Իրավական օրենք

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒ ԹՅՈՒ Ն

Ներածություն———————————————————————————————2 Գլուխ 1 Իրավական օրենք—————————————————————————3 Գլուխ 1․1 Իրավունք և իրավական օրենք հասկացությունների հարաբերակցությունը—3 Գլուխ 2 Իրավական պետություն———————————————————————7 Գլուխ 2․1 Հիմնախնդիրներ և դատողություններ————————————————7 Գլուխ 2․2 Իրավական պետության հարաբերությունների կարգավորման ձևը և սուբյեկտները ——————————————————————————12 Ամփոփում ————————————————————————————————16

ՆԵՐԱԾՈՒ ԹՅՈՒ Ն

Աշխատանքումս շարադրված են իրավական օրենքի և իրավական պետության հասկացությունը դպրոցական ծրագրերի հիման վրա ։ Այստեղ գրված է իմ մշակած իրավական օրենքի դերը, իրավական պետության սկիզբ առնելու ժամանակաշրջանը և այլն, որի հիմքում ընկած է իրավունքի հասկացողությունը և հասկացությանն ու պետության համապատասխան իրավական հասկացողությունը որպես ձևական հավասարության սկզբունքի , այսինքն որպես մարդկանց հասարակական կյանքում ազատության , հավասարության և արդարության համընդհանուր ու անհրաժեշտ ձևերի արտահայտություն։

Աշխատանքի նպատակը ու խնդիրները։ Ես ցակացել եմ որքան հնարավոր է մանրամասն ներկայացնեմ այն ամենն, թե ինչպես է ուսումնասիրվում իրավական օրենքն ու իրավական պետությունը հասարակագիտություն առարկայի շրջանակներում։ Այս հարցում ինձ օգնել է ՀՀ Սահմանադրական իրավունքը, և Մխիթար Գոշի «Դատաստանագիրքը»։

Աշխատանքի արդիականությունը ։ Աշխատանքի արդիականությունը կայանում է նրանում , որ ներկայացրածս աշխատանքով ավելի բարելավեմ դպրոցներում իրավական օրենքի և իրավական պետություն թեմաների ուսումնասիրության աստիճանը , աշխատանքովս ներկայացրել եմ դպրոցներում այս թեմաների ուսումնասիրության կարգն ու ձևը։

Մեթոդաբանություն։ Աշխատանքի իրականացման համար նախատեսված մեթոդներն են՝ համադրման , վերլուծության , նկարագրման։

Աշխատանքի կառուցվածքն ու բովանդակությունը։ Աշխատանքը կազմված է ներածությունից, երկու գլուխներից , նրանց համապատասխան ենթագլուխներից և օգտագործված գրականության ցանկից։ Առաջին գլուխը նվիրել եմ իրավական օրենքին ․․․․․․․․ Երկրորդ գլուխը նվիրել եմ իրավական պետությանը , նրա հիմնախնդիրներին, դատողություններին , սուբյեկտներին և հարաբերություններին։

ԳԼՈՒԽ 1

ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՕՐԵՆՔ

1․ 1 <<Իրավունք և իրավական օրենք >> հասկացությունների հարաբերակցությունը։ <<Իրավունք >> և << օրենք>> հասկացությունների հարաբերակցության հարցն իրավագիտության բարդ հիմնախնդիրներից մեկն է ։ Որպեսզի հասկանանք խնդրի էությունը , փորձենք առաջին հերթին առանձին- առանձին պարզել այդ հասկացությունների իմաստը , այնուհետև կանգ առնենք դրամց հարաբերակցության վրա ։ Օրենքը պետական իշխանության օրենսդիր մարմնի կամ համաժողովրդական հանրաքվեի միջոցով ընդունված և բարձրագույն իրավաբանական ուժ ունեցող նորմատիվ իրավականն ակտ է ։ <<Իրավունք >> հասկացության ամենատարածված իմաստը հետևյալն է , իրավունքը հասարակական հարաբերությունների կարգավորման պետական համակարգ է ։ Հետևաբար , իրավունքի գլխավոր հատկանիշը հասարակական հարաբերությունների կարգավորիչ լինելն է ։ Անվիճելի է , որ իրավական կարգավորումն իրականացնում է պետությունը։ Խնդիրն առաջանում է այն հիմնահարցից , թե պետությունն ինչպես է ստեղծում իրավունքը։ Պետությունն ազատորեն, առանց որևէ սահմանապակման ստեղծում, հորինում է իրավունքը , ամրագրում այն օրենքներում և պարտադրում հասարակությանը , թե պետությունն օրենք ստեղծելիս կողմնորոշվում է որոշակի չափորոշիչներով ։ Այսպիսով՝ «իրավունքի» և «օրենքի» հարաբերակցության հիմնահարցում առաջ են գալիս երկու իրար հակադիր մոտեցումներ ։ Առաջին մոտեցումը նույնացնում է իրավունքը և օրենքը , նրանց միջև տարբերություն չի դնում ։ Այդ մոտեցումն անվանում են լեգիստական (օրենքական )։ Երկրորդ մոտեցումը տարբերում է իրավունքը օրենքից և կոչվում է իրավաբանական։1 Իրավունքի և օրենքի հարաբերակցության օրենքական մոտեցման տեսանկյունից իրավունքը նույն ինքն օրենքն է ։ Օրենքից դուրս և առանց օրենքի չկա իրավունք։ Իրավունքի և օրենքի հարաբերակցության նման վարկածը շատ թերի է ։ Պնդելով , որ օրենքների բովանդակությունը որոշում է պետությունը ՝ այս

