Ջավախքի հայոց ազգագրությունը և ժողովրդական բանարվեստը

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈւԹՅՈւՆ

ՀՏԴ ԳՄԴ

391/395=919.81 63.5(2Հ) Բ 409

Կազմեց, առաջաբանը գրեց և տեքստային անհրաժեշտ ծանոթագրումները կատարեց Ռաֆայել Ղարիբյանը

Նկարիչներ՝ Հենրիկ Մամյան

Խորեն Հակոբյան

Վարդ Բդոյան Բ 409

Ջավախքի հայոց ազգագրությունը և ժողովրդական բանարվեստը, Եր., ԵՊՀ հրատարակչություն, 2014.- էջ:

Ժողովածուում ամփոփված Արզրում-Կարինյան բնաշխարհի հարուստ հիմնաշերտով Ջավախ­ քի նախագո ազգագրությունը և ժողովրդական բանարվեստի գոհարները ոչ միայն ջավախահայոց աշխարհային սարթ նկարագիրը, կենսասիրությունը, փշոտ միտքն ու անբավ հարստությունն են, այլև հնա­մենի ժողովրդի հոգու հանքերակից պեղված ազնվափայլ ոսկու անհատնելի պաշարը, որ հավի­տե­ նա­պես առնչելու է մեզ Անհունի մեծազարմ անդաստանի համատիեզերական կշռույթին:

ՀՏԴ 391/395=919.81 ԳՄԴ 63.5(2Հ)

ISBN 978-5-8084-1882-0 © ԵՊՀ հրատարակչություն, 2014 © Կազմողի համար. 2014

Գիրքը հրատարակվում է Գ. Գյուլբենկյան հիմնադրամի աջակցությամբ:

Ա­ռա­ջա­բան

ա­ղուց է նկատ­ված, որ մարդ­կանց նման գրքե­րը ևս­ ու­նե­նում են ի­րենց ու­րույն ա­ռա­քե­լութ­յու­նը, խոր­հուր­դը, հմայքն ու համ­բա­վը, ի­րենց­ ճա­ կա­տա­գի­րը` հան­դերձ ի­րենց ար­տա­քին շու­քու­փայ­լի կամ ա­ռանց դրա... Ճա­կա­տա­գի­րը խոր­քա­յի­նի կրողն է, խոր­քա­յի­նի ա­ռար­կա­ յաց­ված մարմ­նա­վո­րու­մը, որ­տեղ գե­ղա­զար­դութ­յու­նը ըն­դա­մե­նը ար­տա­քին է, գրե­թե զուրկ որ­ևէ դե­րա­կա­տա­րու­մից, ուս­տի ո­րոշ գրքեր, ա­ռան­ձին մեծ ան­հատ­նե­րի նման, լի­նե­լութ­յան ա­ռանձ­նա­կի հե­տա­գիծ են ու­նե­նում, ո­րոն­ցում հստակ ցո­լա­նում են ժա­ մա­նակն ու բար­քե­րը, հա­զա­րամ­յակ­նե­րի կյան­քը` ո­ճա­կան ի­րենց ­հույժ հա­կադ­րա­ մետ ­կեն­սա­փի­լի­սո­փա­յութ­յամբ, բնա­կան-եր­ևա­կա­յա­ծին դարձ­դար­ձիկ պատ­կեր­նե­ րում, զա­վեշ­տաող­բեր­գա­կան ի­րենց բազ­մա­կեր­պութ­յան մեջ: Ցուրտ, ան­լույս 90-ա­կան­նե­րի սկզբնե­րին, երբ դժնի Սում­գա­յիթն ու ա­ղե­տա­լի երկ­րա­շար­ժը, պա­տե­րազմն ու շրջա­փա­կու­մը վա­ղուց հա­յաս­տան­յան ի­րո­ղութ­յուն­ ներ էին, և գորշ, կաթ­վա­ծա­հար կյան­քը վայ­րե­նա­կան ռիթ­մեր էր պար­տադ­րել մարդ­ կանց, հա­յութ­յու­նը ցա­վա­լի ան­կում­ներ ար­ձա­նագ­րեց բազ­մա­թիվ ո­լորտ­նե­րում: Կե­ ցութ­յան հա­մա­տա­րած մի նա­հանջ, ո­րի ճզմող մամ­լի­չի տա­կից կա­րո­ղա­ցավ հա­ րա­բե­րո­րեն ող­ջան­դամ դուրս պրծնել թերևս դավթ­յան ո­գե­ղեն ըմ­բոս­տան­քը միայն, դա­րե­րով ան­պա­տիժ ո­սո­խի դեմ ա­հագ­նա­ցած բռնկուն-պոռթ­կուն մեր հայ­րե­նա­սի­ րութ­յու­նը` ա­զա­տե­լով մեզ դառ­նութ­յան լե­ցուն բա­ժա­կը ցմրուր ըմ­պե­լու ծանր հար­ կադ­րան­քից: Հիմ­նա­խախտ, հա­մա­կոր­ծան մեր ի­րա­կա­նութ­յան դա­ժան ֆո­նի վրա պատ­կե­րաց­նո՞ւմ եք, թե ինչ­պի­սի՜ն կլի­ներ ար­ցախ­յան մար­տա­դաշ­տե­րում նույն­ պես պար­տութ­յուն­ներ ար­ձա­նագ­րող հա­յութ­յան վի­ճա­կը: Ա­հա այս գի­տակ­ցու­մով է մի­միայն հար­կա­վոր չա­փել նվիր­յալ մեր հա­յոր­դի­նե­րի սխրան­քի ի­րոք ան­բաղ­դա­տե­լի մե­ծութ­յու­նը, սերն­դի մե­ծա­գոր­ծութ­յունն առ­հա­սա­ րակ Ար­ցախ­յան Ա­զա­տա­մար­տում: Ինչ­ևի­ցե, ա­ռանց չա­փա­զան­ցութ­յան, ցուրտ, ան­լույս տա­րի­նե­րին «­Սո­վե­տա­ կան գրող» նշա­նա­վոր հրա­տա­րակ­չութ­յան գոր­ծու­նեութ­յու­նն այլևս նույ­նիսկ մեզ` աշ­խա­տա­կից­նե­րիս, մա­րած մեղ­վա­փե­թակ էր հի­շեց­նում: Վա­ղուց հիմ­նա­նո­րոգ­ման կա­րոտ սեն­յակ­նե­րը չէին ջե­ռուց­վում, ե­լու­մուտ ա­նող­նե­րը դեռևս չկրճատ­ված հա­ տու­կենտ աշ­խա­տա­կից­ներն էին, ով­քեր խմբվում էին տնօ­րե­նի աշ­խա­տա­սեն­յա­կում դրված միակ վա­ռա­րա­նի շուրջ, ուր գրքե­րի վե­րած­ված հե­ղի­նա­կա­յին հին ձե­ռագ­րեր էին նետ­վում տա­քաց­նող վա­ռա­րան: Օր­վա վեր­ջում ո­րո­շա­կիո­րեն հոգ­նած, մրսած

ու մրոտ­ված` վե­րա­դառ­նում էինք տուն, որ­տեղ ժա­մեր անց ի­րա­կան ցրտին գու­մար­ վում էր նաև հու­սա­հա­տեց­նող մու­թը, հո­գում խտա­ցող խա­վա­րը: Խմ­բա­գիր­նե­րից մե­կը, որ­պես ջա­վախք­ցու, ինձ է մեկ­նում հեր­թա­կան ձե­ռա­գի­րը՝ առն­վազն հինգ հար­յուր մե­ծա­դիր է­ջից բաղ­կա­ցած Վարդ Բ­դո­յա­նի ստվա­րա­ծա­ վալ ան­տիպ թղթա­պա­նա­կը («­Ջա­վախ­քի հայ ժո­ղովր­դա­կան բա­նահ­յու­սութ­յու­նը»), ո­րը, ա­յո, տա­ռա­ցիո­րեն դիպ­վա­ծով է փրկվում կրա­կի բա­ժին դառ­նա­լուց: Տ­պագ­ րութ­յան հե­ռան­կա­րը այլևս ան­հու­սո­րեն փակ­ված էր, և­ ես, ո­րոշ փնտրտուք­նե­րից հե­տո, գտա և­ ըն­տա­նի­քին վե­րա­դարձ­րի բնա­գի­րը: Հա­րա­զատ­նե­րը, թե­պետև ե­րախ­ տա­գի­տութ­յամբ ըն­դու­նե­ցին իմ քայ­լը, սա­կայն ա­սա­ցին, որ գիտ­նա­կա­նի մահ­վա­ նից հե­տո ի­րենք երբ­ևէ հա­զիվ թե զբաղ­վեն այդ ձե­ռագ­րե­րով, ուս­տի ինձ ի տնօ­ րի­նութ­յուն հանձ­նե­ցին հե­ղինա­կի դեռևս տպագ­րութ­յան չպատ­րաս­տած նաև մեկ այլ ձե­ռա­գիր («­Ջա­վա­խա­հա­յոց ազ­գագ­րութ­յու­նը»): Եվ թերևս այդ օ­րից սկսած` ձե­ռագ­րե­րը գրքի վե­րա­ծե­լու խնդի­րը պատ­վի գործ դար­ձավ ինձ հա­մար: Թե որ­քան ջա­նա­ցի ես այդ գոր­ծը գլուխ բե­րե­լու հա­մար, հայտ­նի է շա­տե­րին: Բազ­մա­թիվ կա­ րող ան­հատ­ներ և կազ­մա­կեր­պութ­յուն­ներ լա­վա­գույն դեպ­քում խոս­տում­նե­րից այն կողմ չան­ցան: Տա­րի­նե­րի ո­դի­սա­կանս միայն Ջավախքով, Եր­ևա­նով, Հա­յաս­տա­նով չսահ­մա­նա­փակ­վեց: Եվ, ցավ ի սիրտ եմ ա­սում, չգտնվեց ան­գամ մեն ու մե­նիկ, մեկ ազ­գան­վեր-մշա­կու­թա­յին անձ, նույ­նիսկ իմ հայ­րե­նա­կից­նե­րից, որ գի­տակ­ցեր այս գոր­ծի կար­ևո­րութ­յու­նը, խո­հե­մութ­յուն ու­նե­նար փառ­քով ու օրհ­նութ­յամբ պսա­կե­ լու իր ա­նունն ու հի­շա­տա­կը: Պատ­րաս­տա­կա­մո­րեն ինձ վրա վերց­նե­լով գրքի լույ­ սըն­ծայ­ման հրա­տա­րակ­չա­կան մա­սը` ոչ մե­կին, նաև ոչ մի դեպ­քում երբ­ևէ ես չեմ խնդրել. դա ես հա­մա­րել եմ ա­նար­գանք նախ հե­ղի­նա­կի կես­դար­յա խստա­կա­նոն, լուռ ու տքնա­ջան ­գոր­ծու­նեութ­յան, ինչ­պես և նրա ան­բա­սիր հի­շա­տա­կի հան­դեպ: Ա­վե­լին, զուսպ, բայց և չ­մարս­վող­ հեգ­նան­քով, ար­ժա­նա­պատ­վո­րեն ներ­կա­յաց­րել եմ խնդրի միայն բա­րո­յա­կան կող­մը: Պար­զա­բա­նել եմ, որ ազ­գե­րը հա­րատ­ևում են բա­ցա­ռա­պես հոգ­ևոր ի­րենց գան­ձե­րի շնոր­հիվ միայն, որ, ա­յո, մշա­կու­թա­յին ցան­ կա­ցած կո­րուստ աղ­քա­տաց­նում, բա­րո­յազր­կում և դի­մազր­կում է ժո­ղովր­դին ճիշտ այն­պես, ինչ­պես փո­ղա­տե­րե­րի անմ­տո­րեն վատ­նած մի­լիոն­նե­րը բա­րո­յազր­կում, դի­ մազր­կում են այն շռայ­լո­ղին: Հա­մես­տա­փայլ ու ան­վա­նի գիտ­նա­կա­նի բազ­մամ­յա գոր­ծու­նեութ­յան արդ­յուն­ քը ի­րոք պատ­մամ­շա­կու­թա­յին անգ­նա­հա­տե­լի ար­ժեք ու­նի, ո­րի պատ­մա­քա­ղա­քա­ կան նշա­նա­կութ­յու­նը ա­նու­րա­նա­լի է ա­պա­գա սե­րունդ­նե­րի հա­մար հատ­կա­պես: Տա­րի­ներ ա­ռաջ Հով­հան­նես Այ­վազ­յա­նի նա­խա­ձեռ­նութ­յամբ և­ իմ ներ­կա­յաց­մամբ Ջավախքի ՀԲՄ պաշտոնաթերթ «Ասպն­ջա­կի» 38 հա­մար­նե­րում լույս տե­սան Ջա­ վախ­քի ազ­գագ­րութ­յան ա­ռան­ձին հատ­ված­ներ, ո­րոնց հան­դեպ ան­չափ մեծ հե­ տաքրք­րութ­յուն ա­ռա­ջա­ցավ ըն­թեր­ցող­նե­րի շրջա­նում: Այդ պա­հից սկսած իմ մեջ սևե­ռուն գա­ղա­փար դար­ձավ հե­ղի­նա­կի եր­կու ծա­վա­լուն աշ­խա­տութ­յուն­նե­րը միա­

սին, մեկ ա­ռան­ձին շքեղ հա­տոր­յա­կում («­Ջա­վախ­քի հա­յոց ազ­գագ­րութ­յու­նը և ժո­ ղովր­դա­կան բա­նար­վես­տը») ամ­փո­փե­լու միտ­քը: Տա­րի­նե­րի հետ ինք­նա­բե­րա­բար ձևա­վոր­վել էր գրքի տպագ­րութ­յա­նը նա­ խանձախն­դիր և­ իմ ջան­քե­րին ան­կեղ­ծո­րեն սա­տա­րող ջա­վա­խա­հա­յե­րից կազմը­ ված մարդ­կանց փոք­րիկ մի խումբ` Գ­ևորգ Բ­դո­յան, Հով­հան­նես Այ­վազ­յան, Յու­ րա Հով­հան­նիս­յան, Վա­հագն Սարգս­յան, նաև ու­րիշ­ներ էլ, ով­քեր մե­ծար­ժեք այս ժողո­վա­ծուն հայ ըն­թեր­ցո­ղի սե­ղա­նին դնե­լու հա­մար ա­րել են ի­րենց ձեռ­քից ե­կա­ծը: Այս առումով առանձնահատուկ երախտագիտությամբ ցանկանում եմ նշել, որ ԵՊՀ հրատարակչության տնօրինության հոգածու վերաբերմունքի և Գյուլբենկյան հիմ­ նադրամի ֆինանսական աջակցության շնորհիվ միայն ձեռագիրը գրքի վերածվեց և դարձավ ընթերցող շրջանակների սեփականությունը: Ջա­վախ­քի հա­յոց բա­նահ­յու­սութ­յան հա­վա­քումն սկսվել է 19-րդ դա­րի վեր­ջե­ րին՝ ա­կա­նա­վոր ազ­գագ­րա­գետ և բա­նա­հա­վաք Եր­վանդ Լա­լա­յա­նի կող­մից: Ջա­ վախ­քում ու­սուց­չութ­յամբ զբաղ­վե­լու տա­րի­նե­րին մի Կար­ծախ­ցուց (1888թ. մարտ) Ե. Լա­լա­յա­նը գրի է առ­նում «Մի­սո» խո­րագ­րով հե­քիա­թը, ո­րը ինքն էլ հե­տա­գա­յում հրա­տա­րա­կել է 1910 թվա­կա­նին «Ազ­գագ­րա­կան հան­դե­սի» մի հա­մա­րում (ԱՀ, 19, 1910, էջ 158-163): Այ­նու­հետև Եր­վանդ Լա­լա­յա­նը, շա­րու­նա­կե­լով սկզբնա­վո­րած գոր­ծը, Թիֆ­լի­ սում հ­րա­տա­րա­կե­լ է «­Ջա­վախ­քի բուր­մունք» բա­նահ­յու­սա­կան գողտ­րիկ ժո­ղո­վա­ ծուն, ո­րի նյու­թե­րը ա­մե­նայն հա­վա­նա­կա­նութ­յամբ գրա­ռել է հենց ին­քը միև­նույն` 1880-ա­կան թվա­կան­նե­րին, ուր զե­տեղ­ված են ե­ղել հայ ժո­ղովր­դի կեն­ցաղն ար­տա­ ցո­լող եր­գեր, ա­ղոթք­ներ, պատ­մա­կան, կրո­նա­կան ա­վան­դութ­յուն­ներ: 1898-ին Եր­վանդ Լա­լա­յա­նը «Ազ­գագ­րա­կան հան­դե­սի» է­ջե­րում զե­տե­ղել է նաև Չամ­դու­րա գյու­ղի բնա­կիչ, բա­նա­հա­վաք Հ. Ազ­նա­վուր­յա­նի ձեռ­քով գրի առն­ված ո­րոշ քա­նա­կի Վի­ճա­կի եր­գեր (ԱՀ, 3, 1898, էջ 91-104): Են­թադ­րե­լի է, որ Ազ­նա­վուր­ յանն այդ եր­գե­րը գրի է ա­ռել հենց Ե. Լա­լա­յա­նի հանձ­նա­րա­րութ­յամբ: 1909-1910 թվա­կան­նե­րին Ե. Լա­լա­յա­նը գրի է առ­նում Ջա­վախ­քի չորս հե­քիաթ և 1911-ին «­Պա­ռա­վա­շունչ» խո­րա­գի­րը կրող պրա­կով հրա­տա­րա­կում Ա­լեք­սանդ­ րա­պոլ քա­ղա­քում: «­Պա­ռա­վա­շունչ» պրա­կի ազ­դից հստակ հաս­կա­նա­լի է դառ­նում, որ հա­յոց ազ­գագ­րա­կան ըն­կե­րութ­յու­նը դեռևս 1908 թվա­կա­նի մար­տի 30-ին ո­րո­շել է ա­ռան­ձին գա­վառ­նե­րում ստեղ­ծել ժո­ղովր­դա­կան բա­նահ­յու­սութ­յու­նը գրա­ռող-հա­ վա­քող խմբեր: Դ­րան­ցից մե­կը Ջա­վախ­քի ճյուղն էր, ո­րի ա­ռա­ջին ար­գա­սիքն էլ լի­ նում է հենց նշված «­Պա­ռա­վա­շուն­չի» հրա­տա­րա­կու­մը: Սա­կայն, ցա­վոք, դրա գոր­ ծու­նեութ­յան հե­տա­գա ըն­թաց­քը կար­ծես թե շա­րու­նա­կութ­յուն չի ստա­նում: Հա­մե­ նայն դեպս, ան­հայտ մնա­լը և կամ տպա­գիր պրակ­նե­րի տես­քով մեզ հա­սած չլի­նե­լը դեռևս չի նշա­նա­կում, թե այդ կար­գի աշ­խա­տանք­ներ Ջա­վախ­քում չեն կա­տար­վել առ­հա­սա­րակ: Գան­ձա մեր գյու­ղի օ­րի­նա­կով միայն կա­րող եմ վկա­յել, որ քիչ չեն

ե­ղել ոչ միայն ժո­ղովր­դա­կան բա­նա­վոր հա­րուստ ա­վան­դույ­թը փո­խան­ցող բա­նա­ սաց­ներ և կա­տա­կա­բան­ներ, ինչ­պես, ա­սենք, Լու­լուկ­յան Լ­ևա­նը (Լ­ևան բի­ձան), Լու­լուկ­յան Վո­լոդ­յան (Չ­լո Վա­լոդ), ողջ Ջա­վախ­քում հայտ­նի Գ­րի­գոր­յան Հ­մա­յա­ կը, Փու­րեղ Ղա­րիբ­յա­նը, Սի­մոն Նալ­բանդ­յա­նը, նաև, ան­շուշտ, ու­րիշ­ներ էլ, ով­քեր, հմուտ պատ­մող­ներ և ժո­ղովր­դա­կան ան­բա­վե­լի ի­մաստ­նութ­յու­նը լա­վա­գույնս գնա­ հա­տող­ներ լի­նե­լուց բա­ցի, ո­րոշ գրա­ռած-հա­վա­քած նյութ էլ են թո­ղել ե­կող սե­րունդ­ նե­րին: Եվ այ­նուա­մե­նայ­նիվ, եր­կար ժա­մա­նակ Ջա­վախ­քի ժո­ղովր­դա­կան բա­նար­վես­ տը բա­նա­սեր­նե­րի ու­շադ­րութ­յու­նից դուրս է մնում: 1960-ա­կան թվա­կան­նե­րին Դի­ լիս­կա գյու­ղում հնա­գետ Գ­րի­գոր Կա­րա­խան­յա­նը գրի առ­նում և հ­րա­տա­րա­կում է 14 հե­քիաթ («­Հայ ժո­ղովր­դա­կան հե­քիաթ­ներ», հ.-9, էջ 501-543): Վարդ Բ­դո­յա­նի գրա­ռում­նե­րից պար­զում ենք, որ 1938 թվա­կա­նին Եր­ևա­նում իր անձ­նա­կան նա­խա­ձեռ­նութ­յամբ նա փոր­ձել է շա­րու­նա­կել նա­խորդ­նե­րի սկսած գոր­ ծը: Ա­ռա­ջին գրա­ռու­մը կա­տա­րել է Եր­ևան մշտա­կան բնա­կութ­յան տե­ղա­փոխ­ված ծե­րուկ ա­ռա­կախոս Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նից (գյուղ Չամ­դու­րա) և­ իր ազ­գա­կան, ա­խալ­քա­լաք­ցի Գ­ևորգ Բ­դո­յա­նից: 1940 թվա­կա­նի ամ­ռա­նը, հայ­րե­նի գյու­ղում Բ­դո­յա­նը, նպա­տա­կա­յին աշ­խա­ տանք կա­տա­րե­լով, գրի է ա­ռել ա­ռակ­ներ, հե­քիաթ­ներ, ա­վան­դութ­յուն­ներ, պա­րեր­ գեր, սի­րո եր­գեր և­ այլն: Ա­սա­ցող­նե­րը ե­ղել են հիմ­նա­կա­նում տա­րեց տղա­մար­դիկ, կա­նայք, նաև, ին­չն ինք­նին ու­րա­խա­լի եր­ևույթ է, խմբված աղ­ջիկ­ներ ու պա­տա­նի­ ներ: Ա­սա­ցող­նե­րի մեջ աչ­քի են ըն­կել Վար­վա­ռե, Ա­նուշ և Բա­լա­սան Բ­դո­յան­նե­րը, Ն­վարդ Ա­վագ­յա­նը, Եվա և Մու­շեղ Հա­կոբ­յան­նե­րը, Ե­ղի­շե Պո­տոս­յա­նը, Վե­րոն և Նա­զո Ե­սո­յան­նե­րը, Մի­նաս Իս­կան­յա­նը, Սան­դուխտ Իս­պիր­յա­նը և­ ու­րիշ­ներ: 1941-1944 թվա­կան­նե­րին Փոքր Խան­չալ­լի, ինչ­պես նաև Փոքր և Մեծ Գ­յոն­դու­րա գյու­ղե­րում Վարդ Բ­դո­յա­նի կող­մից հետ­ևո­ղա­կա­նո­րեն շա­րու­նակ­վել են գրի առնը­ վել բա­նահ­յու­սա­կան տար­բեր ժան­րե­րի նոր, տա­րաբ­նույթ նյու­թեր: Միև­նույն գոր­ծը, նույն լար­վա­ծա­կա­նութ­յամբ, հե­ղի­նա­կը ի­րա­կա­նաց­րել է նաև Եր­ևա­նում: 1947-ին հե­ղի­նա­կը բա­նա­հա­վաք­չա­կան գոր­ծու­նեութ­յուն է ծա­վա­լել հատ­կա­պես Մ­շո աշ­խար­հից տե­ղա­փոխ­ված գյու­ղե­րում` Թո­րիա­յում և Ուճ­մա­նա­յում: Նախ­կի­ նում որ­ևէ մե­կի կող­մից ընդ­հան­րա­պես գրի չէր առն­վել հա­յոց այս հատ­վա­ծի բնակ­ չութ­յան բա­նահ­յու­սութ­յու­նը: Նշ­յալ գյու­ղե­րում գրի են առն­վել հե­քիաթ­ներ, եր­գեր և­ ա­ղոթք­ներ, զվար­ճա­խո­սութ­յուն­ներ, ա­ռակ­ներ, նաև այլ ժան­րի նյու­թեր, ո­րոնց ա­սա­ ցող­ներն էին թո­րիե­ցի Պո­ղոս Գա­լո­յա­նը, Հո­վիկ Աս­լան­յա­նը, Պո­ղոս Դո­շո­յա­նը, ուճ­ մա­նե­ցի Վա­չիկ (­Վա­չա­գան), Մկր­տիչ և Լ­ևոն Թու­մաս­յան­նե­րը, Ներ­սես Գաս­պար­ յա­նը, տի­կին Չե­չիլ Խա­չատր­յա­նը, Ա­նուտ­կա Շա­հին­յա­նը և­ ու­րիշ­ներ: 1965-ին «այլևս ո­րո­շա­կիո­րեն ու­շա­ցած» բա­նա­հա­վա­քը Ջա­վախ­քի Ա­բուլ գյու­ ղից Եր­ևան տե­ղա­փոխ­ված եր­գիչ ա­մու­սին­ներ Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րից

(թերևս` մոտ կամ հե­ռու ազ­գա­կան­ներ և կամ` պարզ ազ­գա­կից­ներ) գրի է ա­ռել բա­ վա­կա­նա­չափ թվով նոր ու բազ­մաբ­նույթ եր­գեր: Մե­րե­նիա գյու­ղից Եր­ևան տե­ղա­փոխ­ված Մամբ­րե և Բեթ­խեմ Գոմկց­յան­նե­րից գրի են առն­վել (1980թ.) ազ­գագ­րա­կան հա­րուստ նյու­թեր, ինչ­պես նաև ո­րոշ քա­նա­ կութ­յան ա­ռակ­ներ, ա­սաց­վածք­ներ և­ այլն: Ամ­բող­ջութ­յան մեջ էլ հա­վա­քած այս նյու­թերն են կազ­մում ներ­կա ժո­ղո­վա­ծուի մաս: Ն­յու­թեր, ո­րոնք հա­վի­տե­նա­կան մո­ռա­ցու­մից փրկված լի­նե­լով ժո­ղովր­դի գա­լի­ քի հան­դեպ խո­րա­պես զգա­յուն ան­հա­տի կող­մից, այ­նուա­մե­նայ­նիվ ներ­կա­յաց­նում են Ջա­վախ­քի հա­րուստ բա­նահ­յու­սութ­յան սոսկ անն­շան հատ­վա­ծը: Այլևս 21-րդ դար թևա­կո­խած հայ նո­րա­գույն սե­րունդ­նե­րը, ե­թե ան­տար­բեր գտնվեն և­ ար­հա­մար­հեն մեր խո­րա­գետ նախն­յաց ի­մաստ­նութ­յունն ու փոր­ձը, այդ ծո­վա­կան ի­մաստ­նութ­յան մեջ տար­րա­լուծ­ված գերճշգ­րիտ գի­տե­լի­քը, ա­պա մյուս ազ­գե­րի նման ի­րենք էլ մի օր կկորց­նեն մեր Տեր Աստ­ծուն, ին­չն այլևս ան­դառ­նա­լի ա­ղետ կլի­նի ա­ռա­ջին հեր­թին մեզ ու նաև ողջ մարդ­կութ­յան հա­մար: Ա­յո՛, ժո­ղովր­դա­կան հա­րուստ բա­նար­վես­տը մեզ Աստ­ծուն հա­րա­բե­րող, Աստ­ծուն հասց­նող կար­ևո­րա­գույն մայ­րու­ղի­նե­րից է: Ջա­վախք հա­յաշ­խար­հը հա­զա­րամ­յակ­նե­րի ըն­թաց­քում պար­բե­րա­բար ու­նե­ցել է նաև վե­րաբ­նակ­ված­նե­րի մեծ հոս­քեր, ո­րոնք աս­տի­ճա­նա­բար խո­րա­ցել են Վ­րաս­ տա­նի խոր­քե­րը, մա­սամբ ձուլ­վել դա­վա­նա­կից եղ­բայր ժո­ղովր­դին: Վեր­ջին վե­րա­ բնակ­ված հոս­քի մե­ծա­մաս­նութ­յու­նը 1828-1830-ա­կան թվա­կան­նե­րին ե­կել է Կար­նո նա­հան­գից, իսկ փոք­րա­մաս­նութ­յու­նը` Տու­րու­բե­րա­նի նա­հան­գից: Ա­ռա­ջի­նը պատ­ կա­նում է Կար­նո բար­բա­ռին, երկ­րոր­դը` Մ­շո բար­բա­ռին: Այդ եր­կու հատ­ված­ներն էլ վեր­ջին մե­կու­կես հար­յու­րամ­յա­կում չա­ղարտ­ված պահ­պա­նե­լ են պա­պե­նա­կան կեն­ցա­ղա­վա­րութ­յու­նը հատ­կա­պես այն պատ­ճա­ռով, որ մայր Հա­յաս­տա­նի հետ շփում­ներն ու մշա­կու­թա­յին կա­պե­րն ա­մե­նա­տար­բեր պատ­ճառ­նե­րով ակ­տիվ չեն ե­ղել: Բար­բա­ռը, ո­րով գրառ­վել են բա­նահ­յու­սա­կան նյու­թե­րը (1930-1970-80-ա­կան թվա­կան­ներ), դպրոց­նե­րի շնոր­հիվ աս­տի­ճա­նա­բար փո­փո­խութ­յան է են­թարկ­վել: Գ­րա­կան լեզ­վի բազ­մա­թիվ բա­ռեր, ո­ճեր ու գրա­կան-գե­ղար­վես­տա­կան լեզ­վա­կան «կա­ռույց­ներ» մուծ­վել են նշված բար­բառ­ներ, թե­պետ բո­լոր դեպ­քե­րում էլ հստակ նկա­տե­լի է բար­բառ­նե­րին և հնչ­յու­նա­բա­նութ­յա­նը հա­րա­զատ մնա­լու գրա­ռո­ղի զգա­ յուն վե­րա­բեր­մուն­քը: Եվ թեև բար­բառ­նե­րը ո­րո­շա­կիո­րեն ան­խու­սա­փե­լի փո­փո­խութ­յուն­ներ են կրել, այ­նուա­մե­նայ­նիվ բա­նահ­յու­սութ­յունն իր էութ­յան մեջ պահ­պա­նել է 19-րդ դա­րի ո­գին: Այս­տեղ ա­ռա­ջին հեր­թին խոս­քը վե­րա­բե­րում է ա­վան­դա­կան բա­նահ­յու­սութ­ յա­նը: Մինչ­դեռ 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րից Ջա­վախ­քում ա­ռա­ջա­ցել են բա­նահ­յու­ սա­կան նոր շեր­տեր, ո­րոնք ար­տա­ցո­լում են գա­վա­ռի աշ­խար­հագ­րա­կան, պատ­ մաազ­գագ­րա­կան և կեն­ցա­ղա­յին նոր եր­ևույթ­նե­րը: Ա­ռանձ­նա­պես այս տե­սա­կե­տից աչ­քի է ընկ­նում եր­գը (եր­գա­յին ար­վես­տը): Ցան­կութ­յան դեպ­քում էլ դժվար կլի­նի իս­

պառ մո­ռա­ցութ­յան տալ, ա­սենք, ա­ռա­ջին և­ երկ­րորդ աշ­խար­հա­կոր­ծան մեծ պա­տե­ րազմ­նե­րի, կոլտն­տե­սա­յին կար­գե­րի, դա­սա­կար­գա­յին ան­հաշտ պայ­քա­րի, ինչ­պես նաև հա­րա­կից այլ­ևայլ եր­ևույթ­նե­րի ակն­հայտ ար­տա­ցո­լում­նե­րը, ուր, գա­ղա­փա­րա­ գե­ղար­վես­տա­կան ա­ռու­մով էլ, ա­ղա­ղա­կող է հո­րին­վածք­նե­րի թե­մա­տիկ-ժան­րա­յին, նաև հու­զա­կան նա­հան­ջը, ան­պար­տա­կե­լի` շին­ծու, ար­հես­տա­կան խան­դա­վա­ռութ­ յու­նը: Եվ այ­նուա­մե­նայ­նիվ, մաս­նա­կիո­րեն ներ­կա են նաև բա­ցա­ռութ­յուն­ներ, ո­րոն­ցով միշտ էլ հատ­կանշ­վում են ժա­մա­նակ­նե­րը, սե­րունդ­նե­րը և­ ան­հատ­նե­րը: Մինչ լուրջ ու «բազ­մագ­րա­գետ գլուխ­նե­րը», իբրև դա­րա­կազ­միկ գիրք ու տե­սութ­յուն, փի­լի­սո­փա և հա­սա­րա­կա­գետ, այլևս մի քա­նի հար­յու­րամ­յակ աշ­խար­հը հա­կա­մարտ ճամ­բար­նե­ րի վե­րա­ծած (դեռևս այ­սօր էլ նա­հան­ջող սո­ցիա­լիզ­մի «հի­շա­տա­կի» առջև ծնրա­դիր տար­փո­ղում­ներ են հնչեց­վում), վի­ճում ու թունդ բա­նա­վի­ճում են սո­ցիա­լիզ­մի ան­փո­ խա­րի­նե­լիութ­յան ա­ռաս­պե­լի շուրջ, հե­ռա­վոր 1947-ի օ­գոս­տո­սին, իբրև բա­նահ­յու­ սա­կան նյութ, Ջա­վախ­քի Թո­րիա գյու­ղում գրի է առն­վում «­Կոլ­խոզ­նիկն ու մե­նատն­ տե­սը» դիա­լո­գա­յին ո­տա­նա­վո­րը (ըն­դա­մե­նը 21 տող), ուր գյու­ղաշ­խարհի մար­դու պայ­ծառ ու նա­խա­գո­յա­բա­նա­կան անս­խալ «ե­րի­շով» բա­ցա­հայտ­ված և մատ­նա­ ցույց է ար­ված ա­մե­նա­կար­ևո­րը` ա­դա­մոր­դու կամ­քը, որն այ­նուա­մե­նայ­նիվ բռնա­ դատ­վում-բռնա­բար­վում է կոլ­խո­զի ու կոլ­խոզ­նիկ­նե­րի կող­մից, որ­քան էլ մե­նատն­ տե­սը, ա­մե­նաան­հա­վա­տա­լի մի հա­մա­ռամ­տութ­յամբ, կոլ­խոզ չմտնե­լու ճի­գեր է գոր­ ծադ­րում: Բայց չէ՞ որ խո­րա­գետ Բարձր­յա­լը, բա­նա­կան լույ­սի և հա­վի­տե­նա­կան կյան­քի հետ մեկ­տեղ, հե­ռա­տե­սո­րեն ա­զատ էր թո­ղել նաև մար­դ-ա­րա­րա­ծի կամ­քը: Ինչ­պես տես­նում ենք, եր­կարուձիգ տաս­նամ­յակ­ներ (շուրջ վաթ­սուն տա­րի) են ըն­կած նրանց` Լա­լա­յա­նի և Բ­դո­յա­նի ծա­վա­լած հա­վաք­չա­կան գոր­ծու­նեութ­յան միջև: Ցա­վոք, մեկ-եր­կու այլ բա­նա­հա­վաք­նե­րի կա­տա­րած աշ­խա­տան­քը ի­րոք դիպ­ վա­ծա­յին է, ան­շա­րու­նա­կա­կան և գի­տա­կան ա­ռու­մով ոչ նպա­տա­կա­յին ու չհա­մա­ կարգ­ված: Մինչ­դեռ հա­յոց Գու­գարք նա­հան­գի (ժա­մա­նա­կին` ե­զե­րա­յին զո­րա­վոր բդեշ­խութ­յուն) Ջա­վախք և Լո­ռի հատ­ված­նե­րը, ա­պա և Էրզ­րում­յան բնաշ­խար­հը բա­նահ­յու­սա­կան ան­հատ­նե­լի շ­տե­մա­րան­ներ էին, ա­կուն­քա­յին անգ­նա­հա­տե­լի հարս­տութ­յուն, ո­րոնց գի­տա­կան հե­տա­զոտ­ման բար­ձի­թո­ղութ­յու­նը որ­ևէ հիմ­նա­վոր ար­դա­րա­ցում ու­նե­նալ չէր կա­րող: Պատ­կե­րը իս­կա­պես որ նե­րե­լի չէ: Ջա­վա­խա­հա­յութ­յան բա­նա­վոր ստեղ­ծա­գործ մտքի բե­ղուն ար­գա­սի­քի փրկման և գի­տա­կան ու­սում­նա­սի­րութ­յան գոր­ծում որ­քան էլ կար­ևոր լի­նի այս մարդ­կանց դե­րը, միև­նույն է` ահ­ռե­լի են կո­րուստ­նե­րը և, ա­վա՜ղ, ան­վե­րա­դարձ: Թե­րաց­ման պատ­ճառ­նե­րը թերևս կա­րող են նաև հար­գե­լի լի­նել, բայց կո­րուստ­նե­րի հան­դեպ չկա և չի կա­րող լի­նել ար­դա­րաց­ման որ­ևէ փաս­տարկ: Ա­մեն մի հար­ցադ­րում այ­սօր այլևս ժա­մա­նա­կավ­րեպ է: Ն­շա­նա­վոր բա­նա­սեր և բա­նա­հա­ վաք Եր­վանդ Լա­լա­յա­նը ա­վե­լի քան դի­պուկ է ձևա­կեր­պել. «...քա­ղա­քակր­թութ­յան

հու­րը­ լա­փում է անց­յա­լի բո­լոր հի­շա­տակ­նե­րը»: Անց­յա­լից միշտ էլ, ա­յո, դժվար է լի­նում բա­ժան­վե­լը: Պատ­ճա­ռը սո­վո­րույ­թի շրջա­նա­ռու ու­ժը չէ միայն. մեծ ու ան­փո­ խա­րի­նե­լի ար­ժեք­ներ են ան­վե­րա­դար­ձո­րեն կոր­չում-ան­հե­տա­նում: Ժո­ղովր­դա­կան բա­նար­վես­տով զբաղ­վող­նե­րի գոր­ծու­նեութ­յու­նը, գի­տա­կա­նո­րեն վերց­րած, ի­րա­պես տքնութ­յուն է, որ թերևս հի­շեց­նում է մեր միջ­նա­դա­րի ­լու­սա­դա­ վան գրիչ­նե­րի խնկար­կե­լի կյանքն ու գոր­ծը, ո­րոնց ա­նաղ­մուկ, անձ­նու­րաց աշ­խա­ տան­քը, ան­հա­վակ­նո­տութ­յու­նը, ծայ­րա­գույն նվի­րումն ու ծայր հա­մես­տութ­յու­նը հա­վիտ­յանս մնա­լու են մեր միջ­նա­դար­յան հայ ի­րա­կա­նութ­յան չխամ­րող ար­ժեք­նե­ րից: Բո­ղո­քե­լով աչ­քե­րի նվա­զող լույ­սից, ձեռ­քե­րի դո­ղից` ա­նա­պա­հով, միայ­նակ-մե­ կու­սի, եր­բեմն ­նաև կի­սա­քաղց այս պարզ մար­դիկ ըն­դօ­րի­նա­կած մատ­յա­նում հա­ ճախ ար­ձա­նագ­րում էին ըն­դա­մե­նը. - Ես մե­ռա­նիմ դառ­նամ ի հող, գիրս մնա հի­շա­տա­կող: և կամ` - Կար­դա­ցեք զգիրս և տ­վեք զո­ղոր­մին... Ո՛չ ա­նուն ու ազ­գա­նուն, ո՛չ ծ­նող ու ծննդա­վայր, ի՛ր իսկ ան­ձը կար­ևո­րող ոչ մի մատ­նան­շում: Ի՞նչ է սա. կա­տա­րած գոր­ծի նշա­նա­կութ­յան ան­գի­տա­ցո՞ւմ, Հի­սուս­ յան ըմբռ­նո՞ւմ ա­ռա­քի­նութ­յան, մատ­յան­նե­րի և մատ­յան ստեղ­ծող­նե­րի նկատ­մամբ խորն ու ան­հու­նո­րեն ան­սահ­ման պատ­կա­ռա՞նք: Ինչ էլ լի­նի` ար­ժա­նի է խո­րունկ հիաց­մուն­քի և, ա­յո, ան­պա­րա­գիծ հար­գանք է ներշն­չե­լու միշտ: Գու­ցե ժո­ղովր­դա­ կան բա­նար­վես­տի գո­հար­նե­րը և գիրք-մատ­յան­նե­րի խոր­հուր­դը մաք­րում, սրբա­գոր­ ծո՞ւմ են մարդ­կանց երկ­րա­յին նսեմ կրքե­րից...­ Մի՛գու­ցե: Ա­նա­ռար­կե­լի է, սա­կայն, որ հա­ճախ ձիգ տա­րի­ներ ու տաս­նամ­յակ­ներ է տևել այս մարդ­կանց տքնութ­յու­նը: ­Հա­ճախ տկար, մե­լա­նոտ գրի­չը ձեռ­քին, դժգո­հե­լով մարմ­նի թու­լութ­յու­նից, տան­ջա­ հար հո­գին լուռ, ա­նաղ­մուկ ա­վան­դել է ի Տեր` ա­նանձ­նա­կան, նաև ան­ջինջ հի­շա­ տակ թող­նե­լով հետ­նորդ­նե­րիս: Մաս­նա­վոր զրույ­ցի կար­գով մեզ է հա­սել հետև­յա­լը. գրող Դե­րե­նիկ Դե­միրճ­յա­ նը, ա­նու­ղղա­կիո­րեն տե­ղե­կա­նա­լով տա­կա­վին ե­րի­տա­սարդ Վարդ Բ­դո­յա­նի ծրագ­ րե­րին ու ծա­վա­լած գոր­ծու­նեութ­յա­նը, միտք է հայտ­նել, որ Ջա­վախ­քը, հա­զա­րամ­ յակ­նե­րի դեռևս քիչ ու­սում­նա­սիր­ված իր պատ­մութ­յամբ, ճա­կա­տագ­րով հայ ժո­ղովր­ դի բնօր­րան­նե­րից է և­ են­թա­կա է գի­տա­կան բա­րե­խիղճ հե­տա­զո­տութ­յան: «Ար­դեն մեկ դա­րից ա­վե­լի է, - պար­զա­բա­նել է մե­ծա­նուն գրո­ղը, - տե­ղի հա­յոց ժո­ղովր­դա­ կան ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յու­նը խառն­վել-հյուս­վել է Կար­նո դաշ­տի բա­նա­վոր հա­րուստ ա­վան­դութ­յա­նը: Պետք է մենք էլ մեր Գա­րե­գին Սր­վանձտ­յա­նը ու­նե­նա՞նք, թե՞ ոչ: Ի վեր­ջո մե­կը պե՞տք է շա­րու­նա­կի մեր Պատ­վա­կան փե­սա­յի գոր­ծը»: Ակն­հայտ է, որ նա նկա­տի է ու­նե­ցել ա­կա­նա­վոր ազ­գագ­րա­գետ, հա­յա­գետ ու բա­նա­հա­վաք Եր­ վանդ Լա­լա­յա­նին, ով դեռևս անց­յալ դա­րա­վեր­ջին, դա­սա­վան­դե­լով Ա­խալ­քա­լա­քի թե­մա­կան դպրո­ցում, ա­մուս­նա­ցել էր տե­ղի հա­սա­րա­կա­կան գոր­ծիչ Ար­տեմ Հա­րութ­

յուն­յա­նի դստեր` Հայ­կա­նու­շի հետ, նրա հետ էլ ու­սա­նել Եվրո­պա­յում և ն­շա­նա­կա­ լի ա­վանդ բե­րել տա­րա­ծաշր­ջա­նի բա­նա­վոր ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յան հա­վաք­ման և­ ու­ սում­նա­սի­րութ­յան գոր­ծում: Պատ­մա­կան գի­տութ­յուն­նե­րի դոկ­տոր Վարդ Հա­րութ­յու­նի Բ­դո­յա­նի «Ջա­վախ­քի հա­յոց ազ­գագ­րութ­յունն ու ժո­ղովր­դա­կան բա­նար­վես­տը» ստվար ժո­ղո­վա­ծուն գա­ լիս է շա­հե­կա­նո­րեն լրաց­նե­լու Եր­վանդ Լա­լա­յա­նի «Ջա­վախ­քի բուր­մուն­քը» գրքին, ո­րի նյու­թե­րը մեծ ե­րախ­տա­վո­րը տա­կա­վին 1880-ա­կան թվա­կան­նե­րի վեր­ջե­րին ան­ ձամբ էր գրա­ռել-հա­վա­քել, և, ի­հար­կե, «­Ջա­վախք» ար­ժե­քա­վոր աշ­խա­տութ­յա­նը: Մե­զա­նում բա­նահ­յու­սա­կան նյու­թե­րի գրա­ռում-հե­տա­զո­տու­մը, ցա­վոք, նույն­ պես հետ մնաց հա­մաեվ­րո­պա­կան ըն­թաց­քից, չու­նե­ցավ, սկզբնա­կան փու­լում գո­նե, պարզ ու հա­մա­կարգ­ված բնույթ հան­րա­հայտ այն պատ­ճա­ռով, որ Հա­յաս­տան հնա­ վանդ ու մո­ռաց­ված երկ­րում «­Ժա­մա­նա­կը դուրս էր ժայթ­քել իր շավ­ղից», ար­յուն ու ա­վեր էր. տե­ղա­հան­ված հա­զա­րամ­յա իր հայ­րե­նի­քից, քշվում-սրած­վում էին հա­յա­ սե­րունդ հոծ բազ­մութ­յուն­ներ` ինք­նաս­պա­նութ­յուն գոր­ծող ա­պի­րատ մարդ­կութ­յան աչ­քե­րի առջև: Խո­սե­լով ցե­ղաս­պա­նութ­յան մա­սին` մենք ա­ներկ­բա ու ա­ռաջ­նա­հերթ նշում ենք մի­լիո­նա­վոր ան­մեղ զո­հերին ու բռնա­զավթ­ված հայ­րե­նի­քը: Եվ դա ինք­նին բնա­կան ու հաս­կա­նա­լի է: Մինչ­դեռ ցե­ղաս­պա­նութ­յան, որ­պես առ­հա­սա­րակ մարդ­կութ­յան դեմ գործ­ված հան­ցա­գոր­ծութ­յան, ա­ղե­տա­բեր հետ­ևանք­նե­րը շատ ա­վե­լի ընդգր­կուն են, շատ ա­վե­լի խոր­քա­յին ու հե­ռագ­նա: Ս­պան­վում է ոչ միայն կյան­քը, վե­րապ­րող­ նե­րի հա­մար խա­թար­վում է ոչ միայն կյան­քի բնա­կան ռիթ­մը, այլև սե­րունդ­նե­րի հա­ մար խզվում-խա­թար­վում է դա­րա­վոր ա­վանդ­ներն ու հոգ­ևոր ար­ժեք­նե­րը փո­խան­ցե­ լու բնա­կա­նութ­յու­նը, ինչն էլ ցա­վա­լիո­րեն հան­գեց­նում է հան­րութ­յան հոգ­ևոր նկա­ րագ­րի խեղ­ման ու ան­ցան­կա­լի այ­լա­սե­րու­մի: Պատ­մա­կան էքս­կուր­սը այս ի­մաս­տով ա­վե­լի քան տխուր է. Հա­յաս­տան երկ­րում գրե­թե անհ­նար է գտնել չտե­ղա­հան­ված նա­հանգ ու գա­վառ: Շա­տե­րը` ոչ մեկ ան­ գամ: Բ­նա­կա­նա­բար, ապ­րող­նե­րի հա­մար ա­ռաջ­նա­հեր­թը դառ­նա­լու էր բա­նահյու­ սա­կան նյու­թեր հա­վա­քելն ու կորստ­յան ե­րա­խից դուրս կոր­զե­լը: Գիտ­նա­կան-բա­ նա­հա­վա­քի գոր­ծու­նեութ­յու­նը այ­սու­հան­դերձ ա­վե­լի քան կար­ևոր­վում էր: Վարդ Բ­դո­յա­նը ե­ղավ այն ե­զա­կի­նե­րից, ով, ժո­ղովր­դի կեն­սա­կան շա­հին հե­տա­մուտ, ա­ճա­ պա­րեց կա­տա­րել նա­հան­ջող պատ­մութ­յան տագ­նա­պա­շեշտ հ­րա­հան­գը: Տաս­նամ­յակ­ներ շա­րու­նակ Վարդ Բ­դո­յա­նի գրա­ռում-հե­տա­զո­տում-գի­տա­կան դա­սա­կար­գու­մը այլ բան չէ, քան հա­վի­տե­նա­կան մո­ռա­ցու­մից ա­մե­նայն ար­ժե­քա­վո­ րը փրկե­լու գի­տակ­ցա­կան մղում և ճիգ, ով իր ան­վա­նի նա­խոր­դի նման բա­նահ­յու­ սա­կան նյու­թը, գե­ղար­վես­տա­ճա­նա­չո­ղա­կան նշա­նա­կութ­յու­նից բա­ցի, ան­շուշտ դի­ տար­կում էր նաև որ­պես պատ­մաազ­գագ­րա­կան տե­ղե­կութ­յուն­նե­րի անգ­նա­հա­տե­լի սկզբնաղբ­յուր: Ն­պա­տա­կը ազ­նիվ էր և հա­զա­րա­պա­տիկ ար­դա­րաց­ված, քա­նի որ

մայր ժո­ղովր­դին էր վե­րա­դարձ­վում այն ա­մե­նը, ին­չը ժո­ղովր­դի հո­գու և­ ինք­նութ­յան մասն է կազ­մում, նրա հա­վա­քա­կան նկա­րագ­րի գույնն ու բույրն է, համն ու հո­տը, Աստ­վա­ծադ­րոշմ կնի­քը: Ժո­ղո­վա­ծուում նուրբ, խո­րա­գետ գիտ­նա­կա­նի բա­րեխղ­ճութ­յամբ ու­շադ­րութ­ յուն է դարձ­վել բա­նահ­յու­սա­կան թե՛ վի­պա­կան, թե՛ քնա­րա­կան ո­րո­շա­կի ժան­րա­ տե­սակ­նե­րի վրա (ա­վան­դութ­յուն­ներ, հե­քիաթ­ներ, ա­ռակ­ներ, զրույց­ներ, զվար­ճա­ խո­սութ­յուն­ներ, վի­ճա­կի, հայ­րե­նա­սի­րա­կան և պանդխ­տութ­յան եր­գեր, կա­տա­կեր­ գեր և­ այլն), ո­րոնց ա­ղեր­սը ազ­գագ­րութ­յա­նը ակ­նա­ռու է: Ընդս­մին, ժո­ղովր­դա­կան ա­ղոթք­նե­րը, ա­նեծք-օրհ­նանք­նե­րի մի զգա­լի մա­սը հե­թա­նո­սա­կան ար­մատ­ներ ու­նեն և կա­րող են թերևս ա­ռա­ջին հա­յաց­քից ան­հա­րիր թվալ քրիս­տո­նեա­կան աշ­խար­հա­ յե­ցո­ղութ­յա­նը: Պետք չէ, սա­կայն, պար­զա­պես ի­ներ­ցիոն մղու­մով տուրք տալ ա­վան­ դա­բար մեզ պար­տադր­ված, միտքն ու հո­գին բռնա­դա­տող կարծ­րա­տի­պե­րին: Ձեր­ բա­զատ­վել է հար­կա­վոր ի­րենց դարն ապ­րած կեղծ մտքե­րից ու մտայ­նութ­յու­նից, ոսկ­րա­ցած կա­ղա­պար­նե­րից, և­ ա­մեն ինչ նոր լույ­սի տակ ի հայտ կգա, նո­րո­վի կըն­ կալ­վի: Հ­նա­վանդ ա­սաց­վածք­ներն ու ա­սույթ­նե­րն ի­մաս­տա­յին ա­ռու­մով եր­բեմն վե­ րա­փոխ­վել են ճիշտ ի­րենց հա­կոտն­յա հաս­կա­ցութ­յա­նը: Այս վեր­ջին միտքս ընդ­հան­ րա­կան ի­մաստ ու­նի և հատ­կա­պես սույն ժո­ղո­վա­ծուին չի վե­րա­բե­րում: Կար­ծում եմ` խո­րա­պես կկար­ևոր­վեր դրանց նա­խաի­մաստ­նե­րի բա­ցա­հայ­տում-վե­րա­կանգ­նու­մը ժո­ղովր­դի մտա­ծո­ղութ­յան և­ աշ­խար­հըմ­բռն­ման պար­զա­բան­ման խնդրում: Նա­խաի­ մաստ­ներ, ո­րոնք ա­ռանց Աստ­վա­ծաշ­նորհ բա­րե­հաճ բա­ցա­հայտ­ման, երբևի­ցե և­ ըս­ տինք­յան հետ չեն վե­րա­դառ­նա և չեն թար­մաց­նի մարդ­կութ­յան մթագնած հի­շո­ղութ­ յու­նը, ին­չը թերևս օդ ու ջրի նման է անհ­րա­ժեշտ Աստ­վա­ծա­յին լույ­սից ան­հու­սո­րեն շեղ­ված մարդ­կութ­յա­նը: Ա­ռանց հիմ­նա­վո­րում­նե­րի, հպան­ցիկ բե­րենք պար­զա­պես մի քա­նի օ­րի­նակ: Այս­պես. - Որ­տեղ հաց, էն­տեղ կաց: - Շու­նը տե­րը (տի­րո­ջը) չի ճա­նա­չում: - Հա­յի հե­տին միտ­քը (խել­քը) ի­մը լի­ներ: - Վե­րին ար­տի ցո­րե­նը չէս (...և­ այլն): Ա­ռա­ջին օ­րի­նա­կը մերժ­վում է մե­րօր­յա սե­րունդ­նե­րի «սթափ և զ­գաստ» գի­տակ­ ցութ­յամբ, որ­պես թե ան­հա­տի և հա­վա­քա­կա­նութ­յան ար­ժա­նա­պատ­վութ­յու­նը վի­ րա­վո­րող մի կար­գա­խոս: Երկ­րորդ օ­րի­նա­կը պահ­պա­նել է ընդ­հան­րաց­ված-փո­խա­ բե­րա­կան ի­մաս­տը սոսկ: Եր­րորդ օ­րի­նա­կը ըն­կալ­ման և պար­զա­բան­ման ա­ռու­մով թվում է հեշտ, մինչ­դեռ չա­փա­զանց խա­բու­սիկ ու թվաց­յալ է այդ հեշ­տութ­յու­նը, և բո­լոր նրանք, ով­քեր միամ­տութ­յու­նը կու­նե­նան մեկ­նա­բա­նե­լու և կամ էլ բա­ցատ­ րել­ սույն խո­րա­խոր­հուրդ ա­սույ­թը, կա­մա-ա­կա­մա ընկղմ­վե­լու են պար­զու­նա­կութ­ յան ճա­հի­ճը և­ արդ­յուն­քում մի­միայն ման­կամ­տութ­յուն­ներ և հի­մա­րութ­յուն­ներ են դուրս տա­լու: Իր «Ա­րա­րատ» բա­ցա­ռիկ բարձ­րար­վեստ ֆիլ­մում հայ աշ­խար­հահռ­

չակ կի­նո­բե­մադ­րիչ Ա­տոմ Էգո­յա­նը հիշ­յալ այս ա­սույ­թի պար­զա­բան­ման անդ­րա­ դարձ-անհ­րա­ժեշ­տութ­յու­նը ու­նի ա­սե­լի­քի բե­րու­մով: Եվ կա­տա­րել է նախ­նա­կան ին­ ֆոր­մա­ցիա­յի (նա­խաի­մաս­տի) բա­ցա­հայ­տում, ուր, իբրև գե­ղար­վես­տա­կան ճշմար­ տութ­յուն, հենց գե­ղար­վես­տա­կան հար­թութ­յան մեջ միան­գա­մայն սպա­ռիչ մեկ­նա­ բա­նութ­յուն ու հիմ­նա­վո­րում է ա­պա­հո­վել: Չոր­րորդ օ­րի­նա­կի մաս­նա­կի մեկ­նա­բա­նումն ան­գամ են­թադ­րում է մուտք գոր­ծել ան­սահ­մա­նութ­յան տի­րույթ, ինչն այս գրքի խնդիր­նե­րից դուրս է: Մարդ­կա­յին միտք-մտա­ծո­ղութ­յունն, ա­յո՛, լրջա­գույն «վթար­ման» է են­թարկ­վել, և վե­րա­կեն­դա­նաց­ման (նա­խաի­մաստ­նե­րի վե­րա­կանգն­ման) ա­ռու­մով Վարդ Բ­դո­ յա­նի գիր­քը, ա­ռա­ջին է­ջից մինչև վեր­ջին տո­ղը, բա­ցա­ռիկ ար­ժեք է ներ­կա­յաց­նում: Թերևս հո­գուս մեղք չա­նեմ. հար­գար­ժան գիտ­նա­կա­նը հա­զիվ թե ակ­նարկ­վող դի­ տանկ­յու­նով է գոր­ծել և կամ վե­րա­բեր­վել իր գոր­ծու­նեութ­յա­նը: Բար­բա­ռա­յին ան­պա­ճույճ պա­տում­նե­րում ժո­ղովր­դա­կան ի­մաստ­նութ­յան ան­ գին գո­հար­ներ են ամ­բար­ված, ընտ­րութ­յան հմտութ­յուն և գե­ղար­վես­տա­կան ա­նու­ րա­նա­լի ճա­շակ է առ­կա ինչ­պես չա­փա­ծո, այն­պես էլ ար­ձակ ժան­րա­տե­սակ­նե­րում: Ե­լա­կետ ու չա­փա­նիշ, նյու­թի հա­վաք­ման սկզբունք և դիս­ցիպ­լին որ­պես, այս­տեղ ան­տա­րա­կույս ընտր­ված է ոչ միայն հա­սա­րա­կայ­նո­րեն բնո­րո­շը, գե­ղար­վես­տո­րեն ընդ­հան­րաց­վո­ղը, այլև ժա­մա­նակ­նե­րի քննութ­յու­նը բռնա­ծը, ժա­մա­նակ­նե­րի քննա­ խույզ մա­ղից ան­ցա­ծը, հա­զա­րա­պա­տիկ զտվա­ծը, ո­րոնք, ցա­վոք, ժա­մա­նա­կի դարձ­ դար­ձիկ հո­լո­վույ­թում, կրե­լով դա­րաշր­ջա­նի պատ­մա­քա­ղա­քա­կան, տնտե­սա­կան, էթ­նո-մշա­կու­թա­յին ա­ռու­մով հա­րա­փոխ կյան­քի, հան­րութ­յան և­ ան­հատ մարդ­կանց ներ­գոր­ծութ­յան դրոշ­մը, լեզ­վա­քե­րա­կա­նա­կան, բա­ռի­մաս­տա­յին նկա­տե­լի ա­ղա­վա­ ղում­նե­րի են են­թարկ­վել: Ժա­մա­նա­կը, որ­պես ան­փույթ մի ա­վա­րա­ռու, ման­րախն­դիր մի հետ­ևո­ղա­կա­նութ­յամբ, այս­պես ու անխղ­ճո­րեն թա­լա­նի է են­թար­կել ա­դա­մա­կան մարդ­կա­յին ցե­ղը` մթագ­նե­լով, ա­նըն­կա­լե­լի դարձ­նե­լով նախ­նա­կան ի­մաստ ու խոր­ հուրդ: Խոսքս ա­ռաջ­նա­հերթ վե­րա­բե­րում է հե­քիա­թի ժան­րին, ա­վան­դա­պա­տում-ա­ վան­դազ­րույց­նե­րին, ժո­ղովր­դա­կան եր­գե­րին, վի­ճա­կի եր­գե­րին ու հին աս­քե­րին, ուր տե­ղե­կատ­վա­կան երկ­նա­ռաք թաք­նա­խոր­հուրդ ի­մաստ­նութ­յան ծովն է ե­րե­րա­ծուփ տա­րու­բեր­վում` գաղտ­նա­կուլ ժա­մա­նա­կի հան­դեպ ան­տար­բեր թա­վա­լու­մով: Երբևէ պար­զել է հար­կա­վոր հե­քիաթ ստեղ­ծո­ղի ինք­նութ­յու­նը, որ­քան էլ մարդ­կա­յին սե­ րունդ­նե­րը, հա­զա­րամ­յակ­ներ ի վեր, ցա­վա­լի, ող­բա­լի և­ ա­մո­թա­բեր միամ­տութ­յամբ հե­քիաթ­նե­րը հա­մա­րեն պատ­մութ­յուն ե­րազ­նե­րի մա­սին: Դ­րանք ա­վե­լի շուտ եր­ջան­ կութ­յան հաս­նե­լու բա­նաձ­ևեր են, ո­րոնց ան­գի­տա­նում են մարդ­կան­ցից ա­մե­նաուս­ յալ­ներն ան­գամ, և­ ա­մեն ան­գամ, երբ ի­րենց անհ­րա­ժեշտ է լի­նում հեր­քե­լու-ժխտե­լու սու­տը, կեղ­ծի­քը կամ էլ որ­ևէ անմ­տութ­յուն, ի­րենք են հենց անմ­տա­նում ու ­թեթ­ևամ­ տո­րեն եզ­րա­փա­կում` Հե­քիաթ­ներ մի՛ պատ­միր:

Թու­ման­յա­նը գտնում էր, որ նույ­նիսկ հան­ճարն ա­նըն­դու­նակ է հե­քիաթ ստեղ­ծել, միա­ժա­մա­նակ հա­վաս­տե­լով, թե հե­քիա­թի ժան­րի վե­րա­բեր­յալ ոչ միայն մե­զա­նում, այլև լու­սա­վոր­յալ Եվ­րո­պան էլ բա­վա­րար պատ­կե­րա­ցում չու­նի. այն­տեղ, ուր իշ­խում են հա­վեր­ժա­կան սիմ­վոլ­նե­րը... Ինչ­ևէ, մարդ­կութ­յու­նը ի­րոք որ կորց­րել է ոտ­քի տա­կի հո­ղը, կառ­չել է նյու­թից, բռնված է մա­մո­նա­կան տեն­դով, և դե­պի Աստ­վա­ծա­յի­նը վե­ րա­դառ­նա­լու հա­մար նրան, ա­յո՛, ա­մուր «հեն­ման կետ» է հար­կա­վոր: Զարմանալի նմանություն է երբեմն նկատելի գրառված այս հեքիաթների և «Հազար ու մեկ գիշեր» ժողովածուի հեքիաթների միջև: Արաբական հեքիաթների ժողովածուն ցավոք թարգմանություն է ռուսերենից և, թեպետ, այնտեղ զգալի են ճապաղ և անհարկի կրկնվող հատվածները, որոշ հեքիաթներում, այնուամենայնիվ, պատմելաեղանակը, գործողությունների զարգացման ընթացքն ու պատումի ոճը, իսկ սակավ դեպքերում , ինչպես օրինակ՝ «Ճիտու խրատը» հեքիաթի ամբողջական հատվածներ ճշգրտորեն նույնանում են արաբական «Եզան և էշի պատմությունը» հեքիաթի սյուժետաիմաստային կողմին: Այս խնդիրը կարող էի նաև չնշելու աստիճան չկարևորել, սակայն համոզմունք ունեմ, որ կրկնվող համանման վարիացիաների, թափառող սյուժեների խնդրով մասնագետները հարկադրված կլինեն մեկ անգամ հիմնավորապես զբաղվելու, մեկ անգամ և հիմնավորապես գիտական լուրջ քննության առնելու առկա անհերքելի իրողությունները, որոնք վերաբերում են հեռու և մոտ ժողովուրդների ընդհանրական-միասնական պատմությանը և կարող են լույս սփռել նրանց և ողջ մարդկության խոր անցյալի վրա: Ճիշտ նույն կերպ էլ ժողովրդական երգերի պարագայում մասնագետները, հայ ժողովրդական երգերի հիմքը հոգևորը մատնանշելով, մեկ անգամ և հիմնավորապես պարտավորված կլինեն նաև համակարգված հիմնավորումներ բերելու, խորն ու համակողմանի ընդհանրացումներ կատարելու: Նման այն մարդուն, ով ԱնհունԱնսահմանի գեղաքանդակ շքամուտքի առջև ձեռքը դռան բռնակին տարել, սակայն բաց չի անում ու չի մտնում ներս: Հավատալիքների հետ կապված երգերի համանմանությամբ, հիշողությանս մեջ մնացել էին արտասանվող տեքստային հատված ունեցող խաղեր, որոնք, մասամբ կամ ամբողջական, փորձեցի վերականգնել հայրենի Գանձայում և Երևանաբնակ գանձացիների օգնությամբ (Տե՛ս, Հավատալիքներին առնչվող երգերի բաժինը): Ինչպես ժողովրդական երգերի պարագայում երգվելու հանգամանքը, այնպես էլ խաղերի վերածելու նպատակը եղել է մեկը. ուղեկցվող տեքստերի պահպանումը և գալիք սերունդներին հնարավորինս անխաթար դրանց փոխանցումը, որքանով որ այդ տեքստերը չափազանց կարևոր տեղեկատվություն են բովանդակում: Բնութագրականը զուտ տղայական այս խաղերում ճարպկության, ցատկթռիչքների թեթևատլետիկական ուղղվածությունն է, որոնցում տղաներից մեկը կռա­ նում է ձիու նման (Կարսում, օրինակ, խաղը կոչվել է «Ձիականգ»), իսկ ընտրված

վարպետը, թռչելով նրա վրայով, հրահանգում է. «Ինձ հետ եկեք, տղաներ» և ար­ տա­սանում տեքստի հերթական տողը: Բառերը խառնողը կամ մոռացողը ինքն էր կռանում: Կտրականապես արգելվում էր մոռացողին հիշեցնել հերթական տողը: Միտումը հստակ է՝իմանալ, ճիշտ մտապահել տեքստը: Խաղերի այս տեքստերում առանձնահատուկ հիշատակվում-կարևորվում է Երևան բնակավայրը, որը տվյալ դեպքում հստակ նկատելի է Երևան-Վան-Ար­ զրում-Ջա­վախք շրջագծում (Երևանը հիշատակվում է նաև վիճակի թուրքերեն երգերում իր երեք նշանավոր եկեղեցիներով): Դիտարկվող փաստը, կարծում եմ, որքան հետաքրքիր, նույնքան էլ դուրս է սույն ժողովածուի նյութերի քննությունից: Բա­նահ­յու­սա­կան գո­հար­նե­րը մեր օ­րե­րից մինչ հա­զա­րամ­յակ­նե­րի խոր­քը ձգվող Ջա­վախք հա­յաշ­խար­հի խոսք ու զրույցն են, եր­գը, ինք­նա­տիպ, անկրկ­նե­լի, վի­պեր­ գող հո­գու լու­սա­բաղձ ել­ևէ­ջում­նե­րը, ո­րոնց ար­ժևոր­մանն ուղղ­ված ա­վան­դա­կան մեր հա­յացք-նայ­ված­քը, գի­տա­կան միտքն ու ին­տե­լեկ­տուալ մեր ողջ խո­րա­թա­փան­ ցութ­յու­նը, ա­մե­նայն պա­տաս­խա­նատ­վութ­յամբ ու ա­մո­թա­խառն խոս­տո­վա­նու­մով եմ վկա­յում, ա­նար­ժե­քո­րեն ան­բա­վա­րար են այլևս: Մարդ­կութ­յան անց­յա­լը զննե­ լու, հաս­կա­նալ-ի­մաս­տա­վո­րե­լու ա­ռու­մով մարդ­կութ­յանն է հենց անհ­րա­ժեշտ ինչ-որ կերպ, ինչ-որ մի հրաշ­քով­ մաք­րել սե­փա­կան փա­ռա­կա­լած աչ­քե­րը: Հինկ­տա­կա­րա­նա­յին Սո­ղո­մոն Ի­մաս­տու­նին առնչ­վող պա­տում­նե­րը, ո­րոնք հա­ յոց մեջ­ հա­զա­րամ­յակ­ներ ի վեր պատմ­վել-պահ­պան­վել են Աստ­վա­ծաշնչ­յան հա­ մա­նուն կեր­պա­րից ո­րո­շա­կի շե­ղում­նե­րով, ինք­նին հե­տաքր­քիր չե՞ն արդ­յոք: Գի­տա­ կան-վեր­լու­ծա­կան մեր միտ­քն ի­րա­վամբ ա­սե­լիք չու­նի՞ այս­տեղ: Ու­շադ­րութ­յունս հատ­կա­պես կանգ ա­ռավ այն ըն­թա­ցա­կար­գի վրա, որ վի­պա­ կան բա­նաձ­ևա­յին ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յուն­նե­րից, ի թիվս հա­նե­լուկ­նե­րի, շու­տա­սե­լուկ­ նե­րի, ա­ռած-ա­սաց­վածք­նե­րի, եր­դում­նե­րի, օրհ­նանք­նե­րի և, մա­նա­վանդ, նզովք-ա­ նեծք­նե­րի «շա­րու­նա­կութ­յուն» որ­պես չի գրառ­ված, թե­կուզև սահ­մա­նա­փակ քա­նա­ կով, ոչ մեկ հայ­հո­յանք, ա­ռօր­յա հրա­պա­րա­կավ գոր­ծած­վող­ներն ան­գամ, նույ­նիսկ ակ­նարկ­ված չէ նրանց մա­սին: Մինչ­դեռ հայ­հո­յանք­նե­րը մարդ­կա­յին շատ ո­րո­շա­կի հո­գեվի­ճակ­նե­րի պատ­կեր-ար­տա­հայ­տութ­յուն­ներ են, մարդ­կա­յին հա­րա­բե­րութ­յուն­ նե­րի բնու­թագ­րեր, ո­րոնց գի­տա­կան ու­սում­նա­սի­րութ­յու­նը շա­հե­կան կլի­ներ բազ­մա­ թիվ ա­ռում­նե­րով: Ի դեպ, կա­րող էի սա նաև բաց­թո­ղում և կամ թե­րա­ցում հա­մա­րել, ե­թե այս ուղ­ղութ­յամբ անձ­նա­կան իմ պրպտում­նե­րը զար­մա­նա­լի մի եզ­րա­հանգ­ման բե­րած չլի­նեին ինձ. լե­զուն (նա­խա­լե­զուն), ո­րով հա­մայն մարդ­կութ­յունն է նա­խա­ պես հա­ղոր­դակց­վել, զերծ է ե­ղել հայ­հո­յանք­նե­րից: Այլ կերպ ա­սած` նա­խա­լե­զուն հայ­հո­յանք չի ու­նե­ցել: Եվ ժա­մա­նա­կի մեջ ա­ռա­քի­նութ­յուն­նե­րից աս­տի­ճա­նա­բար հրա­ժար­վող ա­դա­մա­կան մեր վարքն է, որ ծնունդ է տվել հայ­հո­յան­քին ու հայ­հո­ յութ­յա­նը` ա­ռան­ձին բա­ռե­րի ու ար­տա­հայ­տութ­յուն­նե­րի մեջ բևե­ռաց­նե­լով ան­հա­ տի սուբ­յեկ­տիվ վե­րա­բեր­մուն­քը, ժա­մա­նա­կաշր­ջանն ու բար­քե­րը, ի­րա­վա­հա­րա­բե­

րութ­յուն­նե­րը: Այս կերպ միայն կա­րող եմ թերևս մաս­նա­կիո­րեն ար­դա­րաց­նել սի­րե­լի գիտ­նա­կա­նի փոք­րիկ զան­ցա­ռու­մը: Կար­ծում եմ` ժո­ղո­վա­ծուն կա­րող էր ի­րա­պես թե­րի լի­նել, ե­թե նրա­նում նե­րա­ ռած չ­լի­նեի ջա­վա­խա­հա­յութ­յան ինք­նա­տիպ հո­գե­բա­նութ­յան ու ա­կուն­քա­յին նա­ խա­բարբառ լեզ­վամ­տա­ծո­ղութ­յան թանձ­րա­սե­րուց­քը հան­դի­սա­ցող «հա­մա­դամ» զվար­ճա­խոսութ­յուն­նե­րը` սրամ­տութ­յուն, ա­նեկ­դոտ, հու­մոր-հու­մո­րեսկ­ներ, ո­րոնց կո­լո­րի­տա­յին, հյու­թեղ պա­տու­մը ծա­վալ­վում է ցր­տա­շունչ ու բարձ­րիկ բնաշ­խար­ հի նրբա­նուրբ զգացո­ղութ­յամբ: Հետ­ևա­բար ժո­ղո­վա­ծուն, ա­ռա­վել ամ­բող­ջա­կան տես­նե­լու ակն­կա­լի­քով, հա­վե­լե­ցի նաև տա­կա­վին 1992-ին իմ իսկ ա­ռա­ջա­բա­նով, խմբագ­րու­մով, գի­տա­կան դա­սա­կար­գու­մով և նաև անհ­րա­ժեշտ ծա­նո­թագ­րում­նե­րով հրա­տա­րա­կած Հ­մա­յակ Գ­րի­գոր­յա­նի «Ս­րամ­տում է Ջա­վախ­քը» գողտ­րիկ գրքույ­ կը:­ Հաս­կա­նա­լի է` ո­րո­շա­կի լրա­ցում­նե­րով և կր­ճա­տում­նե­րով, նաև ժա­մա­նա­կին տպա­րա­նի կող­մից թույլ տրված վրի­պակ­նե­րի վե­րախմ­բագ­րու­մով, ո­րի գե­ղար­վես­ տա­կան ձևա­վո­րու­մը ի­րա­կա­նաց­րե­լ էր ճա­նաչ­ված և սիր­ված ծաղ­րան­կա­րիչ Ա­լեք­ սանդր Տաշչ­յա­նը: Ծալ­կա­հա­յոց բա­նա­վոր ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յան նմուշ­նե­րից ժո­ղովր­դա­կան մա­ նի­նե­րի` ժո­ղո­վա­ծու «մուտ­քագ­րե­լու» ջա­վախք­ցու բնա­կան իմ ցան­կութ­յու­նը որևէ կերպ ­չէր հա­մե­րաշխ­վում գրքի ա­ճող ծա­վալ­նե­րի հետ. տպագ­րութ­յան խնդի­րը մշտա­պես աչ­քիս առջև` չէի կա­մե­նա հա­զար է­ջի սահ­մա­նա­խախ­տու­մը թույլ տալ: Ի վեր­ջո, ել­քը կար­ծես թե գտա. ժո­ղովր­դա­կան խա­ղիկ­նե­րին զու­գա­հեռ, միև­նույն է­ջե­րում զե­տե­ղե­ցի նաև դրանք` խոր ափ­սո­սան­քով մտա­բե­րե­լով Ա­խալց­խա­յի, Աս­ պին­ձա­յի և հա­յաբ­նակ մյուս շրջան­նե­րի բա­նա­վոր ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յան ան­մար ու ան­հա­մար գան­ձե­րը: Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղում գրառ­ված թուր­քե­րեն վի­ճա­կի եր­գե­րը (135 քառ­յակ) ես նա­խա­պես հակ­ված էի հա­յե­րեն տո­ղա­ցի­նե­րով ներ­կա­յաց­նել: Հան­դի­պել և բազ­մա­ թիվ թուր­քա­գետ­նե­րի հետ քննել եմ խնդի­րը: Թարգ­մա­նութ­յան ա­ռու­մով պարզ­վեց՝ առ­կա էին դժվա­րութ­յուն­ներ. թուր­քե­րեն բա­ռե­րին հա­վա­սար, գու­ցեև ա­վե­լի, քրդե­ րեն բա­ռեր էին գոր­ծած­ված, ո­րոնք այ­սօր­վա քրդե­րե­նից էա­կա­նո­րեն տար­բեր­վում էին: Եվ քա­նի որ բո­լո­րին հայտ­նի են վի­ճա­կի եր­գե­րի ընդ­հան­րա­կան մո­տիվ­ներն ու բո­վան­դա­կա­յին ընդ­հա­նուր ուղղ­վա­ծութ­յու­նը, և հա­յե­րեն տո­ղա­ցի­նե­րը այդ ա­ռու­մով շատ քիչ բան էին փո­խե­լու: Ի վեր­ջո հրա­ժար­վե­ցի նաև այդ մտքից: Կար­ծում եմ՝ հար­գար­ժան հե­ղի­նակն էլ, այս նկա­տա­ռու­մով միայն, անձ­նա­պես հե­ռու էր մնա­ ցել նման գայ­թակ­ղութ­յու­նից: Եվ այ­նուա­մե­նայ­նիվ, ո­րո­շա­կիո­րեն աչ­քի առջև ու­նե­ նա­լով ի­հար­կե շար­քա­յին հայ ըն­թեր­ցո­ղին, նպա­տա­կա­հար­մար և ճիշտ հա­մա­րե­ցի շուրջ մե­կու­կես տասն­յա­կի չափ հա­յա­տառ թուր­քե­րեն վի­ճա­կի եր­գեր զու­գա­հե­ռա­ բար ներ­կա­յաց­նել նաև հա­յե­րե­նով (թե­կուզև մո­տա­վոր ի­մաս­տը), ինչն էլ, սի­րա­հո­ ժար հանձ­նա­ռութ­յամբ, կա­տա­րեց բա­նի­բուն բա­նա­սեր, թուր­քա­գետ Ա­րամ Թու­մաս­

յա­նը: Թեև, դարձ­յալ կրկնեմ, ի­մաստ կու­նե­նար գե­ղար­վես­տո­րեն հույժ հա­մար­ժեք, ա­րա­րող մեր ժո­ղովր­դի մտքին, սրտին, ո­գուն ու ո­ճին հա­րա­զատ թարգ­մա­նութ­յու­նը միայն: Հա­վել­ված 1-ում ներ­կա­յաց­ված հա­յա­տառ թուր­քե­րեն վի­ճա­կի եր­գե­րը, կար­ ծում եմ, հե­տա­զո­տող­նե­րի կող­մից կար­ժա­նա­նան պատ­շաճ ու­շադ­րութ­յան: Սույն եր­գե­րը տե­ղե­կատ­վա­կան հա­րուստ նյութ կա­րող են տալ ոչ միայն հայ-քուրդ-թուրք ե­ռա­կողմ, տա­րաբ­նույթ փո­խառն­չութ­յուն­նե­րի ա­ռու­մով առ­հա­սա­րակ, այլև Կաթ­ նապ­րի նույն այդ եր­գե­րում, որ­քա­նով որ դրանք ել­նում են Համ­բարձ­ման ծի­սա­կա­ տա­րութ­յու­նից և ծա­ռա­յում են նրան, որ­ևէ կապ չու­նեն մահ­մե­դա­կա­նութ­յան հետ, ուս­տի կա­րի­նա­հա­յի շուր­թե­րից հնչվող բնաշ­խար­հիկ եր­գե­րը, ուր հա­յի հա­զա­րամ­ յա խնդութ­յունն է, պարզ ձգտում­նե­րը, հոգսն ու կա­րի­քը, թշվա­ռութ­յու­նը, չեն կա­րող նախ­նա­կան, ա­կուն­քա­յին թանկ ին­ֆոր­մա­ցիա չպա­րու­նա­կել: Հե­տա­զո­տո­ղի սուր աչք է միայն հար­կա­վոր, ով սե­փա­կան պատ­մութ­յան վրա հին և հա­վա­տա­վոր հա­յի հա­յաց­քով կնա­յի: Եվ ի­հար­կե` տի­րոջ ի­րա­վուն­քով, երբ ինքն էր ու իր Աստ­վա­ծը: Ա­հա այդ հայն էր, Հի­սու­սով այլևս զո­րա­վոր դար­ձած հա­յը, որ վեր­հի­շե­լով ար­տա­բե­ րեց. «Հացն ու Գի­նին, Տէր Կեն­դա­նին, Մա­րու­թա բարձր Աստ­վա­ծա­ծին»: Հա­վել­ված 2-ում Նա­րե­կա­ցու, ա­շուղ Ջի­վա­նու, Վա­հան Տեր­յա­նի մա­սին գրառ­ ված պա­տում­նե­րը ի­րենց պար­զութ­յան մեջ զար­մա­նա­լի խո­րը, զար­մա­նա­լիո­րեն ճշմա­րիտ ու կյան­քա­յին են` նո­րո­վի և յու­րո­վի բնու­թագ­րե­լով մեր մե­ծե­րին... Ա­հա­վա­սիկ ա­մե­նայն հա­յոց բա­նաս­տեղ­ծի «շի­կա­ցած» խո­հը, ո­րը հիմ­նո­վին ներ­դաշ­նա­կում է ժո­ղովր­դա­կան պատ­կե­րա­ցում­նե­րին: Դե իսկ ժո­ղո­վուր­դը­ միան­ գա­մայ­ն ան­կեղծ է ու­ շի­տակ իր բ­նու­թագ­րում­նե­րում. «Ի­րեն հո­քին սուրփ ըլ­լե­լով, գիրք­նե լուս հո­քով լցվե­ցավ: Է­նիկ գըր­վավ Աս­սու բեյ­նով, Աս­սու շնչով, է­տոր հա­ մար էլ Նա­րե­կը դառ­ցավ կրո­նի գրքե­րուն մեջ ամ­մե­նեն ուն­թու­նա­կա­նը աշ­խը­րին վրա...»: Եվ ա­պա` Թու­ման­յա­նա­կան նժա­րու­մը «...այս­տեղ ար­դեն հա­յի լե­զուն չի, որ խո­սում է, բե­րա­նը չի, որ պատ­մում է, կրակ­ված սիրտն է, որ այր­վում է եր­կի­րը բռնած, տանջ­ված հո­գին է, որ մռնչում է մինչև եր­կինք»: Ա­շուղ Ջի­վա­նու (­Սե­րոբ Ս­տե­փա­նի Լ­ևոն­յան) մա­սին գրառ­ված պա­տում­նե­րը նոր նրբագ­ծեր կհա­ղոր­դեն ան­շուշտ շուրջ 800 երգ հե­ղի­նա­կած և ժո­ղովր­դի ան­պա­ րա­գիծ սի­րուն ար­ժա­նա­ցած ժո­ղովր­դա­կան երգ­չի ու եր­գա­հա­նի, հա­յոց մեր տան խա­թար­ված կյան­քի նո­րոգ­մա­նը նա­խա­ձախն­դիր ա­զա­տա­խոհ, ըմ­բոստ զա­վա­կի, փի­լի­սո­փա­յի և բա­րո­յա­գե­տի լու­սա­շող կեր­պա­րին: Հա­վել­ված 4-ում թերևս կկար­դաք նաև մե­ծա­նուն Ջի­վա­նուն նվիր­ված Մի­քա­յել Հով­սեփ­յա­նի սրտա­ռուչ բա­նաս­տեղ­ ծութ­յու­նը: Ինչ­պես որ վառ, գույնզ­գույն թե­լե­րից ե­րանգ առ ե­րանգ, նախշ ի նախշ շքե­ղո­րեն հյուս­վում-ամ­բող­ջա­նում է երփ­նա­գոր­գը, այդ­պես էլ Տեր­յա­նի ման­կութ­յան խա­ղըն­ կեր-տա­րե­կից­նե­րի ան­սեթ­ևեթ պա­տում­նե­րում դան­դա­ղո­րեն շնչա­վոր­վում ու շարժ­

վում է ա­սես գե­ղա­տե­սիլ Գան­ձան` իր բարձ­րա­դիր շրջագ­ծի մեջ կեն­դա­նաց­նե­լով «­Գե­ղին դեմն» ու «­Գըն­դը­լիկ թը­փըն», «­Լու­սախ­պուրն» ու «Շապ­կա­նենց ջա­ղա­ցը», «Ավ­ճա­լու Գելն» ու «­Քո­րօղ­լու բեր­թը»: Եվ Վա­հա­նի կեր­պա­րը` ման­կո­րեն միա­միտ, ան­հան­գիստ ու ա­նա­ղարտ, ան­գամ «ճը­ղըզ» (ան­հաշտ, չզի­ջող)` բնավ չի­դեա­լա­կա­ նաց­ված, բայց և սի­րե­լի, խորհր­դա­վոր ու ա­ռինք­նող, վսե­մա­կան...­Գան­ձան` շրջա­ նի ա­մե­նա­մեծ գյու­ղը, թա­սի պես լայն շրջա­բաց­վող հե­ռա­կաց սա­րե­րի մեջ­տե­ղում, բարձ­րա­դիր իր դիր­քի վրա, զմրուխտ­յա կա­նա­չի մեջ հի­շեց­նում է աղ­քատ ու գե­ղա­ դեմ լեռ­նու­հու, ում աչ­քը ջուր դա­ռավ սի­րեց­յալ իր յա­րի ճամ­փին...Եր­ևա­նից Գան­ձա մտնող ճա­նա­պար­հը թեք ո­լո­րա­նով շրջան­ցում է Սա­ղա­մո լի­ճը, ո­րի հան­դի­պա­կաց ա­փին, 70 աս­տի­ճան վեր­ձիգ բլրա­կի վրա, հսկում է շրջա­կա գյու­ղե­րի հա­մար ուխ­ տա­տե­ղի դար­ձած ս. Հով­հան­նե­սի մա­տու­ռը: Վար­դևոր-­Վար­դա­վա­ռի ժա­մա­նակ ժո­ ղովր­դա­կան տո­նախմ­բութ­յուն­նե­րը հո­րի­նում են այլ ի­րա­կա­նութ­յուն. հա­մա­տա­րած խնդութ­յու­նը Գան­ձան շրջա­կայ­քով վե­րա­ծում է զա­նա­զան խա­ղե­րի, ջա­հե­լութ­յան հա­մար ջրջրո­ցի ու լո­ղա­լու, մարդ­կանց խմբա­յին խնջույք-խրախ­ճան­քի, պա­րի և ձիամրց­ման հրա­պա­րա­կի: Դ­հոլ-զուռ­նան ու տո­նա­կա­նո­րեն զգես­տա­վոր­ված մարդ­ կանց բազ­մութ­յուն­նե­րը, մե­ծա­քա­նակ հյու­րե­րը, կազ­մա­կերպ­վող աշ­խույժ առև­տու­ րը ու­րա­խութ­յու­նը դարձ­նում էին գեր­կա­տար­յալ` մո­ռա­ցութ­յան տա­լով մտրա­կող հոգսն ու կա­րի­քը, ժո­ղովր­դի չար­քաշ ա­ռօր­յան: Եվ սա վեր­հուշ է լոկ, պա­տա­ռիկ­ ներ են սրանք իմ ա­նու­րախ, թե հրճվա­լի ման­կութ­յու­նից, որ կրկնվում է այ­սօր էլ, ար­դեն ու­րիշ­նե­րի ման­կութ­յան հրաշք որ­պես, ուրշ­նե­րի կյան­քի ան­մո­ռաց տոն ու խնդութ­յուն: Գան­ձան ա­ջա­կող­մով ե­զե­րող ճա­նա­պար­հը հաս­նում է Ծալ­կա, հաս­ նում է Թիֆ­լիս, հա­յի հա­մար նույն­քան թանկ ու սի­րե­լի մի քա­ղաք, որ­քան թանկ ու հա­րա­զատ է այն վրա­ցու հա­մար: Մի օր, չա­փա­զանց գե­ղե­ցիկ մի օր հայն ու հպարտ վրա­ցին կհի­շեն վեր­ջա­պես, որ եղ­բայր­ներ են ի­րենք, հա­րա­զատ ու հո­գե­կից եղ­բայր­ ներ, և հոգ­նել են այլևս կեղծ բա­րե­կա­մութ­յան սնա­մեջ խոս­քե­րից: Եվ ի­րա­կան մեծ տոն ու խնդութ­յուն կլի­նի, ո­րին հա­վա­տա­ցել են հայ թե վրա­ցի մեծ մար­դա­սեր­նե­րը: Գ­յու­ղից մի քա­նի կի­լո­մետ­րի վրա, Թիֆ­լի­սի ճա­նա­պար­հին, Փար­վա­նա լիճն է, ո­րից սկիզբ առ­նող Թա­փար­վան գե­տը, անց­նե­լով գյու­ղի մի­ջով, թափ­վում է գյու­ղի ոտ­ քե­րի մոտ ծվա­րած Սա­ղա­մո լճա­կը: Գ­յու­ղից քիչ վերև` Ա­բուլն ու...­ Մը­թին սա­րեր... Հին, հա­վա­տա­վոր հա­յը մշտա­պես էլ հա­վա­տա­րիմ է մնա­ցել հո­գում ու սրտում ծնվող պարզ, հո­գևին գա­ղա­փար­նե­րին, հա­վա­տում է այ­սօր էլ, որ բաց­վե­լու, ճա­ռա­գե­լու է մի օր հա­մընդ­հա­նուր եր­ջան­կութ­յան ար­շա­լույ­սը, ե­րա­նա­վետ խա­ղա­ղութ­յունն է տի­ րե­լու ա­մե­նուր, ինչ­պես որ սահ­ման­ված է ե­ղել վա­ղուց ի անդր, Բարձր­յա­լի կող­մից: Հա­վել­ված 3-ում են ամ­փոփ­ված «Ա­նուշ ապ­լա­յի եր­գե­րը»: Ս­տեղ­ծա­գոր­ծա­կան ա­ռու­մով ժո­ղո­վա­ծուի ան­հա­տա­կան կնքադ­րոշ­մը ու­նե­ցող թերևս ա­մե­նից հու­զա­կան, ա­մե­նից թանկ ու մե­ծա­խոր­հուրդ պա­տա­ռիկ­ներ են դրանք, ո­րոնք, իբրև իր վշտա­խո­ րով սրտի պատ­վի­րան-պատ­գամ­ներ, մեզ է կտա­կել 1880 թվա­կա­նին ծնված անգ­

րա­ճա­նաչ մի կին (ան­գիր հի­շել է իր բո­լոր եր­գե­րը, ո­րոնք տա­րա­բախտ իր կյան­քի պարզ ար­ձա­գանք-ար­ձա­նագ­րում­ներն են ե­ղել: 1918-ի մա­յի­սին ա­մու­սի­նը սպան­վել է Դի­լի­ֆի լեռ­նանց­քում՝ թուր­քե­րի դեմ ճա­կա­տա­մար­տե­լիս, մեկ տա­րի անց սպան­վել է նաև տեգ­րը, դարձ­յալ թուր­քե­րի ձեռ­քով, ով­քեր վե­րաբ­նակ­վել էին Փոքր Խան­չալ­ լի գյու­ղում, զա­վակ­նե­րը 1941-42 թթ. զոհ­վել են Մեծ Հայ­րե­նա­կա­նում): Ա­ռա­ջա­ցած տա­րի­քում նույ­նիսկ ան­գիր հի­շել է իր հորինած բո­լոր ո­տա­նա­վոր­նե­րը, եր­գա­խառն ար­տա­սա­նել է ու մոր­մո­քուն լաց ե­ղել: Այս զար­մա­նա­լի կի­նը սո­վո­րա­կան ի­մաս­տով Աստ­վա­ծա­պաշտ, կրո­նա­սեր ու ե­կե­ղե­ցա­սեր չէր միայն. մարտն­չող Աստ­վա­ծու­րաց­ նե­րի դեմ բա­ցա­հայտ պայ­քար է մղել Ջա­վախք մո­ռաց­ված մեր աշ­խար­հում` հա­ մա­րե­լով ի­րեն ե­կե­ղե­ցի­նե­րի պաշտ­պան: Ուղ­ղել, սխալ­նե­րի հա­մար հա­ճախ դի­տո­ ղութ­յուն­ներ է ա­րել կի­սագ­րա­գետ քա­հա­նա­նե­րին ու տի­րա­ցու­նե­րին: Ան­գիր հի­շել է «­Նա­րե­կի» շատ հատ­ված­ներ: Ա­նուշ ապ­լա­յին ա­ռանձ­նա­հա­տուկ ցավ ու ան­հանգս­ տութ­յուն է պատ­ճա­ռել Չամ­դու­րա գյու­ղի ե­կե­ղե­ցու քանդ­ման միտ­քը: Առ­հա­սա­րակ ե­կե­ղե­ցի­նե­րի քանդ­ման վայ­րե­նի ար­շա­վը, որ ձեռ­նար­կեց սո­վե­տա­կան-սոցիա­լիս­ տա­կան բնու­թագ­րու­մով հան­րահռ­չակ­ված ա­մե­նից Աստ­վա­ծու­րաց կայս­րութ­յունն աշ­խար­հում, մարդ­կութ­յան պատ­մութ­յան ա­մե­նից ան­բա­րո ու ա­մո­թա­լի է­ջե­րից է, թերևս` ա­մե­նից ան­բա­րոն ու ա­մե­նից ա­մո­թա­լին: Այս թե­մա­յով Ա­նուշ ապ­լա­յի չա­փա­ծո երկ­նու­մը ա­ռանց չա­փա­զան­ցութ­յան պատ ու պա­րիսպ է ա­սես քա­շում հո­գուդ շուրջ­բո­լո­րը և­ ա­կա­մա մաս­նա­կից դարձ­նում քեզ թա­կարդ­ված հո­գու ցա­վա­տանջ բռնալլ­կու­մին, ո­րը խո­ցոտ­վում էր հե­ռու-հե­ռա­վոր այն օ­րե­րում: Պատ­րանք ես ու­նե­նում, թե վե­րըն­թեր­ցում ես «­Սաս­նա ծռեր» է­պո­սից զգա­յա­ցունց մի հատ­ված և կամ էլ մաս­նա­կից ես ուղ­ղա­կի Հի­սու­սի խա­չե­լութ­յա­նը: Ա­նուշ ապ­լան, հա­զա­րամ­յակ­նե­րով բյու­րե­ղա­ցած տո­կուն, ող­ջա­խոհ, Աստ­վա­ ծա­վախ այս հա­յու­հին, որ­պես հայ կնոջ լու­սա­շող մի օ­րի­նակ, մո­մի նման վառ­վեց հա­րա­զատ ժո­ղովր­դի մթնդած ճամ­փե­քին` այ­սօր և­ առ­միշտ ու­սու­ցա­նե­լով մեզ Լույ­ սը որ­պես հա­վի­տե­նա­կան ար­ժեք դա­վա­նե­լու հրա­մա­յա­կա­նը: Ըն­դօ­րի­նա­կու­մով նրա սուրբ գոր­ծի` խո­նարհ­վենք նրա լույս հի­շա­տա­կի առջև միշտ և հա­վիտ­յանս նաև մենք` ար­ժա­նի-ա­նար­ժան­ներս, իբրև նրան ցե­ղո­րեն ժա­ռան­գորդ ու հետ­նորդ: Հա­վել­ված 4-ում (Այն, իբրև կազ­մող և պա­տաս­խա­նա­տու խմբա­գիր, ամ­բող­ ջութ­յամբ ինքս եմ հա­վե­լել ժո­ղո­վա­ծուի մեջ) նպա­տա­կա­հար­մար գտա զե­տե­ղել Մի­քա­յել (­Մի­շա) Հով­սեփ­յա­նի (գյուղ Փո­կա) մի քա­նի բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­ներ ևս, ո­րոնք միանգա­մայն մերձ ու հա­րա­զատ են ժո­ղովր­դա­կան բա­նար­վես­տի ո­գուն, սիմ­ վո­լի­կա­յին, ժո­ղովր­դա­կան պատ­կե­րա­վոր մտա­ծո­ղութ­յա­նը, այլև պատ­ճե­նա­յին մի գու­նա­գե­ղութ­յամբ հա­ղոր­դում են ջա­վախք­յան բնաշ­խար­հի շուն­չը` պսպղում որ­պես հա­զա­րամ­յակ­նե­րի մութ ու մշու­շից պեղ­ված ա­կուն­քա­յին­ նա­խա­գի­տե­լի­քի ոս­կե­ղե­ նիկ ե­րա­կա­շերտ: Ջա­վախ­քի հա­յոց ազ­գագ­րութ­յու­նը, էրզ­րում­յան իր ու­րույն հե­տագ­ծով, ար­ժա­

նի է ա­ռանձ­նա­հա­տուկ ու­շադ­րութ­յան և գ­նա­հա­տան­քի: Ե­թե, Աստ­ված մի ա­րաս­ ցե, ինչ-որ կերպ չե­զո­քաց­վեր երկ­րա­մա­սի կեն­սա­բա­նա­կան պատ­կե­րը, մնար աշ­ խար­հագ­րա­կան լերկ մի­ջա­վայր որ­պես, ա­պա բե­ղուն ու բա­նի­բուն հե­ղի­նա­կի սույն հա­մա­պար­փակ աշ­խա­տութ­յան օգ­նութ­յամբ, ա­յո, ամ­բող­ջա­կան ու հա­մա­կարգ­ ված, վե­րա­կանգ­նել էր հնա­րա­վոր 18-19-րդ դա­րե­րի ջա­վախք­յան հա­մա­պատ­կե­րը: Ա­ռանձ­նա­պես գո­վես­տի է ար­ժա­նի Էրզ­րու­մի բնաշ­խար­հիկ ա­վան­դույ­թի գրե­թե չընդ­ հատ­ված կապ-կո­լո­րի­տի ան­կո­րուստ փո­խան­ցու­մը Ջա­վախք: Եվ ոչ միայն: Ման­ րա­մաս­ներ են հա­ղորդ­վում, ո­րոնք վկա­յում են ոչ միայն չընդ­հատ­ված այդ կա­պի մա­սին, այլև պայ­մա­նա­վո­րում են նրանց հա­տուկ կեն­սա­գոր­ծու­նեութ­յան շա­րու­նա­ կա­կան ըն­թաց­քը նոր պայ­ման­նե­րում և պատ­մա­քա­ղա­քա­կան, պատ­մաի­րա­վա­կան փոխ­ված նոր ի­րա­կա­նութ­յան մեջ: Այս­պես, հա­ղորդ­վում է, որ նա­խաբ­նիկ Ջա­վախ­ քի հա­յե­րը ի­րենց ե­կի­րը նվա­ճած և տի­րող թուր­քե­րի մեջ գրե­թե միակ շի­նա­րար­ներն են ե­ղել, ով­քեր կա­ռու­ցել են Արևմտ­յան Հա­յաս­տա­նից Ջա­վախք տե­ղա­փոխ­ված թուր­քե­րի շեն­քե­րը: Արևմտ­յան Հա­յաս­տա­նում էլ թուր­քե­րի գո­մա­կերտ-շի­նա­րար­ նե­րը հա­յերն են ե­ղել: Ուս­տի հստակ է` Ջա­վախ­քում թուր­քե­րի շուրջ 300 տար­վա բնա­կա­վայ­րերն ու­նե­նա­լու էին կի­սա­գետ­նա­փոր շեն­քե­րից գո­յա­ցած կցա­թա­ղե­րով հայ­կա­կան գյու­ղե­րի ձևեր: Ա­ռանձ­նա­հա­տուկ խո­րա­գի­տութ­յամբ և մեծ սի­րով է ներ­կա­յաց­ված բնաշ­խար­հի պատ­մաազ­գագ­րա­կան ու­րույն բնու­թա­գի­րը` երկ­րա­գոր­ծութ­յու­նը, այ­գե­գոր­ծութ­յու­ նը, ա­նաս­նա­պա­հութ­յու­նը, տնտե­սութ­յու­նը և ն­յու­թա­կան մշա­կույ­թը, տնայ­նա­գոր­ ծա­կան հա­մա­պատ­կերն ու ար­հեստ­նե­րը, բնա­կա­վայ­րե­րը, շեն­քե­րը, կահ­կա­րա­սին և, ի­հար­կե, կե­ցութ­յան ա­վան­դա­կան կեն­ցա­ղագ­րութ­յու­նը որ­պես ինք­նա­տիպ հա­մա­ կարգ: Ի դեպ, հա­մա­ձայն գիտ­նա­կա­նի հա­ղորդ­ման, Ջա­վախ­քում թաղ բա­ռը ցա­վոք չի պահ­պան­վել: Այն գոր­ծա­ծութ­յու­նից դուրս է ե­կել դեռևս Էրզ­րու­մում, ո­րը փո­խա­ րին­վել է իբր ա­րա­բե­րեն մա­հալ­լաթ (հոգն.) մա­հալ­լե (եզ.) բա­ռով: Մահ­լա կամ մայ­ լա հնչու­մով է բա­ռը «քա­ղա­քա­ցիութ­յուն» ստա­ցել Ջա­վախ­քում ու Գ­յում­րիում: Հե­ տաքր­քիր ևս մի դի­տար­կում. ազ­գակ­ցա­կան թա­ղը հիմ­նա­կա­նում ան­վան­վել է ազ­գի մե­ծի ա­նու­նով: Ջա­վախք տե­ղա­փոխ­ված գրե­թե բո­լոր ազ­գե­րի ա­նուն­նե­րը պահ­պա­ նել են Կա­րի­նում ու­նե­ցած ի­րենց կո­չում­նե­րը, ո­րոնք ե­ղել են գաղ­թից ա­ռաջ: (Ազգ բա­ ռը, ազ­գակ­ցա­կան թաղ բա­ռա­կա­պակ­ցութ­յու­նը, ան­շուշտ, պետք է հաս­կա­նալ սոսկ նեղ-ար­յու­նակ­ցա­կան ի­մաս­տով միայն): Վարդ Բ­դո­յա­նի այս դի­տար­կում­նե­րը բնավ էլ ան­կար­ևոր չեն: Մեծ գիտ­նա­կա­նը անց­յա­լի նա­հա­պե­տա­կան կեն­սա­կեր­պը իբրև ամ­բող­ջա­կան հա­մա­կարգ է ներ­կա­յաց­րել` ու­սու­ցա­նե­լով մեզ, որ ան­կար­ևոր ու երկ­ րոր­դա­կան ո­չինչ չկա և չի էլ կա­րող լի­նել: Այդ հա­մա­կար­գում յու­րա­քանչ­յուր ան­դա­մ իր տեղն ու դիրքն ու­ներ, իր տե­սա­կա­րար կշի­ռը, և յու­րա­քանչ­յու­րը վե­րահըս­կե­լի էր հա­սա­րա­կութ­յան կող­մից: Նա, ով կորց­րեց իր վար­կը, հե­ղի­նա­կազրկ­վեց, խա­րան­

վում էր հա­վիտ­յանս: Հի­շենք միայն. «­Հա­մայն­քը չի նե­րի: Հա­մայն­քը զո­րա­վոր է»: Այդ զո­րա­վոր հա­մայն­քը խա­ղու­պա­րով խա­ղից դուրս է թողն­ված մե­զա­նում ներ­կա­ յումս: Ու­սա­նե­լի, նաև ար­ժե­քա­վոր թերևս շատ բան կա այն­տեղ. հա­զա­րամ­յա փորձ և­ ի­մաստ­նութ­յուն, թե ինչ­պե՞ս է հնա­րա­վոր առ­հա­սա­րակ հա­սա­րա­կութ­յուն կազ­մա­ կեր­պել և կամ էլ իշ­խա­նութ­յուն­ներ ձևա­վո­րել: Արև­մուտ­քից հրամց­ված տե­սութ­յուն­ ներն ու քա­ղա­քա­կան բար­քե­րը լա­վա­գույն դեպ­քում արևմտ­յան ի­րա­կա­նութ­յուն են տա­լու մեզ, ին­չը հա­զիվ թե փա­փա­գե­լի մի բան լի­նի մեզ հա­մար: Փորձ­ված լավն ու ա­ռա­ջա­վո­րը, որ բյու­րե­ղաց­վել է ժա­մա­նակ­նե­րի խստա­կա­նոն, դժվա­րա­հաճ ու ծան­րա­բա­րո ճնշմամբ, պետք չէ ար­հա­մար­հել և­ օ­տա­րից վերց­նել է պետք մի­միայն պի­տա­նին, ա­ռա­ջա­վորն ու ար­ժե­քա­վո­րը: Ա­մե­նա­տար­բեր բնա­գա­վառ­նե­րի հայ և­ այ­լազ­գի գիտ­նա­կան­նե­րը, այդ թվում նաև հար­գար­ժան Վարդ Բ­դո­յա­նը, լեզ­վա­կան փո­խա­ռութ­յուն­նե­րի խնդի­րն ըն­դու­ նում է ի գի­տութ­յուն, որ­քա­նով որ ա­ռան­ձին լե­զու­նե­րի «փաս­տա­ցի» գո­յութ­յու­նը ան­վի­ճար­կե­լի ի­րո­ղութ­յուն է հա­մար­վում գի­տութ­յան կող­մից: Մինչ­դեռ իմ կար­ծի­քը տ­րա­մագ­ծո­րեն այլ է այս հար­ցում. հա­կա­գի­տա­կան և, ըստ էութ­յան, ա­նըն­դու­նե­լի է որ­ևէ բառ որ­ևէ լեզ­վից «գի­տա­կա­նո­րեն» բխեց­նե­լու հա­մոզ­մուն­քը: Իմ դիր­քո­րոշ­ ման սույն մեկ­նա­կե­տի ա­մե­նից զո­րա­վոր փաս­տար­կու­մը այս դեպ­քում մա­գա­ղաթ­յա Աստ­վա­ծա­շունչն է, ո­րը հա­ճախ և հա­նի­րա­վի մո­ռա­ցութ­յան է մատն­վում հենց գի­ տութ­յան մարդ­կանց կող­մից: Ջա­վախ­քը, ինչ­պես և հիմ­նա­վոր­վում է հնա­գի­տա­կան պե­ղա­ծո նյու­թե­րով, ե­ղել է մարդ­կութ­յան զար­գաց­ման բո­լոր փու­լե­րում բնա­կեց­ված: Այն Ա­ռա­ջա­վո­րա­սիա­ կան (­Հայ­կա­կան Լեռ­նաշ­խար­հի) զար­գաց­ման միաս­նա­կան-ընդ­հան­րա­կան ծի­րում է, ո­րի ա­նա­ռար­կե­լիութ­յու­նը վա­վե­րա­կա­նութ­յուն ստա­նում է «Սաս­նա Ծ­ռեր» հա­ յոց ան­մահ մեր է­պո­սում: Եվ Հա­յաս­տա­նում թեև տե­ղե­կատ­վա­կան հա­րուստ նյութ, ազ­գագ­րա­կան բազ­մաբ­նույթ գի­տե­լիք­ներ կու­տակ­վել են հա­զա­րամ­յակ­ներ ա­ռաջ, ազ­գագ­րութ­յու­նը, սա­կայն, որ­պես գի­տութ­յուն, հիմ­նա­վոր­վել է 19-րդ դա­րում: Մաս­ նա­վո­րա­բար նշված ըն­դար­ձակ տա­րածք­նե­րի վրա պատ­մա­կա­նո­րեն ձևա­վոր­ված և­ ապ­րած հայ ժո­ղովր­դի մա­սին ազ­գագ­րա­կան բնույ­թի տե­ղե­կութ­յուն­նե­րի ենք հան­ դի­պում անխ­տիր ա­մե­նուր` ժայ­ռա­պատ­կեր­նե­րում և, ան­հաշ­վե­լի ժա­մա­նակ, նաև դրան­ից էլ ա­ռաջ, «տա­րա­լե­զու» սե­պա­գիր ար­ձա­նագ­րութ­յուն­նե­րում, այ­բու­բե­նա­ գիր Աստ­վա­ծաշն­չում, հայ, նաև օ­տար ան­ջա­տա­լե­զու մա­տե­նագ­րութ­յուն­նե­րում, գրա­կան հնա­վանդ ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յուն­նե­րում, «բար­բա­ռա­գի­տա­կան»-բա­նահ­յու­ սա­կան, ինչ­պես և հ­նա­գի­տա­կան տա­րա­տե­սակ նյու­թե­րում` սիմ­վոլ-խորհր­դա­նիշ­նե­ րով միաս­նա­ձույլ ու ա­նօ­տա­րե­լի: Ար­դեն 19-րդ դա­րի ա­ռա­ջին տաս­նամ­յակ­նե­րում Մես­րոպ Թա­ղիադ­յա­նը, Ղ­ևոնդ Ա­լի­շա­նը, Խա­չա­տուր Ա­բով­յա­նը և­ ու­րիշ­ներ հա­տուկ զննութ­յան նյութ դարձ­րին ոչ միայն ի­րենց ժամ­անա­կի հայ ազ­գաբ­նակ­չութ­յան կյան­քի ու կեն­ցա­ղի ա­մե­նա­տար­

բեր ո­լորտ­նե­րը, այլև խո­հեմ գտնվե­ցին ի մի հա­վա­քե­լու պատ­մա­կան գրա­կա­նութ­ յան մեջ ամ­փոփ­ված ազ­գագ­րա­կան բնույ­թի բազ­մա­թիվ հի­շա­տա­կութ­յուն­ներ: Միև­ նույն դա­րի 2-րդ կե­սին Հա­յաս­տա­նում, ժա­մա­նա­կի մի շարք ճա­նաչ­ված կենտ­րոն­ նե­րում (­Թիֆ­լիս, Մոսկ­վա, Պե­տեր­բուրգ) հրա­տա­րակ­վող պար­բե­րա­կան­նե­րում բա­ վա­կա­նա­չափ նյութ է տպագր­վել հայ ազ­գագ­րութ­յան վե­րա­բեր­յալ: Փոքր-ինչ ա­վե­լի վաղ, նպա­տա­կա­յին մի շարք այ­ցե­լութ­յուն­ներ ի­րա­կա­նաց­նե­լով Հա­յաս­տա­նի ո­րոշ վայ­րեր և, հետ­ևո­ղա­կան ու հա­մա­կարգ­ված բա­նա­հա­վաք­չա­կան գոր­ծու­նեութ­յամբ զբաղ­վե­լով, ազ­գագ­րա­կան մեծ ու նշա­նա­կա­լի գոր­ծու­նեութ­յուն է ծա­վա­լել Գա­րե­գին Սր­վանձտ­յա­նը: Ըն­դօ­րի­նա­կե­լով ու հետ­ևե­լով նրան` մի խումբ բա­նա­հա­վաք-ազ­գագ­րա­գետ­ներ` Ա. Սեդ­րակ­յա­նը, Գ. Շե­րեն­ցը, Հ. Ա­լահ­վերդ­յա­նը, Հ. Նա­զար­յան­ցը, Վ. Տեր-­Մի­նաս­ յա­նը, Գ. Տեր-Ա­ղեք­սանդր­յա­նը և­ ու­րիշ­ներ գրի ա­ռան, հա­վա­քե­ցին, ա­պա և հ­րա­տա­ րա­կե­ցին ազ­գագ­րութ­յան և բա­նահ­յու­սութ­յան տար­բեր ո­լորտ­նե­րի նյու­թեր: 1887-ին Մոսկ­վա­յում Գ­րի­գոր Աբ­րա­հա­մի Խա­լաթ­յան­ցը կազ­մեց ազ­գագ­րա­ կան կար­ևոր նյու­թե­րի հա­վաք­ման գի­տա­կա­նո­րեն հիմ­նա­վոր­ված ծրա­գիր («Ազ­ գագ­րա­կան հար­ցա­րան»), հա­մա­ձայն ո­րի Եր­վանդ Լա­լա­յա­նը իս­կույն հա­վա­քեց և հ­րա­տա­րա­կեց նմա­նաբ­նույթ բա­վա­կա­նա­չափ հա­րուստ նյութ: Նաև հիմ­նադր­վեց «Ազ­գագ­րա­կան հան­դես» մաս­նա­գի­տա­կան պար­բե­րա­կա­նը (1895-1916թթ.), ուր և շու­տով տպագր­վե­ցին Հա­յաս­տա­նի ա­մե­նա­տար­բեր նա­հանգ­նե­րի ու գա­վառ­նե­րի (­Ջա­վախք, Վաս­պու­րա­կան, Գողթն, Ար­ցախ ևն) վե­րա­բեր­յալ ար­ժե­քա­վոր ու­սում­ նա­սի­րութ­յուն­ներ: Պատ­կա­ռե­լի նյութ հրա­տա­րակ­վեց նաև «Է­մին­յան ազ­գագ­րա­կան ժո­ղո­վա­ ծուում» (1901-1913թթ.): Ն­շա­նա­կա­լի էր ազ­գագ­րա­գետ­ներ Ս. Հայ­կու­նու, Ա. Ե­րից­յա­ նի, Գ. Տեր-Հով­հան­նիս­յա­նի, Ս. Ե­ղիա­զար­յա­նի, Խ. Սա­մուել­յա­նի և­ այ­լոց ա­վան­դը: Ար­դեն այս շրջա­նում էլ (19-րդ դա­րի վերջ և 20-րդ դա­րի սկիզբ) աս­տի­ճա­նա­բար տա­րան­ջատ­վե­ցին ազ­գագ­րութ­յունն ու բա­նահ­յու­սութ­յու­նը` վե­րած­վե­լով գի­տութ­ յան միան­գա­մայն ու­րույն բնա­գա­վառ­նե­րի: Ե. Լա­լա­յա­նը, Խ. Սա­մուել­յա­նը, Ս. Լի­սից­յա­նը և­ ու­րիշ­ներ, խորհր­դա­յին կար­ գե­րի հաս­տա­տու­մից ան­մի­ջա­պես հե­տո, բեղմ­նա­վոր գոր­ծու­նեութ­յուն ծա­վա­լե­ցին: Հիշ­յալ մեր հայ­րե­նան­վեր ազ­գագ­րա­գետ­նե­րը խե­լամ­տո­րեն օգ­տա­գոր­ծե­ցին նաև նո­րագ­յուտ տեխ­նի­կա­կան մի­ջոց­նե­րը` լու­սան­կա­րում, ձայ­նագ­րում, չա­փագ­րում, քար­տե­զագ­րում, կի­նոն­կա­րա­հա­նում և­ այլն: Այլևս 20-րդ դա­րի կե­սե­րին գոր­ծել սկսեց ազ­գագ­րա­գետ-բա­նա­հա­վաք­նե­րի հեր­թա­կան սե­րուն­դը, ո­րոնց մեջ եր­ևե­լի­նե­ րից էր Վարդ Բ­դո­յա­նը: Սե­րունդ, որ հան­գա­մա­նո­րեն ի մի բե­րեց և հ­րա­տա­րա­կեց կյան­քի տար­բեր կող­մե­րին վե­րա­բե­րող ար­ժե­քա­վոր հե­տա­զո­տութ­յուն­ներ` հնա­ րա­վո­րութ­յուն­ներ ստեղ­ծե­լով հայ ի­րա­կա­նութ­յան մեջ մշա­կու­թա­յին ա­ռու­մով ար­ ժե­քա­վոր նյու­թե­րի քար­տե­զագր­ման և­ ատ­լա­սա­վոր­ման, մար­դա­բա­նա­կան և­ էթ­նո­

սո­ցիո­լո­գիա­կան ու­սում­նա­սի­րութ­յուն­նե­րի արդ­յու­նա­վետ կա­տար­ման հա­մար: Այս մե­ծա­վաս­տակ մարդ­կանց ջան­քե­րի շնոր­հիվ հրա­տա­րակ­վե­ցին և լայն լսա­րա­նի սե­փա­կա­նութ­յու­նը դար­ձան ինչ­պես թե­մա­տիկ-ու­սում­նա­սի­րա­կան բնույ­թի աշ­խա­ տութ­յուն­ներ, այն­պես էլ ոչ քիչ ընտ­րո­վի նյու­թեր` ըստ Հա­յաս­տա­նի պատ­մաազ­ գագ­րա­կան շրջան­նե­րի: Կա­տար­ված է ի­րոք մեծ և շ­նոր­հա­կալ աշ­խա­տանք: Ճշ­մա­րիտ գնա­հա­տա­կա­ նը և Վարդ Բ­դո­յան գիտ­նա­կա­նի կես­դար­յա տքնութ­յան ար­ժևո­րու­մը հայտ­նա­պես գա­լիք սե­րունդ­նե­րի խո­րունկ ե­րախ­տիքն է լի­նե­լու, ո­րը սրըն­թաց ժա­մա­նա­կի հետ ա­ռա­վել բազ­մա­պա­տիկ զգա­յե­լի, ա­ռա­վել սրտա­բուխ ու հոգ­ևին կդառ­նա: Մեկ ար­ձա­նագ­րում միայն, ո­րը բազ­մա­վաս­տակ հե­ղի­նա­կի հաս­ցեին, սա­կայն, թող բնավ մե­ղադ­րա­կան նրբե­րանգ իսկ չու­նե­նա` գրա­ռում կա­տա­րած բնա­կա­վայ­ րե­րի սա­կա­վութ­յու­նը: Ինչ­պես, ա­սենք, թուր­քե­րեն վի­ճա­կի եր­գե­րի դեպ­քում (ըն­դա­ մե­նը մեկ գյու­ղից), ին­չը, ցա­վոք, չէր կա­րող չբե­րել տար­բե­րա­կա­յին-ո­րա­կա­կան կո­ րուստ­նե­րի: Ար­դա­րո­րեն, ի նշան Վարդ Բ­դո­յա­նի ան­ձի և ն­րա կա­տա­րած գոր­ծի հան­դեպ խոր և­ ակ­նա­ծա­լի ե­րախ­տա­գի­տութ­յան, նկա­րի հետ նպա­տա­կա­հար­մար գտա զե­ տե­ղել նաև նրա կող­մից ժա­մա­նա­կին հրա­տա­րակ­չութ­յանն ուղղ­ված նա­մա­կի ֆաք­ սի­մի­լեն, ուր ան­զար­դո­րեն մտա­հոգ բա­ռե­րից էլ ճա­ռա­գում է հե­ղի­նա­կի­ մեծ սե­րը ժո­ղովր­դա­կան­ բառ ու բա­նի հան­դեպ:­ Միա­ժա­մա­նակ և միև­նույն մղու­մով` ան­խա­ թար պահ­պա­նել եմ­ նաև տե­ղա­նուն­նե­րի գրութ­յան հե­ղի­նա­կա­յին նա­խընտ­րե­լի բո­ լոր ձևե­րը: Ցան­կում «­Ժողովր­դա­կան եր­գեր» բաժ­նի հե­ղի­նա­կա­յին հա­մա­րա­կա­լու­մը հան­ ված է, ճշգրտո­րեն պահ­պան­ված է դրանց հեր­թա­կա­նութ­յու­նը, մինչ տեքս­տում, զուտ պո­լիգ­րա­ֆիկ-գե­ղա­գի­տա­կան նկա­տա­ռու­մով չգրանց­ված թվե­րը, ո­րո­շա­կի դիր­քե­րում, փո­խա­րին­ված են էրզ­րում­յան ման­րան­կար­չութ­յան զար­դա­նախ­շե­րով: Հեղինակի ձեռագրերում և հրատարակության պատրաստած հատվածում նույնպես ժողովրդական երգերի բաժինը փոքր-ինչ «անկանոն» էր ներկայացված. ի մասնավորի՝ երգերի ցանկում ազգագրագետ-բանավաքը խառնիխուռն ներառել է նաև խաղիկներ՝ հավանաբար գրառման ժամանակագրական կարգը պահպանելով: Կարծում եմ՝ ընտրություն կատարելու առանձնահատուկ դժվարություն չկար. ես կարևորեցի ժանրային առումով դասակարգումը: Բար­բա­ռա­գի­տա­կան տեքս­տե­րում ձայ­նա­վոր­նե­րի վրա­ լայ­նո­րեն տե­ղադր­ված զույգ կե­տե­րը, ո­րոնք գրութ­յան և­ ար­տա­սա­նութ­յան (հնչու­մի) պար­տա­դիր տար­բե­ րութ­յուն են են­թադ­րում, հան­վել են իմ կող­մից, ո­րով է­ջե­րը զերծ են մնա­ցել հա­մա­տա­ րած կե­տադ­րու­մի միա­պա­ղաղ ծան­րա­բեռ­նու­մից: Ն­կա­տա­ռումս հստակ է. բար­բա­ ռը տի­րա­պե­տող­նե­րը ճիշտ ար­տա­սա­նութ­յան (հնչում-ըն­թեր­ցու­մի) որ­ևէ խնդիր չեն ու­նե­նա, միան­գա­մայն ա­վե­լորդ դարձ­նե­լով կե­տե­րի կի­րա­ռութ­յու­նը, իսկ չտի­րա­պե­

տող­նե­րը ճշգրտո­րեն, ըստ Կար­նո բար­բա­ռի ա­ռանձ­նա­հատ­կութ­յուն­նե­րի, կծա­նուց­ վեն բա­ռե­րի գրութ­յան ի­րա­կան հնչյու­նա­կազ­մին, ո­րո­շա­կի փոր­ձա­ռութ­յամբ` թերևս կըն­տե­լա­նան նաև հնչյու­նա­փոխ­վող ձայ­նա­վոր­նե­րի ճիշտ ար­տա­սա­նութ­յա­նը: Ինչ­պես ազ­գագ­րութ­յան, այն­պես էլ բա­նահ­յու­սութ­յան բաժ­նում առ­կա են հնօր­ յա ժա­մա­նակ­նե­րի, նաև` 19-20-րդ դա­րե­րի չա­փա­յին ա­մեն­ատար­բեր միա­վոր­ներ: Ելնելով ընթերցողի շահերից՝ պարզապես անհրաժեշտ համարեցի ժողովածուի վերջում հ­նա­րա­վո­րինս ներ­կա­յաց­րել նաև չափակշռային միավորների բա­ցատ­ րութ­յուն­նե­րը` կցե­լով ո­րո­շա­կի ցանկ: Ժո­ղո­վա­ծուն ար­ժե­քա­վոր սկզբնաղբ­յուր կա­րող է հան­դի­սա­նալ բա­նա­սեր­նե­ րի, ազ­գագ­րա­գետ­նե­րի, հնա­գետ­նե­րի, պատ­մա­բան­նե­րի, կով­կա­սա­գետ­նե­րի, մշա­ կու­թա­բան­նե­րի, կեն­ցա­ղա­գետ­նե­րի, ինչ­պես նաև կե­ցութ­յան առտ­նին խնդիր­նե­ րով զբաղ­վող հա­սա­րա­կա­կան լայն շրջա­նակ­նե­րի հա­մար: Կար­ծում եմ, ա­վե­լին` հա­մոզ­ված եմ, որ սույն ժո­ղո­վա­ծուի խո­րազ­նին ու­սում­նա­սի­րութ­յու­նը մե­ծա­պես օգ­տա­կար կլի­ներ ար­վես­տի և գ­րա­կա­նութ­յան մարդ­կանց, կի­նոս­ցե­նա­րիստ­նե­րի, կի­նո­բե­մադ­րիչ­նե­րի, դե­րա­սան­նե­րի, թատ­րո­նի մարդ­կանց, տա­րա­զա­գետ­նե­րի, պա­ րու­սույց­նե­րի, առ­հա­սա­րակ պատ­մա­կան լայ­նակ­տավ երկ ստեղ­ծող հե­ղի­նակ­նե­րի հա­մար նույն­պես: Ժո­ղո­վա­ծուն ու­նի բա­ռա­րան, հա­րուստ ծա­նո­թագ­րութ­յուն­ներ, ո­րոնք ո­րո­շա­կիո­ րեն լրաց­վել են իմ կող­մից: Ռա­ֆա­յել Ղա­րիբ­յան 25. 11. 2013թ.

