նախադասություններում, իսկ պարզ, ոչ էմֆատիկ, մե-
կուսացած նախադասություններում այն դրվել է վերջում: Ընդ ո-
րում, նշենք, որ այս վերականգնման համար հաշվի են առնվել նան
հայերենի տվյալները 55:

Եվ իրոք հայերենի խնդրո առարկա կառույցն էլ ունի նույն պատ-
կերը: Օր.՝

Տեսեալ աւրինացն աստուծոյ, թե գեղեցիկ է աշխարհս, խորհե-
ցաւ ՛:

Իսկ սեռականի ն՛ նախադաս, ն՛ հետադաս լինելը Դրեսլերը բնո-
րոշ է համարում հնդեվրոպական լեզուներին: Այնուամենայնիվ,

305 Գաբրիելյան Յու. Մ., Հնդեվրոպական լեզուներում հոլովական ձների
զարգացման խնդիրը, ԲԵՀ, 3, 2005, էջ 88-89:

305. Ր6ՏՏ6- ՊՄ.. ՍԵտօ- մօ Քօեօոջասքեօո մօ 1ոմօքօտոճուտօիօո Տյուոչ
«2611Տ6հուի էեւ Կ61ջ161Շհօոժծ ՏքոճօհթԹոտօհսոջ"", 84.85, 1 ԷԼՇԱ, 1971, Տ. 18-19.

357 Օրինակը վերցրել ենք Մ. Մինասյանի հոդվածից` (Մւմոռտտրո 81,
Էողքլօ15 մս քունօւքօ օո - ԷՃԼՆ օո ճոոծուօո Շլոտտւզսօ, Ճոռոսձլ օք /Ճողծուճո
ԼԱոջսյտԱօտ, ԿօՕԼ 1, 1980, ք. 84|:

99

ներքին վերականգնման հիման վրա գտնում է, որ նախապես սեռա-
կանը եղել է հետադաս": Սա նույնպես տեսնում ենք վերոհիշյալ
կառույցում:

Այսպիսով, կարող ենք փաստել, որ թեն գոյություն ունեցող հի-
շյալ տեսությունները որոշակիորեն լույս են սփռում սեռական հոլո-
վով դրված ենթակայով անցյալ դերբայի այս կառույցի ծագման վրա
ն զերծ չեն ռացիոնալ հատիկից, սակայն դեռ կան հարցեր, որոնք
ենթակա են Ճշգրտման:

Եթե փորձենք ի մի բերել այն դրույթները, որոնք մեզ համոզիչ են
թվում, ապա կարող ենք հիշատակել հետնյալները.

1. Անցյալ դերբայի հիմքը սեռային առումով չեզոք է ( Է. Բենվե-
նիստ, Կ. Շմիդտ, Վ. Շմալստիգ, Յ. Վայտենբերգ ն է. Թումանյան՞):

2. Անցյալ դերբայը նախապես հանդես է եկել որոշչի գործառույ-
թով (Ռ. Շտեմպել`՛"):

Յ. Սեռական հոլովով այս կառույցը պոսեսիվ է (Մ. Սախոկիա, է.
Բենվենիստ" ՛"):

4. Ունի խոր արմատներ (Մ. Սախոկիա` ՛՛):

5. Այս կառույցը անցումային Է (Կ. Շմիդտ՝ 3):

304 թբ6Տ516ր ՊՄ., Աշվ. աշխ., էջ 9:

39. Տե՛ս Ի. Թճոսճուտէճ, ԼՃ ՇՕոտենՇելօո քՅՏՏ1ԽՇ ձս Ն6ԼԵՇ Էճոտեի ԹՏԼ, 48, 1952,
էջ 52-62: Տասնմեկերորդ միջազգային լեզվաբանական գիտաժողովում է.
Թումանյանի զեկուցումին հաջորդած քննարկումը, որին մասնակցել է նան
Կ. Շմիդտը ն որը զետեղված է Դատա 3. Լ., Ը թար տտ ջթոուոտ 8
պո 068ք0ՈՇՈՇԹ ա 435ուռյ 7"ԵԼՕօօօմլոջտ ՕՒ էհօ օ1օմօուհ 1ոօոճեօոշ օՕոջոօտտ օՒ
Ոոջատեօտ, 8010ջոճ -- ԷԼՕՒՇոօօ, 2, 1972 7, էջ 959-960, 7. Ք. Տշհատշյնծջ, Ճ
ՏՄՈԼՅՇէլՇ Շօութմււտօո օք օլմ /Ճատօուճո ձոմ Լմէհսճուռո: ՛Լիօ ՇճՏտծ օՒ էհօ քճտտլնծ
քունօլք165, Միջազգային հայերենագիտական գիտաժողովի զեկուցումներ,
Եր., 1984, էջ 142, 1. 1 Շոնօոջ, Լոհունզօ տոմ քունօլք16 1ո /Ճոոծուշո, /ՃՃԼ, ԿօԼ
7, 1986, էջ 18-20: 3. Լ. Ղոուժու նշվ. աշխ., էջ 957-960:

310 Տե՛ս Ւ.Տէճոք`, Թ ւոհուլթո Մ6.Ետճթոոծո 46Տ /Ճոոծուտօհծո, Էղճուխոէ ճու
(ոլո, Թ6ւո, ՀՇԽ-Հ Օէ, 1983, էջ 84-85:

3/ Տես 3/1. 1. ԸՅՕԾոտ, 110ՇՇՇՇԱԷԵԼ ՀՕԷՇԼքՄաԼ աու 11 5քոո5:061Ե
ոքՇՑԱՇՅքեԼ էլ ՇՏՕՐՕ 93564 8 Շ861Շ Աքօ6ղծոլ ՇԱՒՆՅԵՇԵԱՎՇՇՀՕ) Ղաոօոօրտտ,
Միջազգային հայերենագիտական գիտաժողովի զեկուցումներ, Եր., 1984,
էջ 499-507:

32 Տե՛ս նույն տեղը:

38 Տես Դոութու 3. Լ., Ըյութօ18761 ու թութ 8 աղղ0օտքօոօոցամ 93որ
7"թրՕՇ66մլոջչ օՒ էհօ Շ1օմշուհ Լուտւոճեօոճլ օօոջոօտտ օՒ Սոջատեօտ, 8օ1օջոռ --
Ի10-6ոօծ, 2, 1972 , էջ 959-960:

100

6. Ցիկլային զարգացման արդյունք է (Մ. Սախոկիա՝ ՞):

7. Ունենալ-ով շրջասության ն հնդեվրոպականի նկարագրական
պերֆեկտի հիմնական կառույցն է (է. Բենվենիստ, Մ. Սախոկիա՞ 5):

Սակայն կան հարցեր, որոնք պատշաճ ուշադրության չեն արժա-
նացել հիշյալ տեսություններում կամ էլ ենթակա են ճշգրտման: Այս-
պես, լիովին պարզ չէ, թե

1. ո՞րն է հանգույցի բացակայության պատճառը,

2. ո՞րն է հայցականով խնդրի բնույթը,

Յ. այդ կառույցը նախահնդեվրոպական շրջանից եկող վերապ-
րու՞կ է, թե՞ հետագայում ի հայտ եկած երնույթ,

4. ինչու՞ է անցյալ դերբայով այս կառույցը հիմնականում գոր-
ծածվում երրորդ դեմքի համար:

Հանգույցի բացակայությունը հատուկ է հնդեվրոպական անվա-
նական նախադասություններին: Հանգույցի նախնական բացակա-
յությունը հուշում է, որ բայածականը հանդես է գալիս ստորոգման
գործառույթով: Այսինքն` ենթակայի միջոցով արտահայտվում են
դեմքի ն թվի քերականական կարգերը, իսկ ստորոգյալի միջոցով`
ժամանակային հարաբերությունը: Վերջինս բխում է հենց անցյալ
դերբայի հիմքի, այսինքն` առրիստի իմաստից: Ընդ որում, հնագույն
վկայություններում անցյալ դերբայը առանց հանգույցի է հանդես
գալիս ոչ միայն անցողական, այլն անանցողական բայերի հետ: Կա-
ռույցի այդպիսի անհանգույց դրսնորումները բնորոշ են հատկապես
հայ ժողովրդական հին բանահյուսությանը, ինչպես նան Կորյունի ո-
ճին: Պատահական չէ, որ Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» երկը հին
հայերենի գրական առաջին հուշարձաններից է: Օրինակ՝

Ի մանկութեան տիսն վարժեալ հելլենական դպրութեամբն,
եկեալ հասեալ ի դուռն Արշակունեաց թագաւորաց Հայոց Մեծաց,
կացեալ յարքունական դիւանին, լինել սպասաւոր արքայատուր
հրամանաագցն աշ հազարապետութեամբն աշխարհիս Հայոց՝
Առաւանայ ուրումն (անանցողական):

Իսկ Հաբէլին զայն լուեալ փութանակի հասանէր աշ Դա-
նիէլն...576 (անցողական):

34 Տես է1. ԽԼ. Ը օտա, նշվ. աշխ.:
35 Տե՛ս Ք. Թշոսօոււէօ, նշվ. աշխ., 3/1. 81. Ըճօռոտ, նշվ. աշխ.:
36 Կորիւն, Վարք Մաշտոցի, Եր., 1994, էջ 87, 88:

101

Ավելի ուշ շրջանի գրական հուշարձաններում արդեն նկատվում
է անցողականի ն անանցողականի վերոհիշյալ հակադրությունը, այ-
սինքն` անանցողական բայերի հետ հանգույցը գործածվում է, իսկ
անցողականների հետ` հիմնականում ոչ: Այստեղից հետնում է, որ
հանգույցը նախապես հանդես է եկել անանցողական բայերի հետ,
այնուհետն անցողականի: Սրա մասին է վկայում նան մի կողմից եմ
հանգույցի, մյուս կողմից` անցյալ դերբայի բովանդակությունը: Այս-
պես, ըստ Բենվենիստի, եմ բայը վիճակի բայ է, որի իմաստներն են
«գոյություն ունենալ, իրականությանը պատկանել»`-՛: Ընդ որում,
եմ բայի արտահայտած վիճակի իմաստը վերաբերում է գոյություն
ունեցողին, նրան, ով ինքնին ինչ-որ բան է ներկայացնում, ի տար-
բերություն ունենալ բայի արտահայտած վիճակի իմաստի, որը վե-
րաբերում է ինչ-որ բան ունեցողին: Այսինքն` եթե եմ բայը նույնակա-
նության ներքին հարաբերությունն է արտահայտում, ապա ունենալ
բայի արտահայտած իմաստը պատկանելությունն է՝"::

Ինչ վերաբերում է անցյալ դերբայի բովանդակությանը, ապա
պետք է հիշել, որ այն սերում է աորիստի հիմքից" 5: Իսկ աորիստի
հիմքի նշանակությունը գործողությունն է որպես փաստ կամ գործո-
ղության ավարտվածությունը՝-": Այստեղից էլ բխում է անցյալ դեր-
բայի սեռային առումով չեզոքությունը:

Նշենք, որ -եալ մասնիկն ընդհանուր է բոլոր սեռերի համար: Ընդ
որում, ներգործական սեռի բայերը առանց ձենական փոփոխության
անցյալ դերբայում կարող են արտահայտել ներգործական ն կրա-
վորական սեռի նշանակություն, այսպես` գրեալ Հ գրել, գրվել,
գրած, գրված: Իսկ չեզոք սեռի բայերը միայն չեզոք սեռի իմաստ են
արտահայտում, օրինակ` հասեալ Հ հասել, հասած, անցեալ Հ ան-
ցել, անցած 7:

Այս է պատճառը, որ սեռային հակադրությունը իրենց վրա են
վերցնում ենթակայի հոլովները: Այսպես, ուղղականով ենթական
գործածվում է անանցողականի ն կրավորական սեռի համար: Օր.`

37 Տես. ԵՇՒԹՇԷՈՇԸ, Լ ՈՅԻՕՈԵԼ,,ՏԵԼ»՝՝ 1,,11615`՝ ոչ Փոտ 8 2356, Օտա
ԱՐՑՈՇԵՑ, հ/., 1974, էջ 214, 204:

38 Տե՛ս նույն տեղը, էջ 214:

35 Հմմտ. Լ. Խղումծտ, Տա 18 Թոռճնօո 46 1"4011586 օէ մօ5 Տա1Եյօոօեյտ օո -Շ- (-8-)
օո Ճոծուծո, ՒԷ/, 1930, Լ. 24, 1856. 2.

320 Տե՛ս Ճ. քԼ Ըոթածյուօ, Ըքճտոութղծու: ոքոճուոութո 1ուլոօօ8թօոՇՈՅ աու 73Եուօթ,
Ւ/., 1974, էջ 276:

32 Տես Ա. Ա. Աբրահամյան, Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 1964, էջ 167:

102

Արդ` մտեալ թագաւորն` բուռն հարկանէր զնմանէն `՛՛ (անանցո-
ղական):

Եվ թե այս ամենայն պահեալ էր ի գանձի իմում"55 (կրավորա-
կան):

Ներգործական իմաստի արտահայտման համար ուղղականով
ենթական վերածվում է սեռականով ենթակայի: Հիշենք, որ գրաբա-
րին հատուկ է անանցողական բայի իմաստը ներգործականի վերա-
ծել ենթական սեռական հոլովով դնելու միջոցով`

Է իմ եղբայր մի, որը նույնիմաստ է Ես մի եղբայր ունեմ նախա-
դասությանը՝-՞:

Իսկ եթե նախադասությունը անենթակա է, ապա այստեղ իր դերն
է կատարում զ ցուցիչը: Ինչպես նշում Է Բենվենիստը, բայածական
Ի եմ կառույցի վիճակի իմաստն այնքան ուժեղ է, որ ենթակայի բա-
ցակայության դեպքում զ ցուցիչի առկայությունն է որոշում, թե տվյալ
նախադասությունը ներգործական, թե կրավորական սեռի է՞՛5:

Այսինքն` հին հայերենի անցյալ դերբայը, ինքնին ունենալով վի-
ճակի իմաստ, երկրորդաբար այդ իմաստը ստանում է եմ հանգույցի
ավելացմամբ: Իսկ վիճակի իմաստն ընկած է առաջին հերթին ա-
նանցողական բայերի հիմքում, քանի որ, ինչպես Սավչենկոն է նկա-
տում, անանցողական բայի արտահայտած նախնական իմաստը
վիճակի իմաստն է՞5: Այդ է վկայում դեռես Դեսնիցկայայի կողմից
նկատված օրինաչափությունը հին հունարենում, որի համաձայն
ներկայի հիմքը, եթե այն հանդես չի գալիս խնդրի հետ միասին, ար-
տահայտում է նշված բայի վիճակի իմաստը, ընդ որում առրիստի ն
պերֆեկտի հիմքերի համար այդ «վիճակի» իմաստը գերիշխող է:
Այս նախնական անանցողականությունը տարբերվում էր հետագա
անցողականից նրանով, որ ներունակ էր անցողականի վերածվելու,

327.

որն էլ իր հերթին կապված է հայցական հոլովի զարգացման հետ :

52 Ագաթանգեղոս, Պատմութիւն Հայոց (հատվածներ): Հայոց լեզվի
պատմության քրեստոմատիա: Գրաբար ն միջին հայերեն, Եր., 1987, էջ 60:

55 Եզնիկ Կողբացի, Եղծ աղանդոց, Թիֆլիս, 1914, էջ 201:

324 Տե՛ս Ա. Ա. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 218:

325 Տե՛ս 9. ԽճաթՇԵա 61, նշվ. աշխ., էջ 219-220:

326 Հմմտ. Ճ. ԷԼ ՇՏտսծյուօ, նշվ. աշխ., էջ 366:

327 Տե՛ս Ճ. 8. ՈՇՇաաաւճջ, 15 160ոօքոոտ ք838811151 «2168օքոու ԷՈ2ՐՕՈԵՒ ԾԱ
ՈՇքօ»օՒՕՇՆ., "112571 ՅԵՅՈՇԽԱԿՑ 21. 8. ԼԱՇքծ.ւ՞, 71., 1951, էջ 141:

103

Հայերենում, ինչպես տեսնում ենք, այդ անանցողականությունը,
այսինքն` անցյալ դերբայի արտահայտած վիճակի իմաստը, անցո-
ղականի է վերածվել ենթական սեռական հոլովով դնելու միջոցով:

Իսկ եմ հանգույցի առկայությունը ներգործական իմաստի ար-
տահայտման համար պետք է որ տեղին չլինի, եթե հաշվի առնենք
այդ հանգույցի բովանդակությունը, այսինքն` նույնականության ն ոչ
թե պատկանելության իմաստը: Ինչպես արդեն նշվեց, պատկանե-
լության իմաստը, որից ն բխում է այս կառույցի ներգործական ի-
մաստը, արդեն արտահայտվում է ենթական սեռական հոլովով
դնելու դեպքում: Մյուս կողմից` հանգույցի բացակայությունը անցո-
ղական բայերի մոտ, կարծում ենք, վկայում է այն մասին, որ հայցա-
կան հոլովով դրված գոյականը նախապես որպես ուղիղ խնդիր
հանդես չի եկել:

Սա էլ կրկնում է հնդեվրոպական հայցականի զարգացումը, քա-
նի որ, ինչպես հավաստում է Դեսնիցկայան, հայցականը նախորդել
է անցողականության կարգին ն ծագումնաբանորեն կապված է ա-
նորոշ հոլովի հետ, այսինքն` հոլովական ձնավորում չունեցող ն ի-
րադրական բնույթ ունեցող լայն ն ոչ հստակ գործառույթներով
օժտված ձնի հետ: Քանի որ անցողականության կարգն էլ կապ-
ված է էրգատիվ կառույցի առաջացման հետ"՞՞, ապա ազատ հայ-
ցականը պետք է վերագրել նախաէրգատիվ շրջանին, այսինքն`
ակտիվին:

Վերադառնալով հայերենին` ավելացնենք, որ ազատ հայցակա-
նը ավելի ուշ աստիճանաբար վերածվել է ուղիղ խնդրի հայցակա-
նի, որի արդյունքում զ ցուցիչը քերականացվել է որպես հայցակա-
նի ցուցիչ: Այս է վկայում այն փաստը, որ հայերենի որոշյալ հայցա-
կանի զ ցուցիչը նախապես այդ իմաստը չի կրել: Այն մասին, որ զ
նախդիրը որոշակիություն է արտահայտել արդեն հայերենի գրա-
վոր արձանագրման ժամանակ, խոսել է դեռնս Ա. Մեյեն ն նրա հնա-
գույն իմաստը համարել «նկատմամբ, հարաբերությամբ, վերաբե-
րությամբ»`: Ջահուկյանը, փորձելով այն ներկայացնել իր համընդ-

38 Տես Ճ. Թ. ՈՇՇրաււոն, Օ ոքօտօչօշ6 ամ 81ՒԱԱՇՈԵՒՕԻՕ ՈՅՈՇՀ 8
ՍՌՈՕՇ8քօոՇԱ ՇՏ 935րչ84, «Շքոտէ ա ՇՈԵՒՕՇ 835ր«ՕՅՒՀԵՍՇ տ տօոօքու
93ԵՈՀ087, 71ՇԷլէւ քող, 1984, էջ 72:

55 Հմմտ. ԷԼ. Ճ. ԽՃոտաօտ, Ղոոօոօրտմ 83508 ՅՀՐԱՑԻՕԼՕ օ1քօ, հ/.,
1977, էջ 291:

350 Տես Ա Մեյե, Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Եր., 1978, էջ 143:

104

հանուր լեզվաբանական կաղապարի տերմիններով, եզրակացնում
է, որ այդտեղ առկա է կախման կարգի դրսնորումներից մեկը` ուղիղ
խնդիրը հանդես է գալիս որպես կախյալ առարկա, ն զ-ն հանդես է
գալիս որպես այդ կախման ընդհանուր արտահայտիչ::՛: Այս նախ-
դիրի լայն գործառույթների մասին են վկայում տարբեր հոլովների
հետ նրա գործածությունները՝:7: Ըստ Գ. Մանուկյանի, զ- ի հայցա-
կանով արտահայտած իմաստներից մեկն էլ որոշակիության ի-
մաստն է3:5, որն էլ, կարծում ենք, գործել է նան այս կառույցի նախ-
նական իմաստային համատեքստում:

Ինչ վերաբերում է հիշյալ կառույցի վաղեմությանը, ապա որոշ
հեղինակներ, ինչպես օրինակ` Կ. Շմիդտը, " Նորա գործեալ է կա-
ռույցը ներգրավում են նախահնդեվրոպական բայի վերականգնման
համակարգում:"՞: Իսկ Է. Մականը, նշելով այն փաստը, որ հին հա-
յերենը ունի սեշական հոլով -Է լինել կառույցը, ի տարբերություն հին
հնդեվրոպական լեզուների, որոնք ունեն ճճտթստջ ք05565աչ ԺԷ լինել
կառույցը, ն չի գործածում ունենալ բայը պերֆեկտային շրջասա-
կան կառույցում, հայերենի բայական հարացույցում նկատում է հա-
մահնդեվրոպական մոդելավորման արխաիկ գծերի կոնսերվա-
ցիա:

Սակայն մենք հակված ենք այս կառույցը համարելու ավելի ուշ ի
հայտ եկած երնույթ, որի զարգացումը պարզապես ունի տիպաբա-
նական որոշ ընդհանրություններ նախահնդեվրոպական շրջանի
դիմավոր բայի զարգացման հետ:

Այսպես, հնդեվրոպականի նախնական փուլերի համար վերա-
կանգնվում է ակտիվ կառույցը, որին հատուկ է բայի ակտիվի ն
ստատիվի հակադրությունը: Ընդ որում, եթե ակտիվին հատուկ է
գործողությունը, ապա ստատիվին` վիճակը: Իսկ հոլովական հա-
րացույցում ակտիվ հոլովը հակադրվում է ինակտիվին: Ըստ Կլիմո-
վի, ակտիվ հոլովը իրեն հատուկ հոլովական բնույթով արտահայ-

33 Տե՛ս Գ. Բ. Ջահուկյան, Շարահյուսական ուսումնասիրություններ, Եր.,
2003, էջ 127

332 Տե՛ս նույն տեղը:

35 Տես Գ. Մ. Մանուկյան, Գրաբարի նախդիրները ն նրանց գործածու-
թյունը հայ պատմագրական երկերում (Մ-2| դարեր), Եր., 2002, էջ 90:

34 Տես ԽԼ ԽԼ Ըճճօաւտ, նշվ. աշխ., էջ 507:

35 Տես 9. Ճ. ԽԱՈո6թ, Յառսօտաօ մքատաւաօ80 8ուն դուզ քօռօաօղթտաւնու
ՕՏԱ Ղ068քՕՈՇՈՇՏՕՐՕ 60610չ1ույ, 1Փ25, 1967, 4, էջ 89:

105

տության պլանում հակադրվում է ինակտիվին, ինչպես հակադրու-
թյան նշույթակիր անդամը ոչ նշույթակրին: Համանման է նրանց հա-
կադրությունը բովանդակության պլանում, քանի որ ինակտիվ հոլո-
վը հանդես է գալիս առավելագույն լայն գործառույթներով` ներա-
ռյալ ակտիվ դասի (ստատիվ բայի դեպքում) ենթակայի ձնավորու-
մը՝`:

Այս երնույթը նկատել են նան ավելի վաղ շրջանի հետազոտող-
ները, օրինակ` Հ. Ուլենբեկը, Հ. Պեդերսենը ն այլն: Ըստ նրանց, ակ-
տիվ ն պասիվ դասի ուղղական հոլովը նախահնդեվրոպականում
ուներ տարբեր ձներ: Ընդ որում, պասիվ դասի ուղղական հոլովի
ձնեը կատարում էր նան հայցականի գործառույթը, իսկ ակտիվ դասի
ուղղականի ձնը` նան սեռականի գործառույթը 557: Այս տեսակետին
է հարում նան Ի. Տրոնսկին, որը համամիտ է, որ հնդեվրոպականի
նախապատմական շրջանում անցողական բայերի հետ գործածվել
է սեռականով ենթական, իսկ անանցողականի հետ` հիմնական
ձնով, որը նույն ձեով հանդես է եկել նան որպես խնդիր՝"":

Զուգահեռը կարելի է գտնել հին հայերենում: Իհարկե, հին հայե-
րենում չկա ակտիվի ն ինակտիվի դասը որպես այդպիսին, քանի որ
հին հայերենը բնականաբար ակտիվ լեզու չէ: Սակայն հաշվի առ-
նելով, որ վերոհիշյալ հակադրությունը կապված է շնչավորի ն ան-
շունչի հետ, ն շնչավորը դիտելով որպես ակտիվ դաս` կարող ենք
զուգահեռ տանել ակտիվ լեզուների հետ, քանի որ հին հայերենի
հիշյալ կառույցի ենթական որպես կանոն շնչավոր է, ն շնչավոր են-
թակայով անանցողական բայերի դեպքում ենթակայի դերում հան-
դես է գալիս ուղղական հոլովը ն ոչ թե սեռականը: Բացի այդ, հայե-
րենում նույնպես ակտիվ իմաստը արտահայտության պլանում հա-
կադրվում է ինակտիվին, ինչպես հակադրության նշույթակիր ան-
դամը ոչ նշույթակրին` արտահայտվելով սեռական հոլովով:

Ակտիվ կառույցը Կլիմովը համարում է ածականի, ինչպես ն բա-
յածականի ինտենսիվ ձնավորման փուլը, որն իր ակունքներից մե-

336 Տե՛ս Է. /..Բռուօտ, նշվ. աշխ., էջ 160:

3377 Հմմտ. 4. քԼ ԸճտԿ6մուօ, Ըքճումոծոծոտ Լ Ըքճնմո ւու: 1լո0օ8թօոօոժարմ 4361-
508, է/., 1974, էջ 363, ԷԼ Ճ. Սհլճոեշշն, /Ճջտոտ սոմ Եճեշոտ Լոռ ԽոՏստտյտլօող մօր
1ոմօջ6ոոճուտեհօո Տքոճօշհծո. ,,լոմօջօոոճուտոհիծ Իօւտօհսոջօո ", 8մ. 12, 1901, ՒԼ
Ֆ6մ61Տ56ո, ՀՏՇսօտ սոմ Ւճօշհեձջիծիօտ, 22611Տօհղ ի էԱ Ն6քջ161Շհծոմծ Տքոճօհքօւտօհսոջ,
84. 40, 1907, էջ 148-157:

338 Տե՛ս 1. ԽԼ Ղքօոսա, Օռածուտօօ8թժոծոօաօօ 135Ո:0806 6067051:ու, 71., 1967,
էջ 81-82:

106

կի միջոցով սերտ կապված է ստատիվ բայի հետ: Որպես ասվածի
ապացույց նա բերում է ածականի ն բայածականի նախատիպին
բնորոշ հետադասությունը որոշյալի նկատմամբ, որը վկայում է նրա
ստորոգական բնույթի մասին:"":

Ինչպես գիտենք, գրաբարում ածականը գործածվել է ն՛ նախա-
դաս, ն՛ հետադաս: Հետադաս ածականները հոլովով ն թվով հիմ-
նականում համաձայնվում են գոյականների հետ՝"": Ընդ որում, այս
կանոնը գործում էր նան անցյալ դերբայի համար՝՞': Օրինակ՝

Եվ վասն մարմնազգեցութեան Ռրդոյ այսպէս հաւատամք, զի առ
յանձն լինել մարդ կատարեալ յաստուաժածին Մարիամայ սրբով
Հոզւով.. 35:

Եթե ընդունենք, որ հին հայերենում անցյալ դերբայը որպես բա-
յածական կրկնել է դեռես հնդեվրոպականի ակտիվ շրջանում ձնա-
վորված բայածականի զարգացումը, ապա հայերենի բայածականն
էլ կարելի է բխեցնել ստատիվից: Սա էլ համահունչ է Լյոնեի այն
կարծիքին, որ անցյալ դերբայի անանցողական գործածումը նախ-
նական է, իսկ անցողականն ածանցվում Է նրանից՝"5: Նշենք, որ
Բենվենիստը նույնպես այն կարծիքին է, որ լեզվում նախապես ի
հայտ է գալիս անանցողականի պերֆեկտային ձնեը ն այնուհետն
անցողականինը՝-՞:

Սակայն այս բոլոր ընդհանրություններով հանդերձ մենք չենք
կարող այս կառույցը բխեցնել նախահնդեվրոպական ակտիվ շրջա-
նից, քանի որ.

1. Հայերենի այս կառույցը ունի անցողականի ն անանցողականի
հակադրությունը, որը սկզբունքորեն հատուկ չէ ակտիվ կառույցնե-
րին` ՞:

35 Տե՛ս Լ, Ճ. Բյոոլօր, 7. օօՎ., էջ 310:

30 Տես Հ. Մ. Ավետիսյան, Ռ. Ս. Ղազարյան, Գրաբարի ձեռնարկ, Եր.,
1992, էջ 143:

1 Հմմտ. Հ. Մ. Ավետիսյան, Ռ. Ս. Ղազարյան, նշվ. աշխ., էջ 100, Թ.
Տ(շոքօլ նշվ. աշխ., էջ 27:

32. Սահակ Պարթեւ եւ Մեսրոպ Մաշտոց, Պատասխանի թղթոյն Պրոկղի,
Հայոց լեզվի պատմության քրեստոմատիա: Գրաբար ն միջին հայերեն, Եր.,
1987, էջ 15:

55 Տե՛ս ՏԵ Լջօոոծէ, Լօ քու օո ճոոծուօո օ18551զս6, Ք81Տ, 1933, էջ 68. 73:

344 Տե՛ս Ք68թօուօո 3., Օուճմ ոււթոծուտ8, Խ/., 1974, օ. 211-212.

55 Հմմտ. Ի. Ճ. Բոուօտ, նշվ. աշխ., Ճ/., 1977, էջ 291:

107

2. Արդեն հին հայերենում կար լավ զարգացած նոմինատիվ հա-
մակարգ, այսինքն` առկա էր ոչ միայն էրգատիվ ն նոմինատիվ կա-
ռույցներին բնորոշ անցողականի ու անանցողականի, այլն նոմինա-
տիվ կառույցին հատուկ ուղղականի ն հայցականի հակադրությու-
նը:"5, որով էլ պայմանավորված է սեռական, տրական հոլովների
գոյությունը, որոնք կառուցվածքային տեսանկյունից անհամատեղե-
լի են ակտիվի ն ինակտիվի հակադրության հետ՞՛:

Յ. Աս կառույցի իմաստային համարժեքները այլ հնդեվրոպա-
կան լեզուներում նույնպես ուշ շրջանի գոյացում են, օրինակ` լատի-
ներենի տրական հոլովով ենթակայով ն օ5-ով կամ հճեշօ-ով կազմ-
ված կառույցները ն գերմաներենի պերֆեկտային ձները, որոնք կոչ-
ված էին փոխարինելու պերֆեկտային հին ձներին՝՞":

4. Անցյալ դերբայի այս կառույցը նախահնդեվրոպական շրջա-
նում չէր կարող ունենալ նույն գործառույթները: Ինչպես գիտենք,
նրա ցուցիչը նոստրատիկ ծագում ունի, որը, սակայն, այդ շրջանում
եղել է ածականակերտ՝"": Ածականակերտ Է նան հնդեվրոպականի
համար վերականգնված «-1 ածանցը: Նշենք նան, որ ընդհանուր
հնդեվրոպական բայի անդեմ ձներից ոչ մեկի համար էլ չեն վերա-
կանգնվում -1-ով դերբայական ձները, թեն առկա են շատ լեզունե-
րում ն որպես կանոն համարվում են տարբեր լեզուներում միաժա-
մանակ զարգացած երնույթ՝5: Վ-ով ձները առանձին լեզուներում
հանդես են գալիս նան որպես բայի երրորդ դեմքի ցուցիչ, ինչպես
օրինակ` ուրարտերենում:

Ըստ Մեյեի, սահմանական եղանակի երրորդ դեմքում բայը չի
արտահայտում ոչ եղանակ, ոչ դեմք, ոչ ժամանակ, որի պատճառով
հաճախ բայը բացակայում է այդ դեմքում՝5": Մեր կարծիքով, սա է
պատճառը, որ հաճախ բայի երրորդ դեմքի ցուցիչը համընկնում է
անդեմ ձների ցուցիչի հետ: Օրինակ` -ն-ով ձները ուրարտերենում,
որոնք հանդես են գալիս որպես հոգնակի թվի երրորդ դեմքի կամ ա-

36 Հմմտ. նույն տեղը, էջ 291:

377 Հմմտ. նույն տեղը, էջ 215:

54 Հմմտ. Թ. Խ6ճոտճոա ըր, Օ6ւոչ ու թոՇՆԱՀՅ, ԽԼ, 1974, էջ 221-222:

55 Տես 8. ԱԼոորԿ-ԸՑՈՖ3ԵԿ, Օոոո օքճ886ո1 ԷՕՇՐքՔՅԱՎՇՇԽԵԼ 93ԵԼ-
ԽՕԲ, 2, է/Լ, 1976, էջ 20:

350 Տե՛ս 71 Ճ.ԸՑքոոշ6688, Օո օուօղ քենուօ-6ոտտչ110-10:ոթօտօղ ուաօտուսու, Մի-
ջազգային հայերենագիտական գիտաժողովի զեկուցումներ, Եր., 1984:

351 Տե՛աճ.8/Թ86, Թոծոծչուօ 8 օքոոււոօ5ոօօ 837Վ6116 ոււմ068քօոօոօոմու 43608,
/.-7Լ, 1938, էջ 360:

108

ռարկաների քանակի ցուցիչ, Ջահուկյանը համարում է դերբայա-
կան ձներ, որոնք գործածվում են դիմավոր ձներին զուգահեռ կամ
ընդհանրապես դերբայական ձների գործածությանը բնորոշ պայ-
մաններում:52: Ըստ Իվանովի, խեթալուվական, սլավոնական լեզու-
ների, թոխարերենի ն հայերենի համար ընդհանուր "-1օ - ով ձներն
ընդհանրապես նախապես եղել են անվանական կազմություններ, ո-
րոնք հետագայում մուտք են գործել բայական համակարգ՝55:

Բայածականի ն երրորդ դեմքի իմաստի ծագումնաբանական
կապը նկատել է դեռես Հիրտը: Այս տեսակետին է հարում նան
Սավչենկոն, որը երրորդ դեմքի ցուցիչը բխեցնում է բայածակա-
նից"5-: Կարծում ենք, որ եալ- ով անցյալ դերբայի` հիմնականում եր-
րորդ դեմքի համար գործածվելը"՞55 բխում է վերոհիշյալ պատճա-
ռից: Այսինքն` այստեղ նույնպես անցում է կատարվում անվանակա-
նից դեպի բայական համակարգ:

Այսպիսով, կարող ենք առաջ քաշել հետնյալ վարկածը.

Հին հայերենի սեռականով անցյալ դերբայը հանգում է առրիստի
հիմքին, որն իր մեջ արդեն ունի գործողության ավարտվածության,
վիճակի իմաստ ն նախապես հանդես է եկել որպես որոշիչ: Անան-
ցողական բայերի դեպքում անցյալ դերբայը որպես որոշիչ լրացնում
է ենթակային, օրինակ` Նա մեշեալ է նշանակել է նա մեռած է:

Այստեղ ենթական ուղղականով է, քանի որ անանցողական բա-
յերը չեզոք են, ն անցյալ դերբայի արտահայտած վիճակի իմաստը
վերաբերում է ենթակային:

Իսկ Ճաշ գործեալ Արգաւանայ ի պատիւ Արտաշիսի նախադա-
սությունը նախապես ունենալ-ով շրջասության մի տեսակ է եղել ն
նշանակել է Արցաւանի պատրաստած ձաշը կամ Արգաւանը ճաշ
ունի պատրաստած.

Այնուհետն նախնական հատկացյալը վերածվել է ուղիղ խնդրի
անանցողական բայերի համաբանական ազդեցության հետնանքով
է հանգույցի ավելացման շնորհիվ, ինչպես հետնյալ օրինակում՝

352 Տե՛ս 1.Ք. 7նոոյոժու 7քոքոօտող ո ուտօօ8քօոօոօյաւօ 536ուո, Քք., 1963. էջ 83:

353 Տե՛ս 8. 8. ՍԹոօտ, ՛՛Օոոքօալծ 23ծոքո, Խ/Լ., 1959, էջ 23:

354 Տե՛ս Ճ. ԷԼ ԸՅտԿ6չուօ, ԼԼքօտղծեճ ոքօտօյւօշաղծյու մ.ստծռւ 0601ԿՅղող Իղտոօղտ
5 ՌՄՈՕ6ոքՕոՈՇՈՇԹՕԽ 435ուծ, ՖՕօտօթ ոռ օո», 1960, նույնի` Շքոճտւաոծոթոճ յ
ՐքՅ (ո 1 1068քօոծոծ աո: 435ուօծ, հ/., 1974, էջ 369:

355 Հմմտ. ԷԼ 76ոջօո, նշվ. աշխ., էջ 135:

109

Զպայն իսկ իմ աչօք տեսեալ է՞: Ավելի ուշ սեռականով ենթական
թերնս դարձյալ անանցողական բայերի համաբանական ազդեցու-
թյան հետնանքով աստիճանաբար վերածվել է ուղղականով ենթա-
կայի, քանի որ այլես չի արտահայտել նախնական իմաստը:

Այսպիսով, հարելով այն կարծիքին, որ բայածականի նախնա-
կան գործառույթը որոշչի գործառույթն է, որը ածականից տարբեր-
վում է նրանով, որ օժտված է ստորոգմամբ, կարծում ենք, որ ենթա-
կան սեռական հոլովով է դրվում ակտիվ իմաստ արտահայտելու
համար, ն բայածականն ինքնին ակտիվ իմաստ արտահայտել չի
կարող: Անհանգույց անվանական նախադասությունը հանգույցի մի-
ջոցով վերածվում է հանգուցավոր նախադասության, որտեղ էլ նա-
խապես լայն գործառույթներով օժտված հայցականը վերածվում է
ուղիղ խնդրի գործառույթ կատարողի:

Ըստ էության, մենք ունենք ակտիվ կառույցից նոմինատիվի
անցման ուղու կրկնությունը, որն առհասարակ հնդեվրոպական լե-
զուներին բնորոշ վերլուծական պերֆեկտային ձնի կազմավորմանը
հատուկ գործընթաց է:

3.3. Անորոշ դերբայով կառույցների հնարավոր
ազդեցությունները հին հունարենից

Հայտնի է, որ հին հայերենը զգալիորեն կրել է հունարենի ազդե-
ցությունը, քանի որ շատ երկեր, այդ թվում նան Աստվածաշունչը,
թարգմանվել են հունարենից: Ժամանակի ընթացքում հայ քերակա-
նագիտության մեջ ձնավորվում է հունաբան դպրոցը, որի խոշորա-
գույն ներայացուցիչներից էին Մովսես Խորենացին, Դավիթ Անհաղ-
թը, որին էլ ի դեպ վերագրվում է Դիոնիսիուս Թրակացու թարգմա-
նությունն ու մեկնությունը:5՛: Վերջինս, ըստ Հ. Մանանդյանի, իր լեզ-
վական առանձնահատկություններով նախորդել է Փիլոնի երկերին
ն Պիտոյից գրքին""":

Ուշագրավ է, որ անորոշ դերբայով կառույցները նույնպես կրել
են հունարենի ազդեցությունը, որն առավել ակնհայտ է նախահու-

"" Եզնիկ Կողբացի, նշվ. աշխ., էջ 70:

557 Մուրադյան Ա., Դիոնիսիոս Թրակացու քերականության թարգմանչի ն
մեկնիչի հարցը, ՊԲՀ, 1980, 3(68), էջ 68-87:

3 Մանանդյան Հ., Հունաբան դպրոցը ն նրա զարգացման շրջանները,
Վիեննա, 1928, էջ 106: Հմմտ. Ա. Մուրադյան, նշվ. աշխ., էջ 68:

110

նաբան (Բարսեղ Կեսարացի, Աթանաս Աղեքսանդրացի)»՞55 ն հունա-
բան դպրոցում: Այսպես` Բարսեղ Կեսարացու «Հարցողաց գրքի»
թարգմանության լեզվի ուսումնասիրող Գ. Ուլուհոջյանը հիշյալ երկը
բնորոշել է որպես հետդասական շրջանի թարգմանություն, թվագ-
րել այն 5-րդ դարի վերջով ու 6-րդ դարի սկզբով ն շարահյուսական
որոշ հնաբանություններ նշել, ինչպես օրինակ` «տեառն ասելով»
տիպի արտահայտությունը, որը փոխարիում է հին հունարենի բա-
ցարձակ սեռականին"":

Սակայն դասական հայերենի անորոշ կառույցները ես որոշակիո-
րեն ազդվել են հին հունարենից: Դեռնս Յոս. Վայտենբերգն է փոր-
ձել հունաբան հայերենի առանձնահատկությունների արմատները
գտնել դասական հայերենում»:

Գ. Մուրադյանն անդրադառնալով այդ խնդրին` նշում է. «5-րդ
դարում սկիզբ առած հայ գրական լեզուն անխուսափելիորեն են-
թարկվել է հունարենի ազդեցությանը. այն հավանաբար զգալի էր
նան քրիստոնեության քարոզման նախագրական մեկդարյան ժա-
մանակահատվածում, երբ քարոզիչները բանավոր թարգմանու-
թյամբ ունկնդիրներին էին մատուցում հունարեն կամ ասորերեն գրի
առած տեքստը: Սակայն առաջին թարգմանիչները գործ ունեին
լայն զանգվածների հետ, հետնաբար ձգտում էին գրել հնարավո-
րին չափ հասկանալի, բնական լեզվով ն խուսափել հունարենի ազ-
դեցությունից»`:-: Լ. Տեր-Պետրոսյանը դասական շրջանի թարգմա-
նություններում հանդիպող հունաբանությունների հետ է համեմա-
տում ասորաբանությունները` նշելով, որ երկու դեպքում էլ նրանց
կիրառությունը գիտակցված չէ ն, թերնես, հետնանք է թարգմանիչնե-
րի փորձառության պակասի, մինչդեռ հունաբան դպրոցի թարգմա-
նիչները գիտակցված ու ծրագրված եղանակով հայերենի մեջ են

55 Մուրադյան Գ., Հունաբանությունները դասական հայերենում,
Երնան, 2010, էջ 6:

560 Ուլուհոջյան Գ., «Տեառն ասելով». հունարենի բացարձակ սեռականի
թարգմանությունը Բարսեղ Կեսարացու հայերեն բնագրում, ՊԲՀ, 1989, 1,
էջ 167-176: Հմմտ. Գ. Մուրադյան, Հունարենի ազդեցությունը դասական
շրջանի թարգմանություններում, ՊԲՀ, 2005, 2(189), էջ 190:

6` ԽՄՇԼ6ոթօջ 9., Լւոջատեօ Ըօուում/ 1ո /Ճոտօուռռ ԷԹՈՇումոջ Ղօտ, Լօ
ԽԼսՏօօո, է 110, 1:56. 3-4, 1997, քք. 447-458. Հմմտ. Գ. Մուրադյան, նշվ. աշխ.,
2005, էջ 208:

362 Գ. Մուրադյան, նշվ. աշխ., 2005, էջ 189:

111

ներմուծել հունարենի շարահյուսական դարձվածներ ու քերակա-
նական կատեգորիաներ"»":

Գ. Կյուանդեն «Ճշգրտությունը ն հնարամտությունը Աստվա-
ծաշնչի հայերեն թարգմանության մեջ» հոդվածում գրում է, որ
թարգմանիչները ավելի շատ հարգել են իմաստը, քան ձնեը` նախա-
պատվությունը տալով բնագրի ոգուն ն ոչ տառին: Ըստ նրա` դեր-
բայի դիմաց դիմավոր բայ օգտագործելիս` հայ թարգմանիչները ո-
րոշակի պատկերացում էին տալիս դեպքերի ժամանակային հա-
ջորդականության մասին, մինչդեռ հունարենում այն այդքան էլ ակն-
հայտ չէ՞5՞:

Գ. Մուրադյանը բերում է դասական հայերենում հունարենի ազ-
դեցությունը կրող հետնյալ կառույցները`

» բացարձակ անորոշ դերբայը, որը բնորոշվում է հունարեն «ա-
սել» անորոշ դերբայով ներմուծվող միջանկյալ նախադասություննե-
րի պատճենումով,

. հրամայական իմաստով կիրառված անորոշ դերբայը,

» հայցականն անորոշ դերբայի հետ,

« օօ. կամ ւօ «մինչ», «մինչն», «մինչ, ց» նան «իբր զի», «որ-
պէս զի» շաղկապին հետնող անորոշ դերբայ,

. ուղղականն անորոշ դերբայի հետ կառույցները,

. էական բայերը անորոշի հետ «հնարավոր է» իմաստով:

Նոր կտակարանի չորս ավետարանների մեր քննությամբ նս
փորձել ենք վեր հանել հունարենի հնարավոր ազդեցություններն ա-
նորոշ դերբայով կառույցներում:

Հայտնի է, որ հայերեն Աստվածաշունչը առաջին անգամ թարգ-
մանվել է ասորերենից, որը համարվում է հապճեպ թարգմանություն
ն հիմնականում գործել է մինչն Եփեսոսի տիեզերական երրորդ Ժո-
ղովը,: Ուշագրավ է, որ ասորիները նույնպես Եփեսոսի ժողովից հե-
տո եկեղեցիներւոմ ն դպրոցներում գործածությունից դուրս են հա-
նում մինչ այդ օգտագործվող Հին ն Նոր կտակարանների ոչ հունա-

365 Ղշք-ԱՇոքօօճա 11. Ճ., Ըռքօ-ոքոտուտած 7աուօքոոտթութծ 683. /8օքօփ.
աշ. Էր օօոօատոտծ Ֆոծոօք Տու ոօտօքճ ֆաւօո. ու, 71. 1986, 6.27.
Հմմտ. Գ. Մուրադյան, նշվ. աշխ., 2005, էջ 189:

364 ԸԱճոզճէ Շ., Բառօնամ6 6է 2416556 մճոտ 14 Մ6ՐՏ1Օո Ճոոծութոոօ 46 1 8:Ե16-
«Հանդէս Ամսօրեայ», 1935, էջ 563-570: Հմմտ. Մուրադյան Գ., նշվ. աշխ.,
2005, էջ 192-193:

112

կան տարբերակները ն թարգմանում են հատկապես Նոր կտակա-
րանը:25:

Աստվածաշունչը ասորերենից հայերեն առաջինը թարգմանել են
Սահակ Պարթնեը, Մաշտոցը ն Եզնիկը: Հունարենի համեմատու-
թյամբ առաջին վերանայումները նույնպես նրանք են կատարել:
Հնագույն ասորերեն թարգմանությունը, որը ծանոթ է Թորգոմ անու-
նով, շատ մոտ է եբրայական բնագրին":

Նոր կտակարանի ասորերեն թարգմանությունները գոյություն են
ունեցել արդեն 5-րդ դարի սկզբից: Այդ շրջանին են պատկանում ե-
րեք ավետարանները: Առաջինը «Դիատեսարոն» կամ «խառն»` ա-
սորերեն ամենահին ավետարանն է` պատրաստված Հուստինա-
նիոսի աշակերտ Տատիանոսի կողմից, մոտավորապես մ. թ. 170 թ.:
Ավետարանը կոչվում է խառը, քանի որ ներառում է 4 ավետարան:
Ոմանք կարծում են, որ այն եղել է հունարենից թարգմանություն,
մյուսները կարծում են, որ հեղինակը այս ավետարանը ասորորերեն
է գրել: Այն ասորական եկեղեցիներում ն դպրոցներում գործել է
մինչն Եփեսոսի ժողովը""՛:

Երկրորդ տարբերակը, որը կոչվել է «Առանձին» ավետարան-
ներ, թարգմանություն է հունարենից: Երրորդ տարբերակը Րաբու-
լայի եպիսկոպոսի պատրաստած կտակարանն է, այլ կերպ անվա-
նում են Նոր Կտակարանի «Պեշիտտո»: Մ71 դարում ասորական ե-
կեղեցին բաժանվեց նեստորականների (երկաբնակներ, որոնք ըն-
դունում են Պեշիտտոն) ն հակոբիկյանների (միաբնակներ)"55:

Աստվածաշնչի հայերեն առաջին թարգմանությունների հարցում
որոշակի տարակարծություն գոյություն ունի: Այսպես` Ֆր. Մակլերը
աստվածաշնչի հայերեն առաջին թարգմանությունների համար հու-
նարեն աղբյուրն է նշում, իսկ Ա. Մերկը` ասորերենը, Հ. Ակինյանը՝
«Անտիոքյան բնագիրը» խ5::

Մինչե Եփեսոսի Ժողովը կատարված թարգմանությունները
հատկապես ասորերենից էին: Տիեզերեական ժողովից հետո այդ

3655 Մելքոնյան Հ., Աստվածաշնչի ասորերեն ն հայերեն թարգմանություն-
ների պատմությունից, էջմիածին, 1966, 11-12, էջ 40- 47:

366 Մելքոնյան Հ-, նշվ. աշխ., էջ 41- 43:

367 Մելքոնյան Հ-, նշվ. աշխ., էջ 44:

368 Մելքոնյան Հ-, նշվ. աշխ., էջ 45:

55 Մելքոնյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 45-47:

8 Արմինե Գագինյան 113

թարգմանությունները վերանայվել են` Բյուզանդիայից բերված Հին
ն Նոր Կտակարանների վավերական օրինակների հիման վրա՞՛"

Ուշագրավ է, որ Մխիթարյան Զոհրապի տարբերակում, հատկա-
պես` Մարկոսի կտակարանում, նույնպես ենթադրվում են ասորերե-
նի ազդեցություններտ՛՛

Հետագայում Ոսկան Երնանցու կողմից կազմված հայկական
աստվածաշնչյան ձեռագրերը կրել են նան Վուլգատայի` լատինե-
րեն ձեռագրերի ազդեցությունը 57: Հարկ է նշել, որ Վուլգատան
թարգմանություն է եբրայերենից: Զոհրապյան հրատարակությունն
ինքնին զերծ է լատիներենի ն եբրայերենի ազդեցություններից, այ-
սինքն` հայ դասական բնագրի հետագա խաթարումներից"՛5

1805 թ. Զոհրապյանը վերջնականապես վերականգնում է հայ-
կական բնագրերը` հիմնականում օգտագործելով Վենետիկի Մխի-
թարյան Մատենադարանի (ձեռ. Ի| 1) 1319 թ. ընդօրինակված ԺԳ
դարի մատենագիր Գեորգ Սկնռացու օրինակը: Որպես օժանդակ
միջոց նրա համար հանդես են եկել 7 աստվածաշնչյան ն 20 ավե-
տարանների օրինակներ, որոնց տարբերությունները նա տողատա-
կում է նշում: 1860թ. Աստվածաշնչի Զոհրապյան հրատարակության
գիտականորեն արված վերամշակումը պատկանում է Ա. Բագրա-
տունուն: Զոհրապյանը չի օգտագործել ավելի հին ձեռագրեր, քան
1319-ի ձեռագիրն է, այդ պատճառով էլ կարող են լինել թարգմանա-
կան որոշակի անճշտություններ, շեղումներ Սահակ-Մեսրոպյան
բնագրից: Այդպիսի մագաղաթյա ն երկաթագիր ձեռագրեր կան Ե-
րուսաղեմի մատենադարանում (602 թ.) ե Երեանի մատենադարա-
նում` բերված Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանից (862 թ.)"՛՞:

Մեր հետազոտության համար նույնպես հիմք ենք ընդունել Հով-
հաննես Զոհրապյանի հրատարակությունը` «Աստվածաշունչ մա-
տեան հին ն նոր կտակարանաց, Վենետիկ, 1805», զետեղված` հեք:
//եսՏ.սու-ԲճուխոԼ.մ6/ոոմծա6.հնո կայքում: Հին հունարեն նոր կտակա-
րանի բնագրային օրինակները նս քաղել ենք վերոհիշյալ ինտերնե-
տային կայքից, որտեղ զետեղված է Պենսիլվանայի համալսարանի

32 Անասյան Հ. Խ., Աստվածաշունչ մատյանի հայկական բնագիրը,

էջմիածին, 1966, 11-12, էջ 73:
377 Անասյան Հ. Խ., նշվ. աշխ., էջ 78:
372 Անասյան Հ. Խ., նշվ. աշխ., էջ 83:
33 Անասյան Հ. Խ., նշվ. աշխ., էջ 86:
377 Անասյան Հ. Խ., նշվ. աշխ., էջ 92- 94:

114

տեքստի համակարգչային վերլուծության կենտրոնի էլեկտրոնային
հրատարակությունը (ՂԼԼՆՏ Ճ6:510ո):

Ուշագրավ է, որ հին լեզուներում ինֆինիտիվի կիրառության
շրջանակն ավելի մեծ է, քան ժամանակակից լեզուներում: Բազմա-
զան են նան գրաբարի անորոշ դերբայով կառույցները: Այստեղ ու-
շադրության են արժանի ն՛ այն կառույցները, որոնք ընդհանրական
բնույթ ունեն, ն՛ նրանք, որոնք այս կամ այն չափով կրում են հունա-
րենի ազդեցությունը: Ստորն ներկայացնում ենք գրաբարի անորոշ
դերբայով կառույցները չորս ավետարանում` հին հունարենի համե-
մատությամբ: Ուշագրավ է, որ երկու լեզուներում էլ ի հայտ են գա-
լիս անորոշ դերբայի գործածության որոշ ընդհանուր օրինաչափու-
թյուններ, թեն կան նան որոշակի տարբերություններ: Ըստ այդմ` ա-
նորոշով կառույցները բաշխել ենք հետնյալ խմբերի միջն` Ա. լիա-
կատար համապատասխանություններ, Բ. ինֆինիտիվով կառույց-
ներ, որոնք հունարեն բնագրում կան, իսկ հայերենում` ոչ ն Գ. կա-
ռույցներ, որոնք հունարեն բնագրում ինֆինիտիվով չեն, իսկ հայե-
րենում թարգմանվել են անորոշով:

Ա. Լիակատար համապատասխամնություններ

Լիակատար համապատասխանությունները դրսնորվում են` ա)
բացարձակ կառույցներում, ինչպիսիք են հայցականը, ուղղականը ն
տրականը անորոշի հետ, բ) անորոշը բաղադրյալ ստորոգյալի կազ-
մում ն գ) այն դեպքերում, երբ անորոշը հանդես է գալիս նախադա-
սության անդամների գործառույթով:

Եթե փորձենք անորոշ դերբայ պահանջող ստորոգական կա-
ռույցները բաշխել ըստ խնդրառու բայերի՞՛5» իմաստային դաշտերի,
ինչպես նան որոշ ձենեաբանական հատկանիշների (միադիմի, պատ-
ճառական նն), ապա կունենանք անորոշի կիրառության հետնյալ
պատկերը.

1) Ասացական բայերի հետ, որտեղ ի հայտ են գալիս նան վերո-
հիշյալ բացարձակ կառույցները, հատկապես` ՃօԼ ն Ծ6օԷն՝

Այլ ես ասեմ ձեզ ամեննին մի՛ երդնուլ. մի՛յերկինս՝ զի աթոռ է Աս-
տուծոյ (Մատթեոս, Ե-34| (Ճօը :

'Բյա ծ: /8լ/ա Սխխ նդ ՕսօԹճ ծիայօ` խղւք էս 9 ՕՍՔՕԿԽԹ, ծո 9քծԿՕՇ

ՏԺՈԿ 100 9800.

35 Խնդրառությունն այստեղ հասկանում ենք լայն` արժութայնություն ի-
մաստով:

115

Եւ հրամայեաց ժողովրդեանն բազմել ի վերայ երկրի: Եւ առեալ
զեւթն նկանակն գոհացաւ՝ եբեկ, եւ տայր ցաշակերտսն զի արկցեն:
Եւ արկին աշաջի ժողովրդեանն Մարկոս, Ը-6| (2Շ1:

«Ա Ոզքժ Ամա 1ա ծա ՕԿՎՈՏՕՏԽ 81 1Ոօ ԿՈՇ: «Օէ հաս 10Ս6
Էուզ ձք1օՍսօ ՀՍՕՔ:ԺՆՈԺՕՇ էԿՄՕԺՏԿՆ եՕ| ծ/6օս 1016 խՕժղւց1օ ՕՍ1Ծ0 հ/Օ
ՈզքաոՈՑաԺԾԽ «Օ| ոզքէժղեօն 12 ծ) Մա.

2) Մտածական բայերի հետ՝

Եւ մի համարիցիք ասել յանձինս` թէ ունիմք մեք հայր զԱբրա-
համ. ասեմ ձեզ զի կարող է Աստուած ի քարանցս յայսցանէ յարու-
ցանել որդիս Աբրահամու ԼՄատթեոս, Գ-9):

ԽՍՕԱ սդ ծօծղո: 8/8 էս էՕՍ1Օ1 6, Օք 8)(օլխ6Խ 107 Ճթքճծլ, հվա
Սձճք Սխխ ծո ԾՍԿՕԼԱ Օ 9:06 ք 1ամ ժան 10Սախ ՀՄՕ 180 ա
'Ճթքօճխ.

Արդ` ո յերեցունց ի նոցանէ թուր քեզ մերձաւոր լինել անկելոյն ի
ձեռս աւազակացն |Ղուկաս, Ժ-36)-

ՈՇ 10Ս1աԿ 12 1Քամ ՈՃՈԺ/ԼՕԿ ԾՕ81 ԺՕ| (ՔՄՕՄԷՆՕ 100 8րՈ5ԺծՄ106
816 1ՕՍօ ՃՈԺՆՕՇ:

Եւ Յովսէփ այրն նորա, քանզի արդար էր` եւ ոչ կամէր առակել
զնա, խորհեցաւ լռելեայն արձակել զնա |ԼՄատթեոս, Ա-79):

իխաժղՓ ծէ ծ օՕԽղք ՕՍ, ծի«աօօ ամս «ա խղ նաս ՕՄՈԿխ
ծւ խՕ ԱԺ, Ք80Ս4դծղ Ճճ9քգ ճԱ00Ժ6ա ՕՍԼՈԿ.

3) Զգացական բայերի հետ՝

Եւ մինչ դեռ նա զայս ածէր զմտաւ, ահա հրեշտակ տեառն ի
տեսլեան երնեցաւ նմա` եւ ասէ. Յովսէփ որդի Դաւթի, մի երկնչիր

առնուլ աշ քեզ զՄարիամ կին թո. քանզի որ ի նմանէ ծնեալ է ի
հոգւոյն սրբոյ է ԼՄատթեոս, Ա-20|:

ՂօՕՐԱԿ ծ: ՕՍԾՕ քՄԺՍԽՍՈԹՔՆՆ Օօ |ԾՕՍ ԶԱՎԱԿ Հ«ՍքԹՕս «ՕՐ ծսօք
էֆճնղ ՕՍա խաս, |աժղֆՓ ՍԹՓՇ Ճօսծ, սդ Փօդծոժ ճքճժճՅճՄ/
խ/զքճր ՈԿ ՄՍԿՕՈ«Զ ԺՕՍ, 10 /Գք էԽ ՕՍ1Ո ՍՏՄՄՈԺՔՆ ԷԿԵ ՈԿՀՍիՕՈծօ էԺՈՄ

ՕՆ//ՕՍ-.

116

4) Շարժման բայերի հետ՝

Եւ ասեն. ուր է որ ծնաւ արքայն հրէից. զի տեսաք զաստղն նորա
յարնելս եւ եկաք երկիր պագանել նմա (Մատթեոս, Բ-2):

ՃՃՈՕՄ ՆՇ, 00 ԷԺՈԿ օ 183986 ԹԱԺՄՏՍօ 107 "|ՕՍծօ/աԽ: 8|ԾՕլխքխԽ /Օք
ՕՍ100 7ծ0Կ ԳԺ1Ք0 ծս 1Ո ՕԿՕԼՕՅՈ է«Օ| /Մ0ՕրճՄ ՈԶՕԾԽՍՄՈԺԾ/ ԳՍ10).

Վայ ծեզ դպրաց ն փարիսեցւոց կեղծաւորաց. զի յածիք ընդ ծով
ն ընդ ցամաք՝ առնել եկամուտ մի (Մատթեոս, ԻԳ-15|

Օսմ ՍխԽ, Սքօխիօոմ 6 «0 ՓօքյԺ010. Սոօեքոցի, ծո ոքք/ճլ/քո: Լոս

ԹճՈՕԺԺՕԿ եՕ ղս Հղքծմ 70/01 էմՕ ՈքՕԺՈՄՍՆՕՄ.

1սէք ահաւասիկ ել սերմանօղ սերմանել ԼՄարկոս, Դ-3 |:
ՄԽ«ՕՍ618. |Ծ0Ս 88Ռ/28Մ 0 Ժոմքաս ԺոճվքԸ:.