http://books.dshh.am/books/jrlc/

տեսությունը գերագնահատում է նրա դերը հասարակության կարգավորման գործում ։ Բայց չէ որ պետությունը կարող է չսահմանել « լավ օրենքներ» , այդպիսով խոչնդոտել հասարակության զարգացումը։ Համարելով իշխանությանը ոչնչով չսահմանապակված իրավաստեղծ ՝ օրենքականությունը նախադրյալ է հակաժողովրդավարական պետության ձևավորման համար։ Օրենքականության մոտեցման մեջ չկա իրավունքը կամայականությունից , իրավական օրենքը հակաիրավական օրենքից տարբերելու որևէ չափանիշ։ Պետական իշխանությունն իր հրամանով ծնում է իրավունք ։ Հետևաբար , այն ինչ հրամայում է իշխանությունը , իրավունք է ։ Դրանով իսկ իրավունքը դառնում է սուբյեկտիվ հայեցողական։ Իրավունքի և օրենքի հարաբերակցության իրավաբանական մոտեցու մը տարանջատում է «իրավունքը» և «օրենքը» ։ Իրավունքը դիտարկվում է օբյեկտիվորեն գոյություն ունեցող էություն՝ իրեն հատուկ բովանդակությամբ , իսկ օրենքը՝ դրա դրսևորման , ամրագրման ձևը։2 Հետևաբար , իրավունքը և օրենքը հոմանիշներ չեն։ Իրավունքը էություն է , իսկ օրենքը՝ էության դրսևորման ձևը։ «Իրավունքի» այդպիսի լայն հասկացության դեպքում ակնհայտ է , որ իրավունքի բովանդակությունը ստեղծվում է հասարակության կողմից , իսկ դրան նորմատիվ ձև տալը , այսինքն ՝ «օրենքի աստիճան բարձրացնելը» կատարում է պետությունը։ Իրավաբանական իրավահասկացողության վարկած է բնական իրավու նքի տեսությունը ։ Այն տարբերակում է բնական իրավունքը ( չգրված իրավունք) : Համաձայն այդ տեսության ՝ բոլոր մարդիկ ի ծնե օժտված են անօտարելի և անքքակտելի բնական իրավունքներով , որոնք արդյունք են բնական օրինաչափությունների և պայմանավորված են մարդու ու հասարակության բնույթով ։ Հետևաբար ՝ դրանք կախված չեն պետության կամքից ։ Բնական իրավունքը , լինելով չգրված իրավունք , չափանիշ է օրենքների համար ։ Պետության ընդունած օրենքները պետք է բխեն բնական իրավունքից , համապատասխանեն դրան։ Հետևաբար՝ օրենքի կոչումը բնական իրավունքի ապահովումն է , դրա պաշտպանությունը ։ 1․ 2․Իրավական և ոչ իրավական օրենք Իրավունքի և օրենքի տարբերակման մոտեցման դեպքում հնարավոր են դառնում երկու իրավիճակներ ։ Առաջին ՝ օրենքը համապատասխանում է իրավունքին կամ նրա պահանջներին ։ Այդպիսի օրենքն անվանում են «իրավական օրենք »։ Երկրորդ ՝ օրենքը չի համապատասխանում իրավունքին կամ նրա պահանջներին ։ Այդպիսի օրենքն անվանում են «ոչ իրավական օրենք »։ Իրավունքի և օրենքի տարբերակումն ունի առաջադիմական նշանակությու ն։ Եթե իրավունքն ու օրենքը դիտարկվում են որպես հոմանիշներ , ապա ստացվում է , որ այն, ինչ հրամայեց պետությունը , իրավունք է ։ Պետությունն այդ դեպքում կարող է մարդուն և հասարակությանը հրամայել ամեն ինչ ։ Եթե իրավունքը չի նույնանում օրենքի հետ , ապա իրավունքը դառնում է օրենքի որակի , Օրենքը ստեղծվում է պետական իշխանության օրենսդիր մարնի կամ համաժողովրդական հանրաքվեի միջոցով և օրենքը ստանում է իրավաբանական ուժ և դառնում է իրավական ակտ:

ժողովրդավարականության չափանիշ , պետության գործունեության կողմնորոշիչ ։ Այս դեպքում մարդիկ կարող են պետությունից պահանջել «իրավական օրենքներ» Այսպիսով ՝ իրավաբանական իրավահասկացողությունն ունի պատմականորեն հաստատված առավելություններ կամ արժանիքներ ։ Տարբերելով իրավունքը և օրենքը՝ այն առաջ է քաշում «ոչ իրավական օրենքի» գաղափարը ՝ գտնելով , որ դրանք պետք է վերացվեն կամ համապատասխանեցվեն բնական իրավունքին, այսինքն՝ իրավահավասարությանը, ազատությանը, արդարությանը։ Օրենքը դիտարկելով իրավունքի դրսևորման ձև՝ իրավաբանական մոտեցումն ի դեմս իրավունքի տեսնում է կողմնորոշիչ պետության և նրա մարմիննների համար ։ Վերջինններս օրենքները ստեղծելիս և կիրառելիս պետք հետևեն իրավունքին , ինչը երաշխիք է , որ պետությունը չի դառնա կամայականության աղբյուր։3 Օրենքների իրավականությանը միայն կանխավարկած է ։ Իրականում օրենքները ոչ միշտ են իրավական ։ Որպես օրենքների իրավականության ապահովման երաշխիք գոյություն ունեն պետության գործունեությանը ներկայացվող պահանջներ։ Դրանք խարսխված են մարդու բնական իրավունքների հայեցակարգի վրա ։ Այդ պահանջներից են ։ 1․Մարդու իրավունքները բարձրագույն արժեքներ են ։ 2․Մարդու իրավունքներն ազատության , արդարության , հավասարության հիմքն են ։ 3․ Մարդու իրավունքների ճանաչումը , պահպանումը , ապահովումը , պաշտպանությունն պետության պարտականությունն է ։ 4․ Պետությունը սահմանապակված է մարդու իրավունքներով ՝ որպես անմիջականորեն գործող իրավունք։ 5․ Մարդու արժանապատվությունը հարգվում և պաշտպանվում է պետության կողմից։ 6․ Մարդու իրավունքների սահմանապակումները չեն կարող աղավաղել այդ իրավունքների էությունը ։ 7․ Օրենքները պետք է համապատասխանեն Սահմանադրությանը , այլ ներպետական իրավական ակտերը՝ Սահմանադրությանը և օրենքներին։ Ոչ իրավական օրենքների դեմ պայքարի երաշխիքներ։ Իրավական , ժողովրդավարական հասարակության մեջ անհատը և հասարակական միավորումները կարող են հասնել ոչ իրավական օրենքները և այլ ակտերն անվավեր ճանաչվելուն ։ Այսինքն՝ օրենքների իրավականության կանխավարկածն ունի իր երաշխիքները , որոնք բազմազան են ։ Այդպիսի երաշխիքներից են ՝