­Հե­ղի­նա­կի կող­մից

ա­վախ­քը պատ­մա­կան Գու­գարք նա­հան­գի գա­վառ­նե­րից է: Ն­րա «Հ­նա­ գույն կենտ­րոնն էր Քա­ջա­տուն քա­ղա­քը, ո­րը կոչ­վում էր նաև Ծուն­դա» (­Հա­յաս­տանն ըստ «Աշ­խար­հա­ցույ­ցի», Եր­ևան, 1963, Ս. Տ. Ե­րեմ­յան): Ա­վե­լի ուշ Ջա­վախ­քը վե­րան­վան­վել է Ա­խալ­քա­լա­քի գա­վառ` նույ­նա­նուն կենտ­րո­նով: Վ­րաս­տա­նում 1921 թվա­կա­նին խորհր­դա­յին կար­գեր հաս­տատ­վե­լուց հե­տո այդ գա­ վա­ռից կազմ­վել են Ա­խալ­քա­լա­քի և Բոգ­դա­նով­կա­յի շրջան­նե­րը, իսկ արևմտ­յան մա­սը միաց­վել է Աս­պին­ձա­յի շրջա­նին: Գա­վա­ռի կյանքն ու կեն­ցա­ղն իր ար­տա­ցո­լումն է գտել 19-րդ դա­րի հայ­կա­կան, վրա­ցա­կան և ռու­սա­կան մա­մու­լում ու գրա­կա­նութ­յան մեջ: Երկ­րա­մասն ա­ռանձ­նա­կի լայն ու­շադ­րութ­յան է ար­ժա­նա­ցել «Մ­շակ», «­Նոր Դար», «Ար­ձա­գանք», «Ա­րա­րատ», «­Փորձ», «Կ­ռունկ Հա­յոց աշ­խար­հին» և «­Ջա­վախք» պար­բե­րա­կան­նե­րի կող­մից: Ն­րա քա­ղա­քա­կան կյան­քը միջ­նա­դա­րում ար­ծարծ­վել է հայ և վ­րաց մա­տե­նագրութ­յան մեջ (­Մով­սես Խո­րե­նա­ցի՝ «Պատ­մու­թիւն Հա­յոց», Փաւս­տոս Բու­զանդ՝ «Պատ­մու­թիւն Հա­ յոց», «Աշ­խար­հա­ցույց», 1963, Ս­տե­փա­նոս Օր­բե­լեան՝ «Պար­մու­թիւն Նա­հան­գին Սի­սա­ կան», Թիֆ­լիս, 1911, Մատ­թէոս Ուռ­հա­յե­ցի՝ «Ժա­մա­նա­կագ­րու­թիւն», Բ տպագ­րութ­յուն, 1898թ., Վա­ղար­շա­պատ, Լ. Մե­լիք­սեթ-­Բեկ՝ «Վ­րաց աղբ­յուր­նե­րը­ Հա­յաս­տա­նի և հա­յե­րի մա­սին», հ. Ա, Եր­ևան, 1934, հ. Բ, Եր­ևան, 1936): Վ­րաց մի շարք պատ­մա­գիր­նե­րի եր­կե­րը հենց Լ. Մե­լիք­սեթ-­Բե­կի հա­յե­րեն թարգ­մա­նութ­յամբ ամ­փոփ­վել են եր­կու գրքում: 1828-1829 թվա­կան­նե­րի ռուս-թուր­քա­կան պա­տե­րազ­մի հետ­ևան­քով ա­ռա­ջա­ցած արևմ­տա­հա­յե­րի ար­տա­գաղ­թի և Ջա­վախ­քում, Հա­յաս­տա­նում, ինչ­պես նաև զա­նա­զան վայ­րե­րում նրանց տե­ղա­վոր­վե­լու վե­րա­բեր­յալ­ հա­մա­ռոտ ու­սում­նա­սի­րութ­յուն­նե­րով ու լու­սա­բա­նող ակ­նարկ­նե­րով­ հան­դես են ե­կել Հո­վա­կիմ Գե­ղամ­յան­ցը (­Կա­րա­պետ ար­քե­ պիս­կո­պոս, տե՛ս «­Փորձ», 1876, թիվ 1), Վ. Պոտ­տոն (­«Կով­կաս­յան պա­տե­րազ­մը», Թիֆ­ լիս, 1887), Գ­յուտ ա­վագ քա­հա­նա Ա­ղան­յան­ցը (­«Կար­նո գաղ­թը», Թիֆ­լիս, 1891), Աղ. Ե­րից­յան­ցը («Ա­մե­նայն հա­յոց կա­թո­ղի­կո­սութ­յու­նը և Կով­կա­սի հայք 19-րդ դա­րում», հ. Ա, Թիֆ­լիս, 1894), Հա­կոբ Կա­րեն­յան­ցը (­«Խապ­րիկ­ներ հայ­րե­նի­քից», տե՛ս 1862 թվա­ կան, թիվ 31, «Կ­ռունկ հա­յոց աշ­խար­հին») Ինչ­պես նաև ու­րիշ­ներ. ա­սենք` Կ. Գ. Ղա­ ֆա­դար­յա­նը, («Ն­յու­թեր Ա­խալց­խա­յի հայ հա­մայն­քի պատ­մութ­յան վե­րա­բեր­յալ», տե՛ս ՊԲՀ, 1967, թ-1): Գաղ­թին հա­ջոր­դող շրջա­նում Ջա­վախ­քի մա­սին տե­ղե­կութ­յուն­ներ են հա­ղոր­դել Ի. Ի. Պանտ­յու­խո­վը. դա­րա­վեր­ջին զբաղ­վել է գա­վա­ռի ա­ռող­ջա­պա­հութ­յան հար­ցե­

րով («Ա­խալ­քա­լա­քի գա­վառ, բու­ժա-մար­դա­բա­նա­կան ակ­նարկ», Թիֆ­լիս, 1892), նաև` Ի. Պ. Ռոս­տո­մո­վը. հե­տա­զո­տել է այս գա­վա­ռի ճար­տա­րա­պե­տա­կան հու­շար­ձան­նե­րը («Ա­խալ­քա­լա­քի գա­վա­ռը հնա­գի­տա­կան տե­սանկ­յու­նից». պրակ 25-րդ, 1898 թ., Թիֆ­ լիս): 1918 թվա­կա­նին Ջա­վախ­քի հայ ժո­ղովր­դի ե­ղեռ­նա­կան պատ­մութ­յունն ա­ռանձ­ նա­կի ար­տա­ցո­լում է գտել «Մ­շակ» թեր­թում և­ այլ պար­բե­րա­կան­նե­րում (տե՛ս «Մ­շա­կի» 1918-1919թթ. հա­մար­նե­րը): Ա­խալ­քա­լա­քի գա­վա­ռի ֆի­զի­կա-աշ­խար­հագ­րա­կան հար­ցե­րը տեղ են գտել Ե. Լա­ լա­յա­նի «­Ջա­վախք» աշ­խա­տութ­յու­նում (տե՛ս «Ազ­գագ­րա­կան հան­դես», Շու­շի, 1896), Հ. Կա­րա­պետ­յա­նի 1929 թվա­կա­նին Թիֆ­լի­սում լույս տե­սած «Ա­խալ­քա­լա­քի գա­վա­ռի երկ­րա­բա­նա­կան նկա­րագ­րութ­յու­նը» աշ­խա­տութ­յու­նում, Հ. Ս. Էփ­րիկ­յա­նի «­Պատ­կե­րա­ զարդ բնաշ­խար­հիկ բա­ռա­րա­նում» և­ այ­լոց ու­սում­նա­սի­րութ­յուն­նե­րում: Մաս­նա­վո­րա­ բար` Ջա­վա­խե­թիա­յի «Ն­յու­թեր Ա­խալ­քա­լաք­յան լեռ­նաշ­խար­հի բնա­կան պա­շար­նե­րի ու­սում­նա­սի­րութ­յան վե­րա­բեր­յալ»: Ջա­վախ­քի երկ­րա­գոր­ծութ­յան և վեր­ջի­նիս տեխ­նի­կա­յի վե­րա­բեր­յալ ն­յու­թե­րը թերևս ա­ռա­ջին ան­գամ 19-րդ դա­րի վեր­ջին գրի է ա­ռել ազ­գագ­րա­գետ Հով­հան­նես Մալ­խաս­յա­ նը (­«­Հայ գեղ­ջու­կի ալ­բոմ», տե՛ս ԱՀ, 3-րդ, 1898 թիվ: Հա­մե­մա­տել մեր «Երկ­րա­գոր­ծա­ կան մշա­կույ­թը Հա­յաս­տա­նում» աշ­խա­տութ­յան հետ, Եր­ևան, 1972թ. էջ 150-165): Գա­վա­ռի այ­գե­գոր­ծա­կան գո­տու (­Կու­րի և Թա­փա­րա­վա­նի գե­տա­խառ­նուր­դի ա­վա­ զան) դա­րա­վան­դա­յին հո­ղա­գոր­ծութ­յանն է նվիր­ված Ն. Չի­ճա­վա­ձեի կող­մից կա­տար­ ված ու­սում­նա­սի­րութ­յու­նը (Ն. Չի­ճա­վա­ձե, «­Տե­չա­սու­լի մո­շաթ­մոք­մե­դե­բա սա­քառթ­վե­լո­ շի», Բա­թու­մի, 1976): Ջա­վախ­քի և Բարձր Հայ­քի նյու­թա­կան, նաև հոգ­ևոր մշա­կույ­թի, տնտե­սա­կան զբաղ­ մունք­նե­րի և­ այլ բնա­գա­վառ­նե­րի վե­րա­բեր­յալ լրա­ցու­ցիչ տվյալ­ներ գրի առ­նե­լու նպա­ տա­կով մենք հա­տուկ ծրագ­րով նյու­թեր ենք հա­վա­քել 1915 թվա­կա­նին Շի­րակ գաղ­թած Կար­նո գյու­ղա­ցի­նե­րից և Ջա­վախ­քի բա­նա­սաց­նե­րից: Այս աշ­խա­տան­քին մենք ձեռ­նա­ մուխ ենք ե­ղել 1950-ա­կան թվա­կան­նե­րից սկսած (տե՛ս իմ անձ­նա­կան ար­խի­վը, թիվ...­ թիվ... 6, 7, 107ա, 107բ, 108, 109, 110, 111, 112): 19-րդ դա­րի վեր­ջե­րի և 20-րդ դա­րի սկզբնե­րի ար­հես­տա­գոր­ծութ­յու­նը մեզ են ներ­կա­ յաց­րել մի քա­նի գիտ­նա­կան­ներ: Այս­պես, օ­րի­նակ, Հ. Գե­ղամ­յան­ցը դեռևս 1870-ա­կան թվա­կան­նե­րին հե­ղի­նա­կած մի աշ­խա­տութ­յան մեջ նկա­րագ­րել է Ա­խալ­քա­լա­քի ար­հեստ­ նե­րի մի մա­սը («Ա­խալց­խա­յից մինչև Ա­նի», «­Փորձ», 1879, թիվ 12): Խ. Ա. Վեր­միշ­ևը գրել է «­Թիֆ­լի­սի նա­հան­գի Ա­խալց­խա­յի և Ա­խալ­քա­լա­քի գա­վառ­նե­րի պե­տա­կան գյու­ ղա­ցի­նե­րի տնտե­սա­կան կա­ցութ­յունն ու կեն­ցա­ղա­վա­րութ­յու­նը» (տե՛ս «Ն­յու­թեր Անդր­ կով­կաս­յան երկ­րա­մա­սի պե­տա­կան գյու­ղա­ցի­նե­րի տնտե­սա­կան կեն­ցա­ղա­վա­րութ­յան ու­սում­նա­սի­րութ­յան հա­մար», հ. 3-րդ, Թիֆ­լիս, 1886): Գ­րի­գոր Վանց­յա­նը, Եր­վանդ Լա­լա­յա­նը և Վր­թա­նես Փա­փազ­յա­նը Ա­խալ­քա­լա­քի հայ բո­շա­նե­րի տնայ­նա­գոր­ծութ­յանն անդ­րա­դար­ձել են 1890-ա­կան թվա­կան­նե­րին: Գր. Վանց­յան, «­Հայ բո­շա­ներ», «­Մուրճ» ամ­սա­գիր, 1892, թիվ 7-8, Վ. Փա­փազ­յան, «­Հայ բո­

շա­ներ», ԱՀ, 3-րդ, էջ 74-90, 4-րդ, էջ 203-275, Ե. Լա­լա­յան, «­Հայ բո­շա­ներ», ԱՀ, 1-ին, էջ 178-185: Ջա­վախ­քի ար­հեստ­նե­րին վեր­ջերս անդ­րա­դար­ձել են նաև Վ. Աբ­րա­համ­յա­նը և Ս. Շի­րին­յա­նը: Վ. Աբ­րա­համ­յա­նը հե­ղի­նա­կել է «­Հայ համ­քա­րութ­յուն­նե­րը Անդր­կով­կա­սի քա­ղաք­նե­րում» (Եր­ևան, 1971թ.): Ս. Շի­րին­յա­նի գրչին է պատ­կա­նում. «Ա­խալ­քա­լա­քի ար­հեստ­նե­րը» (Եր­ևա­նի հա­մալ­սա­րան, 1980, թիվ 3) գիրքը: Ե. Լա­լա­յա­նը, Հովհ. Մալ­խաս­յա­նը և Ստ. Լի­սից­յա­նը տար­բեր ժա­մա­նակ­նե­րում, հա­կիրճ նկա­րագ­րութ­յամբ, նյու­թեր են հրա­տա­րա­կել գյու­ղա­կան ու նաև քա­ղա­քա­յին զգեստ­նե­րի, ժո­ղովր­դա­կան կա­ռույց­նե­րի, փո­խադ­րա­մի­ջոց­նե­րի ու կահ­կա­րա­սի­նե­րի վե­րա­բեր­յալ: Ե. Լա­լա­յան, «Ջա­վախք», ԱՀ, 1, էջ 227-231, էջ 224-226: Ստ. Լի­սից­յան, «Բարձր Հայ­քի գյու­ղա­կան կա­ցա­րան­նե­րը», «Կով­կաս­յան պատ­մա-հնա­գի­տա­կան ինս­ տի­տու­տի տե­ղե­կա­գիր», Թիֆ­լիս, 1926, հ. 4, էջ 55-70, Հով­հան­նես Մալ­խաս­յան, «Հայ գեղ­ջու­կի ալ­բո­մը», ԱՀ, 3, էջ 384-388, նշ­ված աշ­խա­տութ­յու­նը, ԱՀ, 6, էջ 193-230: Վե­րո­հիշ­յալ նյու­թե­րը, սա­կայն, խիստ պա­կա­սա­վոր են: Ուս­տի տա­րի­նե­րի հետ անհ­ րա­ժեշ­տութ­յուն է ա­ռա­ջա­ցել գրի առ­նել, լրաց­նել ու նաև ամ­բող­ջաց­նել նյու­թա­կան մշա­ կույ­թի բո­լոր բնա­գա­վառ­նե­րի վե­րա­բեր­յալ տե­ղե­կութ­յուն­նե­րը: Ցա­վոք, հա­մար­յա իս­պառ բա­ցա­կա­յում են լու­սան­կար­չա­կան նյու­թե­րը: (Տե՛ս իմ անձ­նա­կան ար­խի­վը, թիվ ... թիվ 110, 111, 112, 113ա, 113բ ): 19-րդ դա­րի և 20-րդ դա­րի ա­ռա­ջին քա­ռոր­դի հե­տա­զո­տող­նե­րը Ջա­վախ­քի ի­րե­րի, բնա­կա­վայ­րե­րի և շեն­քե­րի լու­սան­կա­րա­հա­նում­նե­րով չեն զբաղ­վել: Կա­մա-ա­կա­մա` այդ ցա­վա­լի թե­րաց­ման հետ­ևան­քով բազ­մա­թիվ ի­րե­րի պատ­կեր­նե­րը գի­տութ­յան հա­մար այլևս կո­րած են հա­մար­վում: Սույն բաց­թո­ղու­մը ուղ­ղե­լու հա­մար գի­տա­կան մեր ար­շավ­ նե­րի ժա­մա­նակ ա­խալ­քա­լաք­ցի հմուտ լու­սան­կա­րիչ Մ. Բ­դո­յա­նի մի­ջո­ցով լու­սան­կար­ վել են հար­յու­րա­վոր ա­ռար­կա­ներ ու տե­սա­րան­ներ: Իսկ այն ի­րե­րը, ո­րոնք կորստ­յան մատն­ված են հա­մար­վում, հա­մե­նայն դեպս, դրանց մի զգա­լի մա­սը, ո­րոնց ար­տա­քին ձևը պահ­պան­վել էր ժո­ղովր­դի հի­շո­ղութ­յան մեջ, վե­րա­կանգնը­վել են մեր կող­մից ար­ված նկա­րագ­րութ­յուն­նե­րի, պար­զա­բա­նում­նե­րի հի­ման վրա, հար­գար­ժան նկա­րիչ Վա­հան Սո­ղո­մոն­յա­նի ձեռ­քով: Ծա­նու­ցո­ղա­կան հա­կիրճ իմ խոս­քում խո­րին ե­րախ­տա­գի­տութ­յունս եմ ու­զում հայտ­ նել բո­լոր նրանց, բո­լոր այն մաս­նա­գետ­նե­րին և հա­սա­րակ մարդ­կանց, կազ­մա­կեր­պութ­ յուն­նե­րին, ով­քեր տաս­նամ­յակ­ներ շա­րու­նակ ան­շա­հախնդ­րո­րեն օգ­նե­ցին և թի­կունք ե­ղան ինձ իմ գոր­ծու­նեութ­յան մեջ` գի­տակ­ցե­լով մեր հոգ­ևոր գան­ձե­րի պահ­պան­ման կար­ևո­րութ­յունն ու հրա­տա­պութ­յու­նը մեր ժո­ղովր­դի դժվա­րին ըն­թաց­քի մեջ, դժվա­րին վե­րելք­նե­րի ճա­նա­պար­հին: Հար­գան­քով` Վարդ Հա­րութ­յու­նի Բ­դո­յան

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

Պատ­մա-աշ­խար­հագ­րա­կան ակ­նարկ

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

Ջա­վախ­քի սահ­ման­նե­րը: Բու­սա­կան ու կեն­դա­նա­կան աշ­խար­հը: Ջ­րագ­րութ­յուն: Հին բնա­կա­վայ­րե­րը: Հին բնակ­չութ­յու­նը: Պատ­մա­ կան համ­առոտ ակ­նարկ. 1830թ. գաղ­թը: Գաղ­թա­կա­նութ­յան վի­ ճա­կագ­րութ­յու­նը: Գաղ­թող­նե­րի տե­ղա­բաշ­խու­մը: Քա­ղա­քը: Թուր­ քա­կան ար­շա­վան­քը և Ջա­վախ­քի հա­յոց նոր գաղ­թը 1918թ.: Թուր­ քա­կան երկ­րորդ ար­շա­վան­քը և ժո­ղովր­դի ա­զա­տագ­րու­մը Վ­րաս­ տա­նում սո­վե­տա­կան կար­գեր հաս­տատ­վե­լու շնոր­հիվ: Ջա­վախ­քի կուլ­տու­­րա­կան կյան­քը: ա­վախ­քի ար­ևել­յան սահ­մա­նը կազ­մում են Սամ­սա­րի և Ջա­վախ­քի լեռ­նե­րը, արև­մուտ­քում Կուր գե­տի հո­վիտն է, հա­րա­վում` Ա­խալ­քա­ լա­քի սա­րա­վան­դի շա­րու­նա­կութ­յու­նը կազ­մող Ղու­կաս­յա­նի շրջա­նի սա­րա­հար­թը, հյու­սի­սում` Թ­ռեղ­քը: Ջա­վախ­քի այժմ­յան տա­րա­ծութ­ յու­նը հաշ­վում են մոտ 700 կմ2 և մի­ջին բարձ­րութ­յու­նը` 1800 մ.1: Ե. Լա­լա­յա­նը այդ սահ­ման­նե­րը ներ­կա­յաց­նում է բո­լոր ման­րա­մաս­նե­րով, որ մեջ­բե­րում ենք ամ­բող­ ջութ­յամբ. «Ս­րա սահ­ման­ներն են, հյու­սի­սից Գոր­վա գա­վա­ռի Բոր­ժո­մի հա­սա­րա­ կութ­յու­նը Տավ-­Գո­թե­լի սա­րով, որ գտնվում է Ա­խալ­քա­լա­քի, Բոր­ժո­մի և Ծալ­կա­յի սահ­ման­նե­րում, Տմս­խուր (­Տա­բած­ղու­րի) լճով, Մո­լիտ գյու­ղից հա­րավ ձգվող փոք­րիկ բլրակ­նե­րով, Ա­խալց­խա­յի գա­վա­ռը` Ճ­ռուչ սա­րով, Ցի­պի­րե­տիս­կե­դի լեռ­նաշղ­թա­յով և Կ­յու­պոկ­լու սա­րով: Արև­մուտ­քից` Ա­խալց­խա­յի գա­վա­ռը` Կուր գե­տով: Հա­րա­վից` Ար­տա­հա­նի գա­վա­ռը Խո­զա­պին լճով, Գ­յոգ­դա­ղի լեռ­նաշըղ­թա­յով, Ուչ-թա­փա­լար լեռ­ով, Օր­թուլ-դաղ սա­րով, որ կանգ­նած է Ա­խալ­քա­լա­քի, Ար­տա­հա­նի և Ա­լեք­սանդ­ րա­պո­լի սա­հմ ­ ա­նագլ­խում. Ա­լեք­սանդ­րա­պո­լի գա­վա­ռը` Մա­տա­տա­պի սա­րե­րով: Ար­ևել­քից` Ծալ­կան` Ղա­րա­խա­չի լեռ­նաշղ­թա­յով, Մոկ­րիտ սա­րե­րով, Դա­վաղ­րան շղթա­յով, Մարս­ևի ձո­րով, Ի­լան-դաղ, Ղո­յուն-դաղ, Պի­կետ, Գ­րե­չիշ­նի սա­րե­րով, Սամ­սա­րի լեռ­նաշղ­թա­յով, Ղա­րա­ղու­զեյ, Շավ­նա­բաթ կամ Դա­լի-դաղ, Բե­բեր և Տավ-­ Գո­թե­լի սա­րե­րով: Այս գա­վա­ռը ձգվում է զու­գա­հե­ռա­կան­նե­րի ուղ­ղութ­յամբ 40-55, իսկ արև­մուտ­ քից ար­ևելք` 30-60 վերստ: Ամ­բողջ տա­րա­ծութ­յունն է` 2392, 86 քա­ռա­կու­սի վերստ2»: Սա Ա­խալ­քա­լա­քի նախ­կին գա­վառն է, որ գտնվում էր 610-61035 հյու­սի­սա­յին լայ­նութ­յան և 41035-4105 ար­ևել­յան եր­կա­րութ­յան տակ3: Ն­րա սահ­մա­նա­յին և կըտ­ րող լեռ­նաշղ­թա­ներն ու խոր ձո­րե­րը խիստ բազ­մա­զան են դարձ­նում երկ­րա­մա­սի

Հայկական սովետական հանրագիտարան (այսուհետև` ՀՍՀ), հ 1, Երևան, 1974,­ է­ջ 198: (Տարբեր հեղինակներ Ջավախքի պատմա-աշխարհագրական թերևս տարբեր սահմաններ են նշում: Ծանոթագրումը` կազմողի` Ռ. Ղ.):

Ե. Լալայան, Ջավախք (ԱՀ, 1, էջ 125-126):

Ե. Լալայան, նշվ. աշխ. (ԱՀ, 1, էջ 125):

մա­կե­րե­սը և կ­լի­ման: Ա­բուլ-­Սամ­սա­րի կամ Խո­նավ լեռ­նե­րի լեռ­նաշղ­թան, ո­րը մի­ջին հաշ­վով ծո­վի մա­կեր­ևույ­թից բարձր է 2865 մ., ու­նի մի շարք լեռ­նա­գա­գաթ­ներ. Մեծ Ա­բու­լը ծո­վի մա­կեր­ևույ­թից բարձր է 3300 մ., Փոքր Ա­բու­լը` 2801 մ., Սամ­սա­րը` 3264 մ., Գո­դե­րե­բին` 3190 մ., Ք­յոռ-Օղ­լին` 2925 մ. և Տավ-­Գո­թե­լին (­Տավկ­վե­տի­լի)` 2807 մ.4: Ա­բուլ-­Սամ­սա­րին զու­գա­հեռ ձգվում են Չլդ­րի լեռ­նե­րը` բարձր գա­գաթ­նե­րով, ո­րոն­ցից Օր­թու­լու-դա­ղը` 2447,5 մ., Ուչ-թա­փա­լա­րը` 2677 մ., Ի­նակ-թա­փան` 2884,6 մ. և Գ­յոգ-դա­ղը` 2603 մ.5: Ջ­րագ­րութ­յուն: Ջա­վախ­քը ջրա­յին պա­շար­նե­րի մի­ջին ա­պա­հով­վա­ծութ­յուն ու­նի: Գ­լխա­վոր գե­տը Թա­փա­րա­վանն է, ո­րը, երկ­րա­մա­սի մի­ջով անց­նե­լով, իր մեջ ա­ջից ու ձա­խից ըն­դու­նում է մի շարք գե­տեր, գե­տակ­ներ ու բազ­մա­թիվ աղբ­յուր­նե­րի ջրեր: Այն սկիզբ է առ­նում Փար­վա­նա լճից, հո­սում է Գան­ձա գյու­ղի մի­ջով և Խրթ­վի­ սի ամ­րո­ցի մոտ խառն­վում Կուր գե­տին: Վե­րին հո­սան­քում նա ըն­դու­նում է Դի­լի­ֆի աղբ­յուր­նե­րից գո­յա­ցող Քա­ռա­սու­նաղբ­յուր գե­տը6: Թա­փա­րա­վա­նը, Գան­ձա­յով անց­նե­լով, թափ­վում է Տու­ման կամ Սա­ղա­մո լի­ճը, ա­պա այս­տե­ղից հաս­նում Ղաուր­մա­յի ձորն ու խառն­վում Սաթ­խա գե­տա­կին: Մա­դա­թա­փին­կա գե­տակն սկիզբ է առ­նում Մա­դա­թա­փա լճից և, 11 կմ հո­սե­լուց հե­տո, Գո­րե­լով­կա գյու­ղի մոտ միա­նում է Բուղ­դա­շե­նի լճից սկիզբ առ­նող գե­տա­կին: Այս միա­խառն­ված գե­տակ­նե­րը կազ­մում են Օր­լով­կա գե­տը, ո­րը ևս թափ­վում է Թա­ փա­րա­վա­նի մեջ: Խո­ջա­բեկ գյու­ղի մի­ջով հո­սող գե­տա­կը, որ հայտ­նի է Ագ­րի-չայ ա­նու­նով և ս­կիզբ է առ­նում Խան­չալ­լի լճից, նույն­պես միա­նում է Թա­փա­րա­վա­նին: Ներ­կա­յիս Ա­խալ­քա­լա­քի շրջա­նի տա­րած­քում Թա­փա­րա­վա­նը, ձախ կող­մից Քա­ռա­սու­նաղբ­յուրն ըն­դու­նե­լուց հե­տո, աջ կող­մից ըն­դու­նում է Մեծ Ջուր և Ճո­բա­ րեթ գե­տե­րը: Ճո­բա­րեթ գե­տը կազմ­վում է Ճո­բա­րեթ և Թեթ­րով գե­տակ­նե­րից, ո­րոնք սկիզբ են առ­նում շրջա­նի հյու­սի­սա­յին սահ­մա­նից և­ ի­րար են միա­նում Խան­դո գյու­

Օ. Կարապետյա­ն,­ Ախ ­ ա­լք­ալ­աքի գավառի երկրաբանական նկարագրությունը, Թիֆլիս, 1929, էջ 7. հմմտ. Ե. Լալայան, նշվ. աշխ. (ԱՀ, 1, էջ 127-128):

Օ. Կարապետյան, նշվ. աշխ., էջ 8:

Քառասուն աղբյուրը հայտնի է նաև Կըրխ-բուլախ (Օ. Կարապետյան, էջ 56) և Գենդարսու անուններով (Վ. Պոտտո, Կովկասյան Պատերազմը, հ. 4, թող. 1, 1887, էջ 100, 105): «Գենդար» բառը ծագել է Մեծ Գյոնդուրա գյուղի անունից, որի միջով անցնող գետը ուղղվում է դեպի Ղուլալիս: Մեծ Գյոնդուրա, Փոքր Գյոնդուրա, Դիլիֆ, Մամզարա և Ղուլալիս գյուղերը տեղավորված են այն հարթ տարածության վրա, որի ամբողջ հարավ-արևելյ­ան սահմանը գրկում է Դիլիֆից մինչև Մամզարա ձգվող լեռ­նապարը: Մեր համոզմամբ, Գյոնդուրա տեղանունը ծագել է աշխարհագրական այս դիրքից` գյոնդ-գովանդ քրդ. «պար» բառից, որը խորհրդան­շում է լեռնապարը և դուրան-հարթ բառից` «Պարահարթ» նշանակությամբ: (Որևէ տեղանուն կամ բառ որևէ օտար լեզվի բառիմաստով բացատրելը մեր կարծիքով գիտական հիմն­ավ­որում ունենալ չի կարող. «Աստվածաշունչը» հստակ հուշում է, որ գոյություն ունեն ոչ թե առանձին լեզուներ, այլ խառնակված մեկ հիմնալեզու: Ծանոթագրումը` կազմողի` Ռ. Ղ.):

ղից ներքև: Մեծ Ջու­րը կամ Կորխ գե­տը, ո­րը Թա­փա­րա­վա­նի ա­մե­նա­մեծ վտակն է, գո­յա­նում է Ջա­լիլ, Խ­մե­թի Խ­ևի և­ այլ գե­տակ­նե­րից: Ղաուր­մա գյու­ղից սկսած` Թա­փա­րա­վա­նը մտնում է խոր և ժայ­ռա­պատ կիր­ճի մեջ և, շա­րու­նա­կե­լով ըն­թաց­քը, միա­նում է Կուր գե­տին: Ջա­վախ­քը հա­կա­ռակ հո­սող ջրե­րի սա­կա­վութ­յան, հա­րուս­տ է լճե­րով, ո­րոնք մեծ մա­սամբ ա­ռա­ջա­ցել են երկ­րա­շար­ժե­րից և հ­րաբ­խա­յին լա­վա­նե­րից ա­ռա­ջա­ցած փո­ սո­րակ­նե­րից: Լ­ճե­րից շա­տե­րը ծան­ծաղ են, ոչ նա­վար­կե­լի: Լ­ճե­րի ընդ­հա­նուր թի­վը հաս­նում է 9-ի: Դ­րանք են` Փար­վա­նան, Խո­զա­պի­նը, Տա­բած­ղու­րին, Խան­չալ­լին, Տու­ման գյո­լը (­Սա­ղա­մո), Մա­դա­թա­փան, Օր­լով­կան, Բուղ­դա­շե­նը և Վա­չիա­նը: Կան նաև անն­շան լճակ­ներ: Փար­վա­նա լի­ճը գտնվում է Ջա­վախ­քի հյու­սիս-ար­ևել­յան սահ­մա­նում, շրջա­ փա­կող լեռ­նե­րի մեջ, ծո­վի մա­կեր­ևույ­թից 2075,5 մ. բարձ­րութ­յան վրա7: Հ­յու­սի­սից հա­րավ ձգվող եր­կա­րութ­յու­նը 9,5 կմ­ է, և լայ­նութ­յու­նը` 5 կմ` 36,68 կմ2 մա­կե­րե­սով և 0,70-2,4-2,80 մ. խո­րութ­յամբ8: Այս ձկնա­ռատ լճի մեջ թափ­վում են հյու­սի­սից` Քառ­ սու­նակ կամ Չաշ­կա, ար­ևել­քից` Մա­կար­դա­րա­սու և Մարս­ևու գե­տակ­ներն ու արև­ մուտ­քից` Տամ­բով­կա գե­տա­կը9, ո­րոնք, բա­ցի Քառ­սու­նա­կից, ամ­ռա­նը բո­լորն էլ չո­ րա­նում են: Աս­փա­րա­յի և Տամ­բով­կա­յի միջև կա ա­վե­լի քան 20 աղբ­յուր. մի քա­նի աղբ­յուր էլ կա Աս­փա­րա­յի և Վ­լա­դի­մի­րով­կա­յի միջև10: Տու­ման-­Սա­ղա­մո լի­ճը ծո­վի մա­կեր­ևույ­թից բարձր է 1997,4 մ., եր­կա­րութ­յու­նը 3 կմ­ է, լայ­նութ­յու­նը` 1-2 կմ, հա­յե­լին` 4, 66 կմ2, խո­րութ­յու­նը` 1,5-2,6 մ.11: Բա­ցի Թա­ փա­րա­վան գե­տից, Տու­ման գյո­լի մեջ թափ­վում են մի շարք աղբ­յուր­նե­րի ջրեր և Բո­ յուկ­դա­րա­յի (­Մեծ ձո­րի) գե­տը: Մա­դա­թա­փա լի­ճը գտնվում է Տու­ման լճից 13-14 կմ հա­րավ: Ն­րա ա­փին են գտնվում Եֆ­րե­մով­կա և Տ­րոից­կո­յե գյու­ղե­րը: Այն ծո­վի մա­կեր­ևույ­թից բարձր է 2111 մ., մա­կե­րե­սը 8,5 կմ2 է, և խո­րութ­յու­նը` 1,4 մ.: Աղբ­յուր­նե­րի բա­ցա­կա­յութ­յան պատ­ ճա­ռով բնակ­չութ­յունն օգտ­վում է լճի ջրից: Ս­րա հյու­սի­սա­յին ա­փին է կա­ռուց­ված Ժ­դա­նո­վա­կան գյու­ղը: Լ­ճում ձուկ չի բազ­մա­նում. նրա մեջ թափ­վող մի քա­նի առ­ վակ­նե­րը, բա­ցի Կուր­յան­չա­յից, ամ­ռա­նը չո­րա­նում են: Գո­րե­լով­կա գյու­ղի մո­տեր­քում է գտնվում Բուղ­դա­շեն լի­ճը, ծո­վի մա­կեր­ևույ­թից 2041,9 մ. բարձ­րութ­յան վրա, 0,35 կմ2 մա­կե­րե­սով, 1,4 մ. խո­րութ­յամբ12: Այս լճից 4 կմ

Օ.Կարապետյան, էջ 37:

Անդ, էջ 38:

Ե. Լալայան, նշվ. աշխ. (ԱՀ, 1, էջ 130):

Օ. Կարապետյան, էջ. 38-39:

Անդ., էջ 40:

Օ. Կարապետյան, էջ 45-46:

հ­յու­սիս-արև­մուտք, Օր­լով­կա գյու­ղի մոտ, գտնվում է հա­մա­նուն լի­ճը` մի քա­նի հար­ յուր մետր խո­րութ­յամբ: Օր­լով­կա լճից դե­պի արև­մուտք գտնվում է­ Խան­չալ­լի լի­ճը, ո­րը տա­րած­վում է հա­րավ-ար­ևել­քից հյու­սիս-արև­մուտք` Գ­յոկ-դաղ և Ի­նակ թե­փե լեռ­նե­րի հյու­սի­սա­ յին ստո­րո­տում` ծո­վի մա­կեր­ևույ­թից 1929,9 մ. բարձ­րութ­յամբ, 7 կմ­ եր­կա­րութ­յամբ, 1,5-3 կմ լայ­նութ­յամբ, 13 կմ2 մա­կե­րե­սով, 0,5-0,8 մ. խո­րութ­յամբ: Ձկ­ներ գրե­թե չեն բազ­մա­նում: Խան­չալ­լի լճի մեջ են թափ­վում Մեծ Խան­չալ­լի գե­տա­կը և Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ ղի լեռ­նե­րից հո­սող մի շարք ա­ռու­ներ: Խան­չալ­լի լճի ար­ևել­յան ա­փին են հաս­տատ­ված Մեծ Խան­չալ­լի, իսկ հա­րա­վա­ յին ա­փին` Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղե­րը: Այս լճից հյու­սիս-արև­մուտք, ծո­վի մա­կեր­ևույ­թից 1749,5 մ. բարձ­րութ­յան վրա, Սուրբ սա­րի ստո­րո­տում, Վա­չիան գյու­ղի մոտ է գտնվում հա­մա­նուն լճա­կը: Դ­րա­նից դե­պի հյու­սիս-արև­մուտք 5 կմ հե­ռա­վո­րութ­յան վրա, ծո­վի մա­կեր­ևույ­թից 1721,6 մ. բարձր գտնվում է Զ­րես լճա­կը13: Ծո­վի մա­կեր­ևույ­թից 1900,6 մ. բարձ­րութ­յան վրա, Ջա­վախ­քի հյու­սի­սա­յին սահ­ մա­նագլ­խին, տա­րած­ված է Տա­բած­ղու­րի լի­ճը` 4 կմ­ եր­կա­րութ­յամբ, 3,5 կմ լայ­նութ­ յամբ, 14 կմ2 մա­կե­րե­սով և 1-24,7 մ. խո­րութ­յամբ: Այն բո­լոր կող­մե­րից շրջա­փակ­ված է լեռ­նե­րով. հյու­սի­սա­յին ա­փին կա­ռուց­ված է հայ­կա­կան Ղզլ­քի­լի­սա գյու­ղը: Լ­ճի մեջ թափ­վում են միայն Ղզլ­քի­լի­սա գյու­ղի մո­տով հո­սող աղբ­յուր­նե­րի ջրե­րը, իսկ նրա­նից տե­սա­նե­լի ար­տա­հոսք չկա: Են­թադր­վում է` Մեծ Ջուր գե­տի ա­կունք­նե­րը գո­յա­նում են Տա­բած­ղու­րի լճից: Լ­ճի ջու­րը քաղց­րա­համ է, հա­տա­կում ու­նի տաք աղբ­յուր­ներ, ո­րի հետ­ևան­քով էլ նա բո­լոր լճե­րից ուշ է սառ­չում և գար­նա­նը շուտ էլ ա­զատ­վում է սառ­ցա­շեր­տից: Նախ­կի­նում այս լճի մեջ միայն իշ­խան ձուկ էր ապ­րում, իսկ այժմ այլ ձկնա­տե­սակ­ներ նույն­պես կան: Ջա­վախ­քի խո­շո­րա­գույն լճե­րից է Խո­զա­պի­նը, ո­րը հայ մա­տե­նագ­րութ­յան մեջ հայտ­նի է Ծո­վակն Հ­յու­սի­սոյ14, իսկ վրաց մա­տե­ նագ­րութ­յան մեջ` Պա­ղա­կա­ցիս: Այս լի­ճը փաս­տո­րեն կապ չու­նի Թա­փա­րա­վա­նի ջրա­վա­զա­նի հետ: Այն գտնվում է գա­վա­ռի հա­րա­վա­յին մա­սում, ծո­վի մա­կեր­ևույ­թից 1880,7 մ. բարձ­րութ­յամբ, 9 կմ­ եր­կա­րութ­յամբ և 5 կմ լայ­նութ­յամբ: Ն­րա մեջ թափ­ վում են մի քա­նի աղբ­յուր­ներ և մի փոք­րիկ գե­տակ հյու­սի­սա­յին կող­մից: Բայց ար­ տա­հոսք չու­նի: Ջու­րը հա­գե­ցած է հան­քա­յին նյու­թե­րով, ուս­տի ձկներ չու­նի15: Լ­ճի մեջ կա չորս կղզի, ո­րոնց վրա վայ­րի բա­դեր են բնադ­րում16:

Օ. Կարապետյան, էջ 49:

Ս. Տ. Երե­մյանի այս վկայությունը տե՛ս «Աշխարհացոյց», էջ 87:

Օ. Կարապետյան, էջ 53:

Ե. Լալայան, նշվ. աշխ. (ԱՀ, 1, էջ 132):

Խո­զա­պին լճի կե­սը գտնվում է Ջա­վախ­քի և մ­յուս կե­սը` Ար­տա­հա­նի տա­րած­ քում. կենտ­րո­նով անց­նում է ԽՍՀՄ և Թուր­քիա­յի պե­տա­կան սահ­մա­նը: Ջա­վախ­քի հան­քա­յին ջրե­րը սա­կավ են և բուժ­ման տե­սա­կե­տից ցայ­սօր օգ­տա­ գործ­վում են ժո­ղովր­դա­կան ե­ղա­նա­կով: Այդ­պի­սին են Սա­րո­յի, Ա­լաս­տա­նի մեր­ձա­ կայ­քի, Վա­ռո­յի, Ել-ջեր­մու­կի, Խան­դո­յի, Խրթ­վի­սի ճա­նա­պար­հի վրա­յի, Կուր գե­տի ա­փի, Խո­զա­պի­նի մո­տեր­քի, Մ­րագ­վա­լի մեր­ձա­կայ­քի, Չ­խարտ­բե­լիի, Զագ­յուր­տան լե­ռան ստո­րո­տի ջեր­մուկ­նե­րը17: Շ­նոր­հիվ մթնո­լոր­տա­յին տե­ղում­նե­րի, Ջա­վախ­քի բու­սա­կան ծած­կույ­թը, հատ­ կա­պես լեռ­նա­յին վայ­րե­րում, հա­րուստ ու փար­թամ է: Ս­քան­չե­լի ա­րո­տա­վայ­րե­րը և մար­գա­գե­տին­նե­րը մե­ծա­պես նպաս­տում են ա­նաս­նա­պա­հութ­յան զար­գաց­մա­նը: Կու­րի հով­տում` Խրթ­վի­սի ձո­րա­կում և Մար­դաս­տա­նում, ա­ճում են պտղա­տու ծա­ ռեր, բայց խիստ սա­կավ են ան­տառ­նե­րը: Եր­բեմ­նի տա­րա­ծուն ան­տառ­նե­րից մնա­ ցել են Ճո­բա­րե­թի, Չը­խըդ­ջու­րի և Սամ­սար սա­րե­րի ան­տառ­նե­րը` ըն­դա­մե­նը 7000 հա տա­րա­ծութ­յամբ: Ջա­վախ­քը հա­րուստ է թռչնաշ­խար­հով և­ աղ­քատ` վայ­րի կեն­դա­նի­նե­րով: Այս­ տեղ ձմե­ռը տևում է հա­մար­յա 6-7 ա­միս` հոկ­տեմ­բե­րի կե­սից կամ նո­յեմ­բե­րի սկզբնե­ րից մինչև ապ­րի­լի վեր­ջը կամ մա­յիս ա­մի­սը: Ջա­վախ­քը բնա­կեց­ված է ե­ղել հնա­գույն ժա­մա­նակ­նե­րից սկսած: Այս­տեղ հա­ յե­րը ապ­րել են նա­խաու­րար­տա­կան ժա­մա­նակ­նե­րից: Միջ­նա­դար­յան քա­ղաք­նե­րից և բեր­դա­քա­ղաք­նե­րից հայտ­նի են Քա­ջա­տու­նը (­Ծուն­դա), Թմ­կա­բեր­դը (Թ­մոգ­վի), Վար­ձու­նի­քը, Խրթ­վի­սը և Ա­խալ­քա­լա­քը: Մի­ջին դա­րե­րից, սա­կայն, գյու­ղա­կան բնա­կա­վայ­րե­րի վե­րա­բեր­յալ վկա­յութ­ յուն­ներ և վի­ճա­կագ­րա­կան տե­ղե­կութ­յուն­ներ մեզ չեն հա­սել, թեև դրանց ա­վե­րակ­նե­ րի թի­վը տասն­յակ­նե­րի է հաս­նում: Ինչ որ կա­րե­լի է ցույց տալ, վե­րա­բե­րում է միայն 19-րդ դա­րի վեր­ջե­րին, որ կա­տար­վել է շնոր­հիվ ռու­սա­կան հաս­տա­տութ­յուն­նե­րի գոր­ծու­նեութ­յան: Այս­պես, օ­րի­նակ, բնա­կա­վայ­րե­րի թի­վը Ջա­վախ­քում 1886 թվա­ կա­նի տվյալ­նե­րի հա­մա­ձայն հաս­նում էր 110-ի` ա­ռանց քա­ղա­քի: Ընդ ո­րում, 110 գյու­ղե­րը բա­ժան­ված էին 10 հա­սա­րա­կութ­յան, կենտ­րոն ու­նե­նա­լով Ա­րա­գո­վան` 13 գյու­ղով, Բա­րա­լե­թը` 23, Վար­ևա­նը` 9, Վա­չիա­նը` 11, Գա­րե­լիան` 8, Դի­լիս­կան` 9, Կար­ծա­խը` 10, Սաթ­խան` 8, Խրթ­վի­սը` 11, Հեշ­տիան` 8 գյու­ղե­րով18: Ստ. Օր­բել­յա­նի վկա­յութ­յամբ` Ջա­վախ­քի բնակ­չութ­յու­նը ջա­վա­խուր­նի էր կոչ­ վում: Դ­րա մեջ մտնում էին գե­րակ­շիռ մե­ծա­մաս­նութ­յուն կազ­մող հա­յե­րը, այ­նու­ հետև` թուր­քեր, վրա­ցի­ներ և վե­րաբ­նակ­ված այլ ժո­ղո­վուրդ­նե­րի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներ: 1894թ. Ջա­վախ­քի սահ­ման­նե­րում ապ­րում էին 49.807 հա­յեր (71%), 7272 ռուս­

Անդ, էջ 136. Օ. Կարապետյան, էջ 61-62:

Ստ. Օրբելյան, հմմտ. «Աշխարհացոյց», էջ 78:

ներ (11%), 4372 թուր­քեր (6,6%), 3714 վրա­ցի­ներ (5,6%), 590 քրդեր, 52 հրեա­ներ և 6 լե­հեր (5,8%), ըն­դա­մե­նը` 65.813 մարդ: 1895-ին բնակ­չութ­յան ընդ­հա­նուր թի­վը հա­սել էր 66.502 մար­դու: Վ­րաս­տա­նի Հան­րա­պե­տութ­յան Ա­խալ­քա­լա­քի, Բոգ­դա­նով­կա­յի և Աս­պին­ձա­յի ներ­կա­յիս տա­րած­քը` 2672 կմ2, կազ­մում է Ջա­վախ­քի գա­վա­ռը: Աշ­խար­հագ­րա­կան բարձր դիր­քի պատ­ճա­ռով այս գա­վա­ռը մի­ջին դա­րե­րում հայտ­նի էր նաև Ջա­վախք վե­րին գա­վառ, իսկ վրաց մա­տե­նագ­րութ­յան մեջ` Ք­վե­մո Ջա­վա­խե­թի ա­նու­նով: Ըստ 7-րդ դա­րի «Աշ­խար­հա­ցոյց»-ի` Ջա­վախք Վե­րի­նը Գու­գա­րաց բդեշ­խութ­յան 8-րդ գա­վառն էր Քա­ջա­տուն կենտ­րո­նով19: 1872-ին, երբ Ա­խալց­խան ու­ներ 18.269 բնա­կիչ, Ա­խալ­քա­լա­քում ապ­րում էր 3120 հո­գի (տե՛ս ՊԲՀ, 1967, թիվ 1, էջ 120), իսկ 1970-ին` 10.8 հա­զար բնա­կիչ (ՀՍՀ, 1, էջ 197): Լի­նե­լով վրաց աշ­խար­հին սահ­մա­նա­կից գա­վառ` Ջա­վախ­քը հա­ճա­խա­կի է են­թարկ­վել վրա­ցա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի և կով­կաս­յան լեռ­նա­կան­նե­րի հար­ձա­ կում­նե­րին: Խաշ­նա­րա­ծութ­յան հա­մար խիստ նպաս­տա­վոր ա­րո­տա­վայ­րե­րի տի­րա­ պետ­ման կա­պակ­ցութ­յամբ մղվող կա­տա­ղի մար­տե­րը մշտա­պես մեծ ա­վեր­մունք­ներ են պատ­ճա­ռել գա­վա­ռին: Խ­րա­խուս­վե­լով ֆեո­դա­լա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի հրահ­ րում­նե­րով` վրա­ցա­կան զոր­քե­րը պար­բե­րա­բար խախ­տել են հա­յոց բդեշ­խութ­յան սահ­ման­նե­րը, նաև տի­րել Ջա­վախ­քին: Երկ­րա­մա­սը ետ առ­նե­լու հա­մար հայ­կա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րը մեկ ան­գամ չէ, որ կա­տա­ղի կռիվ­ներ են մղել: Վ­րա­ցա­կան աղբ­յուր­նե­րում կան այդ­պի­սի կռիվ­նե­րի ո­րոշ նկա­րագ­րութ­յուն­ներ: Դ­րան­ցից մե­կը կոնկ­րետ վե­րա­բե­րում է հա­յոց Ար­տա­շես­յան հարս­տութ­յան (1-ին դար, մ.թ.ա.)20: Վ­րաց պատ­մա­գիր­նե­րից մե­կը տրտունջ է հայտ­նում, որ հա­յոց Եր­վանդ թա­գա­ վո­րը միա­ցել է Փարս­ման Ար­մա­զե­ցու հետ և մ­տել-գրա­վել «­Քարթ­լիի սահ­ման­նե­րը, քա­ղաք Ծուն­դան և Ար­տա­հա­նը (Ար­տա­նը), մինչև Կու­րը և բ­նա­կեց­րեց Ծուն­դա­յում գա­զա­նա­բա­րո մար­դիկ` դևե­րին ազ­գա­կից, և կո­չեց Ծուն­դան (նոր) ա­նու­նով` Քա­ջա­ տուն, որ թարգ­մա­նա­բար կոչ­վում է դևե­րի տուն»21: Ըստ վրա­ցա­կան մի վկա­յութ­յան, հա­յե­րը հար­կադր­ված են ե­ղել Ջա­վախ­քը, Ծուն­դա-­Քա­ջա­տուն կենտ­րո­նով հան­դերձ և Ար­տա­հա­նը հանձ­նել թա­գա­վո­րութ­յա­

Ե. Լալայան, նշվ. աշխ. (ԱՀ, 1, էջ 186, 188, 189): Ի դեպ, նշենք, որ Ախալքալաք քաղաքի բնակչության թիվը 1860-ին 2967 էր, 1893-ին` 4303, որից 4084-ը հայեր էին (ՀՍՀ, 1, էջ 198):

«Վրաց աղբյուրները...», Ա, էջ 158-159:

«Վրաց աղբյուրները...», Ա, էջ 155: Հայերենում քաջք բառը մեծ մասամբ չար­ ո­գի­ է­ նշանակում: Երվանդ թագավորին վերագրված այս կռիվը որոշ առասպելներում վերագրվել է հայոց Սմբատ սպա­րա­պետին: Առասպելն ասում է, թե իբր Սմբատ սպար­ապ­ետի զորքը այդ քաջքերից է կազմվել, և Ծունդան գրավելիս քաղաքը վերանվանվել է Քաջատուն, որ նշանակում է Դևերի տուն: (Տե՛ս Ի.Պ. Ռոս­տոմով, ՍՄՕՄՊԿ, թող.25, Թիֆլիս, 1898, էջ 125:

նը, ինչ­պես դա տե­ղի է ու­նե­ցել Ար­տա­շես 2-րդի օ­րոք, վրա­ցի­նե­րի կող­մից հե­տա­գա օգ­նութ­յան ակն­կա­լութ­յամբ22: Չոր­րորդ դա­րում, երբ Ար­շակ 2-րդի օ­րոք Գու­գար­քի բդեշ­խը դա­վա­ճա­նում է հա­ յոց թա­գա­վո­րութ­յա­նը և­ անց­նում վրաց կող­մը, մեծն սպա­րա­պետ Մու­շեղ Մա­մի­կոն­ յանն իր զոր­քով ար­շա­վում է վրաց թա­գա­վո­րի վրա. «Եւ նե­ղէր զնա մե­ծա­պես...և բդեշխն Գու­գա­րաց, որ յա­ռաջն ծա­ռա­յէր թա­գա­ւո­րին Հա­յոց և­ ապս­տամ­բեաց, կա­ լեալ գլխա­տէր...­Սոյն օ­րի­նակ և­ որ միան­գամ ի կող­մանն յայն էին նա­խա­րարքն, և­ ի թա­գա­ւո­րէն Հա­յոց ե­ղեն ապս­տամբ, զա­մե­նե­սեան գլխա­տէր. և թա­փէր զա­մե­նայն գա­ւառն և­ առ­նոյր պան­դանդս, և մ­նա­ցեալսն ի հար­կի կա­ցու­ցա­նէր: Եւ զհին սահ­ մանն, որ յա­ռա­ջուն էր լեալ յեր­կիրն Հա­յոց և­ ընդ եր­կիրն Վ­րաց, որ է ինքն մեծ գետն Կուր, այ­նու­հետև յինքն վտա­րեալ` դառ­նայր ան­տի»23: Սա­սան­յան Պարս­կաս­տա­նի տի­րա­պե­տութ­յան շրջա­նում տե­ղի է ու­նե­նում Հա­ յաս­տա­նի ա­ռա­ջին բա­ժա­նու­մը (387թ.), երբ Գու­գար­քի այլ գա­վառ­նե­րի հետ Ջա­ վախքն էլ միաց­վում է Վ­րաց մարզ­պա­նութ­յա­նը: Ո­րոշ ժա­մա­նակ անց Ջա­վախ­քին տի­րե­լու հա­մար ծա­գում են նոր հար­ցեր: Նույն Սա­սան­յան­նե­րի օ­րոք հա­յե­րը փոր­ ձում են վե­րագ­րա­վել Ջա­վախ­քը և, սա­կայն, պար­տութ­յուն կրե­լով, նա­հան­ջում են24: Վ­րաց ժա­մա­նա­կագ­րութ­յան մեջ նշված է նաև Ջա­վախ­քում հա­յեր ապ­րե­ լու փաս­տը: Մի այդ­պի­սի ակ­նարկ կա 4-րդ դա­րում քրիս­տո­նեութ­յուն տա­րա­ծե­լու առնչութ­յամբ Վ­րաս­տան մտած Նու­նեի ուղ­ևո­րութ­յան նկա­րագ­րութ­յան մեջ, ուր աս­ված է, Փար­վա­նա լճի ա­փին, ձկնորս­նե­րի մոտ գտնվող հո­վիվ­նե­րը հա­յե­րեն էին խո­սում: Ե­թե հա­յե­րեն խո­սող­նե­րը նույ­նիսկ վրա­ցի էլ լի­նեին, այդ լե­զուն ի­մա­նալն ինք­նին հաս­տա­տում է Ջա­վախ­քի հա­յաբ­նակ լի­նե­լը: Հին­գե­րորդ դա­րում Ջա­վախ­քի տերն էր Գու­րամ Կու­րա­պա­լա­տը25: Իսկ ա­րա­ բա­կան ար­շա­վանք­նե­րի ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նում Ջա­վախ­քի, Թ­ռեղ­քի, Ար­տա­հա­նի տերն էր Գու­րա­մը: Ա­րա­բա­կան տի­րա­պե­տութ­յան շրջա­նում, երբ Թիֆ­լի­սում նստած էր ա­մի­րա Ա­լիի որ­դի Ջա­փա­րը, Վ­րաս­տանն ա­վե­րակ­նե­րի վե­րա­ծող Ա­բուլ-­Կա­սիմ Ա­բու Սա­ջիի որ­դին ա­վե­րեց նաև Ջա­վախ­քը: Ին­նե­րորդ դա­րում Ջա­վախ­քի հա­րա­վա­յին մա­սը` Գոգ­շե­նը, միաց­վեց հայ Բագ­ րա­տու­նի­նե­րի թա­գա­վո­րութ­յա­նը, իսկ Ա­խալ­քա­լաք քա­ղա­քը շա­րու­նա­կեց մնալ Վ­րաս­տա­նի կազ­մում: 11-րդ դա­րի սկզբին (1008-1012թթ.) Վ­րաս­տա­նի և Աբ­խա­զիա­ յի Սմ­բատ-­Բագ­րատ Բագ­րա­տու­նի թա­գա­վո­րի ձեռ­քով կա­ռուցվում են Ա­խալ­քա­լա­ քի բեր­դի աշ­տա­րակ­նե­րը, իսկ Բագ­րատ 4-րդի օ­րոք (1044-1047թթ.) կա­ռուց­վում են

«Վրաց աղբյուրները...», Ա, էջ 159-160:

Փավստոս Բուզանդ, 5-ԺԵ:

«Վրաց աղբյուրները...», Ա, էջ 175:

«Վրաց աղբյուրները...», Ա, էջ 204-205:

բեր­դի պա­րիսպ­նե­րը: Ա­խալ­քա­լաքն այ­նու­հետև­, իբրև Ջա­վախ­քի կենտ­րոն, փո­խա­ րի­նել է Ծուն­դա­յին: 11-րդ դա­րում վրաց Գեորգ թա­գա­վո­րը Դա­վիթ Կու­րա­պա­լա­տին պատ­կա­նող Ջա­վախ­քը, Տայ­քի ու Ար­տա­հա­նի հետ, հանձ­նում է Վա­սիլ թա­գա­վո­րին: Այդ նույն դա­րում` 1084-ին, վրաց Բագ­րատ 4-րդ թա­գա­վո­րի օ­րոք, ինչ­պես վկա­յում է Մատ­ թեոս Ուռ­հա­յե­ցին, պար­սից բար­բա­րոս Ալ­փաս­լան թա­գա­վորն ա­վե­րում է Ա­խալ­ քա­լա­քը. «­Սուլ­տանն (Ալ­փաս­լան) ա­հա­գին բազ­մու­թեամբ իւ­րով մտաւ յաշ­խարհն Վ­րաց և մե­ծավ սրտմտու­թեամբ մատ­նեաց զնո­սա ի սուր և­ ի գե­րու­թիւն. և­ ի­ջեալ բա­նա­կե­ցաւ (բնա­կե­ցավ) ի գա­ւառն, որ կո­չի Ջա­ւա­լիս (­Ջա­վախք), և պա­տե­րազ­մաւ մե­ծաւ պա­տեաց զքա­ղաքն` որ կո­չի Ա­խալ (Ա­խալ­քա­լաք) քա­ղաքն. և­ առ­հա­սա­րակ զա­մե­նայն քա­ղաքն սրով կո­տո­րեաց` զայր և զ­կին` ա­նո­ղորմ և զա­մե­նայն քա­հա­ նայսն և զկ­րո­նա­ւորսն և զիշ­խանսն սրա­խող­խող ա­րա­րեալ. և լ­ցաւ զա­մե­նայն քա­ ղաքն ա­րեամբ. և­ ան­հա­մար ման­կունս և­ աղջ­կունս տա­րան ի Պար­սիկս ի գե­րու­թիւն, և գանձս ոսկ­ւոյ և­ ար­ծա­թոյ` ա­կանց և մար­գար­տացն որ ոչ էր թիւ (ո­րոյ ոչ գոյ թիւ)»26: 1266 թվա­կա­նին կազ­մա­վոր­վել է Ա­խալ­քա­լա­քի և Ա­խալց­խա­յի կի­սան­կախ Սամց­խե-­Սաա­թա­րա­գո­յի իշ­խա­նութ­յու­նը27: Մի­ջանկ­յալ տե­ղե­կութ­յուն­նե­րի հա­մա­ ձայն, 13-րդ դա­րում Ջա­վախ­քի կու­սա­կալ­ներ են հան­դի­սա­ցել Սար­գիս Մ­խարգր­ձել Թ­մոգ­վե­ցին և Շալ­վա Թո­րե­ցին28: Այլ տե­ղե­կութ­յուն­նե­րով՝ 13-րդ դա­րում Ջա­վախ­քը, Սամց­խեն ու Կար­նո քա­ղա­քը հանձն­վում են Թո­րե­ցի Գամր­կե­լիին: Խ­վա­րազ­մա­ ցի­նե­րը, ա­վե­րե­լով Տփ­խիս քա­ղա­քը, բնաջն­ջում են Ջա­վախ­քը, Քարթ­լին, Թ­ռեղ­քը և Ար­տա­հա­նը29: 1484-ին մոն­ղոլ Յա­ղուպ խա­նը Ա­խալ­քա­լաքն այ­րում և բ­նա­կիչ­նե­րին գե­րի է տա­նում30: Հա­ճա­խա­կի ա­վե­րում­նե­րի են­թարկ­ված Ջա­վախքն ի վեր­ջո ընկ­նում է թուրք զավ­թիչ­նե­րի ձեռ­քը: 1637-ին թուր­քերն այն դարձ­նում են Ա­խալց­խա­յի փա­շա­յութ­յան կցորդ սան­ջա­կը և, այ­նու­հետև, եր­կար ժա­մա­նակ, մինչև 1828 թվա­կա­նը, տի­րում և բո­լոր ձևե­րով կո­ղոպ­տում են հա­յե­րին, ինչ­պես նաև վրա­ցի վե­րաբ­նա­կիչ­նե­րին: Հա­ յերն այս­տեղ հիմ­նա­կա­նում զբաղ­վում էին դաշ­տամ­շա­կութ­յամբ, իսկ Կու­րի հով­ տում, նաև վրա­ցի­նե­րի հետ միա­սին, բան­ջա­րա­բու­ծութ­յամբ և­ այ­գե­գոր­ծութ­յամբ: Այդ 200 տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում, հա­րա­բե­րո­րեն խա­ղաղ պայ­ման­նե­րում, նրանք ի­րենց և թուրք վե­րաբ­նա­կիչ­նե­րի հա­մար կա­ռու­ցում էին բնա­կա­րան­ներ և տն­տե­ սա­կան շեն­քեր, ի­րենց ձեռ­քին պա­հում նաև քա­ղա­քի ար­հեստ­ներն ու գյու­ղա­կան

Մատթեոս Ուռհայեցի, էջ 146:

ՀՍՀ, 1, էջ 198:

«Վրաց աղբյուրները...», Բ, էջ 34:

Անդ, էջ 53:

Հ. Խ. Էփրիկյան, Ա, էջ 62:

տնայ­նա­գոր­ծութ­յու­նը: Թուրք տի­րա­պե­տող­նե­րը զավ­թել էին Ջա­վախ­քի ա­մե­նաըն­ տիր վա­րե­լա­հո­ղե­րը և­ ա­րո­տա­վայ­րե­րը: Հա­յերն ու վրա­ցի­նե­րը վա­րում, ցա­նում և բեր­քի զգա­լի մա­սը թուրք բե­կե­րին տա­լով` ծայ­րաս­տի­ճան չքա­վո­րութ­յան մեջ քարշ էին տա­լիս ի­րենց գո­յութ­յու­նը: Թուրք բե­կե­րի հո­ղա­յին ի­րա­վունք­նե­րը պահ­պան­վել էին նաև ցա­րա­կան տի­րա­պե­տութ­յան օ­րոք: Ն­րանց կա­մա­յա­կա­նութ­յուն­նե­րին են­ թարկ­վե­ցին նաև Կա­րի­նից ու այլ վայ­րե­րից այս­տեղ տե­ղա­փոխ­ված հա­յե­րը, և դա` ընդ­հուպ մինչև հե­ղա­փո­խութ­յու­նը: Բռ­նութ­յուն­ներն այն աս­տի­ճա­նի էին հա­սել, որ Կու­րի հով­տի բո­լոր այ­գե­գործ վրա­ցի­նե­րը մահ­մե­դա­կա­նութ­յուն էին ըն­դու­նել: Դ­րանց վերջ տա­լու մի­տու­մով 1772 թվա­կա­նին Կա­խե­թի Հե­րակ­լես և Ի­մե­րե­թի Սո­ղո­մոն թա­գա­վոր­նե­րը փոր­ձում են ա­զա­տագ­րել Ջա­վախ­քը, բայց դա չհա­ջող­վեց: 1801 թվա­կա­նին Վ­րաս­տա­նը Ռու­սաս­տա­նին միաց­նե­լու շնոր­հիվ Ջա­վախ­քի ա­զա­տագ­րու­մը Թուր­քիա­յի լծից դառ­նում է օ­րա­կար­գի հարց: Մի հան­գա­մանք, ո­րը հա­մընկ­նում էր նաև ռու­սա­կան կայս­րութ­յան սահ­ման­նե­րի ըն­դար­ձակ­ման ու ամ­ րապնդ­ման գա­ղա­փա­րին: Ռու­սա­կան զոր­քը քա­նիցս փոր­ձել է գրա­վել Ջա­վախ­քը, բայց այն հա­ջո­ղութ­յամբ չի պսակ­վել: Այս­պես, օ­րի­նակ, 1807-ին ռուս­նե­րը Կուր­դո­ վի­չի հրա­մա­նա­տա­րութ­յամբ պա­շա­րում են Ա­խալ­քա­լա­քը, բայց 2000 զոհ տա­լով նա­հան­ջում են: 1810թ. նո­յեմ­բե­րի 4-ին դարձ­յալ գրո­հում են Ա­խալ­քա­լա­քը և, սա­ կայն, այս ան­գամ ևս ս­տիպ­ված են լի­նում նա­հան­ջել: 1811 թվա­կա­նի դեկ­տեմ­բե­րի 7-ին ռու­սա­կան զոր­քերն ի վեր­ջո գրա­վում են Ա­խալ­քա­լա­քը և ն­րա բեր­դը, սա­կայն Բու­խա­րես­տի հաշ­տութ­յան պայ­մա­նագ­րով կրկին այն վե­րա­դարձ­նում են թուր­քե­ րին31: Ջա­վախ­քի վերջ­նա­կան ա­զա­տագ­րու­մը վի­ճակ­ված էր զո­րա­վար կոմս Պասկ­ևի­ չին (­Կոմս Է­րի­վանս­կի): 1828-ին, Կար­սը գրա­վե­լուց հե­տո, նա իր զո­րա­մա­սով շարժ­ վում է դե­պի Ջա­վախք` Ա­խալ­քա­լա­քի բեր­դը գրա­վե­լու: Վ. Պոտ­տո­յի հա­ղորդ­ման հա­մա­ձայն, հու­լի­սի 21-ին նրա բա­նա­կը հաս­նում է Գ­յոգ-դաղ, այ­նու­հետև, տե­ղա­ ցած ձյան և սաս­տիկ ցրտի պատ­ճա­ռով, իջ­նում է Գ­յոն­դու­րա­յի ցած­րույ­թը, ա­մե­ նայն հա­վա­նա­կա­նութ­յամբ տե­ղա­վոր­վում Մեծ Գ­յոն­դու­րա հայ­կա­կան գյու­ղում, ո­րին պատ­մա­գի­րը Գեն­դա­րի ա­նու­նով է հի­շա­տա­կում: Հու­լի­սի 23-ին բա­նակն ար­ դեն գտնվում էր Ա­խալ­քա­լա­քի մեր­ձա­կայ­քում, որ­տե­ղից պարզ եր­ևում էր, որ քա­ղա­ քի լավ ամ­րաց­ված բեր­դը գրա­վե­լու հա­մար ռազ­մա­կան հմտութ­յուն ու հնարք­ներ էին պետք: Պասկ­ևի­չի հրա­մա­նով դի­վա­նա­գի­տա­կան բաժ­նի աս­տի­ճա­նա­վոր Սախ­ նո Ուս­տի­մո­վի­չը և մա­յոր Բերն­սը, բեր­դը հանձ­նե­լու ա­ռա­ջար­կով, ներ­կա­յա­նում են բեր­դի կա­յա­զո­րի պե­տին: Բայց նրանց ներս չեն թող­նում, և չորս զին­ված թուր­քեր, ել­նե­լով պարս­պա­պա­տի վրա, բա­նակ­ցութ­յուն­ներ են սկսում և հայտ­նում, թե. «­Մենք

Հ. Խ. Էփրիկյան, էջ 62:

ոչ Եր­ևա­նի և­ ոչ էլ Կար­սի բնա­կիչ­ներ չենք, մեք ա­խալց­խա­ցի­ներ ենք, մեզ մոտ չկան ոչ կա­նայք, ոչ կայք, մենք կմեռ­նենք պա­տե­րի վրա, բայց բեր­դը չենք հանձ­նի»: Թուր­քե­րին հաղ­թե­լու և մեծ կո­րուստ­նե­րից խու­սա­փե­լու նպա­տա­կով կոմս Պասկ­ևի­չը վճռում է բեր­դը գրա­վել թնդա­նո­թա­հար ա­նե­լով, և դ­րա հա­մար հար­մար կետ է ընտ­րում Քա­ռա­սու­նաղբ­յու­րի (պատ­միչն այն ան­վա­նում է Գեն­դար-սու) ձախ ա­փը, ո­րը գե­րիշ­խում է բեր­դի վրա: Այս­տեղ ամ­րա­նում է գրո­հող Գու­դո­վի­չը, իսկ բեր­ դից 3 կմ հե­ռու տե­ղա­վոր­վում է Պասկ­ևի­չի կոր­պու­սը: Գի­շե­րով տար­բեր զո­րախմ­բեր անց­նում են Քա­ռա­սու­նաղբ­յու­րի աջ ա­փը և շր­ջա­պա­տում բեր­դը: Սկս­վում է գնդա­ կո­ծու­մը, ո­րի հետ­ևան­քով բեր­դը և պա­րիսպ­նե­րը աս­տի­ճա­նա­բար փլվում են, իսկ ու­ ժաս­պառ ե­ղած թուր­քե­րը` պարտ­վում: Սկս­վում է փա­խուս­տը դե­պի Թա­փա­րա­վա­նի ձո­րը: Փախ­չող զին­վոր­նե­րից հետ չմնա­լով` ան­հե­տա­նում է նաև բեր­դա­պահ Ֆար­ խաթ-բե­կը: Եվ ո­րով­հետև թուր­քե­րից ոչ ոք գե­րի չի հանձն­վում, 400 հո­գի, Ֆար­խաթբե­կի հետ միա­սին, ոչն­չաց­վում են: Ռուս­ներն այս ա­հեղ կռվում ու­նե­նում են 20 զոհ32: 1828 թվա­կա­նի հու­լի­սի 23-ի նշա­նա­վոր օ­րը վերջ է տրվում թուր­քա­կան ար­յու­նոտ տի­րա­պե­տութ­յանն ու բռնութ­յուն­նե­րին Ա­խալ­քա­լա­քում: Ա­խալ­քա­լա­քի բեր­դա­պահ­նե­րին օգ­նութ­յան հաս­նե­լու նպա­տա­կով Կիոս փա­ շան, 1500 լա­զե­րի գլուխն ան­ցած, Ար­տա­հա­նի կող­մից շտա­պում է մտնել Ջա­վախք: Բայց տես­նե­լով, որ բերդ­ն ար­դեն կոր­ծան­վել է, և պաշտ­պան­ներն էլ ոչն­չաց­վել են, հե­ռա­նում է դե­պի լեռ­նե­րը33: Այս մեծ հաղ­թա­նա­կի հա­մար ռուս զո­րա­վար­ներն ար­ժա­նա­նում են թա­գա­վո­րա­ կան պարգև­նե­րի: Ա­խալ­քա­լաքն ա­զա­տագ­րե­լուց հե­տո, 1828 թվա­կա­նի հու­լի­սի 26-ին, ա­ռանց կռիվ­նե­րի Պասկ­ևի­չը գրա­վում է նաև Խրթ­վի­սը34, ո­րով ամ­բողջ Ջա­վախքն անց­նում է ռու­սա­կան զոր­քե­րի տի­րա­պե­տութ­յան տակ: 1829 թվա­կա­նին ռուս­նե­րը գրա­վում են նաև Կա­րինն ու Բա­բեր­դը: Այդ ա­ռաջ­ շար­ժումն ան­հանգս­տաց­նում է Եվ­րո­պա­կան տե­րութ­յուն­նե­րին: Ն­րանց դես­պան­նե­ րի դրդու­մով` Թուր­քիան Ռու­սաս­տա­նին հաշ­տութ­յուն է ա­ռա­ջար­կում: 1829թ. սեպ­ տեմ­բե­րի 2(14)-ին Ադ­րիա­նու­պոլ­սում35 տե­ղի է ու­նե­նում հաշ­տութ­յան պայ­մա­նագ­րի կնքու­մը: Պայ­մա­նագ­րի կե­տե­րից մե­կի հա­մա­ձայն, այլ վայ­րե­րի թվում «Ա­խալց­խա­ յի փա­շա­յութ­յու­նը` Ա­խալ­քա­լաք և Ա­խալց­խա բեր­դե­րով», միաց­վում է Ռու­սաս­տա­ նին: Իսկ 1828-1829թթ. գրավ­ված Կա­րի­նը, Կար­սը, Բա­յա­զե­տը և Բա­բեր­դը դարձ­յալ

Վ. Պոտտո, Հ. 4, թող. 1, Թիֆլիս, 1887, էջ 104-109:

Վ. Պոտտո, նշվ. աշխ., էջ 109:

Վ. Պոտտո, նշվ. աշխ., էջ 112-113:

Թուրքերը Ադրիանուպոլիսը Էդիրնէ են անվանում: Այն գտնվում է Թուրքիայի Եվ­րոպական մասում: Քաղաքը կառուցվել է Հռոմի Ադրիանոս կայս­եր­ (117-138 թթ.) կողմից: «Հայ համայնքն այստեղ ձևավորվել է դեռևս բյուզանդական կայսրության վաղ շրջանում», (ՀՍՀ, 1, էջ 42):

վե­րա­դարձ­վում են Թուր­քիա­յին: Դա­վադ­րո­րեն ծանր այս պայ­մա­նա­գի­րը, ո­րը խիստ ան­հանգս­տութ­յուն պատ­ճա­ռեց ողջ քրիս­տոն­յա արևմ­տա­հա­յութ­յա­նը, ան­մի­ջա­պես ծնեց ար­տա­գաղ­թի զար­հու­րե­լի միտք ու հե­ռան­կար: Դա­րե­րով թուր­քա­կան ստո­րա­ ցու­ցիչ լծից ա­զա­տագր­վե­լու հա­յութ­յան թա­փած ար­յունն ու հու­սա­վառ ձգտում­նե­րը դեռ շատ եր­կար էին շրջա­փակ­վե­լու քրիս­տոն­յա Եվ­րո­պա­յի և Ռու­սաս­տա­նի քա­ղա­ քա­կան մութ հաշ­վարկ­նե­րով ու «քրիս­տո­նեա­կան» բա­րո­յա­կա­նութ­յամբ: Դա վատ­ թա­րա­գույնն էր, որ մահ­վան դա­տավ­ճիռ էր հի­շեց­նում: Հուզ­ված ու խիստ հու­սա­ հատ­ված էին հա­յե­րը, ով­քեր մե­ծա­պես նպաս­տել էին ռու­սա­կան բա­նա­կի հաղ­թար­ շա­վին: Չար­յաց փոք­րա­գույնն ընտ­րե­լու հար­կադ­րանքն էր հա­յե­րին բա­ժին ըն­կել, և ն­րանք նույ­նիսկ մտա­ծե­լու էլ թերևս ժա­մա­նակ չու­նեին: Կար­նո հոգ­ևոր ա­ռաջ­նորդ Կա­րա­պետ ար­քե­պիս­կո­պոս Բագ­րա­տու­նու և 29 նշա­նա­վոր ան­ձանց ստո­րագ­րութ­ յամբ, 1829 թ. դեկ­տեմ­բե­րի 15-ին գրվում է ա­ղեր­սա­կան դի­մում` ուղղ­ված զո­րա­վար Պասկ­ևի­չին, ո­րով խնդրվում է թույլ տալ, որ Թու­քիա­յից Ռու­սաս­տան գաղ­թեն այն բո­լոր հա­յե­րը, ով­քեր ի­րենց հա­վի­տե­նա­կան հայ­րե­նի­քում թուրք զավ­թիչ­նե­րի դրոշն ա­նար­գե­լու և ք­րիս­տոն­յա ռուս­նե­րի դրո­շի տակ մտնե­լու հանդգ­նութ­յան հա­մար ան­ խու­սա­փե­լիո­րեն դա­տա­պարտ­ված են հա­լա­ծանք­նե­րի և հո­շոտ­ման: Այդ դի­մու­մը, որն այժմ պահ­վում է Վ­րաս­տա­նի կենտ­րո­նա­կան ար­խի­վում և պատ­ճե­նը` Ա­խալց­ խա­յի գա­վա­ռա­գի­տա­կան թան­գա­րա­նում, 1940 թվա­կա­նին, ման­րա­մասն ծա­նո­թագ­ րութ­յամբ, հրա­տա­րակ­վել է Լ. Մե­լիք­սեթ-­Բե­կի ձեռ­քով36: Մենք ներ­կա­յաց­նում ենք այդ դի­մումն ամ­բող­ջա­կան տես­քով, այն­պես, ինչ­պես կա: Ի 1829 ի դեկտ. 15, ի Կա­րին որ է Արզ­րում Ձերդ պայ­ծա­ռա­փայ­լու­թիւն ֆեռթ­ մառ­շալ գրաֆ Պասկ­ևիչ Եր­ևա­նու Ո­ղոր­մած Տէր մեր Ա­ղերս ի կող­մա­նէ Ար­քե­պիս­կո­պո­սին Հա­յոց Կար­նո քա­ղա­քի և միան­գա­մայն ի դի­մաց իշ­խա­նացն Հա­յոց նոյն քա­ղա­քի առ Նո­րին Պայ­ծա­ռա­փայ­լութ­յուն Զկ­նի տի­րա­պե­տու­թեան քա­ղա­քիս Կար­նոյ ի հաղ­թա­կան զօ­րաց Նո­րին Մե­ծա­ շուք Կայ­սե­րա­կա­նի Տէ­րութ­յան ա­մե­նայն Ռու­սաց` մինչ ցայ­սօր ա­ռանց յափշ­տա­ կու­թեանց ըն­չից և վ­նաս­ման ի­րիք մե­րայ­նոց խա­ղա­ղու­թեամբ և գո­վա­նի հանգս­տու­ թեամբ ի գե­ղե­ցիկ պաշտ­պա­նու­թեան և­ա­պա­հո­վու­թեան ան­ցու­ցաք զա­ւուրս մեր: Ա­պա յու­սամք թէ` մինչ ար­ժա­նա­ւո­րե­ցիմք յա­տուկ շնոր­հիւ Ձե­րին ո­ղոր­մա­ծու­ թեան բնա­կիլ մշտնջե­նա­ւո­րա­պէս ի ներ­քոյ Հո­վա­նա­ւո­րու­թեան Նո­րին Բարձ­րա­շուք Կայ­սե­րա­կա­նի Մե­ծու­թեան յերկ­րին Ռու­սաց ա­ռա­ւել ևս­ ու­նիմք ստա­նալ ան­շուշտ

Տե՛ս ԽՍՀՄ ԳԱ հայկական մասնաճյուղի «Տեղեկագիրե, թիվ 3, Երևան, 1940, էջ 37-40:

զևս գե­րա­գոյն ա­պա­հո­վու­թիւն քան զայս և հատ­կա­ցեալ խնա­մոց վա­յել­մունս: Եր­ևի թէ զօրքն Ռու­սաց զկնի քա­նի ամ­սոյ թող­լոց են զայս նա­հանգս Էրզ­րու­մոյ և մեք ի վա­ղուց հե­տե քաջ տե­ղեակ գո­լով բար­բա­րո­սա­կան բա­րուց օս­ման­յան ազ­ գին և կա­ռա­վա­րու­թեան` գի­տեմք` ան­շուշտ վտան­գիմք: Եւ ո­րով­հետև ազգս մեր յայս­միկ մի­ջո­ցի ա­կա­նա­տես իսկ եղև քաղց­րաբա­րո­ յու­թեան և­ո­ղոր­մու­թեան Ռու­սաց կա­ռա­վա­րու­թեան. վասն ո­րոյ առ ի չվտան­գիլ մեր յօս­մա­նեանց ա­ղերս ար­կեալ` ա­ղա­չեմք և խնդ­րեմք զպաշտ­պա­նու­թիւն Ռու­սաց. և­ ան­մի­ջա­բար ի Ձերդ Պայ­ծա­ռա­փայ­լու­թե­նէ նշա­նա­կել վասն նուաս­տու­թեան մե­ րոյ զտե­ղի ինչ ար­ժե­նա­ւոր յերկ­րի Ռու­սաց ի բնա­կու­թիւն. յո­րում մինչ ցեր­կու հա­ զար տունք Հա­յոց (կամ ա­վե­լի կամ պա­կաս) ե­լա­նե­լով ի յերկ­րէ աս­տի, բնա­կե­ցիմք անդր: Ուս­տի ա­մե­նա­խո­նար­հա­բար դի­մեմք ա­հա ա­ղեր­սա­կան գրու­թեամբ առ յոտս բարձր Պայ­ծա­ռա­փայ­լու­թեան հա­ճես­ցի, կա­միմք մեք բնա­կիլ յԱ­խալց­խայ քա­ղաք և­ի մեր­ձա­կա գա­ւառսն նո­րին: Վասն ո­րոյ խո­նար­հու­թեամբ ա­ղեր­սեմք և հայ­ցեմք ար­ժա­նա­ւո­րե­ցու­ցա­նել զա­ նար­ժա­նու­թիւն մեր գրա­ւոր պա­տաս­խա­նոյ, որ­պէս­զի և մեք նվաստքս սկսա­նի­ցիմք յայսմ յե­տէ նա­խա­պատ­րաս­տիլ մինչև ցհա­սա­նիլ գար­նան: Մ­նամք ա­հա ազ­գո­վին ակն­կալ խնա­մոց և­ ո­ղոր­մու­թեան շնոր­հի Ձերդ Բարձր Պայ­ծա­ռա­փայ­լու­թեան, ո­րով եմք և մ­նամք Հան­դի­սա­վե­հու­թեան Ձե­րոյ յա­մե­նայ­նի ա­մե­նա­խո­նարհ և հ­պա­տակ ծա­ռայք. Ն. Ծ. Կա­րա­պետ խո­նարհ ե­պիս­կո­պոս Հա­յոց Կար­նոյ և­այ­լոց (կնիք) Ս­տո­րագ­րութ­յուն­ներ. 1. Ն. ծռյ մէի Գ­րի­գոր Տէր Սի­մո­նեան 2. Ն. ծռյ մէի Սի­մօն Հա(յ)­րա­պե­տեան 3. Ն. մէի Ղա­զար Ս­տե­փօեան 4. Ն. մէի Յո­հան­նէս Էփ­րի­կեանց 5. Ն. մէի Մի­նաս Ազ­նա­ւո­րեան 6. Ն. մէի Մ­նա­ցա­կան Սա­ղա­թե­լեան 7. Ն. Կա­րա­պետ Քի­րիշ­ճեան 8. Ն. Ա­լեք­սան Մը­սըր­լեան 9. Ն. Յա­կոբ Մա­րա­քեանց 10. Ն. մէի Սի­մօն Մու­թա­ֆեա­նց 11. Ն. Ս­տե­փան­նոս Թէա­լիկ­չեան 12. Ն. մէի Կա­րապ(ետ) Չատր­ճեան 13. Ն. Յա­րու­թիւն Չօ­մա­ռեան 14. Ն. մէի Պ(ա)ղտա(սար) Մ­խօեան

15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29.

Ն. Յա­րու­թիւն Մու­թա­ֆեան Ն. Յա­կոբ­ջան Մեռ­կե­լեան Ն. Գէորգ Էք­սիւ­զեանց Ն. Նա­զա­րեթ մէի Մու­րա­դեանց Ն. ծռյ. Գ­րի­գոր Շիր­ճեան, վար­ժա­պետ հա­յոց Կար­նոյ Ն. մէի Յա­կոբ Ք­րիս­տոստ­րեան Ն. Սար­գիս Յա­կոբ­ջա­նեան Ն. մէի Ա­ղա­ճան մէի Գէոր­գեան Ն. Շի­րին Ոա­ռանճր Սարգ­սեան Ն. Պա­պոյ Յառ­նեան Ն. Պար­սամ Էն­ֆիէ­ճեանց Ն. Ա­լեք­սան Տիւ­տիւք­ճեան Ն. Յո­հան­նէս Զի­րի­պեան Ն. մէի Յա­րու­թիւն Միր­զէեան Ն. մէի Պաղ­տա­սար մէի Վար­դա­նեան37

Պասկ­ևի­չը, քա­ջա­տե­ղյակ լի­նե­լով Թուր­քիա­յի պե­տա­կան վրի­ժա­ռա­կան քա­ղա­ քա­կա­նութ­յա­նը, ո­րով, ռու­սա­կան զոր­քե­րը հե­ռա­նա­լուց հե­տո, կա­րող էր ոչն­չաց­վել ռու­սա­մետ ամ­բողջ հա­յութ­յու­նը, հա­տուկ գրութ­յամբ դի­մում է կայս­րին` այդ­պի­սով գաղթն ի­րա­կա­նաց­նե­լու և հայ ժո­ղովր­դի տվյալ հատ­վա­ծին նյու­թա­կան ո­րոշ օգ­ նութ­յուն սահ­մա­նե­լու հա­մար: Այդ գրութ­յան մեջ, ի մի­ջի այ­լոց, նաև աս­ված էր. «­Բա­յա­զե­տում եր­կու հա­զար հայ էր կռվում մեր զին­վոր­նե­րի շար­քե­րում, Էրզ­րու­մում քրիս­տոն­յա բնակ­չութ­յան մեծ մա­սը ըն­դա­ռաջ ե­կավ դի­մա­վո­րե­լու ա­ռա­ջա­ցող մեր զոր­քե­րի շա­րաս­յու­նե­րին` ի­րենց հոգ­ևոր ա­ռաջ­նորդ­նե­րի հետ միա­սին, Կար­սում հա­ յե­րից կազմ­ված էր մի գու­մար­տակ` 800 մար­դուց բաղ­կա­ցած, ո­րի հեծ­յալ­նե­րը սահ­ մանն էին պաշտ­պա­նում վե­րա­հաս աս­պա­տա­կութ­յուն­նե­րից: Ն­րանց ըն­տա­նիք­նե­րի մո­տա­վոր թի­վը, ո­րոնց ան­խու­սա­փե­լի վտանգ է սպառ­նում, կա­րող է հաս­նել մինչև 10 հա­զա­րի: Այ­սու հանդգ­նում եմ խնդրել Ձերդ Կայ­սե­րա­կան մե­ծութ­յան ա­մե­նաո­ղոր­մած թույլտ­վութ­յու­նը` ինձ ի­րա­վունք շնոր­հե­լու և­ այդ ըն­տա­նիք­նե­րին բնա­կութ­յան հա­ մար հող հատ­կաց­նե­լու Վ­րաս­տա­նում և Հայ­կա­կան մար­զում, իսկ ե­թե դրանք (այդ հո­ղե­րը - Կ. Ղ.) չբա­վա­կա­նաց­նեն նրանց բո­լո­րին տե­ղա­վո­րե­լու` նաև Կով­կաս­յան մար­զում (Հ­յու­սի­սա­յին Կով­կա­սում - Կ. Ղ.): Այս մարդ­կանց բնա­կե­ցու­մը թեև սկզբում կպա­հան­ջի զգա­լի ծախ­սեր, բայց դրանք, ան­կաս­կած, հե­տա­գա­յում ա­ռա­տութ­յամբ

Տե՛ս ԽՍՀՄ ԳԱ հայկական մասնաճյուղի «Տեղեկագիր», թիվ 3, Երևան, 1940, է­ջ 37­-40: Ծա­ նուցումը երկրորդաբար ցուցակի վերջում տրվում է հատուկ, որպեսզի հեշտացվի պատ­մա­կան փաստաթղթի կոնկրետ ուսումնասիրումը (Ծանոթագրումը` կազմողի` Ռ. Ղ.):

կհա­տուց­վեն այն շա­հույթ­նե­րից, ո­րոնք սպա­սե­լի են նրանց աշ­խա­տա­սեր և­ արդ­յու­ նա­գործ դա­սա­կար­գից... Իմ կար­ծի­քով, գաղ­թա­կան­նե­րին իբրև նպաստ կլոր հաշ­վով բա­վա­կան կլի­նի ա­մեն մի ըն­տա­նի­քին 25 ռուբ­լի` ար­ծա­թով, ո­րը կկազ­մի մեկ մի­լիոն ռուբ­լի թղթադ­ րամ բո­լոր գաղ­թա­կա­նութ­յան հա­մար38: Քա­նի որ Ադ­րիա­նու­պոլ­սի հաշ­տութ­յան պայ­մա­նագ­րի 13-րդ հոդ­վա­ծով սահ­ ման­ված էր փո­խա­դարձ գաղ­թի ի­րա­վունք, Կայ­սեր և Պասկ­ևի­չի թույլտ­վութ­յամբ թուր­քա­կան հպա­տա­կութ­յու­նից հրա­ժար­վող հա­յե­րը կա­րող էին ի­րենց շար­ժա­կան գույ­քով տե­ղա­փոխ­վել Հայ­կա­կան մարզ և Վ­րաս­տան39: Այս թույլտ­վութ­յու­նը լսե­լուն պես հա­յե­րից շա­տե­րը ցան­կութ­յուն են հայտ­նում հե­ռա­նալ մայր հայ­րե­նի­քից, քան ընտ­րել դա­վա­նա­փո­խութ­յու­նը, հա­լա­ծանք­նե­րը կամ էլ ստույգ մա­հը: Թուր­քա­կան պե­տութ­յան հա­մար հայ ժո­ղովր­դի այս ո­րո­շու­ մը մեծ ա­նակն­կալ էր, ո­րով­հետև գաղ­թի հետ­ևան­քը պի­տի լի­ներ հո­ղա­գոր­ծութ­յան և­ ար­հեստ­նե­րի մեծ մա­սի կոր­ծա­նու­մը, գյու­ղա­կան և քա­ղա­քա­յին ար­տադ­րութ­յան դա­դա­րը: Սուլ­թան Մահ­մու­դը, լավ գի­տակ­ցե­լով, որ իր երկ­րից հե­ռա­նում է պար­զա­ պես թուր­քե­րին ձրի կե­րակ­րող մի ժո­ղո­վուրդ, հա­տուկ հրո­վար­տա­կով և բա­բերդ­ցի Գէորգ վա­ճա­ռա­կա­նի մի­ջո­ցով, ա­ռա­տա­խոս­տում­նե­րով, դի­մում է հա­յե­րին` հրա­ ժար­վե­լու գաղ­թի գա­ղա­փա­րից: Եվ, սա­կայն, դի­մու­մը ան­հետ­ևանք է մնում. այդ ա­ռու­մով հա­յե­րը պատ­րանք­ներ չէին կա­րող ու­նե­նալ: Միև­նույն նպա­տա­կով Պոլ­սո հա­յոց պատ­րիար­քա­րանն էլ, Բար­դու­ղի­մեոս ե­պիս­կո­պո­սի մի­ջո­ցով, դի­մում է ժո­ղո­ վըր­դին և դարձ­յալ մերժ­ման է ար­ժա­նա­նում40: Ժո­ղո­վուր­դը պատ­րաստ­վում է գաղ­թել և հո­գով ու մարմ­նով ա­զատ­վել հե­տա­գա ա­ղետ­նե­րից, թեև նրա հա­մար մա­հու չափ ծանր էր օ­տա­րին թող­նել իր հա­վի­տե­ նա­կան սուրբ հայ­րե­նի­քը` թե­կուզև ինչ-որ ա­նո­րոշ մի ժա­մա­նա­կով: Բայց բա­զում եվ­րո­պա­ցի­ներ, ով­քեր մո­տի­կից ծա­նոթ էին հայ ժո­ղովր­դի ան­տա­նե­լի կա­ցութ­յա­նը, թուր­քե­րի ան­մարդ­կա­յին հարս­տա­հա­րում­նե­րին, բռնութ­յուն­նե­րին ու լլկում­նե­րին, նրանց կրո­նա­կան ան­հան­դուր­ժո­ղա­կա­նութ­յան էութ­յա­նը, լիո­վին հաս­կա­նում էին հա­յե­րին: Կա­րա­պետ ար­քե­պիս­կո­պո­սը ա­մեն կերպ ձգտում էր թեթ­ևաց­նել գաղ­թի նա­խա­պատ­րաս­տութ­յու­նը, օգ­նում էր ժո­ղովր­դին վա­ճառ­քի հա­նել ինչ հնա­րա­վոր է, թե­պետ հա­ճախ չնչին գնե­րով, որ­պես­զի հա­յե­րը գաղ­թին նա­խա­պատ­րաստ­վեն հնա­րա­վո­րինս քիչ կո­րուստ­նե­րով41:

Տե՛ս «Կովկասյան հնագիտական հանձնաժողովի հավաքած արձանագրությունները», 7-րդ, Թիֆլիս, 1878, էջ 830, որից և քաղվածաբար թարգմանել է Կ.­ Ղ­աֆ­ադ­ար­յանը:

Գյուտ քահանա Աղանյանց, «Կարնո գաղթը», էջ 4, Ա. Երիցյանց, հ. Ա, էջ 437, Հ. Գեղամյանց, «Կարապետ արքեպիսկոպոս» («Փորձ­», 1876, թիվ 1, էջ 186), ՀՍՀ, 1, էջ 92:

Ա. Երիցյանց, Ա, էջ 438-439:

Հ. Գեղա­մյանց, («Փորձ», 1876, թիվ 1, է­ջ 187), Գյուտ քահանա Աղանյանց, Կարնո գաղթը, էջ 6:

Թուր­քա­կան իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի վայ­րագ քա­ղա­քա­կա­նութ­յան նկատ­մամբ ու­նե­ ցած ա­տե­լութ­յու­նից Կար­նո, Բա­յա­զե­տի և Կար­սի հա­յե­րից շա­տե­րը չհամ­բե­րե­ցին, որ գաղ­թը տե­ղի ու­նե­նար հա­ջոր­դող գար­նա­նը, այլ 1829 թվա­կա­նի ձմռա­նը, հոկ­ տեմ­բե­րի 14-ին սկսե­ցին հե­ռա­նալ երկ­րից և­ անց­նել ռու­սա­կան սահ­մա­նը: Շ­տա­պո­ ղա­կա­նութ­յան ա­ռաջն առ­նել չկա­րո­ղա­ցան ոչ կազ­մա­կեր­պութ­յուն­նե­րը և­ ոչ էլ գաղ­ թը կազ­մա­կեր­պող Կա­րա­պետ ար­քե­պիս­կո­պո­սը42: Ա­ռա­ջին հի­սուն ըն­տա­նի­քը, որ Կար­սից դուրս էր ե­կել տա­րե­րայ­նո­րեն, Պասկ­ևի­չի կար­գադ­րութ­յամբ ու­նե­ցավ ու­ ղեկ­ցող զին­վոր­նե­րի մի խումբ43, ո­րով­հետև գաղ­թող­նե­րին թա­լա­նե­լու հա­մար ար­դեն աշ­խու­ժա­ցել էին քուրդ կո­ղոպ­տիչ­նե­րը: Միակ ու­ղին, ո­րով էլ կա­րող էին շարժ­վել գաղ­թող­նե­րը, Կարս-Գ­յում­րի ճա­նա­ պարհն էր: Բայց 1829-1830 թվա­կան­նե­րի ձմե­ռա­յին գաղթն ի վեր­ջո դա­դա­րեց­վեց, որ­պես­զի գաղ­թող­նե­րը խե­լամ­տո­րեն կազ­մա­կեր­պեին ի­րենց տե­ղա­շար­ժը. քա­ղաք­ նե­րից ու գյու­ղե­րից հե­ռա­ցող­նե­րը նա­խա­պես են­թարկ­վեին կա­նո­նա­վոր ցու­ցա­ կագրման, ո­րով­հետև հենց հաշ­վա­ռու­մից էր կախ­ված տե­ղա­հան­ված­նե­րին նյու­թա­ կան օգ­նութ­յուն հասց­նե­լու մտադ­րութ­յու­նը, ին­չը նա­խա­պատ­րաս­տել էին Պասկ­ ևիչն ու իր հրամ­կազ­մը` կայ­սեր հա­մա­ձայ­նութ­յամբ: Գե­նե­րալ Բանգ­րատ­ևը հա­տուկ զբաղ­վում էր գաղ­թող­նե­րի ցու­ցա­կագր­մամբ: Արևմ­տա­հա­յե­րի գաղ­թը պատ­շա­ճո­րեն կազ­մա­կեր­պե­լու հա­մար Պաս­կևի­չը Թիֆ­լի­սում ստեղ­ծում է հա­տուկ կո­մի­տե: Կո­մի­տեն գաղ­թող­նե­րին բա­ժա­նեց ե­րեք են­թախմ­բե­րի` հիմք ըն­դու­նե­լով նրանց սո­ցիա­լա­կան կազ­մը: Դ­րանք էին` առևտ­րա­ կան խա­վե­րը, ար­հես­տա­վոր­նե­րը և հո­ղա­գործ­նե­րը: Ա­ռա­ջին եր­կու խմբե­րին գաղ­ թա­կա­նա­կան կո­մի­տեն հատ­կաց­րեց քա­ղաք­նե­րը կամ ա­վան­նե­րը, որ­տեղ կա­րե­լի էր զբաղ­վել առևտ­րով ու ար­հեստ­նե­րով, իսկ հո­ղա­գործ մե­ծա­մաս­նութ­յանն անխ­տիր հատ­կաց­րեց գյու­ղա­կան բնա­կա­վայ­րե­րը` դաշ­տամ­շա­կութ­յամբ զբաղ­վե­լու հա­մար: Կո­մի­տեն նույ­նիսկ հաշ­վի էր առ­նում ժո­ղովր­դա­հատ­վա­ծի հին հայ­րե­նի­քի բնակ­լի­ մա­յա­կան պայ­ման­նե­րը, որ­պես­զի նոր բնա­կա­վայ­րե­րը հնա­րա­վո­րինս հա­մա­պա­ տաս­խա­նեին նրանց բնա­կութ­յան հին վայ­րե­րին: Դա հիմ­նա­կա­նում հե­տապն­դում էր եր­կու նպա­տակ` հար­մար­վո­ղա­կա­նութ­յան ա­ռու­մով, ա­ռա­ջին հեր­թին ժո­ղովր­դի ա­ռող­ջա­պա­հա­կան խնդիր­նե­րի տե­սանկ­յու­նից, ա­պա և բ­նա­կան պայ­ման­նե­րի հետ ա­վան­դա­կան կապ­վա­ծութ­յան, մաս­նա­գի­տա­կան դրսևոր­ման ա­ռու­մով: Ա­ռաջ­նորդ­ վե­լով այս տե­սանկ­յու­նով` ա­ռա­ջարկ­վում էր պահ­պա­նել նաև հին հա­մայն­քա­յին կազ­մը, իսկ ե­թե դա չէր բա­վա­րա­րում, գո­նե հա­մախմբ­վել միև­նույն աշ­խար­հագ­րա­ կան գո­տուն պատ­կա­նող­նե­րի հետ44:

Ա. Երիցյանց, Ա, էջ 437-438:

­Գ­յուտ­ քահանա Աղանյանց, Կարնո գաղթը, էջ 6:

Վ. Պոտտո, հ. 4, Թ­իֆ­լիս, 1888, էջ 475-476:

Պասկ­ևի­չը նշված կո­մի­տեի ա­ռա­ջար­կութ­յուն­նե­րի հի­ման վրա հա­տուկ գրութ­ յուն է ու­ղար­կում Կա­րին, գե­նե­րալ Բանգ­րատ­ևին, ո­րի մեջ նշված էին նոր գաղ­թա­ վայ­րե­րը: Բանգ­րատ­ևը վե­րաբ­նակ­վող­նե­րին ա­ռա­ջար­կում է ընտ­րել այդ նշա­նակ­ ված վայ­րե­րը: Նա­խընտ­րած նոր բնա­կա­վայ­րե­րի նպա­տակա­հար­մա­րութ­յունն ստու­գե­լու հա­մար գաղ­թող­նե­րի ներ­քին կազ­մա­կեր­պութ­յուն­ներն ի­րենց ներ­կա­ յա­ցու­ցիչ­ներն են ու­ղար­կում Կով­կաս: Այս­պես, օ­րի­նակ, կար­նո­հա­յե­րի «­...կող­մից ընտր­վե­ցան պատ­գա­մա­վոր­ներ, որ գան, ո­րո­նեն և գտ­նեն հայս­կույս Կով­կաս­յան աշ­խարհ­քու­մը ի­րենց հա­մար հար­մար բնա­կութ­յան տե­ղեր: Այս պատ­գա­մա­վոր­նե­ րը, ի­հար­կե, չու­նե­նա­լով այդ մեծ պաշ­տո­նին հար­մար գի­տութ­յուն­քը և հմ­տութ­յուն­ քը, ընտ­րե­ցին այն տե­ղե­րը, ո­րոնք որ ցույց տվին տե­րութ­յան պաշ­տո­նա­կալ­քը»45 (­Խոս­քը վե­րա­բե­րում է Շի­րա­կին, Ջա­վախ­քին և Ա­խալց­խա­յին): Այդ նույն նպա­տա­կով Կով­կաս ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներ էին ու­ղար­կում նաև Էրզ­ րու­մը գրա­ված ռու­սա­կան զո­րա­մա­սից: Այդ­պես վար­վեց, օ­րի­նակ, Բանգ­րատ­ևը, երբ Կա­րա­պետ ար­քե­պիս­կո­պոսն իր 38 պատ­վա­վոր ազ­գա­կից­նե­րով բնա­կութ­յան վայր ընտ­րեց Ա­խալց­խա քա­ղա­քը: «Այդ ժա­մա­նակ Բանգ­րատ­ևը մարդ ու­ղար­կեց Ա­խալց­խա­յի հրա­մա­նա­տար Տ­րե­շեր փոխգն­դա­պե­տի մոտ` հարց­նե­լու, թե քա­ղա­ քում որ­քան տեղ կա բնա­կութ­յան հա­մար: Մի այլ տե­ղե­կութ­յան հա­մա­ձայն Ա­խալց­ խա քա­ղա­քում և շր­ջա­կա գյու­ղե­րում բնա­կութ­յան տե­ղեր ընտ­րե­լու հա­մար Կա­րի­ նից այն­տեղ ու­ղարկ­վե­ցին լու­սա­վոր­չա­կան Պո­ղո­սը և մահ­տե­սի Կա­րա­պե­տը, իսկ կա­թո­լիկ­նե­րից` Լա­լօղ­լու Հո­հան­ջանն ու Գ­րի­գոր Էփ­րիկ­յա­նը, ո­րոնք ի­րենց հետ ու­ նեին Բանգ­րատ­ևի հանձ­նա­րա­րա­կան գրութ­յու­նը46»: Կա­րա­պետ ար­քե­պիս­կո­պո­սը նույն­պես ե­րեք մարդ ու­ղար­կեց` զննե­լու քա­ղա­քի և շր­ջա­կա գա­վառ­նե­րի (այդ թվում` նաև Ջա­վախ­քի) գյու­ղե­րը: Պատ­վի­րակ­նե­րը հետ էին դառ­նում` բա­րի լու­րեր բե­րե­լով: Այ­նու­հետև ժո­ղովր­դին տեղ­յակ պահ­վեց ե­ղե­ լութ­յու­նը: Գար­նա­նը վստա­հո­րեն դուրս գա­լու հա­մար: Ինչ­պես Կա­րի­նում, երկ­րի մյուս մա­սե­րում էլ հար­կադ­րա­գաղ­թը տե­ղի էր ու­նե­ նում զին­վո­րա­կան կազ­մա­կեր­պութ­յան հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յամբ, նրանց վե­րահս­կո­ ղութ­յան պայ­ման­նե­րում: Զին­վո­րա­կան կազ­մա­կեր­պութ­յա­նը զու­գակ­ցող տե­ղա­կան հանձ­նա­ժո­ղով­նե­րը ներ­կա­յաց­նում էին ժո­ղովր­դի վեր­նա­խա­վե­րը, մար­դիկ, ով­քեր նաև հե­ղի­նա­կութ­յուն էին վա­յե­լում: Կա­րի­նում նմա­նօ­րի­նակ հանձ­նա­ժո­ղո­վը ղե­կա­ վա­րում էր Կա­րա­պետ ար­քե­պիս­կո­պոս Բագ­րա­տու­նին, Կար­սում` Ս­տե­փա­նոս ար­ քե­պիս­կո­պո­սը, կա­թո­լիկ­նե­րի­նը` Եփ­րեմ Վար­դա­պե­տը: Զին­վո­րա­կա­նութ­յան կող­ մից գաղ­թի կազ­մա­կեր­պութ­յան ընդ­հա­նուր ղե­կա­վարն ու գործ­նա­կան քայ­լեր ձեռ­

Հակոբ Կարենյանց, Խապրիկներ հայրենիքից («Կռունկ Հայոց աշխարհին», թիվ 3, 1862, էջ 228):

Գյուտ քահանա Աղանյանց, «Կարնո գաղթը», էջ 17-18:

նար­կո­ղը հան­դի­սա­նում էր գե­նե­րալ Պասկ­ևի­չը: Ն­րան Կա­րի­նում եր­բեմն փո­խա­ րի­նում էր գե­նե­րալ Բանգ­րատ­ևը: Բա­յա­զե­տում և Ա­լաշ­կեր­տում` զո­րա­վար Ռեու­թը: Գաղ­թի հոգ­սե­րը թեթ­ևաց­նե­լու գոր­ծում ո­րո­շա­կի դեր էին կա­տա­րում նաև ա­ռան­ձին ազ­գանվեր ան­ձինք: 1830 թվա­կա­նի մա­յի­սի 15-ին (ըստ ո­մանց` մա­յի­սի 10-ին) Կար­նո, Բա­յա­զե­տի, Կար­սի և­ այլ վայ­րե­րի հա­յե­րի զգա­լի մա­սը, ծանր սրտով ու ող­բա­հա­ռաչ, թո­ղեց հայ­ րե­նի բնաշ­խար­հը: Վե­րա­դառ­նա­լու հույ­սը ան­մար պա­հող­նե­րը շեշ­տե­լով հի­շե­ցին, որ Կա­րին-Արզ­րում ի­րենց ա­պու­պա­պոց քաղց­րա­նուն քա­ղա­քում բարձ­րաց­վել է Տի­ րոջ Սուրբ խա­չը, և­ իր ­ ենք եր­բեք ու եր­բեք դա չեն մո­ռա­նա, ե­թե ան­գամ հա­զար տա­րի էլ անց­նի: Եվ որ ի­րենց տուն­դար­ձը­ մի օր ան­պայ­ման է լի­նե­լու: Ար­դեն մինչև հու­նի­սի 5-ը «...դա­տարկ­վե­ցան ողջ Կա­րի­նը, Կար­նո շրջա­կա դաշ­տը, Դեր­ջա­նը, Թոր­թու­մը, Վե­րին և Ներ­քին Բա­սեն­նե­րը, Դիք­մա­նը և Խ­նու­սը»: Նա­խա­պես սահ­ման­ված կար­ գով գե­ներալ Բանգ­րատ­ևը զին­վոր­ներ էր կցում գաղ­թա­կան­նե­րին, նրանց անվտան­ գութ­յունն ա­պա­հո­վե­լու նպա­տա­կով47: Անձր­ևա­ռատ և ցր­տա­շունչ գա­րուն էր, ցե­խոտ ճա­նա­պարհ­ներն ա­նա­սե­լի դժվա­րութ­յուն­ներ էին ստեղ­ծում, բայց գաղ­թող­ներն անտր­տունջ հաղ­թա­հա­րում էին դրանք: Որ­քան էլ գաղ­թը լավ էր նա­խա­պատ­րաստ­ված, այ­նուա­մե­նայ­նիվ, փո­խադ­ րա­մի­ջոց­նե­րը չէին բա­վա­կա­նաց­նում: Գե­նե­րալ Բանգ­րա­տևի կար­գադ­րութ­յամբ Կար­սի չգաղ­թող հա­յե­րից ու թուր­քե­րից վար­ձով սայ­լեր էին բեր­վում, բայց դա էլ չէր թեթ­ևաց­նում գաղ­թող­նե­րի վի­ճա­կը48: Ճա­նա­պարհ­նե­րը թեև անվ­տանգ էին, բայց և­ այն­պես քրդե­րը, պա­տեհ ա­ռիթ­ներ գտնե­լով, քա­րա­վա­նի ո­րոշ հատ­ված­նե­րում կո­ ղո­պուտ­ներ էին կազ­մա­կեր­պում49: Փո­խադ­րութ­յուն­նե­րի պա­կա­սութ­յան պատ­ճա­ռով գաղ­թը բա­վա­կան ձգ­ձգ­վում էր: Շատ խմբեր Կա­րի­նից Կարս և­ ա­պա Ա­խուր­յա­նի հո­վի­տը հաս­նե­լուց հե­տո եր­ կու-ե­րեք ա­միս հար­կադր­ված էին ապ­րել վրան­նե­րում50: Եվ երբ լրա­նում է ռու­սա­կան բա­նա­կի` Թուր­քիա­յում մնա­լու ժամ­կե­տը, Բանգ­ րատ­ևը Կա­րի­նը հանձ­նում է թուր­քե­րին: Մինչ­դեռ գաղ­թող­նե­րի ծայ­րը դեռևս չէր երևում: «­Պետք էր տես­նել, թե ինչ­պես էր վեր­ջին օ­րը (1830թ. հու­նի­սի 5-ը) Արզ­րու­ մից ու գյու­ղե­րից ժո­ղո­վուր­դը գուն­դա­գունդ խռնվում, երբ Բանգ­րատ­ևը զին­վո­րա­կան հան­դի­սով քա­ղա­քը հանձ­նեց Փահլ­յուլ փա­շա­յին: Կա­րե­լի է ա­սել, թե Կար­նո դռնե­ րից մինչև Հա­սան-գա­լե, որ վեց ժամ­վա ճա­նա­պարհ է ձիով, ամ­բողջ ճա­նա­պար­հը բռնված էր զոր­քով, գաղ­թա­կան­նե­րով և նո­ցա կա­րա­սի­նե­րով ու ա­նա­սուն­նե­րով: Եվ

Գյուտ քահանա Աղանյանց, «Կարնո գաղթը», էջ 17-18:

Անդ, էջ 14-15:

Անդ, էջ 18:

Վ. Պոտտո, «Կովկասյան պատերազմը», հ. 4, թող. 4, էջ 4­91, Հ. Գեղամյանց, «Կարապետ արքեպիսկոպոս» («Փորձ»), 1876, թիվ 1, էջ 188, Գ. Ք. Աղանյանց, «Կարնո գաղթը», էջ 15-16:

ո­րով­հետև դեռ գյու­ղե­րում շա­տե­րը կա­յին, որ ցան­կութ­յուն ու­նեին գաղ­թե­լու, ուս­տի Բանգ­րատ­ևը թո­ղեց քա­ղա­քի մեջ Ք­րիս­տո­ֆո­լոս վոյ­նի­կով հույ­նին, որ տա­ճիկ լեզ­ վին տեղ­յակ էր, մաս­նա­վոր հե­ծե­լա­զո­րի հետ միա­սին, և նո­րա հետ էլ մի քաջ մար­ դու` Մկր­տիչ Թո­շո­յենց ա­նու­նով, որ պատվ­ված էր հա­զա­րա­պե­տութ­յան ան­վամբ, որ­պես­զի նո­քա մնան մինչև...­հա­վա­քեն չվող ժո­ղովրդ­յան մնա­ցած «զկաց մնաց» բա­ներն ու հասց­նեն յուր ետ­ևից51»: Գաղ­թա­կան­նե­րի ճա­նա­պար­հի միակ հան­գու­ցա­կե­տը, ինչ­պես աս­վել է, Կարսն էր, ո­րով պետք է անց­նեին բո­լոր վայ­րե­րից ե­կող­նե­րը: Այդ պատ­ճա­ռով էլ ճա­նա­ պար­հը եր­կա­րում էր: Կար­սից հե­տո հա­ջորդ կա­յան էր հա­մար­վում Գ­յում­րին, որ­ տե­ղից հե­տո ար­դեն գաղ­թող­նե­րը ճյու­ղա­վոր­վում և­ ուղ­ղութ­յուն էին վերց­նում դե­ պի ընտ­րած վայ­րե­րը` Գ­յում­րի ա­վա­նը, Շի­րակ, Փամ­բակ, Լո­ռի-­Բոր­չա­լու, Ս­ևա­նի ա­վա­զան, Ա­րա­գա­ծոտն, Ջա­վախք, Ա­խալց­խա, Ծալ­կա, Ար­ցախ և­ այլն: Ըստ աղբ­յուր­նե­րի, Արևմտ­յան Հա­յաս­տա­նից 1829-1830թթ. հե­ռա­ցել է 90100 հա­զար հայ: 1831թվա­կա­նի մար­տի 26-ին Նի­կո­լայ կայ­սե­րը գրած նա­մա­կում Պասկևի­չը հա­վաս­տել է, թե Կա­րի­նից ու Կար­սից գաղ­թող հա­յե­րի թի­վը հա­սել է շուրջ 90 հա­զա­րի (14 հա­զար ըն­տա­նիք52): Նույնն է հա­ղոր­դել Վ. Պոտ­տոն53: Մի պաշ­տո­ նա­կան գրութ­յան հա­մա­ձայն, Էրզ­րու­մից գաղ­թել է 7298, Ար­տա­հա­նից` 67, Կար­սից` 2264, Բա­յա­զե­տից` 4215 ըն­տա­նիք54: Օ. Հաքստ­հաու­զե­նի հաշ­վում­նե­րով, արևմ­տա­ հա­յոց գաղ­թող­նե­րի թի­վը 85 հա­զար էր լի­նե­լու55: Հ. Գե­ղամ­յան­ցը և Հակ. Կա­րեն­յան­ ցը այդ թի­վը հասց­նում են 95 հա­զա­րի56: «­Բա­ցի 95 հա­զար հա­յե­րից Արևմտ­յան Հա­ յաս­տա­նի զա­նա­զան գա­վառ­նե­րից Ռու­սաս­տան գաղ­թե­ցին 10. 700 հույ­ներ և 6000 բուլ­ղար­ներ», գրում է Հ. Գե­ղամ­յան­ցը57: Ինչ­պես և պարզ եր­ևում է ներ­կա­յաց­վող նյու­թե­րից, գաղ­թա­կա­նութ­յան ստույգ վի­ճա­կագ­րութ­յուն չկա: Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, գաղ­թող­նե­րի թի­վը, հաշ­վի առ­նե­լով

Գյուտ քահանա Աղանյանց, Կարնո գաղթը, էջ 21-22:

Ա. Երիցյանց, Ա, էջ 440: Պետք է կարծել, որ 14 հազար ընտանիքը կազմելու էր ոչ թե 90 հազար հոգի, այլ ավելի քան 98 հազար մարդ: Այս ենթադրության համար հիմք ենք համարում այդ ժամանակների ընտանիքների միջին թվաքանակը, որը 7 շնչից ավելի էր լինելու:

Վ. Պոտտո,­ Կովկասյան պատերազմ, հ. 4, թող. 4, էջ 488:

Կովկասյան հնագիտական հանձնաժողովի հավաքած արձանագրությունները, հ. 7, Թիֆլիս, 1876, էջ 847, հմմտ. ԺԲՀ, 1967, թիվ 2, էջ 110, հմմտ. Ա. Ե­րի­ցյանի տվյալները, որտեղ նա Կարսից գաղթողների թիվը2467 գերդաստան է հաշվել, որով ընտանիքների թիվը հասնում է 14, 044-ի: (Տե՛ս Ա. Երիցյան, Ա, էջ 441-­44­2):

«Օ. Հաքստհաուզենի ճանապարհորդությունից» («Կռունկ Հայոց աշխարհին», 1862, թիվ 2, էջ 108): Հմմտ. Ա. Վ. Սեդրակյան, «Ճանապարհորդություն» («Արարատ», 1873, թիվ 4, էջ 131):

Հակոբ Կարինյանց, «Խապրիկներ» («Կռունկ Հայոց աշխարհին», 1862, թիվ 3,­ է­ջ 228-229­), Հ. Գեղամյանց, Կարապետ արքեպիսկոպոս, 1, «Փորձ», 1876, թիվ 1, էջ 188:

«Փորձ», 1876, թիվ 1, էջ 187:

ստեղծ­ված ծանր կա­ցութ­յունն ու վա­խի, վտան­գի աս­տի­ճա­նը, նաև եր­ևույ­թի գրե­թե տա­րե­րա­յին ըն­թաց­քը, պետք է որ հե­ռա­ցող­նե­րի թի­վը անց­ներ 100 հա­զա­րի սահ­մա­ նը: Ըն­դուն­ված է, որ պաշ­տո­նա­կան ցու­ցակ­նե­րի մեջ չմտնող հա­յե­րի թի­վը թերևս 5000 ից պա­կաս չէր կա­րող լի­նել, ին­չը կա­րող է նույն­պես մո­տա­վոր մի թիվ լի­նել: Ինչ­պես ար­դեն աս­վեց, ար­տա­գաղ­թող­նե­րի հա­մար նոր բնա­կա­վայ­րեր ընտ­ րե­լու խնդի­րը թողն­ված էր հենց գաղ­թող­նե­րի կամ­քին, պայ­մա­նով, որ ո­րոշ չա­փով պահ­պան­վեր Թիֆ­լի­սում գոր­ծող գաղ­թա­կան­նե­րի կո­մի­տեի ո­րո­շու­մը, այ­սինքն` բնա­կա­վայր ընտ­րել նախ­կին բնա­կութ­յան բնակ­լի­մա­յա­կան պայ­ման­նե­րին հա­մա­ պա­տաս­խա­նող տե­ղե­րում: Սա­կայն հաս­կա­նա­լի պատ­ճառ­նե­րով այդ կար­գը լիո­ վին պահ­պա­նելն ան­կա­րե­լի էր: Ե­ղան ոչ քիչ դեպ­քեր, երբ հա­մագ­յու­ղա­ցի­նե­րը և նույ­նիսկ ազ­գա­կից­նե­րը, չհա­վա­նե­լով ընտ­րած բնա­կա­վայ­րը, բա­ժան­վե­ցին և ց­րիվ ե­կան տար­բեր վայ­րեր: Վե­րաբ­նա­կեց­ման ա­ռու­մով հա­մագ­յու­ղա­ցի լի­նե­լը մեծ մա­ սամբ պահ­պան­վում էր, և դա թերևս միմ­յանց նե­ցուկ լի­նե­լու կար­ևոր պայ­ման­նե­րից էր: Հա­մագ­յու­ղա­ցի­նե­րից կամ հար­ևան գյու­ղա­ցի­նե­րից կազմ­վում էին նոր հա­մայնք­ ներ: Այս տե­սա­կե­տից ճիշտ էին վար­վել Կար­նո դաշ­տից գաղ­թած­նե­րը, ով­քեր նոր բնա­կութ­յան վայր էին ընտ­րել Ջա­վախ­քը և Ա­խալց­խան: Կա­րին քա­ղա­քի բնա­կիչ­նե­ րը ընտ­րել էին Գ­յում­րի ա­վա­նը, Ա­խալց­խա և Ա­խալ­քա­լաք քա­ղաք­նե­րը, իսկ երկ­րա­ գործ­նե­րը` գլխա­վո­րա­պես Ջա­վախ­քի և Ա­խալց­խա­յի գյու­ղա­կան բնա­կա­վայ­րե­րը: Ընդ­հա­նուր առ­մամբ են­թադր­վում է, որ Ա­խալ­քա­լա­քում և ն­րա գա­վա­ռում բնա­ կութ­յուն է հաս­տա­տել վեց հա­զար ըն­տա­նիք58: Նույ­նը՝ Ա­խալց­խա­յում և ն­րա գա­վա­ ռում: Ե­թե նկա­տի ու­նե­նանք, որ գաղ­թի ժա­մա­նակ­նե­րում յու­րա­քանչ­յուր ըն­տա­նիք մի­ջին հաշ­վով պետք է կազմ­ված լի­ներ առն­վազն 7 ան­ձից, կստաց­վի 42. 000 բնա­ կիչ, ո­րից, ըստ Հ. Գե­ղամ­յան­ցի, 6-7 հա­զար հո­գի հաս­տատ­վել է Ա­խալց­խա­յում59, մնա­ցած 35-36 հա­զա­րը` Ջա­վախ­քի գյու­ղե­րում: Այս­տեղ էլ հիմ­նադր­վել է հի­սուն նոր գյուղ: Շա­տե­րը բնա­կութ­յուն էին հաս­տա­տել ոչ միայն այժմ­յան Ա­խալ­քա­լա­քի և Բոգ­դա­նով­կա­յի շրջան­նե­րի, այլև Ազ­ղո­րի, Խրթ­վի­սի շրջա­կա գյու­ղե­րում60:

Կ. Գ. Ղաֆադա­րյ­ան, «Նյութեր Ախալցխայի հայ համայնքի պատմության վերաբերյալ» (ՊԲՀ, 1967, թիվ 1, էջ 120):

Հ. Գեղամյանց, «Կարապետ արքեպիսկոպոս» («Փորձ», 1876, թիվ 1, էջ 188): թիվ 1, էջ 188):

Գյուտ քահանա Աղանյանց, Կարնո գաղթը, էջ 25:

Ջա­վախ­քի նոր բնա­կիչ­նե­րի մեծ մա­սը գա­լիս էր Կար­նո նա­հան­գից և փոքր մա­ սը` Խ­նու­սից, Ար­տա­հա­նից61, Բա­սե­նից, Կար­սից և­ այլ վայ­րե­րից62: Խ­նուս­ցի­նե­րը տե­ղա­վոր­վե­ցին Հեշ­տիա, Ուճ­մա­նա, Թո­րիա և Դի­լիֆ գյու­ղե­րում, ար­տա­հան­ցի­նե­ րը` Փո­կա­յում, Բավ­րա­յում, Խուլ­գու­մա­յում և Կար­տի­կա­մում: Կա­րին քա­ղա­քի բնա­կիչ­նե­րի զգա­լի մա­սը տե­ղա­վոր­վեց Ա­խալց­խա քա­ղա­քում, գյու­ղա­ցի­նե­րը` գա­վա­ռում: Կար­նե­ցի­նե­րի և բա­բերդ­ցի­նե­րի մի փոքր մա­սը բնակ­վեց Ծալ­կա­յում: Այս­տեղ հաս­տատ­վե­ց նաև 600 ըն­տա­նիք կազ­մող հույ­նե­րի մի մա­սը, իսկ նրանց մի մասն էլ ցրվեց Վ­րաս­տա­նի և Հայ­կա­կան մար­զի տար­բեր վայ­րե­րում: Կա­րին և Կարս քա­ղաք­նե­րի բնակ­չութ­յան մի մա­սը հաս­տատ­վեց Գ­յում­րիում: Այս­տեղ են վե­րաբ­նակ­վել նաև ո­րոշ թվով բա­յա­զետ­ցի­ներ և բա­բերդ­ցի­ներ: Իսկ Կար­նո և Կար­սի գյու­ղա­ցիութ­յան մի մա­սը ցրվեց Շի­րա­կի գյու­ղե­րում: Կար­սե­ցի­ նե­րի և բա­յա­զետ­ցի­նե­րի մի զգա­լի մա­սը նոր բնա­կա­վայ­րեր ընտ­րե­ցին Փամ­բա­կի գյու­ղե­րում և Ղա­րա­քի­լի­սա ա­վա­նում: Կա­րին քա­ղա­քից գաղ­թող կա­թո­լիկ­նե­րի մի մա­սը տե­ղա­փոխ­վեց Լոռ­վա Շահ­ նա­զար, Մոլ­լա­սու­լեյ­ման, Ղա­րա­քի­լի­սա և Սար­չա­պետ գյու­ղե­րը: Քա­րա­վա­նի 2000 ըն­տա­նիք­նե­րի մի մասն ան­ցավ նաև Բոր­չա­լու: Բա­յա­զետ­ցի­ նե­րը մեծ զանգ­վա­ծով բնա­կա­վայր ընտ­րե­ցին Գե­ղար­քու­նի­քը և հիմ­նե­ցին Նոր Բա­ յա­զետ քա­ղա­քը: Բա­յա­զետ­ցի­նե­րի մի մասն էլ վե­րաբ­նակ­վեց Ախ­տա­յի շրջա­նում և Կար­բիում: Ո­րոշ կար­նե­ցի­ներ ան­ցան Ա­պա­րան և Ա­րա­գա­ծի հա­րա­վա­յին փե­շե­րը, նաև` Թիֆ­լիս: Այս­պի­սին էր 1829-1830 թվա­կան­նե­րին արևմ­տա­հա­յոց գաղ­թա­կան­նե­րի տե­ղա­ փոխ­ման ու տե­ղա­վոր­ման ընդ­հա­նուր պատ­կե­րը:

Բոգդանովկայի շրջանի Ասփարա գյուղի կոլտնտեսության նախագահ Միսակ Թումանյանի կող­մից մեզ ուղղված մի պատ­աս­խան նամակից պարզվում է, որ այժմյան Կարտիկամ, Բավ­ րա,­ և­ Խ­ու­լգումա գյու­ղերի բնակիչները, որ սերում են Արտահանի Վել գյուղից, Ջավախք են գաղթել մեծ գաղթից երկու տա­րի առաջ, 1828 թվականին, հետևյալ պատճառով. 1828թ.-ին Վել հայկական գյուղ են գալիս փա­շայի­ երկու ասկյար` գյուղի յ­ուզբաշ­ուց փաշայի հաճու­յք­ի հա­ մար երկու հայ օրիորդներ պահան­ջելու: Յուզբաշին, չունենալով այլ ելք, հարկադրված է լինում փաշային ուղարկել իր դստերը և նորա­հար­սին: Աղջիկներին­ կ­առ­քով տանելիս, ասկյարներին է հանդիպում վելցի արիասիրտ Սրաբ Երա­նո­սյանը և, լսելով աղջիկների ողբն ու լացը, օգնու­ թյան աղերսանքները, հար­մար պահ ընտրելով, սպա­նում է առևանգիչներին, փրկում է աղ­ ջիկ­ներին ու նրանց պատիվը և բերում գյուղ: Կոտորած­ներից փրկվելու համար շուրջ 1000 ընտա­նիք ունեցող Վելը նույն գիշերը տեղահան է լինում, գաղ­թում դեպի Օլթի, Կաղզվան և շարժ­վում դեպի ռուսական սա­հմանը: Մոտ վաթսուն ընտանիքի գլուխ անցած` Սրաբը, արնա­ խում ու­ ա­նբ­արո թուրքերից մազապուրծ փախստականներին­ հ­աս­ցն­ում է Ախալց­խա­յի­ Դ­վի­ր գյուղ­ը,­ բայց տեղը չհավանելու, թե ուրիշ պատճառով, վելցիները շա­րժվում են դեպի Ջավախք: Նրան­ցի­ց 17­ ը­նտա­նիք բնակության­ վ­այր է ընտրում Կարտիկամ ավերակ գյուղը: Նույնքան ըն­տանիք հաս­տատ­վում է Բավրայում: 10-12 ընտանիք ընտրում է Խուլգուման, և 10 ընտա­նիք էլ` Տուրցխ գյու­ղերը: Այժմյան Ասփարա գյուղը­ հ­իմ­նե­լ են բավրացի 32 ընտանիք, 1924թ.-ին: Իսկ Նո­ր Խուլգումա գյուղը հիմնել են Խուլգումայից եկած 25 ընտանիք, 1925թ.-ին:

«Ընդհանուր տեղեկություններ», Տե՛ս Վ. Պոտտո, հ. 4, թող. 4, էջ 491, Հակոբ Կարենյանց, «Խապ­րիկներ», («Կռունկ Հայոց աշխարհին», 1862, թիվ 3, էջ 229), Ա. Երիցյանց, Ա, էջ 442:

Գաղ­թի ըն­թաց­քում և գաղ­թա­կան­նե­րի տե­ղա­բաշ­խու­մից հե­տո էլ ռու­սա­կան տե­ րութ­յու­նը նյու­թա­կան օգ­նութ­յուն ցույց տվեց նրանց: Նախ` բնա­կութ­յան վայ­րե­րից մինչև թուր­քա­կան սահ­մանն անց­նե­լը, ռու­սա­կան զոր­քե­րը փրկա­րար դեր խա­ղա­ցին տե­ղա­շարժ­վող խմբե­րին կո­ղոպ­տիչ­նե­րից պաշտ­պա­նե­լու գոր­ծում: Եվ ա­պա` ճա­ նա­պարհ­նե­րին յու­րա­քանչ­յուր ըն­տա­նիք ս­տա­նում էր 25 ռուբ­լի նպաստ, ո­րի մեկ եր­րոր­դը տրվում էր ճա­նա­պարհ ընկ­նե­լիս, մնա­ցա­ծը` տեղ հաս­նե­լուն պես: Գաղ­ թա­կա­նութ­յան վրա, այդ­պի­սով, Պասկ­ևի­չը ծախ­սել է 90 հա­զար ռուբ­լի: Այ­նու­հետև կայս­րից պա­հան­ջել և­ ի­րա­վունք է ստա­ցել ծախ­սել ևս 380 հա­զար ռուբ­լի63: Հե­տա­ գա­յում ծախ­սած ողջ գու­մա­րը հաս­նում է մեկ մի­լիոն ռուբ­լու: Գաղ­թի ըն­թաց­քում, բնա­կա­տե­ղի­ներ հաս­նե­լիս, կայս­րութ­յու­նը ալ­յուր և ցո­րեն էր բաշ­խում: Պա­կա­սը լրաց­վում էր ներ­քին փո­խա­դարձ օգ­նութ­յամբ` աղ­քա­տա­ցած­ նե­րին և ցու­ցակ­նե­րից դուրս մնա­ցած­նե­րին գաղ­թող­նե­րը հան­գա­նա­կութ­յամբ դրամ էին հատ­կաց­նում64: Օգ­նութ­յան այս ձևե­րը շա­րու­նակ­վում էին նաև մարդ­կանց տե­ ղա­բաշ­խու­մից հե­տո էլ. նրանց տրվում էին սեր­մա­ցու, ալ­յուր և դ­րա­մա­կան վարկ, մինչև սե­փա­կան բերք ստա­նա­լը: Բա­ցի այդ, 1832 թ. հուն­վա­րի 19-ի` Կա­րա­պետ Բագ­րա­տու­նու խնդրագ­րով կա­ռա­վա­րութ­յու­նը ժո­ղովր­դին 7 տա­րով ա­զա­տեց հար­ կե­րից ու տուր­քե­րից65: Բ­նա­կա­րա­նով և տն­տե­սա­կան շեն­քե­րո­վ ա­պա­հո­վե­լու հար­ցը շատ կա­րևոր նշա­ նա­կութ­յուն ու­ներ: Ա­խալց­խան այդ տե­սա­կե­տից ա­մե­նաանա­պա­հովն էր, քա­նի որ քա­ղա­քի զին­վո­րա­կան պա­րե­տը պար­զա­պես հրա­ժար­վել էր նա­խա­պատ­րաստ­ված ըն­դու­նել նո­րեկ­նե­րին, ուս­տի եր­կար ժա­մա­նակ քա­ղա­քաբ­նակ­նե­րը վրան­նե­րում էին ապ­րում: Միև­նույն այդ վի­ճա­կում էր նաև Ա­խալ­քա­լաք քա­ղա­քը: Դ­րութ­յու­նը փոքրինչ այլ էր Ջա­վախ­քի գյու­ղա­կան բնա­կա­վայ­րե­րում: Այս­տեղ գաղ­թող­նե­րը մատ­չե­լի գնե­րով ձեռք էին բե­րում տներ այն թուր­քե­րից, ով­քեր Ադ­րիա­նու­պոլ­սի պայ­մա­նագ­րի հա­մա­ձայն գաղ­թում էին Թուր­քիա: Ինչ­պես հայտ­նի է, մինչև 1828-1829 թվա­կան­նե­րը Ջա­վախ­քում և Ա­խալց­խա­յում տե­ղաբ­նիկ հա­յեր շատ կա­յին: «­Թուր­քե­րը, վա­խե­նա­լով, թե հա­յե­րը կօգ­նեն ռու­սա­ կան հաղ­թա­կան զոր­քին, ի­րենց նա­հան­ջի ժա­մա­նակ նրանց հետ­նե­րը տա­րան դե­ պի Ար­տա­հան և ճա­նա­պար­հին կո­տո­րե­ցին: Միայն ռու­սա­կան զոր­քի օգ­նութ­յամբ ա­զատ­ված­նե­րը կա­րո­ղա­ցան վե­րա­դառ­նալ ի­րենց տե­ղե­րը»66: Ա­հա այդ սպան­ված հա­յե­րի բնա­կա­վայ­րե­րում գաղ­թող­նե­րը ձրի բնա­կա­րան էին ստա­նում: 1831 թվա­կա­ նից Ջա­վախ­քում սկսվում է ծա­վալ­վել նոր շի­նա­րա­րութ­յուն, նոր տնե­րի կա­ռու­ցում`

Վ. Պոտտո, հ. 4, թող. 4, էջ 491:

Գյուտ քահանա Աղանյանց, Կարնո գաղթը, էջ 15-16:

Հ. Գեղամյանց, Կարա­պե­տ ար­քեպիսկոպոս, «Փորձ», 1876, թիվ 1, էջ 190:

Կ. Գ. Ղաֆադա­րյան, նշվ. աշխ. (ՊԲՀ, 1967, թիվ 1, էջ 118):

Կար­նո շի­նա­րա­րա­կան ա­վանդ­նե­րի հա­մա­ձայն67: Ա­խալ­քա­լա­քը բեր­դա­քա­ղաք էր հա­մար­վում: Այն կա­ռուց­վել է Թա­փա­րավան և Քա­ռա­սու­նաղբ­յուր գե­տե­րի միա­խառն­ման տե­ղում ա­ռա­ջա­ցած յու­րօ­րի­նակ հրվան­ դա­նի վրա՝ Ա­քալ­քա­լա­քի սա­րա­վան­դում: Ա­խալ­քա­լա­քը Ա­խալց­խա­յից հե­ռու է 74 կմ դե­պի հա­րավ-ար­ևելք, Գ­յում­րի-Ա­խալց­խա խճու­ղու վրա68: Քա­ղա­քը հա­րա­վա­յին, հյու­սի­սա­յին և­ արևմտ­յան կող­մե­րից շրջա­փակ­ված է խոր ձո­րե­րով, ո­րոնք անց­յա­ լում պաշտ­պա­նա­կան կար­ևոր նշա­նա­կութ­յուն են ու­նե­ցել: Պասկ­ևի­չի մղած ճա­կա­տա­մար­տի ժա­մա­նակ քա­ղաքն ու բեր­դը լիո­վին ա­վեր­ վում են: Հա­յե­րը հե­ռա­նում են քա­ղա­քից, ո­րո­շա­կիո­րեն են­թարկ­վում են բռնա­գաղ­թի: Ա­մե­նայն հա­վա­նա­կա­նութ­յամբ քա­ղա­քից հե­ռա­նում են նաև թուրք բնա­կիչ­նե­րը: Ա­վեր­ված և դա­տարկ­ված քա­ղաքն այդ­պես ա­վե­լի քան եր­կու տա­րի մնում է ա­ռանց բնա­կիչ­նե­րի: Ո­րոշ հա­ղոր­դում­նե­րի հա­մա­ձայն` քա­ղաքն ի նո­րո վե­րա­կա­ ռուց­վում է­ Կա­րի­նից նախ Ա­խալց­խա, իսկ­ հե­տո­ նաև Ա­խալ­քա­լաք տե­ղա­փոխ­ված հա­յե­րի ձեռ­քով, 1830 թվա­կա­նին: Կա տե­սա­կետ էլ, թե իբր հենց այդ թվա­կա­նին 300 կար­նե­ցի ըն­տա­նիք, Յա­ղուբ­յան Կա­րա­պետ ա­ղա­յի ա­ռաջ­նոր­դութ­յամբ, հիմ­նում է գյու­ղա­քա­ղա­քը69: 300 ըն­տա­նի­քի վե­րա­բեր­յալ Հա­կոբ Կա­րեն­յան­ցի այս հա­ղոր­ դու­մը բա­ցա­հայտ սխալ­մունք է. սկզբնա­պես կա­րող էր այն լի­նել ոչ ա­վել, քան 30 ըն­տա­նիք: Ե­թե մեկ ըն­տա­նի­քը մի­ջին հաշ­վով կազմ­ված լի­ներ 6 ան­ձից, ա­պա քա­ ղա­քի ա­ռա­ջին բնա­կիչ­նե­րի թի­վը կկազ­մեր 180 հո­գի: Բա­ցի այդ, Ա­խալ­քա­լա­քը վե­ րա­կա­ռուց­վել է ոչ 1830-ին, քա­նի որ Կա­րին քա­ղա­քից բնա­կիչ­նե­րը հա­զիվ աշ­նանն էին այս­տեղ հա­սել, այլ 1831 թվա­կա­նին, ո­րի վե­րա­բեր­յալ ա­վե­լի ստույգ տվյալ­ներ ու­նի Հ. Խ. Էփ­րիկ­յա­նը: Վեր­ջինս գրում է, թե 1831-ին «Ա­խալց­խա­յեն մի քա­նի հա­յեր գա­լով, բեր­դի հա­րա­վա­յին կող­մը կկա­ռու­ցա­նեն սրճա­տուն, փուռ և քա­նի մը բնա­կա­ րան­ներ: Այ­նու­հետև, հետզ­հե­տե ու­րիշ­ներ ևս գա­լով, բնա­կութ­յուն կը հաս­տա­տեն, և կսկ­սի ձևա­նալ փոք­րիկ գյուղ մը»: 1890-ա­կան թվա­կան­նե­րի վեր­ջե­րի տվյալ­նե­րով Ա­խալ­քա­լաքն ու­ներ յոթ լայն և կա­նո­նա­վոր փո­ղոց, ո­րոնք խա­չաձև­վում էին վեց այլ փո­ղոց­նե­րի հետ: Այդ կա­նո­

Նշենք, որ Թիֆլիսի գաղթականական կոմիտեն առաջարկել է­ր,­ ո­ր հայերը նոր բնակավայրե­ րում կառուցեին ռուսական խրճիթների ձևի տներ: Իսկ Պասկևիչը գտնում էր, որ ժողովուրդ­ը պե­տք­ է­ կա­ռուցի ըստ իր ավանդների: Եվ Վ. Պոտտոյի մռայլ նկ­ար­ագ­րությ­ան համաձայն,­ ի­բր թե Ջավախքում կառուցվել են ամբ­ող­ջա­պե­ս գետնափոր տներ, ինչը պատմականորեն չի հաստատվում:

Հին քաղաքը, որ շինված է եղե­լ բե­րդ­ի հյուսիսային կողմի զառիվայրերու վրա, այժմ (1902 թ) բո­լորո­վին ավերակ է... 1882-ին գտնված են քանի մը գերեզմաններ, խաչքարեր, քարի աշտանակ մը, եկեղեցվո դրան քարե բարավոր մը, հազիվ ընթեռնելի Ջ (1451) թվականավ, նաև` ցարդ դեռ մնացած է վրացերեն մեսրոպեան հին տա­ռե­րով համառոտ արձանագրություն մը: Ավերակաց մեջ այժմ նշմարե­լի են եկեղեց­ին­եր­, հացի հորեր, ստորերկրյա ճան­ապ­արհներ, զանազան տանց որմեր...