Հարկ է նկատել, որ շարժման բայերի դեպքում երկու լեզունե-

րում էլ հանդես է գալիս աննախդիր ինֆինիտիվը, որը թերնս ընդ-
հանրական բնույթ է կրում նան մյուս հնդեվրոպական լեզուների հա-
մար:

5) Եղանակական (մոդալ` կամական, կարողական, թույլատրա-
կան) բայերի հետ՝

Եւ անտի յարուցեալ եկն ի սահմանս տիւրոսի եւ սիդովնի. եւ
մտեալ ի տուն` ոչ ումեք կամէր յայտնել, եւ ոչ կարաց ծածկել (Մար-
կոս, է-24):

՛ՔժրցքՄ ծ ՃԱ ԱՇ Ճաղ/Ոժ6Մ 86 12 ծԶ/Ա 1ՍԶՕՍ. Խճ «/ԾՏՈՉԱՆ 8Շ
ՕՈՎՕՄ ՕՍծՃՆԸ ՌՑՏ/ՏՆ |/Մ/ՕՄՕ1, աճ ՕՍ« դծՍմդծղ /Օ65Մ-

Ոչ կարէ ծառ բարի պտուղ չար առնել, եւ ոչ ծառ չար` պտուղ
բարի առնել |ԼՄատթեոս, է-78|:

ՕՍ ծԾՍՄաա Ծքսծքօս ՕՎԱՕՑԾՆ Կ«ՕքոօՍօ ԱօսղքօՍ` Պ0Օ/ի/, ՕՍԾՏ
ծ8ծսծքՕՄ ՕԺՃՈքծԿ «ՕՔՈՕՍՀ ԿՕՃՕՍՇ Օ/5ր/.

Ասէ ցնա Յիսուս. եկ զկնի իմ, եւ թոյլ տուր մեշելոցն թաղել զմե-
ռշեալս իւրեանց ԼՄատթեոս, Ը-22|:

Օ ծէ ղժ0օ06օ 8781 ՕՍ10), "/ՃՃ«ՕխՕՍՑՏ| լօլ «Գ 4Փքց 10Սօ Մե«քօՍօ

Ցճաճ1Օ0Ս« ԷՕՍ1աԱԽ ԿՏԵՀՔՕՍՇ.

117

Իմացական բայերի հետ` «կարողանալ» իմաստով`

Արդ եթէ դուք որ չարքդ էք գիտէք պարգնս բարիս տալ որդւոց
ձերոց, որչափ եւս առաւել հայրն ձեր որ յերկինս է տացէ բարիս այ-
նոցիկ որ խնդրեն զնա (Մատթեոս, է-111:

Ք| ՕՍԽ Սխքօ Պօսղքօէ ծմոքօ ՕԾա: ծծսօզ Ավե ծ.6ծսա 1016
Հ ԽՕօ Սաս, ոՈՕԺա կճՄօԿ ծ ոճողք Սաս Օ քմ 1Օ՛Շ ՕՍՔՕ`ԿՕԼՇ ծաՕ6|
ԳՈԳՏՕ 1010 ՕՄՕՍԺԾԽ ՕՍՀՕՄ.

Եմ բայը եղանակական` «պարտ է» իմաստով

Եւ էր նմա անցանել ընդ Սամարիա |Հովհաննես, Դ-4|:

Հ661 6է ՕՍ1ծԿ ծ/1Թ)(2Ժ201 6/6 16 չզրզք/օօ.

6) Միադիմի բայերի (եղանակական իմաստով) հետ (պիտոյ է,
պարտ է, հարկ է, վայել է ն այլն)՝

Հարցին ցնա աշակերտքն եւ ասեն. զիարդ դպիրքդ ասեն, եթէ ե-
ղիայի նախ պարտ է գալ ԼՄատթեոս, ԺՒէ-10)|:

ԲՋ ԷողքայղԺՕԿ ՕՍԿԽ 01 խոցում հք(օՄ16օ, 11 ՕՍԿ Օ1 Կքօխխցոմ
ՏՎ/ՕՍԺԽ 6ո ՛՞ՒՍԱՕԿ 681 6Ի9ԵԽ Ոք0)104:

Պատասխանի ետ Յիսուս եւ ասէ ցնա. թոյլ տուր այժմ, զի այս-
պէս վայել է մեզ լնուլ զամենայն արդարութիւնս Մատթեոս, Գ-Ղ15|:

"ՂզՈՕԵՔԹՔՏ 6է ծ |ղժօ0օ քմ Ոքծօ 0Ս1ծՄ, ՛/ՃՓճօ ճքո, օՍաօ (ծք
ՈՔՔՈՕՆ ՀԺՈՆ ղէխ ո/ժղքաԾճմ ՈԱԺՕԿ Ծ«ԱՕԺՍԿՈԿ. 1018 ՕՓ/ՂԺԽ ՕՍ10Մ.

Հունարենի հայցականը անորոշի հետ կառույցները (Ճօը հայերե-
նում երբեմն համապաասխանում են տրականը անորոշի հետ կա-
ռույցներին (5օը` կախված դիմավոր բայի արժույթից: Օր.`

Իսկ արղ` ոչ էր պարտ ն քեզ ողորմել ծառայակցին քում, որպէս
ն ես քեզ ողորմեցայ (Մատթեոս, ԺԸ-339):

Տ «Օ| ԺԷ «48ՌԺ0110: ԺՍԿԾՕՍՀՕԿ ԺՕՍ, 0)օ «ՕԿՄա Ժծ դչղժՕ

Դ Պատճառական բայերի հետ՝

Բայց ես ասեմ ձեզ. եթէ ամենայն, որ արձակէ զկին իւր առանց
բանի պոռնկութեան, նա տայ նմա շնալ ԼՄատթեոս, Ե-32):

զա 66 Հա ՍխԽ ԾՈ ՈՅՀ ծ ՃՈՕԽՍաԱԿ 1ՈԿ (ՍԿՕՈ«Օ ՕՍ100 ՈՕՔԵԾԾՇ

հՕՄՕՍ ՈՕՔԿՏԱԱՇ 70/8Ր0ՍՄ1ՈԽ խՕյ(6ՍՑՈՆՕ

118

8) Սկսական` (ինցեսիվ) բայերի հետ՝
Յայնմ հետէ սկսաւ քարոզել Յիսուս՝ եւ ասել. ապաշխարեցէք, զի
մերձեալ է արքայութիւն երկնից (Մատթեոս, Դ-17):

'Ճոծ 105 ղքծաւօ ծ |ղժօ0օ Կ«ՂՔՍԺԺՔԽ «ՕԱ ԽՀԱՇԽ, ԽՌՏղօԿՕ6ր,
ՈՐՈՒՔՄ ծք ղ Ք0Ժ7510 10)մ ՕՍՔՕԿԽԱՄ.

Եւ սկսաւ ասել ցնոսա. այսօր լցան գիրքս այս յականջս ձեր: լ|Ղու-
կաս, Դ-21)

ղքծՕօ ծէ Խէ ԷԽ Ոքօօ ՕզՍ10Սօ ծո Հչղիքքօմ ուողքայա ղ քօֆղ
ՕՍ1ղ քս 1016 աԺխ Սաս.

Ըստ իր գործառույթի` անորոշը համապատասխանում է հունա-
րենի ինֆինիտիվին հետնյալ շարահյուսական պաշտոններում.

1) Որոշիչ՝
Այլ զի գիտասջիք` եթէ իշխանութիւն ունի որդի մարդոյ յերկրի
թողուլ զմեղս (Մատթեոս, Թ-6)|:

ԽՕ 6է ՀԾՈւ ծո 86ՕՍՕ/ԱՆ 83/81 ծ Ս/ծօ 100 ճմժքաղօՍ ծո ղօ (ՈՀ
ճՓ21Մ6: զիօքոզօ

2) Ստորոգելիական ածականի հետ որպես ենթակա`

Դիւրին իցէ երկնից եւ երկրի անցանել, քան յօրինացն միոյ նշա-
նախեցի անկանել |Ղուկաս, ԺԶ-Ղ71:

ՔՍսՕոաքՕՄ Ծէ ՀԺՈՆ 10 ՕՍՔԱԿՕԿ «Օ| Լս ՍՈԽ ԱԶՈՏ Ո 100
ՄՕխՕՍ խ/ՕԿ «6քՕ/ՇՄ ՄՃՕԾՏՈ/.

3) Նպատակի պարագա` հիմնականում շարժման բայերի հետ.
տես վերը` Ա. բաժնում բերված 5-րդ կետի` շարժման բայերով օրի-

նակները: Նան՝ առ ի զուգահեռ նախդիրներով ն բացառական հոլո-
վով`

Բայց ես ասեմ ձեզ, թէ ամենայն, որ հայի ի կին մարդ առ ի ցան-
կանալոյ նմա, անդէն շնացաւ ընդ նմա ի սրտի իւրում Մատթեոս,
Ե-28|:

ղա ծէ ժքվա Ս։Խ ծո ՈՅՀ Օօ 8իչոաս ՈՍՍՕԿՕ դքժծօ 16 ճո ժՍնխոժճ

ՕՍԼՈ ղծղ քխՕր(«Հ-ՍԺՏԿ ՕՍՀՈԿ քԿ 1Ո «Օքծ/Օ ՕՍ1օ0.

119

Նպատակի պարագայի դեպքում առավել գործածական է
առանց նախդրի գործածությունը, հատկապես Ղուկասի ավետա-
րանում:

Եւ իբրեւ լցան աւուրք սրբութեան նոցա ըստ օրինացն Մովսիսի,
ածին զնա յԵրուսաղէմ յանդիման առնել Տեաշն լՂուկաս, Բ-22):

Կա 61. քՈԽՎՉՉՈԺՕԿ Օէ ղիքքա օ0 «Օժօքժխօն ՕՍրամ «ՕԱ 1ծ0Մ
Խօխօս հանժէաօ, ՕՆՌլ/ա/ՕՆ ԳգՍԼՕԿ Հօ "|քքօժօխսիզ ոք ոօա 0
«ՍՔ/ա,

Առկա են նան ածու» մինչեւ-ով կառույցներ՝

Լու եղեւ եթէ ի տանէ. եւ ժողովեցան բազումք՝ մինչեւ տեղիս եւս
ոչ լինել ` եւ ոչ առ դրանն. եւ խօսէր նոցա զբանն |Մարկոս, Բ-2):

«| ԺՍԽՈԼ/ԹՈԺՕԿ ՈՕ4Չ| աժ խղւքո (աքէխ խղծէ 16 ոքծօ ղմ
ՋՍՔՕԿ, «Օ| էիՅՄ8 ՕՍ1016 10Մ ՃՕՎՕԿ.

4) Պատճառի պարագա (վասն նախդրով ն անորոշի սեռական

հոլովով)՝
Եւ վասն բազմանալոյ անօրէնութեան, ցամաքեսցի սէր բազմաց
(Մատթեոս, ԻԴ-12):

Ճա ծՃ 76 ող նՍՆՑոնւա ՈԿ ՕԽօլՕս աՍՄՈՈԺԼԱ ղ Փյձճող Լամ
ՈՕԽաՄ.
5) ժամանակի պարագա

Եւ ի քուն լինել մարդկան, եկն թշնամի նորա. եւ ցանեաց ի վերայ
որոմն ի մէջ ցորենոյն ն գնաց ԼՄատթեոս, ԺԳ-25|:

7 68 ոց ԿԱԾՏՍԾԵՆ 10Ս0 ՕՄՑՔԱՄՕՍՇ ՈՒՉԵԿ 01100 ծ 89քծօ «Օօ
ԷՈՀԺՈՏ|ՔՏՄ ԱՇՕԿՕ ՕԽՃ ,էԺՕԿՄ 100 ԺՈՕՍ Խ«Օ| ՃՈՈՒԹՔՄ.

Եւ ընդ լինել բարբառոյն` գտաւ Յիսուս միայն: Եւ ինքեանք լռե-
ցին. եւ ոչ ումեք պատմեցին յաւուրսն յայնոսիկ, եւ ոչինչ յորոց տե-
սինն |Ղուկաս, Թ-36|:

/Օ/ 87 Ժ /6Մ:Ժ260 ոյն Փանդն «ՍԶՀՑղՑ 1ղԺՕՍՇ կՕՆՕ.. աճ ԶՍ10/
ՔՕր/ՈԺԱՆ «ճմ ՕՍԾՏՄՒ ճաղ /8Մ6Մ քՆ ՃԺԽԱԾ ԱԽ դսքքա ՕՍծՀՄ ամ

ՀաԶՕ ԾՆ.

120

Ընդ նախդրով կառույցներ կան միայն Մարկոսի ն Ղուկասի ավե-
տարաններում:

Ժամանակի պարագայի իմաստի համար հին հունարենը գործա-
ծում է ճ/ նախդիրը (հայերենի ի կամ ընդ նախդրին համապատաս-
խան), սակայն ինչպես կտեսնենք ստորն, քիչ չեն նան այն դեպքե-
րը, երբ հայերենի հ նախդրով համանման կառույցները հին հունա-
րենում այլ ձներով են հանդես գալիս, հատկապես բացարձակ սե-
ռականով (ՕօոծեճսՏ 8ԵՏՕԼէսՏ):

Կան նաւ եղեւ-ով ն եղեւ ի-ով կառույցներ` հատկապես Ղուկասի
ն Մարկոսի ավետարաններում:

Եւ եղեւ ի քահանայանալն նորա ըստ կարգի աւուրցն հասանելոյ
առաջի Աստուծոյ |Ղուկաս, Ա-8|:

՛Բլ27816 68 8Մ ոԺ 1ՔՕՈՀՍՏՆ ՕՍՆՕԿ Էս 18 10681 ղօ Հֆղխքք|օօ 00100
էԽՕՄՈ 100 9:00.

Եւ եղեւ մեշանել աղքատին, եւ տանել հրեշտակացն զնա ի գոգ
Աբրահամու: Մեռաւ եւ մեծատունն՝ եւ թաղեցաւ |Ղուկաս, Զ-22):

ճլ/27810 ծ8 ՃՈՇՑԱՆՏՈ/ 10Կ Ուա)(օԿ «Օ1 ՃոճմՄքյ/ ՈՆ: ԳՍ1ՕԿ ՄԱԾ 10)Մ
ԱՐ/ՃաԿ 8ՀՇ 71ծԽ Կ«ՕԽՈՕԿ "/քքօձխ: ԿՈՏՑԱԿԵՆ ծէ «Օ| ծ Ո՛օՍԺՕՇ «ՕԱ
քլծֆղ.

Եւ եղեւ ի բազմելն նորա ի տան նորա, եւ բազում մաքսաւորք եւ
մեղաւորք բազմեալ էին ընդ Յիսուսի` եւ ընդ աշակերտսն նորա.
քանզի էին բազումք՝ որ երթային զհետ նորա |Մարկոս, Բ-15):

ԽԿՕԱ /Մ8րա «ԱԿՓԹԾՅԱ ՕՍՂԾԿ քս 1Ո ՕԻՎՕ ՕՍ700, «Օ| ՛ՈօՄ0| 18իամ
«Օ ձնօքյաօ| ԺՍԿՕԿԵՏՒՈ0օ 12 ղժօ0 «ՕԱ ՛70օ խօՋղւմօ 00100: ՈԺՕԿ
ծք ոՕՄԺ|. «ՕԱ դ«ՕհՕՍՑՕՍխ ՕՍ10)

Եւ եղեւ նմա ի շաբաթու անցանել ընդ արտորայս. եւ աշա-
կերտքն ի գնալն իւրեանց սկսան հասկս կորզել եւ ուտել ԼՄարկոս,
Բ-23|:

«ՕԱ ք/8Մ870 ՕՍ1ՕՆ էս 1ՕՇ ԺծՔՏ0ԺԽ աքա ՕԶԵՍԸԺԾԱՄ ծե Լաս
ԺոՈօքլխասխ, «Օէ օ| ժու «սօ: ղք ծծծԽ ՈՕՔԽ 11066 1006

ԾՎՅՍՕ6.

121

Ստորն աղյուսակի միջոցով ներկայացնում ենք անորոշով կա-
ռույցների լիակատար համապատասխանությունների համամաս-
նությունը չորս հիմնական ավետարաններում.

Աղյուսակ 3

Բայերի իմաստային խմբեր 59Մատ- | Մար- | Ղու- Հով-
թեոս կոս կաս | հաննես

ասացական /խոստանալ, պատ- 5 1 17 Յ
վիրել, ակնարկել, աղաչել, մու-
րալ, հակառակել/

մտածական/համարել,կարծել, 2 1 5 4
մոռանալ, որոշել, հուսալ ն այլն/
հորդորական /հրամայական, 13 4 Յ
ստիպել
թույլատրական/արգելական 4 4 5 1
զգացական 6 1 1
շարժման 26 9 34 5
կամական 20 10 30 14
կարողանալ 22 18 16 31
գիտենալ /կարո- 1 2
ղանալ իմաստով/
ք եմ բայը պարտ է 1
Յ իմաստով
3 մարթ է 3 2 1 3
Յ պարտ է պիտոյ է 10 Յ 13 10
Յ
5. - հասանիցէ 1
Զ. | 68.
Ց | հնար է ՛ ՛
Ց | հարկ է 1
օրէն է 1 2 1 1
վայել է 2
արժան է 5 4 6 Յ
փուլային 12 217 29 1
պատճառական 2 1 Յ
իշխել 1 1 1 1

122

ցույց տալ 1

Խ1Բո0 10 -- յետ -Ւանորոշլոյն) 1 2 2

խնդրել (փորձել, ջանալ, Յ 1 9 10
փնտրել իմաստով), ջանալ

դիտավորական (ցանկանալ) 1 5
պատրաստել -- ինֆ 1

լինել 2

ունիմ Յ 1

Աղյուսակ 4

Շարահյուսական պաշտոններ Մատ- | Մար- | Ղու- Հով-
թեոս կոս կաս | հաննես

Պաշտոնը Ձնավորումը
որոշիչ 1 1 5 5
նպատակի | ի նախդիր 1
պարագա մինչեւ - .Ծո6 6 10 2
առանց նախդրի 8 8 27 2
(նան տալ, բերել)
առի 3 1 2
պատճառի ծւօ, - գոյ. ինֆ. - 2 2 Յ 1
պարագա վասն -- գոյ, ինֆ.
ժամանակի ի նախդիր 2 1 7
պարագա եղեւ ի նախդիր 3 14
եղեւ 1 2
եղեւ ընդ նախդիր 1
ընդ նախդիր 3 4
չափի քան 2
պարագա
հատկացուցիչ 1
ուղիղ խնդիր 1
ենթակա՝ 2
ստորոգական 1
գոյականի հետ
ստորոգական 7 4 9

ածականի հետ

123

Ինչպես վերը բերված աղյուսակներն են ցույց տալիս, անորոշով
լիակատար համապատասխանմությունները գերիշխում են Ղուկասի
ավետարանում (271 դեպք), այնուհետն Մատթեոսի (181 դեպք),
Մարկոսի (120 դեպք) ն Հովհաննեսի ավետարաններում (103
դեպք):

Անշուշտ վերը նշված դեպքերի մեծ մասը ունի ընդհանուր տի-
պաբանական բնույթ ն հատուկ է շատ լեզուների, ինչպես օրինակ՝
եղանակական, մտածական, նպատակի իմաստ ունեցող կառույց-
ների դեպքում, սակայն կան դեպքեր, որոնք զուտ հունական կա-
ռույցների պատճենումն են հայերենում:

Այսպես` որպես ժամանակի պարագա հանդես եկող եղեւ -Է ինֆի-
նիտիվ կառույցը, որը գերիշխում է Ղուկասի ավետարանում:

7(6ռռ օյետ -Է անորոշ/ոյն/ նույնպես կարող է լինել հունարենի
ազդեցության արդյունք:

էական բայով կառույցը, ինչպես վերը նշվեց, միայն մեկ անգամ է
հանդիպում, այն էլ` Հովհաննու ավետարանում:

Ինչ վերաբերում է ասացական բայերով կառույցներին, ապա
սրանք նույնպես գերիշխում են Հովհաննեսի ավետարանում:

Հայերեն թարգմանության մեջ տեղ են գտել նան անորոշ դերբա-
յով կառույցներ, որոնք մասնակիորեն են համապատասխանում հու-
նարեն բնագրին: Այսպես` երբեմն հունարենում ինֆինիտիվը հան-
դես է գալիս հոդով, այսինքն արդեն գոյականացված` ի տարբերու-
թյուն հայերենի: Սակայն պետք է նկատի ունենալ, որ հին հունարե-
նում հոդով ինֆինիտիվը այնուամենայնիվ պահպանում է բայական
սեռի ն կերպի իմաստները: Այսպես` երբ դիմավոր բայը հունարե-
նում անցյալ ժամանակաձնով է, ապա նույն ժամանակաձնով էլ
դրվում է ինֆինիտիվը:

Եւ յորժամ ձաղեցին զնա, մերկացուցին ի նմանէ զքղամիդն կար-
միր` ն ագուցին նմա զիւր հանդերձն, եւ տարան զնա ի խաչ հանել
(Մատթեոս, Իէ-31|:

Օ| 016 ՀՄՇՈԱՀՕԿ ՕՍ, է6էԾՍԺՕԿՄ ՕՍ1ՕՄ Լս )Մզ։իՍծՕ «Օ| քԽՏԾՍԺԸԿ

ՕՍ1օԿ 10 1խճոց ՕՍ700, «Օ| ԳՈՌԱԸՎՕԿ ՕՍ1ՕԿ 816 10 Ժ10ՍՔաԺՕԼ.

Բ. Ինֆինիտիվով կառույցներ, որոնք հունարեն բնագրում կան,
իսկ հայերենում` ոչ:

Ինչպես վերը նշվեց, հայցականը անորոշի հետ կառույցները
միշտ չէ, որ համապատասխանում են հայերենում համանման կա-

124

ռույցներին: Բացի տրականը անորոշի հետ կառույցներից` նրանք
կարող են համապատասխանել նան երկրորդական նախադասու-

թյան դիմավոր բային:
Եւ մի ոմն յաշակերտաց նորա ասէ ցնա. տէր, տուր ինձ հրա-

ման` զի երթայց նախ թաղեցից զհայր իմ (Մատթեոս, Ը-21):
`Թյբքօօ ծէ ամ խուցն | 00100) ք/ոճմ ՕՍ, «ՍՔ, ճՈ/Ք6ԱԾՄ լօլ

Աքաօս ճոչ 68Ո/ «Ա Ցճաճ1 10: ԱՕ16ք0 խօս.

Ասացական բայերի հետ հունարենի վերոհիշյալ կառույցը հայե-
րենում հաճախ դիմավոր բայով է թարգմանվում հարցական նախա-
դասությունների դեպքում, օր.`

Եւ ելեալ Յիսուս ի կողմանս փիլիպպեայ կեսարեայն, հարցանէր

ցաշակերտսն` եւ ասէր. զո ոք ասեն զինէն մարդիկն` թէ իցէ որդի
մարդոյ |ԼՄատթեոս, ԺԶ-13):

'ՔիՋաս ծէ ծ |ղԺօ06 8/0 ե բծքղ (««ԱԺՕքՏ(Թ6 ղօ Փոժոռօս ղքայզ
1օՍօ խՕՋղւծօ 00100 Ճմյախ, ԼԽՕ ՃՃ/ՕՍԺԽ օ| ձմՋքաոծլ ճ//01 1ծԽ Ս1ծԿ
100 Օմժքաղօս.

Հին հունարենի լտ» «ցանկանալ, մտադիր լինել» - ինֆինի-
տիվ կառույցներին հայերենում հիմնականում համապատասխա-
նում են ապառնի դերբայով կազմված վերլուծական ապառնի ժա-
մանակաճները, օր.՝

Զի գալոց է որդի մարդոյ փառօք հօր իւրոյ` հանդերձ հրեշտա-
կօթ իւրովք, եւ յայնժամ հատուսցէ իւրաքանչիւր ըստ գործս իւր
(Մատթեոս, ԺԶ-27):

ԽԼՃ48 ծք ծ Ս/ծօ 100 օմժքաղօս 82)(2ԺԺ61 Կ «ր ծօէղ 100 ոզքծօ
զՍ100 84 տաս ԱՐ/ նախ ՕՍ100, «Օ1 101: ոօծաժ:: էօ«ծԺա «Օճ ղմ
Աքճծրխ ՕՄՆԾ0.
կամ այլ ժամանակաճեն` ինչպես ստորադասական ապառնիով`

Ասեն Հրէայքն ընդ միմեանս. իսկ յո երթայցէ դա զի մեք ոչ գտա-

նիցեմք զդա. միթէ ի սփիռս հեթանոսաց երթիցէ` եւ ուսուցանիցէ
զհեթանոսս |Հովհաննես, է-35|:

Ք|Ռ0Կ ՕՍխ 01 10ՍԾ0101 ոքծօ է0Ս10Ս6, 100 00106 սք//8 Մ0ԶՏՍՏԺԾՅՄ
ծո ղխքօ ՕՍ) 8ՍՔՈՂԺՕաքմ ՕՍՕԿ: խղ Տ/Շ ղմ ծՕ`ԺՈՕՔՕԿ Լաս "Բ/ճ'ղնաս
էխ ոօքքՍ5Ժ96 «01 ծ6ԳԺԵՏԽ 10Սօ "Բժմղս06.

125

Անշուշտ հարկ է նշել, որ հին հայերենի ապառնի դերբայը նույն-
պես սերում է անորոշից, որը թույլ է տալիս ենթադրելու, որ այս կա-
ռույցի հիմքում էլ ընկած է անորոշը:

Գոյություն ունեն նան ինֆինիտիվով կառույցներ հին հունարե-
նում, որոնք հայերենում բոլորովին այլ կառույցներով են թարգման-
վել: Այսպես` հաճախ հունարենի ինֆինիտիվի դիմաց հայերենում
ունենք անցյալ դերբայ` հանգույցով կամ առանց հանգույցի: Սա վե-
րաբերում է ՓԾռ -- ինֆինիտիվ կառույցին, որը հայերենում թարգ-
մանվում է մինչեւ Է անցյալ դերբայով կամ նպատակի պարագա
երկրորդական նախադասությամբ ն 7քօ, ք -Էինֆինիտիվ կառույ-
ցին, որը հանդես գալով որպես ժամանակի պարագա` հայերենում
թարգմանվում է անցյալ դերբայով`

Արդ մի՛ նմանիցեք նոցա. զի գիտէ հայրն ձեր զինչ պիտոյ է ձեզ,
մինչչեւ ձեր խնդրեալ ինչ իցէ ի նմանէ |ԼՄատթեոս, Զ-8):

Խլզ ՕՍՄ ծնօաժղո: 001016, Օ1Ծ6Խ (ծք ծ ոզողք ՍխաԽ ԱԽ 3Ք81Օխ է:(818
տքծ 100 Սլճօ Զ/Ծ. գՍ16Մ.

Եւ Յիսուսի Քրիստոսի ժնունդն` էր այսպէս: Խօսեալ զմայր նորա
Մարիամ Յովսեփու, մինչեւ եկեալ առ միմեանս` գտաւ հղացեալ ի
հոգւոյն սրբոյ ԼՄատթեոս, Ա-18|:

1օ0 ծէ /ղժօ0 2«ք.07100 ղ էմ 6 ՕՍաօ ղս. ՍՍՈԾՈԱՍՏԵԺԾՈՇ 186
խղւքծօ ցՍ100 հ/զք/0օ 76 '/աժղՓ, քո դ ԺՍՄՃ'ԾՔՈ/ 4010Սօ 5ՍքԷՑղՂ էխ
ՄզԺ7Ք| 80ՍԺՕ քէ ՈԽԷՍլՕ106 ճո/ՕՍ.

Եւ ոչ ետ նմա պատասխանի` եւ ոչ բան մի, մինչեւ զարմացեալ
դատաւորի յոյժ (Մատթեոս, Իէ-Ղ4):

«Օ| օՍ« Օոչօքթղ զմա ոքծօ օՍծծ էս քղխզ, աք ԶԱՍԱՀԵԽ 10Կ
Ո/ՏիծԽՕ //ՕԿ.

Յայնժամ մատուցաւ առ նա դիւահար մի կոյր եւ համը, եւ

բժշկեաց զնա, որպէս զի համրն եւ կոյրն խօսեցի եւ տեսանիցէ
(Մատթեոս, ԺԲ-22):

ՎԾՏ ոքօժղմժղ զմա ծախօտեօաիքնօօ 1ՍՓիծօ «Օէ «աֆօօ: ազմ

Է06ՔՃՈՏՍԺՕՏԿ ՕՍ10Մ, ՍԺՂ: 104 «աֆծս ՊՕՄՏԽ է«Օ1| ԹՄՀՈՏՄ.

126

Բանն այն է, որ ի տարբերություն հայերենի` հունարենը ունի ին-
ֆինիտիվի սեռաժամանակային հարուստ հարացույց, ն հաճախ աո-
րիստի ինֆինիտիվը հայերենում թարգմանվում է անցյալ դերբայով:

Որպես նպատակի պարագա հանդես եկող տքօօ գոյականացված
ինֆինիտիվ կառույցը երբեմն հայերենում թարգմանվում Է ի -ՒԷ գոյա-
կան կառույցով`

Եւ զամենայն գործս իւրեանց առշնեն ի ցոյցս մարդկան, լայնեն
զգրապանակս իւրեանց, եւ երկայնեն զքղանցս հանդերձից իւրեանց
(Մատթեոս, ԻԳ-5|:

ոծոՕռ ծ: 14 էքյգՕ զԱամ ՈՕօՍԺԽ պքծ 120 8809ղմա Օօ
զՄժքաՈՕԼ6: ՈճճԼՍՍՕՍԺԽ ծք 74 ՓՍՃԱՀղք /Օ ՕՍ71ՍԽ «Օ1 ՍՏՈՕՊՍԽՕՍԺԾԽ
10 «ՔեճԺՈՀՇց,

Որպես ժամանակի պարագա հանդես եկող Ք8Խ -- գոյականացված
ինֆինիտիվը հին հայերենում կարող է փոխարինվել գոյականով`

Եւ ի վաղիւ անդր՝ իբրեւ ելանէր անտի, հանեալ ետ ցպանդոկա-
պետն երկուս դահեկանս՝ եւ ասէ. դարման տար դմա, եւ զոր ինչ
ծախեսցես ի դա ի միւսանգամ գալստեան իմում հատուցից քեզ
(Ղուկաս, Ժ- 35|:

«| ք Լ ղխ ՕՍքՕԿ ՀԵՅՕՄՍԿ էծԱյ«ՀնՄ ԾՍՕ Ծղսզք/Օ 10) Ո0Կծ0)(81 «Օօ
ՔՈՏս, Բոլքճվցղո ՕՍ100, «Ա ծ ո ծմՄ ոքօժծԱՈցՄՈԾՈ6 էա ՔՄ ոթ
ՀոՅՆՏՔ)(6ԺԺ01 խէ ճոօծաժա Օ0..

կամ դիմավոր բայով`
Եւ մինչ դեշ խօսէր զայս, աղաչէր զնա ոմն Փարիսեցի` զի ճաշ
կերիցէ առ նմա, եւ նա մտեալ բազմեցաւ |Ղուկաս,ԺԱ - 3Դ:

ՔՄ ծ8 ոթ /ճ4Ոօա Հքայն ՕՄ10 ՓճքԺօօ ծոաօ ճքաԺժղժղ ոօք'
ՕՍ10): 8/Ժ:29ախ Ծէ ՕԿՔՈՒՕՏԿՆ.
Նույնը տեսնում ենք նան ՔյՔ87870 876 գոյականացված ինֆի-

նիտիվ կառույցի դեպքում, որտեղ եղեւ-ից հետո դրվում է ոչ թե ա-
նորոշ, այլ դիմավոր բայ՝

Եւ եղեւ մինչդեռ խօսէր զայս. ձայն եբարձ կին մի ի ժողովրդենէ
անտի եւ ասէ. երանի է որովայնին՝ որ կրեացն զքեզ, եւ ստեանցն`
որ դիեցուցին զքեզ ԼՂուկաս,ԺԱ- 2:

127

'Բյ/27810 68 8Մ ոա /6լ/28/ ԳՍ1ծԿ 10010 ԷՈՕՔՕԺՃ ոօ Փախոխ ԿՍԿՈ ծՀ
1օ0 6/4օՍ քՈՈՏԿ զՍ, Մզօզքօ զ օօմզ ղ 80149006 Օք «օ| իօժոօ/

ՕՍօ ԷԹՈՕԺՕՇ.

Պատճառական իմաստի համար` ծւ0-գոյականացված ինֆինի-
տիվը հայերենում հաճախ թարգմանվում է այլ կառույցներով, ինչ-
պես երկրորդական նախադասությամբ, զի-ով՝

Եւ յորժամ ծագեաց արեւ` ջեռաւ, եւ զի ոչ գոյին արմատք՝ ցամա-
յքեցաւլ Մարկոս, Դ-6|:

«1 615 ճԽՔԵՄՏՆ Օ Ոխօօ ք«ՕսխաԱԺծղ, «Օ| ծձ 6 խղ 8(2Խ ՕԸՇՕԽ

ծծղքօնժղ

կամ պարզապես գոյականով`

Ասեմ ձեզ, եթէ ոչ յարուցեալ տայցէ նմա վասն բարեկամու-
թեանն, սակայն վասն ժտութեանն յարուցեալ տացէ նմա` զինչ եւ
պիտոյ իցէ |Ղուկաս,ԺԱ - 8):

ի8ղա ՍԱԽ, 81 «Օէ ՕՍ Ծա: ՕՍ1 ՕԽՕԺՆՅ6 ծ/4 76 5ր/6/ Փ//ՕՄ 00100,
ծյճ 6 «ՈԿ ՕԽՕԾԵԼՕԿ ՕՍ100 8Մ6ՔՑ8/6 ծաժ: | Օ`Ս01ա ծԺաԿ 3(ՔՈԱՇՔ..

Անշուշտ կան նան սակավաթիվ դեպքեր, որտեղ անորոշը հան-
դես է գալիս բաղադրյալ ստորոգյալի կազմում: Փորձենք ավելի ամ-
բողջական ներկայացնել աղյուսակով`

Աղյուսակ 5
Մատ- | Մար- Ղու- Հով-
Շարահյուսական կառույցներ թեոս կոս կաս հան-
նես
Ճօթ երկրորդական 2 1 7 Յ
նախադասություն
/ասացական, մտածական, իմացա-
կան, զգացական, կամական/
լճնւա-ապառնի դերբայով ժամա- 4 1 8 10
նակաձն
Աճ» այլ ժամանակաձն 2
աորիստ ինֆինիտիվ» անցյալ 7 1 2
դերբայ հանգույցով կամ առանց
հանգույցի

128

ՊՏ6թ երկրորդական նախադասու- 1

թյուն
գիտենալ
պատճառական իմաստ` 6.ռ. Է գոյա- 2 1 գո- 1
կանացված ինֆ. - երկրորդական քան- | յական
նախադասություն, զի, քանզի-ով զի
կամ գոյական
85 Հգոյականացված ինֆ. » գոյա- 2
կան
85 Հգոյականացված ինֆ. » դիմա- 2
վոր բայ
Էլ/8Մ810 ճն 16 Է գոյականացված 4
ինֆ. - եղեւ դիմավոր բայ
Նախդրավոր` աօ: ինֆինիտիվ» 1
հետ գոյական
ՓՕ8 է ինֆինիտիվ» նպատակի 2
պարագա երկրորդական նախադա-
սություն
ռքօօգոյականացված ինֆինիտիվ» | ՛
ի է գոյական /նպատակի իմաստ/
օգնել -է անորոշ » հայ. 1
5 դիմ. բայ
Յ. հրամայել - ինֆ» 1 1
Յ երկրորդական նախադա-
Ք. սություն
Յ միադիմի 1 1
. սկսել -- ինֆ. » պատաս- 1
Բ խանի ետ
5. դատապարտել - ինֆ. » 1
Յ երկր. նախադասություն
Բ աղաչել ինֆինիտիվ» 1
: դիմավոր բայ
.- շարժման բայ -- ինֆինի- 1
Բ. տիվ» դիմավոր բայ
Տ թույլատրական բայ -- ին- 1

Ծ ֆինիտիվ» երկրորդա-
կան նախադասություն

9 Արմինե Գագինյան 129

Ինչպես աղյուսակն է ցույց տալիս, այստեղ նույնպես աչքի է ընկ-
նում Ղուկասի ավետարանը (29 դեպք), այնուհետն Հովհաննեսի
(20դեպք), Մատթեոսի (17 դեպք) ն Մարկուսի (10 դեպք):

Ճօ-ի անցումը երկրորդական նախադասության (ասացական,
մտածական, իմացական, զգացական, կամական) նույնպես գերիշ-
խում է Ղուկասի ավետարանում 7-ը 2-ի, 1-ի ն 3-ի հարաբերությամբ:

Բլ/8Մ870 ճմ 10 Ւէ գոյականացված ինֆինիտիվ » եղեւ դիմավոր բայ
կառույց կա միայն Ղուկասի ավետարանում` 4 դեպք:

ՓՕ8 Է ինֆինիտիվ» նպատակի պարագա երկրորդական նա-
խադասությունը երկու անգամ հանդիպում է միայն Մատթեոսի ավե-
տարանում:

սխ -ով կառույցներն ավելի հաճախ են հանդիպում Հովհաննու

ավետարանում: Պատճառական իմաստը հին հայերենում արտա-
հայտվում է երկրորդական նախադասության միջոցով: Դերբայների
դիմաց դիմավոր բայի կիրառությունը Կլոդ Կոքսը դասում է դասա-
կան թարգմանության տարրերի շարքին:

Անշուշտ այս դեպքում խոսել հունարենի ազդեցության մասին,
կարծում ենք ճիշտ չէ:

Թարգմանական համանման դեպքեր նկատել են նան Մ. Ջին-
բաշյանը ն Գ. Մուրադյանը: Այսպես` Մ. Ջինբաշյանը «Դասական
հայերենի թարգմանության եղանակները Ծննդոց գրքում» նույնպես
նկատել է հունարեն շարահյուսական դարձվածների հայերեն ար-
տահայտումները, հատկապես` ավելի բառացի եղանակով` 86օ --
անորոշ դերբայ դարձվածի թարգմանություն «մինչ(չ) ն (ց) Է անորոշ
դերբայ» կառույցով ն ավելի ազատ` շաղկապին հետնող` ստորա-
դասական եղանակի դիմավոր բայով, ինչպես նան ճԽ Ւ գոյակա-
նացված ինֆ. կառույցները, որոնք թարգմանված են ժամանակի
պարագա երկրորդական նախադասություններով «իբրն» շաղկա-
պով`

376 Ը04: Շ., Ղհօ /Ճոոօուռո Մ6ոտօո օք 0օսօօոօոո» (Սույօոտ1է7 օԷ Թօռոտ7Խ ճուտ
Ճողծումո Ղ6տՏ ձոմ Տեմ165 21, 1981, քք. 223-241: "Շհճւճօօղտեծ օՒ էհօ է ճոտԱոէօր".
Հմմտ. Մուրադյան Գ., Հունարենի ազդեցությունը դասական շրջանի թարգ-
մանություններում, ՊԲՀ, 2005, 2 (189), էջ 193:

37 ր. ԽԼ մոոնոշհքոո, Լօտ էօօհուզսօտ մօ Էոմսօկօո գոտ 14 Օօոօջօ օո
ՅՈՌՇուՇոոծ 61551զ116, Լ1ՏԵօոոծ, 1998, ք. 184-185. Հմմտ. Մուրադյան Գ., նշվ.
աշխ., 2005, էջ 196:

130

Գ. Մուրադյանը, ուսումնասիրելով դասական շրջանում կատար-
ված «Բարոյախօս» ժողովածուի թարգմանությունը, գրում է.

«Հայցականն անորոշի հետ թարգմանված է տրական հոլովով
ենթակայի հետ անորոշ դերբայով, բացարձակ սեռականը` ի նախդ-
րի հետ անորոշ դերբայով, որպես որոշիչ հանդես եկող դերբայը ե-
րեք անգամ թարգմանված է գոյականով ն մեկ անգամ հարաբերա-
կան նախադասությամբ»: :

Նա նշում է հունարեն հայցականն անորոշ դերբայի հետ կառույ-
ցի թարգմանության հետնյալ ոչ բառացի եղանակները՝

» հայերենի համար օրինաչափ` տրական հոլովով ենթակա-
յով օժտված անորոշ դերբայով, «Եւ եղեւ ... իջանել հոգւոյն սրբոյ»
(Ղկ. Գ 21-22):

Է/էմ81օ ծ: -- անորոշ կառույցը ըստ Գ. Մուրադյանի եբրայերենի

ազդեցություն է: Նույն եղանակով է այն թարգմանվել հուն. Փօտ
շաղկապին համապատասպանող մինչ շաղկապից հետո` մինչ ն
մեկնել նոցա:

» ուղիղ խնդիր երկրորդական նախադասությամբ

» անորոշ դերբայով ն զ նախդրով բացառական հոլովով:

Ընդ որում` դասական շրջանում թարգմանված մեկ այլ հուշար-
ձանի` «Հայոց Կանոնագրքի» ամենավաղ թարգմանական շերտում՝
թարգմանված մեկ այլ կանոնների ժողովածուից` այսպես կոչված
«Նիկիականից», Մուրադյանը նկատում է հետնյալ դեպքերը`

1. հրամայական անորոշ դերբայը միշտ թարգմանված է հար-
կադրանքի նշանակություն ունեցող բայական ձներով.

2. պարագայի առումով կիրառված դերբայները երբեմն թարգ-
մանվում են ի նախդրի հետ անորոշ դերբայով՝"":

Որպես միակ շարահյուսական հունաբանություն «Բարոյախօս»
ժողովածուի թարգմանության մեջ նա նշում է օք Է ինֆինիտիվ
կառույցը` թարգմանված մինչեւ -Է անորոշ կառույցով, թեն ավելաց-
նում է, որ նույն դարձվածը երկու դեպքում թարգմանված է համա-
դաս նախադասություններով՞"-:

3 Մուրադյան Գ., նշվ. աշխ., 2005, էջ 198:
3 Մուրադյան Գ., նշվ. աշխ., 2005, էջ 200:
380 Մուրադյան Գ., նշվ. աշխ., 2005, էջ 202:
3: Մուրադյան Գ., նշվ. աշխ., 2005, էջ 199:

131

Գ. Ինֆինիտիվով կառույցներ, որոնք հունարեն բնագրում չկան,
իսկ հայերենում թարգմանվել են անորոշով

լ. Հաճախ հայերենում ի ն ընդ նախդիրներով որպես ժամանա-
կի պարագա հանդես եկող ձները համապատասխանում են հունա-
րենի բացարձակ սեռականով կառույցներին (Օշոօոմստ ՃԵՏօխէնՏ):

Եւ ի ծնանելն Յիսուսի ի Բեթղեհէմ Հրէաստանի յաւուրս Հերովդի
արքային ...լ Մատթեոս, Բ-1|:

700 68 1ղժօմ |/277Ո9861106 էս Թղժիչճխ 1Ոօ "|ՕսծօՕօ ՀԽ ղրծքցօ

՞քածօս 700 80ԺմՀքած...

Եւ ի վախճանելն Հերովդի, ահա հրեշտակ տեառն ի տեսլեան ե-
րեւէր Յովսեփայ յԵգիպտոս ԼՄատթեոս, Բ-19):

78480Ժ01706 ծէ 00 "ՒԼքածօս |6Ծ0Ս ճԱՈՎՏԻՕօ «ՍքՔ(ՕՍ ՓՕԽՏՆԱ «Օր
ծսօք 160. |աժղֆ էս Ճի/ Սոց

Եւ իբրեւ եղեն նորա ամք երկոտասան, յեյանել նոցա յԵրուսաղէմ
ըստ սովորութեան տօնին
Խէ ծւ ք(ԷՄ810 81ՍՄ ԾածքեՕ, ՃՄԱԹԱԽԾՄանՄ ԱՍՄՈՍՆ «ՕՕ 10 Է0ՕՀ

7Ո6 էօք:Ղօ |Ղուկաս, Բ-42):

Եւ ընդ ելանելն նորա ի նաւէ անտի, պատահեաց նմա այր մի ի
գերեզմանացն զոր ունէր այս պիղծ (Մարկոս, Ե-2):

«Օէ 888490700 ճմ7ՕՄ է 100 ոճօքօս |8Ս9Սօ| ՍՈղԿՈԺՏՆ ՕՍ քօ

ղաս լխղխիճաս ճնժքաղօօ Էս ՈԿՏՍխԱո Օ«Յծքոա,

Ուշագրավ է, որ հայերենում անորոշ դերբայի հետ էլ է դրված
սեռականով ենթակա:

Համաձայնելով Ա. Ղարիբյանի այն դրույթին, որ հայ լեզվամտա-
ծողության մեջ ներկայի գործողությունը հաճախ ունենում է նրա մեջ
լինելու` ներգոյականի իմաստ՝:շ, կարծում ենք, որ այս երնույթը չի
սահմանափակվում միայն ներկա ժամանակով, այլ առհասարակ
հատուկ է գործողության արտահայտմանը հայերենում:

382 Ղարիբյան Ա., Լեզվական մտածողության տարատեսակները հայերե-
նում, «ՀՍՍՀ ԳԱ լեզվի ինստիտուտի աշխատությունների ժողովածու», հ.
2, Եր., 1947: Հմմտ. Անթոսյան Ս. Մ., Բայը ն նրա խոնարհման համակարգը,
Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, Եր., 1972, հ. Ա, էջ
315-316:

132

Գ. Մուրադյանը, անդրադառնալով դասական հայերենում հունա-
բանությունների խնդրին, նույնպես նշում է բացարձակ սեռականի
վերածումը ի Է անորոշի, հայցականի հետ անորոշի վերածումը
տրականի հետ անորոշի: Որպես ժամանակի պարագա հանդես ե-
կող բացարձակ սեռականի թարգմանության դեպքեր` ի նախդրով ն
սեռական ենթակայի հետ անորոշ դերբայով նա նկատել է նան Նոր
Կտակարանում` «յելանելն նորա»- ԽՕ էօռօքւսօրքմօս ՕռՍ100 (Մկ.
ԺԳ. 1) 383:

2. Հունարենի բացարձակ սեռականը հայերենում կարող է
թարգմանվել նան եղեւ ի Է անորոշ դերբայ կառույցով`

Եւ հանէր դեւ մի համր. եւ եղեւ յելանել դիւին՝ խօսեցաւ համրն,
եւ զարմացան ամենայն Ժժողովուրդքն |Ղուկաս,ԺԱ, 14::

«Ա ՈՍ ԵՅՃԴասԽ ծախծտօսլ, «ՕԱ ՕՍ1ծ ՕՍ1Ծ ղմ| «աՓծսԽ: քԱԷՆԲԼՕ Ծէ

100 ծՕյիՕՄ/ՕՍ 8684201106 ՀՄԱիղՕՔՆ օ «աֆօօ. «Օ| ՀՋՕՍՍՕԺՕԿ 01 6301:

Յ. Հունարենի ներկայի բայածականը նույնպես երբեմն հայերե-
նում թարգմանվում է որպես ժամանակի պարագա հանդես եկող
ընդ Է անորոշ դերբայով`

Եւ նոյն ժամայն ընդ վերանալ ի ջրոցն, ետես ցելեալ զերկինս, եւ
զհոգին Աստուծոյ իբրեւ զաղաւնի` զի իջանէր ի վերայ նորա |Մար-
կոս, Ա-10):

«պ -Ս9Սօ ԽԱԹԱԽաԱՆՄ է« 100 ՍԾԱԼՕօ ՔԾՏԽ Օ)ՈՇՕխքսօսօ 1ՕՍՇ
ՕՍՔՕԿՕՍՇ Խ«Օ1 10 ոխէՍլՕ աօ ՈՏքԺ165քմՆ «Օ`ԼԱԹՕԽՕԿ 816 ՕՍ1ՕՄ-

ՕԽՕԹՕԽախ դուրս գալ, ներկա բայածական, ներգործական սեռ,
ուղղական, առական սեռ, եզակի թիվ

4. Որպես ձնի, երբեմն նան նպատակի պարագա հանդես եկող
անորոշը հունարենում նույնպես արտահայտվում է այլ միջոցներով`

Եւ ի չորրորդում պահու գիշերոյն եկն առ նոսա Յիսուս գնալով ի
վերայ ծովուն Մատթեոս, ԺԴ-25|:

35 Մուրադյան Գ., նշվ. աշխ., 2005, էջ 199:
133

՛ժղճքղ ծէ ՓՍիճեր ղօ ՄՍԿծՇ ՈՒՑՏԿ Ոքծօ ՝Ս10Սօ տք ԱոԹՄ էո
յՈՄ ՉՕԱՌՕԺԺՕԿ.

Այստեղ ճքց/ճան-ը ներգործական ներկայի բայածական է`
դրված ուղղական հոլովով:

Որ ունիցի ականջս լսելոյ` լուիցէ (Մատթեոս, ԺԱ-75|:

՝Օ ծամ ազ ՕՇՍՔՈ,,

Ուշագրավ է, սակայն, որ Մարկոսի ավետարանում այս կառույցն
արդեն անորոշով է`

Եւ ասէր. որ ունիցի ականջս լսելոյ լուիցէ (Մարկոս, Դ-9):

«զ Էիջյտմ, Օօ ԷԷ աղ` ՕԿՕՍՏԽ ՕԱՕՍ81ա.

որ ունիցի ականջս լսելոյ՝ լուիցէ ԼՄարկոս, է-16):

ԸՏ:ոծ 86: ա10 Օ«ՕՍՏԽ ՕԽՀՕՍՏՀ)")

5. Հին հունարենի կյինի, թող լինի, սահմանական եղանակ, ա-
պաշռնի - գոյական կառույցները հին հայերենում երբեմն թարգման-
վում են եղիցի -- անորոշով, օր.՝

Եւ որդիք արքայութեան ելցեն ի խաւարն արտաքին. անդ եղիցի
լալ ն կրճել ատամանց ԼՄատթեոս, Ը-Ղ2):

Օլ ծ: մօ ղօ Թ0ԺՄՔԹՕ6 8«ՅիղՉՈԺօԿԱ ՏԵ 16 Ժա«օ10օ 10 էէաքքօԿ:
Հէ61 քՕ`/ ծ 4ՇՍՑԱԾ`Շ «օ1 օ Թ0Սլ/իծ011աԽ 06071ամ.

Անդ եղիցի լալ եւ կրճել ատամանց, յորժամ տեսանիցէք զԱբրա-
համ եւ զԻսահակ եւ զՅակովբ` եւ զամենայն մարգարէս յարքայու-
թեան Աստուժոյ, եւ զձեզ հանեալ արտաքս |Ղուկաս,ԺԳ - 28):

ՀԵՏ ՀԱ` 6 ԲՄԱՍՑԱՕՇ՝Շ Խճ ծ Թօս|/կծօ 10) ՕԾՕմախ, ՕԼԱՍ ԾԱՏԺԺՏ
'թքօծր «1 /Սճճ: «1 ռար «ՕԱ ոճա 10Սօ ոքօֆղւռօ էԽ ղո
80/0 100 9Ե00, Սխճօ ծք Է«ՅՑՄՕլքսԿօՍօ քէա.

6. Երբեմն, կախված համատեքստից, հայերենում թարգմանիչ-
ները բովանդակությունը ավելի հասկանալի ներկայացնելու համար
ավելացնում են նան որոշ բառեր, այդ թվում` անորոշ դերբայ

Ապա թէ ասիցէ ծառայն չար` ի սրտի իւրում, տէր իմ յամէ զգալ
(Մատթեոս, ԻԴ-48|:

ՔՅԽ ծէ Ձոր ծ ԿՕԽԿՕօ ծ00Օօ էԿՏԽՕ« էԽ Ո «Օքծ/Օ ՕՍ1օ0, 2400Մ/08/
խօս ծ ԽՍքյօօ.

134

Զգալ անորոշը բացակայում է հունարենում:

7. Երբեմն էլ հունարենի այլ ձեերը հայերենում թարգմանվում են
անորոշով, նույնիսկ այնպիսի դեպքերում, երբ հունարենը սովորա-
բար համանման կառույցներում նույնպես անորոշ է գործածում, ն
տվյալ դեպքը բնագրում պարզապես բացառություն է, օր.՝

Եւ դեւքն աղաչէին զնա եւ ասէին, եթէ հանես մեզ աստի, հրա-
ման տուր մեզ երթալ յերամակ խոզիցն |ԼՄատթեոս, Ը-31|:

Օլ ծ: ծալխօմքօ ԱզքքաճիօՍԿ ՕՍՀԿ ԽՏԱՕՄԵՇ, ԷԼ քԱՅՃ/ՄՇ ղսծծ,
ՕՈԾԾՈԵԼ/ՕՄ ղլճօ 56 ԼՈԿ ՕԱՏղս 1աս 3(Օքաս.

Այս դեպքում հունարենի ճմծԺ7ամօ" «ուղարկել» բայը հայերե-
նում թարգմանվել է վերլուծական ձնով` հոաման տուր երթալ:

Արդ զիարդ ոչ իմանայք` եթէ ոչ վասն հացի ասացի ձեզ` զգոյշ
լինել ի խմորոյ փարիսեցւոցն ն սադուկեցւոցն ԼՄատթեոս, ԺԶ-111:

1106 օՍ ԿՕքՈՔ ծո ՕՍ ուք| ձքյաս 8/70Մ Սխխ: ոքՕԺՏ/Բո» Ծէ ճոծ 186

ՇՍխղօ 1ամ ՓՕՔԾԺԾԱԿ «01 չ՝6ծՕՍա«Օ/ախ.

Այստեղ հունարենի հոգնակի հրամայական երկրորդ դեմքով նա-
խադասությունը հայերենում թարգմանվել Էէ անորոշով (ասացական
բայի հետ):

Հայր, զորս ետուրն ինձ, կամիմ զի ուր ես եմ, եւ նոքա իցեն ընդ
իս. զի տեսանիցեն զփառսն զիմ. զոր ետուրն ցիս. զի սիրեցեր զիս
յառաջ քան զլինելն աշխարհի ԼՀովհաննես, Ժէ-24):

Ոճոտք, ծ 66ծառծօ խօ, 9::ա ԽՕ ծոօս մխ էա ԿԱՓԽՕլ ՍԺԽ քր
էխօ0Ս, ԽԱ :աքաԺԽ 1ՈՄ ԾՕՀՕԿ 1ոԿ Էլոս Ոմ ԾԷՇԾԱ)Օ6 լօլ, ծո ղղ ճողժճօ
քք ոքծ զԹՕ/դօ «ՕԺլօս.

Այս դեպքում հունարենում «աօթօղծ «հիմնում, սկիզբ» -- իգա-
կան սեռի գոյական է` դրված սեռական հոլովով ոքծ նախդրի պա-
հանջով, իսկ հայերենում այն թարգմանել են որպես ուղիղ խնդիր
հանդես եկող գոյականացված անորոշով:

Ասէ ցնոսա Յիսուս ամեն ասեմ ձեզ. զի դուք որ եկիք զկնի իմ, ի
միւսանգամ զալստեան` յորժամ նստցի որդի մարդոյ յաթոռ փառաց
իւրոց. նստջիք եւ դութ յերկոտասան աթոռ` դատել զերկոտասան
ազգ Իսրայելի ԼՄատթեոս, ԺԹ-28):

135

`Օ ծէ 1ղժօ0օ քրուս ՕՍԾՇ, "աղն ճա Սխխ ծո Սէ 9
Օ«ՕհՕՍՑՈԺՕԿԱՇ խօ, քէԽ Ո ԱԶԱԽՈՈԿԵԺ Օ, Օ1ոԽ «ՕժՕԵղր օ մծօ 700
զՄժքաոօՍ 51 ԺքծԿօՍ ծՕէղօ ՕՍ100, «ՕԺՈԾՏՀԺՅ: Օմ Սխէլօ էո ծածծազ
ԹքօծԿՕՍՇ ԽՕ//ՕՄՈՀՇ 106 Ծած8«ռ ՓՍիՕ6 100 |Ժքաղի.

Այստեղ հայերենի դատել անորոշը համապասխանում է հունա-
րենի ներկայի բայածականի հոգնակի ուղղականին` ԽՔՈԽՕՄ7Տ6:

Վերոհիշյալ դեպքերում թե՛ հորդորական, թե՛ ասացական բայերի
հետ ն թե՛ նպատակի պարագայի իմաստի համար հունարենում սո-
վորաբար գործածվում է ինֆինիտիվ, սակայն նույնիսկ այն դեպ-
քում, երբ հունարենում մատենագիրները այլ միջոցներ են գործա-
ծել, հայերենում դրանք թարգմանվել են անորոշով: Այս հանգաման-
քը նս մեկ անգամ հուշում է, որ տվյալ կառույցները հայերենին բնո-
րոշ են եղել:

8. Կան նան այլ կառուցներ, օրինակ` լսել բայի, ինչպես նան
շարժման բայերի հետ՝

լսել` բացարձակ սեռական» գոյականացված անորոշ

զ«ՕՍԺ06 6: ծ)(4ՕՍ ծ: Օ0ԶՃՍՕԱՔՆՕՍ ԷՈՍԿԹԸԿՏԼՕ 1 Տղ 10070:

Իբրեւ լուաւ զանցանել ժողովրդեանն, հարցանէր՝ թէ զինչ իցէ
այն ԼՂուկաս, ԺԸ - 36):

Ուշագրավ է, որ լսել բայի հետ հին հունարենում դրվում է ն բա-
յածական, ն ինֆինիտիվ: Կայուն օբյեկտիվ արտահայտության
դեպքում դրվում է բայածական, իսկ սուբյեկտիվ արտահայտության
դեպքում, որտեղ առկա Է նան հավանականության իմաստ` ինֆինի-
տիվ:

9. Հին հունարենի շարժման բայերի հետ հանդես եկող ներկա
բայածականը նույնպես կարող է թարգմանվել հին հայերենի անորո-
շով՝

«Օ| խղ ՀՍքՔծՄ16օ ՄՈՀԺԼՔԵԱՕԿ 516 |8քօՍԺՕռղլ ՃՄԱՀՈՈՇՕՍՄՈՏՇ ՕՍ1ՕՄ.