Ապիյան Ն.Ա., Սաֆարյան Գ.Հ., Հակոբյան Ջ.Հ. Պետության և իրավունքի տեսության հիմնահարցեր, Երևան, 2001։

ա) ժողովրդաիշխանության սկզբունքը, հատկապես դրա անմիջական ձևերը, բ) իշխանությունների բաժանման և հավասարակշռման սկզբունքը, գ) գործադիր իշխանության և նրա ակտերի ենթաօրենսդրականությունը, դ) սահմանադրական և ընդհանուր դատական վերահսկողությունը, ե) իրավաստեղծ գործունեության բարդ և ձևականացված բնույթը,

ԳԼՈՒԽ 2

ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

2.1 Հիմնախնդիրներ և դատողու թյու ններ

Իրավական պետության գաղափարն իր արմատներով սկիզբ է առնում հին ժամանակներից: Հատկանշական է, որ իրավական պետության արագ զարգա ցող գաղափարի հետ կապված էին լավագույն կյանքի հասնելու որոշակի հույսեր: Դա մտածողներին մղում էր որոնելու հասարակական կյանքի կազմակերպման առավել կատարյալ ձևեր, պետական կառավարման կառուցակարգի կազմա վորման լավագույն միաժամանակ' ամենաբարենպաստ ուղիներ: Այդ ժամանա կներից սկսած այս հիմնահարցը մնացել է իբրև օրախնդիր հարց մարդկության համար: Փորձենք ոչ ավանդական ձևով ներկայացնել իրավական պետության վերաբերյալ այն հիմնական և գլխավոր հետևությունները, որոնց հանգել ենք տնտեսական և գործնական ուսումնասիրությունների արդյունքում: Իրավական պետության գործառույթները բաժանվում են ներքին և արտաքին գործառույթների: Իրավական պետության ներքին գործառույթներին են դասվում քաղաքացիների իրավունքների ու ազատությունների պահպանումը, նրանց իրավահավասարության ապահովումը, օրինականության հիման վրա հանրության շահերի պաշտպանությունը. հանրության, քաղաքացիների շահերն արտահայտող սեփականու թյան տարբեր ձևերի հավասար պաշտպանությունը. մենաշնորհը բացառող շուկայական տնտեսության զարգացման ապահովումը քաղաքացիների աշխատանքի պաշտպանության պայմանների բարելավումը. հոգևոր արժեքների պահպանումը, բազմապատկումը՛ ի շահ քաղաքացիների: Իրավական պետության արտաքին գործառույթներին են դասվում' հանուն խաղաղության և խաղաղ համագոյակցության պայքարը, արտաքին հարձակումներից երկրի պաշտպանությունը, համաշխարհային ընկերակցության երկրների հետ տնտեսական և մշակութային համագործակցությունը. աշխարհի երկրների հետ շրջակա միջավայրի պաշտպանության, մարդ կության գոյապահպանման

ուղղությամբ տարատեսակ համագործակցությունը: Իրավական պետության գործառույթների միասնության հիմքում ընկած է քաղաքացիական հասարակության կամքը: Իրավական պետության գործառույթ ների միասնությունն արտահայտվում Է նախ և առաջ նրանում, որ դրանք իրականացվում են գործող օրենսդրությանը խիստ համապատասխան, իրացվում են համապատասխան ձևերով և համակցվում են քաղաքացիների իրավունքների ու ազատությունների, նրանց իրավահավասարության հետ: Բացի դրանից, դրանք հիմնվում են մարդու իրավունքների մասին միջազգային ակտերի վրա, որը նույնպես վկայում Է դրանց միասնության մասին: Մարդու իրավունքները և ազատությունները, նրա պատիվն ու ար ժանապատվությունը պետք Է իրավական պետության սահմանադրությամբ հռչակվեն բարձրագույն արժեքներ: Իրավական պետության սահմանադրությամբ ամրագրված՝ մարդու և քաղաքացու իրավական կարգավիճակի հիմունքները ենթադրում են՛ մարդու իրավունքներին վերաբերող միջազգային ակտերը տվյալ պետության օրենքների նկատմամբ ունեն գերակայություն. մարդուն իրավունքներից և ազատություններից զրկելու և դրանք սահմանափակելու անթույլատրելիություն. օրենքի և դատարանի առջև բոլորի հավասարություն, մարդու և քաղաքացու իրավունքների և ազատությունների սահմա նադրական երաշխավորվածություն սահմանադրական կարգի, այլոց իրավունքների և ազատությունների նկատմամբ ոտնձգությունների նպատակով իրավունքների և ազատությունների գործադրման անթույլատրելիություն: Իրավական պետության մեջ կարևոր նշանակություն ունի անծի իրա վական կարգավիճակի կառուցվածքային տարրերի, դրանց սահմանադրական և փաստացի կարգավիճակի որոշումը: Իրավական պետության մեջ անձի իրավական կարգավիճակը ձևա վորվում է հետևյալ կառուցվածքային տարրերից քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքներ և ազատություններ, տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքներ ու ազատու թյուններ. պարտականություններ. իրավունքների և ազատությունների երաշխիքներ: Իրավական պետությանն անհրաժեշտ է տարբեր բնագավառներում ձեռնարկել առանձնահատուկ և որոշակի միջոցներ' ռասայական խտրականության իսպառ վերացման նպատակով, այն դատապարտել և ամեն տեսակի խտրակա նություն հայտարարել օրենքով պատժելի: Իրավական պետությունը ոչ միայն պետք է դատապարտի պատե րազմական հանցագործությունները և մարդկության հանդեպ գործած ոճիրները, այլ նաև պետք է ընդունի տվյալ հանցագործությունների նկատմամբ վաղեմության ժամկետի չտարածման, դրանց իրականացման գործում մեղավոր անձանց դատական հետապնդման և պատժման, այն պետությանն այդ անձանց հանձնման վերաբերյալ հատուկ որոշումներ, որի տարածքում կատարվել են այդ հանցագործությունները: ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի իրացման ուղղությամբ իրավա կան