Հակ. Կարենյանց, Խապրիկներ, «Կռունկ Հայոց աշխարհին», 1862, թիվ 3, էջ 2­21­:

նա­վոր փո­ղոց­նե­րը 19-րդ դա­րի վեր­ջին խճա­պատ­ված են ե­ղել, իսկ մյուս փո­ղոց­նե­ րը` փո­շոտ ու ցե­խոտ: Այդ հա­ղորդ­ման հա­մա­ձայն` միա­հարկ տնե­րը քա­րա­շեն էին, դրսից` սպի­տա­կեց­ված70: Պետք է ա­սել, որ, չնչին բա­ցա­ռութ­յամբ, Ա­խալ­քա­լա­քի փո­ղոց­նե­րը և տ­նե­րի մեծ մա­սը 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րին պահ­պան­ված էին նույ­նութ­յամբ: Երկ­հար­կա­ նի տնե­րը, ո­րոնք ամ­բող­ջա­պես կա­ռուց­վել էին 19-րդ դա­րի վեր­ջե­րին և 20-րդ դա­րի սկզբնե­րին, պատ­կա­նում էին ուն­ևոր խա­վե­րին: 1980-ա­կան թվա­կան­նե­րի սկզբնե­ րին քա­ղա­քի հին փո­ղոց­ներն ու մեկ­հար­կա­նի տնե­րը տա­կա­վին իշ­խում են քա­ղա­ քում: Դան­դաղ զար­գաց­ման պատ­ճառն այն էր, որ Ա­խալ­քա­լա­քը մինչև 1859թ. մնում էր Ա­խալց­խա­յի գա­վա­ռի մեջ և վար­չա­կան տե­սա­կե­տից խա­ղում էր են­թա­գա­վա­ռի կենտ­րո­նի դեր: 1860 թվա­կա­նին Ա­խալ­քա­լաքն ար­դեն եր­րորդ կար­գի գա­վա­ռա­կան քա­ղաք էր, 1890-ին` երկ­րորդ կար­գի քա­ղաք, իսկ 1896-ին ստա­նում է քա­ղա­քա­յին ինք­նա­վա­րութ­յուն71, ո­րով ձեռք է ­բե­րում հե­տա­գա զար­գաց­ման հե­ռան­կար­ներ ու հնա­րա­վո­րութ­յուն: Ա­խալ­քա­լաք քա­ղաքն այժմ ծա­վալ­վում է դե­պի հա­րավ ըն­դար­ձակ տա­րա­ծութ­ յան վրա, ուր այ­սօր էլ մե­ծավ մա­սամբ կա­ռուց­վում են 1-2 հար­կա­նի մաս­նա­վոր ա­ռանձ­նատ­ներ: Ա­խալ­քա­լա­քը 1860-ին ու­նե­ցել է 2180 բնա­կիչ, 1874-ին` 296772, 1886-ին` 430373, 1894-ին` 445474, 1895-ին` 460275: Ջա­վախ­քի հայ բնակ­չութ­յու­նը 88 տա­րում հա­զիվ էր ստեղ­ծել կա­յուն տնտե­սութ­ յուն, երբ Ա­ռա­ջին աշ­խար­հա­մար­տի հար­վա­ծը հա­սավ նաև նրան և­ ա­մեն ինչ տակ­ նուվ­րա ա­րեց: Թուր­քիան, օգտ­վե­լով մի­ջազ­գա­յին խառ­նակ դրութ­յու­նից, Արևմտ­յան Հա­յաս­տա­նում, ըստ հի­վան­դի իր եր­ևա­կա­յութ­յան, ձեռ­նա­մուխ ե­ղավ «Այդ ան­տա­ նե­լի հա­յե­րի» հետ հա­շիվ­նե­րը մե­կընդ­միշտ փա­կե­լու ցե­ղաս­պա­նա­կան դի­վա­յին ծրագ­րի ի­րա­գործ­մա­նը: Հա­յե­րի տե­ղա­հա­նումն ու բնաջն­ջու­մը օ­րա­կար­գի միակ հար­ցը դար­ձավ, ո­րը, ո­րոշ ժա­մա­նակ անց, տե­ղա­փոխ­վեց նաև Ար­ևել­յան Հա­յաս­ տան ու Ջա­վախք-Ա­խալցխ­յան տա­րածք: Դեռ ա­վե­լին, Թուր­քիան, կայ­սե­րա­կան իր նկրտում­նե­րի մեջ, ողջ Կով­կա­սը կուլ տա­լու ա­խոր­ժա­լի ձգտում­ներ էր դրսևո­րում: 1918-ի մա­յի­սի 26-ի վերջ­նագ­րով Թուր­քիան Բա­թու­մի կոն­ֆե­րան­սում «սահ­ման­նե­ րի ուղղ­ման» ան­վան տակ Անդր­կով­կաս­յան Սեյ­մին ներ­կա­յաց­րեց հե­ռուն գնա­ցող

­Հ. Ս. Էփրիկյան, Ա, էջ 63:

Անդ, էջ 62-63:

Անդ, էջ 63:

ԱՀ, 1, էջ 187:

Անդ, էջ 189:

Անդ, էջ 186:

իր նախ­նա­կան պա­հանջ­նե­րը, ո­րը հստա­կո­րեն կոնկ­րետ էր. ի­րեն միաց­նել «­Նա­ խիջ­ևա­նի գա­վա­ռը..., Շա­րուր-­Դա­րա­լագ­յա­զի գա­վա­ռի կե­սը, Սուր­մա­լուի ամ­բողջ գա­վա­ռը, Էջ­միած­նի գա­վա­ռը, Եր­ևա­նի գա­վա­ռի կե­սը, Ա­լեք­սանդ­րա­պո­լի գա­վա­ռի մեծ մա­սը` Ա­լեք­սանդ­րա­պոլ քա­ղա­քով և Ա­խալ­քա­լա­քի ողջ գա­վառն ու Ա­խալց­խա­յի գա­վա­ռը76»: Սեյ­մում մու­սա­վա­թա­կան­ներն ան­վե­րա­պա­հո­րեն ըն­դու­նե­ցին Թուր­քիա­յի պա­ հանջ­նե­րը: Դաշ­նակ­ցա­կան­ներն, ինչ խոսք, լիո­վին ու ան­վե­րա­պա­հո­րեն մեր­ժե­ցին վերջ­նա­գի­րը: Իսկ ա­հա, վրաց մենշ­ևիկ­նե­րը ա­մեն կերպ ձգտում էին և ջանք չխնա­ յե­ցին հայ­կա­կան տե­րի­տո­րիա­նե­րի հաշ­վին77 հաս­նել ի­րենց հա­մար ձեռն­տու հաշ­ տութ­յան պայ­ման­նե­րի: Ուս­տիև 1918թ. մա­յի­սի 31-ին թուր­քա­կան վերջ­նա­գիրն ըն­ դու­նե­ցին նաև վրա­ցի մենշ­ևիկ­նե­րը: Իսկ «...դա նշա­նա­կում էր, որ Ռու­սաս­տա­նի ու Թուր­քիա­յի միջև հաս­տատ­վում է այն պե­տա­կան սահ­մա­նը, ո­րը գո­յութ­յուն ու­ներ մինչև 1829թ. Ադ­րիա­նու­պոլ­սի հաշ­տութ­յան պայ­մա­նա­գի­րը: Այդ­պի­սով, Բ­րեստ-­Լի­ տովս­կի պայ­մա­նա­գի­րը խախ­տե­լով, վրա­ցա­կան մենշ­ևիկ­նե­րը զավ­թած տա­րածք­ նե­րից օս­ման­յան կայս­րութ­յա­նը զի­ջե­ցին Ա­խալ­քա­լա­քի և Ա­խալց­խա­յի գա­վառ­նե­ րը78»: Մենշ­ևիկ­նե­րը հայ­կա­կան տա­րածք­նե­րի հաշ­վին ան­կա­խութ­յուն ձեռք բե­րե­լու ձգտու­մով էր, որ քայ­քա­յե­ցին Անդր­կով­կաս­յան Սեյ­մը և 1918-ի մա­յի­սի 26-ին Վ­րաս­ տա­նը հռչա­կե­ցին «ան­կախ հան­րա­պե­տութ­յուն79»: Մա­յի­սի 29-ին Ս­տե­փան Շա­ հում­յա­նը ցա­վով և խոր վրդով­մուն­քով գրում է. «Վ­րաս­տա­նի ան­կա­խութ­յան հայ­ տա­րա­րու­մը վկա­յում է մենշ­ևիկ­նե­րի նոր ոճ­րա­գոր­ծութ­յան մա­սին: Դա հե­ղա­փո­խա­ կան ելք չէ ստեղծ­ված դրութ­յու­նից: Դա դա­վա­ճա­նութ­յան մի նոր փորձ է հան­դեպ Վ­րաս­տա­նի հար­ևան հայ ժո­ղովր­դի,- ա­ներ­ևա­կա­յե­լի, ա­նա­մոթ դա­վա­ճա­նութ­յուն: Ն­րանք ծանր վի­ճակ ստեղ­ծե­ցին Անդր­կով­կա­սում ու այժմ լվա­նում են ի­րենց ձեռ­ քե­րը80»: Մենշ­ևիկ­յան հան­րա­պե­տութ­յու­նը, մի կող­մից ան­ջատ­վե­լով Ռու­սաս­տա­նից և մ­յուս կող­մից` Անդր­կով­կաս­յան Սեյ­մից, մե­ծա­պես թու­լաց­րեց վրաց ժո­ղովր­դի և­ իր բա­նա­կի դի­մադ­րո­ղա­կա­նութ­յու­նը ու այդ­պի­սով, փաս­տո­րեն, ա­զատ ար­ձա­կեց թուր­քա­կան զավ­թիչ­նե­րի ձեռ­քե­րը: Եվ ա­հա, սան­ձար­ձակ ձևե­րով, Թուր­քիան ան­ ցավ Ա­խալ­քա­լա­քի և Ա­խալց­խա­յի գա­վառ­նե­րը զավ­թե­լու իր ան­զուսպ քա­ղա­քա­

Ե. Ղ. Սարգսյան, Թուրքիան և նր­ա նվաճողական քաղաքականությունը Անդրկո­վկասում 1914-1918թթ. Երևան, 1964, էջ 374:

Անդ, էջ 374:

Անդ, էջ 376:

Ե. Ղ. Սարգսյան, նշվ. աշխ., էջ 374:

Ստ. Շահումյան, Երկեր, հ. 3, Երևան, թիվ 19, էջ 221­:

կա­նութ­յան ի­րա­կա­նաց­մա­նը81: Վ­րա­ցա­կան զոր­քե­րի նա­հան­ջին հետ­ևում է թուր­ քա­կան զոր­քե­րի ա­ռաջ­խա­ղա­ցու­մը: Ջա­վախ­քի հայ բնակ­չութ­յա­նը մնում էր ա­մեն գնով պաշտ­պա­նել հայ­րե­նի հո­ղը, դի­մագ­րա­վել թուր­քա­կան կա­նո­նա­վոր զոր­քե­րին այլևս աշ­խար­հա­զո­րա­յին­նե­րի մի­ջո­ցով: Սա­կայն զեն­քի և զի­նա­տե­սակ­նե­րի խիստ պա­կա­սա­վոր լի­նե­լը և ռազ­մամ­թեր­քի սա­կա­վութ­յու­նը թու­լաց­նում է աշ­խար­հա­զո­րա­ յին­նե­րի դի­մադ­րո­ղա­կա­նութ­յու­նը: Ա­վե­լի քան 50 կմ սահ­մա­նագ­ծի եր­կայն­քով աշ­ խար­հա­զո­րա­յին­նե­րը պաշտ­պա­նում են Ջա­վախ­քը` նպա­տակ ու­նե­նա­լով նպաս­տել գաղ­թի կազ­մա­կերպ­մա­նը և կան­խել զանգ­վա­ծա­յին կո­տո­րա­ծը: 1918թ. մա­յի­սի 7-ին թուր­քերն ար­դեն գրա­վել էին Խ­զա­բավ­րա և Սա­րո գյու­ղե­րը82: Մա­յի­սի 15-ին ընկ­նում է Ա­լեք­սանդ­րա­պո­լը83: Սկս­վում է Ջա­վախ­քի զանգ­վա­ծա­ յին ար­տա­գաղ­թը եր­կու ուղ­ղութ­յամբ` դե­պի Ծալ­կա­յի գա­վառ և Բա­կու­րիան: Ծալ­կա­ յի հա­յերն ա­նում են հնա­րա­վոր ա­մեն բան գաղ­թա­կան­նե­րին տե­ղա­վո­րե­լու հա­մար, բայց ո­րով­հետև ա­զատ շեն­քե­րը չէին բա­վա­կա­նաց­նում, գաղ­թա­կան­նե­րի մեծ մա­սը պատս­պար­վում է ան­տառ­նե­րում ստեղծ­ված քող­տիկ­նե­րում և վ­րան­նե­րում: Դե­պի Բա­կու­րիան գաղ­թող­ներն ա­վե­լի մե­ծա­թիվ էին, ով­քեր ամ­բող­ջա­պես ա­պա­վի­նում էին ան­տառ­նե­րին, քող­տիկ­նե­րին ու վրան­նե­րին: Գաղ­թող ժո­ղո­վուրդն իր հետ վերց­րեց ա­մե­նաանհ­րա­ժեշտ ի­րե­րը և­ ա­նա­սուն­ նե­րը, մնա­ցած ամ­բողջ ու­նեց­վածքն ու հարս­տութ­յու­նը թողն­վեց զավ­թիչ­նե­րին: Աշ­ խար­հա­զո­րա­յին­նե­րի դի­մադ­րութ­յան շնոր­հիվ գաղ­թող­նե­րի մեծ մա­սը կա­րո­ղա­ցավ պահ­պա­նել վերց­ված շար­ժա­կան գույ­քը և­ ա­նա­սուն­նե­րը, ո­րոնց պահ­պա­նու­մով կա­ րո­ղա­ցավ փրկվել սո­վա­մա­հութ­յու­նից, քիչ թե շատ կազ­մա­կեր­պել իր ապ­րուս­տը և դուրս գալ ստեղծ­ված ծանր կա­ցութ­յու­նից: Բայց ե­ղան նաև շատ գաղ­թող­ներ, ով­ քեր, ճա­նա­պարհ­նե­րի չա­փա­զանց ծան­րա­բեռն­վա­ծութ­յան պատ­ճա­ռով, չհասց­րին անց­նել Ջա­վախ­քի սահ­մա­նը և փա­խուս­տի դի­մե­ցին ա­ռանց գույ­քի և­ ա­նա­սուն­նե­րի: Հե­տապն­դող թուր­քե­րը ոչն­չաց­նում էին ա­մեն ինչ: Աշ­խար­հա­զո­րա­յին­նե­րը հետ­ևում էին գաղ­թող­նե­րին և նա­հան­ջում` մղե­լով պաշտ­պա­նա­կան մար­տեր: Եվ երբ ռազ­ մամ­թեր­քի սպառ­ման հետ­ևան­քով աշ­խար­հա­զո­րա­յին­նե­րը գրե­թե դա­դա­րեց­րին դի­ մադ­րութ­յու­նը, թուր­քա­կան ա­ռա­ջա­պահ զոր­քե­րը ո­րոշ հատ­ված­նե­րում, հաս­նե­լով գաղ­թող­նե­րին, զանգ­վա­ծա­յին կո­տո­րած­ներ ի­րա­կա­նաց­րին: Այդ­պես, ժո­ղո­վուր­դը դեռ չէր ա­վար­տել ան­ցու­մը Սաթ­խա­յի կամր­ջի վրա­յով, երբ թուր­քե­րը հաս­նում են նրանց և բո­լո­րին կո­տո­րում: Թաք­չա գյու­ղը հաս­նե­լիս, թուր­քե­ րը գաղ­թող­նե­րին հա­վա­քում են մա­րա­գի մեջ և հր­դե­հում` գա­զա­նա­բար ոչն­չաց­նե­լով նրանց: Թուր­քե­րի բար­բա­րո­սութ­յու­նը նույ­նութ­յամբ կրկնվում է նաև Խո­րե­նիա գյու­

«Մ­շակ» օրաթերթ, 1918, 29 մ­այիսի, թիվ թիվ 98:

«Մշակ», 1918, 12 մայիսի, թիվ 87­:

«Մշակ», 19­18­, 19 մայի­սի­, թիվ 93:

ղում: Այս­տեղ նախ կո­տո­րում են տղա­մարդ­կանց, և­ ա­պա, շուրջ 1000 կին ու ե­րե­խա լցնե­լով մա­րագ­ներն ու փլցնե­լով շեն­քե­րը նրանց վրա, ոչն­չաց­նում-վե­րաց­նում են բո­ լո­րին84: «­Փոքր Սամ­սար գյու­ղում թուր­քե­րը, բռնե­լով 25 տա­րե­կան մի ե­րի­տա­սար­դի, մաշ­կել են ե­րե­սը, կտրել ձեռ­քը և հա­նել աչ­քե­րը, ա­պա` սպա­նել85»: Թուր­քե­րը, ի­րենց սո­վո­րութ­յան հա­մա­ձայն, գե­րի­նե­րի մի­ջից ա­ռանձ­նաց­նում են գե­ղե­ցիկ կա­նանց ու աղ­ջիկ­նե­րին, իսկ մնա­ցած­նե­րին գնդա­կա­հա­րում: Այս­պի­սին էր դրութ­յու­նը Ջա­վախ­քի, Ծալ­կա­յի ու Բա­կու­րիա­նիի ողջ սահ­մա­ նագ­ծում86: Ի պա­տիվ Ջա­վախ­քի գյու­ղա­ցիութ­յան, պետք է ա­սել, որ նրանք պատ­րաս­տա­ կամ են լի­նում ու­ժեղ դի­մադ­րութ­յուն կազ­մա­կեր­պե­լու: Սա­կայն դրան հա­կա­ռակ, քա­ ղա­քի ուն­ևոր խա­վերն ու ղե­կա­վա­րութ­յու­նը, խու­ճա­պի մատն­ված, լքում են քա­ղա­քը և թու­լաց­նում աշ­խար­հա­զո­րա­յին­նե­րի կամքն ու զո­րութ­յու­նը: Զանգ­վա­ծա­յին գաղ­թը կա­տար­վում է ան­կազ­մա­կերպ ու խու­ճա­պա­հար: Գ­րե­թե միև­նույն այդ ի­րա­վի­ճակն էր ­նաև տի­րում Ա­խալց­խա­յում: Հա­նուն ար­դա­րութ­յան պետք է փաս­տել, սա­կայն, որ վրաց մենշ­ևիկ­ներն ու պե­տութ­յու­նը, նշյալ տա­րածք­նե­րը պե­տա­կա­նո­րեն Թուր­քիա­ յին թող­նե­լով, այլևս մե­ծա­պես և դա­վադ­րո­րեն կոտ­րել էին այդ տա­րածք­նե­րի վրա ապ­րող բնիկ տե­րե­րի կամքն ու դի­մադ­րո­ղա­կան ո­գին: «Մ­շա­կի» հա­ղորդ­ման հա­մա­ ձայն` խու­ճա­պի խո­րաց­մա­նը նպաս­տում էին նաև վրա­ցա­կան կող­մի ձեռ­նար­կած քայ­լե­րը: «­Բոր­ժո­մի ձո­րում նրանց ա­ռա­ջը կտրում են վրա­ցի պա­հակ­նե­րը և թույլ չեն տա­լիս ա­ռաջ շարժ­վե­լու... Փախս­տա­կան հա­յութ­յու­նը, շուրջ 100 հա­զար մարդ, ա­հա 4-5 օր է` սո­ված, բա­ցօթ­յա մնա­ցել է Բոր­ժո­մի ձո­րում87»: Բոր­ժո­մի շրջա­նի կո­մի­սա­րը Վ­րաս­տա­նի ազ­գա­յին խորհր­դին ուղղ­ված իր հե­ ռագ­րում հա­ղոր­դում է, թե հա­զա­րա­վոր փախս­տա­կան­ներ լցրել են շրջա­կա ողջ ան­ տառ­ներն ու լեռ­նե­րը: «­Ճա­նա­պար­հը 15 վերստ տա­րա­ծութ­յամբ բռ­ն­ված է նրան­ցով. բժիշկ­նե­րի ու բժշկա­կան օգ­նութ­յան բա­ցա­կա­յութ­յան պատ­ճա­ռով և բաց երկն­քի տակ...­մար­դիկ հի­վան­դա­նում և մեռ­նում են: Ինչ­պես եր­ևում է. «­Փախս­տա­կան­նե­ րը կտրա­կա­նա­պես հրա­ժար­վում են վե­րա­դառ­նալ ի­րենց տե­ղե­րը` գե­րա­դա­սե­լով գնդա­կա­հար­վել տեղ­նու­տե­ղը» ար­տա­հայ­տութ­յու­նից, վրա­ցա­կան մենշ­ևիկ­յան կա­ ռա­վա­րութ­յու­նը բռնութ­յուն է գոր­ծադ­րել գաղ­թա­կան­նե­րին Ա­խալց­խա և Ջա­վախք վե­րա­դարձ­նե­լու հա­մար: («­Հա­մոզ­վե­լով, թե ինչ է կա­տար­վում այժմ Ա­խալ­քա­լա­քի գա­վա­ռում, հան­ցանք է նրանց առ այժմ վե­րա­դարձ­նել»): Այ­նու­հետև աս­ված է, թե

«Մշակ», 1918, 29 հունիսի, թիվ 124:

«Մշակ», 1918,­ 2­9 հունիսի,­ թ­իվ 124:

«Մշակ», Այս եղեռնագործությունը, ինչպես նաև գաղթի կազմակերպումն ու հ­ամ­աճարակներին զոհ գնացած ժողովրդի վերաբերյալ տեղեկությունները հանգամանորեն արտացոլվել են այն ժամա­նակ­վա հայտնի «Մշակ» օրաթերթում:

«Մշակ», 1918, 1 հունիսի:

«Ա­խալ­քա­լա­քի, Ա­խալց­խա­յի, Կար­սի և Ար­տա­հա­նի ամ­բողջ շրջան­նե­րի ազ­գաբնա­ կութ­յու­նը կա­րա­վան­նե­րով շարժ­վում է դե­պի Բա­կու­րիա­նի: Ն­րանք, ո­րոնք չեն կա­րո­ ղա­նում ժա­մա­նա­կին փախ­չել, գնդա­կա­հար­վում են մու­սուլ­ման­նե­րի ձեռ­քով: Ա­կա­ նա­տես­նե­րը պատ­մում են, որ մու­սուլ­ման ա­վա­զա­կախմ­բե­րը սրի և հ­րի են մատ­նել Ա­խալ­քա­լա­քի գա­վա­ռը... Հար­յուր հա­զար փախս­տա­կան­ներ դա­տա­պարտ­ված են մահ­վան»88: Մի այլ հա­ղոր­դագ­րութ­յամբ միև­նույն պար­բե­րա­կա­նը հայտ­նում է, թե Բա­կու­րիա­նիի բար­ձունք­նե­րի վրա բա­ցօթ­յա ապ­րող գաղ­թա­կա­նութ­յու­նը կտրա­կա­ նա­պես հրա­ժար­վում է վե­րա­դառ­նալ իր բնա­կա­վայ­րե­րը և մեռ­նում է խմբե­րով: Պա­ հան­ջում են, որ ժո­ղովր­դին ժա­մա­նա­կա­վո­րա­պես տե­ղա­վո­րեն շրջա­կա գյու­ղե­րում, ո­րով­հետև հի­վան­դութ­յուն­ներն ու կո­ղո­պուտ­նե­րը սաստ­կա­նում են89: Հայ ազ­գա­յին խորհր­դի և հա­մերկ­րա­ցիա­կան միութ­յուն­նե­րի լիա­զոր Ա­րամ Տեր Գ­րի­գոր­յա­նը Բա­կու­րիա­նիից հա­ղոր­դում է, թե Ա­խալ­քա­լա­քում վի­ճա­կը (սար­սա­փը) անն­կա­րագ­րե­լի է. հա­յե­րը և վ­րա­ցի­նե­րը զանգ­վա­ծա­բար գաղ­թում են դե­պի Բա­կու­ րիա­նի և Ծալ­կա, ե­րե­խա­նե­րը մեռ­նում են հար­յու­րնե­րով: «­Քա­ղա­քա­կան օ­րիեն­տա­ ցիա­յի լիա­կա­տար բա­ցա­կա­յութ­յուն է»,- գրում է նա: Տեր Գ­րի­գոր­յա­նի ու­ղար­կած պատ­գա­մա­վոր­նե­րին, որ թուր­քե­րի հետ պի­տի բա­նակ­ցեին ժո­ղովր­դին վե­րա­դարձ­ նե­լու հա­մար, թուր­քե­րը չեն ըն­դու­նում: «­Բա­կու­րիա­նիի բար­ձունք­նե­րում դեռևս ձյուն կա, ուր բա­ցօթ­յա ապ­րող բնակ­չութ­յու­նը ան­տա­նե­լի վի­ճա­կում է: Զին­ված ա­վա­զա­ կախմ­բերն ա­հա­բե­կում են. վրաց կա­ռա­վա­րութ­յան մի­ջամ­տութ­յունն է խնդրվում, որ­պես­զի թուր­քա­կան բա­նա­կի հսկո­ղութ­յամբ հա­յե­րը վե­րա­դառ­նան տե­ղե­րը և­ ավ ­ ա­ զա­կախմ­բե­րի զոհ չդառ­նան »: Նույն Ա­րամ Տեր Գ­րի­գոր­յա­նը հա­ջորդ օ­րը բո­ղո­քում է, որ ձգձգվում է «մի­ջազ­գա­յին պատ­վի­րա­կութ­յան» կազ­մու­մը` հա­յե­րին տե­ղե­րը վե­ րա­դարձ­նե­լու կա­պակ­ցութ­յամբ, մինչ­դեռ սպե­կուլ­յանտ­նե­րը միա­միտ գյու­ղա­ցի­նե­ րին ուղ­ղա­կի կո­ղոպ­տում են91: Վ­րաց կա­ռա­վա­րութ­յու­նը, գաղ­թա­կա­նութ­յան ա­նե­լա­նե­լի վի­ճա­կը հաշ­վի առ­ նե­լով, կազ­մում է «­...փախս­տա­կան­նե­րին նպաս­տող նոր մար­մին, ո­րի ան­դամ­նե­րը կլի­նեն կա­ռա­վա­րութ­յան կող­մից նշա­նակ­ված պաշ­տոն­յա­ներ և­ ազ­գա­յին (հա­յոց, վրաց և թուր­քաց) խոր­հուրդ­նե­րի մի-մի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ92»: Սա­կայն գոր­ծը տե­ղից չի ­շարժ­վում, քան­զի թուր­քե­րը հրա­ժար­վում են ըն­դու­նել հա­յե­րին: Այդ պատ­վի­րա­կութ­ յու­նը, ո­րի մեջ մտել են Ռու­բեն արք. Բեկգ­յուլ­յա­նը, Ա­րամ Տեր Գ­րի­գոր­յա­նը, Տիգ­րան Գ­յո­զալ­յա­նը, նաև վրա­ցի­ներ ու մահ­մե­դա­կան­ներ, նպա­տակ ու­ներ թուրք հրա­մա­

«Մշակ», 1918, 9 հունիսի, թիվ 108:

«Մշակ­»,­ 1918, 12 հունիսի, թիվ 110:

«Մշակ», 1918, 12 հունիսի, թիվ 110:

«Մշակ», 1918, 13 հունիսի, թիվ 111:

«Մշակ», 19­18­, 13 հունիսի, թիվ 111:

նա­տա­րի ու­ղեկ­ցութ­յամբ մեկ­նել Ա­խալ­քա­լաք, որ­պես­զի բա­նակ­ցութ­յամբ հաշ­տեց­ նեին հա­յե­րին ու թուր­քե­րին93: Վ­րաս­տա­նի նա­խա­րար­նե­րի խորհր­դի նա­խա­գա­հին, ներ­քին գոր­ծե­րի նա­խա­ րա­րին և տասն­յակ այլ կազ­մա­կեր­պութ­յուն­նե­րին ու թեր­թե­րի խմբագ­րութ­յուն­նե­րին Ա­րամ Տեր Գ­րի­գոր­յա­նի հղած հե­ռագ­րե­րով պա­հանջ­վում է կան­խել մու­սուլ­մա­նա­ կան ա­վա­զա­կախմ­բե­րի խժդժութ­յուն­նե­րը: Ն­րանք խլել ու քշել էին Բա­կու­րիա­նիի գաղ­թա­կան­նե­րի ա­նա­սուն­նե­րի մեծ մա­սը: Ա­վե­լին, մենշ­ևիկ­յան տե­ղա­կան իշ­խա­ նութ­յուն­նե­րը փախս­տա­կան­նե­րին զի­նա­թափ են ա­նում: Ա­րամ Տեր Գ­րի­գոր­յա­նի դի­մու­մը կո­մի­սա­րին` պաշտ­պա­նել Վ­րաս­տա­նի պե­տա­ կան սահ­մա­նը, մնում է ան­հետ­ևանք94: Հ­րա­նոթ­նե­րով և գն­դա­ցիր­նե­րով զին­ված` մահ­մե­դա­կան հրո­սա­կախմ­բե­րը Ա­խալ­քա­լա­քի գա­վա­ռից անց­նում են սահ­մա­նը և հար­ձակ­վում ան­պաշտ­պան գաղ­ թա­կա­նութ­յան վրա, և դա` վրա­ցա­կան սահ­մանն ան­տեր լի­նե­լու պատ­ճա­ռով95: Այդ­ պի­սով, թուր­քե­րի ոճ­րա­գործ ձեռ­քերն ա­զատ են ար­ձակ­վում հա­յե­րի նկատ­մամբ նոր ո­ճիր­ներ ի­րա­կա­նաց­նե­լու հա­մար: Դ­րութ­յան ծայ­րա­հեղ լրջա­ցու­մը գյու­ղա­գիր Հովհ. Մալ­խաս­յա­նին հար­կադ­րում է դի­մել թիֆ­լի­սաբ­նակ ա­խալ­քա­լաք­ցի­նե­րին` ընդ­հա­նուր ժո­ղով գու­մա­րե­լու և մի­ջո­ցա­ ռում­ներ մշա­կե­լու նպա­տա­կով96: Միա­ժա­մա­նակ «Մ­շա­կը» ժո­ղովր­դին կոչ է ա­նում` օգ­նե­լու փախս­տա­կան­նե­րին հա­գուս­տով, դրա­մով և­ այլ մի­ջոց­նե­րով97: Գ. Ալ­թուն­յա­նի նա­խա­գա­հութ­յամբ տե­ղի է ու­նե­նում ա­խալ­քա­լաք­ցի­նե­րի հայ­ րե­նակ­ցա­կան միութ­յան ընդ­հա­նուր ժո­ղո­վը: Գոր­ծե­րը հո­գա­լու հա­մար ընտր­վում է վար­չութ­յուն: 10 հո­գուց բաղ­կա­ցած վար­չութ­յան կազ­մում էր նաև Հովհ. Մալ­խաս­յա­ նը: Ընտր­վում է նաև վերս­տու­գիչ հանձ­նա­ժո­ղով98: Ա­խալ­քա­լա­քի դրութ­յան բար­դաց­ման հա­մար Իվ. Պի­ճիկ­յա­նը սուր քննադա­ տութ­յան է են­թար­կում Ա­խալ­քա­լա­քի նախ­կին քա­ղա­քագ­լուխ Մկր. Մարգար­յա­նին: Իվ. Պի­ճիկ­յա­նը մե­ղադ­րում է նաև Ազ­գա­յին խորհր­դին, «...ո­րը ոչ մի դրա­կան քայլ չա­րավ դա­սա­լիք­նե­րի դեմ»: Մե­ղադ­րում է տե­ղա­կան այն գոր­ծիչ­նե­րին, ո­րոնք «...գաղ­թի ժա­մա­նակ ժո­ղովր­դին թո­ղին ան­պաշտ­պան. նրան­ցից մի քա­նիսն, օ­րի­ նակ, դաշ­նակ­ցա­կան­նե­րի շե­ֆը` Ն. Դե­միր­չօղլ­յա­նը, փա­խավ գաղ­թից ա­ռաջ, մյուս­ նե­րը փա­խան գաղ­թի ժա­մա­նակ` փրկե­լով ի­րենց կա­շին ու գույ­քը: Եր­կի­րը ա­մա­յաց­

«Մշակ», 1­91­8,­ 15 հունիսի, թիվ 112:

«Մշակ», 1918, 16 հունիսի, թիվ 1­13:

Անդ:

Անդ:

Անդ, 1918, 19 հունիսի, թիվ 115:

«­Մշակ», 1918, 21 հունիսի, թիվ 117:

րին, իսկ 80.000 հայ գյու­ղա­ցիութ­յու­նը նեղ­վում ու տա­ռա­պում է, մաշ­վում ձո­րե­րում և­ ան­տառ­նե­րում, ձյան և­ անձր­ևի տակ99»: Տե­ղին է վեր­հի­շել, որ սկսած 7-րդ դա­րի սկզբից, վրաց ազն­վա­սիրտ ժո­ղո­վուր­ դը, վրաց թա­գա­վոր­նե­րը նույն­պես, պատ­մութ­յան ըն­թաց­քում ոչ մեկ ան­գամ են զո­ րա­վիգ կանգ­նել մշտա­պես իր վրա ծանր հար­ված­ներ կրող հայ ժո­ղովր­դին, նրա տե­ղա­հան­ված, փախս­տա­կան մեծ հատ­ված­նե­րին, ո­րոնք պարս­կա­կան, ա­րա­բա­ կան, բյու­զան­դա­կան, սել­ջուկ­յան վայ­րա­գութ­յուն­նե­րից խույս տա­լով, ա­պա­վի­նել են Վ­րաս­տա­նի օգ­նութ­յանն ու հո­գա­ծու վե­րա­բեր­մուն­քի ար­ժա­նա­ցել­ միշտ, հյու­րըն­կալ օ­ջախ գտել նրա քա­ղաք­նե­րում ու շրջան­նե­րում: Ցան­կութ­յան դեպ­քում էլ չենք կա­ րող մո­ռա­նալ վրա­ցա­կան լայ­նասր­տութ­յունն ու հո­գու ջեր­մութ­յու­նը: Հի­շենք հայ­կա­ կան այն բազ­մա­թիվ գա­ղութ­նե­րը, ո­րոնք գո­յա­ցել են հատ­կա­պես 7-12-րդ դա­րե­րի, ինչ­պես նաև հե­տա­գա ժա­մա­նակ­նե­րի ըն­թաց­քում` Գո­րի, Փո­թի, Շամ­շուլ­դա, Կա­ խեթ, Թե­լավ, Սու­րամ, Ա­յի­նու ձոր, Կրց­խու­լա, Ախլ­գոր, Սայ­րիս­թա, Ա­նա­նոթ, Դու­ շեթ, Սաար­սաթ­յան և Քիսղև100: Բայց ա­հա, 20-րդ դա­րի սկզբին վրաց մենշ­ևիկ­նե­րի վա­րած քա­ղա­քա­կա­նութ­յան հետ­ևան­քով թուր­քե­րի կող­մից կո­տոր­վող եղ­բայր հա­յե­րի մուտ­քը Վ­րաս­տա­նի ներ­ քին շրջան­ներ ոչ միայն մերժ­վում է, այլև թուր­քա­մետ դիր­քո­րո­շու­մով հրահր­վում, որ հայ գաղ­թա­կա­նութ­յու­նը վե­րա­դառ­նա հենց վրաց մենշ­ևիկ­նե­րի դա­վա­ճա­նութ­յամբ թուր­քա­կան բռնութ­յան տակ դրված Ջա­վախք և Ա­խալց­խա: Ին­չո՞ւ: Պա­տաս­խա­ նը Նոյ Ժոր­դա­նիա­յի ար­տա­հայ­տած ցի­նիզ­մով առ­լե­ցուն խոս­քի մեջ է. «Ե­թե հա­յե­ րը խեղդ­վում են, ա­պա վրա­ցի­նե­րը պար­տա­վոր չեն նրանց հետ միա­սին խեղդ­վել... Վ­րաս­տա­նը սո­վոր չէ թուր­քե­րի տի­րա­պե­տութ­յան տակ գտնվել, իսկ հա­յե­րը ըն­տե­ լա­ցել են դրան, և­ ե­թե մահ­մե­դա­կան­ներն ան­ջատ­վում են Անդր­կով­կա­սից, Վ­րաս­տա­ նը կգնա նրանց ետ­ևից101»: Բա­կու­րիա­նիի գաղ­թա­կա­նութ­յանն ար­գել­վել է տա­րած­վել ա­վե­լի խոր­քե­րը, իսկ սո­վը գնա­լով սաստ­կա­նում էր: Մինչ­դեռ տար­բեր տե­ղե­րից ևս 1500 գաղ­թա­կան­ներ են ա­վե­լաց­վում Բա­կու­րիա­նիի ան­տառ­նե­րի գաղ­թա­կան­նե­րի քա­նա­կի վրա102: Բա­ կու­րիա­նիի գաղ­թա­կա­նութ­յու­նը, սա­կայն, ան­կախ մեն­շևիկ­նե­րի բռնած բա­ցա­սա­ կան դիր­քից, վրաց ժո­ղովր­դի գոր­ծուն ա­ջակ­ցութ­յամբ շարժ­վում է դե­պի երկ­րի խոր­ քե­րը, դե­պի Ա­լա­զա­նի հո­վի­տը և Սղ­նախ, Գո­րի ու Սու­րամ: Մի տե­ղե­կութ­յան հա­մա­ձայն, գաղ­թա­կան գյու­ղա­ցի­նե­րը նաև Թիֆ­լիս են հա­սել: Բա­ցի Վ­րաս­տա­նից, գաղ­թա­կա­նութ­յու­նը տա­րած­վել է նաև Հ­յու­սի­սա­յին Կով­կա­սի և

Անդ, 1918, 23 հունիսի, թիվ 119:

100 Ա. Գ. Աբրահամյան, «Համառոտ ուրվագիծ հայ գաղթավայրերի պատմության», Երևան, 1964, էջ 106: 101 Ե. Ղ. Սարգսյան, Նշվ. աշխ., էջ 375: 102 «Մշակ», 1918, 27 հունիսի, թիվ 122:

Ռու­սաս­տա­նի հա­րա­վա­յին շրջան­նե­րում, թեև այդ շրջան­նե­րում նույն­պես կռիվ­ներ էին գնում Կար­միր բա­նա­կի և դե­նի­կին­յան բա­նա­կի մնա­ցորդ­նե­րի միջև` խլե­լով զո­ հեր նաև գաղ­թա­կան­նե­րից: Գաղ­թա­վայ­րե­րում` Բա­կու­րիա­նիում և Ծալ­կա­յում­ հա­մա­ճա­րակ­ներ են սկսվում, որ­բա­նում են հա­զա­րա­վոր ե­րե­խա­ներ: Ս­տեղծ­վում ե­ն որ­բա­նոց­ներ Բա­կու­րիա­նիում, Սու­րա­մում, Մանգ­լի­սում և­ այ­լուր, ուր հա­վաք­վում են Ջա­վախ­քի և Ար­տա­հա­նի որ­ բե­րը103: Ե­րե­խա­ներն այս որ­բա­նոց­նե­րում, կի­սա­քաղց կյանք վա­րե­լով, մեռ­նում էին զանգ­վա­ծա­բար: Ծալ­կա­յի հատ­վա­ծում որ­բա­նոց­ներ չու­նե­նա­լու հետ­ևան­քով մա­հա­ ցութ­յան ցու­ցա­նի­շը ա­վե­լի բարձր է ե­ղել: Իսկ սով­յալ­նե­րի հա­մար Թիֆ­լի­սում և­ այ­ լուր հա­վաք­վող մթեր­քը շատ ան­գամ տեղ չէր հաս­նում104: 1918-ի սեպ­տեմ­բե­րի սկզբին լուր է ստաց­վում, թե. «...ինչ­պես լսում ենք, օս­ ման­յան կա­ռա­վա­րութ­յու­նը թույ­լատ­րել է Ա­խալ­քա­լա­քի և Ա­խալց­խա­յի փախս­տա­ կան­նե­րին վե­րա­դառ­նալ ի­րենց տե­ղե­րը: Այդ ա­ռի­թով թուր­քա­կան մի­սիան Թիֆ­լի­ սում դի­մել է վրաց կա­ռա­վա­րութ­յան, խնդրե­լով ի­րեն ներ­կա­յաց­նել այդ շրջան­նե­րի փախս­տա­կան­նե­րի ցու­ցա­կը, նկա­տի առ­նե­լով միա­ժա­մա­նակ` ո՛ր­ ազ­գին պատ­կա­ նե­լու հան­գա­ման­քը և կ­րո­նա­կան դա­վա­նան­քը105»: Հոկ­տեմ­բե­րի 2-ին հա­ղորդ­վում է, թե «­Հայ­կա­կան դի­վա­նա­գի­տա­կան հա­վա­տար­մա­տա­րը Վ­րաս­տա­նում ե­րեկ Կ. Պոլ­սից` մեր պատ­վի­րա­կութ­յու­նից և Բա­թու­մից` Է­սադ փա­շա­յից հե­ռա­գիր­ներ ստա­ ցավ, որ օսմ. կա­ռա­վա­րութ­յու­նը Ա­խալ­քա­լա­քի փախս­տա­կան­նե­րին թույ­լատ­րում է վե­րա­դառ­նալ Ա­խալ­քա­լա­քի մի մա­սը: Թ­յուր­քա­կան դես­պան Քե­րիմ փա­շան, սա­ կայն, այդ մա­սին տա­կա­վին հրա­հանգ չի ստա­ցել իր կա­ռա­վա­րութ­յան կող­մից106»: Սեպ­տեմ­բե­րի 7-ի կի­սա­բե­րան խոստ­մա­նը վստա­հե­լով` Ա­լաս­տան, Վա­րևան, Տուրցխ գյու­ղե­րի բնա­կիչ­նե­րը վե­րա­դառ­նում են տե­ղե­րը107: Սա­կայն, ինչ­պես մեզ ուղ­ղած նա­մա­կում գրում է ա­լաս­տան­ցի ման­կա­վարժ Սար­գիս Սի­մա­վոր­յա­նը, թուր­ քե­րը և­ այդ բնա­կա­վայ­րե­րում վե­րա­հաս­տատ­ված քրդե­րը ա­նա­սե­լի տա­ռա­պանք­ներ են պատ­ճա­ռում նրանց. ծեծ, թա­լան, աղ­ջիկ­նե­րի առ­ևան­գում, սպա­նութ­յուն­ներ և, այլ­ևայլ բռնութ­յուն­նե­րով, նախ­կին ի­րենց տե­ղե­րը` Բա­կու­րիա­նի, Չ­խիշ­վա­րի, Ձաղ­ վե­րի ան­տառ­ներ վե­րա­դառ­նա­լու հար­կադ­րանք: Այս­պի­սով, քա­նի դեռ թուր­քա­կան կա­ռա­վա­րութ­յան ի­րա­կան թույլտ­վութ­յու­նը բա­ցա­կա­յում է, ա­նե­լա­նե­լի պայ­ման­նե­րում հայտն­ված ժո­ղո­վուր­դը չի ցան­կա­նում վե­րա­դառ­նալ և, սո­վի, ցրտի, հա­մա­ճա­րակ­նե­րի տես­քով ա­ռա­տո­րեն իր հուն­ձը ա­նող 103 «Մշակ», 1918, 9 հուլիսի, թի­վ 13­1: 104 «Մշակ», 1918, 31 օգոստ­ոսի, թիվ 173: Համանման տեղեկություններ տես «Մշակի» 1918-ի հուլիսի 16-ի, 20-ի, 24-ի, 28-ի, օգոստոսի 5-ի, 15-ի, 23-ի, 31-ի համարներում: 105 «Մշակ», 1918, 7 սեպտեմբերի, թիվ 179: 106 «Մշակ», 1918, 2 հոկտեմբերի, թիվ 198: 107 «Մշակ», 1918, 8 սեպտեմբերի, թիվ 180:

մա­հը դառ­նում է ա­մե­նօր­յա, ա­մեն­ժամ­յա դա­ժան ի­րա­կա­նութ­յուն: Ցան­կութ­յան դեպ­քում էլ դժվար է մո­ռա­նալ, որ հայ գաղ­թա­կա­նութ­յան դրութ­յան վատ­թա­րաց­ման ան­մի­ջա­կան պատ­ճա­ռը մենշ­ևիկ­յան կա­ռա­վա­րութ­յան ան­հաս­կա­նա­լիո­րեն ան­պա­ տաս­խա­նա­տու վե­րա­բեր­մունքն է ե­ղել: «Մ­շա­կը» «­Ժո­ղովր­դի ձայն» թեր­թից մի հոդ­ ված է ար­տատ­պել, ուր աս­ված է, թե հայ գաղ­թա­կա­նութ­յա­նը դի­տա­վոր­յալ կեր­պով տան­ջե­լու գոր­ծում ամ­բողջ հան­ցան­քը ընկ­նում է վրաց շո­վի­նիս­տա­կան կա­ռա­վա­ րութ­յան վրա:«Ա­լա­զա­նի հով­տում, Սղ­նա­խի ու Բա­կու­րիա­նիի բար­ձունք­նե­րում, Սու­ րա­մի ու Գո­րիի փո­ղոց­նե­րում տա­ռա­պող մարդ­կանց հա­մար պա­տաս­խա­նա­տուն Ժոր­դա­նիա­յի կա­բի­նետն է108»: Ա­խալ­քա­լա­քի հայ­րե­նակ­ցա­կան վար­չութ­յու­նը Վ­րաս­տա­նում Հա­յաս­տա­նի կա­ ռա­վա­րութ­յան դի­վա­նա­գի­տա­կան ներ­կա­յա­ցուց­չին բո­ղոք է ներ­կա­յաց­նում՝ տե­ ղե­կաց­նե­լով, որ Ծալ­կա­յում և Բա­կու­րիա­նիում 80.000 գաղ­թա­կան­նե­րից մնա­ցել է 55.000-ը, որ ազ­գա­յին կազ­մա­կեր­պութ­յուն­ներն ան­տար­բեր են այս հար­ցե­րում, թեև վեր­ջերս նրանք Բա­կու­րիա­նիի տա­ռապ­յալ­նե­րի մի մա­սին տե­ղա­փո­խել են այլ վայ­ րեր: Մ­նում է փրկել մնա­ցած­նե­րին: Հ­նա­րա­վոր հա­մա­րե­լով, որ ժո­ղո­վուր­դը ձմռանն էլ կա­րող է մնալ այդ վայ­րե­րում, ա­ռա­ջարկ­վում է նրանց ա­պա­հո­վել շեն­քե­րով109: Որ­քան ա­րագ է մո­տե­նում ձմե­ռը, նույն­քան սաստ­կա­նում են թուրք ա­վա­զա­կախըմ­ բե­րի թա­լան­չիա­կան գոր­ծո­ղութ­յուն­նե­րը` անց­նե­լով լկտիութ­յան բո­լոր ահ­ման­նե­ րը: Ա­խալ­քա­լա­քից Ծալ­կա թա­փան­ցե­լով` թուր­քե­րը Նարդ­վա­նում և Ա­յազ­մա­յում գտնվող գաղ­թա­կան­նե­րից փախց­նում են հա­զար գլուխ տա­վար և նույն­քան էլ ոչ­ խար` նա­խա­պես սպա­նե­լով չորս հո­վիվ­նե­րին110: Ո­րոշ հա­ղոր­դագ­րութ­յուն­նե­րի հա­մա­ձայն` թուր­քե­րը պատ­րաստ­վում են նա­հան­ ջել և Ա­խալ­քա­լա­քի և Ա­խալց­խա­յի գա­վառ­նե­րը վե­րա­դարձ­նել Վ­րաս­տա­նին: Բայց հե­տա­գա ի­րո­ղութ­յուն­նե­րը ցույց տվե­ցին, որ Թուր­քիան դեռ ձգձգե­լու է իր նա­հան­ջը, հույս ու­նե­նա­լով, թե ի­րենք թերևս հնա­րա­վոր է ամ­րա­նան Ջա­վախ­քում: Թուր­քե­րը Չըլ­դը­րից, Իս­պի­րից, Էրզ­րու­մից, Աղ­բա­բա­յից և­ այլ վայ­րե­րից տե­ղա­փո­խե­լով` այն­ տեղ բնա­կեց­րին ի­րենց ազ­գա­կից­նե­րին, որ­պես­զի Ջա­վախ­քը կրկին թրքա­նար: Այն­ պես որ մի քա­նի ամս­վա ըն­թաց­քում դա­տարկ­ված Ջա­վախ­քի բո­լոր բնա­կա­վայ­րե­րի բո­լոր տնե­րը ու­նեին թուրք տե­րեր: Թուր­քա­կան ձգձգում­ներն ու­նեին նաև այլ նպա­տակ` քաշք­շուկ ստեղ­ծել, մինչև որ կսպառ­վեր, կոչն­չա­նար հա­յութ­յու­նը ան­տառ­նե­րում: Իսկ այդ հաշ­վարկ­նե­րը ա­վե­լի քան ի­րա­կան էին. օ­րե­ցօր մաշ­վում, քչա­նում էին ինչ­պես ապ­րող­նե­րը, այն­ պես էլ նրանց վերջ­նա­կան վե­րա­դար­ձի հույ­սը:

108 «Մշակ», 1918, 3 հոկտեմբերի, թիվ 199: 109 «Մշակ», 1918, 8 հոկտեմբերի, թիվ 203: 110 «Մշակ», 1918, 15 հոկտեմբերի, թիվ 209:

Ցա­վոք, կրկին գլուխ է բարձ­րաց­նում մենշ­ևիկ­յան շո­վի­նիզ­մը. մեն­շևիկ­նե­րի բե­ րա­նով վրա­ցա­կան «­Սա­խալ­խո սաք­մե» թեր­թը 1918 թվա­կա­նի հոկ­տեմ­բե­րի 18-ի հա­մա­րում կոնկ­րետ պա­հան­ջել է, որ­պես­զի Հա­յոց ազ­գա­յին խոր­հուր­դը հրա­ժար­վի Արևմտ­յան Հա­յաս­տա­նից Վ­րաս­տան գաղ­թած հա­յե­րին Ա­խալ­քալա­քում և Ա­խալց­ խա­յում վե­րա­տե­ղա­վո­րե­լու մտքից: «­Մենք չենք կա­րող Պասկ­ևիչ­յան ժա­մա­նակ­վա սխալն այժմս էլ կրկնել և ցե­ղագ­րո­րեն գու­նա­վո­րել մեր եր­կի­րը», եզ­րա­փա­կում է նույն թեր­թը111: Թու­նա­վո­րե­լով հայ և վ­րաց եղ­բայր ժո­ղո­վուրդ­նե­րի դա­րե­րի քննութ­ յու­նը բռնած բա­րե­կա­մութ­յու­նը` մենշ­ևիկ­նե­րը շա­րու­նա­կում էին ի­րենց մի­տում­նա­ վոր ձգձգում­նե­րը և թուր­քե­րի նա­հան­ջի վե­րա­բեր­յա­լ ի­րենց քա­ղա­քա­կան դիր­քո­րո­ շումն ու վե­րա­բեր­մուն­քի հար­ցը ա­մեն կերպ մղում հե­տին պլան: Մինչ­դեռ ցրտե­րի սաստ­կաց­ման պատ­ճա­ռով ժո­ղովր­դի մա­հա­ցութ­յան աս­տի­ճա­նը ան­շե­ղո­րեն ա­վե­ լա­նում է: Պեր­ճա­խոս փաս­տեր են բեր­վում այն մա­սին, որ Գան­ձա­յի եր­կու հա­զար բնակ­չից մնա­ցել է 720-ը, Մեծ Խան­չալ­լիի 1700 հա­յից մնա­ցել է 550-ը112: «Մ­շակն» այ­նու­հետև գրում է, թե Աբդ­յուլ Քե­րիմ փա­շան հա­տուկ հե­ռագ­րով հա­ ղոր­դել է Վ­րաս­տա­նում Հայ­կա­կան դի­վա­նա­գի­տա­կան մի­սիա­յին, թե ին­քը մեծ վե­զի­ րից հրա­ման է ստա­ցել, հոկ­տեմ­բե­րի 24-ից սկսած, մաք­րել Անդր­կով­կա­սի գրավ­ված մա­սե­րը թուր­քե­րից, մինչև Բ­րեստ-­Լի­տովս­կի պայ­մա­նագ­րով ի­րենց մնա­ցած սահ­ ման­նե­րը113: Վ­րաց կա­ռա­վա­րութ­յունն իր դի­մու­մով, ուղղ­ված Ա­խալ­քա­լա­քի և Ա­խալց­խա­յի ազ­գաբ­նակ­չութ­յա­նը, չքմե­ղա­նում է, որ ինքն իբր հնա­րա­վո­րութ­յուն չի ու­նե­ցել օգ­նե­ լու գաղ­թա­կա­նութ­յա­նը, բայց որ այժմ նա վե­րա­դառ­նում է իր վայ­րե­րը, խոս­տա­նում է օգ­նել114: Հետ­ևում է գե­նե­րալ-մա­յոր Մա­կա­ևի կո­չը եր­կու գա­վառ­նե­րի ազ­գաբ­նակ­ չութ­յա­նը, ուր աս­ված է, որ ին­քը Վ­րաս­տա­նի կա­ռա­վա­րութ­յան կող­մից, նա­հան­գա­ պե­տի ի­րա­վունք­նե­րով, նշա­նակ­ված է այդ տե­ղե­րի զոր­քե­րի հրա­մա­նա­տար: Նա նաև պար­զա­բա­նում է, որ զոր­քի մուտ­քը նպա­տակ ու­նի կան­խել ան­կար­գութ­յուն­նե­ րը, ոչն­չաց­նել ա­վա­զա­կախմ­բե­րին, պաշտ­պա­նել վե­րա­դար­ձող, այդ թվում նաև մահ­ մե­դա­կան, ժո­ղո­վուրդ­նե­րի շա­հե­րը115: Նո­յեմ­բե­րի 15-ին նույն գե­նե­րա­լը տրտնջում է թուր­քե­րից, ո­րոնք պայ­մա­նա­վոր­ված օ­րը դուրս չեն գա­լիս գա­վառ­նե­րից: Նա դի­մում է Խա­լիլ բե­յին, ա­ռա­ջար­կե­լով, որ մուտք գոր­ծող հա­յե­րի կյան­քը և գույ­քը վտան­ գի չեն­թարկ­վի: Խա­լի­լը հա­մա­ձայ­նում է, պնդե­լով, որ թույլտ­վութ­յուն տա նաև վրաց կա­ռա­վա­րութ­յու­նը: Այդ թույլտ­վութ­յու­նը, սա­կայն, նույն­պես ձգձգվում է: Մինչ­դեռ Մա­կա­ևը հա­յե­րին խոր­հուրդ չի տա­լիս ա­ռանց լիա­կա­տար հա­մա­ձայ­նութ­յան մուտք 111 «Մշակ», 1918, 20 հոկտեմբերի, թիվ 214: 112 Տե՛ս «Մշակի» 1918թ.-ի հո­կտեմբերի 2-ի համարը­, թի­վ 215: 113 «Մշակ», 1918, 5 նոյեմբերի, թիվ 226: 114 ­«Մշակ»,­ 1­918, 10 նոյեմբերի, թիվ­ 2­31: 115 «Մշա­կ»­, 191­8,­ 13 նոյեմբերի, թիվ­ 2­33:

գոր­ծել Ջա­վախք: Կաս­կա­ծից դուրս էր, որ նրանք կեն­թարկ­վեին թա­լա­նի և ս­պա­ նութ­յան, այն­պես, ինչ­պես այդ տե­ղի ու­նե­ցավ Բա­րա­լե­թի մոտ, ուր ներս ա­ճա­պա­րող փախս­տա­կան­նե­րի մի մա­սը պար­զա­պես կո­տոր­վեց, մյուս մա­սը գե­րի տար­վեց` իս­ պառ զրկվե­լով ու­նեց­ված­քից ու ըն­տա­նի կեն­դա­նի­նե­րից116: Դ­րութ­յան լրջութ­յու­նը ստի­պում է Հա­յոց ազ­գա­յին խորհր­դի գոր­ծա­դիր մարմ­ նին Ժոր­դա­նիա­յի մոտ ու­ղար­կել Հ. Ար­ղութ­յա­նին և Ա. Երզնկ­յա­նին՝ պար­զե­լու հա­ մար, թե ինչ է սպաս­վում հո­գևար­քի մեջ գտնվող մարդ­կանց: Ժոր­դա­նիան հա­վաս­ տում է, որ ե­թե 10 օր­վա ըն­թաց­քում գաղ­թա­կան­նե­րի վե­րա­դար­ձը չհա­ջող­վեց, ա­պա վրաց կա­ռա­վա­րութ­յու­նը նրանց կտե­ղա­վո­րի Բա­կու­րիա­նիի,­ Բոր­ժո­միի, Ծալ­կա­յի և Մանգ­լի­սի զո­րա­նոց­նե­րում, իսկ կար­սե­ցի­նե­րին և­ ա­լեք­սանդ­րա­պոլ­ցի­նե­րին ա­ռա­ ջար­կում են վե­րա­դառ­նալ Հա­յաս­տան117: Մենշ­ևիկ­յան կա­ռա­վա­րութ­յան այդ ու­շա­ցած ո­րոշ­մա­նը հետ­ևում է հայ գաղ­թա­ կա­նութ­յան զգա­լի մա­սի տա­րա­ծու­մը Վ­րաս­տա­նի ներ­քին շրջան­ներ118: Մոսկ­վա­յում հրա­տա­րակ­վող «­Կո­մու­նիստ» շա­բա­թա­թեր­թի հա­ղորդ­ման հա­մա­ձայն (1918թ., թիվ 9, էջ 14)` «Վ­րաս­տա­նի զա­նա­զան վայ­րե­րում կու­տակ­ված են 150 հա­զար գաղ­թա­ կան­ներ119»: Փոր­ձան­քի մեջ հայտն­ված գաղ­թա­կան­նե­րի ծանր վի­ճա­կը կա­ռա­վա­ րութ­յու­նը, հա­մե­նայն դեպս, չի թեթ­ևաց­նում բնավ: Մենշ­ևիկ­նե­րի և թուր­քե­րի քաշք­ շուկ­նե­րից գլուխ չհա­նվեց (գե­նե­րալ-նա­հան­գա­պե­տի խոս­տո­վա­նա­կան հա­ղորդ­ման հա­մա­ձայն, գաղ­թա­կան­նե­րը ի­րենք ի­րեն­ցից եր­կու­սին նո­յեմ­բե­րի 14-ին ու­ղար­կում են թուր­քա­կան զո­րահ­րա­մա­նա­տա­րի մոտ` Ա­գա­նա գյու­ղը, վե­րա­դար­ձի պայ­ման­ նե­րի ստաց­ման-ա­պա­հով­ման հույ­սով: Թուրք հրա­մա­նա­տա­րը, սա­կայն, մեր­ժում է): Եվ գաղ­թա­կա­նութ­յու­նը, համ­բե­րութ­յան բա­ժա­կի վեր­ջին կա­թի­լը հա­տած և դեմհան­դի­ման կանգ­նած լի­նե­լով ծանր ձմռան առջև, գրե­թե ներ­խու­ժում-նվա­ճում է իր հին հայ­րե­նի­քի մաս Ջա­վախ­քը: Թո­րոս­յա­նը նո­յեմ­բե­րի 24-ին Բա­կու­րիա­նիի գաղ­ թա­կան­նե­րի բա­ժան­մուն­քին գրած հե­ռագ­րում հայտ­նում է, որ «...այ­սօր ե­ղա­նա­կը ջերմ էր. գաղ­թա­կան­նե­րի վե­րա­դար­ձը հայ­րե­նիք շա­րու­նակ­վում է: Ար­դեն 10 հա­զա­ րից էլ ա­վե­լի գաղ­թա­կան­ներ գնա­ցել են` հա­մա­ձայն զո­րա­մա­սի պետ կա­պի­տան Կան­դե­լա­կիի խոս­քե­րի: Աս­կեր­նե­րը կո­ղոպ­տում են գաղ­թա­կան­նե­րին և հափշ­տա­ կում կա­նանց120»:

116 «Մշակ», 191­8, 15 նոյեմբերի, թիվ 235: 117 «Մշակ», 1918, 16 նոյեմբերի, թիվ 236­: 118 Հ­եղինակի կողմից բնութագր­ված «ուշացած որոշումը» Վրաստանի մեն­շևիկյան կա­ռա­վա­ րության կողմից խորամանկության պարզունակ չափաբաժին ունի, ինչը միշտ էլ հա­տուկ է շովինիզմի ախտով տառապող ազգերի ուղեղներին. այ­ն, որ իրենք երբեք էլ դեմ չեն անհա­տա­ պես կամ փոքր խմբերով կուլ տալ, կլանել դժբախտության մեջ հայտնված հա­րևանին, ինչը կա­տա­րվել է շարունակաբար և անսքող: ( Ծանոթագրումը` կազմողի` Ռ. Ղ.): 119 «Կոմունիստ», շաբաթաթերթի տեքստում ն­շվ­ած տեղում: 120 «Մշակ», 1918,­ 26 նոյեմբերի, թիվ 246:

Երբ ո­րոշ­վում է թուր­քա­կան բա­նա­կի նա­հան­ջի հար­ցը, եկ­վոր թուր­քերն էլ սկսում են զոր­քի հետ վե­րա­դառ­նալ ի­րենց նախ­կին տե­ղե­րը` ի­րենց հետ տա­նե­լով թա­լան­ ված Ջա­վախ­քի ողջ հարս­տութ­յու­նը121: Իսկ դեռևս մնա­ցած զո­րա­մա­սե­րի թուրք բա­ նա­կա­յին­նե­րը կո­ղոպ­տում են Ծալ­կա­յից վե­րա­դար­ձող գաղ­թա­կան­նե­րին: Ն­յու­թա­ կան կո­րուստ­նե­րի պա­կա­սը լրաց­վում է հո­գե­կան տա­ռա­պան­քով, ո­րի լեփ-­լե­ցուն բա­ժա­կը հայ ժո­ղովր­դի ջա­վախք­յան հատ­վա­ծը այդ տա­րի­նե­րին ըմ­պում է ցմրուր: Ի վեր­ջո վրա­ցա­կան զոր­քե­րը գործ­նա­կան քայ­լե­րի են դի­մում: 1918 թվա­կա­նի դեկ­ տեմ­բե­րի 4-ին այդ զոր­քը մուտք է գոր­ծում Ա­խալ­քա­լա­քի և Ա­խալց­խա­յի գա­վառ­նե­ րը122: Դեկ­տեմ­բե­րի 5-ի ա­ռա­վոտ­յան ժա­մը 10-ին վրա­ցա­կան զոր­քը մտնում է Ա­խալ­ քա­լաք, որն ամ­բող­ջա­պես կո­ղոպտ­ված է ե­ղել: Գաղ­թա­վայ­րե­րում պաշ­տո­նա­կան հայ­տա­րա­րութ­յուն­ներ են ար­վում, որ­պես­զի վե­րա­դարձն սկսվի ու շա­րու­նակ­վի: Մա­ կա­ևը հայտ­նում է, որ թուր­քե­րը հրդե­հել են հա­ցա­հա­տի­կի պա­հեստ­նե­րից մե­կը123: Վ­րաս­տա­նի մենշ­ևիկ­յան «­Պայ­քար» թեր­թը շատ ու­շա­ցու­մով կո­կոր­դի­լո­սի ար­ցունք­ ներ է թա­փում, իբրև թե ցա­վե­լով, որ հայ ժո­ղո­վուր­դը 7 ա­միս շա­րու­նակ ա­նա­սե­լի տա­ռա­պել է թուր­քե­րի գա­զա­նութ­յուն­նե­րի պատ­ճա­ռով124: Դեկ­տեմ­բե­րի 20-ին Ռու­ խա­ձեն էլ հա­ղոր­դում է, որ հայ գաղ­թա­կան­ներն աս­տի­ճա­նա­բար վե­րա­դառ­նում են, ո­րոնք իբր թե Ջա­վախ­քում 30 տո­կոս էլ չեն կազ­մում (այս մա­սին գրված է միև­նույն օ­րա­թեր­թի դեկ­տեմ­բե­րի 22-ի թիվ 263 հա­մա­րում): Վ­րաս­տա­նի կա­ռա­վա­րութ­յու­նը, օգտ­վե­լով Հա­յաս­տա­նի հետ պա­տե­րազ­մի մեջ գտնվե­լու ա­ռի­թից, ո­րո­շում է «վե­րաց­նել Թիֆ­լի­սի քա­ղա­քա­յին վար­չութ­յա­նը կից փախս­տա­կան­նե­րի բա­ժան­մուն­քը» և­ ամ­բողջ գաղ­թա­կա­նութ­յա­նը, որ Վ­րաս­տան է թա­փան­ցել Կար­սից ու Ար­տա­հա­նից, վտա­րել Հա­յաս­տան125: Գաղ­թա­կա­նութ­յու­նը 1918-ի վեր­ջին մեծ մա­սամբ վե­րա­դար­ձել էր: Բայց փո­ խադ­րա­մի­ջոց­ներ չու­նե­ցող­նե­րը, նյու­թա­կան պայ­ման­նե­րից զրկված­նե­րը, որ­բա­ ցած­ներն ու ծե­րե­րը դեռևս մնում էին գաղ­թա­վայ­րում կամ թա­փա­ռա­կան կյանք վա­րում զա­նա­զան շրջան­նե­րում: Բե­լիկլ­յու­չի­կից126 (շուրջ 2000 գաղ­թա­կան), Բեշ­ տա­շե­նից, Ար­մա­վի­րից և բազ­մա­թիվ այլ տե­ղե­րից փախս­տա­կան­նե­րը դեռևս չէին վե­րա­դար­ձել: Աս­տի­ճա­նա­բար կա­տար­վող տունդար­ձը ձգձգվեց ևս մի քա­նի ա­միս: Վ­րաս­տա­նի շրջան­նե­րում թա­փա­ռող­նե­րի և­ այ­րի­նե­րի ու որ­բե­րի վե­րա­դար­ձի հար­ցը ո­րո­շե­լու հա­մար Թիֆ­լի­սաբ­նակ 8.000 ա­խալ­քա­լաք­ցի­նե­րը ժո­ղով են գու­

121 «Մշակ», 1918, 29 հոկտեմբերի, թիվ 220: 122 «Մշակ», 1918, 6 դեկտեմբերի, թիվ 252, 7 դեկտեմբերի, թիվ 253: 123 «Մշակ», 1918, 7 դեկտեմբերի թիվ 253: 124 «Մշակ», 1918, 11 դեկտեմբերի, թիվ 256: 125 «Մշակ», 1919, 5 հունվարի, թիվ 4: 126 Նույն օրաթերթը, 1918, 29 հոկտեմբերի, թիվ 220:

մա­րում: Գաղ­թա­կա­նա­կան բաժ­նի կա­ռա­վա­րիչ Հ. Ար­ղութ­յա­նը ձգտում է փո­խադ­ րա­մի­ջոց­ներ գտնել և­ օգ­նել նրանց: Բայց գործ­նա­կան քայ­լե­րի հա­մար պա­կա­սում էին ֆի­նան­սա­կան մի­ջոց­նե­րը և, մա­նա­վանդ, ե­ռան­դը: Մա­մուլն այդ պատ­ճա­ռով քննա­դա­տում է Հայ ազ­գա­յին խորհր­դի գոր­ծու­նեութ­յու­նը, նշե­լով, որ նրա «­Կա­տա­ րո­ղա­կան մար­մի­նը մշտա­կան մի տեղ չու­նի խնդրող­նե­րին ըն­դու­նե­լու հա­մար, այլև ան­դամ­նե­րը ոչ մի տեղ չէին եր­ևում և հե­տաքրքր­վում, թե ինչ վի­ճա­կում են գտնվում գաղ­թա­կան­նե­րը127»: Այդ էր պատ­ճա­ռը, որ հուն­վար ամ­սին էլ դեռ շատ գաղ­թա­կան­ ներ, ան­տե­րութ­յան մատն­ված, Թիֆ­լի­սում սո­վա­հար էին լի­նում128: Քն­նա­դա­տութ­յու­նը ան­կաս­կած տե­ղին էր, բայց այդ կազ­մա­կեր­պութ­յուն­նե­րը, նյու­թա­կան հիմ­քից զուրկ լի­նե­լով, ա­վե­լին ա­նե­լու հնա­րա­վո­րութ­յուն պար­զա­պես չու­նեին: Հիշ­յալ կազ­մա­կեր­պութ­յուն­նե­րի մեջ ընդգրկ­ված, նաև չընդգրկ­ված բազ­մա­ թիվ ան­ձինք (Ա­րամ Տեր Գ­րի­գոր­յան, Գր. Պա­պո­յան, Հ. Ար­ղութ­յան, Իվ. Պի­ճիկ­յան, Հովհ. Մալ­խաս­յան, Պ. Ա­բել­յան և­ ու­րիշ­ներ) մա­մու­լի օգ­նութ­յամբ տե­ղե­րում նշա­նա­ կա­լից գոր­ծու­նեութ­յուն ու­նե­ցան: Տուն դար­ձած ջա­վա­խեթ­ցի­նե­րը օգ­նութ­յան մեծ կա­րիք ու­նեին: Բայց Թիֆ­ լիս տե­ղա­փոխ­ված ուն­ևոր հայ­րե­նա­կից­նե­րը մեծ մա­սամբ ան­տար­բեր գտնվե­ցին: «Մ­շա­կի» թղթա­կի­ցը գրում էր, թե քա­նի դեռ ժո­ղո­վուր­դը իր վրե­ժի խոս­քը չի ա­սել, պա­րոն հա­րուստ­նե­րը պետք է օգ­նութ­յան ձեռք մեկ­նեն129: Ան­տար­բեր մնա­ցին նաև Թիֆ­լի­սի բնիկ մե­ծա­հա­րուստ­նե­րը, ուս­տի, ձեռ­քը փրփուր­նե­րին մեկ­նո­ղի հո­գե­բա­ նութ­յամբ, Ա­խալ­քա­լա­քի հայ­րե­նակ­ցա­կան խոր­հուր­դը նա­խա­գա­հի տե­ղա­կալ Գր. Պա­պո­յա­նի և քար­տու­ղար Պ. Ա­բել­յա­նի ստո­րագ­րութ­յամբ 1919-ի հուն­վա­րի 15-ին օգ­նութ­յան խնդրան­քով դի­մում են Մեծ Բ­րի­տա­նիա­յի, Ֆ­րան­սիա­յի, ինչ­պես նաև ա­մե­րիկ­յան բա­րե­գոր­ծա­կան ըն­կե­րութ­յան ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րին130: Եվ ի­զուր... Մ­յուս կող­մից, այն օգ­նութ­յու­նը, որ ցու­ցա­բե­րում էր քա­ղա­քաբ­նակ աշ­խա­տա­վո­ րութ­յու­նը, վատն­վել է` չստա­նա­լով նպա­տա­կա­յին կի­րա­ռում: Այս­պես, օ­րի­նակ, Ե. Ն. անձ­նա­վո­րութ­յան հա­ղորդ­ման հա­մա­ձայն, Ա­րամ Տեր Գ­րի­գոր­յա­նը հաս­տա­տել է, որ Ծալ­կա­յի և Բա­կու­րիա­նիի սով­յալ­նե­րին օգ­նե­լու հա­մար նա­խա­տես­ված սննդի կա­յան­ներ չեն բաց­վել: Զա­նա­զան պաշ­տոն­յա­ներ, լիա­զոր­ներ վա­ճա­ռել են գաղ­թա­ կան­նե­րի հա­մար հատ­կաց­ված ապ­րանք­ներ և բազ­մա­թիվ զեղ­ծում­ներ կա­տա­րել: Մինչ­դեռ գաղ­թա­կա­նա­կան բա­ժի­նը անհ­րա­ժեշտ զսպիչ մի­ջոց­ներ չի ձեռ­նար­կել: Ո­րո­շում է կա­յաց­վում հե­տաքն­նութ­յուն անց­կաց­նել և մե­ղա­վոր­նե­րին խստա­գույնս պատ­ժել131: Թեև դա էլ, ի վեր­ջո, մնում է ան­հետ­ևանք: 127 Նույ­ն օրա­թե­րթ­ը,­ 19­19­, 5 հունվարի, թիվ­ 4­ 128 Նույ­ն օրաթերթը, 1919, 16­ հուն­վա­րի­, թիվ 12: 129 «Մշակ», 1­918, 25 դեկտեմբերի­, թիվ 2­65: 130 Նույն օրաթերթը,­ 1­919­, 19 հունվարի, թիվ 14: 131 Նույն օրաթերթը, 1919, 1 մարտի թիվ 46:

Ինչ­պի՞­սի կո­րուս­տներով վե­րա­դար­ձավ Ջա­վախ­քի գաղ­թա­կա­նութ­յու­նը: Մա­մու­լում ար­ձա­նագր­ված 80 կամ 100 հա­զար ջա­վա­խեթ­ցի­նե­րի թի­վը, ե­թե մո­ տա­վոր հաշ­վենք 90 հա­զար, որն ա­վե­լի ստույգ կա­րե­լի է հա­մա­րել, ա­պա պի­տի ըն­ դու­նենք, որ նրանց կե­սը և նույ­նիսկ ա­վե­լին զոհ գնաց կո­տո­րած­նե­րին, սո­վին ու հա­ մա­ճա­րակ­նե­րին: Կորս­տի այդ մեծ թվի մեջ մտնում են նաև այն հա­զա­րա­վոր որ­բե­րը, ո­րոնց ա­մե­րի­կա­ցի­նե­րը գաղ­թից հե­տո տա­րան Ա­մե­րի­կա­յի Միաց­յալ Նա­հանգ­ներ: Գաղ­թից վե­րա­դար­ձած­նե­րի մի զգա­լի մա­սը, թերևս 10 տո­կո­սը, հա­մա­ճա­րակ­ նե­րի պատ­ճա­ռով մա­հա­ցավ տե­ղում: Գաղ­թա­կա­նա­կան բա­ժան­մուն­քի քար­տու­ղար Պ. Ա­բել­յանն ի­րա­վա­ցի էր, երբ հա­վաս­տում էր, թե ժո­ղովր­դի տա­ռա­պան­քը շա­րու­ նակ­վեց նաև հայ­րե­նի­քում, քան­զի նրա կե­սը հի­վանդ է և մա­հա­ցութ­յան տո­կո­սը` մեծ: Բա­ցի այդ, գրում է նա, Ջա­վախ­քից հե­ռա­ցող թուր­քե­րը հա­յե­րին ստի­պել են ի­րենց սայ­լե­րով թա­լան­ված բեռ­նե­րը տա­նել սահ­մա­նի մյուս կող­մը, որ­տե­ղից հա­ յերն այլևս չէին վե­րա­դար­ձել132: Սա էր 1919 թվա­կա­նի ձմռա­նը Ջա­վախ­քում տի­րող ի­րա­կան պատ­կե­րը: Ըն­ չազր­կութ­յան հետ­ևան­քով էլ ժո­ղովր­դի մի մա­սը ստիպ­ված էր զբաղ­վել բատ­րա­կութ­ յամբ կամ հե­ռագ­նա աշ­խա­տան­քով: Սովն ընդգր­կել էր ողջ գա­վա­ռը: Ժո­ղո­վուր­դը տար­բեր մի­ջոց­նե­րով ա­ղուն և սեր­մա­ցու էր ձեռք բե­րում հա­րևան գա­վառ­նե­րից, Ջա­ վախ­քի չգաղ­թած կա­թո­լիկ գյու­ղե­րից ու դու­խա­բոր­նե­րից: 1919 թվա­կա­նի գար­նա­նա­ցա­նը Ջա­վախ­քում կա­տար­վեց սննդի ծայ­րա­հեղ խնա­յո­ղութ­յուն­նե­րի հաշ­վին` երկ­րոր­դա­բար սնունդ հայ­թայ­թե­լով վայ­րի բույ­սե­րից ու զա­նա­զան արմ­տիք­նե­րից: Հա­ջորդ` 1920 թվա­կա­նի գար­նա­նա­ցանն ա­վե­լի բա­րե­հա­ջող էր: Ժո­ղո­վուր­դը, դարձ­յալ խնա­յո­ղութ­յան ռե­ժի­մի գնով, հաս­տա­տուն քայ­լեր կա­տա­րեց նաև ա­նաս­ նա­պա­հութ­յու­նը զար­գաց­նե­լու ուղ­ղութ­յամբ: Պատ­մութ­յու­նը կարճ ժա­մա­նա­կում ցույց տվեց, որ 1919-ին երկ­րա­մա­սից հե­ ռա­ցած թուր­քե­րը Ջա­վախ­քին նո­րից տի­րե­լու ան­հա­գուրդ մո­լուց­քով էին տո­գոր­ված: Օգտ­վե­լով այն հան­գա­ման­քից, որ վրաց մենշ­ևիկ­յան կա­ռա­վա­րութ­յու­նը, Ռու­սաս­ տա­նից ան­ջատ­վե­լու հետ­ևան­քով, խիստ թու­լա­ցել էր, Թուր­քիան դարձ­յալ ագ­րե­սո­ րի լկտի պահ­վածք ստանձ­նեց: 1921 թվա­կա­նի սկզբին Թուր­քիան կրկին զավ­թեց Ջա­վախ­քը, մտ­նե­լով սահ­մա­ նա­մերձ գյու­ղե­րը, ո­րոնք բնավ էլ դի­մադ­րութ­յան փորձ չա­րե­ցին: Քե­մա­լա­կան­նե­ րը, հա­յե­րին ահ ու սար­սա­փի մեջ պա­հե­լու հա­մար, բազ­մա­թիվ ան­կար­գութ­յուն­ներ ու սպա­նութ­յուն­ներ կա­տա­րե­ցին: Վ­րաց մենշ­ևիկ­յան զոր­քե­րը կրկին լքե­ցին Ջա­ վախ­քը: Ի դեպ, այս բազ­մա­կի լքում­նե­րը, և հայ ժո­ղովր­դի ջա­վախք­յան հատ­վա­ծին թուր­քա­կան «ո­ղոր­մա­ծութ­յա­նը» թող­նե­լը շատ խո­սուն փաս­տեր են ինք­նին, ո­րոնք 132 «Մշակ», 1919, 5 հունվարի, թիվ 4:

մեկ­նա­բան­ման կա­րիք իսկ չու­նեն: Երբ ա­մե­նու­րեք հաս­տատ­վե­ցին թուր­քա­կան իշ­ խա­նութ­յան մար­մին­ներ, ժո­ղովր­դի մեջ չա­րա­գու­շակ լու­րեր տա­րած­վե­ցին քե­մա­լա­ կան­նե­րի կող­մից հա­յե­րին սրի քա­շե­լու վե­րա­բեր­յալ: Այդ լու­րե­րի անս­տու­գութ­յունն իսկ ժո­ղովր­դին ահ ու սար­սա­փի մեջ էր պա­հում: Ծանր ձմեռ էր, հետ­ևա­պես նո­րից բռնել գաղ­թի ճամ­փան` ստույգ մահ կնշա­նա­ կեր: Եվ թեև քե­մա­լա­կան Թուր­քիան այս ան­գամ զանգ­վա­ծա­յին ջար­դեր չէր սկսել, այ­նուա­մե­նայ­նիվ սան­ձար­ձակ ասկ­յար­նե­րը օր ցե­րե­կով կո­ղոպ­տում էին կա­նանց ոսկ­յա և­ ար­ծա­թե զար­դե­րը: Եր­բեմն թուր­քա­կան բա­նա­կի ա­ռան­ձին զո­րա­տե­սակ­նե­ րի գու­մակ­նե­րի կա­րիք­նե­րի ան­վան տակ նաև լծկան ա­նա­սուն­ներ էին քշում Չըլ­դը­րի ուղ­ղութ­յամբ: Այս կար­գի ան­վերջ թվա­ցող ա­պօ­րի­նութ­յուն­նե­րը կա­տար­յալ պա­տու­ հաս են դար­ձել հա­յութ­յան հա­մար` մղձա­վան­ջի վե­րա­ծե­լով նրա ա­ռանց այն էլ չար­ քաշ կյան­քը: Վեր­ջա­պես վրա հա­սավ Ջա­վախ­քի հա­յութ­յան փրկութ­յան ժա­մը: 1921 թվա­կա­նի փետր­վա­րի 11-ի լույս 12-ի գի­շե­րը Վ­րաս­տա­նում սկսվում է զին­ ված ապս­տամ­բութ­յուն ընդ­դեմ մենշ­ևիկ­յան կա­ռա­վա­րութ­յան, իսկ փետր­վա­րի 25ին հաս­տատ­վում են սո­վե­տա­կան կար­գեր: Պար­բե­րա­բար ա­վեր ու ա­վա­րի են­թարկ­ ված, բզկտված Ջա­վախ­քի հա­մար ևս նոր պատ­մութ­յուն սկսվեց: Այ­նուա­մե­նայ­նիվ Ջա­վախ­քի հա­յե­րի տնտե­սա­կան վի­ճա­կը ծանր էր մնում սաս­տիկ: Նե­ղութ­յան ծանր այդ ժա­մա­նակ­նե­րում, ա­սես ա­ռա­տութ­յան եղջ­յու­րից, նյու­թա­կա­նից ա­ռա­վել բա­րո­ յա­կան մեծ ու անգ­նա­հա­տե­լի օգ­նութ­յուն ստաց­վեց ՀՕԿ-ի մի­ջո­ցով, ո­րի նա­խա­ գահն էր Ա­մե­նայն Հա­յոց բա­նաս­տեղծ Մեծն Թու­ման­յա­նը: Ինչ­պես հայտ­նի է, Կ. Պոլ­սում և­ ամ ­ ե­նու­րեք հա­յե­րը հան­գա­նա­կութ­յուն­ներ և ն­վի­րատ­վութ­յուն­ներ կազ­մա­ կեր­պե­ցին հօ­գուտ մա­հա­մերձ հայ­րե­նի­քի և հա­մա­ռո­րեն տո­կա­ցող հայ­րե­նաբնակ հա­յութ­յան: Չան­ցած մեկ-եր­կու ա­միս, Հա­յաս­տան, նաև` հա­րա­զատ Ջա­վախք և Ա­խալց­խա, հույ­սի փա­րո­սի շո­ղար­ձա­կում որ­պես, հա­սան ալ­յուր, հա­գուս­տե­ղեն, դե­ղո­րայք, դրամ և կեն­սա­պա­հով­ման այլ­ևայլ մի­ջոց­ներ: Եվ տա­րի­նե­րի հետ ոտ­քի կանգ­նեց նաև Ջա­վախ­քը, վե­րա­կանգն­վեց տնտե­սութ­յունը, աս­տի­ճա­նա­բար աշ­ խու­ժա­ցավ նաև մշա­կու­թա­յին կյան­քը: Ջա­վախ­քը հայ­կա­կան պե­տա­կա­նութ­յան, ինչ­պես նաև Զա­քար­յան­նե­րի տի­րա­ պե­տութ­յան շրջա­նում ու­նե­ցել է մշա­կույ­թի և կր­թութ­յան ինք­նու­րույն օ­ջախ­ներ: Ինչ­ պես առ­հա­սա­րակ պատ­մա­կան Հա­յաս­տա­նում, Գու­գա­րաց աշ­խար­հի այս մա­սում նույն­պես ե­ղել են պե­տա­կան հիմ­նար­կութ­յուն­ներ և ճար­տա­րա­պե­տա­կան բազ­մա­ թիվ հու­շար­ձան­ներ, ե­կե­ղե­ցի­ներ, մա­տուռ­ներ են կա­ռուց­վել, խաչ­քա­րեր քան­դակ­ վել, ինք­նա­տիպ շիր­մա­քա­րեր պատ­րաստ­վել և­ այլն: Երկ­րա­մա­սը հա­րուստ է գե­րեզ­ մա­նա­կան ու­նի­կալ այն­պի­սի հու­շար­ձան­նե­րով (խո­յի, ձիու կեր­պա­րան­քով), ո­րոնք մե­ծար­վեստ քան­դակ­վել են մի­ջին դա­րե­րում: Դ­րանք ա­ներկ­բա հայ­կա­կան հու­շար­ ձան­ներ են, հայ­կա­կան աշ­խա­րըն­կալ­ման յու­րօ­րի­նակ նմու­շօ­րի­նակ­ներ, ո­րոնց հա­

ման­ման­նե­րն այժմ պահ­պան­վում են Հա­յաս­տա­նի ողջ տա­րած­քում133: Բայց ո­րով­ հետև Ջա­վախ­քը շա­րու­նակ կռվախն­ձոր է ե­ղել հա­յե­րի, վրա­ցի­նե­րի, ինչ­պես նաև ա­նընդ­հատ այս ուղ­ղութ­յամբ ար­շա­վող օ­տար նվա­ճող­նե­րի միջև, հու­շար­ձան­նե­րի մե­ծա­գույն մա­սը, ցա­վոք, ա­վեր­վել ու կորստ­յան է մատն­վել: Դիպ­վա­ծա­յին պե­ղում­ նե­րից պարզ­վում է, որ հատ­կա­պես Զա­քար­յան­նե­րի շրջա­նից հե­տո կոր­ծան­ված հու­շար­ձան­նե­րը ցայ­սօր պահ­պան­վում են հա­յե­րեն ար­ձա­նագ­րութ­յուն­նե­րով հան­ դերձ: Հ­նա­գետ­նե­րի վկա­յութ­յամբ այժմ «Ա­խալ­քա­լա­քում և շր­ջա­նում պահ­պան­վել են բազ­մա­թիվ պատ­մա­կան հու­շար­ձան­ներ` Ա­բու­լի ե­կե­ղե­ցին (10-րդ դար), Զ­րես­կի ա­նա­պա­տը, Բա­րա­լե­թի ե­կե­ղե­ցին (11-րդ դար), Կառ­նու­տը, Ա­խալ­քա­լա­քի ամ­րո­ցը և­ այլն134»: Սկ­սած 19-րդ դա­րի ա­ռա­ջին կե­սից մինչև դա­րա­վեր­ջը՝ ե­կե­ղե­ցի­ներ կա­ռուց­վե­ ցին Ջա­վախ­քի բո­լոր վայ­րե­րում, այդ թվում նաև Ա­խալ­քա­լա­քում` Սուրբ Խաչ ե­կե­ ղե­ցին, որ կա­ռուց­վել է1856 թվա­կա­նին135: 19-րդ դա­րի երկ­րորդ կե­սին և 20-րդ դա­րի սկզբնե­րին սկսվում է ե­կե­ղե­ցի­նե­րին կից կամ ա­ռան­ձին դպրոց­նե­րի հիմ­նու­մը` ու­սու­ցիչ­ներ ու­նե­նա­լով տար­րա­կան և­ ոչ լրիվ միջ­նա­կարգ կրթութ­յան տեր ան­ձանց: Ա­խալ­քա­լաք քա­ղա­քի ա­ռա­ջին սբ. Մես­րովբ­յան հա­յոց ե­կե­ղե­ցա­կան ծխա­կան տղա­յոց երկ­դաս­յան ու­սում­նա­րա­նը հիմն­վել է1836 թվա­կա­նին` Կա­րա­պետ Բագ­րա­ տու­նու նա­խա­ձեռ­նութ­յամբ և ծախ­սով, տա­րե­կան 140-160 ա­շա­կեր­տով և 4-5 վար­ ժա­պե­տով: Քա­ղա­քի երկ­րորդ դպրո­ցը, որ կոչ­վում էր սբ. Սանդխտ­յան հա­յոց ե­կե­ղե­ ցա­կան-ծխա­կան օ­րիոր­դաց երկ­դաս­յան ու­սում­նա­րան, հիմն­վել է1870 թվա­կա­նին՝ մտա­վո­րա­կան­ներ Հով­հան­նես Քա­ջազ­նու­նու և Խո­րեն Բար­սեղ­յա­նի ջան­քե­րով, «ո­րոնք հանձն են ա­ռել ա­ռա­ջին տա­րին ձրի դա­սեր ա­վան­դել»: 1890-ա­կան թվա­ կան­նե­րին այն տա­րե­կան ու­նե­նում էր 150-160 ա­շա­կեր­տու­հի­ներ, եր­կու վար­ժու­հի և չորս վար­ժա­պետ: 1889-ին հիմն­վել է ռու­սաց քա­ղա­քա­յին չորս­դա­սա­րա­նա­յին դպրո­ցը` տա­րե­կան 130-140 ա­շա­կեր­տով և հինգ վար­ժա­պե­տով136:

133 1977 և 1­98­0 թվականներին Ջավախքում մենք ականատես եղանք տխուր փաստերի. Թբիլիսի քա­ղա­քի­ց որոշ կազմակերպություններ ապօրինաբար, պատմական հուշարձանների­ պահ­ պա­նության վերա­բերյալ պետական հատուկ օրենքները ոտնատակ տալով, վերոնշյալ մի շարք խոյ­աձ­և հուշարձան­ներ տարել են քաղաքի իբր հիմնարկնե­րի բակե­րը զարդարելու: Այդ­ պիսի 3 (երեք) խոյարձան է տար­վել միայն Օրջա գյուղի տարածքից, իսկ տեղական կազ­մա­ կեր­պությունները քար լռություն են պահ­պանել: Մի խոյարձան էլ տարվել է Թորիայի մեր­ձա­ կայքից: Սակայն տեղի երիտասարդության և Բոգդանովկայի շրջանային «Արշալույս» թեր­թի (գլխ. խմբագիր` Մոլիկ Սեդրակյան) համառ պահանջ­ներով խոյարձանը վերադարձվել է իր նախկին տեղը: 134 ՀՍՀ, 1, էջ 198: 135 Հ. Ս. Էփրիկյան, Ա, էջ 63: 136 Ե. Լա­լայան, նշվ. աշխ. (ԱՀ, 1, էջ 218-219):

Գա­վա­ռի գյու­ղե­րում մինչև 1881 թվա­կա­նը ե­ղել են հա­յոց գյու­ղա­կան տար­ րա­կան դպրոց­ներ, սա­կայն «...երբ կա­ռա­վա­րութ­յու­նը բա­ցեց ար­քու­նի դպրոց­ներ, դրանք հետզ­հե­տե փակ­վե­ցան, և­ այժմ (1885 թ.) ոչ մի հա­յոց ու­սում­նա­րան չկա137»: 19-րդ դա­րի երկ­րորդ կե­սին Ջա­վախ­քի բնա­կա­վայ­րե­րում տար­բեր թվա­կան­նե­ րին ստեղծ­վել են ռու­սա­կան ժո­ղովր­դա­կան մի­դաս­յան դպրոց­ներ: Այս­պես, օ­րի­նակ, Բա­րա­լե­թում այն հիմն­վել է 1868 թվա­կա­նին, Քիլ­դա վի­րաբ­նակ գյու­ղում` 1869-ին, Սաթ­խա­յում` 1875-ին, Գան­ձա­յում, Մեծ Գ­յոն­դու­րա­յում, Դի­լիս­կա­յում, Հեշ­տիա­ յում, Խ­զա­բավ­րա­յում, Կար­ծա­խում, Հո­կա­մում և Վա­չիա­նում` 1881-ին, Ա­լաս­տա­ նում և Ա­րա­գո­վա­յում` 1882-ին և Խրթ­վի­սում` 1885-ին: Այդ դպրոց­նե­րում 1890-ա­կան թվա­կան­նե­րին սո­վո­րում էին 980 տղա և 48 աղ­ջիկ138: 1918-1921 թվա­կան­նե­րին գաղ­թի հետ­ևան­քով բո­լոր դպրոց­նե­րը փակ­վե­ցին: 1920 թվա­կա­նին վե­րա­կանգն­վե­ցին խա­լի­ֆա­յա­կան տնա­յին դպրոց­նե­րը: 1921-ին, սո­վե­ տա­կան կար­գեր հաս­տատ­վե­լուց հե­տո, պե­տութ­յու­նը հոգ տա­րավ վե­րա­կանգ­նե­լու տար­րա­կան դպրոց­նե­րը և վե­րա­կա­ռու­ցե­լու թուր­քե­րի ձեռ­քով ա­վեր­ված դպրո­ցա­ կան շեն­քե­րը: Քա­ղա­քում վե­րա­կանգն­վե­ցին տար­րա­կան և միջ­նա­կարգ դպրոց­նե­րը: 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րին մեծ գյու­ղե­րում հիմն­վե­ցին միջ­նակարգ կամ ոչ լրիվ միջ­ նա­կարգ դպրոց­ներ: Քա­ղա­քում հիմն­ված ման­կա­վար­ժա­կան տեխ­նի­կու­մը և Թիֆ­ լի­սի ման­կա­վար­ժա­կան տեխ­նի­կու­մը Ջա­վախ­քին ա­պա­հո­վում էին ման­կա­վար­ժա­ կան կադ­րե­րով: 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րից սկսած միջ­նա­կարգ դպրոց­նե­րում քիչ թվով ման­կա­վարժ­ներ հայտն­վե­ցին նաև բարձ­րա­գույն կրթութ­յամբ: Մեծ հայ­րե­նա­ կա­նից հե­տո նրանց թի­վը տաս­նա­պատկ­վեց: 1970-ա­կան թվա­կան­նե­րին Ա­խալ­քա­ լա­քում և շր­ջա­նում գոր­ծում էին «75 հան­րակր­թա­կան, գի­շե­րօ­թիկ, ե­րաժշտա­կան դպրոց­ներ, գյու­ղատն­տե­սա­կան տեխ­նի­կում139», Բոգ­դա­նով­կա­յի շրջկենտ­րոնն այդ ժա­մա­նակ ու­ներ ե­րեք հայ­կա­կան և մեկ ռու­սա­կան միջ­նա­կարգ դպրոց, մեկ հե­ռա­կա միջ­նա­կարգ, մեկ ու­թամ­յա գի­շե­րօ­թիկ և մեկ ե­րաժշ­տա­կան դպ­րոց140: Շր­ջա­նի բո­լոր մեծ գյու­ղե­րում գոր­ծում են 1-2 միջ­նա­կարգ և­ ո­րոշ գյու­ղե­րում` ոչ լրիվ միջ­նա­կարգ դպրոց­ներ: Հա­սա­րա­կութ­յան նա­խա­ձեռ­նութ­յամբ դեռևս 1880 թվա­կա­նի մա­յի­սի 24-ին բաց­ վել է Ա­խալ­քա­լա­քի «­Հա­յոց երկ­սեռ դպրոց­նե­րին կից» գրա­դա­րան-ըն­թեր­ցա­րան, որն ու­ներ տղա­մարդ­կանց և կա­նանց բա­ժին­ներ: 1895-ին այս գրա­դա­րանն ու­ներ 1440 հա­յե­րեն և ռու­սե­րեն գիրք: Այն տա­րե­կան ստա­նում էր 21 ա­նուն պար­բե­րա­ կան141:

137 Անդ, էջ 219: 138 Ե. Լալայան, Նշվ.­ աշխ. (ԱՀ, 1, էջ 319-320): 139 ՀՍՀ, 1, էջ 197: 140 Անդ, 2, էջ 499: 141 Ե. Լալայան, Նշվ. աշխ. (ԱՀ, 1, էջ 222-223):

Այժմ ինչ­պես Ա­խալ­քա­լա­քը, այն­պես էլ Բոգ­դա­նով­կան ու­նեն հա­րուստ գրա­դա­ րան­ներ: Ինչ­պես Հա­յաս­տա­նի բո­լոր շրջան­նե­րում, Ջա­վախ­քում էլ ժո­ղո­վուրդն ու­ներ հի­ նա­վուրց իր թա­տե­րա­խա­ղե­րը, ո­րոնց մեջ ա­մե­նից տա­րած­վածն ու սիր­վա­ծը ստվեր­ նե­րի թատ­րոնն էր` Ղա­րագ­յոզ տիկ­նի­կա­յին թատ­րո­նը142: Ե. Լա­լա­յա­նի հա­ղորդ­մամբ` սբ. Սանդխտ­յան օ­րիոր­դաց դպրո­ցի ըն­դար­ձակ դահ­լիճն ու­նե­ցել է հար­մար բեմ, որ­տեղ ու­սուց­չա­կան խմբե­րը, քա­ղա­քի սի­րող­նե­րի մաս­նակ­ցութ­յամբ, տա­րե­կամ 3-5 ներ­կա­յա­ցում են տվել143: Ա­խալ­քա­լա­քը թատ­րո­նի հա­մար հա­տուկ շենք ու­նե­ցավ 1980 թվա­կա­նին: Մինչ այդ քա­ղա­քի սի­րո­ղա­կան խմբե­րը, ինչ­պես նաև 1934-1940 թվա­կան­նե­րին քա­ղա­ քում գո­յութ­յուն ու­նե­ցող Հայ­կա­կան պե­տա­կան թատ­րոնն իր թա­տե­րա­խաղ-ներ­կա­ յա­ցում­նե­րը կազ­մա­կեր­պում էր լոկ դպրոց­նե­րի բե­մե­րում: 1944-ից Ա­խալ­քա­լա­քում գոր­ծում է Ս. Մ. Կի­րո­վի ան­վան մշա­կույ­թի տան հայ­կա­կան թա­տե­րա­խում­բը: Ջա­վախ­քի մշա­կու­թա­յին կյան­քը նա­խա­խորհր­դա­յին շրջա­նում ար­տա­ցոլ­վում էր «­Ջա­վախք» ա­նու­նով թեր­թի է­ջե­րում (1913-1916թթ.): Այժմ Ա­խալ­քա­լա­քում լույս է տես­նում «­Փա­րոս», իսկ Բոգ­դա­նով­կա­յում` «Ար­շա­լույս» թեր­թե­րը:

142 Ջավախքի ստվերների թատրոնի ամբողջական նկարագրությունը տես` Ժ. Կ. Խաչատրյան, («Ղա­րագօզ. Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն», թիվ 7, 1975, էջ 105-124): 143 ԱՀ, 1,­ էջ 223:

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

ՋԱՎԱԽՔԻ ՀԱՅՈՑ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԵՆՑԱՂԸ

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

Երկ­րա­գոր­ծութ­յու­նը և ն­րա տեխ­նի­կան144: Երկ­րա­գոր­ծա­կան հա­ մա­կար­գեր: Մ­շակ­վող կուլ­տու­րա­ներ: ­­­­Ցան­քե­րի խնամ­քը: Այ­գե­գոր­ ծութ­յուն և ­բան­ջա­րա­բու­ծութ­յուն: ­­­­Բեր­քա­հա­վա­քը և ն­րա տեխ­նի­ կան: ­­­­Կալ­սո­ցը և ն­րա տեխ­նի­կան: ա­ման­մա­նութ­յամբ պատ­մա­կան ­­­­Հին ­­­­Հա­յաս­տա­նի` ­­­­Բարձր ­­­­Հայ­քում, ­­­­Ջա­վախ­քում նույն­պես երկ­րա­գոր­ծութ­յունն ու­նե­ցել և­ այժմ էլ ու­նի եր­ կու զու­գա­հեռ ձևեր` բրի­չա­յին երկ­րա­գոր­ծութ­յու­նը, որն ար­տա­հայտ­ վում է մաս­նա­վո­րա­պես բան­ջա­րա­բու­ծութ­յան և­ այ­գե­գոր­ծութ­յան մեջ և­ ա­րո­րա-գու­թա­նա­յին երկ­րա­գոր­ծութ­յու­նը, ո­րի բա­ղադ­րիչ­ներն են դաշ­տամ­շա­ կութ­յու­նը, բեր­քա­հա­վա­քը և ­կալ­սո­ցը: Բ­րի­չա­յին երկ­րա­գոր­ծութ­յու­նը նախ­նա­դար­յան երկ­րա­գոր­ծութ­յուն էր` ա­րո­րի ա­ռա­ջա­ցու­մից հա­զա­րամ­յակ­ներ ա­ռաջ: Եր­կա­րատև այս երկ­րա­գոր­ծութ­յանն իս­ պառ ան­հայտ է ե­ղել քա­շե­լով վա­րու­ցանք կա­տա­րե­լու ա­ռա­ջա­վոր ե­ղա­նա­կը: Դ­րա փո­խա­րեն նախ­նա­դար­յան մար­դը ­­­­Հայ­կա­կան ­­­­Լեռ­նաշ­խար­հում օգ­տա­գոր­ծել է ձեռ­ քի ճնշմամբ աշ­խա­տող գոր­ծիք­ներ (փայ­տա­ձող բրիչ­ներ, եր­կա­թե ծայ­րա­կալ ու­նե­ ցող բհիր­ներ և­ այլն), ոտ­քի ճնշմամբ աշ­խա­տող գոր­ծիք­ներ (բա­հեր, ե­ղա­նաձև փո­ րող գոր­ծիք­ներ) և ­հար­վա­ծա­յին գոր­ծիք­ներ (քլունգ­ներ, թոխ­րեր, հո­ղու­տագ­ներ և­ այլն): Ա­րո­րա-գու­թա­նա­յին երկ­րա­գոր­ծութ­յու­նը, ո­րը բրի­չա­յին երկ­րա­գոր­ծութ­յան զար­գաց­ման նոր աս­տի­ճանն էր, ­­­­Բարձր ­­­­Հայ­քում նույն­պես հա­զա­րամ­յակ­նե­րի պատ­մութ­յուն ու­նի: Ընդ ո­րում, նրա բնիկ վա­րող տեխ­նի­կան, ինչ­պես կտես­նենք, վաղ միջ­նա­դա­րում լրաց­վել է Այ­րա­րատ­յան նա­հան­գի վես­կի կոչ­ված ա­րո­րով, ո­րից ­­­­Կար­նո նա­հան­գում ա­ռա­ջա­ցել էին ճղլա նա­խա­գու­թա­նը և սև գու­թա­նը, ո­րը հար և ն­ման էր նշված վես­կուց Այ­րա­րատ­յան նա­հան­գում ա­ռա­ջա­ցած գու­թա­նին145 և, լի­ նե­լով ­­­­Բարձր ­­­­Հայ­քի լեռ­նա­յին գործիք, ա­վե­լի ծա­վա­լուն էր և­ ա­վե­լի հզոր: Նշ­ված երկ­րա­գոր­ծա­կան հա­րուստ տեխ­նի­կան հ­նա­գույն ժա­մա­նակ­նե­րից մինչև տրակ­տո­րի դա­րաշր­ջա­նը տա­րած­վել է նախ ­­­­Կար­նո նա­հան­գում, ա­պա վեր­ ջի­նիս բնակ­չութ­յան նաև նո­րա­նոր գաղ­թա­վայ­րե­րում (­­­­Շի­րակ, ­­­­Ջա­վախք, Ա­խալց­ խա, ­­­­Ծալ­կա և­ այլն): ­­­­Բարձր ­­­­Հայ­քի երկ­րա­գոր­ծա­կան հնա­վանդ տեխ­նի­կան լայն տա­րա­ծում է գտել նաև ­­­­Կար­նո նա­հան­գի մշա­կու­թա­յին ազ­դե­ցութ­յան տակ գտնվող ­­­­Բագ­րևանդ (­­­­Դիա­ տին, ­­­­Գա­րա­քի­լի­սե, Ա­լաշ­կերտ), ­­­­Ծաղ­կոտն, ­­­­Վա­նանդ (­­­­Կարս), Ա­բեղ­յանք (Ս­տո­րին 144 Բրիչային երկրագործության ուսումնասիրության փորձը տես մեր ԵՄՀ աշխատության (1972թ.) առաջին մասում: 145 Հմմտ. ԵՄՀ, էջ 169, տախ.-ԱԲ: (Հեղինակի նշած բոլոր տախտակները նայել իր այդ աշ­խա­տու­ թյան մեջ. այսուհետ` ՀՏ` համապատասխան տախտակ­ը:­ Ծանոթագրումը` կազմո­ղի` Ռ. Ղ.):

­­­­ սեն), ­­­­Բա­սեն (­­­­Վե­րին ­­­­Բա­սեն-­­­­Հա­սան­ղա­լա), ­­­­Գա­բեղ­յանք (­­­­Կաղզ­վան), ­­­­Հավ­նու­ Բա­ նիք (Ար­ևել­յան ­­­­Վե­րին ­­­­Բա­սեն), Ար­շա­րու­նիք (­­­­Կաղզ­վան), ­­­­Կողբ (Գ­յո­լե­նի շրջան), Ար­շա­մու­նիք (Բ­յու­րակն գե­տի հո­վիտ), ­­­­Տա­րոն, ­­­­Մար­դա­ղի, ­­­­Դաս­նա­վորք, Տ­վա­րա­ ծա­տափ (­­­­Ղա­րա­յա­զի դաշտ), ­­­­Դա­լառ (Էլ­մա­լի դե­րե), ­­­­Վա­րաժ­նու­նիք (Խ­նուս), ­­­­Հարք (­­Բու­լա­նըխ), Ա­պա­հու­նիք (­­­­Մա­նազ­կերտ), ­­­­Խոր­խո­ռու­նիք, Ար­տա­հան գա­վառ­նե­րում: 19-րդ ­դա­րից սկսած, ­­­­Կար­նո տեխն­իկան տա­րած­ված էր նաև Ա­պա­րա­նում, Ս­ևա­նի ա­վա­զա­նում, ­­­­Թա­լի­նում, Ա­րա­գա­ծոտ­նի լեռ­նա­յին մա­սե­րում, ­­­­Գառ­նիում և­ այ­լուր: ­­­­Բարձր ­­­­Հայ­քից տա­րած­ված երկ­րա­գոր­ծա­կան տեխ­նի­կան նշված բո­լոր վայ­ րերում 19-րդ ­դա­րի երկ­րորդ կե­սին և 20-րդ ­դա­րի ա­ռա­ջին կե­սին կա­ռուց­ված­քա­յին տե­սա­կե­տից միօ­րի­նակ էր, թեև հար­թա­վայ­րե­րի և ­լեռ­նա­յին մա­սե­րի վա­րող գոր­ծիք­ ներն ու­նեին չա­փա­յին ո­րոշ տար­բե­րութ­յուն­ներ: 1840-ա­կան թվա­կան­նե­րին ­­­­Ջա­վախք տե­ղա­փոխ­ված դու­խա­բոր­նե­րը փոխ ա­ռան հայ­կա­կան ա­րո­րը` եզ­նե­րով աշ­խա­տեց­նե­լու ձևի հետ միա­սին և ­գու­թա­նը` հայ­կա­կան ձևով եզ­ներ լծե­լով կամ գու­թա­նի բռնե­լի քար­շա­կը ձիու լծա­սար­քե­րին հար­մա­րեց­նե­լով: ­­­­Վեր­ջին­նե­րիս մեջ այս եր­ևույ­թը հա­րատ­ևեց մինչև 19-րդ ­դա­րի վեր­ջե­րը, երբ եր­ևան ե­կած գոր­ծա­րա­նա­յին փոքր գու­թան­նե­րը փո­խա­րի­նե­ցին հայ­ կա­կան ա­րոր­նե­րին և ­մե­ծե­րը` սև ­գու­թա­նին: ­­­­Գոր­ծա­րա­նա­յին գու­թա­նը մա­սամբ տա­րած­վեց նաև հա­յե­րի և­ ազ­գա­յին փոք­ րա­մաս­նութ­յուն­նե­րի մեջ, բայց հայ­կա­կան հին տեխ­նի­կան մինչև 1930-ա­կան թվա­ կան­նե­րի վեր­ջե­րը լիո­վին զու­գակ­ցում էր նո­րա­գույն տեխ­նի­կա­յի հետ: ­­­­Դեռ ա­վե­լին, 1940-ա­կան թվա­կան­նե­րին ­­­­Հայ­րե­նա­կան մեծ պա­տե­րազ­մի հետ­ևան­քով ա­րորն ու փայ­տե գու­թա­նը լիո­վին վե­րա­կանգն­վե­ցին: 1950-ա­կան թվա­կան­նե­րին հին ար­տադ­ րա­մի­ջոց­նե­րը կրճատ­վե­ցին 50-60 տո­կո­սով, իսկ 1960-ա­կան թվա­կան­նե­րին ­կո­լեկ­ տիվ տնտե­սութ­յուն­նե­րում փայ­տե ա­րոր­նե­րով մշակ­վում էին գու­թա­նի և տ­րակ­տո­րի հա­մար ան­մատ­չե­լի տե­ղե­րը: 1970-ա­կան թվա­կան­նե­րին ­­­­Ջա­վախ­քում ա­րոր­նե­րի կա­րե­լի էր հան­դի­պել միայն ո­րոշ տնտե­սութ­յուն­նե­րում: Դ­րան­ցով շա­րու­նա­կում էին տնա­մերձ հո­ղեր մշա­կել: ­­­­Բարձր ­­­­Հայ­քի վա­րող գոր­ծիք­նե­րին զու­գակ­ցում էին օ­ժան­դակ մի­ջոց­նե­րը` փխրեց­նող և ­հար­թեց­նող փոց­խերն ու տա­փան­նե­րը: ­­­­Վա­րող և ­հար­թեց­նող ար­տադ­րա­մի­ջոց­նե­րին հա­մա­պա­տաս­խա­նում էին բեր­քա­ հա­վա­քի գոր­ծիք­նե­րը, ո­րոնք ի­րենց ձևե­րի մեջ ա­ռա­վել շատ էին պահ­պա­նել նախ­ նա­կա­նութ­յու­նը: ­­­­Նույ­նը կա­րե­լի է ա­սել նաև կալ­սե­լու տեխ­նի­կա­յի` կա­մի, թա­կե­րի, և ­հա­րա­կից մի­ջոց­նե­րի վե­րա­բեր­յալ: ­­­­Հարկ է նշել, որ կա­մը, ո­րը մեզ է հա­սել դեռևս բրոն­զի դա­րաշր­ջա­նից, ընդ­հա­նուր էր ոչ միայն ­­­­Կով­կա­սի, այլև ամ­բողջ Ա­ռա­ջա­վոր Ա­սիա­յի ժո­ղո­վուրդ­նե­րի հա­մար: Ինչ­պես և ս­տորև կտես­նենք, ­­­­Ջա­վախ­քի հա­յե­րը նշված տեխ­նի­կա­յով վա­րու­

ցանք կա­տա­րե­լիս պահ­պա­նում էին աշ­խա­տան­քի կոո­պե­րա­տիվ ձևե­րի մնա­ցուկ­ ներ, հա­մայն­քա­յին ա­ռան­ձին սո­վո­րույթ­ներ, ո­րոնք մե­ծա­պես նպաս­տում էին աշ­ խա­տան­քի ար­տադ­րո­ղա­կա­նութ­յան ո­րոշ բարձ­րաց­մա­նը: Դ­րանք ար­տա­հայտ­վում էին հեր­կո­ցին` գու­թա­նը հա­րա­կա­շութ­յամբ օգ­տա­գոր­ծե­լիս, ցա­նո­ցին` ի­րար հետ վար ա­նե­լիս, բեր­քա­հա­վա­քին` հա­սած մար­գա­գե­տին­ներն ու ար­տե­րը հեր­թով քա­ղե­ լիս, կա­լո­ցին` հեր­թա­կա­նութ­յամբ կալ­սե­լիս և­ այլն: ­­­­Թերևս այս կոո­պե­րա­տիվ ձևե­րի մեջ ա­մե­նաու­շագ­րա­վը, որն ա­ռա­վե­լա­պես հա­սա­րա­կա­կան բնույթ ու­ներ, գու­թա­նի հա­րա­կա­շութ­յունն էր: Ան­շուշտ պահ­պան­ված էր նաև խոտ­քա­ղի ժա­մա­նակ համ­փա կազ­մե­լու սո­վո­րութ­յու­նը (չբա­ժա­նած խոտ­հար­քե­րը քա­ղե­լիս): Օգ­տա­գործ­վում էին նաև փո­խօգ­նութ­յան կամ միա­կող­մա­նի օգ­նութ­յան հաս­նե­լու ձևե­րը: Երկ­րա­գոր­ծա­կան տեխ­նի­կա և ­վա­րու­ցանք: ­­­­Բարձր ­­­­Հայ­քը, հետ­ևա­պես նաև Ա­խալց­խան, ­­­­Ջա­վախ­քը և ­­­­Ծալ­կան, 19-րդ ­դա­րի տվյալ­նե­րի հա­մա­ձայն, ու­նե­ցել են ինչ­պես սե­փա­կան, այն­պես էլ Այ­րա­րա­տին հա­ տուկ վա­րող գործիք­նե­րի հա­մա­լիր­ներ: Այդ գոր­ծիք­ներն օժ­տ­ված էին յու­րա­հա­տուկ կա­ռուց­վածք­նե­րով և ­գոր­ծա­ռույթ­նե­րով146: ­­­­Բարձր ­­­­Հայ­քի տե­ղա­կան վա­րող գոր­ծիք­նե­րը: Այն հնա­գույն ա­րո­րա­տե­սա­կը, որ սկզբնա­վոր­վել և ­գոր­ծել է նախ­նա­դա­րում, ստույգ ձևով մեզ հայտ­նի չէ: Դ­րա ա­ռա­ ջաց­ման և ­զար­գաց­ման վե­րա­բեր­յալ մեր ա­ռա­ջար­կած վար­կա­ծը մենք շա­րա­դրել ենք մի այլ աշ­խա­տութ­յան մեջ147: ­­­­Բարձր ­­­­Հայ­քին հա­տուկ է ե­ղել նաև մի տար­րա­կան կա­ռուց­վածք ու­նե­ցող ա­րոր, ո­րը փո­խառ­վել և ­պահ­պան­վել է ­­­­Վաս­պու­րա­կա­նում148: Ան­բուն հա­րօր-­խա­րօ­րը 1980 թվա­կա­նին դեռևս օգ­տա­գործ­վում էր տնա­մերձ հո­ ղա­մա­սե­րը վա­րե­լու հա­մար: Ա­մուր չլի­նե­լու, թու­լութ­յան պատ­ճա­ռով այն­ սա­կավ էր տա­րած­ված (նա­յել` ՀՏ): ­­­­Բուն ու­նե­ցող հա­րօր: ­­­­Բո­լոր տար­բե­րակ­ներն էլ օժտ­ված էին կոր պա­րա­նո­ցով (ՀՏ): ­­­­Հա­մի ա­գին մտցվում է ա­ռա­տա­մի փո­րա­ծո բնի մեջ: Այս հա­րօ­րը ­­­­Բարձր ­­­­Հայ­ քի գա­վառ­նե­րում, ինչ­պես նաև ­­­­Ջա­վախ­քում, Ա­խալց­խա­յում և­ այ­լուր պահ­պա­նել է նույն կառւց­վածքն ու դե­րը149: ­­­­Բարձր ­­­­Հայ­քում և ­­­­Ջա­վախ­քում հայտ­նի էին ե­րեք այդ­պի­սի հա­րօր­ներ, ո­րոնք ի­րա­րից տար­բեր­վում էին լոկ մե­ծութ­յամբ: ­­­­Փոք­րը, որն օգ­տա­գործ­վում էր միայն հեր­ կե­րը կամ հեր­կա­տա­կե­րը ցան­կի ժա­մա­նակ վա­րե­լիս, կոչ­վում էր ցան­քի հա­րօր և 146 Քանի որ մեր ԵՄՀ-ի մեջ Բարձր Հայքի երկրագործական գործիքները նկարագրված են առան­ձին բաժնում, մենք դրանք կներկայացնենք համառոտ կարգով: 147 ԵՄՀ, էջ 241, (ՀՏ): Վերականգման նման փորձ տես և հմմտ.Յու. Ա. Կրասնով, Վարելու հնա­ գույն լծասարքային գործիքներ, Մ., 1975, էջ 173, նկ. 60: 148 Տե՛ս ԵՄՀ­, էջ 172, ՀՏ: 149 Տարբեր վայրերում դրանց տարբեր ա­նունները տե՛ս ԵՄՀ, էջ 153:

­ որ­ծում էր մեկ-եր­կու լծկա­նով: ­­­­Մի­ջա­կը, որ կոչ­վում էր հեր­կի հա­րօր, գոր­ծած­վում գ էր հերկ կա­տա­րե­լիս, եր­կու-ե­րեք զույգ լծկա­նով: Եր­րոր­դը ճղլան էր: ­­­­Բուն ­­­­Ջա­վախ­ քում այդ հա­րօր­նե­րը հայտ­նի էին նաև լծկան­նե­րի ա­նուն­նե­րով: ­­­­Փոք­րը կոչ­վում էր ա­չը­ռան հա­րօր, մի­ջա­կը` է­զի հա­րօր և ­մե­ծը` գոմ­շի հա­րօր: Ճղ­լա (ՀՏ): ­­­­Կա­ռուց­ված­քով այն ա­մե­նա­մեծ հա­րօրն էր ­­­­Կար­նո բո­լոր գա­վառ­նե­ րում: Այն կա­տա­րում էր նա­խա­գու­թա­նի դեր, ո­րով հեր­կում էին խամ ու խո­պան­նե­ րը, կորն­գա­նի, նաև առ­վույ­տի ար­մա­տա­կալ­ված ար­տե­րը, լծում էին հինգ-վեց զույգ լծկան, ո­րից մեկ-եր­կու­սը` գո­մեշ: Երկ­կող­մա­նի տախ­տակ­նե­րը հո­ղը դի­զե­լու հա­մար էին: ­­­­Փոքր Գ­յոն­դու­րա գյու­ղում ճղլան հա­ռել էր կոչ­վում: Ան­ճար գու­թան: ­­­­Կար­նո բնիկ ա­րո­րա­տե­սակ­նե­րը վեր­ջա­վոր­վում էին այն գու­թա­ նով, ո­րի մնա­ցու­կը ­­­­Հայ­քում հայտ­նի էր ան­ճար (բե­չա­րա) գու­թան ա­նու­նով: ­­­Փաս­տը վկայ­ված է ­­­­Բեն­սեի կող­մից: ­­­­Նա գրում էր. «­­­­Փոքր գու­թան, որ ա­նիվ­ներ չու­նի և ­համր ա­ռա­տա­մի վրա կը դրվի ա­րո­րի նման150»: ­­­­Գու­թա­նը, ինչ­պես եր­ևում է, ճղլա­յի զար­գա­ցումն է, ո­րի բե­րած նո­րութ­յու­նը թևն­ է : ­­­­Մեծ գու­թան: Ան­ճար գու­թա­նից ա­ռա­ջա­ցած այս տե­սա­կը մեզ տա­կա­վին ան­ հայտ է: Այ­րա­րա­տին հա­տուկ ա­րո­րա­տե­սակ­նե­րը ­­­­Բարձր ­­­­Հայ­քում: ­­­­Վեր­ևում մենք ար­ դեն նշել ենք, որ Այ­րա­րատ­յան վես­կին փոխ է առն­վել ­­­­Բարձր ­­­­Հայ­քում և­ ու­նե­ցել է ինք­նու­րույն զար­գա­ցում: Այդ վես­կուց ա­ռա­ջա­ցել են նա­խա­գու­թա­նը և ­մեծ գու­թա­նը: ­­­­Վեր­ջինս գրե­թե նույնն էր, ինչ Այ­րա­րա­տում նույն վես­կուց ա­ռա­ջա­ցած գու­թա­նը: ­­­­Ներ­կա­յաց­նենք Այ­րա­րատ­յան վես­կուց ա­ռա­ջա­ցած գոր­ծիք­նե­րի տա­րա­տե­սակ­ նե­րը: Ա­րօ­նա կամ հա­րօ­նա (ՀՏ): Ա­րո­րի մի տե­սակն է, ո­րի համ­ձո­ղի ծայ­րը մտնում է մա­ճի մեջ և­ ամ­րաց­վում թրով: Դ­րանց մեծ մասն ու­նի կոր պա­րա­նո­ցով համ­ձող (հեջ): ­­­­Վեր­ջին­ներս ներ­կա­յաց­նում են մեզ ան­հայտ ա­րո­րից դե­պի ճղլա նա­խա­գու­ թանն ան­ցած աս­տի­ճա­նը: Ճղ­լա նա­խա­գու­թան: ­­­­Հա­րօ­նա­յից հե­տո հայտ­նի է ճղլա կոչ­ված նա­խա­գու­թա­նը: Ձ­ևով, մե­ծութ­յամբ ու գոր­ծա­ծութ­յամբ ճղլան հա­րօ­նա­յի և ­գու­թա­նի միջ­նաս­տի­ճանն է: Ա­ռա­տա­մի վերջ­նա­մա­սը լայն կամ երկճ­ղի ու ա­կան­ջա­վոր է (ՀՏ)՝ ա­կո­սը լայ­նաց­ նե­լու և ­հո­ղը շրջել-դի­զե­լու հա­մար: Այս նա­խա­գու­թան ճղլան ան­վա­վոր է. նրա ա­նիվ­նե­րը ի­րար հա­վա­սար են, ո­րով­ հետև հեր­կած մա­սի ա­նի­վը վա­րա­ծի վրա­յով է ըն­թա­նում: 1980 թվա­կա­նի ամ­ռա­նը, մեր գի­տար­շա­վի մի­ջո­ցին, ­­­­Դի­լիս­կա գյու­ղի հին գե­ 150 Բենսե, ԱՀ, 5-60: 151 ԵՄՀ, էջ­ 151, (ՀՏ), 7: Հմմտ. «Վասպուրականի անճար գութանը» (ԵՄՀ, էջ 191, ՀՏ):

րեզ­մա­նա­տա­նը գտնվեց ձիաձև տա­պա­նա­քար, ո­րի հա­րա­վա­յին լան­ջա­կո­ղին միջ­ նա­դա­րի հայ քան­դա­կա­գործ վար­պե­տը ճշգրիտ պատ­կե­րու­մով կեր­տել է անձ­ևիչ ճղլա­յի հար­թա­քան­դա­կը` իր գռնե­լով, հա­վա­սար մե­ծութ­յան ա­նիվ­նե­րով, հինգ զույգ լծկա­նի լծե­րով, ինչ­պես նաև մաճ­կա­լի ու­րա­գով ու ձիա­վո­րի թրով: ­­­­Ջա­վախ­քում ե­ղել է նաև միև­նույն կա­ռուց­ված­քի, սա­կայն ձևիչ ու­նե­ցող ճղլա152: ­­­­Գու­թան: Ա­րա­րատ­յան գու­թա­նի տար­բե­րակն ինչ­պես ­­­­Հա­յաս­տա­նի մեծ մա­սում, այն­պես և ­­­­Բարձր ­­­­Հայ­քում, ­­­­Ջա­վախ­քում վա­րող գոր­ծիք­նե­րի բարձ­րա­գույն աս­տի­ ճանն է ներ­կա­յաց­նում: ­­­­Ջա­վախ­քում, ­­­­Ծալ­կա­յում, ինչ­պես­ նաև Ա­խալց­խա­յում այս գու­թա­նը հա­րատ­ևեց մինչև 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րը: Ն­րան զու­գակ­ցում էին գոր­ ծա­րա­նա­յին գու­թան­նե­րը: ­­­­Կա­րին-­­­­Ջա­վախ­քի ա­րոր­նե­րը, ա­րօ­նա-հա­րօ­նա­նե­րը, ճղլա­ներն ու գու­թան­նե­րը ու­նեին հա­մա­պա­տաս­խան մե­ծութ­յան խո­փեր: Ա­րոր­նե­րի և ճղ­լա­նե­րի խո­փերն ու­ նեին երկ­կող­մա­նի «ա­կանջ­ներ» և­ ի­րա­րից տար­բեր­վում էին միայն մե­ծութ­յամբ, իսկ գու­թա­նի խո­փը միա­կող­մա­նի «ա­կան­ջա­վոր» էր, բայց նա­խորդ­նե­րից կրկնա­կի-ե­ ռա­կի մե­ծութ­յուն ու­ներ: Ա­րոր և ­գու­թան կա­պել: ­­­­Ջա­վախ­քի ան­տա­ռա­մերձ գյու­ղե­րում ա­րոր, նաև գու­ թան պատ­րաս­տող վար­պետ­նե­րը միա­ժա­մա­նակ հումք հայ­թայ­թող ու այդ գոր­ծիք­ նե­րը պատ­րաս­տող­ներն էին: Ն­րանք եր­բեմն ձեռք բե­րում և ­վա­ճա­ռում էին նաև գոր­ծիք­նե­րի կի­սա­մաշ փայ­տան­յու­թեր, ո­րոնք վերս­տին մշակ­վում էին ի­րենց ձեռ­քի տակ ան­տա­ռան­յութ չու­նե­ցող վար­պետ­նե­րի կող­մից153: Այդ գոր­ծիք­նե­րը պատ­րաս­ տե­լը հայտ­նի էր հա­րօր կա­պել և ­գու­թան­կա­պել բա­ռա­կա­պակ­ցութ­յուն­նե­րով: Փխ­րեց­նող և ­հար­թեց­նող գոր­ծիք­ներ: Այս կար­գի գոր­ծիք­նե­րից են տե­ղա­կան և ­փո­խառ­ված փոց­խերն ու տա­փան­նե­րը: ­­­­Փոց­խը, ո­րը ­­­­Ջա­վախ­քում փո­ցըղ է կոչ­վում, ա­մե­նա­կար­ևոր գոր­ծիքն էր: ­­­­Փայ­տե հաս­տա­հեղ չոր­սու թաթն ընտր­վում էր հա­սա­ րակ կամ ամր­կե­նի փայ­տից: Այս գոր­ծիքն ու­ներ եր­կու դեր. նրա­նով կա­տա­րում էին կրկնա­վար և փխ­րեց­նում, ո­րը վկա­յում էր փոց­խի` նա­խա­պես վա­րի մի­ջոց լի­նե­լու մա­սին: ­­­­Փոց­խին «լծում էին 4-6 լուծք եզ ու գո­մեշ, մի քա­նի հո­գով կանգ­նում վրան ու նրա ա­տամ­նե­րով փո­րում ար­տը: ­­­­Մի փոց­խով մի օ­րում այն­քան կա­րե­լի էր վա­րել, որ­քան 3-4 ա­րո­րով միա­սին վերց­րած154»: ­­­­Փոց­խի երկ­րորդ դե­րը ցա­նո­ցին, սեր­մե­րը ցա­նե­լուց հե­տո, փոց­խելն ու փխրեց­նելն էր, հա­տի­կը թա­ղե­լը և ­միա­ժա­մա­նակ հար­ թե­լը: ­­­­Տա­րած­ված էին փայ­տե, ինչ­պես նաև ծա­ռի ճյու­ղե­րից պատ­րաստ­վող տա­ փան­նե­րը: Ընդ ո­րում, բնո­րո­շը երկ­րորդն էր: ­­­­Փայ­տե տա­փա­նը շին­վում էր փայ­տե փոց­խի թա­թի նման և դ­րա մե­ծութ­յան: ­­­­Հայտ­նի է փե­տե տա­փան ա­նու­նով: ­­­­Գոր­ծած­ վում էր հատ­կա­պես հար­թա­վայ­րա­յին հո­ղե­րում: 152 Այս նախագութանի փոքրածավալ ձևիչը այժմ պահվում է Ախալքալաքի գավառագիտական թանգարանում: 153 Մանրամասնությունները տես ԵՄՀ, էջ 213-232: 154 Հ. Մալխաս­յա­ն, Նշվ. աշխ. (ԱՀ, 3, էջ 380-381):

Կար­ նո նա­հան­գում և ­­­­Ջա­վախ­քում ցա­խից պատ­րաստ­ված տա­փանն ա­վե­լի լայն տա­րա­ծում ու­ներ, ո­րով­հետև այն հա­վա­սա­րա­պես պի­տա­նի էր թե հար­թա­վայ­ րե­րում և ­թե լան­ջա­յին հո­ղա­մա­սե­րում: Ն­րան լծում էին 2-3 զույգ եզ ու գո­մեշ: Լ­ծեր և լ­ծա­սար­քեր: Լ­ծերն ըստ չա­փե­րի ու ձևե­րի ե­րեքն էին` գոմ­շի լու­ծը, հա­ մոռ­քի լու­ծը և ­չո­րոս­կի լու­ծը: ­­­­Գոմ­շի լու­ծը հա­մե­մա­տա­բար մեծ է լի­նում, քան մյուս­ նե­րը155: ­­­­Սա­մի­նե­րը միշտ եր­կա­թից էին և ­սա­մո­տեն­նե­րը` կաշ­վից: Լ­ծե­րի հետ օգ­տա­գործ­վում էին օ­ժան­դակ լծա­սար­քեր, ո­րոնց մեջ ա­մե­նա­կար­ևո­ րը լծա­փոկն էր, ո­րը նույն­պես պատ­րաստ­վում էր կաշ­վից156: 19-րդ ­դա­րում բա­րակ կա­շե­փո­կե­րից (սը­րըմ) պատ­րաս­տում էին գու­թա­նի եր­կար բան­տա, ո­րին լծում էին 10-12 զույգ եզ ու գո­մեշ: ­­­­Սա­կայն ար­դեն նույն դա­րի վեր­ջե­ րին կաշ­վե բան­տա­յին փո­խա­րի­նել էր գոր­ծա­րա­նա­յին մեծ շղթան157: ­­­­Հեր­կոց: Բարձր ­­­­Հայ­քի, ­­­­Ջա­վախ­քի, Ա­խալց­խա­յի ու ­­­­Ծալ­կա­յի, ինչ­պես և այլ վայ­ րե­րի հա­յութ­յու­նը պահ­պա­նել էր հեր­կոց և ցա­նոց տեր­մին­նե­րը: Ընդ­հա­նուր առ­մամբ հեր­կո­ցի սե­զո­նը ամ­ռանն էր և ­մա­սամբ` վաղ աշ­նա­նը: ­­­­Հեր­կում էին թե՛ հա­րօր­նե­րով ու հա­րօ­նա­նե­րով, թե՛ ճղլա­նե­րով ու գու­թան­նե­րով: Ա­րոր­նե­րով հեր­կե­լը կապ­ված էր գյու­ղա­ցի­նե­րի տնտե­սա­կան դժվարութ­յուն­նե­րի հետ. ճղլա­նե­րից ու գու­թան­նե­րից զուրկ տնտե­սութ­յուն­նե­րը մոտ­կամ դառ­նում և, հա­րօ­նա­նե­րին 2-3 լծկան լծե­լով, մեծ դժվա­րութ­յամբ հեր­կում էին խա­մերն ու հա­րոս­նե­րը: Ա­րո­րի հեր­կը կոչ­վում է հա­րօ­րի հերկ և ­գու­թա­նի­նը` գութ­նի հերկ: Ա­րո­րի հեր­կը մե­ծավ մա­սամբ հա­մա­յիլ էին ա­նում (վա­րում), այ­սինքն` վարը սկսում էին նախ ար­տի մի անկ­յու­նից և ա­պա կա­տա­րում շե­ղա­կի վար, ո­րը նա­խա­ պե­ս ուղ­ղանկ­յուն ե­ռանկ­յան ձև­ էր ստա­նում158:­­­­ Հա­րօ­րի ա­կո­սի խո­րութ­յու­նը հաս­ նում էր մինչև 27-28 սմ: Ճղ­լա­նե­րով վա­րե­լու գոր­ծո­ղութ­յու­նը նման էր գու­թա­նա­վա­րին, այ­սին­քըն` ա­կոս­

155 ԱՀ, 3, էջ 375: 156 Պատրաստման եղանակը տես ԵՄՀ, էջ 288-289: 157 Հմմտ.­ ԵՄՀ: Շղթան գութնոցից հետո փաթաթում էին սյան վրա և պահում մինչև հաջորդ գութնոցը: Այդ սովորությունը գալիս էր կաշվե բանտան չոր պահելու և փտելուց պաշտպանելու եղանակից: 158 Ինչպես երևում է, համայիլ (եռանկյունի) վարելաձևը ներքին աղերս ու կապ է ունեցել հմա­յա­ կան գործողության հետ, որի նպատակն էր ապահովել տարվա վարուցանքի և բերքի բարե­ բե­րությունն ու հաջողությունը: Կարծում եմ` Համայիլ վարը իր եռանկյունաձև եզրագծումով, եթե իրոք աղերսվում է մարդ արարածի կրոնա-հավատքային պատկերացումներին, իսկ դա ինքնին այդպես է որ կա, ապա այն, իբրև հին սովորույթ, կենցաղ ու կենսակերպ, փաստումակնարկումն է քրիստոնեակ­ան­ վարդապետության էությունը կազմող Սուրբ Երրորդության հնավանդ ուղղադավանության (ուղիղ անկյուն), ն­ախքան այն, որպես ընկալում և վկայաբ­ան­ ում, կարձանագրվեր քրիստոնեական թղթերում ու մեկնություններում: Վաղ պատանությանս օրերին հայրենի իմ Գանձայում տեսել եմ նույնաձև վա­ր նաև տրակտորով կատարելիս (Կազմողի ծանոթագրումը` Ռ. Ղ.):

նե­րը ծրվում էին ար­տե­րի եր­կա­րութ­յամբ, ո­րով­հետև այդ գոր­ծիք­նե­րին լծվում էր 5-6 զույգ եզ ու գո­մեշ: Ն­րա ա­կո­սի խո­րութ­յու­նը հաս­նում էր 35-38սմ: Այլ էր գու­թա­նա­հեր­կը. խո­փը, միա­կող­մա­նի լի­նե­լով, գու­թա­նի պո­կած ա­կո­սա­ շեր­տը շրջում էր ձա­խից աջ: ­­­­Խա­մը հեր­կե­լիս ժա­պա­վե­նաձև վիթ­խա­րի ա­ռը, ամ­բողջ ար­տի եր­կա­րութ­յամբ, պառ­կեց­նում է կի­սա­թեք վի­ճա­կում: Ա­ռը կտրե­լուն մե­ծա­պես նպաս­տում էր ձևի­չը` ուղ­ղա­հա­յաց կտրե­լով հո­ղա­շեր­տը: Ա­կո­սի ա­ռը շուռ տվո­ղը գու­թա­նի տախ­տա­կի թևն­ էր, ո­րի վրա մաճ­կա­լը հա­ճախ նստում էր, ա­կո­սը խո­րաց­ նե­լու և­ ա­ռի շրջումն ա­պա­հո­վե­լու հա­մար: ­­­­Գու­թա­նի ա­կո­սի լայ­նութ­յու­նը տա­տան­վում էր 35-45 սմ ­միջև159, իսկ խո­րութ­յու­նը հաս­նում էր 30-40 սմ: Ընդ ո­րում, խա­մի ա­կո­սը հա­րո­սի ա­կո­սից բնա­կա­նա­բար ծան­ ծաղ է լի­նում: ­­­­Գու­թա­նի հեր­կի ար­տը որ­քան եր­կար լի­ներ, այն­քան արդ­յու­նա­վետ կլի­ներ վա­րը: ­­­­Սո­վո­րութ­յան հա­մա­ձայն, ա­կո­սը բա­ցում էին (ա­կո­սի գոր­ծը սկսել) թմբե­րի կող­քից կամ ար­տի կենտ­րո­նից: ­­­­Կող­քից վա­րա­ծը հայտ­նի էր ա­ռափ (ա­ռափ կա­պել), փոր­վար (փոր­վար կա­պել), նա­ղա­րա (նա­ղա­րա կա­պել) ա­նուն­նե­րով: Այս դեպ­քում, վա­րի ա­վար­տին (վեր­ջին ար­տի կենտ­րո­նում) փոս էր ա­ռա­ջա­նում: ­­­­Տա­րի­ ներ անց, երբ այս նույն ար­տը նո­րից պի­տի գու­թան­վեր, ա­ռա­ջին ա­կո­սը ծրվում էր կենտ­րո­նից` փո­սի ձախ ա­փից` ա­կո­սի ա­ռը նրա մեջ շրջե­լով: ­­­­Վե­րա­դար­ձին` փո­սի մյուս ա­փից ծրվում էր երկ­րորդ ա­կո­սը` ա­ռը դարձ­յալ այն­տեղ շրջե­լով, ո­րով նախ­ կին փո­սը վե­րա­նում էր: Այս եր­կու ա­կո­սը միա­սին կոչ­վում էին նար­զիկ (նար­զիկ կա­ պել) կամ կան­դա­րա (կան­դա­րա կա­պել) 160: ­­­­Գու­թանն ու­նե­նում է 9-12 զույգ լծկան, ո­րոն­ցից 1-2 զույ­գը` գո­մեշ: ­­­­Գու­թա­նի հո­տաղ­նե­րը, որ 14-20 տա­րե­կան տղա­ներ էին, ներ­կա­յաց­նում էին համ­կա­լի մեջ մտած­նե­րի որ­դի­նե­րը և ­կամ պա­տա­նի, ո­րը հող վա­րել տա­լու պայ­մա­ նով մտնում էր հա­րա­կա­շի մեջ: Իսկ այն ըն­տա­նի­քը, ո­րը հո­տա­ղա­ցու տղա չէր ու­նե­ նում, դրա­մով կամ հեր­կով հո­տաղ էր վար­ձում: ­­­­Բո­լոր հո­տաղ­ներն էլ հեր­կի նոր­մա­յի ի­րա­վունք ու­նեին. վեր­ջինս կազ­մում էր 0,5 օ­րա­վար կամ 0,5 հեկ­տար: ­­­­Գու­թա­նի համ­կա­լութ­յու­նը հեր­կի նոր­մա­յով մա­լի մաճ­կա­լ էր ու­նե­նում, ո­րը կա­ րող էր լի­նել ե­րի­տա­սարդ կամ մի­ջին տա­րի­քի տղա­մարդ: Ն­րա պար­տա­կա­նութ­յունն էր գի­շերն ա­րա­ծաց­նել և ­հանգս­տաց­նել գու­թա­նի լծկան­նե­րը: Այդ աշ­խա­տան­քը սկսվում էր ար­ևա­մու­տին, երբ գու­թանն ար­ձակ­վում էր, և տ­ևում մինչև ­­­­Բա­զուն­քի (­­­­Բա­զումք) կամ Լու­սու աստ­ղի (Ա­րուս­յա­կի) եր­ևա­լը: Ն­րա վա­րի նոր­ման 1 օ­րա­վար էր կամ 1 դե­սե­թին161 (դես­յա­տին): ­­­­Մաճ­կալ կա­րող էր դառ­նալ միայն գու­թա­նի տե­րը: 40 օ­րում նրան հաս­նում էր 159 Հ. Մալխասյանի հաղորդումն այն մասին, թե գութանի ակո­սն ունենում է մեկ արշին լայնություն (ԱՀ, 3, էջ 377), մեղմ ասած, չափազանցություն է: 160 Հմմտ. ԵՄՀ, էջ 295, նայել` ՀՏ: 161 Հ. Մալխասյանը գտնում էր, որ մեկուկես օրավարը հավասար էր 1 դեսյատինի (ԱՀ, 3, էջ 364):

2,5 օ­րա­վար նոր­մա, իսկ 25-30 օ­րում` 1-1,5 օ­րա­վար: Այդ նոր­մա­նե­րը նույ­նութ­յամբ հաս­նում էին նաև յու­րա­քանչ­յուր զույգ եզ­նե­րին, իսկ գո­մե­շի զույ­գին` կես նոր­մա ա­վե­լի162: ­­­­Ցա­նոց: ­­­­Բարձր ­­­­Հայ­քի և ­հա­րա­կից մի շարք գա­վառ­նե­րի բար­բառ­նե­րում ցա­նոց է նշա­նա­կում ցան­կի սե­զո­նը, ո­րին ժո­ղո­վուր­դը դի­մա­վո­րում էր սեր­մա­ցուի պատ­ րաստ­մամբ` զտու­մով, վա­րող և ­հար­թող գոր­ծիք­նե­րի, լծե­րի և լ­ծա­սար­քե­րի պատ­ րաս­տու­մով կամ նո­րո­գու­մով, լծկա­նի խնամքն ու­ժե­ղաց­նե­լով: Լծ­կա­նը չար աչ­քից պաշտ­պա­նե­լու «մի­ջո­ցա­ռում­նե­րից» հե­տո, ցան­քի դուրս գա­լուց 2-3 օր ա­ռաջ, խա­մե հա­նե­լու ծի­սա­կան բնույ­թի գոր­ծո­ղութ­յուն­ներ էին կա­ տա­րում: ­­­­Տան­տի­կին­ներն ա­մե­նու­րեք դուրս բեր­վող ա­նա­սուն­նե­րի ճա­կատ­նե­րին ձու էին խփում, ո­րով ակն­կա­լում էին բեր­քա­ռա­տութ­յուն: Լծ­կան­նե­րի դուրս բեր­ման օ­րե­րին դրանց վզնե­րին լուծ էին դնում և ­դա­տարկ ման ա­ծում կամ սայ­լին լծում և շր­ջում գյու­ղա­մի­ջում: ­­­­Շա­տե­րը երկ­րորդ օ­րը ա­րո­րով ար­տե­րում ա­ռափ­ներ էին վա­րում և ­շուտ էլ վե­րա­դառ­նում: ­­­­Վա­րու­ցան­քից խա­մա­ցած ա­նա­սուն­նե­րին գե­տե­րի մեջ ման էին ա­ծում կամ ա­ղաջ­րով ոտ­քե­րը լվա­նում: ­­­­Ներս բե­րե­լիս, թաքն­ված կա­նայք լծկան­նե­րի և ­մաճ­կալ­նե­րի վրա հան­կար­ծա­կի ջուր էին շա­ղում (սրսկում), որ տա­րին անձրևա­ռատ լի­նի: Եվ այդ բո­լո­րից հե­տո միայն սկսվում էր վա­րու­ցան­քը: ­­­­Սո­վո­րութ­յան հա­մա­ձայն մաճ­կալ կա­րող էր դառ­նալ ա­մուս­նա­ցած տղա­մար­դը, ին­չն ա­ղերս­վում էր դարձ­յալ հա­վատ­քա­յին-դի­ցա­բա­նա­կան հար­ցե­րի հետ: ­­­­Դեռևս 1880-ա­կան թ­վա­կան­նե­րին ­­­­Ջա­վախ­քի հա­յութ­յու­նը պահ­պա­նել էր սերմ­նա­ցա­նին ժուժ­կա­լութ­յան մեջ պա­հե­լու սո­վո­րութ­յու­նը, ո­րը հե­թա­նո­սա­կան հա­խուռն ու վա­րա­ րուն ո­գուն հա­կա­ռակ, մու­ծել, սահ­մա­նել էր քրիս­տո­նեութ­յու­նը. մաճ­կալն, ըստ այդմ, ի­րա­վունք չու­ներ կե­նակ­ցել այդ ըն­թաց­քում: ­­­­Նա ա­ռանց հան­վե­լու, ա­ռանց գո­տին ու սեր­մի գոգ­նո­ցը քան­դե­լու, պի­տի քներ ա­ռան­ձին` մե­կու­սի: ­­­­Սերմ­նա­հա­տիկ­նե­րը գո­տու և տ­րեխ­նե­րի հո­ղե­րի մեջ պետք է ծլեին և­ ա­պա­հո­վեին ակն­կալ­վող բեր­քա­ ռա­տութ­յու­նը: ­­­­Բարձր ­­­­Հայ­քի երկ­րա­գործ­նե­րը ա­րո­րով վա­րը ևս ­մեծ մա­սամբ կա­տարում էին ար­տի անկ­յու­նում գործ դնե­լով, թեև լայն­կեկ ար­տե­րում վա­րում էին նաև լայն­քի ուղ­ ղութ­յամբ: Եր­կու դեպ­քում էլ հա­րօ­րով վար սկսե­լը կոչ­վում էր հա­րօ­րի գործ: Ընդ ո­րում, լավ մշակ­ված հեր­կի վրա սեր­մը ցա­նում և ­միայն մեկ ան­գամ անկ­յու­նա­վար էին կա­տա­րում: ­­­­Հեր­կի ոտ­քի163 վրա ցա­նե­լիս, նա­յած ար­տի փխրու­նութ­յան (փափ­ կութ­յան) աս­տի­ճա­նին, վա­րը կա­տա­րում էին 1-2 ան­գամ: ­­­­Մի խոփ ­վա­րե­լիս ար­տը

162 Հմմտ. Շիրակի տվյալները (ԷԱԺ, հ. Ա, էջ 296-297): 163 Գութանով հերկած արտը ցանելիս առաջին տարում հերկ էր կոչվում (հերկի ցանք), իսկ երկրորդ տարում` հերկի ոտք, (հայերեն-թուրքերեն` հերկայաղի, որ գործածում էին թուրքերը):

կո­րի­նե­րի էին բա­ժա­նում, որ­պես­զի ցան­վո­րը հստակ պատ­կե­րաց­ներ իր ցա­նա­ծի սահ­ման­նե­րը և ­ցան­քը հա­վա­սար կա­տա­րեր: ­­­­Սո­վո­րա­բար եր­կու լայն­քը հաս­նում էր 3-4 մետ­րի, ո­րը ա­րո­րով գծվում էր ա­կո­սին զու­գա­հեռ և ­կոչ­վում էր կո­րի քա­շել: Եր­կու ան­գամ վա­րե­լու դեպ­քում ցանքն ար­վում էր ա­ռա­ջի­նի վրա: ­­­­Հա­րոս ար­տում ցանք կա­տա­րե­լու հա­մար վա­րում էին 2-3 բե­րան և ­հա­րօ­րի վեր­ ջին վա­րին հա­կա­ռակ ուղ­ղութ­յամբ, իսկ տա­փա­նու­մը կա­տար­վում էր փոց­խա­ծին հա­կա­ռակ: ­­­­Հա­րօ­րա­վա­րը փա­փուկ ար­տե­րում կա­տար­վում էր մեկ զույգ ե­զով, իսկ հա­րոս­ նե­րում ու խա­մե­րում` եր­կու զույ­գով: Եր­կու զույգ լծկան չու­նե­ցող­նե­րը միա­վո­րում էին ի­րենց մե­կա­կան զույ­գե­րը և­ այս համ­կա­լութ­յամբ վա­րու­ցանք էին կա­տա­րում: Ն­րան­ցից մե­կը մաճ­կա­լութ­յուն էր ա­նում, և մ­յու­սը հո­տաղ էր դառ­նում: Տ­նից եր­կու զույգ լծկան ու­նե­ցող­նե­րը հո­տաղ­ներ ընտ­րում էին տան տղա­նե­րին և ­ծայ­րա­հեղ դեպ­քե­րում` աղ­ջիկ­նե­րին, ո­րոնք շալ­վար էին հագ­նում: Ե­թե ե­րե­խա­ նե­րը փոքր էին լի­նում, նրանց հա­մար լրա­ցու­ցիչ հար­մա­րանք-սարք էին ստեղ­ծում. ե­ռանկ­յու­նաձև ե­լա­րա­նի լայն կող­մի ծայ­րե­րը միաց­նում էին լծին, մա­նու­կը նստում էր վե­րին աս­տի­ճա­նին, ոտ­քե­րով հեն­վում մյու­սին ու մի կերպ քշում-ղե­կա­վա­րում լծկան­նե­րը: Երկ­րա­գոր­ծա­կան հա­մա­կար­գեր: ­­­­Ջա­վախ­քում առ­կա է գյու­ղատն­տե­սա­կան տար­բեր գո­տիա­կա­նութ­յուն՝ բնա­կան ու ցա­նո­վի բու­սա­կան ծած­կույ­թի բազ­մա­զա­ նութ­յամբ: Այդ պայ­ման­նե­րում կի­րա­ռե­լի էին երկ­րա­գոր­ծա­կան 4 (չորս) հա­մա­կար­ գեր, ո­րոնք այժմ էլ գրե­թե ան­փո­փոխ կի­րառ­վում են: ­­­­Նախ նկա­տենք, որ ­­­­Բարձր ­­­­Հայ­քում և ­­­­Ջա­վախ­քում վա­րե­լա­հո­ղե­րի տե­սակ­նե­րը բնո­րոշ­վում էին այս­պես. 1. ­­­­Խամ էր կոչ­վում բնավ չվա­րած հո­ղը, 2. ­­­­Հա­րոս` եր­կու և­ ա­վե­լի տա­րի չվա­րած ար­տա­տե­ղը, 3. ­­­­Խո­զան` հեր­կի վրա ցան­ված և­ առ­հա­սա­րակ ցան­ված ար­տի ա­ռա­ջին հնձած տե­ղը` ցո­ղուն­նե­րի կտրվածք­նե­րով հան­դերձ (ի դեպ ա­սենք, որ ո­րոշ վայ­րե­րում խո­զան էր կոչ­վում նաև եր­կու տա­րի ցան­ված ար­տը164), և ­վեր­ջի­նը` 4. ­­­­Հերկ: ­­­­Մի այլ տար­բե­րա­կով վա­րե­լա­հո­ղերն ան­վա­նում էին` 1. ­­­­Հերկ` հեր­կած ար­տի վրա ա­ռա­ջին տար­վա ցան­քը, 2. ­­­­Հեր­կի ոտք, ո­րին կի­սա­հա­յե­րեն վե­րան­վա­նում էին հեր­կա­յա­ղի` հեր­կի երկ­րորդ տար­վա ցանք, 3. ­­­­Խո­զան` եր­րորդ տար­վա ցան­ված ար­տը, հնձե­լուց հե­տո: Ո­րոշ տե­ղե­րում նաև խո­զան էր կոչ­վում 4-5 տա­րի ան­վար մնա­ցած ար­տը: 4. ­­­­Հա­րոս` 4-5 տա­րի չվա­րած ար­տը, ե­թե դարձ­յալ չէր հերկ­վում, վե­ ցե­րորդ տա­րուց սկսած հա­րոս էր կոչ­վում:

164 ԱՀ, 3, էջ 361:

Երկ­րա­գոր­ծա­կան չորս հա­մա­կար­գերն էին. 1. Ե­ռա­դաշ­տա­յին հա­մա­կարգ, երբ կի­րառ­վում էր վա­րե­լա­հո­ղե­րի մեկ եր­րոր­դի պար­բե­րա­կան հան­գիս­տը165: 2. ­­­­Ցան­քաշր­ջա­նա­ռութ­յան հա­մա­կարգ, երբ տե­ղի էր ու­նե­նում ցան­վող կուլ­տու­րա­ նե­րի հեր­թա­փո­խութ­յուն, ո­րի դեպ­քում որ­ևէ կուլ­տու­րա­յի հա­մար լա­վա­գույն նա­ խորդ էր հա­մար­վում մի այլ բույ­սի խո­զա­նը: Ա­մե­նա­լավ հիմ­քերն էին` հեր­կե­րը, կտա­վատ, վիկ, գլուլ166, քուշ­նա կուլ­տու­րա­նե­րի տե­ղե­րը: ­­­­Հեր­կի և ­խո­տա­բույ­սե­րի խո­զան­նե­րի վրա գե­րա­դա­սում են ցա­նել գա­րի, գա­րու խո­զա­նի տե­ղը` ցո­րեն, ցո­րե­նի­նը` կտա­վատ, վիկ, գ­լուլ, քուշ­նա: ­­­­Քուշ­նա­յից հե­տո ցո­րեն էին ցա­նում, ցո­րե­նից հե­տո խո­զան էին թող­նում մեկ տա­րի: ­­­­Վեր­ջի­նիս հեր­կի վրա ա­ռա­վե­լա­ պես գա­րի էին ցա­նում, սրա խո­զա­նի վրա` ցո­րեն կամ խո­տա­բույ­սեր: 3. ­­­­Հա­րոս թող­նե­լու­ հա­մա­կարգ: Հա­րոս է կոչ­վում այն հո­ղա­մա­սը, ո­րը մի քա­նի տա­րի խամ էր թողն­վում: Ո­րոշ վայ­րե­րում այդ­պես էին կոչ­վում եր­կու և­ ա­վե­լի, և­ այլ բնա­կավայ­րե­րում` վեց և­ ա­վե­լի տա­րի­ներ խամ թողն­ված հո­ղա­մա­սե­րը: ­­­­Հա­րոս թողնե­լու նպա­տա­կը մեկն էր` հո­ղի հանգս­տա­ցու­մը և ­հու­մու­սի հարս­տա­ ցու­մը: Դ­րան հետ­ևում էր գու­թա­նով հեր­կե­լը: 4. ­­­­Դա­րա­վան­դա­յին հա­մա­կար­գը Ջա­վախ­քին ծա­նոթ է ե­ղել հնա­գույն ժա­մա­նակ­ նե­րից ի վեր այն տաք գո­տի­նե­րում, ո­րոնք այժմ մտնում են Աս­պին­ձա­յի շրջա­ նի կազ­մի մեջ և­ ո­րոնք հնում հատ­կաց­ված էին պտղա­տու բույ­սե­րի մշակ­մա­նը: Այ­գե­գոր­ծա­կան բնա­կա­վայ­րե­րում դա­րա­վան­դա­վո­րու­մը շատ կար­ևոր մի­ջո­ցա­ ռում էր բա­վա­կան թեք լան­ջե­րում խնձոր, տանձ, շլոր, բալ, թութ և­ այլ պտուղ­ներ ա­ճեց­նե­լու հա­մար: Այժմ Խրթ­վի­սի կիր­ճում, թեք լան­ջե­րի վրա պահ­պան­ված են դա­րա­վանդ­նե­րի վկա­յա­հետ­քե­րը167: ­­­­ րա­վան­դա­յին հա­մա­կար­գից օգտ­վել և­ օգտ­վում են բո­լոր բան­ջա­րա­բույծ­ Դա­ նե­րը, մաս­նա­վո­րա­պես ­­­­Թա­փա­րա­վան և ­­­­Քա­ռա­սու­նաղբ­յուր գե­տե­րի հո­վիտ­նե­րում: Իսկ հա­ցա­հա­տի­կա­յին կուլ­տու­րա­նե­րի դաշ­տե­րը պար­զա­պես դա­րա­վանդ­ներ չեն ու­նե­ցել, քան­զի ար­հես­տա­կան ո­ռո­գում չի ե­ղել: ­­­­Ցա­նո­վի կուլ­տու­րա­նե­րը Ջա­վախ­քում հա­ցա­բույ­սերն էին, յու­ղա­տու բույ­սե­րը և 165 Առաջին հերթին հանգիստ էին տալիս այն արտերին, որոնք առավելապես ուժասպառ էին լինում այս կամ այն կուլտուրական բույսերից: Այդպիսի հոգնեցնող բույսերից էր աշնանացան տարեկանը կամ չավդարը: Ի դեպ ա­սենք, որ Հայբուսակը չավդարը համարում է հաճարը: Ջավախքում, սակայն, հաճարը ղաբլիճա է կոչվում: 166 Ժողո­վուր­դը­ ք­իլիլ է անվանում: 167 Հմմտ. Ն. Չիճավաձեի «Դարավանդային երկրագործությունը Վրաստանում» վրացերեն աշխա­տությունը:

­ ո­տա­բույ­սե­րը: ­­­­Հա­ցա­բույ­սերն էին` գա­րին, ցո­րե­նը, ա­շո­րան168 (չավ­դար) և ­հա­ճա­ խ րը169 (ղաբ­լի­ճան): Ա­շո­րա-տա­րե­կանը ժո­ղո­վուր­դը չա­փա­զանց քիչ էր մշա­կում. այն միակ հա­ցա­ հա­տիկն էր, որ աշ­նա­նա­ցան էր: ­­­­Հա­ճար-ղաբ­լի­ճան գրե­թե բա­ցա­ռա­պես կոր­կո­տի ու բլղու­րի հա­մար էր մշակ­ վում: ­­­­Յու­րա­քանչ­յուր գյու­ղում մի­ջին հաշ­վով հա­ճար էր մշա­կում հինգ ըն­տա­նիք` հատ­կաց­նե­լով քա­ռորդ հեկ­տար տա­րա­ծութ­յուն: ­­­­Ջա­վախ­քի հա­յոց մեջ գրե­թե յու­րա­քանչ­յուր ըն­տա­նիք մի արտ հատ­կաց­նում էր ցո­րե­նի ու գա­րու խառ­նուր­դին, ո­րը քար­տի­կա էր կոչ­վում: ­­­­Ձի­թա­տու բույ­սե­րից մշակ­վում էին շալ­կին, կտա­վա­տը և ­հաս­մի­կը: ­­­­Շալ­կին գն­դաձև հա­տիկ­նե­րով կտա­վատն է, ո­րից ստաց­վում է մեծ քա­նա­կութ­ յամբ, սա­կայն ցած­րո­րակ ձեթ: Այն օգ­տա­գործ­վում էր կե­րա­կուր­նե­րի մեջ և ­լու­սա­վո­ րութ­յան ու գո­մեշ­նե­րը ձի­թե­լու հա­մար: Կ­տա­վա­տը հայտ­նի էր տապ­պակ կ­թա­վատ ա­նու­նով` տա­փա­կա­վուն հա­տիկ ու­ նե­նա­լու հա­մար: Ս­րա ըն­տիր ձե­թն օգ­տա­գործ­վում էր կե­րա­կուր­նե­րի և ­ժո­ղովր­դա­ կան բժշկութ­յան մեջ: ­­­­Հաս­մի­կը հայտ­նի է ես­միկ և­ էս­միկ ա­նուն­նե­րով: Այն ու­նի մանր և ­մա­սամբ ձվա­ ձև ու ոս­կե­գույն սեր­մեր: ­­­­Վեր­ջի­նից ստաց­վում էր ըն­տիր ձեթ, ո­րը գոր­ծած­վում էր միայն կե­րա­կուր­նե­րի մեջ: ­­­­Բա­ցի հա­տիկ­նե­րից, օգ­տա­գործվում էին նաև ցո­ղուն­նե­րը (դրան­ցից ա­վել էին պատ­րաս­տում): ­­­­Հաս­մի­կի մշակ­ման և­ օգ­տա­գործ­ման վե­րա­բեր­ յալ ման­րա­մասն նկա­րագ­րութ­յու­նը տվել է Հ. ­­­­Մալ­խաս­յա­նը170: 168 Ջավախքի հայերը աշորա բառի փոխարեն թուրքերեն չավդար բառն էին օգտագործում: Ի դեպ ասենք, որ աշորա բառի բացատրության մեջ բավական մեծ թյուրիմացություն կա: Մխիթար Աբբան իր «Բառգիրք յաշխարհաբառէ՛ ի գրաբառն. նոյնանշան բառից յարա­ դրութեա­մբ­» բառա­րա­նում (Վենետիկ, 1769), Ղ. Ալիշա­նն իր «Հայբուսակ կամ հայկական բու­սա­բառություն» բառարանում (Վենետիկ, 1895), Հակովբոս Պոզաճյանն իր «Համառոտ բա­ռարան տաճկերեն-հայերեն» բառարանում (Կ. Պոլիս, 1858. տես Չավտար բառ­ը), Հր. Աճառյանն իր «Արմատական բառարանում» (Երևան, 1971. տես Աշարայ բառի տակ), ինչպես նաև «Թուրքերենի փոխառյալ բառեր հայերենի մեջ» բառարանում (Մոսկվա-Վաղարշապատ, 1902. Չավտար բառի տակ), Ա. Մ. Սուքիասյանն իր «Հայոց լեզվի հոմանիշների բառարանում» (Երևան, 1967) և «Ժամանա­կակից հայոց լեզվի բա­ցատրական բառարանում» (Երևան, 1969)­ ա­շո­րա­ն հաճար են անվանել, որը սխալ է: Ճիշտ բացատրությունը պատկանում է Ստ. Մալ­­ խասյանցին, որը աշորա բառը մեկնել է այսպես. Աշորա` երկայն, ծայրը սուր, վտիտ, կապ­ տավուն ցո­րեն, շլել, տարեկա­ն,­ չ­ավ­դար (տես «Հայերեն բացատրական բառարան, առաջին հատոր, Երևան, 1944­»)­: Հր. Աճառյանը աշորան աշորայ բառի տակ քննելիս փաստում է, որ Երևանի համալսարանի գյու­ղատնտե­սական բաժնի դասախ­ոս­նե­րը գտնում են, որ աշորա և հաճար բոլորովին տարբեր բույ­սեր են. այսօր­ էլ մեր ժողովուրդը զանազանում է այդ երկուսը. առաջինը կոչելով աշորա կամ տա­րե­կան (ռ­ու­ս. ռոժ, գերմ.` ռոգեն), իսկ երկրորդը` աճառ (ռուս.` պոլբա): 169 Հաճար բառի բացատրության մեջ կրկնվում է նույն սխալը` առաջինը համարում են աշորատարեկան-չավդար: 170 Հ. Մալխասյան, նշվ. աշխ. (ԱՀ, 3, էջ 361):

­­­­ վախ­քի խո­տա­բույ­սե­րից են վար­սա­կը (ու­լաֆ), քի­լի­լը (գլուլ, քյու­լուլ), վի­կը Ջա­ և ­քուշ­նան171: ­­­­Վար­սա­կի հա­տի­կը և ­խո­տը ձիու ըն­տիր կեր են հա­մար­վում, մա­նա­ վանդ գա­րու հետ խառն ցա­նե­լիս, իսկ քի­լի­լը, վի­կը և ­քուշ­նան փաս­տո­րեն առ­վույ­տի փո­խա­րեն են մշակ­վում և­ օգ­տա­գործ­վում իբրև լա­վա­գույն ա­նաս­նա­կեր: Առ­վույ­տը սա­կավ է մշակ­վում172: ­­­­Ցան­քե­րի խնամ­քը: Ցան­քե­րի խնամ­քի մեջ մտնում են պա­րար­տա­ցու­մը, քար­ հա­վա­քը, քաղ­հա­նը, ո­ռո­գու­մը և ­ճա­հիճ­նե­րի չո­րա­ցու­մը: ­­­­Ժո­ղո­վուրդն անց­յա­լում հո­ղը պա­րար­տաց­նում էր փտեց­րած աղ­բով: ­­­­Գար­նա­նը սեր­մե­րը նրա փռված­քի վրա ցա­նում և­ ա­պա վա­րում էին: ­­­­Պա­րար­տաց­վող ար­տը աղ­բին (ախ­բին) էր կոչ­վում, պա­րար­տաց­նե­լը` աղ­բել (ախ­բել): ­­­­Գո­մաղ­բից վա­ռե­լիք պատ­րաս­տե­լու պատ­ճա­ռով պա­րար­տան­յու­թը սա­կավ էր լի­նում, ուս­տի յու­րա­քանչ­յուր ըն­տա­նիք պա­րար­տաց­նում էր միայն 1-2 աղ­բին: ­­­­Պա­րար­տաց­նում էին նաև ար­տում ոչ­խա­րի հո­տը մա­կա­ղել տա­լով: Գ­յու­ղին մո­տիկ գտնվող ոչ­խա­րի ընդ­հա­նուր մա­կա­ղա­տե­ղիում հա­վաք­ված աղ­բը ա­ճուր­դով վա­ճառ­ վում էր: ­­­­Բեր­քա­հա­վա­քը կա­տար­վում էր տղա­մարդ­կանց, կա­նանց և­ ե­րե­խա­նե­րի մի­ջո­ ցով: ­­­­Քա­րոտ ար­տե­րում քա­րա­կույ­տե­րը տեղ-տեղ տասն­յակ­նե­րի էին հաս­նում: ­­­­Վեր­ ջին­ներս ո­մանք հե­ռաց­նում էին, իսկ ո­րոշ սնա­հա­վատ­ներ կար­ծե­լով, թե իբր քա­րա­ կույ­տը դուրս բե­րե­լիս ար­տը կզրկվեր բեր­րիութ­յու­նից, պա­հում և­ ա­կա­մա­յից մկնաբ­ նե­րի էին վե­րա­ծում: ­­­­Քաղ­հա­նը քա­խան էր հոր­ջորջ­վում: ­­­­Քաղ­հան­վում էին բան­ջա­րա­նոց­նե­րը, պար­ տեզ­նե­րը և­ ար­տե­րը: Ո­ռո­գում: Ջա­վախ­քում ար­տե­րը ո­ռո­գե­լը հազ­վա­դեպ եր­ևույթ էր: ­­­­Միայն Խրթ­ վի­սի ու շրջա­կայ­քի պտղա­տու այ­գի­նե­րը և ­­­­Վա­չիա­նի, ­­­­Կու­լի­կա­մի, ­­­­Բավ­րա­յի և­ այլ վայ­րե­րի բան­ջա­րա­նոց­ներն էին գտնվում ո­ռոգ­ման տակ: ­­­­Սա­կայն 1970-ա­կան թթ. սկսած, երբ զարկ տրվեց կար­տո­ֆի­լի և ­ճակն­դե­ղի մշակ­մա­նը, ջրհան կա­յան­նե­րով և ­տար­բեր սար­քե­րով վեր­ջին­ներս ո­ռոգ­վում են անձր­ևաց­ման ե­ղա­նա­կով: Ինչ­պես ­­­­Կա­րի­նում,173 ­­­­Ջա­վախ­քում էլ ո­րոշ ճահ­ճա­ցած հո­ղեր չո­րաց­նում էին խրա­մատ­ներ փո­րե­լով և դ­րանք սա­լա­քա­րե­րով ու հո­ղով ծած­կե­լով. ճահ­ճաջ­րե­րը ծծվում էին դրանց մեջ և ­հե­ռաց­վում: 171 Քուշնա բառը ասորերեն է, փոխ է առնվել արաբերենի միջոցո­վ (տես Հ. Աճառյան, «Ար­մա­տա­ կան բառար­ան­» հ.­ 4­, Երևան, 1979, էջ 593): 172 Առվույտ-յոնճայի արմատը երբեմն 1-1,5 մ. ե­րկ­ար­ություն էր ունենում: Այն հանում և եզան վարոց էին դարձնում կամ ջվալի բերան կապում: 173 Կարնո ճահիճ չորացնելու նկարագիրը տես ԵՄՀ, էջ 334 և դրա պատկերմա­ն սխեմաները` էջ 333, նկ. 5-7:

Այ­գե­գոր­ծութ­յուն և ­բան­ջա­րա­բու­ծութ­յուն: ­­­­Ջա­վախ­քի միայն տաք գո­տի­նե­րում` Խրթ­վի­սի և ­­­­Նա­քա­լաք­ևի ձո­րե­րում էր, որ հնա­րա­վոր էր ա­ճեց­նել ոչ ցրտա­դի­մաց­կուն մրգա­տու ծա­ռեր և ­խա­ղող: ­­­­Վեր­ջինս, սա­կայն, 613,5 դես­յա­տին ընդ­հա­նուր այ­գի­նե­ րի մեջ զբա­ղեց­նում էր միայն 36 դես­յա­տին տա­րա­ծութ­յուն, ո­րը լրիվ չհա­սու­նա­նա­ լու պատ­ճա­ռով այն թթվաշ գի­նու հետ սպառ­վում էր տե­ղե­րում: 1885-1889 թթ. այդ այ­գի­նե­րից ստաց­վել է 961 դույլ գի­նի174: 1889-ին պտղա­տու այ­գի­նե­րը նույն տե­ղե­ րում զբա­ղեց­նում էին 577,5 դես­յա­տին տա­րա­ծութ­յուն, ուր ա­ճում էին կե­ռա­սի, հո­նի, սա­լո­րի, խնձո­րի, տան­ձի, սերկ­ևի­լի, դեղ­ձի, ծի­րա­նի, թթի, կա­ղի­նի և­ ըն­կույ­զի ծա­ ռեր, ո­րոն­ցից ստաց­ված թարմ և­ ըն­տիր միր­գը, նմա­նա­պես և ­պաս­տե­ղը, քյո­ման ու փար­վար­դան ձիե­րով տե­ղա­փո­խում էին Ա­լեք­սանդ­րա­պոլ, ­­­­Թիֆ­լիս175, Ա­խալ­քա­լաք, մրգա­զուրկ բնա­կա­վայ­րե­րը` վա­ճա­ռե­լու և ­փո­խա­նակ­ման նպա­տա­կով: Այդ­պի­սին էր այ­գե­գոր­ծութ­յան ընդ­հա­նուր պատ­կե­րը մինչև 1940-ա­կան թթ. կե­ սե­րը: 1944-45 թթ. նշված վայ­րե­րի պտղա­տու և ­խա­ղո­ղի այ­գի­ներն իս­պառ վե­րա­ ցան: 1950-ա­կան թթ. վեր­ջե­րին պտղա­տու այ­գե­գոր­ծութ­յու­նը նոր վե­րած­նութ­յուն ապ­ րեց. ­­­­Ջա­վախք մուտք գոր­ծե­ցին ցրտա­դի­մաց­կուն մի­չու­րին­յան մրգա­տե­սակ­ներ, ո­րոնք 1970-ա­կան թթ. ար­դեն բա­վա­կան լայն տա­րա­ծում գտան գրե­թե բո­լոր բնա­ կա­վայ­րե­րում: Դ­րանց մի մա­սը ­­­­Թա­փա­րա­վան գե­տի հով­տում և ­տաք գո­տի­նե­րում բա­վա­կան լավ են հա­սու­նա­նում: Մր­գի ար­տադ­րութ­յու­նը մա­սամբ բա­վա­րա­րում է բնակ­չութ­յան պա­հան­ջը, իսկ բարձ­րա­դիր վայ­րե­րում միր­գը տա­կա­վին լիար­ժեք չի հա­սու­նա­նում: ­­­­Ջա­վախ­քի տա­րած­քում անց­յա­լում խիստ սա­կավ էին այն բնա­կա­վայ­րե­րը, ո­րոնք խոր ձո­րա­մի­ջե­րում գտնվե­լով` ջեր­մութ­յամբ ա­պա­հո­վում էին կուլ­տու­րա­կան բույ­սե­րի ա­ճը: Այդ­պի­սիք էին Խրթ­վի­սը, Խ­զա­բավ­րան, ­­­­Սա­րոն, ­­­­Մար­գաս­տա­նը, ­­­­Նա­ քա­լաք­ևը և­ այլն, ուր մշակ­վում էին կա­ղամբ, գա­զար, գլուխ և ­կա­նաչ սոխ, սխտոր, վա­րունգ և ­կա­նա­չե­ղեն: Իսկ մյուս բո­լոր վայ­րե­րում կլի­մա­յի խստութ­յու­նը, ինչ­պես նաև տա­րե­րա­յին ա­ղետ­նե­րի` կարկ­տի և­ եղ­յա­մի հա­ճա­խա­կա­նութ­յունն ստի­պում էին հրա­ժար­վել այդ բույ­սե­րի մշա­կութ­յու­նից: Բ­նա­կա­վայ­րե­րի մեծ մա­սում բա­ցա­ սա­կան դեր էր խա­ղում նմա­նա­պես ո­ռոգ­ման ջրի և դ­րա հա­մա­կար­գի բա­ցա­կա­յութ­ յու­նը: Ո­ռոգ­ման հնա­րա­վո­րութ­յուն ու­նե­ցող ­­­­Կու­լի­կամ, ­­­­Բավ­րա, ­­­­Մեծ Գ­յոն­դու­րա, ­­­Վա­չիան, ­­­­Չամ­դու­րա և­ այլ գյու­ղե­րում մշակ­վում էին շաղ­գամ, բա­զուկ, սոխ, սխտոր, կար­տո­ֆիլ, գետ­նախն­ձոր, գա­զար, բողկ ու կա­նա­չե­ղեն: ­­­­Վա­չիա­նում, ­­­­Կու­լի­կա­մում, ­­­­Մեծ Գ­յոն­դու­րա­յում և ­մի քա­նի այլ վայ­րե­րում մշակ­վող շաղ­գա­մի ար­տադ­րութ­յունն ու­ներ ապ­րան­քա­յին բնույթ: Եր­վանդ ­­­­Լա­լա­յա­նի վկա­յութ­յամբ` հատ­կա­պես «Ն­շա­ 174 Ե. Լալայան, «Ջավախք» (ԱՀ, 1, էջ 205-206): 175 Անդ, էջ 137, 205:

նա­վոր էր Գ­յոն­դու­րու և ­­­­Վա­չիա­նու շաղ­գա­մը, որ մեծ քա­նա­կութ­յամբ տա­նում են Ա­լեք­սանդ­րա­պոլ` վա­ճա­ռե­լու»176: ­­­­Նա­քա­լաք­ևը ե­զան թե­ռե­րով քա­ղա­քի շու­կա էր հասց­նում կա­ղամբ և մր­գեր: Ա­ռա­վել բնո­րո­շը, սա­կայն, ապ­րան­քա­փո­խա­նա­կումն էր, ո­րը մեծ մա­սամբ կա­տար­վում էր ար­տադ­րող գյու­ղե­րում` ­­­­Կու­լի­կա­մում, ­­­­Վա­չիա­ նում և Գ­յոն­դու­րա­յում: ­­­­Սայ­լե­րով այն­տեղ գա­րի, պա­նիր, յուղ, խոտ էին տե­ղա­փո­ խում և ­փո­խա­նա­կում շաղ­գա­մի հետ: ­­­­Նույն ձևը կի­րառ­վում էր նաև կար­տո­ֆի­լամշակ գյու­ղե­րում: Ապ­րան­քա­փո­խա­նա­կու­մը նմա­նա­պես տե­ղի էր ու­նե­նում քա­ղա­քի շու­ կա­յում. ար­հես­տա­վոր­ներն ի­րենց ար­տադ­րած ապ­րանք­նե­րը շու­կա­յում փո­խա­նա­ կում էին բազ­մա­տե­սակ բան­ջա­րե­ղե­նի հետ: ­­­­Նույնն էին ա­նում նաև գյու­ղա­ցի­նե­րը: Այ­սու­հան­դերձ, նշված բան­ջա­րամ­շակ գյու­ղե­րը ­­­­Ջա­վախ­քի 110 գյու­ղե­րի պա­ հանջ­մունք­նե­րը ­չէին կա­րող բա­վա­րա­րել, ուս­տի­ շա­տերն ի­րենց սայ­լե­րով գյու­ղատն­ տե­սա­կան մթերք­ներ էին տե­ղա­փո­խում Ա­խալց­խա և­ այն­տեղ ապ­րան­քա­փո­խա­նա­ կութ­յամբ կամ գնմամբ ձեռք էին բե­րում անհ­րա­ժեշտ կա­ղամբ, կար­տո­ֆիլ և մր­գեր: ­­­­Հայ­կա­կան և ­ռու­սա­կան լեռ­նա­յին գյու­ղե­րում, ինչ­պես վկա­յում է Ե. ­­­­Լա­լա­յա­ նը, մշա­կում էին կար­տո­ֆիլ, ճակն­դեղ, գա­զար, շաղ­գամ, սոխ, նաև` հա­մե­մունք­ներ, ո­րոնք 1885-1889 թվա­կան­նե­րին կազ­մել են 24. 063 փութ` 6019 ռուբ­լի ընդ­հա­նուր ար­ժե­քով177: ­­­­Հա­մե­նայն դեպս, ցրտութ­յան և­ ե­ղա­նա­կի ա­րագ փո­փոխ­վե­լու պատ­ճա­ռով գյու­ ղատն­տեութ­յան այս ճյու­ղը մի ա­ռան­ձին օ­գուտ չի­ տա­լիս, ո­րով­հետև բույ­սե­րը հա­ ճախ մրսում են178: Դ­րա­նով էլ պետք է բա­ցատ­րել, օ­րի­նակ, կար­տո­ֆի­լի մշա­կութ­յան շատ դան­դաղ զար­գա­ցու­մը, ո­րը, ըստ եր­ևույ­թին մուտք գոր­ծե­լով 19-րդ ­դա­րի կե­սե­ րին, 1800-ա­կան թթ. տա­րե­կան մշակ­վել է շուրջ 790 դես­յա­տին հո­ղա­տա­րա­ծութ­յան վրա` կազ­մե­լով ընդ­հա­նուր հո­ղե­րի միայն 0,85 տո­կո­սը179: ­­­­Բան­ջա­րե­ղե­նին ա­մե­նու­րեք զու­գակ­ցում էր սե­ղա­նի կա­նա­չի­նե­րի մշա­կու­մը, բայց յու­րա­քանչ­յուր բնա­կա­վայ­րում՝ մի­ջին հաշ­վով 10 ըն­տա­նիք­նե­րում, ո­րով­հետև նախ` դրանց ո­ռո­գու­մը կա­տար­վում էր դույ­լե­րով ջուր կրե­լով, և­ ա­պա` ժո­ղո­վուր­դը հիաս­թա­փութ­յու­նից աս­տի­ճա­նա­բար լքում էր բան­ջա­րամ­շա­կու­մը: Մ­շա­կա­բույ­սերն էին ռե­հա­նը, կո­տե­մը, հա­մե­մը, մա­ղա­դա­նո­սը, պռա­սը, սա­մի­թը, սպան­լը­խը, սո­խը, տե­րա­ղո­թին180, մշա­կո­վի դաղ­ձը, բա­զու­կը, թար­խու­նը, սխտո­րը, վա­րուն­գը և­ այլն: ­­­­Բան­ջա­րա­նոց­նե­րը տնա­մերձ հո­ղա­մա­սե­րում էին, որ­պես­զի ա­նընդ­հատ հսկո­ ղութ­յան տակ լի­նե­լուց բա­ցի, դյու­րին լի­ներ բույ­սե­րի օգ­տա­գոր­ծու­մը: Ա­նա­սուն­նե­

176 ԱՀ­, 1,­ էջ 137: 177 ԱՀ, 1, էջ 207: 178 Անդ, էջ 207: 179 Անդ, էջ 205: 180 Անդ, էջ 137:

րից պաշտ­պա­նե­լու նպա­տա­կով սահ­մա­նա­փակ քա­նա­կութ­յամբ մշակ­վող բան­ջա­ րե­ղե­նի բոս­տան­նե­րը քա­րով պարս­պա­պա­տում էին: ­­­­Գար­նա­նը բա­հով աշ­խա­տե­լիս անջր­դի բոս­տան­նե­րում ա­ծու­նե­րին թմբա­հար­թա­կա­յին ձև­ էին տա­լիս: ­­­­Սո­վո­րա­բար ըն­տա­նի­քում դրա­նով զբաղ­վում էր տղա­մարդ­կան­ցից մե­կը` կա­նանց քաղ­հա­նին և ջ­րե­լուն մաս­նա­կից դարձ­նե­լով: Իսկ ջրո­վի տե­ղե­րում բոս­տան­ներ հիմ­նում էին դաշ­ տե­րում կամ գե­տա­հո­վիտ­նե­րում: Խրթ­վի­սի ձո­րում, ­­­­Մար­գաս­տա­նում, ­­­­Նա­քա­լաք­ևում, ­­­­Ծուն­դա­յում և­ այլ գյու­ղե­ րում181 մշակ­վում էր նաև ծխա­խոտ, ո­րը և ­շու­կա էր հան­վում: Այդ բույ­սը անն­շան չա­ փով մշա­կում էին թերևս նաև այլ բնա­կա­վայ­րե­րում, սե­փա­կան սպառ­ման հա­մար: Այդ տաք վայ­րե­րում 1885-1889թթ. մշակ­վել է 5131 դես­յա­տին ծխա­խոտ` 1026 ռուբ­լի ար­ժո­ղութ­յամբ182: 1940-ա­կան թվա­կան­նե­րից հե­տո բան­ջա­րա­բու­ծութ­յու­նը, այդ թվում նաև կա­նա­ չե­ղե­նի մշա­կու­մը, նոր թափ առ­նե­լով, ուղ­ղա­կի վե­րած­նունդ ապ­րեց: Այ­նու­հետև այդ զբաղ­մուն­քը բո­լոր բնա­կա­վայ­րե­րի թվում, նաև քա­ղա­քում դար­ձավ ըն­տա­նիք­նե­րի մե­ծա­մաս­նութ­յան օ­ժան­դակ զբաղ­մունք­նե­րից մե­կը: ­­­­Սա­կայն անջր­դի վայ­րե­րում պահ­պան­վել է ու­սով ջուր կրե­լու և ­թումբ-տախ­տակ­նե­րը ջրե­լու ա­վան­դա­կան ձևը: ­­­­Կա­ղամ­բի, շաղ­գա­մի, գա­զա­րի ու կար­տո­ֆի­լի մշա­կութ­յունն ա­մե­նու­րեք հասց­ ված էր ապ­րան­քա­յին ար­տադ­րութ­յան մա­կար­դա­կի: 1960-ա­կան թթ. սկսած ­­­­Ջա­ վախ­քի գա­զա­րը և ­կար­տո­ֆի­լը հասց­վում են ­­­­Լե­նի­նա­կա­նի (Գ­յում­րի), Եր­ևա­նի, Թ­բի­լի­սիի և­ այլ շու­կա­նե­րը: Իսկ կոլտն­տե­սութ­յուն­նե­րը պե­տութ­յանն են հանձ­նում, որ­պես ա­նաս­նա­կեր, հա­զա­րա­վոր տոն­նա­նե­րով կար­տո­ֆիլ, նույն նշա­նա­կութ­յամբ մշա­կում էին նաև մեծ քա­նա­կութ­յամբ ճակն­դեղ: Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, բնութ­յու­նը հա­ճախ դա­ժան է գտնվում, և­ այդ մշա­կա­բույ­սե­րը հա­ճախ են­թարկ­վում են ցրտա­հար­ման, կարկ­տա­հար­ման և­ ե­րաշ­տի: Անց­յա­լում մշա­կո­վի բան­ջա­րե­ղե­նի գոր­ծա­ծութ­յա­նը զու­գա­հեռ օգ­տա­գործ­վում էին նաև վայ­րի բան­ջար­ներ, ո­րոնք տե­ղան­քի բնակ­լի­մա­յա­կան պայ­ման­նե­րից քիչ էին տու­ժում և լ­րաց­նում էին ժո­ղովր­դի սննդան­յու­թե­րի պա­կա­սը: ­­­­Հի­շենք մոտ մե­կու­ կես տասն­յակ բան­ջար­նե­րից ա­վե­լու­կը, ե­ղին­ջը, ղմի-շու­շա­նը, քե­խը, սի­պե­ղը, ժա­ խը, սա­մի­թը, օ­ղոր­մա­կո­թը, սա­րի ղմին, ճըռ­ճըռ բան­ջա­րը, լու­պա­զե բան­ջա­րը, սուն­ կը և­ այլն: Այս­տեղ հարկ է հի­շա­տա­կել նաև այն ար­մատ­ներն ու կա­նա­չի­նե­րը, ո­րոնք ու­տե­լի են և­ այժմ էլ օգ­տա­գործ­վում են թե՛ հում, թե՛ ե­փած վի­ճա­կում: Դ­րանց մեջ ա­մե­նա­կար­ևո­րը ա­տոլ կոչ­ված ար­մա­տապ­տուղն էր, որ հա­վաք­վում էր գար­նա­նը և­ աշ­նա­նը183: Այն ու­նի 2-3 սմ. եր­կա­րութ­յուն և 1-1,5 սմ. հաս­տութ­յուն: Ս­րա ցո­ղունն է,

181 ԱՀ, 1, էջ 137, 206: 182 Անդ, էջ 206: 183 Ատոլը հայտնի էր նա­և ղմ­ի, հատ ղմի,­թ­եթ­ռո­, քաթմաթ և կընճո անուններով:

որ ղմի կամ շու­շան է կոչ­վում, ո­րը նույն­պես ու­տում են ինչ­պես հում վի­ճա­կում, այն­ պես էլ թթու դրած: Ա­տո­լը նման է գետ­նախն­ձո­րի, որն ու­տում են հում վի­ճա­կում և կ­ճու­ճում խո­րո­ վե­լով: Դժ­վար տա­րի­նե­րին ողջ ­­­­Ջա­վախ­քում ա­տո­լից քաղց­րա­համ բո­քոն հաց էին թխում: Աշ­նան ա­տո­լը հա­վա­քում և ­թա­ղում էին սա­ռը տե­ղում, Ա­մա­նո­րին նրա­նով կա­ղան­դե­լու հա­մար: ­­­­Հա­վա­քում, հում կամ ե­փած վի­ճա­կում ու­տում էին նաև կան­ կա­ռը (գառ­նան­գաճ), մա­տու­կը, սին­ձը, խըր­խըն­տու­կը, կար­միր բան­ջա­րը, թթռկի­չը, վարդ­կո­շի­կը, բալդր­ղա­նը, թել բան­ջա­րը, դե­ղին մա­նա­նե­ղը, բա­թա­թու­կը և­ այլն: Այ­գե­գոր­ծութ­յան, բան­ջա­րա­բու­ծութ­յան և ­բու­սա­հա­վաք­չութ­յան գոր­ծիք­նե­րը պատ­րաստ­վում էին դարբ­նոց­նե­րում՝ ա­տաղ­ձա­գործ­նե­րի ձեռ­քով: Այդ գոր­ծիք­ներն էին վեր­ևում հի­շա­տակ­ված բա­հե­րը, փե­տատ­նե­րը, հո­ղու­րագ­նե­րը, բհիր-բրիչ­նե­րը (փայ­տե սրա­ծայր ձո­ղեր), փո­րող ե­ղան­նե­րը և­ այլն:

­­­­Բեր­քա­հա­վա­քը և ն­րա տեխ­նի­կան ­­­­ քա­հա­վա­քի սե­զո­նը ­­­­Ջա­վախ­քում, Ա­խալց­խա­յում, ­­­­Ծալ­կա­յում և ­­­­Բարձր ­­­­Հայ­ Բեր­ քում քա­ղոց էր կոչ­վում: Այդ սե­զո­նի բո­լոր պար­զու­նակ գոր­ծիք­նե­րը ժա­ռանգ­վել էին ­­­­Կար­նո նա­հան­գից: Այս­տե­ղից է սե­րում նաև աշ­խա­տաեղ­անակ­նե­րի մեծ մա­սը: Ազ­գա­յին գե­րան­դին184լավ էր պահ­պա­նել մայր հայ­րե­նի­քը` ­­­­Կար­նո նա­հան­գը: Այն հա­րատ­ևեց մինչև 19-րդ ­դա­րի վեր­ջե­րը, թեև զու­գակ­ցում էր նաև Եվ­րո­պա­կան գե­րան­դին: Ազ­գա­յին գե­րան­դին, եր­կու ե­րես­նե­րով հարթ լի­նե­լով, կա­րող էր աշ­խա­ տել թե՛ ա­ջից ձախ, և ­թե՛ ձա­խից աջ ուղ­ղութ­յամբ, ուս­տի այն կոչ­վում էր Էր­կութ­ևա­նի գե­րան­դի: Եվ­րո­պա­կան գե­րան­դին ­­­­Ջա­վախք մուտք գոր­ծե­լուց հե­տո դառ­նում է քա­ղի ու հնձի հիմ­նա­կան գոր­ծի­քը, որն այժմ էլ օգ­տա­գործ­վում է խոտ­քա­ղի ժա­մա­նակ: ­­­­Ման­գա­ղի փոքր ու մեծ տե­սակ­նե­րը ­­­­Կա­րի­նում, գե­րան­դուն զու­գա­հեռ, պահ­ պան­վում էին մինչև 1915 թվա­կա­նը: Իսկ ­­­­Ջա­վախ­քում գոր­ծա­րա­նա­յին գե­րան­դու տա­րած­ման հետ­ևան­քով հին ման­գա­ղը 1890-ա­կան թվա­կան­նե­րի վեր­ջե­րին խիստ սա­կա­վա­ցել էր: Ա­րա­րատ­յան հով­տին, նաև այլ վայ­րե­րին հա­տուկ բա­նո­գիի փո­խա­րեն ­­­­Կար­նո շրջան­նե­րում օգ­տա­գործ­վում էր նախ­նա­դար­յան բրիչ հի­շեց­նող դաս­տի մա­լու­խը185, ո­րով լաս էին հա­վա­քում և ­խուրձ կա­պում: Ինչ­պես ­­­­Կա­րի­նում, ­­­­Ջա­վախ­քում էլ ծա­ռի ճյու­ղե­րից երկ­ժա­նի էին պատ­րաս­ տում, ո­րոն­ցով լաս էին հա­վա­քում, բու­լուլ, ե­ղըն դի­զում և ­կա­լում օ­րան կրկղնում186: 184 Տե՛ս ԵՄՀ, էջ 364: 185 Նայել ԵՄՀ, էջ 359: 186 Անդ, էջ 362:

Գոր­ ծած­վում էին նաև եր­կա­թե տե­ղա­կան ե­ղան­ներ, ո­րոնք պատ­րաստ­վում էին դար­ բին­նե­րի ձեռ­քով և ­կոչ­վում էին դարբ­նի է­ղան187: ­­­­Գոր­ծա­րա­նա­յին ե­ղան­նե­րը` երկ­ժա­նին և­ ե­ռա­ժա­նին, եր­կար ժա­մա­նակ զու­ գակ­ցե­լով նա­խորդ­նե­րին, է­ժա­նութ­յան և ­հար­մա­րա­վե­տութ­յան շնոր­հիվ, կեն­ցա­ղից դուրս մղե­ցին տե­ղա­կան ե­ղան­նե­րը և ­ցայ­սօր հա­րատ­ևում են: ­­­­Խո­տի և­ օ­րա­նի ցրվածք­նե­րը հա­վա­քե­լու հա­մար օգ­տա­գործ­վում է սո­վո­րա­կան փայ­տե փոց­խը: ­­­­Բեր­քա­հա­վա­քի սե­զո­նում ըն­տա­նիքն իր աշ­խա­տու­նակ ամ­բողջ անձ­նա­կազ­մը դուրս էր հա­նում դաշ­տե­րը: Աշ­խա­տան­քի էին դուրս գա­լիս վաղ ա­ռա­վոտ­յան` հաշ­վի առ­նե­լով հնձե­լի­քի խո­ նա­վութ­յան աս­տի­ճա­նը: Օ­րեր ա­ռաջ կազմ­ված աշ­խա­տախմ­բին` դազ­գա­հին, միա­նում էին օգ­նութ­յան ե­կող հնձվոր­նե­րը` ազ­գա­կան­ներ, բա­րե­կամ­ներ, փե­սա­ներ, հա­րևան­ներ և­ այլն: Այս­ պես էին վար­վում այն ըն­տա­նիք­նե­րը, ո­րոնք կծղած արտ էին ու­նե­նում, իսկ օգ­նութ­ յան ե­կող­նե­րը դեռ սպա­սում էին ի­րենց ար­տե­րի ու մար­գա­գե­տին­նե­րի հա­սու­նաց­ մա­նը: ­­­­Սո­վո­րութ­յուն­նե­րը: Ինչ­պես ­­­­Հա­յաս­տա­նի բո­լոր շրջան­նե­րում, ­­­­Ջա­վախ­քում նույն­պես 19-րդ ­դա­րում և ­հե­տա­գա­յում էլ պահ­պան­վում էին հա­մայն­քա­յին սո­վո­ րութ­յուն­նե­րի ո­րոշ վե­րապ­րուկ­ներ: Դ­րանք ար­տա­հայտ­վում էին տար­վա բո­լոր ե­ղա­ նակ­նե­րին, աշ­խա­տան­քա­յին բո­լոր սե­զոն­նե­րում և­ ա­մե­նօր­յա կեն­ցա­ղա­վա­րութ­յան մեջ: Հն­ձի և ­կա­լի ժա­մա­նակ մար­դիկ փո­խա­դար­ձո­րեն միմ­յան­ցից պա­կա­սող աշ­խա­ տան­քա­յին գոր­ծիք­ներ էին խնդրում. ա­վան­դա­կան կարգ կար` ու­նե­ցող­նե­րը խնդրո­ ղին չէին մեր­ժում: ­­­­Մեր­ժու­մը դրկցութ­յան մե­ջ ա­մոթ էր հա­մար­վում: Ու­նե­ցող­նե­րը, մա­նա­վանդ մի­ջակ տնտե­սութ­յուն­նե­րը, եր­բեմն նույ­նիսկ չէին խնա­յում սայ­լը լծով տրա­մադ­րել հար­ևա­նին կամ բա­րե­կա­մին` խո­տը և­ օ­րա­նը տե­ղա­փո­խե­լու հա­մար: ­­­­Քա­ղո­ցին պահ­պան­ված հա­մայն­քա­յին ա­մե­նաու­շագ­րավ սո­վո­րութ­յու­նը համ­ փա կազ­մելը և ­կո­լեկ­տիվ կար­գով գյու­ղի ընդ­հա­նուր հա­մար­վող խոտ­հարք­նե­րը քա­ ղելն ու բա­ժա­նելն էր: ­­­­Մինչև հե­ղա­փո­խութ­յու­նը խոտ­հար­քի արդ­յուն­քը բա­ժա­նում էին ըստ ան­ձե­ րի, ուս­տի և­ ա­ռան­ձին աշ­խա­տախմ­բե­րը կազմ­վում էին այդ սկզբուն­քով: ­­­­Յու­ րաքանչյուր խումբ կազմ­վում էր մի քա­նի ըն­տա­նի­քից, ո­րոնք համ­փա էին կոչ­վում188: Ա­սենք` տվյալ գյուղն ու­ներ 500 անձ, իսկ ընդ­հա­նուր խոտ­հար­քը 100 հեկ­տար էր: Այս պա­րա­գա­յում հար­մար էր գյու­ղը բա­ժա­նել 10 համ­փա­յի: Ընդ ո­րում, համ­փան

187 Անդ, էջ 56: 188 Համփա բառը պարսկերեն է` ընկեր, օգնական, մասնակից նշանակությամբ: Սաթխա գյուղում համփայի հոմանիշը ղոլ բառն էր, որ ձեռք, թև, խումբ էր նշանակում:

որ­քան քիչ ան­ձեր ու­նե­նար, այն­քան լավ ու հար­մար էր, որ­պես­զի խո­տը բա­ժա­նե­լիս ա­նար­դա­րութ­յուն­նե­րը քիչ լի­նեին: Նշ­ված գա­վա­ռի ­­­­Փոքր ­­­­Խան­չալ­լի գյու­ղի օ­րի­նա­կով կա­րե­լի է մո­տա­վոր պատ­ կե­րա­ցում ու­նե­նալ համ­փա­յի կա­նոն­նե­րի մա­սին189: Այս­տեղ համ­փան կազմ­վում էր 30-40 ան­ձից: ­­­­Հե­ղա­փո­խութ­յու­նից հե­տո այդ ձևին փո­խա­րի­նեց նոր­ման: ­­­­Նոր­մա ա­սե­լով հաս­կաց­վում էր ա­մուս­նա­ցած զույ­գը` ան­կախ ե­րե­խա­ներ ու­նե­նա­լու կամ չու­նե­նա­լու հան­գա­ման­քից: ­­­­Մի նոր­մա էր հա­մար­վում նաև որ­բա­ցած տղա ե­րե­խան: Իսկ բա­ցա­ռիկ դեպ­քե­րում, երբ մի ա­մուս­նա­կան զույ­գից բազ­ման­դամ ըն­տա­նիք էր կազմ­վում, գյու­ղա­կան հա­սա­րա­կութ­յան ժո­ղո­վի ո­րոշ­մամբ նրա ան­չա­փա­հաս մեկ տղա­յին ևս ­մի նոր­մա էին ճա­նա­չում: ­­­­Համ­փա կազ­մա­կերպ­վում էր ըստ ազ­գակ­ցա­կան կա­պե­րի: ­­­­Տաս­նամ­յակ­ներ շա­ րու­նակ այդ համ­փա­նե­րը պահ­պան­վում էին գրե­թե ան­փո­փոխ կեր­պով: Դ­րան­ցից էին` Իս­պի­րենց համ­փեն, Ա­վա­գենց համ­փեն, Բ­դո­յենց համ­փեն, ­­­­Դա­վի­թենց համ­ փեն, Է­սո­յենց համ­փեն, ­­­­Վար­դա­նենց համ­փեն, Մղ­դե­սանց համ­փեն, ­­­­Պո­տո­սենց համ­փեն և­ այլն: ­­­­Բո­լոր համ­փա­ներն ու­նեին ի­րենց նշա­նը` գոր­ծը ղե­կա­վա­րո­ղի ազ­գան­վան սկզբնա­տա­ռը, ո­րը խոտկտ­րիչ սուր բա­հով փո­րագր­վում էր վի­ճա­կա­հա­նութ­յամբ տվյալ ան­ձին ըն­կած վի­ճա­կի գլխին և ­հե­տո` դի­զած ե­ղը­նի կող­քին: ­­­­Համ­փա­նե­րը հա­վա­սա­րեց­նե­լու պատ­ճա­ռով ազ­գակ­ցա­կան խմբա­կայ­նաց­ման սկզբուն­քը եր­բեմն խախտ­վում էր. մեծ ազ­գա­կա­նութ­յան ա­վե­լա­ցած ըն­տա­նիք­նե­րը մտնում էին փոքր ազ­գա­կա­նութ­յան համ­փա­յի մեջ կամ տվյալ համ­փան մեր­ժում էր իր որ­ևէ ազ­գակ­ցին, ո­րը պի­տի միա­նար այ­լոց հետ: ­­­­Համ­փան եր­բեմն մեր­ժում էր ընդգր­կել նրանց, ով­քեր ծույ­լի, փնթու և կռ­վա­րա­րի համ­բավ ու­նեին: Ե­ղել են դեպ­ քեր, երբ համ­փա­նե­րը չքա­վոր ըն­տա­նիք­նե­րին դժկա­մութ­յամբ են ըն­դու­նել: Իսկ փնթի տան­տի­կին­նե­րի կե­րա­կուր­նե­րը չէին ու­տում: ­­­­Համ­փան 5 ան­ձի և ­մեկ նոր­մա­յի դի­մաց պա­հան­ջում էր 1 քաղ­վոր և 2 հա­վա­քող (էղն­վոր ու փոցխ­վոր): Ե­թե 5 ան­ձի կամ 1 նոր­մա­յի տե­րը քաղ­վոր չէր ու­նե­նում, համ­ փան նրա քա­ղը կա­տա­րում և ­հա­սա­նե­լիք խո­տի կե­սը իբրև վարձ էր վերց­նում: Ա­վե­լի ու պա­կաս քաղ­վոր­ներ ու­նե­ցող­նե­րի միջև տե­ղի էր ու­նե­նում հա­մա­ձայ­նե­ցում. քիչ անձ ու­նե­ցո­ղի ա­վե­լորդ քաղ­վո­րին վար­ձատ­րում էին խո­տով, ցո­րե­նով, գա­րով կամ դրա­մով: Ընդ ո­րում, համ­փա­կից քաղ­վո­րին կամ վարձ­վո­ղին բնամ­թեր­քով վճա­րե­լիս ա­ռաջ­նորդ­վում էին տվյալ տար­վա հա­ցի գնով: 5 ան­ձի կամ մեկ նոր­մա­յի տե­րը քաղ­ վոր չու­նե­նա­լու դեպ­քում այդ­պի­սին վար­ձում էր` իր հա­սա­նե­լիք խո­տը նրան իբրև վարձ տա­լով: Այս­պի­սին կոչ­վում էր կի­սո­ղի քաղ­վոր: ­­­­Վար­ձու քաղ­վոր­ներ լի­նում էին թե գյու­ղի մի­ջից, և ­թե հար­ևան գյու­ղից (գեղեդուս): 189 Այս նյութերի մի մասը գրի է առել նույն գյուղացի, մանկավարժ Վաղ­ին­ակ Վարդանյանը:

Երբ համ­փա­նե­րը կազմ ու պատ­րաստ էին լի­նում, ամ­բողջ գյու­ղը դուրս էր գա­լիս քա­ղի: ­­­­Համ­փա­բա­շի­նե­րը, խոտ­հարքն ըստ ո­րա­կի և­ ըստ ա­ռա­տութ­յան տե­սա­կա­վո­ րե­լուց հե­տո, բա­ժա­նում էին այն­քան համ­փա­նե­րի, որ­քան կազմ­վել էր: ­­­­Տա­րա­ծութ­ յու­նը բա­ժա­նում էին քա­ռանկ­յուն­նե­րի. աշ­խա­տող­նե­րից մե­կը սա­ժե­նով քա­ռանկ­յու­ նու մի գլուխն էր չա­փում, մյու­սը` մյուս գլու­խը: Այս եր­կու­սը չա­փած տե­ղե­րում կանգ­ նում էին, իսկ եր­րոր­դը, գե­րան­դիով թեթ­ևա­կի կտրե­լով և­ ու­ղիղ դի­մա­ցի­նին նա­յե­լով, գծում էր սահ­մա­նը: ­­­­Բո­լոր սահ­ման­ներն այդ ձևով գծե­լուց հե­տո վի­ճակ էին գցում: ­­­­Համ­փա­բա­շին կամ ու­րի­շը հիշ­յալ սուր բա­հով քա­ռանկ­յու­նու գլխին փո­րագ­րում էր համ­փա­յի նշա­նը: Այս­պես, հա­մա­պա­տաս­խան նշան­նե­րի փո­րագ­րու­մը և­ ըստ համ­ փա­նե­րի բա­ժան­ման կա­տա­րու­մը տես­նել հա­ջորդ է­ջի գծա­պատ­կե­րում. Ա

Բ

Դ

Է

Ի

Մ

Պ

Վ

Ա վ ա գ ե ն ց

Բ դ ո յ ե ն ց

Դ ա վ ի թ ե ն ց

Է ս ո յ ե ն ց

Ի ս պ ի ր ե ն ց

Մ ղ դ ե ս ա ն ց

Պ ո տ ո ս ե ն ց

Վ ա ր դ ա ն ե ն ց

Ն­շան­նե­րի փո­րագ­րու­մից հե­տո սկսվում էր քա­ղը: Մինչև որ քաղ­վոր­նե­րը մի վի­ ճա­կը քա­ղում էին, համ­փա­բա­շի­նե­րը մի այլ տեղ միև­նույն բա­ժա­նումն էին կա­տա­ րում: Ե­ղա­նա­վոր­ներն ու փոց­խա­վոր­ներն ի­րենց գործն սկսում էին խո­տը չո­րա­նա­լուց հե­տո. նախ` բու­լուլ­ներ, ա­պա կես սայ­լա­բեռ կափ­նա­ներ և կամ ե­ղըն­ներ էին դի­զում և դ­րանց մոտ փո­րագ­րում համ­փա­յի նշա­նը` բու­լուլ­նե­րի թվով հան­դերձ: Օ­րի­նակ` Ա-15, որ նշա­նա­կում էր՝ Ա­վագ­յան-15 բու­լուլ, Բ-30, որ նշա­նա­կում էր՝ Բ­դո­յան-30 բու­լուլ: Խո­տի քաղն ա­վար­տե­լուն պես յու­րա­քանչ­յուր համ­փա ի­մա­նա­լով, թե իր հա­սա­ նե­լիք խո­տի կափ­նա­նե­րից և­ եղ ­ ըն­նե­րից որ­քանն ինչ ո­րա­կի է, ցու­ցա­կով կամ բա­նա­ վոր կար­գով տե­սա­կա­վո­րում էին ու վի­ճակ գցե­լով բա­ժա­նում ի­րար մեջ: Ինչ­պես ան­հա­տա­կան, այն­պես էլ համ­փա­յին հնձի ժա­մա­նակ աշ­խա­տա­վոր­ ներն ակ­րա­տի հացն ու պա­նի­րը հետ­ներն էին տա­նում: Կե­սօ­րին, երբ ար­ևը զե­նի­ թում էր լի­նում, շա­լա­կով կամ գրաս­տով հնձվոր­նե­րին` ա­ռան­ձին և հա­վա­քող­նե­րին` ու­տե­լիք­ներ` է­րիշ­տով փլավ, խա­շիլ կամ ճմուռ ու մա­ծուն էին տա­նում: Համ­փան 1-2 ձիա­վոր էր ու­ղար­կում, ո­րոնք բաժ­նե­տե­րե­րի տնե­րից խուր­ջին­նե­րի մեջ էին հա­վա­ քում կա­վե կամ պղնձե ա­ման­նե­րով ճա­շե­րը և տա­նում դաշտ: Հնձ­վոր­նե­րը միա­սին

և հա­վա­քող տղա­մար­դիկ ու կա­նայք ա­ռան­ձին-ա­ռան­ձին վա­յե­լում էին բեր­ված ճա­ շե­րը և հանգս­տա­նում կամ քնում 1-2 ժամ: Ջու­րը մո­տիկ կամ հե­ռա­վոր աղբ­յու­րից պա­տա­նի­նե­րը դաշտ էին տա­նում փայ­տե կժե­րը շա­լա­կած, իսկ համ­փա­յի դեպ­քում` ձիով կամ գրաս­տով: Պա­տա­նի­նե­րը հանգս­տի ժա­մե­րը եր­բեմն անց էին կաց­նում երգ ու պա­րով, կա­տակ­նե­րով ու զվար­ճութ­յուն­նե­րով: Այդ կա­տակ­նե­րի մեջ մտնում էր նաև վար­ձու մշակ­նե­րի կող­մից արտխ­լի­սի խուրձ մա­տու­ցե­լը: Կա­րի­նում, օ­րի­ նակ, ուն­ևոր ար­տա­տե­րը ար­տը կամ մար­գա­գե­տի­նը քաղ­վոր­նե­րին այ­ցե­լե­լիս կա­ պա­վո­րը, խուր­ձը գլխին դրած, դի­մա­վո­րում էր նրան և, դնե­լով նրա առջև, ա­սում էր. «Ա­ղա, էս խուր­ձը քե­զի փեշ­քաշ»: Ա­ղան նրան մի քա­նի ղու­րուշ նվեր էր տա­լիս: Այդ նույ­նը պահ­պան­ված էր նաև Ջա­վախ­քում: Այս­տեղ առ­կա էր նաև հետև­յալ սո­վո­ րույ­թը. երբ արտխ­լի­սի օ­րը տնից կե­րա­կուր էր բեր­վում, հնձվոր­ներն այն վա­յե­լե­լուց հե­տո փար­չը կոտ­րում էին: Ինչ­պես ար­տա­տի­րո­ջը խուրձ մա­տու­ցե­լը, փարչ կոտ­րելն էլ զոհ մա­տու­ցե­լու խոր­հուրդն ու­ներ այն աստ­վա­ծութ­յա­նը, ո­րը հե­թա­նո­սա­կան հա­վատ­քի տե­սա­կե­ տից հո­վա­նա­վո­րում էր դաշ­տերն ու այ­գի­նե­րը:

Կալ­սո­ցը և ն­րա տեխ­նի­կան Կար­նո բար­բա­ռում կալ­սո­ցը կա­լոց է կոչ­վում: Հա­ցա­հա­տի­կը, հա­տի­կա­վոր և ձի­ թա­տու բույ­սե­րը կալս­վում էին կալ կոչ­վող հրա­պա­րա­կում, որ­տեղ գոր­ծող մի­ջոց­նե­ րից գլխա­վո­րը կամն էր: Իսկ խրձե­րով ո­րոշ հա­տիկ­ներ կալս­վում էին թա­կե­րով: Հ­նա­գույն կալ­սիչ­նե­րից մե­կը, ո­րը թա­կով կալ­սե­լու հա­մե­մատ ա­ռա­ջա­դի­մութ­յուն է ե­ղել, հան­դի­սա­նում էր կո­ռին` ա­նա­սուն­նե­րի կճղակ­նե­րով կալ­սե­լը: Կա­մը լա­վա­գույն կալ­սիչն էր: Կա­րի­նում այն պատ­րաս­տում էին Թոր­թու­մի թրքա­խոս հա­յե­րը, իսկ Ջա­վախ­քի, Ա­խալց­խա­յի, Ծալ­կա­յի և Ա­լեք­սանդ­րա­պո­լի գա­ վառ­նե­րին սպա­սար­կում էին Ա­խալ­քա­լա­քի շր­ջա­նի ան­տա­ռա­մերձ գյու­ղե­րի վար­ պետ­նե­րը: Մեկ կա­մը մեկ զույգ ե­զով օ­րա­կան կալ­սում էր մեկ սայ­լա­բեռ օ­րան: Այդ պատ­ ճա­ռով էլ եր­բեմն չկալս­ված օ­րա­նը մնում էր ձյան տակ: Այն ձմռա­նը կալ­սում էին հղկած և սառ­ցա­կալ­ած կա­լի վրա: Կա­լի օ­ժան­դակ գոր­ծիք­նե­րը բազ­մա­զան էին: Հո­սե­լին այն գոր­ծիքն էր, ո­րով կալ շրջե­լուց բա­ցի նաև եր­նում էին ա­վարտ­ված կա­լը: Ա­մե­նա­տա­րած­վա­ծը թա­թա­վոր հո­սե­լին էր, որն ու­նե­նում էր 4, 5 կամ 6 ա­տամ: Մեծ հո­սե­լի­նե­րը ա­ռա­վե­լա­պես կալ շրջե­լուն և ք­թոց­նե­րը հարդ լցնե­լուն էին ծա­ռա­ յում: Ջա­վախ­քի Հեշ­տիա, Թո­րիա, Ուճ­մա­նա և Դի­լիֆ գյու­ղե­րում, ուր ապ­րում են Մ­շո գա­վառ­նե­րից գաղ­թած­նե­րը, գոր­ծա­ծում էին ա­ռա­վել տա­րած­ված և Մու­շին հա­տուկ

հո­սե­լին` հոր­սե­լի ա­նու­նով: Սա կազմ­վում էր ձեռ­քի թա­թը հի­շեց­նող ձևով` մատ­նե­րը կո­թին կպցնե­լով և թա­թը մոր­թով ծած­կե­լով: Կա­լի մյուս օ­ժան­դակ գոր­ծիք­ներն ու մի­ ջոց­ներն էին` թիե­րը, կալ­քա­շը, հա­լը, մա­ղե­րը, քթոց­նե­րը և­ այլն: Կալ­սո­ցին կա­յին փո­խա­դարձ օգ­նութ­յան և վար­ձով աշ­խա­տան­քի սո­վո­րութ­ յուն­նե­րը: Բո­լո­րո­վին ա­նօգ­նա­կան ծե­րե­րի և պա­ռավ­նե­րի ար­տե­րի մշա­կու­մը, ար­ տա­հուն­ձը, օ­րա­նի տե­ղա­փո­խու­մը և գի­շե­րով կալ­սու­մը կա­տա­րում էին պա­տա­նի­ նե­րի խմբե­րը, մի եր­ևույթ, որ նույ­նութ­յամբ ար­տա­ցոլ­ված է բա­նահ­յու­սութ­յան մեջ: Փո­խա­դարձ պայ­մա­նա­վոր­վա­ծութ­յան հա­մա­ձայն, ուն­ևոր­նե­րը չքա­վոր­նե­րի օ­րա­նը տե­ղա­փո­խում և կալ­սում էին` փո­խա­րե­նը հնձվոր ստա­նա­լով: Կից կա­լա­տե­րե­րը հարկ ե­ղած դեպ­քում փո­խա­դար­ձո­րեն լծված կա­մե­րով օգ­ նում էին հետ ըն­կած­նե­րին: Ար­հես­տա­վոր­նե­րը և­ այլ անձ­ինք, լծկան և կալ­սե­լու փորձ չու­նե­նա­լով, հա­ցը վար­ձով կալ­սել էին տա­լիս: Աղ­քատ կա­նայք կա­լո­ցին շրջում էին կա­լե­րում և կալ­մաս ա­ղեր­սում: Կա­րի­նում, հար­կա­հա­վաք շահ­նա­յին բա­վա­րա­րե­լուց հե­տո, կա­լա­տե­րե­րը 2-3 ղոշ­բուռ կալ­մաս էին տա­լիս: Կալս­ման նկա­րագր­ված հայ­կա­կան այս ամ­բողջ տեխ­նի­կան և­ աշ­խա­ տաե­ղա­նա­կը նույ­նութ­յամբ փոխ էին ա­ռել դու­խա­բոր­նե­րը` կա­մե­րին միայն զույգ ձիեր լծե­լով:

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

Ա­նաս­նա­պա­հութ­յուն ԵՎ կաթ­նատն­տե­սութ­յուն

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

ար­նո նա­հան­գից և Տա­րո­նից Ջա­վախք գաղ­թած հա­յե­րը այս­տեղ ներ­կա­յա­ցան ա­նաս­նա­պա­հութ­յան այն ձևե­րով, ո­րոնք հայտ­նի էին ի­րենց բնաշ­խար­հում և մայր հայ­րե­նի­քի սահ­ման­նե­րում: Ջա­վախ­քի հայ­կա­կան բնա­կա­վայ­րե­րում 19-րդ դա­րի ըն­թաց­քում, իսկ ո­րոշ տե­ղե­ րում նույ­նիսկ մինչև 1970-ա­կան թվա­կան­նե­րը, տա­րած­ված էին խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի այն տե­սակ­նե­րը, ո­րոնք հար­մար­ված էին տե­ղա­կան պայ­ման­նե­րին: 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րից սկսած, տա­րած­վե­ցին խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի ցե­ղա­կան տե­սակ­ներ: Մինչև հա­յե­րի այս գաղ­թը Ջա­վախ­քում տա­րած­ված ե­ղել է վրա­ցա­կան հռիկ կոչ­ված ոչ­խա­րը, ո­րը տե­ղա­կան պայ­ման­նե­րին լավ էր հար­մար­ ված: Հա­յերն այս­տեղ տա­րա­ծե­ցին նաև մա­զըխ կոչ­ված ոչ­խա­րը, ո­րով այդ եր­կու տե­սակ­նե­րը զու­գակ­ցում էին մինչև 1940-1950-ա­կան թվա­կան­նե­րը, երբ վրա հա­սավ նրբա­գեղ ոչ­խար­նե­րի տե­սակ­նե­րի տա­րա­ծու­մը: Վեր­ջի­նիս հետ­ևան­քով իս­պառ վե­ րա­ցան նա­խորդ ցե­ղա­տե­սակ­նե­րը: 1830-ի գաղ­թից հե­տո, մինչև ա­մա­ռա­նոց­նե­րի կա­ռու­ցու­մը, ա­նաս­նա­պա­հութ­ յունն ու­ներ նստակ­յաց բնույթ: Տեղ-տեղ եր­կու և տեղ-տեղ էլ ե­րեք տաս­նամ­յակ անց կի­րառ­վեց նաև հե­ռագ­նաց ա­նաս­նա­պա­հութ­յու­նը, ո­րը շատ մեծ զարկ տվեց այս զբաղ­մուն­քի հե­տա­գա զար­գաց­մա­նը: Ինչ­պես Արևմտ­յան Հա­յաս­տա­նում, Ջա­վախ­քի հայ­կա­կան բնա­կա­վայ­րե­րում էլ ա­նաս­նա­պա­հութ­յու­նը երկ­րա­գոր­ծութ­յու­նից հե­տո զբա­ղեց­նում էր երկ­րորդ տե­ ղը: Ա­րո­տա­վայ­րերն ըստ պատ­կա­նե­լութ­յան եր­կուսն էին` ար­քու­նի և­ ա­ղա­յա­պատ­ կան: Այդ եր­կու­սը միա­սին կազ­մում էին 39.350 հեկ­տար տա­րա­ծութ­յուն: Իսկ մար­ գա­գե­տին­նե­րը կազ­մում էին 11.000 հեկ­տար տա­րա­ծութ­յուն: Ե. Լա­լա­յա­նը ցույց է տվել նաև ձմե­ռա­նոց­ներ 3725 հեկ­տար տա­րա­ծութ­յամբ՝ ա­ռանց տե­ղը նշե­լու190: Մեզ հայտ­նի ձմե­ռա­նո­ցը Կա­խեթն էր, որ­տեղ տար­վում էին ո­րոշ կու­լա­կա­յին տնտե­սութ­ յուն­նե­րի հո­տե­րը: Մանր և խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­նե­րի գլխա­քա­նա­կը 1886թ. Ջա­վախ­քի միայն ար­քու­նի 70 գյու­ղե­րում հաս­նում էր 208.386-ի, ո­րից 16.072-ը լծկան ա­նա­սուն­ ներ էին: Այդ նույն ժա­մա­նակ ձիե­րի գլխա­քա­նա­կը հաս­նում էր 10.528-ի, է­շե­րի­նը` 994-ի, խո­զե­րի­նը` 517-ի, ոչ­խար­նե­րինն ու այ­ծե­րի­նը` 152.310-ի191: Վի­ճա­կագ­րա­կան մեկ այլ տվյա­լի հա­մա­ձայն` 1889 թվա­կա­նին Ջա­վախ­քում կար 41.418 տա­վար, 100.516 ոչ­խար ու այծ, 9564 ձի, 4 ջո­րի, 100 էշ և 20 խոզ: Ե. Լա­ լա­յա­նի հաշ­վում­նե­րով յու­րա­քանչ­յուր ծխին մի­ջին հաշ­վով հաս­նում էր 6 տա­վար, 14,7 ոչ­խար ու այծ, 1,5 ձի,: Այս թվե­րը բե­րե­լով` հե­ղի­նակն ի­րա­վա­ցիո­րեն նշել է, որ Ջա­վախ­քում ա­նաս­նա­պա­հութ­յու­նը, հա­մե­նայն դեպս, այն­քան էլ զար­գա­ցած չէր, և 190 Ե. Լալայան, «Ջավախք» (ԱՀ, 1, էջ 208): 191 Խ. Ա. Վերմիշև, էջ 234-237:

«սրա գլ­խա­վոր պատ­ճառն այն է, որ ար­քու­նի ա­րո­տա­տե­ղե­րը փո­խա­նակ ժո­ղովրդ­ յան մատ­չե­լի գնով տա­լու` ա­ճուր­դի են դնում, որ շատ ան­գամ սաս­տիկ բարձ­րա­ նա­լով, ձեռն­տու չի լի­նում ա­նա­սուն­ներ պա­հել կամ ա­վե­լաց­նել»192: Դ­րա­նով վե­րելք էր ապ­րում ուն­ևոր տնտե­սութ­յուն­նե­րի ա­նաս­նա­պա­հութ­յու­նը: Սո­ցիա­լա­կան այս ճնշմա­նը չդի­մա­նա­լով` շատ տնտե­սութ­յուն­ներ սնան­կա­նում և­ աղ­քա­տա­նում էին: Ուն­ևոր տնտե­սութ­յուն­նե­րը 19-րդ դա­րի կե­սին և մինչև 1910-ա­կան թթ. սկզբնե­ րը, մեծ քա­նա­կութ­յամբ խո­շոր եղ­ջե­րա­վոր ա­նա­սուն­ներ ու­նե­նա­լով, յու­րա­քանչ­յուր ա­նաս­նա­տե­սա­կի հա­մար կա­ռու­ցում էին կից գո­մեր` ե­զա­նոց, գոմշ­նոց, կո­վա­նոց, ձիա­նոց, մոզկ­նոց: Սա­կայն այդ­պի­սի տնտե­սութ­յուն­նե­րը գյու­ղե­րում ե­զա­կի էին: Բ­նո­րո­շը բո­լոր տե­սա­կի ա­նա­սուն­նե­րը միև­նույն գո­մում կա­պելն էր, ուս­տի և դ­րանք լի­նում էին բա­վա­կան մեծ չա­փե­րի (7x20մ): Մի­ջակ տնտե­սութ­յուն­ներն ու­նե­նում էին մի­ջին մե­ծութ­յան գո­մեր, իսկ չքա­վոր­ներն ու աղ­քատ­նե­րը` փոքր գո­մեր և գլ­խա­տան մեջ` ա­նա­սուն­նե­րի անկ­յուն­ներ: Ոչ­խա­րա­նոց­նե­րը (օչ­խըր­նոց) մեծ մա­սամբ կա­ռուց­վում էին շեն­քե­րի ընդ­հա­ նուր հա­մա­լիր­նե­րի մեջ, բայց մեծ քա­նա­կութ­յամբ ոչ­խա­րա­հոտ ու­նե­ցող­նե­րը, ա­ռող­ ջա­պա­հա­կան պայ­ման­նե­րը հաշ­վի առ­նե­լով, կա­ռու­ցում էին ա­ռանձ­նաց­ված փա­ րախ193: Մա­րագ­նե­րը մեծ մա­սամբ կա­ռուց­վում էին տան հա­մա­լի­րից բա­վա­կան հե­ռու, եր­բեմն` կա­լին կից: Տա­րո­ղու­նակ դարձ­նե­լու նպա­տա­կով սո­վո­րա­բար մա­րա­գը գո­ մե­րից ա­վե­լի բարձր էին կա­ռու­ցում և ծա­ծկ ­ ում ուղ­ղա­հա­յաց ուղ­ղութ­յամբ ի­րար հա­ ջոր­դող ե­րեք էզ­գե­րան­նե­րով ու կոն­դա­գե­րան­նե­րով: Այն­տեղ լցվող հար­դը մո­տա­կա կա­լից տե­ղա­փո­խում էին քթոց­նե­րով, իսկ հե­ռու կա­լից` հո­ռով (չա­թան): 1850-60-ա­կան թթ. ուն­ևոր տնտե­սութ­յուն­նե­րը հին սո­վո­րութ­յամբ սկսե­ցին հե­ ռա­վոր ա­րո­տա­վայ­րե­րում քա­րա­շեն ա­մա­ռա­նոց­ներ (յայ­լա) կա­ռու­ցել: Ն­րանց հետ­ ևում էր նաև մի­ջակ տնտե­սութ­յուն­նե­րի մի մա­սը: Ա­մա­ռա­նոց­նե­րի մոտ կա­ռու­ցում էին նաև պարս­պա­պատ մա­կա­ղա­տե­ղի­ներ` չկթվող ա­նա­սուն­նե­րի (յոզ) նա­խիր­նե­րի հա­մար: Ջա­վախ­քը բա­վա­կան հա­րուստ է բնա­կան խոտ­հարք­նե­րով, ո­րոնք ա­վան­ դա­կան կար­գով լավ էին պահ­պան­վում հա­տուկ վարձ­ված հան­դա­պահ­նե­րի կող­մից: Ա­րոտ­նե­րով հա­րուստ գյու­ղե­րը մար­գա­գե­տին­նե­րը որ­պես ա­րո­տա­տե­ղի չէին օգ­ 192 Ե. Լալայան, նշվ. աշխ.(ԱՀ,1, էջ 208): 193 Հմուտ խաշնարածները փարախը թերթաքարերով սալահատակում էին և պատերին առընթեր մսուրք­ներ պատրաստում: Բուք օրերին ոչխարը կերակրվում էր ներսում: Այստեղ էին կերակրվում և գոլ ջրով ջրվում հիվանդ և նոր ծնած ոչխարները: Փարախում տախտակներով գառնոց էին պատ­րաս­տում, ուր պահում էին գառներին և ուլերին: Մինչև արա­ծե­լու դուրս բերելը, գառներին և ուլերին օրական երեք անգամ մորն էին տալիս: Օչխըրնոցի մի գերանից շղթայով կապում էին 2-3 փթանոց աղա­քար` ձմռանը ոչխարի համապատասխան պահանջը բավարարելու համար: Խոշոր եղջերավոր անասուն­ների և սմբակավորների համար աղաքարը հերթով դնում է­ին մսուրքները:

տա­գոր­ծում: Իսկ սա­կավ ա­րոտ­ներ ու­նե­ցող բնա­կա­վայ­րե­րում, գար­նա­նը 15-20 օր ա­րա­ծեց­նե­լուց հե­տո, ար­գել­վում էր նա­խիր-հո­տե­րի մուտ­քը այն­տեղ: Ժո­ղո­վուր­դը սե­փա­կան և­ ընդ­հա­նուր խոտ­հարք­նե­րից հա­վա­քում էր ա­նաս­նա­կե­ րի պա­շա­րը և դի­զում խո­տա­նոց­նե­րում: Ամ­ռա­նը քա­ղած խո­տը կու­տա­կում­նե­րով` ե­ղըն­նե­րով, պա­հում էին մար­գա­գե­ տին­նե­րում: Հա­ցա­հա­տի­կա­յին կուլ­տու­րա­նե­րի հնձին զու­գա­հեռ, այդ ե­ղըն­նե­րը սայ­ լե­րով կրում էին բնա­կա­վայ­րեր և մեծ քա­ռանկ­յու­նի դե­զեր էին դնում: Վեր­ջին­ներս ու­նե­նում էին սե­պաձև-կլո­րա­վուն մեջք, որ­պես­զի անձր­ևաջ­րե­րը դյու­րութ­յամբ ցած հո­սեին: Քա­մուց պաշտ­պա­նե­լու հա­մար կե­մե­րով ո­լոր­ված երկ­տակ կե­մեր էին կա­ խում, ո­րոնց եր­կու ծայ­րե­րին կա­պում էին 4-5-ա­կան կգ ծան­րութ­յան քա­րեր: Խո­տա­նոց­նե­րը ա­նա­սուն­նե­րից պաշտ­պա­նե­լու հա­մար քա­րե պա­րիսպ­ներ էին շար­վում դաշ­տա­յին գոն­դոլ քա­րե­րից ա­ռանց շա­ղա­խի` 70-100 սմ բարձ­րութ­յամբ: Սո­վո­րա­բար 1-3 սայլ խո­տի դե­զե­րը եր­բեմն դնում էին կտու­րին: Ա­ռանձ­նա­կի հոգ էր տար­վում ա­րո­տա­վայ­րե­րը լավ պահ­պա­նե­լու հա­մար: Խոր­ հուրդ չէր տրվում նա­խի­րը կամ հո­տը անձր­ևոտ օ­րե­րին հա­խուռն ըն­թաց­քով քշե­լով խո­տը փչաց­նել: Ջա­վախ­քի բնա­կա­վայ­րե­րի կե­սից ա­վե­լին հա­րա­կից ա­րոտ­ներ ու­ներ, իսկ մնա­ ցած մա­սի ա­րո­տա­տե­ղե­րը գյու­ղե­րից բա­վա­կան հե­ռու էին: Այդ պատ­ճա­ռով էլ նրանց մի մա­սը նստակ­յաց և մ­յու­սը` հե­ռագ­նաց ա­նաս­նա­պա­հութ­յամբ էր զբաղ­վում: Հե­ ռագ­նա­ցը ա­մառ­վա ե­րեք ամ­սին էր վե­րա­բե­րում, երբ գյու­ղե­րը` Մե­րե­նիան, Բուռ­նա­ շե­թը, Ղա­դոն, Ա­գա­նան, Բա­րա­լե­թը, Խան­դոն, Կո­թե­լիան և­ այլն, հար­կադրված էին յայ­լա բարձ­րա­նալ: Ա­նաս­նա­պա­հութ­յունն անց­յա­լում, ինչ­պես ա­մե­նու­րեք, Ջա­վախ­քում էլ իր սե­զոն­ ներն ու­ներ: Յու­րա­քանչ­յուր սե­զոն բնո­րոշ­վում էր աշ­խա­տան­քա­յին ու­րույն պատ­ կեր-եր­ևույթ­նե­րով: Հետ­ևա­պես նպա­տա­կա­հար­մար է այն ներ­կա­յաց­նել ըստ տար­ վա ե­ղա­նակ­նե­րի: Ձ­մե­ռա­յին պահ­վածք: Տա­վա­րը աշ­նա­նը մեկ ա­միս շուտ, մո­տա­վո­րա­պես նո­յեմ­ բե­րի սկզբնե­րին կամ կե­սե­րին, պահ­վում էր գո­մում (մսու­րա­յին շրջան): Այդ ժա­մա­ նակ­նե­րում եզ­նե­րին, գո­մեշ­նե­րին ու մա­տակ­նե­րին բա­կում լո­ղաց­նում էին գոլ ջրով: Ա­ռա­վոտ­յան լո­ղաց­րած գո­մեշ­նե­րին ու մա­տակ­նե­րին ե­րե­կո­յան ձեթ էին քսում: Ոչ­ խա­րը, որ կա­րող էր կեր գտնել և ցր­տին էլ դի­մա­նալ, մսու­րա­յին շրջան էր մտնում մեկ ա­միս ուշ: Բայց ոչ­խա­րը դաշ­տա­յին կե­րով լիո­վին բա­վա­րար­վել չէր կա­րող. նրան ա­ռա­վոտ­յան խոտ էին տա­լիս, ա­պա քշում ա­րո­տա­տե­ղե­րը: Իսկ ե­րե­կո­յան կեր չէր տրվում: Այն գյու­ղե­րը, որ գտնվում էին ան­տառ­նե­րին մոտ, նույ­նիսկ ձյու­նը նստե­լուց հե­ տո էլ մեկ-եր­կու շա­բաթ ոչ­խարն ու այ­ծը քշում էին` թփերն ու շի­վե­րի բող­բոջ­նե­րը ծե­րա­տե­լու:

Ո­րոշ գյու­ղե­րում այ­ծե­րը շա­րու­նա­կում էին ձմռան սկզբին ա­րա­ծեց­նել լճա­փե­րի ճահ­ճա­խո­տե­րի մեջ: Գո­մում տա­վա­րի և սմ­բա­կա­վոր­նե­րի ամ­փո­փու­մը կա­տար­վում էր ցուրտ ե­ղա­ նա­կին: Բայց այն տար­բե­րութ­յամբ, որ սմբա­կա­վոր­ներն էլ, ոչ­խա­րի նման կա­րո­ղա­ նա­լով գե­տա­փե­րին ու լճա­փե­րին ինչ-որ չա­փով կեր ճա­րել, դուրս էին ար­վում ձմռան սկզբին: Տա­վա­րը և սմ­բա­կա­վոր­նե­րը մսու­րին կա­պում էին շղթա­նե­րով: Մ­սուր­քը շին­ վում էր խզա­րով եր­կա­րութ­յամբ կիս­ված կի­սա­գե­րան­նե­րով: Պա­տին կից շար­ված մսրաթմ­բի­կի վրա, մսրքան ա­ռա­ջա­մա­սում ամ­րաց­վում էր հիմ­նա­պա­տի մեջ խրած ձո­ղի ծայ­րը՝ գա­մե­լով: Թ­ևի հաս­տութ­յան այդ ձո­ղը զե­տեղ­վում էր յու­րա­քանչ­յուր զույ­գի ա­րան­քում: Մի զույ­գի մսուր­քը մյուս զույ­գի մսուր­քից բա­ժա­նում էին տախ­տակ­նե­րով: Հին սո­վո­րութ­յամբ կո­վե­րը, եզ­նե­րը և ձիե­րը կա­պում էին զույ­գե­րով: Ինչ­պես դրսում, տանն էլ ա­նաս­նա­պա­հութ­յու­նը հի­մ­նա­կա­նում տղա­մար­դու զբաղ­մունք էր հա­մար­վում: Ուն­ևոր տնտե­սութ­յուն­նե­րում աշ­խա­տան­քի մեջ էին ներգ­րավ­վում մշակ­ներ: Ա­նաս­նա­պահ­նե­րը տա­նը կա­տա­րում էին աշ­խա­տան­քի մաս­նա­կի բա­ժա­նում, ո­րոն­ցից միայն մե­կը` կթե­լը, հա­մար­վում էր կնոջ գործ: Գո­մում աշ­խա­տանք­նե­րը բազ­մա­զան էին. ավ­լու­մը` մի քա­նի ան­գամ, կե­րակ­ րումն ու ջրու­մը` եր­կու ան­գամ, թի­մա­րու­մը և­ այլն: Կեր տա­լուց ա­ռաջ, գո­մի ստո­րին ա­զատ անկ­յու­նում կամ նա­խաս­րա­հում, պատ­ րաս­տի դրվում էր խո­տը կամ հար­դը: Խո­տը այդ­տեղ բե­րե­լու հա­մար դե­զի մի ծայ­րից կտրում էին բա­հաձև խոտկտ­րի­չով: Սա­կավ քա­նա­կութ­յամբ խոտ տա­նե­լու հա­մար կար դե­զից խոտ քա­շող խոտ­կեռ: Կե­րակ­րե­լու պա­հերն էին` վաղ ա­ռա­վո­տը, ա­քա­ղա­ղի ա­ռա­ջին կամ էլ երկ­րորդ կան­չին և­ է­տընք­վան: Ծ­նած կո­վե­րին ո­րոշ ժա­մա­նակ կե­րակ­րում էին նաև կե­սօ­րին: Է­տընք­վան կե­րակ­րելն ու ջրե­լը պետք է ա­վարտ­վեր ար­ևա­մու­տին: Իսկ բտվող ա­նա­ սուն­նե­րին եր­րորդ կեր էին տա­լիս նաև ար­ևա­մու­տից հե­տո: Ա­նաս­նա­կե­րի պա­կա­ սութ­յունն ստի­պում էր գյու­ղա­ցի­նե­րին տա­վա­րի մի մա­սը պահ տալ կե­րա­ռատ գյու­ ղե­րում: Ա­նաս­նա­կե­րով ա­ռատ գյու­ղե­րից էին Մեծ և Փոքր Խան­չալ­լի­նե­րը, Վա­չիա­նը, Դի­լիս­կան: Ձմ­ռա­նը պահ տա­լու այդ սո­վո­րութ­յունն էլ ան­վան­վում էր ղըշ­լա, որ ձմե­ ռոց ի­մաստն ու­ներ: Բա­նա­վոր պայ­մա­նա­վոր­վա­ծութ­յան հա­մա­ձայն` ա­նաս­նա­տե­րը ձմեռն սկսվե­լուց մինչև ա­րո­տի բաց­վե­լը տա­վա­րի մի մա­սը թող­նում էր պա­հո­ղի մոտ` դրա­մա­կան վճա­րով: Կո­վը այդ ըն­թաց­քում կթվում էր պա­հո­ղի օգ­տին, ուս­տի նրա վար­ձը կիս­վում էր: Ա­նա­սուն­նե­րին ջրե­լը ձմռա­նը մեծ մա­սամբ կա­տար­վում էր գո­մում, ջրհո­րի կամ դրսից բեր­վող ջրով: Ջր­հոր չու­նե­ցող և սա­կա­վա­ջուր գյու­ղե­րում ա­նա­սուն­նե­րին

ջրում էին նաև ձյու­նից հա­լեց­ված ջրով194: Ծ­նի շրջա­նում կո­վե­րին ջրում էին գոլ ջրով և կե­րակ­րում խո­շո­րա­հա­տիկ գա­րեալ­յու­րից պատ­րաստ­ված խյու­սով: Ջ­րե­լուն հա­ջոր­դում էր ա­նա­սուն­նե­րին թի­մա­րե­լը, ո­րը կա­տար­վում էր դարբ­նի շի­նած եր­կա­թե քե­րո­ցով, ինչ­պես նաև ոզ­նու փշոտ մաշ­կից ձևած թա­թաձև քե­րո­ցով: Գո­մում ա­մե­նից կար­ևոր և ծանր գոր­ծը գո­մաղ­բը դուրս տա­նելն էր: Դ­րա հա­մար կար եր­կու մի­ջոց` պատ­գա­րա­կաձև տաշ­տը և կո­ղո­վը: Կո­ղով­նե­րով կու կրող գյու­ղե­ րում կար եր­կու ձևի ի­շուկ-պատ­վան­դան195: Բա­կե­րին կից հար­թութ­յան վրա կու­նարկ (բաս­մա) էին գցում, ո­րի տա­կը նա­խա­ պես հարդ կամ խզա­րի թեփ էին փռում: Իսկ այն ըն­տա­նիք­նե­րը, ո­րոնց կու­նար­կի տե­ղը տնից հե­ռու էր գտնվում, ձմռա­նը գո­մաղ­բը կու­տա­կում էին դրսում և գար­նանր տե­ղա­փո­խում այն­տեղ: Գար­նա­նա­յին պահ­վածք: Ձն­հա­լը ա­նա­սուն­նե­րի գար­նա­նա­յին պահ­ված­քի սկիզբն է: Մինչև ոչ­խա­րը և տա­վա­րը հո­վիվ­նե­րին ու նախ­րա­պան­նե­րին հանձ­նե­ լը, տան պա­տա­նի­նե­րը ի­րենց սե­փա­կան ա­նա­սուն­նե­րը ա­րա­ծեց­նում էին ձյու­նից ա­զատ­ված և կա­նա­չած տե­ղե­րում: Այդ ժա­մա­նակ էլ գյու­ղե­րում սկվում էր հո­վիվ­նե­ րի ընտ­րութ­յու­նը: Հով­վի ընտ­րութ­յան հիմ­քը տա­րած­քա­յին սկզբունքն էր, այ­սինքն` հաշ­վի էր առն­վում թա­ղը, ո­րը հայտ­նի էր մայ­լա ա­նու­նով: Թա­ղի մեջ մտնում էին տա­րած­քով ի­րար կից կամ ի­րար հա­րող տնե­րը: Գ­յու­ղի տնօ­րի­նութ­յու­նը, հա­սա­ րա­կա­կան ժո­ղով հրա­վի­րե­լով, ընտ­րում էր հո­վիվ­ներ ու նախ­րա­պան­ներ (չո­բան, նախր­ճի): Ե­թե գյու­ղը փոքր էր, հո­վիվ­նե­րը միա­նում, մեկ ըն­կե­րութ­յուն էին կազ­մում, իսկ ե­թե մեծ էր` եր­կու ըն­կե­րութ­յուն: Ըն­կե­րութ­յան ընդգր­կած տա­րած­քը ո­րոշ վայ­րե­ րում փեյ­րանգ էր կոչ­վում: Մեկ ըն­կե­րութ­յու­նը մե փեյ­րանգ էր, եր­կու­սը` էր­կու փեյ­ րանգ: Վեր­ջի­նիս դեպ­քում գյու­ղը կի­սող բա­ժա­նա­րա­րը բնա­կա­վայ­րի կենտ­րո­նում կա­ռուց­ված ե­կե­ղե­ցին էր կամ գլխա­վոր փո­ղո­ցը, ո­րոն­ցից վեր կամ վար գտնվե­լու

194 Դրա համար գոմի ազատ մի անկյունում երդիկ էին բացում և տակը քարե գուռ դնում: Գռի վրա դրվում էր տախտակե ցանցավոր ծածկոց: Երդիկից ձյունը թափում էին այդ ցանցի վրա, որտեղ այն հալվում­ է­ր ուղղակի անասունների տաք շնչից և լցվում ջրամանը: Գիշ­երն այդ երդիկը ծածկում էին: 195 Դրանցից մեկը իսկական թիկնակավոր աթոռ էր` թրխիճ անունով: Իսկ մյուսը բարդ սարվածք էր սյուներից մեկի վրա: Մոտ 80-90 սմ բարձրության վրա սյունը հորիզոնակ­ան դիրքով ծա­կում էին և միջովն անցկացնում գլան այնպե­ս, որ սա պտտվեր անցքի մեջ: Սրա դուրս ցցված երկու ծայրերի մեջ մտցնում էին ծակված զույգ ձողեր ու­ ս­եպերով ամրացնում էին: 30 սմ երկարության այդ ձողերի ծայրերի մեջ էին մտցնում մի այլ ձող և ամրացնում սեպերով: Դրանով ստ­ացվում էր քառակուսի շրջանակ, որի վրա պիտի դրվեր կուի քթոցը: Որպեսզի քա­ռակուսին հորիզոնական դիրք ընդուներ, տակը կանգնեցնում­ էին երկճղանի շարժական գլխով հենակ: Այդ սարվածքը դազգայ էր կոչվում: Քթ­ոցը դրա վրա դրվելիս հենվում էր սյանը: Կու կրելն ավարտելու­ց հե­տո հե­նակը հեռացնում և քառակուսի շրջանակը կախում էին սյան երեսին, որը մշտ­ապես մնում էր այդտեղ:

հան­գա­մա­քով էլ վե­րի մայ­լա և ցա­ծի մայ­լա էին ան­վա­նում գյու­ղի թա­ղե­րը: Ա­մեն մի այդ­պի­սի մայ­լան հո­վիվ­ներ ընտ­րե­լիս վե­րան­վան­վում էր վե­րի մայ­լի փեյ­րանգ, ցա­ ծի մայ­լի փեյ­րանգ: Փեյ­րանգ­ներն ընտ­րում էին ի­րենց հո­վիվ­նե­րի կազ­մը և ներ­կա­յա­նում գյու­ղա­ կան ընդ­հա­նուր ժո­ղո­վին: Պայ­մա­նագ­րով հաս­տատ­ված հով­վա­կան ըն­կե­րութ­յու­նը պետք է ա­րա­ծեց­ներ ծնած օչ­խը­րի հո­տը, թոխ­լու հո­տը, գա­ռի հո­տը և խո­յե­րը: Ո­րոշ բա­ցա­ռութ­յամբ, ոչ­խա­րի հոտն ա­րա­ծեց­նում էին մեկ հո­վիվ և մեկ պա­տա­ նի, ո­րը հայտ­նի էր յան­ճի196 ա­նու­նով, գա­ռան հո­տը` մեկ հո­վիվ ու մեկ յան­ճի, թոխ­լու հո­տը` մեկ հո­վիվ ու մեկ յան­ճի և խո­յե­րը` մեկ հո­վիվ (պա­տա­նին)197: Ա­սել է թե` 4 հո­վի­վը և 3 յան­ճին կազ­մում էին փեյ­րան­գի ըն­կե­րութ­յու­նը: Հի­նա­վուրց սո­վո­րույ­թի հա­մա­ձայն, 20 ոչ­խա­րին հաս­նում էր 1 գառ, իսկ 10-ին` մեկ ուլ: Եկ­վոր հայ և­ այ­լազ­գի հով­վի վար­ձը թեև նույնն էր, բայց դրսից վարձ­վա­ծը բա­վա­կան ար­տո­նութ­յուն­ներ ու­ներ. նա ոչ­խար­նե­րի գլխա­քա­նա­կի հա­մե­մատ հեր­ թով օ­րա­պա­հիկ էր ստա­նում: Ն­րան սե­զո­նում հաս­նում էր մի ձեռք վեր­նազ­գեստ և­ ա­գա­նե­լիք­ներ, ո­րի դի­մաց ստա­նում էր կա­շի և բուրդ: Որ­պես­զի փեյ­րանգ­նե­րը միմ­յանց հո­տե­րից ոչ­խար չյու­րաց­նեին և­ ա­նա­խոր­ ժութ­յուն­ներ չծա­գեին, ո­րոշ գյու­ղե­րում, գյու­ղի ղե­կա­վա­րութ­յան գի­տութ­յամբ, կող­ մե­րի կո­րուստ­նե­րը նրանք հա­մա­տեղ պի­տի մա­րեին և ս­տա­ցվ ­ ած վար­ձը հա­վա­սար պի­տի կի­սեին: Փեյ­րանգ­ներն ի­րենց տար­բեր հո­տե­րը ա­ռան­ձին ա­րո­տա­վայ­րեր պետք է քշեին հեր­թով: Ընդ­հա­նուր ա­պա­հո­վութ­յան հա­մար եր­կու թա­ղե­րի հո­տե­րի մա­կա­ղա­տե­ղե­րը գտնվե­լու էին յո­զի ա­ղը­լի շուր­ջը: Այս­պես կոչ­ված նստակ­յաց­նե­րի (ա­մա­ռա­նոց չգնա­ցող­նե­րի) և­ ա­մա­ռա­նո­ցա­ վոր­նե­րի հո­տե­րի մա­կա­ղա­տե­ղե­րը միաձև-միան­ման էին: Գոր­ծում էին նաև նույն կար­գա­պա­հա­կան կա­նոն­նե­րը: Եր­կու տե­ղե­րում էլ կար գի­շե­րա­յին հեր­թա­պա­հութ­ յուն: Գի­շեր­վա ըն­թաց­քում հեր­թա­պա­հութ­յու­նը փոխ­վում էր ե­րեք ան­գամ, ո­րի հա­ մար, ժա­մա­նա­կի ո­րո­շիչ­ներ որ­պես, ծա­ռա­յում էին աստ­ղե­րը: Շատ բնա­կա­վայ­րե­ րում փեյ­րա­նգա­յին ձևը չէր կի­րառ­վում: Այդ վայ­րե­րում վե­րի ու վա­րի թա­ղե­րի հո­տե­ րը կազմ­վում էին ի­րա­րից ան­կախ: Նույ­նիսկ եր­բեմն լի­նում էին ե­րեք թա­ղե­րի հո­տեր 196 Յանճի, պարս. յամճի` ձիաբույծ բառից, բայց այստեղ այն ծառա, հո­վիվ իմաստն ուներ: (Որոշ բնակավայրերում բառն ունի յանչի հնչումը: Բառի պարսկական ծագումը հավաստի կա­րելի է համարել միայն մեկ դեպքում, եթե պարսկերենի` որպես միանգամայն ինքնուրույն լեզվի ծագ­ման խնդիրը գիտական անվիճարկելի հիմնավորումով չհակասեր Աստվածաշնչին (կազմողի ծանոթագրումը` Ռ. Ղ.): 197 Ոչ բոլոր դեպքերում էր, որ խո­յերի հովիվը մտնում էր հովիվների ընկերության մեջ: Շ­ատ վայրերում ամբող­ջ գյ­ուղի խոյերի համար ընտրվում էր միայն մեկ հովիվ, որը ոչ մի կապ չուներ փեյրանգների հ­ետ:

և­ ըն­կե­րութ­յուն­ներ, ո­րոնք կո­րուստ­նե­րի հա­մար միմ­յանց նկատ­մամբ որ­ևէ պա­տաս­ խա­նատ­վութ­յուն չէին կրում: Հո­վիվ­նե­րը կաթ կթե­լու ի­րա­վունք ու­նեին. շա­տից` շատ, քչից` քիչ սկզբուն­քով կթե­լով: Ոչ­խա­րի կա­թով նրանք նաև սնվում էին, իսկ այ­ծի կա­թը շնե­րին էին տա­ լիս: Ո­րոշ գյու­ղե­րում, հնա­վանդ սո­վո­րութ­յամբ, Վարդ­ևոր-­Վար­դա­վա­ռի օր­վա կա­թը տա­լիս էին հո­վիվ­նե­րին: Վեր­ջին­ներս կա­թի հա­վաք­ման վայր էին ընտ­րում ի­րեն­ցից մե­կի տու­նը, որ­տեղ պատ­րաստ­ված գլուխ պա­նի­րը բա­ժա­նում էին ի­րար մեջ: Այս սո­վո­րութ­յու­նը հալ­ֆա­լա ան­վա­նումն էր կրում198: Գար­նա­նա­մու­տին սկսվում էր նախ­րա­պահ ընտր­վե­լու մրցա­պայ­քա­րը: Վեց հո­ գուց կազմ­վող ըն­կե­րութ­յան մեջ մտնե­լու հա­մար մրցում էին թե՛ հին տա­վա­րած­նե­րը և թե՛ տա­վա­րած դառ­նալ նո­րո­վի ցան­կա­ցող­նե­րը` բո­լորն էլ հա­մայն­քի չքա­վո­րա­ կան խա­վե­րից: Վեց հո­գուց եր­կու­սը պետք է ա­րա­ծեց­նեին կո­վե­րի նա­խի­րը, մե­կը` մա­տակ­նե­րի­նը, դարձ­յալ եր­կու­սը` յո­զը և մե­կը` հոր­թե­րը: Հոր­թե­րին գնա­ցողն ու­նե­ նա­լու էր մի յան­ճի, ո­րին սե­զո­նում վճա­րում էին 15 կոտ գա­րի, ին­չը գրե­թե 10 ան­գամ ցածր էր նախ­րա­պա­հի աշ­խա­տա­վար­ձից: Տն­տե­սա­կան առ­կա դժվա­րութ­յուն­նե­րը նկա­տի ու­նե­նա­լով` հո­վի­վը կամ տա­վա­ րա­ծը, հոր­թերն ա­րա­ծեց­նե­լու հեր­թի ժա­մա­նակ, յան­ճի էր դարձ­նում իր տղա­յին կամ աղջ­կան: Բա­ցի հա­մագ­յու­ղա­ցի չքա­վոր­նե­րից, գյու­ղի այդ տար­վա նախ­րա­պահ էին դառ­ նում նաև դրսից ե­կած թուր­քե­րը, ինչ­պես նաև հար­ևան գյու­ղե­րից ե­կած հա­յե­րը, ո­րոնք կե­րակր­վում էին ա­նաս­նա­տե­րե­րի հաշ­վին` հեր­թա­կան կար­գով, ա­նա­սուն­նե­ րի գլխա­քա­նա­կին հա­մա­պա­տաս­խան: Սա­կայն ձեռն­տուն և բ­նո­րո­շը հա­մագ­յու­ղա­ ցի­նե­րից նախ­րա­պահ ընտ­րելն էր, ում օ­րա­պա­հիկ չէր տրվում: Նախ­րա­պահ­ներ ընտ­րե­լուց հե­տո ո­րոշ­վում էր վար­ձա­չա­փը: Սար (յայ­լա) գնա­ ցող գյու­ղե­րում կո­վի հա­մար ո­րոշ­վում էր վճա­րել 3-4 ռուբ գա­րի, մա­տա­կի հա­մար` 6 ռուբ գա­րի, ձիու հա­մար` 4 ռուբ գա­րի և մեկ զույգ տրեխ, մո­զիկ­նե­րի հա­մար` 3-4 ռուբ գա­րի, հոր­թե­րի և­ է­շե­րի հա­մար` 2-ա­կան ռուբ գա­րի: Նախ­րա­պահ­նե­րին սե­զո­նի հա­ մար հաս­նում էր 150-ա­կան կոտ գա­րի: Նախ­րա­պահ­ներն օգտ­վում էին նաև Վար­դա­վա­ռի օր­վա հալ­ֆա­լա­յի սո­վո­րույ­ թից. նրանք այդ օ­րը դույ­լե­րով ա­նաս­նա­տե­րե­րի տներն այ­ցե­լում և ծե­սի պա­հան­ջով տան­տի­կին­նե­րից ստա­նում էին 2-3 գրվան­քա կա­րագ կամ էլ 4-5 գրվան­քա ջի­վիլ պա­նիր և 10-20 ձու: Այդ օ­րը հալ­ֆա­լա տա­լու հնա­րա­վո­րութ­յուն չու­նե­ցո­ղը մեկ այլ ան­գամ օ­րա­պա­հիկ էր տա­լիս: 198 Հալֆալա բառը հավանորեն թուրքերեն հէլվալըգ բառի աղավաղումն է` պարգև նշանակությամբ: (Մեր վերաբերմունքը բառերի պատկանելությա­ն և,­ մ­անավանդ, ծագման վերաբերյալ արդեն մենք հստակ արտահայտել ենք վերևում և, համանման դեպքերում, խնդրին այլևս որևէ անդրադարձ չենք կատարի: Կազմողի ծանո­թա­գրումը` Ռ. Ղ.):

Ա­նա­սուն­նե­րի ա­ռան­ձին տե­սակ­նե­րի ան­վա­նում­նե­րը տրվում, ճշգրտո­րեն բնո­ րոշ­վում են նրանց սե­ռա­հա­սա­կա­յին դա­սա­կար­գում­նե­րով: Ա­րու և­ էգ ա­նա­սուն­նե­րը ծնված օ­րից մինչև հա­սու­նա­նա­լը (մինչև լծկան, հեծ­կան և կ­թան դառ­նա­լը) ան­վա­ նա­փո­խութ­յան են են­թարկ­վում: Յու­րա­քանչ­յուր տե­սակ ան­վա­նա­փոխ­վում և վերջ­ նա­կան ա­նուն-կո­չում է ստա­նում ե­րեք և կամ չորս տա­րե­կան հա­սա­կում: Այս­պես, օ­րի­նակ, ոչ­խա­րի ձա­գը մինչև 6-7 ամ­սա­կան հա­սա­կը գառ էր կոչ­վում, մինչև եր­կու տա­րե­կան դառ­նա­լը` շի­շակ կամ թոխ­լի, եր­կու տա­րուց սկսած` ոչ­խար (օչ­խար) կամ խոյ (ղոչ): Տա­վա­րի ձա­գը մինչև մեկ տա­րե­կան դառ­նա­լը հորթ (հորթ) էր կոչ­վում, մեկ-եր­կու տա­րե­կամ դառ­նա­լիս` մո­զիկ, ե­րեք տա­րե­կա­նում` ար­ջառ (ա­չառ) կամ ե­րինջ (է­րինջ) և չորս տա­րե­կա­նում` ցուլ (բու­ղա) կամ կով: Ըն­տա­նի ո­րոշ կեն­դա­նի­նե­րի ա­նաս­նա­պահ­նե­րը մարդ­կա­յին ա­նուն­ներ էին տա­ լիս: Օ­րի­նակ` կո­վը կա­րող էր կոչ­վել Խա­նում, ե­զը` Ջեյ­րան, գո­մե­շը` Շե­կո, ձին` Մու­ րազ, է­շը` Լու­սիկ, ոչ­խա­րը` Ծաղ­կառ, այ­ծը` Սա­տա­նա, շու­նը` Զան­գի199 և­ այլն: Ջա­վախ­քում կո­վե­րի նա­խի­րը նա­խիր էր կոչ­վում, ո­րի մեջ մտնում էին նաև ցու­լե­ րը և, սա­կա­վա­թիվ լի­նե­լու դեպ­քում` մա­տակ­նե­րը: Իսկ 50-100 մա­տակ ու­նե­ցող գյու­ ղե­րում կազմ­վում էր մատ­կի նա­խըր: Մա­տակ­նե­րը տվյալ դեպ­քում կո­վե­րից ան­ջա­տում էին դան­դա­ղա­շար­ժութ­յան և­ ա­րա­գա­շարժ կո­վե­րի հետ չհա­մա­կերպ­վե­լու պատ­ճա­ռով: Բա­ցի դրա­նից, մա­տակ­ նե­րի կճղակ­նե­րը քար­քա­րոտ տե­ղե­րում չէին դի­մա­նում և­ օ­տըն­տում էին (կճղակ­նե­րը ցա­վում էին), ո­րի հա­մար էլ ո­մանք մա­տակ­նե­րին պայ­տում էին: Մո­զիկ­նե­րից և­ ե­րինջ­նե­րից կազմ­վող նա­խի­րը յոզ էր կոչ­վում, ո­րի մեջ մտնում էին նաև ձիե­րը: Հոր­թե­րի խում­բը հոր­թեր ա­նունն ու­ներ: Բա­ցա­ռիկ էին այն գյու­ղե­ րը, ո­րոնց ա­րո­տը մո­տիկ գտնվե­լով, կազ­մում էին եզ­նե­րի նա­խիր, ո­րը փաս­տո­րեն ա­նուն չու­ներ: Այդ պա­րա­գա­յում մալ բա­ռը երկ­րոր­դա­բար լծկա­նի խումբ էր նշա­ նա­կում (Էզ­նե­րը տար, մա­լին խառ­նե: Մա­լը սարն է­լավ): Այս­տե­ղից էլ մա­լի չո­բան ան­վա­նու­մը: Բ­նո­րո­շը, սա­կայն, եզ­նե­րին ա­ռան­ձին՝ տա­նու եզ­նա­րած­նե­րի կող­մից ա­րա­ծեց­ նելն էր, ո­րով զբաղ­վում էին 8-15 տա­րե­կան ե­րե­խա­նե­րը: Եզ­ներն ու գո­մեշ­ներն ա­մա­ռա­նոց­ներ չէին տար­վում, ո­րով­հետև հեր­կե­լու, ա­ղուն տա­նե­լու, ան­տառ գնա­լու և­ ա­մեն տե­սակ բեռ­ներ տե­ղա­փո­խե­լու հա­մար հա­ճախ պետք էր լի­նում նրանց ձեռ­քի տակ ու­նե­նալ: Անց­յա­լում կո­վե­րի նախ­րին խառ­նում էին մաս­նա­վոր ան­ձանց պատ­կա­նող ցու­ լեր, ո­րոնք վարձ­վում էին բնամ­թեր­քով: Զ­գա­լի թվով գյու­ղեր էլ հա­մայ­նա­պատ­կան ցու­լեր էին պա­հում: Գար­նա­նա­մու­տին գնում էին ցե­ղա­կան եր­կու-ե­րեք ցուլ և, կո­վե­ 199 Արևմ­տահայաստանի և մասամբ Ջավախքի այդպիսի անվանումների վերաբերյալ տվյալ­նե­ րը տես Յու. Ի. Մկրտումյան, Անասնապահության ձևերը Արևելյան Հայաստանում աշխա­տու­ թյան մեջ (Հայ ազգագրություն և բանահ­յուսություն,1974, թիվ 6, էջ 21-23):

րի թվին հա­մա­պա­տաս­խան դրա­մով կոպ­տոն ու փա­ղաղ գնե­լով, կե­րակ­րում տա­վա­ րա­ծի տա­նը: Այս եր­ևույ­թը պեր­ճա­խոս ցույց է տա­լիս, որ հա­մայնք­նե­րը մի ժա­մա­ նակ մշտա­պես պահ­վող ցու­լեր են ու­նե­ցել: Գոմ­շա­տե­րե­րը վար­ձում էին գոմ­շա­ցուլ` յու­րա­քանչ­յուր մա­տա­կի դի­մաց մեկ գրվան­քա կա­րագ վճա­րե­լով: Ա­մա­ռա­նոց բարձ­րա­նա­լուց ա­ռաջ ա­նա­սուն­նե­րը գի­շե­րը տուն էին բե­րում: Տա­ քերն ընկ­նե­լուն պես, մա­յի­սի վեր­ջե­րին, յո­զը և թոխ­լին քշում էին ա­մա­ռա­նոց, իսկ կո­վերն ու մա­տակ­նե­րը սար էին տար­վում հու­նի­սի վեր­ջե­րին: Ա­րո­տա­վայ­րե­րը բնա­կա­վայ­րե­րին կից լի­նե­լու դեպ­քում կթան կո­վե­րը սա­րում չէին պահ­վում. դրանք ա­ռա­վոտ­յան կթվում և տար­վում էին սար, երկ­րորդ ան­գամ կթվում էին ե­րե­կո­յան և կապ­վում գո­մում, իսկ ուն­ևոր­նե­րը դրանց պա­հում էին ա­ղը­լի մեջ: Լի­ներ ա­մա­ռա­նո­ցում, թե այլ վայ­րե­րում, հո­վիվ­նե­րը և տա­վա­րա­ծ­նե­րը պա­տաս­ խա­նա­տու էին ա­նա­սու­նի յու­րա­քանչ­յուր կորս­տի, նաև ոտ­քը խ­փե­լով կոտ­րե­լու հա­ մար: Բայց ե­թե ա­նա­սու­նի ոտ­քը կոտր­վում էր քա­րաց­րո­նի մեջ ընկ­նե­լու հետ­ևան­ քով, ինչ­պես նաև ե­թե ա­նա­սու­նը գայլ­կեր էր դառ­նում և ն­յու­թա­կան ա­պա­ցույց­ներ էին լի­նում, հո­վիվն ու նախ­րա­պա­հը պա­տաս­խա­նա­տու չէին: Ա­մա­ռա­յին պահ­վածք: Ա­մա­ռա­յին պահ­ված­քը տևում էր ե­րեք ա­միս: Պի­տի ա­սել, որ առ­հա­սա­րակ սար բարձ­րա­ցող­նե­րի և սար չբարձ­րա­ցող­նե­րի աշ­խա­տան­ քա­յին գոր­ծու­նեութ­յան մեջ տար­բե­րութ­յուն­նե­րը գրե­թե անն­շան էին: Այն գյու­ղե­րում, ո­րոնք ցան­քա­տա­րա­ծութ­յուն­նե­րին կից ա­րո­տա­տե­ղի­ներ գրե­ թե չու­նեին կամ ու­նե­ցած­ներն էլ չա­փա­զանց փոքր էին, սար բարձ­րա­նալ և կամ չբարձ­րա­նա­լու խնդի­րը ան­վե­րա­պա­հո­րեն լուծ­ված էր հօ­գուտ ա­ռա­ջին տար­բե­րա­ կի: Գ­յու­ղին իբրև ա­մա­ռա­նո­ցա­վայր էր հատ­կաց­վում 3-20 կմ հե­ռա­վո­րութ­յան վրա: Սա­կայն չքա­վոր­նե­րը և մի­ջակ տնտե­սութ­յուն­նե­րի կե­սը յայ­լա կա­ռու­ցե­լու կա­րո­ ղութ­յուն չէին ու­նե­նում: Յայ­լա կա­ռու­ցում էին ու­նևոր­նե­րը և հ­նա­րա­վո­րութ­յուն ու­նե­ ցող մյուս տնտե­սութ­յուն­նե­րը: Կա­ռու­ցում էին քա­րե պա­տե­րով և հա­սա­րակ գե­րա­ նա­ծած­կե­րով: Շեն­քե­րը ե­րեք բա­ժան­մուն­քից ա­վե­լին չէին ու­նե­նում: Դ­րան­ցից մե­կը թնդրտունն էր, ո­րը փոք­րա­ծա­վալ էր լի­նում, գո­մա­ծած­կով էր, որ­տեղ գտնվում էին նաև խո­հա­նոցն ու ննջա­րա­նը: Կաթ­նո­ցը առն­վազն 3 x 3 մետր մե­ծութ­յուն էր ու­նե­նում, բայց մե­ծա­հա­րուստ­նե­ րն ու­նե­նում էին ա­վե­լի մեծ կաթ­նոց: Այս­տեղ էին տե­ղա­վոր­վում կաթ փռե­լու ա­ման­ նե­րը` կա­վե քար­սանք­նե­րը և տախ­տա­կե տաշ­տե­րը, ո­րոն­ցում թթվեց­վում էր կա­թը և­ ան­ջատ­վում սե­րուց­քը: Սե­րուց­քի հու­մը, թա­նը, ա­ղած կա­րա­գը, ա­ղաջ­րով պա­նիր­նե­ րը և­ այլն, նույն­պես այս սա­ռը տե­ղում էին պահ­վում: Հորթ­նո­ցը կա­ռուց­վում էր մատ­ղա­շի գլխա­քա­նա­կին հա­մա­պա­տաս­խան: Այս բա­ժի­նը, որ ու­նե­նում էր մսուրք­ներ և կա­պեր, անհ­րա­ժեշտ էր հոր­թե­րը սա­րում տաք և­ ան­կո­րուստ պա­հե­լու հա­մար:

Իբրև լրա­ցու­ցիչ կի­սա­կա­ռույց­ներ էին ծա­ռա­յում ա­ղըլ­նե­րը: Ս­րանց թի­վը ե­րեքն էր. կո­վե­րի, օչ­խը­րի, և գառ­նե­րի ա­ղըլ: Ե­րեք ա­ղըլն առն­վում էր մեկ ընդ­հա­նուր պա­ տի մեջ և միջ­նորմ­նե­րով բա­ժան­վում միմ­յան­ցից: Ա­մեն ա­ղըլ իր փայ­տե հա­սա­րակ դուռն ու­ներ: Կո­վե­րի ա­ղը­լի պա­տի վրա ա­մեն մի կթա­նի հա­մար մի սե­պաձև և գ­լուխ ու­նե­ցող բհիր էր խրվում, ո­րին կապ­վում էր ծամ ու­նե­ցող պա­րա­նը: Կ­թե­լու հա­մար կո­վերն ու մա­տակ­նե­րը կապ­վում էին: Յայ­լա­յում թա­ղե­րը ազ­գակ­ցա­կան հա­մախմ­բու­մը հստա­կո­րեն չէին պահ­պա­ նում, ո­րով­հետև հո­ղա­մա­սե­րը, ազ­գակ­ցա­կան սե­փա­կա­նութ­յուն չհան­դի­սա­նա­լով, ով որ­տեղ հար­մար էր գտնում` այն­տեղ էլ կա­ռու­ցում էր: Սա­կայն այն դեպ­քե­րում, երբ ազ­գա­կից­նե­րը յայ­լան միա­ժա­մա­նակ էին կա­ռու­ցում, կից տներ էին ու­նե­նում: Այդ­պես էին վար­վում նաև բա­րե­կա­մա­ցած եր­կու տար­բեր ազ­գակ­ցա­կա­նութ­յուն ու­ նե­ցող ան­ձինք և­ ըն­տա­նիք­ներ: Յայ­լան գյու­ղի ձև­ էր ու­նե­նում և­ ինք­նա­պաշտ­պա­ նութ­յան նպա­տա­կով կլոր (շրջա­նաձև) պատ­կեր էր ներ­կա­յաց­նում: Ո­րոշ տներ, որ ի­րար կից էին լի­նում, ակ­նատ­ներ էին ու­նե­նում: Ջա­վախ­քում յայ­լա­ներ հա­յե­րը կա­ռու­ցել են 1830 թվա­կա­նից բա­վա­կան ուշ. մինչ այդ, հա­վա­նո­րեն վրան­նե­րից են օգտ­վել: Բա­րա­լե­թի յայ­լան գու­ցե կա­րե­լի լի­ներ հա­ մա­րել ա­մե­նա­հի­նը, որ­տեղ հա­մա­տեղ ա­մա­ռա­նոց էին գնում բնիկ հա­յերն ու վրա­ ցի­նե­րը` շուրջ 150 տուն-ըն­տա­նիք: Այս­տեղ նրանք ա­մա­ռա­նո­ցա­յին տներ ու­նեին: Յայ­լա բարձ­րա­նա­լու հին սո­վո­րութ­յու­նը հա­րատ­ևեց մինչև կոլտն­տե­սութ­յուն­նե­րի կազ­մա­կեր­պու­մը: Վեր­ջին­նե­րիս ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նում ե­ղած յայ­լա­նե­րը վե­րած­վե­ ցին կաթ­նա­յին ֆեր­մա­նե­րի, ուր ա­մառ­վա սե­զո­նու­մ ապ­րում էին կով­կիթ­նե­րը և կաթ մշա­կող­նե­րը: Յայ­լա էին բարձ­րա­նում նա­խա­պես լավ կազ­մա­կերպ­ված. հո­տին ու նախ­րին հետ­ևում էին բեռն­ված սայ­լե­րը, ո­րոնք տա­նում էին ան­կո­ղին­նե­րը, թախտ կա­պե­լու տախ­տակ­նե­րը, փռոց­նե­րը, կճուճ­ներն ու ծա­փե­րը, պղնձե ա­ման­նե­րը, տաշ­տերն ու քար­սանք­նե­րը, խնո­ցին, ա­թա­րը, հաց թխե­լու պա­րա­գա­նե­րը, գի­շե­րա­յին լու­սա­վո­ րութ­յան ի­րեր, լուց­կի, շո­րեր և­ այլն: Ըն­դուն­ված էր, որ սայ­լով գնում էին ե­րե­խա­նե­ րով մայ­րե­րը, ձիե­րով` հղի կա­նայք, մյուս­նե­րը հե­տիոտն էին: Ընդ­հա­նուր կար­գի հա­մա­ձայն, ա­մա­ռա­նոց ու­նե­ցող գյու­ղում, բա­ցի լծկա­նից, պա­հում էին նաև մե­կա­կան կով: Սա­րում ա­մա­ռա­նոց չու­նե­ցող­ներն ի­րենց ազ­գա­կան­նե­րի յայ­լա­ներն էին ու­ղար­ կում կա­նանց, ո­րոնք հա­մա­տեղ ու­տես­տով ապ­րում էին նույն հար­կի տակ և մ­շա­կում ի­րենց կաթ­նեղե­նը ա­ռան­ձին-ա­ռան­ձին: Տան­տի­րու­հին և­ ազ­գա­կից կի­նը գի­շե­րում էին թնդրտա­նը: Կար փո­խօգ­նութ­յան մի այլ ձև ևս: Սա­կա­վա­թիվ տա­վար ու ոչ­խար ու­նե­ցո­ղը խնդրում էր իր մեր­ձա­վոր­նե­րից մեկ­նու­մե­կին` կթե­լու և խա­բը տա­լու իր կա­թի տե­

սակ­նե­րը: Այդ­պի­սիք բա­րեխղ­ճութ­յամբ կթում և խա­բի հեր­թը հաս­նե­լուց օր ա­ռաջ լուր էին ու­ղար­կում, որ տի­կի­նը գնար և­ ոչ­խա­րի ու կո­վի կաթն ստա­նար ու կաթ­ նամթերք­ներ պատ­րաս­տեր: Վեր­ջինս գա­լիս էր, գոր­ծը կա­տա­րում և մ­թերք­նե­րով վե­ րա­դառ­նում տուն: Յայ­լա­յի պաշտ­պա­նութ­յան ա­պա­հով­ման հա­մար գյու­ղի ղե­կա­վա­րութ­յու­նը ա­մա­ռա­նո­ցա­վոր­նե­րի հաշ­վին հա­տուկ զին­ված գի­շե­րա­պահ էր վար­ձում, ով պետք է ա­պա­հո­վեր յայ­լա­յի անվ­տան­գութ­յու­նը, կան­խեր գո­ղե­րի հար­ձա­կում­նե­րը և­ այլն: Պետք է ա­սել, որ ո­րոշ գյու­ղե­րի յայ­լա­ներ չու­նեին նման պա­հակ­ներ: Ինչ­պես գյու­ղում, ա­մա­ռա­նո­ցում էլ կո­վե­րը կթվում էին եր­կու ան­գամ` ա­ռա­վոտ­ յան և­ ե­րե­կո­յան: Բայց ո­րոշ վայ­րե­րում մաս­նա­կի տար­բե­րութ­յուն կար: Յայ­լա­յում սե­փա­կան ա­ղը­լի մեջ ե­րե­կո­յան կթե­լուց հե­տո կթան­նե­րը տար­վում էին գյու­ղա­կան հա­մայն­քի ա­ղը­լը: Ա­ռա­վոտ­յան ետ­քը­ծե­գին նա­խի­րը քշվում էր ա­րոտ, որ­տեղ վեր­ ջինս ա­րա­ծում էր մինչև ժա­մը 10-ի մո­տեր­քը և բեր­վում էր կթե­լու: Յու­րա­քանչ­յուրն իր ա­ղը­լում կովն ու մա­տա­կը կթում և խառ­նում էր նախ­րին: Դ­րա­նից հե­տո ա­րոտ էին տար­վում հոր­թե­րը200: Ոչ­խա­րը գյու­ղե­րում մեծ մա­սամբ կթվում էր հով շվաք­նե­րում, ա­ռան­ձին դեպ­քե­ րում` տնե­րին կից ա­ղըլ­նե­րում: Իսկ ա­մա­ռա­նոց­նե­րում այդ գոր­ծը կա­տար­վում էր միայն բաց ա­ղըլ­նե­րում: Ա­ղըլ­նե­րը մեծ լի­նե­լու դեպ­քում, հար­յու­րա­վոր ոչ­խար կթող­ նե­րի հա­մար, ու­նե­նում էին եր­կու-ե­րեք դուռ, իսկ կոլտն­տե­սութ­յուն­նե­րի­նը եր­բեմն ա­վե­լի շատ դռներ էին լի­նում: Անց­յա­լում շատ քչերն էին միայն, որ ոչ­խա­րը կթում էին մեկ ան­գամ, ո­րի նպա­ տակն էր ա­պա­հո­վել գառ­նե­րի ա­րագ ա­ճը: Բայց ժո­ղովր­դի մեծ մա­սը կթում էր եր­կու ան­գամ` առ­չըն­կիթ և­ է­տըն­կիթ (առ­չըն­կի­թը վեր­ջաց­նե­լուց հե­տո սկսվում էր է­տըն­կի­ թը): Խու­զե­լուց ա­ռաջ ոչ­խա­րը և գա­ռը լո­ղաց­նե­լու սո­վո­րութ­յուն կար: Հ­յու­սի­սա­յին գյու­ղե­րը Տա­բած­ղու­րի լիճն էին տա­նում հո­տը և ք­շում ջրի մեջ: Նույն բանն էին ա­նում նաև մյուս լճե­րում: Իսկ լճե­րից հե­ռու գտնվող­նե­րը ոչ­խա­րը լո­ղաց­նում էին ջրվեժ­նե­ րի (շոռ­շոռ, չըռ­չըռ) տակ` ըն­տա­նիք­նե­րով: Շա­տե­րը ոչ­խա­րը քշում էին ա­ռա­տա­ջուր գե­տե­րի մեջ և, մի քա­նի ան­գամ գե­տան­ցում ի­րա­կա­նաց­նե­լով, մաք­րում էին բուր­դը: Տա­բած­ղու­րիում լո­ղաց­մում էին նաև տա­վա­րը: Ա­մա­ռա­նոց­նե­րում կա­նանց զբաղ­մուն­քը չէր սահ­մա­նա­փակ­վում միայն կաթ­ նամ­շա­կութ­յամբ: Ն­րանք լվա­նում և չո­րաց­նում էին խուզ­ված բուր­դը, մա­նում գզած բուր­դը, գոր­ծում էին գուլ­պա, ձեռ­նոց, ե­րես­նոց, հաց էին թխում և կե­րա­կուր­ներ ե­փում, լվացք ու կար­կա­տան ա­նում: Բ­րու­տա­գործ կա­նայք նաև ա­ման­ներ էին պատ­րաս­ տում, չո­րաց­նում և թր­ծում էին դրանք: Հո­վիվն ու նախ­րա­պա­հը գրե­թե նույն հա­սա­րակ հա­գուստն ու գույքն ու­նեին: 200 Ջ ­ ավա­խք­ում 1970-ական թթ. վերջեր­ին­ անասունները կթելու համար սահմանել են երեք նվագ (առավոտ, կեսօր և երեկո):

Զ­գեստ­նե­րի հա­մա­լի­րը բաղ­կա­ցած էր շա­լե շալ­վա­րից ու բաճ­կո­նից, հա­սա­րակ չու­ խա­յից, փա­փա­խից և տ­րեխ­նե­րից: Իբրև վե­րար­կու էին օգ­տա­գոր­ծում շա­լե հաստ ֆա­րա­ճի­կը և­ այ­ծե­նա­կա­ճը: Ն­րանց գույքն ու զեն­քերն էին կազ­մում` մա­խա­ղը (տա­ վար­ճուղ), մա­հա­կը, մտրա­կը, դա­նա­կը, դա­շույ­նը, հազ­վա­դեպ` հրա­ցա­նը: Ն­րանց ա­մե­նօր­յա կե­րա­ծը հաց ու պա­նիրն էր, ոչ­խա­րի կա­թը, ինչ­պես նաև ոչ միշտ պա­տա­ հող խո­րո­վուն, ո­րը եփ­վում էր հո­ղա­շեր­տի տակ, մոր­թու մեջ փա­թաթ­ված վի­ճա­կում` գետ­նի վրա կրակ վա­ռե­լով: Հո­վիվ­նե­րը քնում էին բաց երկն­քի տակ, իսկ գույ­քը պա­հե­լու հա­մար ու­նե­նում էին միայն մեկ ե­րես­բաց քող: Հո­տի պահ­պա­նութ­յանն էին ծա­ռա­յում գամփռ շնե­րը, ո­րոն­ցից շա­տերն ու­նե­նում էին խըշտ201 կոչ­ված վզնոց­ներ: Հո­վիվ­ներն ու տա­վա­րած­նե­րը, ան­շուշտ, ոչ­խա­րի ու տա­վա­րի հի­վան­դութ­յուն­նե­ րը բու­ժե­լու ո­րոշ փոր­ձա­ռութ­յուն ու­նեին: Ձե­թի ճրա­գով ծծումբ էին ծխեց­նում, ո­րով յու­րօ­րի­նակ ախ­տա­հա­նում էր ի­րա­կա­նաց­վում: Յա­մա­նի (սի­բի­րախտ) հի­վան­դութ­ յամբ վա­րակ­ված ա­նա­սու­նին պառ­կեց­նում էին, ոտ­քե­րը կա­պում և շի­կա­ցած եր­կա­ թա­ձո­ղով դա­ղում ու­ռուց­քի չորս կող­մը, ա­պա ծե­ծում ու ծած­կում ձեռ­նա­թա­թի չափ տախ­տա­կի վրա խրած սուր գա­մե­րով: Դա­բա­ղը բու­ժում էին կճղակ­նե­րին ու դրանց ա­րանք­նե­րի միջ­նա­մա­սե­րին նավթ քսե­լով, իսկ բե­րա­նը բու­ժե­լու հա­մար լե­զուն դուրս էին քա­շում, ա­ղով տրո­րում: Երբ ոչ­խա­րի պճեղ­նե­րի ա­րան­քում վերք էր ա­ռա­ջա­ նում և­ որդ­նո­տում էր, որ­դե­րը փայ­տե մա­լո­խով դուրս էին թա­փում և վ­րան` մաքր­ ված տե­ղին, ա­նա­լի լոռ վազ­նաթ էին կա­պում: Ե­թե այս մի­ջո­ցը չէր օգ­նում, ա­պա վերց­նում էին ղը­լը­ճօ­թի կոչ­ված բույ­սը (դե­ղա­բույ­սը), եր­կու քա­րի ա­րան­քում ծե­ծե­լով վե­րա­ծում էին խյու­սի և կա­պում վեր­քի վրա: Եր­կու-ե­րեք ան­գամ կրկնե­լով` վեր­քը լա­վա­նում էր: Ոչ­խա­րի պճե­ղի ա­րան­քում մսից գո­յա­նում է աս­կա­րի­դի նման, նրա հաս­տութ­յան և 5-6 սմ­ եր­կա­րութ­յան սպի­տա­կա­վուն գո­յա­ցութ­յուն, ո­րը մաղ­կուլ է կոչ­վում: Դ­րա միակ բու­ժու­մը դրա ար­մա­տա­խիլ ա­նելն էր: Ուս­տի դրա չորս կող­ մը դա­նա­կով մաք­րում, բաց էին ա­նում և­ աք­ցա­նով կամ ձեռ­քով քա­շում, դուրս էին հա­նում, վեր­քին` ղըլըճօ­թի կա­պում: Ոչ­խա­րը ճահ­ճուտ­նե­րում ա­րա­ծաց­նե­լիս, լյար­ դի վրա որ­դեր էին գո­յա­նում: Դ­րանք մաք­րե­լու հա­մար ոչ­խա­րի մսուրք­նե­րում հարդ լցնում, գա­րի ու նավթ խառ­նում ի­րար և­ ու­տեց­նում էին: Խո­զա­նի կաթ­նոտ և շա­ ղա­թա­թախ խո­տը ա­րա­ծող տա­վա­րը գա­զե­րից վքնում է: Փր­կութ­յան մի­ջոց­ներն էին թթու թան կամ ա­ղա­ջուր խմեց­նե­լը և կամ կամ­ռա­շա ճի­պոտ­նե­րի կճեպ­ներն ու­տեց­ նե­լը: Ոչ­խա­րի վրա ա­ռա­ջա­ցած վեր­քե­րը և մկ­րա­տի կտրած­նե­րը բու­ժե­լու հա­մար ա­չիչ քա­րի (պղնձար­ջաս­պի) փո­շի էին ցա­նում: Ոչ­խա­րի և կամ այ­ծի ոտ­քը կոտր­վե­ 201 Խըշտ բառը (խիշտ) ծագում է պարս. խըշթ բառից, որ նշանակում­ է­ տ­եգ, նի­զակ, գեղարդ: Խըշ­ տը շան պարանոցին կապվող սլաքավոր մանյակ է` կազմված շղթայի նման իրար միացվող մետաղական որոշ հաստության տափասալիկներից, որոնցից յուրաքանչյուր­ը ունենում է 3-ական սուր-սուր մետաղա­բզ­եր­` գայլին կամ հարձակվող շներին խոցելու համար:

լիս, հո­վիվ­նե­րը լե­ղի ձթով պատ­րաս­տած յա­խուով և բա­րակ ու նեղ տախ­տակ­նե­րով այն հմտո­րեն կա­պում, լա­վաց­նում էին: Կաթ­նամ­շա­կութ­յուն: Կո­վի և­ ոչ­խա­րի կա­թի մշա­կու­մը կա­տար­վում էր եր­կու ե­ղա­ նա­կով` ան­հա­տա­կան և­ ըն­կե­րո­վի: Ա­ռա­ջին դեպ­քում կա­թից բա­վա­րար ու պատ­շաճ արդ­յունք չէր ստաց­վում, ուս­տի ոչ միայն Ջա­վախ­քում, այլև ողջ պատ­մա­կան Հա­ յաս­տա­նում կազ­մա­կերպ­վում էր կաթ­նա­փո­խա­նա­կութ­յան ըն­կե­րութ­յուն, ո­րը հայտ­ նի էր խաբ, խար տալ, խաբ ու խազ, խապ202 և ն­մա­նա­տիպ ա­նուն­նե­րով: Ուշ աշ­նա­նից մինչև ձմռան վեր­ջը ցու­լը չա­ռած կո­վը շա­րու­նա­կում էր կթվել: Հուն­վա­րից մինչև խաբն սկսվե­լը նոր ծնած ոչ­խար­նե­րի և կո­վե­րի ա­ռա­ջին եր­կու օ­րե­րի թանձր և դեղ­նա­վուն կա­թից դալ էին պատ­րաս­տում: Այ­նու­հետև կթված կա­թը ան­հա­տա­կան մշակ­ման էր են­թարկ­վում, մինչև որ սկսվում էին խաբն ու խա­զը: Ան­ հա­տա­կան մշակ­ման էր են­թարկ­վում նաև խա­բի սե­զո­նը դա­դա­րե­լուց հե­տո կթվող կո­վե­րի կա­թը: Կո­վի և­ ոչ­խա­րի կա­թը ծա­փե­րի մեջ հում էին լցնում, և 7-10 օ­րում հա­վաք­ված ու թթված այդ հու­մը հա­րում, կա­րագ ու թան էին ստա­նում: Տա­րոն­ցի­նե­րը ա­վե­լի ա­ռա­ ջա­դի­մա­կան ձև­ ու­նեին. կա­թը մա­ծուն մե­րում և ձեռ­քի ձձու­մով կամ մեծ խնո­ցիով հա­րում, կա­րագ ու թան էին ստա­նում: Ն­րանց այս ե­ղա­նա­կը կան­խում էր բրու­ցե­լո­զի տա­րա­ծու­մը մարդ­կանց մեջ` կա­թը ե­ռաց­նե­լու շնոր­հիվ: Ան­հա­տա­կան կաթ­նամ­շա­կութ­յան այդ ձևե­րի ժա­մա­նակ, երբ կա­թն ուն­ևոր տնտե­սութ­յուն­նե­րում բա­վա­կան շատ էր լի­նում, նաև գլուխ և ջի­վիլ պա­նիր էին պատ­րաս­տում, ո­րին նա­խոր­դում էր կա­թը թմրեց­նող մե­րա­նի պատ­րաս­տու­մը, ո­րը դեղ բռնել էր կոչ­վում203: Խա­բը ա­մա­նով կա­թը փոխ տա­լու սո­վո­րութ­յունն ու կարգն էր: Խա­զը` ճի­պո­տը, ո­րի վրա ծոնթ-խա­զեր էին ա­նում կա­թը չա­փե­լիս: Խա­բի հա­մար դեռևս ձմռան կե­ սին խա­բի գլխա­վոր ուն­ևոր ան­դա­մը իր շուրջն էր հա­վա­քում այն ըն­տա­նիք­նե­րին, ո­րոնց հետ լավ հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի մեջ էր գտնվում: Այդ­պի­սի ըն­տա­նի­քը խա­բի մեջ խաբգ­լոխ էր կոչ­վում: Ընդ ո­րում, թեև այս­տեղ հիմ­նա­կան գոր­ծող ան­ձինք կա­ նայք էին, սա­կայն վերջ­նա­կան, վճռա­կան խոս­քը տղա­մարդ­կանց էր պատ­կա­նում: 202 Ջավախքում, Ախալցխայում, Շիրակում և այլուր խաբ տալը կաթի փոխատվություն էր նշա­ նա­կում: Խաբ բառը Հր. Աճառյանը բացատրելիս դիտել է, թե «Գրաբարում ունինք յանօթ տալ - փոխ տալ ոճ­ը, որ կուգայ թրք. աման բառեն: Նույն կազմութ­յուն­ն ունի խաբ տալ, որ կուգայ թրք. գաբ-աման ձևեն, որը նույնն է ստացվում հայ ռամկական արտասանությամբ` խաբ»: (ԳԲ, էջ 444): Ինչպես երևում է յանօթ տալ թարգմանվել է թուրքերեն: 203 Դեղ ստանալու համար ոչխարի շրտանը չորացնում էին, փոքր կ­ճուճ­ի մեջ գցում, շիճուկ լցնում և ավելացնում երկու բուռ ջիվիլ պանրի դեղի համար` քառորդ բուռ աղ, սխտորի պճեղի չափ շիբ, երկու բաժակ խաշած ցորենի ջուր և խակ խաշած մի քանի հատիկ ցորե­ն: Երբ մի քանի օրվա ընթացքում հասունանում էր, օգտագործում էին: Ընդ որում, ոչխարի կաթով լցված մեծ պղնձի մեջ լցնում էին երեք շերեփ դեղ, որով նա թմրում էր երկու ժամում: Իսկ ջիվիլ պանրի նույն քանակի թթված (փռած) կաթին լցնում էին երկու շերեփ դեղ:

Եր­բեմն այն­պես էր պա­տա­հում, որ խա­բը կազմ­վում էր միայն ազ­գա­կից­նե­րից: Բայց ոչ բո­լոր դեպ­քե­րում էր հա­ջող­վում դա, ո­րով­հետև ա­մե­նա­տար­բեր պատ­ճառ­նե­րով ազ­գա­կից­նե­րի ո­րոշ ան­դամ­ներ ոչ թե իրենց հա­րա­զատ­նե­րի, այլ հար­ևա­նա­կան խա­բի մեջ էին մտնում: Հիմ­նա­կան պատ­ճառ­նե­րից էին` որ­ևէ ազ­գա­կա­նի տու­նը թա­ ղից հե­ռու գտնվե­լը, ազ­գա­կից­նե­րից մե­կի հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի խզու­մը մյուս­նե­րից, խաբ­կից ազ­գա­կից­նե­րից մե­կի խար­դա­խութ­յան բա­ցա­հայ­տու­մը և­ այլն: Խա­բը կազ­մա­վո­րե­լուց հե­տո տղա­մար­դիկ գրե­թե այլևս դրա ներ­քին գոր­ծե­րին չէին խառն­վում, ո­րով խա­բը ինք­նին դառ­նում էր կա­նանց միա­վո­րում: Ե­թե տվյալ գյու­ղը յայ­լա ու­ներ, խաբ­վոր­նե­րը ի­րենց կա­պե­րը նույ­նութ­յամբ պահ­պա­նում էին նաև սա­րում, մա­նա­վանդ ե­թե բնա­կա­րան­ներն ի­րար մո­տիկ էին: Գ­յու­ղում մնա­ցած մե­կա­կան կո­վե­րի կա­թը նույն­պես խաբն էին տա­լիս: Բա­ցի զուտ ազ­գա­կից­նե­րի՝ խաբ­կից լի­նե­լուց, կար նաև հար­ևան­նե­րից կազմ­ ված խաբ: Այս­պի­սին կազմ­վում էր հատ­կա­պես տա­րած­քա­յին սկզբուն­քով, ո­րի մեջ կա­րող էին մտնել 2-3 ըն­տա­նիք­ներ: Եր­բեմն ըն­տա­նիք­նե­րի քա­նա­կը շատ ա­վե­լին էր լի­նում: Խաբ ու խա­զի ըն­կե­րութ­յու­նը չգրված կա­նոն­ներ ու­ներ, ո­րոնց են­թարկ­վում էին նրա մեջ մտնող բո­լոր ան­դամ­նե­րը: Այդ կա­նոն­ներն էին` կա­թը ժա­մա­նա­կին տեղ հասց­նե­լ, ա­պա­հո­վել կա­թի մաք­րութ­յու­նը, կա­թը չխար­դա­խել` ջուր չխառ­նել, կամ փո­խադ­րե­լիս կաթ­նա­մա­նի բե­րա­նը ծած­կել, ե­թե անձրև է տե­ղում, այ­ծի կաթ չխառ­ նել, այն նվազ յու­ղայ­նութ­յուն ու­նի, խա­բի մեջ հա­վա­սա­րութ­յուն պահ­պա­նե­լու հա­ մար կա­թը շր­ջա­նա­ռութ­յան մեջ մտցնել յու­րա­քանչ­յուր են­թա­սե­զո­նում, գար­նան և­ ամ­ռան սե­զոն­նե­րի միջև ըն­կած շա­բաթ­նե­րին, որ­պես­զի շատ կամ քիչ կաթ ու­նե­ցո­ղը հա­վա­սա­րա­պես մթերք­ներ պատ­րաս­տեր, այ­սինքն` ու­նե­նար միև­նույն յու­ղայ­նութ­ յու­նը: Թեև բա­ցար­ձակ հա­վա­սա­րութ­յուն պահ­պա­նելն անհ­նար էր, քա­նի որ կա­թի ո­րա­կը նույ­նիսկ տար­բեր ա­րոտ­նե­րում ա­րա­ծաց­նե­լիս էլ տար­բեր էր լի­նում: Այն­պես որ կար­ևոր­վում էր ինք­նին հա­վա­սա­րութ­յու­նը պա­հե­լու մշտա­կան ձգտու­մը բո­լո­րի կող­մից, որ­պես­զի բո­լորն էլ բա­վա­րար­ված զգա­յին ի­րենց: Ուն­ևոր­նե­րը, օգտ­վե­լով հո­վիվ­նե­րին և տա­վա­րած­նե­րին կա­շա­ռե­լու հնա­րա­վո­րութ­յու­նից, կա­րող էին նրանց պար­տա­վո­րեց­նել, որ խա­բը ի­րենց վրա լի­նե­լու ժա­մա­նա­կա­մի­ջո­ցում նա­խի­րը և հո­ տը ա­րա­ծեց­նեին ա­ռա­վել յու­ղա­տու խո­տով հա­րուստ ա­րոտ­նե­րում: Այս­պի­սի դեպ­ քե­րում խա­բի ան­դամ­նե­րը բո­ղո­քում էին և­ ա­նար­դա­րութ­յու­նը կան­խում. խաբ­վո­րին ի­րա­վունք չէր վե­րա­պահ­վում ոչ­խա­րի կա­թին կո­վի կաթ խառ­նել և հա­կա­ռա­կը, կա­թի փո­խատ­վութ­յան կար­գը սահ­ման­վում էր ըստ կաթ­նա­քա­նա­կի. ա­ռա­ջի­նը տա­լիս էին ա­մե­նա­շատ կո­վեր և­ ոչ­խար­ներ ու­նե­ցո­ղին, և­ այդ սկզբուն­քով ա­մե­նա­վեր­ջի­նը կաթ ստա­նում էր ա­մե­նա­քիչ ու­նե­ցո­ղը, մա­տա­կի կա­թը կո­վի կա­թի հետ խառ­նել չէր թույ­ լատր­վում, ուս­տի մա­տա­կա­տե­րե­րը կաթ­նա­փո­խատ­վութ­յուն միմ­յանց միջև ա­ռան­ ձին էին ի­րա­կա­նաց­նում: Իսկ ե­թե այդ­պի­սի ըն­տա­նիք­նե­րը միմ­յան­ցից հե­ռու էին

ապ­րում, ա­պա մա­տա­կի կա­թը ա­մեն օր հում էին լցնում, թթվեց­նում և հա­րում էին, իսկ տա­րոն­ցի­նե­րը, ինչ­պես տա­վա­րի կա­թը, մա­ծուն մե­րում և ձ­ձու­մով հա­րում էին: Են­թադ­րենք, թե կա­թը Հո­ռոմ­սի­մա­յի վրա էր լի­նում. ա­ռա­վոտ­յան և­ ե­րե­կո­յան՝ կո­վի ու կե­սօ­րին՝ ոչ­խա­րի կա­թը խա­բի ան­դամ­նե­րը (խաբ­վոր­նե­րը) դույ­լե­րով տա­ նում էին նրա տու­նը: Յու­րա­քանչ­յուր փո­խա­տու կա­թը տա­լիս էր մի հայտ­նի ա­մա­ նով, ո­րը ստա­ցո­ղը տար­վա սե­զո­նում պի­տի հի­շեր և չս­խալ­վեր, թեև նրան խա­բե­լու փոր­ձեր չէին ար­վում, ո­րով­հետև հա­վա­տում էին, թե խա­բողն ու կեղ­ծո­ղը դժոխք է գնա­լու: Այդ ընտ­րած դույ­լի կա­թը տա­նո­ղը չա­փում էր ծոն­թով` ստա­ցո­ղի ներ­կա­ յութ­յամբ: Ծոն­թը (մա­տի հաս­տութ­յամբ փայ­տե կլոր ձող) ի­ջեց­նում էր կա­թի մեջ, հասց­նում հա­տա­կին. որ­տեղ որ կա­թի մա­կե­րե­սը նշան էր ա­նում, տվո­ղը դա­նա­կով ծոն­թում (խա­զում) էր ու նո­րից մտցնում, ճշտում: Երբ դույ­լից կաթն ա­վե­լա­նում էր, այդ էլ յու­ղա­հա­լի­կով կամ ջրխմի­կով էր չա­փում: Ընդ ո­րում, յու­ղա­հա­լի­կը լի­քը լցվա­ ծը հա­մար­վում էր մեկ միա­վոր, իսկ կի­սա­տը կամ քա­ռոր­դը տար­բեր ա­նուն­ներ էի­ն ու­նե­նում: Երբ խա­բը դառ­նում էր, փոխ տվո­ղը փոխ առ­նո­ղի հետ այդ բո­լո­րը շի­ճու­կով կամ ջրով ի­րար գու­մա­րում, ամ­բող­ջա­կան դույ­լե­րի էին վե­րա­ծում և, այդ­պի­սով, բազ­մա­ թիվ ծոն­թե­րը ի­րար գու­մա­րե­լով պար­զում էին, թե որ քու­ղա­յով (դույ­լով) որ­քան է փոխ տված: Այժմ էլ դրա հա­մար ստեղծ­վում էր մի նոր ծոնթ և, վերջ­նա­հաշ­վար­կում, կա­ տար­յալ ճշգրտութ­յամբ ո­րո­շում էին ի­րենց տա­լիք-առ­նե­լի­քը: Բո­լոր դեպ­քե­րում կող­մե­րը եր­կուս­տեք պետք է հաշ­վեին նաև փոքր ա­մա­նով տրվող կա­թի քա­նա­կը (կես, մեկ քա­ռորդ և­ այլն): Կար նաև կա­թի փո­խատ­վութ­յան հաշ­վարկ­ման այլ տար­բե­րակ ևս, որն էլ իր հեր­թին նույն­պես ծա­ռա­յում էր կա­թի փո­խատ­վութ­յան կար­գի հստակ կազ­մա­կերպ­ մա­նը: Ինչ­պես եր­ևում է, խաբ ու խա­զը հա­մայն­քա­յին սո­վո­րույթ­նե­րից և կեն­սա­կեն­ ցա­ղա­յի հա­րա­բե­րութ­յուն­ներ կազ­մա­կեր­պե­լու ձևե­րից լոկ մեկն է ե­ղել: Թեև այն հե­ տա­գա­յում ո­րոշ փո­փո­խութ­յուն­ներ է կրել: Վեր­ևում տե­սանք, որ ա­մա­ռա­նոց մեկ­նող շատ կա­նայք օգ­նում էին ի­րենց հա­րա­զատ­նե­րին` կթե­լով նրանց կո­վերն ու ոչ­խար­ նե­րը, և­ այն խաբ էին տա­նում: Ո­րոշ ըն­տա­նիք­ներ ի­րենց խնամ­քին հանձ­նված կո­ վերն ու ոչ­խար­նե­րը կթում և կա­թը խառ­նում էին ի­րենց կա­թին ու մշա­կում միա­տեղ: Յայ­լա­յի խա­բը վեր­ջա­նա­լուն պես նրանք ի­րենց հա­րա­զատ­նե­րին էին տա­լիս պա­ նիր, յուղ, վազ­նաթ` ըստ ա­նա­սուն­նե­րի գլխա­քա­նա­կի: Այս սո­վո­րութ­յուն­նե­րից կա­րե­լի է գալ ո­րոշ հետ­ևութ­յան. այն, որ հա­մայն­քա­յին հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նում, ըստ եր­ևույ­թին, թե գյու­ղում և թե ա­մա­ ռա­նո­ցում կա­թը մշակ­վել է հա­մայն­քի հա­մա­պա­տաս­խան մաս­նա­գետ­նե­րի կող­մից և­ արդ­յուն­քը բա­ժան­վել ըստ ա­նա­սուն­նե­րի գլխա­քա­նա­կի: Կաթ­նամ­թերք­նե­րի պատ­րաստ­ման մի­ջոց­նե­րը կաթ­սա­ներն էին, ծա­փե­րը,

կճուճ­նե­րը, կա­վե և տախ­տա­կե տաշ­տե­րը, հնա­գույն, շար­քա­յի ձվաձև կաթ­քա­մի­չը, որ հե­լու­նով գոր­ծում էին այ­ծի հաստ մա­զից: Կաթ­քա­մի­չի երկ­րորդ տար­բե­րա­կը, որ 20-րդ դա­րի սկզբնե­րին ա­վե­լի էր տա­րած­ ված, ձիու պո­չի մա­զից գոր­ծած ալ­յուր­մա­ղի փոքր տե­սակն էր: Մա­ղի մեջ փռում էին 2-4 ծալ տված շղար­շը և նս­տեց­նում կաթ­սա­յի բե­րա­նին դրված եր­կու բա­րակ ձո­ղե­րի վրա204: Շ­ղար­շի և վե­րո­հիշ­յալ այ­ծա­մազ կաթ­քա­մի­չի մի­ջով անց­նող կա­թի մեջ մա­զի ան­ցու­մը բա­ցառ­ված էր: Կաթ փռել էր կոչ­վում հով տե­ղում կա­թը կա­վե կոն­քե­րի (քար­սանք) և տաշ­տե­րի մեջ լցնե­լը, որ­տեղ 2-3 օ­րում սե­րուց­քը հա­վաք­վում էր մա­կե­րե­սին: Երբ համ­տես ա­նե­ լով ստուգ­վում էր կա­թի թթված լի­նե­լը, սե­րուց­քը նրա ե­րե­սից քա­շում էին տա­փակ և ծան­ծաղ կա­վե, փայ­տե և հախ­ճա­պակ­յա ափ­սե­նե­րով: Փ­ռած կա­թը թթվե­լուն պես սե­րը հա­վա­քում, ծափն էին լցնում, որ շա­րու­նա­կեր թթվել: Իսկ կա­թը լցնում էին վա­ռած թոն­րին դրած պղնձի մեջ: Կա­թը տա­քա­նա­լուն պես դե­ղը մե­ջը լցնում և շե­րե­փով դան­դա­ղո­րեն ու ա­նընդ­հատ խառ­նում էին, որ­ պես­զի չկտրվեր (չփսոր­վեր): Ո­րոշ ժա­մա­նակ անց ջի­վիլ պա­նիրն ա­ռանձ­նա­նում էր կա­թից ու ա­ռա­ջաց­նում շի­ճուկ: Պան­րա­թե­լե­րը հա­վաք­վում էին շե­րե­փի վրա: Շա­ րու­նա­կե­լով պա­նի­րը դան­դաղ պտտել կաթ­սա­յի մեջ, նրան էին միա­նում պան­րա­ յին մաս­նիկ­նե­րը, և շի­ճուկն սկսում էր կապ­տել: Շե­րե­փի վրա գո­յա­ցած պան­րի մեծ զանգ­վա­ծը քաշ էր կոչ­վում, որն այդ ժա­մա­նակ պղնձից հան­վում, դրվում էր տաշ­տի մեջ, ձեռ­քե­րով շաղ­վում էր, ձգվում, ծալ­վում, նո­րից ձգվում ու կոխ­վում էր, որ ամ­րա­ նար, ա­ռաձ­գա­կան դառ­նար ու շի­ճու­կը քամ­վեր: Այ­նու­հետև քա­շը կա­խում էին հո­րի­ զո­նա­կան դրված փայ­տից, որ քամ­վեր 24 ժա­մում: Դ­րա­նից հե­տո քա­շը նո­րից պառ­ կեց­նում էին տաշ­տի մեջ, մի քիչ աղ էին ցա­նում ու վազ­նա­թից քամ­ված շի­ճուկ էին լցնում, որ լճա­նար և բոր­բոս­նե­լը կանխ­վեր: Հա­ջորդ ան­գամ այդ­տեղ էին դնում նոր քա­շեր, մինչև որ խա­բը դառ­նար: Այս ան­գամ պա­նի­րը հա­նում էին, մի քիչ չո­րաց­նում և կտ­րա­տե­լով՝ շերտ առ շերտ դար­սում տա­կա­ռի կամ կա­րա­սի մեջ ու ա­մեն մի շեր­ տը ա­ղում: Այդ վի­ճա­կում թող­նում էին լի­քը լցված պա­նի­րը 24 ժամ, որ աղն ու­տեր, ո­րից հե­տո ա­ղա­ջու­րը լցնում էին այն­քան, որ կա­րա­սի պան­րի ե­րե­սը ծածկ­վեր: Ե­թե ծափ կամ կա­րաս էր, ե­րե­սին շոր էին փռում, քա­րը դնում շո­րի վրա, իսկ ե­թե տա­կառ էր, պան­րի վրա փայ­տե խաչ էին դնում և քա­րով ծան­րաց­նում, որ­պես­զի պա­նի­րը ա­ղաջ­րից դուրս չմնար: Այս վի­ճա­կում ջի­վիլ պա­նի­րը կա­րե­լի էր պա­հել 8-10 ա­միս: Երբ կա­թը շատ էր թթվում կամ դեղ խառ­նե­լու և շե­րե­փով պտտե­լու կա­նոն­նե­րը խախտ­վում էին` կա­թը կտրվում էր, և ս­տաց­վում էր վազ­նա­թան­ման փսոր պա­նիր: Այն, նման լի­նե­լով վազ­նա­թին, եր­բեմն խառ­նում էին նրա հետ և թա­ղում մոխ­րի մեջ: Գոր­ծա­ծում էին նաև աղ ցա­նե­լով: 204 Հմմտ. ԱՀ, 6, էջ 225:

Ջի­վիլ պան­րից և փ­սո­րից ան­ջատ­ված շի­ճու­կը նույն պղնձի մեջ շա­րու­նա­կում էին ե­փել եր­կար ժա­մա­նակ, ո­րով վազ­նաթն ան­ջատ­վում, ե­րեսն էր ել­նում: Շի­ճու­կը լցնում էին նաև բա­րա­կի­րան կա­րա­սի մեջ և դ­նում բարկ թոն­րի մեջ, որ­տեղ եփ­վե­լուց ևս վազ­նաթն ան­ջատ­վում էր: Պ­ղին­ձը թոն­րից հե­ռաց­նե­լով, և կա­րա­սը թոն­րից հա­նե­ լով` շի­ճու­կա­խառն վազ­նա­թը լցնում էին շա­լե տոպ­րա­կի մեջ` քա­մե­լու205: Քամ­ված վազ­նա­թը դա­տար­կում էին քար­սան­քի մեջ, աղ էին ցա­նում և, ա­ղի կամ ա­նա­լի լի­նելն ստու­գե­լուց հե­տո, կո­խում կճու­ճը և թա­ղում մոխ­րի մեջ: Վազ­նա­թի կճուճի բե­րա­նը կտոր էին կա­պում, կա­վով ծե­փում և գլ­խի­վայր ի­ջեց­նում էին 10 սմ հաս­տութ­յամբ լցված մոխ­րի մեջ, ո­րից հե­տո հարկ էր մոխ­րով ծած­կել բո­լոր կճուճ­ նե­րը, ո­րոնք թողն­վում էին մի քա­նի ա­միս: Վազ­նա­թը պա­հա­ծո­յաց­վում էր, հա­մե­ղա­ նում և­ օգ­տա­գործ­վում: Փ­ռած կա­թից քաշ­ված սե­րուց­քը ծա­փի մեջ մի քա­նի օր թթվե­լուց հե­տո խնո­ցիով հա­րում, կա­րագ էին ստա­նում: Հա­րում էին փայ­տե խնո­ցիով, մեկ հո­գով` ոտ­քե­րով հրե­լով: Գ­լուխ պա­նիր պատ­րաս­տե­լու հա­մար բա­ցա­ռա­պես օգ­տա­գոր­ծում էին ոչ­խա­ րի և­ այ­ծի կաթ: Խաբ­վոր­նե­րի բե­րած կա­թը քա­մում էին պղնձի կամ լայ­նա­բե­րան տա­կա­ռի մեջ, լցնում էին դեղն ու խառ­նում և բե­րա­նը ծած­կում: Եր­կու-եր­կու­սու­կես ժա­մում թմրած կա­թը դառ­նում էր դա­լա­մա: Այդ ժա­մա­նակ դա­լա­մա­յի մեջ կես կամ մեկ դույլ տաք ջուր էին լցնում և շե­րե­փով հան­դարտ խառ­նում, ո­րով թույլ թմրված­քը դառ­նում էր մա­ծու­ցիկ, և­ ան­մի­ջա­պես ան­ջատ­վում էր շի­ճու­կը: Այս վի­ճա­կին հաս­նե­ լիս, պա­նիր պատ­րաս­տո­ղը կտա­վե խիստ գործ­ված­քով տոպ­րակն էր լցնում դա­լա­ ման այն­քան, որ­քան պի­տի լի­ներ տվյալ կա­վե կամ թի­թեղ­յա ա­մա­նի չա­փով գլուխ պա­նի­րը: Լց­նե­լուց հե­տո այն թե­քութ­յամբ դրված սե­ղա­նի վրա թեթ­ևա­կի ճնշում էին ու շփում այն­քան, մինչև որ շի­ճու­կը բա­վա­կան քամ­վեր և լց­վեր սե­ղա­նի ստո­րին ծայ­ րին դրված տաշ­տը: Այդ գոր­ծո­ղութ­յու­նը կա­տար­վում էր տոպ­րա­կի մի անկ­յան մեջ հա­վաք­ված դա­լա­մա­յի վրա, որ­պես­զի դյու­րին լի­ներ պա­նի­րը ձևա­վո­րել: Որ­քան լավ էր քամ­վում, այն­քան ա­վե­լի ճնշումն ու­ժե­ղաց­նում էին: Ընդ ո­րում, տոպ­րա­կի ա­զատ մա­սը ո­լո­րե­լով ճնշումն ա­վե­լաց­նում էին, որ­պես­զի շի­ճուկն ա­վե­լի լավ քամ­վեր: Երբ քա­մու­մը բա­վա­րար աս­տի­ճա­նի էր հաս­նում, տոպ­րա­կով հան­դերձ պա­նիրն իր սուր ծայ­րով դնում էին կա­վե կամ թի­թեղ­յա ձևա­վոր կամ ծա­կոտ­կեն ա­մա­նի մեջ՝ սրա տա­կի ու կող­քի ծա­կե­րով շի­ճու­կը քա­մե­լու հա­մար: Կարճ ժա­մա­նակ անց վար­ պե­տը հա­նում էր տոպ­րա­կից և նո­րից տե­ղա­վո­րում նույն ա­մա­նի մեջ, այս ան­գամ` հա­կա­ռակ կող­մով: Քա­նիցս կրկնում էին այս գոր­ծո­ղութ­յու­նը, և պա­նի­րը եր­կու կող­ մից միան­ման ձև­ էր ստա­նում: Այ­նու­հետև վար­պե­տը նույն ձևով պա­նիր էր պատ­ 205 Տոպրակի վազնաթը քամվում էր 10-12 ժամ, կախված վիճակում: Դրանից հետո տոպրակի բերանը կա­պում ու դնում էին հարթ քարին, տախտակը դնում էին վրան, իսկ սրա վրա` ծանր քար, որով շիճու­կը շարունակում էր քամվել ևս 12 ժամ անընդմեջ:

րաս­տում մնա­ցած դա­լա­մա­յից և ձ­ևա­վո­րում նկա­րագր­ված ձևով: Երբ պան­րի բո­լոր գլուխ­նե­րը ա­ման­նե­րի մեջ էին լի­նում, մի ընդ­հա­նուր տախ­տակ ո­րոշ բարձ­րութ­յան վրա կա­խում, և­ ա­ման­նե­րը շա­րում էին վրան, որ­պես­զի 24 ժամ ևս շա­րու­նակ­վեր քա­ մու­մը: Այ­նու­հետև պա­նիրն ի­ջեց­նում էին տա­կա­ռի ա­ղաջ­րի մեջ206: 1898-ին Ա­խալ­քա­լա­քում Սար­գիս Ե­սա­յու Ա­բով­յա­նը, ով ծա­գու­մով լո­ռե­ցի էր, հիմ­նել է կաթ­նամ­շա­կութ­յան ֆեր­մա207: 20-րդ դա­րի սկզբնե­րին նման ֆեր­մա­ներ ու­ նեին Ան­րո, Նի­կո և Սա­րո Մա­րո­յան եղ­բայր­նե­րը, ո­րոնց գեր­դաս­տա­նը հար­յու­րա­ վոր ոչ­խար­ներ և 100-ից ա­վել կով էր պա­հում: Գեր­դաս­տանն ու­ներ իր ա­մա­ռա­նո­ցը, ո­րը գտնվում էր Ա­գա­նա­յի և Ա­լա­թու­մա­նի սահ­ման­նե­րի մոտ: Այս­տե­ղի շի­նութ­յուն­ նե­րում տե­ղադ­րել էին սեր­զատ և կաթ­նամ­շա­կութ­յան այլ հար­մա­րանք­ներ ևս: Խ­նո­ ցին պտտվող սարք ու­ներ: Գեր­դաս­տա­նի ֆեր­մա­յում կո­վերն ու ոչ­խար­նե­րը կթում էին վար­ձու կա­նայք, ո­րոնց ղե­կա­վա­րում էին եր­կու տան­տի­կին­նե­րը: Փոքր Խան­չալ­լիում 1910-ա­կան թվա­կան­նե­րին ոչ­խա­րի գլուխ պան­րի ֆեր­մա հիմ­նել էր նաև շուրջ 1000 ոչ­խար ու­նե­ցող Մաթ­ևոս Իս­պիր­յա­նը: Աշ­նա­նա­յին պահ­վածք: Աշ­նան ցրտե­րին տա­վա­րը և­ ոչ­խա­րը լեռ­նե­րից տե­ղա­ փո­խում էին ցած­րա­դիր վայ­րե­րը: Աս­տի­ճա­նա­բար տե­ղա­փոխ­վում էին նաև ա­մա­ ռա­նոց չբարձ­րա­ցած գյու­ղե­րի հո­տերն ու յո­զե­րը` ընտ­րե­լով տաք ձո­րերն ու ժայ­ռա­ տա­կե­րը: Սա­րե­րից իջ­նե­լուց հե­տո էլ տա­վա­րը և­ ոչ­խա­րը դեռ եր­կար ժա­մա­նակ ա­րա­ծեց­ նում էին դրսում: Երբ գի­շեր­վա ցրտին այլևս չէին դի­մա­նում, յո­զը և նա­խի­րը կա­ պում էին ներ­սում, իսկ ոչ­խա­րը շա­րու­նա­կում էր մա­կա­ղել: Եվ երբ ոչ­խա­րը նույն­պես սկսում էր մրսել, քշվում էր փա­րախ: Գառ-վար­ձի հա­վա­քու­մը տե­ղի էր ու­նե­նում ա­մա­ռա­նո­ցից վե­րա­դառ­նա­լուց մեկ ա­միս անց: Կող­մե­րի սահ­մա­նած պայ­մա­նի հա­մա­ձայն ոչ­խա­րա­տի­րոջն ի­րա­վունք էր վե­րա­պահ­վում հինգ208 ըն­տիր գառ ա­ռանձ­նաց­նել, ո­րից հե­տո միայն հո­վի­վը մնա­ ցած­նե­րից ընտ­րում էր լա­վա­գույն­նե­րը: Հա­վա­քե­լով մի տեղ` հո­վիվ­ներն, ըն­կեր­նե­րի թվին հա­մա­պա­տաս­խան, գառ­նախմ­բեր էին կազ­մում և չո­փով վի­ճակ գցում` կա­տա­ րե­լով այն 9-10 տա­րե­կան ե­րե­խա­յի ձեռ­քով: Հո­վիվ­նե­րի և տա­վա­րած­նե­րի կող­մից նա­խի­րը կամ ոչ­խա­րի հոտն ա­րա­ծեց­նե­լու 206 1970-ական թթ. կաթնամթերքների պատրաստման ձևեր­ը անհատական տնտեսություններում պահ­պան­վում են, բայց կաթ փռ­ել­ու և սերուցքը հավաքելու եղանակին փոխարինել է սերզատ մեքե­նան: Իսկ գլուխ պա­նի­ր պատրաստելու սովորությունը պահպանվում է կաթնայուղային գործա­րան­ներում: 207 Տես ՀՍՀ, հ. 1, Երևան, 1974, էջ 34: 208 Ջավախքի տարբեր բնակավայրերում, կապված նաև ոչխարատիրոջ գառների քանակից, թերևս հեղինակի նշած գառ-վարձի համար ոչխարատիրոջ առանձնացրած գառների կոնկրե­տ 5 թիվը պետք է որ հաստատուն թիվ չլիներ ողջ Ջավախքի համար (Կազմողի ծանոթագրումը` Ռ. Ղ.):

դա­դա­րե­ցու­մը հայտ­նի էր թա­փե­լ ա­նու­նով (է­սօր նա­խի­րը թա­փե­ցին): Բայց թա­փե­լը կա­տար­վում էր աս­տի­ճա­նա­բար: Ա­ռա­ջի­նը թա­փում էին հոր­թե­րը` հոր­թըն­թող ա­նու­ նը ու­ներ: Երկ­րոր­դը` նա­խի­րը` նա­խըր­թող և­ եր­րոր­դը` ոչ­խա­րը` օչ­խըր­թող ա­նու­նով էին կոչ­վում: Նա­խըր­թո­ղից և­ օչ­խըր­թո­ղից հե­տո մի տե­սակ վե­րա­կանգն­վում էր ան­հա­տա­կան ա­րա­ծեց­ման ձևը: Դ­րա­նից հե­տո հոր­թերն այլևս ա­րոտ չէին տար­վում, իսկ տա­վա­րի և­ ոչ­խա­րի հե­տա­գա ա­րա­ծե­ցու­մը կազ­մա­կերպ­վում էր այս­պես. լծկա­նը շա­րու­նա­ կում էին ա­րա­ծեց­նել պա­տա­նի­նե­րը, տա­վա­րը հանդ էր տար­վում ըն­կե­րակ­ցութ­յամբ (ի­րար հետ միա­նում էին 5-10 տուն և­ ա­նա­սուն­նե­րի գլխա­քա­նա­կի հաշ­վով հեր­թով ա­րա­ծեց­նում էին), իսկ այն ըն­տա­նիք­նե­րը, որ ա­րա­ծեց­նող չէին ու­նե­նում, վճա­րում էին դրա­մով: Ընդ ո­րում, ա­րա­ծեց­նո­ղը ա­նա­սու­նի կորս­տի դեպ­քում պա­տաս­խա­նա­ տու էր լի­նում: Պա­տաս­խա­նա­տու էին նաև ըն­կե­րակ­ցող­նե­րը: Ոչ­խա­րը նույն­պես ըն­կե­րո­վի էին ա­րա­ծեց­նում. 2-3 ուն­ևոր կամ 5-10 մի­ջակ տ­ներ միա­վոր­վում էին և հեր­թով, ըստ ոչ­խա­րի գլխա­քա­նա­կի, տա­նում ա­րոտ: Խոյ ու­նե­նում էին 20-ից ոչ ա­վե­լի մա­քի ու­նե­ցող բո­լոր ըն­տա­նիք­նե­րը, ո­րից էլ օգտ­վում էին սա­կավ թվով ոչ­խար ու­նե­ցող­նե­րը: Նո­յեմ­բե­րին խո­յը խառ­նում էին ոչ­խա­րին` ղո­չը խառ­նել ան­վա­նու­մով: Այդ ա­մի­սը կոչ­վում էր ղո­չի ա­միս: Խո­յը ոչ­ խա­րին խառ­նե­լիս հա­տուկ ծի­սա­կա­տա­րութ­յուն էր տե­ղի ու­նե­նում. նրա գլու­խը խա­չաձև ներ­կում էին կար­միր ներ­կով: Ներ­կում էին նաև մեջ­քը` մեկ-եր­կու տեղ: Որ­պես­զի խո­յից ծնված­ բո­լոր գառ­ներն էլ էգ լի­նեին, նրա մեջ­քին մի աղջ­նակ էին նստեց­նում և ման ա­ծում: Շա­տե­րը ոչ­խա­րի բեղմ­նա­վոր­ման ողջ սե­զո­նի ըն­թաց­քում խո­յին հա­տուկ էին կե­րակ­րում, տուն բե­րե­լիս ան­մի­ջա­պես ա­ռանձ­նաց­նում և­ ըն­տիր խոտ ու հար­դով գա­րի էին տա­լիս: Իսկ ա­ռա­վոտ­յան նրան 3-5 հում ձվի պա­րու­նա­կութ­յուն էին խմեց­ նում: Երբ տվյալ օ­րը մեր­ձա­վոր­վում էր հար­ևա­նի մա­քին, խո­յը պետք է նրա հետ գի­շե­ րեր, ուս­տի ոչ­խա­րա­տե­րը նրան նշված ձևով կե­րակ­րե­լու պար­տա­վո­րութ­յունն ու­ներ:

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

ԱՐՀԵՍՏԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

ինչև 19-րդ դա­րի 50-ա­կան թվա­կան­նե­րը Ա­խալ­քա­լաք և Ա­խալց­խա քա­ղաք­նե­րը գլխա­վոր ար­հեստ­նե­րի գծով պահ­պա­նում էին ար­տադ­ րութ­յան հին ա­վանդ­ներն ու ե­ղա­նակ­նե­րը, իսկ գյու­ղը` տնայ­նա­գոր­ ծութ­յան այն ճյու­ղե­րը, ո­րոնք կապ­ված էին հո­ղա­գոր­ծութ­յան, ա­նաս­ նա­պա­հութ­յան, կաթ­նատնտե­սութ­յան և գ­յու­ղա­կան կեն­ցա­ղի այլ բնա­գա­վառ­նե­րի հետ: 1860-1870-ա­կան թվա­կան­նե­րին, սա­կայն, ռու­սա­կան արդ­յու­նա­բե­րա­կան ապ­ րանք­նե­րի և տեխ­նի­կա­յի աս­տի­ճա­նա­կան տա­րած­ման ազ­դե­ցութ­յան ներ­քո Անդր­ կով­կա­սի, այդ թվում նաև Ջա­վախ­քի, ար­հես­տա­գոր­ծութ­յան մեջ նկա­տե­լի են դառ­ նում ո­րո­շա­կի տե­ղա­շար­ժեր: Եվ­րո­պա­կան և ռու­սա­կան ֆաբ­րի­կա-­գոր­ծա­րա­նա­յին ապ­րանք­նե­րի ներ­թա­փանց­ման հետ­ևան­քով Կով­կա­սում մո­ռաց­վում են մի շարք տե­ ղա­կան ար­հեստ­ներ, ո­րով «ռու­սա­կան կա­պի­տա­լիզ­մը Կով­կա­սը ներգ­րա­վում էր հա­ մաշ­խար­հա­յին ապ­րան­քաշր­ջա­նա­ռութ­յան մեջ, հա­մա­հար­թում էր հի­նա­վուրց նա­ հա­պե­տա­կան ինք­նամ­փոփ­վա­ծութ­յան տե­ղա­կան ա­ռանձ­նա­հատ­կութ­յուն­նե­րը, իր գոր­ծա­րան­նե­րի հա­մար շու­կա էր ստեղ­ծում209»: Այս հա­մա­հարթ­ման շո­շա­փուկ­նե­րը հա­սել էին նաև Ա­խալ­քա­լաք և Ա­խալց­խա, ո­րի հետ­ևան­քով այդ քա­ղաք­նե­րում, ինչ­ պես կտես­նենք, ա­ռա­ջա­ցել էին և՛ տե­ղա­կան, և՛ եվ­րո­պա­կան ո­ճի զգեստ­նե­րի դեր­ ձակ­նե­րի, գդակ կա­րող­նե­րի և­ այլ ար­հես­տա­վո­րա­կան խա­վեր: Գ­յու­ղա­կան բնա­ կա­վայ­րե­րում, սա­կայն, տնայ­նա­գոր­ծութ­յան մեջ եր­կար ժա­մա­նակ հա­րատ­ևում էին հա­մայն­քա­յին հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի վե­րապ­րուկ­նե­րը, ո­րոնք էին` հա­մագ­յու­ղա­ցի­ նե­րի հա­մար փո­խա­դար­ձո­րեն ձրի գոր­ծիք­ներ ու ի­րեր պատ­րաս­տելն ու տրա­մադ­ րե­լը, զգեստ­ներ կա­րե­լը, բուրդ գզելն ու մա­նե­լը, ա­սեղ­նա­գոր­ծե­լը և­ այլն: Տ­նայ­նա­գոր­ծութ­յան մեջ մտնում էին բրդի մշա­կու­մը, շա­լա­գոր­ծութ­յու­նը, թա­ղի­ քա­գոր­ծութ­յու­նը, գոր­գա­գոր­ծութ­յու­նը և կար­պե­տա­գոր­ծութ­յու­նը, դեր­ձա­կութ­յու­նը, կաշ­վի մշա­կու­մը, խե­ցե­գոր­ծութ­յու­նը և­ այլն, ո­րոնց նկա­րագ­րութ­յա­նը կանդ­րա­դառ­ նանք ա­ռան­ձին-ա­ռան­ձին: Ջա­վախ­քի գյու­ղա­կան տնայ­նա­գործ­նե­րը և­ ար­հես­տա­ վոր­նե­րը, տե­ղե­րում աշ­խա­տե­լուց բա­ցի, շրջում և­ աշ­խա­տում էին նաև մո­տիկ ու հե­ռա­վոր գյու­ղե­րում: Այս­պես, պայ­տար­նե­րը սե­փա­կան գյու­ղե­րին սպա­սար­կե­լուց բա­ցի, աշ­խա­տում էին նաև հար­ևան գյու­ղե­րում` դրանց տնօ­րի­նութ­յան հետ նա­խօ­ րոք պայ­մա­նա­վոր­վե­լով: Այս կերպ պայ­մա­նա­վոր­վե­լը գեղ բռնել էր կոչ­վում, և մեկ ու­րիշ պայ­տար այդ գյու­ղում աշ­խա­տել չէր կա­րող: Գ­յուղ բռնե­լու սո­վո­րութ­յուն ու­ նեին նաև վար­սա­վիր­նե­րը: Իսկ մյուս շրջիկ ար­հես­տա­վոր­ներն ա­նար­գել մուտք էին գոր­ծում ցան­կա­ցած բնա­կա­վայր: Բր­դի մշակ­մամբ զբաղ­վում էր ի­գա­կան սե­ռը, ե­թե նկա­տի չու­նե­նանք ոչ­խար խու­զե­լը: Բր­դի մշակ­ման բո­լոր մի­ջոց­նե­րը, բա­ցի ճա­խա­րակ­նե­րից, ամ­բող­ջա­պես հա­սա­րակ ու պար­զու­նակ էին: Ի­լի­կով մա­նե­լը, ինչ­պես նաև հյու­սել-գոր­ծե­լու գրե­թե 209 Ժամանակի մարքսիստական գրականությունից և ռուսական բոլշևիկյան մամուլի նյութերից:

բո­լոր ե­ղա­նակ­նե­րը և գոր­ծիք­նե­րը հայտ­նի էին հնա­գույն անց­յա­լից: Ոչ­խար խու­զե­ լու մկրա­տին Բարձր Հայ­քում և Ջա­վախ­քում 19-րդ դա­րի վեր­ջե­րին փո­խա­րի­նել է եվ­րո­պա­կան մկրա­տը: Հին մկրա­տը, ո­րը մեզ էր հա­սել վաղ ժա­մա­նակ­նե­րից, բաղ­ կա­ցած էր եր­կու մա­սից, և դ­րա­նով խու­զում էին եր­կու ձեռ­քով: Իսկ եվ­րո­պա­կա­նը, ո­րը գոր­ծում էր դեր­ձա­կի մկրա­տի սկզբուն­քով, աշ­խա­տա­վո­րութ­յան մեջ լայ­նո­րեն տա­րած­վե­լով` դուրս մղեց հի­նը: Բուր­դը թա­կե­րով լվաց­վում էր գե­տա­փե­րին և­ աղբ­յուր­նե­րի մոտ: Բուր­դը գզե­լու գոր­ծիք­ներն էին սան­դեր­քը և­ ա­նե­ղը: Սան­դեր­քով աշ­խա­տում էին կա­նայք, իսկ ա­նե­ղով` տղա­մար­դիկ: Սա­կայն Ջա­վախ­քում ա­նեղ գոր­ծա­ծող­նե­րը հազ­վագ­յուտ էին: Ո­րոշ վայ­րե­րում դրա­նով կա­նայք էլ գզում էին կարճ բուրդ, չոփ, մազ և տֆ­տիկ: Սահ­մա­նա­փակ քա­նա­կութ­յամբ բուր­դը գզում էին տան կա­նայք և­ աղ­ջիկ­նե­րը: Իսկ մեծ քա­նա­կութ­յամբ բուրդ ու­նե­ցող­նե­րը գզող աղ­ջիկ­ներ ու հարս­ներ էին հրա­ վի­րում ազ­գա­կան և հար­ևան ըն­տա­նիք­նե­րից: Ն­րանց թի­վը եր­բեմն հաս­նում էր նույ­ նիսկ 30-ի: Այդ հա­վա­քը մա­ճի210 էր կոչ­վում: Բուրդ մա­նե­լու մի­ջոց­նե­րը 3 (ե­րեքն) էին` հնա­գույն մա­նիչ քար­մա­նը,211 ի­լի­կը և­ ազ­գա­յին ճա­խա­րա­կը: 20-րդ դա­րի սկզբնե­րին Ռու­սաս­տա­նից մուտք էր գոր­ծել նաև եվ­րո­պա­կան ճա­խա­րա­կը, որն էլ կարճ ժա­մա­նա­կա­մի­ջո­ցում դուրս մղեց տե­ղա­կա­նը: Իր պար­զութ­յամբ հայտ­նի մա­նիչն էր ի­լի­կը` կազմ­ված գնդից, պո­չից և ճե­ռից: Գուն­դը պատ­րաստ­վում էր փայ­տից և­ ոսկ­րից: Մա­նե­լիս օգ­տա­գոր­ծում էին փոք­րիկ, գոգ­նո­ցաձև կաշ­վե փոս­տալ, ո­րը կա­խում էին աջ կող­քից ցած` ի­լի­կը նրա վրա դյու­ րութ­յամբ պտտեց­նե­լու և միա­ժա­մա­նակ, հա­գուս­տը պաշ­պա­նե­լու նպա­տա­կով: Խ. Ա. Վեր­միշ­ևը հա­վաս­տում է, թե Ջա­վախ­քի տնայ­նա­գոր­ծութ­յան մեջ ա­մե­նա­ կար­ևոր բնա­գա­վառ­ներն էին շա­լա­գոր­ծութ­յու­նը, գոր­գա­գոր­ծութ­յու­նը, թա­ղի­քա­գոր­ ծութ­յու­նը և­ այլն: Նա հա­տուկ ու­շադ­րութ­յուն է դարձ­նում Հեշ­տիա­յի և Ուճ­մա­նա­յի տնայ­նա­գործ­նե­րի վրա, ո­րոնք ա­մե­նան­շա­նա­վոր­ներն էին հատ­կա­պես թա­ղի­քա­ գոր­ծութ­յան ու կար­պե­տա­գոր­ծութ­յան ար­տադ­րութ­յան մեջ: Այս գյու­ղե­րում և Ա­խալ­

210 Մաճի-մէճի, արա­բ. բառացի գալուստ է նշանակում: Իսկ Ջավախքում դա նշանակում էր բուրդ գզող կանանց և աղջիկների խումբ: Այլ վայրերում էլ պահպանված էր գեղտուն տերմինը` բուրդ գզելու տուն պարզ­ նշանակությամբ: (Գանձայում երևույթը հայտնի էր մըճի անվանումով, որը երկրորդաբար ուղեկցվում, նաև ընկալ­վում էր աղջիկ տեսնել-հավանելու լավ հնարավորություն: Իմ Արշալույս` միջնեկ քե­ ռայ­րիս հա­մար ինձ` դեռևս մատնաչափ երեխայիս է հրահանգվել բուրդ գզող աղջիկն­եր­ից­ ը­նտ­րություն կա­տա­րելու պատիվը, և ես մատով անսխալ ցույց եմ տվել իմ ապագա Լուսիկ քեռե­կնոջը: Կազմողի ծանոթագրումը` Ռ. Ղ.): 211 Քարմանը մատիտի հաստության և 20-22 սմ երկարության ձողիկ էր: Պատանի հովիվները դրա­նով հաստ թելեր էին մանում­: Աշ­խա­տա­նքը կատարվում էր քարմանն աջ ձեռքի մեջ պտտեցնելով և ձախ ձեռքով բուրդ մատակարարելով:

քա­լա­քում կա­յին գզրար­ներ,212 ո­րոնք, շրջե­լով, բա­վա­րա­րում էին ժո­ղովր­դի պա­ հանջ­նե­րը, մաս­նա­վո­րա­պես թա­ղի­քա­գոր­ծութ­յան գծով: Հե­ղի­նա­կի հա­վաստ­մամբ Ա­խալ­քա­լա­քի, նաև Ա­խալց­խա­յի հա­յե­րի մեջ գործ­վում էր եր­կու տե­սակ շալ. լա­վա­ գույ­նը եռ­շա­լի էր կոչ­վում213, իսկ սո­վո­րա­կա­նը` չուլ­ֆա­շա­լի214: Եռ­շա­լին գոր­ծում էին լա­վա­գույն բրդից, ո­րին խառ­նում էին ցած­րո­րակ մե­տաքս215: Իսկ սո­վո­րա­կան շա­լի հա­մար օգ­տա­գոր­ծում էին բո­լոր տե­սա­կի բրդե­րը: Խ. Ա. Վեր­միշ­ևը Ջա­վախ­քի տնայ­նա­գոր­ծութ­յան և­ ար­հեստ­նե­րի վե­րա­բեր­յալ հա­ղոր­դում­նե­րում նշում է, որ 1877-1878 թվա­կան­նե­րի ռուս-թուր­քա­կան պա­տե­րազ­ մի հետ­ևան­քով 1880-ա­կան թթ. դրանք ո­րոշ աշ­խու­ժութ­յուն ապ­րե­ցին: Յու­րա­քանչ­ յուր տան մեջ կա­րե­լի էր տես­նել 2-ա­կան գործ­ված­քա­յին դազ­գահ: Նույ­նիսկ Մա­ ճա­տիա­յում և Մեծ Գ­յոն­դու­րա­յում յու­րա­քանչ­յուր ըն­տա­նի­քում կար 4-ա­կան դազ­ գահ: Այդ­պի­սի ար­տադ­րութ­յան շնոր­հիվ գյու­ղա­ցի­նե­րը դրսից ա­մեն­ևին գնում­ներ չկա­տա­րե­լով, օգ­տա­գոր­ծում էին ի­րենց սե­փա­կան գործ­վածք­նե­րը: Ն­րանք նույ­նիսկ ա­լա­ջա կոչ­ված կի­սա­մա­հու­դը և գործ­վածք­նե­րի մյուս տե­սակ­նե­րը տնե­րում էին պատ­րաս­տում:216 Շա­լա­գոր­ծութ­յու­նը, Ե. Լա­լա­յա­նի հա­վաստ­մամբ, նույն­պես ա­րագ զար­գա­ցում ապ­րեց նշված ռուս-թուր­քա­կան պա­տե­րազ­մից հե­տո. «­Շա­տե­րը,- գրում է նա,միայն ման ու փոխ առ­նե­լով, ամ­բողջ գեր­դաս­տա­նի հան­դեր­ձը լիո­վին հո­գում էին»: Սա­կայն, հենց պա­տե­րազ­մից հե­տո գյու­ղա­կան հիմ­նա­կան բնակ­չութ­յու­նը, ա­ռա­ վել կար­ևո­րութ­յուն տա­լով ֆաբ­րի­կա­յի ար­տադ­րութ­յա­նը, ո­րոշ չա­փով թու­լաց­նում է

212 Խ. Ա. Վերմիշև, նշվ. աշխ., էջ 182: 213 Եռշալին գետնագործ կոչվածն է, որից մեծ մասմաբ չուխա էին կարում: Այն գործվում էր գետնի վրա փռված ու ձգված վիճակում: Գործող կանայք երկու շաբաթ անընդհատ աշխատում­ էին ծնկաչոք դրությամբ: 214 Չուլֆաշալի կիսաթուրքացված բառն առաջացել է ջուլհակի շալ բառերի թարգմանությունից: 215 15 արշինանոց կտորի բրդին խառնում էին 1 գրվանքա վատորակ մետաքս: Եռշալիի ար­շինն արժեր 50 կոպեկից մինչև­ 1­ ռուբլի, իսկ չուլֆաշալիի արշինը` 25-30 կոպեկ: Եռշալիի լայ­նու­ թյունը 8 վերշոկ էր, երկարությու­նը` 15 արշին (քաշը` 2 հոխա կամ 6 գրվանքա): Ջուլհակը դրա վրա աշխատում էր 15 օր: Չուլֆաշալիի լայնությունը 6 վերշոկ էր, երկարությունը` 16-18­ արշին, քաշը` 8 գրվանքա: Ի դեպ, շալի լայնությունը կախված էր պատվիրատուի պատվերից: Վերնազգեստի համար նախատեսված շալի լայնությունը 6 վերշոկ էր, իսկ շալվարի համար նախատեսվածը` 8 վերշոկ, որը և շուկայի պահանջն էր, իսկ սովորական շալի լայնությունը 10 վերշոկ էր (անդ, էջ 185: Հմմտ. Խ. Ա. Վերմիշևի նույն աշխատության 188 էջը): Նշենք, որ 1920ական թվականներին սովո­րական շալի 10 վերշոկ լայնությունը պահպանվում է նու­յնությամբ: 216 Խ. Ա. Վերմիշև, նշվ. աշխ., էջ 183: Անդրադառնալով դուխաբոռների տնայնագործությանը, Խ. Ա. Վերմիշևը նշում է, որ այստեղ կապույտ և ավելի նուրբ շալ-մահուդ էին ար­տա­դրում, հակառակ հայկական շալ-մահուդի, որ առհասարակ շագա­նակագույն էր (անդ, էջ 185): Դուխաբոռների գործվածքները 4 տեսակ է­ին, որոնց նախ­ընտրու­թյունը կատարվում էր ըստ համապատասխան զգեստի և շորատեսակի ընտրության (անդ. էջ 187):

տնայ­նա­գոր­ծա­կան շա­լի ար­տադ­րութ­յու­նը: Այն­պես որ, այլևս 19-րդ դա­րի վեր­ջե­րին «...միայն դու­խա­բոռ­ներն ու քրդե­րը շա­րու­նա­կում են ի­րենք պատ­րաս­տել ի­րենց բո­ լոր հան­դերձ­նե­րի կտոր­նե­րը217»: Տ­նայ­նա­գոր­ծութ­յան այս ճյուղն իր հին դե­րի մեջ էր մինչև 1920-ա­կան թվա­կան­նե­րի վեր­ջե­րը: 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րի կե­սե­րին շա­ լա­գոր­ծութ­յու­նը նվա­զեց և նույն տաս­նամ­յակ­նե­րի վեր­ջե­րին լիո­վին վե­րա­ցավ: Այս ար­հես­տի եր­կար պահ­պան­վե­լու հիմ­նա­կան պատ­ճառն այն էր, որ տղա­մարդ­կանց անդ­րա­վար­տիք­նե­րը, բաճ­կոն­նե­րը, չու­խա­նե­րը, եր­բեմն ար­խա­լուղ­նե­րը, ֆա­րա­ճիկ­ նե­րը, կա­նանց աշ­խա­տան­քա­յին դով­րե­րը (փեշ), նաև գոգ­նոց­նե­րը, եր­բեմն էլ խրխա­ նե­րը կար­վում էին շա­լից: Ե­րե­խա­նե­րի վեր­նազ­գեստ­ներն էլ հա­ճախ շա­լից էին կար­ վում: 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րին գյուղ թա­փան­ցե­ցին արդ­յու­նա­բե­րա­կան ար­տադ­ րութ­յան հա­գուստ­ներ, ո­րոնք աս­տի­ճա­նա­բար դուրս մղե­ցին շա­լե հա­գու­կա­պը: Ա­վե­լի նուրբ կտա­վի վե­րա­բեր­յալ ո­րոշ տե­ղե­կութ­յուն­նե­րը դարձ­յալ ստա­նում ենք Խ.Ա.­Վեր­միշ­ևի մի­ջո­ցով: 1880-ա­կան թվա­կան­նե­րի կե­սե­րին նա հի­շա­տա­կել է բյա­զի կամ վեր­ջի­նիս նման գործ­ված­քի մա­սին, ա­սե­լով, թե բյազ գոր­ծե­լու հա­ մար գյու­ղա­ցի­նե­րը բամ­բակ էին գնում և թել մա­նում, թե­լը շու­կա­յում ա­վե­լի թանկ վա­ճա­ռե­լով` նո­րից հա­վել­յալ դրա­մով բամ­բակ էին գնում և, այս ձևով փթով բամ­ բակ ձեռք բե­րե­լով, օգ­տա­գոր­ծում էին տար­բեր գործ­վածք­նե­րի հա­մար218: Ե. Լա­ լա­յա­նը նույն­պես վկա­յում է, թե գյու­ղա­կան կա­նայք «գոր­ծում են տե­ղա­կան բրդից կտավ219»: Տ­նայ­նա­գոր­ծութ­յան մեջ կար­ևոր նշա­նա­կութ­յուն ու­ներ հա­յե­րի հնա­մե­նի հյուս­ված­քա­գոր­ծութ­յու­նը, որ այ­սօր էլ կա­տար­վում է ճա­ղե­րով ու հե­լուն­նե­րով: Այս եր­կու գոր­ծիք­ներն էլ պատ­րաստ­վում էին եր­կա­թե բա­րակ ձո­ղիկ­նե­րից: Ճա­ղի հինգ ձո­ղիկ­նե­րով գուլ­պա, հո­ղա­թա­փեր, թևնոց­ներ, ձեռ­նոց­ներ էին գոր­ծում և հե­լու­նով` թիկ­նոց շալ, կարճ վեր­նազ­գեստ, վզնոց (շարֆ), տաք հա­գուստ­ներ և­ այլն: Ինչ­պես եր­ևաց, Ջա­վախ­քում ջուլ­հա­կութ­յու­նը 19-րդ դա­րի վեր­ջե­րին ու­ներ ան­ հա­տա­կան-ըն­տա­նե­կան ար­տադ­րութ­յան բնույթ: Մինչ­դեռ Ա­խալց­խա­յում այդ նույն ժա­մա­նա­կա­մի­ջո­ցում տնտե­սա­գետ Խ. Ա. Վեր­միշ­ևը դի­տել է այդ ար­հես­տի մաս­նա­ գի­տաց­ման ձևա­վո­րու­մը220: 217 Ե. Լալայան, Ջավախք (ԱՀ, 1, 1896, էջ 211-212): Ընդհանուր առմամբ ոստայնանկությամբ պարա­պող­ների թիվը 1885-1889 թվականներին Լալայանը հաշվել է 4528 մարդ, միջին հաշվով` 906 մ­արդ (նույն տեղում, էջ 212): 218 Ըստ Վերմիշ­ևի­` բյ­ազանման կտավը գործվում էր բոլոր գյ­ու­ղերում: Այդ գործվածքի լայ­նու­ թյունը 7-8 վերշոկ էր և երկարությունը` 16 արշին, որի համար պահանջվում էր 4,5 ֆունտ բամ­ բակ: Բյազի արշինն արժեր15 կ.. իկ ա­մբ­ող­ջ կտ­որը` 2ռ. 40 կոպեկ (Խ. Ա. Վերմիշը, նշվ. աշխ., էջ 183-184): 219 Ե. Լալայան, նշվ., աշխ. (ԱՀ, 1, էջ 211): Կ. Գրիգորովը 1893-ին հաղորդել է, թե միայն Կարծախ գյու­ղում գործվածքի արհես­տով զբաղվում էին 50 տղամարդ և 5 կին: Բացի դրանից այստեղ 120 կին զբաղ­վում էր կավագործությամբ, 22 տղամարդ` փ­այ­տագործությամբ և 97 կին` կողո­ վա­հյուսությամբ (Կ. Գրիգորով, Կարծախ գյուղը, ՍՄՕՄՊԿ, թող. 17-րդ, Թիֆլիս, 1893, էջ 96): 220 Խ. Ա. Վերմիշև, նշվ. աշխ., էջ 182-183:

Շա­լա­գոր­ծութ­յան դազ­գա­հը շա­լի հոր էր կոչ­վում, ո­րը կրկնում էր Հա­յաս­տա­ նի բո­լոր նա­հանգ­նե­րի ջլկա­հո­րե­րի կա­ռուց­ված­քը և չա­փե­րը: Նույնն էին նաև նրա ասպն ու սան­րը, ման­ճուկն ու մյուս ման­րա­մաս­նե­րը: Շա­լի հոր ա­նու­նը ծա­գել է նրա­նից, որ խոր անց­յա­լում շա­լա­գոր­ծի ոտ­քե­րով գործ­վող սար­ված­քը գետ­նա­փոր տե­ղում էր հաս­տատ­վում, և­ այդ իսկ պատ­ճա­ռով էլ ան­շարժ էր մնում: Իսկ 19-20-րդ դա­րե­րում բո­լոր դազ­գահ­նե­րը դրվում էին հո­ղե կամ տախ­տա­կե հա­տա­կի վրա և շար­ժա­կան էին: Շա­լա­գործ­նե­րը հիմ­նա­կա­նում կա­նայք էին, բայց փոխ­նի­փոխ գոր­ծում էին նաև տղա­մար­դիկ: Կողմ­նա­կի մար­դիկ օգ­նում էին հի­նե­լիս, ման­ճու­կը լցնե­լիս և­ այլ դեպ­ քե­րում: Շա­լից, որ սո­վո­րա­բար միա­գույն էր լի­նում, կա­րում էին ցան­կա­ցած զգեստ: Ո­մանք կա­նանց աշ­խա­տան­քա­յին զգես­տա­ցու սպի­տակ շա­լի եզ­րե­րին կամ մի­ջին մա­սե­րում սև շեր­տեր էին պատ­վի­րում: Իսկ ա­մե­նօր­յա և տո­նա­կան զգետ­ներ կա­ րե­լու հա­մար գոր­ծում էին զար­դա­րուն շալ: Դ­րա հա­մար հեն­քին սպի­տակ, սև, գորշ և կար­միր թե­լե­րով շեր­տեր էին ա­նում և փո­րը (մե­ջը) գցում տար­բեր գույ­նի թե­լեր` հա­մա­պա­տաս­խան լայ­նութ­յամբ քա­ռա­կու­սի­ներ ստա­նա­լով: Այդ­պի­սի շա­լը հիմ­նա­ կա­նում գործ­վում էր նուրբ ման­վածք­նե­րից: Շալ լմել: Բր­դից գործ­ված շա­լը ա­ռանց վե­րամ­շակ­ման չէր կա­րող հա­գուս­տի նյութ դառ­նալ: Այն պետք էր տաք ջրով թրջել և­ եր­կար ժա­մա­նակ տրո­րե­լով խտաց­ նել: Եվ այդ եր­ևույ­թը շալ լմել էր կոչ­վում: Լ­մե­լու ա­վե­լի հար­մար ձևը եր­կու հո­գով (ոտ­քե­րով) տրո­րելն էր, ո­րը կա­տար­վում էր գո­մա­սեն­յա­կի տախ­տա­կե բազ­մո­ցի վրա: Տախ­տա­կե բազ­մո­ցը պա­տին հեն­վող բազ­րիք ու­ներ: Դ­րա­նից 40-45 սմ հե­ռու և զու­գա­հեռ կանգ­նեց­նում էին մի այլ բարձր տախ­տակ, ո­րով ա­ռա­ջա­նում էր յու­րօ­րի­նակ արկղ: Ն­րա մեջ, ի­րար դի­մաց նստող­ նե­րի հա­մար, փա­փուկ հե­նա­րան-նստա­րան­ներ էին ստեղ­ծում ծալ­ված կար­պետ­նե­ րից և թա­ղի­քից այն­պես, որ նստող­նե­րի ոտ­քե­րը հաս­նեին ի­րար: Շալ­վար­նե­րը մինչև ծնկնե­րը քշտած ե­րի­տա­սարդ­նե­րը բոբ­կա­նում, թե­քութ­յամբ նստում էին այդ արկ­ղի մեջ, մեջ­տե­ղում ու­նե­նա­լով տաք ջրում թրջած ու կի­սա­քամ ա­րած շա­լի գուն­դը: Այ­ նու­հետև հեր­թով նախ նրան­ցից մեկն էր ոտ­նա­թա­թով այդ զանգ­վա­ծը գլո­րե­լով հրում ըն­կե­րոջ կող­մը, վեր­ջինս էլ իր ըն­դու­նա­ծը կրուն­կով գլո­րում-հրում էր ներքև` դե­պի ըն­կե­րը: Ա­պա­ գործն սկսողն այս ան­գամ մյուս ոտ­քով էր հրում շա­լի գուն­դը, և դի­ մա­ցինն ըն­դու­նա­ծը մյուս ոտ­քով էր կրնկա­հար ա­նում, հրում մյու­սի կող­մը: Այս գոր­ ծո­ղութ­յու­նը շա­րու­նակ և­ ա­նընդ­հատ կրկնվում էր, և շա­լա­գուն­դը չորս ոտ­քե­րի մեջ գլոր­վում ու գլոր­վում էր: Այն­պես որ, շար­ժումն ըն­դու­նում էր գրե­թե մե­քե­նա­յա­կան բնույթ: Որ­պես­զի տրոր­վող շալն ա­վե­լի ա­րագ լմվեր, զանգ­վա­ծին ոտ­նա­հար­ված­ներ էին տա­լիս մրճաձև թա­կի նման: Սա զգու­շութ­յուն էր պա­հան­ջում, որ­պես­զի ոտ­քե­րով դի­մա­ցի­նի ոտ­քե­րին չհար­վա­ծեին: Մոտ 45-50 րո­պե լմե­լուց հե­տո, ընդ­մի­ջում էին ա­նում, իսկ տան­տե­րը շա­լը նո­րից

թրջում էր տաք ջրի մեջ, և լ­մե­լու գոր­ծո­ղութ­յու­նը ար­դեն շա­րու­նա­կում էր հա­ջորդ զույ­գը: Լ­մող­նե­րը, որ հրա­վիր­վում էին ազ­գա­կան և հար­ևան ըն­տա­նիք­նե­րից, լի­նե­լու էին առն­վազն 2-3 զույգ: 20-25 ար­շին շա­լի լմու­մը տևում էր ակ­րաս­տից մինչև է­տընք­ վան: Գործն ա­վար­տե­լուց հե­տո տան­տե­րը շա­լը մի ան­գամ ևս տաք ջրով թրջում էր, քա­մում և սե­ղան-տախ­տա­կի վրա բա­րակ գլա­նով գլա­նում: Փա­թա­թում-գլա­նու­մը կա­տա­րե­լիս նա իր քշտած բա­զուկ­նե­րով գլա­նը հետ ու ա­ռաջ գլո­րե­լով` միա­ժա­մա­ նակ տրո­րում, բա­զուկ­նե­րով հար­վա­ծում, լմու­մը լրաց­նում էր, եզ­րերն ուղ­ղում, կո­ կում, ձգում, որ­պես­զի գլա­նի եզ­րե­րը լիո­վին հարթ լի­նեին: Գ­լա­նո­ղին օգ­նում էր մի ու­րիշ տղա­մարդ` դի­մա­ցը նստե­լով ու շա­լը ձիգ պա­հե­լով: Սե­ղա­նի վրա այս վե­րամ­ շա­կու­մը հայտ­նի էր բազ­կը­լումք ա­նու­նով: Գ­լան­ված թաց շա­լը այդ­պես պա­հում էին եր­կար ժա­մա­նակ և հա­ջորդ ա­ռա­վոտ­ յան բա­ցում, պա­րա­նից կա­խում ու չո­րաց­նում էին: Բա­ցի նստած լմե­լուց, կար շալ լմե­լու մի ա­վե­լի հին ու դժվա­րին ե­ղա­նակ: Դա գռով շալ լմելն էր: Գու­ռը ե­րեք-չորս մետր եր­կա­րութ­յան տաշ­տաձև հար­մա­րանք էր` շին­ված ե­րեք տախ­տա­կից: Տա­կը (հա­տա­կը) ա­տամ­նա­վոր էր: Կո­ղե­րը հաստ տախ­ տակ­ներ էին: Ս­րանց ծայ­րերն ու­նեին մե­կա­կան գո­տի, ո­րոն­ցով ամ­րա­նում էին: Հա­ տա­կի լայն­քը 35-40 սմ­ էր, բե­րա­նի­նը` 50-55 սմ: Ծայ­րե­րը բաց էին: Գու­ռը թեք դիր­քով հե­նում էին գո­մի ա­ռոր­միին, իսկ ստո­րին ծայ­րին դեմ էին տա­ լիս ծանր քար, որ աշ­խա­տան­քի ժա­մա­նակ ան­շարժ պա­հեր: Ա­ռոր­միի վրա, գռի աջ ու ­ձախ անկ­յու­նա­մա­սե­րին մո­տիկ, եր­կա­թե օ­ղակ­ներ էին գա­մում, ո­րոնք մշտա­պես ծա­ռա­յում էին նույն նպա­տա­կին: Պա­րա­նի մի ծայ­րը կա­ պում էին աջ, մյու­սը` ձախ օ­ղա­կին: Ս­տաց­վում էր երկ­տակ պա­րան, ո­րի ստո­րին ծայ­րը պի­տի մո­տե­նար գռի ստո­րին ծայ­րին: Պա­րա­նը շալ լմո­ղի հա­մար էր: Երբ շա­ լի զանգ­վա­ծը տաք ջրում թրջվե­լուց հե­տո գցում էին գռի մեջ, լմո­ղը, բո­բիկ ու ոտ­քե­րը քշտած, մտնում էր գռի մեջ ու բռնում չվա­նի օ­ղա­կից: Աջ ձեռ­քով կառ­չում էր օ­ղա­կի աջ թևին, ձա­խով` ձախ թևին: Եվ, մերթ աջ ու մերթ ձախ ձգե­լով, լմո­ղը շա­լա­գուն­դը, ոտ­քե­րով տրո­րե­լով, հրում էր վեր: Հասց­նե­լով վե­րին ծայ­րը` լմո­ղը, ոտ­նա­տա­կե­րին տրո­րե­լով շա­լի զանգ­վա­ծը, աս­տի­ճա­նա­բար այն ցած էր բե­րում: Տ­րո­րե­լով ու խփե­ լով, չվա­նից կախ­վե­լով` նա հաս­նում էր ել­քի մոտ ու այս­տե­ղից, շա­լը կրկին հրե­լով վեր, բարձ­րաց­նում էր այն` նո­րից ու նո­րից կրկնե­լով նույ­նը: Չ­վա­նի օ­ղա­կաձ­ևութ­յու­ նը նրա հա­մար էր, որ բարձ­րա­նա­լիս և­ իջ­նե­լիս, ձեռ­նա­փոխ ա­նե­լու ժա­մա­նակ, շա­լի զանգ­վա­ծը լմո­ղի ձեռ­քից վայր չընկ­ներ: Այս լմե­լաձ­ևի ժա­մա­նակ, նա­յած շա­լի քա­նա­կութ­յա­նը, աշ­խա­տան­քի էին հրա­ վիր­վում ու­ժեղ պա­տա­նի­ներ, որ­պես­զի նրանք տան տղա­նե­րի հետ կազ­մեին 7 զույգ: Հ­րա­վիր­ված­նե­րը չէին վար­ձատր­վում, բայց 2-3 ա­ն­գամ, սրտա­լի ու ա­ռա­տա­սե­ղան, հյու­րա­սիր­վում էին: Որ­պես­զի շա­լը չսա­ռեր, և­ աշ­խա­տան­քը նպա­տա­կա­յին ըն­թա­

նար, հոգ­նող զույ­գե­րն ան­մի­ջա­պես փո­խա­րին­վում էին նո­րե­րով: Շա­լը չո­րա­նա­լիս եր­բեմն-եր­բեմն տաք ջուր էին ցո­ղում, որ­պես­զի խտա­ցումն ա­րա­գա­նար: Լ­մումն ա­վար­տե­լուց հե­տո, վե­րո­հիշ­յալ ձևով բազ­կը­լումք էին տա­լիս: Աշ­խա­ տան­քը տևում էր 6-7 ժամ, ե­թե, ա­սենք, լմվում էր 10-12 ար­շին շալ: Մինչև 5 ար­շին շա­լը, ո­րից գոգ­նոց էին կա­րում, եռ­ման ջրում թրջում, քա­մում և լ­մում էին այս­պես. տղա­մար­դը, եր­բեմն նաև կի­նը քթո­ցը թեք կոր­ծում էր, տա­կի մա­ սը հե­նում էր փո­րին և շա­լը մերթ աջ ձեռ­քով, մերթ ձա­խով տրո­րե­լով, ի­ջեց­նում ու բարձ­րաց­նում էր: Ժա­մա­նակ առ ժա­մա­նակ կամ էլ հանգս­տից հե­տո շա­լը նո­րից էին թրջում տաք ջրում` կրկնե­լով անհ­րա­ժեշտ գոր­ծո­ղութ­յու­նը: Ա­վար­տում էին` բազ­կը­ լումք տա­լով: Աշ­խա­տան­քը տևում էր 3-4 ժամ: Ջա­վախ­քի ազ­գաբ­նակ­չութ­յու­նը, գյու­ղե­րում և քա­ղաք­նե­րում հա­մա­տարած, գոր­գա­գոր­ծա­կան ար­հեստն ու ար­վես­տը էա­պես իր հետ բե­րել, մու­ծել էր այս­տեղ Կար­նո նա­հան­գից: Ջա­վախք­ցու բար­բա­ռում գորգ բա­ռի փո­խա­րեն այ­սօր էլ գոր­ ծած­վում է խա­լի բա­ռը: Բր­դա­թե­լերն անց­յա­լում ներ­կում էին բու­սա­կան ներ­կե­րով: 19-րդ դա­րի վեր­ջե­րից օգ­տա­գոր­ծում էին նաև քի­միա­կան ներ­կեր221: Բո­լոր դեպ­քե­ րում գոր­գի հա­մար ընտր­վում էր ոչ­խա­րի գար­նան բուր­դը: Կա­նայք գոր­գը գոր­ծել և­ այժմ էլ գոր­ծում են տոր­քի վրա: Անց­յա­լում գոր­գը մեծ մա­սամբ պատ­վե­րով էին գոր­ ծում, իսկ ո­մանք էլ գոր­ծում էին և վա­ճա­ռում: Գոր­գա­գոր­ծը եր­բեմն գոր­գի ծայ­րին թող­նում (գոր­ծե­լով գրում) էր տի­րոջ կամ էլ գոր­ծո­ղի ա­նու­նը: Կար­պե­տը և բր­դե պար­կե­րը պատ­րաս­տում էին միև­նույն տոր­քի վրա: Աշ­խա­ տան­քը հիմ­նա­կա­նում կա­տար­վում էր կա­նանց ձեռ­քով: Յու­րա­քանչ­յուր մեծ գյու­ղում մե­կից ա­վե­լի կար­պե­տա­գործ էր լի­նում: Կար­պե­տա­գործ ըն­տա­նիք­նե­րը մեծ մա­սամբ կա­տա­րում էին հար­ևան­նե­րի պատ­վեր­նե­րը: Եվ վարձն էլ հա­ճախ տրվում էր բնամ­ թեր­քով: Ինչ­պես գոր­գե­րը, կար­պետ­ներն էլ գոր­ծող­նե­րը եր­բեմն վա­ճա­ռում էին: Ըստ ո­րա­կի` կար­պետ­նե­րը ևս տար­բեր էին լի­նում: Կա­յին գոր­գի բարդ զար­դա­ նախ­շե­րով կար­պետ­ներ, ո­րոնց գույ­նե­րը մեծ մա­սամբ ընտր­վում էին կար­մի­րի տար­ բե­րակ­ներից: Գույ­նե­րի գամ­մա­յում ներ­կա էին լի­նում նաև սևը, կա­պույ­տը, սա­կավ` դե­ղի­նը: Առ­հա­սա­րակ հայ­կա­կան մեր գոր­գի հիմ­նա­գույ­նը մուգ-բա­լա­գույն կար­միրն է հա­մար­վել, կար­միր գույ­նը` իր թունդ, վառվ­ռուն, թերևս նաև խամ­րուն-ան­փայլ նրբե­րանգ­նե­րի մեջ: Երկ­րորդ կար­գի հա­սա­րակ կար­պետ­նե­րը զո­լա­վոր էին լի­նում. իշ­խող գույ­ներն էին սևն­ ու սպի­տա­կը: Ս­րանց բուր­դը նույն­պես երկ­րորդ կար­գի բուրդ էր լի­նում: 221 Քաղաքում, ուր կային հմուտ ներկարարներ, օգտագործում էին միայն քիմիակա­ն նե­րկեր: Դրանց օգտագործումը հավանորեն սկսվել է ավելի վաղ` 19-րդ դարի կեսերին: Գյուղերում այդ ներկերը տարածողները փերեզակներն էին: Խ. Ա. Վերմիշևը 1880-ական թվականներին հիշատակել է գորգեր, որոնք 4x1,5 արշին մեծություն են ունեցել` 15 ռուբլի արժեքով (Խ. Ա. Վերմիշև, նշվ. աշխ. էջ 188):

Եր­րորդ և փաս­տո­րեն ա­մե­նա­հա­սա­րակ կար­պե­տը գործ­վում էր հա­սա­րակ բրդից կամ բրդի ու չո­փի խառ­նուր­դից: Թեև կար­պե­տի նյու­թը հիմ­նա­կա­նում բուրդն էր, բայց ա­ռան­ձին դեպ­քե­րում օգ­ տա­գոր­ծում էին նաև գնված է­ժա­նա­գին բամ­բա­կը: Գոր­գի և կար­պե­տի գործ­ված­քով գործ­վում էին նաև ան­կող­նա­պար­կեր և խուր­ջին­ներ: Տ­նայ­նա­գոր­ծութ­յան մեջ կար­ևոր տեղ էր զբա­ղեց­նում խե­ցե­գոր­ծութ­յու­նը, ո­րը մինչև մեր օ­րե­րը պահ­պա­նել է Կար­նո և Մ­շո կի­րա­ռա­կան ար­վես­տի ա­վան­դա­կան ո­ճե­րը: Խե­ցե­գոր­ծութ­յու­նը նույն­պես հիմ­նա­կա­նում ստեղծ­վում էր կա­նանց ձեռ­քի աշ­ խա­տան­քով: Մինչ­դեռ դուր­գով աշ­խա­տան­քը, կա­րե­լի է ա­սել, անն­շան տեղ էր զբա­ ղեց­նում: Ար­հեստ­նե­րի մեջ ա­մե­նա­զար­գա­ցա­ծը մե­տա­ղա­գոր­ծութ­յունն էր` եր­կա­թի մշա­ կու­մը, պղնձա­գոր­ծութ­յու­նը, ոս­կեր­չութ­յու­նը, ա­նի­վա­գոր­ծութ­յունր, պայ­տար-նալ­ բան­դութ­յու­նը և­ այլն: Եր­կա­թի մշակ­ման գոր­ծում ա­ռա­ջա­տա­րը դարբ­նութ­յունն էր, ո­րը հիմ­նա­կա­նում կենտ­րո­նա­ցած էր քա­ղա­քում և ս­պա­սար­կում էր գյու­ղե­րին նույն­ պես: Դարբ­նոց­ներ ու­նեին նաև քա­ղա­քից հե­ռու գտնվող ո­րոշ գյու­ղեր: Քա­ղա­քում դարբ­նութ­յան հետ ո­րո­շա­կի կապ ու­ներ փա­կա­նա­գոր­ծութ­յու­նը` սա­ռը մե­տա­ղի մշա­ կու­մը: Տն­տե­սա­կան տե­սա­կե­տից երկ­րորդ տեղն զբա­ղեց­նում էր պղնձա­գոր­ծութ­յու­նը, ո­րի քա­ղա­քա­յին ար­հես­տա­նոց­նե­րը պատ­րաս­տում և նո­րո­գում էին գա­վա­ռի պղնձյա ողջ սար­վածք­ներն ու ա­մա­նե­ղե­նը: Քա­ղա­քում էին գտնվում նաև սա­կա­վա­թիվ ո­կե­րիչ­նե­րը, ով­քեր զբաղ­վում էին ոսկ­յա և­ ար­ծաթ­յա ա­մեն տե­սակ զար­դե­րի և պեր­ճան­քի ա­ռար­կա­նե­րի պատ­րաստ­ մամբ ու նո­րոգ­մամբ: Աս­տի­ճա­նա­բար գյու­ղե­րում նույն­պես, ըստ մշտա­կան կա­րիք­ նե­րի և պա­հան­ջար­կի, ի հայտ ե­կան տե­ղա­կան ոս­կե­րիչ­ներ: Ա­խալ­քա­լա­քի ար­հես­տա­կից­ներն ու­նեին ի­րենց համ­քա­րութ­յուն­նե­րը, ո­րոնց մեջ ա­ռա­վել աչ­քի ընկ­նո­ղը ե­ղել է եր­կա­թա­գործ­նե­րի միութ­յու­նը: Բայց հա­մե­մա­տա­բար սա­կա­վա­թիվ լի­նե­լու ի­րո­ղութ­յու­նը Ա­խալ­քա­լա­քի համ­քա­րա­կան ըն­կե­րութ­յուն­նե­րին դա­սա­կան այն ուժն ու հզոր տե­սա­կա­րար կշի­ռը չէր հա­ղոր­դում, ին­չը, ա­սենք, ու­նեին Կար­նո, Ա­խալց­խա­յի, Գ­յում­րիի համ­քա­րութ­յուն­նե­րը: Քա­ղա­քում և մեծ մա­սամբ նաև գյու­ղե­րում ­լայ­նո­րեն տա­րած­ված էին շի­նա­ րա­րա­կան ար­հեստ­նե­րը` քար­հա­տութ­յու­նը, քար­տա­շութ­յու­նը, որմ­նադ­րութ­յու­նը, ա­տաղ­ձա­գոր­ծութ­յու­նը և­ այլն: Այս ար­հեստ­նե­րի հմուտ մաս­նա­գետ­նե­րի ձեռ­քով էին կա­ռուց­վում ա­մեն կար­գի շեն­քերն ու շի­նութ­յուն­նե­րը: Թա­ղի­քա­գոր­ծութ­յու­նը: Ջա­վախ­քում թա­ղի­քա­գործ­ներ այն­քան էլ շատ չկա­յին: Այդ իսկ պատ­ճա­ռով էլ Մ­շո, Վաս­պու­րա­կա­նի, ինչ­պես նաև Ա­պա­րա­նի շրջիկ թա­ղի­ քա­գործ­նե­րը գա­լիս, ամ­բողջ ձմռա­նը թա­ղիք էին պատ­րաս­տում: Ժո­ղո­վուր­դը նրանց

քա­չա թա­փող ա­նունն էր տա­լիս222: Թա­ղի­քի նյու­թը հիմ­նա­կա­նում սպի­տակ բուրդն էր: Ո­մանք այն պատ­րաս­տում էին նաև սև կամ շա­գա­նա­կա­գույն բրդից: Ս­պի­տակ թա­ղի­քի վրա` սև և սև թա­ղի­քի վրա սպի­տակ բրդով նախ­շեր էին ձևա­վո­րում: Գ­զու­մը տե­ղի էր ու­նե­նում գզրա­րար­նե­րի ձեռ­քով, որ նույն թա­ղի­քա­գործ­ներն էին: Գ­զող գոր­ծի­քը ա­նեղն էր: Հս­կա­յա­կան թա­կով սի­մետ­րիկ հար­ված­ներ տա­լով` վար­պե­տը թրթռաց­նում էր լա­րը, ո­րը քրքրե­լով գզում էր բուր­դը: Գզ­ված բուր­դը հե­տո մշակ­վում էր այս­պես. թա­ղի­քա­գործ­ներն ու­նեին քա­թա­նե, իսկ ա­վե­լի հնում` կտա­վից պատ­րաստ­ված լայն ու եր­կար փռոց, ո­րի վրա, ըստ պատ­վե­րի, փռում էին բուր­դը հա­վա­սար հաս­տութ­յամբ: Ա­պա բրդի վրա տաք ջուր էին ցնցու­ղում, որ­պես­զի խո­նա­ վութ­յու­նը բրդա­թե­լիկ­նե­րը ի­րար միաց­ներ: Այդ գոր­ծո­ղութ­յունն ա­վար­տե­լուն պես, վար­պետ­նե­րը քա­թա­նով ծած­կում էին փռված­քը և գ­լա­նում էին: Գ­լա­նու­մը կա­տա­րում էին 10 սմ հաս­տութ­յան փայ­տե գլա­նի վրա՝ մի քա­նի հո­ գով: Գ­լա­նը հաս­տա­նում և հաս­նում էր 25-30 սմ հաս­տութ­յան: Ա­պա այն կա­պում էին բա­րակ պա­րա­նով այն­պես ա­մուր, որ բուր­դը չտե­ղա­շարժ­վեր: Պատ­րաս­տի գլանն այ­նու­հետև, ոտ­քե­րով ու փայ­տե մրճաձև թա­կե­րով ծե­ծե­լով, գո­մի տափ­նե­րե­սի վրա, տա­նում-բե­րում էին աշ­խա­տող ե­րի­տա­սարդ­նե­րը: Այս գոր­ծի հա­մար գոր­ծա­տե­րը հրա­վի­րում էր հա­մայն­քից ե­րի­տա­սարդ­նե­րի, ով­քեր, 15-20 զույգ կազ­մած, կե­սօ­ րից մինչև լու­սա­դեմ բա­նում էին միան­գա­մայն ձրի: Ծե­ծե­լը տե­ղի էր ու­նե­նում ա­հա այս­պես. մի զույ­գը, միմ­յանց ու­սե­րից բռնե­լով առջ­ևից, հետ-հետ գնա­լով և մ­յու­սը` ետևից դե­պի ա­ռաջ գա­լով ոտ­նա­հար­ված էին տա­լիս: Ընդ ո­րում, դա­սա­վոր­վում էին այս­պես. ա­ռաջ մղող­նե­րի միջև մտնում էր հետ գնա­ցող­նե­րից մե­կը, և բո­լո­րը միա­ սին աջ ոտ­քով տա­լիս էին ա­ռա­ջին հար­վա­ծը և­ ինչ-որ չա­փով գլա­նը գլո­րում ա­ռաջ: Հա­ջորդ ան­գամ հար­վա­ծում էին ձախ ոտ­քով և նույն­չափ էլ այս ան­գամ էին մղում ա­ռաջ: Եվ այդ­պես, տափ­նե­րե­սի վրա մեկ ծայ­րից գլա­նը տա­նում էին դե­պի մյու­սը և­ այն­տե­ղից էլ` հա­կա­ռակ կող­մը: Վար­պետն ի­մա­նա­լով, թե քա­նի ան­գամ գնալ-գա­լով կա­րող էր ա­ռա­ջին պրո­ ցեսն ա­վարտ­վել, կա­պե­րը քան­դում և թա­ղի­քը բաց էր ա­նում: Ե­րե­սին տաք ջուր ցո­ ղե­լով` վար­պետն այս թույլ թա­ղի­քի վրա տե­ղադ­րում էր բո­լոր զար­դան­կար­նե­րը և պատ­րաստ­ման թվա­կա­նը: Դ­րանք ևս թր­ջե­լով, վար­պե­տը թա­ղի­քը նո­րից էր գլա­ նում, կապկ­պում և հանձ­նում էր թա­կող­նե­րին: Այս ան­գամ ա­ռաջ գնա­ցող­նե­րը հար­ վա­ծում էին ոտ­քե­րով, իսկ հետ-հետ գնա­ցող­նե­րը` թա­կե­րով հար­ված­նե­րը տե­ղում

222 Թաղիքագործներից ոմանք հմուտ հեքիաթասացներ ու երգիչներ լինելով, երբեմն հանգստի երեկոյան ժամերին, գոմասենյակներում հավաքված բազմության առջև, սիրով և բա­վա­կա­ նությամբ ցուցադրում էին պատմողի և ե­րգողի բնատուր իրենց արվեստը: (Դժվար է ասել, թե հատկապես գնի վրա ազդո՞ւմ էր ժողովրդական բանարվեստի այսօրինակ ինքնա­գոր­ ծունեությունը, սակայն անկասկած էր, որ մեծ է­ր հետաքրքրասիրությունը, և մարդիկ լսում, թամաշա էին անում շունչները պահած (կազմողի­ ծ­անոթագրումը` Ռ. Ղ.):

էին այն­պես, որ դրանք հա­մա­չափ ու միա­ժա­մա­նակ տե­ղի ու­նե­նան: Աշ­խա­տանքն այս ձևով շա­րու­նակ­վում էր հար­վա­ծող զույ­գե­րի ա­նընդ­հատ փո­փոխ­մամբ: Իսկ թա­ ղի­քա­գործ­նե­րը ժա­մա­նակ առ ժա­մա­նակ քան­դում, թա­ղի­քի թե­րութ­յուն­ներն ուղ­ղում, կրկին թրջում և կա­պում-կապկ­պում էին: Խ­սի­րա­գոր­ծութ­յուն: Խ­սի­րը տնե­րում, կեն­ցա­ղում տա­րած­ված փռոց­նե­րից էր, ո­րը փռվում էր մյուս փռոց­նե­րի տա­կը` հո­ղե կամ քա­րե բազ­մոց­նե­րի վրա, խոնա­ վութ­յու­նը մե­կու­սաց­նե­լու նպա­տա­կով: Եվ այս ի­մաս­տով խսի­րը միան­գա­մայն գտնված ու ան­փո­խա­րի­նե­լի փռոց էր: Խ­սի­րը գոր­ծում էին ա­ռանձ­նա­հա­տուկ մի խո­տից, ո­րը ջիլ էր կոչ­վում (այլ վայ­ րե­րում, ինչ­պես, օ­րի­նակ, Գան­ձա­յում և ն­րա շրջա­կայ­քում` ղըռ­նա): Վեր­ջինս ա­ռա­ տո­րեն ա­ճում էր լճա­մերձ ու գե­տա­մերձ ճահ­ճուտ­նե­րում, նաև` ջրար­բի ու ջրա­մերձ տա­րածք­նե­րում: Ջի­լի կա­նաչ, դա­լար ցո­ղուն­նե­րը, սխալ քա­շել-հա­նե­լու դեպ­քում, ձեռ­նա­փի մեջ սուր դա­նա­կի նման կտրվածք­ներ կա­րող էին ա­ռա­ջաց­նել: Հա­վա­քած բույ­սը տե­ղա­փո­խում էին թևշա­լա­կով կամ­ սայ­լով: Խր­ձե­րը չո­րաց­նում և խ­նամ­քով պա­հում էին ա­ռիք­նե­րում և ձմ­ռա­նը խսիր գոր­ծում: Խ­սի­րը հյու­սում էին եր­կու ձևով. լա­վա­գույ­նը կե­մե հեն­քի մեջ ջիլ մի­ջա­դիր օգ­տա­գոր­ծելն էր, իսկ հա­սա­րա­կի մի­ջա­ դի­րը նույն­պես կեմ էր: Ա­ռա­ջի­նը փա­փուկ և շատ գե­ղե­ցիկ տեսք էր ու­նե­նում, մինչ­ դեռ երկ­րոր­դը` ան­հա­մե­մատ կոշտ: Խ­սիր գոր­ծող­նե­րը թեև կա­նայք էին, սա­կայն նրանց օգ­նում էին ջա­հել պա­տա­ նի­նե­րը կամ էլ տղա­մար­դիկ223: Ժա­պա­վե­նա­գոր­ծութ­յուն: Այս աս­պա­րե­զում նշա­նա­վոր էին տո­նա­կան գոգ­նո­ցի գո­տի գոր­ծող կա­նայք: Մե­տաք­սա­թե­լից հյու­սած այս գո­տի­ներն օժտ­ված էին գե­ղե­ ցիկ, նուրբ ու զուսպ զար­դա­պատ­կեր­նե­րով և­ այն կ­րող­նե­րին ուղղ­ված մա­կագ­րութ­ յուն­նե­րով: Կա­նանց գուլ­պա­ներն ու­նե­նում էին ժա­պա­վե­նաձև նեղ կա­պիչ­ներ, ո­րոնք կա­ նայք ու աղ­ջիկ­նե­րը հյու­սում էին ի­լի­կի ճե­ռին ամ­րաց­րած մե­կա­կան շարք տար­բեր գույ­նի թե­լե­րով: Մազ­մա­նութ­յունն ի­րա­կա­նաց­նում էին յու­րա­հա­տուկ ճա­խա­րակ ու­նե­ցող տղա­ մար­դիկ: Տար­վա տաք ե­ղա­նակ­նե­րին շրջե­լով գյու­ղե­րը, մազ­ման­նե­րը այ­ծի մա­զից, տա­վա­րի պո­չի մա­զից և բր­դի տե­սակ­նե­րից պա­րան­ներ և սայ­լի ճո­պան­ներ էին պատ­րաս­տում: Այս ար­հես­տը վե­րաց­վեց 1930-ա­կան թթ.: Իսկ ժո­ղո­վուր­դը մազ­մա­ նութ­յան տնայ­նա­գոր­ծա­կան ձևե­րը պահ­պա­նեց մինչև 40-50-ա­կան թվա­կան­նե­րը` պատ­րաս­տե­լով հոր­թի պա­րան­ներ, ձի էր­քե­լու չվան­ներ` 6 կամ 12 թե­լե­րով: Օգ­տա­գործ­վում էին բրդի մնա­ցուկ­նե­րը, այ­ծի մա­զը և տա­վա­րի պո­չի մա­զը: Հա­

223 Խսիրագործության վերաբերյալ մասնակի նկարա­գրություն է թողել Խ. Ա. Վերմիշևը (Նայել նշվ. աշխ., էջ 189):

սա­րակ չվան­նե­րը հյու­սում էին կնոջ մա­զե­րի նման, իսկ մյուս­նե­րը, որ կա­տա­րում էին տղա­մար­դիկ, կե­մար­նե­րով ո­լո­րում էին մի քա­նի հո­գով` ճո­պան թա­փե­լով: Մա­ղա­գոր­ծութ­յուն: Ա­խալ­քա­լա­քում և­ այ­լուր հաս­տատ­ված մա­ղա­գործ­նե­րի ազ­գագ­րա­կան հան­գա­մանա­լից ու­սում­նա­սի­րութ­յան հա­մար պար­տա­կան ենք հայ գրող Վր­թա­նես Փա­փազ­յա­նին224: Այդ ըն­դար­ձակ հե­տա­զո­տութ­յան մեջ, սա­կայն, նա բուն մա­ղա­գոր­ծութ­յան վե­րա­բեր­յալ ու­նի հա­կիրճ ակ­նարկ225: Մ­յուս բո­լոր գոր­ ծիք­ներն ու մի­ջոց­նե­րը տա­կա­վին չեն ու­սում­նա­սիր­ված: Ուս­տի մենք կաշ­խա­տենք մա­ղա­գոր­ծա­կան գոր­ծիք­նե­րը ներ­կա­յաց­նել ո­րո­շա­կի ման­րա­մաս­նութ­յամբ, նա­խա­ պես նշե­լով, որ մա­ղա­գործ­նե­րը բա­ցի մա­ղե­րից պատ­րաս­տում էին նաև տախ­տա­ կե դույ­լեր, խո­զա­նակ­ներ, ձի­թա­հան­քե­րի մա­զե սա­լա­ներ, կո­ղով­ներ, զամբ­յուղ­ներ և քա­միչ սա­լա­ներ: Վեր­ջին­նե­րիս հա­մար որ­պես հումք էին ծա­ռա­յում հոր­թի կա­շին, մոր­թի­նե­րը, ձիու պո­չի մա­զը, տախ­տա­կա­թեր­թը և ծա­ռաճ­յու­ղե­րը: Կա­շին, մոր­թին և մա­զը226 նրանք ձեռք էին բե­րում գյու­ղե­րում, ապ­րան­քա­փո­խա­նա­կութ­յան կար­գով, իսկ տախ­տա­կա­թեր­թը և պղն­ձե ձա­րի ցան­ցը գնում էին պատ­րաս­տի վի­ճա­կում: Ծա­ ռաճ­յու­ղեր հայ­թայ­թե­լու հա­մար տղա­մար­դիկ խմբե­րով մեկ­նում էին մեր­ձա­կա ան­ տառ` հումք հայ­թայ­թե­լու: 1930-ա­կան թթ. կե­սե­րին Եր­ևան ե­կավ մա­ղա­ցան­ցը խեմ­քին միաց­նե­լու նոր, դյու­րին, բայց թերևս ա­նո­րակ ձև, ո­րի հետ­ևան­քով մեջ­տեղ ե­կան նաև նոր գոր­ծիք­ ներ, ո­րոնք հնե­րի հետ կներ­կա­յաց­նենք այս­տեղ: Ք­յար­գահ: Այս­պես է կոչ­վում քար­գա­հը, որն ի­րե­նից ներ­կա­յաց­նում է քա­ռանկ­ յու­նի շրջա­նակ` 70/85 սմ մե­ծութ­յամբ: Ս­րան են միաց­վում մի շարք շար­ժա­կան տար­րեր, ո­րոն­ցով քյար­գա­հը վեր է ած­վում այս­պես կոչ­ված ջլկա­հո­րի, ո­րի վրա հին­վում ու գործ­վում են մա­ղա­տե­սակ­նե­րը: Վ. Փա­փազ­յա­նը քյար­գա­հով աշ­խա­ տան­քը այս­պես է նկա­րագ­րել. «...մա­ղա­գոր­ծը դրա վե­րին ծայ­րը կռթնեց­նում է գետ­ նի նեջ ցցված փայ­տին, ներ­քին ծայ­րը դնում ծնկնե­րի վրա: Հե­տո ձիու պո­չի մա­զը չորս-չորս փունջ ա­րած, պար­զում է շրջա­նա­կի վե­րից մինչև ցած` իբրև հին­վածք, իսկ եր­կա­թե փոք­րիկ կար­թով եր­կու-եր­կու մազ անց­կաց­նում է լայ­նութ­յամբ, նրանց ա­րան­քով, ամ­րաց­նում որ­քան որ ին­քը մա­ղի ծա­կե­րը ու­զում է լայն կամ նեղ ու­նե­նալ և­ այդ­պի­սով հյու­սում էին մա­ղի ցան­ցը` եր­բեմն` սև, եր­բեմն էլ` գույնզ­գույն227: Հ­յուս­ 224 Վ. Փափազյան, Հայ բոշաներ (ԱՀ, 3, է­ջ 74-90, 4, էջ 203-275): 225 Անդ, 4, էջ 226: 226 Գ. Վանցյանի հաղորդմամբ, բոշաները երբեմն գողունի քաշում էին այլոց ձիերի պոչի մազը (Մուրճ, 1892, 7-9):­ Վ. Փափազյանը դիտել է տալիս, թե բոշան գող չլինելով` նմանատիպ երևույթը առհասարակ պետք է համարել բացառիկ դեպք (ԱՀ, 4, էջ 229): Իրոք, վե­րջ­ինս ճիշտ էր. բոշան գողությամբ անհրաժեշտ քանակությամբ մազ հավաքել չէր կարող, որպեսզի մաղեր հյուսեր: Գյուղացիներն, իմանալով բոշաների պահանջարկը, ձիերի պոչերից ընկած մազերը պահում էին և մաղերի հետ փոխանակում: 227 Մաղերը լինում են զանազան տեսակ. փոկե մաղ` կաշվե թելերից հյուսված, մազե մաղ և

ված­քը, պատ­րաս­տած իր ու­զած մե­ծութ­յամբ, մի քա­նի ան­գամ քա­շում է ղաս­նա­ղի (կլոր շրջա­նա­կի) վրա և ծայ­րե­րը գա­մում, ո­րից հե­տո կի­սո­վին այդ գա­մե­րի և փոքրինչ հյուս­ված­քի վրա դնում է թրջած ու մաք­րած կա­շի և վե­րին ծայ­րե­րից փայտ­յա գա­մե­րով ամ­րաց­նում ղաս­նա­ղի վրա: Մա­ղը պատ­րաստ է228»: Այ­նու­հետև հե­ղի­նա­կը նշում է, որ մա­ղա­գոր­ծը օ­րա­կան կա­րող է հյու­սել 6-8 մաղ229: Շա­ղափ: Քա­մա­նա­կի օգ­նութ­յամբ (ծա­կիչ հնա­գույն գոր­ծիք), ո­րով մա­ղա­գործ­ նե­րը ծա­կում էին մա­ղի և դույ­լի խեմ­քե­րը: Այն ձեռք էին բե­րում դար­բին­նե­րից կամ ո­րոշ եր­կա­թա­գործ բո­շա­ներ ի­րենք էին պատ­րաս­տում: Ղա­զա­ղու: Կ­լոր թա­թով քե­րիչ, ո­րի բե­րա­նի բո­լոր կող­մե­րը դա­նա­կի նման սուր են: Ս­րա­նով քե­րում էին հա­տա­կին կամ գետ­նին փռած հոր­թի կաշ­վի մա­զը. չո­քում էին, աջ ձեռ­քով բռնում էին կո­թից և ձա­խով` թա­թից ու քե­րում` դե­պի ի­րենց քա­շե­լով: Զի­նար: Եր­կա­թե ձող, ո­րի բա­րակ ծայ­րի կե­ռի­կով խլում և դուրս էին քա­շում փո­ կե­րը մա­ղե­րի խեմ­քե­րի անց­քե­րից: Բալ­նիք: Ոսկ­րե կամ փայ­տե փոքր ձո­ղիկ, ո­րով հյու­սում էին քու­ջի­նը: Այ­սինքն` բալ­նի­քը դրվում էր ալր­մա­ղի մա­զի և ձար­կա­պի վրա փա­թաթ­վող թե­լի ա­րան­քը, որ­ պես­զի հյուս­վող քու­ջին թույլ մնար: Ու­շու: Եր­կա­թե գոր­ծիք, ո­րով քե­րում էին ու­շուի տախ­տա­կի վրա փռված մոր­թի­ նե­րի ու հոր­թի կաշ­վի մսե­ղի­քը` դե­պի ի­րենց ձգե­լով: Ու­շուի տախ­տակ: Ըն­տիր փայ­տից կո­կիկ տախ­տակ, ո­րը թե­քութ­յամբ դնում, թրջած կա­շին ու մոր­թին փռում էին դրա վրա և­ ու­շուով քե­րում մսե­ղի­քը: Ղ­սաճ: Ըն­տիր փայ­տի եր­կու մա­սից կազմ­ված գոր­ծիք, ո­րով սեղ­մում էին ի­րար վրա դրված խեմ­քի ծայ­րե­րը: Սեղ­մումն ա­պա­հո­վե­լու հա­մար սրա ստո­րին ծայ­րից մտցնում էին կաշ­վե քթլան­կը և­ ա­մուր պա­հում, ա­պա շա­ղա­փով խեմ­քի ի­րար հե­նած ծայ­րե­րը ծա­կում էին ու փո­կե­րով կա­րում ի­րար: Հե­րուն: Պող­պա­տե փշով ծա­կող գոր­ծիք, մա­ղի խեմ­քը ծա­կե­լու հա­մար: Ի­լիկ: Սո­վո­րա­կա­նից մեծ ի­լիկ, ո­րով մեկ­տակ ո­լո­րում էին միայն փո­կե­մա­ղի թրջված փո­կե­րը: Ո­լոր­վող փո­կը կծկում էին, որ­պես­զի ո­լոր­քը պնդա­նար, իսկ մա­ղը գոր­ծե­լուց ա­ռաջ և գոր­ծե­լու ըն­թաց­քում կծի­կը պա­հում էին­ տաշ­տա­կի ջրի մեջ: Տաշ­տակ: Մե­տա­ղե փոքրա­ծա­վալ ա­ման, ո­րի մեջ թրջոց էին դնում մա­ղե­րի փո­ կե­րը և դ­րանց կծիկ­նե­րը: Ընդ ո­րում, միայն փո­կե մա­ղի փո­կե­րը ի­լի­կով մեկ­տակ ո­լո­րում էին, իսկ շատ­րա­րի և քար­մա­ղի փո­կե­րը չէին ո­լո­րում, այլ միայն կծկում էին և գոր­ծում: Մկ­րատ: Ս­րա­նով կտրա­տում էին փո­կեր, կա­շի, կտո­րե­ղեն, մոր­թի ևն:

ձարե մաղ` պղնձե նուրբ թելերից պատրաստած: Այս վերջինի հյուսվածքը մաղագործները պատրաստի գնում են (ԱՀ, 4, էջ 226): 228 ԱՀ, 4, էջ 226-227: 229 Անդ:

Կը­կը­ռիկ դա­նակ: Կեռ ծայ­րով դա­նակ, ո­րի գո­գա­վոր բե­րա­նով կտրում էին ու­ռեր: Դա­նակ ու­ղիղ քթով: Ք­թի վրա ու­ներ եր­կու ճեղք: Այդ ճեղ­քե­րից մե­ծով քա­շում էին խեմ­քի վրա ծռված մեծ և փոք­րով` փոքր մե­խե­րը: Այս դա­նա­կը եր­ևան է ե­կել 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րին, փայ­տե գա­մե­րը վե­րա­նա­լու հե­տևան­քով: Սանդռ: Պատ­րաստ­վում էր սան­րա­գործ­նե­րի ձեռ­քով, եղջ­յու­րից, խո­շոր, հաստ ա­տամ­նե­րով: Դ­րա­նով բա­ժա­նում էին քյար­գա­հի խտա­ցած մա­զե­րը: Բայց այդ դե­ րը հիմ­նա­կա­նում կա­տար­վում էր աջ ձեռ­քի բութ մա­տի ե­ղուն­գով: Այդ պատ­ճա­ռով վար­պե­տը իր ե­ղուն­գը եր­կա­րաց­նում և հար­դա­րե­լով հար­մա­րեց­նում էր իր գոր­ծին: Եր­կա­թե սա­լիկ, ո­րը եր­ևան է ե­կել 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րի կե­սե­րին` մա­ղի խեմ­քի գա­մե­րը գնդաց­նե­լու հա­մար: Վար­պետն այն դնում է գո­գը, գա­մում խեմ­քը, և, մե­խի բա­րակ ծայ­րը ծա­լե­լով, ամ­րաց­նում մուր­ճով: Մուրճ, որ նոր է­ գոր­ծած­վում, խեմ­քե­րը գա­մե­լու հա­մար: Աք­ցան, որ նոր է` ծռված գա­մե­րը քա­շե­լու հա­մար: Ա­հա այն ար­տադ­րա­մի­ջոց­նե­րը, ո­րոն­ցով պատ­րաստ­վում էին մա­ղի վե­րո­հիշ­ յալ պա­րա­գա­նե­րը: Այդ աշ­խա­տանք­նե­րի մեծ մա­սը, օ­րի­նակ` կո­ղո­վահ­յու­սութ­յու­ նը, զամբ­յու­ղա­գոր­ծութ­յունն ու դույ­լա­շի­նութ­յու­նը, զու­գա­հե­ռա­բար և­ ա­ռա­վե­լա­պես հա­րատ­ևում էին նաև գյու­ղա­կան բնա­կա­վայ­րե­րում: Այն­պես որ բո­շա­նե­րի հա­մար վեր­ջին­ներս ու­նեին երկ­րոր­դա­կան նշա­նա­կութ­յուն, ո­րով­հետև դրանք նրանց ա­վե­ լի ուշ յու­րաց­րած զբա­ղում­ներն էին: Առ­հա­սա­րակ պետք է ըն­դու­նել, որ բո­շա­նե­րի բուն մաս­նա­գի­տութ­յուն մա­ղա­գոր­ծութ­յու­նը ևս ներ­մու­ծո­վի չի ե­ղել: Մեր Տեր Հի­սուս Ք­րիս­տո­սին վե­րագր­ված ա­վան­դութ­յան230 պատ­մա­գի­տա­կան ա­ռու­մով խիստ ար­ժե­ քա­վոր կողմն այն է, որ մա­ղա­գոր­ծութ­յու­նը բո­շա­նե­րը ձեռք են բե­րել Հա­յաս­տա­նում և, հետ­ևա­բար, մինչև Հա­յաս­տան թա­փան­ցե­լը հնդկա­կան231 վաչ­կա­տուն այս ցե­ղը բո­լո­րո­վին այլ զբաղ­մունք­ներ է ու­նե­ցել: Ին­չը հաս­տատ­վում է նաև մա­ղա­գոր­ծութ­ յան գոր­ծիք­նե­րի ան­վա­նում­նե­րից, ո­րոնք ամ­բող­ջո­վին տե­ղա­կան են, հա­յե­րե­նի և հա­յա­ցի լեզ­վամ­տա­ծո­ղութ­յան ար­գա­սիք: Դեր­ձա­կութ­յուն: Մեր գ­յու­ղե­րում յու­րա­քանչ­յուր ըն­տա­նիք ու­ներ բո­լո­րի ներք­ նազ­գեստ­նե­րը կա­րող դեր­ձա­կու­հին, ով շա­րու­նա­կա­բար պահ­պա­նում էր այդ հա­ 230 Բոշաներն իրենց մաղագործական զբաղմունքը Քրիստոսատուր են համարում: Ավանդության համա­ձայն, երբ ժողովուրդները հավաքվում են Քրիստոսի մոտ արհեստ ստանալու, բոշաները ուշա­ցած են ներկայանում: Քրիստոս Տերն այդ ժամանակ ասում է. «Դուք բոշին եկաք», այսինքն` վերջին, շատ ուշ, գրեթե բոլոր լավ արհեստները­ բ­աժ­ան­վել, պրծել են: Այս բոշ բառից էլ ծագել է իբր բոշաների նոր անունը: Տնայնագործությունից Քրիստոս Տիրոջ շնորհաբաշխության ներքո մնացել էր միայն մաղագործությունը, որն էլ Տերը, հանձնելով նրանց, հավաստել է` եթե նրանք սիրով աշխատեն, իր ձեռքը նրանց վրա կպահի: 231 Կարծում եմ` պատմագիտությունը, հայագիտությունը մասնավորաբար, հենց լեզուների խորքային փոխառնչու­թյուն­ների հիմքով, այլևս հակագիտական պետք է ընդունի ազգերի (տվյալ դեպքում` հնդկական վաչկատուն ցեղ) ու լեզուների սահմանազատման կեղծ, երբևէ և ոչնչով չհիմնավորվող տեսությունը: (Կազմողի ծանոթագրումը` Ռ. Ղ.):

գուստ­նե­րի ազ­գա­յին ձևե­րը: Իսկ յու­րա­քանչ­յուր գյու­ղում 2-5 կա­նայք վեր­նազ­ գեստ­նե­րի ձևա­րար­ներ ու կա­րող­ներ էին, ո­րոնք ի­րենց հեր­թին պահ­պա­նում էին տե­ղա­կան ազ­գա­յին տա­րա­զի ձևե­րը: 20-րդ դա­րի սկզբնե­րին աս­տի­ճա­նա­բար գյուղ թա­փան­ցե­ցին եր­րորդ կար­գի դեր­ձակ­ներ, ո­րոնք ար­դեն մե­քե­նա­յով էին կա­րում և գ­յու­ղա­կան հա­սա­րա­կութ­յան մեջ վար­ձով զգեստ­ներ կա­րե­լու սո­վո­րութ­յուն մտցրին: Յու­րաց­րած լի­նե­լով քա­ղա­քա­յին տո­նա­կան զգեստ­նե­րի ձևե­րը` 1920-ա­կան թթ. կեր­ պա­րա­նա­փո­խե­ցին պա­տա­նի­նե­րի ու աղ­ջիկ­նե­րի տա­րազ-հա­գու­կա­պե­րը: Մի այլ կարգ էին ներ­կա­յաց­նում մուշ­տա­կա­կար­նե­րը, ո­րոնք, բա­ցի սե­փա­կան բնա­կա­վայ­րե­րից, սպա­սար­կում էին նաև հար­ևան գյու­ղե­րը: Շր­ջե­լով գյու­ղե­րը` նրանք բնակ­վում էին ծա­նոթ­նե­րի տնե­րում և­ ի­րենց ձեռ­քով աղն էին դնում պատ­վի­ րա­տու­նե­րի մոր­թի­նե­րը, վե­րամ­շա­կում էին, ներ­կում և կա­րում ինչ­պես սո­վո­րա­կան մուշ­տակ­ներ ու գլխարկ­ներ, այն­պես էլ թու­լումբ­ներ, ո­րոնց դի­մաց դրա­մա­կան վար­ ձատ­րութ­յուն կամ բնամ­թերք էին ստա­նում: Ինչ­պես ցույց են տա­լիս ստորև ներ­կա­յաց­վող վի­ճա­կագ­րա­կան տվյալ­նե­րը, Ա­խալ­քա­լաք քա­ղա­քում 1860-ա­կան թթ. կա­յին եր­կու կար­գի դեր­ձակ­ներ. ա­ռա­ջին­ նե­րը, ով­քեր պահ­պա­նում էին թար­զի կո­չու­մը, զբաղ­վում էին տե­ղա­կան տա­րա­զով, իսկ երկ­րորդ­նե­րը դեր­ձակ էին կոչ­վում` եվ­րո­պա­կան նո­րաձև տա­րա­զով: Խե­ցե­գոր­ծութ­յուն: Կա­վի մշա­կու­մը և խե­ցե­ղեն պատ­րաս­տե­լու տնայ­նա­գոր­ծա­ կան ար­հես­տը Ջա­վախ­քի գյու­ղա­կան կար­ևոր զբաղ­մունք­նե­րից էր և լայն տա­րա­ ծում ու­ներ: Մինչև 1920-ա­կան թթ. խե­ցե­գոր­ծութ­յու­նը պահ­պան­ված էր լիա­կա­տար կեր­պով: 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րից, գոր­ծա­րա­նա­յին ա­ման­նե­րի տա­րա­ծու­մով, տնայ­նա­գոր­ծութ­յան այս ճյուղն սկսեց նա­հան­ջել: Ա­մե­նից ա­ռաջ կեն­ցա­ղից դուրս մղվե­ցին ափ­սե­ներն ու քար­ղան­նե­րը, այ­նու­հետև` ե­փե­լու և կա­րա­սու տեղ ծա­ռա­յող ա­ման­նե­րը: Այն ըն­տա­նիք­նե­րը, ո­րոնք տա­կա­վին օգ­տա­գոր­ծում են ա­վան­դա­կան թո­նի­րը, մաս­ամբ պահ­պա­նում են կճուճ­նե­րը: Ու­նե­նա­լով տնայ­նա­գոր­ծա­կան բնույթ` խե­ցե­ղե­նի ար­տադ­րութ­յու­նը կի­րառ­վում էր ե­րեք կերպ. ա­ռա­ջի­նը և­ ա­մե­նա­տա­րած­վա­ծը տնա­յին ար­տադ­րութ­յունն էր` սե­ փա­կան սպառ­ման նպա­տա­կով, երբ ար­տադ­րող­նե­րը կա­նայք էին: Երկ­րոր­դը շրջիկ բրու­տա­գործ տղա­մար­դու ձեռ­քով տար­բեր գյու­ղե­րում թո­նիր պատ­րաս­տելն էր: Եր­ րորդ ե­ղա­նա­կը խե­ցե­ղե­նի ապ­րան­քա­յին ար­տադ­րութ­յունն էր՝ աշ­խա­տան­քում ըն­ տա­նի­քի նաև տար­բեր ան­դամ­նե­րի ներգ­րա­վու­մով: Այդ տե­սա­կե­տից աչ­քի էին ընկ­ նում Զակ և Թո­րիա գյու­ղե­րի կին բրու­տա­գործ­նե­րը, ո­րոնք թնդիր, կա­րաս, ծափ և կ­ճուճ շի­նում և վա­ճա­ռում էին: Կա­տար­վում էր նաև ապ­րան­քա­փո­խա­նա­կում: Ապ­րան­քա­յին ար­տադ­րութ­յան տե­սա­կե­տից աչ­քի էին ընկ­նում նախ Ա­խալ­քա­ լա­քի, ա­պա` Զակ գյու­ղի աղ­յու­սի հա­սա­րակ գոր­ծա­րան­նե­րը: Բ­րուտ­նե­րը հիմ­նա­կա­նում կա­նայք էին, ո­րոնք, մեծ մա­սամբ չու­նե­նա­լով ձեռ­քի դուրգ, ի­րենք պտույտ էին գոր­ծում պատ­րաստ­վող ա­մա­նի շուրջ: Իսկ սա­կավ դեպ­

քե­րում ձեռ­քի դուրգ (տուրք) ու­նե­ցող­նե­րը նստած էին աշ­խա­տում: Կա­վը վե­րամ­շա­կե­լու մի­ջոց­նե­րը­թեև տար­րա­կան, բայց միա­ժա­մա­նակ անհ­րա­ ժեշտ պա­րա­գա­ներ էին, ո­րոն­ցով նա­խա­պատ­րաստ­վում էր հում­քը և պատ­րաստ­ վում խե­ցե­ղե­նը: Այդ մի­ջոց­ներն էին. 1. Մա­քուր սա­լա­հա­տակ, ո­րի վրա տե­ղի էր ու­նե­նում կա­վի ու ա­վա­զի խառ­նու­մը: 2. Հոր­թի կա­շի կամ այ­ծե­նի և կամ ոչ­խա­րե­նի, ո­րի վրա կոխ­վում, հաս­լաց­վում էր կա­վը: 3. Սե­ղան կամ շուռ տված լվաց­քի տաշտ, ո­րի վրա կա­վը գլա­նում, լո­լոզ էր ար­ վում: 4. Որ­ևէ պատ­վան­դան, ո­րի վրա էր դրվում հոդ­կա­լով ա­մա­նը և պատ­րաստ­վում էր: 5. Հոդ­կալ տախ­տակ, ո­րի վրա նստեց­վում էր պատ­րաստ­վող ա­մա­նի տա­կը: 6. Ձեռ­քի դուրգ (ժո­ղո­վուր­դը տուրք է ան­վա­նում), ո­րի վրա ա­ման էր պատ­րաստ­ վում: 7. Կու­ռիկ, ո­րի մեջ պահ­վում էր ջուր` ձեռ­քը կամ կո­կիչ­նե­րը թա­թա­խե­լու հա­մար: 8. Քե­րոց, տախ­տա­կե բա­րակ գոր­ծիք, ո­րով կո­կում էին ա­մա­նի վրա ծեփ­ված լո­լոզ­նե­րը: 9. Լեզ­վանք, նուրբ լա­թի կտոր, թաշ­կի­նա­կի մե­ծութ­յան, ո­րը թրջե­լով, քսում էին պատ­րաստ­վող ա­մա­նին և հղ­կում այն: 10. Ջր­կո­կիչ, ձվաձև կամ գնդաձև, կնոջ բռունց­քի չափ ծո­վա­քար, ո­րը, ջրի մեջ թա­թա­խե­լով, չո­րա­նալ սկսող ա­մանն էին կո­կում, որ­պի­սի գոր­ծո­ղութ­յու­նը ջրկոկ է­նե­լ էր կոչ­վում: 11. Կո­կիչ, նույն­պի­սի քար, ո­րով կո­կում էին չո­րա­ցած ա­մա­նը` հղկե­լու և փայ­լեց­ նե­լու հա­մար, որ­պի­սի գոր­ծո­ղութ­յու­նը չոր­կոկ է­նել էր կոչ­վում: 12. Փայ­տե մա­լոխ` պատ­րաստ­վող ա­մա­նի օն­կի (ունկ, բռնակ) տե­ղը ծա­կե­լու հա­մար: 13. Փայ­տե բա­րակ մա­լոխ` քավ­կի­րը ծակծ­կե­լու հա­մար232:

232 Եթե կավը բնական վիճակում ավազի խառնուրդ չէր ունենում, երկու չափ կավին մեկ չափ ավազ էին խառնում, իսկ երբ ավազախառն էր լինում, երեք չափ կավին մեկ չափ ավազ էին խառնում: Այդ գործողությունը կատարվում էր ահա այսպես. մաքուր սալահատակի վրա նախ փռում էին կավը և դրա վրա` ավազը: Այնուհետև, 2-3 անգամ կրկնելով նույնը, ամեն մի շերտի վրա ջուր էին սրսկում: Եվ այդ փռվածքը պահում էին 3 օր` հավասար չափով խոնավացնելու համար: Այդ ընթացքում կավը չորանալիս նորից էին թրջում և չորրորդ օրը այդ փռվածքից բահով մաս առ մաս կտրում, դնում էին մորթու վրա, դարձյալ թրջու­մ էին ու սկսում էին բոբի­կ ոտքերով կոխել, հասլացնել: Երեք բերան կոխելուց հետո, հասլն առած կավը փոստով չորս կողմից վար ծալելով բալուլ էին անում և մորթին հեռացնելով գլանաձև զանգվածը կանգնեցնում էին` գունդ անունը տալով: Եվ այսպես, մի շարք գլաններ կանգնեցնելուց հետո, դրանք թողնում էին մեկ-երկու օր` նստելու համար: Իսկ աշխատանքն սկսելուց առաջ նորից էին կոխում, թարմացնում և գունդը վերստին գլանում էին:

Խե­ցե­ղե­նի թրծու­մը կա­տար­վում էր թոն­րի և կամ դրսում` խոր փո­սի մեջ233: Ոսկ­րի և­եղջ­յու­րի մշա­կու­մը: Գ­յու­ղա­կան տնայ­նա­գործ­նե­րը ոսկ­րից և­ եղջ­յու­րից պատ­րաս­տում էին գոր­ծա­ծութ­յան ի­րեր և­ ա­ռար­կա­ներ: Գոմ­շի և­ ե­զան կո­տոշ­նե­րից սան­րա­գործ­նե­րը սանր էին պատ­րաս­տում: Կո­տոշ­ նե­րի ծայ­րե­րից սար­քում էին թազ­բե­հի հա­տիկ­ներ: Ե­զան կո­տո­շի մի­ջու­կը հա­նե­լուց հե­տո, նրա­նից հով­վա­կան և դաշ­տա­յին ա­ղա­ման էին պատ­րաս­տում (տես հով­վի գույ­քը): Հնձ­վոր­նե­րը կա­փա­րի­չա­վոր կո­տո­շի մեջ հե­սա­նի կա­րագ էին պա­հում: Գոմ­ շի մեծ կո­տո­շը սայ­լի սա­պո­նա­ման (սա­պոն­լուղ) էին դարձ­նում, ո­րի մեջ պահ­վող սապ­նահ­յու­թով թրջում էին պտտվող սռնին` այ­րու­մը կան­խե­լու հա­մար: Որձ այ­ծի եր­կար կո­տո­շից դա­նա­կա­գործ­նե­րը դա­նա­կի կոթ էին պատ­րաս­տում: Բո­լոր դեպ­քե­րում, կո­տոշ­նե­րի վե­րամ­շա­կու­մը կա­տար­վում էր տաք ջրում եր­կար ժա­մա­նակ պա­հե­լով կամ կրա­կի վրա տա­քաց­նե­լով ու ճնշման տակ դնե­լով: Ձիու ո­լո­քը հա­մար­վում է ա­մե­նաըն­տիր ոս­կո­րը, ո­րից պատ­րաս­տում էին հով­վա­ կան մա­լոխ­ներ, ջվալ և ներք­նակ կա­րե­լու մա­խաթ, հյուս­վածք հյու­սե­լու հե­լուն­ներ և­ այլն: Ոսկ­րա­գործ­նե­րը շան ոսկ­րից նար­դու քա­րեր և դեղ­ձի կո­րիզ­նե­րից` թազ­բե­հի հա­տիկ­ներ էին պատ­րաս­տում: Կո­ղո­վահ­յու­սութ­յու­նը ­զար­գա­ցած էր Մե­րե­նիա, Ա­զավ­րետ և Դա­մա­լա գյու­ղե­ րում, ուր ան­տառ­ներ կան: Ա­մեն տե­սակ քթոց­նե­րից բա­ցի, այս գյու­ղե­րում պատ­ րաստ­վում էին նաև զամբ­յուղ­ներ, ո­րոնք ծղիկ էին կոչ­վում: Օգ­տա­գործ­վում էին նաև հա­ցե­նու, կաղ­նու թփի ճյու­ղեր: Կո­ղո­վի ճյու­ղե­րի պա­կա­սը լրաց­նում էին Բա­կու­րիա­ նիի ան­տա­ռից: Ճ­յու­ղա­հավ­աքը տե­ղի էր ու­նե­նում խոր աշ­նա­նը, տեր­ևա­թա­փից հե­ տո, քա­նի որ դրանք այ­նու­հետև ևս շա­բաթ­նե­րով դեռևս թարմ էին մնում: Քա­ղում էին ման­գի­զո­նով, ո­րը հենց ճի­պոտ քա­ղե­լու հա­տուկ ման­գաղ էր: Ար­հեստ­նե­րը քա­ղա­քում: 1860-ա­կան թթ. Ա­խալ­քա­լաք քա­ղա­քում հի­շա­տակ­վել է 19 ար­հեստ` 165 ար­հես­տա­վո­րով:

233 Շիկացած ամանները դուրս բեր­ել­իս դրանց մեջը, նայած մեծության, 1-6 բաժակ թան կամ շռատ էին լցնում: Վերջինս կայծակնային արա­գությամբ եռում և փրփրելով լցվում էր ամբողջ ամանի մեջ ու չքանում: Դրանով նվազեցվում­ էր ամանի հետագա ծծողականությունը: Թթվի, աղաջրի և յուղի համար հատկացվող կարասներն ու ծափերը կեչի ծառի կճեպից պատ­ րաստ­ված քաղցրահամ ձթով ձթում էին, որով կանխվում էր ծծողունակությունը: Ոմանք սո­վո­րություն ունեին ձթի ձողիկով զարդարել կարասի, ծափի և կճուճի լանջը` դեռևս տաք ժա­մա­նակ: Իսկ ուրիշները խեցեղենը փայլեցնում էին յոշա կոչված ներկով: Դրա համար ամանը արևով տաքացնում էին, յոշա­ն ջրով բացում, թաղիքով քսում, որով ամանը ստանում էր կարմիր գույն ու փայլ:

1.

Դեր­ձակ­ներ եվ­րո­պա­կան

2.

Դեր­ձակ­ներ ա­սիա­կան

3.

Հաց­թուխ­ներ

4.

Մոր­թե­գործ­ներ

5.

Ջուլ­հակ­ներ

6.

Կոշ­կա­կար­ներ

7.

Մաշ­կա­կար­ներ

8.

Ոս­կե­րիչ­ներ

9.

Հ­յուս­ներ

10. Դար­բին­ներ

11. Խա­ռատ­ներ

12. Պղն­ձա­գործ­ներ

13. Նալ­բանդ­ներ

14. Թի­թե­ղա­գործ­ներ

15. Զի­նա­գործ­ներ

16. Ներ­կա­րար­ներ

17. Թամ­բա­գործ­ներ

18. Վար­սա­վիր­ներ

19. Փո­րագ­րիչ­ներ

Հ. Գե­ղամ­յան­ցը 1879-ին հի­շա­տա­կում է 15 ար­հեստ` 97? (148) ար­հես­տա­վո­րով, ին­չը թերևս ­նաև կաս­կա­ծե­լի է. 1.

Ոս­կե­րիչ­ներ

2.

Պղն­ձա­գործ­ներ

3.

Ա­նա­գա­գործ­ներ

4.

Դար­բին­ներ

5.

Եր­կա­թա­գործ­ներ

6.

Պայ­տա­գործ­ներ

7.

Կոշ­կա­կար­ներ

8.

Մաշ­կա­րար­ներ

9.

Դեր­ձակ­ներ

10. Զի­նա­գործ­ներ

11. Սափ­րիչ­ներ

12. Հաց­թուխ­ներ

13. Պայ­տար­ներ

14. Կա­շե­գործ­ներ

15. Խա­ղա­խորդ­ներ

234 Վ. Ա. Աբրահամյան, Հայ համքարությունները Անդրկովկասի քաղաքներում, Երևան, 1971, էջ 79-80: 235 Հ. Գեղամյանց, Ախ­ալցխայից մինչև Անի, Փո­րձ­, 1879, թիվ 12, էջ 116:

Հ. Գե­ղամ­յա­նը տվյալ­ներ է ներ­կա­յաց­րել նաև 1874-1878 թվա­կան­նե­րի ար­հես­ տա­վոր­նե­րի, ար­հես­տա­նոց­նե­րում ընդգրկ­ված բան­վոր­նե­րի ու ա­շա­կերտ­նե­րի թվա­ կազ­մի վե­րա­բեր­յալ, որն ու­նի հետև­յալ պատ­կե­րը236 Տ ­ ա­րի­ներ

Ար­հես­տա­վոր­ներ

Ար­հես­տա­նոց­նե­րում աշ­խա­տող վար­պետ­ներ

Ար­հես­տա­նոց­նե­րում աշ­խա­տող ա­շա­կերտ­ներ

Վ ­ ա­ճառ­ված ձե­ռա­գործ­նե­րի ար­ժե­քը

15.814 ռ.

21.000 ռ.

17.780 ռ.

22.000 ռ.

19.000 ռ.

Ըն­դա­մե­նը

95.594 ռ.

­Նույն­պի­սի աղ­յու­սակ է ներ­կա­յաց­րել Ե. Լա­լա­յա­նը 1885-1889թթ. հե­տև­յալ տվյալ­նե­րով237. Տ ­ ա­րի­ներ

Ար­հես­տա­նոց­ներ

Վ ­ ար­պետ­ներ

Ա­շա­կերտ­ներ

Արդ­յու­նա­բե­րութ­յան ար­ժե­քը

12.400 ռ.

10.500 ռ.

10.000 ռ.

13.000 ռ.

12.600 ռ.

Ըն­դա­մե­նը

58.500 ռ.

Մ ­ ի­ջին թվով

11.700 ռ.