Եւ իբրեւ ոչ գտին, դարձան անդրէն յԵրուսաղէմ խնդրել զնա
(Ղուկաս, Բ - 45|:

Այստեղ ծԽզՇղ:004156-ը «փնտրել» (ներկա բայածական, ներգոր-
ծական ուղղական, արական հոգնակի), համաձայնեցվում է ենթա-
կայի հետ:

136

Անշուշտ այս դեպքում էլ առկա են բազմաթիվ առանձին դեպ-
քեր, լիովին տարբեր կառույցներ, որոնք սակավաթիվ են ն որակ
չեն կազմում: Փորձենք ներկայացնել այդ ամենն աղյուսակների
տեսքով`

Աղյուսակ 6

Մասամբ համընկնող շարահյուսական | Մատ- | Մար- | Ղու- Հով-
կառույցներ թեոս կոս | կաս | հաննես

Բացարձակ սեռական» ի - անորոշ՝ 9 3 2

որպես ժամանակի պարագա

Բացարձակ սեռական» եղեւ ի - անո- 1 1

րոշ` որպես ժամանակի պարագա

Բացարձակ սեռական Հ ընդ -- անորոշ՝ 3

որպես ժամանակի պարագա

Ներկայի բայածական » ընդ Է անորոշ՝ 1 2

որպես ժամանակի պարագա

Բայածական »ի -Է անորոշ` որպես 2

ժամանակի պարագա

Բայածական կամ ապառնի ժամ. » Յ

եղիցի: անորոշ

Կլինի -ՒԷ գոյական» եղիցի -- անորոշ 5 2

Նպատակի առանց նախդրի 1 2

պարագա

բայածական »

ինֆինիտիվ

Նպատակի պարագա 1

դիմավոր բայ - ինֆինիտիվ

շարժման բայեր, հուն. 3 5 2

ներկա բայածական » հայ,

ինֆինիտիվ

ասացական դիմավոր բայ - անորոշ 1

լսել` բացարձակ սեռական » գոյակա- 1

նացված անորոշ

Որպես ձնի պարագա` բայածա- 2 4 6 7

կան/գոյական (տրական հոլով) »

...ելով

սկսողական` օք: ոքէօ » անորոշ 1 1 Յ

հայցական հոլով 1

Պտքւ Ւ բայածական » վասն - անորոշ 1 1
դերբայ

137

ծ. -- ներկա բայածական » վասն -- 1
գոյականացված անորոշ

դիմավոր բայ » ունենալ -Է անորոշ 1 1

հրամայել երկրորդական նախադասու- 4 1
թյուն» անորոշ

բերել բայածական» անորոշ 1

Աղյուսակ 7

Բոլորովին տարբեր շարահյուսա- | (Մ՛ատ- Մար- | Ղու- Հով-
կան կառույցներ թեոս կոս կաս | հաննես

հուն. բացակայում է »-ելով 1

հունար. բացակայում է » շարժ- 2
ման բայ -Ւ անորոշ

աճտԽմետ-ով ձն հունարենում » 1
ստորոգելիական վերադիր

հունարենում՝ դիմավոր բայ՝ 1 2 1
ուղարկիր» հրաման տալ -Ւ
անորոշ դերբայ

հունարենում անորոշը բացակա- 1
յում է »քան-Է անորոշ

ցնծալ, ցանկանալ, երկր. 1
նախադ.»անորոշ դերբայ

հունարենում այդ նախադասու- 2
թյունը չկա

հունարենում հրամ. եղանակ 1
Հհայ. առանց նախդրի նպատակ

բայածական» վասն -Է անորոշ 1

բայածական» ըստ ... լոյն 1

ենթակա գոյական Հ անորոշ 1

ածական »Հ դիմավոր բայ 1

բայածական» առանց -- անորոշ 1

դիմավոր բայ ածական»եմ -- անո- 1
րոշ

ասացական (ոչ Ճօդ 1

138

Ինչպես աղյուսակներն են ցույց տալիս, այստեղ նույնպես դեպ-
քերի քանակով աչքի է ընկնում Ղուկասի ավետարանը (32 դեպք),
այնուհետն Մատթեոսի (29 դեպք), Մակոսի(27 դեպք) ու վերջապես
Հովհաննեսի (18 դեպք) ավետարանները:

Սակայն բացարձակ սեռական» ի անորոշ կառույցները գերիշ-
խում են Մատթեոսի ավետարանում, այնուհետն Մարկոսի ն Հով-
հաննեսի ավետարաններում: Ղուկասի ավետարանում նրանք բա-
ցակայում են: Դրա փոխարեն առկա են ներկա բայածական » ընդ Ժ
անորոշ կառույցները:

Նպատակի պարագա բայածական »- ինֆինիտիվ կառույցներ
կան միայն Մատթեոսի ն Ղուկասի ավետարանում, բացարձակ սե-
ռական » եղեւ ի՝ Ղուկասի ն Մարկոսի ավերարաններում:

Ակնհայտ են դառնում նան բուն հայերեն կառույցները, ինչպես ի
Դ անորոշ կառույցը` գործածված ժամանակի իմաստով, որոնք հա-
մապատասխանում են հունարենի բացարձակ սեռականին: Ընդ ո-
րում` հիշյալ կառույցները առավել գերիշխում են Ղուկասի ավետա-
րանում, Հովհաննեսի ավետարանում բացակայում են, իսկ Մարկո-
սի ավետարանում գերիշխում են ընդ-ով կառույցները:

ծօռ -Է ներկա բայածական կառույցները նույնպես հայերենում
գտնում են իրենց անորոշով համապատասխանությունները: Բանն
այն է, որ հունարենի բայածականի գործառույթները ավելի լայն են ն
երբեմն մրցակցում են ինֆինիտիվի հետ: Միննույն բայը կարող է
պահանջել ն բայածական, ն անորոշ, ինչպես շարժման բայերը, /սել
բայը ն այլն:

Անշուշտ այս դեպքում նս չի կարելի խոսել հունարենի ազդեցու-
թյան մասին, այլ հունարեն կառույցները հայերենին բնորոշ ձներով
փոխարինելու:

Ի մի բերելով վերոշարադրյալը` կարող ենք եզրակացնել, որ
չնայած հին հունարենի ն գրաբարի անորոշի իմաստագործառա-
կան տարբեր ընդգրկումներին` երկու լեզուներում էլ դրանք մեծ չա-
փով համընկնում են` բացառությամբ այն դեպքերի, երբ ի հայտ են
գալիս միայն տվյալ լեզվին բնորոշ առանձնահատկություններ:
Տարբերությունները պայմանավորված են` 1. հին հունարենի ինֆի-
նիտիվի սեռաժամանակային հարուստ հարացույցով, 2. երկու լե-
զուներում գոյականացված ինֆինիտիվի առանձնահատկություննե-
րով, 3. միննույն իմաստը դերբայական այլ ձներով արտահայտելու
ունակությամբ, 4. բայական արժույթի տարբերություններով:

139

Հարկ է նշել, որ ավետարաններում այս կամ կառույցը տարբեր
հաճախականությամբ է հանդիպում: Նույնը վերաբերում է նան հու-
նարենի հնարավոր ազդեցություններին: Որպես այդպիսիք կարող
ենք նշել հայցականը անորոշի հետ կառույցները, օւ «մինչ»,
«մինչն» շաղկապին հետնող անորոշ դերբայ, եմ «հարկավոր է» ար-
ժեքով, որը հանդիպում է միայն մեկ անգամ, այն էլ Հովհաննեսի
ավետարանում, ինչպես նան եղեւ-ով ն եղեւ ի-ով կառույցները,
որոնք գերիշխում են Ղուկասի ավետարանում, այնուհետն Մարկո-
սի, իսկ Մատթեոսի, Հովհաննեսի ավետարաններում նրանք բացա-
կայում են:

Թեն ինչպես վերը նշվեց, հունարենում այն համարվում Է եբրայե-
րենի ազդեցության արդյունք:

օք «մինչ», «մինչն» շաղկապին հետնող անորոշ դերբայ կա-
ռույցները գերիշխում են Մարկոսի ավետարանում, այնուհետն
Մատթեոսի ու Ղուկասի ավետարաններում, Հովհաննեսի ավետա-
րանում դարձյալ բացակայում են:

Համեմատության համար փորձել ենք համատասխան կառույց-
ներ գտնել Մովսես Խորենացու «Հայոց Պատմութիւն» ն Եզնիկ Կող-
բացու «Վասն Աստուծոյ» երկերում: Ինչպես կարելի էր ենթադրել,
հունաբան հեղինակ հանդիսացող Խորենացու վերը նշված երկում
առկա են եղեւ - անորոշ դերբայ կառույցները, որոնց թիվը հասնում
է 8-ի: Կողբացու մոտ այս կառույցները իսպառ բացակայում են:

Իսկ եմ «հարկավոր է» արժեքով, «մինչ», «մինչն» շաղկապին
հետնող նպատակի իմաստ արտահայտող անորոշ դերբայ կառույց-
ները բացակայում են վերը նշված երկու երկերում էլ:

140

Գլուխ Ռ/. Հայերենի անցյալ ն անորոշ դերբայների
քերականացման ուղիները ընդհանուր
տիպաբանության համատեքստում

4.1. Քերականացման փուլերը ն չափանիշները

Լեզվի պատմական փոփոխությունները ենթարկվում են որոշակի
դասակարգման` ըստ լեզվական մակարդակների: Ընդ որում, կա-
րելի է առանձնացնել ներմակարդակային ն միջմակարդակային փո-
փոխություններ: Վերջիններիս մեջ ուրույն տեղ ունի քերականացու-
մը, որը բնորոշվում է որպես քերականական կայուն կառույցների
աստիճանական առաջացում թույլ խոսույթային (դիսկուրսիվ) կա-
ռույցներից նե միաժամանակ վերացական` քերականական միավոր-
ների առաջացում` կոնկրետ բառային միավորներից: Ըստ գերմա-
նացի լեզվաբան Մ. Հասպելմատի, քերականացումը խոսքին զու-
գահեռ առաջացող երնույթ է, որ արդյունք է հասարակական ներ-
գործության՝՞՞:

Այսպիսով, ենթադրվում է խոսքային իրացումների ն քերականու-
թյան կապը, այսինքն` այն, որ խոսքային իրացումներից են աստի-
ճանաբար առաջանում քերականական կառույցները, որի նախա-
պայմանը տվյալ երնույթի հաճախակի գործածությունն է35: Ինչպես
նշում է էդ. Աղայանը` «Որնէ լեզվական երնույթ աստիճանական
ծավալումով ու տարածումով, լեզվի մեջ իր կիրառության դեպքերի
քանակական կուտակման հետնանքով, վերջապես դառնում է ո-
րակ, մինչդեռ հին երնեույթը, աստիճանաբար իր տեղը զիջելով
դրան, դուրս է մղվում լեզվից, մահանում»5:5:

354 Էլոջքօնոռուհ 81., Օորա ուտանոջ: սօո մօ- 0օղթոոռճոշ շսւ Խօոքօէօոշ
օհոօ Ձոջծեօւօոօ Օւճուռճելի. 1ո: Խոճոոօւ, ՏեւկՏ ծ. Ճծուջ, ԷՃմօիճւմ (օ05.) Օ7ԵՒ 65
66 Ֆքհնոհօ հօ Ճճու տքոօոհօոշ (Տսիւճառթ ՛1ճտօհօոեսշի Պ/տտշոտիճնՆ, ),
Ււշուխէ ճոռ հ/տլո: Տսուէշուք, 2002, 269:

35 Էլ տթօրոճհ 31, Ճօոնօլթ սոմ Տսեյօեճստանօք Եռ 1հունսօո սոմ
ԽՕՇՈԿՇԼԵՇՈ. 1ո: 3/885, Սէշ (64.) Մու օ. (ԵսԵնքճնօոտոօնհօ 465 Իօոտօհսոջտտէծլծ էեւ
ՃՃաքաճեօոտքո026556, 2.) ՕՏոճեւնօէ: Տօօօլօ, 1997, Տ. 77.

366 Աղայան էդ. Բ., Լեզվաբանության հիմունքներ, Եր., 1987, էջ 611:

141

Ըստ Ա. Վերների` քերականացումը կարգայնացման տարաժա-
մանակյա ն համաժամանակյա գործընթաց է: Այստեղ խոսքը վերա-
բերում է ոչ միայն լեզվի հիմնական բաժիններին, այլն խոսքին, այլ
կերպ` համակարգից դուրս, հարացուցային հարաբերույթյունների
համար մատչելի միավորներին":

Ե.Կուրիլովիչը տարաժամանակյա քերականացումը դիտարկում
է որպես մի գործընթաց, որ բառույթները վերածում է քերականա-
կան ձների (ձնույթների ն ածանցների): Ըստ Բ. Հայնեի, Մ. Ռեհի ն
Ք. Լեհմանի` տարաժամանակյա քերականացման դեպքում լեզվա-
կան միավորները կորցնում են իրենց իմաստային ամբողջականու-
թյունը, գործաբանական նշանակությունը, շարահյուսական անկա-
խությունը ն հնչյունական նյութականությունը, կամ այս հատկանիշ-
ները իրենց տեղը զիջում են այլ` ոչ ինքնուրույն հատկանիշներին՝ 5:

Բառային ազատ միավորից անցումը քերականական միավորի
տեղի է ունենում որոշակի ժամանակահատվածում, որը հաճախ
տնում է հարյուրավոր տարիներ:

Բ. Հայնեն տարբերակում է քերականացման հետնյալ չորս փու-
լերը՝

» ապաիմաստավորում (նշանակության կամ իմաստային բովան-
դակության կորուստ),

» տարածում (գործածություն նոր համատեքստերում),

» ապակարգայնացում (ձենաշարահյուսական առանձնահատկու-
թյունների կորուստ, անկախ բառի կարգավիճակի կորուստ/ձու-
լում/),

» քայքայում (էրոզիա) (արտահայտության պլանի քայքայում):

Այս չորս փուլերը ներկայացնում են քերականացման միջմակար-
դակային բնույթը: Առաջին ն երկրորդ փուլերը տեղի են ունենում ի-
մաստաբանական ն գործաբանական մակարդակներում: Ապաի-
մաստավորման դեպքում լեզվական միավորի իմաստն ավելի վե-
րացարկված է դառնում, այլ կերպ` տեղի է ունենում իմաստային
ընդհանրացում:

Ինչպես Դ. Նյուբլինգը ն մյուսներն են իրավամբ նշում, առաջին
երկու փուլերը հաճախ միմյանցից դժվար է սահմանազատել, քանի

37 ՃԵրճհո ՊՄ6բոօւ, Օւոոուռնեոնտլօւնոջ սոմ Քօճոճի)50: Բ1ոճոճծ6 ՃԱՏՏՇո1լօ-
Թծոզծ 0465 6Էջձոշօոմծ 8օջււք թշ Ւօնճ Լւոջաւտեւօճ ԷԼՏէօուօ8, ՃԼ/1-2, 1992, ք. 8-9.
38-Նույն տեղում:

142

որ ապաիմաստավորումը միայն այն ժամանակ է նկատվում, երբ
տարածումն արդեն ի կատար է ածվել: Բառույթը կամ քերականույ-
թը գործածվում է նոր համատեքստում, որտեղ նրա գործածությունը
մինչ այդ բացառվում էր: Ապաիմաստավորման ն տարածման հիմ-
քը փոխաբերությունները ն փոխանունություններն են, ինչպես նան
ներառումը (ճ:օ լոքնեոաո)»5:

Ապաիմաստավորումը ն տարածումը քերականույթների առա-
ջացման համար վճռորոշ են, քանի որ այդ միավորները, ինչպես
սահմանումն է հուշում, որեէ խոսքի մասի պատկանող բառերի հնա-
րավորինս մեծ քանակի հետ պետք է հանդես գան ն այդ պատճա-
ռով իրենց իմաստով էականորեն ավելի վերացական ն ընդհանրա-
կան պետք է լինեն, քան նրանց նախնական բառույթները: Դ. Նյուբ-
լինգը ապաիմաստավորման ն տարածման աստիճանը որոշելու
համար բերում է օժանդակ բայի քերականացման օրինակը: Բայը
գործածում են կամ ա) իր իսկ հետ կամ բ) իր հականիշի հետ: հճեջո
«ունենալ»-ի դեպքում երկու դրնորումներն էլ հնարավոր են` 8) 576
Խճ ոչ Թաշհ ջօհգեւ «Նա ունեցել է գիրքը» ն Ե) 56 հճ6 մոչ Ծաշհ
5071076ո. «Խա կորցրել է գիրքը»: Այստեղ ակներն է դառնում տա-
րածման ն ապաիմաստավորման բարձր աստիճանը:

Ապակարգայնացումը տեղի է ունենում ձեաշարահյուսական մա-
կարդակում: Սրան է վերաբերում որնէ քերականույթի կամ բառույ-
թի ձնաշարահյուսական հատկանիշների յուրաքանչյուր փոփոխու-
թյուն: Նախնական ազատ կապակցությունը ժամանակի ընթացքում
շարադասության տեսանկյունից ավելի կայուն ն ի վերջո պարտա-
դիր միավոր է դառնում: Դրանով այդ միավորը շեղվում է իր բառա-
յին դասի այլ բառային անդամներից, որը հանգեցնում է ապակար-
գայնացման:

Այս դեպքում ի հայտ է գալիս մեկ այլ երնույթ, այն է` շարահյու-
սական վերավերլուծությունը, որը ենթադրում է ասույթի կառուց-
վածքային մեկնաբանման անհամաձայնություն խոսողի ն լսողի
միջն:

Չորս փուլերից վերջինը առաջին հերթին ազդում է հնչյունական
մակարդակի վրա, որով էլ դրսնորվում է նշանի քերականացումը
հնչյունական մասով: Դրանով նկատի ունեն արտահայտության

39 Ւսեհոջ Ծ., ԾԹոատոոճ 4.. Ծսմձճ 1., Տ7ոշճքռուռմ Ի., էԷնտլօոտօհօ
Տքոճօիատտոտոիճն «օտ 1ԼՍծսլտօհօո, քու էղոխիտսոջ լոտո տ թոոշյքյո 465
Տքոճօհաճոզծ15, 1ԱԵլոջծո, 2006, Տ. 222-224.

143

պլանի թուլացումը, որը բխում է երկու գործոններից: Առաջինը` քե-
րականույթները ավելի թույլ են շեշտված: Որքան ավելի թույլ է միա-
վորի շեշտվածությունը, այնքան ավելի ուժեղ է հնչյունական կողմի
մաշումը խոսքաշարում: Մյուս կողմից` քերականական միավորնե-
րը ունեն գործածության ավելի մեծ հաճախականություն իրենց
նախնական ձների հետ համեմատած: Այս տեսանկյունից նշանի
նվազող հնչյունական կշիռը արտացոլում է նրա նվազող իմաստա-
յին կշիռը:

Սակայն բոլոր փուլերի իրականացումը պարտադիր պայման չէ
քերականացման համար: Շատ հաճախ վերջին փուլը` քայքայումը
(էրոզիան) չի իրականանում: Թե քանի փուլ է անհրաժեշտ քերա-
կանացման համար, անշուշտ, վիճելի է: Եթե ոմանց համար բավա-
րար են ապաիմաստավորումն ու տարածումը, ապա մյուսները դրա
նախապայման են համարում նան հստակ ապակարգայնացումը:
Մյուս կողմից` կան նան դեպքեր, երբ հնչյունական սղման (էրոզիա)
դեպքում բառային ծագումը կամ մթագնում է, կամ ձենը վերածվում է
զրոյի, կամ լիովին անհետանում: Այս սղված քերականույթին հա-
ճախ փոխարինում է մեկ այլ` քերականացման արդյունքում ի հայտ
եկած քերականույթ 5":

Քերականացման գործընթացը ընթանում է կոնկրետից վերացա-
կանի անցումով, գործաբանական տեսանկյունից` ուժեղից դեպի
թույլը, շարահյուսական տեսանկյունից` ինքնուրույնից դեպի կապ-
վածը, ինչպես նան կարգային տեսանկյունից` միանշանակությունից
դեպի ոչ տարբերակվածը: Այսպիսով քերականացումը լիարժեք ի-
րականանում է, երբ

1. առաջանում է քերականացված ձների` գոյություն ունեցող հա-
րացույցների մեջ ներառվելու միտում,

2. առաջանում է աճող կապակցվածության միտում, ոչ պարտա-
դիր գործածությունը դառնում է պարտադիր,

Յ. տեղի է ունենենում ձների կրճատում ն խտացում,

4. հարադրությունը (/սճեքօտեօո) զարգանում է միասնական բառի,

5. տեղի է ունենում հերթականության ամրագրում (ազատ հեր-
թականության կորուստ):

Այս ամենը սակայն միայն ձնական մասն է: Դրանով ոչինչ չի աս-
վում իմաստային միտումների ն անցումների մասին: Ինչպես վերը
նշվեց, քերականական կարգերի զարգացումը հիմնված է փոխաբե-

390 Նույն տեղում:
144

րական գործընթացների վրա: Առաջին հերթին խոսքը վերաբերում է
որնէ հանգամանքը այլ հանգամանքի արտահայտման միջոցով
հասկանալուն: Երկրորդը` անցում է կատարվում իրական, առար-
կայական գործողությունների ն հարաբերությունների աշխարհից
դեպի խոսույթային աշխարհ, որտեղ առարկաները միայն խոսույթի
շնորհիվ գոյություն ունենտ:՞:

Ըստ էության, քերականացումը տվյալ միավորի գործածության
շրջանակի նեղացումն է ն նրա հարացուցայնության աճը:

Այս կամ այն երնույթի քերականացման համար Ք. Լեհմանը բե-
րում է չափանիշների հետնյալ աղյուսակը՝՛՝

Աղյուսակ 8

Հատկանիշներ Հարացույց Շարակարգ
Կապակցում
(Շօհօտ1օո) Հարացուցայնություն | Կցում
Փոփոխակայնություն | Հարացուցային Շարակարգային
ճՅոՈՅԵւն7) փոփոխակայնություն | փոփոխակայնություն
Կշիռ (Խճջեվ) Յուրացում Հարաբերակցումը այլ

ճուօթո ծ) միավորների հետ

(5Ըօք6)

Ընդ որում, քերականացման դեպքում հարացուցայնությունը ն
կցումը աճում են, իսկ մնացած բոլոր չափանիշները, այսինքն` հա-
րացուցային փոփոխակայնությունն ու յուրացումը հարացույցում ն
շարակարգային փոփոխակայնությունն ու հարաբերակցումը այլ
միավորների հետ` շարակարգում` նվազում: Լեհմանի աղյուսակում
այն ստանում է հետնյալ տեսքը`

Աղյուսակ 9
Հատկանիշներ Հարացույց Շարակարգ
Կապակցում Է Է
Փոփոխակայնություն - -
Կշիռ - -

359 ԳՄ6բԲՈՇԻ Ճ., նշվ.աշխ., էջ 10-11.
52 Շհ. Լշհտջոռ, Օուուոճնօո1728օո: տյոօհւօուծ մողոնօո ճո ձլռօհւօուօ
օհճոջծ, Լմոջաճ 6 Տեյտ, 20, 1985, 303-3 18. օհււտեճուծհոճոո.Շն/քսԵտ7ո ձ18.քժի

10 Արմինե Գագինյան 145

Հարացուցայնության դեպքում նշանը ազատ բառադաշտից ան-
ցում է կատարում դեպի լիակատար հարացույց:

Հարացուցային փոփոխակայնությունը բնորոշվում է նրանով, որ
հաղորդակցական նկատառումներից ելնելով` նշանը ազատ գոր-
ծածությունից անցում է կատարում դեպի պարտադիր գործածու-
թյուն, այլ կերպ` նշանի ընտրությունը սահմանափակ է կամ պար-
տադիր:

Յուրացումը նույնպես նվազում է քերականացման դեպքում ն
հակադրվում է էրոզիային, այլ կերպ` անցմանը իմաստային հատ-
կանիշների փնջից դեպի քերականական հատկանիշի կամ բազմա-
վանկությունից դեպի մենահատույթայինի:

Կցման դեպքում նշանը անկախ գործածությունից վերածվում է
ածանցի կամ զուտ հնչույթային հատկանիշ կրողի:

Շարակարգային փոփոխակայնության դեպքում նշանը ազատ
շարադասությունից անցում է կատարում դեպի կայուն շարադասու-
թյուն:

Նշանը շարույթում հարաբերակցվում է այլ միավորների հետ
ցանկացած ամբողջականությամբ, այնուհետն թանձրացվում է ն
փոփոխում է հիմքը:

Վեց չափանիշներն էլ սերտորեն կապված են միմյանց հետ: Որ-
պես կանոն քերականցման դեպքում վեց չաւիանիշները միաժամա-
նակ չեն կարող գործել, սակայն չկա այնպիսի դեպք, երբ չափանիշ-
ներից որնէ մեկի զարգացումը հակառակ ընթացք ունենա:

Քերականացումը սկսվում է տեքստի մակարդակի միավորնե-
րից, որոնց ընտրությունն ու համակցումը ենթարկվում են միայն
գործաբանական ն իմաստային խոսույթի սկզբունքներին ն որոնք
վերջում հանդես են գալիս որպես բառակազմական կցյալ տարրեր`
լիովին ենթարկվելով ձաաբանական կանոններին՝»5:

Ինչպես կարելի է նկատել, Ք. Լեհեճանի քերականացման չափա-
նիշներից մի քանիսը որոշակիորեն առնչվում են Բ. Հայնեի առա-
ջարկած քերականցման փուլերին: Այսպես` կապակցման հատկա-
նիշները` հարացուցայնությունն ու կցումը, մոտենում են ապակար-
գայնացմանն ու քայքայմանը, հարացուցային փոփոխակայնությու-
նը ն յուրացումը հակադրվում են ապաիմաստավորմանը, տարած-
մանն ու քայքայմանը:

353 Նույն տեղում:
146

Քերականացման փուլերը Լեհմանը ներկայացնում է հետնյալ
կերպ"""`

Աղյուսակ 10
Մակար- | Խոսույթ Շարահյուսու- Ձնաբանություն | Ձնահնչյունաբա-
դակ թյուն նություն
Քերակա- |անջատա- (վերլուծական |համադրական- » |համադրա- զրո
նական կան » կցական կան-»
արտա- թեքական
հայման
միջոց
Փուլ Շարահյուսա- Ձնայնացում ապաձնայնացում կո-
ցում (/օռթհօ1691516:սոջ) | (Ծօուօոքհօ1093516ւսոջ) րուստ
(Տյոճէնտլօւնոջ)
Գործ- Քերականացում
ընթաց

Ինչպես կարելի է դատել աղյուսակից, այս կամ այն միավորի քե-
րականացումը սկսվում է խոսույթային մակարդակից ն անցում կա-
տարելով շարահյուսական, ձենաբանական ու ձնահնչյունաբանա-
կան մակարդակներով` երբեմն լիովին անհետանում է: Այլ կերպ՝
տեղի է ունենում շարահյուսացում, ձնայնացում, ապաձնայնացում,
այնուհետն` կորուստ:

Այսպիսով, քերականացումն ինքնին կախված է տվյալ միավորի
հաճախակի գործածությունից, որն էլ պայմանավորում է նրա առա-
վել կայունությունը լեզվական հարացույցում, նրա կենսունակությու-
նը, այսինքն` անցումը նշույթավորվածությունից դեպի ոչ նշույթա-
վորվածություն: Ընդ որում, որնէ երնույթի քերականացումը ենթադ-
րում է տվյալ միավորի գործածության շրջանակի նեղացում, ամ-
րագրում այս կամ այն իմաստին, որով էլ պայմանավորվում է տվյալ
միավորի իմաստային զարգացումը:

4.2. Հայերենի անցյալ դերբայի քերականացման ուղիները
ընդհանուր տիպաբանության համատեքստում

Հին հայերենի անցյալ ն անորոշ դերբայների ցուցիչների ծագում-
նաբանական ընդհանրությունը կասկած չի հարուցում: Հատկապես
այդ մասին են վկայում հնդեվրոպական ն նոստրատիկ լեզվաբա-

52 -Նույն տեղում:
147

նության տվյալները: Ինչպես վերը բազմիցս նշվեց, հայերենի հա-
մապատասխան ցուցիչը բխեցվում է հնդեվրոպական 5-1 ն նոստ-
րատիկ 5-1. ածականակերտ ածանցներից:5: Ըստ այսմ` ն՛ որպես
նոստրատիկ, ն՛ որպես հնդեվրոպական նախաճձն այն վերականգն-
վում է ածականակերտ ածանցի տեսքով, այսինքն` ծագումնաբա-
նորեն այն նախապես արտահայտել է հատկանիշի իմաստ: Սա էլ
հերքում է դեռես Ա. Մեյեից եկած այն կարծիքը, որի համաձայն ն՛
անորոշ դերբայը, ն. անցյալ դերբայը նախապես բայանուններ են
եղել`` :

Այսպիսով` կանխադրվում է հայերենի վերոհիշյալ դերբայների
նախնական ածականական բնույթը: Ունենալով նույն ածանցը՝
նրանք այնուամենայնիվ հանդես են գալիս որպես տարբեր դերբայ-
ներ: Այստեղ կարնոր են ն՛ այն հիմքերը, որոնց կցվում են այս ցու-
ցիչները, ն այս դերբայների կիրառության ոլորտները:

Ուստի անորոշ ն անցյալ դերբայների հակադրությունները հան-
գում են առաջին հերթին հիմքային հակադրության, քանի որ, ինչ-
պես քանիցս նշվել է, անցյալ դերբայը կազմվում է աոռրիստի, այլ
կերպ` կատարյալի, իսկ անորոշ դերբայը` ներկայի, այլ կերպ` ան-
կատարի` հիմքից": Հայտնի է, որ հնդեվրոպականի ներկայի հիմ-
քերը արտահայտել են գործողության շարունակություն, այլ կերպ՝
անկատարություն, իսկ առորիստի հիմքերը` գործողությունը որպես
փաստ կամ գործողության ավարտվածություն, այլ կերպ` կատա-
րյալություն35:

Ինչպես մյուս լեզուների համապատասխան կառույցները,
անցյալ դերբայով հիշյալ կառույցը քերականացվում է վերլուծական
պերֆեկտի գործառույթում: Որպես կանոն` պերֆեկտային այդ նոր
ձենը որոշակիորեն առնչվում է նան էրգատիվ կառույցների հետ,
հատկապես, երբ խոսքը վերաբերում է սեռականով էրգատիվ կա-
ռույցներին: Այն, որ էրգատիվ կառույցը կապ ունի կատարյալի հետ,

355 ՆՆՒՎ-ՇԽԽՈԵԿ 8. 11, Օղու Շքոթ Շո ԷՕՇՐքոՄՎՇՇԽՑ: 235508,
2, ԽԼ., 1976, 6. 20.

396 ՌԼՇԱԱԼ /Ճ., Քտզատտօ մ" սոօ Քոռուուճւծ օօողթուծօ 46 1"ճոոծուօո օ1ո551զս6,
Պղօոռոծ, 1903, ք. 97.

57 Հմմտ. Համբարձումյան Վ. Գ., Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 2004, էջ 120:

38 ԸՋՈՎՇՐՒՕ Ճ. ԷԼ, Ըքճու ունե ոմ ԼքՅԽԱՑ ՈՑ ԱԷՕՇՑքօՈՅԱՇԹ Հ
93Եոչ08, Խ/Լ., 1974, օ. 276. Խ1616--ԹՒԱԹՏ6Ւ ԽԼ, Բուշ 1, հ1ուհօքու Լ,
1ոմօջօոոճուտօհծ Տքճօհտտօոտշիճ Ք, 86օւնո, 2012, Տ. 258.

148

վկայում է նան այն հանգամանքը, որ հարավկովկասյան լեզունե-
րում էրգատիվ կառույցները այլես վերաբերում են միայն աորիստի
հիմքից սերված ժամանակաձներին՝:::

Գտնվելով բայի ն անվան միջն` դերբայները իրենց իմաստային
կառուցվածքում պարունակում են գործող անձի իմաստույթ ն հա-
մապատասխան պայմաններում կարող են հիմք ծառայել նախադա-
սության ենթակայի (գործող անձի) ն ինել հանգույցով արտահայտ-
ված ստորոգյալի կազմության համար: Ընդ որում` ներկա դերբայը
Լինել հանգույցի հետ միասին կազմում է ներկայի վերլուծական ժա-
մանակաճն, անցյալ դերբայը` անցյալի վերլուծական ժամանակաձն
(պերֆեկտ): Սրանով է հիմնավորվում էրգատիվ կառույցի առաջա-
ցումը լեզվում անցյալ ժամանակի կատարյալ բայածականի հիմքի
վրա՞՞», որն ըստ իս պայմանավորված է անցյալ ժամանակի կատա-
րյալ բայածականի վիճակային իմաստով:

Բայածականը դիմավոր գործառույթում հանդես է գալիս նան ոչ
հնդեվրոպական լեզուներում: Այսպես` ժամանակակից ասորերե-
նում բայի խոնարհման համակարգը մեծ փոփոխություն է կրել` հա-
մեմատած ցեղակից այլ լեզուների հետ ն հատկապես հին արամեա-
կան բարբառների հետ: Դիմավոր ձները անհետացել են` բացառու-
թյամբ հրամայական եղանակի, ն ողջ խոնարհման հիմքում ընկած
են բայի անդեմ ձները` բայածականները ն ինֆինիտիվները: Իվրի-
տի ներկա ժամանակի հիմքում, օրինակ, ընկած է ներկայի բայա-
ծականը` Էօէօմ (գրում եմ, գրում ես, գրում է, բառացի` գրող), որը
ներկա ժամանակի իմաստով գործածվում է նան պաղեստինյան ա-
րաբերենում: Մորդվիներենի նե ադրբեջաներենի ներկա ժամանակը
նույնպես կազմվում է բայածականի հիման վրա: Մոնղոլերենում
ծագումով բայանուններ են սահմանական եղանակի բայաձները՞"՛:

Այսպիսով` բայածականը հաճախ հանդես է գալիս որպես բայի
դիմավոր ձների հիմնական աղբյուր՞"2: Բայածականից ժամանակի

35 Հմմտ. Տոթ: Թ., ւօ 1ոճութո ԿօՒԵոԼԹոոօո 465 /Ճոծուտօհօո, Բոճումնոէ
ձո հ/ճլո, Թ6ւո, ՎՇԽ-՝Յ 01Է, 1983, Տ. 78.

«00. ԴՕոճաաւ Ճ. ԼԱԼ, Քոտոս ոո օքոաքեւ ոքաղոօշօԷմ 8 օՇ823
քՅ3811165լ օ1քաՂՄքԵԼ ԻԼԵԼՇյ1, հ/., 1984, 6. 113.

«0` ԸՇքօծթօադուօտ Ե. /Ճ., 8Շքօտ:ւՕՇԱԵԼՇ Օ6ՕՇԻՕՑՈՒՄԱՆԼ Բ «Օղոմքճ-
ՂԱՏԱՇՆԱՀՇ, հ/Լ., 1974, Շ. 196-197.

«թ» Հմմտ. նան Էրու ԷԼ, 1ոմօքօոոշուտօհծ Օտուտճեն, 151 ԽԼ Տյու Լ
ՏաուռՃետշհծ ՄՇՐԽօոմսոջ մօ Խճտստ սոմ մօր /6-ԵՃ1Ծւատծո, ԷԼ6.մ61Ե6քջ, 1934, 5.
179-181, 196-197.

149

ընթացքում զարգացել է նան դիմավոր բայի երրորդ դեմքը, քանի
որ բայածականին փոխարինելու է եկել երկրորդական նախադա-
սությունը՞"3:

Անցյալի բայածականը շատ հաճախ գործածվում է նան որպես
կրավորական սեռի կազմության միջոց: Դա բացատրվում է նրա-
նով, որ երկրորդ բայածականը կարող է նշել ենթակայի կողմից
չտիրապետված հատկանիշ: Այդ պատճառով լինել կամ դառնալ օ-
ժանդակ բայերը այդ բայածականի հետ գործածության միջոցով
արտահայտում են մի հատկանիշ, որը համապատասխանաբար ու-
նի (լինել) կամ գործողության արդյունքում ստացել է (դառնալ) են-
թական"շ՞:

Այսպիսով` բայածականի քերականացման արդյունքում լեզունե-
րում աստիճանաբար ի հայտ են գալիս սեռային ն ժամանակային
նոր ձներ:

Ինչ վերաբերում է հայերենի անցյալ դերբայի խոսքային իրա-
ցումներին, ապա այն գործածվել է որպես՝

1. ածական որոշիչ (նախադաս ն հետադաս): Հետադաս անցյալ
դերբայը հոլովով ն թվով հիմնականում համաձայնվում է գոյական-
ների հետ՞՞5.

Դարձեալ` նման է արքայութիւն երկնից գանձի ծածկելոյ յագա-
րակի...՛5

2. ստորոգյալի արժեքով.

Զի կամ մեռցուք, ն աղխ մեր ի ծառայութիւն Բելայ կացցէ, կամ
զաջողութիւն մատանց մերոց ի նա ցուցեալ` ցրուեսցի ամբոխն, ն
մեք եղիցուք յաղթութիւն ստացեալ ք :

«8 Էլ ԷԼ, 1ոմօջօոոճուտօհծ Օոճոոճեի, 1611 1, Տջոճչ 1, Թօ Լշիւծ Մօտ
Օոթշիծո սոմ շսՏՃողոՇոջծտՏծէշէՇո ՏՅԷշ, ԷԼ61461Ե6-քջ, 1937, Տ. 99-100.

Հ05 ԸԸՇքօ6քՇՒՌՍՈւ08 3. 4., ԹՇքօջ110ՇՊԼԵԼՇ Օ6ՕՇԻՕՑՅՒԱԼՆԸ 8 ԹՕԽոՅքոււ-
5ԱՇՆՀՇ, հ/1., 1974, օ.220.

«5 Հմմտ. Ավետիսյան Հ. Մ., Ղազարյան Ռ. Ս., Գրաբարի ձեռնարկ, Եր.,
1992, էջ 100: Տէճտք61 Տ., թօ ւոճուլթո ՄՇԵճԹթոռծո 465 /Ճոծուտշհծո, Բոռուխոէ
ձո հ/ճլո, Թ6ւո, ՎՇԽ-՝Յ01Է, 1983, Տ. 27.

065 Աւետարան ըստ Մատթէոսի (ԺԵ-44), Բնագրային օրինակը վերցրել
ենք հեք: //Անատ.սու-Բ նու ւե 6/1ոմօ26.հեռ կայքից, որտեղ զետեղված են Հով-
հաննես Զոհրապյանի հրատարակած «Աստվածաշունչ մատեան հին ն նոր
կտակարանաց, Վենետիկ, 1805»:

07 Մովսէս Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց, Եր., 1981 (, ԺԱ), էջ 42:

150

Յ. ստորոգյալ` եմ հանգույցով, հատկապես անանցողական ն
անցողական բայերի կրավորական իմաստի արտահայտման դեպ-
քում.

Ի մոյն իսկ գիրս գրեալ է` թէ եդ զնոսա ի հաստատութեան երկ-
նից:

4. ստորոգյալ` եմ հանգույցով, անցողական բայերի ներգործա-
կան իմաստի արտահայտման դեպքում.

Զպայն իսկ իմ աչօք տեսեալ է:

5. ստորոգյալ` /հնիմ, կամ ն ունիմ հանգույցներով.

.յորում. մեծապատիւ իսկ յեպիսկոպոսէն ն յեկեղեցւոյն մեծա-
րեալ լինէր" ՛":

Ընկեցեալ կայր այսուհետն ոսկի ն ոչ ոք առնոյր" ՛՛:

...ինքն իսկ բռնացեալ ունէր զթագաւորանիստ տեղիմ՝ ՞:

6. դերբայական կառույցի բաղադրիչ, որտեղ այն ցույց է տալիս
դիմավոր բային նախորդած կամ զուգահեռ կատարված գործողու-
թյուն.

Իսկ Հաբէլին զայն լուեալ փութանակի հասանէր աշ Դա-
նիէլն...5

Փորձենք հին հայերենի անցյալ դերբայի քերականացումը դի-
տարկել վերը նշված չորս հիմնական փուլերով.

Ապաիմաստավորումը տեղի է ունենում իմաստային ամբողջու-
թյան կորստով, հատկապես վիճակային իմաստի անցումով պեր-
ֆեկտային իմաստի:

Ընդ որում` վիճակի իմաստը առկա է արդեն անցյալ դերբայի
հիմքում: Ինչպես քանիցս նշվեց, հայերենի անցյալ դերբայը հիմնա-
կանում հանգում է աորիստի հիմքին, որը ունենալով ավարտվա-
ծության իմաստ` նրան վիճակի իմաստ է հաղորդում»'՞: Առորիստի
հիմքի արտահայտած գործողության ավարտվածությունից էլ բխում

08 Եզնիկ Կողբացի, Եղծ աղանդոց, Թիֆլիս, 1914, էջ 130:

"' Եզնիկ Կողբացի, նշվ. աշխ., էջ 70:

340 Կորիւն, Վարք Մաշտոցի (հատվածներ): Հայոց լեզվի պատմության
քրեստոմատիա: Գրաբար ն միջին հայերեն, Եր., 1987, էջ 54:

44 Եղիշէ, Վասն Վարդանայ եւ հայոց պատերազմին, Եր., 1957, էջ 134:

42. Նույն տեղում, էջ 200:

433 Նույն տեղում, էջ 88:

42. Հմմտ. 4. ԷԼ ԸՑՏՎՇՒՈւՕ, ԸքճԹ Ւ ՈՂՇՈԵՒԼ::Ը ԷքՅԽՈԹՅՈՒՈՀՑ 11լ068քօո611-
ՇՀՆՇ: 13ԵԼՀ08., ԽԼ., 1974, 60 276:

151

է անցյալ դերբայի սեռային առումով չեզոքությունը, որի հետնան-
քով էլ առաջանում է անցողական ն անանցողական բայերի գործող
անձի հոլովով արտահայտված հակադրությունը: Հիշենք, որ անց-
յալ դերբայը հանդես Է գալիս ն՛ սեռական, ն՛ ուղղական հոլովով են-
թակայի հետ: Ընդ որում, սեռական հոլովով ենթական գերիշխում է
հիմնականում անցողական բայերի հետ, իսկ ուղղականը` անանցո-
ղական՞՛5:

Այսպիսով` հին հայերենում անցողական բայերի հետ ներգործա-
կան իմաստի արտահայտման համար գործածվում է սեռականով
ենթական, իսկ անանցողականի հետ` ուղղականով, օր.`

Հատուած գնացեալ Վարդգէս Մանուկն... (անանցողական)

Ճաշ գործեալ Արգաւանայ ի պատիւ Արտաշիմի...՞75 (անցողա-
կան):

Ինչպես վերը նշվեց (էջ 104), վիճակի իմաստը դրսնորվում է
նան նրանով, որ ներգործական բայերի անցյալ դերբայը առանց
ձնական փոփոխության կարող է արտահայտել ն՛ ներգործական, ն՛
կրավորական սեռի նշանակություն` գրեալ - գրել, գրվել, գրած,
գրված, կազմեալ - կազմել, կազմվել, կազմած, կազմված: Չեզոք
սեռի բայերը միայն չեզոք սեռի իմաստ են արտահայտում, օրինակ՝
հասեալ Հ հասել, հասած, անցեալ Հ անցել,անցած, անկեալ Հ ընկել,
ընկած"՞՛՛:

Արտահայտելով ավարտվածության իմաստ` անցյալ դերբայն
աստիճանաբար ամրագրվում է ստորոգյալի գործառույթում: Նրա
քերականացումը տեղի է ունենում որոշակի փուլերով: Հիմք ընդու-
նելով անցյալ դերբայի ցուցիչի ածականակերտ բնույթը` կարելի է
փաստել, որ անցյալ դերբայի որոշչի գործառույթը նախնական է ե-
ղել: Հետադաս դիրքում նա համաձայնեցվել է գոյականի հետ, որից
էլ բխում է նրա բայական իմաստը: Առրիստի հիմքից ծագելով` այն
ունեցել է ավարտվածության իմաստ, որն էլ պայմանավորում է նրա
սեռային առումով չեզոքությունը: Այս չեզոքությունն էլ վերածվում է
ներգործական իմաստի` ենթական սեռական հոլովով դնելու ճանա-
պարհով:

Ի դեպ, լեզուների տիպաբանությանը հայտնի է նախնական չե-
զոքության վերածումը ներգործական սեռի: Այսպես, հետազոտելով

415 Հմմտ. ԺՇոտօո ՒԼ, ՃԼռոոծուտօհօ Օւճուոձե, ԷԼ51461Ե6ոջ, 1959, Տ.133-134.

315 Մովսէս Խորենացի, նշվ.աշխ. (1, ԿԵ), էջ 240 (ւ Լ), էջ 100:
417 Աբրահամյան Ա.Ա., Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 1964, էջ 161:

152

հին հունարեն տեքստերը` Ա.Դեսնիցկայան հնդեվրոպական լեզու-
ների համար սահմանել է, որ անցողականությունը բխում է նախնա-
կան անանցողականությունից, որը տարբերվում է հետագայում
զարգացած անանցողականությունից իր բայահիմքի չեզոքությամբ
ն բացարձակությամբ, որն ավելի լայն հասկացություն է ն ներառում
է բայահիմքի գործածության բոլոր տիպերը՞'": Այլ կերպ ասած՝
միննույն բայահիմքը կարող էր արտահայտել նե՛ անցողականի ու
անանցողականի, ե՛ կրավորականի իմաստ:

Ինչպես արդեն նշել ենք, Դեսնիցկայան անցողականի զարգա-
ցումը հին հունարենում կապում է հայցական հոլովի զարգացման
հետ, որն իրադրական իմաստից զարգացել է մինչն ուղիղ խնդրի
իմաստ: Միայն հայցականի արտահայտած ուղիղ խնդրի իմաստն է
թույլ տալիս տարբերակելու անցողական ն անանցողական բա-
յերը :

Ուշագրավ է, որ հայերենի հիշյալ կառույցը նես ունի որոշ ընդ-
հանրություն հունարենի վերոհիշյալ երնույթի հետ:

Հին հայերենում անցյալ դերբայը մեծ մասամբ գործածվում է
ստորոգյալի դերում` հանգույցով կամ առանց հանգույցի, ընդ որում
առավել հաճախ են հանդիպում եմ հանգույցով կառույցները, այն էլ
հիմնականում անանցողական բայերի հետ:

Անանցողական բայերի հանգույցով ն անցողականի գերազան-
ցապես առանց հանգույցի գործածումը, կարծում ենք, պատահա-
կան չէ, քանի որ հանգույցի իմաստը չի ներդաշնակվում ներգործա-
կանի իմաստի հետ, եթե հաշվի առնենք, որ եմ հանգույցը արտա-
հայտում է նույնականության ներքին հարաբերություն ն ոչ թե պատ-
կանելություն՞՛5: Պատկանելության իմաստը, որից ն բխում է այս
կառույցի ներգործական իմաստը, արդեն արտահայտվում է ենթա-
կան սեռական հոլովով դնելու դեպքում: Մյուս կողմից` հանգույցի
բացակայությունը անցողական բայերի դեպքում վկայում է այն մա-
սին, որ հայցական հոլովով դրված գոյականը նախապես որպես
ուղիղ խնդիր հանդես չի եկել: Հայերենում նույնպես հայցականի առ-
կայությունն է որոշում ներգործականի գոյությունը: Նախնական չե-

48 ՇՇԱԱւՅՑ 4Ճ. 8., 13 տօրօքոտ քոր ԽԹոոօոօքում Էղուօոծւօ
ՈՇքճչՕյլ0օ18., "112211 ՃԵՅՈՇԽԱՒԹՑ 21. 8. ԱԱ6ք6ու, 71, 1951, 6. 139.

45. 6:88 Ճ. Թ., նշվ. աշխ., էջ 141-142:

20 Տես Ֆճոթճոօր 3., Լոմոօոել ,,65Լ6: 1,161 Ն 1 7 Փոսճաը 8
23ԵՈՀՇ, Օ6աճտ դալ 8օ «8, հ/1., 1974, 6. 214, 214:

153

զոքությունից զարգացած անցողականությունը նպաստում է նան,
որ ազատ հայցականը վերածվի ուղիղ խնդրի հայցականի:

Իսկ սա նշանակում է, որ անցյալ դերբայը, նախապես հանդես
գալով առանց հանգույցի, հետագայում հանգույցով է գործածվել
միայն անանցողական բայերի հետ, իսկ ավելի ուշ տարածվել ան-
ցողական բայերի վրա: Անցողական բայերի ներգործական իմաստի
արտահայտման համար ենթական դրվել է սեռական հոլովով, որն
ունենալ բայով շրջասացության մի տեսակ է: Պատահական չէ, որ
արդեն ունիմ բայով անցողական կառույցները հանդես են գալիս
ուղղական ենթակայով:

Պերֆեկտային իմաստը, որն իր մեջ արդեն ունի ժամանակի ի-
մաստույթ, սկսել է զարգանալ դեռնս միջին հայերենի շրջանից:
Հայտնի է, որ միջին հայերենում այն կորցնում է իր վիճակի իմաս-
տը, որը տեսնում ենք վաղակատար ժամանակաձներում ն այն
հանգամանքով, որ անցյալ դերբայը որոշչի գործառույթ այլնս չունի:

Ապաիմաստավորման մասին է խոսում նան այն հանգամանքը,
որ անցյալ դերբայը` որպես դերբայական կառույցի բաղադրիչ` դի-
մավոր բային նախորդած կամ զուգահեռ կատարված գործողու-
թյուն իմաստով, ժամանակի ընթացքում փոխարինվում է այլ ձներով:

Ինչ վերաբերում է մյուս հնդեվրոպական լեզուներին, ապա
անցյալ բայածականի նախնական վիճակի իմաստը առկա է նան
հնդիրանական, գերմանական, սլավոնական ն այլ լեզուներում: Վե-
դայական սանսկրիտում -ճռ-ով բայածականը հաճախ գործածավում
էր դիմավոր բայի գործառույթում` առանց Եհս- հանգույցի: Ենթա-
դրվում է, որ այդ կառույցը գործածվում էր նախապես թերնես անան-
ցողական բայերի հետ, սակայն ժամանակի ընթացքում պասիվ բա-
յածականը ներթափանցում է անցողական բայերի ոլորտ՞՛՛:

Ինչ վերաբերում է սեռական հոլովին` որպես էրգատիվ նախա-
դասության ենթակայի, ապա այն առկա է ն՛ հնդեվրոպական, ինչ-
պես օրինակ` հնդիրանական լեզուներում, լիտվաներենում, թոխա-
րերենում՛՛ ն՛ այնպիսի ոչ հնդեվրոպական լեզուներում, ինչպիսիք

ՋԻ (ԸՇքօ6քՇՒՌՍՈւ08 3. 4Ճ., ԹՇքօջ110ՇՊԼԵԼՇ Օ6ՕՇԻՕՑՅՒԱԼԸ 8 ԹՕԽՅքՅՂււ-
ԹԱՇՐԱՀՇ, Խ/1., 1974, Շ. 196.

42 ՏԼճռոքծ| Ի., Օօ ւոհուէծո Ճ/6-Ե81Է0ոո6ո մՎ6Տ Ճոտծուտօհծո, Իւճու ւէ ճոռ հ/ Ձո,
Թ6ւո, ԿՇՃ-ՀՆ Օէ, 1983, Տ. 84. Տոհոշյաէ6ջ ՖՄ. Ջ., Ճ ՏուճշեՇ օօտքճոտօո օք օ1մ
Ճառծուշո ոմ Լմէհսճուռո: ՛ԼհՇ 6856 Օք էհօ քոտտ 76 թմւեօքք165, Միջազգային հայե-
րենագիտական գիտաժողովի զեկուցումներ, Երնան, 1984, էջ 138-139:

154

են էսկիմոսերենը, լակերենը, ալեուտերենը"՛5: Իսկ վրացերենում
առկա է տրական ենթակայով պերֆեկտային կառույցը՞՛՞: Ըստ Սա-
խոկիայի` թե՛ սեռական, թե՛ տրական ն թե՛ հայցական ենթականե-
րով կառույցները ստացական (պոսեսիվ) կառույցներ են, սեռական
ենթակայի դեպքում գործ ունենք պատկանելության, իսկ տրականի
ն հայցականի դեպքում` տիրապետման իմաստների հետ՞՛5:

Ինչպես վերը նշվեց, սեռական ենթակայով կառույցներ կան նան
հին պարսկերենում` ճո Թ՛ռու «իմ կողմից արված է»: Ընդ որում՝
էճ ուզոռ ԽՀլռու կառուցը տարբեր կերպ է ընկալվում 19-րդ դարում:
Եթե Վ. Գայգերն այն համարում է կրավորական կառույց, ապա Բեն-
վենիստը` ստացական (պոսեսիվ), որն արտահայտում է տիրա-
պետում ունենալու (օԾոճոճտու6) գաղափար՞՛": Ըստ Բենվենիստի՝
հին արեմտյան պարսկերենի անցողական բայի սեռական ենթակա-
յով պերֆեկտը ոչ թե կրավորական իմաստ ունի, այլ ստացական-
կրավորական՞՛՛:

Բենվենիստն արնելյան իրանական լեզուներում, ինչպես օրի-
նակ` սողդերենում ն խորեզմերենում նույնպես նկատում է համան-
ման կառույցներ՞՞":

Ուշագրավ է, որ հնդիրանական լեզուներում նույնպես առկա է
անցողականի ն անանցողականի հակադրությունը: --ով բայածա-
կանը ներգործական է անանցողական բայերի համար ն կրավորա-
կան անցողականի համար (հին հնդկերեն, հին պարսկերեն, ավես-
տերեն),սեռական ենթակայի դեպքում` արտահայտում է արդեն
ներգործական իմաստ՞՞՞:

Յ3 Օրու: ձ. Ա., ՔՅ38ոտՇ օղթոժրքԵւ ոքօող0266ԷԱ151 8. Շ8:311 ք23821-
ՂԱՇԽԼ օ1ՂքՄաՄքԵԼ 8ԼԵլՇյււ, հ/1., 1984, 6. 41

ՉՀ ԸՅ0ռա 1. Խ1Լ, Շօոօօրճ8տ ՆՇ ՂԵՒ 151113 Փօքուք ՈՕՇՇՇՇԱՑԻՕՇՆՔ 1
ՈՇքծչՕւ0օ11 8 ք8էՇոՇքՇաոՇաքՕլ, մքՇտէւՇճքե լ աՕԽ1 71. տքտրւլարքաՅաէլ-
ՇՔՕԽԼ 43ԵԼԷՅՀ:, "213Եոամ 38քյ662:1Ւ1010 80օ10Թ8, 3/., 1977, օ. 128-129.

25 Օօտայ ԽԼ. ԽԼ, նշվ. աշխ., էջ 123:

6. ՇԱԹՇԷՈՇԼ 3., Օ6աոճտ ոււտոօնրո:8, ԽԼ, 1974, օ. 193-196.

7 ԴՕորոու Ճ. ԼԼ, ոտա ոՇ օ1քթյժարքեւ ոքճուՕ256ԷԱ121 Բ. 682311 ք8382-
ՂԱՇԵԼ ՇՂԹՈՀՐՄքԵԼ ԽԵԼՇ7ո1, հ/1., 1984, Շ. 41. ԵՇոԹՇո Շր 9., Օ6ատճճ լւ 8 Ա Շ-
ՂԱԽՃ, Խ/Լ., 1974.

128 լ ՇԱԹՇԵՍԸԼ 9., Օ6ատճ 711111 821օՂԱ5Ձ8, ԽԼ, 1974, օ. 201.

329 ՏՇհո21ՏԱ6ջ ՖՄ. Ջ., /Ճ Տ7ոէՀՇեՇ ՇՕողքշուտօո օՒ օ1մ /Ճոտծուճո Ձոմ Լ1էհսճուշո:
՛Լհծ ՇՅՏՇ Օք էհօ քճտտՄ6 քուեօքք|65, Միջազգային հայերենագիտական գիտաժո-
ղովի զեկուցումներ, Երնան, 1984, էջ 137-138:

155

Անցողական բայերի պերֆեկտային կառույցներում գոյականի
փոխարեն հանդես է գալիս բայածականը: Որպես կանոն այստեղ
բացակայում է հանգույցը ն նրա գործառույթը ստանձնում է բայա-
ծականը՝ |

սճՃ Ծո ք162 088872Կ4իճսծ ՃՏի»ճ Խու

բառացի` այն ամենը ինչ իմ հայր Դարեհն է արել:

Ուշագրավ է, որ հին հնդկերենում նույնպես Զշռօոյատ ճաճէօ15-ը
դրվում է ոչ միայն բայածականների, այլն դիմավոր բայի հետ՞"7:
Նույնը տեսնում ենք նան հայերենում (հմմտ. էջ 105 ):

Հարկ է նշել, է որ հին պարսկերենում անցողական բայերով
կազմվում էին նան պերֆեկտային կառույցներ տրական ն հայցա-
կան ենթականերով, ընդ որում` վերջինը, լինելով ավելի ուշ շրջանի
կառույց, հազվադեպ է հանդիպում ՞:-:

Այսպիսով` ապաիմաստավորումն առկա Է նան հին պարսկերե-
նում, որի տրամաբանական զարգացումը արտահայտվում է նրա-
նով, որ միջին պարսկերենում ստացական-կրավորական կառույց-
ները վերածվում են ակտիվ կառույցների ն նպաստում վերլուծա-
կան պերֆեկտի ձնավորմանը` Ճ-ով բայածականի ն ինել բայի
հիմքի վրա: ճ-ով բայածականը վերածվում է ավարտված գործո-
ղություն ունեցող դիմավոր ձնի, որի համար կարնոր միջին օղակ են
հանդիսացել դերանվանական կցյալ (էնկլիտիկ) սեռական-տրական
նոր ձները, ինչպիսին է ոու հոաճատ-ը՝ Ե/2 ոու» /՛ճոճլռու օուաոճ
ՅԿԱ ԱՇՃԼՅՈՅՒ ձՃսոճստծ ԽՃ մատ 2 քսոճնուտ 122 ո Մճտոճ ճստոճշմմին
ձեսոճ ռո «Այն ինչ հրամայված էր իմ կողմից անել, նա հաջողու-
թյամբ կատարեց ինձ համար: Ինչ ես արեցի, արեցի Արամազդի
կամքով»: Արդյունքում հին պարսկերենի ճոճ քող ստացական
կրավորական կառույցը միջին պարսկերենում վերածվում է ոճո Էշոէ
նոմինատիվ կառույցի՞՞՞:

Պանինիի քերականության մեջ սեռականի նման կիրառությունը
համարվում է նորմա: Դասական սանսկրիտում Թճ-ով բայածակա-
նով սեռական ենթակայով կառույցների գործող անձը, երբ այն
շնչավոր է ն ոչ թե առարկա, արտահայտվում է հիմնականում դե-

ՑԸ րմոաւ ԽՃ. Լ., /Ճօշոօալել ամտօօոքօոօկօօօն քեաօոօրքյաւաւլ:
Ճա: 10101158. հ1օքֆօոօուվ. ՇԱ Ո25Շաօ. հ/., 2004, 6. 357.

ՅԼ ԸՅաօատ 81. Ց1., նշվ. աշխ., էջ 125:

32 դՕրոատ: ձ. Ա., ՔՅ38ուտՇ օղթոժրքԵւ ոքօող0266ԷԱ11 8. Շ8:311 ք23821-
ՂԱՇԵԼ ՇՐքՄաՂՄքԵԼ ԽԼԵԼՇյԼ, Խ/., 1984, օ. 62-66.

156

րանունով, հազվադեպ գոյականով: Այստեղ առարկաների համար
գործածվում է գործիական ենթակայով կառույցը՞"5: Ըստ էության`
այստեղ նույնպես կրկնվում է նախահնդեվրոպական ակտիվ կա-
ռույցների զարգացումը, որի դեպքում հստակորեն տարբերակվում
են ակտիվ ն ինակտիվ հոլովները՞՞՞:

Թեն աստիճանաբար սեռականով կառույցը իր գործառույթները
տալիս է գործիականով կառույցին ն այսպիսով վերջինս հանդես է
գալիս որպես էրգատիվ նախադասության տիպի կայացման երկ-
րորդ փուլ, որի լիակատար զարգացումը տեսնում ենք արնձտյան
նոր հնդկական լեզուներում:5:

Ուշագրավ է, որ հին հնդկերենում ես սեռական ենթակայով կա-
ռույցները հանդես են գալիս առանց հանգույցի:

Ինչպես վերը նշվեց, հնդեվրոպական լեզուներում սեռական հո-
լովով դրված ենթակայով կառույցներ անհանգույց գործածությամբ
կան նան լիտվաներենում՝

6 (սեռ. եզ.) ուռէյքո (ուղղ. եզ. իգ) . սքճթլուղղ. եզ.)
նրա տեսած գետ

«նրա կողմից տեսած գետը»

Դյակոնովը լիտվաներենի այս կառույցը համարում է էրգատիվ
կառույցի հնարավոր զարգացման արդյունք: Նրան հնություն է վե-
րագրում նան Աճմբրազասը՞5՛:

Ի դեպ՝ լիտվաներենի արդյունքային այս հետնանքային (անցյա-
լի կրավորական) բայածականի հիմքը ինֆինիտիվի հիմքն Է՞՞՞:

Ապաիմաստավորումը, այս դեպքում ակտիվացումը, տեղի է ու-
նեցել ակտիվ սեռի միջին սեռի վրա գործած ազդեցության
հետնանքով, որը ներկայացնում է հին էրգատիվ կառույցը` ձեռք բե-
րելով հայցականով ուղիղ խնդիր ն ուղղականով գործող անձ: Ընդ

33 1Օորատը 4Ճ. 11., նշվ. աշխ., էջ 41-42:

34 Հմմտ. Է. 4. Բութ, Ղողօոօրու 78ԵուօԲ ՀԹոոօ1օ Շղքօ2, Պ/., 1977, էջ 160:

35 1Օորոաը Ճ. 11., նշվ. աշխ., էջ 42:

436 ՏՇհո21ՏԱ6ջ ՖՄ. Ջ., /Ճ Տ7ոէՀՇեՇ ՇՕողքշուտօո օՒ օ1մ /Ճոտծուճո Ձոմ Լ1էհսճուշո:
՛Լհծ ՇՅՏՇ Օք էհօ քճտտՄ6 քուեօքք|65, Միջազգային հայերենագիտական գիտաժո-
ղովի զեկուցումներ, Երնան, 1984, էջ 138-139:

337 Տշհոշ նօք Մ. Ք., Ճ նլեսոուռո հլտէօո1681 Տուո»., Օհւօ, 1988. ք. 30.