պետության ներքին քաղաքականությունը պետք է հիմնվի՛ ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքն ամրագրող միջազգային ակտերի վրա. պետության տարածքում ապրող բոլոր ժողովուրդների իրավունքների նկատմամբ հարգանքի վրա. պետության տարածքում ապրող բոլոր ժողովուրդների կամքի վրա ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքը հաստատող պայմանագրի վրա հանձինս այդ պայմանագիրը կնքած նրանց ազգային-պետական միավորումների. ազգային-պետական միավորման ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի այս կամ այն ձևով ճանաչման վրա: Բացառիկ կարևոր է իրավական պետության դերն այլ երկրներում ժո- ղովուրդների ինքնորոշման իրավունքի ապահովման գործում: Ելնելով ժողովուրդների ինքնորոշման հանրաճանաչ իրավունքից և ղեկավարվելով միջազգային համաձայնագրերով, իրավական պետությունը՛ - .կոչված է խրախուսելու ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքը, պարտավորվում է անհատական կարգով և միջազգային օգնության և համագործակցության կարգով օժանդակություն ցույց տալ ժողովուրդների կողմից ինքնորոշման իրավունքի իրականացման գործում. պետք .է մասնակցի այն պետությունների նկատմամբ միջազգային պատժամիջոցների կիրառմանը, որոնք խոչընդոտում են ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի իրականացմանը. ինչպես միջազգային համաձայնագրի մյուս մասնակիցները, նա ևս պատասխանատվություն Է կրում ոչ ինքնակառավարվող և իր հովանա վորության տակ գտնվող տարածքների կառավարման համար և պետք Է նպաստի այդ տարածքներում ապրող ժողովուրդների ինքնորոշման իրա վունքի իրականացմանը: Իրավունքի տեսության հայեցակարգային հարցերից մեկն Է հանդիսանում հասարակության առաջընթացը, ժողովրդավարական զարգացման ապահովման գործում իրավական պետության արդյունավետ դերի և դրա սահմանների կանխորոշումը: Իրավական պետության արդյունավետ դերը կայանում է այնպիսի իրավական ակտերի ընդունման և իրականացման խնդրում, որոնք ունակ են խթանել հասարակության մեջ գործող ժողովրդավարական ինստիտուտների զարգացումը և կայունությունը, քաղաքացիների իրավունքների ու ազատություն ների պաշտպանության, նրանց սոցիալական պաշտպանվածության ուղղությամբ գործուն միջոցների ձեռնարկման, քաղաքացիների անօտարելի իրավունքների ու ազատությունների նկատմամբ ոտնձգություններ կատարած պաշտոնատար անձանց իրավաբանական պատասխանատվության ենթարկելու իրավական կա- ռուցակարգերի մշակման և իրագործման խնդրում:4 Իրավական պետության արդյունավետ դերն ապահովվում է պետական ապարատի բոլոր օղակների հստակ և ձևավորված աշխատանքով, իրավական պետության մարմինների իրավաստեղծ և իրավակիրառական գործունեության արգասավորությամբ, իշխանությունների

Տես՝ Ղազարյան ՀՀ Սահմանադրական իրավունք

տարանջատման սկզբունքի անշեղորեն կենսագործմամբ, ժողովրդավարական պետաիրավական և քաղաքական ինստիտուտների կայունությամբ, ազատ շուկայական տնտեսությամբ: Իրավական պետության արդյունավետ գործունեության սահմանները պայմանավորված են հասարակական հարաբերությունների այն միջավայրով, որոնք ունեն իրավական նշանակություն և հանդիսանում են իրավական պետության գործունեության դաշտ: Իրավական պետության արդյունավետ գործունեության սահմանները որոշվում են նաև օրենքներով: Իրավական պետությունը պետք է լինի մարդու իրավունքներին վերա բերող միջազգային պայմանագրերի սուբյեկտ: Նա պարտավոր է մասնակցել - մարդու իրավունքներին վերաբերող միջազգային համաձայնագիրին. - ազգերի, ազգությունների և էթնիկական խմբերի իրավունքներն ու ազատությունները, նրանց տնտեսական, սոցիալական, քաղաքական ու մշա կութային և այլ ազատ զարգացումն ապահովող միջազգային պայմա նագրերին. - այս կամ այն երկրում մարդու իրավունքների զանգվածային խախ տումների դեմ ուղղված միջազգային գործողություններին քաղաքական, տնտեսական և, անհրաժեշտության դեպքում, ռազմական պատժամիջոցների գործադրմամբ. - միջազգային ակտերին' ի պաշտպանություն իրենց երկրներում այլախոհության և քաղաքական համոզմունքների համար հետապնդված ան հատների առանձին կատեգորիաների իրավունքների. - միջազգային պաշտպանության կարիք ունեցող անհատների իրավական կարգավիճակի հարցերի մշակման և լուծման հետ կապված միջազգային համաձայնագիրին: Իրավական պետության գոյության կարևորագույն չափանիշը' ժողովրդա վարական վարչակարգն է: Այն Ենթադրում է իրավական պետությունում քաղաքական իշխանության իրագործման հետևյալ մեթոդները համոզման և հարկադրման: Համոզման մեթոդի բովանդակությունը կազմում են մարդկանց դաստիարակումն իրավունքի, պետության, օրենսդրության հանդեպ հարգանքի զգացումով հասարակության առաջընթաց զարգացումն ապահովելու նպատակով անհրաժեշտ իրավական միջոցների ձեռնարկման անհրաժեշտության մասին պարզաբանումը հասարակական գիտելիքների քարոզչությունը, հարգանքը մարդու և քաղաքացու իրավունքների հանդեպ. քաղաքացիների իրավական դաստիարակության բարձրացման ուղղությամբ կազմակերպական միջոցառումների իրականացումը ընդունված օրենսդրական ակտերի լայնորեն պարզաբանումը քաղաքա ցիների շրջանում գործող օրենսդրությանը խիստ համապատասխան պետական ներգոր ծության միջոցների ձեռնարկումը պետության պատժիչ միջոցների իրականացման գործընթացում կամա յականության և անօրինականության անթույլատրելիությունը. - մեղավոր անձանց իրավաբանական պատասխանատվության ենթարկ ման խստիվ սահմանված դատավարական կարգի պահպանումը. - պետական հարկադրման