Այս տվյալ­նե­րի հի­ման վրա, հե­ղի­նա­կի եզ­րա­կա­ցութ­յամբ, աշ­խա­տան­քով զբաղ­ված վար­պետ­նե­րը քա­ղա­քում կազ­մում էին տղա­մարդ բնակ­չութ­յան 16,5 և­ ա­շա­կերտ­նե­րը` 24,7 տո­կո­սը: 236 Հ. Գեղամյանց, նշվ. աշխ., Փորձ, 1879, թիվ 12, էջ 214: 237 Ե. Լալայան, Ջավախք, ԱՀ, 1, էջ 214:

Ն­կա­տենք, որ 1860-1870-ա­կան թվա­կան­նե­րին վե­րա­բե­րող քա­ղա­քա­յին ար­ հեստ­նե­րի թի­վը բա­վա­կա­նա­չափ պա­կա­սա­վոր է: Ներ­կա­յաց­ված այդ թվե­րին կա­ րող են թերևս նաև ո­րո­շա­կիո­րեն լրաց­նել Ե. Լա­լա­յա­նի ա­ռաջ բե­րած տվ­յալ­նե­րը` 1894 թվա­կա­նի փաս­տե­րի հա­մա­ձայն238:

238 Պետք է ենթադրել, որ Ջավախք երկրամասի արհեստների և արհեստավորների քանակության մասին բեր­ված տվյ­ալ­նե­րը վավերական հիմք և գիտական հիմնավորվածություն ունեն: Համենայն դեպս, ան­վիճելի է, որ ինչպես հարգարժան ազգագրագետ-հետազոտողներ Հ. Գե­ղա­մյանցը, նույնպես և Ե. Լալայանը ներկայացվող ոլորտի վերաբերյալ որոշակի ստույգ տվյալ­ներ ունեցել են իրենց ձեռ­քի տակ: Եվ միայն տվյալ ժամանակաշրջանի գիտական համակարգված ուսումնասիրությունը կա­րող է որոշակի լույս սփռել նրանց օգտագործած սկզբնաղբյուրների հավաստիության վրա: Ամեն դեպքում ակնհայտ է, որ նրանց կողմից արհեստների և արհեստավորների ներկայացվող հա­մա­պատկերը ժամանակագրորեն, թե­ պետև տարիների կարճ ժամանակամիջոցի կտրվածքով, միմ­յանց շարունակություն են հան­ դիսանում` մի տեսակ լրացնելով միմյանց: Մեր կողմից նկատենք միայն, որ զուտ ազգա­բնակ­ չության կենսաապահովման տեսանկյունից էլ ժամանակի արհեստների պա­կա­սավոր ներ­ կայացված լինելը երկրորդ կարծիք չի կարող ունենալ, մանավանդ­ որ արհեստների հիշա­տա­ կումը առավելաբար քաղաքային շեշտադրում է ունեցել (Կազմողի ծանոթագրումը` Ռ. Ղ.): Տես ԱՀ, 1, էջ 213:

Ըն­դա­մե­նը

­Լու­սան­կա­րիչ­ներ

-

­Կազ­մա­րար­ներ

-

Մ­սա­վա­ճառ­ներ

­Սափ­րիչ­ներ

­Թամ­բա­գործ­ներ

­Թի­թե­ղա­գործ­ներ

Ա­պա­կի գցող­ներ

-

­Ներ­կա­րար­ներ

-

Ա­տաղ­ձա­գործ­ներ

Ս­ղո­ցա­րար­ներ

-

Հ­յուս­ներ

­Քար­տաշ­ներ

-

­Ժա­մա­գործ­ներ

-

­Պող­պա­տա­գործ­ներ

­Վա­ռա­րա­նա­գործ­ներ

-

Հ­րա­ցա­նա­գործ­ներ

Ոս­կե­րիչ­ներ

Պղն­ձա­գործ­ներ

­Դար­բին­ներ

Գլ­խար­կա­կար­ներ

­Ներ­կա­րար­ներ (պո­յա­ճի­ներ)

­Մաշ­կա­կար­ներ

­Կոշ­կա­կար­ներ

­Դեր­ձակ­ներ

­Խո­հա­րար­ներ

-

­Հա­ցա­րար­ներ

-

­Հաց­թուխ­ներ

վարպ. ա­շ ակ. վարպ. ա­շ ակ. վարպ. ա­շ ակ. վարպ. ա­շ ակ. ­Հ ա­յ եր

­Ռ ուս­ն եր

­Հ ույ­ն եր

Վ­ր ա­ց ի­ն եր

Այս բեր­ված թվե­րից եր­ևում է, որ «քա­ղա­քի գրե­թե բո­լոր ար­հես­տա­վոր­նե­րը հա­ յեր են»239: Գոր­ծա­րա­նա­յին ապ­րանք­նե­րի սա­կավ տա­րած­ման պատ­ճա­ռով մինչև 1918-ի գաղ­թը Ա­խալ­քա­լաք քա­ղա­քում մե­տա­ղա­գոր­ծա­կան ար­հեստ­նե­րը բա­վա­կա­նա­չափ զար­գա­ցած էին: Գաղ­թի պատ­ճա­ռով այդ ար­հեստ­նե­րը հնգամ­յա ժա­մա­նա­կա­մի­ 239 Անդ, էջ 214:

ջո­ցում գրե­թե ամ­բող­ջո­վին վե­րա­կանգն­վե­ցին, իսկ ո­րոշ ճյու­ղեր նույ­նիսկ ա­վե­լի ըն­ դար­ձակ­վե­ցին: Այդ մա­սին ո­րոշ տվյալ­ներ է հա­ղոր­դել Ս. Շի­րին­յա­նը: Ըստ այդմ, մինչև 1916 թի­վը ե­ղել են եր­կու ոս­կե­րիչ­ներ, ո­րոնց թի­վը 1940 թվա­կա­նին ար­դեն հաս­նում էր 8-9-ի240: Ժա­մա­գոր­ծութ­յամբ զբաղ­վում էին1-2 հո­գի: Պղն­ձա­գործ­նե­րը 1910-ին եր­կուսն էին, իսկ 1940-ին` 4-5 հո­գի (էջ 40): Կ­լա­յե­կող­նե­րը 1910-1920-ա­կան թվա­կան­նե­րին 3-4 հո­գի էին (էջ 42), ո­րոնք ժա­ մա­նակ առ ժա­մա­նակ շրջում էին գյու­ղե­րը և կ­լա­յե­կում պղնձե ա­ման­նե­րը: Դար­բին­նե­րը, ով­քեր տե­ղա­վոր­ված էին Ա­խալ­քա­լա­քի Դամրչ­նոց կոչ­ված փո­ ղո­ցի մի շար­քում, պայ­մա­նագ­րա­յին կար­գով կապ­վում էին ո­րոշ գյու­ղե­րի հետ (էջ 39-40): Դար­բին­նե­րի շար­քում էին տե­ղա­վոր­ված նաև ա­նի­վա­գործ­նե­րը, ո­րոնց թի­վը 1940-ա­կան թվա­կան­նե­րին 4-ից չէր անց­նում (էջ 40): Գամ պատ­րաս­տող­նե­րի թի­վը եր­բեք էլ 1-2-ից չէր անց­նում, ո­րոնք, սա­կայն, լիո­ վին բա­վա­րա­րում էին պայ­տար­նե­րի պա­հան­ջը: Քա­ղա­քում 1910-ա­կան թվա­կան­նե­րին կար միայն մեկ զի­նա­գործ, ա­պա և հայտն­վեց երկ­րոր­դը: Ն­րանց հիմ­նա­կան զբաղ­մուն­քը սա­ռը և տաք զեն­քե­րի նո­րո­ գումն էր (էջ 40): Ո­րոշ տե­ղե­կութ­յուն­նե­րի հա­մա­ձայն, զի­նա­գործ­նե­րը հան­պատ­ րաս­տից (ինք­նու­րույն) հրա­ցան­ներ և­ ատր­ճա­նակ­ներ էին պատ­րաս­տում: Քա­ղա­քի թի­թե­ղա­գործ­նե­րն ու­նեին ի­րենց ար­հես­տա­նոց­նե­րի շար­քը, ուր պատ­ րաստ­վում էին նավ­թա­ման­ներ, ճրագ­ներ, վա­ռա­րան­ներ, խո­ղո­վակ­ներ, դույ­լեր, տաշ­տակ­ներ, ջրա­ման­ներ և­ այլն: Մինչև 1910 թվա­կա­նը նրանց թի­վը հաս­նում էր 3-4-ի, իսկ 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րին` 12-ի (էջ 40): Քա­ղա­քում ո­րո­շա­կի տեղ ու դեր ու­նեին շի­նա­րա­րա­կան ար­հեստ­նե­րը: Բա­ցի որմ­նա­դիր­նե­րից, ով­քեր քա­ղաք էին գա­լիս գյու­ղե­րից, մնա­ցած ար­հես­տա­վոր­նե­րը տե­ղա­ցի­ներ էին: Կ­րա­խառն կա­վա­հո­ղից սվաղ կա­տա­րող­նե­րը միա­ժա­մա­նակ տնե­րում թրծած աղ­յու­սից պա­տի վա­ռա­րան­ներ և ծխ­նե­լույզ­ներ էին պատ­րաս­տում (էջ 42): 19201930-ա­կան թվա­կան­նե­րին նրանց թի­վը չէր անց­նում 6-7 հո­գուց: Գ­րե­թե նույն­քան էին նաև ներ­կա­րար­նե­րը, ով­քեր մինչև 1920-ա­կան թվա­կան­նե­րը ո­րոշ շեն­քե­րի գլխա­վոր ճա­կատ­նե­րը և ներ­սի որ­մե­րը ներ­կում էին կ­րով: Երբ եր­ևան ե­կան յու­ղա­ ներ­կե­րը, ներ­կա­րար­նե­րը ձեռ­նար­կե­ցին և յու­րաց­րին նաև դռնե­րը, պա­տու­հան­ներն ու հա­տակ­նե­րը ներ­կե­լու ար­հես­տը (էջ 41):

240 Ս. Շիրինյան, Արհեստները Ախալքալաքում («Երևանի համալսարան», 1980, թիվ 3, էջ 40: Այսուհետև բնագրում կհիշատակենք հանդեսի այս համարի միայն էջերը):

1930-ա­կան թվա­կան­նե­րին այլևս եր­ևան էին ե­կել շեն­քե­րի կտուր­նե­րը թի­թե­ղա­ պա­տող ա­ռա­ջին թի­թե­ղա­գործ­նե­րը, ո­րոնց թի­վը նա­խա­պես չէր գե­րա­զան­ցում մեկ տասն­յա­կը (ըն­դա­մե­նը` 5-6 հո­գի, էջ 40): Սահ­մա­նա­փակ թվով մար­դիկ զբաղ­վում էին նաև ա­պա­կե­գոր­ծութ­յամբ: Շի­նա­փայ­տի վե­րամ­շակ­ման գոր­ծում կար­ևոր դեր ու­նեին տախ­տակ քա­շող խզար­չի­նե­րը: Մինչև է­լեկտ­րա­կան սղո­ցա­րան­նե­րի եր­ևան գա­լը 2-4 հո­գի էր նրանց թի­վը (էջ 40): Ա­տաղ­ձա­գործ վար­պետ­նե­րը, ով­քեր միա­ժա­մա­նակ զբաղ­վում էին նաև շի­նա­ րա­րութ­յամբ (շենք ծած­կել, հա­տակ տախ­տա­կա­պա­տել, դուռ և լու­սա­մուտ պատ­ րաս­տել և­ այլն), 1900-թվա­կան­նե­րին Ա­խալ­քա­լա­քում ըն­դա­մե­նը 4-5 հո­գի էին, ո­րոնց ար­հես­տա­նոց­նե­րը գտնվում էին հենց ի­րենց սե­փա­կան տնե­րում: Հե­ղա­փո­խութ­յու­ նից հե­տո նրանց թի­վը կրկնա­պատկ­վեց, ուր, բա­ցի շի­նա­րա­րա­կան զբաղ­մունք­նե­ րից, պատ­րաստ­վում ու վա­ճառ­վում էին նաև տնա­յին բազ­մա­պի­սի ի­րեր ու կեն­ցա­ ղա­յին ա­ռար­կա­ներ: Ինք­նին հաս­կա­նա­լի է, որ նման ծա­վա­լի աշ­խա­տանք­ներ կա­ տա­րե­լու հա­մար պա­հանջ­վե­լու էին հա­տուկ դրա հա­մար հար­մա­րեց­ված ար­հես­տա­ նոց­ներ (էջ 40): Քա­ղա­քի ոտ­նա­ման կա­րող ու­նո­րո­գող ար­հես­տա­վոր­նե­րը 1900-ա­կան թվա­կան­ նե­րին շուրջ ե­րեք տասն­յա­կի էին հաս­նում: 1940 թվա­կա­նին պե­տա­կան ար­տել­նե­ րում աշ­խա­տող կոշ­կա­կար­նե­րի թի­վը հաս­նում էր 70-ի (էջ 39): Մինչ­դեռ 1910 թվա­ կա­նից ա­ռաջ նրանց թի­վը ե­ղել է 3 հո­գի, 1940-ին` 13 հո­գի (էջ 39): Մի ա­ռան­ձին խումբ էին կազ­մում այն ար­հես­տա­վոր­նե­րը, ով­քեր մաս­նա­գի­տա­ ցել էին ոտ­նա­ման­նե­րի, չուս­տե­րի, ինչ­պես նաև եվ­րո­պա­կան ա­մեն տե­սակ կո­շիկ­ նե­րի ե­րե­սա­ցու­ներ պատ­րաս­տե­լու գծով, ո­րոնց օլ­թան կա­րող ա­նունն էին տա­լիս: Պայ­մա­նա­վոր­վա­ծութ­յան հա­մա­ձայն, նրանք պատ­րաս­տի ե­րե­սա­ցու­ներ էին մա­ տա­կա­րա­րում և 10 օ­րը կամ էլ ա­մի­սը մեկ փա­կում էին ի­րենց դրա­մա­կան հա­շիվ­ նե­րը: Ա­խալ­քա­լա­քում կար հա­տուկ ար­հես­տա­նոց-խա­նութ, որ­տեղ թամ­բա­գործ-սան­ ձա­գործ­նե­րը պատ­րաս­տում և վա­ճա­ռում էին թամ­բեր, խա­մութ­ներ, սան­ձի տա­ րատե­սակ­ներ և­ այլ պա­րա­գա­ներ (էջ 42): Ն­րանց թի­վը 1910 թվա­կա­նին ե­ղել են 3-4 հո­գի: Քա­ղա­քում մշտնջե­նա­պես, գրե­թե մինչև 1940-ա­կան թվա­կան­նե­րը, կար 1-2 սան­րա­գործ, ով­քեր գոմ­շի և­ ե­զան եղջ­յուր­նե­րից, փայ­տից և­ եր­բեմն էլ ոս­կո­րից ա­մեն տե­սակ սան­րեր էին պատ­րաս­տում: Կարուձևի ար­հեստ­նե­րը քա­ղա­քում եր­կու ուղ­ղութ­յուն ու­նեին. մի ուղ­ղութ­յա­նը պատ­կա­նում էին ազ­գա­յին տա­րա­զը պահ­պա­նող­նե­րը, իսկ մյու­սին` եվ­րո­պա­կան տա­րա­զը տա­րա­ծող­նե­րը: Հա­յոց ազ­գա­յին տա­րա­զի մաս­նա­գետ դեր­ձակ­նե­րը կա­ րում էին ար­խա­լուղ, չու­խա, վե­րար­կու, հնաոճ շալ­վար, կնոջ ջուպ­պա, խրխա, փու­

թա­լի, ֆա­րա­ջա և­ այլն, իսկ օ­տա­րա­սեր-օ­տա­րա­մոլ­նե­րը` եվ­րո­պա­կան վե­րար­կու, շալ­վար, սեր­թուկ և­ այլն: Հին վար­պետ­նե­րը 1910-ա­կան թվա­կան­նե­րին 12 հո­գի են ե­ղել, ո­րոնք էլ 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րին այլևս աս­պա­րե­զից հե­ռա­ցան: Իսկ նո­րերն էլ 1940 թվա­կա­նին շուրջ 20 հո­գի էին, ո­րոնք աս­տի­ճա­նա­բար ա­վե­լա­նում էին նաև (էջ 39): Մի ընդ­հա­նուր ար­հես­տա­նո­ցում տե­ղա­վոր­ված էին փա­փաղ և շապ­խա գլխարկ կա­րող­նե­րը: Փա­փաղ կա­րող­նե­րի թի­վը 1910 թվա­կա­նին հաս­նում էր 6-ի, իսկ 1940 թվա­կա­նին` 2-ի: Շապ­խա կա­րող­նե­րի պա­րա­գան ճիշտ հա­կա­ռակն էր. անց­յա­լի 3 թի­վը 1940-ին հա­սել էր 7-ի: Քա­ղա­քում ներ­կա­րար­նե­րը 1910 թվա­կա­նին հաշվ­վում էր շուրջ 3-4 հո­գի, իսկ 1940 թվա­կա­նին` ար­դեն 15-17 մարդ էր զբաղ­ված այդ աշ­խա­տան­քով (էջ 41): Ա­խալ­քա­լա­քի վե­րո­հիշ­յալ ար­հեստ­ներն, ըստ Շի­րին­յա­նի, ամ­բող­ջա­պես հա­յե­ րի ձեռ­քին էր, ով­քեր հայ­րե­նի Կար­նո ար­հեստ­ներն ու նրանց կա­տա­րո­ղա­կան վար­ պե­տութ­յու­նը զար­գաց­ման նոր աս­տի­ճա­նի հասց­նե­լուց բա­ցի, յու­րաց­րել էին նաև եվ­րո­պա­կան շատ ար­հեստ­ներ: Գոր­ծա­րան­ներ: Հ. Գե­ղամ­յան­ցի հա­ղորդ­ման հա­մա­ձայն, Ա­խալ­քա­լա­քում 1879 թվա­կա­նին կար 6 գոր­ծա­րան` 9 աշ­խա­տա­վո­րով: Դ­րանք էին` գա­րեջ­րի գոր­ծա­րա­նը 1 վար­պե­տով, կրի­նը` 1 աշ­խա­տող, աղ­յու­սի­նը` 2 աշ­խա­տող, կաշ­վի­նը` 2 աշ­խա­տող, օ­ճա­ռի­նը` 2 աշ­խա­տող, ծխա­խո­տի­նը` մեկ աշ­խա­տող: Գե­ղամ­յան­ցը միա­ժա­մա­նակ նշել է նաև, որ Գան­ձա բազ­մա­մարդ գյու­ղում կար օ­ղու մի գոր­ծա­րան, որ­տեղ, բա­ցի հա­ցա­հա­տի­կից, օ­ղի էին քա­շում նաև չա­մի­չից: Ընդ ո­րում, այս վեր­ջի­նից ստաց­ված օ­ղին ամ­սա­կան կազ­մել է­ շուրջ 1400 դույլ241: Ե. Լա­լա­յա­նի հա­ղորդ­ման հա­մա­ձայն, 19-րդ դա­րի վեր­ջե­րին քա­ղա­քում կա­ յին տնայ­նա­գոր­ծա­կան ե­ղա­նակ­նե­րով գոր­ծող 10 գոր­ծա­րան: Դ­րանք էին` կաշ­վի 4 գոր­ծա­րան` 7 վար­պե­տով, օ­ճա­ռի 2 գոր­ծա­րան` 4 վար­պե­տով, աղ­յու­սի­նը ` 3 և կ­րի 2 գոր­ծա­րան` 4 վար­պե­տով: Ս­րանք գոր­ծա­րան­ներ էին ոչ այ­սօր­վա ի­մաս­տով, սա­ կայն սրանք ո­րո­շա­կիո­րեն բա­վա­րա­րում էին տե­ղա­կան պա­հանջ­մուն­քը, և­ ար­տադ­ րանքն էլ սպառ­վում էր հենց քա­ղա­քում ու գա­վա­ռում242:

241 Տե՛ս «Փորձ», 1879, թիվ 12, էջ 116: 242 Տե՛ս ԱՀ, 1, էջ 215: Ըստ Ս. Շիրինյանի, քաղաքում կաշվի գործարան (տապախանա) 1900ական թվականներին եղել է 1-2 տեղ` պզտի ձորի եզրին, որտեղ այծենուց մշակվում էր բարձ­ րո­րակ սեկ, ոչխարենուց` մեշին, կաշվից` լոս: 1920-1922-ական թվականներին կար միայն մեկ օճառի գոր­ծարան: Իսկ կրի և աղյուսի գործարանների վերաբերյալ թվական տվյալներ չի բերում: (Տե՛ս «Երևանի համալսարան», 1980, թիվ 3, էջ 40): Հեղափոխությունից հետո քաղաքն ուներ և այ­ժմ էլ ունի լիմոնադի գործարան, որի արտադրանքը տեղական համբավ ու հռչակ է վայելել:

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ՀԱՂՈՐԴԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԿԱՊԻ

ՄԻՋՈՑՆԵՐ

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ա­վախ­քի գլխա­վոր ճա­նա­պար­հը մեկն է` Ա­խալց­խա-Աս­պին­ձա-Ա­ խալ­քա­լաք-­Բոգ­դա­նով­կա-­Լե­նի­նա­կան հին խճու­ղին243: Դ­րա­նից ճյու­ղա­վոր­վում են Ա­խալ­քա­լա­քը Բա­կու­րիա­նիի և Բոգ­դա­նով­կան Թ­բի­լի­սիի հետ կա­պող ճա­նա­պարհ­նե­րը: Միևնույն այդ գլխա­վոր ճա­ նա­պար­հից են ճյու­ղա­վոր­վում նաև գյու­ղա­կան բնա­կա­վայ­րեր տա­նող ու­ղի­նե­րը: Թա­փա­րա­վան գե­տի, ինչ­պես և­ այլ գե­տակ­նե­րի վրա կան մի շարք կա­մուրջ­ներ: Ջա­վախ­քում, մինչև մեր դա­րի ա­ռա­ջին տաս­նամ­յակ­նե­րը, հիմ­նա­կան փո­խադ­ րա­մի­ջոց­նե­րը ե­ղել են սայ­լա­տե­սակ­նե­րը և սահ­նակ­նե­րը, ո­րոնց լծում էին եզ­ներ, գո­ մեշ­ներ և ձիեր, հազ­վա­դեպ՝ նաև ա­վա­նակ­ներ: Հիշ­յալ այս թվարկ­ման մեջ էլ ա­ռա­վել օգ­տա­գործ­վող­ներն էին եզ­նե­րը, ա­վե­լի ուշ` ձիե­րը: Սո­վո­րա­բար ձիերն, իբրև սայ­լի ու սահ­նա­կի լծկան­ներ, սա­կավ էին օգ­տա­գործ­վում ոչ միայն բուն Ջա­վախ­քում, այլ նաև, ար­տա­գաղ­թից ա­ռաջ, Կա­րին քա­ղա­քում նույն­պես: 19-րդ դա­րում միայ­նակ ձին լծում էին եր­կա­նիվ ձիա­սայ­լա­կին, իսկ 20-րդ դա­րի սկզբնե­րից, դու­խա­բոռ­նե­րի օ­րի­նա­կով` նաև ֆուր­գո­նին: Ինչ­պես Կար­նո ամ­բողջ նա­հան­գում, Ջա­վախ­քում էլ սայ­լի տե­սակ­նե­րը հիմ­նա­ կան փո­խադ­րա­մի­ջոց­ներն էին: Ար­տա­գաղ­թից հե­տո Ջա­վախ­քում եր­կար ժա­մա­նակ եր­կա­նիվ սայ­լե­րը պահ­պան­վե­ցին` կրե­լով ո­րոշ փո­փո­խութ­յուն­ներ: Գա­վա­ռի ա­ռա­ վել բարձր­լեռ­նա­յին մա­սե­րում մինչև 1960-ա­կան թվա­կան­նե­րը պահ­պան­վում էին դրանց մնա­ցուկ­նե­րը: Մա­րան սել: Այս­պես էր կոչ­վում փոքր սայ­լը, ո­րի այլ ան­վա­նում­նե­րից էին մա­ ռան սալ և կոռ­նի սել: Մա­րա­նի ա­նիվ­նե­րը ե­րեք հաստ տախ­տակ­նե­րից էին կազմ­ վում և պն­դաց­վում էին եր­կա­թե դո­ղե­րով: Երկ­րորդ տախ­տա­կի կենտ­րո­նում բաց­վում էր քա­ռա­կու­սի անցք, ո­րի մեջ մտնում և­ ամ­րաց­վում էր փայ­տե սռնու ծայ­րը: Սռ­նին պտտվող էր, ո­րով նա պտտեց­նում էր զույգ ա­նիվ­նե­րը: Այս ա­նիվ­նե­րը պատ­րաս­ տում և վա­ճա­ռում էին Ա­խալ­քա­լա­քի ան­վա­գործ վար­պետ­նե­րը: Գ­յու­ղա­կան սայ­ լա­գոր­ծը ար­դեն պատ­րաս­տի ա­նիվ­նե­րի վրա հար­մա­րեց­նում էր սայ­լի թափ­քը, ո­րը պատ­րաստ­ված էր լի­նում մայ­րի ծա­ռի փայ­տից: Իսկ սայ­լի ա­նիվ­նե­րը, սռնին և բար­ ձե­րը սարք­վում էին ան­հա­մե­մատ դի­մաց­կուն փայ­տե­րից: Հովհ. Մալ­խաս­յա­նը բնու­թագ­րում է. «­Կոռ­նի սայ­լը գործ են ա­ծում ա­մեն ժա­մա­ նակ. թե դաշ­տա­յին և թե տնա­յին­ պա­րապ­մունք­նե­րի ժա­մա­նակ. ցա­նո­ցին կոռ­նի սայ­լին բառ­նում են սեր­մա­ցուն, կեն­դա­նի­նե­րի կե­րը` խուր­ձե­րով խո­տը, շատ ան­

243 Հայտնվում է ի գիտություն. թեպետ որոշ բնակավայրեր պաշտոնապես վաղուց են անվանա­ փոխվել, սա­կայն մենք, հավատարիմ մնալով հատկապես տեղանունների գրության հե­ղի­ նակային նախ­ընտրած անվանաձևերի պահպանման մեր անխախտ սկզբունքին, տուրք չենք տալիս այլևս քա­ղաքա­ցիություն ստացած իրողությունների առջև նույնպես` պահ­պա­ նելով հեղինակի գրության ձևերը` հնչյունական առումով առաջին հերթին: (­Կազմողի ծա­նո­ թագրումը` Ռ. Ղ.):

գամ ա­րո­րը. քա­ղո­ցին նրա վրա բառ­նում են բո­լոր գոր­ծիք­նե­րը, կժով կամ տա­կա­ռով ջու­րը, ի­րենք էլ նստում վրան և գ­նում են քա­ղը. հեր­կո­ցին բառ­նում են գու­թանն յուր բո­լոր սար­քով (բա­ցի գռնե­լից), կա­լո­ցին հա­ցը կա­լից կրում են տուն, բնա­ղո­նը տա­ նում ջրա­ղաց, ալ­յու­րը ջրա­ղա­ցից բե­րում տուն. բա­ցի այդ` նրա վրա ա­մա­ռը նստում` ուխտ, հար­սա­նիք, հրա­վեր են գնում գյու­ղից գյուղ. նրա­նով կրում են շի­նութ­յան հա­ մար ան­տա­ռից փայտ, դաշ­տից` քար, քրեհ տա­նում զա­նա­զան տե­ղեր, Կաղզ­վա­նից աղ բե­րում, քա­ղա­քը ա­թար, փայտ, ալ­յուր, աղ և­ ու­րիշ բա­ներ տա­նում ծա­խե­լու և­ այլն: Կոռ­նի սայլն այն­քան կար­ևոր գոր­ծիք է գյու­ղա­ցու հա­մար, որ, չնա­յած նրա թանկ նստե­լուն` գրե­թե ա­մեն տուն ու­նի244»: Օր­նի սել ա­նունն էր կրում (ո­րա) կրե­լու սայ­լը, ո­րը նույն­պես պտտվող սռնիով էր և տախ­տա­կե ա­նիվ­նե­րով: Ընդ ո­րում, կոռ­նի սայ­լի և­ օ­րա­նի սայ­լի ա­նիվ­ներն ի­րար հա­վա­սար էին: Օ­րա­նի սայ­լը 1/3 չա­փով մեծ էր նա­խոր­դից, ո­րի թափ­քը ամ­բող­ջո­վին չէր տախ­տա­կա­պատ­վում, ո­րով­հետև միայն օ­րան ու խոտ էին կրում: Եվ, ե­թե փոքր սայ­լին լծում էին 1-2զույգ, ա­պա օր­նի սայ­լին` 2-4 զույգ այն դեպ­քում, երբ ան­բա­րե­ կարգ ճա­նա­պարհ­նե­րը նաև վե­րելք­ներ էին ու­նե­նում: Մա­րա­նի սե­լի չորս կարճ ցցե­րը, ուղ­ղա­հա­յաց ձևով, վեր­ևից մտնում էին թա­ռե­րի մեջ. օ­րա­նի սե­լի հետ­ևի ցցե­րը, ուղ­ղա­հա­յաց ձևով, ներք­ևից դե­պի վեր, մտնում էին թա­ռե­րի մեջ, իսկ թա­ռե­րի առջ­ևի ծայ­րե­րը հո­րի­զո­նա­կան ուղ­ղութ­յամբ մտնում էին ցցե­րի մեջ: Օր­նի սե­լի ցցե­րը կրկնա­կի եր­կար ու սրա­ծայր էին` 40-60 փութ օ­րանն ու խո­տը թափ­քի վրա պա­հե­լու հա­մար: Տեղ-տեղ օր­նի սելն ու­նե­նում էր 3 կոպ: 19-րդ դա­րի վեր­ջին պտտվող սռնիով և տախ­տա­կե ա­նիվ­նե­րով սայ­լե­րը դեռևս լիո­վին պահ­պան­վում էին: Շատ կարճ ժա­մա­նակ անց, 1900-ա­կան թվա­կան­նե­ րին, ռու­սա­կան սայ­լա­շի­նութ­յան ազ­դե­ցութ­յամբ, մա­րան սայ­լե­րի տախ­տա­կե ծանր ա­նիվ­նե­րին փո­խա­րի­նե­ցին ճա­ղա­վոր ա­նիվ­նե­րը: Սա­կայն այս նոր ա­նիվ­նեը ևս պտտ­վող սռնի ու­նեին: Աս­տի­ճա­նա­կան զար­գաց­ման արդ­յուն­քում եր­ևան է գա­լիս փոքր սայ­լի այն նոր տար­բե­րա­կը, որ կոչ­վում էր տուլ­քա սել: Ս­րա սռնին լրիվ եր­կա­թից էր, ինչ­պես ռու­սա­կան ֆուր­գո­նի սռնին, իսկ ա­նիվ­նե­րը` ճա­ղա­վոր ու փոքր գնդով: Գն­դի մեջ տուլ­քա կոչ­ված եր­կա­թե խո­ղո­վակ դրվե­լով սռնին դառ­նում էր ան­շարժ: Ա­նիվ­նե­րը պտտվում էին սռնու շուր­ջը: Ինչ փո­փո­խութ­յուն որ կրում էր պզտի սե­լը, նույ­նը կրում էր նաև օր­նի սե­լը, ո­րի սռնին ևս­ եր­կա­թից պատ­րաս­տե­լով, ա­նիվ­նե­րը նշված ժա­մա­նա­կա­մի­ջո­ցում նույն­ պես ճա­ղա­վոր դար­ձան: 244 Հովհ. Մալխասյան, Հայ գեղջուկի ալբոմը (ԱՀ, 3, էջ 384): Մարան սելը կալոցին հոռի (չաթան) էին վե­րա­ծում. չորս կողմից տախտակներով արկղ էին դարձնում, որ­ը մեկուկես մետր խո­րու­ թյուն էր ունե­նում: Տախտակների փոխարեն երբեմն խսիր ու կարպետ էին օգտա­գո­րծում:

Քա­ռա­նիվ եզ­նա­սայ­լը ֆուր­գո­նի վե­րա­սե­րումն էր, այ­սինքն` քար­շա­ձո­ղի փո­ խա­րեն կով­կաս­յան սայ­լի ա­ռեղ­ներ տե­ղադ­րե­լով, ե­զան սայլ դարձ­նե­լը, ո­րը Ջա­ վախ­քում եր­ևան ե­կավ 1910-ա­կան թվա­կան­նե­րին: Իսկ 1920-ա­կան թվա­կան­նե­րին ներ­մուծ­վում էին Լե­նի­նա­կա­նից և Գան­ձա­կից: Ս­րանք ա­ռա­վե­լա­պես տա­րած­վե­ցին այժմ­յան Բոգ­դա­նով­կա­յի շրջա­նի տա­րած­քում, ուր ա­վե­լի նպաս­տա­վոր էին ճա­նա­ պարհ­նե­րը, հան­դերն ու խոտ­հար­քնե­րը: Ավ­տո­մե­քե­նա­նե­րի լայն տա­րած­մամբ` այս սայ­լա­տե­սա­կը 1970-ա­կան թվա­ կան­նե­րին այլևս հազ­վա­դեպ էր հան­դի­պում: Ֆուր­գո­նը տա­րա­ծող­նե­րը դու­խա­բոռ­ներն էին, ո­րոն­ցից 1900-ա­կան թվա­կան­նե­ րին ա­ռա­ջին ըն­դօ­րի­նա­կող­նե­րը ե­ղան Խո­ջա­բե­կը, Մեծ Խան­չալ­լին և­ այն գյու­ղե­րը, ո­րոնք մո­տիկ ու ան­մի­ջա­կան շփման մեջ էին դու­խա­բոռ­նե­րի բնա­կա­վայ­րե­րին: 1970-ա­կան թվա­կան­նե­րին ֆուր­գոն­ներն էլ այլևս հազ­վա­դեպ էին: Միա­ձի քա­ռա­նիվ սայլն ու­ներ զույգ քար­շակ­ներ. սրա­նով քա­ղա­քի մեջ տե­ղա­ փո­խում էին ա­մեն տե­սակ ապ­րանք­ներ ու մթերք­ներ: Մուտք գոր­ծե­լով 1920-ա­կան թվա­կան­նե­րի սկզբնե­րին` այն հա­րատ­ևեց մինչև 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րի վեր­ջե­րը: Կառ­քին լծում էին 2-3 ձի և ներ­քա­ղա­քա­յին տա­րած­քում հիմ­նա­կա­նում զբաղ­ վում մարդ տե­ղա­փո­խե­լով: Գլ­խա­վոր ճա­նա­պար­հով միև­նույն գործն էին կա­տա­ րում նաև Ա­խալց­խա, Խո­ջա­բեկ, Գո­րե­լով­կա և Ա­լեք­սանդ­րա­պոլ տե­ղա­փո­խե­լով մարդ­կանց: Դե­պի Ա­խալց­խա և Ա­լեք­սանդ­րա­պոլ հարս­նա­ռի նույն­պես կառ­քե­րով էին մեկ­նում, ո­րին հիմ­նա­կա­նում լծում էին 2-3 ձի: Այս ինք­նա­տիպ երթ­ևե­կութ­յան մի­ջո­ցը իր տա­րա­ծու­մը գտավ 1900-ա­կան թվա­կան­նե­րին և­ ափ­սո­սա­լի մայ­րա­մու­տը ապ­րեց մի քա­նի տաս­նամ­յա­կի ըն­թաց­քում: Տե­ղա­կան սահ­նակ­նե­րը հա­սա­րակ էին, ո­րոնց եզ էին լծում և­ այդ պատ­ճա­ռով էլ հե­տա­գա­յում ձիու սահ­նա­կից տար­բե­րե­լու հա­մար տա­լիս էին է­զի խ­զակ245 ա­նու­նը: Հովհ. Մալ­խաս­յա­նը ներ­կա­յաց­րել է խզա­կի 19-րդ դա­րի ձևը, ըստ ո­րի այն ցցա­ վոր է և կո­պե­րից բա­ցի, թափ­քի վրա ծած­կոց­ներ չու­նի: «Ս­րա­նով,- գրում է հե­ղի­նա­ կը,- գյու­ղա­ցին ձմե­ռը ջուր է կրում գե­տա­կից կամ ա­վա­զա­նից... Հո­րե­րից փայ­տա­ նյութ, ա­թար, նաև այլ­ևայլ ի­րեր են տա­նում քա­ղաք` ծա­խե­լու, ձմե­ռը նստում վրան, տեղ են գնում: Սահ­նակ պա­հում են մի­միայն մեծ օ­ջաղ­նե­րը246»: Եվ որ կար­ևոր է, այդ սահ­նա­կին զույգ եզ էին լծում, լծին լոր­խե­լով քար­շակ­նե­րի ծայ­րե­րը247 (ա­ռե­ղի ձև տա­լով): Այդ սահ­նա­կի օ­րի­նա­կով ան­տա­ռա­մերձ գյու­ղե­րում պատ­րաս­տում էին ձե­ռաց

245 Խզակ բառը ծագում է պարսկերեն գըզագ բառից, որը թուրքերենում ընդունել է խըզախ կամ խըզէնտէ ձևերը: 246 Հովհ. Մալխասյան, նշվ. աշխ. (ԱՀ, 3, էջ 387): 247 Անդ, էջ 388:

խզակ248, ո­րով ան­տա­ռից վա­ռե­լա­փայտ էին փո­խադ­րում: Քա­շող մար­դը մտնում էր ծայ­րե­րը սահ­նա­կին կա­պած չվա­նի օ­ղա­կի մեջ և ձգում կրծքով, իսկ վայ­րէջք­նե­րում նույն չվա­նը, սան­ձի նման հետ­ևից բռնե­լով ու զսպե­լով, ի­ջեց­նում էր ցած: Կար նաև ցա­մա­քի քա­շան-սահ­նակ, ո­րը սայ­լի նման ա­ռեղ­ներ էր ու­նե­նում: Գ­լու­խը անն­շան չա­փով դե­պի վեր կեռ էր, որ­տե­ղից էլ լծվում էին շղթա­յով և զույգ եզ­նե­րով քա­շում էին բար­ձած սա­լա­քա­րեր, շիր­մա­քա­րեր և­ այլ ծանր բեռ­ներ: Ձիու սահ­նակ (սան­քա): Ա­նունն ա­ռա­ջա­ցել է ռու­սե­րեն սա­նի ձևից: Ս­րա ձևը և ձի լծե­լու կեր­պը հա­յե­րին ան­ցել է դու­խա­բոռ­նե­րից: 1970-ա­կան թվա­կան­նե­րին սահ­նակ­նե­րը նույն­պես գնա­լով հազ­վագ­յուտ դար­ ձան: Գ­րաս­տա­յին փո­խադ­րա­մի­ջոց­նե­րը, իբրև այդ­պի­սին, աս­տի­ճա­նա­բար հե­տըն­ թաց զար­գա­ցում էին ու­նե­նում: Ձի գրաս­տը հա­յե­րը սա­կավ էին օգ­տա­գոր­ծում: Կար­ նո ար­տա­գաղ­թից հե­տո Ջա­վախ­քի ո­րոշ լեռ­նոտ վայ­րե­րում խրձե­րը ձիե­րով էին դաշ­ տե­րից կրում տուն: Ձիե­րով նաև հե­ռա­վոր քա­ղաք­ներ արկ­ղե­րով ապ­րանք­ներ էին տե­ղա­փո­խում, ո­րը կարճ ժա­մա­նա­կաշր­ջան տևեց: Կա­րե­լի է վստա­հա­բար ա­սել, որ ձիագ­րաստ­նե­րը լիո­վին օգ­տա­գործ­վում էին մրգա­բեր շրջան­նե­րի մահ­մե­դա­կան­նե­ րի կող­մից, թե­պետ, օ­րի­նակ, Նա­քա­լաք­ևի քրդե­րը բան­ջա­րե­ղե­նը և մր­գե­րը, թե­ռե­րով բար­ձե­լով եզ­նե­րի մեջ­քին, տե­ղա­փո­խում էին շու­կա` վա­ճա­ռե­լու: Ու­րա­խութ­յամբ պետք է նշեմ, որ գա­վա­ռում հեծ­կան ձիեր պա­հող­նե­րը շատ էին: Հե­ռու վայ­րեր և կամ գյու­ղից գյուղ գնա­ցող­նե­րը օգտ­վում էին հենց հեծ­կան ձիե­րի ծա­ռա­յութ­յու­նից, ին­չը նաև ար­ժա­նա­պա­տիվ էր, գե­ղե­ցիկ ու դի­տար­ժան: Ջա­վախ­քի գյու­ղե­րում գրե­թե անխ­տիր բո­լոր ըն­տա­նիք­նե­րն ու­նեին ձիեր. շատ ըն­տա­նիք­ներ հա­ճախ մի քա­նի ձիեր էին ու­նե­նում, ո­րոնք ա­ռա­վե­լա­բար բեռ­նա­ձիեր էին և­ օգ­տա­ գործ­վում էին գյու­ղատն­տե­սա­կան աշ­խա­տանք­նե­րում: Գ­յու­ղա­կան հա­մայնք­նե­րը` կոլտն­տե­սութ­յուն­նե­րը, դաշ­տա­վա­րա­կան բրի­գադ­նե­րի աշ­խա­տանք­նե­րի գոր­ծու­ նեութ­յու­նը կազ­մա­կեր­պում էին հենց բեռ­նա­ձիե­րի մի­ջո­ցով, ո­րոնց էլ գյուղ­տեխ­ նի­կան ի վեր­ջո աս­տի­ճա­նա­բար դուրս մղեց աս­պա­րե­զից: Գ­յու­ղա­կան կյան­քին ա­ռանձ­նա­հա­տուկ հմայք ու հրա­պույր էր տա­լիս­ հեծ­կան ձիե­րի մաս­նակ­ցութ­յու­նը տո­նա­կան մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի հան­դի­սութ­յուն­նե­րին: Մաս­նա­վո­րա­բար գյու­ղա­կան գրե­թե ողջ ե­րի­տա­սար­դութ­յու­նը ա­միս­ներ ա­ռաջ էր նա­խա­պատ­րաստ­վում այդ­պի­ սի մրցում­նե­րին, լա­վա­գույն նժույգ­ներն էին ընտ­րում, վար­ժեց­նում ու զար­դա­րում այդ նպա­տա­կով: Այս ա­ռու­մով ա­ռանձ­նա­հա­տուկ հան­դի­սա­վո­րութ­յամբ էր կազ­մա­ կերպ­վում Վարդ­ևո­րի տո­նա­կա­տա­րութ­յու­նը Գան­ձա­յում: Շր­ջա­կա բո­լոր գյու­ղե­րից հա­վաք­վում էին այս­տեղ հաղ­թութ­յան կան­խա­վա­յե­լու­մով ար­բած հեծ­յալ տղա­նե­րը՝ ձիե­րի գլուխ­ներն ու թամ­բե­րը գույնզ­գույն ժա­պա­վեն­նե­րով զար­դա­րած: Թեթև վար­ 248 Այս խզակի երկարությունը 1, 2 մետր էր:

գե­լով ու կո­կո­զա­վիզ` սլա­նում էին նրանք աջ ու ձախ, զար­դա­րուն մտրակ­նե­րը տե­ղիան­տե­ղի գոր­ծի դնե­լով, ցու­ցադ­րում ի­րենց ու ի­րենց նժույ­գը, նա­խա­պատ­րաստ­վում, տրա­մադր­վում մրցութ­յա­նը: Ա­ռա­վո­տը վաղ, լու­սա­բա­ցի հետ, տո­նա­կան հա­գու­կա­ պով ու տո­նա­կա­նո­րեն տրա­մադր­ված ժո­ղո­վուր­դը, հեծ­յալ ու հե­տիոտն, մե­քե­նա­նե­ րով, ով ինչ­պես կա­րո­ղա­նում, հաս­նում էր նախ Ժա­մին սար կոչ­ված գե­ղա­դիր բար­ ձուն­քը, ուր Սբ. Հով­հան­նե­սի մա­տուռն է իշ­խում շրջա­կայ­քի վրա: Մոմ էին վա­ռում, մա­տաղ էին ա­նում ու բա­ժա­նում սի­րով, ըն­դու­նե­լի լի­նե­լու հա­մար բա­ժա­նում էին անխ­տիր, հրճվում-ու­րա­խա­նում ու քեֆ էին ա­նում` դհոլ-զուռ­նան, երգն ու պա­րը խառ­նած ի­րար: Կե­սօր­վա կողմ, ար­դեն գյու­ղա­մի­ջում, հիմ­նա­կան տո­նա­կա­տա­ րութ­յունն էր սկսվում, պա­րերն ու հա­մա­տա­րած ու­րա­խութ­յու­նը, աղ­ջիկ-տղա թա­ քուն սի­րա­խա­ղե­րը և, ի­հար­կե, ա­մե­նից շատ սպաս­ված ձիամր­ցութ­յու­նը...­Հաղ­թո­ղին մեծ հան­դի­սութ­յամբ ող­ջու­նում էին, սահ­ման­ված մրցա­նա­կը հանձ­նում էին նրան, և­ այլևս ինքն ու իր ձին էին տվ­յալ տար­վա հե­րո­սը: Ի­հար­կե, կռիվ-տու­րուդմ­բոց­ներն էլ էին ան­պա­կաս լի­նում այդ օ­րե­րին, հատ­կա­պես հար­ևան գյու­ղե­րի ջա­հե­լութ­յան միջև, հե­տո էլ հաշտ­վում ու միա­սին քե­ֆի էին նստում, ո­րոնք, ամ­բող­ջութ­յամբ, ի վեր­ ջո, մաս էին կազ­մում ժո­ղովր­դա­կան տո­նախմ­բութ­յան: Եվ ժո­ղովր­դա­կան վարդևոր­ յան անկրկ­նե­լի այս տո­նախմ­բութ­յուն­նե­րը ա­մե­նամ­յա ու հա­մա­տա­րած են ողջ Ջա­ վախ­քում: Ա­վե­լի վաղ ժա­մա­նակ­նե­րում, ձիամր­ցութ­յուն­նե­րին զու­գա­հեռ, անց­կաց­վել են նաև նի­զա­կա­խա­ղեր, ո­րոնք ա­վե­լի մեծ հմտութ­յուն ու վարժ­վա­ծութ­յուն էին պա­հան­ ջում, ա­ռա­վել տե­սա­րա­նա­յին էին ու սպաս­ված և, ան­շուշտ, հեծ­կան ձիե­րի ա­ռա­վել բարձր ու տևա­կան վար­ժանք էր անհ­րա­ժեշտ: Մո­տա­վո­րա­պես այս պատ­կե­րով էր ներ­կա­յա­նում Ջա­վախ­քի հա­յոց փո­խադ­ րա­մի­ջոց­նե­րի ընդ­հան­րա­կան բնու­թա­գի­րը 19-րդ դա­րում և 20-րդ դա­րի ա­ռա­ջին կե­ սին: Իսկ այն խա­վե­րը, ով­քեր սո­ցիա­լա­կան և­ այլ­ևայլ պատ­ճառ­նե­րով չու­նեին ձիեր, թեթև բեռ­նե­րը շա­լա­կով էին կրում: Անց­յա­լում փո­խա­դարձ կապ պահ­պա­նե­լու ժո­ղովր­դի ու­նե­ցած մի­ջոց­նե­րը բազ­մա­զա­նութ­յամբ շատ աչ­քի չեն ըն­կել: Նա­խորդ դա­րաշր­ջան­նե­րից չեն մ­նա­ցել և 1830-ից հե­տո էլ չեն ստեղծ­վել դի­տո­ղա­կան ար­հես­տա­կան կա­ռույց­ներ: Օգ­տա­ գործ­վել են բնա­կան բար­ձունք­նե­րը և­ ե­կե­ղե­ցա­կան զան­գե­րը, ո­րոնց մի մա­սը այ­սօր էլ անհ­րա­ժեշ­տութ­յան դեպ­քում օգ­տա­գործ­վում է: Ս­րանք են, որ հա­մար­վել են կա­պի տե­սո­ղա­կան և լ­սո­ղա­կան մի­ջոց­ներ: Լ­սո­ղա­կան մի­ջոց­նե­րը ա­վե­լի հա­րուստ են: Դ­րանց մեջ զգա­լի տեղ ու­նեն հա­ մայն­քա­յին-հա­սա­րա­կա­կան նշա­նա­կութ­յուն ու­նե­ցող միջոց­նե­րը: Կա­րի­նում և Ջա­վախ­քում կար­ևոր դեր ու­ներ ակ­նա­տա­յին հա­մա­կար­գը` ազ­ գա­կան և հար­ևան ըն­տա­նիք­նե­րի միջ­նա­պա­տե­րում փոքր պա­տու­հան­ներ ու­նե­նա­

լը: ճիշտ է, որ դրանք մեծ մա­սամբ օգ­տա­գործ­վում էին կեն­ցա­ղա­յին հա­ղոր­դակց­ ման նպա­տա­կով, բայց ա­ռան­ձին դեպ­քե­րում դրանց նշա­նա­կութ­յու­նը մե­ծա­նում էր` կապ­ված ժո­ղովր­դի անվ­տան­գութ­յան խնդիր­նե­րի և­ ա­պա­հո­վութ­յան հետ: Ակ­նատ­ նե­րից հա­ղորդ­վում էր ցան­կա­ցած լուր, ին­չը անհ­րա­ժեշտ կապ ու­նե­նա­լու ա­մե­նօր­յա պա­հանջ­մունք էր: Մ­յուս մի­ջո­ցը կա­տա­րա­ծուի ծա­ռա­յութ­յունն էր. նա գյու­ղա­կան ղե­կա­վա­րութ­յան հրա­հան­գի հա­մա­ձայն, ժո­ղով գու­մա­րե­լու, նաև այլ­ևայլ հայ­տա­ րա­րութ­յուն­ներ ա­նե­լու հա­մար փո­ղոց­ներն էր շրջում կամ կանգ­նում բարձր տնե­րի կտուր­նե­րին և բարձ­րա­ձայ­նում էր իր ա­սե­լի­քը: Կեն­ցա­ղա­յին տե­սա­կե­տից կար­ևոր ծա­ռա­յութ­յուն էին մա­տու­ցում մու­նե­տիկ­նե­ րը: Ա­խալ­քա­լա­քում և Ա­խալց­խա­յում նրանք ի­րենց դե­րը կա­տա­րում էին մինչև 19201930-ա­կան թվա­կան­նե­րը: Մու­նե­տի­կը, ձեռ­քը ա­կան­ջին դրած, անց­նում էր փո­ղո­ցից փո­ղոց և բարձր հայ­տա­րա­րում լու­րը, ին­չը հանձ­նա­րար­ված էր ի­րեն քա­ղա­քա­յին հաս­տա­տութ­յուն­նե­րի կող­մից: Նա էր մարդ­կանց հրա­վի­րում ժո­ղո­վի, կամ էլ հա­սա­ րա­կա­կան որ­ևէ այլ հա­վա­քի: Քա­ղա­քա­ցի­նե­րի հո­ժա­րութ­յամբ թալ­լալ249-մու­նե­տի­կը հայ­տա­րա­րում էր որ­ևէ բա­նի կորս­տի մա­սին և հայտ­նում կորս­տի տի­րոջ հաս­ցեն: Պա­տե­րազ­մա­կան լու­րեր հա­ղոր­դե­լու, նաև վտանգ­նե­րից զգու­շաց­նե­լու, ինչ­պես և պաշտ­պան­վե­լու հա­մար մի­ջո­ցա­ռում­ներ կազ­մա­կեր­պե­լու տե­սա­կե­տից կարևոր­ վում էր ե­կե­ղե­ցու զան­գի ղո­ղանջ­նե­րով ժո­ղովր­դին ա­րագ հա­վա­քե­լու ձևը: Միև­նույն այս նպա­տա­կին էին ծա­ռա­յում նաև հրա­ցա­նաձ­գութ­յու­նը, սու­լի­չով տագ­նա­պա­ շեշտ սու­լե­լը և­ այլն: Կա­պի տե­սո­ղա­կան մի­ջոց­նե­րն ան­հա­մե­մատ քիչ էին: Նույ­նիսկ չա­փա­զանց հազ­վա­դեպ էր օգ­տա­գործ­վում, օ­րի­նակ, ծուխ բարձ­րաց­նե­լը, ո­րով ա­րա­գաց­ված շտապ օգ­նութ­յուն էր ակն­կալ­վում: Բա­վա­կան տա­րած­ված կի­րա­ռութ­յուն ու­ներ ճա­ նա­պարհ­նե­րին ձո­ղեր տնկե­լու հի­նա­վուրց սո­վո­րութ­յու­նը, հատ­կա­պես բքա­ռատ ձմռա­նը չմո­լոր­վե­լու հա­մար: Ցր­տա­շունչ ձմեռ­նե­րին այս ա­ռու­մով բա­վա­կան վա­ տա­համ­բավ էր Բա­կու­րիա­նիի լեռ­նանց­քը, և բ­քի ժա­մա­նակ ձո­ղե­րով կողմ­նո­րոշ­վե­լը դառ­նում էր ստեղծ­ված վի­ճա­կից հնա­րա­վոր ելք:

249 Թալլալ բառը արաբերեն տէլլալ-տէլլալի բ­առից է ծագում` միևնույն մունետիկ ն­շանակությամբ­:

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹ

ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐ

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

նչ­պես և ցույց են տա­լիս հնա­գի­տա­կան պե­ղա­ծո նյու­թե­րը, Ջա­վախ­ քը ան­հի­շե­լի ժա­մա­նակ­նե­րից բնա­կեց­ված է ե­ղել մարդ­կա­յին հա­սա­ րա­կութ­յան զար­գաց­ման բո­լոր փու­լե­րում: Պատ­մա­կան այդ փու­լե­րի ու­սում­նա­սի­րութ­յու­նը մեր նպա­տակ­նե­րի և պար­տա­կա­նութ­յուն­նե­րի մեջ չի մտնում: Մենք խնդիր ու նպա­տակ ենք դրել մեզ 19-րդ դա­րի ա­ռա­ջին կե­սից մինչև մեր օ­րերն ըն­կած ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծի բնա­կա­վայ­րե­րի և կա­ռույց­նե­րի ու­ սում­նա­սի­րութ­յու­նը, ո­րը, ոչ թե բնիկ ջա­վա­խա­հա­յե­րի, այլ մաս­նա­վո­րա­պես վե­րա­ բե­րում է 1830-ին Կար­նո նա­հան­գից Ջա­վախք տե­ղա­փոխ­ված հա­յե­րի ըն­դու­նած և վե­րա­կա­ռու­ցած բնա­կա­վայ­րե­րի պատ­մութ­յա­նը: Հայտ­նի է, որ հենց բնիկ Ջա­վախ­քի հա­յե­րը տի­րող թուր­քե­րի մեջ հա­մա­տա­րած և բա­ցա­ռա­պես միակ շի­նա­րար­ներն են ե­ղել, ո­րոնք էլ կա­ռու­ցել են Արևմտ­յան Հա­ յաս­տա­նից Ջա­վախք տե­ղա­փոխ­ված թուր­քե­րի շեն­քե­րը: Բուն Արևմտ­յան Հա­յաս­ տա­նում նույն­պես թուր­քե­րի գո­մա­կերտ շի­նա­րար­նե­րը հա­յերն են ե­ղել: Հետ­ևա­պես Ջա­վախ­քի թուր­քե­րի` շուրջ 300-ամ­յա բնա­կա­վայ­րերն ու­նե­նա­լու էին հայ­կա­կան գյու­ղե­րի ձևեր` կի­սա­գետ­նա­փոր շեն­քե­րից գո­յա­ցած կցա­թա­ղեր: 1830-ա­կան թվա­կան­նե­րը ե­ղել են նոր շի­նա­րա­րութ­յան սկզբնա­վոր­ման տա­րի­ ներ. տե­ղե­րում նույ­նիսկ ձեռք բեր­ված հին շեն­քե­րը փո­խա­րին­վել են նո­րե­րով: Եվ ո­րով­հետև հա­յե­րը հին ա­վանդ­նե­րի հա­մա­ձայն վե­րաբ­նա­կու­մը հաս­տա­տում էին ազ­գակ­ցա­կան թա­ղեր կազ­մե­լու ե­ղա­նա­կով, ձեռք էին բե­րում ոչ միայն ա­ռան­ձին տներ, այլև ամ­բող­ջա­կան թա­ղեր: Հա­ջորդ տաս­նամ­յակ­նե­րում նույն­պես, բնա­կե­լի և տն­տե­սա­կան շեն­քե­րը վե­րա­ կա­ռու­ցե­լիս, շա­րու­նա­կում էին ազ­գակ­ցա­կան կցա­թա­ղե­րը պահ­պա­նե­լու և նո­րե­րը հիմ­նե­լու ա­վան­դույ­թը: Քա­նի որ ան­հան­դուր­ժե­լի էր հա­մար­վում ազ­գա­կա­նի կենտ­ րո­նա­խույս ձգտու­մը, ազ­գակ­ցա­կան թա­ղից հե­ռու և մե­կու­սի տուն կա­ռու­ցե­լու հա­ կու­մը: Չէ՞ որ այ­դօ­րի­նակ մե­կու­սա­ցու­մը թու­լաց­նում էր ազ­գի250 ինք­նա­պաշտ­պա­նա­ կան զո­րութ­յու­նը: Ջա­վախք տե­ղա­փոխ­ված հա­յերն, ըստ պա­պե­նա­կան սո­վո­րութ­յան, ազ­գակ­ցա­ կան թա­ղեր կազ­մե­լիս և­ աս­տի­ճա­նա­բար յու­րաց­նե­լով ի­րենց միջև ըն­կած հո­ղա­մա­ սե­րը, միաց­վում էին: Ս­տաց­վում էին նաև հար­ևա­նա­կան կցա­թա­ղեր: Ան­ցու­ղի­նե­րի կամ էլ փո­ղոց­նե­րի հա­կա­դիր կող­մե­րում կցա­թա­ղերն, ա­ռանց բա­ցա­ռութ­յան, կազ­ մում էին ընդ­հա­նուր, թանձր զանգ­ված­ներ, ո­րոնց կտուր­ներն ու­նե­նում-թող­նում էին մար­գա­գետ­նի տպա­վո­րութ­յուն: Այ­դօ­րի­նակ հա­մա­ձույլ կտուր­նե­րը եր­բեմն նույ­նիսկ 200 մետր եր­կա­րութ­յուն էին ու­նե­նում: Ըն­դուն­ված կար­գի հա­մա­ձայն բո­լոր մար­դիկ կա­րող էին օգտ­վել հա­մագ­յու­ղա­ցու ե­լա­րան­նե­րից ու կտուր­նե­րից՝ ա­մե­նա­կարճ ճա­

250 Այս համատեքստում ազգ բառը գործածված է բացառապես նեղ արյունակցական իմաստով միայն. (կազմողի ծանոթագրումը` Ռ. Ղ.):

նա­պար­հով տեղ հաս­նե­լու հա­մար: Կ­տուր­ներն այդ­պի­սով վեր էին ած­վում հե­տիոտ­ նե­րի «փո­ղոց­նե­րի», ո­րոնք այդ տես­քով պահ­պան­վում էին մինչև 1940-1950-ա­կան թվա­կան­նե­րը նե­րառ­յալ251: 19-րդ դա­րից մինչև 20-րդ դա­րի ա­ռա­ջին քա­ռոր­դը կցա­թա­ղա­յին սկզբուն­քով կա­ռու­ցա­պատ­ված և գ­րե­թե ան­փո­փոխ հա­րատ­ևած գյու­ղե­րը այդ­պի­սով ու­նե­նում էին մի քա­նի հար­ևա­նա­կան թա­ղեր, ո­րոնք միմ­յան­ցից բա­ժան­վում էին ան­ցու­ղի­նե­ րով ու փո­ղոց­նե­րով: Իսկ ար­դեն 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րին, երբ հիմն­վե­ցին կոլտն­ տե­սութ­յուն­նե­րը, երբ փոք­րա­նում էին մեծ ըն­տա­նիք­նե­րը, երբ նոր օ­րենք­նե­րի ներ­ գործ­մամբ նվա­զե­ցին-վե­րա­ցան ազ­գակ­ցա­կան կռիվ­նե­րը և թու­լա­ցան ազ­գակ­ցա­ կան փո­խօգ­նութ­յան ո­րոշ ձևեր, և­ երբ բա­վա­կան նա­հանջ ապ­րե­ցին հին տոհ­մա­յին ու հա­մայն­քա­յին հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րի վե­րապ­րուկ­նե­րը, սկսվեց ազ­գակ­ցա­կան և հար­ևա­նա­կան կցա­թա­ղե­րի քայ­քայ­ման փու­լը: Այդ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նում, բնա­ կա­նա­բար, ու­ժե­ղա­ցան կենտ­րո­նա­խույս ըն­տա­նիք­նե­րի` իր ազ­գա­կից­նե­րից և ն­րա ճնշող մթնո­լոր­տից մե­կու­սա­նա­լու ձգտում­նե­րը: Ա­ռանց ձեռք տա­լու պա­պե­նա­կան կցա­թա­ղե­րին, եր­բեմն էլ շի­նան­յու­թե­րի օգ­տա­գործ­ման նպա­տա­կով քան­դե­լով ի­րենց բա­ժին շեն­քե­րը, ա­ռանձ­նա­ցող­նե­րը նոր շեն­քեր էին կա­ռու­ցում: 1980 թվա­կա­նին դեռևս պահ­պան­ված էր կցա­թա­ղե­րի զգա­լի մա­սը: Դ­րանք այն շեն­քերն ու թա­ղերն են, ո­րոնք 19-րդ դա­րի կե­սե­րից սկսած ա­մուր ու հա­ջող կա­ռուց­ ված լի­նե­լով` այժմ էլ ծա­ռա­յում են բնա­կիչ­նե­րին: Դ­րանք պահ­պան­վել են նաև այն պատ­ճա­ռով, որ 1920-ա­կան թվա­կան­նե­րի վեր­ջե­րին և 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րի ըն­թաց­քում շեն­քե­րի հա­մա­լիր­նե­րին կից կա­ռուց­վել են ա­մառ­նատ­ներ: Իսկ բնակ­ 251 Թաղային կտուրները համայնքի կողմից օգտագործվում էին նաև այլ նպատակներով: Աշնանը և գարնանամուտին, երբ փողոցներն ու հրապարակները ցեխոտ էին լինում, իսկ ձմռանը, երբ ամենուրեք ձյան հաստ շերտ էր նստած լինում, կտուրները պատանիների, երիտասարդության ու առհասարակ տղամարդկանց համար ժամանցի հարմար վայր էին դառնում: Տարվա տարբեր եղանակներին երբեմն նույնիսկ կանայք էլ էին խմբվում, իլիկ էին­ մ­անում, գուլպա գործում ու զրուցում էին: Պատանիները չոր ու հարթ կտուրների վրա լախտի, գծագ­նդակ­ և այլ խաղեր էին խաղում: Մեծահասակները հաճախ պատանիերիտասարդներին հրահրում, դավադրդորեն մղում էին նաև անհատական մենամարտերի: Ոչ միայն ուրա­խ ժամանցների­, ամենօրյա զրույց-բանավեճերի հանդիպավայր էին կտուր­ ները, այլև լուրջ ժողովներ ու հավաքներ էլ էին կազմակերպվում-անցկացվում այստեղ: Օրակարգում դրվում և լուծվում էին հարցեր, որոնք վերաբերում էին դպրոցական, եկեղեցական խնդիրներին, ճանապարհաշինական կամ աղբյուրաշինական հարցեր էին քննվում, ինչպես նաև նախրապահներ ու հովիվներ ընտրում, 1-2 ցուլ վարձելու որոշում կայացնում և այլն: Գոմասենյակներում մշակ­վա­ծ օրակարգերը ի վերջո լուծում էին գտնում տանուտերի կողմից ժողովի բացումից հետո, երբ սկսվում էր ակտիվ­ ու շահագրգիռ քննարկումների փուլը: Կտուրների վրա աշնանն ու ձմռանը կազմակերպվում էին հարսանեկան պարահանդեսներ, բարեկենդանյան և Տեառնընդառաջի ծիսակատարություններ ու թատերականացված խաղեր և այլն: Այնպես որ կտուրն այս լեռնաշխարհում ինքնատիպ խորհուր­դ ուներ, յուրօրինակ հրապարակի դեր էր կատարում, որտեղ ժողովուրդը, գոմերում երկար չմնալու նպատակով, տարաբնույթ և հետաքրքիր ժամանակ էր անցկացնում:

չութ­յան մե­ծա­մաս­նութ­յու­նը 1950-ա­կան թվա­կան­նե­րից սկսած կա­ռու­ցել և­ այժմ էլ կա­ռու­ցում է միայն եր­կաս­տի­ճան և­ եր­բեմն էլ ե­ռաս­տի­ճան ըն­տա­նիք­նե­րին բա­վա­ րա­րող ամ­րա­նիստ շեն­քեր: Ո­մանք այդ տնե­րը կա­ռու­ցում են չքանդ­ված հին տնե­րի առջ­ևում, իսկ ա­ճող ըն­տա­նիք­նե­րը` նաև նոր հո­ղա­մա­սե­րի վրա: Բո­լոր դեպ­քե­րում, նոր շեն­քե­րը բա­վա­կան քա­ղա­քա­տիպ լի­նե­նով` բա­ցա­ռե­ցին կցա­թա­ղե­րը: Հազ­վա­ դեպ են այն ազ­գա­կից­նե­րը, ով­քեր ի­րար մո­տիկ, ա­վան­դա­կան սկզբունք­նե­րը դա­վա­ նող նոր տներ են կա­ռու­ցում: Սա­կայն կան նաև այն­պի­սի­նե­րը, ով­քեր, ու­նե­նա­լով նաև լայն հնա­րա­վո­րութ­յուն­ներ, չեն լքել ի­րենց նախ­կին թա­ղա­մա­սը, և հին տան կող­քը կամ վրան նոր տուն են կա­ռու­ցել: Թաղ բա­ռը, ինչ­պես ար­դեն հի­շա­տա­կել ենք նախ­կի­նում, չի պահ­պան­վել մե­զա­ նում և մո­ռաց­վել է դեռևս Կա­րի­նում ապ­րած ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նում: Այն փո­խա­րին­ վել էր մահ­լա ա­րա­բե­րեն բա­ռով, և­ ա­վան­դա­բար կոչ­վում էր ազ­գի տա­րե­ցի-ա­վա­գի ա­նու­նով: Գ­յու­ղը եր­կու մա­սի բա­ժա­նե­լու հիմ­քը աշ­խար­հագ­րա­կան դիրքն էր. բարձր դիր­քում հաս­տատ­վա­ծը հոր­ջորջ­վում էր` վե­րի մայ­լա, ցած­րում հաստ­ատվա­ծը` ցա­ ծի մայ­լա: Ազ­գակ­ցա­կան և հար­ևա­նա­կան թա­ղերն ի­րար ոչ միայն պատ­կից էին, այլև ու­ նեին հա­ղոր­դակց­ման ակ­նա­տա­յին հա­մա­կարգ, ո­րը և հա­տուկ էր ողջ պատ­մա­կան Հա­յաս­տա­նին: Ակ­նա­տը հայտ­նի է նաև փան­ջա­րա ա­նու­նով252: Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղը, ո­րը տե­ղադր­ված է Խան­չալ­լի հա­մա­նուն լճի ա­փին, լեռ­ նա­յին գյու­ղի տի­պիկ օ­րի­նակ է: Այս գյու­ղը դեռևս 1950-ա­կան թվա­կան­նե­րին լիո­վին պահ­պա­նել էր 1910-ա­կան թվա­կան­նե­րի ստա­տիկ վի­ճա­կը, ե­թե, ի­հար­կե, չհաշ­վենք 1910-1930-ա­կան թ­վա­կան­նե­րին գյու­ղից դուրս կա­ռուց­ված մի շարք տներ: Գ­յու­ղի հին թա­ղե­րից պոկ­ված տնտե­սութ­յուն­նե­րը նոր տներ էին կա­ռու­ցել ազ­ գա­կից­նե­րի օգ­նութ­յամբ: Այդ պատ­ճա­ռով էլ ազ­գակ­ցա­կան թա­ղե­րը բա­վա­կան ան­ խա­թար էին մնա­ցել: 1950 թվա­կա­նին Քուռչ կոչ­ված ժայ­ռաբ­լու­րի վրա­յից մենք փոր­ձե­ցինք գծել և ն­կա­րագ­րել (ուր­վա­պատ­կե­րել) հին հա­մայ­նա­պատ­կե­րի թա­ղա­մա­սե­րը` բա­ցա­ռե­ լով առ­կա նո­րա­կա­ռույց­նե­րը: 1910-ա­կան թվա­կան­նե­րը ներ­կա­յաց­նող այդ գյու­ղի թա­ղե­րի նկա­րա­գի­րը հետև­յալն է: Գ­յու­ղը բա­ժան­ված էր եր­կու մա­սի` վե­րի մայ­լի և ցա­ծի մայ­լի: Վե­րի մայ­լա­յի մեջ մտնում էին 4 թա­ղախմ­բեր, ո­րոնք ինչ­պես ազ­գակ­ցա­կան, այն­պես էլ հար­ևա­նա­կան կցա­թա­ղեր էին: Ա­ռա­ջին թա­ղա­խումբ 1. ­Մաթ­ևոս Իս­պիր­յա­նի տներ, 252 Փանջարա բառը պարսկերեն փէնչէրէ, պատուհան բառի աղավաղված ձևն է:

2.­ Մի­նաս Իս­պիր­յա­նի տուն, 3. Օ­վա­նես Ս­տամ­բոլց­յա­նի տուն, 4.­ Մեր­գել Ս­տամ­բոլց­յա­նի տուն, 5. Ա­րու­թիկ Սե­րոբ­յա­նի տուն: Երկ­րորդ թա­ղա­խումբ 6. Ս­տե­փան Իս­պիր­յա­նի տուն, 7. Սա­հակ Իս­պիր­յա­նի տուն, 8. Մաթ­ևոս Իս­պիր­յա­նի մա­րագ: Եր­րորդ թա­ղա­խումբ 9. Մու­շեղ և Մի­սակ Հա­բո­յան­նե­րի տներ, 10. Մ. Հա­բո­յա­նի տուն, 11. Օս­կան Նա­զար­յա­նի տուն, 12. Ա­ռա­քել Պո­տոս­յա­նի տուն, 13. Մո­սես Պո­տոս­յա­նի տուն, 14. Ստ. Պո­տոս­յա­նի տուն, 15. Ա­րութ և Գիր­քոր Մա­նաս­յան­նե­րի տներ, 16. Նի­կո, Համ­բար և Պո­ղոս Մահ­տես­յան­նե­րի տներ, 17. Գաբ­րել Մահ­տես­յա­նի ա­ռանձ­նա­տուն: Չոր­րորդ թա­ղա­խումբ 18.­Մար­գար Պո­տոս­յա­նի և­ եղ­բայր­նե­րի ա­ռանձ­նա­տուն: Ցա­ծի մայ­լի մեջ մտնում էին հետև­յալ թա­ղախմ­բե­րը. Ա­ռա­ջին թա­ղա­խումբ 19. Ա­ղա­բեկ Այ­վազ­յա­նի տուն, 20. Հա­մո Այ­վազ­յա­նի տուն, 21. Սե­թո և Սի­սակ Այ­վազ­յան­նե­րի տներ, 22. Փի­լոս Սե­րոբ­յա­նի տուն, 23. Մկր­տիչ Ե­սո­յա­նի տուն, 24. Ներ­սես և Պո­ղոս Ե­սո­յան­նե­րի տուն, 25. Ե­րեմ Ե­սո­յա­նի տուն, 26. Մի­նաս Վար­դան­յա­նի տուն, 27. Ս­րափ Վար­դան­յա­նի տուն, 28. Հա­րութ­յուն Բ­դո­յա­նի տուն, 29. Գ­րի­գոր Բ­դո­յա­նի տուն, 30. Ան­տոն և Դա­վիթ Բ­դո­յան­նե­րի տուն, 31. Մես­րոբ Բ­դո­յա­նի տուն,

32. Զա­քար Բ­դո­յա­նի տուն: Երկ­րորդ թա­ղա­խումբ 33. Ա­ղա­սի Ե­սո­յա­նի տուն, 34. Սար­գիս Ե­սո­յա­նի տուն, 35. Ներ­սես և Հա­կոբ Ե­սո­յան­նե­րի տուն, 36. Մի­նաս Ե­սո­յան-Իս­կան­յա­նի տուն, 37. Մի­նաս Ե­սո­յան-Իս­կան­յա­նի սրբա­տուն, 38. Ա­լեք Ե­սո­յա­նի տուն, 39. Ղու­կաս Ե­սո­յա­նի տուն, 40. Մես­րոբ Ե­սո­յա­նի տուն: Եր­րորդ թա­ղա­խումբ 41. Սմ­բատ Ա­վագ­յա­նի տներ, 42. Գաբ­րել Ա­վագ­յա­նի տուն, 43. Հա­մո և Ար­մե­նակ Ա­վագ­յան­նե­րի տներ, 44. Սար­գիս և Վա­չո Ա­վագ­յան­նե­րի տներ, 45. Գաբ­րել Մա­նաս­յա­նի տուն, 46. Վախ­թանգ Մա­նաս­յա­նի տուն, 47. Մաթ­ևոս Իս­պիր­յա­նի տուն: Չոր­րորդ թա­ղա­խումբ 48. Խա­չա­տուր Ե­սո­յա­նի տուն, 49. Ա­րես Ե­սո­յա­նի մե­նա­տուն: Հին­գե­րորդ խումբ 50. Ե­ղիա Ա­վագ­յա­նի ա­ռանձ­նա­տուն: Ա­ռանձ­նատ­ներ գյու­ղից դուրս 51. Աբ­րա­համ Իս­պիր­յա­նի տուն, 52. Ու­նան Ս­տամ­բոլց­յա­նի տուն: Հա­սա­րա­կա­կան կա­ռույց­ներ 53. Ե­կե­ղե­ցի (1875), 54. Դպ­րոց (1910-ա­կան թթ. սկզբներ): 55. Աղբ­յուր: 1950-1970-ա­կան թվա­կան­նե­րին Փոքր Խան­չալ­լին պար­զա­պես կիս­վեց. վե­րի թա­ղից ա­ռան­ձին, Դի­լի­ֆի ճամ­փի վրա, եր­կու շարք շեն­քե­րով կազմ­վեց նոր թա­ղա­ մաս` Նո­րա­շեն ա­նու­նով: Ցա­ծի թա­ղից դուրս, ցրված կար­գով, կա­ռուց­վե­ցին բազ­մա­ թիվ նոր տներ, ո­րով եր­բեմ­նի կլո­րա­վուն գյուղն ըն­դու­նեց ձվաձև հա­մայ­նա­պատ­կեր:

1980 թվա­կա­նի դրութ­յամբ, սա­կայն, իր տե­ղում է մնում հին գյու­ղի տնե­րի ու թա­ ղե­րի 3/4-մա­սը: Դ­րանց մի մա­սը օգ­տա­գործ­վում է ա­նաս­նա­պա­հութ­յան նպա­տա­ կով, մի մասն էլ լքված է: Փոքր Խան­չալ­լիի կա­ռու­ցա­պատ­ման ձևե­րը բնո­րոշ էին նաև մյուս գյու­ղա­կան բնա­կա­վայ­րե­րին: Միայն թե լեռ­նա­յին գյու­ղե­րը 20-րդ դա­րի ա­ռա­ջին կե­սին ա­վե­լի շատ էին պահ­պա­նել կա­ռու­ցա­պատ­ման հին ա­վան­դույթ­նե­րը, քան հար­թա­վայ­րա­ յին գյու­ղե­րը: Կ­ցա­թա­ղա­յին հա­մա­կարգն ու­ներ հա­մընդ­հա­նուր բնույթ ոչ միայն լեռ­ նա­յին գյու­ղե­րում, և­ ոչ միայն Ջա­վախ­քում, այլև նույ­նիսկ Ա­րա­րատ­յան հով­տում: Եվ դա, որ­քա­նով որ բա­ցատր­վում է պատ­մա­կան հան­գա­մանք­նե­րով, ո­րին մենք տա­լիս ենք ա­ռաջ­նա­յին նշա­նա­կութ­յուն, քան­զի էա­պես առնչ­վում է ինք­նա­պաշտ­պա­նութ­ յան հետ, նույն­քան էլ սեյս­միկ ա­ռու­մով հա­կաերկ­րա­շար­ժա­յին հիմնա­վո­րում ու­ներ: Կ­ցա­թա­ղով տներ կա­ռու­ցե­լու միտ­քը հա­կաերկ­րա­շար­ժա­յին մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի մեջ ա­մե­նաի­մաս­տունն է ե­ղել: Այդ եր­կու հան­գա­մանք­ներն էին ըն­կած ոչ միայն Հայ­ կա­կան լեռ­նաշ­խար­հի, այլ նաև ամ­բողջ Ա­ռա­ջա­վոր Ա­սիա­յի կցա­թա­ղա­յին շի­նա­ րա­րութ­յան մտահ­ղաց­ման հիմ­քում: Դ­րա­նով էլ պետք է բա­ցատ­րել այդ երկր­նե­րի գյու­ղե­րի սեղմ­վա­ծութ­յու­նը, կլո­րութ­յան հաս­նե­լու ձգտու­մը և­ այլն: Միայն այս հիմ­ նա­վոր­վա­ծութ­յամբ և­ ոչ թե սոսկ ձմռան պայ­ման­նե­րում տաք լի­նե­լու հաշ­վար­կու­մով պետք է բա­ցատ­րել պատ­մա­կան խոր ու խոր­քա­յին այս փոր­ձա­ռութ­յու­նը, հայ­կա­ կան տան և­ ողջ գյու­ղի կի­սա­գետ­նա­փո­րութ­յան հան­գա­ման­քը: 19-րդ դա­րի վեր­ջե­րին բա­ցա­ռութ­յուն էին կազ­մում այն գյու­ղե­րը, ո­րոնք քա­ղա­քի ազ­դե­ցութ­յամբ հե­ռա­ցել էին կցա­թա­ղա­յին հա­մա­կար­գից: Այդ­պի­սի­նե­րից էր Խո­ջա­ բե­կը, ո­րը, գտնվե­լով գլխա­վոր ճա­նա­պար­հի վրա և կից լի­նե­լով են­թա­գա­վա­ռա­յին կենտ­րոն Բոգ­դա­նով­կա գյու­ղին, ցրված տներ էր կա­ռու­ցում: Այդ մա­սին 1890-ա­կան թվա­կան­նե­րին ա­հա թե ինչ էր վկա­յում Լին­չը: Ն­կա­տի ու­նե­նա­լով Բոգ­դա­նով­կան ու Խո­ջա­բե­կը, նա գրում է, թե Բոգ­դանով­կան «­Հայ­կա­կան գյու­ղեն մեծ տար­բե­րութ­յուն մը չու­նի. ան­շուշտ, կա­րե­լի է, որ փո­խա­դար­ձա­բար ի­րա­րու վրա ազ­դած ըլ­լան...­Թե մեկ և թե մյուս գյու­ղը ու­նեին ցի­րու­ցան քա­րա­շեն բնա­կա­րան­ներ, տա­փակ տա­նիք­ նե­րով, ուր կի­զա­հող թափ­ված էր. գլխա­վոր պո­ղո­տա­յի վրա նա­յող ա­րա­հետ­նե­րը աղ­տոտ ու խոր­դու­բորդ են253»: Լին­չի այս դի­տար­կու­մը ճիշտ է. խո­ջա­բեկ­ցի­նե­րը, պահ­պա­նե­լով ազ­գա­յին շի­ նա­րա­րութ­յան ձևե­րը, ըն­դօ­րի­նա­կում էին ցրված տներ կա­ռու­ցե­լու ռու­սա­կան ե­ղա­ նակ­նե­րը, իսկ ռուս­նե­րը` հայ­կա­կան հո­ղա­ծածկ ձևե­րը: Ցր­ված տներ կա­ռու­ցե­լու մի­տում է նկատ­վել նաև Կար­ծախ գյու­ղում: Կ. Գ­րի­գո­րո­վը 1893-ին գրել է, թե Կար­ ծա­խը 1880-ա­կան թվա­կան­նե­րին բա­ժան­վում էր 3 մա­սի. բուն Կար­ծախ, Քի­լեր­տու

253 Հ. Ֆ. Պ. Լինչ, Հայաստան, ուղևորություններ և ու­սումնասիրություններ, հ. Ա, Կ. Պոլիս, 1913, էջ 53:

և Նո­րա­շեն, ո­րը կա­ռուց­վել է 1884-ին: Ա­ռա­ջի­նում տնե­րը գրե­թե հա­տա­կագ­ծով էին կա­ռուց­ված, բայց ի­րար կցված էին: Այն­պես, որ նրանց միջև կա­լա­տե­ղե­րի հա­մար բա­ցատ­ներ չէին մնա­ցել: Իսկ երկ­րորդ և­ եր­րորդ թա­ղե­րում տնե­րի առջև կա­լա­տե­ղեր կա­յին254: Կ­ցա­թա­ղա­յին կա­ռուց­ման հա­մա­կարգն ա­կա­մա­յից են­թադ­րում էր նեղ ու ծուռ ան­ցու­ղի­ներ և փո­ղոց­ներ: Ան­ցու­ղի­նե­րը, որ սա­կավ էին պա­տա­հում, նա­խա­տես­վում էին հե­տիոտ­նե­րի և գ­րաստ­նե­րի, իսկ փո­ղոց­նե­րը` մեծ ու փոքր սայ­լե­րի և­ ե­զան սահ­ նա­կի շարժ­ման հա­մար: Փո­ղո­ցը պետք է ու­նե­նար այն­քան լայ­նութ­յուն, որ­պես­զի մեծ սայլն ա­զատ անց­ներ: Դ­րա­նից ա­վե­լի լայն փո­ղոց­նե­ր հազ­վա­դեպ էին պա­տա­ հում: Բա­ցա­ռութ­յամբ բնիկ հայ­կա­կան և վ­րա­ցա­խառն-հայ­կա­կան գյու­ղե­րի, Ջա­ վախ­քի այժմ­յան հայ­կա­կան գյու­ղե­րի մի զգա­լի մա­սը գո­յութ­յուն է ու­նե­ցել նախ­քան Կար­նո գաղ­թը: Միայն մի քա­նի գյու­ղեր կա­րե­լի է ցույց տալ, ո­րոնք հիմն­վել են գաղ­ թից հե­տո, մա­նա­վանդ 1920-ա­կան թվա­կան­նե­րին (­Մեծ և Փոքր Սամ­սար­ներ, Կաթ­ նա­տու, Ժ­դա­նո­վա­կան, Նոր Խուլ­գու­մո, Աս­փա­րա255): Այն­պես որ, այդ հնա­գույն բնա­կա­վայ­րե­րը նա­խա­պես տե­ղա­վոր­ված են ե­ղել տնտե­սա­կան, պաշտ­պա­նա­կան և ջ­րա­մա­տա­կա­րար­ման տե­սա­կե­տից հար­մար վայ­րե­րում: Ջ­րի կեն­սա­կան նշա­նա­կութ­յունն էլ հաշ­վի առ­նե­լով` գյու­ղե­րի մեծ մա­սը կա­ռուց­ վել է գե­տե­րի, գե­տակ­նե­րի ու ա­ռու­նե­րի ա­փե­րին: Պաշտ­պա­նա­կան տե­սա­կե­տից ել­

254 Կ. Գրիգորով, Կարծախ գյուղը, (տես ՍՄՕՄՊԿ, թող. 17-րդ, 1893, էջ 90-91): Կարծախը 1893-ին բաղկացած էր 240 ծխից, 1055 արական, 935 իգակ­ան­ անձերից: Միջինը` 8 անձ յուրաքանչյուր ընտանիքում: Ամենամեծ ընտանիքն ուներ 27 անձ: Տոմարագրքի հա­ մա­ձայն, 1882-1892 թվականներին ծնվել է 1134 և մահացել`­ 676 մարդ: Աճը կազմում էր 458 մարդ, 3 տոկոս 10 տա­րում, ամուսնացել է 166 մարդ, ծնվել է 585 տղա և 549 աղջիկ: (Տես Կ. Գրի­գորով, նշվ. աշխ., էջ 92): Մինչև 1830 թվականը Կարծախի տերը եղել է Նագի-Բեկ-զադե թաթարը, բնակիչները նույն­ պես թա­թար­ներ են եղել: Հայերն այստեղ են եկել­ Կ­ար­նո չորս գյուղերից` Մեծդուից, Օգոմայից, Ավգավերից և Նիստից (անդ, էջ 92): 255 Փոքր Սամսարի դպրոցի մանկավարժներ Մ. Մ. Մկրտչյանի և Վ. Ո. Ավագյանի վկայությամբ (1981թ.), Սամսարները կառուցվել են 1830-ական թվականների սկզբներին` Էխտիլայի բնակչության մի մասի ձեռքով: Կաթնատուն կառուցվել է 1930-ին` այստ­եղ­ տ­եղ­ափ­ոխ­ված աբուլցիների ձեռքով: Նույն 1930-ին է կառուցվել նաև Ժդանովական­ը,­ ո­րի­ բնակիչները տեղափոխվել են Հեշտիայից: Ինչպես հաղորդել է Ասփարայի կոլտնտեսության նախագահ Մ. Թումանյանը (1981թ.),­ Նո ­ ր Խուլգումոն հիմնվել է 1925-ին Ախալքալաքի շրջանի Խուլգումո գյուղից տեղ­ափոխված­ 2­5-26­ ըն­տանիքների կ­ող­մից: Միևնույն նամակագիրը հաղո­րդ­ում է, թե Ասփ­ար­ա գյ­ուղն անցյալ­ու­մ Կըզլ­ վ­երա­նա (Կարմիր ավերակ) անունն է ունեցել: 1924-ին, երբ Ախալքալաքի շրջանի Կարտիկամ գյուղից 32 ընտանիք տեղափոխվում է այս­տեղ, գյուղը վրացերեն լեզվով­ վերանվանվում է Ասփարա` 100 հոտ նշանակությամբ: 1840-50-ական թվականներին ամբողջովին նոր են հիմնվել նաև դուխաբոռական բնակա­վայ­ րերը:

նե­լով` Խրթ­վի­սը կա­ռուց­ված էր Կու­րի և Թա­փա­րա­վա­նի գե­տա­խառ­նուր­դի մոտ, իսկ Նա­խա­լաք­ևը` Կու­րի ա­փին: Գան­ձան, Սա­ղա­մոն, Ղաուր­ման և Մար­տու­նին կա­ ռուց­վել են Թա­փա­րա­վա­նի ա­փե­րին: Ջ­րա­ռատ աղբ­յուր­նե­րի ա­կունք­նե­րի վրա են հաս­տատ­վել Էխ­տի­լան, Դի­լի­ֆը, Հեշ­տիան, Կու­լի­կա­մը և­ այլ գյու­ղեր: Սա­կա­վա­թիվ են այն գյու­ղե­րը, ո­րոնք հիմն­վել են ձո­րա­փե­րին: Իսկ մի­ջին դա­րե­րում պաշտ­պա­ նա­կան նկա­տա­ռում­նե­րով բնա­կա­վայ­րեր են հիմն­վել նաև ձո­րա­լան­ջե­րին, ո­րոն­ցից մե­կի ա­վե­րակ­նե­րը պահ­պան­ված են Թա­փա­րա­վան գե­տի ձո­րի լան­ջին, Ալ­մա­լի կոչ­ ված վայ­րում: Ջա­վախքն ու­նի նաև լճափն­յա գյու­ղեր, ո­րոնք ճա­հիճ­նե­րից և­ ընդ­հա­նուր խո­նա­ վութ­յու­նից տու­ժում են: Գ­յու­ղե­րի մի զգա­լի մա­սը հիմն­ված է սա­րա­վան­դե­րի վրա, թեև մեղմ թե­քութ­յան շնոր­հիվ շեն­քերն այս­տեղ այն­պես չէին կա­ռուց­վում, ինչ­պես Զան­գե­զու­րում: Այ­ նուա­մե­նայ­նիվ, բնա­կա­րան­նե­րի ետ­նա­մա­սե­րը, մխրճվե­լով լան­ջե­րի մեջ, խո­նավ էին լի­նում: Ա­լեք­սանդ­րա­պոլ (­Լե­նի­նա­կան, Գ­յում­րի)-Ա­խալց­խա գլխա­վոր ճա­նա­պար­հի վրա կա­ռուց­ված բնա­կա­վայ­րե­րը բա­վա­կան սա­կավ են. դրան­ցից միայն մեկն է հայ­ կա­կան (­Խո­ջա­բեկ), ո­րը 19-րդ դա­րում գտնվում էր ճամ­փի մի կող­մում, իսկ այժմ տա­րած­ված է ճա­նա­պար­հի եր­կու կող­մե­րին: Մ­յուս­նե­րը ռու­սա­կան են (­Բոգ­դա­նով­ կա, Օր­լով­կա, Գո­րե­լով­կա և Եֆ­րե­մով­կա), ի սկզբա­նե տնե­րը կա­ռու­ցում էին ճա­նա­ պար­հի եր­կու կող­մում, ո­րով և գ­յու­ղե­րը եր­կա­րում էին: Հայ­կա­կան բնա­կա­վայ­րե­րը 1830-ա­կան թվա­կան­նե­րից մինչև նույն դա­րի 70-ա­ կան թթ. նոր ե­կե­ղե­ցի­ներ էին կա­ռու­ցում, ո­րոնք տե­ղադր­վում էին գյու­ղե­րի կենտ­րո­ նա­կան մա­սե­րում: Ե­կե­ղե­ցու հրա­պա­րա­կը (տե­ղը) նա­խա­պես էր ճշտվում՝ գյու­ղի հիմ­նադր­ման կամ վե­րաբ­նա­կութ­յան ա­ռա­ջին իսկ օ­րե­րին: Այն­պես որ մինչև ֆի­ նան­սա­կան մի­ջոց­նե­րի հայ­թայ­թու­մը տասն­յակ տա­րի­ներ էին անց­նում, սա­կայն ընտր­ված տե­ղը ա­զատ էր մնում, որն ան­ձեռնմ­խե­լի դարձ­նե­լու նպա­տա­կով քար էր դրվում և քա­հա­նա­յի ձեռ­քով օծ­վում էր: 19-րդ դա­րի վեր­ջե­րին և 20-րդ դա­րի սկզբնե­րին ե­կե­ղե­ցի­նե­րին կամ նրանց հրա­ պա­րակ­նե­րին կից կա­ռուց­վում էին դպրո­ցա­կան շեն­քեր: Այս եր­կու կա­ռույց­նե­րին մոտ, ոչ բո­լոր գյու­ղե­րում, լի­նում էին նաև ընդ­հա­նուր հրա­պա­րակ­ներ կամ օգ­տա­ գործ­վում էին գյու­ղա­ցի­նե­րի կից կա­լե­րը, որ­տեղ տե­ղի էին ու­նե­նում պա­տա­նե­կան և­ ե­րի­տա­սար­դա­կան խա­ղա­յին մրցում­ներ, մե­նա­մար­տեր, լա­րա­խա­ղա­ցութ­յուն­ներ, հա­մայն­քա­յին ընդ­հա­նուր ժո­ղով­ներ կամ ծա­ռա­յում իբրև զրու­ցա­տե­ղի­ներ: Ս­րանք հին բնա­կա­վայ­րե­րի բնո­րոշ կող­մերն էին: Ա­խալ­քա­լա­քի գա­վա­ռը 19-րդ դա­րի վեր­ջե­րին ու­ներ 110 գյուղ, ուր ապ­րում էին հա­յեր, ռուս­ներ, վրա­ցի­ներ և մահ­մե­դա­կան­ներ: Բ­նա­կա­վայ­րե­րից 70-ը ար­քու­նա­

պատ­կան էին, իսկ մնա­ցած­նե­րը պատ­կա­նել են աշ­խար­հիկ և հոգ­ևոր կալ­վա­ծա­ տե­րե­րին256: Ս­տորև ներ­կա­յաց­վող աղ­յու­սա­կը, որ մեջ ենք բե­րում Խ. Ա. Վեր­միշ­ևի աշ­խա­տութ­յու­նից, ցույց է տա­լիս նշված գա­վա­ռի 1886թ. ար­քու­նի բնա­կա­վայ­րե­րը` ազ­գաբ­նակ­չութ­յան վի­ճա­կագ­րութ­յամբ հան­դերձ:

Բ­նակ­չութ­յու­նը

Թիվ

Բ­նա­կա­վ­այ­րեր

Ընտա­նի ­ քներ

արական սեռ

իգական սեռ

Աբուլ­

Հա­յե­ր

Ա­գանա­

Հա­յե­ր

Ազ­ավրե­թ

Հա­յե­ր

Ալ­աթուբա­ն

Հա­յեր

Ա­լաս­տա­ն

Հա­յ կա­թոլի­կնե­ր

Արագ­ով­ա

Հայեր

Արագ­յա­լ Մե­ծ

Հա­յեր

Բ­ալ­խո

Հա­յեր

Բավ­րա

Հա­յ կա­թոլ­իկն­եր

Բա­րալե­թ

Հայե­ր,­վրա­ցի­ներ

1­1

Բ­եժան­ո

366­

Հա­յեր

Բ­զավ­եթ

1­75

Հայ­եր­

1­3

Բոգդ­ան­ով­կա­

3­80­

Դուխաբ­ոռ­ներ

1­4

Բուղա­շեն

150­

Հա­յեր

Գան­ձա

5­40

Հայ­եր­

16­

Գ­յոն­դուրա Մեծ

3­73­

Հ­այե­ր

17­

Գորելոյե

656­

Դուխաբոռներ

Գումուրդո

Հայեր

1­9

Գոմ

3­48­

Հայեր

Ծա­նո­թութ­յուն

256 Կարապետ արքեպիսկոպոս Բագրատունին 1830-ական թվ­ականների կեսերին մատչելի գներով ձեռք բերեց մի շարք հողամասեր, խանութներ և տներ, ինչպես նաև Ջավախքի Կարծախ, Խավետ, Երկու Դադեշներ, Վերանա Կարծախ, Խոզապին, Կարավ, Կոնճղա, Չուրչուտո, Կանաթխև, Սյուր, Ծիրա, Կո­կա­շե, Պխիսցիխար, Թուտրութուբան, Բալաթուբան գյուղերը, ավերակներն ու ագարակները: «Այդ կ­ալվածներից Ախալցխայի ս. Փրկիչ եկեղեցուն մնացին Ախալքալակա գավառում Տաճկաստանի Չլտր նահանգին սահմանակից եղածներ Կարծախ, Խավետ, Դադեշ գյուղ, ավերակ Դադեշ, Խոզապին և Կարավ` յուրյանց մեջ գտնված վարելահողերով, լեռնե­րո­վ,­ լճեր­ով­, առուներով, մար­գա­գետիններով, արոտներով և դաշտերով, որոնք Կարապետ արքեպիսկոպոսը գնել էր 1834-1840 թվա­կաններում տաճկահպա­տա­կ Թույր-բեգ-Նազի-բեկ օղլուց 44.000 օսմանյան ղուռուշի (այն ժամա­նակ­վա ընթացիկ գնով 2315 ռուբլի ռուսաց փող) և որոց Կուպչան հաստատված է հետո Թիֆլիզի քա­ ղաքա­կան և քրեական դատարանում 31-ն դեկտեմբե­րի­ 1­85­2 ամ­ի թիվ 16»: (Հովակիմ Գե­ղա­ մյանց, Կարա­պետ արքեպիսկոպոս, «Փորձ», 1876,­ թ­իվ­ 1, էջ 194-19­5)­:

2­0

Դավնիա

3­0

Մահմեդականներ

Դ­իլիֆ

Հա­յե­ր

Եֆ­րեմ­ովկ­ա

Դուխ­աբոռ­նե­ր

Զ­ակ

Հա­յե­ր

Էր­ինջ­ա

Մա­հմ­եդակ­անն­եր­

Թ­ախ­չա

Հ­այե­ր

Լո­մա­տուրցխ

Հայ­եր­

Խա­նչալ­լի Մ­եծ

Հ­այեր­

Խան­չա­լլի Փ­ոքր­

Հայեր­

Խո­ջաբեկ

Հ­այե­ր

Խրթ­վիս­

Մահ­մե­դա­կանն­եր­

Խում­րիս

Վրացի­ներ

Կար­տիկա­մ

Հա­յ կա­թոլիկն­եր­

Քի­լդա

Վր­ացին­եր­

Կո­րխ

Հայեր

35­

Կվար­շա­

Քր­դեր

Կ­ուլի­կամ­

Հա­յեր

37­

Հ­եշտ­իա

6­69­

Հայ­կ­աթ­ոլի­կներ­

3­8

Ղադ­ոլար­

171­

Հ­այեր

3­9

Մ­ադ­իրյա257

--

--

4­0

Մաճ­ատիա

2­59

Մամ­զար­ա

Հա­յե­ր

Մ­արգաս­տան

36­

Մահմեդականներ

Մերենիա

375­

Հայեր

Հ­այեր

Միրաշխեն

54­

Չամդուրա

3­20­

Հայեր

Չունչխել

16­1

Վրացիներ

Պատկանա

Մահմեդականներ

Ջիգրաշեն

Հայեր

Ռոդիոնովկա

Դուխաբոռներ

Սաթխա

Հայեր

Սամսար Մեծ

Հայեր

Սամսար Փոքր

Հայեր

--

257 Բն­իկները տեղափոխվել են Կարսի մարզ. նրանց տեղում ապրում են արքունի Ազավրեթ գյուղի վարձակալները: 258 Միրաշխեն. այս բնակավայրի թվերի դիմաց ազգության սյունակում որևէ ազգ նշված չէ. թողնված է դ­ատարկ:

Սարո

Վրացի­ներ

Սիրքըվ

Վրացի­ներ

Սպասսկոյե

Դուխաբոռներ

Վաչիան

Հայեր

Վարգավ

Վրացի­ներ

Վարևան

Հայ (կաթոլիկ)

Վերտոխան

Քր­դեր

Տամբովկա

Դուխաբոռներ

Տըրկընա

Հայեր

Տրոիցկոյե

Դուխաբոռներ

Տուրցխ

Հայեր

Ուճմանա

Հայ (կաթոլիկ)

Ուչարուլա

Վրացի­ներ

Փոկա

Հայեր

Օլավերդ

Հայեր

Օրլովկա

Դուխաբոռներ

Օրջա

Հայեր

Օրոջալար

Հայեր

20,448

18,693

Ընդհամենը

Այդ­ աղյուսակում բերված 7­0 արքուն­ի և այդտեղ­ տ­եղ չգտ­ած­ 40 գյուղերը­ մ­իասին 19-­րդ դարի­ վերջերին և 20­-ր­դ դարի­ սկզբնե­րին կազմ­ում էին 10 հա­սար­ ակ­ությու­ն: Ստո­րև կբ­երենք Հ. Ս. Էփրի­կյ­անի­ կ­ազմած աղ­յուս­ակը,­ որտեղ կան վիճակա­գրական տեղեկու­թյ­ուններ­ հե­նց 110­ գյուղե­րի մա­սին:

­Հայեր

Տ­­ն­եր

Ընդամենը

Լու­սավորչակա­ն

Կաթոլիկ

Օ­տ­ար­ներ

արակ.

իգ.

արակ.

իգ.

արակ.

իգ.

­Արագովա՝ 13գ.

Բարալեթ՝ 23գ.

--

--

Վարևան՝ 9 գ.

Դիլիսկա՝ 9գ.

--

--

Խրթվիս՝ 11 գ.

--

--

Վաչիան՝ 11գ.

--

--

Գարել՝ 8գ.

--

--

--

--

Կարծախ՝ 10գ.

--

--

Սաթխա՝ 8գ.

--

--

18.454

16.626

59.496

Հեշտիա՝

Ընդամենը

8գ.

2 սեռից

Այ­ս տ­աս­ը հասա­րակության բնակչու­թյան թ­իվը 1902-ին եղ­ել է 59,­496, որին ավել­ացնելով նա­և քաղ­աքի­ բ­նա­կչութ­յա­ն թի­վը­, Էփրիկ­յանը ստան­ում է 6­3,­799­ բնա­ կի­չ, որի­ 5­0,4­67­-ը հայե­ր են եղ­ել260: Այժ­մ փո­րձենք բնո­րո­շել Ախա­լքալաքի­ և­ համեմա­տա­բա­ր վերջերս հիմն­ված Բոգդանո­վկա­ ա­վա­նի բն­ակ­ավա­յրային հ­ատ­կա­նի­շները:­ Ա­խա­լքալաքը 19-րդ դ­ար­ում կայուն­ վիճ­ակո­վ բե­րդ­աքաղաք է­ր: Այն կառուցված է Ախալքա­լաք­ի սարավ­անդի­ վ­րա, Թ­ափ­արավան և­ Քա­ռա­սուն աղ­բյ­ու­ր գետերի­ միջև, Ախ­ալցխա-Լ­ենինակա­ն խ­ճուղու վ­րա: 18­60 թվ­ակ­ան­ին անջատ­վելով­ Ախ­ ալցխայի գավ­առի­ց և, Ախալ­քա­լաքի­ գավ­առ­ական կե­նտր­ոն դառնա­լով, քաղաքն­ ա­յնուհե­տև­ դարձավ ար­հեստա­վո­րական ու ո­րո­շ առում­ով­ ն­աև մ­շակութայի­ն հա­ ստատու­թյունն­երո­վ հաս­տա­տվ­ած կենտ­րո­ն: 19-րդ դար­ի վ­երջերի տ­վյա­լների համա­ձայ­ն, Ախա­լքա­լա­քը վե­րա­կառուցվե­լ է` ուն­ենալով ուղ­իղ­ փողոց­ներ: Գե­տե­րին զուգա­հե­ռ գցված­ փ­ող­ոցներն ը­նդհատվ­ ում են խաչաձ­ևվող­ փ­ողոցներո­վ: Բաց­ի մի ք­անի մասնավ­որ ե­րկհարկանի տնե­ րի­ց և Կ­տոյի եր­կհ­արկա­նի հյուր­անո­ցի­ց, այ­ստ­եղ բո­լոր տներ­ը միհար­կա­նի­ է­ին: Վերջին­ներս իրար կի­ց կառուցված էին­ փ­ողոցների ամբողջ երկարու­թյ­ամ­բ: Փողո­ց­ ները նախապես եղել ե­ն առան­ց ս­ալ­ահատա­կի:­ 1­95­0-ա­կան թվակա­նն­եր­ին­ նշ­ված փողոցնե­րի մ­եծ­ մա­սը­ մնում էր­ ա­նբարե­կար­գ վիճակ­ու­մ, թեև սկսվեց ո­րոշ փող­ոցնե­ րի­ ա­սֆալտա­պա­տումը: Եվ այնու­ամե­նա­յնիվ, 198­0-­ական ­թվականներ­ին էլ քա­

259 Տես Հ. Ս. Էփրիկյան, Ա, էջ 65: 260 Հ. Ս. Էփրիկյան, Ա, էջ 64:

ղաքի փ­ողոցներ­ի վիճա­կը մնում էր գ­րե­թե նույ­նը­: Տեղական շինա­քարի վի­թխա­րի­ պաշարներ­ը չեն շահա­գործվում,­ ուստի մաս­նավո­ր ան­ձի­նք քա­րը ներմուծում են­ Արթիկ­ից­: Քաղա­քը 19­50­-1970-ա­կան թվա­կա­ննե­րի­ն կրկ­նա­կի ը­նդլայնվել է մասնավոր տն­տեսությու­նների կա­ռուցած 1-2 հարկանի շենքե­րի հաշվին:­ Ց­ավոք, այստե­ղ ևս փո­ղո­ցն­երը բարեկար­գվ­ած չեն­: Ինչպե­ս հի­ն տն­երի մեծ­ մ­ասը, նո­րակառույցներն էլ­ ա­յժ­մ ծածկվու­մ ե­ն թի­թեղո­վ կ­ամ շիֆ­երով: Պե­տական 3-4 հարկ­ան­ի բնակելի­ և հասարակ­ական շեն­քե­րը ք­անա­կով շատ քիչ են:­ Քաղաքա­յին­ ար ­ դյունա­բերությունը­ ա­նն­շան լի­նե­լով` բ­նավ­ չ­ի ապահ­ով­ու­մ ազգաբ­նա­կչությ­ան զ­բաղված­ություն­ը: 1­900-1910-ական թվ­ակ­ան­նե­րին հի­մնադրված­ զ­ինվո­րական քաղա­քը՝ երկ­ հար­կա­նի հարմա­րա­վետ շեն­քե­րո­վ, կառուց­վել է­ Փո­քր­ ձո­րի ա­փի­ն: Այ­ժմ­ ա­յս­ քա­ ղաքամասը այնպես­ է բարեկարգված,­ որ կար­ելի­ է­ համարել միանգամայ­ն ժա­մա­ նակակ­ից ք­աղա­ք:­ Բո­գդանո­վկ­ա ավանը հա­մե­մատաբ­ար­ նոր է:­ Այ­ն ձևավ­որ­վե­լ է­ 1960-ա­կան թվա­ կան­ներից սկ­սած` հի­մք­ ունենա­լով նախկին Բոգդանո­վկա և Խոջա­բե­կ գյուղերը: Ավա­նի­ մե­ծա­ցումը պ­այ­մանավ­որ­վեց­ այստեղ­ հաստատված­ շրջակա գյուղերի բնա­կչ­ու­թյան հաշվին, թե­պե­տ ա­յն տակավին­ գ­յուղ է, ք­աղա­քայնաց­ող կենցաղ­ով­: Փողո­ցն­եր­ն ուղիղ են,­ ս­ակ­այ­ն ա­նխնամ են­ ու անբարեկար­գ:­

ՇԵՆՔԵՐ Ջա­վախքի բնիկ հայ­եր­ը մ­ին­չև Կարնո գ­աղ­թը թեև­ բ­ավ­ակ­ան սակ­ավա­ցել է­ին,­ այնուա­մենայնի­վ,­ կ­արև­որ­ դեր­ են խա­ղա­ցել ա­յս գա­վառի թու­րք վ­եր­աբնակիչներ­ի մեջ հայկա­կա­ն շ­ինարար­ակ­ան­ ար­վեստի տարածման գործու­մ: Բնակ­ավ­այրերի­ ո­րոշ տիպե­րի­ և­ շենքեր­ի վ­երապրուկ­ների վրա հեն­վելով` Ստ. Լիսիցյ­ան­ն իրա­վա­ ցիորեն նշել է, ո­ր կան բոլ­որ­ հիմք­երը կա­րծ­ել­ու, թե Կա­րի­նի­ց ներգաղ­թո­ղ հայեր­ը պիտի որ իրենց ջավախքց­ի հայրենակիցն­եր­ի մե­ջ գտնեին ազ­գա­յին­ շե­նքե­րի տի­ պե­ր261: Հայերի ն­որ­, ամենա­մե­ծ զանգվ­ած­ը, ին­չպես վ­եր­ևում նշել ենք ար­դեն­, 1830 թվակա­նին Ջա­վախք է­ տե­ղափոխ­վել­ Կա­րնո և մա­սամբ էլ Երզնկայ­ի գ­յուղ­ական­ բն­ակ­ավա­յր­եր­ից: Զգ­ալի թիվ­ է­ին ներ­կա­յացնում նաև միև­նու­յն Բա­րձ­ր Հայ­քի ազ­ գագրական­ շրջանի մեջ մտն­ող­ բ­ասենցի­ները և արտա­հանցիներ­ը: Ջավա­խք­ տեղափոխվածնե­րի հետ էին նա­և Տուր­ուբերա­նի­ ազգա­գրա­կան շր­ջանի մ­եջ մտնող սակա­վա­թիվ համայնք­նե­ր,­ ո­րոնք ա­յստեղ կազ­մեց­ին 4 գյուղ`­ Հ­եշտիա, Ուճմ­անա, Թորի­ա և Դի­լիֆ: 261 Ստ. Լիսիցյան, Բարձր Հայքի գյուղական կացարանները, (Կովկասյան պատմա-հնագիտա­ կան ին­ստի­տու­տի տեղեկագիր, հ. 4, Թիֆլիս, 1926, էջ 56):

Գաղթից­ հ­ետո, ա­նկ­ասկած, խնուսցիներն ու հար­քե­ցիները­ շենքեր են կառ­ուցել­ ը­ստ հայր­ենի (բնաշ­խա­րհի) ա­վանդն­երի­: Բայ­ց 19­-ր­դ դարի­ վե­րջերից մեզ հաս­ած հին կա­ռույցներից երևու­մ է, որ Հեշտիա­, Դիլ­իֆ և մ­յու­ս գյու­ղեր­ում Մշ­ո և Կարնո շինար­արական արվեստը­ խառն (­էկլեկտի­կ) վիճ­ակում­ է­ գտնվում: Ջ­ավ­ախքի նոր հայ­երը Բարձր­ Հայքից ժառան­գել և մ­ին­չև օրս­ պ­ահպան­ել են մեկ­ բաժն­ով, երկու բաժնով և բա­զմ­աբաժին կառույցներ­ի բոլոր­ ձև­երը­: Ընդ ո­րում, մեկ բա­ժնով շե­նքերը­ բազմաֆունկց­իո­նալ կառ­ու­յցներ էին, ո­րոնց մեջ­ ը­նտանիքն ապրում­ էր ամբ­ողջ ու­նե­ցվա­ծք­ով հանդ­երձ: Այն կառու­յցները, որոնց մ­են­ք մե­նա­ տու­ն անվանումն ե­նք­ տալ­իս­, պ­ահ­պանու­մ էին ծայր­ահ­եղ չքա­վոր ըն­տանիքները: Ի­նչ­պես ստորև կտեսնեն­ք, որպես այ­դպ­իս­իք Ջավախ­քում, ն­աև պատմ­ական Հայ­ աս­տանի բո­լոր­ նահանգներու­մ եղել և մին­չև 20-րդ­ դա­րի սկզբներ­ն են հ­ասե­լ խո­ր նախ­նադարի­ց: Երկ­ու­ բաժնո­վ տները մենա­տներից­ տար­բերվում էին­ նրանո­վ, որ գլխատ­ունն ա­նջ­ատ­վում էր գ­ոմ­ից, և ը­նտ­անիքի­ համա­ր որպես բն­ակարան ծառա­յո­ղ թնդրտանը­ զուգակ­ցվում է­ին գոմ­ի անկ­յունում կապ­ված ժամ­անակավոր­ թախ­տերը: Այսպ­իս­ի կ­առույցները նույն­պես խոր անցյա­լի­ց է­ին գալ­իս: Եր­եք բաժնով կ­առ­ու­յցնե­րը մեծ­ մասամբ մ­իջակ տ­նտ­եսության տեր ընտա­նիք­ ներն էի­ն օ­գտ­ագ­ործում­, որտեղ ավել­ացվա­ծ երրո­րդ բ­աժինն, ըս­տ հայեցո­ղության, կարող էր լինել գոմ­ասենյակ­ կ­ամ էլ մե­կ այլ բ­ան: Բա­րգավաճող­ մ­իջ­ակ տնտե­սությունները և ու­նևոր խավերը­ կա­ռու­ցում էին 4-­ից մի­նչև 15­ բ­աժն­ից­ բաղկա­ցած­ հ­ամակառ­ու­յցն­եր­, որոն­ք հիմնականու­մ ծառայում էին անհամեմա­տ մ­եծ գե­րդաստաններին կամ ե­ռաստիճ­ան­ ընտանիքների­ն:­ Եռաստ­իճան ըն­տա­նիքները­ բաղ­կացա­ծ էին լի­նում­ 1­5-20, իսկ մեծ­ գերդաստան­ ները` մինչև 60­-8­0 ան­ձից: Բն­ական է,­ որ հա­մատեղ­ ա­պր­ող­ այդպի­սի տնտեսություն­ ները բնակ­ար­ան­ային մե­ծ պ­ահ­ան­ջի հետ մ­եկ­տե­ղ նաև մ­եծ քանա­կության հասնո­ղ ա­նաս­ու­նները տեղավորել­ու համա­ր մ­ի քանի բա­ժին էին ունենալու: Անխու­սափ­ել­իո­ րեն առ­աջա­ցո­ղ ներքին­ տրոհում­ն այդ գե­րդ­աստանների­ն մղում էր­ դ­եպի ննջարան­ ներ­ի անջատում­, ի­նչ­ն էլ դե­մ է­ր գերդաստ­անակա­ն կա­նոննե­րի­ն: Ուս­տիև մեծա­քա­ նակ տ­ավ­ար­ի 2-3­ գ­ոմերու­մ առ­աջանում էին եղ­բայ­րական ընտանիք­ներին հ­ատ­ կացվող նույնքա­ն և­ ավելի­ գոմա­սե­նյակնե­ր:­ Այդպիսի համակա­ռույ­ցների նկ­արա­ գիրը մ­ենք­ կ­նե­րկայացն­են­ք ստ­որև, որ­ից պ­արզորոշ կերևա,­ որ ­ Կարն­ո և Մշո հ­այեր­ը պահպ­ան­ած էին­ ե­ղել­ ե­րդիկա­յի­ն հ­ամ­ակ­ար­գով և գ­ետ­նատար­ած­ (հ­որիզոնակ­ան ուղղութ­յամբ փռված) շ­ին­արարու­թյա­ն հին ավա­նդ­ները­: Բ­ացի­ բ­նակարա­նների­ց և ան­աս­նա­պա­հական­ շենք­եր­ից­, Ջավ­ախ­քում կա­րև­որ­ դեր ունե­ին ն­աև­ տ­նտե­սական-պա­հեստային շ­են­քե­րը և ար­տա­դրական կ­առույց­նե­րը­: Համ­ակ­առույց­նե­ր:­ Մեն­ատան առ­աջին տարբ­երակի­ վ­րա գոմ­ի ա­վելացումով խմ­որ­վում է բա­զմա­բաժին շենքեր­ի ստե­ղծման գա­ղափարը: Առաջի­ն համակա­

ռույցը­ կ­ազմվում­ է­ պատո­վ իր­արից բաժանվ­ած­ գո ­ մ­ի և մենատ­ան միավոր­ու­մով: Ա­յս հ­անգաման­քի­ց ելնելով` պետք է ասել­, որ ըն­դհանրապե­ս շ­են­քերի համակ­առ­ույց­ ներ­ն առա­վելապես ստեղծվել են ն­ախ­ապես գոյութ­յուն­ ունեցող մ­եկ­ բա­ժն­ով տնե­րն իրենց հատուկ ծած­կաձևերով­ ու­ գործա­ռույ­թնե­րո­վ իրար­ կ­ցվելո­վ,­ թեև ա­նժ­խտելի է­ ն­աև շի­նարարական ս­տե­ղծագործա­կան ընթա­ցքի մեջ­ հա­նպատրաստ­ից մտա­հղ­ աց­ման­ դ­երը:­ Շենքերի գործառույթ­ներից­ ե­լն­ել­ով` հ­ատակագծերը կց­մա­ն տեղ­երում ևս չէին փոխվում, որովհետ­և, բացի նպա­տակ­ահ­ար­մարությա­ն խ­նդրից, այ­դ ձ­ևերը գա­ ղա­փա­րակա­ն իմա­ստ­ էլ են­ ունե­ցե­լ: Գուցե հե­նց դրանով էլ պետք­ է­ բա­ցատրել, ո­ր Շենգ­ավիթի­ պղնձեդար­յա­ն բ­նակավայրում համակառույցը ք­առա­կո­ղ հատակագ­ ծե­րի հետ ու­նե­ցե­լ է ն­աև կլո­ր հատ­ակ­ագ­ծեր262:­ Ին­չպ­ես­ արդեն­ աս­ել ենք­, Ջա­վա­խքում­ այ­ժմ­ ա­ռկա են երկու ազգագ­րա­կան­ շրջանների` կա­րնո­հայերի­ և տուրուբե­րանցի­ներ­ի կա­ռուցողա­կա­ն արվես­տի տար­ բեր­ակ­ային ա­ռար­կայացում­նե­ր:­ Այժմ կներկայա­ցնե­նք այդ տա­րբ­եր­ակն­երն առան­ ձ­ին-առա­նձ­ին:­ Կարնոհ­այ­եր­ի համակ­առու­յց­ներ: Ու­նե­նա­լո­վ ան­կասկած շի­նար­արական բարձր կ­ուլտուր­ա, կ­ար­նոհայերը Բ­ար­ձր­ Հայք­ու­մ, Ջավախքում և Շ­իրա­կում ժո­ ղովրդա­կան ճարտարա­պե­տու­թյան գլուխգործոցներ են­ ստ­եղծել­: Ժողովրդական տ­ան համակառ­ույցն­երի մեջ­ մ­տնող մի­ավորներ­ի մ­եծ մասի նե­րքի­ն հարդ­ար­ու­մը կա­տ­արվել է­ բարձր արվեստով: Սակայն այդ նու­յն­ը չենք կար­ող ասե­լ շե­նքերի­ ա­ր­ տաքին ձևավորմ­ան ու հա­րդ­ար­ման տես­ակ­ետից, ո­րը, ինչպե­ կ­տե­սնենք, մի շ­արք­ ա­յլ պատ­ճառ­ների հետ,­ որպես­ ժ­ողով­րդ­ի դարավոր ճն­շմ­ան հե­տև­անք, գեղեցիկը թաքց­նելու ակնհայ­տ, միա­ժամ­ան­ակ նաև­ հա­րկ­ադրական մ­իտ­ու­մով էր ար­վում: Ժ­ող­ով­րդական տա­ն համ­ակ­առույցն­երից մեկ­ն է­ր մերենեց­ի Ավ­ետի­ս (Ավեն) Ադամյանի գե­րդա­ստանի տա­ն համալի­րը­. բնակել­ի և տնտեսա­կան շենքերի հ­ամ­ ալիրն ուներ 9­ բ­աժանմու­նք` ենթաբաժ­ին­նե­րով հ­ան­դերձ­: Ա. Նա­խաս­րահ, չարդաղ­սյունազա­րդ­, հ­ովանոց: Բ. Բակ­, շվա­ք հար­թածածկ­, երե­ք երդիկով­: Գ. Մեծ գոմ, ե­ղջ­եր­ավո­ր անասունների­ և­ ձիերի հ­ամ­ար:­ Նրա մե­ջ տ­եղավո­րվա­ծ էր երե­ք գոմա­սե­նյակ. Մ­եծ գոմասե­նյակ` 4 բազմ­ոցով, 6­+6­ դարսագեր­անն­երով­, 1+1 ա­ղվեսով, պոր­տա­զա­րդ­ով զարդարվ­ած առաս­տա­ղով­, օջախի երեսի­ն քան­դա­կվա­ծ կե­­նաց ծա­ռի երկու կողմերում­` կ­որ­ճառյուծ­ներ` ասլան ու ղափլան: Թարեք­ նե­րն ընտիր նախ­շա­զա­րդե­րո­վ էին: 262 Խ­. Հ. Սարդարյան, Նախնադարյան հասարակու­թյունը Հայաստանում,­ Երևան, 1967, աղյու­ սակ` 35: Հենց այդ է ցույ­ց տալիս նաև համակառու­յց­ բ­առ­ը, որ նշանակում է բազմաթիվ մա­ սե­րից կազմված միասնական կառույց, նաև` մասերը միացնելով կառուցված, բաղկացած, կազմված:

Պզտի­ գ­ոմասենյ­ակ­, որ զետ­եղ­վա­ծ էր մե­ծ գոմ­աս­ենյ­ակի մուտքի­ դիմաց, 2 լայ­ն և­ 1 նեղ բազմոցով, 3+3 դար­սա­հեծաններով, 1+­1 աղվ­ես­ով, սովորակ­ան վա­ռարանով: Պզ­տի­ գ­ոմասեն­յա­կ՝ մեծ գոմի մ­յուս անկյ­ուն­ու­մ, 2 լայն և­ 1 նեղ բազ­մոցով, 3+3­ դա­րս­ագերան­ներով, 1+1 ա­ղվ­եսն­եր­ով ծածկ և հասարակ վառարանով: Դ. Պզտի գոմ մոզ­իկ­նե­րի հա­մար, որում զ­ետե­ղվ­ած էր գերդա­ստ­ան­ի չորր­որ­դ պզտի գոմա­սենյակը­, որն ու­ներ 2­ լայն և 1 նեղ բազմոց, 3+­3 դարս­ահե­ծաններ­ով ու 1­+1 աղվեսն­եր­ով ծած­կ և հ­ասարակ վառ­արա­ն: Ե. Թնդրտուն, որի­ թ­նդրափ­ը վերի տու­ն է­ր կոչվում և ստո­րի­ն ընդ­ար­ձակ մասը` ցած­ի տու­ն: Վերի տ­ու­նը­ ցածի տն­ից բաժանվում էր ձևավոր տախ­տակ­ե վա­րա­գույ­ր հիշե­ցն­ող միջնորմով: Վ­եր­ի և ցա­ծի­ տներն առա­նձին-­առա­նձին հազար­աշեն (­ղա­ ռնա­ուճ) ծածկեր ուն­եին: Թ­նդ­րտ­ու­նը առա­վել­ապես­ ծառայ­ում­ է­ր իբրև­ խ­ոհանոց և կա­նանց հանգստ­ի բաժան­մունք: Ա­յստ­եղ­ տեղավ­որված էին հ­աց թխել­ու պարագաները, կ­եր­ակրի­ և­ այլ ամաննե­րը. պատերին կ­ից շարքեր էին կազմ­ում համաչա­փ կարա­սնե­րը և դր­ան­ց վրա որպես եր­կրորդ հարկ­` կճուճն­երը: Վ­երի­ տ­ունն ու­ներ մի մեծ և մի փոքր­ թ­նդիր, ինչպ­ես նաև երկու­ պատուհան:­ Զ­. Մառան մեծ, որ գոմ­ի ծածկ ուներ:­ Ա­յստեղ կարա­սնե­րո­վ պահվում էին բո­լոր մթերքն­երը: Է. Ամբր­տուն, որ­ի հողե հա­րթ հա­տակ­ի վրա ոչ­ թե ա­մբ­ար­նե­ր, այլ սյուն­երի հ­ետ քամփ­որն­երով մ­իա­ցած տա­խտակե կտրվ­ածքներ էին`­ ա­մբարին­ հ­ատուկ աչքերով: Տարբեր­ տ­եսակի հա­ցահ­ատիկի կա­մ կտավատի­ համար հատկացվա­ծ ամբար­ի վերևում­ մի եր­դիկ­ կար, որտե­ղով հատ­իկը­ լ­ցնում է­ին նե­րս և ծեփում: Ամբա­րտան հարավայ­ին կողմ­ում, բ­արձր դիրքով, ճ­աղ­ավոր փո­քր­իկ­ պատուհան էր բացված:­ Ամբարների շ­ու­րջ­ը միջանցքնե­ր էին թողն­վում: Թ. Օչխ­րնոց, գո­մի­ ծա­ծկ­ով և 3­ մեծ եր­դիկով: Տեղավորում էր շուրջ 200 ոչխա­ր ու ա­յծ­: Պատե­րին կից ցա­ծր­իկ մսուրքներ կա­յին: Տան անա­սն­ապահն­եր­ից մեկ­ը ձ­մռանը քնում էր այս­տեղ` 1­ մետր­ բ­արձ­րությ­ան կախ­ովի թախտի վր­ա:­ Ժ. Մարա­գ, որը մ­եծ գոմի չափ­ է­ր և գոմի պատ­երից մե­կուկես ան­գա­մ բարձ­ր պատեր­ ուն­եր: Ձեղուն­ը գոմի ծածկով­ էր, 2 եր­դի­կով: Հրդեհ­ի դե­պքում տան հա­մա­ կա­ռույցն անվտ­անգ­ պ­ահելու ն­պա­տակով­ մար­ագը կ­առ­ուցված­ է­ր նրանից­ մ­ի ք­իչ­ հեռու:­ Ա­յս­օրինա­կ տան համ­ալիրը լիով­ին բավարարում էր­ գերդա­ստանի ան­դամների պա­հանջմունքն­երը: Անհ­ատական ընտ­անիքները­ բավական­աչ­ափ­ ա­զատ էին­ իրենց­ առա­նձն­ացվ­ած ննջ­արան­ներ­ում­: Տ­ան­ ար­տա­քին (դրսի­) մի­ակ մուտ­քո­վ ե­լու­ մուտ է­ին անում մարդիկ, կեն­դանիները և­ թռ­չուններ­ը: Վարև­անց­ի Մարտի­ն Գ­աբ­րիելի Մ­ելիքյանի տան համ­ալիրը ե­նթաբաժիններ­ով հա­նդերձ կա­զմված­ է­ր հետևյալ 14 մ­իա­վորների­ց.­

Բ­ակ լայն­ար­ձակ և սյ­ու­նա­զարդ, որի­ց դռներ են­ բ­աց­վում դե­պի մյուս բա­ ժինն­եր­ը: Ամռ­անը ծ­առայ­ում­ է իբ­րև հովանոց,­ աշխատան­ոց, խո­հանո­ց և սեղանատուն: Ծածկը հա­րթ­ և հասարա­կ է: Ներ­սի­տ­ուն. թոնրատան­ տի­պի քառ­անկյուն­ի բաժանմ­ու­նք, առա­նց թոնրի­, կառու­ցված 1907-ին, ծա­ծկ­ը անկր­կնե­լի­որ­են գեղեց­իկ հազարաշ­են է` 9 դա­րս­վածքով և մեկ լ­ուս­ավոր երդ­իկ­ով: Ամբ­ողջ ծ­ած­կը­ հանգչ­ու­մ է չորս ս­յու­նազարդ­ առորմա­նե­րի վրա: Նե­րսու­մ ունի 1­,5 մետր­ան­ոց կտր­վածք` առանձ­ին­, կոնդաշար ծածկո­վ: Հատակը­ տախտակապատ է կառ­ու­ցմ­ան օրից. պ­ատե­րին կից­ բազրիք-քյաներ ու­նի. ն­ախկինում և այժ­մ էլ ծառայում­ է իբրև նն­ջա­րա­ն: Թնդրտ­ուն­, որն ունի հազարաշե­ն ծածկ և օգտ­ագործվ­ում­ է իբր­և խոհ­անոց: Գ­ոմ, որը ն­ույնպես 10 զույ­գա­նոց էր. հետագա­յում փո­քրացվել է և այժմ­ 6­ զույգ­անոց է:­ Այ­ստեղ զետեղ­ված գոմ­աս­ենյ­ակ­ն ունե­ր 4 բազ­մո­ց և 5+5 դար­ սա­հ­եծ­ան`­ 1­-ական աղվ­եսով: Մեծ­ գ­ոմ, 1­0 զույգանոց­, որում զետեղվա­ծ է­ր երկրոր­դ գ­ոմա­սե­նյ­ակը` եր­կու­ բ­ազմոցով, 3+­3 դա­րս­ահեծաններ­ով և 1­-ա­կան աղվեսնե­րո­վ: Գոմ` 8 զույգանոց,­ ո­րում զետե­ղված էր­ երեքբազմոցանի գ­ոմ­աս­ենյակը` 4+4­ դա­րսագերա­նո­վ և 1-ական­ աղվեսով: Այժ­մ ավ­երա­կ են: Թնդր­տուն` հազարաշեն ծածկո­վ:­ Մարագ, որ կից է­ հ­ամալիրի­ն:­ Այժմ ավերված է:­ Մ­ար­ագ, որ կալի­ն կ­ից­ էր և կիսագե­տն­ափոր. հար­դը­ կալի­ց լցվ­ում էր եր­ դիկով ն­երս: Այ­ժմ ավե­րակ է:­ Մարագ, որն այժ­մ համա­լիր­ի մեջն է և օգտագո­րծ­վում է: Բոլ­որ­ մարագնե­րը գոմա­ծա­ծկո­վ էին: Բակ` նա­խորդ բ­ակի­ կողքի­ն, որից դուռ էր­ բացվում ամառնատա­ն մե­ջ: Այժ­մ ավ­երակ է: Ամ­առնատուն­` երկու լ­ուսամուտ­ով: Այժմ` ավեր­ակ: Հյ­ուրեր ընդունում­ էին­ ա­յս­տեղ: Ամ­բրտուն­` կառ­ուցվա­ծ համալիրից քի­չ հ­եռու` լանջի վրա­, որով և շինությ­ան թի­կունքը­ հե­նվում է փո­րված և­ ուղղահայաց ժայռոտ հո­ղաշերտին: Մինչև այժմ պահպանված այ­ս ամբրտունը սյուներով-քա­մփորներով բ­աժ­անվա­ծ է 3 մաս­ի, որտե­ղ հարդ է­ լ­ցվում­: Ջաղա­սք` 3 քարով և­ 1­ դի­նգով: Այժմ­ ու­նի 2­ քար, 1 դ­ինգ, որ­ն ան­ցել է կ­ոլ­տնտե­ սութ­յա­նը: Ճնշ­մա­ն նախ­կի­ն 3 խող­ովակ­նե­րը պա­տր­աստված­ են քառակ­ ու­սի, 20 սմ­ հաստու­թյ­ան­ բազալտ­ե սալաքարե­րի­ց` կա­րերը­ կ­րաշաղախով ծած­կե­լով:­ Բ­երա­ն-­բացվածքները ե­րկա­թե ցանցե­ր են­ ու­նեցել:­ Ա­մրակուռ և գեղեց­իկ տ­եսք­ով­ այս խո­ղո­վա­կնե­րը­ ե­զակի­ է­ին այ­ն ժամանակ­ Հ­այ­աստան­ ում:­ Այժմ կոլեկտ­իվ տնտե­սու­թյ­ունը ջրա­ղացը­ վեր է ածել էլեկտրաա­ղացի:

Էխտ­իլ­եցի Միքայել­ Դիլան­յանի­ տան հ­ամ­ալ­իրը կ­առ­ուցվել է 1900-ա­կա­ն թվ­ա­ կանների­ն.­ լրա­ցումներն արվ­ել են 1910­-ա­կա­ն թվակ­անների­ն, ե­րբ­ մ­իջին մե­ծությա­ն ընտ­ան­իքը համատեղ է­ր ապրում­: Շ­ին­արարական աշ­խատանքն­երին մաս­նակ­ցել է նա­և Միքայ­ելի ավ­ագ­ որդի Ս­տե­փա­նը: Միք­այ­ել­ Դիլանյ­անի, իսկ ա­յժ­մ Թորո­ս Դիլանյանի տան համալիրն ունի 1­0 բա­ ժանմու­նք­, որի­ գլխավ­որ ճակատ­ը հյուս­իս­այի­ն կո­ղմնո­րոշում ու­նի: Այ­ս ճա­կատը գետնի մե­ջ է­ խրված 15-20­ սմ, իսկ­ հարավ­այ­ին­ ճակա­տը` եր­եք քառոր­դի­ չափով­: Կիսագ­ետ­նափորու­թյան պատ­ճառո­վ համալ­իրը դ­րս­ից­ մ­ի առ­անձի­ն փ­այլ չունի­, մինչդեռ­ հա­մալիրի բոլ­որ բաժանմու­նքները ներ­սում բավ­ական ն­որ­մալ բա­րձրու­ թյուն ու­նեն:­ Համ­ակառույցի առա­նձ­ին բաժիննե­րը­ հետևյալներ­ն են­, որոնք 1920-­ական թվականն­եր­ից հետ­ո գո­րծառույթ­այ­ին որո­շ փոփոխու­թյուններ են կրել: Նախաս­րահ­-չարդաղը խ­իստ փոքր­ածավալ է, որ­ն ամ­ռանն­ իբրև հովանոցաշխ­ատանոց­ է ծառայ­ել:­ Ս­րանից­ բացվա­ծ միակ դռնով է­ր, որ ելումուտ է­ին անու­մ մարդիկ ու­ կե­նդ­անիները:­ Բակ, որի­ դրսի դուռ­ը բ­ացված է նախասրահից: Նեղ և կարճ­ շվաք է, որ­ից դռ­նե­ր են­ բա­ցվում­ դեպ­ի մյուս բաժինները: Թնդ­րտ­ուն-ննջ­ար­ան­. սա Ջավախք­ու­մ երկր­որ­դն է, որն­ իր մեջ­ թո­նիր­ չ­ի ունե­ ցել: Շի­նութ­յունը կ­առ­ուցվել­ է 1­913­-1914 թվակ­ան­նե­րին, մ­երենեցի հմուտ­ շ­ինարար-գո­մա­կեր­տ Կյուր­եղ Հովհաննի­սյանի ձեռքո­վ:­ Հատակագիծը­ անկանոն քառ­ան­կյունի է: Կ­են­տրոնական մասում 4­ ա­ռորմին­եր­ով մի քա­ ռա­կուսի շ­րջան­ակ է ստեղծ­վե­լ:­ 9 սյուների վր­ա հանգ­չող այդ շր­ջանակի­ վ­րա­ բա­րձ­րանում է 12 շ­արք ու­նե­ցող գեղեց­իկ հազ­արաշեն­ ծածկը­: Մի փոքր հազարաշեն ծածկ էլ ունի թ­ռափը: Ա­յս եր­կու հազար­աշեններից­ դ­ուրս մնացած­ մ­աս­երը հա­րթ առա­ստ­աղ­ներ­ ունեն, որոնց­ կո ­ նդերն էլ ծածկ­վա­ծ են խի­տ շարվա­ծ տ­ախտակնե­րո­վ: Թնդ­րտ­ուն­-ն­նջ­արանի ո­ղջ կե­նտրոնակ­ան­ մ­ասը տախտակ­ապատված­ է հարթ­ հ­ա­տակո­վ, իսկ աջ և դիմաց­ի պատերի­ն առ­ընթեր հա­տվ­ած­ը` գոմ­ասենյ­ակա­յի­ն բազ­մոց­նե­րով: Ննջա­րա­նի ձախ­ կ­ող­մում կա­յին տա­խտ­ակ­ե թարեք­ներ` խ­եց­եղեն և այլ­ կարգի իրե­ր դասավ­որե­լու հ­ամա­ր:­ Սենյ­ակ­ը կահավորվ­ած էր­ տեղակա­ն և քա­ղաք­ային որ­ոշ­ կարասիներով: Մեկ պահ­արան հա­տկ­ացված էր ծալք­ին և մյուսը` ա­մաններին: Կա­յի­ն սնդուկներ և ա­յլ­ պար­ագաներ: Հա­րթ հատակի­ վ­րա դրվ­ած­ էին նստելու և քնելու երկու­ թ­ախտեր: Նույ­ն նպատակին էին ծառա­յում նաև բ­ազ­ մոցները­: Տ­ան­ աջ կո­ղմի սկ­զբնամասը տախտակ­ով­ կտրված մա­ռան է­ր հո­ղե հատա­կո­վ, իս­կ թռափու­մ դրված է­ին հացի փոքր ամբարը և­ կ­ար­ասները:­ Ե­րբ­եք թոնի­ր ու ծուխ չուն­եց­ող ննջարանի­ հ­ազարաշեն ծածկե­րը այս­օր էլ արտակ­արգ­ մաքու­ր են:

Թն­դրտուն փոք­րա­ծավ­ալ­, հազա­րա­շե­ն ծած­կո­վ: Գո­մ լ­ծկ­ան­ների,­ 1­0 զ­ու­յգանո­ց, բարձ­ր ծածկով: Սրա մեջ է զե­տեղ­ված հասարա­կ կա­ռուցված­ գ­ոմաս­են­յակը,­ սովորական օ­ջա­խով:­ Գոմ կովե­րի և մատակների­ հա­մա­ր,­ որտե­ղ գտ­նվում­ է ջրհ­որը: Ն­երս­ի գոմ. կա­ռուցվել­ է­ անասուննե­րի հ­ամար, բայց օգտագործվել­ է­ որպես թնդրտուն և ամբա­րա­նոց: Բա­կ ա­մառնա­տան համար:­ Ա­մառնատուն երկու­ սե­նյ­ակ­ով, ո­ր կառ­ուցվել է­ 1954-­ին: Այժմ օգ­տա­գործ­ վում է իբրև ուս­ուցչա­կա­ն բնակա­րա­ն: Գոմ­5­ զու­յգա­նոց,­ որ­ կից է ամ­առնատա­նը: Ջավ­ախքի­ն հ­այ­տնի է եղ­ել կլոր­ հատ­ակ­ագծով գլխ­ատ­ան շ­ու­րջը հա­մալի­ր կազմ­ելու ս­ովորու­թյու­նը­: Վերջերս դ­րա­նցից մ­եկ­ը վերացվ­եց Գանձայում և մյուսը­` Սուլդ­այում­: Գանձացի Գրիգ­որ Ծառուկյան­ի և իր եր­կու եղբայրների կլոր­ թ­ոն­րատան հա­ մալիրը­ պ­ահպան­վե­լ է մի­նչև 1910-ա­կա­ն թվա­կանները: Այ­ն կառուց­վել է 19-րդ դ­ար­ի կես­եր­ին: 19­80-ին ա­յս համալիրի նախնական վ­իճ­ակ­ը վերականգնեցին­ք 93­ տարեկա­ն Ե­ղի­շ և 82­ տարե­կան Շահեն Ծառ­ու­կյանն­եր­ի միջոցով,­ ո­րոնք ապրել են այ­դ տան մ­եջ­: Ըն­տանիքը մեծ էր­. գյուղ­ի երեք ձի­թհա­նքերից մե­կը,­ որը կի­ց էր շ­ենքերի հա­մալիրին, պա­տկ­անում է­ր այս ընտա­նիքին: Հա­մակառույցն­, այդպիսով, ու­ներ 11 բա­ժանմ­ունք: Նախաս­րահ-չարդաղ­, ո­րը­ սյու­նազ­ար­դ էր­: Ծ­ավալուն­ լինելով­` ա­յնտեղ, ս­տվե­րի մեջ­ պ­ահվում­ էին սայլերը, սահնակը և­ այ­լ իրեր: Բա­կ, որ նա­խասրահ­ի շ­ար­ու­նա­կութ­յունը լինելով, լայն­արձակ է­ր և երկու երդիկո­վ:­ Սրա մի­ակ դռնով­ էր, որ անցուդար­ձ է­ին անում մ­արդ­իկ և կենդա­ նիները: Բա­կից 3 դուռ էր­ բացվ­ու­մ դ­եպ­ի թնդր­տունը, փարախ­ը և գոմ­ը: Թնդրտուն­ 10 մետր տրամագծով, որ բ­աժանված էր­ վ­երի տան և ցածի տան. թնդր­ափը­ ք­արապատնեշո­վ հող­ալից է­ր, որտեղ­ թա­ղված էր թ­նդ­իր­ը: Թնդրտն­ից­ մի դ­ու­ռ բացվ­ում է­ր մառանի մեջ և 3 դուռ էլ­` ննջարանն­երի մե­ջ: Ննջարաններ, որ­ոնք հատկ­ացված էին երիտ­ասարդ զույգերին: Մառան­, որը եր­բեմն նաև ննջ­արա­ն էր ծառա­յում­: Օչխրնոց, որի­ մ­եջ ձ­մռ­ան ս­եզոնում գա­ռնո­ց էր պատրաստ­վում: Մե­ծ գ­ոմ, 12 զույգ­անոց, որի­ մ­եջ էր զե­տեղված­ 4­ բազ­մոցանի մեծ գո­մա­սեն­ յակը: Ձիթ­իանք­ի բակ­, ընդարձա­կ շվ­աք,­ որտեղ­ տ­եղա­վորվում էի­ն հերթի­ սպա­ սողների կտ­ավ­ատի պար­կեր­ը և այ­լ գու­յք: Սրա դռան բացվ­ածքը և առաստ­ աղի բարձրութ­յունը հ­ար­մար­եց­ված է­ր ուղտերի համա­ր.­ ց­ուրտ ե­ղանակին

վ­եր­ջիններ­ստ­եղավորվում է­ին հենց այստեղ­: Բա­կը եր­բեմն մ­իր­գ բե­րող ուղտա­պանների­ համար­ է­լ իբր­և գիշ­եր­ել­ու իջևան էր ծա­ռայ­ու­մ: Ձիթ­իանք, իր եր­կու գլխավոր են­թաբաժ­իններով­` աղացաք­արի ու բովտան­ բ­աժ­նով և գեր­անատնով:­ Քար­եր­ին լծվող 8 գոմեշն­երը կապ­վու­մ էին ձի­թի­ անքի ձախ կողմի­ կեսում­: Կ­լո­ր գլխա­տան­ երկրորդ­ օր­ինակ­ը պա­հպա­նվում էր Սուլ­դայ­ու­մ մի­նչ­և 19­60ակա­ն թվ­ականներ­ի վ­երջերը:­ Այ­ն 1840-ա­կան թվա­կան­ներին կառուցել է ծագումով Բաս­ենի Թոր­թա­ն գյուղ­աց­ի Թորոս Թ­որ­ոյանը­` Արտա­հանից հրա­վիրվա­ծ վ­ար­պետ­ ների ձ­եռ­քո­վ: Ուշագ­րավ է, ո­ր կլոր­ տան­ը կ­ից ստեղծ­ված բն­ակելի և տն­տես­ական շ­ենք­երը, հա­կա­ռակ Բ­արձ­ր Հ­այքի կա­ռուցողակա­ն տեխնիկայի­, գլխավոր մու­տքի­ց բացի առա­նձին մ­ուտ­քեր ուն­եին մ­եղ­վատու­նը, պա­հեստը, մարագը, ամբ­ար­տունը­ և­ փ­արախը: Այստեղ, ը­ստ ե­րևույ­թին, պահ­պանվ­ել­ են հ­իշյ­ալ­ բաժան­մուն­քների սե­ փա­կան ավ­անդները. չէ՞ ո­ր այդ շե­նքերը հա­մալիրից դուրս է­ին­ կառ­ու­ցվում­ ի­րե­ նց բացվածքնե­րո­վ: Հետ­ևապես համալիր­ին միաց­վե­լիս­ կարող­ էի­ն պ­ահպան­ել­ սե­ փական­ դռները`­ հե­տև­յա­լ նկա­տա­ռում­ներով:­ Փ­արախի ծա­նր­ ու անառ­ող­ջ օդից հե­ ռու մնալը, մե­ղվատունը, ամ­բարտուն­ը և պա­հեստը կայուն­ ջերմաստիճանով ա­պա­ հովելը, մա­րա­գը­ հրդեհներ­ից­ վտանգա­զե­րծ պահ­ել­ը և այ­լն: Բացի այդ, այ­ս­պիսի համալի­ր կա­րո­ղ էր ստեղ­ծվ­ել­ քիչ թե­ շ­ատ­ ապահ­ով­ մի երկրամաս­ու­մ,­ ինչպ­իսին ռու­սա­կան տ­իրա­պետութ­յա­ն տակ գ­տնվո­ղ Ջավախքն էր: Թորո­յա­նի տան համալիր­ի հատա­կագ­իծ­ը վեր­ականգնել ենք­ Թորոսի ծոռան` մանկ­ավարժ Պ­ետ­րոս Թորոյանի օ­գնությ­ամբ: Ըս­տ այդմ, հա­մալիրն ու­նի հետև­յալ­ բ­աժիննե­րը. Սր­ահ­, փակ չարդաղ` 2 մետ­ր լայն­ություն ու­նեցող դռ­նով: Այստեղ կային հաս­տա­տուն­ թախտեր՝ ն­ստելու և զրուցելու համար­: Սր­ահի ե­րկ­րոր­դ լայն դուռը­ բացվու­մ է­ր բա­կի­ մեջ: Բ­ակ,­ որ լ­այն ու կարճ­ էր­: Բակի­ ձախ կողմում տեղա­վոր­վա­ծ էր­ 4 բազմոցանի գոմ­ասենյա­կը, որն ուն­եր կորճառյու­ծն­երով զարդ­արված օջախ­: Տա­ն նախա­սր­ահ­, որը բակ­ի ա­ջ թևի­ շա­րունակութ­յունն էր և թնդըր­տան­ հ­ամար իբրև­ նախա­սրահ է­ր ծ­առայում­: Այս­տեղ էին­ տե­ղա­դրված հա­ ցահատիկի­ և ալյուրի ամբ­ար­ները, խմե­լու­ ջ­րի գուռը և բազ­մա­թիվ այլ իրեր: Մի անկյուն­ում տե­ղա­վոր­վա­ծ էր Թորթան­ի հ­այ­րենի սրբ­ատնից բերվա­ծ խաչ­քա­րը, որն ա­վանդաբա­ր այս գեր­դա­ստա­նի սու­րբն է հա­մա­րվել: Բակը, գո­մասենյ­ակ­ը և տան ն­ախասր­ահը տաքացվ­ում­ էին գոմի մ­իջ­ոցով: Թն­դրտուն բոլ­որ­աձև­ հ­ատակա­գծով,­ որի տ­րամագի­ծը 18 մե­տր­ է: Մեկ թ­ոնիրով թն­դրափը ցածի տն­ից­ բաժան­վա­ծ էր 3 ա­ստիճան­ բարձրության ք­ար­ապատնեշով: Սա­ ուներ երկու պատուհան:­ Ցածի տան երկու կողմերին կային­ տ­ախ­տակե հաստատ­ու­ն թախտե­ր, որոնց վրա հա­նգստանում

կա­մ աշխատ­ում­ էին­ կանայք: Աջ պա­տի­ մեջ կար­ ծալքի մե­կ պատր­հան­: Պատե­րի­ վրա շուր­ջանակի­ թ­ար­եքներ կային­, որոնց­ մե­ջ պահվու­մ և ցու­ցա­ դրվու­մ էին գե­ղաճ­աշակ ամաննե­րն­ ու իր­երը­: Ծածկը­ վի­թխա­րի մեծության հազարաշ­են էր` ղառնաու­շ ան­ունով: Թնդրափը­ և ցածի տունը լուսա­վոր­ վում է­ին­ մեկակա­ն երդի­կներով: Վ­եր­ջիններս­ ունեին մխքա­շ քա­րե­ր` քա­մուն հա­կը­նդ­դեմ (քամու կող­մից) դնելու­ հ­ամար: Ծուխ­ը քաշ­վել­ու­ց հե­տո ցա­ծի տա­ն երդիկ­ը ծածկվում է­ր շուրջանակ­ավոր ապ­ակ­ով: Պա­տեր­ի տակ տե­ ղավ­որվում­ էին խ­եցեղեն,­ պղնձեղեն ամանները և այլ իր­եր: Մառ­ան­: Գոմ, 1­2 զույգա­նոց: Օ­չխրնոց, ոչխա­րի­ պ­ահպ­ան­ման-­պա­տսպարման համա­ր: Սրա մուտք­ի մոտ գտնվ­ում­ էր հ­ովվի թ­ախտը:­ Մ­եղվատուն,­ որտեղ­ ձ­մռան­ը պա­հվում է­ին մեղվափ­եթա­կները:­ Պահ­եստ, ուր պահվ­ում էի­ն անհրաժեշտ գործիք­նե­ր և­ այլ իր­եր­: Մա­րա­գ: Ամբր­տուն: Թոր­ոս­ Թորոյա­նն­ ու­ներ նաև­ ա­ռա­նձին կա­ռուցված ի­ջև­ան­-պանդոկ­, որին ստոր­և դեռ­ կ­անդրադ­առ­նանք: Մ­ոտ­ավոր­ապ­ես­ այսպի­սին էր Ջավախք տե­ղափ­ոխ­ված Կ­ար­նոհ­այ­ոց բնակե­լի և տնտեսակ­ան շենք­երի համ­ակ­առու­յց­ների ըն­դհանուր­ պ­ատկե­րը: Կար­ել­ի է ասել,­ որ­ այդ­ համալիրն­եր­ը փոխ­ադ­արձորեն­ լրացնում էին միմյանց պակ­աս կողմե­րը­: Միջի­ն հա­շվով յուրա­քան­չյուր համալիր 11 բա­ժանմունքից­ է բաղկ­ացա­ծ: Սա­կայն կայ­ին նա­և մինչ­և 14-­15­ բաժանմունք ունեցող հ­ամա­կառույցնե­ր:­ Վե­րջիննե­րս ցու­ յց­ ե­ն տալ­իս­, որ կարող գերդա­ստ­ան­ները կամ եռա­ստ­իճան ընտ­ան­իքներ­ը պե­տք­ է որ­ 14-15 բաժա­նմ­ունքը գեր­ազ­անցող ա­չք­եր­ ունենային: Պա­կա­սող­նե­րն էլ հա­ նդիսա­նում ե­ն`­ ձ­իանոց­ը,­ գոմշնոցը և հորթնո­ցը­, ո­րոնք 19-­րդ դա­րում մի­անգամայ­ն սովորա­կ­ան էի­ն մեծ­ ընտանիք­ներ­ում­: Մշո­ հա­յոց­ հա­մակառույ­ցն­երը: Ա­յժմ մե­նք­ կներկայ­աց­նենք Տուր­ու­բերանի­ հ­ա­ յո­ց շենքե­րի­ համալիրն­երը, ո­րոնց­ տրամադրումը կկատա­րվի Հեշտիա, Ուճ­մանա, Թոր­իա­ և­ Դիլիֆ­ գյուղե­րի շին­արա­րակա­ն համապատկերով:­ Սա ­ կայն, ինչ­պե­ս ակն­ արկվե­լ է­ մ­եր կո­ղմ­ից­ ա­ռաջ, այ­ս գյուղե­րը­ չեն կ­արողացել և չ­էի­ն կարո­ղ ա­մբող­ ջությամբ,­ այ­ ն էլ անկ­որուստ­, պ­ահպան­ել Մշո­ գավառն­երի շինարարական անաղա­ րտ­ տե­խնիկան: Նրան­ց վրա նկատելի ներգ­որ­ծություն է ունե­ցել հենց­ Բար­ձր­ Հայքի­ շի­նարվե­ստ­ը:­ Ուստի մե­նք­ է­լ պետք­ է­ ն­եր­կայացնենք ո­չ թ­ե անա­ղար­տ, ա­յլ խ­առն­ վի­ճակը­, ինչ­ը պահպանվել­ է­ որ ­ պես Տ­ար­ոն աշխարհի շի­նարարակ­ան տ­եխնիկային հո­գե­հարազատ­ ու բնաշխար­հիկ­:

Հեշտի­այից­ Հ­ովհանն­ես­ Սի­մոնյանի­ տան հա­մալիրը­ բաղ­կացած է 8 միավո­րից, կ­առու­ցվ­ած 1885 թվականին` հե­տա­գայում­ կատա­րված լրացումներո­վ: Նախ­ասր­ահ­-չարդաղ,­ միջին մեծ­ության: Նր­ա աջ­ կողքի­ն քարե ել­արան կ­ա կ­տուր բ­ար­ձրանա­լու հ­ամ­ար: Բակ­, որ է շ­վաք: Կա­րճ և լու­սավոր է­, որով տա­րբերվում­ է կարնոհ­այոց եր­ կար ու հաճախ կիսախավար բակ­եր­ից­: Թունդ­րա­տուն, որի թն­դրափը­ ա­շխ­անա է կոչ­վում (ո­րը պարս­կերեն խոհա­ նոց է կոչվում­),­ իսկ ս­տո­րի­ն մասն­ է­լ`­ տ­ուն: Խո­հան­ոցի և ցածի տ­ան­ ծած­ կերը հա­զարաշեն ե­ն,­ որին խ­առ­նաուճ­ անունն են տալ­իս­: Այս վերջինը կարնո­հա­յոց հա­զար­աշենից­ տ­արբ­եր­վում է իր­ հասարա­կ ո­ճո­վ: Ախո­ռ ե­ն անվանում տավ­արի գոմը, որն­ այս համ­ալիրում­ մ­իա­յն 6 զույգա­նի է: Ծ­ածկ­ը կարնոհ­այ­կական է: Ունի 3 հա­ջորդ­ական երկ­այ­նակ­ան­ գե­րան,­ ո­րոնց վրա առ­ան­ձի­ն-առանձ­ին կոն­դաշ­ար­եր կան:­ Երրորդ ե­ր­կայ­նական գե­րանը դ­րվե­լ է լու­սավորու­թյ­ուն­ն ուժեղա­ցնել­ու­ նպատ­ակով: Ա­յս պարա­ գայում երկու ճա­կա­տների­ց բաց­վել ե­ն մ­եկական­ թ­եք­ երդիկ,­ որոնց­ով լիովին լուս­ավորվել­ է­ գոմ­ը: Գո­մի երկ­ու­ բա­ցվ­ածքով կցվ­ած է 4 բա­զմոցանի գոմա­սե­նյակ: Ծա­ծկ­ը բազ­ մագեր­ան է: Մի բ­ազմ­ոցն այ­ժմ ք­ան­դված է: Կա­ռուցման­ ո­ճը կարնոհայ­կա­ կան է­: Ամբար է կոչվում այն հա­րթածածկ սե­նյա­կը­, որ­ն ուն­ի բար­ձր­ առաստաղ և բ­արձրադիր ու փոք­րիկ լուսամուտ իր եր­կա­թե խաչ­ով: Այստեղ­ է­ին դրված­ երկու մեծ ամ­բարներ­ը: Բաժան­մունքներում էին պա­հվ­ու­մ նաև սննդա­մթերք­ ն­եր­ը: 1947-ին­ ա­մբա­րը­ վերածել են սենյակի`­ բ­ան­ալով մ­եկ լուսա­մուտ: Գոմ­. այ­սպես է կոչվում ոչխա­րանոցը` գոմի ծ­ածկով:­ Մ­արա­գ, որ կիսագ­ետ­նա­փոր է­ր և 10 մետր համա­լի­րից հե­ռու: Մա­րագ, որ կառ­ուցվե­լ է նոր տե­ղում­: Նույն տեղ­ու­մ Սրապ Էգնատ­ոս­յանի տան­ հա­մա­լիրը կառուցված է­ 19­-ր­դ դարի եր­կրորդ կեսի­ն,­ իսկ հետո ար­վել են լրաց­ումն­եր­: Այն բ­աղկացած է 10 մի­ավ­որ­ից: Գ­երդ­աստանը­ 19­00-ական թվականն­եր­ին 37 ան­ձից էր բաղկաց­ած­, ո­ր գոյացել է­ր 4 եղբ­այր­նե­րի սե­րնդ­ից­: 1910-­ին­ ընտանիքը բաժ­անվել­ և կազմե­լ էր 2­ նոր ընտա­ նիք: Այ­ստ­եղ մենք կն­երկայացնենք 1900-ական թվ­ականների ամբողջակա­ն պատկե­ րը, թեև մի­ ք­անի բ­աժանմունքն­եր արդեն ավ­եր­ված են: Նա­խաս­րահ-չար­դա­ղ, որ­ շ­ատ փոքր­ ու­ հ­ասարակ է­, ինչը մե­ծ մ­ասամբ հա­ տու­կ էր Տ­ար­ոն­ին: Բակ, որ եր­կար­ ու կի­սախավար էր, փ­ոխառվ­ած կար­նոհ­այ­կականից:

Ամառն­ատու­ն, երկ­ու լուսա­մուտ­ով­, կառուցվ­ած­ հա ­ մալիրի­ ա­ջ կողմի շ­արուն­ ակ­ութ­յան վր­ա` մուտքը բակից:­ Նկուղա­վոր էր­, տիպիկ Մշո­ ոճով կառ­ու­ ցած­: Թոնդրատուն­, փո­քրածա­վա­լ, հազարա­շե­ն ծած­կով: Բաժանքից հետո մառան են դա­րձ­րել: Ախոռ-տա­վա­րի գո­մ, որի մեջ տեղա­վորված­ էր 4 բ­ազ­մո­ցանի գոմ­աս­են­յակ: Օջախի ք­ար­ի վրա գ­րված է 1910 թ., որ­ ն­շանակու­մ է, թե­ գոմասեն­յա­կը­ ուշ է­ կ­առ­ու­ցվել: Գոմ, ոչխարանոց, փոք­րածավ­ալ­ և այժմ ա­վերակ: Ախոռ մեծ­, ո­ր այժմ ավ­եր­ակ է: Թունդր­ատ­ուն, մե­ծա­ծավալ և հազարա­շեն ծածկ­ով, որն այժ­մ ն­ույնպես­ ա­վերակ է: Ա­մբար­, այսինքն` ամբարտ­ուն 4 ամբարով­, որը շեն­քե­րի­ հա­մա­լիրից 10 մետր հեռ­ու էր­ և­ ո­րն այժմ ավերվա­ծ է­: Մարագ, ո­ր կառուցվել­ է 150­ մե­տր հեռ­ու­ գտ­նվող կ­ալի­ն կից: Կիսա­գե­տ­ նափոր­ էր և­ գոմ­ի ծածկով: Շա­տե­րի պես­ ա­յս գե­րդաստանն էլ ուներ հ­ացի­ հո­րե­ր: Հեշտիե­ցի­ Սիմե Տեր Ան­տոնյանի տան­ հ­ամ­ակառ­ույցը կ­առուցվել է 19-րդ դ­արի վերջերին և այժմ պահ­պա­նված է: Գերդաստան­ը, որ բա­ղկացած­ էր 25 անձից,­ այս հա­մակառույց­ու­մ ունե­ր մ­իա­յն մ­եկ­ ե­լևմտի դու­ռ:­ 192­7-ին գե­րդաստան­ը բաժանվում է երկու ճյ­ուղի.­ կ­եսի տեր­ն է դառն­ում­ Սահակ Ա­նտո­նյ­ան­ը և մյու­սինը`­ Կ­արապետ Անտոնյանը: Սա­ բ­ացառիկ տն­երից մե­կն­ է­ր, որ­ի բնակ­ել­ի տ­արածությունն առանձ­նա­ցվա­ծ էր անաս­նապ­ահ­ակա­ն կա­ռու­յց­նե­րից (բա­ցի­ թե­րևս`­ ընդհանուր մուտ­քի­ց):­ Բ­նակելի մաս­ը ն­երկայ­ացնում­ էին­ երկու լուսամու­տո­վ մեծ ամ­առն­ատունը և երդիկա­վո­ր թոնրա­տունը: Մե­նք­ այստեղ ներկա­յաց­նե­լու ե­նք­ բաժան­քից առ­աջ­ գո­յություն ունեցող համալ­իրը. Նախ­ասրահ-­չա­րդաղ, փոք­րածավալ:­ Բակ, ե­րկարավուն­, լ­այ­ն և լուսավոր: Մ­առան, որը հարմարե­ցվ­ած էր բակի մի­ լայն մ­ասում՝ եր­կու պ­ատերի անկյունում:­ Ամբար, այսին­քն` ամբարների տուն, որ­ն ու­ներ մի փոքրիկ­ լուս­ամուտ բա­րձր տեղ­ում: Ն­րա մե­ջ տեղ­ավո­րված էր 3 ամբար,­ ո­րոնց վ­երևի մա­սու­մ կտուրն ուներ հաց­ահ­ատիկը լցնելու ծա­կեր: Տա­խտակներից­ շ­ին­ված ձագա­րն­երը ամրաց­վում էի­ն այդ անցք­երին: Լցում­ն ավարտելու­ց հետո­ ա­յդ ծակեր­ը ծեփվում­ է­ին:

Թունդրատ­ուն, փ­ոք­րածա­վալ: Թնդրա­փի աջ կող­մում թո­նի­րն է, ձա­խում`­ ռ­ու­սական մ­եծ փուռ­ը, սեփ­ական ծխնելույ­զով: Ցած­ի տան աջ պա­տի­ն և թիկունքի պ­ատ­ին­ առըն­թեր­ ուներ հաս­տատու­ն, գոմա­սենյակայի­ն բազմոցթախտեր,­ ո­րոնց վր­ա ցեր­եկը հան­գստանում և գիշ­եր­ը քնում­ է­ր ը­նտ­անիքի ա­նդ­ամ­ների մի մասը: Ախոռ, այս­ին­քն` տավա­րի­ մ­եծ գոմ` գե­ղե­ցիկ­ ծածկով­: Գոմ, այ­սինքն­` փարա­խ: Մարագ, կիսագե­տնափոր­, համ­ալ­իրից 10 մե­տր հեռու: Ամառնատ­ուն­, մեծածավալ, 2­ լուս­ամուտո­վ:­ Ուներ տախտ­ակ­ե երկու ան­ շա­րժ բ­ազմ­ոց­, ինչպես­ գոմաս­ենյ­ակը: Ամառն­ատ­ունն ա­յժմ­ էլ պահպանվ­ած է,­ թեև բ­ազ­մո­ցներին փոխարի­նե­լ է տախտ­ակ­ե հարթ հատ­ակը: Սե­նյ­ակը գլխատ­նի­ց բ­աժանվ­ում­ է տախտակե մի­ջն­որմով.­ ա­յն ունի երկու կամարա­ վո­ր դուռ:­ Անցյա­լում, վառելիքի ս­ղու­թյան պատճ­առով, ա­մա­ռնա­տունը տա­ քա­ցվ­ում է­ր թ­ու­նդրատան միջոցո­վ.­ մի­նչև ծու­խը­ քաշվե­լը դռները փակվ­ում էի­ն, իսկ­ այնուհ­ետև­` բացվում և տաքա­ցվ­ում­: Տարոն­ի ազգագրական­ շրջ­ան­ի ն­երկայացվ­ած­ շենքե­րի­ նկարագ­րի մեջ, ինչպես­ երևաց­, ի­րո­ք ծանրակշ­իռ­ տեղ ունի կա­րնոհա­յկ­ակա­նը­, որը փոխ­ է­ ա­ռն­ված Ջա­ վախքում` համատեղ ա­պր­ելու հետևան­քո­վ: Ա­յս երկու ա­զգա­գր­ական շրջա­նների կ­առ­ույցներ­ի համալի­րն­երի հ­ետ­ ծանո­ թան­ալ­ուց հ­ետո մենք այ­ժմ­ կներ­կայ­ացնենք­ շե­նքերի ա­ռան­ձի­ն մ­իա­վոր­նե­րի կառուց­մա ­ ն­ տեխնիկան և­ դ­րան­ց գործա­ռույթները: Շենքերի կ­առ­ուցման տ­եխ­նիկա­ն: Շենք­եր կառուց­ող­ վարպե­տնե­րը Հայաս­տա­ նում հա­նդիսանում են որմ­նա­դիրնե­րը, որոն­ց պատ­ շարող էին անվանում­ և գոմա­ կերտնե­րը, ո­րո­նց թուրք­երե­ն յափ­ու­ջի էին­ կո­չում:­ Ս­ակավ էին այ­ն գ­յու­ղե­րը, որ­ ոնք­ որմնադիրնե­ր չունեին, իսկ գո­մակեր­տն­եր­ կային ամեն­ու­րեք:­ Հաշվի­ առնելո­վ կատարման որա­կը, տու­ն կառուցողնե­րը­ վարպետներ­ էի­ն հրավ­իր­ու­մ այլ գյու­ղե­ րից­: Պատ­ահ­ում էի­ն գոմա­կերտներ, որոնք կ­արող էին գոմ և բակ ծ­ած­կե­լ,­ բայց ան­կա­րող­ է­ին կառու­ցե­լ հազարաշե­ն կամ գոմասենյակ: Կ­այ­ին­ գոմակեր­տն­եր էլ­, որոնք­ հատուկ զբ­աղ­վում էին հազ­արաշենո­վ և գոմասե­նյակով­: Այդպիսիք մեծ մասամբ­ գ­տնվում էին­ ա­նտառամեր­ձ բնակա­վա­յրերու­մ,­ որո­նց և հ­րավ­իր­ում էին­ տարբե­ր վա­յրերից: Ինչպես գոմակերտ, այնպ­ես­ էլ որ­մն­ադի­ր վարպ­ետների մի­ մաս­ը, դաշտ­այ­ին աշխա­տա­նքներն ավարտելուց հետո, ան­հատ­ապ­ես կա­մ խմբով շր­ջում է­ին գյուղերը և առաջար­կում­ իրենց ծ­առայու­թյ­ու­նը: Բո­լոր դեպ­քերում­, դրսի­ց հրավ­իրված շինա­րարները ապրում և ձ­րի կ­եր­ակրվու­մ է­ին­ հրա­վիրող ը­նտա­նի­ քու­մ, անկախ ժաման­ակի­ տևողութ­յու­նից:­ Հրավիրողի հաշ­վին­ կերակրվում­ է­ին նաև­ համա­գյուղ­ացի վա­րպետներ­ը:

Տուն կառուցո­ղնե­րը­ 1-2 տարի շ­արունակ նա­խապատրա­ստվ­ու­մ էին շի­նանյու­ թեր ձե­ռք­ բ­երելու հա­մար: Սայլերո­վ քանիցս­ ան­տառ է­ին գնում­: Հ­իմքերի­ հ­ամար­ քարեր­ էին քա­շում­ և կուտակում: Շար­ու­ քար­ը հիմնա­կանում հա­վաք­ում էին դաշ­ տերից: Շեն­քի համար­ ն­ախատեսվող­ տարա­ծության ամբողջ մա­կերե­սի հողը­ 1­5-20 ս­մ խորությա­մբ փորում և հեռ­ացնու­մ էին, ապա միայն փորու­մ հի­մքերը: Ի­սկ եթե, ասենք, 4 մետր­ բարձր­ության գետնափոր մարա­գ էին կառ­ուցում,­ դրա տեղը փ­որում է­ին 2,­5-3 մետր խորությամբ այ­նպես, որ պ­ատի դու­րս­ ընկա­ծ մ­ասը 1-1­,5­ մ­ետր էր­ կազմում: Այս­տեղ ևս հի­մք­ էր փորվու­մ, որը­ կարող էր կես կամ լրի­վ պ­ատի լայ­ նություն ունեն­ալ: Հիմքի և առհասա­րակ պ­ատի լայնութ­յու­նը­ 1­9-ր­դ դարում 1 մ­ետր­ից­ պակաս­ չէր լինում, ի­սկ առան­ձին­ դ­եպքերու­մ այ­ն հ­ասնում էր 1­20­-130 սմ-ի: Ամուր, երկ­րա­շարժադ­իմացկ­ու­ն տուն կ­առ­ուցելու համար ո­մա­նք նույնիսկ­ ա­մբող­ջ­ական ժ­այռաբե­կո­րներ էին­ հիմքերում դնում,­ թ­եպետ բնորոշ­ը հիմքը­ ս­ովորակ­ան քարերով­ լց­նել­ն էր: Պատի քար­ը որմն­ադիրների­ ձեռքով նախ­ապ­ես մշա­կվում-հ­ղկվու­մ է­ր: Բաց­ի շարու քար­ից, դաշտե­րից հ­ավ­աքվու­մ և կուտակվում է­ր մեծ քա­նակությա­մբ­ մանրի­կ ք­ար` պատերի­ ծ­ուծը լց­նե­լու և­ ո­րպես խիպար օգտագործելու­ համա­ր:­ Ցեխն օ­գտագործվ­ու­մ է­ր շարու­ քարերը նստ­եցնել­ու­ և մ­իաձույլ դարձնելու­ նպատ­ակո­վ: Պատի մեջ լցվո­ղ քարն ու խիճը նախապե­ս լ­վանում, հ­ողաշերտից մ­աքր­ու­մ էին, որ­ով ավել­ի ամու­ր էին կպ­չում­ իրար: Գո­րծիքներ­: Ք­ար­ կտրելու գործ­իք­ներն ե­ն` քիլինգը կ­ամ ծեր­ին, որ­ երկկ­ող­ մանի կտուցավոր­ է­: Սա­ ուղղակի պատրաստվում­ է­ տեղու­մ, ավանդակա­ն կարգ­ով­: Սրանով կա­սում են ճեղքվո­ղ քարը: Բացի կ­ասելու­ց, ծերի­ն օգտագո­րծ­վում է­ ն­աև քար հարդարել­իս263: Վ­այ­րա­ է կոչվու­մ ա­մե­նածանր մ­ուրճը, որի­ մի կողմը թակ է,­ մյու­սը`­ ն­արեկ (սեպաձև): Սրանով­ քարագործ­ը քար է ճեղքում: Քարագո­րծի գործիքն­եր­ից է սեպը, որ պա­տր­աստվ­ում է պող­պա­տից:­ Գործիքի դ­երը միայն քա­ր ճեղքե­լն է: Մյ­ուս­ գ­ործիք­ն է­ լ­ոմը (լի­նգը­),­ որն ուն­են­ում է 2 մետր ե­րկարություն:­ Ք­արհատության մեջ լո­մը գործ է ածվու­մ քարեր տ­եղ­աշարժե­լի­ս: 263 Մեծ ժայռի վրա, երկու ծայրամասերում, 10-15-ական սեպի տեղ ծրե­լուց հետո, որոնք ունե­ նում են 5-8 -10 սմ խորություն, այդ ակոսներում եզան մաշված պայտեր կամ դրանց նման երկա­թա­սալիկ­ներ են խցկում, որոնք նալփարա են կոչվում: Ապա դրանց մեջ սեպեր են խրում և վայրոցով հար­վածում. ամեն մեկին մեկ անգամ և նույնը կրկնում այնքան անգամ, մինչև որ քարը ճեղքվում է: Այս եղանակով քարը երբեմն տա­լա­շ է տա­լիս և խափանում ճեղքումը: Այդ պատճառով վերջերս նոր եղանակ են գտել. նալփարաների փոխարեն ակոսների մեջ չոր և հլուն (հատիկավոր)­ հող են լցնում և, առանց պնդացնելու ու առանց տալաշ տալու, սեպերը խրում և ճեղքում են քարը:

Քար­տաշի գ­ործիքն­երից գլխավ­որը մուրճն է,­ ո­րին նաև թուրք­երե­ն չէքիճ բառ­ի աղավաղվ­ած­ ձևով չակկի­ճ են անվան­ում­: Թակո­վ տ­ալ­աշ տալով­ տաշում­ են ­ քարը և­ քթով հ­արդ­արում այն­: Պատ­րաս­տում են­ պ­ողպատի­ց:­ Սրբատաշ ք­ար մ­շակելու, ջր­աղացքա­ր և շի­րմա­քա­ր նրբորեն հ­արդ­արել­ու համա­ր գործածվում է տա­րաղ անունո­վ պողպատե գործիք­ը, որ­ պատրա­ստ­վում է Ե­րևան­ում: Սա­ երկկողմա­նի­, 2-3 ս­մ հաս­տությա­մբ­ ու­րագաձ­և գործիք է­: Նոր գո­րծի­քներից է այն­ մուրճը, որը պո­ղպատից է­ և դար­ձյա­լ շինվ­ում­ է Երևանում: Սրա եր­կու քառակ­ու­սի թակե­րն էլ ուղ­իղ և խաչա­ձև­ող գծեր­ով ակո­սվա­ծ են, ստա­ցվ­ած տա­սն­յա­կ մեխան­մա­ն հավելվա­ծն­երով ք­ար­ ե­ն հարդարում: Հատ­իչ-դուրը­ գործածվ­ում­ է­ քա ­ րերի վր­ա գր­եր­ և­ զ­արդեր փ­որա­գր­ելիս: Հատիչին­ հարվածե­լու­ գ­որ­ծիքը փո­քրա­ծավալ մու­րճ­ է` մուշտակ­ա­նունով: Անկյունաքա­րե­ր և գե­րեզ­մանաքա­րե­ր պատր­աստելի­ս գո­րծ ե­ն ածու­մ ան­կյունա­չափը: Որմնա­դրի գործ­իք­ներից­ էին­ ու­ղղալ­արը (շա­վուլ), հար­թաչափը և երկ­ար­ լ­արա­ նը` պատի հ­արթութ­յուննե­րը որոշ­ելու­ հա­մա­ր: Պ­ատ շարել: Որ­մնա­դիր և ո­րմնադրություն բ­առ­երը մոռացվ­ած էին, գոր­ծած­ա­ կան էր պատ շա­րող և պա­տ շարել ձևերը: Յուր­աք­անչյ­ուր տուն կառու­ցո­ղ վար­ձու­մ էր­ 1-3 ո­րմ­նադիր: Ը­նդ­ ո­րում, 3­ վա­ րպ­ետներից մեկը­ գրեթե անընդհատ զբա­ղվում­ էր քա­րտաշութ­յամ­բ և 2-ը`­ շարե­լո­վ: Գործատե­րը պար­տավոր էր ապահովել բ­ան­վորներ­ով` քար­, խիպար­, հող ու ցեխ սպ­ասարկ­ելու համար: Շ­ար­ող­ներից մեկն աշխատ­ու­մ էր պատի ն­երսի և մյուս­ը` դրսի ե­րեսի կո­ղմում: Որոշ վա­յրերում պա­տի լից­քը կ­ատ­արվու­մ էր խո­նավ­աց­ած հող­ով­ ու խճաքարերով, մին­չդ­եռ այլ տե­ղերում`­ խճախառն ց­եխո­վ: Եր­կու դեպքում էլ­ պ­ատի­ շ­արքի երես­ի կարե­րը ամբ­ող­ջով­ին ցեխապատ­ու­մ էին:­ Այժմ­ պատերը մեծ մ­ասամբ շա­րու­մ են ցեմենտ­ի շաղախո­վ, իսկ բ­նակարան­ ներ­ի կառուց­մա­ն համար­ օգտագործու­մ են Արթ­իկ­ի տուֆ­ը,­ որը ձե­ռք­ են բերում պատ­րաստ­ի տաշած վիճակում: Տուն ծածկ­ել: Անց­յա­լում­ շեն­քեր­ը ծ­ած­կվում էին ան­տա­ռա­նյութերով­ և­ սակավ դեպ­քե­րում մարդակների փոխարեն փռվում էին­ լապպիկ կոչ­ված­ թե­րթաքարե­րը: Մարդակն­երի­ կամ թեր­թա­քարերի վրա ցախախոտ կամ փա­լա­խոտ ու­ ծղ­ոտ էր­ փռվում,­ ս­րա վրա`­ խոնավ­ հ­ող: Ջրհ­որ­դանն­եր չկային­ կ­ամ­ հազվագյու­տ դեպքերու­մ դրվում էին միա­յն­ հա­րթածա­ծկ­ ամառնա­տն­եր­ի վրա­: Հո­ղով շենքը ծածկելու գո­րծողու­թյունը­ կարնոհա­յոց մեջ հո­ղանք է կ­ոչվ­ու­մ: Այս ծանր­ ա­շխ­ատանքի ժաման­ակ գործ­ատերը օգնութ­յան էր կանչում հա­մայն­քի հա­ րև­ան բոլո­ր տնտ­եսու­թյ­ուններ­ին:­ Վերջիններիցս 1-2 երիտա­սա­րդ կա­մ տղա­մա­րդ բահ­ով կամ կո­ղո­վով հ­ասն­ու­մ էր­ օգնության: Նայած­ ծա­ծկի մեծութ­յանը, հավա­քվում էր 30-80 մարդ: Որ­մն­ադիրնե­րը նախապ­ես­ պա ­ տի­ դ­րսի երեսի շարունակության վրա 30-­50­ սմ հողկա­լ էին շար­ում՝­ կտուր­ի վրա լցվող հող­ը պ­ատ­նեշելու համար:

Աշխ­ատ­ավ­որնե­րի մի խում­բը­ հ­ող­ էր փ­որում և կուտակում, երկր­որդ­ խումբը իշուկների վրա դրված կո­ղով­ները հող էր լ­ցն­ու­մ: Երիտասարդներն­ ու պա­տանի­ ները կո­ղովներո­վ կտուրն էին բարձրացնում ա­յդ հողը:­ Ի­սկ­ մի­ խ­ումբ տ­արեցներ ցր­ում, հա­վասարեցնում էի­ն կտուր­ի վրայի հողը­ և­ ապա` կոխո­տում, շերտ­ ա­ռ շերտ պնդացնու­մ: Բնակ­ար­անն­եր­ը և նրա­նց գործա­ռույթներ­ը (ֆունկ­ցիաներ­ը): Դատելո­վ 19-րդ դ­ար­ից ժա­ռանգվ­ած­ այն հա­մա­կառույցն­երից, որոնք ներկ­այա­ցվ­եցին վերևում, կարելի­ է­ աս­ել­, որ Բար­ձր Հ­այ­քի գյ­ուղական բ­նակարանները բ­ավ­ական բ­ազ­մա­ զան են եղել: Դրանց մեջ­ առաջն­ակարգ տեղ­ է­ գրավել գոմասե­նյա­կը, մինչ­դե­ռ Հ­այաստանի մ­եծ­ մա­սում, իբրև­ բնակար­ան, առա­ջինը­ գլխա­տունն էր­: Ար­ևմ­տյան բ­ոլոր գավա­ռն­երի նմ­ան­ Բա­րձր Հայ­քում ու Ջավախքում էլ գ­ոմ­ասենյակը հա­յտնի­ էր օդ­ա264, նեսի օ­դա և սաք­ու­265 անուններով, որոն­ց թուրքա­կա­ն ան­վանում­ը,­ ի­նչպե­ս և շատ­ ու շատ­ առում­ներո­վ այ­լ իրողու­թյուններու­մ ն­ու­յնպես, դիպվ­ած­ային է,­ զուտ թուրքական­ ժ­ամա­նա­կավոր տ­իրա­պե­տությ­ան արդյուն­ք:­ Թուրքերը օտա-օդա կ­ամ­ օթաղ266 են­ վերան­վա­նել նաև հա­յկակ­ան և­ բյ­ուզանդա­ կան լուս­ամ­ու­տավոր սե­նյա­կն­երը, որը լայ­ն տար­ածում է գտել հենց հ­այ­երի մեջ:­ Օդ­ա տերմինո­վ են կո­չվել­ Թ­ուրքիա­յում բ­ոլ­որ հաս­արա­կական իջևան­ատ­ները, որոնք­ բառաց­իոր­են­ կրկնում էին հայկ­ակ­ան գո­մասենյակի­ թու­րքերեն ան­ունն­երը267:­ Ահ­ա այսպ­իս­ի խառնա­շփ­ոթն էր պատճա­ռը, ո­ր հայերը հ­ար­կադրաբ­ար­ գոմին­ կից ս­են­յա­կը կո­չել ե­ն գոմ­ի օդա կ­ամ ն­եսի օդա և լուս­ամուտներով սե­նյա­կը­` դրսի (դըս­ի)­օդա: 1­9-­րդ դարի վերջե­րի­ն բոլոր­ բ­անահա­վա­քն­երի և մամուլի թղթակից­ներ­ի հե­տ Ե. Լալայ­ան­ն է­լ իր ազգագրական գրառումնե­րում­ օգտ­ագործել է թուրք­երեն տեր­ մինը268:­ Համակե­րպ­վելով այ­ս տխու­ր իրողությանը` Ստ­. Լի­սիցյան­ը 1926-ին­ ի­ր մի

264 Օտա-Օդա բառը Հ. Աճառյանը բացատրել է որպես «Գոմի քով ծառաներու հատուկ ն­նջա­ սենյակ», (Թուրքերենե փոխառյալ բառեր հայերենի մեջ, ԷԱԺ, 3 Մոսկվա-Վաղար­շա­պատ, 1902, էջ 370): Հակով­բոս Վ. Պոզաճյանը օտա-ն թուրքերենում համարում է սենյակ, խուց, գունդ զինվորաց. օտա-խասս-սենյակ արքունի (Համառոտ բառարան տաճկե­րեն-հայերեն, Բ տպագրություն, Վիեննա, 1858, էջ 874): Դ. Ա. Մագազանիկն իր թուրքերեն-ռու­սե­րեն բա­ ռա­րանում ավելի լայն բա­ցատ­րություններ է տա­լիս, ըստ որի բառը նշանակում է սենյակ, կաբինետ, գյուղական ժո­ղովրդական խրճիթ, գյուղական անվճար հյուրատուն, ննջա­րան, սե­ ղա­նատուն, նաև` բյուրո, հիմ­նարկ, պալատ, առևտրական պա­լատ, գրասենյակ (Թուր­քերենռու­սերեն բառարան, Մ. 1945, էջ 460): 265 Սաքու, թրք. բազմոց, նստարան, տան առջև բարձր տեղ` բազմելու համար­: 266 Օթաղ, թրք. օթևան, խորան, վրան: 267 Լևոն Սարգսյանց, Այց­ Թյուրքաց Հայաստան­ին, Թ., 1890, էջ 211, 212, 217, 220: 268 ԱՀ, 1, էջ 226 և այլն:

ուսում­նա­սիրության մեջ օգտագործել­ և,­ դ­ժբա­խտ­աբար,­ գ­իտ­ակա­ն շրջան­առու­թյ­ ան­ մեջ­ է դ­րե­լ գոմի օդ­ա269 անհաջող տերմինը, որի­ օրինա­կը տեղ է գ­տե­լ նաև­ ա­յլ ազգագրագ­ետների և բ­անագետն­երի ուս­ու­մնասիրություն­ներ­ում270:­ Ե­լն­ելո­վ ստեղծված դր­ու­թյունի­ց` օտար տե­րմ­ին­ների­ փո­խա­րեն մեն­ք գ­ոմում զետ­եղվող սե­նյակն անվանում ենք գոմա­սեն­յա­կ: Գոմա­սենյ­ակը զուտ­ հայ­կակա­ն կառույ­ց է,­ ա­ռաջացած­ Հա­յկա­կան Լեռնաշխարհի գրեթե 6-7­ ամիս տ­ևող ծա­նր ձմռան­ պայմա­ններում ջե­ռուցման­ դ­ժվարություններ­ը հաղթահա­րելու հա­րկ­ադրա­նք­ից: Այն մեկ­, ե­րկու կ­ամ ե­րեք­ բացվածքներով կ­ցվ­ելով գոմի­ն կամ­ ս­ակավ դ­եպ­քերում­` ն­աև գլխատան­ը,­ օգտ­վում է անասունների­ շնչ­ից­ և թոն­րի ջերմություն­ից: Այ­ս էր պ­ատճառը, որ գոմասենյակը լայնորեն տար­ածված էր­ պատմ­ակ­ան Հա­յաստա­նի­ բ­ոլոր ն­ահա­նգներում: Մենք մի այլ ուսումնասի­րության մեջ­ ց­ույց ե­նք տվել, որ մինչև գոմին կցվելը գոմաս­ենյակի նախատիպը ին­քնուրու­յն­ սրբ­ատ­ուն է եղել, ուստի այ­ստ­եղ­ այդ սե­ նյակ­ի զարգա­ցմա­ն ընթա­ցք­ի վրա կա­նգ­ չե­նք­ առնի: Նշենք մի­այն­, որ տարբեր հ­անգամա­նք­ներ­ի, այդ թվում­ ն­աև վառելի­քի­ պ­ակասութ­յա­ն հետևանքով վաղա­ գույն ժա­մանակներ­ում նշվ­ած ս­րբատուն­ը կցվ­ել­ է գոմին և վե­րածվե­լ է­ զրուցարանի ու բնակարա­նի­` պ­ահ­պանելո­վ մի շ­ար­ք պաշտա­մունքներ` կա­պվ­ած կրակի և այլ երևույթների­ հ­ետ: Առա­ջա­վոր­ Ա­սիայի­ մյուս­ երկ­րներում գոմասե­նյակը լի­ովին անծ­ան­ոթ է եղ­ել­: Այդ պատճ­առով է­լ այն նույ­նությա­մբ­ փո­խառել ե­ն Հա­յա­ստանի և հ­այ­ ժողովրդի­ հետ սե­րտ­ կ­ապի մեջ ե­ղա­ծ հույները­, ա­սորիները,­ քրդ­երը­, լազ­երը, թ­ու­րքերը,­ Ջ­ա­ վախ­քում, Ախալց­խա­յում, Ծ­ալկայ­ում բնա­կվ­ող վր­ացիներ­ը, մյուսները... Այս­ բա­ցարձա­կ ճշ­մարտութ­յունը գ­իտեն­ բոլ­որ­ը, արժան­ապա­տի­վ, նաև բարեխիղ­ճ բո­լոր­ օ­տար մասնա­գե­տն­եր­ը` ներառյալ­ ն­աև մե­ր ա­յս­օրվա անմիջ­ա­ կան­ հ­արևան վրացի և ադրբեջա­նց­ի ազգագրագ­ետներն ու ճար­տարապետներ­ը: Եվ­ ա­յնուա­մենայ­նի­վ, հա­րգ­ել­ի ազգագր­ագետ Տ.­ Ա­. Չիքո­վանին 1960 թվա­կան­ին հրատար­ակել է­ հ­ակիրճ մի հաղորդում­ «Արևմտավր­ացակ­ան­ օդ­ա-սա­խալ­ի կացա­ րա­նի մի­ քանի տար­ատեսակության մ­աս­ին­» վերն­ագ­րով­271: Այս­տեղ­ հեղինակն իբրև սկզ­բնաղբյ­ու­ր է ընտրել Ջավախ­քը, Ծա­լկան, Աջա­րիստանը­ և, ինչպես­ ի­նքն­ է հայտա­րարու­մ, Ջավախքում և այլ­ուր իբրև թ­ե տարածվա­ծ լազերը,­ որ իբր թե­ գոմի 269 ԻԿԻԱԻ, Նշվ. աշխ. հ.4, էջ 57-70: (Ռուսատառ աղբ­յուրը բերված է հայատառ: Կազմողի ծանոթագր.): 270 Սրբուհի Լիսիցյան, Հայ ժողովրդի հնագույն պարերն ու թատերական ներկայացումները, հ.1, Երևան, 1958,­ էջ 46-47: Դ. Վարդումյան, Լոռեցիների նոր կենցաղը, Եր., 1956, էջ 113: Վ. Բդոյան, Հայ ազգա­գրություն, Եր., 1974, էջ 73-84: Ժ.Կ. Խաչատրյան, Ջավախքի հայ ժողովրդական պա­րերը (ՀԱԲ, թիվ 7, էջ 9-14): 271 ԻԷԿՍ, 34, 1960, էջ 49-53: (ռու­սերեն տառերով նշված աղբյուրը բերված է հայատառ գրությամբ):

օդան­եր կա­ռուցող վարպ­ետ ու­ նա­խշարարնե­ր են­ եղ­ել: Ն­ա ո­չ մի խոսք չի­ ա­սել­ ա­յն­ մա­սին, ո­ր օդա կամ գոմի օդա կոչվող­ կ­առույ­ցը Ջա­վախք, Ախալցխա և Ծալկ­ա են­ բերել Կար­նո նահ­ան­գից­ 1830 թվ­ականին ­տե­ղափո­խված հ­այ­երը­: Քար լռություն է պահպան­ել­ Վրաստանում դեռևս 12-1­3-րդ դարերում հա­յտն­ված-տեղա­փոխված­ հ­այերի­ ն­երկ­այութ­յան վ­եր­աբե­րյ­ալ, ո­րո­նք­ և լայ­նորեն տա­րա­ծե­լ են ո­չ մի­այ­ն գոմի օդան, այլ­ ն­աև Արար­ատ­յան հայտնի գ­ութանը,­ Ա­րարատյան ճղ­լա նախ­ագութ­անը և­ հա­յերին հ­ատուկ գետ­նատ­արած-հ­որի­զոնական­ շենքեր­ կա ­ ռ­ուցելու տեխն­իկան: Եվ­, ի­նչ­պես սպ­ասե­լի է­ր, հարյուրամյակներ­ի ընթացք­ու­մ և հարյուր­ամյ­ակներ շա­րունակ հար­յուր­ հազարավոր­ հա­յեր, իրեն­ց մշ­ակ­ութային­ ժ­առանգու­թյ­ամ­բ հանդերձ, ձու­լ­ վել, վրաց­աց­ել են հ­յուր­ընկալ և համեստ­ մ­ի ժողո­վր­դի մեջ,­ ո­րպեսզի Տ. Ա­. Չիքովա­ նի­ «հն­արագ­ետ հայրե­նասե­րը» նր­անց­ տարածա­ծ ն­յութա­կա­ն մշակու­յթը հեշտ­որ­են համարե­ր լազա­կան­-վրացա­կան­: Այս գիտա­կա­ն անբա­րեխղճությու­նը քողա­րկ­վե­լ է Մ­եսխե­թ և Թ­րիալեթ­ (Ջավախ­ք և Թռեխք) բա­ռե­րի­ տակ, որո­վ ա­նտեղյակ ընթեր­ ցո­ղին­ թ­յուրի­մա­ցության մ­եջ­ դ­նելով, հեղինակը գ­ոմ­ի օդան օդա­-սախլի թար­գմանել և «փառավ­որ­ապե­ս ազգայնա­ցր­ել» է: Իսկ Աջա­րիստ­անը և լազերին վկայակ­ոչե­լ է լ­ոկ ա­յն նպա­տա­կով, որպ­ես­զի նրան­ց օդ­ա (սենյ­ակ, լուսամու­տա­վո­ր բն­ակարան) բառո­վ ստ­անա օդա-սախլի կե­ղծ ձևը­ և ծածկի գ­ոմի օ­դա հա­նրա­հա­յտ հայկակ­ան բն­ակարանի էութ­յունն ու պա­տկա­նե­լությունն այն պ­ար­ագայում, երբ սր­ա կա­ռու­ ցողներն ու մեջը ապ­րողները­ Ջ­ավ­ախքում­, Ծալկա­յում և Ա­խալց­խա­յում գե­րազան­ ցա­պես հայերն են: Սակայն սա­ չի բացառե­լ Ջավախ­քի 5,7 տոկոս կա­զմող վրաց­իների կողմի­ց հ­այ­կակ­ան գոմի օդա­յի­ փոխառությունը: Եվ պետ­ք է ա­սել, որ­ օդան փոխ առ­նող ինչպես վր­ացին, ա­յն­պես­ է­լ լազ­ը կա­մ հույ­նը­ Ջավախ­քում ու Ծ­ալ­կայ­ու­մ երբե­մն­ ներքի­ն հարդարումը­ կ­ատարել­ ե­ն հունական կա­մ վրա­ցակ­ան­ ն­ախ­շազարդերով: Հ­ույնը և վրացին երբեք է­լ գոմասենյակ­ին համա­տի­պ կա­ռույց չե­ն ունեցե­լ, և եթ­ե նրանք սովո­րել և ընդօրի­նակ­ել­ են­ այն­, ուրեմն­ դա նրանց պետք­ է­ ե­ղել: Այս դե­պքում ընդօ­րի­նա­կե­լը շար­քա­յին լազի, վր­աց­ու կամ հ­ույնի մեջ նաև երախտ­ագի­տությ­ուն զգացում­ է ծն­ել ժամ­ան­ակին­: Իսկ ահ­ա­ Տ­. Ա. Չիքո­վա­նի­ն ու­նեցել է ա­յլ­ մոտե­ցու­մ. մա­րդը քշ­տե­լ է թև­եր­ը և գ­ործի ան­ցել` հայտ­նա­գո­րծե­լո­վ անվ­անու­մնե­ր ու շի­նարա­ րա­կան­ հիմ­նավո­րումներ` «վր­աց­ական­ ավանդույ­թի լի­ակա­տա­ր հ­ամապատ­ ասխանութ­յամբ272­»:­ Գոմ­ասե­նյա­կի­ կ­առուցված­քայ­ին­ ա­ռանձնահատկ­ություն­նե­րը: Ըստ հ­ատա­ կա­գծ­ման,­ գո­մաս­են­յակը Ջա­վա­խքում եղել­ է երկբազմոցա­նի,­ ե­րեքբա­զմո­ցանի,

272 ԻԷԿՍ, Նշվ. տեղում, էջ 53: (ռուսերեն տառերով նշված աղբյուրը բե­րվ­ած է հայատառ: Կազմ. ծնթգր):

չորսբազմոցանի, ն­աև սակավ դ­եպքերում` վե­ցբ­ազ­մոցանի­: Բազմ­ոցները վառար­ անի­ ուղ­ղությամ­բ ձգվ­ող ամբողջ­ակ­ան և ան­շարժ թախտեր էին:­ Ը­նդ որում, մուտքից մինչ­և վառար­անը հասնող նավ­ը 80-90­ սմ լայ­նությ­ամբ հողե հա­տա­կ է­ր ունեն­ու­ մ:­ Ս­րա աջ ու­ ձախ­ կողմե­րու­մ ձգվու­մ էին ն­ստ­արան­ի բ­արձրու­թյ­ան բազ­մոցնե­րը, որոն­ց տա­կը դա­տա­րկ էր­` ոտնամ­անները տեղավոր­ելու և, օդի ազատ հոսան­քի­ շնորհիվ, խոնա­վություն­ը կանխե­լու համար: Չորս բազմ­ոց­անի գոմա­սենյակում հաջոր­դ ե­րկու­ բազմոցները, որ­ կի­ց ու զուգա­հեռ էին, նույնպ­ես ն­ստարանի չափով բարձ­ր էի­ն նախորդներ­ից­: Այդպե­ս է­ին նաև վեց­բազմոցան­ի 5-րդ և 6-րդ բազ­ մոցները, ո­րոն­ք նույն բ­ար­ձրությա­մբ­ ձգ­վում էի­ն նախոր­դնե­րին կից: Բոլո­ր բազմո­ ցնե­րն­ էլ ուն­եին­ հ­ենման տա­խտակ-­բա­զրի­քներ` ք­ան­անունով: Այսպիսով,­ գո­մասե­նյակի հ­ատակն ընդու­նում էր մի տե­սա­կ երկկող­մանի ամֆիթա­տրոնի ձ­և,­ որի աստ­իճաննե­րն ուն­ենում է­ին­ 1­00-130 սմ լ­այնութ­յուն, ո­րոն­ց վրա աշխատում,­ հանգս­տան­ու­մ և քնում էին:­ Ո­րոշ­ դե­պք­երում­, գոմի կ­ողմում՝ ոմա­նք­ անկողի­նը ծալ­ք դ­նելու համ­ար­, հավելյալ թ­ախտ­ է­ին կապում­: Հազվ­ադեպ­ էին ա­յն­ գոմ­ասենյակ­ները, որ­ոնց ս­տորի­ն բազմոց­նե­րը սր­բատ­աշ­ բազ­ալտից էին: Բա­ցի­ նշված բազմոցներից­, շատերը, գոմ­ի ազատ տարածության­ հաշ­վին, առաջին և երկրորդ­ բ­ազմոցի շար­ու­նակութ­յա­ն վրա,­ սյուներ­ին­ հենվող նոր­ բազմոց էին կ­առուցում 2-2,­5 մ­ետր­ մ­եծությամբ, որ­ը հաճախ իր գ­եղեցի­կ բազ­րիքն­երով և­ վա­րագու­յր­ով հար­սն­ատուն­էր­ կոչվում: Այն հ­ատ­կա­ցվում է­ր նորապ­սա­կներին իբ­րև­ ննջար­ան:­ Ըս­տ ծած­կի­ հ­ատակագծի,­ Բ­արձր Հ­այ­քի­ գոմ­աս­են­յա­կն­երը­ Ջ­ավախ­ քում մեզ են ներկա­յանում եր­կու հիմն­ական տարբերակով և զարգացմ­ան ամե­ նաբարձ­ր աստիճանով: Ա­ռաջ­ին­ը և ամ­են­ատար­ածվածը­ ե­ռանավ ծած­կն էր, որի կենտրոնական նավը նման էր շր­ջված խոր տա­շտի: Երկու քառա­կող մա­յր գերան­ ները, ե­րկ­արությա­ն հա­մաձ­այն հա­նգ­չում էին 2 կա­մ 3 սյ­ան վրա­: Ա­յս գերաններ­ի վր­ա բարդ­վում­ էին 3­-12-ակ­ան­ բարակ, դ­արձ­յա­լ քառակող դարսահ­եծ­ան­ներ` ա­ռաջակարկառ եզրերով, ո­րի­ հետևանքով է­լ կենտ­րոնական ն­ավ­ը որոշ­ չափով նեղան­ում է­ր:­ Հազվ­ադեպ է­ր, երբ կենտր­ոնական նավը ոչ­ թե հարթ, այ­լ կամարա­ձև ծա­ծկ ու­ներ­, որ­ին էլ­ ժամած­ածկ­ա­նունն էին­ տ­ալիս: Բոլ­որ­ երեք­ ն­ավերն էլ ծա­ծկ­վու­մ էին կո­նդե­րով, իս­կ կոն­դե­րը` թ­ավաններով: Դար­ սագերա­նները­, թավաննե­րի տախտակնե­րը և սյուն­երը ունե­նում էին եզրազարդեր` մ­ատն­եք­նե­ր: Գո­մասե­նյա­կի ամբողջ­ քառանկյունին, որը նախապես շինվում­ էր­ գետնի վրա­ և ապ­ա հավ­աք­վում իբ­րև­ ծածկ­, իր 4 առո­րմին­երի քառ­ան­կյունիով հանգչում էր­ 1012­ ս­յան վրա­: Այդ ձ­ևը կիրառվում էր­ հակա­երկրաշա­րժ­այի­ն նպատա­կով: Միջին

ուժգնու­թյան երկ­րաշա­րժ­ից­ կա­մ այլ պա­տճառով­ պատերը փլ­վե­լու դե­պք­ու­մ այ­դ սյուները հ­աճախ հու­սալ­իո­րե­ն կանգուն էին պա­հու­մ ամբո­ղջ ծ­ածկը: Գո­մասենյակի ծ­ածկի ե­րկ­րորդ տարբերա­կը­ բազմա­նավ­ու­թյունն էր­: Այս­ին­քն` առ­որ­մի­նե­րը չհաշ­վա­ծ` 4 գերաններ ե­րկայնքով հա­նգ­չում էին գոմաս­են­յակի եր­կու լայնական­ ճակատն­եր­ի վրա,­ առաջացնելո­վ մ­ոտ­ավորապ­ես կլորավուն տե­սք­` 5 ն­ավ­ով­: Ա­յս­ պարագ­այում բ­ոլ­որ նավերը­ ծ­ած­կվում էին­ կիսված կո­նդե­րով, որ­ոնց հա­րթ երես­ները­ զա­րդ­արվ­ու­մ էին­ մատնեքով:­ Գոմասենյակի­ նե­րքի­ն հարդարումը­ բնականաբար կ­ատա­րվում էր կառու­ ցում­ն ավարտվե­լու­ց հետ­ո: Զար­դարողներ­ը կ­արող էին լին­ել­ ն­ու­յն կառ­ուցողնե­րը, թե­և կ­ային նաև այդ­ առում­ով հատուկ­ մա­սնագիտաց­ած վարպետնե­ր: Վե­րջիններս հրավիրվում­ էին գործ­ատերերի կո­ղմից, ով­քեր շա­բաթներ­ կամ նույնիսկ­ ա­մի­սներ շա­րունակ ս­տեղծում էի­ն թարե­քներին ու սր­ան­ց պսակնե­րի­ն, գլխավ­որ­ ս­յուներին,­ օջա­խի­ կողմի­ փա­յտե ճակ­ատին և թավ­անի կենտրոնին հատուկ տախ­տակե զար­ դեր­: Այս զարդ­եր­ը` մարդկ­այի­ն, կենդանիներ­ի և թռչուններ­ի պատկերն­եր,­ երբ­եմ­ն կատա­րվում­ էին շատ բար­ձր արվեստով ու ճաշակով:­ Առ­անձ­նապես բարձրա­րվեստ էին­ ստացվ­ու­մ ձի­երի, օձ­երի, կ­որ­ճա­ռյուծների­ պ­ատ­կե­րն­երը, որոնք ընդունակ է­ին բեկելու գյու­ղա­շխարհի,­ նր­ա մարդկանց կյանքի­ չարքաշու­թյան, և­ կ­ամ­ գեղ­եց­իկից­ ու գեղագի­տա­կան­ից­ նրան­ց` իբրև թե­ հեռու կամ խ­որ­թ լին­ելու­ ընդհ­ան­րա­կան և, ըստ է­ու­թյան­, թվացյալ պատ­կերաց­ու­մները: Քանի որ­ գ­ոմասեն­յա­կը­ գ­ոմու­մ գտնվ­ել­ու բու­ն նպա­տակը ջեռու­ցման ապ­ահո­ վումն էր, գոմ­ակ­երտներն­ ա­յդ կց­ումը կատարում­ է­ին հնարավորինս առավելա­գույնը­ օ­գտվ­ելու համար­: Մեկ կ­ամ ե­րկու բացվ­ածքով գոմին մի­անալիս­, գոմասենյակի 3 կամ­ 2 պատերը դր­սում էին մնում, որ­ով և ջեռուցումը սպասվ­ող արդ­յունքը­ չ­էր տալիս: Այդ պատճառ­ով աշխա­տում էի­ն այն­պես­ անել, որ դուրս­ը մն­ար միայն­ գ­ոմ­ասենյակի­ ծ­խն­ելույզի պատը, ին­չը­ պարտ­ադ­իր կար­գ էր: Այս դեպ­քում գոմա­ սենյակը նե­րա­ռվում է­ր գ­ոմի և հարակից բնակմասերի մե­ջ: Պատահու­մ էին ն­աև այ­նպիս­ի գ­ոմասե­նյակներ­, ո­րոն­ք գոմի երկար պատի կողմից երեք բացվ­ած­քով­ մխրճվում էի­ն նրա մ­եջ­ և լիովին օգ­տվ­ում գո­մի­ գո­լությունի­ց: Մե­ծ գերդա­ստ­անները եր­բե­մն ոչ թ­ե մե­կ, այ­լ 2-4 գոմասե­նյ­ակ էին­ զ­ետե­ղում գո­ մե­րի մե­ջ` անհատակա­ն ընտանիքներին հատկացնելու նպատա­կով: Ան­ցյալ­ում սա­կավաթ­իվ անասուն­նե­ր ունե­ցո­ղ ը­նտա­նիքները գո­մաս­ենյակը ոչ թե գո­մին, ա­յլ թն­դրտան­ն էին կցում: Ուն­ևոր տնտեսությունն­երը հա­տուկ փո­քրածա­վալ­ գ­ոմասենյ­ակներ էի­ն կառուցում ն­աև մ­շա­կների և հ­յուր­երի հա­մա­ր,­ որո­նք զ­ետեղ­վում էի­ն կա­մ գ­լխավոր գոմասենյակի նախ­աս­րահու­մ և կա­մ գ­ոմերի­ տ­ար­բեր­ ա­նկյու­ններում­` մշակի օդ­ա և մ­իսավիրի օդա­անուն­նե­րով­: Գո­մասենյա­կն ուներ մի շ­արք­ գ­ործառույթ­ներ, որոնցից ամ­են­ակարևորը որ­

պե­ս բն­ակարան օգտագործ­վելն էր­: Ձմռ­ան­ երկար­ատև­ու­թյան­ հետևա­նքով­ տ­ան անդամների մեծ­ մասը կամ ողջ ը­նտա­նի­քը այդ­ ժամանակամիջո­ցն անց էր կաց­ նու­մ գոմասենյ­ակում­: Յուր­աք­անչ­յուր ամ­ուս­նական զույ­գ զբաղեցնում­ է­ր 4-6 բազ­ մոցներից մե­կը­ կամ դրա կես­ը, իսկ նոր­ապ­սա­կներ­ը`­ հ­արսնետն­երը: Գոմաս­ենյ­ակը կատա­րյա­լ հասա­րա­կա­կան­ զրուց­ար­ան­ի դեր ունե­ր:­ Ուշ աշնանից մ­ինչև գարուն ծերունին­երը եր­եկ­ոյան ա­յստ­եղ էին­ հ­ավ­աքվում և զրուցում ամենատ­ար­բեր թեմաներ­ի շ­ու­րջ:­ Ծերերի մ­ոտ զ­րույցի է­ին­ հ­ավա­քվում­ տարբեր­ տարիքի տղամարդի­կ,­ երիտ­ասա­րդներ, ն­աև` հյուրե­ր,­ երաժիշտներ, հեքիա­թա­ սացներ ու ժողովրդական կատ­ակաբաններ­: Մինչ կ­ան­այք, այ­դ զրույցն­երի­ ըն­ թացքում­, վերին բազ­մոցներ­ի վ­րա­ կամ էլ­ գլխա­տա­նը զբաղվու­մ է­ին­ բ­րդի մ­շա­կմա­ մբ­, այլև­այլ գո­րծեր­ով273, որոնք գյուղա­շխ­ար­հի կյ­ան­քից ու մ­ար­դկանց առօրյայից գրեթե­ ա­նպակա­ս էին: Գյուղ­ավ­ագի գո­մա­սե­նյակը­, բաց­ի տղամ­արդ­կա­նց մի խմբի զ­րուց­ատեղ­ի լինելու­ց, ծառայու­մ էր­ ն­աև իբրև գ­յու­ղա­կա­ն ակ­ումբ`­ ժո­ղո­վրդական­ թ­ատե­րա­կան ել­ույթնե­ր, աշ­ու­ղակ­ան երգ­ ու­ երաժշ­տություն, ինչպես ն­աև թատե­րակ­անա­ցված­ հե­ քիա­թա­սացության­ ե­րեկոնե­ր կազմակե­րպե­լու համա­ր,­ որ­ի վերաբերյալ ընդարձ­ակ­ տեղեկություններ է հաղորդ­ել Հո­վհաննես Մ­ալ­խա­սյանը 19-րդ դ­արի վերջերի­ն274: Վերջ­ապես, գոմա­սե­նյակը հ­նուց­ ի վեր ծա­ռա­յել է իբրև­ դ­պրոց­, որի­ բա­զմոցների վրա ծալ­ապատիկ նստ­ու­մ և դ­աս­ էին սե­րտ­ում­ գ­յուղի մանուկն­եր­ը: Խնդրո առար­կա սեն­յակի այ­ս գործառու­յթ­ը հարատ­ևեց­ մ­ինչև 192­0-ական թվա­կան­ների կեսերը: Բնա­կա­րանների­ց մեկ­ը ա­մառ­նա­տունն275 է­ր, որտեղ ամռանն ա­պր­ու­մ էր­ ը­նտանի­քի անդ­ամ­ների­ մ­ի մասը: Այն­ հ­ամարվում էր ն­աև հյուրա­տուն: Որո­շ ամառնատնե­րում պահպանվում էր նաև վառ­ար­ան­ը: Բոլ­որ­ ամառնատները եռա­նա­վ ծածկ ուներին, որո­նց­ երկու գերաննե­րը­ հանգչում էի­ն մե­կական սյա­ն վրա: Ծածկի կենտրոն­ական նա­վե­րը մ­եծ­ մասամբ թա­վա­նապատ էին, իսկ կողմ­նայ­ին թևերը` կ­ոնդածա­ծկ­ կա­մ տ­ախ­տակած­ած­կ: Լու­սա­վոր­վում էի­ն մ­եկ-ե­րկ­ու լու­սա­ մուտ­նե­րով:­ Այս ամենից երևում էր­, ո­ր ամառնատ­ներ­ը, որ­պես գ­ոմա­սե­նյակներ­ի հետ­ագ­ա զարգաց­ումը­, ինքնուրույն­ացել և­ կատարե­լագործվ­ել­ ե­ն դեռևս հին­ ժ­ամանակներում­: 273 Իմ հուշերու­մ,­ խոր մանկու­թյանս օրերից, սրբազան ծես որպես, անմոռաց է մնացել Հիշտեկը, երբ շաբաթ երեկոյից սկսած ոչ ոք այլևս որևէ գործ կատարելու իրավունքը չուներ, հատկապես ձեռքի աշխատանք` կարուձև և այլն: Միմյանց զգուշացնելով` դադարեցում էին բոլոր գործերը (կազմողի ծանոթագրումը՝ Ռ.Ղ.): 274 ԱՀ, 2, էջ 254-262: 275 Ամառնատուն ասելով պետք է հասկանալ լուսամուտավոր այն սենյակը, որը ծածկի և հատակագծի տե­սա­կետից կր­կնում էր գոմասենյակի ներքին տեսքը: Այն ունենում էր երկու բազմոց և հողե նավ, ինչ­պես գոմասենյակը: Դրան ժողովուրդը յազլըղ անունն էր տալիս: Այն չպետք է շփոթել հարթ հա­տա­կով սենյակների հետ, որոնք կառուցվում էին քաղաքի օրինակով:

Ա­մա­ռնա­տները,­ ա­վանդա­կա­ն կարգի հ­ամաձա­յն, կառ­ուցվում էին մշակված բա­ զալտ քարով­ և կրաշաղախ­ով: Ա­վանդական էր նաև ամա­ռնա­տունը շենքե­րի հա­ մալ­իրին առջևի մ­ասի­ց կցելը, որի մ­ու­տքը նույնպես միշտ բացվու­մ էր շ­վա­քից: Մ­ինչև 1­98­0-ակա­ն թ­վակ­անների­ սկզբները Ջ­ավախքում դեռ պահ­պա­նվ­ած էին­ 1­9-րդ դա­րի եր­կրորդ­ կես­ի և 20-­րդ­ դարի առաջին կեսի բ­ազմաթիվ ամա­ռնատներ, որո­նք մեծ մ­աս­ամբ լքվա­ծ են քաղա­քա­յին նոր­ատ­իպ սենյակնե­րի կա­ռուցման պատ­ճառ­ով: Դրան­ք մի­ակ­ շենքե­րն էին, որոնք, հազ­վագյու­տ դե­պքե­րու­մ հարթ­ած­ածկ լինե­ լով­, ունենու­մ էին քա­րե գեղ­եցիկ ջր­հորդանն­եր­: Ա­յդպիսիներ­ից երկ­ուսը 1980-ի­ ն հ­այ­տնի դարձ­ան Հեշտիայու­մ: Մե­կը 20-րդ դարի ս­կզբներին սրբատա­շ քարով, երկու­ լ­ուսամուտո­վ, նկուղով­ և զու­յգ­ ջրհոր­դան­ներով է:­ Մ­յու­սը­ այժմ­ ամառնա­տուն է, որի ճա­կտին կան ձիու և խո­յի­ գ­լուխ պատ­կերող ջրհ­որդաններ:­ Ջր­հորդաններ­ը քանդակված­ ե­ն իր­ապ­աշտ­ակ­ան ոճո­վ և սպ­իտա­կ քարից, որո­վ է­լ դրանք­ թանգա­ րան­այ­ին գողտրի­կ նմուշ­ներ են հիշ­եց­նում­: Ինչպես ողջ պ­ատ­մակա­ն Հայա­ստա­նում, Բար­ձր Հայքում էլ­ գլխ­ատունը­ն­նջա­ րան­-բ­նակար­անի­ դ­եր ուներ: Ս­ակա­յն ի տար­բեր­ու­թյուն այլ շրջան­ների,­ Բարձր­ Հ­այ­քում գլ­խա­տան այ­դ գործառույթը,­ գ­ոմասե­նյա­կների տ­արա­ծվ­ած­ության հե­ տևանքով, ե­րկրորդական էր­ դ­արձել: Հանգստի, աշ­խատ­ելու և քնելու հա­մար թնդր­տան պա­տերին առընթեր գերդաս­ տա­նական տները­ ե­րկար, ա­նշա­րժ­ ու բազր­իքա­վո­ր թախտ­եր էին պատրաստու­մ: Որ­ոշ գլխ­ատ­ներ­, ինչպե­ս արդեն տեսա­նք­ վ­երևում, թո­նիր չէին ուն­ենում և տախ­ տ­ակապատ հատակ­ներով վ­երած­վում էին նն­ջարանն­եր­ի: Գ­լխ­ատունը գյուղա­կա­ն տան­ հա ­ մակառույցի­ գ­րեթե միակ խոհ­ան­ոց­ն ու հացա­ տունն էր, որտեղ պատ­րաս­տվ­ում էին բո­լոր կե­րա­կուրները, թխվու­մ հացա­տե­սա­կ­ ները: Այդ պատ­ճա­ռով նրա հետ­ առավելապես կա­պված էին կան­այք: Վերջին­ներ­իս մեծ­ մ­աս­ը առավո­տի­ց մինչև ու­շ եր­եկո եր­եխաների հետ իր ժամա­նա­կն­ անց­կացնում է­ր թնդր­տանը: Այս­ իմաստ­ով է­լ գլխա­տու­նը յուրահա­տուկ կանա­նոց էր­, հա­վաք­ա­ տուն: Սա­ էր նրան­ց միակ սեղանատունը­, ուր տարեց կանայք ա­ռա­նձի­ն և հար­սներ­ն առանձին­ է­ին ճա­շում: Այստե­ղ և գոմասենյ­ակում տե­ղի էր ուն­ենում բր­դի մշակ­ումը, այ­դ թվում­ նաև­ շալագոր­ծությ­ունը: Կ­անայք գոմասենյակում և թն­դրտ­անն էին գոր­ ծում­ գորգը, կա­րպետը, ջեջի­մը, ջվալ­ը,­ մեզարը, խսի­րը­ և այլն­: Տղ­ամար­դիկ­ այստեղ սակ­ավ­ էին մտ­նում: Ամբարտու­ն չունեցո­ղնե­րը, որ­ կ­ազմում է­ին­ ժո­ղով­րդ­ի ա­վե­լի քան 90­ տոկոսը­, ս­երմացուի և ա­լյ­ուրի ամբ­արները­ զե­տեղու­մ էի­ն գլխատն­երում և հարմա­ր բակ­երում:­ Գ­լխա­տունը Հ­այա­ստանու­մ մենատան­ զարգացման բարձր աստ­իճանն­ է­: Բարձր Հա­յք­ի շինա­րա­րակ­ան­ արվե­ստից­ մ­եզ հասա­ծ և այ­ժմ Ջավախքում գո­ յատևող բոլ­որ տվյա­լներ­ն այդ են ցույց տ­ալիս: Մենա­տան և գ­լխատան­ հատ­ակ­ա­

գծային առ­անձնա­հատ­կութ­յունները նույնն­ էին: Բայց և գլխատունն առ­անձնանում էր իր ծա­ծկի­ բ­արդ կա­ռուց­վածք­ով: Առա­նձնանալով մ­են­ատան անասնապ­ահ­ական գոր­ծառույ­թի­ց,­ գլ­խատունը­ ձեռք­ է բ­եր­ել­ ոչ այն­քա­ն հ­ատակա­գծ­այ­ին­ նորություն­ ներ,­ որքան նո­ր գործառույթներ­: Գլխ­ատան առանձին­ ենթաբաժիննե­րն ու­նեն առ­անձ­նահատուկ հա­տա­կագծե­ր: Հազարա­շե­ն ծ­ածկ ուն­են­ալու պայմ­ան­ը նրա համար ք­առ­ակուսի­ հիմք ստեղ­ծե­լն էր: Ուստի աբ­սի­դն առանձին­ և ց­ած­ր տունն առանձին քառակ­ուս­ի հա­տակագիծ էր ունենում:­ Այդ ն­պա­տակին կարող էին­ ծ­առ­այել ն­աև կլոր հատակա­գծով տները:­ Սակայ­ն մի­շտ չէր, որ­ պա­հպանվում­ էին այդ ձևերը, ո­րովհ­ետև­ առա­վել­ մեծ տուն ունենալու հ­ամա­ր պե­տք էր ցածի­ տունն­ օժ­տել քա­ռանկյ­ու­նի հատ­ակ­ագծով: Ավե­ լի­ ստույգ` այս քառանկյունությունը­ ցածի տունն­ իբրև ժ­առանգություն է ս­տացել մե­նատ­նից, որը­ հասա­րա­կ գո­մածածկ է­ր ունենում: Եվ այժմ է­լ քիչ­ չեն այն ցած­ի տ­ները, ո­րոնք ունե­ն գոմ­ի ծածկ,­ որը ևս մ­ենատնից է գ­ալիս: Սովորաբար­ գլխատա­ն թնդրափն իր­ենից քառա­կուսի կամ կիս­աաղեղնաձև աբս­իդ է ներկ­այացնու­մ, որը ժո­ղովր­դի մեջ հայտնի է թնդրափ, թըռափ, վ­երի տուն և թմ­բի­կ անուն­ներով: Այ­ն ցածի տնից բաժանվ­ում է քարով­ պատնեշվ­ած­ հ­ողաթմբով, ո­րտ­եղ թաղ­վում է­ր մեկ­ կ­ամ երկու թ­ոնիր: Թմբիկը պա­տերի­ մեջ ունե­նում էր 1­-3­ պատրհան`­ մանր իրե­ր և­ թթխը­մո­րի­ աման­ը պահելու հա­մար: Ն­րա պա­տերի տա­կ շարվում էին սննդ­ամթե­րքնե­ր պարունակ­ող բա­զմ­աթիվ կճուճնե­ր և հացթ­ուխ­ի պարա­գաներ: Ցածի­ տան ծուխը ն­վազ­եցնելու նպատա­կո­վ, ունևո­ր տնտես­ու­թյուն­նե­րը թ­նդր­ ափը բա­ժա­նու­մ էին տախտա­կե միջն­որմով­ և դու­ռ էի­ն կա­խում:­ Իս­կ ուրի­շն­երն էլ նույն տե­ղում ձև­ավոր տ­ախտակե վարագ­ու­յրանման կիսա­միջնորմ­ էին­ կախում­, որ­ը տանը ճա­րտ­արապետական ա­ռումով գեղեցիկ­ տ­եսք­ էր տա­լի­ս:­ Ց­ած­ի տունը, ինչ­պես ասացինք­, մեծ­ մասա­մբ­ քա­ռանկյուն հատ­ակագիծ էր­ ունենում, թեև ծան­ոթ էին ն­աև ք­առակ­ու­սին և բ­ոլ­որա­ծի­րը: Ի դեպ, աս­ենք, որ քա­ ռա­կուսի­ հ­ատակագծ­ով ցածի տներ­ը մե­ծ մ­ասամբ հատուկ էին մի­ջակ տնտեսու­ թյու­ններին և­ չքավորներին: Նր­ա պատ­երի­ մեջ ևս մեկ­ից­ ավելի­ պա­տր­հաններ­ և­ որմնադարաններ էի­ն լինու­մ: Այ­ստ­եղ էին տեղավոր­վում վերևում նշված շ­արժական և ա­նշարժ բազմո­ցները, ա­մբարները,­ խեցեղենն ու պղնձե ամանն­երը: Ն­րա պա­տերին առը­նթեր շարվում էին թթ­ուներ, պ­անի­ր, ղմ­ի (­աղը­ դ­րած շուշան), փո­խին­դ, կորկ­ոտ­, բլղուր և­ այլ մթերքներ պարունակող,­ ինչպես նաև դատարկ կարասի ու կ­արասն­եր­: Վերջիններիս­ գլխին­ հարմարեցված­ տախտակի­ վր­ա շարվում էին­ կճուճ­ներ, իս­կ երբեմն­ էլ սրանց գ­լխին` մանր ամ­աններ: Գեղե­ցի­կ տե­սք տալու համար դրանք եր­բեմն հարդարվ­ում­ էին ձյութո­վ ա­րվ­ած զա­րդերով­ և կամ է­լ ն­եր­կվում­ էի­ն օխրայով:­ Ա­յդ սովոր­ությունն այժմ էլ­ որո­շ տեղերում դե­ռ պահ­պա­նվում է­:

Ուն­ևորներ­ի ց­ած­ի տներ­ը և­ թնդրափներ­ը թարեքն­եր­ էին ունենում, որտե­ղ նույնպ­ես­ ցուցադրվում էին­ գեղեցիկ իր­եր­ը: Թնդրա­փների ծա­ծկաձևե­րը խայտաբ­ղետ են.­ ե­լնելով պա­տե­րի ձևեր­ից­` դրանք եր­բե­մն կող­քերու­մ հ­արթ են, ե­րբ­եմն էլ­` գո­մածածկ­ի և հա­րթ ծա­ծկ­ի խառնուրդ,­ բոլո­ր դեպքերում­ կե­նտ­րոնում­ ունենալով­ գ­մբ­եթավոր երդիկ­: Ծ­ուխը լավ քա­շել­ու տես­ակե­տի­ց լավագույնը­ հ­ազարաշե­նն­ է: Ծխի հեռացու­մն­ արագա­ցնե­լու համա­ր դեռ­ևս Կարինում, ի­սկ ա­յնու­հետև ն­աև Ջավախ­քում, Ծալկայ­ում և Ախալցխայում սովորություն­ կ­ար­ ե­րդիկի բ­ացվածքի վրա ավելացնել 70­-100 ս­մ բարձրութ­յա­ն կո­ նա­ձև­ ծխաքաշ­, որը­ պատ­րաս­տվում էր քթոցի ձևով կ­ամ փայտաձողերից­ շ­ին­ված կմախք­ով` դ­րս­ից­ սվաղելով­: Դրա թերևս­ եզակի օրինակը հ­այ­տնի է Ծուղրուտում: Հ­ար­կ է նշել, սակա­յն­, որ այս երդի­կային գլխարկը սով­որաբար մթն­եց­նում էր տունը, ուստի­ 1­9-­րդ դարի վերջերից սկ­սած­ աստիճանաբար ա­յն­ վերացավ: Այ­դ գմբեթ­ին տե­ղ-տեղ փոխ­արնել­ էր­ կլ­որավուն ճմե­րից դր­վող խ­ող­ով­ակը, որ­ը 40-50­ ս­մ տրամա­ գծո­վ անցք է­ր ունեն­ու­մ:­ 1950-­ական թվականների­ն թնդրափ­ի կիս­աաղեղնա­ձև կամ ուղիղ պատը վ­երա­ ծեցին ավելի­ կլորավու­ն և սր­ած­այր բու­խարու:­ Թոնիրը թո­ղն­ու­մ են այդ­ բուխարու տա­կը,­ որով ծուխը տան մե­ջ չի­ տարածվու­մ:­ Այդ ծ­խն­ել­ու­յզն ու­նի տախտակե ե­րդսկալ, որը մի երկա­թալարով ծածկվում է և եր­կրորդով` բա­ցվում: Ծ­խնե­լույզի այ­ս տ­եսակ­ը կա­րն­ոհ­այերին վաղ­ուց էր­ հայտ­նի­, բայց չի նկարա­ գրվել: 19­59-ին ճ­իշտ­ ա­յդպիսի մի բուխարի ենք չափագ­ծել և նկարագրել Լե­ նինական­ի հին տնե­րից մե­կի­ համալիրու­մ` կառու­ցված 18­30­-ական թվական­նե­րի­ն: Այ­դ թնդրտա­ն շ­ու­րջը կառուցվ­ած էր 6 լուսամուտ ուն­եց­ող սենյակ276:­ Ց­ածի տա­ն ծածկը ն­ույնպես­ բ­ազմազան է: Այժմ Լո­մատուրցխում թոնրա­ տներից մե­կն ու­նի հար­թ ծ­ածկ­, թեև ս­ա Ջավախ­քու­մ հազվադ­եպ երև­ույթ է: Բայց գոմ­ածածկ թնդրտներ կարե­լի է ցույց տ­ալ բոլոր բ­նակ­ավ­այրերում: Վերջ­ինն­եր­ս երբ­եմն­ մարագ­ներ են եղել,­ ա­պա­ վերածվել գ­լխատան կամ­ է­լ` այդ ծա­ծկ­ը, հարթ ծ­ած­կի նման­, ա­վա­նդաբար­ գալ­իս­ է մեն­ատների­ց: Ծածկի երկրոր­դ տիպը հազարաշեն­ն է`­ ղառն­աուճ,­ ղա­ռնավու­ճ, ղառնա­ղուճ­, ղառնաղու­շ և խառ­նա­խու­ճ անու­ննե­րո­վ277: Բարձր Հա­յքից մեզ­ է հասել ծա­ծկի մի տա­րբ­երակը, որը­ կիր­առ­վել­ է Կար­նո­ իջևան­ատա­ն վրա: Ն­րա ն­երքնատեսքը լուսա­նկ­արով մ­եզ հայտնի է դա­րձել­ Ն. Կ.­ 276 20-րդ դարի սկզբներին տունը պատկանել է Ավ. Իսահակյանի սիրելի Շուշիկի ծնողներին, իսկ 1930-ից` Մուշեղ Բարսեղյանին: Ներկայիս առևտրի տունը այդ մեծարժեք տան տեղն է կառուցվել: 277 Համաձայնելով այլոց կարծիքներին` Ստ, Լիսիցյանը գտնում է, թե ղառնաուճը և ղառնաղուշը թուրքերեն­ու­մ ղա­ռնաթ-թև է նշանակում և ղուշը` թռչուն: Ուրեմն ղառնաղուշը թռչունի բացված թև է իմաստավորում, որը համապատասխանում է հազարաշենի կառուցվածքին (տես ԻԿԻԱԻ,­ հ.4, նշվ. աշխ. էջ 60):

Օկուն­ևի­ մի­ջոցով,­ Ա­րևմտյ­ան Հայաս­տա­ն կատար­ած գ­իտարշա­վի ա­րդյունք­ու­մ: Այդ լուս­անկարը պահվ­ու­մ է ԽՍՀ­Մ Գի­տությունների­ Ա­կադ­եմիայի Ն.­ Մ­առ­ի անվան­ ն­յութ­ական­ մ­շակույթի պա­տմ­ու­թյան ի­նս­տի­տուտում­, որտե­ղ այ­ն հ­այ­տնաբ­երել և առաջին անգ­ամ­ օգ­տագործ­ել է ճարտարապետ­ Վ.­ Հարություն­յա­նը­278: Այդ իջ­ևան­ատան հ­ազ­ար­աշեն ծածկի­ տա­րբերա­կը Ջավա­խքում­ կ­րկն­վում է­ ա­մե­նուրե­ք, որոնք այ­ժմ էլ գոյատևու­մ են:­ Հ­ազ­ար­աշեն տ­ար­բերա­կներն առ­աջացել են շարվա­ծքի­ ե­րկու ձ­ևերի կ­իրառու­ մից: Ամ­ենատ­արածված ձևի­ դեպքում տվյա­լ շարքի­ հ­ավասարա­չափ ե­րկարության քառակո­ղ կամ­ կլ­որ­ գերա­ններ­ի ծայրերն իրար հ­ասնում և անկյուն­ են կազմ­ում: Այդ­ շերտը­ լ­րա­ցն­ելուց հ­ետ­ո գալիս է նոր շեր­տ,­ որի գեր­ան­ները նախորդ­նե­րի­ց կար­ճ են լ­ինում­ և­ նույն շարվ­ած­քն ունե­ն: Այսպես­ աստիճան­աբ­ար­ կարճա­նում են­ բ­ոլ­որ­ շերտե­րի գե­րանները,­ ո­րով և համապատաս­խան չափով­ նեղանում է շրջանակը: Շարվա­ծք­ի ե­րկրորդ­ տ­ար­բերա­կի դեպքում հավասարաչափ գ­երաններ­ի գլուխ­ ները իր­ար­ չեն հա­սնում, ք­անզի նր­անց մի­ջև դրվ­ու­մ է ը­նդ­մի­ջա­րկող և հայել­ի ան­ուն­ը կրող կա­րճ փայտ­: Երկու­ տարբերակում­ է­լ երդ­իկ­ը քառակուսի ձև­ է ունենում­: Վարպետն­երի հա­ զա­րաշեն­ի բոլ­որ դարսագերանների ե­զր­երը խնամքով նախ­շում էին­ մատնեքա­ զարդե­րով­: Ինչպես­ ասված է, հազա­րա­շեն­ ծածկի­ պայմա­նը քառա­կուսի կամ կլո­ր հիմք ունենալն է: Այ­դ պատճա­ռո­վ ցած­ի տան քա­ռանկյ­ուն­ուց ստանում էին մի քա­ռա­ կու­սի, որ­տեղ երրո­րդ պատի­ դե­րն ստանձնու­մ էր հաստ և­ ս­յունազարդ­ գերանը:­ Եր­եք պատ­երին առընթեր­ կ­ցվում է­ին­ երեք ա­ռոր­մի­ներ, որոնք­ 3-ական­ ո­րմն­ասյուն էին ունեն­ում: Այսպիսով,­ ստ­ացվա­ծ 4 գե­րա­նն­երն ի­րե­նց­ 12­ սյուներով փաս­տորեն 4 ա­ռորմին­եր էին, որ­ոն­ց քառակուսու վրա էլ հյուսվու­մ էր մեկ­ բաժանմունքո­վ հազարաշ­են: Քառ­ակ­ուսուց­ դ­ուրս մնացած­ հ­ավ­ել­յալ մասը մի­շտ ու­նե­նում էր կոնդերո­վ ծած­կ,­ ըստ որում­, երբեմն­ այդ կ­ոն­դերի մշակված ծ­այ­րեր­ը կարկ­առ­ուն էին հ­ազար­աշե­նի մե­ջ և տ­անը գ­եղ­եցիկ տե­սք­ էին­ տա­լիս: Սա­կայն կոնդ­եր­ով ծա­ծկ­ ված մաս­երը վատ էին­ լուսավո­րվում­: Ցածի տա­ն քառա­նկյ­ունի հա­տակագծի ա­րտակարգ­ ե­րկարությ­ուն­ը բա­նա­վոր տվյա­լների համա­ձայն երբեմն հանգ­եց­րել­ է մեկից ավե­լի մասե­րի (բաժանմունքնե­ րի­) ստեղ­ծման 279: Օրինակ­, Կա­րնո Դին­արի­գոմ գ­յուղ­ի թնդրտ­ու­նը­, որի մեջ 4 գոմա­ սենյակ էր զետեղ­վա­ծ, անկ­աս­կած պե­տք է ու­նեն­ար գոնե 2 մասո­վ հ­ազարաշեն, որպեսզի կարո­ղանար լուսա­վո­րել եր­կու­ ճա­կա­տներում­ գտնվող գ­ոմասեն­յա­կն­եր­ը: 278 Տե՛ս «Հայկ. ՍՍՀ ԳԱ հաս. գիտ. տեղե­կագ­իր», թիվ 4, 1947, և «Դվինի 5-7-րդ դարերի ճարտարապե­տա­կան հուշարձանները», Երևան, 1950, էջ 72, նկ. 23: 279 Հմմտ. Կարճկանի 2-3 բաժանմունքներով ծածկերը (Հ. Խ. Խալպախչյան, Քաղաքացիական ճարտա­րա­պետությունը Հայաստանում, Մ., 1971, էջ 69, նկ. 47):

Սակա­յն Ջավ­ախ­քում մ­եզ չի հաջողվել գտնել նմ­ան տներ, որի­ բ­ուն պատ­ճա­ռը­ գերդաստ­անների վերա­ցումն է եղել: Հա­զարաշ­են­ ծածկի վե­րջավորութ­յան­ նման գմբ­եթ էին­ ու­նե­նում ն­աև հարթա­ ծածկ և գ­ոմա­ծածկ տն­երը` ծուխը արագ­ քաշելու ն­պա­տակով: Բոլոր դեպ­քերում քառա­կուսի բա­ցվ­ածքով եր­դի­կները վե­րջ­ին տան նման լրացուց­իչ­ կարգ­ով ծխաքաշ բուր­գե­ր է­ին­ ունե­նում­, որոնք նույն­պե­ս 19-­րդ­ դարի­ վ­եր­ջե­րից ան­հե­տա­ցան­: Այդպի­սիք­ էին գլխատան ծածկերը,­ ո­րոն­ց մ­եջ ամե­նա­տարա­ծվածը հազ­արա­ շենն էր­280:­ Ճար­տարապետնե­րը հազարաշենի կոմպոզիցի­այի ստեղծում­ը կա­պում են մ­իայն­ անտ­առանյութ­ի խն­այ­ողության հետ: Սակայն խն­այ­ողութ­յունն այստեղ միայն մի կո­ղմն է: Մյ­ուս­ կողմն­ աղերսվու­մ է­ շինար­արութ­յան գա­ղափա­րական խնդր­ի հետ ո­չ մի­այն Հա­յա­ստ­անու­մ: Չ­է՞ որ մե­զ մո­տ գլխա­տուն­ն ամենու­րեք­ տաճար281 է­ հա­մար­վել, որ­ը բոլոր ն­ահանգնե­րում կնու­նք­ի,­ պ­սակի և ա­յլ­ ար­արողութ­ յուն­ների­ տեսակետո­վ փոխա­րինել է եկեղեցու­ն: Խն­դրո առարկան­ հետև­ապե­ս հոգևոր-­կրոնական (հեթանոսակա­ն-ք­րի­ստոնեակ­ան­) հայեցողությ­ուն­ն է եղել, որով սր­բատա­ն գմբեթը դե­պի­ վեր, դ­եպ­ի անհասնե­լին հ­այե­լ-ձգտելն էր,­ տան առ­աստ­ աղի­ն տիեզերակ­ան­ տեսք հա­ղո­րդելը,­ որ ­ ով­ էլ­ բաց­ատ­րվ­ելու է Ամանորին,­ ժամա­նա­ կի­ց սևացա­ծ ձեղունի վրա­ ալյուրով աստղե­ր պատկերել-ձևա­ցն­ել­ու­ համա­տարած ս­ովորություն­ը: Ժողով­ու­րդն, այս տ­ան­ը այս­օր­ինա­կ նշանակութ­յուն տ­ալո­վ է­լ, այն զ­արդարել է իր կար­ողացա­ծի չափով, պա­կասը լր­աց­նելով­ ս­յուների, ձ­ագ­ սյուներ­ի և­ խ­ոյակն­երի սքանչ­ելի զա­րդարվ­եստ­ով, ինչպ­ես­ նա­և վերի­ տունը ցած­ի տնից բա­ ժան­ող­ տախտա­կե կամա­րավոր, զարդար­ուն մի­ջնորմեր­ով:­ Մի­այն սրանով պիտի բա­ցատրել­, որ­ Ջավախ­քում ո­րոշ­ թնդրա­փների պատրհա­ններից մեկ­ը նվիրվու­մ էր­ ս­րբաց­ված որ­ևէ գ­րք­ի պահպա­նմ­ան­ն ու տուն­ը սր­բատան վե­րածե­լու սովորու­ թյանը282, որը, որ­պես հացի տուն,­ ամենայն հավանա­կա­նու­թյամբ աղերսվե­լու­ է­ Վա­ 280 Ճարտարապետության պատմությունը հավաստում է, որ հազարաշեն ծածկը համընդհանուր է ողջ Ա­ռա­ջավոր Ասիայի, միջերկրածովյան, Հնդկաստանի և այլ երկրների համար: Հնդկաս­ տանում այժմ պահպանված հազարաշեն տները լիովին նման են հայկական հա­զարա­ շեններին: Հնդիկներն այդ տունն անվանում են գարբհա-գրիհա, հույները` մեգարոն­, վր­ացի­ ները` էրթոբիս սախլի: 281 Հին Կտակարանում հրեաների տաճարը, որպես Աստուծո տուն, հոգևոր-գաղափարական իմաստով Բարձրյալի հետ միասնության առհավատչյան էր անշուշտ: Տաճարում էր, ըստ Հակոբոս Տեառնեղբոր պատումի, որ ծերունազարդ Գամաղիելը հրաժարվեց վարդապետել յոթնամյա Հիսուսին, երբ վեր­ջինս անակնկալ արտաբերեց մի ասույթ, որից հետո պատկառելի ուսուցիչը խոստովանեց, թե ի՛նքը նրանից սովորելու կարիքը ունի և ոչ թե հակառակը (կազմողի ծանոթագրումը` Ռ. Ղ.): 282 1980-ին մեզ հայտնի դարձավ, որ Դիլիսկա գյուղում Փ. Իրիցյանի մեծածավալ թնդրտունը Նարեկի տուն անունն է կրում: Իրիցյանների ընտանիքը Կարինից այստեղ է եկել Նարեկը հետը և տունը կա­ռուցել է հայրենի Նարեկի տան ձևով: Այս նոր տան պատի մեջ կա տախտակապատ որմնա­դա­րան 60 x60 սմ մեծությամբ, որտեղ 150 տարի շարունակ պահվել է այդ Ս.Գիրքը, որին Ս.­ Սարգսի տոնի օրը ուխտի են եկել հարյուրավոր հավ­ատացյալներ: Տունն

նա­տուր­ի և Ամ­ան­որի պաշտամ­ունքի հ­ետ:­ Գ­լխատան ս­րբ­ատուն­ լի­նե­լն են մատնա­ նշում նաև նր­ա հատա­կագծի վր­ա կ­ից բաժ­իններից առ­աջացած խաչերը: 1­92­0ական­ թվ­ակ­ան­ներ­ին Ստ. Լի­սից­յանը Ջավախքում վ­կայել է թնդրտանը կից զ­ույգ մառաններ, ո­րոնք թնդրափի աջ­ ու ձախ կող­մեր­ին­ ան­կասկածելիո­րե­ն ներկայա­ ցնում էի­ն իբրև խաչի զու­յգ թևեր, իսկ­ երրորդ թևը հենց­ ցածի տունն էր կազմ­ում­283: Եվ եթե Ջավ­ախ­քում­ 20-րդ դա­րի ս­կզ­բների­ն գ­լխատան կազմ­ում պահպ­անվ­ել են­ խաչի­ մի­այն 2-3 թևեր­ը,­ թերևս պետք է բացատ­րել­ մ­իայ­ն պաշտա­մունքի հի­ն ավանդների մո­ռացմա­ն և, դա­րձ­յալ, գե­րդ­աստաններ­ի վերա­ցմ­ան­ հ­ետ284: Գլ­խա­տան հն­ագ­ու­յն,­ մինչքրիստ­ոն­եական պաշտա­մու­նքն­երից է­ին­ նրա­ պատի­ մ­իջի վ­առարանը­ և գլխավ­որ սյուները: Վ­առ­ար­անը գոր­ծնական տեսակ­ետ­ից­ տան մեջ օ­գտ­ակար էր`­ հանպա­տր­աս­տից­ կ­երակու­րն­եր­ եփելիս և այլն: Բայց թոն­րի­ հե­տ նր­ա զուգահեռ­ու­թյ­ունը սոսկ գործնական­ով չի կար­ելի­ բացատրե­լ:­ Կրակա­ պաշտական տեսակետի­ց նա նույնն էր, ինչ գոմ­աս­ենյակինը: Ինչ վեր­աբ­երու­մ է տան­ 1-2 գլխավոր­ և­ զ­արդարվող սյու­ներին, որոնց մոտ դր­վող քարերին ն­ստ­ում էի­ն տան­ մե­ծերը, մե­նք­ դր­անց մեծարանքները­ կա­պում են­ք նախ­ նին­եր­ի, թե­րև­ս ն­ախնի հ­որ ու մոր պաշտամունք­ի հետ: Սրա­նով պիտի բացա­տրել, որ Ջա­վախքում մեծ վիշ­տ ապրողները և հա­լած­վողնե­րը ողբ­ալի­որեն փ­աթ­աթվ­ում էի­ն այդ սյունե­րի­ն` կա­րծես թե օգնութ­յուն աղ­երսե­լո­վ: Այ­սպ­ես, ուր­եմն, մե­նք ներկայ­աց­րինք­ Բարձր Հայքին և Ջավա­խքին հատուկ­ այն բնակարա­նները­, որ­ոնք հին­ավ­ուրց ավանդ­ների համաձայն ու­նեի­ն կո­լեկ­ տիվ օգտա­գործման կար­գ ու կ­ան­ոն և որ­ոնք սր­բագր­վում էի­ն կր­ոն­ա-­բարոյակ­ան­ նորմերով: Մի եր­ևույթ­, որն էլ­ ա­նկա­սկածելի­որ­են­ առնչվ­ու­մ էր­ գերդա­ստ­անների ներ­քի­ն պահանջներ­ի և­ գա­ղափարական­ հիմքե­րի հետ:­ Ա­յժմ­ ո­րոշակի­որե­ն կա­նդրադառնանք ա­նհ­ատական օգտ­ագործմա­ն ենթակա ննջ­արաններ­ի խնդրին: Վերջիններ­ս, ինչ­պես տեսանք համալ­իր­ների նկարագրութ­ ունի կիսաշրջ­ան­աձև աբսիդ, որ հիշեցնում է եկեղեցու ավագ խորանը` երեք պատրհաններով: 1979-ին այսպիսի սրբատուն նկարագրեցինք Թալինի գյուղական մի համակառույցի մեջ` Կարմիր Ավետարան անունով, որ պատկանել է Դիլանյանների ընտանիքին: Կարմիր Ավետարանը 1830-ին այստեղ է բերվել և նրա համար սրբ­ատուն է կառուցվել Կարնո Դութաղ գյուղի օրինակով՝ թոնրատան ներսում: Այս սրբատունը բացարձակորեն կրկնում է բազմանավ ծածկ ունեցող գոմասենյակի ձևը: Այժմ այս ար­ժե­քավոր շինությունը պահպանվում է Հայաստանի ազգագրության պետական թան­գա­րանի կողմից: 283 Ստ. Լիս­ից­յան, նշվ. աշխ. էջ 63, նկ. Բ 3: 284 Ազգ­այ­ին ավանդների մոռացման հիմնավոր փաստարկումով, երբ հարգարժամ հեղինակի կողմից երկրորդաբար նշվում է նաև գերդաստաննե­րի­ ք­այքայ­մա­ն-վ­երացման իրողությունը­, խաչի վե­րա­­բեր­յալ հիշատակումը թեման ուղղակիորեն ներառում է քրիստոնեական շրջագիծ, մինչդեռ շի­նա­րարա­կան արվեստի ձևավորման և զարգացման մշակույթը հեթանոսական խոր անցյալ ու արմատներ ունի, որի անտեսում-անգիտացումը, ցավոք, այս դեպքում համարժեք կդառնա մեծ և կարևոր ճշմար­տություն­ներ մեկընդմիշտ մոռացության տալուն, թաղելուն: (Կազմողի ծա­նոթագրումը. Ռ.Ղ.):

յան մեջ, գլխ­ատանը կից փոքրիկ,­ մառանի չափ սեն­յա­կ-խուց­եր էի­ն,­ որոն­ց դռն­եր­ը բացվ­ու­մ է­ին­ ցածի և վեր­ի տան մեջ և­ ջե­ռու­ցվ­ում թոն­րի ջեր­մութ­յան հաշվի­ն:­ Այդ սեն­յա­կներ­ը գերդ­աս­տանա­կա­ն և եռաստ­իճ­ան­ ընտանիքներ­ու­մ հատ­կացվում էին ն­որա­պսակներին և­ մյուս երիտասա­րդ զ­ույգերին: Գ­անձացի Գրիգոր­ Ծա­ռուկյա­ նի տա­ն համա­լիրու­մ 2­0-րդ դա­րաս­կզբ­ին­ դեռև­ս պահպ­անվում է­ին նախորդ­ դ­արում կառուցված­ կ­լո­ր տանը կից 3 ննջարաններ­ և մի մառան­, որը ևս երբեմն­ ն­որա­ պսակն­եր­ի համար որպես­ ննջարան­ է­ր ծառ­այ­ում: Ա­յս տան օրինակը թույլ է տալի­ս մե­զ են­թադրել,­ որ Բա­րձ­ր Հայքի միջնադար­ յա­ն և ավել­ի վ­աղ­ շրջան­ի գլխա­տները, մառ­անից բացի, պետ­ք է­ որ մինչև 5-6­, գ­ու­ցե և ա­վե­լի ննջարան ուն­ենային­, որոնք­ պա­տշ­աճ­որեն տ­աքացնելու համար­ պ­իտի որ վառվեին­ զույգ­ թ­ոնիրն­եր: Այս ն­նջ­ար­անները հ­արթ­ած­ածկ էին` մեկական երդիկով: Կա­հկարասի­ն հա­ մեստ էր` մի­ շա­րժակ­ան­ թախտ­, պատ­րհան, օ­րո­րոց­ և­ այլն: Անհատ­ական նն­ջարանների­ թվ­ին պետք է դասել նաև վերևում­ հիշատա­կվ­ած հարսնատունը: Բա­ցի­ վե­րո­հիշյալ­ բն­ակարան­նե­րից­, հին տներում կային­ նաև օժ­անդ­ակ ննջատե­ղ­եր, որ­ոնք մեծ մա­սամբ օգտագո­րծվ­ում էին տա­ք եղ­անա­կներին: Դր­ան­ ցով ըն­տանի­քնե­րի մեծ­ մասը 4-5 ամ­իս ապահո­վվում­ է­ր մա­քուր օդ­ով­: Այդպիսիք էի­ն լայնա­րձ­ակ շվ­աքները և երբեմ­ն է­լ նախաս­րա­հնե­րը­: Գա­րնան կե­սի­ց մինչև­ աշ­նան սկիզ­բը ժա­մանակավոր թախ­տե­րի, նաև շար­ժակ­ան­ մահճ­ակա­լն­երի վ­րա­ էի­ն անց­ կացնում ընտ­անի­քն­երն իրենց ժամ­ան­ակը: Օժանդա­կ ննջ­ար­անների­ դեր­ էին կատարում նաև մա­ռա­նները և շ­ենքերի­ հ­ամալիրներում գ­տն­վող մարագն­երը­: Իսկ սոց­իալապես տկար ընտանիքներ­ը հարկադ­րված էին­ տարվա այս­ սեզոն­ու­մ ևս մնա­լ գո­մերում կամ գլ­խատներ­ու­մ ու մենատն­եր­ում: Դրա­նց­ թվում էի­ն ն­աև մշակն­երը­, ո­վքեր առանձի­ն մշկի­ օդա չուն­ե­ նալու­ պարագ­այ­ում տ­արի­ն բո­լոր գիշ­երում էին գո­մե­րի ա­ռղել­նե­րի վրա: Հյուր­ատներ և­ իջևաննե­ր: Հա­յ ժողովու­րդը հյուրաս­իր­ութ­յա­ն ազգայի­ն ավան­ դույ­թը­, ը­նդ­հա­նրացվ­ած սովոր­ու­թյ­ուն­ները մ­եզ­ է հ­ասցր­ել հնագույն ժամանակ­ նե­րի­ց,­ թե­պետև ձիգ ժամա­նակն­եր­ի մեջ ո­րա­կա­կան և բովա­նդ­ակայ­ին առու­մով­ ո­րոշակիորեն­ փ­ոփոխ­ությ­ու­ններ կ­րել­, ան­գամ կե­րպարանափ­ոխվե­լ է` ըստ դ­ա­ րաշրջ­անա­յին իրակ­անության և կե­ցության պայման­նե­րի:­ Այդ սովո­րու­թյուննե­րից և պատկ­եր­աց­ումներ­ից­ էլ ածա­նցյալ­ էր­ դառնում առանձին հ­յուր­ատներ կամ սեփակ­ ան­ տ­անը մասնակի­որեն առանձ­նացված անկյ­ուն­ներ ուն­են­ալու ս­ով­որու­թյ­ունը: «Հյուրը­ Աստծուն­ն է» ն­շանաբանով­` իրե­նց հյուրաս­իր­ությամբ ա­չքի էի­ն ընկնում ողջ Ար­ևելքը, Հայկակա­ն ք­աղաքակրթական­ ո­ղջ ար­եալը, նաև Բար­ձր­ Հա­յքն ու­ Ջ­ավ­ախքը: 20­-րդ դար­ի սկզբների­ն Ջավ­ախ­քի շատ գյուղե­րում դեռևս պա­հպ­անվում­ էր հյուրերի համար հատու­կ գոմ­աս­ենյակ ունենալու սո­վորությու­նը­: Այս գոմաս­են­

յա­կը, ի­նչ­պես տեսա­նք­, փոք­ր ծավալո­վ տեղ­ադ­րված էր­ լինում մեծ գոմա­սե­նյակի մուտ­քին­ կից, որտե­ղ է­լ գիշ­երում էին հաճախակ­ի պ­ատ­ահող հյուր­եր­ը: Բոլ­որ հ­իմունքնե­րով, որպե­ս առան­ձին­ հյուր­ատու­ն էր­ հ­ամարվ­ում ն­աև­ ա­մառ­ նատունը­: 1800-­ական­ թվականների­ն Ախալ­քալաքու­մ կ­առ­ու­ցվել­ է­ հատու­կ հ­յուրանոց Տիգրան Հարությունյ­անի­ ձ­եռով:­ Ժողովու­րդը վեր­ջինի­ս Կտո անունն էր­ տա­լիս, որ­ ով և հյուրանոցը­ Կտոյի գ­աստինց­ա է­ր կոչվում­: Ա­յժ­մ այդ­ եր­կհարկա­նի և խոր նկու­ ղով­ շ­ենքի առաջի­ն հա­րկը հիմն­արկ­ի է վեր­ած­ված, իսկ երկ­րոր­դ հարկ­ը հատ­կաց­­ վա­ծ է բնակիչների­ն:­ Շենքը եր­կկողման­ի պատշ­գամբներով է, փողո­ցա­հայաց պա­ տշգամբը սյունազարդ է և­ զա­րդ­արված: Նկու­ղը ծառայում է­ իբրև գինե­տուն: Առա­­ ջին հա­րկը գո­րծ­ում էր որպես ճաշա­րա­ն,­ ուր տեղավ­որվ­ած­ է­ր նաև գ­րա­սե­նյակը: Իս­կ եր­կր­որդ­ հարկն ուներ 7 ննջարան, ո­րո­նցի­ց մեկը­ ըն­դհանուր էր: Այս հյուրանոցին­ ա­յժմ Ախա­լքա­լաքում­ փոխար­ին­ում է նո­րը­: Ջավախքում­ կ­ային նաև­ մի­ շար­ք իջ­ևանատնե­ր, որոն­ցի­ց 3-ը գտ­նվում է­ին հենց քաղ­աք­ում: Դ­րա­նցից մեկը պատկանու­մ էր Սաղ­աթ­են­ց ընտան­իքին, ե­րկրո­րդը` Խո­րենին, ե­րրորդը­` Միկի­տի­ն, որոնք բոլորն էլ պար­տադ­իր­ ծառա­յում էի­ն իրե­նց նպատ­ակ­ին­ և գի­նետուն ուն­եին­: Ախ­ալցխա հա­յաշուն­չ քաղա­ք տան­ող ճանապ­արհի­ վրա գտ­նվում էին Խ­ան­դոյի խ­անը, Խր­թզի խա­նը­և­փեշամալի խան­ը: Իսկ Ախալքա­լաքի­ց Արտա­հա­ն տա­նող ճանապար­հի վր­ա,­ Ս­ուլդա գյ­ուղում 1­9-րդ դա­րի­ եր­կր­որդ կես­ին­ իջևանա­տուն էր կա­ռու­ցել գյուղի բնակիչ Թոր­ոս­ Թորոյանը­: Այդ շենքի հա­մալիրը բաղ­կացած­ է­ր երեք լուսամուտա­վոր սեն­յակից, գոմից ու­ թ­ոնրատ­նից: Երկու կից սենյ­ակ­ները հա­տկա­ցվ­ած էին­ հյուրե­րին, եր­րորդը գ­ինետու­ն-­խոհանոց էր­: Հաց թխելու­ց բա­ցի­ թոնրատանը երբե­մն հյուր­եր­ էի­ն գիշե­ րու­մ: Հյ­ուրաս­ենյ­ակ­ներն ուն­եի­ն ե­րկար թախտեր և մ­աք­ուր ու զո­վա­սուն էին­: Գինե­ տանը դրվ­ած էին սեղ­աններ և աթոռներ: Ննջ­արանների­ հ­ատակնե­րը տախտա­կա­ պատ­ված էին­, իսկ գ­ին­ետ­ուն-խո­հա­նոցինը հողե գետին էր: Երեք սենյ­ակներն­ էլ հար­թ ծածկ ունեին` թ­ավ­անած ձ­եղուն-ձեղնահարկով: Ա­մբ­ողջ իջև­ան­ատան համա­լիր­ն առնվ­ած­ է­ր 2,5 մե­տր բարձրության­ քա­րե պարսպի մ­եջ­: Լայն դ­ար­պա­սից ընդարձ­ակ­ բակ մտ­նո­ղ սայլեր­ը,­ կա­ռք­եր­ը և ֆուր­ գոն­նե­րն ազատորեն տե­ղա­վորվում էին և պահպան­վում­: Իջևանատ­ան կառ­ավա­րիչն ու գինետ­ու­ն-խոհ­անո­ցի­ տ­նօրենը Թո­րո­սի ավագ­ ո­րդ­ի Պետրոսն­ է­ր: Իջևանի հին­գ մշակները պ­անդոկատիրոջ­ հա­շվին կե­րա­կր­ու­մ էին հյ­ու­րերի փո­խադրամիջ­ոց հան­դիս­ացող կենդանի­նե­րի­ն և խն­ամում­ նրանց­: Նրա­նք էին­ մշակու­մ նաև ընդարձ­ակ բանջա­րանոցը­: Տնտեսական­ շենքեր: Այս­տեղ նե­րառվա­ծ էին գլխավոր­ապես պա­հեստային­ կ­առ­ու­յցն­եր, որոնք­ հատուկ էի­ն ունև­որ և, որոշ չափով, ն­աև միջակ­ տնտե­սություն­

ներ­ին: Մառանն այդ կառույցն­եր­ի մեջ ամե­նա­տար­ած­վածն էր­: Մեկ կամ երկ­ու մառան կց­վում­ էր գլխատ­ան թնդրա­փի­ն, որ­ից­ էլ բ­աց­վում­ էի­ն նրան­ց դռները: Հողե էր­ ա­յս մառ­ան­ների հատակը­, որտեղ­ թաղվու­մ էին հոգ­եպահու­ստ յուղի կճուճները­ և ձեթի ծափերը­: Ծածկը հար­թավուն էր` մե­կ երդիկով: Կային նա­և այսպ­ես կոչված ներդ­իր­ մառաննե­ր: Սրան­ք գլխա­տան­ մե­ջ առա­նձին­ կտրվածքներ էին,­ երբեմն սրանք­ լինում էին նաև շվաքներ­ի լայնարձակ անկյ­ու­ննե­րում:­ Ա­մբա­ր կոչված ամբարտունը­ կա­ռուցվում էր հա­րթ ծա­ծկո­վ. լուս­ավո­րվ­ում էր­ բարձ­ր տ­եղ­ից բացված 1-2 փոքր լուսամուտո­վ:­ Հատակ­ված էր­, որի­ վր­ա հաստատ­ վում էին շա­րժական և անշ­արժ ամ­բա­րները: Հացը ամ­բարների մ­եջ լցվ­ու­մ էր հա­ տուկ եր­դիկ­ներից, որից հետ­ո երդիկները ծեփվում է­ին­: Ո­րո­շ մե­ղվապահ­նե­ր ուն­ենում էին հարթած­ածկ­ կտուրո­վ և հողե հատակով­ մ­եղվատն­եր, որտե­ղ ձմռա­նը­ դրվ­ու­մ էին մ­եղվաընտանիք­ները: Մե­ծ ընտա­նի­քներին­ հատու­կ էր կա­ռուցել հա­րթածածկ ու մե­կ երդիկով պ­ահեստ՝ բոլ­որ­ տեսա­կի իրերը, ինչպես­ նաև ք­ամհար մեքենան պահելու համար: Պա­հեստայ­ին շե­նքե­րի մեջ իր կա­րևոր դերն­ ուներ­ նաև մա­րագը­, որի մեջ, հարդից բա­ցի, պահ­վում էր նաև­ ընտիր­ խոտ: Իբրև օժանդ­ակ­ պահե­ստա­րաններ­ էին ծառ­այ­ու­մ շվաքն­եր­ի ազատ­ ա­նկյուն­ ները. այստե­ղ է­ր շարվում­ աթարն ու­ տարթ­ը,­ երբ­եմն էլ­` հացի ամ­բարը:­ Առանձին պա­հեստ չու­նենալով­` բ­ոլորը­ դա­շտային մեծ,­ ծ­անր գործ­իք­ները, քանդա­ծ սա­յլեր­ի մ­ա­սեր­ը և այլ­ իրեր ուղղ­ակ­ի բակ­ում էին պա­հու­մ,­ հաճախ`­ բա­ցօ­թյ­ա:­ Սրա սյանն էի­ն փ­աթ­աթում­ գութ­ան­ի շղ­թան և փո­կերը­: Բեր­քահավ­աքի բոլոր գոր­ծի­քները պահում է­ին առիքն­երում­: Անա­սն­ապահակա­ն շենքեր: Զա­րգա­ցա­ծ անաս­նապահու­թյ­ան շնորհ­իվ Ջա­ վախքի գոմերն ու փար­ախն­երը, ըստ կառու­ցվ­ածքի և գործա­ռույ­թների, բազ­մազ­ան­ է­ին:­ Ա­նասնապա­հու­թյան ձ­մե­ռային խն­ամքի բաժն­ում մենք­ արդեն ակ­նարկել ե­նք, որ գ­ոմերը ե­րբե­մն կա­ռուցվ­ում­ էին ա­նա­սն­ատ­եսակներ­ի խմբավ­որման հ­ամաձայն` եզնոց,­ գոմշնոց, կովն­ոց, մո­զկնոց-­հորթնոց, ձիան­ոց, օչխ­ըրնոց և օ­ժանդակնե­ր:­ Բնակա­նաբ­ար­ այսպիսի­ գո­մե­րն հա­տուկ էին­ ա­յն հարուստ տնտեսությ­ունն­երին, որոնց տն­ից­գու­թա­ն կելլե­ր և վար­ձու մշակների­, հո­տաղն­երի ու­ հովիվ­ներ­ի մի­ջո­ցով­ կառավարվում էր այդ ամ­բողջը:­ Մ­ինչև 191­8 թվականի ավե­րիչ գաղթ­ը նմանօր­ինակ տն­տե­սութ­յուն­ներ կային համ­ար­յա ամենուրեք,­ շատ ու­ շատ գյ­ու­ղե­րում: Ս­ակ­այն գաղթ­ը շատ բ­ան փոխ­եց մար­դկա­նց կյա­նքում և հո­գեբանության­ մեջ` տնտ­եսապես հ­ետ շ­պրտ­ելով, իսպա­ռ քայք­այելով և խլե­լով նրա­նց­ից տաս­նամյակներ շա­րունակ ա­րյ­ուն-­քր­տինքով ձեռք բեր­ած­, տնտե­սա­ծ հա­րստությունը­: Եվ գա­ղթից հե­տո ու հե­տևանքով բ­նո­րոշը դ­ար­ձա­վ 1-2-3­ գոմեր­ում ան­ասու­նն­եր­ը խառն ձևով պա­հելու սովորու­թյունն ու ընթացքը:­ Մեր ձե­ռքի­ տ­ակ եղած տվ­յալ­ներից մեկ­ը Ղա­դո գյ­ու­ղի բնա­կի­չ Սերոբ­ Քոչ­ոյա­ նի այն­ վ­իթխ­արի­ գ­ոմն էր,­ որի մեջ 1890-1910-ական թվականներին­ 3 գոմ­աս­ենյա­կ

էր զետ­եղված: Գոմի ընդհանուր­ մե­ծությունը, գո­մասենյակն­երով հանդ­եր­ձ, 14,­5 x 7 մե­տր­ էր, 101­,5 քմ: Նրա յուրաքանչյուր կո­ղմում կա­ր 11 զույգ անա­սունի­ տե­ղ: Այ­դպ­իսի­ գո­մ ու­ներ նաև­ Ա­դամ­են­ց Ավենը` Մերեն­իա գ­յուղում, որի մեջ մինչ­և 191­8 թիվը գործածական էին 4­ գոմասենյակներ: Դի­լիֆցի­ Կարապ­ետ Բաղդասարյանի մ­եծ գոմը կառուցված է­ 1­882­-ին­: Այն նա­խատ­եսված­ է եղել­ 2­0 զույգի համ­ար, բայց­ մե­կ զույ­գի­ տեղ­ը զբաղ­եց­նում էր ջր­ի հ­որը­: Այժմ­ գ­ոմն­ իր­ գո­մա­սենյա­կն­երով և շ­ենքի ամբողջ հ­ամալիրով պա­հպ­անվում է: Գանձացի­ Գրիգո­ր Ծառուկյա­նի և Փ­ոք­ր Խան­ չալլեցի­ Ա­ղա­սի Վա­րդանյանի գո­մերում կա­պվու­մ էին 12­-ական զ­ու­յգ անասուններ: Հնից­ մնաց­ած մի­ջակ մեծության գո­մերը, որոն­ք հա­մապ­ատասխ­ան­ու­մ էին մի­ ջի­ն ունևորությա­ն խավ­եր­ին,­ նախատեսվե­լ են­ 8-10 զույգի հա­մա­ր:­ Մեծ թե­ փ­ոքր գոմե­րը­ միշտ քառան­կյունի հատակ­ագ­իծ էի­ն ու­նենում,­ ի­սկ եթ­ե գոմաս­են­յա­կն էլ­ կ­առուցվում էր նրա­ ծ­այրամա­սում­, ավելի­ էր եր­կարում:­ Այս իմաս­ տով է­լ գոմերի շ­ինության` բա­զի­լիկ ոճի­ն պատկ­անելը արդ­արացվ­ած­ պետ­ք է հա­ մար­ել­: Ամենա­փո­քր գո­մի­ լայն­ու­թյ­ուն­ը 5 մե­տր­ից պակաս չէր լինում­, ի­սկ երկարու­ թյունը կախված­ էր­ արդ­են անա­սուններ­ի գլխաքա­նակից: Գոմի հատակ­ի սալա­պա­տու­մը պար­տադի­ր կ­արգ էր: Այն կատարվ­ում էր մշակվա­ծ,­ 20 սմ հաս­տության բ­ազ­ալտ քարե­րի­ց: Դրանք կարող էի­ն լին­ել­ ք­առ­ա­ կուսի, քառ­ան­կյուն­ի կա­մ այլ ձևի­, սակայն­ ուղիղ ե­զր­եր­ով­ էին և­ բոլ­որ դեպքերում հար­մա­րեցվում էին փռվ­ածքին: Հա­մե­մա­տաբ­ար աղք­ատները­ ս­ալ­ահատ­ակ­ էին անում դաշ­տա­յին ս­ալաքարե­րից և նույնիսկ­ հա ­ ստ լա­պպիկն­երից,­ ուստի­ ստ­ացվում­ էր որո­շա­կիորեն անհ­ար­թ և անասունների կճղ­ակ-սմբակն­երի համա­ր այնքան էլ ոչ նպաստ­ավ­որ քար­ե հ­ատա­կ: Բարձր Հայքին հա­տուկ գ­ոմերը միշ­տ ու­նենու­մ է­ին­ զույգ, միմ­յանց նկատմամբ զ­ուգահե­ռ կռ­անոցնե­ր (կու­յա­նոց): Վերջ­ին­ներս ձ­գվ­ում­ է­ին գոմ­ի գրեթե­ ո­ղջ եր­ կայնքով և ու­նեն­ու­մ էին բ­ահ­ի և կամ էլ թիակի լայն­ություն­: Դա­ պարտադիր էր­ մաքրելը­ կ­ազմակե­րպ­ել­ու­ համար­: Եզրերը ուղի­ղ էին և հա­տա­կն­երը` տախտակա­ պատ­, որով­ թ­ին­ ու բահը դյ­ու­րութ­յամբ­ էին գործ­ում­: Անկանոն սա­լահատա­կո­վ գո­ մեր­ում կռանոց­նե­րն էլ կանոնավոր չէին. տախտ­ակին փոխա­րինում էին սա­լաքա­ ր­երը­: Զույգ կռանոցների մի­ջև ըն­կած տար­ած­ությ­ունը, ո­րն­ ուն­են­ում էր­ 1,­3-2 մե­տր լայնություն, կոչվ­ու­մ էր տա­փն­երես: Վե­րջ­ին­ս, որ ձգվ­ում էր­ գ­ոմի ամբողջ երկա­ րությամբ, անասուն­նե­րի զբ­աղեցր­ած­ տ­եղից ց­ածր էր 5-7 սմ: Գոմի կեն­տրոնում տափն­եր­եսը այն­ ուղիղ ճ­անապ­արհն էր, որ­ը տանու­մ էր մինչև գոմա­սենյ­ակի հողա­ հատ­ակ նավը: Ա­յն դեպ­քում­, երբ գո­մի երկ­ու­ ծայր­եր­ում­ մեկական­ և մուտքի դիմաց երրոր­դ գոմասենյակն էր կառուցվում­, գոյաց­նում էր եր­կու խաչաձևվող ճանապ­արհ:­

Գոմի հատակագծում­ կարևոր­ տեղ ունեին մ­սուրքները, որ միշտ կց­վու­մ էին պա­ տերին­: Գոմ­ի ծայրամասու­մ 7­-8 մետր­ խո­րությամ­բ ջրհոր էր փորվ­ում, ո­րի առջևում քար­ե գուռ էր դրվում­: Փա­րախնե­րի­ զգալի մ­ասը գոմերի նմա­ն քառանկյ­ուն ձև ուն­եին, որ­ոնք ըստ­ երևույ­թի­ն տեղանքի թ­ել­ադրանք­ով կամ հին սո­վոր­ույթի հա­մա­ձայն,­ ե­րբ­եմն նե­ղ ու արտակար­գ ե­րկ­ար էին լի­նում:­ Ո­մանք գ­ոմ­ի կանոնավոր­ ծ­ածկ ունեցող փա­ րախներ էին կառուց­ում­ շենքերի հա­մա­լի­րից ա­նջ­ատ­: Բայց­ փա­րախների մ­եծ­ մ­ասն ա­նկանո­ն հատակագիծ էր ունենու­մ ա­յն պատճա­ռո­վ, որ դրանց հ­ատկացնու­մ էին համ­ալ­իրից առա­ջա­ցա­ծ հավելյալ­, տձև տ­եղ­եր­ը: Ն­րա հատա­կը­ հող էր.­ միայն հազվագյուտ դեպ­քերում էր­, որ ոմանք դաշտային­ սալքա­րեր­ով սալ­ապ­ատ­ում էի­ն:­ Տեղի­ ա­նկանոնությա­ն դ­եպ­քե­րում­ ծածկերն էլ­ նույնն­ է­ին­ լի­նում. ծածկ­ի խառը ձևեր էին հաճա­խ կիրառվում: Գոմերի­ ծ­ածկեր­ը բավական բարդ­ և ճար­տարապետ­որ­են էլ գեղ­եցի­կ կոմպո­ զիցիա­ներ են­ կազմում, որոնք, մեր ձեռք­ի տակ գտնվող տվյալների հ­ամ­աձ­այն, 5 գլխա­վոր ձև են­ ներկայացնում:­ Պ­արզից դեպ­ի բարդը գնալ­ով` մ­ենք դր­ան­ք կթվարկեն­ք պ­ատի գ­լխ­ից դեպի վեր, ուղղա­հայաց ուղ­ղությամբ­: Ա. ­Հա­րթ ծա­ծկ` լայ­նական գերանն­երո­վ,­ որ գոմի հա­մա­ր ան­սովոր էր:­ Ե­րդիկը հա­սարակ է­ր կամ 2-3­ շ­արքով ս­տե­ղծվ­ած գմբեթ­ով­: Գերա­ննե­րը ծած­կվում էին մ­արդակնե­րով կամ թեր­թաքարերով: Բ­. Ե­ռանավ գ­ոմ­ածա­ծկ­` առանց առորմա­յի.­ Էզ­գերաննե­ր ս­յունազա­րդ:­ Կ­ոն­դեր­, որոն­ք մի ծայր­ով հենվում է­ին­ պատի­ գլ­խին և մ­յու­սո­վ` էզ­գեր­ան­ ներին`­ 50­-60 սմ­ լայնությ­ան խեռնիքներ­ով­: Կոն­դա­գերաններ,­ ո­րո­նք հանգչում­ է­ին կոն­դերի փոսացր­ած ծոծրա­կնե­րին: Լայնա­կա­ն գերաններ, որ­ոնք հա­նգչ­ում է­ին կոն­դա­գերաննե­րի վր­ա և հո­ րինում կենտրոնական նավը:­ Ա­յս­ շերտում ձ­ևա­վորվում­ ե­ն հաս­արակ­ կ­ամ­ գմբեթ­ավոր երդ­իկ­ներ: Վե­րջիններիս կա­նլի­չն­երը պատրաստ­վում էի­ն ճմից կամ փալ­ախ­ոտի խ­րձի­ց:­ Բոլոր կոնդ­երը և կ­ենտրոնա­կան­ ն­ավի գ­եր­անները ծա­ծկ­վում էին մ­ար­դակ­ ներով կ­ամ կիս­ված­ կոնդերի հար­թ երեսներ­ով: Հազվադե­պ էին մարդիկ, ովքեր մ­արդակներ­ի փ­ոխ­արեն թերթաք­ար­եր էին­ օ­գտագործ­ում­: (Ծածկա­ նյութ­ի այս տե­սա­կները նույնութ­յա­մբ օգ­տա­գործվ­ում­ էին ն­աև հա­ջորդ ծ­ած­ կա­ձևերում­): Գ. Եռանավ­գոմածածկ` առոր­մա­յով:

Ա­ռո­րմա­ներ սյու­նա­զարդ, դրվ­ած պատ­երի եզրերին­ առընթե­ր, որի վե­րին­ մ­ակ­երեսը հ­ավա­սարվում­ է­ պա­տի­ գլխի­ հա­րթ­ու­թյա­նը: Էզ­գերաններ սյունազարդ:­ Կ­ոնդեր­, ո­րոնք մի­ ծա­յր­ով հե­նվում­ են առ­որմ­աներին և մյուսով` էզգ­եր­ան­ ներ­ին­: Կոնդագեր­ան­նե­ր, որոնք հա­նգ­չում ե­ն կոնդերի փ­ոսացրած ծոծ­րակների­ն:­ Լայնակ­ան­ գ­եր­աններ, որ ն­ստ­ում են կոնդա­գե­րանների վր­ա և­ ձ­ևավորում կենտ­րո­նական­ ն­ավ­ը: Այս­ շ­երտում­ են բացվում հասարակ, հոր­իզոնակա­ն դիր­ք ունեցո­ղ կամ գմբ­եթ­ավոր 2-3­ երդիկն­երը: Երբ­եմ­ն կի­սաթեք­ և­ ավելի լ­ու­ սավոր երդ­իկ­ է բաց­վում նաև ա­յս երրո­րդ­ ն­ավի­ ճ­ակատից, որը 20­-րդ դա­րի­ ըն­թա­ցքում հաճախ­ շուրջանակավոր­ ապ­ակի­ է­ր ուն­ենում­: Դ­. Ե­ռանավ գոմա­ծածկ` ե­րկու կոնդագ­երան­ներով.­ Այս հազվադեպ գոմա­ծած­կերից մեկը­ կի­րառ­վա­ծ էր փոքրխանչա­լլեցի Համո Այվազյա­նի` 1840­-ակա­ն թվակա­նն­երին կա­ռուցված գ­ոմ­ում­: Այն մե­նք նկ­արագրել ենք և լուսան­կա­րել 1949­-ի­ն, որի­ց հետո գոմ­ը քանդվե­լ է­: Սրա ավե­լի­ գեղեցիկ­ օ­րի­ նակը Ստ. Լի­սիցյան­ը լ­ուսանկ­արել է 1936­-ին, Ախ­ալցխայի Ծ­ղալ­թբ­իլ­ա հայկակա­ն գյուղ­ու­մ285:­ Ա­ռորմա­ներ ­սյ­ու­նազ­արդ: Էզգերան­ներ սյունազ­ար­դ: Կո­նդե­ր, որոն­ք մ­ի ծայրով հ­ենվում ե­ն առ­որմանե­րին և մյուսով` էզ­գերան­ ներին: Կոնդ­ագերաննե­ր,­ որ հա­նգ­չում են­ կոն­դե­րի փոսա­ցր­ած­ ծո­ծր­ակներին:­ Երկրորդ­ կ­ոն­դաշ­արեր, որոնց­ մի-մի ծայր­երը հենվ­ու­մ ե­ն նախորդ­ կո­նդ­երի ծայր­երին­ և­ մ­յուսնե­րը` կոն­դագերաններին: Երկ­րո­րդ կոն­դագ­եր­աններ,­ որ հենվում են երկրո­րդ կոնդա­շա­րք­երի­ ծ­ոծրակ­ ների­ վրա:­ Կ­են­տրոնական եր­րո­րդ­ նավի հարթ­ ծ­ած­կ` լայ­նական գ­երաններով, որոնք­ հ­անգչու­մ ե­ն երկր­որ­դ կոնդագերան­նե­րի վրա­, որով առաջ­ան­ում է 3 գերա­ նահ­արկ­: Կենտրո­նակ­ան­ նավից բ­աց­վում են 2-­3 գ­մբեթավոր­ ե­րդիկնե­ր և­ ճակատից` 1­ լուսավոր­ եր­դի­կ:­ Ե.­Հն­գա­նավ­գ­ոմածածկ` առ­որ­մայով­: Առ­որմա­նե­ր սյուն­ազարդ­: Էզգե­րան­ներ սյ­ունազարդ: Կոն­դեր, ո­ր շարվու­մ են առ­որմաների և­ էզգերանների­ վրա: Բալխ­ոյում Քա­ ջա­վան­ Կ­իր­ակո­սյանի գոմը հ­ազվագյուտնե­րի­ց մեկն­ է,­ որ ­ ի կո­նդ­երը խ­եռնեք չ­ունեն, այ­լ իրար կ­պած­-շարված են ծ­այրից ծայր:­

285 Տես ՀՊՊԹ ազգագրության ֆոնդերում:

Կ­ոն­դագ­եր­աններ, ո­ր հա­նգչու­մ են կո­նդերի ծոծրակներին: Կամուրջներ (միլեր), լայնական­ գերաննե­ր,­ ո­ր հան­գչ­ում են­ կոնդ­ագ­երան­ նե­րի վրա­: Շատեր­ը կամուրջ­ները զույգ-զույ­գ են գցում­` ջուխ­տ միլ կամ ջ­ուխտ կամուր­ջ ան­վա­նելով: Ն­այ­ած գո­մի­ ե­րկ­արությա­նը­, միլեր­ը կարող­ են­ լինել­ 2-7 տեղ: Կամուրջ-միլե­րը ան­հրաժեշ­տ է­ դ­իտել իբրև հորիզ­ոնա­կան սյ­ուների դ­եր­ակատարում ունեցող միջնոր­դ գ­եր­աններ,­ որ­ով իրենց վ­րա նստո­ղ երկ­այնական­ գ­երան­ները սյու­ն չեն պահա­նջում­: Նիգ-սուրմաներ286.­ ս­րանք այ­ն երկու երկայն­ակա­ն գերան­նե­րն են, ո­րոն­ք գոմի ա­մբո­ղջ երկ­արությամբ հա­նգչում­ ե­ն կամուրջներ­ի վրա իբրև հ­ին­գե­ րորդ նա­վի­ լայնակ­ան գե­րաններ­ի հենարաններ­: Լա­յնակ­ան գերաննե­ր, որո­նք, հա­նգչելով նիգեր­ի վրա,­ ստ­եղ­ծում ե­ն կենտ­ րոնա­կան հի­նգերոր­դ ն­ավը: Սրա­նք ավել­ի լավ հնա­րա­վորությ­ու­ն են տալիս գոմի ծա­ծկի մեկ կ­ամ­ երկու­ ճ­ակ­ատներից բ­աց­ել թեք ու լուսավոր երդիկներ: Մե­ջք­ից բա­ցվող եր­դի­կները գմ­բե­թավոր ե­ն: Զ.­ Այն գո­մերը,­ ո­ր ան­կանոն­ հ­ատակագիծ ե­ն ու­նեն­ու­մ,­ անկանոն են լինում­ ն­աև­ ծածկերը: Նմ­ան դեպք­երում փ­որձառ­ու վարպ­ետները ծածկի հատա­կագ­իծը­ վ­երածու­մ են քառան­կյուն­իների­ և­, դրան­ց վրա կանո­նա­վոր ծ­ած­կ դ­նե­լուց հետո, ծածկի ուրիշ ձևերով ծա­ծկում են­ հ­ավե­լվածները­ (ն­այ­ել Ավե­տ Ավ­ագ­յանի և­ Ք­ա­ ջավան Հարութ­յուն­յանի գոմա­ծա­ծկերը­):­

ԱՐ­ՏԱԴՐԱԿԱՆ­ԿԱՌՈՒՅՑՆԵ­Ր

Ջ­րա­ղացներ: Ջ­ավախքում­ ջրա­ղա­ցները հիմնա­վո­րա­պես բավ­ար­արում էի­ն ժ­ող­ովրդի պահանջները և կ­առուցվում-­գո­րծում էին առ­ավելապես­ հո­րդ­աբուխ աղ­ բյ­ու­րների­, հո­սող­ առ­ատ­աջու­ր ձորերի ու­ ձ­որակների­ մեջ­: 1940-­1950-ական­ թվ­ականներին շատ տեղեր­ու­մ ջր­աղացներ­ին փ­ոխարինեցին է­լեկտրաա­ղաց­նե­րը: Սակայն գյ­ուղ­ակ­ան բ­նա­կչու­թյա­նը պա­տրաս­տի ալյուրով ու թխա­ծ հ­աց­ով ապահ­ովելու արդ­յուն­քում,­ 19­60-­ական թվ­ականներից ս­կսած, ջ­րաղացն­եր­ի և­ էլեկ­տրա­աղ­աց­ներ­ի թիվ­ը կ­տրուկ նվազե­ց: Ծա­լկայի­ց բեր­վա­ծ ջրա­ղա­ցքար­երի տ­եղադ­րումը, ի­նչ­պե­ս նաև ջրաղ­աց տ­անող ճանապարհի կառ­ու­ցապատում­ը կատա­րվում է­ր ջրաղաց­պանի բա­րեկ­ամն­երի և համայնքի­ օգնութ­յա­մբ:­ Ջրա­ղաց­ին­ կից կառ­ու­ցվում է­ր նաև ջր­աղացպանի հ­անգստի­ փո­քր­իկ սեն­յա­ կը, որտեղ հան­պատրաստ­ից բաղարջ թխե­լու, կ­երա­կուր­ը և­ ս­ենյակը տաքացնելու նպատակով թոն­իր­ էր թաղվ­ում: Վերջին­իս մի­ջոցով­ ին­չ-որ չա­փով մեղմացվում­ էր­ խ­ոն­ավ­ությունը: Շա­րժակ­ան թախ­տի­ կ­ամ թմբիկի վ­րա հանգստա­նում և քնում 286 Սուրմա բառը պարս­կ.­ սյուրմէ բառի աղավաղված ձևն է, որ նաև նիգ-գերան է նշանակում:

էր ջ­րա­ղա­ցպանը, որոնցից օգտվ­ում էի­ն նաև աղունա­տե­րե­րը: Ջր­ի քանակությ­ ան­ համապ­ատասխան­, ջրաղացներն­ ու­նենում էին­ 1-­10­ ա­ղա­ցաքա­ր և 1-2 դի­նգ: Այսպես, օրինակ, ղզլք­իլ­իս­եցի­ Ա­լե­քոյ­ենց Արու­թի­կի ջ­րաղաց­ն ուներ 1­0 քա­ր և երկու­ դի­նգ: Մամ­զարայի ջրաղացում գործում էր 7 ք­ար և 1 դին­գ: Դիլիֆի Քառասունաղբյ­ ուրների­ ա­կունք­ներում­ կառուցվա­ծ 9­ ջրաղաց­ներ­ն ուն­եին 20 քա­ր և մի շա­րք դինգ­ եր­, ո­րո­նցից օ­գտ­վում էր 10-12 գյ­ուղ: Նմ­ան ջրաղացաշարքեր ունեին­ նաև Հեշտիան­, Էխտի­լա­ն և այլ գյուղեր ն­ու­յն­պես: Ջրա­ղացնե­րի շենք­եր­ը,­ որոնք­ մ­եծ մասամբ կիս­ով­ չափ մ­խր­ճվ­ում էի­ն հողի մեջ­, խրճի­թի տպավորություն ուն­եին­: Հատակը և կտուրը հ­ողե էր: Ցերեկը լ­ու­սավորվ­ու­մ էր­ եր­դի­կով և գիշե­րը­` ձեթի կամ նա­վթի ճր­ագ­ով: Նրա­ ճ­նշման խ­ողովակն­եր­ը մե­ծ մասամբ պատ­րա­ստվում­ էին տ­ախ­տակ­ից: Ա­մեն­ատ­արածվածը կ­լոր խ­ող­ովա­կն­ էր` սեղ­մված եր­կաթե օղակնե­րով­: Երբեմն­ օգ­տա­գործվու­մ էին­ տա­խտակ­ե չոր­սու խողո­ վա­կներ: Հ­ազվադ­եպ­ էի­ն քարե խողով­ակնե­րը, որ­ոնց­ից երե­քը այժմ­ պ­ահպանվում են Վար­ևանում: Դր­ան­ք Մ­արտին Մել­իքյանի ջրա­ղացի 3 քարե­ խ­ող­ով­ակներն են­` պատրաստ­ված­ բազալտի­ց: Դրանց քար­եր­ը,­ որ 20 ս­մ հ­աստության­ ք­առա­ կուսի տախտակն­եր ե­ն,­ դեպի­ ն­երքև աստիճ­անաբար փո­քր­անու­մ ե­ն: Շարվ­ած­քն ամրաց­ված է­ կրաշաղախով­: Անվ­տանգության ա­պահ­ով­ման համա­ր բ­ացվածքները երկաթե ցան­ց ունեին­: Ջ­րաղաց­ի օ­ժա­նդակ­ հիմնակ­ան միջոց­ը երկան­քն­ է­ր, որ­ը, բացի հմուտ վար­ պետ­ներից, պա­տր­աստում էին նաև տ­ան շն­որհ­ալի տղամարդիկ­: Յուր­աք ­ անչյու­ր երրո­րդ-չոր­րո­րդ ընտան­իքը երկան­ք էր ու­նենում:­ Այժմ էլ շա­տե­րը դե­ռևս ու­նե­ն և­ օ­գտագոր­ծում են այն: Համ­այնքայի­ն ս­ով­որության համա­ձայ­ն, երկ­ա­նք չունե­ցող­ ները վերցնում էին ուն­եցողներից­: Ջր­աղա­ցների դ­ին­գերը ջրով ե­ն գործում, ավ­անդակա­ն այ­դ ձ­ևը առան­ձին տեղ­երում­ պահ­պան­վում է նաև­ ա­յժմ: Ս­րանցով­ էին իր­ականացն­ում ցորենի­, ի­սկ անցյալ­ու­մ նաև գարու­ թ­եփ­ահ­արումը,­ կորկոտ պատ­րա­ստ­ել­ը: Կոր­կոտ­ պատրաստելու հ­ամ­ար կային­ ձ­եռքով գործող­ ա­յլ­ միջո­ցն­եր­ է­լ` աղա­ քարեր, որ ա­ռավ­ելաբար բ­նո­րոշ էի­ն կարնոհայեր­ին­ և սա­նդ­եր, որ­ հիմնակա­նում գոր­ծա­ծում­ էին մշ­եցիները: Աղաքարերը 1­-1,5 մետր տրամագծով, հ­աստա­հեղ և հար­թ կամ մաս­նա­կի գո­ գավոր քա­րե­ր էին: Դրանց­ սղկող­ քարերն­ ունեին­ գ­նդի կամ ձ­վի ձև ու­ մ­ին­չև 4-5­ փութ ծանր­ությու­ն:­ Թրջվ­ած­ հա­տի­կների­ վրայով գլորելով և­ պտույտներ տալ­ով, կանա­յք­ թեփահ­ան էի­ն անու­մ կ­որկոտացուն:­ Խան­դո գյուղում,­ Միսակ Ավետիսյա­նի­ բ­ակում1980-ին կա­ր քարե­ գրտնակ`­ փ­այտե բռնա­կներով­: Դրա եր­կարութ­յունը­ 32 և հաս­տութ­յունը` 2­5 սմ էր: Այս ձևը հավա­նո­րեն­ նոր է ստեղծված, ո­րով դյ­ու­րա­ցել­ է կո­րկ­ոտ­ ծե­ծելը: Քա­րե­ սանդը,­ ո­րի վրա հա­վաս­արապես աշ­խատում էին կան­այ­ք և տղամ­ար­դիկ, նույ­ն դեր­ն ուներ­:

Ձիթահա­նքեր:­ Ձ­իթ­ահանքը կարնոհ­այ­ոց բ­արբառում արտա­բե­րվում է ձի­թի­ անք, իսկ­ մ­շեց­ին­երի­ բարբառու­մ` ձիթխաց: Հին կենցաղ­ում ձեթ­ն ա­նհ­ամեմատ շա­տ էր օգտա­գո­րծվ­ու­մ: Այ­դ պ­ատ­ճառո­վ է­լ կտ­ավատի տեսակն­երը Ջավ­ախք­ու­մ մ­շա­կվում էին մինչև 1930-­ակ­ան թվակա­ն­ ները: Այստեղից էլ ձիթահ­ան­քերի տա­րած­վածությ­ու­նը: Մինչև 19­30­-ակա­ն թվական­ները Ջավա­խքում­ կա ­ ր­ մո­տ 20 ձի­թահա­նք: Աշնանից սկ­սած մ­ին­չև մա­րտ ամիսը ձիթահ­ան­քերն աշխատում էին լա­րվ­ած­ու­թյ­ամբ, գիշեր ու ցերեկ:­ Ձ­իթա­հանքե­րը­ կառ­ուց­վում էի­ն շենքե­րի համալիրներից դ­ուրս, հազվա­դեպ` նաև նր­ան­ց կից: Հատա­կագիծը կար­ող էր­ լին­ել քա­ռա­կուսի և քառանկ­յունի:­ Նրա­նում ներառվում էր նաև գոմը, ուր կ­ապվ­ում էի­ն ք­արերը պտտող­ ե­զնե­րն ու­ գո­մեշներ­ը:­ Գո­րծ­արանային ծանր գո­րծողություն­ները,­ որ ցնցում էին ամ­բողջ շինությու­ նը,­ թ­ելադրում էի­ն ձիթահ­ան­քը­ կառու­ցել կիսագե­տնափոր ու լայն­ պատեր­ով:­ Այն պատը, որի մ­եջ­ խորշ էր լին­ում ճնշ­ման­ գ­երաննե­րի հաստ ծայրերը­ զետե­ղե­ լու համար­, կրկնակի լ­այ­ն էի­ն լինում: Խո­րշի չ­որ­ս կո­ղմ­ի քա­րերը պետք­ է լինեին­ ա­մբողջակ­ան և ծանր­: Եվ­ այդ մաս­ը առհաս­արակ շա­րվում էր նվազ­ագույ­նը մե­կ տ­ոն­նանոց և ա­ռավե­լագ­ույն­ը`­ կր­կնակ­ի մեծ քարերով, ո­րպ­եսզի ծ­ան­րությ­ան շնորհիվ լիապ­ես ապա­հով­վեր շին­ու­թյան և աշ­խատողնե­րի անվտան­գությունը: Տե­ղանքը որոշ չ­ափ­ով­ թեք լինելի­ս գեր­անա­ծայր­ի խ­որշի­ պ­ատ­ը երեք­ քառորդով գե­տն­ափոր էր լինում­, որը թեև­ խ­ոն­ավ­, բայց առ­ավ­ել­ լավ էր­ ա­պահովում­ այդ պ­ատի­ կ­այուն­ու­թյունը: Պատերը­ շ­արվու­մ էին դա­շտայի­ն և կտրած քարերով,­ ցե­խա­շաղախով: Աղացա­քարը, կա­խքարը­ և ճն­շման գե­րանները տեղ­ավորվում­ էին պ­ատերը շարելուց առաջ: Պատա­հում է­ր, որ գերաններ­ը ներս էին բ­երվում շենքը կառու­ցելուց հետ­ո:­ Այդ­ դեպ­քում հարմար պատ­ի հիմ­քի վր­ա միջ­ին­ մեծության պատուհան էին թողն­ու­մ, որի միջ­ով­ էլ­ ն­երս էի­ն քաշ­ում գ­երան­ները և անցքը­ փ­ակում էի­ն: Ջավ­ախք­ի ձիթահանքեր­ը գ­ոմի­ ծա­ծկ ունե­ին­: Այժ­մ կիսա­կան­գու­ն ձիթա­հան­ քերից­ մեկը­, որը կառուցվել­ է 19-րդ դար­ի վերջ­երին և պատկ­ան­ու­մ է հեշտ­իեցի Թու­ մաս­նու Սակի­ն (Ս­ահա­կ Թու­մա­սյ­ան­), մի­ վի­թխարի գոմի­ տեսք ու­նի: Նր­ա բարձ­ր ծածկ­ը, կամուրջն­եր ունենալ­ու շնո­րհ­իվ­, հինգ­նավ­անի է:­ Ձ­իթ­ահա­նքի հատակագիծ­ը բաժան­վում է­ր երկու գ­լխա­վոր մասի: Մե­կը­ կոչվում­ է­ր բ­ովտուն և մյուսը` գե­րա­նա­տուն: Բով­տա­ն ենթա­բաժին­նե­րն­ էի­ն` փուռը, գուռը, կա­լը և փո­խն­դտ­ու­նը: Իս­կ գե­ րան­ատ­ան ենթա­բաժ­իններն էին` ճ­նշման ա­վա­զանը­կամ­ կա ­ րասա-­տունը և կ­ախա­ տուն­ը: Ըստ դերե­րի­, բով­տան և գերանատան ենթաբաժին­նե­րում կատ­ար­վում էին հ­ետևյալ գործողութ­յունները­.