Ց թնտոմ ԽԼ 1. Ամտատօհ, Տ. 29, 42.հթ: //ոոաՎոմօջօւոռուտնե.սու-
ԽօւԵսջ.մ6/ՏՇծողլոՅւ/ք61տ/ Է նծուոծսոճ Մ Աեմլտօհ

157

որում` այն ուղեկցվում է նան ուղղական խնդրից դեպի հայացական
խնդիր անցումով՞:", ինչպես ն հայերենում ( հմմտ. էջ 111):

»-Լօ-ով բայածականի ն հնդեվրոպական միջին սեռի աորիստի ե-
զակի թվի երրորդ դեմքի կապը նկատել է դեռնս Հիրտը, նշելով, որ
միջին սեռի արմատային առրիստի եզակի թվի երրորդ դեմքը ծա-
գում է -Լօ-ով բայածականից՞՞"

Ապաիմաստավորումն առկա է նան գերմաներենի պերֆեկտա-
յին ձների զարգացման մեջ: Այսպես` անցյալի բայածականը գերմա-
ներենում կազմվում է ջո, տ- նախածանցով, որի քերականական
նշանակությունը զարգանում է նրա նախնական բառային իմաստից:
Հին վերին գերմաներենում 98-, 5.- ն հանդես է գալիս որպես կատա-
րյալի ձնական ցուցիչ, որը ժամանակի ընթացքում լիովին կորցրել է
իր նախնական իմաստը: Վերջինս համապատասխանում է լատ.
Շնող, 6օ-, ռուս. օ, օօ-ին: Ըստ այդմ` գերմանական լեզուների մեծա-
մասնության մեջ տարբերակվում են օրինակ` հվգ. հջջօո «պառկած
լինել» - ջորջջօո «պառկել», հվգ. տշշօո «նստած լինել» - Տոտ226ո
«նստել» հակադրությունները՞"':

Եթե հայերենում կատարյալի իմաստը արտահայտվում է հենց
բայահիմքի միջոցով, ապա գերմաներենի բայածականը, որը հիմ-
նականում ներկայի հիմքին է հանգում, այդ ինաստն արտահայտում
է օ- նախածանցի միջոցով:

Ուշագրավ է, որ անկատար կերպ ունեցող բայերը գերմաներե-
նում չեն կարող կազմել որոշչի գործառույթով անցյալի բայածա-
կան, օր.` օւ 1ոսթոցծ Էխոմ, բայց Ոչ Վօո 9օլռսԹթոծ էլսոմ- 7:

Այստեղ նույնպես իր դերն ունի անցողականի ն անանցողականի
հակադրությունը: Անցողականի ն անանցողականի հակադրությունը
գերմաներենում դրսնորվում է երկբայ տարբեր կառույցների միջո-
ցով: Անցողական բայերը հանդես են գալիս հիմնականում հճեօո,
օլջչո, իսկ անանցողականները` Տօւո, հազվադեպ, հատկապես տնա-
կան անանցողականները` հճեջո օժանդակ բայերի հետ:

Դեռես հին վերին գերմաներենում այն նույնպես ունի ն՛ որոշչա-
յին, ն ստորոգելիական գործածություն: Երկու դեպքում էլ այն հո-
լովվում է: Որոշչի գործածությունը ակնհայտ է դառնում անցողա-

33 Տօհոոշյ5816ջ Մ. Ք., 1988, նշվ. աշխ., էջ 36-37:

150 Տոհոշօջ Ֆ7. Թ., 1988, նշվ. աշխ., էջ 36:

Ա շրոթյաւաաւմ 8. Խ1., 1216օքթոչւ ԲՇԽՇԼԱԽՕՒՕ 935Ո:8, Խ1., 1956, օ. 269.
12 շաք Հաք 3. 81., նշվ. աշխ., էջ 268:

158

կան բայերի մոտ` հճեօո, օւջոո-ով կառույցների դեպքում, ստորոգե-
լիական գործածությունը` անանցողական բայերի մոտ` տօւո-ով կա-
ռույցների դեպքում:

Այսպես` հճԵօո-ը Ա օւջոո-ը «ունենալ, տիրել» հանդես են գալիս
բոլոր անցողական բայերի հետ ն անկատար (տնական) իմաստ ու-
նեցող անանցողական բայերի հետ, տւո-ը` անանցողական կատա-
րյալի իմաստ ունեցող բայերի հետ՝

հ.վ.գ. քոջեօսու հճեծ(ճ Տսու ՋլԱզոշծլռո (Տացիան): «Ոմն մեկը թզե-
նի էր տնկել»:

Այս նախադասության մեջ ջ/ո/ջեօտու-ը նախապես ունենալ բայի
ուղիղ խնդիր չէ: 2/ճոշծռո-ը //ճոշծո «տնկել» բայի անցյալի բայա-
ծականն է, որը հանդես է գալիս որպես որոշիչ ն ցույց է տալիս վի-
ճակ: `:

Արդեն հվգ.-ում հճեօո/ճօւո լիիմաստ բայերը սկսում են վերածվել
օժանդակ բայերի, հոլովված բայածականը կորցնում է հոլովական
ցուցիչն ու իր առնչությունը խնդրի հետ:

Ընդ որում` նախապես քերականացվում է անցողական բայերի
պերֆեկտը (//՛/ճշ օջա է՛ ջօիօո դ, որից հետո այն տարածվում է ա-
նանցողականների վրա՞՞՞:

Ինչ վերաբերում է հճեօո-ով շրջասության ծագմանը, ապա այն
նախորդել է տռո-ով շրջասությանը ն համապատասխանում է ժո-
ղովրդալատինական-ռոմանական համապատասխան կառույցին"՞5:

56:ո-ով կապակցությունների դեպքում բայածականը հանդես է
գալիս որպես ստորոգելի: 12: 15/ ջօ/ո6օո-ը նախկինում նշանակել է
«Նա ընկած է». Այդ է պատճառը, որ բայածականը նախապես հո-
լովվել է որպես ածական ն համաձայնեցվել ենթակայի հետ ՛՞՞՞:

10 զԻՋՅՈՋՅՈՎ 1.ումլ ճին 1ճջ.

ո Մօջոոջծո(6) աշոծո 8օհէ՛1Լճջօ «ահա անցած էին այդ ութ օրը»

Հին գերմաներենում անցողական բայերի անցյալի բայածակա-
նում գոյակցում էին երկու քերականական իմաստ` կատարյալ կեր-

447.

13 թոլ 1ոջ., Հսւշօ մօսէտօհօ Տու», ՒմԵլոջօո, 1966. Տ. 121. ո1055ոլՏեռ)ո Օ. 1.,
օշսետօհծ Տքոճօհջօտօիւծհնծ, /., 19777. Տ. 117.

5 նշվ. աշխ., էջ 122:

45 ոո ԷԼ, Հաշ հլտէօոլտօհծ Տուճ մօ ՎՇօսէտշհօո Տքոռշհծ, Տէուտտեսոք,
1915, Տ. 119.

16 թթլ 1ոջ., նշվ. աշխ., էջ 122. Խ105ռռն)ոյռ Օ. 1., նշվ. աշխ., էջ 118:

ՀՄ թոլ ոջ., նշվ. աշխ., էջ 122-122:

159

պի ն կրավորական սեռի՞՞:, որոնց հիմքում էլ ընկած է վիճակի ի-
մաստը:

Ունենալով վիճակի իմաստ` անցյալի բայածականը գերմաներե-
նում ներունակ է արտահայտելու ն՛ չեզոք, ն՛ ներգործական, ն՛ կրա-
վորական իմաստ` կախված համապատասխան օժանդակ բայից:

Տնական բայերի հետ ջ:.-ի գործածությունը արնմտագերմանա-
կան լեզուներում շատ շուտ է սկսվում, որն էլ հուշում է, որ Ջ.-ով նա-
խածանցը կորցրել է իր կերպային իմաստը:

Ժամանակի ընթացքում ձնավորվում Է բայածականի այն իմաս-
տը, որի համաձայն արտահայտվում է անցյալի գործողությունը, որը
ներկայում ունի արդեն իր հետնանքը, ինչպես` էպիկական պոե-
զիայի հուշարձաններում: Ըստ Մասլովի` Քուեշյք Ա-ի արտահայ-
տած անցյալի իմաստը` առանց հարաբերության ներկայում նրա ու-
նեցած արդյունքի հետ, ի հայտ է գալիս որպես ավելի ուշ առաջա-
ցած երնույթ, որ կարող է լատիներենի ազդեցություն լինել: Այստեղ
միտում է զգացվում բայածականի բայականացման"՞::

Ռուսերենում ապաիմաստավորումն արդեն նրա զարգացման
վաղ շրջաններում է տեղի ունեցել, քանի որ հին սլավոներենում ն
հին ռուսերենում պերֆեկտային կառույցն արդեն գործածվում է
հանգույցով, չկա անցողականի ն անանցողականի հակադրությու-
նը: Օր.՝

(ոճյուԸճնղ-6(-6, -0) ՇԸ21Ե

(ոզյուԸճղ-6(-6, -0) 66ն

(ուճ)ուԸճ4-6(-6, -0) ՇԸԽՆԵ՞.

Կարծում ենք, որ հին սլավոներենում, ինչպես նան հին ռուսերե-
նում անցողական ն անանցողական բայերի հակադրությունն առկա
չէ այն պատճառով, որ հին սլավոներենն ավանդվել է միայն սկսած
իններորդ դարից ն պերֆեկտային ձնի զարգացումն այլես ակնհայտ
չէ: Սրանով էլ պայմանավորված են հանգույցով ձների նախնական
վկայությունները հին սլավոներենում, քանի որ առկա չէ անցողա-
կանի ն անանցողականի հակադրությունը, չկա նան սեռականով
ենթակա:

4 Ըճք66քճաաւ08 3. Ճ., 8Շքօտ Ր ՒԼՕՇՆԼԵԼՇ Օ60ՇԻՕԲՅՒԼԼ 8 օՕդոճքում-
5ԱՇՆԵՇ, հ/1., 1974, 6. 222.

"5. խլոԸղօտ 1Օ. Շ., 113 ոօղօքոււ ուօքօ10 Աքովճօ1221 1Տքուճ Շա յօ Հ 2351-
ԽՕ8, 113ԵԼՀ 1 ԿԼԵԼԼԱՇԷԱՇ, 1. Ճ1, ԽԼ-Լ, 1948, Շ-. 198-207.

լ, 8. Լօթու082, Լ. 4. ՃՀՇ7թոո6Ց, Ս1Շօքավօօոոտ Լքճոումուն քյօօաՕՐՕ
236151, Խ10Շ6ՅՁ, 1981, օ. 305-306.

160

Բացի այդ` հին ռուսերենում լավ զարգացած են նան պերֆեկ-
տային, պլուսքվամպերֆեկտային հարացույցները: Հանգույցն ար-
դեն խոնարհվում է բոլոր դեմքերով ն թվերով: Այսինքն` վերոհիշյալ
ժամանակաձները գրեթե համարժեք են ժամանակակից հայերենի
վաղակատար ձներին: Արդեն ժամանակակից ռուսերենում հանգույ-
ցը չի գործածվում, քանի որ բայածականն արտահայտում է թվի ն
սեռի քերականական կարգերը, իսկ դեմքի քերականական կարգը
արտահայտվում է դերանվան միջոցով:

Ռուսերենում կա նան 7 -Է սեշական հոլով -Է անցյալ կրավորա-
կան բայածականի կառույցը, որը նույնպես արտահայտում է
միննույն իմաստը, այսինքն` վիճակային կառույցի գործող անձը
հանդես է գալիս որպես գործողության արդյունքն ունեցող: 7 -Է սե-
շական հոլով կառույցը Յու. Ստեպանովը համարում է սեռականին
փոխարինող ն համեմատում է լիտվաներենի համապատասխան
կառույցի հետ՞:": Ըստ Կուզնեցովի, այն կարող է գործածվել ն՛ ան-
ցողական, ն՛ անանցողական բայերի հետ":

Ռոմանական լեզուներում պերֆեկտը վերլուծական է: Թե որքա-
նով այն կապ ունի լատիներենի հՅԵ6օ ԲԱ6:8Տ Տօոքէճտ հետնանքա-
յին գործառույթ ունեցող ձնի հետ, կամ որքանով է հունարենի ազ-
դեցության արդյունք, վիճելի է: Օժանդակ բայ -Է անցյալ բայածա-
կան կառույցը ռոմանական լեզուներում նույնպես նախկինում ունե-
ցել է նան հետնանքային գործառույթ:

Ռոմանական լեզուներում պերֆեկտը կազմվում է լատիներեն
հճեօօ ն օտտօ Օժանդակ բայերի ժառանգված ձներով: Ռումիներե-
նում, իսպաներենում, կատալոներենում միայն հճեօոօ-ն է գործած-
վում: Պորտուգալերենում հճեօոօ-ն փոխարինվել է 1օոօոօ-ով: Մյուս
ռոմանական լեզուներում անցողական բայերը խոնարհվում են
հճԵօոօ-ով, իսկ անանցողական բայերը` կամ հճեօոօ-ով կամ 65Տօ-ով:
Իսպ. հօ օռոմուօ, պորտ. էօօհոօ օռոմուօ, իտալ. հօ օռոժուօ, ռում. առ
Զու, ֆր. )՛ 81 օհճոււժ2355:

5: Հմմտ. Ճքոշւտմ ԽՃ. Լ., ՃՇոօաւել տա06օտքօոշիօաօ քօօՕոօքժ-
աա: Ճ:ղ61070118. հ1օքֆՓօղօոտ4. ՕՇդոճտօռծ. հ/., 2004, օ. 366.

2 զ ՄՅոծոօ» ԼԱ.Շ., ՍՋՇոօքոսօօթոմ ճու Հճ քյօօաօօ 83Երօ8,
/ԽօքՓօո01ո151/, հ/., 1953, օ. 247.

5 էլօլեստչ Շ. 816էշօմո Ն : Տշհոււնէ, Շհւ., Լտաեօո մօ Թօոճուտատօհօո
Լոջստեք (ԼԵԼ), Ցշոմ / Խօխաօ 1. 1, Լաո սոմ Քօոտոճուտօհ. էրտեօուտօեհ-
Խ61Լջ161Շհծոմծ Օճուոծեւէ 46ւ ւօոճուտօհօո Տքոճօհծո. ԼՏ 1ճեռ 6է 16 "օո. Օճոումււծ
հլտէ01160-ՇՕողթոՑէլՆ6 մ6Տ 1ոջնօտՏ ԼՕողճոծտ, ՂԱԵԼոջօո, Իրծուծյ6-, 1996, Տ. 605.

11 Արմինե Գագինյան 161

Տարածում

Ինչպես վերը նշվեց, հայերենում ժամանակի ընթացքում վերա-
նում են սեռական ենթակայով կառույցները: Այսպես` միջին հայերե-
նում արդեն բացակայում է անցողական ն անանցողական բայերի
ՆԱԼԸ: ինչպես նան սեռական ենթակայով կառույցնե-

, թեն «ԱԼ դարի հիշատակարաններում սրանք դեռնս պահ-
ւ անվել են` սկիզբն արարել է նորա «նա է սկսել»՞55:

Տարածումը, այսպիսով, տեղի է ունենում անցողական բայերի
դեպքում եմ հանգույցի ն ուղղական ենթակայի տարածմամբ արդեն
միջին հայերենում, որն ուղեկցվում է սեռական ենթակայով կառույ-
ցի կորստով:

Հին հայերենին հատուկ բացարձակ դերբայական կառույցներին
միջին հայերենում փոխարինում են ոռ շաղկապով ն դիմավոր բա-
յով երկրորդական նախադասությունները՞5: Առկա չէ նան անցյալ
դերբայի դիմավոր իմաստով կիրառությունը, ինչպես գրաբարում՝
Սա ի մէջ սկայիցն քաջ ն երնելի լեալ""':

Հնդիրանական լեզուներում անցյալի բայածականը նույնպես ո-
րոշակիորոն տարածվում է: Այսպես` հին հնդկերենի իմպերֆեկտ,
աորիստ, ն պերֆեկտ անցյալ ժամանակաձների համակարգի ան-
հետացումից հետո նրանց տեղը զբաղեցնում է -աճ, մտ կամ -ոռ-ով
կրավորական բայածականը, որը ձեռք էր բերել դիմավոր բայի գոր-
ծառույթներ՞55:

էպիկական ն դասական սանսկրիտում սեռական ենթակայով 1օ-
ով բայածականը հին պարսկերենի նման սկսում է քերականանալ:
Սակայն եթե հին պարսկերենում տիրապետում Է այդ նոր ձենը, ապա
սանսկրիտում սեռականով կառույցը իր պոսեսսիվ-պասիվ նշանա-
կությամբ հստակ հակադրվում է գործիական հոլովով դրված ագեն-
տով կրավորականին: Սա հետնանք է մասամբ այն բանի, որ գոր-
ծիական հոլովը զգալիորեն տարածվել է, որի հետնանքով -ճ-ով
բայածականը ստորոգելիական գործառույթում ավելի արագ է ամ-

754 Անթոսյան Ս. Մ., Բայը ն նրա խոնարհման համակարգը, Ակնարկներ
միջին գրական հայերենի պատմության, Եր., 1972, հ. Ա, էջ 307:

55 Հովսեփյան Լ. Ս., ԺԳ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաննե-
րի լեզուն, Եր., 1997, էջ 85:

556 Կարստ 3Յ., Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն, Եր.,
2002, էջ 372:

757 Անթոսյան Ս. Մ., նշվ. աշխ., էջ 307: Խորենացի, նշվ.աշխ., էջ 38:

358 Ըճը66թ6աուօ8 Ե. Ճ., նշվ. աշխ., էջ 196:

162

րապնդվել, քան հին պարսկերենում: Գործիական ձները աստիճա-
նաբար ձեռք են բերել ակտիվ իմաստ: Հնարավոր է, որ դրա
հետնանքով են պրակրիտներում առաջանում խառը` սեռականի
հիմքի վրա առաջացած գործիականի ձներ՞՞":

Միջին հնդկերեն լեզուներում -ո-ով բայածականի առանց եհս-
հանգույցի գործածությունը դառնում է անցյալ ժամանակաձնի ար-
տահայտման հիմնական ն համընդհանուր ձնը՞շ":

Պարսկերենում հակառակն է, քանի որ արդեն միջին պարսկերե-
նում հանգույցով ձներն ավելի են տարածվում:

Ինչ վերաբերում է գերմանական լեզուներին, ապա այստեղ տա-
րածումը արտահայտվում է հատկապես հճԵօո, տուտ բայերի գործա-
ծության ավելացմամբ: Վերլուծական պերֆեկտը զուգահեռաբար
զարգացել է նան մյուս գերմանական լեզուներում: ՆԱյսպես՝
արնմտյան ն հարավային գերմանների մոտ այն ի հայտ է եկել 8-րդ
դարից սկսած: Բացի մաքուր գրական լեզվից այս կառույցը` որպես
պերֆեկտային ձն, գործածվում է գերմաներենի հյուսիսային բար-
բառներում: Վերին գերմաներենում, այլ կերպ` հարավային գերմա-
նական բարբառներում հաճախ գործածվում է նան պատմողական
ոճում, այսպիսով փոխարինելով արդեն անհետացած Բոճծու-ին,
օր.` օ- հճԵՏԼ 1ո Լհճո 917ոիռո ժ8Ծ5է ոճոճջաւոո (Օտֆրիդ 17, 15, 55) 5՛:
Ինչպես նկատում է Բեհագելը` պերֆեկտի շրջասությունը ի հայտ է
եկել որպես անցյալ անկատարի (պրետերիտ) փոխարինող` Ժամա-
նակի ընթացքում տարածվելով բոլոր բայերի վրա ն ընկալվելով
որպես ակտիվ""՞:

Ըստ Կուրոդայի` հռեջո-ով կառույցները հանդես են գալիս բացա-
ռապես պերֆեկտիվ անցողական բայերի դեպքում, անանցողական
ն տնական բայերի հետ նրանք հանդիպում են ավելի ուշ` Գոտֆրի-
դի, Ֆորտունատուսի, Գյոթեի ն Լենցի երկերում: Տօւո-ով պերֆեկ-
տիվ կառույցները սկզբից կազմվում են մուտատիվ (թռիչքային ան-
ցում ցույց տվող), բայց ժամանակի ընթացքում նան այլ տիպի բայե-
րի հետ":

35: ԴՕորամը Ճ. 11., նշվ. աշխ., էջ 66-67:

160 Ը6ը66թՇեուօ8 Ե. Ճ., նշվ. աշխ., էջ 196:

461 զոստտոո ԷԼ., Ծաշթ հլտէ0ՈՏՇիծ Տումչ մ6օ- մօսլտօհօո Տքւճօհօ, Տեճոտտեսոջ,
1915, Տ. 119.

42 Թշհշջիճ| Օ., Զտսէտօշհօ Տուշ, 8Ձոմ 2, Տ. 397.

463 Խ0ՒԱՄ2, Տ. ՍԹօ հտեօտտիծ քՔուտօեխոջ մօ Թաթ էեչօոտենքէնօոօո 1
օշսեօհծո, ԷԼճոռեսոջ, 1999, Տ. 116-117.

163

Անանցողական բայերի դեպքում տարբերակվում են կատարյալ
ն անկատար բայերի կազմությունները: Եթե բոլոր կատարյալ ա-
նանցողականները իրենց պերֆեկտը կազմում են Տռո-ով, ապա ան-
կատար անանցողականները (ձառե), որոնց անցյալի բայածականը
որպես ստորոգելի հանդես գալ չէր կարող, նախապես վերոհիշյալ
երկու ձներից ոչ մեկն էլ չէին կարող կազմել: Դրա փոխարեն գոր-
ծածվել է անցյալ անկատարը (պրետերիտ)":՞: Ինչպես վերը նշվեց,
անկատար անանցողականներն անգամ անցյալի բայածականի ձն
չունեին: Հին հայերենում նույնպես կան ներկայի հիմքով արտա-
հայտված անցյալ դերբայի այլ կազմություններ` ե հիմքով ն ան սոս-
կածանցով բայերը, ինչպես` անցանել - անցեալ, գտանել - գտեալ,
հատանել-հատեալ: -Ան- ածանցը նախկինում ունեցել է վիճակի,
կայական, տնական իմաստ ն կազմում է հայերենում անկատարի
հիմքը"՞55: Ջահուկյանը, անդրադանալով ժամանակակից հայերենի
անն են մասնիկներին, նույնպես նշում է նրանց տնականությունը՞"":

Այս ամենը թույլ է տալիս մեզ եզրակացնել, որ հայերենում տնա-
կան բայերի բայածականները նս նախապես չեն ունեցել վիճակի
պերֆեկտիվ իմաստ:

Ավելի ուշ տնական բայերը աստիճանաբար նույնպես կազմում
են աորիստով անցյալ դերբայ: Սրա մասին է վկայում այն հանգա-
մաքը, որ ե, ի հիմքերով բայերի բայածականները դեռնս հին հայե-
րենում կազմվում են ինչպես աորիստի, այնպես էլ անկատարի հիմ-
քերից` գրեւլ - գրեցեալ, բնակեալ - բնակեցեալ""՛:

Արդեն հին վերին գերմաներենի ժամանակաշրջանի վերջից ան-
կատար անանցողականները սկսում են գործածվել հճեջո-ով: Են-
թադրվում է, որ այն տեղի է ունեցել այն ժամանակ, երբ խնդրի զեղչ-
ման հետ կապված չհոլովված, այսպիսով արդեն ոչ որպես ստորո-
գելի հանդես եկող ձները հաղթել են՞շ4:

Շարժման բայերի հետ վաղ ժամանակներում հանդես է եկել
հճեօո կամ Տռո-ը, քանի որ այդ բայերը ունեն երկակի կերպ: Երբ
շարժման բայը ցույց է տալիս տնական գործողություն, ապա իմաս-
տը անկատար է ն այն պահանջում է հճեօո, իսկ շարժման տվյալ

467 րզոառշոո էԼոոտ, նշվ. աշխ., էջ 120:

465 ԽՃրհոջճոջշհուէէ Շ., 05 ճնճւտծուտօհծ Մ6ւեսո, Մ/ՇՏԵՅԳՇո, 1982, Տ. 121.

166 Ջահուկյան Գ. Բ., ժամանակակից հայերենի տեսության հիմունքնե-
րը, Եր., 1974, էջ 252-253:

767 Հմմտ. Համբարձումյան Վ.Գ., Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 2004, էջ 120:

"4 խզճառշոո ԷԼ, նշվ. աշխ., էջ 120:

164

պահի սկիզբ կամ ավարտը, կամ տարածական նպատակը արտա-
հայտելու դեպքում, կառույցի նշանակությունը պերֆեկտիվ է ն պա-
հանջում է Տծլո.

Խր հճէ 61 քջօճոմօւէ «Նա շատ է ճանապարհորդել»: օո 15է ոճօհ
թոճջ ջօաճոմօէ «նա մեկնեց Պրահա»: «ու հճեօշո Տեխոմշոլաոջ ջօոշէ
«մենք ժամերով պարում էինք»: 516 Տոմ ճստ ժօո ԷԼոստօ ջօէռոշէ «նրանք
պարելով դուրս եկան տնից»:

Արդեն վաղ նոր վերին գերմաներենում հճեօո ն տօւոի ընտրու-
թյունը էապես կախված է բայի կերպից, շարժման (ոսճնեչ) անանցո-
ղական բայերի դեպքում Տծո է, մյուս անանցողականների դեպքում,
ինչպես օրինակ` հայցական, սեռական, տրական խնդիր պահան-
ջող բայերի դեպքում` հճետո 168.

Որոշ շարժման բայեր էլ տարբեր տարածքային տարբերակնե-
րում տարբեր օժանդակ բայերով են գործածվում: Էշքօո, տ1էշօո,
ՏէՏտհօո բայերի հետ հարավային բարբառներում, երբեմն նան կենտ-
րոնական շրջաններում գերակշռում է 5գլո-ը՞ :

Ժամանակակից գերմաներենում Տօւո-ի գործածությունը ընդլայն-
վել է, այն այժմ ամենուրեք գործածվում է, երբ բայն արտահայտում
է տեղաշարժ:

Հին հայերենում նույնպես երբեմն շարժման բայերը հանդես են ե-
կել սեռական ենթակայով, օր.՝

Իսկ նորա յարուցեալ գնացեալ առ եպիսկոպոսն, ասէ ցնա...

Եւ ի դառնալ մանկանցն Պարսից, ընդ հուպ դարձեալ մերոցն
զհետ նոցա... /մերոնք անմիջապես հասնում էին նրանց հետնից/՛՛

որոյ երթեալ ի մայրաքաղաքն Դուին...՛

Նույնը կարելի է տեսնել նան լիտվաներենում`

)ժ/սեռ. /634/ անցյալի բայածական/, նա եկեալ է

471

ա

469 Տօրոտ ԼճոտՏ-102Շհլտ, ՊՖՄՇջոու Խռստ-Թ6էճւ, ԷԻնհոշսհօշհմծսէտշհծ

Օոճուոշեէ, ՂնԵւոջծո, 1993, Տ. 386-387.

ԴՊ Տօիոջ ԷԼոոտ-70ոՇհլոռ, ՖՄՇՋՇԻՑ ՃյՏ-ԵՇ6է6ը, նշվ. աշխ., էջ 387.

Դ Փաւստոս Բուզանդ, Պատմութււն Հայոց: Հայոց լեզվի պատմության
քրեստոմատիա: Գրաբար ն միջին հայերեն, Եր., 1987, էջ 317:

172 Մովսէս Խորենացի, նշվ. աշխ., էջ 368:

78 Ղեւոնդ, Պամութււն, /8- դար/: Հայոց լեզվի պատմության քրեստոմա-
տիա: Գրաբար ն միջին հայերեն, Եր., 1987, էջ 383:

Հ» լող եւարու Ֆ. 9., քու. Շաօայը ԷԼ. ԽԼ, Ա0ՇՇՇՇՑԻՕՇԵ, ոՇքօչօո-
ԷԼ0ՇՐԵ 7. 5քոմ1 18580616. ՛ԼոօոՕՐՈՎՇՇԽՏՕՇ ՇՕՈՕՇԻՈԹՈՇՒՈՒ6 Պքօ8ԲԹՈՇքեա-

Շա, ոքՇթԱլՇՅքե ԱՇ Ց տ տքօթըթքքայաւ Շան: «ՕԷՇՐքՄՀԱՈԱ, ՛Լ6ոոո օր,
1985, 2446., 84, 1989, 3, 6.130.

165

Նույն երնեույթը սակայն արդեն էրգատիվ հոլովով տեսնում ենք
նան արնեմտյան վրացական բարբառներում՝
բռօո /մարդը էրգատ./ ոօտօճ8 /եկավ/՞՛՞:

Տարածումը հին ռուսերենում տեղի է ունենում հակառակ ուղղու-
թյամբ, այն Է` հանգույցի կորստի աստիճանաբար տարածումով:

Այսպես` արդեն հին ռուսերենի վաղ ավանդված հուշարձաննե-
րում կան նան այդ կառույցի անհանգույց դրսնորումներ: Հանգույցի
բացակայությունը բացատրվում է երկու միմյանց լրացնող գործոն-
ներով: Հանգույցի քերականական իմաստների ամբողջության մեջ
իր ուրույն տեղն ունի նրա դեմքի ն թվի նշումը: Իհարկե, թվի իմաստ
է նշում նան բայածականը: Ինչ վերաբերում է դեմքին, ապա այն
արտահայտվում է նան ենթակայով: Եթե առաջին ն երկրորդ դեմ-
քում դեմքի ն թվի արտահայտումը կրկնակի է միայն էպիզոդիկ
դեպքերում, ապա երրորդ դեմքում այն պարտադիր է. քանի որ այն
ցույց է տալիս խոսքի կողմնակի առարկա, որը որպես կանոն պետք
է նշվի, այդ պատճառով հանգույցի արտահայտած դեմքի իմաստը
այլնս սպառված է:

Պետք է ենթադրել, որ հանգույցը 2-21 դդ. հին ռուսերենի հեղի-
նակների մոտ գործառութային առումով համարժեք է անձնական
դերանվանը: Իսկական պերֆեկտի ձները առանց հանգույցի հան-
դիպում են դեռնս շատ վաղ ոչ գրական հուշարձաններում: Այսպես՝
ըստ Կուզնեցովի, երրորդ դեմքում հանգույցի կորուստը արդեն ի
հայտ է գալիս 1068թ. աղբյուրներում, մասնավորապես` Տմուտարա-
կանյան քարի վրա՞՛: Ավելի ուշ երրորդ դեմքի ձներն առանց հան-
գույցի հանդիպում են նան գրական-գեղարվեստական տեքստե-
րում` Ճ ԾքոււմՕ Օորա Շո» ոքթաաածյթծ... «Ա դարի գործնական
տեքստերում արդեն առկա են նան առաջին ն երկրորդ դեմքում
պերֆեկտի անհանգույց դրսնորումներ` ՛ԼԵւ հ 8ՇոօյԵ ԻՕՇՂՇՑԱ
ՇԵՒՕՇՂՇՈԼԵ Օք1Օ84՛111...:77:

Հնագույն ոչ գրական արձանագրություններում հանգույցի առկա-
յությունը ոչ երրորդ դեմքում սովորաբար կապված է անձնական դե-
րանվան բացակայության հետ: Հանգույցով է հանդես գալիս միայն
այն դեպքում, երբ անձնական դերանունն է բացակայում: Իսկ եթե

45 Տօհոշ օք ՊՄ. Բ., Ճ նլիսոուռո հլ5108681 Տ7ուռ», Օհւօ, 1988, ք. 34-35.

36 ՅԱաՇոօ8 1. Շ., ԹՇոօքավՇօաու Լքճորմ ութ «1 քօօաօքՕ 83552,
/ԿօքՓօ011151/, հ/., 1953, օ. 245.

47 Հմմտ. ԼԷօթուռ088 Խ. Թ., Ճո67քո68 Լ. Ճ., նշվ. աշխ., էջ 311:

166

անձնական դերանունը առկա է, ապա անիմաստ է դառնում հան-
գույցի գոյությունը: Սակայն, որպես կանոն, առաջին ն երկրորդ դեմ-
քերը` որպես երկխոսության մասնակիցներ հաճախ չեն գործած-
վում դիմավոր բայական ձներ արտահայտող ասույթներում. նրանց
փոխարեն հանդես է գալիս հանգույցով բայածականը:

Մյուս կողմից` 6Եռտ հանգույցի ներկա ժամանակի ձները գոր-
ծածվում են նան գոյականի, ածականի, կամ բայածականի կողմից
արտահայտված որնէ հատկանիշի վերաբերությունը խոսքի տվյալ
պահին ցույց տալու համար: Ժամանակի ընթացքում արնելասլավո-
նական լեզուներում ներկա ժամանակ արտահայտող անվանական
ստորոգյալի հանգուցավոր ն անհանգույց ձներից հաղթում է ան-
հանգույցը` ցույց տալով տվյալ պահին վերաբերող գործողություն:
Ինչպես վերը նշվեց, ամենից առաջ հանգույցի բացակայությունը
նկատվում է երրորդ դեմքում, իսկ առաջին ն երկրորդ դեմքերում
հանգույցը շարունակում է պահպանվել` որպես դեմքի, բայց ոչ ժա-
մանակի քերականական իմաստ արտահայտող:

Այսպիսով` հին ռուսերենի հնագույն գրական հուշարձաններին
արդեն բնորոշ է առանց 6ՇՇՐԵ ն Շօ715 հանգույցի կառույցը այն դեպ-
քում, երբ նրանք ունեն կոնկրետ նշանակություն (գոյություն ունի
ներկա պահին): Բնականաբար պերֆեկտային կառույցում, այսինքն
այն դեպքում, երբ գործողության արդյունքը վերաբերում է խոսքի
պահին, նրանք նույնպես առանց հանգույցի են գործածվում»:

Ուշագրավ է, որ հանգույցը ժամանակակից ռուսերենի ներկա
ժամանակում նույնպես միտում ունի կորչելու՞՛՞:

Պերֆեկտի գործառույթի զուգադրումը 21-27 դդ. հին ռուսերենի
հնագույն հուշարձանների գրքային-գրական գործնական ն կենցա-
ղային լեզվով գրված տեքստերում թույլ է տալիս եզրակացնելու, որ
անցյալ ժամանակաձների բազմանդամ համակարգը իրենց արտա-
հայտած ժամանակային իմաստների սուր տարբերությամբ, հանդես
է գալիս որպես Հին Ռուսիայի գրքային-գրական լեզվի առանձնա-
հատկություն, մինչդեռ կենդանի խոսքում նախկին պերֆեկտը ար-
դեն ձեռք է բերել ընդհանուր ձնի գործառույթ անցյալ ժամանակի
տարբեր նրբերանգները արտահայտելու համար: Այդ շրջանում
հանգույցը պերֆեկտի կազմում արդեն կորցրել է ստորոգական
կենտրոնի դերը` պահպանելով միայն դեմքի ն թվի իմաստները, ո-

18 Հմմտ. Էօթու084 ԽՃ. 8., Ճո6քոոօտ Լ. Ճ., նշվ. աշխ., էջ 310-311.
ՀԹ ՅԱՇԱՕՑ 11. Շ., նշվ. աշխ., էջ 245:

167

րոնք որոշակի շարահյուսական համատեքտում այլես սպառված
են, որն էլ պայմաններ է ստեղծում հանգույցի լիակատար կորստի ն
նախկին պերֆեկտի` անցյալ ժամանակի շարահյուսական ձնի վե-
րածվելու համար՞"5:

Այսպիսով` հին պերֆեկտը ժամանակի ընթացքում վերածվել է
ընդհանուր անցյալ ժամանակի` իր վրա վերցնելով նան իմպերֆեկ-
տի ն աորիստի գործառույթները: Թեն դրանով հանդերձ նա պահ-
պանում Է իր պերֆեկտային նշանակությունը""": Ռուսերենում հան-
գույցը վերանում է ի հաշիվ այլ միջոցներով դեմքի, թվի, ժամանակի
ն եղանակի քերականական կարգերի արտահայտման: Ընդ որում՝
դեմքի իմաստն արտահայտվում է ենթակայով, իսկ թվի իմաստը
բացի ենթակայից նշում Է նան բայածականը: Իսկ ինչ վերաբերում է
ժամանակին, ապա այս ձնը քերականացվում է որպես անցյալ ժա-
մանակի միակ արտահայտման միջոց: Մեր կարծիքով` հենց հան-
գույցի բացակայությունն է հանդիսանում նան պլուսկվամպերֆեկ-
տային ձնի անհետացման պատճառը` քերականական համանու-
նությունից խուսափելու համար:

Ապակարգայնացումը բնորոշվում է նոր ժամանակաձնի զար-
գացմամբ, որը կազմվում է կամ դերբայի ն հանգույցի միջոցով, կամ
պարզապես դերբայի:

Կարծում ենք, որ ապակարգայնացման սաղմեր կային նան հին
հայերենում, հատկապես ստորոգյալի արժեքով հանդես գալու դեպ-
քում (տես վերը), թեն արդեն միջին հայերենում անցյալ դերբայի դի-
մավոր իմաստով կիրառությունը անհետանում է՞՞՞:

ՃԱ դարի հիշատակարաններում անցյալ դերբայը կիրառվում է
թե՛ վաղակատարի, թե՛ հարակատարի ն թե՛ անկատարի իմաս-
տով (հմմտ. յորժամ էի դեգերել «երբ դեգերում էի»), կարող է
անցյալ կատարյալ արտահայտել ն առանց օժանդակ բայի, ինչ-
պես` ... ն ժողովեալ անթիւ բազմությիւնս, գնացեալ յաշխարհն
Հրեաստան ն առել բացում քաղաքաց ն խաղաղութեամբ դարձեալ
յարնելս: «հավաքեց անթիվ բազմություն, գնաց Հրեաստան աշ-
խարհը, առավ բազմաթիվ քաղաքներ ն խաղաղությամբ դարձավ
արնելք»"55:

6 Ըօքաուօ82 ԽՃ. Թ., Ճո67թոոօտ Լ. Ճ., նշվ. աշխ., էջ 312-313.
ՅԼ ԽՅԱ6Ա0Ց 11. Շ., նշվ. աշխ., էջ 245-246.

«2. Անթոսյան Ս. Մ., նշվ. աշխ., էջ 307:

«85 Հովսեփյան Լ. Ս., նշվ. աշխ.. էջ 84-85:

168

Գերմաներենում նույնպես Եռռեշթ Ա-ը ունի համանման իմաստ-
ներ՝

1. դիճավոր բայի գործողությանը նախորդող վիճակ

2. գործողություն, որը նախորդում է դիմավոր բայի արտահայ-
տած ժամանակին, սակայն ոչ այդ գործողության շարունակությունը
ներկայում

Յ. գործողություն, որը դիմավոր բայի արտահայտած ժամանա-
կին համընթաց է՞՞՞:

Եալչել պատմական հնչյունափոխությունը ձնական փոփոխու-
թյուն լինելուց բացի մեծ չափով նպաստել է դերբայի վերաիմաս-
տավորմանը որպես վաղակատար` բայի խոնարհման համակարգի
վերակազմավորման ընթացքում:

Անցյալ դերբայի անկախ կիրառությունը որոշչային ն պարագա-
յական արժեքով աստիճանաբար մարել է: Այն չի պահպանվել ոչ
գրական աշխարհաբարում, ոչ էլ բարբառներում: Միջին հայերենի
համար Անթոսյանը նշում է միայն մեկ բառ` տառապել մարդ, սա-
կայն սա ածականացված, նույնիսկ գոյականացված կիրառություն
է` «հիվանդ » նշանակությամբ՞:5:

15-17-րդ դարերի համար Անթոսյանը բերում է Հովհ. Թլկուրան-
ցու օրինակը`

«Ես եմ ափ մի հողէ, դուն հրեղէն ես՝

Քանի զիմ այրեցել սիրտս արյունես»- Ր:

Միջին հայերենում ն ավելի որոշակիորեն աշխարհաբարում վա-
ղակատար դերբայը հանդես է գալիս միայն դիմավոր ձների կազ-
մում` որպես կախյալ դերբայ:

Որոշչի գործառույթում կարող են հանդես գալ միայն հին հայերե-
նի անցյալ դերբայները, որոնք լիովին մուտք են գործել ածականնե-
րի շարք ն ունեն սահմանափակ կիրառություն` Մեռյալ ծով, հավել-
յալ արժեք:

Ի տարբերություն հայերենի` անցյալի բայածականը գերմաներե-
նում լիովին պահպանում է որոշչի գործառույթը` մօր 9օտօհուօեօոծ
8ուօք «գրված նամակը»: Այսինքն` այս դեպքում ապակարգայնացու-
մը լիովին չի կատարվել:

48 Թշհջիծ| Օ., Քօստօհօ Տու, 88ոժ 2, 401.

55 Հովսեփյան Լ. Ս., նշվ. աշխ., էջ 87:
786 Թլկուրանցի Հովհ., Տաղեր, Երնան, 1960, էջ 151:

169

Ուշագրավ է, որ հին հայերենում անցյալ դերբայի հետ հանդես
են գալիս նան կամ ն լինիմ հանգույցները ն հիմնականում արտա-
հայտում կրավորականության իմաստ:

... յորում. մեծապատիւ իսկ յեպիսկոպոսէն ն յեկեղեցւոյն մեծա-
րեալ լինէր""՛:

Ընկեցեալ կայր այսուհետն ոսկի ն ոչ ոք առնոյր՞՞":

Միջին ն նոր հայերենում անցյալ դերբայով կազմված ձները ի-
րենց տրամաբանական զարգացումն են ապրել վաղակատար ներ-
կա ն անցյալ ժամանակաձների տեսքով:

Բացի եմ օժանդակ բայի հետ վաղակատար ժամանակներ կազ-
մելուց, վաղակատար դերբայը /հնիմ ն կամ բայերի հետ կազմում է
երկրորդական բաղադրյալ ժամանակներ":5: ինիմ բայի հետ հա-
րադրվելիս այն արտահայտում է հարակատարի իմաստ: Օր.` Եւ թէ
որդիքն մեռել լինին (մեռած լինեն) թագաւորին":

Հետագայում իհարկե այս կառույցը հարակատարի իմաստով իր
տեղը զիջում Է հարակատար -: լինիմ նոր կառույցներին՞:՛: Միջին
հայերենում վաղակատարը հազվադեպ կիրառվում է որպես ածա-
կան-որոշիչ՞:2: Օր.՝

Վասն որ տառապել մարդոյ ուժ անէ՞՞՞:

Սրանց զուգահեռ միջին հայերենին հատուկ են նան -ած վերջա-
ծանցով հարակատար դերբայը ն նրանով կազմված բաղադրյալ
ժամանակաձները"՞"": Ուշագրավն այն է, որ այս դերբայով կազմված
բաղադրյալ ժամանակները կրավորական սեռի են, այսինքն` դեր-
բայն ինքնին կրավորական է: Օր.՝

187 Կորիւն, Վարք Մաշտոցի (հատվածներ): Հայոց լեզվի պատմության
քրեստոմատիա: Գրաբար ն միջին հայերեն, Եր., 1987, էջ 54:

188 Եղիշէ, Վասն Վարդանայ եւ հայոց պատերազմին, Եր., 1957, էջ 134:

9 Անթոսյան Ս. Մ., նշվ. աշխ., էջ 309:

50 Սմբատ Գունդստապլ, Դատաստանագիրք, էջմիածին, 1918, էջ 16:
Հմմտ. Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, հ. 2, Եր., 1975, էջ 226:

4 Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, հ. 2, Եր., 1975, էջ 232:

52 Ս. Մ. Անթոսյան, նշվ. աշխ., էջ 309-310:

53 Սմբատ Գունդստապլ,, նշվ. աշխ., էջ 13: Հմմտ. Ս. Մ. Անթոսյան, նշվ.
աշխ., էջ 309-310:

94 Կարստ 3Յ., նշվ. աշխ., էջ 345:

170

Եկեղեցին բարձր էր ն լայն
Անսիւն շինած էր (Հ շինված էր)'ւ անգերան" 5:

Գերմաներենում կրավորական ձները զարգացել են Տտ ն օռմո
բայերի ու անցյալի բայածականի հետ կազմած կառույցներից, ո-
րոնք ժամանակի ընթացքում ձեռք են բերում նան որոշակի իմաս-
տային տարբերություն` արտահայտելով գործողության ն վիճակի
կրավորական" 5:

Անգլերենում նս կրավորական ձները զարգանում են ւօ Եռ -Է
անցյալի բայածական կառույցից, որտեղ հստակորեն տեղի է ունե-
նում էօ Եօ ն էօ հոօ բայերի բաշխման սահմանազատում` էօ հճօ-ը
ստանձնում է պերֆեկտի կազմման գործառույթը նան անանցողա-
կան բայերի համար, էօ ԵՏ-ն` կրավորականի՞՞՛: Հայտնի է, որ դեռես
հին անգլերենում պերֆեկտի կազմության միջոց էին հանդիսանում
երկու օժանդակ բայերը, ընդ որում էօ հոմօ-ը անցողական ն շարժում
ու վիճակ ցույց չտվող անանցողական բայերի դեպքում, իսկ էօ ԵՏ-ն`
անանցողական ն շարժում ու վիճակ ցույց տվող բայերի դեպ-
քում `:

Անցյալ դերբայով վերլուծական ձներ եղել են նան ունիմ բայով,
սակայն տարածում չեն գտել: Դեռնս Ա. Այտընյանը Սմբատ Սպա-
րապետի մոտ նկատելով անցյալ դերբայի՝ ունիմ բայի հետ գործա-
ծության դեպքեր` զուգահեռներ է տարել արեմտաեվրոպական լե-
զուների համապատասխան կառույցների հետ": Կարստը սակայն
այս ձները խորթ, ոչ արմատավորված է համարում հայերենի հա-
մար` դրանց սակավաթիվ լինելու պատճառով»:

95 Ներսէս Շնորհալի, Բանք Չափաւ, Վենետիկ, էջ 570: Հմմտ. Ս. Մ. Ան-
թոսյան, նշվ. աշխ., էջ 311:
5 Հմմտ. Խ105եռյոյո Օ. 1., Զօսլտօհօ Տքոռօհջօտօիլծուծ, Խ/., 1977., Տ. 116.
27 Հմմտ. Լ6շ6 96օօոջ-ԷԼ0օո, ՛ հօ ,,իշխծ «' քօթօէ 1ո Օ14 Բոջնջո: ԷԼ07 610564 5725
1է էօ էհօ Խ/1046ւռ Էոջիտի քօքթօէշ Տեմօտ 1ո էհօ ՒԷնտէօր7 օք էհօ Էոջնտի Լճոջսճջօ: /6
ԽՈՍՇուլ Թռւտքօօեխծ հօոճստջօջծեօո օո Թօուռ Խնուօսճ, ԽօԵՏւ 2. Տեօօքոօյլ,
օուճ Խնուօ, 86ւնո, 2002, ք. 372.
498 Ճքթոթաւ 5. 71. 26ւօքոտ ճամ ՇԵօ1օ 23518. ՄՎՇՇ. ԱՕՇ0616, 2-6 ոո, ԽՆ
2003, օ. 158.
"9 Կարստ 3Յ., նշվ. աշխ., էջ 341-345, Այտընյան Ա., Քննական քերակա-
նություն աշխարհաբար կամ արդի հայերենի լեզվի, Վիեննա, 1866, Բ, էջ 97:
00 Կարստ Յ., նշվ. աշխ., էջ 345:

171

Ժամանակակից հայերենում վաղակատարը պահպանում է իր
միայն մեկ կիրառությունը` երկրորդական բաղադրյալ ժամանակներ
կազմելու, այն էլ միայն եմ հանգույցով:

Ապակարգայնացումը հին ռուսերենում նույնպես արդեն տեղի է
ունեցել, քանի որ որոշչի գործառույթը այն վաղուց արդեն կորցրել է:

Անգամ հին սլավոներենում պահպանված չէ արդեն բայածակա-
նի ածականական բնույթը, քանի որ այն լիովին մուտք է գործել բա-
յական համակարգ: Դեռնս Մեյեն է նկատել, որ ընդհանուր հնդեվրո-
պական բայածականը թեն հանդես է եկել որպես որոշիչ ն ստորո-
գյալի իմաստով ձները նորաբանություն են սլավոնական լեզուների
համար, սակայն որոշ բարբառներում այն հանդես է եկել ստորոգյա-
լի գործառույթով` չունենալով որոշչի իմաստ""":

Նույն բանի մասին են վկայում նան Կուզնեցովի տվյալները, ո-
րոնց համաձայն` 1-ով բայածականը արդեն հին ռուսերենի վաղ ար-
ձանագրություններում չի հոլովվել ն գործածվել է միայն վերլուծա-
կան բայական ձներում»:

Ընդ որում` այն նախապես չի ունեցել բուն անցյալի իմաստ, քա-
նի որ արտահայտել է ն՛ անցյալին, ն ներկային վերաբերող գործո-
ղություն, ավելի ճիշտ` անցյալում կատարված գործողության
արդյունքը ներկայում: Եվ միայն առրիստի ն իմպերֆեկտի գործա-
ռույթները ստանձնելուց հետո է վերածվում բուն անցյալ ժամանա-
կի: «ՄԼՃՊՄԱ դարերի հուշարձաններում ո-ով ձները հանդես են գա-
լիս ներկայի իմաստով, հատկապես բնության երնույթներին վերա-
բերող տեքստերում»:

Եթե հին հայերենում այն դեռես լիովին չի քերականցվել որպես
ժամանակաճն, որով էլ կարելի է բացատրել հանգույցի բացակայու-
թյունը, ն միայն միջին հայերենում է աստիճանաբար վերածվում
ժամանակաձնի, ապա հին ռուսերենում պերֆեկտային ձենը արդեն
ժամանակաճն է: Հին սլավոներենում պերֆեկտի իմաստը բավա-
կանին ակնհայտ է: Ավետարանի թարգմանության մեջ այն գործած-
վում է որպես գործողության ավարտին հաջորդած վիճակ: Իսկ
սոսկ ավարտված գործողության իմաստի համար կիրառվում է աո-

րիստ՞ո-:

501 ԽԼՇԱՇ /.., ՕՇԼԱՇՇՈՅՑԼԵՇԾՈՒԼ 83ԵԼՀ, Խ/Լ., 1951, օ. 211.

52. ԽՅԱ6Ա08 11. Շ., նշվ. աշխ., էջ . 248:

55 լ ՅԱՇԱՑՑ 11.Շ., 1601օ0քոԿՇՇաոմ Էքճո ԱՒ մ 68 քաօօաՕրօ 9358 (ոօք-
Փօղօ125), ԽԼ, 1953, օ. 245-246.

304 ԽԼ6ա6 /., նշվ. աշխ., էջ 212:

172

Ուշագրավ է, որ ժամանակակից պարսկերենի անցյալ ժամանա-
կաձնեը նույնպես կազմվում է անցյալի բայածականով ն «լինել» ի-
մաստ արտահայտող օժանդակ բայով`"5:

Նույնը կարող ենք ասել նան ժամանակակից լիտվաներենի հա-
մար, որտեղ պերֆեկտը նույնպես կազմվում է «յինել» իմաստ ար-
տահայտող օժանդակ բայով ն անցյալի բայածականով`

44 6Տն ՏնքօՏ «ես ճոճվել եմ»55:

Սակայն այս դեպքում գործ ունենք անցյալի ներգործական բա-
յածականի հետ, որը երրորդ դեմքում կարող Էէ ն բացակայել "57:

Մյուս հնդեվրոպական լեզուներում նս առկա են վերլուծական
պերֆեկտային ձներ: Դեռես լատիներենում կան օ555 Օժանդակ բա-
յով ն -չօ5 բայածականով կազմված կրավորական ն ներգործական
իմաստներով պերֆեկտի ձներ` Տօօնխտ տսո «հետնել եմ», աոճէստ Տսող
«ես սիրված եմ եղել», այսինքն` «ես սիրված եմ» ն Էօօօոմճխտ Տսող
«ես մեկն եմ, որը հիշում է», ֆրանսերեն` )' 81 ճմոոծ, յօ Տս1տ ճւոոծ: սերբ.
ոօ Տոռ, «ես տվել եմ»55:

Հունարենում երբեմն պերֆեկտի միջին սեռի երրորդ դեմքի հոգ-
նակին կազմվել Է -լտխժ/-ով, օր.` "/8՛/ք0լատնօւ 8ւԺԽ կամ ղօօխ: Այն
հատկապես գործածվում է ըղձական եղանակում: Նոր հունարենում
պերֆեկտը կազմվում է 87,6--ով` 87/5 ծոլտմօ «ես կապել եմ» 55:

Հին բուլղարերենում կենսունակ է դարձել -Սե-ով բայածականը՝
Ծն «եղած», տօն «տեսած լինել» -տճճե «տեսնել»: Ծագումը ըստ
Հ. Հիրթի այնքան էլ պարզ չէ, թեն համեմատում է հնդեվրոպական -
1թ ածականների հետ` հվգ. էոօջ:1 «կրող»5-":

Ինչ վերաբերում է էռռզիային, ապա հայերենում այն արտա-
հայտվում է օոլթօլ հնչյունափոխությամբ: Այստեղ տեղի է ունենում
ձնահնչութաբանական գործընթաց, որի դեպքում նախկին հնչութա-

565 ԸՇք66ք61Աղուօտ Ե. Ճ., 8օքօտ 1 օՇՊԼԵԼՇ Օ60ՇԻՕՑՅՒՈԼԼ 8. թՕոոճքում-
ԹԱՇՐԱՀՇ, Խ/1., 1974, Շ. 196

56 Հմմտ. Քուք ԱԵօւ մոտ Նոճատօհօ 1ո մօ Էոշտօթճմլօ մօտ օառօթոատօիօո
ՕտէծոտՍՈԽԾԵՏ1է8է Հ |ճջօունւէ,, Տ. 626, հւէք: //ԽոԽ.նու-Էխ.26.28/660/Լ1է8ս156հ.քմԻ

Մ թնոճ| ԳԼ 1. Աւոստօհ, Տ. 31. հնք: /Խոա1ոմօջօոտճուտԱն.սու-Էօ1Եսոջ.46
/Տօոուոճո/քօ1Տ/ԹԱՇուոծ Մ Ատոշե/Էէճաւտօհ

508 ԷՈ ԷԼ, նշվ. աշխ., էջ 88- 96:

55 ԷՈ ԷԼ, նշվ. աշխ., էջ . 95-96:

56 րու էԼ, 1ոմօջծոոճուտօեծ Օաոտճեն, Լալ ԼՄ, քօթքօխոջ սոմ
2նատճուոծոտծէշնոք, Մ6քԵսող, ԷԼ61461Ե6-ջ, 1928, Տ. 88- 89.

173

բանական գործընթացը վերածվում Է ձենաբանական գործընթացի:
օ41»61 հնչյունափոխությունը, որը տեղի է ունենում թեք հոլովաձնե-
րում շեշտի տեղափոխության հետնանքով ձայնավորի սղմամբ, իր
հերթին պայմանավորված է շեշտի` վերջին վանկի ձայնավորի վրա
ընկնելու հանգամանքով: Ավելի ուշ այս հնչյունափոխությունը ձեռք
է բերում ընդհանուր պատմական բնույթ ն միջին հայերենում վե-
րածվում վաղակատար դերբայի՞՛՛, որը հաճախ համընկնում է անո-
րոշ դերբայի ձների հետ: Հակադրությունը պահպանելու համար ին-
ֆինիտիվը հաճախ կազմվում է -եալ-ով, օր.՝

...ոչ կարեմք գրով արկանեալ" ՞:

Սակայն այս երնույթը տարածում չի գտնում ն չի պահպանվում:
Ե լծորդության բայերի անորոշ ն վաղկատար դերբայների վերջա-
վորությունների փոխատեղում չի կատարվում: Ինչպես նշում է Լ.
Հովսեփյանը, անորոշ դերբայի -եալ վերջավորությունը պետք է
գնահատել որպես գրաբարյան գերճշգրտության արդյունք, երբ հի-
շատակարանների հեղինակները այն գործածում են խոսքին գրա-
բարյան ոճավորում տալու համար կամ իրենց կարծիքով ճիշտ
գրաբար գրելու համար:

Համանման հարաբերություններ երկու դերբայների միջն առկա
են նան գերմանական լեզուներում: Այսպես` գերմաներենում երբեմն
ինֆինիտիվը բարդ ժամանակաձների կազմության մեջ հանդես է ե-
կել անցյալի բայածականի փոխարեն: Ըստ Դալի՝ այն ծագել է
Լոտո բայից, քանի որ մվգ-ում տարածված է աննախածանց անցյա-
լի բայածականը նան առանց ինֆինիտիվի: Այնուհետն այս ինֆինի-
տիվ կառույցը տարածվել է այլ բայերի վրա, սկզբից նրանց, որոնց
անցյալի բայածականը նույնպես առանց նախածանցի է եղել ն այս-
պիսով նմանվել ինֆինիտվին` հճւՅծո, Տօհօո, քՈօջօո (մվգ. ջօՈծջծո):
Այսպիսով որոշ ուժեղ բայաձներում ինֆինիտիվն ու անցյալի բայա-
ծականը հնչյունական տեսանկյունից համընկնում են ի հակադրու-
թյուն աննախածանց դիմավոր ձների: Սա էլ բացատրում է տվյալ
ձների գործածության տատանումներն ու ոչ որոշակիությունը
Ճօոտծշո-ից հետո նան ինֆինիտիվի փոխարեն անցյալի բայածակա-
նի գործածությունը: "5:

547 Կարստ 3Յ., նշվ. աշխ., էջ 372:
52 Հովսեփյան Լ. Ս., նշվ. աշխ., էջ 77:
58.թցյ 1ոջ, Հսւշօ մօսէտօհօ Տուո», ՛ՒմԵլոջօո, 1966, Տ. 113, 119.

174

Վերադառնալով հայերենին` նշենք, որ արդեն 21 դարում վաղա-
կատար դերբայը գործածելի է` -եյ ն -եր վերջավորություններով:
Երկուսն էլ ծագում են անցյալ դերբայի -եալ վերջավորությունից`
եա»ե հնչյունափոխության արդյունքում ն /»ր ձայնորդների հնչյու-
նափոխությամբ՝՛՞: Օր.`

Քար եմ բերեր սարերոյս,

փուշ եմ կրեր,ձորերոյս,
պատ եմ բոլորեր այգոյմ" 5:

Գերմաներենում քայքայումը տեղի է ունենում բայածականի հո-
լովական վերջավորության կորստով արդեն նոր վերին գերմաներե-
նի պերֆեկտի ն պլուսքվամպերֆեկտի կազմում` 1օհ հճեօ օւո 8սօհ
Ք616Տ6ո. 1օհ հճէէօ օւո Ծսօհ Ք616Տ6ո.

Միջին ստորին գերմաներենում ջ--ն լիովին սղվում է կամ վե-
րածվում է ձայնորդ |յ)-ի: Այդ իսկ պատճառով այն լիովին բացակա-
յում է արդեն ժամանակակից գերմաներենի բարբառներում, օր.` ոծ//
«գնած», հսւ «օգնած»: 5: Անգլերենում նույնպես տեղի է ունենում
9օ-ի անկում, որը վերականգնվում է դեռնս հին սաքսոներենի հա-
մար»: Մյուս կողմից` անցյալի բայածականը միջին անգլերենում
վերջավորությունների տեղի ունեցած ընդհանուր սղման պատճա-
ռով կորցնում է սեռի, թվի ն հոլովի համաձայնեցման ցուցիչները ն
լիովին մուտք գործում բաղադրյալ բայի կազմ" "":

Նոր պարսկերենում նույնպես տեղի է ունենում էրոզիա, որը
դրսնորվել է -ռ-ով բայածականի սեռային վերջավորության կորս-
տով:"5: Ռուսերենում քայքայման փուլն արտահայտվում է հանգույ-
ցի անհետացմամբ:

Այսպիսով, եթե հայերենի անցյալ դերբայը անցել է քերականաց-
ման չորս փուլերն էլ, ապա նույնը չի կարելի ասել մյուս լեզուների
բայածականների մասին:

534 Անթոսյան Ս. Մ., նշվ. աշխ., էջ 308:

5:5 Գրիգորիս Աղթամարցի, 1963, էջ 254: Հայոց լեզվի պատմական քե-
րականություն, հ. 2, Եր., 1975, էջ 227:

56 չոքում 8. Խ/., նշվ. աշխ., էջ 271:

57 հկ: //Աատ.սու-Քոնուխո.:6/414260/14ջ/Քօուո/Ք0ԷՄ6ՒԵ.հեող

58 Ճթոաաու 8. ., Ս16ոօքու ճու տօոօ 35Ո:ա.. 766. ԱՕՇ06.6, 2-6 ոու,
ԽԼ, 2003, օ. 158.

59 ԳՕոճճախւ Ճ. ԼԼ, Քոտոտւոծ Շրթաքեւլ Աքօուօ2թ6 աա, 8 Շոմ Շ
քոՅոա ՂԱ 6ել ՇՂթոչժքԵԼ ԽԼԵԼՇ/Լ, ԽԼ., 1984, օ. 64.