իրականացումը դրա համար հատուկ լիազոր ված պետական մարմինների կողմից: Իրավական պետության էության պարզաբանման համար անհրաժեշտ է անդրադառնալ նրա կառուցակարգի բովանդակությանը: Իրավական պետության կառուցակարգը հանդիսանում է նրա լինե լիության միջոց: Այդ կառուցակարգի օգնությամբ են իրականացվում իրավական պետության գործառույթները:5 Իրավական պետության կառուցակարգի բոլոր կառուցվածքային տարրերը գործում են իշխանությունների տարանջատման սկզբունքի հիման վրա՛ իր նպատակային նշանակությանը խստիվ համա պատասխան: Իրավական պետության' իշխանական լիազորություններով օժտված կառուցվածքային տարրերը իրենց գործունեության յուրահատուկ ձևում, ամբողջ հասարակության արդյունք են: Նրանք իրենց ամբողջ գործունեությունը խստիվ համապատասխանեցնում են գործող օրենսդրությանը: Պաշտոնատար անծինք անձնական պատասխանատվություն են կրում սահմանադրությամբ և այլ նորմատիվ իրավական ակտերով երաշխավորված քա ղաքացիների իրավունքների ու ազատությունների նկատմամբ ոտնձգությունների համար: Քաղաքացիների իրավունքներն ու ազատություններն ապահովվում են իրավական պետության մարմինների կողմից: Իրավական պետությունն օժտված է մի շարք յուրահատուկ սկզբունք- ֊ ներով: Իրավական պետության հատկանիշների համակարգային որոշակիությունը դա նրանց ամբողջական միասնությունն պայմանավորված քաղաքացիական հասարակությամբ: Ինչպիսի՞ն է այդ հատկանիշների բնույթը: Իրավական պետությունը դա ամենից առաջ այն պետությունն է, որը հիմնված է օրենքի գերակայության վրա: Միաժամանակ, այն ենթադրում է բոլոր քաղաքացիների, պաշտոնատար անձանց, պետության մարմինների և կազմակերպությունների կողմից պետության օրենքների անշեղորեն կատարում ու պահպանում, և նախատեսում է քաղաքացիների ու պետության փոխադարձ պատասխանատվություն՝ գործող օրենսդրության շրջանակներում: Իրավական պետության մյուս կարևորագույն հատկանիշների թվին են դասվում հետևյալները հիմնվում է քաղաքական, գադափարախոսական և տնտեսական բազմակարծության վրա, որոնք ամրագրվում և երաշխավորվում են պետության նորմատիվ իրավական ակտերով ապահովում է իրավական քաղաքացիական հասարակության գոր ծառնության համար անհրաժեշտ քաղաքացիների իրավունքներն ու ազատությունները: Իրավական պետությունն իրականացնում է քաղաքացիական հասա րակության սահմանադրական ամրագրումը: Քաղաքացիական հասարակության հիմունքները ենթադրում են սեփականության բոլոր ձևերի ճանաչումը և հավասարաչափ պաշտպանումը ազատ տնտեսական գործունեությունը, մրցակցության պաշտպանումը

Տես ՝ Право и власть. М., "Прогресс", 1990 էջ 68

հասարակական միավորումների ազատ գործունեությունը, օրենքի առջև նրանց հավասարությունը օրենքի առջև կրոնական միավորումների հավասարությունը, դավանանքի ազատությունը. աշխատանքի պաշտպանությունը, կենսանվազագույնի որոշումը, վարձատրության նվազագույն մակարդակի սահմանումը ընտանիքին, մայրությանը, հայրությանը և մանկությանը սատարելը կրթության, գիտության և մշակույթի զարգացման համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծումը սոցիալական պաշտպանվածության երաշխիքները: Այդ ամենն պետք է ապահովել իրավական և փաստացի երաշխիքներով: Իրավական պետության կարևորագույն ինստիտուտներից մեկն է հանդիսանում մարդու և քաղաքացիների իրավունքների ու ազատությունների ինստիտուտը: Իրավական պետության մեջ մարդու և քաղաքացու իրավունքների ու ազատությունների ինստիտուտների հիմնական բնութագրերն այսպիսին են մարդու հիմնական իրավունքների ու ազատությունների լիակատար համապատասխանությունը միջազգային իրավունքի հանրաճանաչ սկզբունքներին և նորմերին. - մարդու այն իրավունքների և ազատությունների անմիջականորեն գործող բնույթը, որոնք կանխորոշում են օրենքների իմաստը, բովանդա կությունը և կիրառումը օրենքի առջև բոլորի հավասար լինելը, դրա իրավական և փաստացի երաշխավորվածությունը սահմանադրությանը, միջազգային իրավունքի հանրաճանաչ նորմերին համապատասխան էթնիկական փոքրամասնություններին պատկանող անձանց իրավունքների ու ազատությունների երաշխավորվածությունը իրավունքների ու ազատությունների սահմանափակման անթույ լատրելիությունը, բացառությամբ միջազգային ակտերով և սահմանա դրությամբ նախատեսված դեպքերի մարդու և քաղաքացու քաղւսքացիական, քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների ու ազատությունների իրավական և իրական երաշխավորվածությունը մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքների ու ազատությունների նկատմամբ ոտնձգությունների համար պաշտոնատար անձանց պա տասխանատվության ինստիտուտների ստեղծումը և դրանց արդյունավետ գործառնությունը: Իրավական պետությունն իրենից ներկայացնում է պետական իշխանության կազմակերպման մի առանձնահատուկ ձև: Այն կառուցվում է անձի ու նրա զանազան հասարակական-քաղաքական և այլ միավորումների հետ միանգամայն նոր, իսկական ժողովրդավարական փոխհարաբերությունների արդյունքում՛ իրավունքի նորմերի հիման վրա և ի կատարումն դրանց: Ընդսմին, կարևոր է ընդգծել մի շատ էական հանգամանք' իրավունքը պետության մեջ առաջ նային է դառնում լոկ այն դեպքում, երբ նա հանդես է գալիս որպես բոլոր քաղա քացիների,

այլ ոչ թե հասարակության առանձին անդամների կամ միջնախավերի պատասխանատվության չափանիշ։6

2․ 2 Իրավական պետու թյան հարաբերությունների կարգավորման ձևը և սու բյեկտները։ Ամենաընդհանուր ձևով իրավական պետությունը կարելի է սահմանել որպես մի պետություն , որտեղ իշխում է իրաբունքը , որտեղ հրապարակային – քաաքական իշխանությունը կազմակերպվում է միայն իրավական հիմքի վրա և երաշխավորվում է մարդու իրավունքներն ու ազատությունները , պետության ու քաղաքացիների , որպես իրավունքի սուբյեկտների փոխադարձ պատասխանատվությունը։ Իրավունքի կամ օրենքի գերակայությունը, նրա տիրապետությունը հասարակության կյանքի բոլոր կողմերի վրա , անկասկած իրավական պետության գոյությանն կարևորագույն պայմաններից է ։ Դա նշանակում է որ բոլոր պետական մարմինները , հիմնարկ – ձեռնարկություններն ու կազմակերպությոններն, բոլոր պաշտոնատար անձինք ու քաղաքացիները ոչ միայն պետք է անշեղորեն կատարեն Հանրապետության Սահմանադրությունն ու մյուս իրավական ակտերը, այլև հավասար պատասխանատվություն կրեն օրենքի առաջ ։ Այդ մասին է վկայում Հանրապետության Հիմնական օրենքի 5 հոդվածի շարադրանքը, որի համաձայն ՝ «Պետական իշխանությունը իրականացվում է Սահմանադրությանը և օրենքներին համապատասխան․․․ Պետական մարմինները և պաշտոնատար անձինք իրավասուեն կատարել միայն այնպիսի գործողություններ, որոնց համար լիազորված են օրենսդրությամբ»։ Դրա համար անհրաժեշտ է ամենից առաջ կարևոր հասարակական հարաբերությունների կարգավորման համար ընդունել կատարյալ սոցիալական արդարության պահանջներին համապատասխան օրենքներ։ Այդ օրենքները պետք է այնքան մանրամասն ու համակողմանի լինեն, որ իսպառ բացառեն գերատեսչական ակտերի ընդունումը , որոնք իրենց մեծամասնությամբ ոչ միայն աղավաղում են օրենքով կարգավորվող հասարակական հարաբերության բովանդակությունը , այլև հաճախ հակադրվում են այդ օրենքին։ Սոցիալական արդարության պահանջներին համապատասխան օրենքներ ունենալու համար լուրջ անելիքներ ունեն օրենսդրական նախաձեռնության իրավունք ունեցող սուբյեկտները՝ Ազգային ժողովի պատգամավորներն ու ՀՀ կառավարությունը։ Նրանք պարտավոր են պարբերաբար ուսումնասիրել հասարակության կյանքի տարբեր բնագավառներում ազգաբնակչության հոգսերը , կարիքներն ու պահանջմունքները ։ Եվ երբ որևէ բնագավառում այդ հոգսերն ու կարիքները արդեն ներթափանցում են բնակչության զգալի զանգվածների

Տես՝ Մխիթար Գոշի Դատաստանագիրք Հայոց, աշխատասիրությամբ Վ. Բաստամյանցի, Վաղարշապատ, 1880։ էջ 95

կենցաղը , ապա օրենսդրական նախաձեռնության սուբյեկտները պարտավոր են այդ հարաբերությունների կարգավորման վերաբերյալ մշակել օրենսդրական ակտի նախագիծ և ներկայացնել Ազգային ժողով ։ Այդպիսին է օրինաստեղծ գործունեության օբյեկտիվ ընթացքը բոլոր քաղաքակիրթ երկրներում։ Մինչդեռ մեր օրերում էապես խախտվել է հանրապետությունում օրենքների մշակման և ընդունման օրինաչափ կարգը , որի պատճառով լուրջ խզում է առաջացել օրենքների և իրավունքի միջև ։ Խնդիրն այն է որ խորհրդարան ներկայացած օրենքների նախագծի մեծ մասը առավելապես ընդօրինակվում է արտասահմանյան երկրներից և փորձ է արվում դրանք տեղայնացնել , հարմարացնել Հայաստանի Հանրապետության պայմաններին ։ Սակայն ուրիշ ժողովուրդների օրենքները մեր պայմանններին ։ Սակայն ուրիշ ժողովուրդների օրենքները մեր պայմաններին հարամարեցնելը ունի լուրջ դժվարություններ ։7 Ամենից առաջ օրենքը պետք է հաշվի առնի տվյալ ժողովրդի պատմական տնտեսական մշակութային հոգեբանական սովորութային , անգամ տարածքի աշխարհագրաական և բնակլիմայական առանձնահատկությունները ։ Իսկ նման որակավորում ունեցող մասնագետ պատգամավորներ որոնք կարողանան հաշվի առնել այդ ամենը , հանրապետության Ազգային ժողովում այքան էլ հեշտ չեն ։ ՀՀ ընտրական օրենսգիրքը , որը հիմնականում ընդօրինակվել էր Ֆրանսիայի ընտրական օրենսդրությունից ։ Սակայն այդ օրենսդրության հայկականացման ջանքերը ապարդյուն անցան , ՀՀ ընտրական օրենսգրքի հիման վրա առայսօր անցկացված բոլոր ընտրությունները ընթացել են ազանդավոր թերություններով ։ Այդ է պատճառը , որ Ազգային ժողովում օրենքների նախագծերի քննարկումը շատ դեպքերում ընթանում է կարծիքների սուր բախման անպտուղ խոսակցությունների ու բանավճերի պայմաններում։ Արդյունքում ծնվում են օրենքներ , որոնք ըստ էության չեն համարվում համաժողովրդական կամքի արտահայտություն։ Նման վիճակը ինչ-որ չափով թվում է հնարավոր է մեղմել Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի վետոյի իրավունքի արդյունավետ իրականացման միջոցով ։ Վետոյի իրավունքի իմաստն այն է ,որ Ազգային ժողովի ընդունած օրենքները ուժի մեջ են մտնում Հանրապետության Նախագահի կողմից ստորագրվելուց հետո ։ Նախագահը , Սահմանադրության 55 հոդվածի համաձայ օրենքն Ազգային ժողովից ստանալուց հետո եթե գտնում է որ դրանում տեղ ե գտել թերություններ ու անճշտություններ , ապա քսանմեկօրյա ժամկետում կարող է այն առարկություններչով ու առաջարկությկուններով վերադարձնել Ազգային ժողով պահանջելով նոր քննարկում ։ Սակայն Նախագահն իրեն առընթեր չունի համապատասխան բարձրորակ մասնագետներից կազմված փորձագետների հանձնախումբ , որը կարողանար նրան ցույց տալ անհրաժեշտ օգնություն ։ Եզրակացությունն այն է, որ նման թերություններով ընդուվված օրենքների գերակայությանն ապահովումը մեզ ոչնչով չի մոտեցնի իրավական պետության ստեղծմանը։ Միաժամանակ նման օրենքները իրավանորմերն են ,որ կարող են