175

Լեհմանի աղյուսակի տեսանկյունից այն դիտարկելիս, կարող
ենք ասել, որ կցումը այստեղ տեսանելի չէ:

Ինչ վերաբերում է այլ միավորների հետ հարաբերակցմանը
(սկոպուս), ապա այն նվազում է, քանի որ անցյալ դերբայը հարաբե-
րակցվում է միայն օժանդակ բայի հետ:

Հարացուցայնությունը, դրան հակառակ, աճում է, քանի որ երկ-
բայ կառույցի բաղադրիչից այն վերածվում է ամբողջական հարա-
ցույց ունեցող ժամանակաձնի բաղադրիչի: Եթե հին հայերենում այն
գերակշռում է երրորդ դեմքում, ապա հետագայում տարածվում է
նան առաջին ն երկրորդ դեմքերի վրա: Անշուշտ հարացուցայնու-
թյունը մյուս կողմից էլ նվազում Է, քանի որ անցյալ դերբայը դուրս է
գալիս անվանական հարացույցից: Սակայն այստեղ կարնորվում է
անցյալ դերբայի հարացուցայնությունը բայական համակարգում,
քանի որ քերականացվում է հենց այնտեղ:

Ինչ վերաբերում է հարացուցային փոփոխակայնությանը, ապա
այն արդեն սկսած միջին հայերենից նվազում է, քանի որ այն, ինչ-
պես վերը նշվեց, հանդես է գալիս եմ օժանդակ բայի հետ ն գրեթե
չի գործածվում որպես որոշիչ:

Շարակարգային փոփոխակայնությունը նույնպես նվազում է,
քանի որ անցյալ դերբայը հիմնականում հանդիպում է նախադաս
դիրքում:

Յուրացումը նս նվազում է, քանի որ այս դեպքում ունենք իմաս-
տային ընդհանրացում, այլ կերպ` ավարտվածության իմաստը վե-
րածվում է պերֆեկտային իմաստի, որը այնուամենայնիվ պահպա-
նում է վիճակի նախկին իմաստը:

Այլ կերպ` Լեհմանի աղյուսակի համաձայն նույնպես` անցյալ դեր-
բայի քերականացումը լիարժեք է կատարվել, քանի որ կապակց-
ման չափանիշ հանդիսացող հարացուցայնությունն աճում է, իսկ
փոփոխակայնության ն կշռի չափանիշները` հարացուցային ն շա-
րակարգային փոփոխակայնությունը, յուրացումն ու հարաբերակ-
ցումը այլ միավորների հետ` նվազում:

Այսպիսով, հայերենի անցյալ դերբայի նախնական ավարտվա-
ծության իմաստը վերածվել է պերֆեկտային իմաստի: Նրա քերա-
կանացման ուղին կարելի է նկարագրել հետնյալ փուլերով`

1. Ունեցել է ավարտվածության իմաստ ն հանդես է եկել որպես
որոշիչ, որից էլ բխում է նրա սեռային չեզոքությունը:

2. Նախնական անհանգույց գործածությունը ստորոգյալի դե-
րում:

176

ՅՑ. Անանցողական բայերի ն կրավորականի դեպքում ուղղական
հոլովով ենթակայի գործածություն:

4. Անցողական բայերի ենթական սեռական հոլովով է դրվում ն
վերաբերում է հայցականին, որը հանդես չի գալիս որպես ուղիղ
խնդիր:

5. Հանգույցն ավելացել է անանցողական բայերի դեպքում՝
կրկնակի նշույթավորելով նրանց վիճակի իմաստը:

6. Հանգույցը գործածվել է նան անցողական բայերի հետ, որի
պատճառով էլ ազատ հայցականն աստիճանաբար վերածվել է
ուղիղ խնդրի պաշտոնում հանդես եկող հայցականի:

7. Ստեղծվել են նոր ձներ կամ, լինիմ ն ունիմ հանգույցներով:
Ընդ որում, եթե կամ-ը ն լինիմ-ը հիմնականում հանդես են գալիս
կրավորական իմաստի արտահայտման համար, ապա ունիմ-ը՝
ներգործականի: Ուշագրավն այն է, որ ունիմ-ով անցյալ դերբայի
դեպքում ենթական դրվել է ուղղական հոլովով: Ի դեպ, այս կառույ-
ցը գրաբարում այնքան էլ տարածված ն կենսունակ չէ՞՛", որն էլ հու-
շում է նրա համեմատաբար ուշ առաջացումը:

8. Միջին հայերենում այն սկսում է ձեռք բերել արդեն վաղակա-
տարի իմաստ, իսկ նոր հայերենում լիովին քերականացվում է`
սահմանափակվելով միայն վաղակատար ներկայի ն անցյալի բա-
ղադրիչի գործառույթում:

4.3. Անորոշ դերբայի քերականացման ուղիները
ընդհանուր տիպաբանության համատեքստում

Ինչպես հայտնի է, ինֆինիտիվը հնդեվրոպական լեզուներում ու-
նեցել է առանձին զարգացում, ն ընդհանուր նախաձն նրա համար
գոյություն չունի:

Դեռնս Բրուգմանն է նկատել, որ ինֆինիտիվի քերականացումը
հնդեվրոպական լեզուներում տարբեր աստիճաններում է գտնվում:
Ըստ նրա` ինֆինիտիվը արդեն պատրաստ էր, երբ նրա հոլովն
այլես հարացույցի անդամ ն անվանական կառույցի համաբանու-
թյուն չէր ընկալվում: Որոշ ինֆինիտիվներ այս փուլում էին դեռես

526 Սաֆարյան Ս. Մ., Անցյալ դերբայով կազմված վերլուծական ժամա-
նակները ն նրանց պատմական զարգացումը հայերենում, ԲԵՀ, 2005, 1, էջ
159:

12 Արմինե Գագինյան 177

նախահնդեվրոպական շրջանում: Մասնակիորեն ի հայտ են գալիս
նան առանձին ժամանակաձներ, որոնք կախված են այսպես կոչ-
ված արմատի կերպային իմաստից, որն էլ պայմանավորում է որո-
շակի ժամանակային հիմք: Սակայն առանձին լեզուները ժառանգել
են ոչ միայն պատրաստի, այլն զարգացող ինֆինիտիվներ 5՛'

Ամենանախահնդեվրոպական վիճակում, ըստ Բրուգմանի, ա-
րիական լեզուն է, անուհետն` գերմանականն ու բալթոսլավոնակա-
նը: Ամենաուժեղն են հունարենի ն իտալիկի ինֆինիտիվները, ո-
րոնք նան ձնային առումով բայացվել են` ստանալով սեռային, ժա-
մանակային ն եղանակային տարբերակում»

Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ ինֆինիտիվը տարբեր
հիմքերի է կցվում, կարելի է եզրակացնել, որ նրա գործածության
շրջանակն ու դրանով պայմանավորված քերականացման ուղիները
տարբեր են: Ընդհանուր առմամբ Բրուգմանը նշում է ինֆինիտիվի
հետնյալ չորս գործածությունները՝

1. նպատակային-հետնանքային (որպես ասույթի լրացում,
Բրուգման, Դելբրյուկ),

2. պայմանական (կոնյունկտիվ) -- հրամայական,

Յ. ստորոգական,

4. օժանդակ բայերի հետ:

7. նպատակային-հետնանքային գործածություն

Ինֆինիտիվ՝ »արտահայտում է մտադրված կամ որպես
հետնանք հանդես եկող գործողություն: Հիմնականում այս դեպքում
գործածվում են տրականով դրված ինֆինիտիվները: Ինֆինիտիվի
ենթական կարող է համընկնել խնդրառու բայի ենթակայի, նրա՝
տրական կամ հայցական հոլովով դրված խնդրի հետ:

Հայցականը անորոշի հետ կառույցի հայցականը Բրուգմանը
բխեցնում է նախնական անցողական բայի հայցականից՝ 12: 5067 հռ
7նշհօշո. Ավելի ուշ այն գործածվում է նան ուղիղ խնդիր չպահանջող
բայերի հետ`75:

221 Թոսջոտոռ Խ., Ճաշ Մօքջօլօիօոմօ Օւոոոռեք մօ 1ոժօջօւոճուտօհօո
Տքոճօհծո, 86ւնո -- Լօւքշ1ջ, 1933, 5. 351-352. 8ոսջոշոո ԽՃ., 61Եռն շէ 5., Օւսոմուտտ
զ6- Մ6ջ161Շիծոմօո Օւճուոմնի 461 1ոմօջօոոճուտօհծո Տքոճշհօո, 84. 4, /Տյոէճ օո
Ց. Զ61Եւնօէ/, ՛1611 2., Տեճտտեսոջ, 1897, Տ. 453..

522 Թբսջոտոո Խ., նշվ. աշխ., էջ 352:

553: Թբսջոտոո Խ., նշվ. աշխ., էջ 603- 604:

178

2. պայմանական (կոնյունկտիվ) -- հրամայական գործածություն

Ինֆինիտիվի կոնյունկտիվ-հրամայականի գործածությունն առ-
կա է հնդիրանականում, հունարենում, լատիներենում ն բալթոսլա-
վոնականում: Հին հնդկերենում այն գործածվում է ն՛ հրամայակա-
նի, ե՛ պայմանականի իմաստով: Հունարենում` արդեն Հոմերոսի
երկերում, նույնպես կան ինֆինիտիվի ն՛ հրամայական, ն՛ պայմա-
նական գործածություններ, թեն հրամայականը գերազանցում է՞՞՞:

Այս տիպին է պատկանում լատիներենի, բալթոսլավոնականի
այսպես կոչված պատմական ինֆինիտիվը, այլ կերպ` կենդանի
պատմվածքի ձնը: Պատմությունը սկսվում է պատմվածքին բնորոշ
ժամանակաձնով, այնուհետն հրամայական ինֆինիտիվով կոչ է
արվում գործող անձին, թե նա ինչ պետք է անի: Ըստ Դելբրյուկի,
պատմական ինֆինիտիվը ծագում է ինֆինիտիվի հրամայական
գործածությունից»՛5: Սովորաբար ենթական դրվում է երրորդ դեմ-
քով: Ինֆինիտիվի այս պայմանական-հրամայականի գործածու-
թյունը զարգացել է ինֆինիտիվի նպատակային-հետնանքային գոր-
ծածությունից, այլ կերպ տրականին հանգող իմաստից՞5:

Ռուսերենում կար նան ինֆինիտիվի գործածություն անշաղկապ
պայմանի երկրորդական նախադասություններում, որը ենթադրա-
բար բխեցվում է ինֆինիտիվի հրամայական գործածությունից»՞՛:

3. ստորոգական գործածություն

Բրուգմանը այս գործածությունը կապում է նախորդ գործածու-
թյան հետ, սակայն այս դեպքում ինֆինիտիվի կրավորական իմաս-
տի արտահայտումը ն ենթակայի հետ նրա ստորոգապես կապը
անհրաժեշտ է, օրինակ` տխօրթ ՇՂքթճօլթ 6օշայ լ: Այդպիսի ինֆինի-
տիվները հետագայում մասամբ վերածվում են հոլովվող ածական-
ների: Ընդ որում` կամ պահպանվում է ինֆինիտիվի հոլովական
ձենը ածականական ձնավորման մեջ, կամ ածականի հիմքում ըն-
կած է հոլովված ինֆինիտիվի հիմքը": Ինֆինիտիվի այսպիսի
գործածություն կա հին հնդկերենում, բալթոսլավոներենում: Ինչ վե-

524: Թոսջոտոո Խ., ՎԵՐՆՇԼ 8., նշվ. աշխ., էջ 453-456:

55: Թբսջոտոո Խ., ԹՎԵրնՇԼ 8., նշվ. աշխ., էջ . 457:

526 Թբսջոոտոո Խ., նշվ. աշխ., էջ 605: 8ոսջոոոո Թ., 0օ1ԵՒմօէ 8., նշվ. աշխ.,
էջ 457-459:

527 Թոսջոտոո Խ., ՎԵՐՆՇԼ 8., նշվ. աշխ., էջ 474-475:

528 Թբսջոտոո Խ., նշվ. աշխ., էջ 605:

179

րաբերում է ենթակային, ապա այն կարող է դրվել տրականով, ինչ-
պես ռուսերենում»75:

Ուշագրավ է, որ վերոհիշյալ ինֆինիտիվները կցվում են աորիս-
տի հիմքին, որից էլ կարելի է բխեցնել նրանց կրավորական իմաստը:

4. օժանդակ բայերի հետ գործածություն

Այս դեպքում ինֆինիտիվը հանդես է գալիս որպես դիմավոր բա-
յի լրացում: Այսպիսի ինֆինիտիվները կարող են հեշտությամբ որ-
պես դիմավոր բայի ենթակա կամ խնդիր, ընկալվել", քանի որ
նրանք նշում են վերացական գործողություն:3-: Հունարենում, լատի-
ներենում ե գերմանական վզուներում այն հանգեցրել է ինֆինիտի-
վի լրիվ գոյականացմանը՝

Որպես սպասարկու բայեր կարող են գործածվել, օրինակ, եղա-
նակավորիչ բայերը: Ինֆինիտիվը կորցնում է իր հոլովական բնույ-
թը»: Որոշ սպասարկու բայերի հետ էլ գործածվում է միայն հայցա-
կանով դրված ինֆինիտիվը":

Ինչպես տեսնում ենք, հնդեվրոպական տարբեր լեզուներում ին-
ֆինիտիվի գործածությունները չեն համընկնում: Սակայն որոշակի
օրինաչափություն կարելի է գտնել նրա գործածության ն զարգաց-
ման մեջ:

Այսպես` նախդրով կամ տրական հոլովով ինֆինիտիվը, ինչպես
արդեն նշել ենք, ձեռք է բերում հանգման, անհրաժեշտության,
նպատակի իմաստ, ինչպես օրինակ` գերմաներենում ն հայերենում՝
Ծոտ Ցսօհ 15է շս 1656ո. Գիրքը կարդալու է:

Ըստ Գիպպերտի` ինֆինիտիվ կառույցները հնդեվրոպական լե-
զուներում անվանականից զարգացել են բայական ձների` անցնե-
լով որոշակի փուլեր, ընդ որում շատ հաճախ նպատակի իմաստ Ու-
նեցող կառույցները վերականգնվել են""5:

55 Թոսջոոտոո Ք., նշվ. աշխ., էջ . 461- 462:

550 Թբսջոտոո Խ., նշվ. աշխ., էջ 606:

53 8րսջոտոո Խ., ՎԵՐՆՇԼ 5., նշվ. աշխ., էջ 469:

52: 8ոսջոտոո Խ., նշվ. աշխ., էջ 606:

53 8բսջոտոո Խ., ՎԵՐՆՇԼ 5., նշվ. աշխ., էջ 468:

52: 8ոսջոտոո Խ., ԹՎԵՐնՇԼ 8., նշվ. աշխ., էջ 469-470:

55 Շթքօւէ 1. 7ս- Տեոքու մօ որում ոջտոհօո Քմմսոջօո ո ձճո
1ոԱ096-2ուտւհճո Տքոճշհշո ("Լհօ տուն օք ւոճումաոլ Թուռձճեօոտ 1ո էհօ 1ոմօ-
Էսւօքօճո 1Ճոջսճքօտ"). (Եսւօքձւտօհծ ԷԼՇօհտօհս)տօհււոծո, 21/3), 360 քք.: Իւռուխու
Յ/Ն/Լ, Թօռո, Լոտ Մ6ջ25: Լճոջ 1978. 2օԽ07-21550161օո, 19777, Տ. 269.

180

Հին հայերենին հատուկ էին նպատակային-հետնանքային ն
օժանդակ բայերի հետ գործածությունները: Հիմք ընդունելով քա-
նիցս հիշատակած ինֆինիտիվի քերականացման Մ. Հասպելմատի
առաջարկած տեսությունը, որի համաձայն ինֆինիտիվի ծագումն ու
քերականացումը բխում է նպատակի իմաստից, սա էլ իր հերթին`
նպաստական, պատճառական ն մոտեցման իմաստներից»"5` հայե-
րենում նույնպես կարող ենք նկատել անորոշ դերբայի համանման
զարգացման հետքերը, քանի որ անորոշը նույնպես գործածվել է
նպատակի, ուղղության, նպաստական ն այլ իմաստներով:

Այսպես, հին հայերենի անորոշ դերբայը հանդես է եկել`

1. ի նախդիրի հետ` դրվելով հայցական հոլովով ն ցույց տալով
նպատակ.

Պատրաստ եմք ի սպանանել ն ի մեռանել:57:

2. Ժամանակ, օրինակ.

Եւ ի տալ Զրուանայ զբարսմունսն ցՈրմիզդ ն օրհնել զնա...555:

Ընդ որում` Ժամանակի պարագայի իմաստով կարող է հանդես
գալ նան ընդ նախդրի, եղեւ ու եղեւ ի կառույցների միջոցով: Հիշյալ
կառույցները գերիշխում են հատկապես նոր կտակարանում` Մար-
կոսի ն Ղուկասի ավետարաններում (հմմտ. վերը էջ 125):

Եւ ընդ լինել բարբառոյն` գտաւ Յիսուս միայն: Եւ ինքեանք լռե-
ցին. եւ ոչ ումեք պատմեցին յաւուրսն յայնոսիկ, եւ ոչինչ յորոց տե-
սինն Ղուկաս, Թ-36|:

Եւ եղեւ ի քահանայանալն նորա ըստ կարգի աւուրցն հասանելոյ
առաջի Աստուծոյ |Ղուկաս, Ա-8|:

Եւ եղեւ նմա ի շաբաթու անցանել ընդ արտորայս. եւ աշա-
կերտքն ի գնալն իւրեանց սկսան հասկս կորզել եւ ուտել (Մարկոս,
Բ-23|:

Յ. Առանց ի նախդրի, նպատակի պարագայի դերում: Ընդ որում
ավելի ուշ գրավոր վկայություններում, օրինակ` արդեն 7-րդ դարի
հեղինակ Սեբէոսի պատմության մեջ անորոշ դերբայի գործածու-
թյունը նպատակի պարագայի դերում հիմնականում առանց նախդ-
րի է, օրինակ՝

356 քլոջթօխոճւհ ԽԱԼ, ՔԲւօու քաղքօտմոօ էօ 1ոճումնօ - ճ սոխօտոլ քթուհ օք
Ք18ողողճէ161228ծո. " Իօնճ Լմոջսւտեօճ Ւնտէօ1168 10.1-2: 1989.ք. 287-310.

"7 Եղիշէ, նշվ. աշխ., էջ 73:
5 Եզնիկ Կողբացի, նշվ. աշխ., 1914, էջ 80:

181

Արդ` մինչդեռ աշնէր նա համար հանդիսի ի մէջ զօրաց իւրոց,
տեսանել զթիւ կենադանեացն ն մեռելոց...55

4. Այնպիսի կառույցներում, ինչպիսիք են` անորոշը հայցական,
տրական ն սեռական հոլովներով ենթակայի հետ: Օրինակ՝

...կարծեցեալ զդիսն հասանել նմա յաւգնականութիւնտ՞" (անորո-
շը հայցականի հետ):

...այլ նմա պարտ էր հարկանել զայն սպասաւորութիւնն»"՛ (անո-
րոշը տրականի հետ):

5. Տարբեր հոլովաձներով նախդրավոր ն աննախդիր կառույց-
ներում: Օրինակ՝

Այլ վասն համառօտելոյ զճառս` բաւական լիցի ասացեալս վասն
նորա՞՛՛(սեռական հոլով),

...համարձակ պատուելով Շամիրամայ զախտն` առաքէ հրեշ-
տակս առ Արայն գեղեցիկ..." (գործիական հոլովով):

Եթե փորձենք անորոշի քերականացումը դիտարկել համաձայն
վերը նշված չորս փուլերի ն Ք.Լեհմանի աղյուսակի, ապա կարող
ենք նշել հետնյալը.

Ապաիմաստավորումը բնորոշվում է ուղղության, նպատակի,
ժամանակի իմաստի մասնակի կորստով:

Հին հայերենի տեքստերի քննությունը ցույց է տալիս, որ առավել
հաճախ անորոշ դերբայը գործածվում է նպատակի ն ժամանակի
պարագայի դերում, ինչպես նան միադիմի բայերի հետ: Ընդ որում,
եթե նպատակի իմաստի համար հ նախդրով դրսնորումների թիվը
քիչ է, ապա ժամանակի պարագայի իմաստի արտահայտման հա-
մար` բավականին շատ: Մեր կարծիքով` սրա պատճառը քերակա-
նական համանունությունից խուսափելն է, այսինքն` այստեղ ունենք
տարածականից ժամանակայինին անցած միտումը: Սա պայմանա-
վորված է նան ի նախդրի իմաստային զարգացմամբ:

Ի նախդրի նախնական իմաստն, ըստ Գ. Ջահուկյանի, առկայու-
թյան, տեղի կամ ներգոյականի իմաստն է, որի հետ էլ կապված են
ուղղության ն անջատման տեղի իմաստները: Ընդ որում` ուղղու-
թյան իմաստից էլ առաջացել է նպատակի պարագայի արտահայ-

55 Աբրահամյան Ա. Ա., Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 1964, էջ 364:
՞'' Եղիշէ, նշվ. աշխ., էջ 83:

57 Եզնիկ Կողբացի, նշվ. աշխ., Թիֆլիս, 1914, էջ 127:

522 Մովսէս Խորենացի, նշվ. աշխ., Եր., 1981 (, Բ), էջ 10:

55 Մովսէս Խորենացի, նշվ. աշխ., Եր., 1981 (1, ԺԵ), էջ 60:

182

տությունը: Այնուհետն տեղային իմաստն անցնել է ժամանակային
իմաստին ն նշանակել այն ժամանակը, որի մեջ կատարվել է գոր-
ծողությունը»"":

Ուշագրավ է, որ նպատակի իմաստը երկրորդաբար արտա-
հայտվում է նան առ Է ի նախդրի միջոցով, որը մեկ անգամ ես վկա-
յում է այն մասին, որ ի Ւ անորոշ դերբայ կառույցն աստիճանաբար
դադարում է նպատակի իմաստ արտահայտելուց, ն անհրաժեշտու-
թյուն է առաջանում այդ իմաստը արտահայտելու նոր միջոցներով:
Օրինակ՝

Վասն որոյ ոչ միայն գովել արժան է զքեզ, այլ նե ի վերայ քո աղօ-
թել` առ ի լինել քեզ միշտ այդպիսի":

Անորոշի հայցական ն տրական հոլովներով ենթական, ինչպես ն
Կ. Բրուգմանն է ենթադրում (տես վերը, էջ 180), պայմանավորված է
հիմնական բայի արժույթով: Ցավոք հին հայերենում չեն պահպան-
վել անորոշը հայցականի հետ կառույցի քերականացման նախորդ
փուլերը, որոնք դրսեորվում են այս կառուցի հետ այնպիսի բայերի
գործածությամբ, ինչպիսիք են` տեսնել, լսել, որտեղ կարելի է տես-
նել անորոշի նախնական տեղային իմաստի արտահայտումը: Կամ
էլ, թերնս անհիմն չէ այն տեսակետը, որի համաձայն, հայցականն
անորոշի հետ կառույցները հայերենում հունարենի ազդեցության
արդյունք են՝"5: Նշենք, որ անորոշը հայցականի հետ կառույցը հին
հայերենում հանդես է գալիս կամիմ, համարիմ, ասեմ ն միադիմի
բայերի հետ՞՞՛:

Ընդհանուր առմամբ միջին հայերենում անորոշի գործառույթնե-
րը որոշակիորեն նեղանում են: Եվ քանի որ միջին հայերենում առ-
կա է ավելի խոսակցական, կոնկրետ ոճ, ապա գրաբարի անորոշով
բացարձակ կառույցները աստիճանաբար վերափոխվում են երկ-
րորդական նախադասության: Սա վերաբերում է նան ժամանակի,
տեղի ու նպատակի պարագայական իմաստներին: Ինֆինիտիվն
իր հերթին ավելի է քերականացվում` ձեռք բերելով գործողության
անվանման վերացական իմաստ: Այսպես` երկրորդական նախա-
դասությունների են վերածվում միջին հայերենում`

24 Ջահուկյան Գ. Բ., Շարահյուսական ուսումնասիրություններ, Եր.,
2003, էջ 133:

525 Մովսէս Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց, Եր., 1981 (, Ա), էջ 6:

56 Հմմտ. Մկրտչյան է. Ս, Հայցական հոլովով ենթական գրաբարում,
ԼՀԳ, 1967, 6, էջ 49:

57 Մկրտչյան է. Ս., նշվ. աշխ., էջ 51:

183

1. պարտ է, պիտոյ է, պատեհ է, արժան է Է անորոշ դերբայ
տրականով ենթակայի հետ գրաբարյան կառույցը, հատկապես՝
միադիմի բայ -Է անորոշ դերբայ -Է տրականով ենթակա երկկազմ
նախադասություններում, որտեղ միադիմի բայը հանդես է եկել ան-
կախ շարահյուսական գործառությամբ` որպես ինքնուրույն ստորոգ-
յալ

Եւ պատեհ է, որ յիր հայրենի երկրէն զէդ եղբաւր մի կէս բաժին
տան իր աժեօք ընդ պռոյգն `":

Բայց զգողն արժան է, որ ամէն երկրկալ խրատել կարէ...

2. Կամքի ն ցանկության` ուզենալ, կամիլ, թողուլ, հրամայել, թոյլ
տալ ն իմացական բայերի հետ անորոշ դերբայ գրաբարյան կա-
ռույցը՝:":

Օր.՝

Կու հրամայէ աւրէնքս, որ բնաւ վարդապետ վարձ չառշնու վասն
գրոց կարդալոյ կամ այլ գիտութեան եկեղեցոյ ուսմանց.. 552

Գիտացիր, որ լեզուին բնութիւնն տաք ն չոր է՞՞:

3. Ասացական բայերի հետ անորոշ դերբայ գրաբարյան կառույ-
ցը` թէ շաղկապով երկրորդական նախադասության`"՞:

Մատային ասէ, թէ ձմեռն լինի կամ օդն ցուրտ...`5

Փաստորեն այն կառույցներում, որտեղ ինֆինիտիվի ն դիմավոր
բայի ենթակաները տարբեր են ն նախկինում արտահայտվել են բա-
ցարձակ կառույցների միջոցով, ինֆինիտիվը վերածվում է դիմա-
վոր բայի: Ինչպես նկատում է Պ. Վարդապետյանը, միջին հայերե-
նին բնորոշը, կանոնականը սեռական-տրականով ենթակա չգոր-
ծածել0 է՞"":

550.

585 Վարդապետյան Պ. Կ., Շարահյուսություն, Ակնարկներ միջին գրա-
կան հայերենի պատմության, Եր., 1975, հ. Բ, էջ 138, 193:

55 Սմբատ Սպարապետ, Դատաստանագիրք, Հայոց լեզվի պատմու-
թյան քրեստոմատիա: Գրաբար ն միջին հայերեն, Եր., 1987, էջ 268:

556 Սմբատ Սպարապետ, նշվ. աշխ., էջ 269:

51 Վարդապետյան Պ. Կ., նշվ. աշխ., էջ 209:

552 Սմբատ Սպարապետ, նշվ. աշխ., էջ 76:

553 Ամիրդովլաթ Ամասիացի, Օգուտ բժշկութեան, Եր., 1940, էջ 34: Վար-
դապետյան Պ. Կ., նշվ. աշխ., էջ 209:

5 Վարդապետյան Պ. Կ., նշվ. աշխ., էջ 210:

55 Մխիթար Հերացի, Ջերմանց Մխիթարութիւն, Հայոց լեզվի պատմու-
թյան քրեստոմատիա: Գրաբար ն միջին հայերեն, Երնան, 1987, էջ 244:

555 Վարդապետյան Պ. Կ., նշվ. աշխ., էջ 158:

184

Սա նույնպես ունի ընդհանուր տիպաբանական արժեք, քանի որ
համանման զարգացում տեսնում ենք նան այն լեզուներում, որոնք
ունեն բալկանյան ինֆինիտիվ, դիմավոր ինֆինիտիվ կամ ՃՆ 0շլ
Պ61 կառույցներ (հմմտ. վերը` էջ 55-71):

4. Մյուս կողմից անորոշի նախդրով գործածությունները նույն-
պես աստիճանաբար վերանում են, իրենց տեղը դարձյալ զիջելով
երկրորդական նախադասություններին, թեն ժամանակային առու-
մով միջին հայերենի հետ համընկնող ժամանակաշրջանում դեռես
պահպանվում են նպատակ արտահայտող ինֆինիտիվով կառույց-
ները, օրինակ՝

Երանի թէ յաջողեալ էին ինձ ճանապարհք իմ, ի պահել ինձ
զպատուիրանս քո":

Ի դեպ հին հայերենում նույնպես առկա Է աննախդիր ինֆինիտի-
վի գործածություն նպատակի իմաստ արտահայտելու համար: Ընդ
որում դրանք ի հայտ են գալիս ավելի ուշ գրավոր վկայություննե-
րում, օրինակ` արդեն 7-րդ դարի հեղինակ Սեբէոսի պատմության
մեջ, օրինակ՝

Արդ` մինչդեռ աշնէր նա համար հանդիսի ի մէջ զօրաց իւրոց,
տեսանել զթիւ կենադանեացն ն մեռելոց...555

Ի Է անորոշ դերբայ հին հայերեն կառույցը ժամանակի երկրոր-
դական նախադասության նշանակությամբ նույնպես միջին հայերե-
նում չի պահպանվել: Այն փոխարինվել է շաղկապով երկրորդական
նախադասությամբ:

5. Շաղկապով երկրորդական նախադասությունը մասամբ փո-
խարինում է նան դիմավոր բայից կախման մեջ գտնվող անորոշ
դերբային: Պիտի -Է անորոշ դերբայ կառույցը փոխարինվում է երկ-
րորդական նախադասութամբ` որ շաղկապով կամ առանց դրա,
օր.` պիտի որ առնու, պիտի լինի ն այլն՞"":

6. Զուգահեռաբար ի հայտ է գալիս նոր դերբայ անորոշ դերբա-
յից՝ ժխտական դերբայը, որն ունի 4 կազմություն`

1. ժխտական օժանդակ բայ -- ր նախդիր -Ւէ անորոշ դերբայ /լ-ով/,

2. ժխտական օժանդակ բայ ՒԷ հ նախդիր - անորոշ դերբայ
/ր-ով/,

557 Սմբատ Սպարապետ, նշվ. աշխ., էջ 267:

558 Աբրահամյան Ա. Ա., Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 1964, էջ 364:

55 Կարստ, Յ., Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն,
Երնան, 2002, էջ 372:

185

ՅՑ. ժխտական օժանդակ բայ -- անորոշ դերբայ /լ-ով/,
4. ժխտական օժանդակ բայ -- անորոշ դերբայ /ր-ով/»"":

Ուշագրավն այն է որ միջին հայերենի առաջին շրջանում ժնխտա-
կան դերբայը հանդես է եկել ի նախդրով, իսկ երկրորդ շրջանում
արդեն առանց նրա՞:": Սա հուշում է, որ նրա նախանական վիճակը
նախդրավոր ձեն է եղել:

Ավելին` այս ժնտական ձները զարգացել են համապատասխան
հաստատական ի - անորոշ կառույցներից, որտեղ անորոշը հանդես
է գալիս ներգոյական իմաստով: Այն առկա է դեռնս 11 դարի հին
հայերենում` յոյնք են ի գալ «հույները գալիս են»: Միջին հայերենում
նույնպես վկայված են որոշ օրինակներ` հ գալ Է «գալիս է», է հ ասել
«ասում է»56-:

Ա. Ղարիբյանը այս երնույթը կապում է հայ լեզվամտածողության
հետ, որի համաձայն ներկա ժամանակը գործողության մեջ լինելու`
ներգոյականի իմաստ է արտահայտում:55:

Ստորոգելիական ածականների հետ անորոշ դերբայը նույնպես
առանց նախդրի է հանդես գալիս, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ
այն նպատակի կամ հետնանքի իմաստ է արտահայտում: Պատ-
րաստ եմք ի սպանանել ն ի մեռանել Ր": Նույնը վերաբերում է նան
ժամանակակից հայերենին, որտեղ արդեն այդ իմաստը արտա-
հայտվում է տրական հոլովով դրված անորոշով` պատրաստ եմ
գրելու:

Ուշագրավ է, որ հին հայերենում շարժման բայերի հետ հիմնա-
կանում հանդես է գալիս աննախդիր ինֆինիտիվը, ավելի ուշ` ան-
գամ ժամանակային առումով միջին հայերենի հետ համընկնող ժա-
մանակաշրջանում, կարող են հանդիպել նախդրավոր կառույցներ`

56 Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, հ. 2, Եր., 1975, էջ 349-
350:

51 Նույն տեղում, էջ 353:

52. Անթոսյան Ս. Մ., Բայը ն նրա խոնարհման համակարգը, Ակնարկներ
միջին գրական հայերենի պատմության, Եր., 1972, հ. Ա, էջ 316:

565 Ղարիբյան Ա., Լեզվական մտածողության տարատեսակները հայերե-
նում, ՀՍՍՀ ԳԱ լեզվի ինստիտուտի «Աշխատությունների ժողովածու», հ.
2, Եր., 1947:

56" Եղիշէ, Վասն Վարդանայ եւ հայոց պատերազմին, Երնան, 1957,
էջ 73:

186

...գնաց ինքն Ներսեհ արքայն պարսից` գալ, առնուլ, այրել ն
աւերել, կորուսանել..."5՝

...ն ցնաց ի կարդալ...

Ժամանակակից հայերենում նրանց նույնպես փոխարինում է հո-
լովված ինֆինիտիվը` Ես գնում եմ քնելու:

Այլ կերպ ասած` երբ տվյալ ձենը սպառում Է իր բովանդակությու-
նը, առաջանում է նոր ձն՝ այդ բովանդակությունը արտահայտելու
համար: Հայերենի համար այդպիսի նոր ձն է հոլովված անորոշը, ո-
րը ըստ էության ստանձնում է նպատակի, հետնանքի, անհրաժեշ-
տության իմաստների արտահայտման գործառույթը: Այս դեպքում
գործ ունենք, Գիպերտի բնորոշմամբ, նպատակի իմաստով կա-
ռույցների վերականգման հետ:

Ապաիմաստավորումն առկա է նան գերմանական լեզուներում,
որը դարձյալ արտահայտվում է նախդրավոր ձներում նպատակի ի-
մաստի կորստով: Այսպես` գերմանական լեզուներում ինֆինիտիվը
հանգում է հնդեվրոպական բայանվանական ճձնին, որը այդ լեզունե-
րում միանում է ներկայի հիմքին: Ընդհանուր գերմանական ինֆինի-
տիվը ծագումնաբանորեն բայանուն է` ներկայի հիմքի ձայնավոր-
մամբ ն -ոօ- վերջածանցով: Արնեմտյան գերմանական լեզուներում,
այդ թվում նան գերմաներենում բացի ընդհանուր գերմանական
ինֆինիտիվից կա նան )յ- վերջածանցով ծավալված ձնը (կրկնակ ո-
ով), որը հանդես է գալիս որպես ինֆինիտիվի սեռական կամ տրա-
կան հոլովի ձն, օր. սեռ. ոռոճոոծտ, տր. ոտւոճոոօ, այդ պատճառով էլ
համարվում է հոլովված ինֆինիտիվ կամ գերունդիում լատիներենի
քերականության ազդեցությամբ, որտեղ այս տերմինով անվանել են
բայանունները, որոնք իմաստով համապատասխանում են ինֆինի-
տիվի հոլովված ձներին: Այն հանդես է գալիս հիմնականում որպես
տրականի ձն` 22, 7. նախդիրների հետ նպատակի իմաստ արտա-
հայտելու համար:

Այն չունի ներգործականի ն կրավորականի հակադրությունը, այլ
ի սկզբանե ունենալով միայն ներգործական իմաստ` պահպանում է
խնդրառությունը, ինչպես ն դիմավոր բայը: Միջին վերին գերմանե-
րենի շրջանում ծավալված ինֆինիտիվի տրականի ձնը հնչյունա-

566

564 Փաւստոս Բուզանդ, Պատմութիւն Հայոց, Հայոց լեզվի պատմության
քրեստոմատիա: Գրաբար ն միջին հայերեն, Եր., 1987, էջ 65:

566 Վարդան Այգեկցի, Առակք, Հայոց լեզվի պատմության քրեստոմա-
տիա: Գրաբար ն միջին հայերեն, Եր., 1987, էջ 254:

187

կան տեսակետից համընկնում է սովորականի հետ: Այն շարունա-
կում է իր գոյությունը նոր վերին գերմաներենում շս-ի հետ միասին,
որը տարածվում է սովորական ինֆինիտիվի փոխարեն՝՞՛:

Ինչպես վերը նշվեց, նախդրավոր ինֆինիտիվները կարող են
արտահայտել նան անհրաժեշտության իմաստ: Այսպես` հին վերին
գերմաներենում բացի նպատակի իմաստ արտահայտելուց 2-ով
ինֆինիտիվը հաճախ գործածվում է նան տնական վիճակ արտա-
հայտող բայերի հետ, ինչպիսիք են Տո, օտռո: հճեճո, օլջոո, ՃԼԵՇՐռո
(801Թ6Ե6ո, Խօողօ1ժ6ո), ճ1էօո (2696Ւո), 5էռլ ջօետո (ոսլոծւօո, Կ/61մօո)՝: .Հա-
տուկ զարգացում է ապրել Տճւո -- շս -- լոհունՄ կառույցը, որտեղ ին-
ֆինիտիվն ունի կրավորական հնարավորության կամ անհրաժեշ-
տության իմաստ` 68 15է շա ՄՇԲողսէշո -- ՇՏ Ողստտ ՄՇԼՈԱԼՇԼ Ճ/6-մ6ո. Ուշա-
գրավ է, որ հիշյալ կառույցը առկա էր դեռես հվգ.-ում` ուտէ 21
շհմոսեճոոծ... (15140ո) ն ուներ պասիվ իմաստ»"":

Ւռեջո բայից հետո աննախդիր ինֆինիտիվը սկսում է հանդես
գալ միայն նոր վերին գերմաներենում ն նրա գործածությունը սահ-
մանափակվում է միայն հետնյալ բայերով` Տէշհօո, 1օջօո, Տէօօեօո ն
այլն` Քո հու Շ61մ ո ԽՅտեծո 16քօո՞՞:

Ռուսերենում ինֆինիտիվի ապաիմաստավորումը բնորոշվում է
տրականի, հանգման, միջին սեռի իմաստի մասնակի կորստով: Այս-
պես` հայերենի նախդրավոր ն աննախդիր անորոշի հակադրությա-
նը ռուսերենում համապատասխանում է ինֆինիտիվ -- սուպին հա-
կադրությունը, հատկապես եթե հաշվի առնենք այն հանգամանքը,
որ ն նախդրավոր ինֆինիտիվը հայերենում ու գերմաներենում ն
սովորական ինֆինիտիվը ռուսերենում ունեն հանգման, տրականի
իմաստ: Իսկ աննախդիր ինֆինիտիվն ու սուպինը հանդես են գալիս
շարժման բայերի հետ` նպատակի իմաստ արտահայտելու համար
(հմմտ. վերը` 2.2.1): Ինչպես արդեն նշվել է, ռուսերենի ինֆինիտի-
վը իր ծագմամբ նույնպես անվանական ճն է: Այն գոյականացված
բայի -/ հոլովմամբ հոլովված տրական-ներգոյական ձնի քարացած
վիճակն է՞՛':

567 թթ 1ոջ., Շսւշօ մօսքտօհօ Տու», 1մԵլոջծո, 1966, Տ. 100.

54 Բոմոշոո Օ., Սութոտնշհսոջօո ԱԵՇԼ մ6 Տու 46: Տքոճօհծ Օէումտ, Էոտէօր
ՂՏ, աօ Իօոտճեօո 465 ՄօԵտոտ 1ո աոթշհօո սոմ 1ո 2նտճուծոջօտօէշ6ո Տէշծո,
ԷՏ, 1874, Տ. 212.

5 թոլ 1ոջ., նշվ. աշխ., էջ 104-109:

570 թոլ Լոջ., նույն տեղում:

57 զրուօտ Ք. 5., նշվ. աշխ., էջ 376:

188

Ռուսերենի ինֆինիտիվը, ի տարբերություն հայերենի անորոշի,
այլնս չի հոլովվել: Նրա ցուցիչը -ո-ն է, որը ի տարբերություն ժամա-
նակակից ռուսերենի պահպանել է իր ձնեը ն՛ շեշտված, ն՛ անշեշտ
դիրքում (ոօօոռ - 3ճռղ): -ե-ի փոխարեն որոշ բայեր, որոնք իրենց ին-
ֆինիտիվը կազմում են ներկայի հիմքով ն որոնց ներկա ժամանակի
հիմքն ավարտվում է ետնաքմային է, ջ-ով, ստացել են -4157:

Ուշագրավ է, որ ռուս քերականության մեջ ընդունված է աորիս-
տը սերել ինֆինիտիվի հիմքից: Սակայն, ինչպես հայտնի է, ինֆինի-
տիվն ավելի ուշ է առաջացել, քան առրիստը ն ավելի ճիշտ է ինֆի-
նիտիվը բխեցնել աորիստի հիմքից ն ոչ թե հակառակը`: Դեռես
Բրուգմանը ն Դելբրյուկը նախալեզվի տրական ինֆինիտիվները
բխեցնում էին աորիստի հիմքից»:

Վերոհիշյալ հիմքի հետ է կապված, կարծում ենք, ինֆինիտիվի
միջին սեռի նշանակությունը: Ոմանք այդ իմաստը կապում են նան
հանգույցի հետ: Այսպես, Յո. Գիպերտը հանգույցի իմաստը համա-
րում է այսպեսի (Տօ-56ւո) ն այստեղ-այնտեղի գոյության (մո-տօո) ի-
մաստ: Սա առաջին հերթին վերաբերում է ռուսերենի վերը նշված
ՅՇԽԱԼ ոճճւծ կառույցին, որտեղ ինֆինիտիվի խնդիրը դրված է
ուղղական հոլովով: Գիպերտը ենթադրում է, որ նախկինում այս
կառույցը եղել է 3Շոտ ՇԵ 22875, որին կրավորականություն է
հաղորդել հանգույցը, քանի որ, ըստ նրա, հանգույցը պարունակում
է հավանականության իմաստ: Այսպես, վերոհիշյալ նախադասու-
թյունը կարելի է հասկանալ հետնյալ կերպ` «սա այն հողն է, որը
պետք է վարել» կամ «վարելու է»:

Այս կառույցին անդրադարձել է նան ռուս լեզվաբան Յու. Ստե-
պանովը, որը նրա կրավորականությունը բացատրում է որպես
նախնական այլ կառույցների բաղարկության (կոնտամինացիա)

52 ՄՅոծոօ» ԱԸՇ., 18162օքոսօօաճմ քմա Հճ քջօոօաօօ 1135ոչն
/մօքՓօ10Րո5./, հ/., 1953, օ. 203.

55 Հմմտ. Խյտոճաօտ 1.Շ..ՕԿօքատ ոօ ոօքֆօդօրտու ոքօշոճթչուց 010 336Ո:Յ.
Խ»Լ., 1961, օ. 104.

52 Թւռսջոշոո Խ., 06լԵոնշն 8., Օոռոմոտա 46: Մօրջ|616հշոմօո Օաուոշնի 46:
1ոմօջօոոճուտշհօո Տքոճօհօո, 8մ. 4, /Տյուճմ օո Ց. Ծ6լԵւաօէ/, 16 2., Տեճտտեսւջ,
1897, Տ. 448-449.

55 Շ1թթօեէ 9., ոջ ՀՇուոճնվ-ՕԵ)յօեէ մօ5 1ոճուն ստ, 19/6 Տ/գալտճիծո Տքոռճիօո,
764, 1983, Տ.19.

189

արդյունք, որից էլ հետնում է, որ պարտավորվածության իմաստը ոչ
թե պատկանում է ստորոգական բառին, այլ ողջ կառույցին»՛՞: Ըստ
նրա` այստեղ ինֆինիտիվը նորմալ չէ, քանի որ այն կրավորականի
փոխարեն ներգործական է: Սակայն նա ավելացնում է նան, որ սլա-
վոնական լեզուներին հատուկ չէ կրավորական ինֆինիտիվը: Ժա-
մանակակից ռուսերենում այն ունի իրեն հատուկ ցուցիչը` -օո: Սա-
կայն այս դեպքում անհրաժեշտ է ենթակայի շնչավոր լինելըտ՛՛:

Ինչպես վերը բազմիցս նշել ենք (էջ 34,74), ինֆինիտիվի միջին
սեռի իմաստը, մեր կարծիքով, կապված է նան ինֆինիտիվի աո-
րիստի հիմքի հետ, որն ունի արդեն վիճակի իմաստ, որն էլ միջին
սեռի բուն բովանդակությունն է: Սրան համահունչ է Կ. Կրասուխինի
վերը հիշատակած (էջ 74) այն կարծիքը, ըստ որի` ռուսերենի,
սանսկրիտի, լիտվաներենի այն ինֆինիտիվները, որոնք տրական
հոլովին են հանգում ն ցույց են տալիս նպատակ, ունեն վիճակի ու
եղանակային իմաստ ն մոտ են միջին սեռին: Ընդ որում` այստեղ իր
դերն է խաղում նան, այսպես կոչված, օկսիտոնը (կամ ածանցի վրա
ընկնող շեշտը): Այս ինճֆինիտիվները արտահայտում են նան եղա-
նակային (մոդալ) իմաստ: Ըստ նրա` ակտիվ իմաստ ունեն միայն
այն ինֆինիտիվները, որոնք հանգում են ներգոյական հոլովին, ար-
տահայտում են ռեալ իրականության իմաստ, ն շեշտն ընկնում է
արմատի վրա"՛": Ինչպես վերը նշվեց (էջ 74), հայերենի ինֆինիտի-
վը նույնպես հանգելով տրականին` կարող է նե՛ նպատակի, ն՛ ան-
հրաժեշտության իմաստ ունենալ: Օրինակ`

Այստեղ աշխատանք կա անելու:

Ինֆինիտիվի միջին սեռի իմաստը առկա էր նան ռուսերենի այն-
պիսի կառույցներում, ինչպիսիք էին ինֆինիտիվի հետ ուղղական

հոլովով դրված իգական սեռի գոյականների գործածությունը ուղիղ
խնդրի պաշտոնում: Դա հատուկ է հին ռուսերենի հյուսիս-

արնեմտյան տարածքների գրական հուշարձաններին: Օրինակ` 1.

56 Ըճոճոօտ 1Օ. Շ.. ԼՇքւաւտեւ մ ԱԽՇքտ ո6Ա օր 8 դքօտոթ ւծ
ՇՂքօ6 տ0Շ8քօոծԱՇթօօ ոքօղոօշօօէլ14.-"ԹՕղքօշել 835ԵԼՀ«ՕՅԷՈՒՄԼ ,
1985, 766, օ.18.

57 Նույն տեղում, էջ 19:

55 րոշում Ճ. Լ., ՃՇՈՏԹՆԵԼ 1 ԷՈ068քօՈՇԱՇԽ»ՕԱ քեօՕԷօրքյաւաւմ: /ՃՃԵ-

ԱՅԷՈՕ70118. Խ1օքֆօոօոո. ՇԱՀ 5Շոօ. Խ/Լ., 2004, օ. 309-310.

190

ԽԱՂՇՈԼ 061071 Օա» քթրն Ըօ04 ոքաղօաստար: Մոսկովյան հուշար-
ձաններում այն գործածվել է մինչն 18-րդ դարի սկիզբը:

Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ այս կառույցը հիմնակա-
նում գործածվում է անհրաժեշտություն, հարկադրանքի, հրաման
արտահայտելու համար, Վ. Իվանովը այն կարծիքն է հայտնում, որ
այն նախապես գործածվել է ումղօ, Է»աւօ բայերով անդեմ նախա-
դասություններում, իսկ ավելի շուտ ինֆինիտիվը ընդհանրապես
բացակայել էՐ"":

Ռուսերենում ժամանակի ընթացքում հնաբանություն են դարձել
նան ինֆինիտիվով բացարձակ կառույցները, որոնց իմաստն այժմ
արտահայտվում է ճՕ6ՒՕ, ԽՕ, ՇՈՇՈՄՇՒ, ԷԾ, ԷՇ ՇղՇՈՄՇՆ, ԷՇՂԵ-
32 բառերի միջոցով, օր.` Մու 106 ԱՅքօթատՇ «83ՒԼԵԼ ԷՇ Հքճօ1Ե, 1 Շօ-
ՕՕՈՇ1 Շ8Օ2 ՅՈ, 1 ՖԱԼԵԼՏ Խարթա6Շ թեանն 8 Թ«ՅՅՒՈԾ ԷՇ ոքթտւլօ-
ՇԵՂԵ ԷՇ ՕՇԽՇԷԱՔՈՂԵ՝ .

Ժամանակի ընթացքում դադարում է գործել ինֆինիտիվը նան
անշաղկապ պայմանի երկրորդական նախադասություններում` /Ճ
ԽԼԱՇԷԼԼ 8ՃԽԼ ԹՅԽՆՇԷԱՇԵԼ ՈՕԾՈՂԵ, 1 ԽԱԼ - տՇ ԷՍ «080 «քօ8210 Շ806:0
ԷԼՇ 13088ո1Ե, ն ապառնիի իմաստով` 4 ոօ ոտ Շ 77: քբ, 8 ՈՕԽՄ
ԽԼԵԼ Ո2ՂԵ, ինչպես նան հին ռուսերենի 65ւոԵ բայով ինֆինիտիվ կա-
ռույցները, ինչպես օրինակ` հենց իր ինֆինիտիվով Լքորւօ Ճոլծ
ՕՄԱՇՆ, ԷՕ Օեղե 16քոծրծ, 6Եւտօ բայի հետ «կցանկանայի» իմաս-
տով` ԽԼԷՇ ՇԵւօ ոՇՀՐԵ օ ՛Լքօ6: Նույն բախտին է արժանանում նան
Լօ8օքողծ 6Եւմօ կառույցը, որի վերապրուկներն են դեռես ժամանա-
կակից ռուսերենում գոյություն ունեցող ՇՏ. ՂԵ ԾԵԼ10, 8.8 ՒԵ ԾԵԼ
կառույցները, կամ էլ ԹՅԽ 67767 ՃՈլՇ Շ 106031 քո31ՌՑ/ ԱՇքՇԵՇՇԼԵ՞`-2
Այս բոլոր դեպքերը, կարծում ենք, նույնպես հուշում են ինֆինիտի-
վի ապաիմաստավորման մասին ռուսերենում:

Վեդայական լեզվում, ինչպես նան հին պարսկերենում ինֆինի-
տիվը որպես ինքնուրույն կարգ դեռես լիովին չէր զարգացել: Այն

5 թրրոււ086ճում 1. Ճ., 16 ոօքովօօաա լ «ՕԽԽՇԻՂՅքՈՄ Հ քյօօաօրր/ Ո.-
ՂՇքթճՄքէԼՕԽԸ 23ԵՌՀ7, Ճառ, 1950, օ. 292-294. Հմմտ. Լոնոսօաաւ 31. Ճ..
1105:81ՇԷՈՂԾ 1 »1քո128 ԱՇքՑԱՎԵԹՕԼԾ 11ՇՅԷՇԵՕԼՕ Փու 82, 71., 1970, Շ. 188.

56 զրուօտ ք. Թ., նշվ. աշխ., էջ 429-430:

581 ԽՄ ոո«չ08ՇԽու 11. /Ճ., նշվ. աշխ., օ. 298, հմմտ. ԼՃ6ուՇԽատ 8/1. Ճ., 110-
Ջ8ՈՇԷԼԱԼՇ 11 71քո12 ԱՇքՑԱՎԷՕԼՕ 211048ՒԷԼՇ601օ տՓուաւտտ:, 11., 1970, օ. 188.

52. ԾՄղոչ08ՇԽու 11. /Ճ., նշվ. աշխ., էջ 296-299, հմմտ. Լոճուօճում 1. Ճ.,
նշվ. աշխ., էջ 188-189:

191

ձները, որոնք համարվում էին ինֆինիտիվ, իրականում տարբեր հո-
լովներով դրված բայանուններ էին, որտեղ որպես կանոն հոլովա-
կան իմաստը պահպանվել է՞:5: Այստեղ ինֆինիտիվները հիմնակա-
նում հանգում են արմատին, իսկ առանձին ձները` կազմված ժամա-
նակային հիմքերից, բացառություն են կազմում: Հազվադեպ են
հանդիպում նան կրավորականի հիմքից կամ պատճառական բայե-
րից կազմված ինֆինիտիվները`"":

Ինչպես արդեն նշել ենք, վեդայական լեզվում գոյություն է ունե-
ցել ինֆինիտիվի 16 ձն: Ընդ որում` տրականն արտահայտել է
նպատակի իմաստ, իսկ հայցականի ձնեը` անցողական բայերի հետ՝
ուղիղ խնդրի իմաստ, շարժում ցույց տվող բայերի հետ` նպատակի
պարագայի իմաստ»: Սանսկրիտում, որտեղ բոլոր ինֆինիտիվի
ձները փոխարինվել են -առտ-ով ինֆինիտիվով, այդ կախվածությու-
նը անվանական կազմություններից լիովին վերանում է: Նա նան
ձեռք է բերում տրականով ինֆինիտիվի իմաստ, այնպես որ նրա
նախնական բայանվանական հայցական հոլովի իմաստը մթագնած
է556: Այստեղ արդեն գործ ունենք ապաիմաստավորման գործընթա-
ցի հետ:

Սանսկրիտի ինֆինիտիվը իր վերջնական տեսքով զարգացած
չէ ն ավելի քիչ է մուտք գործել բայական համակարգ, քան լատինե-
րենի ն հունարենի ինֆինիտիվները: Իհարկե, վեդայական լեզվում
կան ինֆինիտիվներ, որոնք որոշ չափով կապված են հատուկ ժա-
մանակային հիմքերի հետ, սակայն այդ կազմությունները ոչնչի չեն
հանգեցնում: Շարունակում էր գործել այն համակարգը, որի դեպ-
քում ինֆինիտիվը կազմվում էր միայն արմատից, որի պատճառով
նրա շարահյուսական գործառույթները շատ լայն էին: Այսինքն` նա
կարող էր հանդես գալ ոչ միայն որպես ներգործականի ն միջին սե-
ռի ձն, այլն ենթատեքստից կախված` նան կրավորականի ձնտ:՛:

Հունարենի ն լատիներենի ինֆինիտիվները հանգեցնում են ներ-
գոյական հոլովին: Այսպես` լատիներենի ներկա ինֆինիտիվի ներ-

55 թգթըօ» Ղ., ՇճուօՀքու, ԽԼ, 1976., Շ. 340.

Տ խատո ք 5082 Ղ. 21, Լք թ «2 86 ԱՇաօ1օ 2358, Խ/., 1982, 6. 358.

55. ԸՑԽԸքՇԱԵԽ Օ., ԹոՇճղՇէ ԱՇ 8 Շքո8Է 1 16ՂԵՒՕՇ 843ԵՐՀՕՅՔՑՒՈԼՇ, ԽԼ, 1980,
Շ. 338.

56 թղքըօ7 Ղ., ԸՇՅոօոքու, ԽԼ, 1976., 6. 341.

587 թզթըօ» Ղ., ՇճուօՀքու, Խ/Լ, 1976., 6. 341.

192

գործական սեռը -ոօ-ով հանգում է-Տտ5 կամ -տ-ին: Այս դեպքում 2ջ6օ-ն
ճզջօ5--ից համարում են -5- հիմքով ձների ներգոյական»"5:
Ընդհանուր հ.-ե. շրջանից է բխում նան հունարենի 8-ը, որը,
ինչպես մեկենյան լեզուն է վկայում, հանգում է շ(տ)օո-ին ն փաստո-
րեն կարող է համեմատվել վեդայականի -տռու-ի հետ (ոշջճու), որը
համեմատաբար հազվադեպ է հանդիպում ն դրված է ներգոյական
հոլովով: Մյուս տարբերությունն այն է, որ ինֆինիտիվը, ինչպես բա-
յը, խնդրառում է հայցական հոլով ն ոչ թե սեռական, ինչպես բայա-

589.

նունը" `: -(8յԽու - առաջացել է ծու ձնի ա-ի ազդեցությամբ: Նույն
կերպ է մեկնաբանվում նան լտ -- րճՄ1 զույգը բարբառներում ն Հո-
մերոսի երկերում»:

Այսպիսով, եթե հայերենի ե գերմաներենի անորոշի ապաիմաս-
տավորումը տեղի է ունենում նպատակի, հայերենում նան ժամա-
նակի իմաստի մասնակի կորստով, ռուսերենում` նպատակի ն մի-
ջին սեռի, հին հնդկերենում` հայցականի, ապա հունարենում ն լա-
տիներենում` ներգոյական իմաստի կորստով:

Տարածումը հայերենում արտահայտվում է նրանով, որ աննախ-
դիր անորոշը արդեն հին հայերենից սկսած արտահայտում է նպա-
տակի իմաստ ոչ միայն շարժման բայերի հետ: Իսկ ավելի ուշ իրենց
տարածումն են գտնում ինֆինիտիվի սեռական-տրականով հոլով-
ված ձները` նպատակի ն հենանքի իմաստով:

Ժամանակակից արնելահայերենում հիմնականում բայերը հան-
դես են գալիս չհոլովված անորոշ դերբայով, բացառությամբ այն
դեպքերի, երբ նրանք ունեն նպատակի կամ հետնանքի իմաստ:

Օր.՝
հարկադրվել աշխատելու/ աշխատել (ինֆ. տրական հոլ., ինֆ. անփոփոխ)
մտադրվել աշխատելու/ աշխատել (ինֆ. տրական հոլ., ինֆ. անփոփոխ)
նպատակադրվել աշխատելու/ աշխատել (ինֆ. տր. հոլ., ինֆ. անփոփոխ)

Ուշագրավ է, որ այս կառույցները հանդես են գալիս հատկապես
նույնաենթակայության դեպքում: Ինֆինիտիվի նպատակի իմաստը
միննույն ենթակայի դեպքում ժամանակակից ռուսերենում սկսում է
արտահայտվել «օ66ւ -- ինֆինիտիվ կառույցով, որը որոշակի ընդ-

58 ԸԽԸքՇԱԵԽ Օ., ԹոՇղՇԷ ԱՇ 8 Շքճ8էԷ 1 16ՂԵՒՕՇ 843ԵՐՀՕՅՔՑՒՈԼՇ, ԽԼ, 1980,
Շ. 339-340.

55 թզքըօ) Ղ., նույն տեղում:

590 ԸճրյճքճեԵտ Օ., նույն տեղում:

13 Արմինե Գագինյան 193

հանրություններ ունի հին հունարենի օօ428 --ով ինֆինիտիվի հետ, ո-
րը նույնպես հանդես է գալիս ինֆինիտիվի հետ` արտահայտելու
համար հետնանքի պարագայի իմաստ"՞:

Մյուս կողմից, միջին հայերենում ավելի գործածական են դառ-
նում գրաբարին հատուկ ինֆինիտիվի սեռական ն գործիական հո-
լովով դրված ձները` Բագարատ ասէ, թէ շատ տապելովն ն խոնճե-
լովն` հոգւոյն տաքութիւնն իւր չափէն անցնի..."

Այսինքն` անորոշը աստիճանաբար քերականացվում է նան մեկ
այլ գործառույթում, այն է գերունդիվի: Այստեղ տեսնում ենք հակա-
ռակ գործընթացը` վերացականից կոնկրետի անցումը, սակայն ար-
դեն քերականական այլ ձնով:

Ինչ վերաբերում է գերմաներենին, ապա նրա զարգացման հե-
տագա փուլերում 7 նախդիրով կառույցները այնպես են տարածում
գտնում, որ աստիճանաբար կորցնում են նպատակի իմաստը, իսկ
նպատակի իմաստի ուժեղացման համար գործածվում է ստ շս-ով
կառույցը: Ըստ Դալի` նրա հիմքում ընկած են այն կառույցները, որ-
տեղ 7ս-ով ինֆինիտիվը հանդես է գալիս որպես գոյականի լրացում:
Վաղ նոր վերին գերմաներենում գոյականը դեռես կախված է առե-
ից, իսկ ինֆինիտիվը հանդես է գալիս որպես գոյականի լրացում` եւէ
Ջ0է սոԵ Ճօւոսոք ճւ շս 761161հշո «խնդրիր աստծուն, որ նա քեզ բանա-
կանություն պարգնի» (Ճօնօոոճոո, 1400 թիվ). Հետագայում այն հան-
դես է եկել նան այն դեպքերում, երբ գոյականը բացակայել է ն աս-
տիճանաբար գրավել է նախկին սովորական ինֆինիտիվի տեղը:
Սո շս կապակցությունը դեռես չկար Լյութերի լեզվում, սակայն հե-
տագա շրջանում այն ուժեղ տարածում գտավ ն որոշ տարածքնե-
րում շս-ով ինֆինիտվին գրեթե դուրս մղեց: Օհոծ շս ճոտեէ շս հա-
վանաբար առաջացել են առ շս-ի օրինակով: Օհոօ շս-ն վկայվում է
18-րդ դարի սկզբից, իսկ ռոտտն շս-ն` 17-րդ դարի կեսերին»»5:

Որպես ածականի լրացում` նախդրավոր ինֆինիտիվը գերմանե-
րենում հետագայում նույնպես շատ մեծ տարածում է գտել»:

Փաստորեն հայերենում քերականացման ճանապարհին է ան-
նախդիր ինֆինիտիվը, գերմաներենում` նախդրավորը:

ՋԻ էրէ ԷԼ, 1ոմօջօոոճուտօհծ Օոճոոճեի, 1611 1, Տջոճչ 1, Թօ Լշիւծ Մօտ
Օոթօիծո սոմ շսՏՃուՇոջծտՏծէշէՇո ՏՅԷշ, ԷԼ61461Ե6-ջ, 1937, Տ. 112.

5. Մխիթար Հերացի, նշվ. աշխ., էջ 244:

523 թթ 1ոջ. նշվ. աշխ., 1966, էջ 111:

33 թԹոմոճոո Օ., նշվ. աշխ. էջ 213-214:

194

Աննախդիր ինֆինիտիվը պահպանվում է նան այնպիսի կառույց-
ներում, ինչպիսիք են հայցականը անորոշի հետ կառույցները:

Հին վերին գերմաներենում անցողական բայերի հետ հանդես է
գալիս հայցականի հետ ինֆինիտիվ կառույցը, հատկապես կամա-
կան բայերի, ինչպիսիք են` 56ուշռ, 18շգո, հօշքշռո, եւռո, ջմսչու, ինչ-
պես նան զգացական բայերի` տօհճո, ջւտշհճո, հծւօո, մեկ անգամ
Օտֆրիդի մոտ՝ 1ոէօոոջո-ի հետ: Սակայն այն հանդիպում է նան այն-
պիսի բայերի հետ, որոնք առանց ինֆինիտիվի հայցական հոլովով
խնդիր չեն ընդունում»5:

Ինֆինիտիվը հայցականի հետ մասնակիորեն կա նան նոր վե-
րին գերմաներենում: Միջին վերին գերմաներենում այն հանդես է ե-
կել հետնյալ բայերի հետ` հաճո, 182օո, Տօհծո, հւծո, 16-6ո, ԵւԱծո, էսօո,
քառծուլօտօո, տոմօո: Ժամանակակից գերմաներենում այն սահմանա-
փակվումէ հետնյալ բայերով` Տծհծո, հծւօո, նհյթո, հոմօո հճեօո, |ճՏՏծո,
հԹԹծո (ԵՇԹհ)ծո), ոոճօհօո, 1օիոծո.՝"":

Զգացական բայերի դեպքում հայերենում հանդես է գալիս մի նոր
դերբայական ձն, որը կոչվում է անկատար 1 դերբայ ն նույնպես
ծագում է ներգոյականի իմաստից:

Ես տեսնում եմ քեզ գիրք կարդալիս:

Աս կառույցին գերմաներենում համապատասխանում է
/Ճ66ՇԱՏՅԱՄԱՏ Շն 1ոճումՄօ կառույցը:

Եթե ընդունենք, /6օօստոնՄստ օստ Լոճունսօ կառույցների ծագման
մասին այն վարկածը, որի համաձայն նրամք նույնպես բխում են ին-
ֆինիտվիվի ներգոյական իմաստից, ապա կարող ենք փաստել, որ
այստեղ գործ ունենք միննույն իճաստային զարգացման հետ:

Ռուսերենում նույնպես ժամանակի ընթացքում անհետացան ին-
ֆինիտիվը հայցականի ն ուղղականի հետ կառույցները, որոնք
արդյունք էին արնեմտաեվրոպական լեզուների ազդեցության ն ա-
պաիմաստավորման: Օր.՝

ճտ տ ՂՅ5 ղ06107Ւ17 ԷՈՅ3 8072: ՕԵԼԼԵ ԷՇ 86օքո տ ՎԱՒԼԵԼ ԽՌՍԱՇՑ
Ջո 65ԼԼԵ ՇՈՅՈՒՑԸ-՞.

Ինչ վերաբերում է ինֆինիտիվը տրականի հետ կառույցներին,
ապա ն. հայերենում, ն՛ ռուսերենում դրանք գործածվում են հատկա-

555 ՕՏեոո Բոմոռոո, նշվ. աշխ., էջ 204-205:
596 թոլ 1ոջ., նշվ. աշխ., էջ 103-104:
57 թյոոչ08ՇԽու 11. Ճ., նշվ. աշխ., օ. 296-301, հմմտ. Լոճուօճում 81. Ճ..

նշվ. աշխ., էջ 189.
195

պես միադիմի բայերի հետ, թեն հայերենի զարգացման միջին շրջա-
նում դրանք փոխարինվում են երկրորդական նախադասություննե-
րով, սակայն ժամանակակից հայերենում նրանք դարձյալ վերա-
կանգնվում են: Այսպես` արնելահայերենում նրանք վերածվում են
հարկադրական եղանակի ժամանակային մի ձնեի` պիտի գնամ, իսկ
արնմտահայերենում նույն ձեն ունի սահմանական եղանակի ա-
պառնիի իմաստ՝

Պետք ով կառույցներում հիմնական բայն է արտահայտում
դեմքի քերականական կարգը: Գերմաներենում այն համապատաս-
խանում է մաքուր ինֆինիտիվին:

Ես պետք է կարդամ այս գիրքը: 1օհ ոոստտ 416565 Թսօհ 16Տօո.

Շարժման բայերի դեպքում ժամանակակից հայերենում հիմնա-
կանում հանդես է գալիս հոլովված ինֆինիտիվը` Ես գնում եմ քնե-
լու, գերմաներենի անփոփոխ ինֆինիտիվի փոխարեն` 1շհ ջօհօ
ՏՇհ թո.

Հնդկերենում նույնպես տեղի է ունեցել Խտո-ով ինֆինիտիվի տա-
րածում: Ուշագրավն այն է, որ տրականին հանգող -ե-ով ինֆինի-
տիվը, որը Ռիգվեդայում միայն 6-7 անգամ է հանդես գալիս, արդեն
վաղ հետվեդայական շրջանում լիովին անհետանում է: Ի հակադ-
րություն դրա` -առտ-ով ինֆինիտիվը, որը Ռիգվեդայում հայցակա-
նով է դրված, հանդես է գալիս հինգ անգամ, իսկ ավելի ուշ դառնում
է ինֆինիտիվի արտահայտման միակ միջոցը: Ընդ որում` -առ-ով
ձենը համապատասխանում է լատիներենի ն սլավոնականի լեզունե-
րի սուպինին:»5:

Հայերենի անորոշի ձենաբանական փոփոխություններից կարելի է
հիշատակել անցյալ կատարյալի հիմքից կազմված անորոշ դերբա-
յը` խցել զանկանջսն ... ոչ ուրեք լուել զբանն Տեառն, փխ. լսել":

Ապակարգայնացումը արտահայտվում է այնպիսի շարահյուսա-
կան կառույցների կորստով, ինչպիսիք են նախդրավոր ինֆինիտի-
վը, հայցականը անորոշի հետ, տրականը անորոշի հետ ն այլն, ինչ-
պես նան անվանական հարացույցի ամբողջական կորստով: Ինֆի-
նիտիվը մուտք է գործում բայական համակարգ` կորցնելով անվա-
նական հարացույցի ամբողջականությունը:

598 Ը6ԽԸքըՇԱԵԽ Օ., ԹոճղՇէաՇ 8 Շքո8Է 16 1ԵՒՕՇ 843ԵՐՀՕՅՔՑՒՈԼՇ, Խ/Լ, 1980,
Շ. 339.

5» Հովսեփյան Լ. Ս., ԺԳ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաննե-
րի լեզուն, Եր., 1997, էջ 78:

196

Մյուս կողմից ինֆինիտիվը հաճախ գործածվում է ապառնի ժա-
մանակի կազմության մեջ:

Անորոշ դերբայի կիրառական առանձնահատկություններից է
նան միջին հայերենի շրջանում ձեավորված` կամիմ բայով ն անո-
րոշ դերբայով բաղադրյալ ապառնի ժամանակաձնը, որից հիշա-
տակարաններում վկայված են հետնյալ օրինակները` Վայ մեղաւո-
րիս Յոհանայ, թե ինչ կամիմ լինել յանքուն որդանցն, թուղթս կոտո-
րեցաւ ն կամիմ հեղձնուլ: Նշված օրինակներում կամիմ բայը կորց-
րել է իր բայական իմաստը ն ձեռք է բերել միայն ապառնի ժամա-
նակ կազմելու ձնական նշանակություն` օժանդակ բայի արժեք, իսկ
բուն գործողության իմաստը արտահայտվում է անորոշ դերբայով:
Անորոշ դերբայի այս կիրառությունը սակայն հետագա ծավալում չի
ստանում ն հանդիպում է միայն միջին հայերենի որոշ բնագրե-
րում:

Համանման զարգացում է ապրում նան ռուսերենի ապառնի ժա-
մանակաձնը` 2օաօ Է ինֆինիտիվ կառույցով, որն ավանդվել է
դեռես հին ռուսերենում` նախապես պահպանելով իր եղանակային
իմաստը""՞:

Որոշ ռոմանական լեզուներում ինֆինիտիվը ծառայում է նան ա-
պառնի ժամանակի կազմությանը`

1. ապառնի ժամանակ - ֆր. յօ օհշուծոու, իտ. օռուօւծ, իսպ. օճուուծ,
պորտ. օճոււծլ, իսկ սարդ. ճքք 4 օճումոծ ն ռում. 701 օո

2. ապառնի հարաբերական - ֆր. յօ օհռութոուտ, իտ. օռուծոօլ, իսպ.
«ձում, պորտ. օռուոճ, իսկ սարդ. 4ւօ օճոէուծ ն ռում. ճջ օնուռ:

Այս օրինակները ցույց են տալիս, որ սարդիներենում ն ռումինե-
րենում ապառնին նե ապառնի հարաբերականը ինֆինիտիվով
կազմված վերլուծական կառույցներ են, մյուս լեզուներում օժան-
Դա ՀՈՒ սերտաճումը ինֆինիտիվին կատարվել է հին շրջա-

ում: ՛:

Ապառնի ժամանակաճձնը շատ լեզուներում գրեթե նույն զարգա-
ցումն է ունեցել` ոօոոօո ճջօոնտ ով Է տատո կամ օոմօո: Հնդկերենում

66 Հովսեփյան Լ. Ս., նշվ. աշխ., էջ 78:

601 Ըօթաղ:օ082 ԷԸ. 8., Ճոճքոոօտ Լ. Ճ., 160օքովօօրոչ: Էքճխուոււոն թյօօտ010
28658, Խ10ՇԲր. 1981, օ. 293.

602. ԸքԼ ԹԱ ԱՒՑ ՂԵՒ Օ-ՇՕԱՕՇՆՅՑԱՂՇ/ԼԵՒԼՈ: ԷքՅԽՈԼՂ ԼԵՔ քՕԽՈՒ ՇԵՐ: 835:08.
11քօ6ո6ոլ2 օՂքՄՀՄքէԷԼՕԷԼ օ611Է0օ11, հ/., 1972. 6. 354.

197

այն կազմվում է -ող ենթակայական դերբայով` մճռտու Հ մճլ8-ոտողւ,
ինչպես լատ. մուօո տառ «ես տալիս եմ»: Ինչպես նան գերմաներենի
բանկային լեզվում 1շհ եւո Ծճսթւ. Երրորդ դեմքում սկզբում բացա-
կայել է օժանդակ բայը: Ռոմանական լեզուներում այն կազմվում է
հՃԵօօ ԷՒ ինֆինիտվով` օօուճոծ հճեօօ»ֆր. Հիճուծոուծը5

Եղանակավորիչ բայերի կիրառությունը ապառնի ժամակաձների
կազմություններում ընդհանուր տիպաբանական արժեք ունի ն հա-
տուկ է նան գերմանական լեզուներին:"": Եթե անգլերենում այն քե-
րականացվել է, ապա գերմաներենում առկա էր միայն հին վերին
գերմաներենի երկբայ կառույցներում, ինչպես՝

թւճյս 5681 61 1ո Վ6ւս Ամ1օտէ6ն սսու քԽՃԼճո 5

«Այս պատճառով նա կընկնի (բառ.` պետք է ընկնի) ռազմադաշ-
տում` վերքերով պատված»:

Ինչ վերաբերում է հոլովական հարացույցի կորստին, ապա հա-
յերենում անորոշի հոլովումը պահպանվել է, բայց` գոյականացած
անորոշի տեսքով:

Հին ռուսերենում այն արդեն կորցրել էր հոլովվելու ունակությու-
նը: Թեն ինչպես վերը նշվեց, երբեմն ռուսերենի ինֆինիտիվը ցու-
ցաբերում է գոյականացման որոշակի միտումներ (էջ 39): Որոշ լե-
զուներում, ինչպես գերմաներենում, ինֆինիտիվը երբեմն լիովին ա-
պակարգայնացվում է ն մուտք է գործում անվանական համակարգ
(հմմտ. էջ 39-40):

Գոյականացված ինֆինիտիվը հին ֆրանսերենում նույնպես ու-
ներ անվանական հոլովում, հոլովման հետքերը պահպանվել են
նան ժամանակակից իսպաներենում: Իսպաներենում ն պորտուգա-
լերենում բոլոր ինֆինիտվները կարող են գոյականցվել, իսկ շատ
լեզուներ, այդ թվում նան ժամանակակից ֆրանսերենը կորցրել է
այդ հատկությունը":

Նոր հունարենում հոդով ինֆինիտիվը վերածվում է բայանվան:
Արդեն դասական հունարենում առկա էր պորտուգալերենի դիմա-
վոր ինֆինիտիվին մոտ ինֆինիտիվ, որը չլինելով դիմավոր ինֆի-

65 ու էԼ, 1ոմօջօոոճուտոեծ Օատոտշճեն, Լլ ԼՄ, քօթքօխոջ սոմ
2նտճութծոտծէշնոջ, Պ/6էԵսող, ԷԼ61461Ե6ջ, 1928, Տ. 96-97.

6: Հմմտ. Աքօռօա 3., Շքոտա ւծ ոԵՒՅ:Լ Էք նոՀՑ ԻՇքո ՅԻ ՇԹԵԱ: 53ԵԼ-
ԽՕ8, հ/., 1954, օ. 220.

665 թլօտռուտեռ)ո Օ. 7., Օօալտօհօ Տքոոօհջօտօհւօհնծ, Խ/., 1977. Տ. 116.

606 ՇքԼԹ Բ ՂԵՒՕ-ՇՕԱՕՇՆՅՑԱՂՇ ԵՒՈ: ԷքՅԽՈՑՁՂՆՈՀՑ քՕոՒԼՇԾՆՇԸ 935508.
11քօ6Ո6ո2 օթ քէլօ11 օ6ոաւօօ1., Խ/Լ., 1972, 6. 356.

198

նիտիվ ն ստանալով հոդ` պահպանում էր բայական հատկանիշնե-
րը:"՛: Այլ կերպ` ապակարգայնացման սաղմեր կային նան դասա-
կան հունարենում: Սակայն, ինչպես արդեն վերը նշել էինք, հունա-
րենում ինֆնինիտիվը ոչ թե քերականացվում է, այլ իսպառ վերա-
նում է լեզվից:

Վերադառնալով հայերենին` նշենք, որ հայերենի անորոշը անցել
է քերականացման միայն երեք փուլերը, քանի որ այստեղ իսկական
էրոզիա տեղի չի ունեցել. ի նախդրի կորուստը չի կարելի էրոզիա
համարել, ի տարբերություն, օրինակ, գերմանական լեզուների, որ-
տեղ անհետանում են ինֆինիտիվի տրական հոլովի ցուցիչները:

Իսպաներենում ն պորտուգալերենում նույնպես լատիներենի ին-
ֆինիտիվի ցուցիչի վերջին օ-ն սղվում է` իսպ. օռուռո (երգել), ԵՏԵՏ-
(խմել), տտ (ապրել), պորտ. ճոր (խոսել), ճօոմծօբ (վաճառել), քուեւ
(հեռանալ):

Ռուսերենի ինֆինիտիվը ժամանակի ընթացքում սերտաճում է
սուպինի հետ, որի հետեանքով պահպանվում են երկու ձնն էլ` ա-
ռանց գործառական տարբերակման` ոո, Ա1ՇՅՂԵ:

Եթե հայերենի անորոշի քերականացման գործընթացը փորձենք
դիտարկել Ք. Լեհմճանի քերականացման չափանիշների տեսանկյու-
նից, ապա կարող ենք նշել հետնյալը`

Անորոշի հարացուցայնությունն արդեն հին հայերենում բարձր է,
քանի որ այն ունի իր առանձին անվանական հոլովումը:

Ինչ վերաբերում է հարացուցային փոփոխակայնությանը, ապա
միջին հայերենում այն նվազում է, քանի որ աստիճանաբար սահ-
մանափակվում է իր գործառույթով ն գործածվում է միայն գործո-
ղության անունը նշելու համար:

Ինֆինիտիվի յուրացումը նույնպես նվազում է, քանի որ այստեղ
նույնպես տեղի է ունենում իմաստային ընդհանրացում` անցում
նպատակի իմաստից գործողության ընդհանուր անվանման, լրա-
ցական նախադասության իմաստի, այլ կերպ` կոնկրետից վերացա-
կանի:

Հարաբերակցումը այլ միավորների հետ նս նվազում է, քանի որ
այն նախդիրների հետ այլես չի գործածվում:

607 Շ1թք.է 1., 2ս- Տու» մ6օւ ճու 1Տօհօո 81մնոջծո 1ո ժօո 1ոժօջօւոոճուտօհօո
Տքոճշհօո ("Լհօ տում օր 1որունճ| Թոռճեօոտ 1ո էհօ 1ոմօ-Ինւօքօճո 1ճոջսճթծտ").
(Եսոօքճտօհօ ԷԼօօհտօհս)տՏօհղքծո, 21/3), Բւռու նու 8/Խ/Լ, 86ոռ, ԼշՏ ՄՇջոՏ: Լոոջք 1978.
Սօխօ"-0155010110ո, 19777, Տ. 269-2՛70.

199

Շարակարգային փոփոխակայնությունը մնում է նույնը, քանի որ
անորոշի դիրքը նախադասության մեջ ազատ է` պայմանավորված
հայերենի ազատ շարադասությամբ:

Կցումը նույնպես նույնն է մնում, քանի որ անորոշը ֆիքսված բա-
ղադրիչի չի վերածվում:

Այսպիսով` կարող ենք ասել, որ հայերենի անորոշի քերականա-
ցումը, ըստ Լեհմանի աղյուսակի, փոքր-ինչ թույլ է, քանի որ չափա-
նիշներից մի քանիսը մնում են նույնը: Այսպես` եթե շարակարգային
փոփոխակայնությունը մնում է նույնը նվազելու փոխարեն, ապա
կցումը` աճելու փոխարեն: Կապակցումը ն փոփոխականությունը,
այսպիսով, թերի են տեղի ունենում, իսկ կշիռը համապատասխա-
նում է քերականացման չափանիշներին, քանի որ թե՛ յուրացումը ն
թե՛ հարաբերակցումը այլ միավորների հետ նվազում են:

Հին հայերենի անորոշ դերբայը, մեր կարծիքով, քերականացվել
է հետնյալ քայլերով`

» ինախդրի հետ միասին ցույց է տվել ուղղություն, նպատակ,

2. այնուհետն` ժամանակ:

ՅՑ. Առանց նախդրի սկսել է արտահայտել նպատակ, վերածվել է
լրացական կառույցի ստորոգյալի` հանդես գալով հարկադրական-
պարտավորական ն անհրաժեշտության գաղափար արտահայտող
միադիմի, ինչպես նան ասեմ, համարիմ, կամիմ բայերի հետ, եր-
բեմն էլ տրամաբանական ենթական արտահայտելով հայցական
կամ տրական հոլովների միջոցով:

4. Կորցնելով իր նախնական իմաստը` այն աստիճանաբար գոր-
ծածվել է նան գոյականաբար` ենթարկվելով հոլովման:

5. Աստիճանաբար նպատակի ն հետնանքի իմաստի համար քե-
րականացվում է անորոշի հոլովված ձնը:

Այսպիսով, կարող ենք փաստել, որ ինֆինիտիվի քերականացու-
մը հայերենում տեղի է ունեցել մասնակիորեն: Դրա մասին են վկա-
յում նան ժամանակակից հայերենի տվյալները:

ժամանակակից հայերենի անորոշի կենսունակության հարցը
պարզելու համար դիմել ենք բնական լեզվաբանության օգնությանը,
որին էլ կանդրադառնանք աշխատանքի հինգերորդ գլխում:

200

Գլուխ 7. ժամանակակից հայերենի անորոշ դերբայը
բնական լեզվաբանության տվյալների լույսի ներքո

5.1. Բնական լեզվաբանության սկզբունքները

Բնական լեզվաբանությունն առաջ է քաշում լեզուների գործըն-
թացների ու վիճակների շատ թե քիչ բնական լինելու վարկածը:
Այստեղից էլ բխում է այն դրույթը, որ մայրենի լեզվի յուրացման, ինչ-
պես նան լեզվական փոփոխությունների միտումների հիմքում ըն-
կած են բնական հարաբերությունները:

Բնական լեզվաբանությունը սկիզբ է առել Դ. Ստամպի կողմից
մշակված բնական հնչյունաբանությունից"5: Հետագայում զարգա-
ցավ նան բնական ձնաբանությունը, որի սկզբունքները մշակել են
Վ. Մայերթալերը. Գ. Ֆլիդլը. Վ. Դրեսլերը ն այլք"

Բնական լեզվաբանությունը ելնում է այն դրույթից որ քերակա-
նությունը բաց, ամբողջական համակարգ է: Սա արդեն իսկ բացա-
ռում է համաժամանակայնության նե տարաժամանակայնության հա-
կադրությունը ն դրա փոխարեն առաջարկում է լեզվի դինամիկ հա-
մակարգի հասկացությունը: Այս տեսանկյունից բնական լեզվաբա-
նությունը լեզվական կառույցների ն գործառնությունների կայունաց-
ման տեսություն էծ"":

Բնականությունը սահմանվում է հետնյալ կերպ`

«Ձնաբանական գործընթացը կամ ձենաբանական կառուցվածքը
բնական է, ա) երբ նա լայն տարածում ունի Ա/կամ բ) հարաբերա-
կանորեն արագ է յուրացվում ն/ կամ գ) լեզվական փոփոխություն-
ների հետեանքով հաճախ է առաջանում» ":

604 Տմուղքօ Ծ.: հօ ճօզսլտ1Աօո օք քհօոօեօ ոօքոօտօունօոջ. 1ո: Թռքօոտ հօտ էհօ
5էհ ԹՇջւօոճ| հ/6ծեռջ, ԸՇհլօճջօ Լ1ոջսւտեՇ Տօօ16է7 1969, Տ. 443-454.

605 րոցօէէհշ16ը ՄԱԼ, Խ1օոթհօ10Ք15օհօ Հոմուօհքա, 1981, Մ/օտեոժօո: /Ճէհօ-
ոճլօո (- Լմոջաւտետհծ Ւօտօհսոջծո 28), Տ. 2. ԲԱ6մ1 Շ., Էռէնւնօհքտւէտեհօօւօետշհծ
/(0-քհօտուճ: /Տքօէէծ մ6: ՛Լհծօուօ սոմ հոք1աոոծոնծանոք, ՛ԼԱԵւոջծո, 1999, 5. 47.

Գ խլոջօոքհուծը ՄԱԼ., նույն տեղում: Հմմտ. Խօոօօեջ-ԹոԾԱ Թ., օւ ՔոօւԵ
զ6: ՎՇուոճիոօքհօ10916 ԵԼ 2261 ՊՈՇՈՇԼ Ճմոմօւո: էղոօ Մուօւտսշհսոջ ւո Թճհոծո
զ6: Է ռէնւնօհիծտէհօօոծ", օԼՏՏԵՏ Ո /ՃՈ1ՕԻՆ, Սումօոտմեեէ ՊՈծո, 2011, Տ. 11-12. հեք:
//օէհօՏ.Աում16.86.8է/18955/1/2011-12-27 9301969.քժ8

201

Բնական լեզվաբանության հիմնական սկզբունքներն են`

1. Բնական փուփոխություն (տեղական նշույթավորվածության
կրճատում ն զարգացում): Նշույթավորվածը որոշակի տեղում դառ-
նում է ավելի քիչ նշույթավորված: Հակառակը կոչվում է ոչ բնական
փոփոխություն:

2. Տիպաբանական մոդել` նշույթավորվածի գոյությունը ներա-
կայում է ավելի պակաս նշույթավորածի գոյությունը:

ՅՑ. Տիպաբանական մոդելի խաթարումը բերում է բնական փո-
փոխության:

4. Բնական փոփոխությունը չի հանգեցնում տիպաբանական մո-
դելի խաթարմանը, այլ կերպ` ներունակ կայուն վիճակի:

5. Բնականության բախումներ (կոնֆլիկտներ). ամբողջական
համակարգերի ներսում անհնարին է մի քանի ցանցային չափեզրե-
րի միաժամանակ օպտիմալացնել: Այսպիսով` համընդհանուր քե-
րականության ոչ բոլոր չափեզրերը կարող են ոչ նշույթավորված
լինել:

6. Բնականության փոխհատուցում. Որնէ չափեզրի նշույթավոր-
ված/ոչ նշույթավորված ամրագրումը բնականության տվյալ սանդ-
ղակին ներակայում է մեկ այլ չափեզրի ավելի քիչ նշույթավոր-
վածությունը/նշույթավորվածությունը:

7. Բնականության հարաբերությունների ընդհանուր բանաձնը
հետնյալն է` Հո, ՀԽԲՀ ": Ճ -ն ավելի բնական է կամ նույնքան բնա-
կան է ինչ 8-ն: Նշույթավորվածությունը այստեղ համընդհանուր քե-
րականությանը վերաբերող բնականության հայեցակարգային մի
դեպք է:

8. ՎԼՃՂ հարաբերությունների տրամաբանությունը. ոոէը հակա-
սիմետրիկ հարաբերություն է: "Հոու"-ի շրջումը կանխադրվում է:

9. Համընդհանուր քերականությունը ինչպես ն (լեզվական) տի-
պը լեզվական շերտերի կառուցման կամ առանձին լեզուների քե-
րականացման ճանապարհին անցումային փուլերի անհրաժեշտ
աստիճաններ են: Այն իմաստով բնականության տեսության տե-
սանկյունից համընհանուր քերականությունը քերականություն չէ,
այլ գենետիկ հակում որնէ լեզվի քերականության յուրացման հա-
մար` ՛:

5ռ բլլօգ1 Շ., նշվ. աշխ., էջ 48-49:
202

Բնական լեզվաբանությունը սերտորեն կապված է նշույթավոր-
վածության տեսության հետ:

Նշույթավորվածության տեսությունը ելնում է այն դրույթից, որ
լեզվի որոշ տարրեր ավելի բնական են ն դրանով իսկ ավելի հեշտ
են յուրացվում, ընկալվում ն վերարտադրվում: Նշույթավորվածու-
թյուն ասելով` Մայերթալերը հասկանում է հատկանիշային նշույթա-
վորվածություն` Պրահայի դպրոցի մեկնաբանությամբ:

Նշույթավորվածությունը հակադարձ համեմատական է բնակա-
նությանը:

Որքան բարձր է նշույթավորվածությունը, այնքան բարդ է լեզվի
այս կամ այն կողմը` արտասանությունը, թեքումը ն այլն: Խոսողների
նպատակը նշույթավորվածությունը կրճատելն է ն դրանով իսկ
պարզեցման տնտեսման օրենքին հետնելը: Լեզվական գործածու-
թյունը պետք հնարավորինս պարզ լինի"'"

Այդտեղ հաճախ առաջանում են նշույթավորվածության բախում-
ներ, որի դեպքում լեզվական նշույթավորվածության կրճատումը մի
ոլորտում բերում է նրա ավելացման այլ ոլորտում: Ի վերջո դա
հանգեցնում է նրան, որ լեզուն Օպտիմալացվում է` թերես առանց
հասնելու բացարձակ օպտիմալացման:

Այստեղ խոսքը վերաբերում է Ա. Շլայխերի լեզվի բնական օրգա-
նիզմ լինելու տեսության զարգացմանը, որտեղ լեզուները որպես
բնական օրգանիզմ ունեն ծնունդ, ծաղկունք ն մահ: Թե բնականու-
թյունը ն նշույթավորվածությունը իրոք առկա են որնէ լեզվում, մնում
է վիճելի, քանի որ ամբողջականությունը ավելի շուտ կարելի է վե-
րագրել լեզվի ճանաչողական կողմին, քան թե հենց լեզվին: Խոսող-
ներն են որոշում, թե երբ է որնէ ձեը այնքան նշույթավորված, որ են-
թակա լինի փոփոխման՞՛՞:

Վ. Մայերթալերը տարբերակում է նշույթավորվածության երեք
տեսակ՝

1. Իմաստային կարգային նշույթավորվածություն, որի համա-
ձայն քերականական կարգը իմաստային տեսանկյունից նշույթա-

68. Թը Տ., Տքւոօհաոոմծ1 սոմ Օւքնտւօո, Տ. 4-5. հքքտ: // ատու ԿՈԿՈ.հս-Եօուո.մ6
/քթո0ԹՏՏԱԼՇՈ-ՇՈ/ՄԽ Ա ԽՄ/աՏտտօԱՁեօոտ/Տօուոճոճւեծ1ծո/Օօեօոօոուծ սոմ Տքոճօհօ/
ՊՈ/ոՒՇԼՏՇու6Տէօ- 2009 - 2010/Տ85հճ 8857 - Տքոճօիտաճոմօլ սոմ Ծւրխտւօո

646 բրօմլ Շ., ԻՄԹէնոն-հիճաէտէհօօՇետօհծ Ճ1օոքիօտուժ»: ՃտքծեէՇ Վ6Շո
Լ1իճօո6 սոմ Լոք|առոճուճոսոջ, 1նսէւոջ:ղ, 1999, Տ. 47.

203

վորված չէ, երբ համապատասխանում է խոսողների նախատիպա-
յին հատկանիշներին (քոօէօեքւՏօհօո ՏքոօօհծոօլջծոտշհճՈծո), օրինակ՝
քերականական հետնյալ կարգերը` շնչավոր առաջին դեմք,ներկա
սահմանական եղանակ, եզակի թիվ իմաստային տեսանկյունից ոչ
նշույթավորված են ի տարբերություն հետնյալ քերականական կար-
գերի` անշունչ, ոչ առաջին դեմք (այլ դեմքեր), ոչ ներկա, ոչ սահմա-
նական եղանակ, հոգնակի թիվ:

2. Խորհրդանշումային նշույթավորվածությունը, որի համաձայն
խորհրդանշումը այն դեպքում է բնական, երբ այն համապատաս-
խանում է հետնյալ նախատիպական չափանիշներին` կառուցված-
քային պատկերանշանայնություն (Ճօոտեսքնօոօիծ 1Ռօուշմնէ), որտեղ
կապը նշանակիչի ն նշանակյալի միջն տեսանելի է, ինչպես օրի-
նակ` փոքրացուցիչ ածանցի քմայնացումը, ձնաիմաստային թա-
փանցիկություն (Ճ1օոքհօտաճուտօհօ Պռոտքուոշ), երբ առանձին
ձնույթների իմաստը համահունչ է ամբողջ բառի իմաստին՝
ՄՕօջօիոսեծք «թռչունի մայր» ի հակադրություն Օոօթոոսե 6: «տատիկ»,
նշույթավորվածության բախումներ ն այլն"5:

Յ. Առաջին ն երկրորդ տեսակներից ածանցվող նշույթավորվա-
ծությունը խորհրդանշված կարգերի համար, որի դեպքում սակայն
կարող են հանգեցնել նշույթավորվածության բախումների, օրինակ՝
անեզակի գոյական Քւո-ից «ծնողներ» ածանցված եզակի
ԵԼՏւուօ-ը «ծնող» նշույթավորված է ի տարբերություն սովորական
եզակի-հոգնակի զույգի` Թոմ «երեխա» - Թյոժօ: «երեխաներ»: Բնա-
կան ձնեաբանության կենտրոնական խնդիրներից է բառի քերակա-
նական կարգերի օպտիմալ խորհրդանշումը""":

Բնական լեզվաբանության հիմքում ընկած է այն վարկածը, որ
նշանակիչի ն նշանակյալի միջն կապը լիովին կամայական չէ, այլ
բխում է խոսողների պահանջներից: Հատկապես բնական են պար-
զը, արդեն երեխայի համար մատչելի երնույթները, որոնք հաճախ
են հանդես գալիս տարբեր լեզուների համաժամանակյա ն տարա-
ժամանակյա կտրվածքներում:

Բնական ձնաբանությունը տարբերակում է համակարգից ան-
կախ ն համակարգից կախյալ փոփոխություններ ն մտադիր է բոլոր

65 թրքՆ6ոէոտվ6, ՊՄ., նշվ. աշխ.: Հմմտ. . Քօօօէ»-ՔԹո611 Թ., նույն տեղում:

6/6 թ-6ՏՏ16- ՊՄ0ԼԱՔՅոջ Ս., ՊՄօՐՎ-Բօոոճնօո 1ո ոու ԽԼօւթիօ1օ9». 1ո: Քոմօ1
ՏԼՇՔոսօւ 8: Թօշհօ16 Լ16Ե6-. 645. ԷԼճոմԵօօէ 61 77/0-4-Բօոոճմօո 0:մոօօիլ: Տքոնոքւ,
2005, ք. 268-271: Հմմտ. . Ճօ-օօէ7-Թոծ1 Թ., նույն տեղում:

204

ենթահամակարգերում հաստատել այդ սկզբունքը: Բնական ձնա-
բանությունը պնդում է, որ իմաստային կարգերի հարաբերական
նշույթավորումը կարող է սահմանվել, ն այդ նշույթավորված հարա-
բերությունները հնչույթային ձնով ունեն նշույթային արտացոլում:
Օրինակ` նշույթավորված ն ոչ նշույթավորված զույգերում, ինչպես
եզակի (հոգնակի, ներկա) անցյալ ն այլն, նշույթավորված ձենը պետք
է հնչույթային ավելի մեծ ծավալ ունենա""՛:

Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ բնական լեզվաբանությու-
նը լավագույնս է ներկայացնում ժամանակակից փուլում տվյալ լեզ-
վական երնույթի նշույթավորվածության ն գործածության հաճախա-
կանության (/ոհոլեմքոօոլոոշ) աստիճանը` ժամանակակից հայերե-
նի անորոշը փորձենք դիտարկել նան դեռնս Վ. Մայերթալերի,
Գ. Ֆլիդլի ն Ք. Վինկլերի առաջարկած մեթոդով:

5.2. Անորոշ դերբայի բնականությունը ժամանակակից հայերենում

Ինչպես վերը նշվեց, լեզվական այս կամ այն երնույթի, այս
դեպքում` ինֆինիտիվի բնականության չափանիշներից մեկը նրա
գործածության հաճախականությունն է, որը նշանակում է ինֆնինի-
տիվ կառույցների տեսակներն ու քանակը Լ լեզվում կամ 26 տա-
րածքում: Տարբեր լեզուներում անորոշի գործածության հաճախա-
կանության աստիճանը տարբեր է:

Ժամանակակից հայերենի անորոշը, ինչպես արդեն քանիցս նշել
ենք, կարող է հանդես գալ ինչպես հոլովված, այնպես էլ իր ուղիղ
հոլովաձնով: Ընդ որում` անորոշը ենթակայի ն խնդրի գործառույ-
թում հիմնականում հանդես է գալիս գոյականացված` որոշյալ հո-
դով: Այլ կերպ հայերենի անորշը նշույթավորված է, որն էլ, ինչպես
վերը նշեցինք, հակադարձ համեմատական է բնականությանը:

Այսպիսով, ինֆինիտիվի բնականության աստիճանը կախված է
ոչ միայն նրանից, թե ինչ ստորոգական կառույցներ են ինֆինիտիվ
պահանջում, այլն նրանից, թե որքանով է հոլովված ինֆինիտիվը
համարվում ինֆինիտիվ, ն այսպիսով որքանով է այն ոչ նշույթա-
վորված:

67 Խո Ի., Խ10գ6ո ՛Ւիօօ1165 օք Լ1ոջս1Տ5Ա6 Ըհճոջ»: Ճո ՕԽօոտ օխ. 1ո 11151077 օյ
(հօ Լճոջանջօ ՏԸԼՇՈԸ65, 64. Ե ՏՅԽՅւո /ՃՃԱւօմ, ՃՕուճմ Ճօ6ւոօւ, ԷԼոոտ Ս. Իրօմ6ւծեծ,
ծէ Խ66Տ 61Տէօօջհ. 86ռնո - ՀՇ: ՄօւԷ: ԽԼօսէօո մօ Օս»օւ, 2006, ք.23.

205

Հարկ է նշել, որ բնական լեզվաբանությունը համանման դեպքե-
րը դիտարկում է որպես նշույթավորված, քանի որ գոյականը նույն-
պես ոչ նշույթավորված ձեով անվանական հատկանիշներ է ցուցա-
բերում՝

Հոտէ (անվանական, բայական)/լանվան հատկանիշներ)-՛".

Բացի դրանից` բացառված չէ, որ հայերենում հոլովված ինֆինի-
տիվները զարգացման հետագա փուլերում ծառայեն այլ դերբայնե-
րի կազմությանը ն այլլենս չհամարվեն ինֆինիտիվ:

Ստորն կներկայացնենք ինֆինիտիվի գործածության հաճախա-
կանության հատկանիշները ն հայերենով ստուգիչ նախադասու-
թյունները (5ուԹ41շ6):

Թեն մեր հետազոտությունը ընդհանուր առմամբ հիմնված է Մա-
յերթալերի, Ֆլիդլի ն Վինկլերի առաջ քաշած հատկանիշների վրա,
սակայն ավելացնում ենք նան հոլովված ինֆինիտիվի հատկանիշը՝
որպես նշույթավորված հատկանիշ:

1. Հատկանիշների բնութագիրը`

Ինֆինիտիվի վերոհիշյալ հատկանիշները որոշում են նրա
գործածության հաճախականությունը:

Առկա չափեզրերը (ՊՄ6ութ) ցույց են տալիս ինֆինիտիվի հնարա-
վոր կամ անհրաժեշտ գործածությունը` ըստ դասերի մեջ բաշխված
ինֆինիտիվ պահանջող ստորոգական կառույցների: էմպիրիկ հե-
տազոտության համար ընտրվել են այդ ինֆինիտիվի համատեքս-
տեր կազմող վերոհիշյալ դասերի նախատիպեր.

ձ) Հնարավոր ինֆինիտիվ կառույցների քանակը ստուգիչ
նախադասություններում (յուրաքանչյուր ինֆինիտիվ բնորոշվում է
»Ի -ով ն ստանում 1 միավոր)

Ե) Պարտադիր ինֆինիտիվ կառույցների քանակը (հավելյալ տե-
ղեկատվությամբ հաղորդվող նրանց պարտադիր գործածությունը
բարձրացնում է նրանց հաճախականության աստիճանը նս 0.5
միավորով):

66 Փղումծո, Շհւ., 2սո Բոեոօեխոջ օո ԼոճուՃօոտենխիօոծո 8 1ուօտ ՄՄ/ՇՋ
Խօտ ՄԱլջճոաւՇո լո 6 հօսեջծո Տեռոմճւմտքոոօհօո. 1: Իոէնւնօշհքծաէտեհծօոծ սոմ
Տքոճշհաճոմծօ|. 8տւեճջծ շսու 1ուօւոճեւօոմաո Տյոոթօտաու ՊԱԼԱւԽՇհէծլէտեիծօո16 սոմ
Տքոճօիաճոմծր ճո մօ Սում. ԽՈճղԵօք նօ 13.5.-15.5. 1993. Թօօհառ, 8ոօօեոծջօլ,
1995, Տ. 5.

206

օ) Պարտադիր ինֆինիտիվ կառույցների քանակը ինֆինիտիվի
տրամաբանական ենթակայի ն հիմնային նախադասության ենթա-
կայի ն խնդրի համընկման դեպքում: (Այս սահմանափակ պարտա-
դիր գործածությունը նույնպես բարձրացնում է առկայության աստի-
ճանը 0.5 միավորով):

4) Նշույթավորված, թույլատրելի ինֆինիտիվ կառույցները ստու-
գիչ նախադասություններում (յուրաքանչյուր նշույթավորված անո-
րոշը ինֆինիտիվի առկայության աստիճանը կրճատում է 0.5 միա-
վորով)":

6) Գոյականացված ն հոլովված ինֆինիտիվների քանակը ստու-
գիչ նախադասություններում (յուրաքանչյուր գոյականացված ն հո-
լովված ինֆինիտիվը կրճատում է առկայության աստիճանը 0.5
միավորով):

Ստորն ներկայացնում ենք հայերենի ստուգիչ նախադասություն-
ները.

1. Դժվար է միշտ լռել: (Անորոշ դերբայ)

2. Կարնոր է, որ հայրս խնայում է: (Երկրորդական նախադասու-
թյուն, դիմավոր բայ)կամ Հորս խնայելը կարնոր է: (Գոյականացված
ինֆինիտիվ)

Յ. Զբոսնելը գեղեցիկ է: (Գոյականացված ինֆինիտիվ)

4. Նա աշխատում էր առանց մտածելու: (Խախդիր - սեռական
հոլովով դրված անորոշ)

5. Պետրոսը արձակուրդ էր գնում` հանգստանալու համար: (Սե-
ռական հոլովով դրված անորոշ -- հետդիր)

6. Պետրոսը արձակուրդ էր գնում, որովհետե նա ուզում էր
հանգստանալ: (Պատճառի պարագա երկրորդական նախադասու-
թյուն, դիմավոր բայ)

7. Ես շատ վազելուց հոգնել եմ: (Անորոշը բացառականում)

8. Մենք այլես ցանկություն չունենք աշխատելու: (Սեռական հո-
լովով դրված անորոշ)

9. Նա փորձեց շահել: (Անորոշ դերբայ)

10. Պողոսը ուզում Է գիրքը գնել: (Անորոշ դերբայ)

11. Պողոսը ձգտում էր լավագույնը դառնալ: (Անորոշ դերբայ)

65 թիշզ, Շ7ԳՈՂում6է Շհւ., Աճումմքոօոուոօոշ Լու Քոջիտօհօո, Տօհտ/օ415օհօո
սոմ ՎՕՐՄ/69156հծո. 1ո: 'Տքոճօհծ սոմ Հէնւնօհէծի Օօմժճուծճոմ Խո Գուն Խ/Լ256ւէհճ)6-
ՕԼտջ. Իշու-Օօշ1օո/Շհ. Գոուլթո) ՛Լնեւոջծո, 2005, Տ. 88.

207

12. Պետրոսը ուզում է, որ Պողոսը գնի գիրքը: (Երկրորդական
նախադասություն, դիմավոր բայ)

13. Պետրոսը կարող է լողալ: (Անորոշ դերբայ)

14. Պետրոսը չի կարող լողալ: (Անորոշ դերբայ)

15. Դժվար է հասկանալ: (Անորոշ դերբայ)

16. Ինձ թվում է, որ նա խաբում է: (Երկրորդական նախադասու-
թյուն, դիմավոր բայ)

17. Ինձ թվում է, որ նա չի խաբում: (Երկրորդական նախադա-
սություն, դիմավոր բայ)

18. Թվում է, որ նա հոգնած է: (Երկրորդական նախադասու-
թյուն, դիմավոր բայ)

19. Հարկերը պետք է վճարել: (Անորոշ դերբայ)

20. Պողոսը թույլ է տալիս շանը վազել: (Անորոշ դերբայ)

21. Նա մեզ ողջույններ է ուղարկում: (Գոյական)

22. Պետրոսը լսում է երեխաների երգը: (Գոյական)

23. Պետրոսը չի լսում երեխաների երգը: (Գոյական)

24. Պետրոսը լսում էր, թե ինչպես էին երեխաները երգում: (Երկ-
րորդական նախադասություն, դիմավոր բայ)

25. Պողոսը մեզ տեսնում է խաղալիս: (Անկատար երկրորդ)

26. Նա դադարեց ուսանելուց: (Անորոշը բացառական հոլովով)

27. Նա պահանջեց Մարիայից տուն գնալ: (Անորոշ դերբայ)

28. Պողոսը պահանջեց Պետրոսից կարդալ գիրքը: (Անորոշ
դերբայ)

29. Պողոսը Պետրոսից պահանջեց, որ նա կարդա գիրքը: (Երկ-
րորդական նախադասություն, դիմավոր բայյԲնական չէ, ավելի
բնական է անորոշով տաբերակը:

30. Հայրիկս կարծում է, որ կարող է շահել: (Երկրորդական նա-
խադասություն, դիմավոր բայ)

31. Հայրիկս կարծում է, որ կարող է շահել: (Երկրորդական նա-
խադասություն, դիմավոր բայ) (Անորոշի գործածությունը հնարա-
վոր չէ)

32. Հայրիկս կարծում է, որ Պետրոսը շահում է: (Երկրորդական
նախադասություն, դիմավոր բայ)

33. Պետրոսը հույս ունի հռչակավոր դառնալու: (Անորոշ դեր-
բայ` դրված սեռական հոլովով)

34. Պետրոսը հույս ունի, որ հռչակավոր կդառնա (Երկրորդա-
կան նախադասություն, դիմավոր բայ)

208

35. Պետրոսը հույս ունի, որ իր հայրը շուտով կառողջանա:
(Երկրորդական նախադասություն, դիմավոր բայ)

36. Պետրոսը խոստանում է հայրիկին` վաղը քաղաք մեկնել:
(Անորոշ դերբայ)

37. Պետրոսը խոստանում է, որ վաղը կմեկնի քաղաք (Երկրոր-
դական նախադասություն, դիմավոր բայ)

38. Պետրոսը ափսոսում էր ճշտապահ չլինելու համար: (Սեռա-
կան հոլովով դրված անորոշ -- հետդիր)

39. Պետրոսը ափսոսում էր, որ Ճշտապահ չի եղել: (Երկրորդա-
կան նախադասություն, դիմավոր բայ)

40. Պետրոսը ներողություն խնդրեց չափազանց ուշ եկած լինե-
լու համար: (Սեռական հոլովով դրված անորոշ -- հետդիր)

41. Պողոսը ներողություն խնդրեց, որ նա չի գնել գիրքը: (Երկ-
րորդական նախադասություն, դիմավոր բայ)

42. Պետրոսը նրան համոզեց ջանասեր լինել: (Անորոշ դերբայ)

43. Պողոսը ինձ համոզեց, որ Պետրոսը ջանասեր է: (Երկրորդա-
կան նախադասություն, դիմավոր բայ)

44. Նա ձնացնում է, թե կրթված է: (Երկրորդական նախադասու-
թյուն, դիմավոր բայ):

45. Նա ձնացնում է, թե իր ծնողները հարուստ են: (Երկրորդա-
կան նախադասություն, դիմավոր բայ):

46. Պետրոսը ասաց, որ հիվանդ էր: (Երկրորդական նախադա-
սություն, դիմավոր բայ):

47. Պետրոսը ասաց, որ Պողոսը ջանասիրաբար է սովորել
(Երկրորդական նախադասություն, դիմավոր բայ)

48. Պետրոսը պնդում էր ծեծված լինելու մասին: (Սեռական հո-
լովով դրված անորոշ -Է հետդիր)

49. Պողոսը գիտի, որ Պետրոսը կգնի գիրքը: (Երկրորդական
նախադասություն, դիմավոր բայ)

50. Նա գիտի, թե ինչպես են շահում: (Երկրորդական նախադա-
սություն, դիմավոր բայ)

51. Որտե՞ղ է մայրիկը: Գնումներ է կատարում: (Դիմավոր բայ)

52. Նա առաջինն էր, որը ժամանեց: (Երկրորդական նախադա-
սություն, դիմավոր բայ):

53. Դու էիր, որ ինձ այդ ասացիր: (Երկրորդական նախադասու-
թյուն, դիմավոր բայ)

54. Դա մի մարդ է, որը ինձ այդ երբեք չի ների: (Երկրորդական
նախադասություն, դիմավոր բայ):

14 Արմինե Գագինյան 209

55. Դա մի մարդ է, որին համոզել ինձ երբեք չի հաջողվել: (Երկ-
րորդական նախադասություն, դիմավոր բայ):

Ինչպես կարելի է նկատել, երբեմն ստուգիչ նախադաություննե-
րը կրկնվում են, սակայն դա պայմանավորված է նրանց համար որ-
պես մետալեզու հանդիսացող գերմաներեն նախատիպերով, որոնց
հայերեն համարժեքները համընկնում են: Ստորոգական կառույցնե-
րից շատերը չեն կարող անորոշ դերբայ խնդրառել, դրա փոխարեն
կազմվում են գոյականի կամ երկրորդական նախադասությունների
օգնությամբ:

Փորձենք պարզել հայերենի անորոշի բնականությունը` ըստ
Վ. Մայերթալերի, Գ. Ֆլիդլի ն Ք. Վինկլերի կողմից առաջարկված
գնահատման միավորների ն ստուգիչ նախադասությունների համա-
կարգի՝

Աղյուսակ 11
53
Յ-
Յ 3.5 5
ա.» Յ
Յ 589 Ծ
.
Ջ Ձ ա ՏՏ8|38 |5.,
Ջ Ժ օ- ՅՓՇ 5' Յ-
5 օծ Զ -- ՅՅ Զ Ց -- 5 Ց
Ք. 8 3. Յ ՅՅ Տ Յ-
Յ ՏՅՋՑ | 5
5. ՑՋ Շ Ց Ց ՇՑՖ | Ց .-
5 Տ`բ Յ Շ Ք5ՑՋ|Ծ ԺԹ
ԻԶ օօ 5 Յ - Ք 5 -՝ 65 Ց
Յ Տ.Յ Բ |8 ԸԶԸՅ|ՋԽ | ՅՀ
- 55 ՔՔ | 5 5:
8- Յ Բ. 3:
«5 Փ. Զ
Է 5: Յ5ՏՏ Հ
5 5 5.5 Զ
Զ Յ 5
ՅՅ
1 | 05 | 05 -0.5 | -0.5
անդեմ գեղեցիկ
ստորոգյալ լինել Ի Ի Ի
»5Օ"-կառույցներ | անել
կարողական կարողա-
Է Է
բայեր նալ
Նորմատիվ պետք է ւ ւ
բայեր

210

Ի(ԹՐՈՅԱՆՇՈ
Օքօոոէօոօո

թվացյալ թվալ
կառույցներ

զօ72ՏԱՏՇհծո

Օքօոոէօոօո

շարժման բայեր | զնալ

մտադրություն ցանկանալ
ցույց տվող ւ
ստորոգական

կառույցներ

հաջողության հաջողվել
բայեր

զիջական բայեր | թույլ տալ ւ

պատճառական տալ
բայեր

Ընկալման, զգա- | յսել տեսնել
յական բայեր

ինքոատիվ դադարել ւ
բայեր

հրամայական, հորդորել
հորդորական Է
բայեր

մտածական կարծել

բայեր

սպասական հուսալ

բայեր Ի
խոստացական խոստա-

բայեր նալ Է

զղջական բայեր | ափսոսել

ներման բայեր ներել

հորդորական համոզել
բայեր ւ

Պճուքա ճն ածո
Մ6ԼԵՇո

խաբճան բայեր | կեղծել

ասացական ասել
բայեր

պնդման բայեր պնդել

211

իմացական գիտենալ,
բայեր

նպատակի ա շս
նախդիր

պատճառական | 4աշհ
նախդիր

եղանակավորիչ | օծ
նախդիր

հարաբերական 467 61516 Էշն
նախադասու-

թյան կրճատված

ձն

Անորոշի գործածության հաճախականությունը ն դրանով պայ-
մանավորված բնականության աստիճանը 11,5 է, որը համարվում է
ցածր:

Անորոշի բնականության ցածր աստիճանը հայերենում կարող է
ունենալ հետնյալ պատճառները`

1. Անորոշը հոլովվում է ն հանդես է գալիս հետադաս դիրքում,
ինչպես օրինակ շարժման բայերի հետ:

2. Անորոշը հոլովվում է, ինչպես օր.` նպատակի պարագայի դե-
րում:

Յ. Երբեմն ընդունելի է ն՛ հոլովված, ն՛ չհոլովված անորոշների
գործածությունը, ինչպես օրինակ` մտադրություն ցույց տվող, ան-
դեմ ստորոգական կառույցների դեպքում:

4. Ինֆինիտիվից առաջացել է մեկ այլ դերբայական ձն` անկա-
տար Ա-ը, որը նույնպես երբեմն փոխարինում Է ինֆինիտիվին, ինչ-
պես, օրինակ` զգացական բայերի դեպքում:

5. Որոշ եղանակավորիչ իմաստ ունեցող բայեր դիմավոր ձներ
չեն ստանում, ինչպես` պետք է:

212

Եզրակացություն

Ինֆինիտիվի տիպաբանական բնութագրի քննությունը հիմք է
տալիս կատարելու հետնյալ եզրահանգումները.

1. Ապաժամանակյա կտրվածքով ինֆինիտիվի տիպաբանա-
կան քննությունը հանգեցնում է նրա հասկացական ն քերականա-
կան կարգերի համակարգային ն կառուցվածքային վերլուծությանը:
Ընդ որում` ինֆինիտիվի հասկացական ն քերականական կարգերը
այս երկու տեսանկյունից տարբեր ընդգրկում ունեն: Եթե համա-
կարգային տեսանկյունից նրանք սահմանափակվում են ժամանա-
կայնությամբ, սեռայնությամբ, կերպայնությամբ, ապա կառուցված-
քային տեսանկյունից ավելանում են դիմայնությունը ն եղանակայ-
նությունը, որոնք սերտորեն կապված են իրադրական ժամանակայ-
նության հետ որպես թաքնված կարգեր, մյուս կողմից որպես առար-
կայնության հասկացական կարգեր` ավելանում են որոշյալությունը
ն սեռայնությունը:

2. Ինֆինիտիվն անցել Է զարգացման որոշակի ուղի, որը տար-
բեր լեզուներում տարբեր լինելով` ունի նան ընդհանրություններ:
Ինֆինիտիվը ժամանակի ընթացքում քերականացվում է ն որոշակի
հակադրություններ կազմում ինչպես դիմավոր բայի, այնպես էլ բայի
այլ անդեմ ձների հետ: Ընդ որում` հաճախ տեղի է ունենում նան
անդեմ ձների փոխհաջորդում: Ինֆինիտիվը անդեմ ձների համա-
կարգում հիմնականում հակադրվում է սուպինին ու գերունդին, մա-
սամբ նան գերունդիվին, որոնք ժամանակի ընթացում որպես կա-
նոն վերածվում են կամ անփոփոխ ինֆինիտիվի, կամ գերունդային
այլ քարացած ձների: Այլ կերպ` ինֆինիտիվ ն այլ անդեմ ձների հա-
կադրություններում թերնես ոչ նշույթավորվածը ինֆինիտիվի ուղիղ
ձնն է կամ արդեն գործողության ընդհանուր բովանդակություն ունե-
ցող քարացած այլ հոլովաձները, քանի որ նշված հակադրություն-
ները չեզոքանում են հենց վերոհիշյալ ձների օգտին, որի հետնան-
քով ստեղծվում են ինֆինիտիվի ն ինֆինիտիվից սերված նոր ձնե-
րի հակադրություններ:

213

Ինֆինիտիվի ն դիմավոր բայի հակադրությունը ի հայտ է գալիս
այն դեպքում, երբ ասույթի ն անորոշի ենթակաները տարբեր են:
Ինչ վերաբերում է հակադրության չեզոքացմանը, ապա այստեղ կա
որոշակի տարբերություն: Եթե անորոշը հայցականի, տրականի ն
ուղղականի հետ կառույցները, ինչպես նան բալկանյան ինֆինիտի-
վը փոխարինվում են դիմավոր ձներով, որոնք իրենց մեջ ունեն
միայն բայական հատկանիշներ, ապա դիմավոր ինֆինիտիվը կամ
կիսաինֆինիտիվը վերածվում է մի ձնի, որն ունի ն բայական, ն՛
անվանական հատկանիշներ:

3. Մեր կարծիքով` ինֆինիտիվի տիպաբանական զարգացումը
տեղի է ունենում հետնյալ կերպ.

Այն որնէ հոլովով դրված բառաձնից զարգանում է որպես ինք-
նուրույն շարահյուսական միավոր, տեղի է ունենում հոլովական ի-
մաստի մթագնում, այնուհետն ներթափանցում է բայական համա-
կարգ` ստանալով նան այլ քերականական կարգեր, ինչպիսիք են
ժամանակի ն սեռի քերականական կարգերը, որոնցով օժտված են
հին հունարենի ն լատիներենի ինֆինիտիվները: Որպես հակառակ
գործընթաց տեղի է ունենում կամ նրա անցումը դիմավոր ձնի, ինչ-
պես նոր հունարենում ն պորտուգալերենում, կամ այն գոյականաց-
վում է ն լիովին մուտք գործելով անվանական համակարգ` ձեռք է
բերում առկայացման, երբեմն նան սեռի քերականական կարգեր:

4. Հայերենի անորոշը նույնպես անցել է որոշակի ուղի: Թեն նրա
ն անցյալ դերբայի ցուցիչը նույնն է, նրանք զարգացման բոլորովին
տարբեր ուղիներ են անցել: Երկու դերբայների քերականացման
փուլերի քննությունը թույլ է տալիս նշել, որ անցյալ դերբայը ի տար-
բերություն անորոշի, անցել է քերականացման չորս փուլերն էլ, սա-
կայն քերականացվել է ոչ թե որպես ինքնուրույն միավոր, այլ որպես
պերֆեկտային ձնի բաղադրիչ: Անորոշի քերականացումը սահմա-
նափակվել է միայն երեք փուլով: Լեհմանի աղյուսակի տեսանկյու-
նից էլ դիտարկելիս նույնպես պարզ է դառնում, որ հայերենի անո-
րոշի քերականացումը փոքր-ինչ թույլ է, քանի որ չափանիշներից մի
քանիսը մնում են նույնը: Այսպես` եթե շարակարգային փոփոխա-
կայնությունը մնում է նույնը նվազելու փոխարեն, ապա կցումը` ա-
ճելու փոխարեն: Կապակցումը ն փոփոխակայնութույնը, այսպիսով,
թերի են տեղի ունենում, իսկ կշիռը համապատասխանում է քերա-
կանացման չափանիշներին, քանի որ թե՛ յուրացումը ն թե՛ հարաբե-

214

րակցումը այլ միավորների հետ նվազում են: Անցյալ դերբայի քերա-
կանացումը գրեթե լիարժեք է կատարվել, քանի որ կապակցման
չափանիշ հանդիսացող հարացուցայնությունն աճում է, իսկ փոփո-
խակայնության ն կշռի չափանիշները` հարացուցային ն շարակար-
գային փոփոխակայնությունը, յուրացումն ու հարաբերակցումը այլ
միավորների հետ` նվազում:

5. Հին հայերենի անորոշը որոշակիորեն կրել է նան հունարենի
ազդեցությունը, որն ակներն է դառնում Նոր Կտակարանի թարգմա-
նության մեջ, որը, սակայն, որնէ հետք չի թողել հայերենի անորոշի
պատմական զարգացման վրա: Խոսքը հատկապես վերաբերում է
ասացական բայերի հետ բացարձակ կառույցներին, ինչպես նան
ՓՕ8 «մինչ», «մինչն» շաղկապին հետնող անորոշ դերբայ, եմ
«հարկավոր է» արժեքով, ինչպես նան եղեւ-ով ն եղեւ ի-ով կառույց-
ներին:

6. Չնայած ժամանակակից հայերենում անորոշի հաճախ գործա-
ծությանը, նրա բնականության աստիճանը ցածր է, քանի որ անորո-
շը հոլովվում է ն հանդես է գալիս հետադաս դիրքում, ինչպես օրի-
նակ շարժման բայերի հետ: Բացի այդ՝ երբեմն ընդունելի է ն՛ հոլով-
ված, ն չհոլովված անորոշների գործածությունը, ինչպես օրինակ՝
մտադրություն ցույց տվող, անդեմ ստորոգական կառույցների դեպ-
քում: Մյուս կողմից` անորոշից առաջացել է մեկ այլ դերբայական
ձն` անկատար Ա-ը, որը նույնպես երբեմն փոխարինում է ինֆինի-
տիվին, ինչպես, օրինակ` զգացական բայերի դեպքում: Անորոշի
բնականության ցածր աստիճանին նպաստում է նան այն հանգա-
մանքը, որ որոշ եղանակավորիչ իմաստ ունեցող բայեր, ինչպես` օ-
րինակ` պետք է, միադիմի են:

215

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Աբեղյան Մ., Երկեր, հ. 6, Եր., 1974:

2. Աբրահամյան Ա.Ա., Հայերենի դերբայները ն նրանց ձեաբանական
նշանակությունը, Եր., 1953:

Աբրահամյան Ա.Ա., Բայը ժամանակակից հայերենում, Գիրք 1, Եր.,
1962:

4. Աբրահամյան Ա.Ա., Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 1964:

5. Աղայան էդ. Բ., Լեզվաբանության հիմունքներ, Եր., 1987:

6. Աճառյան Հր., Հայերեն արմատական բառարան, հ. 3, Եր., 1977:

7. Ամիրդովլաթ Ամասիացի, Օգուտ բժշկութեան, Եր., 1940:

8. Այտընյան Ա.,, Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի
հայերեն լեզվի, Վիեննա, 1866, Բ:

9. Անասյան Հ.Խ. Աստվածաշունչ մատյանի հայկական բնագիրը, էջ-
միածին,1966, 11-12:

10. Անթոսյան Ս.Մ., Բայը ն նրա խոնարհման համակարգը, Ակնարկներ
միջին գրական հայերենի պատմության, Եր., 1972, հ. Ա:

11. Անթոսյան Ս.Մ., Հայերենի կրավորականի դրսնորումների պատմա-
կան զարգացումը, Միջազգային հայերենագիտական գիտաժողովի զեկու-
ցումներ, Երնան, 1984:

12. Ասատրյան Մ.Ե., ժամանակակից հայոց լեզու, Եր., 2002, 432 էջ:

13. Ավետիսյան Հ.Մ., Ղազարյան Ռ. Ս., Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 1992:

14. Աւետիքեան Գ., Քերականութիւն հայկական, Վենետիկ, 1875:

15. Բագրատունի Ա., Հայերէն քերականութիւն ի պէտս զարգացելոց,
Վենետիկ, 1852:

16. Բահաթրյանց Ա., Քերականություն աշխարհիկ լեզվի, Տփխիս, 1879:

17. Բարսեղյան Հ., Հայերենի խոսքի մասերի ուսմունքը, Եր., 1980:

18. Գաբրիելյան Յու. Մ., Հայերենը ե նախահնդեվրոպական լեզուն, Եր.,
2001:

19. Գաբրիելյան Յու. Մ., Հոդեվրոպական լեզուներում հոլովական ձնե-
րի զարգացման խնդիրը, ԲԵՀ, 3, 2005:

20. Գագինյան ԱՌ., Հին հայերենի սեռական հոլովով անցյալ դերբայի
կառույցի ծագման խնդիրը լեզվաբանության մեջ, Լեզու ն լեզվաբանու-
թյուն, «Զանգակ -97» հրատարակչություն, Եր., 2006, 1-2, էջ 37-45:

21. Գագինյան Ա.Ռ., Հին հայերենի անցյալ դերբայի զարգացման շուրջ,
Բանբեր Երնանի համալսարանի, Երեանի համալսարանի հրատարակ-
չություն, 2007, 2, էջ 125-132:

22. Գագինյան Ա.Ռ., Անցյալ ն անորոշ դերբայների քերականացման
ուղիները հին հայերենում, Լեզու ն լեզվաբանություն, «Զանգակ 97» հրա-
տարակչություն, Եր., 2007,1-2, էջ 25-32:

216

23. Գագինյան ԱՌ., Ինֆինտիվի բնույթի հարցը անտիկ քերակա-
նություններում, Պրոֆեսորադասախոսական անձնակազմի, ասպիրանտ-
ների, հայցորդների Ա գիտաշխատողների 53-րդ գիտաժողովի նյութերի
(2007թ. նոյեմբերի 7-9), Եր., «Մանկավարժ» հրատարակչություն, 2008, էջ
362-365:

24. Գագինյան Ա.Ռ., Անորոշ դերբայի ն դիմավոր բայի հակադրության
զարգացման միտումները, ԲԵՀ, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2010,130.2, էջ
61-71:

25. Գագինյան ԱՌ., Անորոշ դերբայի բնույթի խնդիրը հայ լեզվա-
բանության մեջ, Պրոֆեսորադասախոսական անձնակազմի, ասպիրանտ-
ների, հայցորդների ն գիտաշխատողների 54-րդ գիտաժողովի նյութերի
ժողավածու (2009թ. նոյեմբերի 19-21), Եր., «Մանկավարժ» հրատարակ-
չություն, 2010,էջ 165-167:

26. Գագինյան Ա.Ռ., Ինֆինիտիվի ն բայի այլ անդեմ ձների հա-
կադրությունների պատմական զարգացման շուրջ, Բանբեր Երնանի
համալսարանի, Բանասիրություն, 134. 2, Երնան, 2011թ., էջ 40-49:

27. Գագինյան Ա.Ռ., Հին հայերենի անցյալ դերբայի տիպաբանական
փոփոխությունները հին ռուսերենի համարժեքների համեմատությամբ,
Կանթեղ, 2011, 3, էջ 70-77:

28. Գագինյան Ա.Ռ., Հայերենի անորոշ դերբայի տիպաբանական փո-
փոխությունները ռուսերենի ինֆինիտիվի համեմատությամբ, Պատմա-բա-
նասիրական հանդես, 2012, 1, էջ 144-154:

29. Գագինյան Ա.Ռ., Ինֆինիտիվի տիպաբանական բնութագիրն ու զար-
գացումը, Լրաբեր հասարակական գիտությունների, 2012, 4, էջ 200-208:

30. Գագինյան Ա.Ռ., Հայերենի անորոշ դերբայի ցուցիչի ծագումը ն
գործառույթը հնդեվրոպական ն նոստրատիկ այլ լեզուների համեմատու-
թյամբ, Կանթեղ, 2012թ. հ. 3 /52/, էջ 54-63:

31. Գագինյան Ա.Ռ., Ինֆինիտիվի ծագման ն բնույթի հարցը ռուս ն եվ-
րոպական քերականություններում, Կանթեղ, 2012 թ., հ. 4 /53/, էջ 114-121:

32. Գագինյան Ա.Ռ., Պերֆեկտային ձների զարգացումը հայերենում ն
գերմաներենում, Բանբեր Երնանի համալսարանի, Բանասիրություն, 137.2,
Երնան 2012թ., էջ 36-47:

33. Գագինյան, Ա.Ռ., Ինֆինիտիվի հասկացական ն քերականական
կարգերի կառուցվածքային ն համակարգային վերլուծություն, Լրաբեր
հասարակական գիտությունների, 2013, 3, էջ 224-236:

34. Գագինյան Ա.,, Անորոշ դերբայի քերականացման ուղիները ընդ-
հանուր տիպաբանության համատեքստում, Հայագիտական հանդես, 1-2,
Եր., 2013, էջ 11-16:

35. Գալանոս Կղեմէս, Քերականական ն տրամաբանական ներածու-
թիւն առ յիմաստասիրութիւնն շահելոյ, Հռոմ, 1645:

36. Դատաստանագիրք Սմբատ Իշխանի (Գունդստաբլի), Կիլիկեան
դատաստանագիրք 2411 դարի, ձեռագրի համեմատութեամբ լոյս ընծայեց
վարդապետ Ղլտճեան, էջմիածին, 1918:

217

37. Եզեկյան Լ. Հայոց լեզու, Եր., 2005:

38. Եզնիկ Կողբացի, Եղծ աղանդոց, Թիֆլիս, 1914:

39. Եղիշէ, Վասն Վարդանայ եւ հայոց պատերազմին, Եր.,1957:

40. Թլկուրանցի Հովհ., Տաղեր, Երնան, 1960:

41. Թումանյանց Հար., Համառոտ ստուգաբանություն հայոց աշխարհա-
բար լեզվի, Թիֆլիս, 1904:

42. Խաչատրյան Գ.Կ., Գրաբարի բայաձները ժամանակակից հայերե-
նում, Հայոց լեզուն ն գրականությունը դպրոցում, 1985,5:

43. Խաչատրյան Գ.Կ., Գրաբարի ներգործական սեռի հարադրավոր
բայերի խնդրառական արժույթը, ԲԵՀ, 2000,1.