Տես՝ . Коваленко А.И. Правовое государство: концепции и реальность. М., 1993 Գլուխ 15 էջ 213

իրավունք դառնալ , այլ դրանք , որոնք հենված են սոցիալական արդարության , առաջադիմության վրա , բացառում են սուբյեկտիվիզմն ու կամայականությունը , հրապարակային-քաղաքական իշխանության ի չարս գործադրումը ։ Նման օրենքներ ստեղծելու համար հարկ է , որ հասարակության կյանքի կարևորագույն բնագավառներին վերաբերող իրավական ակտերի նախագծերը մշակվեն չեզոք , բարձր որակավորում ունեցող մասնագետների կողմից՝ հասարակական կարծիքի բազմակողմանի հաշվառմամբ ։ Մեր Հանրապետությունում , անհասկանալի պատճառնրով , անկախացումից հետո , իշխանությունները հրաժարվել են օրենքների նախագծերը համաժողովրդական քվեարկույունը հասարակական կարծիքի դրսևորման արդյունավետ միջոցներ են , որոնց արդյունքները Ազգային ճողովի մշտական հանձնաժողովների կողմից ամփոփվելուց հետո կարող են լայնորեն օրգագործվել օրենսդրական գործընթացում ։ Այսպիսով իրավական պետության մեջ օրենքը պետք է համապատասխանի իրավունքին։ Մարդկային միտքը բոլոր դարերի ընթացքում ՝ Սոկրատեսից ու Պլուտոնից մինչև մեր օրերը ձգտել են լուծել այդ խնդիրը ՝ որպես հասարակության կառավարման կարևորագույն խնդիրներից մեկը ։ Այն ազգերն ու ժողովուրդները , որոքն համարվում են քաղաքակիրթ և ապրում են բարեկեցիկ կյանքով ։ Օրենքի գերակայության հետ մեկտեղ և դրան սերտորենն առնչված իրավական պետությունը որի սկզբունքն է «Թույլատրելի է այ ամենը ինչը արգելված չէ օրենքով» Տասնամյակներ շարունակ գրեթե օրինակացվել է այն , որ առանձին անձանց կարելի է ամեն ինչ , իսկ մյուսներին ոչինչ ։ Վերջիվերջո , այն դարձավ հասարակական հոգեբանություն։ Պետության խնդիրն է , ամենից առաջ , քաղաքակիրթ վարքագծով համոզել , որ օրենքի առջև բոլոր քաղաքոացիները հավասար են, դրանով իսկ նպաստելով հասարակության գիտակցությունից ստրկամտության վերացմանը, քանզի առանց ազատ մարդկանց , քաղաքացիների անհնար կլինի ազատ հասարակարգի ստեղծումը։ «Թույլատրելի է այն ամենը , ինչն արգելված չէ օրենքով» սկզբունքը վերաբերում է , անշուշտ , միայն քաղաքացիներին , քանի որ քաղաքացիներին, քանի որ քաղաքացիների պարտականությունները պետության հանդեպ հանգամանորեն սահմանված են ինչպես Սահմանադրությամբ, այնպես էլ օրենքներով ։ Իսկ ինչ մնում է պետական մարմիններին, ապա վերջիններիս, անկախ իրենց իրավունքների և պարտականությունների չափից ու բովանդակությունից պարտավոր են գործել բացառապես օրենքի շրջանակներում ։ Դրա համար անհրաժեշտ , որ պետական մարմինների իրավունքներն ու պարտականությունները օրենսդրությամբ ամրագրվեն հնարավորության սահմաններում սպառիչ։ Դրա հետ մեկտեղ , սահմանված ամեն մի նորմի խախտման համար պետական ապարատի նկատմամբ , որպես սկզբունք, անհրաժեշտ է նախատեսել խստագույն

պատասխանատվության միջոցներ , հաշվի չառնելով խախտողի զբաղեցրած տեղը պետական ապարատի աստիճանասանդղակում։ Այդ է պահանջում պետության և քաղաքացիների փոխադարձ պատասխանատվության սկզբունքը , որը իրավական պետության կարևոր հատկանիշներից է ։ Դրանով ինչ-որ չափով կմոտենան այն անդունդի եզրերը, որոնցով բաժանված են պետական պաշտոնատար անձինք ժողովրդից։ Մյուս կողմից , այս չափազանց կարևոր սկզբունքի կիրառությունը անառարկելիորոն պահանջում է , որ նքաղաքացիներն իմանան , թե օրենսդրությամբ հատկապես ինչն է արգելված և ինչու։ Ժողովրդական բանահյուսության վկայությամբ ՝ հողագնդի առաջին մարդիկ իրենց գործողություններում եղել են լիովին ազատ և նյութապես ապահով ։ Ըստ Աստվածաշնչի արգելվում էր միայն մի բան ձեռք տալ խնձորին ։ Եվ քնի որ մարդուն հասկանալի չէր , թե ինչու չպետք է ձեռք տալ խնձորին , ուստի նա խախտեց այդ պայմանը և այդտեղից էլ սկսվեց այն խառնաշփոթը , ինչը այսօր տեղի ունի մարդկային հասարակության մեջ ։ Ներկայումս Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունները ջանում են օրենսդրական ակտերում հնարավորինս հասակնալի շարադրել այն ամենը ինչը արգելվում է ։ Սակայն խնդրի լուծման արդյունավետությունը մեծ չափով կախված է ընդունված օրենքների որակից և դրանք ժողովրդական լայն զանգվածներին հասցնելու մակարդակից։ Կյանքը ցույց է տալիս , որ պատշաճ իրավական քարոզչության բացակայությանպատճառով զգալի քանակ են կազմում այն իրավախախտումները , որոնք կատարվում են օրենքի չիմացության պատճառով ։ ՄԻնչդեռ օրենքի չիմացությունը չի ազատում պատասխանատվությունից։ Այդ կապակցությամբ ոչնչով արդարացված չէ Ազգային ժողովի կողմից ընդունված օրենքների հրապարակման արգելումը «Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթումմ , որը մեծ չափով խոչընդոտում բնակչության՝ օրենքներին հաղորդակից լինելու խնդրի լուծմանը։8 Իրավական պետությունը և իրավական օրենքները չեն կարող գոյություն ունենալ առանց իշխանություններիի բաժանման ։ Այդ սկզբունքւ իմաստն ն այն է , որ պետության ներսում պետք է գործեն միմյանցից անկախ երեք իշխանություններ ՝ օրենսդրական , կատարողական , դատական։ Ընդ որում ցանկացած համակցության կենտրոնացումը մեկ անձի կամ մեկ պետական մարմնի ձեռքում անխուսափելիորեն կհանգեցնի իշխանության չարաշահման , ընդհանուրի շահերի ոտնահարման։

ԱՄՓՈՓՈՒ Մ

Այսպիսով՝ մենք ուսումնասիրեցինք իրավական օրենքի և իրավական պետության դերը մեր հասսրաակության մեջ , նաև թե ինչպես է ընթանում դպրոցներում ։ Մանրամասն ներկայացրեցի , որ իրավական օրենքի իրավունակության ձևերն ու տեսակները ։

Տես՝ Верховенство права. М., "Прогресс Универс", 1992 էջ 175

Հանդիսանալով մարդու իրավունքների պաշտպանության ոլորտում կարևորաֆգույն գործիքներից մեկը , իրավական պետությունը կարելի է սահմանել որպես մի պետություն , որտեղ իշխում է իրաբունքը , որտեղ հրապարակային – քաաքական իշխանությունը կազմակերպվում է միայն իրավական հիմքի վրա և երաշխավորվում է մարդու իրավունքներն ու ազատությունները , պետության ու քաղաքացիների , որպես իրավունքի սուբյեկտների փոխադարձ պատասխանատվությունը։ Մինչդեռ մեր օրերում էապես խախտվել է հանրապետությունում օրենքների մշակման և ընդունման օրինաչափ կարգը , որի պատճառով լուրջ խզում է առաջացել օրենքների և իրավունքի միջև ։ Խնդիրն այն է որ խորհրդարան ներկայացած օրենքների նախագծի մեծ մասը առավելապես ընդօրինակվում է արտասահմանյան երկրներից և փորձ է արվում դրանք տեղայնացնել , հարմարացնել Հայաստանի Հանրապետության պայմաններին ։ Սակայն ուրիշ ժողովուրդների օրենքները մեր պայմանններին ։ Սակայն ուրիշ ժողովուրդների օրենքները մեր պայմաններին հարամարեցնելը ունի լուրջ դժվարություններ ։ Դպրոցներում իրավունքի հետ առնչություն ունենալուց հաճախ են անրադառնում Վետոյի իրավունքին։ Վետոյի իրավունքի իմաստն այն է ,որ Ազգային ժողովի ընդունած օրենքները ուժի մեջ են մտնում Հանրապետության Նախագահի կողմից ստորագրվելուց հետո ։ Նախագահը , Սահմանադրության 55 հոդվածի համաձայ օրենքն Ազգային ժողովից ստանալուց հետո եթե գտնում է որ դրանում տեղ ե գտել թերություններ ու անճշտություններ , ապա քսանմեկօրյա ժամկետում կարող է այն առարկություններչով ու առաջարկությկուններով վերադարձնել Ազգային ժողով պահանջելով նոր քննարկում ։ Սակայն Նախագահն իրեն առընթեր չունի համապատասխան բարձրորակ մասնագետներից կազմված փորձագետների հանձնախումբ , որը կարողանար նրան ցույց տալ անհրաժեշտ օգնություն ։

Օգտագործված գրականու թյան ցանկ

1. Верховенство права. М., "Прогресс Универс", 1992 2. Коваленко А.И. Правовое государство: концепции и реальность. М., 1993 3. Лукашева Е.А. Правовое государство и обеспечение прав человека М., 1990 4. Право и власть. М., "Прогресс", 1990 5․Մխիթար

Գոշի

Դատաստանագիրք

Հայոց,

աշխատասիրությամբ

Վ.

Բաստամյանցի,

Վաղարշապատ, 1880։

Ինտերնետային պաշարներ 1․ http://library.anau.am/images/stories/grqer/hasarak/sahm-iravunq.pdf ՀՀ Սահմանադրական իրավունք 2․ http://books.dshh.am/books/jrlc/ Հսարակագիտության 11 –րդ դասարանի դասագիրք