44. Խաչատրյան Գ.Կ., Գրաբարի վերլուծական բայերի արժույթը, Եր.,
2000:

45. Կարստ 3Յ., Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն, Եր.,
2002:

46. Կոստանդնուպօծլսեցի Յօհ., Զտութիւն հայկաբանութեան կամ քերա-
նութիւն հայկական շարադրեցեալ ի Յօհաննիսէ վարդապետէ Կոստանդ-
նուպօլսեցւոյ, Հռոմ, 1674:

47. Կորիւն, Վարք Մեսրոպ Մաշտոցի, Եր., 1994:

48. Համբարձումյան Վ. Լատինաբան հայերենի պատմություն, Եր.,
2010, 372 էջ:

49. Համբարձումյան Վ., Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 2004,176 էջ:

50. Հայրեններ. Քննական բնագիրը, ներածությունը ն ծանոթագրություն-
ները Ա.Շ. Մնացականյանի, Երնան, 1995, 1096 էջ:

51. Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, հ. 2, Եր., 1975:

52. Հայոց լեզվի պատմության քրեստոմատիա: Գրաբար ն միջին հայե-
րեն, Եր., 1987:

53. Հովսեփյան Լ.Ս., Գրաբարի բառակազմությունը, Եր., 1987:

54. Հովսեփյան Լ.Ս., ԺԳ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաննե-
րի լեզուն, Եր., 1997:

55. Հովսեփյան Լ.Ս., Գագինյան ԱՌ., Անորոշ դերբայի կիրառությունը
Մատթեոսի ավետարանում հունարեն բնագրի համեմատությամբ, Ջահուկ-
յանական ընթերցումներ, Ակադեմիկոս Գնորգ Ջահուկյանի 90-ամյակին
նվիրված հանրապետական գիտական նստաշրջանի զեկուցումներ
(Երնան, 2010 թ., մայիսի 6-7), 2010, էջ 189-200:

56. Ղազարյան Ս.Ղ., Հայոց գրական լեզվի պատմություն, Եր., 1961:

57. Ղարիբյան Ա., Լեզվական մտածողության տարատեսակները հայե-
րենում, ՀՍՍՀ ԳԱ լեզվի ինստիտուտի «Աշխատությունների ժողովածու»,
հ. 2, Եր., 1947:

58. Ղուկասյան Հ.Ա., Ղուկասյան Գ.Ղ., Գերմաներենի անցյալի անորոշի
(ԹՀԲԹԱՐՃ 2) դրսնորումները բաղարկություններում, ԲԵՀ, 2000, 2:

59. Մանանդյան Հ., Հունաբան դպրոցը ն նրա զարգացման շրջանները,
Վիեննա, 1928:

218

60. Մարության Ա., Ժամանակակից հայերենի շարահյուսության հարցեր,
Եր., 2003:

61. Մանուկյան Գ.Մ., Գրաբարի նախդիրները ն նրանց գործածությունը
հայ պատմագրական երկերում (7-24 դարեր), Եր., 2002:

62. Մելքոնյան Հ., Աստվածաշնչի ասորերեն ն հայերեն թարգմանու-
թյունների պատմությունից, էջմիածին,1966, 11-12:

63. Մեյե Ա., Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Եր., 1978:

64. Մեյե Ա., Դասական հայերենի համեմետական քերականության ուր-
վագիծ, Ժնն, 1988:

65. Միջազգային հայերենագիտական գիտաժողովի զեկուցումներ,
Երնան, 1984:

66. Մինասյան Մ. Ավետարանների լիակատար համաբարբառներ,
Վիեննա, 1991:

67. Մինասյան Մ., Մատթեոսի հայերեն ավետարանի բայաձների ն այլ
բառերի հունարեն համապատասխանները, Ժնն, 2001:

68. Մխիթարյան Հ.Մ., Ակնարկներ հայերենի շարահյուսության պատմու-
թյան, Եր., 1990:

69. Մկրտչյան է.Ս., Հայցական հոլովով ենթական գրաբարում, ԼՀԳ,
1967,6:

70. Մկրտչյան է.Ս., Տրական հոլովով ենթական գրաբարում, ՊԲՀ, 1967,
2-3:

71. Մկրտչյան է.Ս., Դերբայական կապակցության ն դերբայական նա-
խադասության փոխհարաբերությունը գրաբարում, ԼՀԳ, 1984, 8:

72. Մկրտչյան է.Ս., Նախադասության կառուցվածքի առանձնահատ-
կությունները գրաբարում, ԲԵՀ, 1997, 3:

73. Մովսէս Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց, Եր., 1981:

74. Մուրադյան Ա., Դիոնիսիոս Թրակացու քերականության թարգմանչի ն
մեկնիչի հարցը, ՊԲՀ, 1980, 3(68), էջ 68-87:

75. Մուրադյան Գ., Հունարենի ազդեցությունը դասական շրջանի թարգ-
մանություններում, ՊԲՀ, 2005, 2(189), էջ 189-209:

76. Մուրադյան Գ., Հունաբանություները դասական հայերենում, Երնան,
2010, 291 էջ:

77. Շահվերդյան Թ., Գրաբարի դերբայները, Ձնաբանություն ն շարա-
հյուսություն (ըստ Եզնիկ Կողբացու լեզվանյութի), 2001, էջ 36:

78. Շանիձե Ա., Հին վրացերենի քերականություն, Եր., 1983:

79. Չամչեան Մ., Քերականութիւն Հայկազեան լեզուի, Շուշի, 1859:

80. Պալասանյան Ստ., Քերականություն մայրենի լեզվի, Տփխիս, 1894:

81. Պապոյան Գ., Դերբայական դարձվածի կառուցվածքային մի քանի
առանձնահատկությունները, Հայոց լեզուն ն գրականությունը դպրոցում,
1985, 6:

82. Պառնասյան Ն.Ա.,, Ժամանակակից գրական հայերենի քերականա-
կան կառուցվածքի զարգացման ընթացքը, Միջազգային հայերենագիտա-
կան գիտաժողովի զեկուցումներ, Երնան, 1984:

219

83. Պետրոսյան Հ.Զ., Հայերենագիտական բառարան, Եր., 1987:

84. Ջահուկյան Գ., Քերականական ն ուղղագրական աշխատություննե-
րը հին ն միջնադարյան Հայաստանում (47-26Մ դդ.), Եր., 1954:

85. Ջահուկյան Գ.Բ., Հայոց լեզվի պատմահամեմատական քերականու-
թյան հիմունքները, ՀԳԱՏ, 1955, 1:

86. Ջահուկյան Գ.Բ., Հին հայերենի հոլովման սիստեմը ն նրա ծագումը,
Եր., 1959:

87. Ջահուկյան Գ.Բ., Լեզվաբանության պատմություն, հատ. 2, Եր., 1962:

88. Ջահուկյան Գ.Բ., Հայոց լեզվի զարգացումը ն կառուցվածքը, Եր., 1969:

89. Ջահուկյան Գ.Բ., Ժամանակակից հայերենի տեսության հիմունքնե-
րը, Եր., 1974:

90. Ջահուկյան Գ.Բ., Գրաբարի քերականության պատմություն (ՂԷ
Ճթ. դդ.), Եր., 1974:

91. Ջահուկյան Գ.Բ., ժամանակակից հայերենի անդեմ բայաձները
(«դերբայները»), ԲԵՀ,1975, 3:

92. Ջահուկյան Գ.Բ., Խոսքի մասերի կաղապարային դասակարգումը,
ԼՀԳ, 1976,՛:

93. Ջահուկյան Գ.Բ., Ստորոգումը ն նրա արտահայտության միջոցները,
Հայոց լեզուն ն գրականությունը դպրոցում, 1985,7:

94. Ջահուկյան Գ.Բ., Բայի կառուցվածքային բաղադրիչների իմաստա-
յին վերլուծություն, ԼՀԳ, 1986, 1:

95. Ջահուկյան Գ.Բ., Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամա-
նակաշրջան, Եր., 1987:

96. Ջահուկյան Գ.Բ., Ժամանակակից հայոց լեզվի իմաստաբանություն
ն բառակազմություն, Եր., 1989:

97. Ջահուկյան Գ.Բ., Համընդհանուր լեզվաբանական տեսությունը ն
նախադասության անդամների ուսմունքը, ԲԵՀ, 1989, 1:

98. Ջահուկյան Գ.Բ., Շարահյուսական ուսումնասիրություններ, Եր., 2003:

99. Ջուղայեցի Սիմէօն, Գիրք որ կոչի Քերականութիւն, Կոստանդնուպո-
լիս, 1725:

100. Սալլանթեան Միքայել, Քերականութիւն գրաբառ լեզուիս Հայոց,
նորակարգ ոճով ի պէտս աշակերտաց գերհռչակ ճեմարանի, Մոսկով,
1827:

101. Սարգսյան Վ.Գ., Հարակատար դերբայը հայերենում ն ռոմանա-
կան լեզուներում, Ռոմանական բանասիրության արդիական խնդիրները,
Եր., 2003:

102. Սաֆարյան Ս.Մ., Անցյալ դերբայով կազմված վերլուշական ժամա-
նակները ն նրանց պատմական զարգացումը հայերենում, ԲԵՀ, 2005, 1:

103. Սեբաստացի Մխիթար, Քերականութիւն գրաբարի լեզուի հայկա-
զեան սեռի, Վենետիկ, 1 730:

104. Սուքիասյան Ա.Մ., ժամանակակից հայոց լեզու, Եր., 2004:

105. Վարդան Արեւելցի, Պատմութիւն տիեզերական, Հայոց լեզվի
պատմության քրեստոմատիա: Գրաբար ն միջին հայերեն, Եր., 1987:

220

106. Վարդապետյան Պ.Կ., Շարահյուսություն, Ակնարկներ միջին գրա-
կան հայերենի պատմության, Եր., 1975, հ. Բ:

107. Ուլուհոջյան Գ., «Տեառն ասելով». հունարենի բացարձակ սեռա-
կանի թարգմանությունը Բարսեղ Կեսարացու հայերեն բնագրում, ՊԲՀ,
1989,1:

108. /ՃՓղքճ ԱՅ էօ8 7., ԷԼ ՇՇոքճոԸՇուԵլՏ ՐՈՁՐՕՂԵՒԼԵԼՇ Փօթուծւ 8 ՇՕ8քծուՇԲ ԱԵ:
ՂՂՈ «ՇՏՕԽ է ԱՇքօաւոօա օր 1ԱՂՇքՅ17 ԷԵ: 235Լ6Յ2, 7171աՅԻԼ66, 1988.

109. /ՃՃոօա ԷԼ., ոօաաօոն Փքճաանօթուն ո Հքաաօթոծ 10Ղ50Օ8816ու, 1161քօ-
բթ, 1915.

110. Ճոխօատ Ց.Լ., ԽՅԿՇՇԼՑՇԵԼԵւ Ա ո ԹՕոաԿՇՇՐՑՇԷաԵւմ ՅԷտուՅ Րքճուում-
ԿՎՇՇառ ւ 48ղ6Էաղ, 851 1963, 4.

111. /ՃՃոխօատ 8.Է., ԵշՅՑողոՇ ՇրքՄ`ԻՄքեւ ոքեղոօշւ6էում 8 ոօքոօւ. Փօքոււքթօ-
ԲՅՒՍՏՇ ԷԼՇԽՇԱՃՕՐՕ 235152, 11., 1966.

112. /Ճոօաո 8.Լ., 1Շոօքոսծօաւն ՇՈՒՈՅԹՇԵՇ ԷՇԵԼԱՕՐ0 852, 8/1, 1983.

113. Ճետքո3246 8.71, ԱՇրօքասծօասմ օաւոմեօաՇ ոքասոճօոան դոոօ86ա0րօ
Ց3Ե64 (881Օ0քօգծքու դաշօօքոումաւ ոճ Շօաշաճւած ՎՇԵՕԼ օՇՇո6էմւ տօտլօքճ
ՓուղՕղՕՐԱԿՇՇԵՀ: Է875), Ծաղեւօօ, 1978.

114. /ՃՃ5ք2386 Շ.8., ԱԽտոճ տՇՈօոթում (ոօոոճ 86Աօոյտ) 8 ղքօտոօա0865օհլ
Ց3ԵԼ6Շ (8810քօծքու տաօօօքոունու քմ ՇՕպօաճիածՇ ՄՎՇԵՕՇՈ օղծոծաա Ճոն
ՓուղՕղՕՐԱԿՇՇԵՀ Է475), Ծաղեւօօ, 1984.

115. /Ճոտքօօ8 ԷԼ,/1., ճութ-ատ068քօոծոօթոռ ոքճչ3Եոչ, 11.,1986.

116. ՃՃխՅւօ84 Օ.Շ., ԱռուՓոռօտ 8. 3., ԹոօրքմողԱԷԸՑԱՇՆԱԿՇՇՑՒՇ մ 8:71քո-
ՄԱԼԱՐՑԱՇՆԱԿՇՇՏԻՇ Փողօքելւ 8 ՓՄոառււօքաքօտոււու էւ ք238:ւմ 23Ե1:8, 821 1963,
4.

117. Ճքճաու 8.71 926ոօքթու 216600 53Եոն. ՄՎՏ. Ա060616, 26 տ3ո.,
Լ, 2003, 2726.

118. Եճքքօ» ՛Լ., ՇոեՇՏքո, հ/Լ., 1976.

119. ԵՏՀ Ճ., 1օոօքոչ ԷՇեՇա60Ի0 235158, Խ/., 1956.

120. Եծոօտ Ճ.Է., Լ քմ ԱՁ ԱԿՇՇՏՅ: ՇԱՇՂՇԽՎ ՃԵՅՈՇԽԱԱՑ 76. 4. Լ11ՃԽ1օ88.-
ՖԿՇԱԵԼՇ 34ուՇո Օք. 33768. ՈՇո. ՈՒՇՆ-ՅՁ, 1. 3, 85ւո.2., 1., 1956.

121. ԵՏոՑՇուօ1 3., 102ճքօտոտ ո տւտօ68քօոօոօտող, 10248քօժոծ 83Երչը, 65.
Շ1., Խ/Լ., 1959.

122. ԵՏ:ԹՇա Շո 3., Օտաճք տ տոօ1աթ2, Խ/., 1974.

123. ԵՇութծոաՇր Չ., 1ոտօօ8քօոծոՇաՕ6 ԷԽխծէոլ06 6108006ք23084ծ, հ/Լ., 1955.

124. Ետարւօ84 Է./., Ըտ0806Շ0Կ612ոա6 "Տսկծո ԺԷ ազատ 8 օքաղոթԷուղթք-
ՈՅէԼՈՇԽՏՕԱԼ 235166, 1111Թ ՈՇՂԱԿՎՇՇԹԱՇ 1ՇՇՈՇՈՕՑՅԵՆԼՏՔ, 11., 1970.

125. Եօոջու ոօ Ճքոօա» 11.Ճ., 113թքոււեւՇ թեւ ոօ ՕտւՇխ 83ԵԼ60-
ՅԷԹԷորՕ, 1-2, Խ1.1963.

126. Եօաճոօքօտո էԼ)Օ., ՓքճւյՅեաճտ 1.8: ՂԱՎՇՇԵՅՀ Դքճոուում ՃՃԼԼ -
ԷՅԿՅՈՅ ՃԼՃ 86տճ. Խ/., 1987.

127. Եօաոճքոօ /Ճ.8. 1օօքո օքֆօոօրով օճառ 8816-օթո1. 11.: Էոյուճ, 716.
ՕՐՈ-86, 19776.

128. Ետոճւօտ Ի./., 110 145606 ք8381Ո 16 |լ ՇՕ8ՇքԼԱՇԵՇՈՏ0845Ւ116 43ԵՐՀՑ, 8/1., 19777.

221

129. Եոո08օթան 11Լ7Ճ., 1167օքթասծօտոն 6ՕԽածէոՀթող 5 քօօաՕխ) 1ու6թմ-
ՂՄ7քԷՕԻՐ/ ՎԵԵԼԹ7, Ճա68, 1950.

130. ԵՄօոոօտ Փ.1., 1ՇրօքասՇօաճչ Ի քմ ու աճ քօՇա0օ 83ԵՐԳ, Ի/Լ., 1959.

131. Ետք Թ., ԼՇօքոճ 358, հ/., 1965.

132. 8շեւսօ84 հ/Փ., Օ Էօաօրօքեռ: Ճօոծումյ «օո քմՇԼաՑոօ1 11էՑ Ա ՇՆաը,
5 Է. «ՕՏւԱՇՇ 1 ՇՕՈՕՇՐՅ8ՈՂՇՈԵՒՕՇ 23ԵՈՀՕ3ՒՈՒՆԼՆՇ-, Խ/., 1986.

133. Յուօրքճոօտ 8.8., Ք7օօտող 235ու, հ/., 1986.

134. 8օոջ Է.Խ/., ԷԼուօօ8 Ե. Ճ., 110քոոճոծօտող 23Եու, Խ/Լ,1965.

135. Յօռոեֆ Է. ԽԼ, Փօքոաքօտճոսծ քօխճւօատ ոարծքուՄքիեռ: 83ԵԼ508.
110քթ17141ԵՇ5 ԱԼ 53ԵԼ5, Խ/., 1983.

136. 8օուֆ Է,.Խ/(., 1օոօքառ ոօքո7ոճղԵՇ501Օ 23ԵԼ5Յ, 8/., 1988.

137. Լճտոոօաոն ԽԼ/Ճ., Բ դոճճքՕրոԿօօաօր «ոառօտօրու տազասոոտճ, 82,
1966, 1.

138. Լոտւոօտան Խ/Լ/Ճ., 8031ԵԼԵ Է 086էած սւՓոաւուտմ 685 81ՕքաՎԷ`ԵԼՆ 53Ե1«0-
801 ոքօմ6օ, 11., 1967.

139. Լոտւոօտան ԽԼՃ., ԱՇՏՏոծքած տ 71քթ818 ՈՇքԱՎԵՕԻՕԾ 84152ԷՇ5010 մաո-
ԷԱՂՔՑՁ, 11., 1970.

140. Լճրոու Ճ.5., Ղաոտօտւնու քո385ռւաամ ատոֆՓաաուտն 8 ձքոտւնաօր,
ՔՇԽՏԼԱՀՕԽԼ 71 քօօաՕռք 435824, 1Լօ3.Շ»ւ Լ ԽԼանւճքօրուօմ քօոֆօքօոուու ոօ
ՅքոտուօաՕր7 835ու038 21116. Շ116.: ԷԼ66-օք-1167օթոյ, 2012, օ. 45-49.

141. Լօո»» 1.Ե., 07օօթող 5355, Խ/1., 2002.

142. Լօքոսւօտմ Խ.Ց8., Ճոծ»քոճօտ Լ. /Ճ., 1Շոօքաօօաճտ Լքճնուո ում քօ-
ՇԽԲՕՐՕ 83ԵԼԻՑ, հ/06:84. 1981, 3596.

143. ԼՇօքուօտճ 8.1, 116րօքոչււ Շո:ոՅԵՇԱԿՇՇԵՐՆ 4816աամ ք7ՇօաՕրօ 83ԵԼ5Ձ,
Խ(., 1968.

144. Լքոճւտտ Ե.Խ/Լ, ՃՄքօ Հքճթօռօն Րքճախումաւ 8 Շքճտւ ԱՈ ՇՂԵՒօ-աօ1օքո-
ԿՎՇՇՃՕԻԽԼ ՕՇՔՇԼՐՒՈւՔ, ՖԽ/1., 1963.

145. Լքուտծ Ե.Խ/., Թ8ՇոծԷաՇ 8 Շքճ85:աՂ6ՈԵ-օ6Շ 137ՎՇԷԱՇ ՇՇԽԱՂՇԽԵՃ 835508,
Խ(., 1972.

146. Լու Խ/ԼԽ/Լ, 11քօաօչ02օղծէած ՇԷքօ8 Ի0166010 Ւոճբօոճ, Ճ/-)1., 1940.

147. Լուճու ԽԼԻ/Լ, 1աւղօ68քօոծնօժօ6 ՇքմտաաոծՈԵՒ0-1610քթմսՇՇԽՕ6 43Ե«0-
ՅԱՅՒՈՇ 1 1աղ010ՐԱԿՇՇԹԵՔՇ 1ՇՇՈՇՈՕՑՅՒ., 8չն. 1957, 5.

148. Լու Խ/ԼՒ/Լ, 110856 ՇոՇՈՏԽԵԼ 8 Օռչքօւռու ո ոոճչքօռու, 871 1962, 4.

149. Լաո հ/ԼԽ/., Ե238մւ6 3180ՒՕՑԵԶ: ոքօատՕ"ԱօՇ14816Էւմ 8 ԷՇքելՅ աա
93ԵԼ5Յ2, է/Լ., 1964.

150. Լու ԽԼԻ, 116Շրօքասծօաճչ Դաոօոօրւչ ո ոթօտոծոճ տաճճքօաաԿօՇաոմ
ՃՕԷՇՆՁՒՐ, Է/Լ., 1981.

151. 152 ռո ԽԼԽԼ, Ըշխտածա ԷԼ ԷԼ, 1:16 ոօքոտ ուօխաաօ1օ տողօքճոքոօրօ
235158 9-14 88., Խ(Լ., 1983.

152. Լոռու ԽԼԽԼ, 10 Խ5Յօրօքամ, Ճ3ԵԼՀՕՑԵԼՏ Մաաւտօքօճաւմ է
Ղոոօոօոաչ, 8չն 1985, 3.

153. 716651 74. ՃքՃՅԱՎԱԵԼՐՏ ԿՇքւեւ Ց ետօօտքօոօոօաօր Շղ080Շ10-
226էոոմ, 235ո: ո ԽԵՈԱՈՇԷՈՏՇ, 1. ՃԼ Խ/Լ-)1., 1948.

222

154. /1Շօաաաաճաչ Ճ.8.. ոտ առօքաւ քոտատւմ Քճղծրօքաւ ՐոՅՐՕոԵՒՇԼ
ՈՇք6ՕՂԱՕՇոԱ, "ՎԱոոՄՈր Ճ6ճոծիուծճ 2. Ց. ԼԱՇքտու՞, 11., 1951.

155. /1Շօաաաաաչ Ճ.8., Ծօոքօշեւ ԱաՅՄՎՇԵԱԼՆ քօղօտմ տմ 068քօոշնօա
23Եր«Օ85 Խ/.-)1., 1955.

156. (166451 Ճ.8., Շքճտոմծոթիօծ 83503116 ա պօոօքոմ 835608,
115առորքոո, 1984.

157. /Աատ7աչա Լ.Ե., 7քճքւօռոն ս աէ օ68քօոծոօառծ 435, Էք., 1963.

158. ճամ ԼԵ. 8Թ32ախՕօՕԱ6ԵՒՆ օ68թօոծոօառ, Ճ7քքոոծաօ-
ՄքճքոՇամչ |լ ԵՅՅԵՅՅՇԽԼ» 23Եուօ8, Էք., 1967.

159. 72:8768Է ԼԷ.Ե.,Օտւոծօ ո 8քո165506 23ծու031 856, Էք., 1978.

160. /7:2765ուԼ.Ե., Ըքճ8:մոծ ոՀ ԻքՅ ւնա Յքեալ6։ 010 83Ե15Յ, էք., 1982.

161. /1:276չա Լ.Ե., 5դաւՑ6քօճղԵՒ 8 16օքաչ 43ԵԼ5Ց, Խ/Լ., 1999.

162. 71քօօօոծք 8. 7., ՕՏ ՕՔեզ Շամ ղծոերօԼ Շմղծ ՇՇ1ՇՇԼՑՇԷԱԼօԾ Խօքօրօուն,
571, 1986, 5.

163. քօօօոօք 8.7. 1քօտտ ԽՇօտոօՅաճվոօօու օթոոււտ "Փայտ 8
«ՓԺԽԱԱԹԵՅԱԵՒԵՇԸ- ո քճնոււ82, 85Ն 1990, 2.

164. ԲոոՅճքտեւճօ88 ՛1.2Լ, Ճօքոօո 8 "'5ԱՐՑՇՈՏ", Խ/., 1960.

165. ԷաՅմքծաօ84 ՛Լ.2Լ., Լքճոուողւ ւն 8Շղմղօաօ10Օ 3ԵԼՀ8, հ/Լ., 1982.

166. Է՛Շոօքօօա Օ., Փաոօօօգաչ Իքմխխուււա, /., 1958.

167. 2Ճուքւօտ 11Լ1., Ճ տօոքօ67 Օ Շ1086-ոքծււ02«Շաւ 8 ԱՕՂԱՇԱԱԱՇՆԱԿՇՇԵՃ
Ց3ԵԼԵՅ2., 2135ոՀ ո ԽԵԼԱՈՇԻԿՏ, 1. ՃԼ ԽԼ-Լ, 1948.

168. շ2Ճաքոոօաոն 8.Խ/Լ,ԹՅՇոծոմծ 8 Շքճ8:ա ւծ ոԵււՕ-1ՇԻՕքԱՎՇՇԽՕՇ /37ՎՇԱԱՇ
ՐՇքոլնոՇաոշչ 23508, հ/1., 1964.

169. 2Ճաքոյոօաան 8.Խ/1., 16օքոչ ԷւՇու6ւկ«01Օ 43ԵԼ:Յ, Խ/., 1956.

170. շ2Ճռքայոօոան 8.Խ/1., Օ5ւսծօ տ ՐՇքելճոՇՑՕՇ 435036, 11., 1976.

171. շ2Ճռքայոօաոն 8.7/., Օ Շառքօտառ ու ւմճքօտսու 5 8435 ա03ԷՅԷում, 87.
1958, 5.

172. 227քո8ո6Ց Թ.Ճ., Յոռատած մ 8: ՂքօժաաւՇ Փճտրօքեւ 43Ֆ5ուօ801 380-
տօոռոռ, Խ/., 1982.

173. 227ք88168 Ց.Ճ., ուճշքօԷասօօաճտ մպքֆօդ01ո01ա8, 8/., 1991.

174. Յոճոծք ՛Լ., ԼոլՑճքաճղուօՇ1Ե էւ 8ճքաճՂաՑօ61Ե, 87Ն 1988, 3.

175. Յաւտծք 1Լ53., ԸՂքօ684 ՛1Լ.8., 1Շրօքասօօաճա ելօքօոօուտմ ԷՏՇխՇլա «010
935158, 11., 1968.

176. 3ջոտք» 1Օ.8., Օ քօոօ86 58Շ5ՇՑ0ՐՕ 83ԵՈւն Շ 68862365, 871, 1955, 5.

177. Յջւտքծ 1Օ8. Ճ Պաոօոօրասօօթօղ չտքոարծքաօրաւծ ջքոողւատաօղ
Շ1ՔՄԺՐՄքԵԼ 23ԵԼԵՑ 546508, 871. 1977, 3.

178. 1188ոօ8 8.8, 1Լ02ճքօաած 3Երէո, է/Լ., 1959.

179. 182:օ8 8.8., 16 ոօքոսծօօաճտ Իթ ոՂ 68 քՇՇ5ՕԼՕ 8ՅԵԼՀՁ, 8/, 1964.

180. 182:օ8 ս. 8-., Ր աղօոօում մ Շքճ8: ԱՇ ոԵ`Օ-1ՇՒՕքԱՎՇՇՃՕՇ 23ԵԼՀ0-
ՅԷՅԵԿԼՇ, 821, 1958, 5.

181. 118208 ԹԿ. 86Շ., ՀՇՐՇ ռող 3Եոչ, Խ/., 1963.

182. 1182:օ8 ԹԿ. 86., ՕՔւծուտօ68քօոծնօաճչ ոքմշոճտճ օա: էւ Ձառոօղան-
ՇԹՅՏ 73ԵՈՀՕ8ԵԼՇ ՇԱՇՆՇԵԵԼ (ՇքՅ8:ԱՈՇՈԵՒԾ-ՊԱՈՕՈՕԻՈԿՇՇԹԱՇ օՎՇքթր), /, 1965.

223

183. 1188ոօ8 չս. 8օ., Շոճտոօաող, 51ուոոօթոն ո քմրւթթՅոՒւն ի Շթող 118101.
1ւղօ68քօոՇՈՇ5ոՇ 86105, հ/., 1981.

184. 1182:օ84 1.11, Ե7քոճաօտճ Ց. 8., 110ԿՇոօտ Լ. Լ., ՛ՒՇՕքոոԿՇօաՅՀ
Ըթմե ո 8 ՇՕՑքծու6էւ010 Ճարտ ղՇա01Օ 23ԵԼաձ. Խ/., 1981.

185. ԱւաԿ-ԸՑւտ Եւս 8.ԽԼ, ԱԽօոման ՃԱՇԱՐԱՆ 8 Բա ոօաօրմ է
ՇՈՅՑՏՒՇՏՕՈԼ, /Լ., 1963.

186. ԱոտոԿ-ԸՑՈԵԿ 8./., Օոջո օքճթոծժում ԷՕՇԻքՅՈԱԿՇՇՑ Հ 43508, 1-3,
Խ(., 1971-1984.

187. 11օճսօաւօ /.8., Օ 503թաա066եոու ու քոՅոուււ ""6Յղ6օթում 600104"
8 ՇՈՅԹՅԱՒՇԵԾ: 435582, էչն 1955, 6.

188. 11Շոօքոսծօաճչ ոՒՐՑՈՇ ՈՒՅ ո Ղոոօոօրոտ, Խ/., 1991.

189. 116 ոօքլԿՇՇԽՅՀ Իքճո Հւ ւիւ8 ք3/ՇՇԽՃՕՐՕ 23ԵԼ68. Խ1օքՓօդօուտ. Լոճոօղ, Խ/.,
1982.

190. ԽՅԽԿՅՈՒԼԾՑ /.Մ/1., ՇՐճքօօոճտտոծաող 23Եծ, Խ/., 1998.

191. ԽոքօոջօՓօղեղ Լ.Լ, Օ ըոծքոեօտիթռւ ո ԷՇոՇքօչօութռւ Էղճրօոօտ,
«Թքոճութճ: 6ՕԽՇԼքՄՑԱԼ Լ ոքծուօ266:ր,- Խ/1., 1950.

192. ԽՅողոթոԵօօք Շ., Ճ Լ6ոօՅոՇ7 էօ ՅՆ ՒՑԻ010 ոթօղղօ256էո15. 11., 1936.

193. Խոռխօտ Լ./., Լւոօտօ1աչ1 235Ո:08 ՁԹՅԱՑԻՕԻՕ Շրքօջ, հ/., 1977.

194. Խոռխօտ Լ.Ճ., 1քաւատոո»ւ ՏՕԷՂՇԻՏՈՑԵԾՈ 1ողօ10Րոռ, Խ/., 1983.

195. Խոախօտ Լ.Ճ., թաւօտօրքՄաւաւ մ տ ուօք0դԱ1Կ66աճմ տօքոքծոճւնմ 8
ՃՕԽՈՅքՅՂԱՑՈՇ Ու 56, 87Ն 1988, 3.

196. ԽօՅոա6Ցճ ԷԼ/Ճ., Խորօոօքում ք637ՈԵՐՅ11824 8 ՇՕ8քծուծալօոլ 80Շ1ՕՎԵՕ-
ՅքոՈՒԹԹՕՆ ոուծօքոոժքիօեմ 3Եոօ, Միջազգային հայերենագիտական գի-
տաժողովի զեկուցումներ, Երնան, 1984:

197. ԽՕՇՐՇաՅՆ Է.Օ., ԽՃոքոճածօտօաան 8. 1., Լլան ասօօաճճ Իքճխուո Ղա ւ8
Փքոււ/Յ50ՒՕ 23ԵԼԵՑ յ1:1 Է643Ե1«ՕՑԵԼՀ 837308, 8/., 1997, 2566.

198. Ճքոօչաւ ԽՃ.Լ., Ճ օոքօօ Օօ Շօօտլօածուտմւ աետօ6օ8քօոծճօաօրօ
ՅԵՂԱՑԻՕԻՕ ո Շքծուօրօ 381088, 82Ն 1987.

199. Ճքոօյչու Խ.Ր., ՃՇՈՇՔՆԵԼ լ ղ068քօոծոօւօ1 քօաօոօրքՄաաււ: ՃՃԱՏԵՂՕ-
Մօր. Խ1օքօոօրա. ԸՇտւոզածած. 8/., 2004.

200. Ճքո»36 Ծ., ԼօՕճճքօտուն 4354, Լ0Ճ8քօասծ 83ԵՐԺ1, 66. Շ1., 8/1, 1959.

201. Ճքոտտու 8.Փ., /102:68ւօ ՒԼ Շ., Շոճքօօոոոչ ծամ 83Եո:, 8/1, 1974.

202. ՃՅաօաօՑ 1ԼՇ. 1Արօքասօօաճտ Րքճխոոււաճ քյտօօաօրօ 843ԵԼ5Յ,
/ԽօքՓօ10Րո/, հ/., 1953.

203. ՃՅոօոօՑ 11ԼՇ., ՕԿօքու ոօ խօքօոօոու ոքօօշոճտուծ 010 435ում, հ/.,
1961.

204. Ճքաղօ82Կ Է., ՕԿշքոո ոօ դո ԷՐՑ:ՇՆԱՒՇ, Խ/., 1962.

205. Ճշ 1.Ճ., ՕԿշքու աօրօքասօօբօրօ ՇԱ:ԱՅԵՇԵՇՑ տաղօքոր7քաօրօ
Յքո2166010 Զ3ՅԵԼՏՁ, Ճ/., 1959.

206. 1158ում«ան 1Օ.Ճ., Եօքօաաաօ84 էԼ. Ց., 1Շոօքաչւ: տւաւոՑ:ՇՊԱԿՇՇԽԱՀՃ 7ՎՇ-
Էաղ, է/Լ., 2005.

207. 1165քոօք Խ.Ե., Բ 8օոքօօ7 Օօ ՇՕԱաՕոՒԱՐՑՈՇՊԱՎՇՇԻՀ: 7Շոօ88524 380110ւնու
ԻքՅԱՈՁՒԱՎՇՇՒՕՈ 5216րօթոռ, 81, 1990, 1.

224

208. 11Եօ.աօ Լ., 11Շոծքօծաւ Ճ., Ճքուոճչ Շքոտամոծոծւո: Էթմո ում աճ ԽՇԵԼ-
ՇԱ: 235508, Խ/Լ., 1954.

209. ԽԼոԵՅ68 Չ.Ճ., Շքոտամոծրեււ Է ՊամՕղՕրասծօատչ Է1քճոում աճ, 8521
1964, 1.

210. ԽՈճրճօ8 .Ճ., ՅոՅԿՇիաՇ ձքուոօթա01-օ 2435րւտ ող քօօօոօքուրււ
օ5ԱՇոււղ068քՕՈՇՈՇՒ0ՒՕ ՇՕՇՀՕ411ւ4, 1Փշ5, 1967, 4.

211. ԽՈո6օԻՇաոն Խ/. ԽԼ., Ը ՍՇՂՇՈլՕՇՐԵ 1 1ՇՈՇՂՇԵԱՕՇՆԵ 8 135ուծ, Խ/., 1980.

212. ԽՈ26086թող Խ/. Խ/1., ոոտտծոթում հուք Շոօ8 մ ՅԷՅԿ6ԻոՂ, հ/1., 1989.

213. ԽՈՅ 606Շաոք հ/Լ Է/Լ., ՄՐՑ. 11Կ6Շ6ճչ1 ԻՇԻՇՆՈՒՑ, Խ/., 1992.

214. Խ/ոքք ԷԼ71., Լքում Յ տքօթաօճքու նէ 6010 23568, Շոտ., 1903.

215. Խլոքք ԷԼՏԼ, Շուտ ԽԵոաղթեւտ ոթո 803ՒԱՍՏԵՕՑՇԵԱ: Րոճոօոն "ՏՈԼԵ՞,
մ1օ5ղ. Ճո. ԷԼ ՇՇՇԻ, 1930,5.

216. Խ/ոքք ԷԼ.71., Լ քու ւՅ ԿՅԵՇԽԵՅԻՕ (18365810) 435152, Շոջ., 1910.

217. Խ/ոքք ԷԼ7Լ, Լ քոոաուօճ ղքօտոյողծքոոքէ 010 Իքյ311ՇԽ0ՐՕ 23ԵԼԻՑ, 11.,
1925.

218. Ճ. ԽՈճքոոոծ, ՕՇոՕՑԵԼ օ5աթը ւտոծրոթո, Խ/., 2004.

219. ԽԼոքուքօօօ8 /Ճ.Է., Ըքճտաածղեւն օթ3օք ԷՇաՕրՕքեռ: Իքճխխ ՑՆ Մ ԿՇՇԻՒՃ
Ց8Ո6էուն տքօտոծօիք»311166010 1 քօտածճքուչուօթօՕրօ 83Եոչօ8, ՃօոՓֆօքծաաւմ ոօ
8օղքօՇճեք 8321 Խ10011016ում տ քորում 23թուօ8 32ԹՅՑԹՅՅԵ( /153. օտար. մ
ՇՕՕԲւա6չում/, Էք., 1977.

220. ԽԼոքուքօօօ8 /Ճ.Է., ԸօոՕօրճտողծ ու օ-1ւԱՕՈՕԻԱԿՇՇՏա Մ էտու ԷՇՏՕ-
ՂՕքեււ ԼՐքՅԽԱԽԼՁՒԱԿՇՇԵԼ ճղում դքօտաօճքուաօա00 տ ,քօ8ըօրքյյուՇ6010
53Եուօ8, Միջազգային հայերենագիտական գիտաժողովի զեկուցումներ,
Երնան, 1984:

221. ԽԼոՇոօտ 1Օ.Շ., ԱՅ ոօղօքու 8ոօքօրօ ոթաստօում ԻՏքուճ ի ՇԽ Ան: 835608,
351: 1 ԽԵՂԱՈՇՒՈԼՇ, 1. ՃՆ ԽԼ-1Լ., 1948.

222. ԽԼոօոօտ 1Օ.Ը., Ճ 7ոքուծ ոքօօրեռ, Փօքու ոքօւօքուն 8 ԻՐՇքխու օա,
քօոոծՇաճ տ ՇոճրտոՇաո» 435152, 5 Բու. "11ք05ոՅն Եւ ՇքՅթաոծ ԵՒ օ8 Փաօ0-տու՞,
Խ(., 1964.

223. ԽԼՇՈՇ /Ճ., ԹԹՇոՇԱաՇ 8 օքմտաաոծՇոթլօծ ԱՅՄՎՇԼԱՇ տւ068քօոծնօատ
83Եր«08, Խ/.-11., 1938.

224. ԽԼՇՈՇ /.., ՕՏոՇՇոՅԹՑՒՇթոն չ3ծու, Խ/., 1951,6. 492.

225. Խ/(ՇՈՇ /.., ՕՇԵՕՑԵԵԼՇ ՕՇՕՏՇԷաւօՇու ԷՇքեճոծաօղ թողք 23Եոօտ, /., 1952.

226. ԽՈՏ ուատուը Լ./.., Մքճքոօտող 23Եու, Խ/Լ, 1964.

227. ԽՈՇուոծչու ԷԼՃ., 10քճոօ6 օոօ8 8 Յքնտուօաօոլ 23Եուծ, Միջազգային հա-
յերենագիտական գիտաժողովի զեկուցումներ, Երնան, 1984:

228. ԽԼՇԵՕ816Իօ5 Լ./Ճ., Ճ 8օոքօօ7 ու ոքօտաաոծաօօրմ Րքճախ ՆԱ ԿՇՇԽՕԻՕ
Շ1քօ5. 435ո։2, 871, 1964, 5.

229. ԽԼՇաճքաաօՑ 1.1., Օօաօտաեւծ ԸՐքճո ՅԼ ԱԿՇՇՏԵՇ Փօքեխեւ ջքոճ1885010
Շ1քօչ ոքծղոօշօ6ւն, 871 1964, 5.

230. Խ/1քոՅծա Ե., Շա: աՇԱԿՇՇԵՅՅ արքա ԻոՅԻՕ08 էւ 124 Թղօօեւ, 87Լ
1964, 3.

15 Արմինե Գագինյան 225

231. Խա /Ճ.7/Լ, Օ 216րոօքու ՈՅոՇ264 8 ՇՕՑքծիլծէլեւՕեմ 25ԷյունՇ ա Օհ 23ԵՈՀՇ,
5721, 1957, 2.

232. 11ճոաօտ 8.3., Թ32001:01ԾԻԱՇ 2352 Է Խոոոծաււ տ, Խ/., 1971.

233. Լ1857Ե 1:., 1քոււառծւ ոՇոօթուչ 435152, ԽԼ., 1960.

234. 110»ք086Շ888 3.Ճ., Թմոխոո ԷԼ, 11, 11 ողողօթոն 3Եոծ, հ/1., 1987.

235. 11Շուտճոօտ 3.71, Լոտ ոօշօճւ ոքոաութլ 935ու0801 980, 8 ԷԼ
«Օ՞ոլօծ 435ՈՕ0ՅԱՅԻՔՇ- («քօօրօեւուտ), Խոոօթ., 1987.

236. 110ոօ84 3./1., Ճ Դօօքու ՈՅոծ2ՀԷՕԻՕ ՅԷՅԿՇՒՈՒՑ, 821. 1970, 4.

237. 1Լքօաօւա 3., Ըքճ8ւ Հոծ Էքմխ մոա 4 ԻՇթեճոՇԽՑ ԱՀ: 43ԵԼ608,ի/1., 1954.

238. Ֆոր 11., ա տօքօճուը ո՛Ղտոօոօրո, 821 1986, 2.

239. ԸՅՑԿՇԱԵօ /Ճ.էԷԼ, 71քօտաւտոււմւծ ՐքՅԽՈԼՑՂԸԿՇՇԽԵՇ ՖՅՂՇԻՕթաւ ԻՈՅՐՕՈՎ 8
աուղօ68քօոՇՈՇթՕոլ 83Եծ6, 8721, 1955,4.

240. ԸՅՑԿՇԵՕ /.ԷԼ., Աոօու քօսո մ 6Յ16Իօքմու ոԵոււո6էուչ1, 906108 էճ 10:57,
1959.

241. ԸՅՑԿՇաաօ Ճ.էԷԼ, 1լքօջոօխճ ոքօաօՕ2Հղ6էԱ11 ՊԱԿԷԵԶ, օաօասճւան
ԲՈՅՐՕՈՅ 8 1լոօ68քՕոՈՇՈՇաՕԻԼ 843Եուծ, 206108 էճ 710857, 1960.

242. ԸՅՑԿՇԵՆՕ /Ճ.ԷԼ, 11քօոօ:օ025ոՇոմՇ Շքճղւօ1օ 321018 8 1լՂ068քօՈՇՈՇ5Օիլ
53ԵՈ:Շ, 0ՕՇՐՕՑ ԷՅ /10Է57, 1960.

243. ԸՅՑԿՇԵՆՕ /Ճ..ԷԼ., Ըքճտաա ծեն: ԸքՅե ԱՅՂ ՀՁ 11068քթօՈՇՈՇա 124 43ԵԼ508,
Խ(., 1974.

244. Շուօտ հ/1.Շ., ԵՕռե ոքոսճօրաւչ 8 քոՅտողաււ ոթուոճւօՎաօՐՕ ոքծղոՕ266Էլ111
8 Յ88քՇթՕի 435156, 23515 1 ԽԵԼԱՈՇԻԹՇ, 1. Ճ1Լ, ԽԼ-)Լ, 1948.

245. Ըճքոեօճ 114Ճ., Օտ օուօն ձքաչուօ-Շոմտչիլ0-1028թօաօ1 տլՕ88ւԱւմ,
Միջազգային հայերենագիտական գիտաժողովի զեկուցումներ, Երնան, 1984:

246. Ըուաամոտծ 1ԼԽ., Խ տօոքօօ Օ 8: ԱՂՇՈԵՒԼԾԻԼ ՈՅՈՇշ6 8 Յքում Շարլ
53ԵԼ6Շ, ԽօաՓֆծքծաւամ ոօ ոօոքօօճու 8321 ԽՈւ00101Ա6Էամ ք ք38աոււմ 35:08
3Յ25288583Ե5 /163. ոօ. է Շ00816:ում/, Եք., 1977.

247. Ըոճօատմ ԽԼԵԼ, Լ10Շ6ՇՇուտալԵւՇ 6Օ16րքՄեւաւմ ո ջքոտուտոօօ1Ե մքօտիծ-
ՅքոԼՈՇԹՕԻՕ 43552 8 Շ8616 ոքօտղծել ՇրռոՅԵՇՈԿՇՇԵՕՈ ւոօտօոաւ, Միջազգային
հայերենագիտական գիտաժողովի զեկուցումներ, Երնան, 1984:

248. (ԸՇՇԽՇքծիծո Օ., Թ86ոծաաՇ 8 ՇքՅ8:ԱՂՇՈԵՒՕՇ 835038 216, Խ/., 1980.

249. ԸՇքծտքծաւաաւօ8Ց Ե.Ճ.,. 832աո1068:35Լ Ճ3ԵՈՀՕ8Եռ. ճոոօաատ ո մ
Ոօ10քոսծօ այո: 1ՅԽ6ԻՏիող, 8չլ, 1964,3.

250. Ը6քօտքծաուօ8 Ե.Ճ., Օ Է86601օքետ: ոթոծաճմ 806145108Ո6է:1 ձքճճո-
ԿՎՇՇԵԱՀ ԿՇքԻ ԻքճեւՅՈԱԼՎՇՇԽՕՐՕ Շ1ք01 43Եւա08, 871, 1965, 4.

251. ԸՇքօտքծաուօ8 Ե.Ճ., ԵՅՑաուՇ ԿՇՈՂՕՑՇԿՇՇԽՕՐՕ ձլԵւււոծէում 1 օրքժա-
Ղ7քԵԼ 2356, Մ1ՏումաււՅո1 Է 160քՇԱԱԿՇՇԽԵՇ Ոքօթոծա ԵԼ 43ԵՈւ03Ւաւ», Խ/Լ, 1970.

252. ԸՇքծթքծոււուօ8 Ե./Ճ., Ճ ոքօտղծուծ Օքճշօծէում ք838111151 ԿՇՈՕՑՇԿՇՇՏՕԻՕ
ԽԵԼԱՈՇէւՆԼ 8 օ1թ:17քՇ 23ԵԼ5Ց, 871, 1970, 2.

253. Ը6քօտքծաուօ8 Ե.Ճ., 8Շքօճ1:0ՇՈԼԵԼՇ ՕՔ0ՇԵՕՑՅԵԱ: 8 «ՕխոճքոււՑաՇ-
ԱՀՇ, Խ/., 1974.

254. Ը6Շքօթքծաւմուօ8 Ե./Ճ., ԵՕղե ԿՇՈՕՑՇԿՇՇԽՕՐՕ (քճարօթճ 8 43516: 23ԵՐ: մ
ԽԵԼԱՈՇԻԿՏ, Խ/1., 1988.

226

255. Ը6քծտքծումուօ8 Ե.Ճ., 11քճտօռօթոօ դա ԱԽԱԼՈՒԼԹՅՆԱՑԵԵԼՇ 68523ԵԼ ԽՇ26ՈՄ
ՉՈՇԻԼՇՒՂՅԵԼ 2ՅԵՐՁ քճշօխաւթթարծ ճբ ՈՕԽՅՅՈՂՇՈԵ 6Իօ Դաոճ մ ՇաշրծելօՇոաշ
«ՍՇոօքովծօաճտ որթ. Շոոււճ Ք տոօոօրոչ, Խ/1., 1991.

256. ԸՏՅՈՒՎԻՅ 8., Բ 8օոքօօ7 օ Դոաոօոօրուռ, 85, 1966,4.

257. ԸՕ0Տօոօոօռող Ը.1., /1քօ8ոծ-Իքծս6Շթող 23Եծ, հ/1., 1948.

258. ԸՕՑքօոլ ՇԻԼ Եւ Լ ք7օօթոմ 235ոծ, ոօ քօո. 1. Թ. Ե036:ՈՅղՏ, հ/., 1979, 1.
1, 3186.

259. Ըօուածտ 8.Խ/1., Լոոօոօոտտ ո ոռ :85ուճ, էչՆ 1978, 2.

260. ԸլքՅ8ւ ՇԵԼ: ԷքՅԽԽՈՂԻԻՅ ԻՇքելՅոՇԽԱՀ 43ԵԼ608, 1. 4, 8/1, 1966.

261. ԸլքՅՑ: Ա ՈՇՈԵՒՕ-1ՇԻՕքԱՎՇՇԽՕՇ 137ՎՇԷԱՇ 843ԵՈ:08 ք83515ռ: ՇՇԽՇՈ: 1Լ6օքաչ
ՄԱԼԱՐՑԱՇՆԱԿՇՇԵՐ: քօաօԲօ1քՄաաււ, 5/., 1988.

262. ԸքՅՑ:ԱՇՈԵՒԼՕ-1ՇԼՕքաՎՇՇաօՕՇ ԱՅՄՎՇԼԱՇ 83508 քոք ՇՇխծը:
թօւՕԷՇՐքՄԵԼԱԼԼ ԷՅ ՕԼՈՇԱԵՒՈ: 7քօ82էլ1չ 43Երչ0808 օ1ք7ա7քԵլ, /, 1989.

263. ԸքՅՑ:ԱՇՈԵՒՕ-ՇՕԱՕՇՐՅՑԵՆՇՈԵԼՅՆ Րքճխուճւււաճ քօրճոնա 83508.
11քօ5րծուճ Շոթա քեոօն օՔւաւօօե, 8/., 1972.

264. ԸՂՏոՅՒ6Ց 1Օ.Շ., ԼԼքաււաւտ ո6ոՇքխօէոՅոլն 8 ՇՕՑքծխՇէլլօոլ 24351603,
«ԱՏատուՅեք 1 ՂՏՕքԾՈԱԿՇՇՑԱԾ Աքօթծ ե Ել 43Եոչ03Ե2ո՞՞, Խ1., 1970.

265. ԸՂՇոՅՒօՑ 1Օ.Ը., Խ1օոօոԵւ ո ոքոււա ծւ օ08թօաթուօ1 տո թոօութո, Ճ/.,
1975.

266. ԸՂՏՈՅՒօՑ 1Օ.Շ., Լ6քյւտաւթեւ ո մաօիճ ոօոօ181 8 տքօտածումՇոլ օրքօ6
աուղօ68քօոՇՈ6ա0Ր0 ոքծղ0246էուչ, 871, 1985, 6.

267. ԸՂՏոճոօտՑ 1ՕԸՇ., 1ոտօօտքօոծոօւօօ ոքճղոօշօ6մ6: ..ՈՇԹՇԱԿՇՇՏՈՇ
824025Ո6էլւչ1 8 ՇՐթՅՈԵՐՄՔԷԼԵԼՇ ՇՃՇԽԵԼ, 821, 1988,1.

268. ԸՂՇոճոօտ 1Օ.Ը., Լւտօօտքօոծոօտ06 ոքծոյօ266էած, հ/., 1989.

269. Ըտուօ8շրան ԸՇ.1., ԷԼ ՇաՕրօքեւՇ 8օոքօծեւ ԴւոծոՕՐԱԿՇՇԵՕՒՕ մ օքճտուտ-
ՂՇՈԵՒԼՕ-1ՇԻՕքԱՎՇՇԽՕՐՕ ՇԱՒոՅԵՇոՇ4, 871, 1963, 6.

270. ՂոքոճոօՑ 3.Խ., Օ 6աօաօօ-ՇԱԵՂՅԵՇԱՎՇՇԽՕԽ 130հօթգաՅխծճ 8 աօոօքաս
23ԵԼ5Ձ, 81, 1989,1.

271. Ղ6աեծք 11., ՕօԵՕՑԵւ օւքՄա/քէօրօ ՇաոնաՇաՇ8, հ/., 1988.

272. ՛16ք-1165:քօօչու 11.74. Շռքօ-ճքոժութաւծ ոուօքոոքք ԵՇ 68:32. 4:810քօփ.
7աոօ. էճ Շօաօաճտււծ ՎՇԵՕԱ օ16Ա6մււ յլօո1օքձ ֆոօո. ոճյու, 71. 1986.

273. ՛Լ028թօթա6 23ԵԼ6ո, 65. 61., Խ/., 1959.

274. Ղքօխծորմ /Ճ., Օ Ղօօքու Ոճօօտտաօրօ 22ք25:16ք4 ԷոմՕոճ, 8. ճէ. ` Թքոճ-
ՂոՑԵճ: «ՕԻՇՂթՄԵԼ ԱՑ ոքօոոօշօծաւյո՛, Խ/Լ., 1950.

275. Ղքօաօռան ԷԼԽ/(., ՕԿօքոո 8 ոօրօքոււ ոճ օէ 010 83Ե1ՀՅ, Խ/., 1953.

276. Ղքօաօռան ԼԼԽ/Լ., 16րօքոսՇօաճչ1 ԻքՅե Հ 4 7ՅԱԱՒՇԽՕՒՕ 8Ե1Յ, 8/Լ., 1960.

277. ՛Լքօոօտող 1.ԽԼ, Օտտո օ68քՕՈՇՈՇԽՕՇ 2Յ5Ո:0806 ՇՕՇ1ՕՋԻԱՇ, 11., 1967.

278. Ղու 3.Լ., Լ1քօտքթուՇքած ճքոաւք 8 ՓոծաօուօՕ 741ՇՂԵՒ 010 ՈՅ,ոՇ268 8
Է0808քու88165Օէլ 235ո։ծ, 871, 1955, 5.

279. Ղու 3.Լ., /Լլքօ8աօճքուաօաոն 53ԵԼծ, Խ/., 1971.

280. Ղու Չ.Է., Ըւ6618761 տւ ջքոողատ 8 մ 1068քՕՈՇՅՇԵԼ 2 43562 2
«թրօօօօճլոջտ օք էհօ օ1օնծուհ 1ուօւոճեօոճլ օօոջւօտտ օք Աոջնտելօտ, 8օ1օջոճ -
ԻԼՕ6ոօծ, 2, 19727.

227

281. Ղու 3.Է., Օւքյաաքճ մտ068քթօոծնՇաշ 1ելՇքլ 8 քում ՇԽՕԽ 843556,
Խ(., 1978.

282. Ղու 9.Լ., Օ ոքաուսւոճտ օմքարքւօն քօշօքոճմաթուամ մք068-
քօոօոծառ: 8քչօտոոօտ 8 Հքենաօաօոլ 43Եուօ, Միջազգային հայերենագիտա-
կան գիտաժողովի զեկուցումներ, Երնան, 1984:

283. Լուաօ81 էԼՃ., Փօքոատքօտճոտծ ամղօրօքոաւ աո-ոծքօօաոյեւօօ1ւ
ք5օօա0-0 181078, Ցօուօրքոո, 1998.

284. Մ ՛ՈՇէԼՇ։ Ճ.Ի., ՃԲ ՄԿՇԵաԾ օ ոՅՈՇ26Յ2, 5. ՃԷԼ. "Թքոողատճչ Խ0ԷՇ1քՄԵԼԱւ Լ
ոքծղոօ266ոււտ-՞, Խ/1., 1950.

285. ՄՊՇԱՏՇԻ 2..Խ., Ճջծոտ մ ԹՅԱՇոտ 8 ոճոծշաիօ1 ՇԱՇՂՇՈԼՇ ոլւ068քօոօոօայւ
93160, 5. ճէ. «Թքոճոոթոճտ ԵՕԻՇոքաոճ ոքծոօ266է-՞, Խ1., 1950.

286. ՄՇՈՇԻՇՑԱԱ Ե./., քօո. ՄուՄօոտ815 օէ 1ճոջնՀջ6. ՀՇ Օօ, 1961. -- 85
1963, 5.

287. Փքաոքոչ 1., Խքո աճ Ըքճու ուա 2611ՇԽ010 858, հ/., 1952.

288. Ճոսաաճէ Խ/1.1., Ճ7քքւոօռան ո 7քճքոօթոն 23ԵՐաԼ, Էք., 1985.

289. Ճքօղծաօ 7. 1Լ., ԵՕոտճո6108 Ց. /1., ՛Լ6օքոչ 235ուճ, հ/., 2004.

290. ԼԱՃոճոյծ ԵՖ.Ճ., ՕտքոՅօտոքած հԽոշոճքն 8 քօտաօրքՅԱՒՇԽՕԻԼ 43ԵԼՀ6,
ՂՏուղուօա, 1984, (ո4 Րք53. 83.).

291. Առ06284 /Ճ.Ը., ԷԼՇՇՏՕոԵթօ 38Խ:ՇԿՅաու օ5 5քոճոտո օր թՕԻՇՈքաղու, 8.
Խե. «Թքոճոոծոճտ 60ԽՇոքՄաւու մ ոքծոոօշօծաո՛, Լ, 1950.

292. Աաաօթոատն Ճ.Շ., Օ ոտ: օՕշաօտւեւ 8օոքօօճմ 137ՎՇԷԱԼԼ մջօքունօաօ-
ՃՅՑԵԶՅՇԽԼ» 2351 508, 851 1955.6.

293. Աաօ6Յ84 /.Ը., Օ» օոոօխ ոքոււաած Տոճօօոօրօ Շոթճշօծում 8 քօտ-
ԷՏՇՐքՅԱՒՇԽՕՆ ԷՈՅՐՕ16, 821, 1977,2.

294. Առտու տաւոււ /1.3., Ճ 8օոքօօ7 օ5 մեՓոաւաւթծ 8 քօթաօրք31ՒԼՇԽՕԻԼ
535ո:6, ԼՏողոծո, 1972, (ոճ ոք»3. 58.).

295. ԼԼԽաոեւոոր 57.3., քո աւՑ 0615 8 1լո068քօոծնօայւ «ՕԷՇՈքՄԵԼԱԼ: ՇՕ
ՇԹՅՅՄՇԱԵԼԱ 8 Փօքխծ 80քաօ18 ԽՇու, 871, 1985,6.

296. ԼԼ Խճոծո ար 5.ծ., քող. ԸՅՃօտոտ հ/. Խ/., ԼԼՕՇ6ՇՇՈՑԵՕՇՆԵ, ո6քօ240Ղ8061Ե
ք. Չքթոճու88 0615. "Լ ուԱՕղՕՐԱԿՇՇԽՕՇ ՇՕԱՕ6148Ո6էլաՇ տքօՑոշոՇքօաոծաոչ, տքօտաօճք-
ԽՑԱԵՇԹԾ: ո տքօ8:թրքյՅուՇաո «0161քՄաուն, ՛1ԼՏողոծո, 1985, 2446., 82Լ 1989, 3.

297. ԼԼ ուու Խ.Ճ., ՄողօոօրովՇՇԹօՇ ՇՕՈՕՇՐՅՑՈՇԵԿԼԾ ՇԱՇՐՇԵԼ 68թ38ՇՈԵՇԹ01Օ 1
ուղօ6օ8քօոՇՈՇաՕՐրօ 1181Օո8, 871, 1984, 3.

298. 11763084 Շ.8., Ղաոու ո Փոունու ոօաոողւթու «216-օթող, Եշհսեօտի-6
28Եռոհ-76 Խիո). ԷՇ. 47, Տքօօ181 155սծ, Թստտլճո, ուք, 2009.

299. 1116քտո 71.8., 28350888 ՇոՇոՇԽ8 1 քՇԿ6ՅՅ8 Պ62ՂՇՈԵՒՕՇՆԵ, 11., 19774.

300. Թքոճուտեճչ «ՕԷՇրթՄաւ: ոքծղոօշւծուչ, 8/., 1950.

301. 1Օոճթու Ճ.1., Եօուոծոծում 816: 18 8 Ա - ոթն ռւ 5օոՇրք7աաւչ24
ԽՃՈՅՇՇԱՎՇՇՏՕԻՕ Շ4ոՇաքուզ, 871, 1977, 2.

302. 1Օոճծամ /Ճ.11., ԵՅՑաոոծ օոք7աոՄքԵւ ոքաւՕ266151 8 684351 ք83811ա Շու
Շ1ՔՄԺՐՄքԵԼ ԷԼԵԼՇ31:, Խ/1., 1984.

303. 43540311 Բ 6. ԵՕոծւօԼ 5:Ա ԱՀ ՈՕՈՇՈՒԿՇՇՏԱՑ 67088քծ, Խ/., 1998.

304. Վքա6ո 8.ԷԼ, 16ոօքասօօաճչ լօքօոօոա 8ԷՐՈՒՅՇԽՕՒՕ 43Ե1Յ, 8/1., 1960.

228

305. ճքո6ո4 8.Ւ., 1Շրօքոսօօժող օուղՅԹՇԵՇ 881711 166010 83ԵուՁ, Խ/1.-)1., 1961.

306. ՃՎքածտո 8.ԷԼ... Լ ոՅՐՕՂԵՒԵԼՇ 6216-օթու 8 աաՓաւմւտծ 211068քօոՇԱՇա
851608, 8 Ճո. "ԴՂքճոօոՕ6 23ԵՈ03ոռ 6, ԽԼ, 1976.

307. քած 8.ԷԼ, ՛Լոոօոօուչ 23508 էւ ոքօՔոծատ 7աՑ6քօճուղ, 82Ն 1976, 2.

308. 24ք2օ 8.ԷԼ, 1105օո5ւ 8. 1., որու օթող 3Եոչ, հ/., 1983.

309. Յոսժօէ ք., 96: Լոհուն" 815 ԽԼուէ6ք մ61 Ք:0Ք16ՏՏԽՂԱՃԷ Լոռ Թօսէտօհծո: 6
ՏՕ Տօոճոուծո ՊՇԱաԱԹՒԾոծո, 1ո: օր Լոճունխ 1ո Ծօստօհօո, Էնտջ: Խ/ճոլնծւ,
)6ճո-ԻՐՅՈ6015.- ԼԱԵւոջօո: Տեռսքծոծսւջ-Մ611., 2005.

310. Թօօհ Օ., Տառ ԱԵՇք մոտ ՎՇսէտշիծ Մ6ւեսո Լոուն, 1-2, ՃՉԵՇոհճմո,
1955-1957.

311. 8օօհ Օ., 8ռւաճջօ շն ջօոօետօհօո 1ոմօջօոճուտշհօո Պ6:ԵՅխոօւքիօ-
10916, ՃԹԵՏոհճո, 1971.

312. 8ծհճջեծ| Օ., Քօսէտօհծ Տուոչ-Ք ոօ 56Տօհւօհէլօհծ Ծոոտէծլնոջ, 8ճոմ 1-
2 ԸՄօԼԱՏՏծո սոմ Պ/օԼԱԾուծո), ԷԼ61461Ե6ոջ, 1923-1924.

313. Թօոսծուտէծ Ք., Լօտ ոճում Թ 276ՏԱզսօՏ, Ք2ՈՏ, 1935.

314. Թշոմօուտծ Է., Լճ օօոտենօեօո քճտտմխօ զս ՄՇէԵծ էտոտաեքն 8ՏԼ, 48,
1952.

315. Յւտռեճստ էԼ, ՛Ղքօլօջ, ջշոօօլօթ7 ոմ ոջատեՇ Աղխօրտ15,
Լլոջս15065, 1977, 144.

316. 8լօո ԵԼ, Բոօո 1օօէ ւոճունՄօ էօ Քուծ Տօուօոօօ: էհծ 2օզսատԱօո օք
ԽՇԼԵՅԼ ողօօեօոջ ճում ճամիճղօտ- Սեաշօհ: Լոճոզօեյւօ Օոմծոշօ6էտօհօօԼ
ՂՅՅԽՄՇԵՇոտօոցք |ս.8. |, 2003

317. 8օքք Իւ, ՇօոյսջոԱօոտտջտէՏու Վ6: Տոտե էտքոճօհծ, Բւճուխւէ Հո հ/21ո,
1816.

318. 8աջոճոռ Թ., 9օԵւնօէ Ց., Օռնոմոտտ մօր Մ61ջ161Շիօոմօո Օճուոճոի
Գ6ր 1ոմօջօոոճուտոհօո Տքոռօհօո, 8մ. 4, /Տյումւ օո Ց. Ծօլեւնօլ,, 16.1 2.,
ՏեճՏՏԵսւք, 1897.

319. 8ուսջառճոռ Բ., Ճաշօ Մ6քջ161Շհօոմծ Օւճոոոճաւ 46: 1ոմօջծոռճուտօհօո
Տքոճօհծո, 86ւԼո-1Լ61թ219, 1933.

320. 8սօք Ը.ք., Ճ Օւճուոու օԲՕտօճո ճոմ Մոծոո, 8օտէօո 1904.

321. Թստօհճ 7., օւ Լորունճ 215 ՏսԵյծէէ, ՕՀԻ, 1988, 5.

322. Շհօ, յսո-Ճս, լոհումՄիօոՏենքնօոծո 1ու Ծծսէտօհծո: Տքոճօհտջտօո սոմ
Տքոճօհօուօէխոք 561է Վօոո 18. 7ճհւհսոժծաէ.- Իղճուխու Հտ հԽ/ լո, 1999.

323. Շհօոտիե Վ., Քաջօլո սոմ Ջօքւճտօուննօոօո: Տքւճօհծ սոմ սոմօան8է6
Խծոուուտ, 1980. Է(Շքմոշոռ Լ., Տքոճօիտոտտշոտշիճմ: օո Ֆճմօւ, 8օւնո, ՀՇ
օւ, 2000.

324. Օօ Շ., Ղիօ /Ճոտտուճո ՄՇտլօո օք Ծօշսածւօոօտ (ՄՈԽՇԼԵ օք
թշոոտյխԽճում Ճոտշուշո ՂՏ ճում Տեխմտ 2), 1981, "Շիճւճօթոտեօ օք էծ
ԱՅոՏ|8էՕՐ".

325. Ըսօոմծէ Օ., Էտճօննմօ Շէ Ճմոօտտծ մճոտ 11 ՄՇւտւօո Ճողծուշոոծ մօ 17
8.Ե/6- «Հանդէս Ամսօրեայ», 1935:

326. Սոլ 1ոջ., Բաշօ Վօսէտօիօ Տուոչ, ԼՄԵւոջօո, 1966.

229

327. Սոլլոճոո Տ., սւ Ճօուսուծոշ Մօո ԼոճումՄքնքքօո սոմ ԻՎՇԵՇոՏՑԼ26ո 1ո
Տսեյօէէխունօո, ԾՃԲ, 1990,2.

328. 1|օօէօոտ Օ., /Ճոծուտօհ սոմ ՏԱմէճսեճտտօհ. Բւո Թանճջ շն Բզջ6 մ6ր
Տքոճօհոււտօհսոջ, Լ61ք219, 19277.

329. | օ6էօոտ Օ., Տօլո Օ. Ճ., Մ. 1ջիտատո, Ճոտօշուտօհ սոմ քճաեոտ1Տօիծ
Տքոճօհծո, Լ6146ո/ ԽծԼո, 1963.

330. քօուտօհօաճ ք., Լուն տտօիօ Տճէշծ տուէ օթոշւծու Տսեյօքք ւո մօ
8.Ե61ԱԵ6ոՏծէշնոջ (ՀՇսօտ ՛Ւ6Տէաոոծու) օո ՊՄսԼոճ: օո Պ6էտսօհ ՔօԱտօշհօտ 1մօու
ՄՕօԼ մօու Էնուօւքւնոմ մԵ6ոտօէշնոջտէօօհուտօիծք Խուտօհօմնոջծո ՃԵշսՏոծոշօո սոմ
շն Շհճն ի էՇուՏ16-6ո.- 1. Ճսր.- Տօրո: ՄումօտէնէՏԽ611. Տէ. Ճատծու Օշհւզտել,
2007.

331. Թւտաւհօտ Ծ., Ղհօ տՏոէճօեՇ մօխօԼօքածու օք էհօ ւոհունյօ 1ո 1ոմօ-
6նւօքօճո, ՇՕխԽոեստ, Օհւօ, 1980.

332. Լրօտտ16- ՆՄ., ՍԵօւ ււ Թօօոտեսքեօո մօ: 1ոմօջօոոճուտօհօո Տուր»
«261 Տօհղ ի 11 Ճ61ջ1616հծոմծ Տքոճօհքօոտօհսոջ'՛, 84.85, 1 ԷՅ, 1971.

333. ՍՏՏ516- Մ/., Մ/0:Վ-Բօոոշեօո լո Իաառլ ԽԼօւքիօլօջ7». Լո: Քմմօլ
ՏեՇԼոսօ ձ. ԽՕշհօլօ Լ16Եօ-. օմտ. Էտոմեօօք օք 7/օ:մ-Բօոոոնօո Ծօոմոօօիւ:
Տքոոջծ-, 2005, ք. 267-284.

334. ՔԲԵօւհում Օ., 2սւ ԽԼՕքիհօլօ93:6 սոմ Տու մօտ քօաջօտ15՞հծո
ոճում ոտ, 1ո Յճոմ "'Տքւճօիտճոզ61 սոմ Տ61ոծ Թողոշթնծո՛՞, ԷԼՏջ. Վ. 8օրօէշէ7, 7.
Էոուղջօւ, 8. 168ւոջ, ՛Լհ. Տէօ12, 86ւեճջծ շն 8. 8օօհառ -- Էտտօոօւ ՃօԱօզանո
ՍԵօւ "'Տքւոօհտճոմծ1 սոմ տօլոծ թղոշլթւծո՞ օու 19.10. - 21.10. 1990 ճո մ6ո
ԽսհւսՈխԽօոՏ1է4է 8օօհսող, 1993., Տ. 237-254.

335. ՔԲհւօոթյոօւ ՄԼ., աւ Տօւոճուօ-Տ7ուՅխետօհօո 0185ւծոշ16:սոք Մօո Ւոճլ
նոմ ՃՇոտօքսԱՊտ2էշ 1ո: 171510715Շի6 ՏքհզԸհ/015Ըիառջ (էրտ1071Ը61 հոջատ 1165) 109,
1996, 291-308.

336. քտօոեօւջ Ք. ՍԹոտ ՄԵ լտ ՊՄՕԼԱՀԼՒՔ016 «մօտ 1Սօսքտօիօո. սու
Պ6ւհձլեւտ օո տուհօետոհօո սոմ Հլոխատոիօո քՔօւողօո, 1ոչ ԽՈՕՈՅՂՇո սոմ
Օոճոոճի էճ իտ16նոջ Քօւտքօքեաօո լո Տֆտեօու սոմ Բոն, ԷՏԵ. Շ1աոոօոտ
ԽՀոօԵօօհ, ԹսղՃհճոմ Տօհճօզ6-, Թ6ոնո, 2005.

337. Բոմոճոո Օ., Մուօւտսօհսոջօո ԱԵօք մ Տու մօ Տքւռշհծ ՕԼուզ5,
ԷղՏէ6ր Ղ611, Թ. Բօոոճնօո Վ6Տ ՄՇւԵսոոՏ 1ո Յմոթօհծո սոմ 1ո շնտճուոՂՇոթ6ՏՇէ26ո
ՏՃԱշ6ո, ԷԸ յ6, 18774.

338. Բօու-Օօշլօո Օ., Հոռի Շհ. (Ռոտջ.), Տքւոօիջ սոմ Իէեւնօհիտլէ
Օօմծուեչճոմ Խո ուլն Խ(256ղհտ ւ. ՛ԼՍԵւոջօո, 2005.

339. Բնօմլ Օ., ԿԽոնննօհիօատէհօօետեհծ ԽԼՕւքհօտյունչ: /Ճտքօքէծ 46
՛Ղհօօու6 սոմ հոք|աոծուծոնոջ, 1ԱԵւոջծո, 1999,.

340. բնօ Օ.,. Կոութւ Շհ., 1ատունմքւօուոօոշ ոռ .Բոջիջօհօո,
Տօհաօմ15շհօո սոմ ԻՎՇՐ76ջ15Շհօո. 1ո: 'Տքւռօիօ սոմ ԻԱէմոնօհնօլի Օօմճուեճոմ
Խո Մուն ԽՈ 256ղհճթւ (էնտջ. Բօու-Օօ21օո/Շհ. Պոուլթո) ՛1մԵւոջծո, 2005.

341. Բուշ ԽԼ, Օոռու ոճե սոմ Տատճոնք մու Լոհունմեօոտենքնօոշո օո
ոծսհօշհմծնէտօհծո 165568, 1ո: 6- ԼոհումմՄ ոտ Ծօսէտօհծո, ԷԼտջ: ԽԼՅոԼ`6-, 6ճո-
Իրճոօօ15.- 1ԱԵւոջօո: Տեռսքթոծսոք-Մ611., 2005.

230

342. Օճջքմոյճո Ճ.5., մռուլօւ Շհ., ոհունմքոօուոծոշ 1տ Ճոոծուտօհօո. Քլոծ
Ճոմիջօ ատ Թռիհոօո մօւ ԿՊՎոէնւնօիքօատէհօօոծ, ՃԱջօոխ ւօ Թանճջօ շն
Տքոճօհտ15ՏՇօոտօհի, 84. 33 (2007 |2009|), Պոծո, 2009, 97-105.

343. Օճջոճո Ճ.Բ., Էտ էխոջտլծոմօոշօո մօտ Լոհուննտ ատ Սօսքտօիօո
սոմ Ճողօուտօհօո, Լեզու ն լեզվաբանություն, «Զանգակ -97» հրատարակ-
չություն, 2009, 2, էջ 3-9:

344. Օճւեոօւ ԷԵ., սւ Խ1Լօւթհօ10916 սոմ Տե մ6Տ քօ1նջ165156հօո Լոճունճ5,
ո 8ոոմ "Տքոռօհցճոմծ| սոմ Տօ1ոծ թղոշլթծո՛', ԷԼՏՔ. Լ. 8օո6էշի», ԿՄ. Էոուռջօւ,
Ց. 7օԹոջ, Լհ. Տէօլչ, 8շեճջօ շսու 8. 8օօշհստ -Էտտօոօք ԽՃօկօզսաո ՄԱԵօր
«ՏքոճօհաճոմօԼ սոմ տօշւոծ Թողոշլթյաո օտ 19.10. -21.10. 1990 ճո 46
ԽսհւսՈԽօո51է4է 8օօհսող, 1993.

345. Օւքքօւէ 1., 2շսւ Տյոռմճ մօ տում տտօիօո 8պմնոջո լտ մօռ
1ոզօջծոռճուտօոհօո Տքոճօհօո ("1հօ Տու: օք 1ոհունոճ1 էօոոճեօոտ 1ո էհօ Լոզօ-
Էսոօքօճո 1ոքսճքօտ"). (Եսոօքճատօհծ ՒԷԼԹՇհտօհսլտօհւտծո, 21/3), 360 քք.:
Ւղճու նւ 8/Խ/, 86օւռ, ԼճՏ ՄՇՔՏ: Լմոջ 1978. 2օ07-2155671416ո, 19777.

346. Օւքքօւէ )., ոտ ՀՊԾՇոււոճեԽ-ՕԵյօեէ մօ5 Լոհունստ ("Ղհօ ոօոււոճննծ
օեյծօէ օԷԼհծ լոհուէԽծ"). 1916 5107715Ըի6ո ՏքհճՇհօո 4 (19833, 13-24: 1983.

347. Օքքօաէ 1., էո ւոմօ-18ճուտօեօք Լոուն մ6օՏ Խ16416քոտ5ԽՏ7("Ճո 1ոզօ-
Ատճուռ ոճում օՐ էհ ողօմլօ-քոտտխօ 01662"). Ոմոբհօոօ Տուօո շա
ՏքոճԸի1556Ո5Շհզր 43 (1984), 25-44: ԽՈաոօհծո, 1984.

348. Օւքքօռէ )., շնո "քւճմաճեխօո" Լ1ոհունմս ("Լիտ Տօ-Շ8164՝ թոօմ162ԱՆ6'
հուն Կօ"). 261156 հ:1/1 1 Մ69161Ըիօոճօ Տքոճզոի/0:5Շհաոջ 9՛7 (1984), 205-220:
1984.

349. Օ1քքօէ 1., Մօւեատ օծում -Է Մոնունմ նտ 1ոմօճուտօհօո ("Մ6.եսող
օծում Է ւոհունսօ 1ո 1ոճօ-ԼՅուո"). 11 մղՇհօոծ Տլւմլ6ո շա՛ ՏքհզԸիա1տ56ոտճհզյէ
44 (1985), 29-57: 1985.

350. Օօլմեճօի Խ/(., Քոօոօոուոճտաօւնոջ 561 1ոհունՄեօտքլառծուծո Լոռ Ճ1-
սոմ հմհօո ԽԱԱՇԼԱՀո265156հօո սոմ 1ու Ճլամիծուտօհօո. Բառու ւէ ճու Խ/ուռ
|ն.8.|: Լճռջ, 2007.

351. (ՕՕՕԱ266Մ4 Խ./., ՀօՏԵ7ՋյոՁ Տ.Լ, Ղհօ լոճունսծ, ՏԵ-ՔՇէՏոտԵսոջ, 2000, 320 ք..

352. Օօօե-Էոջիտի ԱՇԽ ՛՛1օՏաոծու, Քօստօհծ 8156156Տ61Տօհճն, Տաէջող, 1998.

353. ԷԹոտօ ԽԼ, ((ո-) Բւունմժօոտենէնօոծո. ԹոՏ:ւտօհ սոմ ՒՕոճոյտօհ, 1ո:
լոճումնօ. Տքւճօհէքօ109156հ Տեախճաօո, ՒԷԼՐՐոնտջօջօեօո օո ՄՀ. Խոտ,
Օտոճեւնօէ, 1997.

354. Էաոճոռ Շօւո., Էւօու տոէճչ էօ ճ1560Ա156: քւօոօոմոճ| օհնօտ, ոս
ՏնԵյօօէտ ճոմ ԼոճումՄօտ Լո օհւլմ 1ոջսճջօ, օւմոօօհւ |ս.8.|, ՃԽաօք /Ճօճմծուծ,
2002.

355. էլտքօոուհ հ/., "Բւօու քաւքօտինօ էօ Լոու Մօ -- 8 ԱՈԽՇԼՏՅ| քոհ օԲ
9122 Աօ122է0օո.' Բօնճ Լմոջսլտեօճ ԷԱՏէօ168 10.1-2, 1989, Տ. 287-310.

356. Էլ տքօրոճւհ ԽԼ, Ճօոնօլտ սոմ Տսեյօեստանօք Եւ 1աունՄօո սոմ
ԽՕՈՆՇԼԵՇՈ, 1ո: ԼոհունՄօ. Տքւճօհե/քօ10515ծհծ Տաճծո, ԷԼՇճստջծքօեօո մօո Մշ.
Խ/(22Տ, ՕՏոճԵւնօէ, 1997.

231

357. Էլոտքօրոճւհ ԽԼ, Օռուոճնիճիտաանոջ: օո մօ Քօթոռճոշ շն
Խօուքօէծոշ Օհոծ Ճոջօեօօոօ Օւճուոճեէ. 1ո: Խոճոոօւ, Տ7ԵւԱ6 ծ Ճծուջ, Բմքօիոոմ
(6գ5.) ՕՂԵՒ 65 66 Տքհճշհօ հաա Ճճու Տքոօճիօոշ (Տսհւեճոք ՛1ո5օհօշոծսօհ
ՊՈՏՏՇոՏօիՅՆ, ), Բւռուն ու Հո ԽԼուո: Տսհւէճողք, 2002.

358. ԷԼՅԼԵւջ Օ., Թստօհտ 7., Թօստօհծ Օոճուոշեն, Լծ1լք215, 1972.

359. ԷԱ ԷԼ, քաոմեսօի մօ ջուօօիւտօհօո Լճսէ - սոմ Ւօոռծոլծիւօ. Էլոօ
ԷԽւոխիսոջ լռ մոտ Տտքոռօիատտօոտւհճնիշհծ Տամսու մօտ Օօօշիւտշհծո,
ՒԼ. մ61ԵՏոջ, 1902.

360. Էն ԷԼ, Լոմօջտոոճուտօհծ Օաաոտճնք, Ղա ԷՄ, քօքքօխոջ սոմ
2նատձոծոՏտծէշնոջ, Մ 6-Եսո, ԷԼ61461Ե6ոջ, 1928.

361. էու. ԷԼ, Լոզօջօոոճուտօհծ Օոուոճեէ, 1611 7, Տու 1, Տ7ուճէնտօհծ
ՄՇՐածոճնոք մ6- Բոտստ սոմ Վ6ւ Մ6Եճլթոռծո, ԷԼ61461Ե6ոջ, 1934.

362. Էնւէ ԷԼ, Լոմօջտոոճուտօհծ Օոաուոճեք, 1511 ԼԼ, Տո 1, թօ Լշհւծ
Մօր 6լոռօհծո սոճ շ2սՏՅողՇՈՋ6Տ6է2էծո ՏՅԷշ, ԷԼ61461Ե6-ջ, 1937.

363. ԷԼՇԻրոշոո Լ., Տքոճօիտոտտօոտօիճ ո: օո Ք6Հ461, Թծւնո, ՎՇԽ օք, 2000.

364. ԷԼօ01ստ Օ., ԽԼՇԷշ6լեո Ճ/Լ., Տօշհտուէ, Շհւ., Լտշւքօո մօ: Խօոճուտնտօիօո
Նոջատեք (ՆԼՏԼ), Յճոմ / Մօխտօ 1,1, Լոծյո սոմ Թօտճոտօհ. էնտլօոտօհ-
Խ61Ջ161Շիօոմօ Օւճոուոճեք մօ ոօոճուտօիօո Տքաճօհօո. Լօ Բեռ ծէ 15. ոօոճո.
Օոճուոճած հ150160-Շօոոթմւնի ՆՇ Գ6Տ 1մոջսծտ ոՕտճոծտ, 1ԱԵԼոջօո, ԻԱՇողծ6Լ,
1996.

365. ԷԼ0Խօ6է /Ճ».,Շօտք16: (եւ-օճստոլ) քճտտխօտ Լո ԼՀԻտոո ճոմ Լ1էհսճունո
Յոմ էհօ: օօոոօօեօո էհ էհօ ոօտւոճինօ օեյօօէ. Խոլ քաղօտ Էօատն 1 11յս
ԷոլԵԾս ոշխօճողօտ10Տ ԼԱՏՏ 7քթճՄԵծտ 1- յս տ տո օեյօքօ ճուուս
(Տճուճսետ).: 1ո: Թճլետեօճ 33, 1998, 233-242.

366. ԷԼԹԽՕՏէ /Ճ2., ԼոնումԽօ օլճստօտ 1ո ԼՀԻՄՁո: 1ո: Լւոջսլտեօճ Յճլեօ8: ճո
1ոօւոճնօոճ| 16541677 օք 881ե6 հոջստԱօ5Տ 5-6, 1996-1997, 69-80.

367. ԷլնւռԵօ1ժէ ՄՄ., ՍԵՏւ 416 Տքւոօհօ, ՂԱԵԼոջծո, 1994.

368. 16ՈԹոՏ Ք. 1., ԵՏոՀւէՏ օո 1ոզօ-Շաւօթօճո 1ոճուննօՏ, ԼճոջնՀջ6ծ, ՄօԼ 51,
1, 1975.

369. 76ծոտծո ԷԼ., ՃԼճոոծուտօհծ Օւճուոշեն, ԷԼ61461Ե65ջ, 1959.

370. մտեաօշհւռո ԽԼԽԼ, Լօտ էօօհուզսօտ 46 եճմսօեօո մճոտ 11 Օօոօշտօ օո
ՅՈՌՏՈւՇոՈՏ 618551զ16, Լ152Եօռոծ, 1998.

371. 1օԼ7 1., Օօտօհւօհէօ մօտ Լոհուն տ Լո Լոմօջօոոճուտօհօո, ԽԼմոօհծո 1873.

372. մսոջ ՊՄ., Թօսէտօհօ Օւճուոճնէ, Լ51թ21ջ 1968, 518. Տ.

373. մսոջիճոոտ Ս., ՏյոճՃետշհօ սոմ Տօոոճուտօհօ Քլջօոտօհճիծո ԷսՏտտլտօիծք
հու 1ոհունԿօլոԵօէխոջծո. ԽԼԱոօհօո: Տճջոօւ, 1994.

374. ԹՅւաՏէ 1. ԷոտօոտօոիՇ Օուեն: մօա ԽՃանելտոհ-Ճողծուտօհծո,
ՏեճՏՏԵսւք, 1901.

375. Համճու Օ., /ՃԵտօխչւ Խօոտեսքեօոօո տ ճլնոմօջօոոճուտօշհօո
Տքոռօշհօո: Լո: ՒԱՏէՕւլտօհծ Տքոռօհլթոտօհսոջ (Էնտէօոօճլ հոջսլտաօտ) Օծէնոջծո:
ՄՃոմծոհօօօե ծ- Խսքոօօհէ, 1997.

232

376. Խօմռոճ Օ., ՃՏքօեէ 1ու 41 6ւօո Լմճտտօհծո: 1ո: ԽուջտոՇն 8ճոոճ: զո
1116ԲոզԱՕոճ1 165165 օր 8ճ1նԸ հոջատեչ 7, 1998, 119-145.

377. ԽԹԱծութ Թ., Էրէօոտօհծ Լճսէսոմ Իօոոծոյթհւծ 465 օսքտօհօո, ԱԵԼոջՇո,
1960, Տ. 326.

378. Ճիոջօոտօհողւէ Օ., ՔոՏ ՃԱճոոծուտօհծ Պ/61Եսող, Մ/16ՏԵՅԳՏՈո, 1982.

379. Ճօամճ Տ, շատ Տջտթու մօ Քոաււմթ 1Ա-Ճօոտեսմեօո տղ
Ճլհօօհմծսէտծհծո: 1ո: Տքո ճի Ն56ոՏԸհզյք 22/3, 1997, 287-307.

380. Ճօսմճ 5., 016 հլտեօոտօհծ Էոնուէխոջ մօ ԹօԹԷԱՀօոՏենէնօոօո Լող
ծսէտօհծո, ԷԼՃոԵսոջ, 1999.

381. Ճօեռ ԽԼ Լ, Թ ճոճ ետշիօո Բօոտո սոմ ԷԲԱջսոջծո մող ՎՇսէտշհծո
Ց6-ԵՅ1Տ55է6ող: ԷԼ6ոճստԵլլձսոջ սոմ ՏէշննՏ (սուօո 86816էՏ1Շհեջսոջ մօՏ Օօետօհօո):
1դ: ՏքոճԸիա1տ56ո5ԸՇհզ)1 22/4, 19977, 479-500.

382. Խոճոօւ Տ. Տոօիւօոծ Ճոճիտօ ՀՏ Քոտօւ շս Սռօիւօուծ: մօ
ՕոճոոՅ նէ Յիտ16նոջ Նօո Մ61զՇո Է ԼոհունմՄ. ԽՈ ճոօհօո: ԼԼՎՇՕՃ/ Էսոօքճ, 2005.

383. Հառտսօխո ՃՇ, տետ շ. շո 85շշհսոջօո .215իօո
քոօէօլոմօծԱւօքձաՏօհօո Պ/6-Եօո սոմ ԻՕողւոճ: 1ո: Լոմօջօւոճուտօիծ ԷՕտօհսոքծո:
26115օհււն քղ Լոմօջօոոճուտե: սոմ Յ1ՏՇուծլոծ Տքւճօիատտօոտշոճն 101, 1996,
47-72.

384. Լօօ )օօոջ-ԷԼօօո, ՛Լհօ ,չիճխծ "' քօոքթօէ 1ո Օ1մ Խոջնտի: ԷԼ0Մ7 610564 Մ/ՁՏ 1է
էօ էհօ ԽԼ046ոռ ՔԲոջլտի քօքՇօէշ Տաճատ 1ո էհօ ԷրՏէօ87 օք էհօ Էոջնտի Լճոջսճջծ: /Ճ
ԽոԼծուճլ Ք6տքօօէ ծ հօոճստջօքօեօո օո քօուճ Խրուօմճ, ԽօԵՏԼէ Ք. Տէօօրօլ,
Ծօուռ Խնուօ, Թ6ոնո, 2002.

385. Լօհոճոռ ՆՄ.Ք., Օռ օուօւ տեռջօտ օէ էհօ 1լոմօ-Շաւօքօռո ոօտւոճլ
1ոՄծօեօո, Լճոջսճջծ, ՄՕԼ 34, 2, 1958.

386. Լօհոտոո 1., 15է մոտ 14ջ. 9օԹԷխու ոօուոճլթո Մտքնոջտշ Ճ7, 64,
1937, Տ. 42-61.

387. ԼօԽ6 Օ., ՕՂՇշհլտօհօտ Լշհւեսօի, Թ6ռնո, 1972.

388. Լօոոծէ Տէ., Լօ քճւաւէ օո Հոռծուծո 618Տ51զս6, ՔՅՈՏ, 1933.

389. ԽԼոՖօիճօւ Մ. հԽԼօւքիօլօջւտօհջ ՀՊոէնւնօինտէ, 1981,7/16ՏԵ2մ6ո:
Ճէհօոճւօո (- Լմոջուտետօհօ Է0ոՏօհսոջծո 28).

390. ԽՈՃ7Շոհճաք Մ. Բնօգլ Օ., Պոութ: Շհ., ԼԱտճունքւօտւոծոշ ո
ՇԱռօքձ1Տօհօո Տքոոօհծո. 1611 1: ւօ Թօոճուճ (տէ ԹոՏէՏօհ). ՛ԼԱԵւոջծո, 1993.

391. ԽՈոՖՇրհճք ՊՄ., Էնջօմմ Օ., Մոութւ Շի.,: Լփունմքւօուոծոշ 1ո
ՇԱւօքձ15օհօո Տքոռօհծո. 1611 1: քօր /Ճ1քօուճմոճ-Թոսո 215 Տօհունտծթ օո
Օտոոճուտշհ, Քօտճուտօհ սոմ ՏԼոտՏՇհ. ՂԱԵւոջծո, 1995.

392. ԽՈՃՖՇոհճա ՝Պ., Էնջօմ ՇՕ., ոութ: Շհ., Լաոքօո մ:
Պուհօհիտ1էտէհօօւօետօհծո Տուշ սոմ հ/օքհօտ7ումշ (Ճստշնջ). Լո: Քճք16ոօ շն
Նոջատեք, Խնուռծո 55 (ԾՈ 2/1996), 6-Տօհւծոծո 1997.

393. ԽՈո76րհճ 16 Մ7., Բնշմլ Օ., Պոու թո Շհ., Լաոքօո մօ ԷՈւմնօիւծտ-
էհօօւծեւտօհօո Տու սոմ հ/(0-քհօտումչ. ԼԱԵւոջօո, 1998.

394. ԽՈՃՆՇՐհճք Պ/.. Բնօշգլ Օ., Պոռմթւ Շհ., ԼԱմումմքոօուոօոշ 1ո
ՇԱռօքձճ1Տ5օհծո Տքոճօհտո: Ծծսէտօհ, ԻՈՇմ6ճոմւտօհ սոմ Շճուտօհ ող ՃՇՐՋԼՇՇհ. 1ո:

233

Իօտետշհււն էւ ԷԼՇւոշ օօ Քօհլ շառ 60. ՕօԵատէճջ (ԷԼտջ. Ք6էծք /Ճոու1է61 6է
8Լ), ՊՈծո. 2002.

395. ԽՈռոծջ Լ., Տսւ 11 Թոոշեօո 46 140ո5է5 օէ մօտ ՏաԵյօոօեմտ օո - օ- (-8-)
օո Ճոճոլծո, Բ Է,Ճ, 1930, է. Ճ, Տօ, 2.

396. Խ/ճււլլ6ւ 1., 6 Լոհունճ Լոռ Թօսէտօհծո-ՂԱԵւոջծո. 2005.

397. ԽԼ616--8:մջթօւ ԽԼ, Էուշ հԽԼ, հԽաւհօթԹւ ԽԼ, Լոմօքօողճուտոիօ
Տքոճօհտ5Տօոտօոճն, Թ6նո, 2012.

398. ԽԼԱԾ Ճ., Էտզլտաօ մ՛ սոօ Քանուոճււծ օօոթմօծ մօ 1ճոոծուօո
Շ1ՅՏՏլզսծ, Մ16ոոծ, 1903.

399. Խ(աԱՏէ /.., ՄՅԼԱճու /.., Օոճուոճ ած 46 18 1ճոջնծ Տ6էԵՕ-610816, ԵՅոՏ, 1924.

400. ԽԼ6116է 7., Քեսմօջ մօ Աոջատեզսօ օէ մօ քուլօ1օ916 Ճւոռծուծոռծտ,
ԼոՏԵօռոծ, ՄՕԼ. 1, 1962.

401. ԽԼօոտօհւոջ Օ., Լոխունսօ օօոտենօշաօոտ ուհ տքօօւիօմ տսեյօօէտ: 2
ՏՄՈւՅՇԱՇ ՃՈՅՒ)515 Օք էհօ ԹՕոճոօօ 1ճոջսմջօտ, ՕՃԹոմ |ս.ճ.|, Օ«1Թ:մ Մում. Ք165Տ,
2000.

402. ԽԱԽՏԵԼ ՛1., Մ'ՕԼՃԱՏՏՇէշնոջծո 61ո61 5/քօ10Ք15օհօո Տքոճօիտ1ՏՏօոտօհճի,
Լլոջս158Ա65, 59, 1970.

403. ԽԱոոտտաճո Խ/(., Բոռք|օւ5 մս քունօլքօ օո -- ԲՃՆ օո ճոռծուօո 618551զնծ,
Ճոոս:| օք Ճոռծուո Լ1ոՋաՏէծտ, ՄՕԼ 1, 1980.

404. Խ/(05էո15է8յ: Օ. )., Քօսմտօիօ Տքոճօհջօտօհւծհնծ, 8/., 1977. 2785.

405. Խու» Ք., 1046 ՛Լհօօղօտ օք Լաոջատե Շիճոջօ: Ճո Օխօողօն7.
1ո Էնտեօ7 օք էհօ ԼճոքնճջՇ ՏՇԼՇոՇօտ, օմ. Ե7 ՏՄԽուո ՃԱւօմ2, Ճօումմ Ճ06ոծւ,
ՒԷԹոտ 1. ԻԱՇմ6ւօհծ, ձէ ԽՇօտ Պ/6-Տէօօջհ. 8օւնո-ՎԹ ՄՕԷ: ԽԼօսօո մօ Օօ,
2006.

406. Հռատճոռ ԷԼ, Ճաշ հտեօոտոհծ Տուշ մօտ մծշսէտհծո Տքոոօհծ,
ՏԱՏՏԵսւք, 1915.

407. Վնծնոջ Ծ., Աոաուոծք 7Ճ., սք» 7. 5Տ262քոուոճք Ք., Էրնտլօոտօհծ
ՏքոճօիաՏտտշոտշհճն Մօտ ԼՍօստօհծո, Էյոջ ՔԲւոխիւնոջ 1ո մօ Քոոշքլո 65
Տքոճօհաճոմ615, ԼԱԵԼոջծո, 2006.

408. Քեւ Տ., Պւռոտքօտւաօո մօ քօռօշեօոտ, տսքքթթետտօ օէ ոծքոճեօո
քճւմաքոճնզսծ: Լօղտծ ած մս 5176, լո Յսլտեռ մօ 11 Տօռծեծ մօ
ԼԱոջատեզնծ 46 Թճոլտ 1996, 223-248.

409. Քոս ԷԼ, ԽՈւշ58 Մ7., ԽոէէՇլհօօհմծսէտօհծ Օւճուոճեէ, 1ԱԵւոջծո, 1959.

410. ՔՇմօոտօո ԷԼ, ՎՇսօտ սոմ ԻԱաօշհեճջիօհծտ, 26185օհղմ 1մ՛ Մօրջ161Շհօոմծ
Տքոճօհթոտօհսոջ, 84մ. 40, 1907, Տ. 148-157.

411. ԽօՏուքս»օճ4 ՛Լ1. 4., Ւնտօո7 օէ Բոջնտի, Ճ/., 1983.

412. Քա ԷԼ. Էրջեոտոի՞ Օաոտճեն մօՏ5 Օաճօիլտահտո, Լոսէ սոմ
Ւօոոծոլծիւտ, Թճոոտեոզե, 19776, 298 Տ..

413. ԽԱՄՅՏ 1., Քո ճոմ Աճոտլ նօ ջոճմծուտ 1ո էհօ ՁՇօստմենօ մոմ
տունն Շօոտենօշեօո: Ճ օոօտտ-մոջատեՇ ԷԽքօ1091681 ձքքօոօհ. Տճոնճջօ 46
ՇօողքօՏէծ18, Սում. մօ Տոոեճջօ մօ Շօողքօտէօ1ո, 2000.

234

414. Տումմյատ Լ., Ճո /Ճողծոօ-Տ18Ն0-1օԷհճոճո Լոոօնճեօո, /Ճ/ՃԼ, ՆօԼ3,
1982.

415. Տօհճօքթո 1., ՛Լհծ Լուօոքոօնեօո օԲ Էօօէ ւոճումՄօտ ճոմ Եճոծ ոօսոտ 1ռ
օհւմ Լճոջսճջօ.ՇՅոԵ1ւմՏ6, Ց/855., ԽԼՒԼ, օք. օ8 Լմոջստեօտ, 1997.

416. Տօհօօէծւ 8/., Ճօհյտ Օ., օո ԼոճունՄ 215 մօթան-Բօոո Ե61 ճքհճտլտօհօող
1881 ԱՏողստ, 1ո: օւ Լոհունմ 1ոռ օսքտօհօո, ԷԼՏտջ: ԽԼճոլնծք 16ճո-ԻՐՅո6օ15.
ՂնԵւոջծո, ՏԱսքթոծսոջ-Մ611., 2005.

417. Տօհշոզծլտ Է:. )., ԹՇսէտօհծ Օւճուղճնէ, ԽԼ0Տէոս, 19779.

418. Տօհլաւօիծո /., շաք Մօքջ1616հօոմօո Տքոճօիջօտօհւծինօ, 8օողռ, 1848.

419. ՏՇհլօԵւոտե Ք., Ծո 1., ՍԵՏ- մօ 5օջ. տճոչմըյն- Խօոտեսեեօո տտ
Շիւոծտ15օհօո, 1ո: 1ոհումԽօ. Տքոռօհէքօ10915հօ Տաճծո, ԷԼՇոՅստջօջծեօո օո
Սէշ. ԽՈո2Տ, ՕՏոճԵւնօէ, 1997.

420. ՏօհոճյՏԱ69 Մ/., /Ճ ոՕէծ օո էհծ ՃՃոոծուճո մ2ԱՅ6-1064ԱՇ Շոճլոջտ -սող, -
օ7 Յոմ -օյ, /'ՃՃԼ, ԿօԼ3, 1982.

421. Տօհուճյտեօջ ՀՄ. Ք., Ճ ՏտեշեՇ օշօոքուտօո օք 011 /Ճոտօուռո ճոմ
Ամսճունո: Լի Շոտօ ՕԲ էհօ քոտտխԽօ քճւնօլք165. Միջազգային հայերենագի-
տական գիտաժողովի զեկուցումներ, Երնան, 1984:

422. ՏօհոճտԱ6ջ Պ/. Խ., Ճ Ոքհսոուռո հա5101681 Տուշ, ՇօլաղԵստ, Օհւօ,
1988.

423. Տօհոծմ6 ՛օհ., ՛Լհտտմոնտ Աոջսճծ Հոոծուօճօ, ձոնզսձծ օէ հօմօւոճծ,
ՃոՏՏւճճո, 1711.

424. Տջոյլ Ե., ւօ Տքոռօհէքծո Լո մ6ւ Ճ1ՅՏ515Շհօո սոմ մ6ւ ՈՇսօռծո ՛57ք010916,
Լլոջս15065, 144, 19775.

425. Տոււունտէ 7 /.. Լ, ԷՏՏօտոճ)տ ՕԻՏտլճո 9ոոոոճւ, Խ/., 1975.

426. Տօլոտ էԼ, ՊՄՇՔ6ւն Խ., Բւնհոշսհօօշհմծսէտօհծ Օոոոճմի, 10Ելոջծո,
1993.

427. Տեւոքօ ք., հտ ճօզատմեւօո օք քիօոծեօծ ոօքոօտօոէճեօոտ. Լո: Քճքաւտ քՕու
իծ 5" Թօջլօոռ| Խ1օօնոջ, Ըհլօճջօ ԼմոջտՏԱօ Տօ616է7 1969, ք. 443-454.

428. Տոաւճօ Օ., ԲՔոռամեճած Ճմյօքետծ ու Էջճոշնոջտտճշօո սոմ
1ոճումմՄքոսքքօո, ՍՀԻ, 1988,1.

429. Տուօ Օ., Լաանճիտշհտատճոկտհծ Իշ սոմ ոլթոշեօմոջէծ
1ոճունեօոՏենէքնօոծո, ԾՀԻ, 1989, 3.

430. Տէտողքծ| Է., ւօ ւոճուէծո ՄՏՅԼԵՅԼԾւոծո 465 'Ճողծուտօհծո, Իղճունւէ ճող
Խ/(Ձլո, Թ6ւո, ՎԱՇՃ-Յ օէ, 1983.

431. Տւոքօլ, Խօւոհճւմ, /ՃՏտքօքէ սոմ Ճռեօոտճւէ, Ղաքստ սոմ ԽԼօմստ: շն
Տենսէխոօնոջ օո ՝ՊՃՄելտյտօաւծուչ ոչ 1Լոմօջօոճուտոիթ ՔՕտօհսոջծո:
26115օհււն քղ Լոմօջօւոճուտե: սոմ 21ջՇուծլոծ Տքոճօիտտտտոտօիճք 103, 1999,
23-44.

432. Ղօտուծոօ Լ., ՔԼՏողծուտ մօ Տ7ուոծ Տենօէսո216, ԵՅՏ, 1959.

433. ՂՇսԵօր ՕԼ, ՃոճիԱտօհօ Մ6եքողծո ատ Թծսէտօհծո, Տյոճչ-ՏաՅում-
ՕոճոոՅ Աէ Յիտլօւնոջ, Էն 1մօՏհծոռ, 2005.

235

434. Ղւօկօւ ԷԼ, ԻԱոօեւսք ոսք Մն ԽԱաղիճաւ. 1ոչ 261տօհոն Խո
ԾԹոյիւօ10916 սոմ Լմոջուտեւի, Լ. ճհւթոոջ, ԷԼՇՔ 1, 2003.

435. ՛Լհնուուծ| ՊՄ., ԼոհումստսԵտեաէծ 1ո զօո 88լէճոտքոճօհծո -- աո Բոյլ օո
Խօոջածոշ, 1ո: ԼոհունՄօ. Տքւոճօհե/քօ10515օհծ Տաճւծո, ԷԼԹոռնտջծքօեօո օո ՍԷ.
Խ/(22Տ, ՕՏոճԵւնօէ, 1997.

436. Եօ- Խ., Տսեյօետօլօքեօո Եւ Լփուամօո, լո: օւ Լուն 1
օսէտօհծո, ԷՍՏ: Խ/8ուլնծք, )օճո-ԻւՅոծՕ15.- ՂԱԵւոջօո: Տեսքթոծսոջ-4/611., 2005.

437. 1ւօտ: ԽՃ. Թ Քաղթեէքօութեւատօ ո Ճ1մաոօհօոտլատիօո սոմ
/Ճռոռծուտօհծո -- Բոյո Թաւեճջ 2սր Մօւջ161Շհծոմօո Տու, 18, 73 Թռոձ, 1968,
ՒՐՈ 77.

438. ՍհլաոԵօօժ ԷԼ ԽՃ. Ճջշոտ սոմ Քճեշոջ ոռ 1Խճտնտտտատ մօ
Լոզօջօոռճուտոիօո Տքաճօիօո. ,,Լլոմօջօոոոճուտօհծ Իօտօշհսոջօո "չ 8. 12,
19017216ոնո 3., ՊՈՇՊՈՇԼ Լոճունմ Եւճնօհէ մոտ ՍԹճսլտօհօշ լո: 6 ԼոհունՄ ւռ
օսէտօհծո, ԷՈՏՋ: Խ/(8ուլիծո 76ճո-Բոճո6օ15. ՂԱԵւոջծո, 2005.

439. ՄՀՈոծ-ԸՑԼԱՃ /Ճոէ., 016 /6-Եւոմնոք 151-Է Քու. Քոձէ. 115 Ք6:քՇեխ ււ քճտտի1
ոռ (ԿԱՍԱ ՇՇհզծսօհծո: 1ո: 5ք726715155675ԸՇհզ)1 22, 1997, 221-286.

440. ՄՕջէ ԷԼ, Լօտ ԷԹոոօտՏ ոօտւոճ|ծՏ ժս ՆՄ6ԼԵՇ Ճոծոյծո, ՎԹՏԷ 1145Տ5ուք 16-
Տքոօոջմ6ոտետք, 8, քք. 5-70.

441. ՄՕ6Տ 8., ՛Լհօ ւոճուկմօ ոմ քունօլք|Տ 1ո 1ոմօ-օառօքօճո: Ճ տ7ուճօեՇ
1ՏօօոՏենծեօո, ԼմոջատեօՏ, 58, 1970.

442. ՄՅոտեխօքծո Տ., ՕսօտԱօոՏ Տսւ 1՛ ւոճունՄ Հոոծուծո, Ճ/ՃԼ, ՃօՕԼ18, 1997.

443. ՍՄՇԼՇոԵՇԻՔ 1., ԼոճումԽօ Ձոձ քճւնօլք16 1ո Ճոոծուճո, Ճ/ՃԼ, ԿՕԼ7, 1986,
ք.1-26.

444. ՍՄ61ՏոԵօւք 7. ԼւոջսւտեՇ Շօոնոսւե) 1ո Ճոռօումո ԷԼՇԱՇուշմոջ ՛ՒԹՏ, Լօ
Խ/(սՏօօո, է. 110, ԲՏ6. 3-4, 1997.

445. ՍՄ6ւոօԼ ՄԵ. Օռուոճնեճիտանոջ սոմ Քօշճոճխտօ: Էլոճոճմ6ւ
ՅնտտօհլօԹծոմծ օմ6- 6-ջձճոշօոմծ 86ջ ուրթ» Իօնճ Լմոջսլտեօճ Էնտօոօճ, ՃԼԱ/-2,
1992, ք. 7-26.

446. Պուխոմ Ճոո., Ղիշ Տտուճչ ՕՐ էշոտօլատտոծտտ: էշոտօ, ողօօմ, ճտքծօէ-
Յ91661ոջ 1ոճուէ ՅԱՏ. 86օռնո |ս.8. |: Խ/1օսէօո Վ6 Օ»նծւ, 2007.

447. Պոուլաւ Շիւ., շն Բուոօեխոջ օո 1փուքօոտենքէնօոծո սք 1հւօող
/Ք սօռ ՊՄաքճոաութառո տ տւ հշռսեջօո Տեռոմումտքոոօհօո. 1:
Իւմնօհքօտեիօօոօ սոմ ՏքաօիաճոմօԼ ՏԹռեճջօ շատ 1ոէօւոճեօոճյո
Տտոքօտատ ՊՎԱւԱՇԻԽՏ1Տէհօօղ6 սոմ Տքոճօհտճոմծի ձո 46 Սում. ԽԼՃՂԵՕԸ Մօտ
13.5.-15.5. 1993. 8օօհառ, 81օՇԷուծ»6ւ, 1995.

448. ՍՈաաօԼ 8. Քառքոոճեօճլ 1ոթյոօոօօտ ճէ էհշ էոօտիօլմ էօ
Ք12ու 8 է օ4Ա22եօո . Լհօ օոտօ օԲ Լմէհսճուո քւօմ1ՇՅԱՆՇ թմւմօքք|6Տ Ճոմ էհօ
Խոօեօոտ. 1ո: Խւջատոճն 861:Ըճ: զո 116րոճնօոճ| Է65165 օր 861:Ը նոջստեճչ ՛7,
1998, 229-243 .

449. Պ/սողԵւճոմ Տ., ԼոճունՄօՏ: 1օջենօխոոջ մոմ օլճստծ Տենօխւծ - 8օւհո
|խ.2.|: Խ1օսէօո մօ Օւս6ւ, 2001.

236

էլեկտրոնային աղբյուրներ`

1. Ճ6օՏէռ ք., ԷԼ76 -- ք6ոքՏԸԼ քուԱճլթյԲ 1ո ւՕոճուճ ճոմ ճոջնջի: Տ7ոշհւօո
մոմ Ճոշհւօո» (Ճ 15561 Աօո 2ւօտճուտմ էօ էհօ ԷճՇս1է7 օք Լհծ ՕոոմԱՅէ6
ՏԸհօօ| օք ԸօՒոծլ Սում:ոտ1է7 1ո ՔուԱՅ| Իսլճիոծու օք էհճ Խճզածոածուտ ք0: էհճ
6քոօճ օք 9օ6ւօւ օք թհւլօտօքե»), Շօւոծլ
Սումճ15187,2006,241ք. հւքտ://Վտքոշ6.հԵւճո7.ԸՕւոճԱ.6մա/է1էՏեւճոու/1813/2929/

1/Ճոշյատջ.թժք

2. 85 Տ., Տքւճշիաճոմծ| սոմ Սւքնտւօո. հէէքՏ: // ՄՄՈԼ. հԱ-
ԵՏւնո.մօ/թ1015ՏՏԱՐՇՈՇՈ/ՄԽ/1/Բ7/(15Տ6ԷէՅԱօոտ/ՏՇոոոճոմւԵ61էծո/ ՕՇԷօոօոււծ
՝ նոմ Տքոճօհօ/Դ/1ոէօտօուօտէօք 2009 - 2010/Տոտօհռ Թճ- Տքոճօիաճոմ:Լ
նոմ Ծւննտյօո

3. Էղու ճջ ԱԵՇւ մոտ Լմէճս1Տօեծ 1ո մ6ղ Բոշ7ե1օքճմած Վ6Տ Շաւօքճտօհծո
ՕՏՏոտ/ՄՈԽՏՏԼԵէ Բ 1ոջօուխԼ. հէէք: //Մո.նու-Էխ.26.80/660/11է8ս156հ.քժՒ

4. Էոտքօնոուհ Խ/., Օո ձւոօօեօոճնւ 1ո (Թոջնճջքօ օհճոջօ /1էհ քճւեՇս|ու
ԼՇԹոՇՈՇ6 էօ Քում օճիշ2էօո.
հնք: աժոՅ.ՏԱՒԼՇԿՅ.ողքք.46/-հտքօրումԾ1օօեօոճի.քժք

5. Հաւոծ| ԽԼ. 1. Լմճստօհ. հէք: //Մոժ1ոմօջօոոճուտելի.սու-
ԷՇ1Եսոջ.Վ6/Տ6ոուոճո/քօ1տ/ՀԱՇուղծի/ սոմ Աէճմտօհ

6. Հ0:6օէՄ-ԽՃ:ծ1 Բ., քօր Է 6-5 մօւ Վօուոճնոօւթհօ10916 Ե6Լ 27761 Պ/1ՇՈՇԸ
Խաոզծոո: Էմո Մուօոտնօհսոջ 1 Թճհծո 461 ՃէԱնօհէճՏէհօօոծ,
Շ1ՏՏԵՔՂՃՊՕՆ, Մուխօոտ181 Մ/6ո, 2011. հմք:
//օէհօՏ.սում16.86.81/18955/1/2011-12-27 9301969.ք48

7. Նօհոճոո Շհ., Օւոուոճեօճիշ8եօո: Տոօհւօուծ ՄՃՈՅԱօո ճոմ մճշհւօուծ
Շիճոքծ, 1ոջԱՅ 6 Տելծ, 20, 1985, 303-318. օհղտեճուծհճոռ.6ս/քսելտյտ ճատ.քժք

8. ԱՕ է5Տտծոաո (914666), է1ՇօէւՕուօճ1 օժմեօո քոօքո16մ Ե էհօ ՇՇութո
ԷԾ Շօողթսէծւ /ՃոՅԻ)515 ՕԷ՛Լ62:էՏ է էհօ ՄՈԽՇԵՏ1Ե7 ՕԲ Շոոտ7ԽՁուճ (ԸՇՇՃ՛Ի):
ՂՎՂՆՏ ճ6151օո Ե» 1. Օւքքօւ, Բւճունոէ, ՎՇՆՇՌԵՏ 1996 / 28.2.1998 / 30.6. 1998 /
1.6.2000 / 19.4.2002 / 29.11.2005 / 9.12.2008

9. ՎՕԽԱ 15Տէտծոաու (ճոծուշօ6), Օո էհօ ԵՅՏ15 օԲէհ օ81Ե16 օփեօո ԵՄ
ԷԼՇՄհճոոծտ 7Ծհոճքծճո, ՃՏԼԾԽՅՇՅՏՕԽՈՇ՝ Ոոճէօճո հլո ՇԽ ոօւ Էճեուռոճծ`, ՄՇոշեէ,

1805 ((հ6Տօ-6ո1164 7օհոճԵ-81Ե16) օուծոօմ Ե5ԷԼ Եռտորճո, Ս. Օլքքաւե ք.
Ըւաոճծտն, Լ Շճոնո36, Խ1նոօհօո 1991-1992 / Բւոուխոա/ԽԼ ՂԵւնտ1, 2003-
2004. ՂԼԼՍՏ Ճ61510ոԵ5 7). Օւքքօւէ, Իւռուխ ւո /Խ/1, ՀՕԾօԱՂԵՏւ 1996/ 28.2.1998
/20.6.1998/ 12.2.2000/1.6.2000/ 28.8.2002/ 30.5.2004/28. 10.2007/9.12.2008

10. հէէք: //օհււտեճուծհոճոո.6ն/Լոջ//Յոմծլ/1ոմօչ.հեոլ

11. հէէք: //Աատ.սու-ԲճոււԼ.մ6/1ո4626.հեռ|

12. հէէք: //Ատ.սու-ԲճուխւԼ.Վ6/41026է/109/Ք6ոու/ՔօէՄ6ԼԵ.հէող|

13. հէք: //ՄոԽ7.նու-Էխ.26.8է/66օ/11է8015օհ.քմէ

237

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Առաջաբան Լ... ե... Լ.Լ. ԱԱ ԱԱ ԱԱ ԱԱ ԱԱ ԱԱ ԱԱ ԱԱ ԱԱ ԱԱ Աննան նանան Յ
Գլուխ Լ Ինֆինիտիվի ծագման ն բնույթի հարցերը (պատմական

ակնարկ, անտիկ շրջանից մինչն մեր օրերը)........................... 5
1.1.Ինֆինիտիվի ծագման ն բնույթի հարցը անտիկ

քերականություններՈւմ Լ... եե... Աաաա, նն, , մ, 5
1.2. Ինֆինիտիվի ծագման ն բնույթի հարցը եվրոպական ն

ռուս քերականություններում... ԼԼ Լ ւււ... ԱՆՆԱ Անան 11
1.3. Անորոշ դերբայի ծագման ն բնույթի հարցը

հայ լեզվաբանության մեջ Լ... ւեւ... ԼԼ, 18
Գլուխ ԱԼ. Ինֆինիտիվի տիպաբանական

բնութագիրը ն զարգացումը Լ... ե... ե... ե... ........................ 26
2.1. Ինֆինիտիվի հասկացական ն քերականական կարգերի

կառուցվածքային ն համակարգային վերլուծություն ............... 26
2.2. Ինֆինիտիվի հակադրությունները բայական

համակարգում: ու. ԱԱ անկանանան 40

2.2.1. Ինֆինիտիվի ն բայի այլ անդեմ ձների

հակադրությունները ն նրանց զարգացումը ...................... 40
2.2.2. Ինֆինիտիվի ն դիմավոր բայի
հակադրությունները ն նրանց զարգացումը ...................... 52

2.3 Ինֆինիտիվի տիպաբանական զարգացումը ........................... 68
Գլուխ ու Անորոշ ն անցյալ դերբայների նախնական

գործառույթներն ու այլ լեզուներից կրած նրանց

հնարավոր ազդեցությունները................................................... 78
3.1. Հայերենի անորոշ ն անցյալ դերբայների ցուցիչի

ծագումը ն գործառույթները ընդհանուր

տիպաբանության համատեքատում Լե... Լ, 78
3.2. Հին հայերենի սեռական հոլով -Է անցյալ դերբայ

կառույցի ծագման խնդիրը եեւ... , 88

3.3. Անորոշ դերբայով կառույցների հնարավոր
ազդեցությունները հին հունարենից Լ...
Գլուխ 7. Հայերենի անցյալ ն անորոշ դերբայների
քերականացման ուղիները ընդհանուր
տիպաբանության համատեքստում ....................................
4.1. Քերականացման փուլերը ն չափանիշները ............................
4.2. Հայերենի անցյալ դերբայի քերականացման ուղիները
ընդհանուր տիպաբանության համատեքստում .....................
4.3. Հայերենի անորոշ դերբայի քերականացման ուղիները
ընդհանուր տիպաբանության համատեքստում .....................
Գլուխ 7. ժամանակակից հայերենի անորոշ դերբայը բնական
լեզվաբանության տվյալների լույսի ներքո .........................
5.1 Բնական լեզվաբանության սկզբունքները ..............................

5.2 Անորոշ դերբայի բնականությունը ժամանակակից
հայերեԱ ԼԱՄ. ւււ Ա Աննան

Եզրակացություն ԼԼ... ե... եե. եե... եե ԼՎԱ ԱՂԱ ԱԱ Ա ԱԱ Աաաա ակնա նան

Գրականություն

239

ԱՐՄԻՆԵ ԳԱԳԻՆՅԱՆ

ԻՆՖԻՆԻՏԻՎԻ ՏԻՊԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տեխ. խմբագիր` Մ. է. Ճանճապանյան
Սրբագրիչ` Ն. Կ. Դազարյան
Համակարգչային ձնավորումը` Օ. Դ. Թերզյանի

Պատվեր՝ 33: Տպաքանակ՝ 100:
Գինը` պայմանագրային:

«Նաիրի» հրատարակչության տպագրատուն
Երնան-9, Իսահակյան 28

240