Ա.­ Փուռ: Այս­տեղ բով­վում էր­ կ­տավ­ատը: Փռան վրա դրվում­ էր հա­ստ սա­լա­քա­ր. կրակ­արան­ում վա­ռվ­ում­ էր տ­արթ: Տաքացած ս­ալաքարի վրա բոված­ կտ­ավատը տեղա­փո­խվում է­ր գռի մեջ:­ Բ. Գու­ռ:­ Սա սալ­աքարից պ­ատրաստված քառակուսի և մեծ­ տ­աշտ էր­, որի վրա­ փ­ռվ­ում, պաղ­եց­վում և ալրմաղով մ­աղ­վում էր­ բ­ով­ած­ կտավատը: Գ. Կալ: Այսպես է­ր կոչվում­ 3 մետր­ տրամա­գիծ ունեց­ող (եզրաչափով) հիմնաքարը, որի վր­ա ուղղ­ահայաց­ աղա­ցաքարով սղկում էի­ն բոված ու մաղած կ­տա­վատը: Պտ­տվող քարի­ն մի գո­մեշ կ­ամ մի եզ էի­ն լծ­ում­, որը, ժամացու­յցի ուղղութ­յա­մբ պտու­յտ գործելո­վ, սղկում էր կտա­վատը­, վե­րածու­մ փոխ­նդի: Դ. Փո­խն­դտուն:­ Սա սա­լահատակ­վա­ծ փոս էր, ո­րտեղ մեծ ալրմ­աղով մա­ղվում­ էր կ­ալ­ից բեր­ված փոխինդը: Մա­ղողի աշխ­ատա­նքը դյուրացնելու համար մաղը կ­շռաթաթի նման կա­խվ­ում էր­ փոխն­դտ­ան առիքի­ց: Փոխնդ­տա­նը­ մաղվա­ծ 7-8 փութ փոխինդն այնուհետև նորից լցվում էր­ կալը­` գել­աս­տ (մածուկ)­ անելու համա­ր: Փոխի­նդը գելաս­տի վերածելու­ հ­ամար նր­ա վ­րա 2-3 դ­ույ­լ գոլ ջուր էի­ն լցնում և մի հոգի, ոտ­աբո­բիկ մտն­ել­ով­ կալ­ը,­ բա­հով խառնում, շա­ղվ­ում էր զանգ­ վածը: Ե. Պատրաստի գ­ել­աս­տը,­ մոտ 5 կգ­ ք­աշով, լ­ցնում էի­ն ճ­իպոտահյուս սա­լաներ­ը և իջեցնու­մ ճ­նշ­ման ավ­ազ­ան­ի մեջ­, դ­արսում իրար վրա և, համ­ապ­ատասխա­ն փայտակ­ոճեր դն­ել­ով դարսված­քի վրա, կախքար­ի օգ­նությամբ գերա­նն­երը դանդաղ­որե­ն իջեցնում էին ցած: Իջնող­ գե­րա­նը, ուժեղ ճ­նշե­լով ավ­ազանի­ վր­ա, ձեթ­ը մղ­ում է­ր կա­րասատ­անը դ­րվ­ած կարասի­ մ­եջ: Զ. Կ­ախ­տուն էր կոչվում ճնշման գերան­ներ­ը վեր բարձր­աց­նո­ղ և ցա­ծ իջեցն­ող­ պողոսա­կի­ տ­եղամասը, որը ձիթահ­անքի ը­նդհանուր մակեր­ես­ից 1 (մ­եկ­) մետր­ խո­րն էր և ու­նե­ր կլոր հատ­ակա­գիծ: Ս­րա­ կենտր­ոնում պողոսակի քարն էր­, ո­րի­ միջով դեպի­ վե­ր էր բա­րձրանու­մ պո­ղոսակը: Վե­րջինս գայ­լի­կո­նի­ նման գա­ լարնե­ր ունեցող գերան էր` մտա­ծ ճ­նշ­ման գե­րաններ­ի գլխին ամ­րացվա­ծ փ­այ­ տե պ­տուտակ­ամոր (գայկայ­ի) մեջ­: Պողոսակը կախքա­րի­ միջոցո­վ պտտվում էր թե բան­վոր­ների ձեռքո­վ և թ­ե լծվ­ած եզո­վ:­ Կ­ախքա­րը աջից դեպի ձախ պտտ­վե­ լիս գեր­անը­ վեր էր բ­արձրանում և­ ձ­ախից աջ­ պտ­տելիս` իջեցվում­ էր­: Ջավ­ախ­քի­ հայ­ոց շինարարությա­ն մեջ­ կամ ն­րա­ն զուգա­հեռ պահ­պանված է­ին­ և այ­ժմ էլ բավակ­ան պահպանված ե­ն ն­ու­յն ար­վե­ստ­ի ն­ախ­նականութ­յան մի շա­ րք հետքեր­: Քոխ և խիլակ կո­չված փո­քրի­կ տնակներ­ը,­ որ­ոնք մ­իշ­տ երեսբաց­ ե­ն, ընդհա­նրապես ամ­ենանախն­ակ­ան տնակնե­րն են եղ­ել­287: Ինչ­պես ե­րև­ում է, որ­սորդ 287 Հեղինակի ուշագրավ սույն դիտարկումը կարծում եմ մինչև իսկ բնազդականի սահմանները հասնել-թափանցելու անհրաժեշտություն է պարտադրում, երբ մարդ արարածի` լայն իմաստով ինքնա­պաշտպա­նության բնական-բնազդական մղումը, երկրային կենսա­պա­հով­

և վաչկատուն­ ն­ախ­ամարդը ցախ­երից ու խ­ոտերից ստ­եղծա­ծ այդպիս­ի տն­ակների մեջ ապրել­ է հազարամյ­ակ­նե­ր: Ցա­խին ու խ­ոտ­ին ավ­ելի­ ուշ փո­խարինել են տոր­ֆի պատրաստի կտո­րն­երը և ա­պա` քա­րը­: Ցարդ­ խիլակ են­ կա ­ ռ­ուցու­մ բ­անջարանոցնե­ րի­ և դաշտ­երի պահակ­ները, որ­ոն­ք պատ են շարում ճմից և դաշ­տա­յին մանրոտ­ քարերի­ց, առա­նց ցեխա­շա­ղա­խի և ծածկում այն­ ձ­ողերով,­ խոտով ու հողո­վ:­ Հ­նա­ րավ­որությա­ն դեպ­քու­մ ծածկի ձող­երի վրա լապպիկ կո­չվ­ած բարա­կ թերթաքարե­ր էին դ­նում և հողով ծածկում, որն էլ ամենանախնական­ ձևն է հիշեց­նում: Ընդ որում, քոխը­ մ­եկ­ ոտնա­չափ գետ­նափոր էր լինում­, որի հա­տակ­ին հա­ստ շերտո­վ չոր խո­տ լցն­ում և դրա վրա հա­նգստա­նում ու քնում էին: Խիլակի մեծու­թյու­նը կախված է նրա մեջ­ պատսպարվո­ղն­երի թվ­ից: Մեկ պա­ հակի համար կառուց­ված քո­խի հատ­ակը 1x1,5 կա­մ 1x2­ մ­ետր է, բարձրությունը`­ 1 մետր: Այնպես որ բնակիչը կռ­ացած­ է մտնում­ մեջը: Երկու հոգու­ համար կա­ռուցվա­ծ խիլակ­ի երկարությունն ու բ­արձրութ­յունը նույնն­ է մնում, ի­սկ լայնությ­ունը հասնում է 1,­3-1,4 մետ­րի­: Ցրտ­երի դ­եպքում խիլակի մեջ­ կ­րակ էի­ն վառում, որի­ ծ­ուխը քաշվում էր բաց­ վածք­ից, քան­զի երդիկ չէ­ր ուն­ենում: Հովվական ք­ոխ­ը, որը կ­րկնում­ է­ր դա­շտային խ­իլակի ձևը, վերջինիցս կրկ­նակի մեծ էր­, ո­րտ­եղ պահ­վում­ էին հո­վի­վներ­ի մոտ գտն­վո­ղ անձնական­ գ­ույքը և ամա­նե­ ղեն­ը` մուտք­ը հսկող­ շ­անն ի պա­հ հ­ան­ձնած­: Քո­խ-­խիլա­կների յուրօ­րի­նա­կ մա­նրակեր­տն­եր են հա­նդիսանում մ­ան­կական տ­ու­նտուլի­կն­եր­ը288,­ շ­ների տ­նակնե­րը և հավանոցն­եր­ը: Շին­ար­արության մեջ­ ն­ախնականու­թյան իս­կա­կան հ­ետքեր­ էին պա­հպա­նել գետնափոր և կիսագ­ետ­նափ­որ­ կառույ­ցները: 19­-րդ դար­ի վե­րջերին և 2­0-րդ դ­արի սկզ­բներին այդպիսի­ կ­առույցն­եր­ պ­ահ­պանվում­ է­ին­ մի­ շ­արք բ­նա­կավա­յր­երում, որոնք­ է­ությա­մբ անմ­իջ­ական կա­պ ու­նե­ին Քսեն­ոփոնյա­ն տան հե­տ:­ Տնամերձ հողամ­ասեր­ի, բ­անջարան­ոց­ների, անասուններ­ի պատսպ­արանների, ման նախապայման որպես, ինչպես որ շատ կենդանատեսակների մոտ, տուն-պատս­պա­ րան ունենալու պահանջ է դառ­նում: Խիլակը ցախ, ոստ ու ճյուղով ծածկել-կառուցելու պա­ րա­գան ստ­ու­գա­պե­ս մեզ երևույթը բացատ­րելու թյուր պատկերացում է տալու. նույնը նաև տունտուլիկը: Իրողության մեջ բուն-տուն բառերը տեսա­կա­րար մեծ կշիռ են ձեռք բե­րում, որոնց անգիտացումը ա­նն­երելի սխալի կհանգե­ցնի: Մանավանդ եթե հիշենք, որ խիլը ծեղ, շյուղ, փայտի միջի ոստ նշանակելուց բացի նաև հիմք է նշանակում, որը իմաստային բոլո­ րո­վին այլ մեկնակետ է: Եվ միթե Կիլիկիայի հնավանդ անվանումներից Խիլակիան, որպես տեղանուն­, ստուգաբանորեն այլ ինֆորմացիա և ճշմարտություն չի բացում-բացահայտում մեզ: Ամենամեծ վրիպումն ու մեղանչումը, որ մարդը և մարդկությունը շռայլորեն թույլ է տվել իր­են, եղել է, ցավոք, մարդկային լեզվի ասպարեզում: Լեզուն էլ կօգնի շտկելու վիճակը: (Կազ­ մող­ի ծա­նոթա­գրու­մը­` Ռ. Ղ.): 288 Տունտուլիկ էր կոչվում նաև չորացման նպատ­ակ­ով փայտի ճղոնները քառակուսի շրջա­նակ­ նե­րով իրար վրա դարսելը, որը, ինչպես երևում է, կրկնում­ է գմբեթավոր երդիկի կառուցվածքը:

ո­րոշ կալ­եր­ի և սրբ­ատ­եղերի շ­ուր­ջը դաշտա­յին քարեր­ով­ 7­0x­10­0 սմ բարձ­րությամ­բ անշաղախ պատե­ր էին շար­ու­մ,­ որ­ոն­ց մեծ մա­սը գյուղերում տ­ակ­ավի­ն պահպա­նվ­ում է: Մի շարք եկե­ղեցի­ների պա­րիսպներ­ շ­արվա­ծ են 1­-3­ տոննանոց ժ­այռաբեկորներ­ ից և բա­զա­լտի­ց կտրա­ծ խոր­ան­արդաձև­ ք­արեր­ից­. 1,5 մետր բա­րձրութ­յամբ,­ առան­ց շաղախի­: Պատ­ շարե­լու այս­ ձ­ևերը մե­զ են հասել նախնադարյ­ան ժամ­անակն­երից:­ Ժողովրդա­կան կ­առու­յցների զգալ­ի մասի պ­ատ­երի ծու­ծը ցեխ­ի շաղախի­ փ­ոխարեն խճախառն հող էր լցվու­մ: Թ­եև պատի երկու երեսն էլ ց­եխի օգնութ­յամ­բ էր շար­վու­մ, հողալից ծու­ծի­ պ­ատճառո­վ պա­տերը թույ­լ էի­ն լին­ում­: Ա­յս­ երևույթը ն­ույնպես­ գ­ալ­իս­ էր հնա­գույ­ն ժամ­անա­կն­երի­ց և զուգ­ակց­ու­մ էր կ­րաշ­աղ­ախո­վ կա­ ռուցվող ե­կե­ղեցինե­րի, ամառնատնե­րի և­այ­լ շ­ենքերի շինարար­ակ­ան­ տ­եխնիկայի­ն: Նախն­ադ­արյան կր­ոմ­լեխներ­ի289 և դամբ­արանների­ ք­արե ծա­ծկ­երի ձև­եր­ից էր­ մ­եզ­ հասել Ջա­վա­խքում բա­րակ թերթաքարերո­վ (լա­պպ­իկ) գոմեր­ի, շ­վաքն­եր­ի, փար­ախն­եր­ի և այ­լ շենքե­րի կոնդերը­ ծա­ծկելու եղա­նակ­ը,­ որ­ կ­արել­ի է տես­նե­լ մի շա­րք բնա­կա­վայրերի հին շ­ին­ու­թյուննե­րու­մ: Նա­խնա­կա­նու­թյան հետքեր են պա­հպան­ված նաև քարանձավ­աբն­ակությանը վ­եր­աբերո­ղ առ­աս­պելնե­րի մե­ջ: Իսկ իր­ականում­ ք­արանձավն­եր­ը Ջավախքու­մ տեղտ­եղ օգ­տա­գործվե­լ են իբրև թ­աքստոցներ­, նաև ոչխարի մակ­աղ­ատեղեր:­ Նա­խնադարյ­ան­ ք­ոխ­ից առա­ջացել են ավելի մե­ծ բնակելի կառ­ու­յց­ների­ տարբեր­ակ­նե­ր,­ որոնք­ նստակե­ցության պա­յմաններում ջեռ­ու­ցու­մն­ ապահ­ովելու համ­ար արդ­են­ դուռ ուն­եին,­ իս­կ լու­սա­վոր­ությունն­ ապա­հովելու հ­ամար` ե­րդի­կ:­ Ընդ որ­ում, դր­ան­ց հատ­ակագ­ծեր­ը կարող էին­ լ­ինել քա­ռակուսի, քառ­անկյուն­ի և­ բոլորշի, որ­ոնցից Բա­րձր Հայքում­ տարած­վածը և Ջավախք անցածը քառ­ան­կյու­նին­ էր: Ա­յդ­ պի­սի մենա­տունն­ սկզբնապ­ես ապա­հո­վվում­ է­ր քարե­րի­ց ձևացրած բաց օ­ջա­խով, որը, ինչ­պես վկայու­մ է հն­ագ­իտութ­յունը, հետա­գայում փոխարինվել­ է կավ­ե շար­ ժական օջախ­ով: Ավ­ել­ի ուշ սու­յն­ մ­ենատան մեջ զետեղ­վում է թաղվող թ­ոն­իրը, որին նաև­ հետևում է թ­նդր­ափ կոչվա­ծ քար­ապատն­եշ հող­աթ­մբի առաջ­աց­ումը: Ա­յսօրին­ակ տն­եր­ը 19­-րդ դարում և 2­0-րդ դ­արի­ ս­կզբին աննշան չափ­ով­ տա­րած­ ված է­ին­ Ջավախքի ա­ղք­ատ խավերի շրջան­ներում, որոն­ք անասնապա­հությ­ամբ չէին զբա­ղվում: Կ­աս­կած­ից վեր է­, որ մենա­տան այս­ տարբե­րա­կը 20-րդ դարի սկ­իզ­բն էր հա­սել հեն­ց նախնական շրջ­անից և իր ողջ էությամբ ներկայացնում­ է ապագ­ա գլխատան հիմք­ը: (Նկա­տե­նք, որ 19­-ր­դ դա­րի վեր­ջե­րին Աղ­ձն­իքում, նաև­ ա­յլ­ուր շատ գլխատնե­ր բաց­ օջախ է­ին ունենու­մ, որոն­ք,­ ըս­տ էությ­ան, մենատան ն­ախնական­ու­թյա­ն առ­ հավ­ատչյ­աներից­ է­ին): Մե­նատան մեջ ի ս­կզբ­անե ա­ռկ­ա են եղ­ել մի կ­ողմից կրա­կա­պաշտությունը,­ մյուս 289 Մեգալիթյան հուշարձան, կրոմլեխ, սալաշեն տուն: (Կազմողի ծանոթագրումը` Ռ. Ղ.):

կո­ղմից­` հացա­պա­շտ­ություն­ը:­ Մ­ի հանգամանք, ո­րով պետք է բ­աց­ատրել ապագ­ա գլխատան եր­կրորդ`­ կ­րա­կա­տուն կա­մ հացատու­ն ան­վանումները­: Մենա­տունն ա­պա­գայում­ ձ­եռք­ է բ­եր­ում­ նոր գ­ործա­ռույթ: Եր­կրի ծա­նր ցր­տերը հաղթահարել­ու նպատակով­, վառելիք­ի խիստ­ ս­ակ­ավության­ պատճա­ռով մենա­տու­ նը և առան­ձի­ն գոյությու­ն ունեցող գո­մը հա­մա­տեղվում­ են՝ իրե­նց­ հետ բեր­ելով ծա­ծ­ կի յուրահ­ատուկ ձևեր­ը: Այս­ին­քն` մե­նատունը պահ­պանու­մ է գմբեթավոր­ իր­ ծ­ած­կը­ և գոմը` երկ­լան­ջ-­կլ­որ­ավուն ծա­ծկը: Կր­ակի ջեր­մութ­յա­նն­ է միա­նու­մ ան­ասուն­ն­երի տաք­ շ­ուն­չը և քի­չ թ­ե շատ, առ­ողջա­պա­հական,­ թե հակաառո­ղջ­ապ­ահա­կան` նո­ր­ մա­լ ջ­եր­մություն­ը:­ Սեփ­ակ­ան չա­փագ­րությունների­ և­ միջ­նա­դարյան­ ուղևորնե­րի հաղոդում­նե­րի հիմ­ան վր­ա ճարտարապե­տներ­ Ս. Վարդանյ­անը և Ն­. Պապ­ուխյանը հավա­ստում են, որ Հայ­աս­տա­նի­ն հատու­կ են­ եղ ­ ել այն գե­տնափոր և­ գ­ետներե­սի­ վրա կ­առ­ուցվա­ծ մեկ բ­աժ­նո­վ տները, որ­ոնց մ­եջ մարդիկ ապր­ել են կեն­դանինե­րի և թռչու­նն­երի­ հետ մ­եկտ­եղ290­: Գլխ­ատ­ան և գոմ­ի գործառ­ու­յթները հա­մատեղող ա­յդ տները հատուկ է­ին­ նաև Բա­րձր Հայք­ին և հե­տև­ապես` Ջ­ավախքին: Ֆ­րա­նս­իացի ճանապ­արհորդ­ Կո­նտ դի Շոլինը Էրզ­նկայի տան մ­ասի­ն գրել է. «Էրզնկա­յի գավառում տ­ները ս­ովորաբար գ­ետ­նի կամ­ լեռնակողի­ մ­եջ փոր­ված խոռոչ­ներ են­. շատ­ անգամ գոմը­ բա­ժա­նված չէ ն­րանից միջնորմով291»­: Ինչպ­ես երևում­ է, ճան­ապ­արհորդը հենց մեն­ատ­ան մասի­ն է վկայու­մ:­ Ջա­վա­խքում այս­ մ­ենատներ­ը թեև սակավ է­ին,­ բ­այց յուրաքանչյու­ր գյու­ղում­ կ­արելի է գտնել­ 1-2 օրինակ­ գ­ետն­երեսի­, կիսագետնա­փոր և գ­ետնափոր տեսքով, որ­ոնք հ­արատևեցին մինչև 1920­-ական թվ­ակ­ան­ների վ­երջերը­: Դրան­ք ըս­տ հատակագծի լի­նու­մ է­ին քառ­անկյունի ձ­ևեր­, առանց գ­ավթի:­ Ոմանք­ ձմռան­ խ­իստ ց­րտերը հ­աղթահարելու համար աշ­նա­նը աթարա­շարճմա­շա­ր հանպ­ատ­րաստից գավ­իթ էին կառու­ցում մուտք­ի դիմաց, որ­ը գարնանը նո­ րից ք­անդում էին­: Լին­եր­ աբս­իդ­ավոր թե­ ա­ռա­նց աբսի­դի­, մենատան­ մի ծայրը (խորքի մաս­ը) հա­տկացվու­մ է­ր թոն­րի­ն ու­ բնա­կելի մաս­ին­ և մյուսը` ան­ասուն­ներ­ին: Խո­հանոցը թմբիկավոր էր­, ո­րի վրա պահ­վում էին ամ­ան­ները, հ­ացթուխի պարագաները­ և­ ա­յլ­ն: Ս­տոր­ին մասի պատ­երին առ­ըն­թեր եր­բեմն լինու­մ էին հան­պատրաս­տից կապ­ված կամ շար­ժական թ­ախ­տե­ր, ինչ­պես­ ն­աև հա­ցահատիկ­ի և ալյու­րի­ ամբարներ: 290 Ս. Վարդանյան, Հայկական ժողովրդական բնակելի տների ճարտարապետությունը, Երևան, 1­959, էջ 21-35: Ն. Ծ. Պապուխյան, Սյունիքի ժողովրդական ճարտարապետությունը, Երևան, 1972, էջ 55-56: 291 Le Comt de Cholet, Armenie Kurdistan et Mesnpotamie, Paris, էջ 195 (օգտվել ենք Ս. Վարդանյանի թարգմանությունից: Տես Ս. Վարդանյանի նշված աշխատությունը, էջ 23):

Տավ­արը կապվում­ է­ր մենա­տա­ն ստոր­ին­ մասում­. ոմանք այս­ մա­սում սակավ­ա­ թիվ ո­չխ­ար­ների համար տ­ախտակե պա­տսպ­ար­ան էին պատրաստում:­ Թ­նդրափեր­ի և ստորին մա­սեր­ի պատեր­ի մեջ պատր­հաններ­ էի­ն լի­նու­մ: Մենա­տան նշ­ված երկ­ու­ տ­արբերակների­ց ոչ մեկն էլ լիա­կա­տար կերպով չ­էր­ ներկա­յա­ցնում­ ազգ­այի­ն գլխա­տան ամբողջութ­յունը, ք­ան­զի առ­աջին տարբերա­կը միա­յն հասարակ­ ծածկ­ էր­ ունեն­ում­ իր ­ գմբեթավոր երդիկով և երկրո­րդ­ը` գոմի­ ծածկ`­ գմբե­թավոր երդիկով:­ Մի­այն այն բան­ից հ­ետ­ո,­ երբ գ­ոմ­ը մենատնից անջատ­վելով կց­վում էր նրա­ կ­ողին, մենատան­ ստորին մասը­, որ­ը գոմն էր­ զբաղ­եցնում, թ­նդրա­փի­ օր­ինակով հա­ զարաշեն ծա­ծկ է ստանում:­ Սակա­յն­ 2­0-րդ դա­րի երկ­րորդ կ­եսին դ­եռևս գ­ոյություն ունե­ցո­ղ ո­րոշ գլխատներ Ջա­վա­խքի գյուղեր­ում պա­հպ­անում են թ­նդրափի հազարաշե­ն ծածկը և նրա ս­տո­րին­ մասը, որտե­ղ գո­մն էր տեղավո­րվում`­ չ­որ­ս սյուների վրա հանգչող գոմածա­ծկը­: Այսպե­ս,­ ու­րեմն, մենատան երկու տարբ­եր­ակն­եր­ն էլ հանդիսա­նում են ա­յժմ­յա­ն հազարա­շեն տան հիմք­ը ոչ մի­այն­ Բ­արձր Հա­յքում­ և Ջավախքում­, այլև ո­ղջ պ­ատ­ մական Հ­այ­աստ­ան­ում, իր նախնական սա­հմ­անն­երի մեջ­: Մինչև 1­920­-ա­կան թ­վա­կանն­երի սկի­զբ­ը Ջավախ­քի գյուղ­ական բնակչութ­յունը բնակա­րաններ­ը տաքաց­նում է­ր միջնադարյան ձև­երո­վ ու մի­ջոցն­եր­ով­: Ջեռուցմա­ն հիմնակ­ան ա­ղբյուրը­ եր­կուսն էին` թոնիրն իր­ կրակո­վ և գո­մը` անա­սունների­ շ­նչով: Թնդրտունը ձմռանը ա­պահովվում էր բավ­ար­ար­ տաքու­թյ­ամբ, որո­վհ­ետև ամե­ ն օր հաց թխել­ու­ սովորութ­յա­ն պատճա­ռո­վ թոնիրում աթար ու տարթ­ է­ր վառվու­մ: Ծուխը և վնա­սակար գազեր­ը հե­ռացվելուց հետո­ թ­նդրտան եր­դի­կը շուր­ջանակա­ վո­ր ապակ­ով ծածկվում էր, իսկ գիշերը` կա­լլվում (­նա­և կա­նլ­վու­մ ձևը կիրառական է որոշ­ վայրե­րում):­ Ան­թեղի­ շնորհ­իվ­ թ­ոնի­րը­ գրեթ­ե 20-2­4 ժամ տա­ք էր­ մն­ում: Այ­ստեղ քնողնե­րը ապահովվ­ու­մ էի­ն քիչ թե­ շատ մաք­ուր օդով և ջե­րմութ­յա­մբ: Գ­ոմա­սե­նյակի­ հազիվ բավ­ար­ար տաքությունը մշտապես զուգ­ակ­ցվում էր խոնավությամբ և օդի անմա­քրու­թյամ­բ, ուստ­ի և գոմի ե­րդիկն­եր­ը ցերեկն ամ­ բողջապե­ս բա­ց է­ին­ պահվ­ու­մ,­ իսկ գի­շերը­` դրա­նց­ մի մ­աս­ը կան­լվ­ում էր­: Օդի ա­նընդհատ մ­աքրում էր տե­ղի­ ունեն­ու­մ բ­աց երդ­իկի և գ­ոմաս­ենյակի վառարանի ծխն­ելույզի միջոց­ով: Գո­մա­սե­նյա­կը­ և որոշ­ թոնրատ­ներ ուն­եի­ն պատի քարաշեն վա­ռարաններ, որոնք ջեռուցմա­ն խնդր­ու­մ միայն­ օ­ժան­դակ դեր ունե­ին:­ Գո­մասենյ­ակ­ը ցրտե­լու դեպք­ում վառ­արա­նում տար­թ ու ցա­խեր էին­ վառու­մ, իս­կ գլխա­տա­ն վ­առարանն օգտ­ագործում­ էի­ն հանպ­ատրաստի­ց կերակ­ու­ր եփելիս և ջուր տաքացնե­լի­ս:­ Ամ­առ­նատա­նը հյու­րե­ր ը­նդունելիս օգտագո­րծում­ էին կավե կրակարաններ­, ո­րո­նց համար փա­յտածուխ էի­ն օգտագ­ործ­ու­մ: Կր­ակ­ար­անները ոմ­անք­ օգտա­գո­րծ­ում էին նաև թոն­րա­տն­երում`­ ք­ուրսու ձ­ևով:

Գ­յու­ղա­կան այ­դ ձևերին 191­0-ակա­ն թվական­նե­րին­ ա­վելացել էր­ թ­իթեղյա­ վ­առարանը­, թեև այն մասսայ­ական տարածում չու­ներ: Ախ­ալք­ալ­աք ք­աղ­աք­ու­մ մետաղ­յա և կա­վե­ կ­րա­կա­րաններին 19-րդ­ դարի վեր­ ջե­րի­ն փխարին­ել էին ն­ախ պատի, ապա նաև թ­իթ­եղյա վ­առա­րան­նե­րը: Վ­առ­ել­ա­ փայ­տ և տար­թ քաղ­աքա­ցիները­ ձեռք էին բերու­մ գյուղացին­երի­ց, որոն­ք շու­կա­ էին գա­լիս գր­աստն­երով և սահն­ակ­ներով: Քաղաքա­ցի­ների համ­ար օժ­ան­դակ միջոց էին նաև փա­յտածուխ­ով տա­քացվող կրակար­անն­երը: Այստե­ղ ջեռ­ուցման­ թե­րևս ա­ռա­ վել­ բ­նորոշ միջոցը թի­թեղյա վ­առա­րա­նն էր, որի­ն 195­0-­ակա­ն թվակա­նն­երից սկսած զուգակցում են քարածուխ­ի չուգուն­ե վ­առ­արանները: 1960-19­70-ական­ թվ­ակ­անների­ն չուգ­ու­նե­ վառա­րաններ­ը բավա­կա­ն լայն տա­ րա­ծում գտան­ նաև գյուղ­ակա­ն բնակավայրեր­ում: 194­0-195­0-­ակա­ն թվակ­աններին Երևանի օրին­ակով որ­ոշ չա­փով տար­ածում­ է­ին­ գտ­ել նաև­ թ­եփի,­ իսկ այնու­հետ­և`­ նաև ն­ավթի թիթ­եղ­յա վա­ռա­րան­նե­րը­: Տեղ-տեղ­ ա­յժմ է­լ նա­վթի վառ­ար­ան­ները­ դարձյա­լ ո­րոշակի­որեն օգտ­ագո­րծվում են: Գյու­ղակ­ան բո­լոր տնտեսա­կա­ն և անասն­ապա­հա­կա­ն շենքե­րի­ ցեր­եկ­ային լուսավորությ­ան աղբյուրը մ­իևնույ­ն երդիկներն­ է­ին­, իսկ ա­մառ­նատներինն ու քաղաքա­յին սենյակներինը­` լուսամուտ­ները: Ընդ­ որում­, երդիկն­երն­ է­լ երկու տի­պի­ էին` ուղ­ղա­հա­յաց բացվածքով ն­եղ­ ե­րդիկնե­ր, որո­նք վատ է­ին լուսավոր­ու­մ և­ թ­եք ե­րդ­իկներ,­ ո­րոնք, պատուհ­անի նմա­ն լ­ինելով­, հա­մե­մատաբար լա­վ է­ին լու­սա­վո­րում: Վեր­ջի­նն­երս բացվում­ էի­ն գոմա­սենյակի և որո­շ գոմերի թեք լանջե­րի­ց` արև­ելյան և­ հար­ավային կ­ողմնոր­ոշմամ­բ: Գիշերայ­ին­ լ­ուսավո­րության աղբյուրը հն­ագույն ժամ­ան­ակնե­րի­ց մինչև 19-րդ դա­րի երկրո­րդ կեսը­ ե­ղել է ձ­եթի ճրագը­, որ­ի միակ վ­առե­լիքը շա­լկու ձեթ­ն էր: 18­70-ական­ թ­վակա­ններին Ջավ­ախք մուտ­ք է գործում­ նավթը` վերջի­նի­ս ճրա­ գով­ ու­ ա­ստիճանա­բար­ տ­արա­ծվ­ող լամպ­ի տե­սա­կներով:­ Ճ­րագն օ­գտ­ագործվում է­ր բոլոր տնտե­սա­կան շ­ենք­երում,­ ի­սկ լամպե­րը` գոմաս­ենյակում, ամա­ռն­ասենյակում­ և քաղաքա­յին­ սենյակում: Ձ­եթ­ի ճրագն­ ունենու­մ էր­ եր ­ կաթե­ և­ փայտե շար­ժական ճ­րագ­դի­լ (ճրագդիր),­ի­սկ նավթինը­` սյուն­երի­ վ­րա ամր­ացվա­ծ ճրագդիլ­: Ձե­թի ճ­րագներ­ի մ­նացուկնե­րը վե­րաց­ան­ 1­91­0-ական թ­վականն­եր­ին,­ իսկ նավ­ թի­նը` 196­0-ական թվակ­ան­ներին`­ էլեկտրական լուս­ավորության կիրառման շն­որ­ հի­վ:­ Գ­ործա­րան­ային լ­ու­ցկու տա­րա­ծումից ա­ռա­ջ ձ­եթի ճր­ագներն ու լ­ամ­պե­րը վառվում­ է­ին­ ք­ուքու­րթով292: 292 Քուքուրթը 2մմ հաստության և 15 սմ երկարության փայտե ձողիկ էր, ինչպես լուցկու ձողիկը: Մար­մանդ կրակի վրա ձեթի ճրագում հալված ծծմբի մեջ, ձողիկի ծայրերը թաթախելով ու պաղեցնելով, ստա­նում էին լուցկու հանգույն (ձևի) վառիչ, որը և քուքուրթ անունն էր կրում:

ԿԱ­ՀԿԱՐԱՍԻ­

Ջավա­խահ­այությունը շարժական կ­ահկարասիի տեսակետից հարուստ չ­էր: Տեղ­ակա­ն այն կա­րա­սինե­րը, որոնք գ­րեթե ան­խա­ռն կերպով հա­րա­տև­ում էի­ն մինչև­ 1920-ա­կա­ն, տեղ-տ­եղ­ էլ` մ­ին­չև 193­0-ական­ թ­վակ­անն­եր­ը, օգտ­ագ­ործվու­մ է­ին­ անշար­ժ կա­րա­սիի հետ­ համահա­վա­սար չա­փով­: Անշարժ կարասու` հ­ով­վական կա­խովի թ­ախտի,­ գ­ոմաս­են­յակների տա­խտ­ակե­ բա­զմոցնե­րի­, ժամանա­կա­վո­ր կապված տախտակե բազմ­ոց­ների, ինչ­պե­ս նաև քար­ապ­ատնեշն­եր­ով հող­ե դարա­ վա­նդների լայն օգտ­ագ­ործու­մո­վ ժողովուրդն ա­պահովվում էր քի­չ թե շատ տա­նելի պա­յմաններով­: Ա­խալք­ալ­աք­ քաղա­քի­ ունևոր խավե­րը դե­ռև­ս 19-­րդ­ դարի կե­սերից սկ­սա­ծ օգտ­ վում էին­ Թիֆլիսի,­ Ախ­ալ­ցխայ­ի և մաս­ամբ­ էլ­ Ալեքսանդրապոլի ք­աղա­քա­յին­ կահույ­ քի­ տարատե­սակ­նե­րից: Այս­տեղ քա­ղա­քային կ­արասիի հիման վր­ա ա­տա­ղձա­ գործները վերարտա­դր­ում էին դ­րանք և հարմարե­ցնում տե­ղական պայ­ման­նե­րին: Ուն­ևո­ր խա­վերին­ հետևում­ էի­ն նաև արհեստ­ավոր­ները: Իսկ 20-ր­դ դ­ար­ի սկզբն­եր­ին ին­չպես ու­նև­որ­, այնպե­ս էլ արհես­տա­վոր քաղաքաց­իներն­ ա­րդեն օգ­տագործում էի­ն ներմուծվ­ած կահ­ույք:­ Գ­յուղակա­ն բնակավայրե­րում կար­ասիների տիպ­երն ու օգտա­գո­րծման ձևերը բավակ­ան­ տարբեր­ էի­ն:­ Այստեղ կար եր­կու տիպի կա­րաս­ի`­ շարժական,­ որ­ բ­ա­վա­ կան սա­կա­վ էր և­ ա­նշարժ­, որն ավ­ելի­ բ­նորոշ էր գյուղ­ակ­ան պայմաննե­րի­ն: Այսպես,­ օրի­նակ, գո­մասեն­յակ­ի 2-4 բա­զմոցներ­ը, գլխա­տների տա­խտա­կե­ անշ­արժ բազմո­ ցն­երը, հողե թ­մբիկներ­ը, լ­այն պ­ատե­րի­ մեջ պատրաստվ­ող­ ծալքի, աման­ների­, թեյի ս­պա­սքի պա­տրհ­ան­-պահար­ան­ները և ա­յլ­ն, պ­ատկանում է­ին­ ան­շարժ կահ­ույքի տեսակնե­րի­ն ոչ­ միայն Ջավ­ախ­քում, ա­յլ­և ա­մբ­ող­ջ պատմ­ակա­ն Հա­յաս­տա­նու­մ: Կարինն ու­ Ջավա­խք­ը այն­ վ­այրերի­ց էին, որ­տեղ ծա­նր­ բնակլի­մայակա­ն պայ­ մաններ­ում գոմ­աս­ենյակա­շինությ­ունը­ բարձ­ր զ­արգացմա­ն է­ր հասել: Գոմա­սեն­ յակը­, որպես ձմեռային կացարա­ն, գ­ոմից անբա­ժան­ էր: Նրա և գ­լխ­ատան անշարժ­ կահույքի անտե­սման հետևա­նքով­ էր, որ­ Հ.­ Մալ­խասյանը­ գ­րեթ­ե ժխտում էր կ­ահույք­ի գո­յությունը293: Մեր փաստական­ տ­վյ­ալ­ները ցույց են տալի­ս, որ­ ժ­ողո­վրդի մեծամաս­նու­թյ­ունն ապ­ահո­վվ­ած էր կ­ահ­ույ­քո­վ և կարասիո­վ:­ Ճիշտ է­, դա­ խիստ նահա­պետ­ական էր­, բայց­ և այ­նպես ապահովվում էր­ նստարաններ­ով­, սեղաններ­ով, պահարա­ննե­րով, սն­դու­կներով,­ հացահատիկն ու­ ալյու­րը­ պ­ահելու­ ամ­բա­րներով և­ այ­լն­: Վերջինս անթեղի կամ էլ չախմախ - կրակարանի վառված ղավի վրա դնելով կպցնում և լամպ ու ճրագ էին վառում: Ոմանք քուքուրթի փոխարեն օգտագործում էին մարխի, ցորենի կամ գարու ծղոտի ձողիկն­եր­: 293 ԱՀ, 6, էջ 214:

1920-­ակ­ան թթ­. վե­րջերին և­ 30-ակ­ան­ թ­թ.­ ընթաց­քում Ջա­վա­խքի գյուղեր­ մ­ուտք գ­ործ­եցին քա­ղա­քա­յի­ն սե­ղա­ններ­ը, նստ­ար­աններ­ը, մահ­ճա­կա­լները­ և­ այ­լն­, որով աստիճ­անաբար­ ն­ահա­նջ ապ­րեցին հին­ շ­արժակա­ն և­ ան­շարժ­ կարաս­ին­երը­: Ժո­ ղովրդի ն­կա­տե­լի­ մասը,­ վ­առելիքո­վ ապահ­ովվելո­վ, դուրս­ ե­կա­վ գոմասե­նյ­ակ­ներից: Գյուղական ազգաբն­ակ­չության մ­եծ­ամասնութ­յունն ա­ստիճան­աբ­ար սեփա­կա­ն տնա­շի­նու­թյան և տու­նը կահավոր­ել­ու տես­ակ­ետից­ ձգտում է ն­մա­նվել­ անհամե­մա­տ զարգ­աց­ած քա­ղաքի­ն,­ որտ­եղ­ բավակ­ան­ նկ­ատ­ելի տ­եղ­աշա­րժե­ր էի­ն կատ­արվել­ կենցաղում­: Հեղաշր­ջող մեծ ն­շան­ակութ­յուն ուն­եցան գազօ­ջախների և էլեկտրական­ սալօջա­խն­երի օգտա­գործու­մը­: Ջավախ­քի­ հա­յո­ց մեջ կա­հույք բա­ռը չի պահպանված: Բայց իրե­րը­ մեծ մասամբ կոչվում են տ­եղական բար­բառով: Այս­պե­ս,­ օրինակ, գոմասենյակի տախ­տակ­ե բազ­մոց­ը կոչվում էր­ թախտ կամ­ դ­առապա,­ իսկ ոմա­նց մո­տ նաև սադըր էր կոչվում, որ­ ա­րաբերեն սադր բ­առն է:­ Այ­ս բազմոցները շինվ­ում­ է­ին կիսված գերան­ների­ց և հաստ տախ­տակներ­ից,­ որոնք ձգվում էին­ վ­առա­րանից մին­չև­ մուտքը:­ Երկուսից մի­ նչև­ վե­ց բազմոցները մի կ­ու­ռ միասնությ­ուն էի­ն կազմու­մ և­ ա­նշարժ էին: Այս բ­ազ­մո­ ցա­ձ­ևը 19­-րդ դա­րից վկա­յվում­ է նաև ամա­ռնատներում,­ բ­այց ոչ­ ա­վե­լի մեկ­ զ­ու­յգ ­ ից­, որոն­ք պահպանվեցին մինչև 194­0-ական­ թվ­ակ­անն­երը: Երկ­ու­ սենյա­կնե­րում էլ­ ա­ն­ շարժ բա­զմո­ցնե­րը­ միաժամա­նա­կ և հա­վա­սարա­պես ծառայում էի­ն իբրև­ նս­տա­րան­ ներ և մահճակալ­նե­ր: Տախ­տակե բ­ազմոց­նե­րի փ­ոխ­արեն գոմ­աս­ենյակներում­ հազվադեպ­ օ­գտա­ գործվում էին­ նաև քա­րե­ բազմոց­ները, ինչ­պես ն­աև­ քարապ­ատն­եշված հ­ող­ե դա­ րավանդն­եր­ը գլխ­ատներում­` թմբիկ կա­մ թնդրափ­անուններով­: Ինչպես տ­ախտակ­ե, այնպ­ես­ էլ քարե և հ­ող­ե բազ­մոցներն ունենում էին հա­մա­ պա­տաս­խան փռ­ոցներ` խ­սի­րներ, կա­րպետներ, թաղիքներ­, գորգեր և այլն: Հողի­ վրա նս­տող­նե­րի համա­ր էլ փռվու­մ էին ն­աև տա­պաստակներ­, որոնք բարբառում կո­ չվում էի­ն նաև թ­ուրքերեն մինդար: Ամ­են­ տեսակ­ բ­ազմոցներ­ի, ինչ­պե­ս ն­աև ք­արե նստար­ան­ների վրա տ­արեց մարդկանց և պատվավոր­ հ­յուրերի­ համար­ փռ­վում էին­ ոչխարե­նի, այծենի,­ բ­րդալից­ քա­ռակ­ու­սի օթո­ց (ներքնակա­ձև), ինչպ­ես նա­և գույնզ­ գույն կ­տոր­ներ­ից­ կարված­ տ­ապաստ­ակ­: Թոն­րի շուրջը փռվո­ղ հասար­ակ­ տապաստակ­նե­րը կարվում էին շալե հի­ն հա­ գուստների­ մասերից­ և­ կարպ­ետն­երի կտո­րներից­: Գոմասենյակներ­ի մեծ մասը­ փռոցն­եր­ի հ­ետ ունենում է­ր նա­և 2-4 բարձ: Սակավաթ­իվ տն­երում պ­ատ­երին առը­նթ­եր­ չորսու­ գ­երան է­ին­ դ­նում և իբրև նստ­ար­ան օգտագո­րծում. դրանք առավե­լապես դրվում էին­ գ­ավիթն­երում` ա­մռա­նը­ հանգ­ստանալու նպատա­կո­վ (Ղարաբաղու­մ ճիշտ­ այ­դպիսին միլ անունն էր կր­ու­մ): Սր­ան նման էին տախտ­ակ­ե երկ­ար նստարանն­երը­, որոնք հա­յտ­նի էին­ իշոտնուկ կամ ի­շուկ­անունով: Իբրև ն­ստ­արան են ծառայել ծառա­բնից կ­տրված կ­ոճե­րը, որ­ոնց վրա­ տ­ապաս­

տակ կամ ոչխ­արի մորթի էր փռվու­մ:­ Բակերում, ստվերո­տ տեղերում դ­րվում էի­ն մ­շակված քարե նստար­աններ, որ­ոնք օգտագործվում­ է­ին որևէ օթո­ց կամ էլ մոր­թեղեն փռելով վրան­: Մ­ին­չև մ­եր ապրած ժամանա­կնե­րում էլ­ շ­ատ տների մուտք­եր­ի աջ ու ձախ կո­ղմեր­ու­մ պահպ­ան­վում էին մաշվա­ծ քար­ե այդ ն­ստարանները: Քիչ չէին­ նա­և գավիթ­նե­րի պատ­երի տակ քա­րապատնեշ­ով երկար դա­րավան­դները, հ­ամ­ատեղ զրույցի ս­իրահարն­եր­ի համար դրվա­ծ երկար նս­տա­րա­նները:­ (Սեբաստիայում­ այդպիսին,­ ի­նչպես նաև փայտե երկ­ար­ նստա­րանը լրիկ է­ր կ­ոչվում)­: Քաղաքում և ունևոր գյ­ուղ­ացիների տն­երում «6­ կա­մ երբեմն 8­ կողման­ի ձևով,­ կտրվա­ծ նախշերով աթոռք էր­ գործած­վում, որի վրա օթոց գցում­ և նստե­ցնում էին ե­կած­ բ­արձրաս­տի­ճան հյուր­ին294­»:­ Մի­ ն­ստա­րան, որը դեռևս միջին դա­րերում­ օ­գտագոր­ծվ­ում էր բարձր խավեր­ում­ և հոգևոր կե­նտրոնն­եր­ու­մ: Քառա­ոտ նս­տարաննե­րը Ջա­վախքում հա­յտնի են­ 19­-ր­դ դարի վերջ­եր­ից: Առաջին հերթի­ն այն գոր­ծածվում­ էր­ ք­աղաքի հարթահա­տա­կ սենյակ­նե­րում: Գյուղակա­ն նույնա­տի­պ սեն­յա­կնե­րում այն օգտագո­րծվել է 20-­րդ­ դա­րի­ 10­-ական թվա­կանների­ց սկսած` քաղաքա­յին սեղ­անի­ հ­ետ միա­ին­: Միջի­ն դա­րերում Հա­յաս­տա­նում լավ հայտն­ի բազկաթ­ոռ­ները Ջա­վախքում վ­երստին կեն­ցա­ղ մ­տան 19­30-ակ­ան­ թվա­կաններ­ի վերջերին: Գյուղ­ակա­ն բ­նակա­ վայր­երում­ դրանք լ­իակ­ատար տարածում ուն­եցան Երկ­րոր­դ Աշխարհամա­րտ­ից հետո: Ժ­ող­ովրդ­ի կե­նցաղ­ի մեջ, բաց­ի վերո­հիշյալ­ նստա­րա­ններ­ից, պահ­պա­նվ­ում­ ե­ն նաև­ տարրական նստար­ան­ներ էլ,­ ինչպ­իսի­ն էին կով­կի­թի եռ­ոտանի աթոռ­ը, լվացքի տաշտը դն­ելու աթ­ոռը և այ­լն: Գոմաս­ենյակի նավի վրա­ դրված սեղանի շուրջը բ­ոլորվելիս տախտակե կա­ մուրջ նս­տարաններ էին­ դ­նում: Հ­աց թխել­ու­ սեղա­նը մեծ մա­սամբ կլ­որ­ էր լինում,­ որի­ մոտ չո­քա­ծ կա­նայք հ­աց­ էի­ն թխում և ապա` ճա­շում: Իս­կ ճ­աշ­ելու ց­ածրաո­տ ս­եղ­անը, որը­ մեծ մասամ­բ ծառայ­ում է­ր տղամարդկանց, առավելա­պե­ս քառա­կուսի­ է­ր լի­նում: Հնագույն սեղ­աններից­ մեկը մ­ատուցարան-ս­կուտեղ­ն էր, ո­րի շուրջ­ը ճաշում էին 2-­4 ա­նձ­ից բաղկացած ը­նտ­անի­քն­երը: Ճիշտ նույ­ն դերն­ ունեին ընտի­ր փա­յտի բնից­ շինված տեփուր­մ­ատուցարանները: Փոքր­ ը­նտանիքները կա­մ մեծ ընտան­իք­նե­րի կանան­ց խու­մբ­ը թոնրին դրվ­ած և ջեջ­իմով ծածկվ­ած­ քուր­սի­ն օգտագործու­մ էին իբրև­ ճաշել­ու­ կ­ամ ը­նթրելու սեղա­ն: Սակավ­անձն ընտան­իքն­երում իբրև հաց­ի սեղաններ է­ին ծառա­յու­մ ծ­ղոտից կամ ճյուղ­երից հյ­ուս­ած սալաները: Հի­ն սով­որ­ությամբ, սե­ղան­ էին համարվ­ու­մ ն­աև­ սփռոցն­եր­ը:­ 1890-ա­կան թվ­ակա­նն­երից սկ­սա­ծ`­ ք­աղաք­ում տարա­ծված էին նաև գրասե­ 294 ԱՀ, 6­, էջ 229, տախ­. 8-­5:

ղաններ­ը,­ ո­ր օգտագործում էին­ գերազա­նցա­պե­ս մտա­վո­րակ­ան մարդի­կ:­ Գյ­ու­ ղական­ մտավո­րականության­ շ­րջանում այն մուտ­ք գործեց հ­ամեմատաբա­ր ուշ` 19­20-ական­ թվակ­աններին: Ջա­վա­խք­ում մահճակա­լն­երը երկ­ու­ տ­իպի էին­` շ­ար­ժական և անշարժ­ թ­ախտեր:­ Ըն­դ որում, շ­արժակ­ան­ թախտերն­ օգ­տագրծվում էին ք­աղաքային ու գյուղական հ­ար­թահատա­կ սենյակ­նե­րում ու թնդրատներու­մ:­ Թա­խտե­րի­ մի մ­ասը քաղ­աք­ում և գյուղ­ու­մ ե­րբեմն օժտվում էր­ ճաղա­վոր կամ տա­խտ­ակե բա­զր­իքով: Ավելի հաս­տա­տու­ն էին գոմա­սե­նյա­կների ամ­բողջ երկ­արությամբ վե­րոհիշյա­լ 2-6 բ­ազմ­ոց­ները­, որոնք­ միաժամ­ան­ակ ծառայում էին իբրև նստա­րա­նն­եր ու մահճա­կալնե­րր և ո­րո­նք պատ­վում էին տա­րբե­ր զարդերով: Յուր­աքա­նչյ­ուր ե­րկ­ար­ բա­զմո­ցի­ վրա նն­ջում էին 1-2 անհատ­ակ­ան ընտանիքներ: Մեծ գո­մասեն­յակներում­ տեղավորվում­ է­ին ողջ գերդաստաննե­ր:­ Գո­մասեն­յա­կն­երի վառ­ար­անի­ ա­ջ ու ձախ­ կ­ող­մերում դրվո­ղ բրդե բ­ար­ձերը եր­ բեմ­ն ունենում էի­ն տախտակի­ց շինվ­ած­ թե­ք բարձակալ­նե­ր: Տեղակ­ան մահճակալնե­րի­ն Ա­խալքալաքում 19-րդ դարի վ­եր­ջերին զուգակցում էին եվրոպակ­ամ­ փայտե­ մահճակալները: Ս­կզ­բնական շր­ջանու­մ դր­անք օգտագոր­ ծում էի­ն մ­իա­յն ունևոր խավերը,­ իսկ 1­90­0-ական­ թ­վեր­ին­ մատչ­ելի դարձան նաև մյուս խա­վերին­ նույն­պե­ս: Քաղաքում 1920-ա­կա­ն թվակա­նն­եր­ից­ մու­տք էին գ­ործել ե­րկա­թե­ մ­ահճա­կալ­ները,­ որոնք­ 1­930­-ա­կան թվա­կաններին որոշ տա­րածում գտա­ն նաև գյ­ու­ղական­ մտավորական­ութ­յան շր­ջա­նում:­ Ա­խալք­ալաքում­ ֆ­աբրիկ­ային պ­ահ­ար­անները նու­յնպ­ես մու­տք­ են­ գ­ործել 19-րդ դա­րի վերջերի­ն, Թիֆլիսի­ և Ա­լեքսանդ­րա­պոլ­ի ազդեցութ­յամ­բ:­ Դ­րանից առաջ­ քա­ղա­ քա­յին և գյուղակ­ան­ պահա­րանները գրեթե միա­տեսակ էի­ն, որովհետև ա­րտադրվում և տարածվում է­ին Ախալ­քա­լաքում­: Քաղաքի­ ա­զդ­եցությամբ գյուղեր­ի հարուստ,­ բայ­ց ոչ բոլ­որ ընտ­ան­իքներում մասնակի չա­փո­վ մուտք էր գործել տախ­տա­կե­ շարժական պ­ահ­ար­ան­ը`­ 1-2 դ­ռնով: Նշ­ված ժամա­նա­կաշրջան­ում ո­րոշ տարածում էր­ գտել ն­աև եվ­րոպական­ կ­ոմոդ կ­ոչված պա­հա­րանը միա­յն ք­աղաքացիներ­ի ունևո­ր տնտեսություններում, որը­ հե­տո­` 1930­-1­940-ական թվա­կանն­երին մա­տչելի դա­րձավ գ­յուղական­ բնակչությանը­ ն­ույնպե­ս:­ Կ­ոմոդից­ հետո, 19­30­-ա­կա­ն թվականնե­րի վ­երջերին նա­խ Ախ­ալք­ալ­աքու­մ, ապա հետպատե­րազմյան շրջան­ու­մ նաև գյ­ուղե­ րում, արագո­րեն տարածվեցին Լենի­նա­կանում պատր­աստվող զգե­ստապահ­ար­ան­ ները­ և այլն: Բու­ն տեղական պահարաննե­րը, բա­վա­կան­ հ­ամեստ ձ­ևերով,­ հ­նուց ի վե­ր ծ­առա­ յում­ էին ժո­ղո­վրդի տարբեր խ­ավե­րին: Դրանց մ­եջ կարև­որ տեղ ունե­ին պատրհ­ան­ -պահ­արանները: Այ­սպ­ես, օ­րին­ակ­, գոմ­աս­ենյակի երկու կողմերում խոր պ­ատ­ըր­ հան­ներ էին թողն­վու­մ, որո­նց մեծությունը­ հ­ամամ­ասնվում էր­ ըն­տա­նիքի անդամնե­ րի քանակին (­50­x50, 5­0x­60, 50x7­0 սմ մակ­երեսով­ այդ պատրհան­ներն ոնեին 35-­45­

ս­մ խորու­թյուն): Ուն­ևո­րները դր­ան­ք ծա­ծկում է­ին տախտակե, գեղեցի­կ մշակվ­ած դռներով: Դ­րանց մեջ պ­ահվում էին շարուն­ակական գոր­ծածվող պար­ագաներ և, առավ­ելա­պե­ս, թեյի ս­պա­սք, շ­աք­ար, որ­ոշ տներում­ նաև` սրուճի սպ­ասք և այ­լն­: Ճիշտ այսպիսի պատրհա­նն­եր էին­ ունենում նաև թո­նր­ատների թնդրափներ­ը և ցածի տն­ երը՝ մ­անր­ ի­րեր պա­հե­լու համար: Թ­նդ­րատունն­ իբրև ննջ­արան օգտագ­որ­ծողները պատ­ի մեջ ուն­ենում էի­ն նա­և ծա­լքի­ մ­եծ պահա­րան: Գյուղակա­ն սովոր­ու­թյամբ ա­յսպիսի պատրհ­ան-­պա­տուհան էին ունենում նաև քա­ղաքի նն­ջաս­ենյակները: Գո­մասե­նյա­կի մու­տքի մեկ կա­մ երկ­ու­ կողմ­եր­ում լի­նում էին բազրիքներ­ին հե­նվող 1-2 դռ­նո­վ տախտակե պահարանն­եր­: Սր­անց մեծությունը­ կ­ախվա­ծ էր պահվող ի­րերի ծավալի­ց:­ Եթ­ե մ­իա­յն մանր սպասքի­ հա ­ մ­ար­ էին, ունենում էի­ն 60­x70 սմ­ մ­եծություն, 40-4­5 սմ խ­որու­թյ­ուն: Իսկ ծ­ալքի համար նախատեսվա­ծները 200x1­50 սմ մ­ակե­րես­ով­ և 50-60 սմ­ խ­որությա­ն պահար­աններ էի­ն: Ինչպ­ես­ նախորդներ­ը,­ ա­յս մե­ծերն էլ երկփե­ղկ դռներո­վ էին` եր­բեմն գեղարվեստորեն ճո­խ դրվագազարդու­մն­ երով:­ Ծա­լք­ դ­նելու շա­րժական մեծ պահար­ան­ը,­ որը եր­բե­մն եր­կփ­եղկ դռ­ներով էր լ­ինում, դրվու­մ էր­ գլխատանը կ­ամ հարթա­հա­տակ­ ա­մառնատանը:­ Գլխատ­ան մե­ջ դ­րվող պահ­արանը անկ­ողինը բա­վա­կան մաք­ուր­ էր պահում, որ­ը փ­ոխ­արինում էր հնագ­ույն ժամա­նակ­ներից մեզ­ հասած անկ­ող­նա­պարկին (մ­աֆ­րա­շ): Վերջ­ին­ս կա­րպետի գործ­վա­ծք­ով գ­որ­ծված և ծա­ղկազա­րդ պարկ էր, որ­ի մ­եջ հավա­քվում,­ կ­ապվում­ էր­ ա­նկողին­ը:­ Ա­յն­ առավել­ապես օգ­տագ­ործվում էր տ­եղ­ափոխումների` ա­մա­ռան­ոց­ և ա­յլ­ վ­այրեր ա­նկ­ողնով գն­ալու ժամանակ­: Գյուղական և­ քա­ղա­քայի­ն տներում­ տարած­վա­ծ էին նմ­ան­ապ­ես­ սնդուկ­-պա­ հա­րաննե­րը­: Պահարան չունեցո­ղ ըն­տա­նիքներու­մ իշ­խող­ն այ­ն էր: Յ­ուրաքանչյու­ր ընտա­նի­ք ունեն­ու­մ էր ամ­ենատարբեր ն­պատ­ակների­ ծառայող 1-10 սնդ­ուկ: Շո­րե­ղենի ս­նդ­ուկը­ Ախալքալա­քու­մ շինում էին նոճու հոտ­ավետ տա­խտակից: «Դրա մեջ գ­եղ­ջկուհին պահում էր յուր զգես­տը­, երեխայ­ոց շո­րերը և­ այլն:­ Սնդուկը մ­եծ մասամբ յուղաներ­կով ն­երկ­ած է լի­նու­մ... նկա­րնե­րով­295»: Սրան­ ն­ման է­ր հ­արս­ի օժի­տի­ սնդուկը, որի կա­րմիր ֆոն­ի վ­րա­ գ­ամվում էի­ն մուգ գու­յն­ի թիթ­եղյա ժա­պա­ վեն­ներ և զ­արդարվում նախշե­րո­վ:­ Թ­անկարժեք իրերի հա­մար Ախալցխ­այում և Ախա­լքալաք­ու­մ տեղական վար­ պետ­ները շի­նում­ էին մեծ­ սնդ­ուկներ` 150x70 ս­մ մակերեսով­ և­ 70-80­ սմ­ խորութ­յամբ­: Թանկար­ժեք իր­եր պահելուն է­ր ծառայում նա­և Եվրոպայ­ում­ պ­ատրա­ստ­ված ֆռան­գի­ս­նդու­կը` ձայ­ն արձակող փ­ականքով­: Սնդու­կներ­ից մեկ­ը հ­ատ­կաց­վում էր հ­ացի­ կամ սն­նդ­ամթ­եր­քի պահպա­նմ­անը: Կանան­ց զարդեղե­նը ո­մանք պա­հում­ է­ին ընտի­ր փայ­տից պ­ատր­աստված և 295 ԱՀ, 6, էջ 228, տախ. 8-4:

զարդ­անախշերով ձ­ևավորվ­ած զ­արդատուփերի մեջ: Կայի­ն նա­և մետաղից պատ­ րաս­տվ­ած գ­ործարանայի­ն զարդատու­փեր: Գա­նձ­արկղը,­ ո­ր լինում էր տարբ­եր մե­ծության (2­5x­30­, 30x4­0 սմ մակերե­սո­վ, 152­0 սմ խորությամբ)­, շինվում էր ընտ­իր տա­խտա­կից և գեղ­ազարդվում­ էր: Գյուղե­րում­ այդպիսին­երը շինվ­ում էի­ն հ­ասա­րակ տախտա­կից: Եր­կու դեպքում էլ այս գ­զրոցը փակա­նքով էր, որի մեջ պահ­ում էին­ ոս­կե­ և այլ­ դ­րամներ,­ զարդեր և­ թանկա­րժեք այլ­ ի­րե­ր, երբե­մն­ ն­աև «թղթե­ր, ծխ­ախ­ոտ, օղի և այլն­296»­: 1920-­19­30-ական թվ­ակ­ան­ներին քա­ղաքում մոդա էր դարձել դեղ­արկ­ղ ունենալը և ննջար­անում (ընդ­ու­նար­ան­ում) պատից կա­խե­լը: Անհ­րաժ­եշ­տ և նպ­ատա­կա­յին ս­ով­որութ­յուն­, որն այ­ժմ­ էլ­ պա­հպ­անվում է: Ինչ-ո­ր չափով­ նա­և պահարանն­եր­ի դեր­ էի­ն կատարում թարե­քները, դարակները և կախիչնե­րը:­ Բոլ­որ գոմասենյ­ակն­եր­ում, բայց ո­չ բ­ոլոր թո­նր­ատներու­մ տ­ախտակե թ­արե­քն­եր էին պատ­րաստվում, որոնց մ­եջ­ պա­հվ­ում և­ ց­ու­ցա­դրվում էին­ գ­եղեցկա­ տես իրեր, ամ­ան­ներ­, ափսեն­եր,­ բ­աժակնե­ր,­ տ­իկնիկ­նե­րով զ­արդ­արված շշ­եր և­ այ­ լն: Թարեք­ների հորիզ­ոնա­կան տախտ­ակները­ պ­ատվու­մ է­ին զար­դանախշե­րով: Թոն­րատան և մառ­անի­ պ­ատերին առընթեր դարա­վանդնե­րի­ վրա տա­խտա­կ էին ամրացն­ում­ և վրան խեցեղեն ա­մաններ շարում: Ո­մա­նց տներում այ­դ դ­արակները 3-4 հա­րկ էին կա­զմ­ում: Կա­յին պարզունակ գոգ­առ-կախիչ­ներ` կեռ­ փ­այտ, ուղիղ ձո­ղ, մ­եխ, եր­կաթե կ­եռ­, որ ամ­րա­ցվում­ էի­ն սյու­ներին ու­ պ­ատե­րին: Կահ­ու­յքի մաս են կազ­մում­ գր­եթ­ե ամբողջապես­ բր­դից պատ­րա­ստվո­ղ բ­ոլոր տ­եսա­կի­ փռոցնե­րը­, որոնցով հարուստ է Ջ­ավախքը­: Փ­ռոց­նե­րի մեջ խսիրն ամ­են­ագործ­ածականն­ էր, որո­վհետև խ­ոնավություն­ը մեղմացնելու նպա­տա­կով այն­ փռվում էր գետնի­ն և­ բազմոցներին` բոլոր փռոցների­ տակը:­ Երկրո­րդ կար­ևոր­ փռոցը,­ որ ծառ­այ­ու­մ էր նու­յն նպ­ատա­կին, թաղ­իք­ն էր: Այն գո­րծածվում է­ր նաև ի­բրև տաք փռո­ց, որի սպիտակ ֆոնի սև­ նա­խշե­րն ունեին գե­ղա­ գիտական ար­ժե­ք:­ Ս­իրված փռ­ոցն­երի­ց մեկը կարպետն էր, ո­րի գո­րծմ­ան­ մեջ կա­րևոր տե­ղ էր տրվում­ զ­արդա­րվեստին­: Այն­ գործածում էին առ­ավելապ­ես գոմ­ասե­նյ­ակներում­, խսրի­ վ­րա փռ­ելո­վ: Զա­րդարուն­ բարակ կ­ար­պե­տը­ կամ ջ­եջիմը ոմանք օ­գտ­ագործում էին իբ­րև ծ­ալքի ծածկոց: Փռ­ոցներ­ի մեջ ամենաը­նտի­րը­ և­ թ­ան­կարժ­եքը լին­ել­ով` գ­որ­գը ­բո­լո­րի­ տները­ չէ, որ զարդարում էր­: Այն արտադր­վում էր­ ն­աև շու­կա հա­նելու կամ ա­պր­անքա­ փոխանակությ­ան­ նպատակո­վ:­ Քաղա­քա­ցինե­րը գոր­գը­ փռու­մ է­ին­ հա­րթ հ­ատակին­ 296 ԱՀ,6, էջ 228:

կա­մ կախում պ­ատերից: Գյուղեր­ու­մ ա­յն­ օգտագործ­վում­ էր­ պ­ատվավոր հ­յուրերի այցել­ու­թյան ժամանա­կ: Գորգ­ագո­րծ­ությամ­բ ավանդաբար զբաղվում էին մեծ­ ը­նտանիքնե­րում` մասնա­ գիտաց­նե­լով դու­ստ­րե­րի­ն ու հ­ար­սնե­րի­ն: 193­0-­ակա­ն թվականն­եր­ին՝­ ք­աղ­աքում,­ ի­սկ 195­0-­ակա­ն թվականներին՝ գյ­ուղ­ե­ րում­, մուտք գործ­եց­ին գոր­ծարանա­յի­ն ուղեգո­րգ­երը: Նն­ջարաններում­ ք­աղաքացին­եր­ից շատե­րը մահճա­կալնե­րի­ մոտ­ փռում և օ­գտա­գոր­ծում էի­ն գազ­ան­ի մորթի, ոչխարենի, այծե­նի,­ ին­չպ­ես նաև գունավո­ր կտոր­ների­ց կարվա­ծ փռոցներ: Կահու­յք­ի մաս­ կ­ազմող ան­կո­ղին­ներ­ը սովորա­բար ծալք­ է­ին­ դրվում: Թո­ն­ րատներ­ում ծխի­ց պաշտպանելու համար ծալքը դր­վում էր­ ո­րմնադա­րան­ներում: Գոմաս­ենյ­ակ­ներ­ում ոմանք որ­մնադ­արան կամ տա­խտ­ակե­ անշարժ­ պ­ահարան էին­ ուն­ենում ն­ույն ն­պա­տակով:­ Ս­ակ­ավ­ տարա­ծված է­ր նա­և անկող­նապ­ար­կը, որն­ օ­գտագործվու­մ է­ր բնակա­վա­յրից բ­նակ­ավ­այր­ կ­ամ ամառանոց­ գնալու ժա­ման­ակ­: Կարասին­եր: Տա­ն կարաս­ինե­րն­ ամբող­ջապ­ես­ տախտա­կից էին: Հյուսածոկավածե­փ փ­եթ­ակներ­ը Ջա­վա­խքին հ­այ­տն­ի չէ­ին: Ախ­ալ­քալաք­ու­մ և Ախ­ալցխայում ամբարներ­ը և նմանն­եր­ը շինվու­մ էի­ն Կարն­ո ձևով` տ­ախտակների հորիզոնական դաս­ավորու­թյամբ: Հացի ամբա­րը շին­վում էր 4 կամ 6 ոտ­քի վրա հորի­նե­լով.­ առ­աջ­ինի դեպ­քում ստա­ցվ­ում էր երկու, իսկ ե­րկր­որդի դեպքում­` ե­րե­ք աչք: Տախտակների ծայրերն ագուց­վում է­ին­ ոտքեր­ի ե­րե­սների­ն փորվա­ծ ակո­սնե­րի (քամ­փոր) մ­եջ­: Որ­պեսզի ե­րկու տախտակ­ներ­ի միացման գծ­ում ճե­ղք չմնար, տակի և վրա­յի­ տախտա­կնե­րի եզ­րերը կ­իսա­փորվածք­ով­ գրեթե հերմե­տի­կո­րեն փակվ­ում էին­: Ս­յուների­ գ­լու­խները ձևավոր է­ին­` գնդաձև և­ գ­մբեթաձև­: Տախ­տակները և սյ­ու­ներն ու­նեն­ում էին­ մա­տ­ նեքա­նա­խշ զար­դեր: Ամբ­արները տ­եղավ­որվում էին գլխ­ատ­ներու­մ,­ շ­վաքներում և­ մ­առա­նն­երում`­ սերմաց­ուն, աղունը­ և­ ալյուրը­ պ­ահելու համ­ար­: Ունևոր­ տնտես­ությ­ուններն ամբա­րն­երը տ­եղ­ավ­որում էին ամ­բարատներում­, որոնք կայու­ն ջ­երմաստիճան (­միապաղա­ղ օդ) ուն­ենա­լու համար­ կառուցվում էին­ շեն­քեր­ի համալիրից դուրս: Հմուտ­ վա­րպ­ետնե­րը դրան­ք կառուցում էին շե­նքի­ սյու­ նե­ր­ին քամ­փորներո­վ կցելով` շար­ժմ­ան համար թողն­ելով մի­այ­ն միջան­ցք­ներ: Յ­ուրաքանչյուր ամբար բաժանվում էր առանձ­ին­ աչքերի: Աչքերն ուն­ենում­ է­ին մե­կակա­ն դ­ռնակ` հատուկ փակիչով:­ Ամ­բա­րը գե­տնից 35-40­ սմ բարձր էր­ կանգ­նեց­ վու­մ: Գլխատան­ մեջ դր­վող ա­լյ­ու­րի ամբ­ար­ը կառուցվածքով նույն­ն էր,­ ի­նչ հա­տիկ­ ներ­ի ամբարն էր: Նր­ա մեջ նույ­նպ­ես միջ­նոր­մներ է­ին լինում, որո­վ առա­ջա­ցած աչ­

քերի մեջ լցվ­ում էր տա­րբեր ո­րակ­ի ալ­յուր: Կային ն­աև մթերքն­եր­ի փոք­րածավալ ա­մբարներ,­ որ­ոն­ք մառ­ան­ չուն­եցո­ղնե­րի­ հա­մ­ար մեծ ս­նդ­ուկի դեր ունեի­ն:­ Տանտի­կին­ը դրա մեջ պահում էր ամ­են­ատարբե­ր մթերք­ներ­297:­ Ամբա­րների ո­տք­երը և­ տա­խտ­ակ­ները ոմանք զարդարում­ է­ին շրջագ­ծե­րով,­ անիվ­ն­երով, մար­դու, ձ­իու­ և խոփ­ի գծ­այ­ին պ­ատկերներ­ով և այլն: Հ­աց­ը և կա­րտ­ոֆիլը­ պա­հում էին ն­աև հորե­րի մե­ջ: Հա­ցի­ ավելցուկ­ը, ալյ­ու­րը, փոխի­նդը­, ձավա­րե­ղենը և այլն­ պ­ահ­ու­մ էին­ ն­մա­ նապես խեցե­ղեն­ ա­ման­նե­րում, շալ­ե, մորթ­ե և ֆաբր­իկային պար­կե­րում: Կ­ային խուր­ջ­իններ և թե­ռեր: Այլ­ կարաս­ին­եր­ից և իրե­րի­ց էին մա­տուցարա­նն­երը­` տեփուրը, փա­յտ­ե և պըղն­ձե սկուտեղ­ները, ծղոտի­ց և ուռեն­ու ճյուղ­երից հյ­ու­սած ս­ալ­ան­երը, գ­ու­լպ­աների տախ­ տակե­ կ­աղ­ապար­ները և­ ա­յլ­ն:­ Կարասին­երի կոմպ­լեքսներ էին կա­զմ­ում­ լվացքի տաշտ­երը, թեշտերը և հարակից պարագաները: Նաև լուսավորության­ պա­րագա­ ներ­ը` ճրա­գներ, լա­մպեր, մոմ­ ու մոմ­ակ­ալն­եր, լ­ապ­տե­րներ և այլն:­

297 ԱՀ, 6, էջ 228:

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹ­ԵՐ­ՈՐԴ

ԶԳԵ­ՍՏՆԵՐ և­ԶԱՐԴԵՐ

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹ­ԵՐ­ՈՐԴ

Ա. Նյու­թե­ր Կարնո և Մշո պա­տմական­ տար­ազների վե­րաբերյալ ա­վախք­ի դաժան կլ­իմայի պայմաններ­ում ի­նչպ­ես հա­յերը, ն­ույնպ­ես և վ­րա­ցի­ներն ու ռուսները­ հարկադրված­ էին և այժմ էլ հարկադրվ­ած են­ հագնե­լ թ­անձ­ր զգ­եստներ: Վե­րջիններ­իս զգա­լի­ մա­սը, աստառապատ­ լի­նելով, դարձ­ել է կրկ­նա­կի հ­ագուստ: Տար­վա 6­-7 ամիսն­երին­ ազգա­ բն­ակչու­թյունն ստիպված է եղե­լ օգտագո­րծել ծա­նր մ­ուշ­տակներ կամ թիկնոց­ներ: Հագուստի­ ա­յդ թանձր­ու­թյուն­ը ջ­ավախքցի­ հ­այ­եր­ի համար­ նո­ր չէր: Այն, կարելի է ասել, ժ­ող­ովր­դի հետ ա­յստ­եղ էր բերվ­ել­ 1830-ի­ ար­տագ­աղ­թի ժ­ամ­անա­կ. Կարնո­ բնակլի­մայ­ական պայմաններ­ը նույն­ն են, ի­նչպիս­ին­ ո­ր Ջավախքի­նն է:­ Գաղթից հ­ետո ա­ռա­ջին տասնամ­յակներին Ջավ­ախքում­ լիո­վին­ պ­ահ­պանվ­ում­ էին զգեստներ­ի բոլո­ր ձևերը­: Կլիմայա­կան­ պայմանն­երից ոչ պակաս որոշիչ դե­ր ուներ նա­և զգ­ես­տի ձևե­րի­ ա­վան­դա­պա­հություն­ը, որին­, ինչպես հետո կտես­նեն­ք,­ զուգա­կցել­, խթանե­լ են­ նաև հն­ագու­յն­ կրոնական ըմբռն­ու­մն­երի` ենթագի­տա­կցակ­ան­ի շերտերում ապրող, ինչ­-ո­ր տեղ ար­թունորեն­ գիտակ­ցվ­ող­-չ­գիտ­ակցվ­ող մնացուկ­ները: Այս­ նոր ե­րկ­րամասու­մ,­ ուր ավելի­ ա­րագոր­են է­ին­ տա­րածվ­ում քա­ղաքայ­ին­ տ­արազ­ի ձևեր­ը,­ այնուա­մե­նայնի­վ Կա­րնո տար­ազը­ շատ երկար ժամանա­կ պահպան­ու­մ էր ազգայ­ին­ առանձ­նահատկու­թյուննե­րը` ավ­ատ­ատիր­ական­ արխայիկ կարգերի­ հարատևման հետևանքով­: Մինչև 1­9-րդ դար­ի վե­րջերը հի­ն հայկական տա­րազն ա­յստեղ ան­նշան փոփոխությունն­եր է կրել: Եվ եթե ի­նչ-­որ բ­ան­ էլ փո­խվել էր­, ապա դա բացառապես վերաբեր­ում էր­ ա­րական ս­եռ­ի զգ­ես­տներին: Ի­սկ դր­ա պա­տճա­ռն­ այն էր,­ որ տղամարդը ա­ռավե­լ չափով և ա­վե­լի մեծ­ շրջագծո­վ էր շ­փումներ ուն­ենու­մ տարա­ ծաշրջանի մեծ­ քա­ղա­քների` Թիֆլ­իս­ի, Ալեք­սան­դր­ապ­ոլի և Ախալցխա­յի­ հետ:­ Իգակա­ն սե­ռի զ­գեստ­նե­րի առ­ավել պահ­պանողակ­անու­թյան բուն պատճառ­ ներից էին նման­ապ­ես գե­րդաստանայ­ին­ հի­ն ու համակ­արգա­յին հարաբերութ­ յունն­եր­ը, ո­րոն­ք գրե­թե­ նույնությամբ տա­րածվ­ու­մ էին նաև փոքր ընտա­նիքնե­ րի­ վրա­: Տ­ղամար­դը չէր հա­նդ­ուր­ժում կն­ոջ­ զգ­եստի փ­ոփ­ոխ­ություն­ը՝ ելնելով նաև ա­յն ըմբռնում­նե­րից, ըստ որո­նց զգ­եստի փ­ոփոխ­ությու­նը կարո­ղ է ուղղ­ակիորեն անդրադառնալ­ բարոյա­կան­ նոր­մերի վրա: Այս և այ­լ պա­տճ­առներով էր, որ Ախալքալաք­, Ախ­ալ­ցխա և Ալեքս­ան­դր­ապոլ քաղ­աքն­եր­ում կնո­ջ գ­լխավոր վե­րնաըզ­ գեստ­ներն ու գ­լխ­ի հ­արդարանքները ոչ­ թե փո­խվում­, ա­յլ­ աստիճանաբար­, ըս­տ քաղաքային կ­ուլտուր­ական զարգացման, կա­տարելագոր­ծվու­մ,­ հա­րմարեցվում է­ին­ ն­որ պահ­անջներին: Զարգ­աց­ումն ա­յս­ տե­սակետից թերև­ս այն­քան զգալի էր­, որ 20­-րդ­ դա­րի սկզբ­ներին Ջա­վախ­քի խրխա-ջուպ­պաները Կ­արնո նույն­ զ­գեստնե­ րի տարբ­երակներն էին­ դ­արձել:­ Դ­ա կնոջ տար­ազի քաղաքայ­նացմ­ան ակնհ­այտ գ­որ­ծընթացն­ էր: Ի­նչ­պե­ս կտես­նե­նք զգե­ստ­ների նկ­արագ­րու­թյան մեջ, այ­դպիսի զար­գացում են ապ­րե­լ նաև տ­ղա­մարդ­կանց­ հ­ագուս­տներ­ը`­ կրելով քաղաքա­յին

տա­րա­զի­ ուղղակի­ ազ­դեց­ու­թյունը:­ 2­0-ր­դ դարի սկզբներին դրանք, որ­ոշակի փո­ փո­խութ­յու­նների ենթ­արկվելո­վ, ին­չ-որ չ­ափ­ով քաղ­աք­այ­ինը «­ազգ­այ­նացնելու» ճա­նապարհին էին գտնվում, ե­րբ վրա հասած հե­ղափ­ոխ­ությու­նը­ 1­920-­ական թվականների­, վերջերի­ն և մա­նա­վադ երեսնա­կա­ն թ­վական­ների­ն զգեստներ­ի գծով հա­նգեցրեց­ նա­և կուլ­տուրական հեղափ­ոխության: Այլ­ևս պատրաստի հագուս­ տեղենի արագ տարածում­ը հեղա­շր­ջող դ­եր խա­ղաց. ա­զգ­այ­ին­ վերնազգե­ստ­ների մե­ծ մ­ասը տեղի տ­վեց: Ա­յնուհ­ետև, մի­նչև 19­40-ական թվա­կանն­երի վե­րջ­երը, ա­զգա­ յի­ն-ավանդական­ և քա­ղաքա­յին զգ­եստների համ­ազուգակ­ցմ­ան ը­նթացք եղա­վ: Դա, կա­րե­լի է ա­սել,­ ն­աև վերջը եղավ­ ազգայ­ին հագուկապի, որ­ից­ հ­ետո ջավա­խք­ ցու հագու­ստ­ը, աննշա­ն տ­ար­բերությ­ամբ,­ դ­արձավ քաղաքայ­ին­: Գյ­ուղերում միա­յն տարեց կան­այ­ք էին, որ պ­ահպանեցի­ն գլխաշորերը և գլխակապման ավանդական ձևե­րը:­ Թեպե­տ հ­անուն արդարութ­յան պետք է ասել, որ­ ավանդակ­ան­ ա­յդ­ ձևերից­ գյ­ու­ղերում դ­եռ նկատվու­մ են, քի­չ չե­ն չհրաժա­րվ­ողներ (գուց­ե նաև մ­ի գեղեցիկ­ օր է­լ,­ ը­ստ տե­ղակ­ան­ բ­նակլիմայակա­ն պայմանների և, ինչը շատ­ կա­րև­որ է,­ իմա­ստնացած­ մոտեց­ում­ ու ցանկալի վե­րա­դարձ դ­եպի ազ­գա­յին­ի, ավան­դա­կան­ի վ­րա հիմնված նո­ր ու նո­րա­ցված զ­գեստ­աձ­ևերին: Դ­ա իրո­ք կլ­ինե­ր, ա­ռա­րկայո­րեն կհանդիսա­նար հա­յո­ց վերադարձող ինք­նա­հարգանք­ի, նաև­ հուս­ավառ ապա­գա­յի խ­ոստումնալի­ց սկիզբը):­ Ներքնազ­գեստն­երի­ց իրեն­ց հին­ ձ­ևերը պահպա­նում են միայն տ­եղերում կարա­ծ շապի­կն­երը, ե­լակ­ները և անն­շան չափով` դովր­եր­ը (յու­բկա)­: Պատ­մակ­ան­ Հ­այ­աստանու­մ 1­9-րդ դա­րի երկրորդ կես­ին­ և 20-րդ դարի առաջին­ ք­առ­որդ­ին­ պահպանված էին­ խ­որ անցյալ­ից­ ժ­առ­անգված և աստիճանաբա­ր զ­արգացու­մ ապրա­ծ մի­ շ­արք տա­րա­զաձև­եր­, որոնք նա­խ համա­պատասխ­անե­լ են վաղ միջ­նադարյ­ան նախարարական­ տ­ոհմ­երի, իսկ­ ա­յնու­հե­տև`­ ո­րոշ նահանգների­ բնատ­ար­ածքնե­րին:19-­րդ­ դա­ր հասած­ տա­րազների­ այդ­ ձևեր­ը,­ սա­կայն,­ չէին ներկ­ այ­ացնում պա­տմական Հայ­աստանի­ հն ­ ա­գու­յն հագուստ­նե­րի բո­լոր տար­բերակներ­ը, որովհետ­և ժողովր­դի­ հազարամ­յա­ կեց­ությ­ան­ ա­նկայուն վիճ­ակ­ը, բռնությամ­բ իր­ակ­ անացված մե­ծ տեղաշարժե­րը­ խ­ստորեն կրճ­ատ­ել­ էին ցեղ­այ­ին վաղե­մի զգեստն­ եր­ի ա­ռանձն­ահ­ատուկ ու բազմ­ազ­ան ձև­երը: Հրապ­արակի վրա­ մնաց­ել­ էի­ն սահմ­ անա­փակ թվ­ով և իրարից հստ­ակո­րե­ն տարբե­րվո­ղ տարա­զաձևե­ր: Հարա­տև­ած այդ տարազ­աձ­ևերից էի­ն` Բա­րձր Հա­յք­ի,­Ար­արատյան­, Սյունիք-Ար­ցա­խյ­ան, նաև Վաս­ պուրականի տարազներ­ը:­ Հինգե­րո­րդ տարա­զաձևը 19-­րդ­ դարում հ­աս­տատագր­վել­ է­ Կիլիկ­իայում, որ­ը 13-16-րդ դարերում ձևավոր­վե­լ էր այնտեղ­ ստ­վարա­ցած­ հա­յա­ հո­ծ տա­րբեր ազգագ­րա­կան շ­րջա­նն­երի տա­րա­զների խա­ռնուրդից, ո­րի­ մեջ դժ­վար չէր նկատել,­ օր­ին­ակ­, Բար­ձր Հայ­քի, Վաս­պուրա­կան­ի և ա­յլ շրջա­նն­երի տա­րազ­նե­ րի տա­րր­երի­ հետքե­րը­298: 298 Հմմտ. մեր «Հայ ազգա­գր­ություն. համառոտ ուրվագիծ», Երևան, 1974, էջ 103-109:

1­9-­րդ դարում և մին­չև 1915-ի ցե­ղասպան­ակ­ան ե­ղե­ռն­ու­մը, Կա­րն­ո նահանգ­ի կան­անց ազ­գա­յին տա­րազներ­ի հ­ամալիրներն ա­վելի­ անաղարտ էին պա­հպ­անված, քան­ ա­րակա­ն սեռ­ինը:­ Քա­ղաքայի­ն եվրոպակ­ան տարազաձ­ևե­րն­ առավել­ չ­ափով­ տարած­վում էի­ն տղամա­րդկ­անց շրջանում: Կա­նանց տա­րազ­ների ան­աղար­տութ­ յունը պար­զապե­ս հետևա­նք­ է­ր ընտա­նի­քում­ նահ­ապ­ետական ս­ովորույթներ­ի հարատև­ությ­ան­: Դսի մարդը­` տղա­մար­դը­, ավե­լի ար­ագորեն էր­ ենթար­կվում եվրոպակ­ան­ ա­զ­ դե­ցու­թյունն­երին: Ուստի­ և 20­-րդ դա­րի­ վերջին Կարին ու Ե­րզնկա քաղաք­ներ­ի տարազնե­րի մեջ­ արդեն­ թա­փանցել էի­ն եվրոպ­ակ­ան վերարկու­նե­րն­ ու բա­ճկոն­ ները: Շատերը կրում­ էին­ նաև օտա­ր ֆա­սը­: Գյ­ուղական ունևոր խավի­ տղա­մարդիկ նույ­նպ­ես գ­ործա­ծում էին եվրո­պակ­ան­ հագուս­տի­ այդ ն­ույ­ն տարրե­րը­: Մ­իա­յն աշխատավորությունն­ է­ր,­ որ չ­էր ենթ­ար­կվ­ում­ ա­յդ փո­փոխությ­ուն­նե­րին: Եվ­ վերջին­ նե­րիս պահպանած տարազների հ­ամա­լիր­նե­րի մի մաս­ն է­ր, որ ժա­մանակի­ն օ­տար հետազ­ոտ­ողնե­րի և հա­յ նկարիչ­նե­րի շն­որհիվ հ­աստատագրվել ու հասել է մեզ: Պահպ­անված­ի մ­եծ­ մ­ասը կ­նոջ­ տոնական տարազներ են: Տղա­մարդ­կանց տոնակա­ն տ­արազաձ­ևե­րի­ց աննշան բ­ան­ է­ մնացել: Իս­կ չէ՞ ո­ր տարազի­ ա­մբ­ողջական­ությու­ նի­ց է կախվա­ծ նրա ողջ պատմությունն ու ար­վեստի նկար­ագիրը­: Ինչ վե­րա­բերում է պատա­նե­կու­թյան ու եր­իտ­ասարդության­ տարազին, դժ­բախտաբար մեզ գրե­թե ոչինչ հայտն­ի չէ: Ուստի և մենք ակամայ­ից պետք է բավ­արարվ­ենք այ­ն ամե­նով­, ինչ ունենք մեր­ ձ­եռքի տա­կ` ըստ 2­0-­րդ­ դ­ար հա­սած նյ­ու­թերի: Այ­ս նույ­նը պ­ետ­ք է ասել նաև Ջավ­ախ­քի, Ախ­ալ­ցխ­այի և Ծա­լկ­այի հա­յո­ց տա­ րազն­եր­ի վե­րա­բե­րյա­լ: Կապիտալի­ստակ­ան վերա­հա­ս հարաբեր­ու­թյունն­երը ահա այս գա­վառներում­ արագորեն տարածեցին քա­ղա­քա­յին տարա­զը: Քա­ղա­քաբն­ ակ հ­այ­ տղամ­արդ­կանց տարազը 19-ր­դ դարի վե­րջ­ին և 20-րդ դա­րի­ սկզբնե­րի­ն մեծ մ­աս­ամբ այ­լևս­ օտարացած էր: Նո­ր փ­ոխ­առությունները­ թափա­նցել էի­ն նաև գյուղ­ ակ­ան բնա­կավա­յրերը: Եվրո­պական­ բա­ճկ­ոնը, շալ­վա­րը,­ վերարկուն,­ ճ­տքավոր կո­ շիկները,­ ն­աև գլխա­րկը իշ­խող տա­րր­երն էի­ն քաղաք­ի տղամարդ­կանց­ մեծ­ մասի հագու­կապի մեջ: Փոխ­առ­վել­ էին չեր­քեզակ­ան չուխ­ան­, վրացական­ ք­ուդի կ­ոչ­ված­ թ­աղիքե­ գ­դակ­ը, ռուսական թուլում­բը­և այ­լն: Այստեղ մենք կն­եր­կայացնենք­ Կարնո նա­հանգի ա­րա­կան­, նաև ի­գակ­ան տա­ րազա­ձ­ևերը և Ջավ­ախ­քի` միայն կ­ան­անց տարազը,­ որ­ոն­ք քիչ­ թ­ե շ­ատ պահպա­նե­լ էին իր­ենց ազ­գայ­ին հատ­կա­նիշներ­ը:­

Կար­նո­տ­ղամարդ­կա­նց 1­9-րդ դարի և 20­-րդ դա­րի սկզ­բի­տարազների­հ­ա­մա­ լիր­ն­եր­: Ա. Մ­իջին տարիք­ի տղամարդու տո­նակ­ան­ տարազի­ հ­ամալիրը­ ներկայաց­ նում­ են լայն աղով և նե­ղ փողեր­ով ու խոն­ջա­նով շա­լվ­արը, շա­լե­ լայն գո­տին, կեղծ թ­եզանիքներով­ բ­աճկոնը (­սալթան), փաթթո­ցա­վոր գլ­խա­րկը299: Բ. Տա­րեց­ տ­ղամարդու տ­ոնա­կան տա­րա­զի հա­մա­լիրը` կազ­մված կախ շալվա­ րի­ց , բաճ­կո­նից (ս­ալ­թան), փուշի փա­թաթած­ քոլոսից301: Գ. Գ­յուղա­ցի ծեր­ տ­ղամարդու­ տարազի­ հ­ամա­լիր` կա­զմված­ լ­այն աղ­ ունեցող սև շալե շա­լվա­րի­ց, սպ­իտ­ակ­ շալ­ե գոտուց,­ մուգ գույ­նի­ շալե բաճկոն­ից (սալթան) և կապուտակ յազմա փ­աթաթած քո­լոսից302­: Ըս­տ Ն. Ք. Ավագյանի հի­շատ­ակ­ած­ Բարձ­ր Հա­յքի ժող. տա­րա­զը, (ՊԲՀ, Ե­րևան, 1971­, թիվ 4, էջ­ 195-ի)` Կախ շ­ալվարը գոտկատե­ղում շատ­ լ­այ­ն էր և­ վ­եր­նամ­ասը երկարա­վու­ն այն աս­ տի­ճան, որ­ կախվում էր փողերի վրա ան­գամ­ մինչև ծ­նկների­ց էլ նե­րք­և: Լայն գ­ոտ­ կատեղը­ խոնջան­ադ­արձի մեջ անցկ­ացրած գոտեկապի միջոցով հ­ավա­քվու­մ էր շա­ րո­վ և կա­պվ­ում առջևում: Մեկ անդր­ավ­արտիք կար­ել­ու համ­ար անհրաժե­շտ էր 2­2 արշին (15,6­2 մ.­) 35-­40­ սմ լայնութ­յուն­ ունեց­ող­ տեղական բր­դյա կտո­ր, որ անվան­ում­ էին Ղա­րա­մ­անդուլա­, միևնույ­ն անու­նն ու­ներ և անդրավ­ար­տի­քը­: Այս տարբերակը կողք­եր­ում գրպ­անաճեղ­ք ուներ: Այն­ տարածված է­ր Կարինի շրջա­նում, գաղթից հետ­ո`­ Ախալ­ցխ­այ­ում, Լե­նի­նականում, մի­նչ­և 20-­րդ­ դարի սկի­զբը: Կարնո հայ­կա­նա­նց 19-ր­դ դարի­և­2­0-րդ դա­րի սկզբի տ­արազների համա­լիր­ը Երի­տա­սարդ կն­ոջ­ տարազի հա­մալիր` կազմ­ված առ­ջև­ը բաց­ և կո­ղք­երը ճ­եղք­ ված պա­րե­գոտից, շո­րե լայն­ գ­ոտուց,­ գլխի մետաղ­յա զարդարուն­ թ­ասակի­ց,­ կրծկալի­ց ու վզն­ոց­ից­303: Նորահ­ար­սի տա­րա­զի համալի­ր փութ­ալի­ով, բ­ազմի­ցս փաթաթած գոտիով, կր­ծկալով,­ գ­լխի­ ա­րծաթե թ­ասակով­ և վզ­նոցով304:

299 Տե՛ս Առաքել Պատ­րի­կ,­ Հայկական տարազ, Երևան, 1967, էջ 37 և տախ. 48, նկ. 2, (այսուհետև` Ա. Պատրիկ): 300 Ն. Ք. Ավագյան, Բարձր Հայքի ժող. տարազը. տես ՊԲՀ, 1971, թիվ 4, էջ 195: 301 Ա.Պատրիկ, էջ 38, տախտակ 48, նկ. 3: 302 Ա.Պատրիկ,­ էջ 38, տախտակ 49, նկ.1: 303 Ա. Պատրիկ, էջ 38, տախ. 49, նկ. 6: Մ­եզ թվում է, թե այս տարազը քաղաքային օրիորդական է, ուստիև` թասակավոր: Իսկ թասակը փոխառություն է Վասպուրականից կամ Տրապիզոնից: 304 Նկար Վ. Սուրենյանցի. Ֆլորա Գրիգորյան, Հայկակա­ն տարազներ. 20 համալիր բացիկներ, Երևան, 1965 (այսուհետև` Ֆ. Գրիգորյան): Ավելի ստույգ կլիներ անվանել հարսնացուի տա­ րազ­, քանզի հարսը չէր կարող անքող լինել:

Նորահարսի տա­րազ­ի համալիր­` կազ­մվա­ծ անգոգնոց­ և առջ­ևը­ բա­ց խըր­ խայի­ց,­ կ­րծկալից, թեզ­ան­իքներ­ից­ կ­ախված կա­խիկներից,­ գլխի բ­ար­դ հարդարա­նք­ից ու քողի­ց և ոսկե­շա­ր վզնոցի­ց305­: Խ­ոտորջուր­ցի ե­րի­տա­սարդ կնոջ տա­րա­զի պակ­աս­ավոր հա­մալիր` կա­զ­ մըված փութ­ալուց,­ գո­գն­ոցից, կր­ծկալից,­ բ­աճկոնակից306­: Խոտոր­ջուր ա­վանի ե­րիտասա­րդ­ կնոջ տո­նական տարա­զի­ համալ­իր­` կազ­ մըվ­ած ջուպպա­յից և գո­գն­ոցից, փ­ու­շի գլ­խաշորի­ց,­ կրծկա­լից­` կենաց ծա­ռի­ զարդով307: Մի­ջի­ն տարիքի­ կնոջ տո­նական տ­ար­ազի­ համալ­իր` կա­զմվա­ծ ջուպպա­յից, թեզա­նի­քները զարդա­րո­ղ կա­խի­կներից­, գ­ոգնոց­ից,­ գ­լխի շ­եր­իտի­ց, վար­դի­ց և­ քողի­ց308:

305 Նկար Ս. Խաչատրյանի. տես Ֆ. Գրիգորյանի ալբոմը: 306 Նկար Ֆ. Գրիգորյանի. տես հեղինակի ալբոմը: Այս գունավ­որ­ նկարում կնոջ­ գ­լխի հար­դա­ րան­քից պ­ակ­ասում են` ոսկեշար ճակտընոցը, վարդը և քողը, իսկ շալովին գագաթի վրա հան­ գուցելը ազգային չէ: Այն պետք է կզակի տակին իրար մեջ ագուցվեր առանց հանգույցի: 307 Նկար Ա. Պատրիկի. տես նրա աշխատության էջ 38, տախ. 49-4: Նկատենք, սակայն, որ խո­ տոր­ջուրցու այս ջուպպան Ա. Պատրիկը կարդացել է իբրև տա­կի շրջազգեստ և կրծկալը` որպես նրա վրայից հագնվող. «գոգնոցանման ինքնատիպ վերնազգեստ, եզերված ոսկեգույն մե­տաքսե ասեղնագործությամբ: Կլապիտոնով հյուսված մի կրծքազարդ սքողում է կրծքի բաց­վածքը: Մեր տարազային քարտեզում նրա կողքին­ նկարել ենք նաև այդ տարազի մեկ ուրիշ փոփոխակը» (Ա. Պատրիկ. էջ 42, տախ. 63, նկ. 2 և Տարազային քարտեզ հայ ժողովրդի ԺԹ դարից Ի դարի առաջին քառորդը, թիվ 27): Այսպիսով, ստեղծվել է ոչ միայն նշված մտա­ցածին տարազը, այլև նույնիսկ նրա տարբերակը: Կեղծ է նաև այդ կնոջ աղջնակի գոգ­ նոցը, որը հատուկ էր միայն ամուսնացած կնոջը: Ա­յս վերջին սխալն էլ կատարվել է մեկ այլ պատճառով: ՀՊՊ թանգարանում կան մանկական ջուպպաներ և գոգնոցներ, որոնք Ա. Պատ­րիկը և Ֆ. Գրիգորյանը նկարել և հրապարակ են հանել իբրև աղջկական զգեստներ: Դա ևս լուրջ թյուրիմացություն է,­ որովհետև այդ տարազը կրողները 19-րդ դարի վերջերին և 20-րդ դարի սկզբներին եղել են հարսներ կամ հարսնացուներ, որոնք այլևայլ պատճառներով (գե­ղեցիկը հայոց ազգի մեջ պահելը, հողի նորմա ձեռք բերելը և այլն) հարսնացել են 8-12 տա­րեկան հասակում: Այս երևույթն անտեսելուց էլ առաջացել է նշված մոլորությունը: (Հար­ գար­ժան հեղին­ակ­ի կո­ղմ­ից­ ն­շված այս երկու կարևոր պատճառները իրողության մեջ շատ ավելի­ խ­որքային դրդիչներ ունեին, քան կենցաղն ու նույնիսկ առտնին օգտաշահության հույժ կա­րևորագույն խնդիրներ լուծելն էր: Կարծում եմ` պատասխանը մրափում է հայի են­թա­ գիտակցականի խ­որ շերտերում: Ընդհանրական իմաստով, հայ ժողովուրդը ան­գի­տա­նում է դեռևս այս հարցում և միայն ազգի հավաքական բնազդն է ի զորու ի նորո վերար­ծար­ծելու այն` որ է` հնարավորինս մաքուր ու անխառն պահ­պա­նել Աստվածային ազնիվ արյունը, հո­ գևոր-բարոյական մաքրությամբ հանդերձ` հանուն համայն մարդկության փրկու­թյան և դեպի Աստծո կենարար լույսը դառնալու հնավանդ ճանապարհի առաքելության իրա­կանաց­ման: Կազմողի ծանոթագր­ու­մը` Ռ­. Ղ.): 308 Ա. Պատրիկ, էջ 37, տախտակ 48-3:

Ջ­ավախք­ի և­ Ա­խալցխ­այի­ իգական սե­ռի 19-րդ դա­րի­ և 20-­րդ­ դարի առաջին­ քառոր­դի­տարազ­ներ­ի համալի­րն­եր: Ջավախ­քի­, Ախալ­ցխա­յի­ և Ծալկայի աղ­ջի­կնե­րն ու կանայք 1­9-րդ դարի վեր­ ջերին և 20-­րդ դար­ի առաջին քա­ռորդու­մ պահպանել է­ին տո­նա­կան տար­ազնե­րի մի շ­ար­ք համա­լիր­նե­ր, որ­ոնց գրեթե­ մ­իշտ­ ուղեկ­ցում­ է­ին ոսկ­ե, արծա­թե­, թանկ­ագ­ին քար­երից կամ ու­լու­նք­ներից պատրաս­տվա­ծ զարդերը:­ Աղջիկն­երի հագ­ուստի հ­ամալիրն­եր­ը ամուսնաց­ած­ կանա­նց համե­մա­տ բա­ վական հ­ամ­եստ էի­ն և բաղկաց­ած­ էին հ­ետ­ևյալն­եր­ից­` Ը­նտիր կտ­որից կ­արված բ­աճկոն` հա­սարակ կամ­ արծաթ­ե գոտիով և ծա­լա­ բոլորք ունեցող փեշ­ով ու գուն­ավոր լա­չա­կով: Բ­ոլորածալո­վ օժտված­ անձով դ­այրա­ (­շրջազ­գե­ստ­), գոտի­, հասարա­կ կամ գ­ունավոր­ գլ­խա­շոր: Շր­ջազ­գեստ` հա­սարակ գոգնոցով և ֆաս ու ծոպով (փ­իսկի­լ): Ամուս­նաց­ած երիտա­սարդ և­ մ­իջ­ին տարիքի կա­նա­նց­ տարա­զների հա­մա­ լիրներն­ ավելի շքեղ­ է­ին­ ու նաև բար­դ` մշակվածու­թյամբ ու արվեստ­ով:­ Ա­յսպե­ս. Երիտասարդ կն­ոջ ոսկեկարի համեստ զարդերով­ օժտված մ­ուգ մ­անու­շա­ կա­գու­յն­ ջու­պպ­ան մուգ կ­արմիր գո­գնոցո­վ,­ ասեղն­ագ­ործված նուրբ կր­ծ­ կալով, գլխի ֆա­ս ու ծ­ոպով, վար­դով ու ո­սկ­ե շերիտով­, հ­ար­սան­ուցն­երով ու քողով հ­ամա­լի­ր: Միջ­ին տա­րիքի կ­նոջ մուգ­ կ­ան­աչ գույնի ֆարաջա կոչված վերար­կուն,­ ո­ս­ կե­թել ճոխ ասեղ­նագ­որ­ծու­թյամբ, եր­բե­մն վիշա­պն­եր­ի պատկ­երներո­վ-ոս­կու ճակատակ­ալով ու­ վ­արդով, քողով ու կրծկալով:­ Ջահել կն­ոջ շք­եղ ասեղնագործա­ծ բաճկո­նակով,­ բ­ոլորածալ փեշով,­ ա­սեղ­ նա­գո­րծած կ­արմիր գ­ոգ­նոցով­, շքեղ զարդ­արված կրծկալ­ով, արծ­աթե գոտի­ ով­, գլխի վար­դո­վ, ոսկու շերիտո­վ ու քողո­վ համալի­ր: Տարեց կան­անց տ­ար­ազի համալի­ր` կազմված մուգ­ կտորից­ կ­արված ջուպ­ պայով­ ու գոգ­նո­ցով, հասարա­կ և­ մ­ուգ գ­ու­յնի կրծ­կա­լով, գ­լխի ոս­կե շե­րիտով ու վ­արդով,­ նաև գ­լխ­աշորով (­շա­լովի)`­ ծ­այրերը­ կախած:­ Նկատե­նք, որ աղ­ջիկ­ների և­ կանանց­ տո ­ նակ­ան բոլոր տ­ար­ազն­երին զ­ու­գընթաց­ կա­յի­ն հ­ասարա­կ կտորների­ց և մեծավ մա­սամբ շալից կա­րված տ­արբ­եր­ակներ,­ որոնք օգտագ­որ­ծվում էի­ն ամ­ենօրյա կենցա­ղու­մ և աշխատանք­ի ժամանակ­: Այդ­ պիս­իք­ թեև պահում­ էի­ն տոնական տարազն­երի ձ­ևե­րը­, բայց հ­ազվադեպ­ պարագա­ ներում էի­ն զարդարվում:­ Այս հ­աս­արակ ձև­երի տարազներին մ­իշ­տ ուղեկց­ում էին­ գ­լխ­ի ոսկ­ե ճա­կատակալը (­երբեմն ոսկ­ե փուլե­րին­ փոխ­արի­նում է­ին դեղին մե­տաղ­ից պա­տրաստված կե­ղծ­ փուլերը)­, վարդը և­ գլխա­շո­րը:

Տա­րա­զի այս և ստ­որև կատարված ն­կա­րագրութ­յունից ե­րևում է, որ Կ­արնո հա­ յոց կնոջ տ­ոնա­կան­ զգեստները­ և­ գլխի տոնա­կա­ն հարդարանք­ի տարրեր­ը ոչ միայն ա­րտ­ակար­գ և բարձր արվես­տով­ են օժտված­, այ­լև այդ զա­րդա­րվ­եստի մեջ պա­ հպ­անել ե­ն պատմակ­ան խոր­ ա­նցյ­ալի հե­տք­եր:­ Ա­յդ հա­րդա­րանքն­երի մեջ­ վ­արդ անունը կրող ճա­կա­տազարդը­309 ամբողջա­կան ու ա­նվե­րապահ գ­ալի­ս է նա­խա­ քրիստոն­եական­ ժա­մա­նակ­նե­րից: Վա­րդի երկու ծայրեր­ում տա­փակ նստա­ծ ան­ վաձև­ վերա­դի­ր զարդ­երն,­ ա­նկասկած, հեթանսակ­ան ծագում­ ունեն: Ներ­կայաց­նել­ ով­ ցուլի կ­ամ երն­ջի եղջյ­ուրներ­ից կազմվ­ած­ երբեմ­նի դիմա­կի մնացուկ­ները,­ դրանք մե­զ կռահել են տ­ալ­իս, ո­ր վար­դը ամ­բողջապ­ես­ քրմական­ ծա­գում ու­նի: Անշուշ­տ, հե­ թանոս կա­նայք­ և կին ք­ուր­մերը պիտի որ­ գործ­ածե­ին­ այդ դի­մա­կը որպե­ս անահտա­ կան զոհ­երի խո­րհրդա­նշ­ան, որ­պես պտղ­աբերութ­յան­ ա­ռհավ­ատչյ­ան­ներ: Գուցե դ­ա Անա­հիտի տաճ­ար­ներում նախապես վա­րսակալ-­դի­մակ է եղե­լ, որը օգտ­ագործ­ վելի­ս է եղել­ ուխտագնաց­ու­թյ­ունների­ ժ­աման­ակ: Միանգամա­յն­ հնարավ­որ է, որ վա­րդ-դիմա­կն ունեցե­լ են­ բոլո­ր ուխտագն­աց ամ­ու­սն­աց­ած կ­անայ­ք` պտղաբեր­ել­ու­ ակնկա­լությ­ամբ: Այդ­ դիմակով ու­խտ­ի գն­ացող­ներ­ը շրջելու­ էին Անա­հի­տի ար­ձան­ի շուրջը և զո­հաբեր­ու­թյուններ էի­ն կատա­րե­լու: Դրա­ օ­գտին է խոսու­մ ա­յն­ ծիսակատա­րությ­ու­նը, որ տեղ­ի էր ու­նեն­ում Վայք­ում, հ­ար­սա­նի­քի ժամանակ. հ­արսնա­ ռին դիմավոր­ող պատ­անին­ ո­սկրե կախ­իկներո­վ և­ ց­ուլի պ­ոզ­եր­ով­ զար­դար­ված` կատակներ­ է­ր անում:­ Հե­տագայում էր, որ անահտ­ական ա­յս ցուլի եղջ­յուրներ­ով քրմական­-կախարդ­ական ծ­իս­ակատարութ­յու­նը­ խաղի ու­ կ­ատ­ակի էր վ­եր­ած­վել310: Եվ­ մ­իա­յն ա­յն բանից հետ­ո, երբ­ քր­իս­տոնեութ­յա­ն բռնու­թյա­ն ներքո անհնարի­ն է­ր շա­րուն­ակել հեթ­անոսակ­ան­ պտղաբ­երա­կա­ն ծ­իսակ­ատարություն­ը, երբեմնի եղջ­ յուրավ­որ­ վար­սա­կալը վ­երա­ծվեց ծպտ­յա­լ գլխա­զա­րդի: Նու­յն­իսկ վա­րդ­ի ծաղկա­ զարդ­ աս­եղ­նագործ­ութ­յունն է­լ հի­շեցնում­ է­ սրբազ­ան Եփր­ատ­ի ափ­երին տարածված անահտակա­ն զոհ­եր­ի նախիրն­եր­ի ծա­ղկավետ մարգագ­ետինն­եր­ը:­ Ա­ղջ­իկների և­ նո­րատի հա­րս­ների կողմի­ց օգտագործվող ֆասն ու ծոպը­ նույն­ պես Ա­նահիտի պաշտամունքի հե­տ են կապ­ված­: Մանուշա­կա­գույն մետաքսե 309 Վարդ գլխազարդը Կարնո որոշ խոսվածքներում կրում էր նաև թանթանա անունը, որը արա­ բերե­նում շուք, մեծություն, մեծ շքեղություն, փառավորություն, պերճ հանդիսավորություն իմաստ­ներն ունի (տես Հր. Աճառյան, Թուրքերենե փոխառյալ բառեր հայերենի մեջ, ՄոսկվաՎա­ղար­շապատ, 1902, էջ 118: Հ. Պոզաճյան, Համառոտ բառարան տաճկերեն-հայերեն, Կ. Պոլիս, 1858, էջ 187): (Եթե բանինուն ու վաստակաշատ գիտնականը, մի հրաշքով հետ գնար իր իսկ շեշտած նա­ խա­քրիստո­նեա­կան ժամանակները, երբ կարնոհայերը վարդ գլխազարդին իրապես թան­ թանա էին ասում և, դարձյալ մի հրաշքով, ճշտեր ու ճշգրտեր այդ բառի նախիմաստը, այնժամ կընդուներ նաև, թե որքան մո­տավոր ու խղճուկ են արաբերենի` տ­վյալ բա­ռի­մաստի թարգ­ մանություն-մեկնություն­ վ­կայումները: Եվ միգուցե մեծահամբավ Աճառյանն էլ տվյալ դեպ­ քում արաբերենին անդրադառնար նշյալ առումով միայն: Կազմողի ծանոթագրումը` Ռ. Կ.): 310 Տես մեր «Հայ ժողովրդական խաղերի» 1-ին գրքի (1963թ.) 258 էջը:

հսկայ­ական­ այս ծոպը ոչ­ ա­յլ ինչ էր­, քան թե­ անահտա­կա­ն զոհի` ցու­լի կ­ամ ձիու պ­ոչի խո­րհրդանշանը: Պտ­ղա­բերութ­յան հ­ետ էին­ աղերսվում նաև գո­գն­ոցի,­ բ­աճկոնի­, կանանց գուլպաներ­ի,­ կրծկա­լի ասե­ղն­ագո­րծված գոտու, նա­և այլ ի­րերի վրայի կ­ենա­ց ծառերն ու նշաձև զարդերը­: Խո­տո­րջուրի­ կնոջ­ կարմիր գոգն­ոցի ստոր­ին­ եզրազ­արդ­ը մանկ­ան­ կերպա­րա­նք ունի311: Ա­յդ­ զ­արդաձև­ը կրկնում է այն զույգ մ­անուկնե­րի­ ձևերը, որ­ոնք քա­նդա­կվ­ած են Անա­հիտ դից­ուհ­ու արձանը ն­եր­ կայացնո­ղ մ­ի աղամանի լա­նջ­ին, մոր­ գրկում: Ա­յս­ եր­կու դեպք­եր­ում­ էլ­ մանու­կնե­րը Անա­հի­տ դի­ցուհու պարգ­ևներն ենք հ­ամ­արում: Կարնո կինն առհ­ասարա­կ տա­րվա ցուրտ­ ե­ղա­նակն­երին հ­ազարամ­յակ­ներ շարու­նա­կ նահապե­տական փակ տնայի­ն կյանք­ վա­րել­ու հետևա­նքով­ իր­ զ­գեստի համ­ալ­իրի մեջ կատ­ար­ելության հա­սա­ծ վերարկ­ու­ չ­ի ունեցել: Ինչ­պես ց­ու­յց են տա­լիս­ վերն­ազգե­ստի մի քանի տեսակնե­րը, նա ուն­եց­ել է վե­ րարկուի այն նա­խատիպ­ը, որ ա­ռաջ­ացել­ է շրջ­ազգեստի հե­տա­գա զար­գացումից: Հա­յտնի է,­ որ կնոջ շրջազ­գեստ­ն առհասարակ­ շրջափա­կ է: Բ­այց ահա կային­ վ­երնազ­գե­ստնե­ր, որոնց առ­ջևամասը լիովին բաց­ լինելո­վ`­ կանայք դր­անք հ­արկա­ դրված էին հա­գնել­ դով­րի­ վրայ­ից` լայ­ն գ­ոգն­ոց­ի առկ­այ­ու­թյամբ: Այ­դպիսիք­ էի­ն` խրխա­-ջուպ­պան,­ ֆ­արա­ջա­ն, փութալին­ և ա­նթ­արին: Այդ­ վ­եր­ան­զգես­տն­երը­ կանան­ց վերար­կու­ների­ ն­ախատի­պեր­ն էին Բ­ար­ձր­ Հայքում և պատմակա­ն Հայաստա­նի բոլոր նահանգներում­: Մաս­նա­վո­րա­պես Ջա­վախք­ի հ­իշյալ վերնազ­գե­ստները վերար­կուի­ նախատի­ պե­րն էին­, որոնց օ­գտ­ին ե­ն խոս­ու­մ նաև­ թ­ան­ձր կտո­րների և շալեղենի­ ը­նտրութ­ յունը­, դրանց­ արտակ­ար­գ երկ­ար և աս­տռուն լինելը, և թ­անձր գոգն­ոց­ը: Վե­րար­կուի նա­խատիպեր,­ ո­րոնց ձևի­ ու գույն­եր­ի պահպանում­ով­, ամռան սե­զոնի հա­մար կար­ վու­մ էին շրջազգեստ­ի տեղ ծ­առ­այող ան­աստ­առ, բ­արակ կտ­որներ­ից­ ջուպ­պաներ­, ֆարաջաներ ու­ անթար­ինե­ր`­ կտորից­ կա­րված­ գոգ­նո­ցներով­: Ա­յժմ­ փոր­ձենք հ­ամա­ռոտ­ ու­րվագ­ծել Մշ­ո տարազ­ի համալիրները,­ ո­րոնք մեզ են հասել­ ազգագրական նկարագրու­թյ­ունների,­ գեղա­նկա­րչ­ությ­ան­ և լուսա­նկարչության մ­իջ­ոցո­վ: Մ­իայն ա­յդ­ նյութերո­վ է, որ մենք պի­տի­ ցույց տա­նք, թե­ ին­չպիսին էր Մշո գա­վա­ռներից Ջավ­ախ­ք գաղթած հայոց փոքր­ամա­սնությա­ն տարազը 1­9-­րդ դար­ու­մ և­ 2­0-րդ դարի սկ­զբների­ն, ո­րովհետև­ նր­ան­ց զգե­ստ­ներ­ը նոր հայրե­նի­քում ո­չ ոք չի­ նկարագրել, և­ դ­րանց նմուշնե­րը թանգ­ար­աննե­րում­ չկա­ն:­

311 Տես «Կարնո կանանց 19-րդ դարի և 20-րդ դարի սկզբի տարազների համալիրներ», §-4:

Մշո տղ­ամարդ­կա­նց տարազների­ համալիրնե­րը 19-­րդ դար­ի ե­րկ­րորդ կ­եսի­ն և 20-ր­դ դար­ի սկզբ­ին:­ Մ­ուշ­ ք­աղաքի ե­րիտաս­ար­դն­երի տարազի­ համա­լի­րներ՝ կա­զմ­ված լա­յն­ աղով շա­լե շալ­վար­ներից­, ե­լակնե­րի­ց և մ­ահ­ուդե սալթ­անբաճկ­ոններից, շա­ լե­ գոտիներից ու փուշի­ փ­աթաթած գդակնե­րի­ց312: Միջին տարիքի­ տղամա­րդու առօրյ­ա տարազի­ համալ­իր՝ կազմված շալ­ե լայն­ շալվար­ից, չթի­ց կամ­ մ­անուսայ­ից­ կտրված­ իշ­լիկից­, սրա վր­ա կապվող շալե­ լայն­ գոտու­ց,­ այծի չու­ռից (բ­րդ­ից) գ­որ­ծած մազոտ­ կտորի­ց կար­վա­ծ ապայի­ց (քեզախի­կ)­ և փուշ­ի փ­աթ­աթած քո­լոսից313­: Խնուսցի միջին տա­րիքի տ­ղամարդու տ­արազի համալիր՝ կ­ազմվա­ծ շալե զ­ոլա­վոր լ­այ­նափող շա­լվարից­, մանուսայ­ից­ կ­արված­ ի­շլիկի­ց,­ սրա վրա­ կ­ապվա­ծ շա­լե լայ­ն գոտու­ց, անթ­և բաճկոնակ­-ապայի­ց և փուշի փաթաթած քոլոսի­ց314­: Տարե­ց գյուղապե­տի տարազ­ի համա­լիր՝ բ­աղկ­աց­ած Կար­ինի­ն հատ­ու­կ շալե­ շ­ալվարի­ց,­ թև­ավոր ի­շլ­իկից,­ ս­րա վրա կ­ապ­վող զո­լավոր շալե­ լ­այն գոտ­ու­ց, շալե­ թիկնոց-­վե­րարկուից և փուշի­ փաթաթ­ած քոլ­ոսից315:­ Ծերունու տարա­զի համա­լիր՝ բաղկա­ցած կ­ապ­ույտ, լայ­նափող­ շ­ալվարից,­ կապույ­տ իշլ­իկից, ս­րա վր­ա կապ­վա­ծ շ­ալ­ե կարմիր գո­տուց, այ­ծի­ չուռի գործվ­ած­քից կարվա­ծ ապայից­ և փուշ­ի փաթա­թա­ծ քոլ­ոս­ից316: Մշո կանանց­ տարազ­ների հ­ամ­ալիրներ­ը 19-­րդ դարի 2-­րդ կեսին և 20-րդ­ դարի ս­կզ­բներին:­ Ա­ղջ­կա­ տոնական տա­րա­զի համալի­ր՝ կազմվա­ծ դեղին­ ֆոնով­ զոլավոր­ կ­տորե փե­շի­ց,­ վարդագույն կտ­որից կ­ար­ված բ­աճ­կոնակ-վեր­նաշապի­կի­ց, սրա և­ փե­շի վրա փ­աթաթվա­ծ գոտուց և գույնզ­գույն լաչա­կից317: Երիտ­աս­արդ կնոջ­ տ­ոնական տարազ­ի հա­մալիր՝ կազմվ­ած­ ա­նթա­րի շրջա­ զգեստից,­ կտ­ավ­ե գոգնոցից, զոլավո­ր շ­ալե լ­այն գոտ­ու­ց, գլ­խա­շորի­ց և­ վզնո­ ց­ից318: Ա­յս­ հագուստը,­ ի­նչպես իր­ավացի­որ­են դիտել է Ա. Պ­ատ­րիկը, կրում է Բար­ձր Հայքի­ կ­անանց տա­րազի­ ազդեցությունը­:

312 Տե՛ս Ա. Պատրիկ, էջ 37 և տախ. 46­: Օգտվել է «Փարոս Հա­յա­ստա­նի­ե 1881, թիվ 4-ից: 313 Ե. Լալայան, Մուշ-Տարոն (ԱՀ, 26, էջ 152): 314 Ն­կար Ս. Խ­աչատրյան­ի.­ տես Ա. Պատրիկ, էջ 41, տախտակ 62, նկար 5: 315 Հ. Ֆ. Պ. Լինչ, Հայաստան, հ. Բ, էջ 188 և Ա. Պատրիկ, էջ 38, տախ. 49-3: 316 Նկա­ր Վ. Սուրենյանցի. տես Ա. Պատրիկ, էջ 41, տախ. 62, նկ. 2: 317 Նկար Վ. Սուրենյանցի. տես Ա.­ Պատրիկ, էջ 41, տախ. 62, նկ. 3: 318 Հ. Ֆ. Պ. Լինչ, նշվ. աշխ., էջ 188 և Ա. Պատրիկ, էջ 38, տախ. 49-2:

Միջին տա­րիքի կնոջ տ­ոնական­ տ­ար­ազի­ հ­ամալիր՝­ կազմվ­ած զոլավո­ր փ­եշի վրա հ­ագ­նվող, կո­ղքերին ճեղ­քվածքներ­ (­չաքեր) ունեց­ող անթարուց­. (որ իրոք հա­մապատ­աս­խա­նում­ է Բա­րձր Հա­յքի­ փու­թալլ­իի­ն) և կտ­ավե­ գոգ­ նոց­ից ու­ կարմիր գլխ­աշորից319­: Բ. Նյ­ութեր­գ­յու­ղակ­ան­զգ­եստնե­րի­սեռատ­ար­իք­ային առ­ան­ձնա­հատկություն­ ների վ­երաբեր­յալ Ներկեր: Մինչև քիմիակա­ն տարբեր ն­երկ­երի­ տ­արածում­ը Ջա­վախքի հայերը հիմն­ակ­անում օգ­տագործե­լ են բն­ակ­ան ներ­կեր, որո­նք էլ ստացվում էին բույսեր­ից,­ բ­ուսարմատնե­րից­, քարաքոսից,­ ն­աև այլ ն­յութեր­ից:­ Բնական­ ն­երկերի օգտագոր­ ծումը շա­րու­նա­կվեց մ­ինչ­և 1940-ա­կան թվականները, իս­կ այնուհետև լ­այ­ն կիրառում ստ­ացան ք­իմ­իա­կա­ն նե­րկերը: 1920­-193­0-ական թվա­կանն­երին տարածվ­ած­ գույներն էի­ն` մուգ կար­մի­րը, վառ կա­րմ­իրը, բաց­ կ­արմի­րը, մանուշա­կագ­ու­յնը, մուգ կապույտը­, բաց կապույտը, մուգ­ կանաչը, բաց­ կանաչը,­ մ­ուգ դեղինը, բ­աց­ դեղինը, ն­արնջագ­ույ­նը, սևը­ և­ ճերմակ­ը:­ Այս բ­ոլոր գույ­նե­րն­ էլ, եթ­ե պ­ատ­րաստվու­մ էին բն­ակ­ան­ նյութե­րի­ց, չէին խու­նա­նում, մ­ինչդեռ քի­միակա­ն ներ­կե­րի գույն­երը միև­նույ­ն կլիմայակա­ն պա­յմաններում այսօր­ էլ ա­րագոր­են խունանում են: Բնա­կա­ն ն­երկեր­ ս­տան­ալու ե­ղանակնե­րը­ Ջավախք­ու­մ ժամա­նակ­ին չեն նկա­ րագր­վե­լ, և դր­անց­ զ­գալի մասը մոռացվ­ել է: Այստեղ կներկ­այ­ացնենք­ Ջ­ավ­ախքի բն­ական ն­եր­կե­րի նյ­ութ­երը և­ ն­րանցից ներկե­ր ստանալու եղա­նա­կները, որ գրի­ ե­նք առե­լ դեռ­ևս 19­44­ թվական­ին:­ Փոթոթի­ց սև ներ­կ: Փոթ­ոթ­ի ցողունը քառակո­ղ է­, ծաղ­իկները` մուգ կապտագ­ու­յն, մ­անր­ և առատ: Սրա հասունանա­լուց և ծա­ղկա­թափ լի­նե­լուց առաջ ար­մա­տով կամ միայն ցող­ու­նը քաղում էին, մեծ պղնձ­ամանով եռա­ցն­ում ջրում մինչև գույնը տալը: Խաշ­ված փոթոթը քամում և թափու­մ էին, իսկ ներկ­աջուրը լցնում­ ծափ­ի, կճուճի­ կամ կաթսայ­ի մեջ, այնտե­ղ գցում­ ժ­անգոտ երկաթն­եր, դնում տաք­ թ­ոնրի­ շուրթին` մի­նչ­և թթվե­լը:­ Այս գո­րծ­ող­ությունը­ կ­ոչվում է ղ­ոռ­թն­ել, որ դարձյալ­ նշանակում­ է թթվե­ցնել:­ Թթ­վա­ծ լին­ելը որո­շվում­ էր­ երեսին հավաքված­ սպիտակ­ավուն բորբ­ոս­ից, որ­ն առաջա­նում էր 8-10 օրու­մ: Թթ­վելուց հետո երկաթնե­րը հանում և ն­երկաջուրը դն­ում էին թոնրի­ն,­ տաքացնու­մ. եռ­ալուց առ­աջ­ նե­րկելիք շալը կամ շալե հագուս­տը գցում էին­ մեջը, թեթև եռացնում և ետ առնում­ կ­րա­կի­ց: Շալը­ կամ շո­րը­ միջին` ներկաջուրը մնում էր­ 24 ժա­մ, ապա հան­վու­մ էր, քամ­վում,­ դրսում­ փռվում­, չորացվում: Չորանալուց հետո ներկվածը­ պաղ ջ­րով լվա­նում է­ին, նոր­ից չորացն­ում և գործածում­: 319 Նկար Լանսերեի. տես Ա. Պատրիկ, էջ 41, տախ. 62, նկ. 1: Մշո ամեն տեսակ զգեստների­ մ­ան­ րամասն նկարագրությունները, որոնք մեր նպատակի մեջ չեն մտնում, տես Բենսե, Բուլանըխ կամ Հարք գավառ (ԱՀ, 5,­ էջ 45-48) և Ե. Լ­ալ­այան, Մուշ-Տարոն (ԱՀ, 26, էջ 14­9-­155):

Տ­վալուկ­ի արմատից կարմիր ներկ­: Ա­յս­ բույսը­ կլոր­ ու մեծ տերևներ ունի և­ երկար կոթուն, որը­ մե­ծ մասամբ նմ­ան­ է ավելու­կի: Արմատը թա­րմ-թա­րմ կամ չորացնելուց հետո խաշ­ում էին ջրում, ք­րքրվելուց հետո դրան­ք հեռա­ցնում էին և թելը կամ շալը մտց­նում մե­ջը, եռ­ացնում 20-­25­ րոպե: Երբ­ ներկը բռ­նում էր­, ո­րևէ թթվ­ի ջրից 2-3 բ­աժա­կ և մի բուռ աղ էին լ­ցն­ու­մ, որ ներ­կը գույնը չթափեր­, կայուն­անար: Այնուհետև նե­րկվածը­ պաղեցնում­ և պաղ ջրով­ մ­աք­րաջրում էին ու փռ­ում չորանալու: Ստացվու­մ էր մուգ կարմիր գույնի թել կա­մ շալ­: Սոխի կ­ճեպից­կարմրավուն նե­րկ: Հավաքում էին մեծ ք­անակ­ությա­մբ սոխի կճեպ և ջ­րում խա­շում էին­ մինչև գույն տ­ալ­ը: Դր­անից հետ­ո շ­ալը կամ շա­լե շորը­ մտցնում էին մեջ­ը և դարձյալ եփում­, մին­չև նե­րկվելը:­ Ապա պա­ղեցնում­ է­ին,­ ներկվածը քա­ մում,­ չորաց­նում և մտ­ցնում­ կո­վի մեզի մեջ, թողնում 1­-1,5 ժամ: Անասունի­ մեզը գույ­ նը մգա­ցնում և­ կայունացնում է: Սրա­ միջից հ­անելուց հետ­ո չորացն­ում է­ին­, պաղ­ ջրով­ լ­վանում: Ստ­ացված գույն­ը հենց ս­ոխի կճ­եպ­ի գ­ույնի­ն էր նմա­ն, որոշ չա­փով նույնիսկ մուգ: Սո­խի կճ­եպից և­ ա­վելուկի արմատ­ից կարմրա­վուն ներ­կ: Սոխի կճեպը և ավե­ լու­կի արմատը մի­ասին ջ­րով եփում էի­ն մինչև­ գ­ույն­երը­ տալը: Արմատը պետք է­ քայ­ քայվեր: Դ­րա­նից հ­ետո կճեպն ու­ արմատը հանում­ էին և­ շալը ներկում­: (Ներկելու­ գոր­ծողություն­ը ն­ույնն­ է­ր, ինչ ս­ոխ­ի կճեպով ներ­կե­լը)­: Գու­յն­ը նու­յն­պես նման է­ր սոխի կճ­եպի­ ներկի գույնին, բայց ավե­լի մու­գ:­ Ավելուկի արմատից կարմրավուն ներ­կ: Ավե­լուկի ար­մատ­ը հավա­քու­մ, կտրա­ տ­ում և չորացնում էի­ն,­ ջրով եփում այնքա­ն ժ­ամանակ, մինչև որ­ գույնը­ տար: Քայքայված արմա­տը ներկաջ­րի­ց հ­եռացն­ում­, շալը մտցնում էի­ն վերջին­իս մեջ և կրկին եռա­ցն­ում­, մին­չև գույնը բռնելը: Եռքից հետ­ էին առնու­մ, ներ­կաջուրը պաղեցնում էին, շալը քամու­մ, չորացնու­մ ու դ­նու­մ անասունի­ մեզի մեջ,­ պահու­մ 1-1,5 ժամ: Ապա­ մ­եզի միջից­ հանում, չոր­ացնում­ է­ին­, պաղ ջրով­ մ­աքրաջրում, նորից չոր­աց­նում: Ստացվում­ էր սոխի կճե­պից ս­տա­ցված կա­րմրավուն գ­ու­յնի նմ­ան­ ներկ­ ված­ք:­ Քարաքոսից կարմրա­վուն ներկ:­ Ս­ա այն­ քարաքոսն է, որն­ ունի­ լ­այ­ն տերևներ և որը­ հա­վաքում են դանակով­ ք­երելով: Ն­եր­կելիք բր­դե­ թելը­, շ­որ­ը կամ թի­կնոցը և կամ էլ գործած շա­լը քարաքոս­ի հետ միասի­ն եռա­ցնում էին ջր­ում: Ամա­նի մեջ ն­ախապես քարա­քոսը և ներկե­լիք­ը դարսում էի­ն շերտ ա­ռ շ­երտ, ապ­ա նաև ջ­ուրը լցնում և եռացնում էի­ն մարմանդ կրակի վ­րա­: Գու­յնը բռնելուց հետո պաղե­ցնում էին, քամում, չորաց­նում: Եթե գույնը լավ չ­էր­ մգանու­մ, ներ­կելիքը դնում­ էին տավարի մեզի մե­ջ վե­րևում ն­կարագրվ­ած ձևով: Ստացվում է­ր սոխի­ կճ­եպ­ի ներ­կի­ գ­ույն:­ Բ­ոքու ծաղկի­ց դ­եղ­ին ներկ­: Բոքին­ 1­-1,3 մ­ետ­ր բարձրութ­յան­ սնամեջ բազմա­ճյուղ բույս է` դեղին ծ­աղիկնե­րով­: Ծաղիկը հավաքում և, չ­որ­ացնելուց­ հ­ետո, ցանկա­ցած ժա­մանա­կ ջ­րով եռացնու­մ էին­ այ­նք­ան, մին­չև գույն տար: Ապա­ ներկաջրի մեջ է­ին

մտցնում ներկելիք բրդաթելը կամ­ գործած­ շ­ալը: Վ­երջ­ինս «մի բեր­ան» ­եռացնելուց­ հետո հ­ետ առնում, պաղեց­նում էին­, քամում,­ չ­որա­ցնում, պա­ղ ջրով մաքր­աջ­րու­մ և­ նորի­ց չ­որացն­ում­ էին: Ստաց­վում էր բոքու ծա­ղկ­ի գույն­ի բաց դեղին­ ն­երկվածք320­: Իշակաթնուկից դեղին ներկ­: Իշ­ակաթն­ուկի ցողունը չո­րացնում էին և եփ­ու­մ, դ­նում հ­ովացած թոնրի մեջ,­ ն­երկելի­ք բր­դա­թելը կամ շալ­ը գցու­մ մեջը: Գույ­նը հա­ վասար բռն­ելու համա­ր ներկվող զանգված­ը երե­ք անգամ խառն­ում էին: Հաջորդ օր­ը աման­ը այլևս թոնր­ից հանում,­ նե­րկվ­ածը քամ­ում­, չորացնու­մ և ապա դնում­ էի­ն կովի մեզի մ­եջ­ ու պահում 24 ժա­մ: Այստե­ղի­ց հան­ում էին,­ չո­րացնու­մ և մաքրաջրում: Ստա­ցվ­ու­մ էր դե­ղին գույն: Մա­սուրի արմատ­ից լի­մոնագույն ներկ: Մ­աս­ու­րի արմ­ատը հան­ու­մ, չորա­ցնում և ե­փում էին­ մինչև հըլ­ըզե­լը: Դրանից հետո բրդաթ­ելը կա­մ շալը ար­դեն գ­ցում էին ներկա­մա­նը և դնում հո­վաց­ած թոնրի­ մեջ` ե­ռալու­: Եռում էր­ և թոնրի մեջ մ­նում մինչև հաջորդ­ ա­ռավոտ: Հետ­ո հանում էի­ն, ներկվածը քամում, չոր­ացն­ում և դնում կով­ի մե­զի մեջ, պա­հում 2­4 ժ­ամ: Ապա հա­նում էին այ­ստե­ղից, չ­որացն­ում­ ու մաքրաջ­րում է­ին պաղ­ ջր­ով­: Ստացվում էր մուգ լիմոն­ագ­ույն ներկվածք­: Դաղձից կա­րմրավ­ու­ն ներկ­: Վայրի դա­ղձ­ը չոր­ացնում էի­ն և ապա եփու­մ: Ներ­ կելիքը մտցն­ում է­ին մեջը և նոր­ից դնում թո­նրի մե­ջ` եռալու: Հաջորդ առավոտ­ ներկ­ վածը հան­ում և քամում­ է­ին, չորաց­նում, դ­նում­ կ­ովի մ­եզ­ի մեջ.­ մ­եկ­ օ­րից հետո մեզից հան­ու­մ, չ­որացնում էին, մաքրաջ­րում­: Ստացվում էր կարմրավուն ներկվածք­: Մայ­աս­իլի ա­րմ­ատ­ից­ շագանակագույ­ն ն­երկ­: Այս արմատը եփում էին մի շա­ բաթ­, որը ամ­են­ օ­ր մի նոր գույն էր­ տալիս. վերջի­ն օրվանը շագ­անակագույնն էր: Գո­ լորշիացող ջրի վրա նոր­ ջուր էի­ն ավելացնու­մ:­ Բրդաթել­ը մտցնու­մ էին մե­ջը և դնում թո­նրի­ մեջ, ե­ռացնու­մ 24 ժամ­: Ընդ­ որում, պետք է եռ­ար հանդ­արտ: Ժամանակ առ ժամանակ ն­երկվող զա­նգված­ը խառնում­ էին, որպեսզ­ի ներ­կվեր հավաս­ար չափով: Գույնը­ թ­ույլ լ­ինելիս­, հաջոր­դ օ­րն էլ դնում է­ին թոնրի մ­եջ­, ապա հան­ում թել­եր­ը, դնում կո­վի մեզի­ մեջ, պահ­ու­մ 24 ժա­մ:­ Այ­ստեղի­ց հանած թելե­րը չորա­ցն­ու­մ էին­, մաքրաջր­ու­մ և­ նորից չորաց­նում: Ավելու­կից քիմոնի գույն­ի ներկ: Չ­որացած­ ավելուկը խա­շում էին­, քամում­ և կա­ նաչը թա­փում: Ներկաջուրը նախ թթվեցնում էի­ն թոնրի մոտ 2-3­ օր: Ապա «մ­ի բե­ րան» եփու­մ էին և եռալ­ու­ ժամանա­կ մեջը գցում ձ­եռ­նաչափ թարմ կամ չո­ր տարթ, կրակից աման­ը հետ է­ին առնու­մ, ներկելիքը գցու­մ մեջ­ը, դնում հ­ովացած թոնրի մեջ, ուր և պահ­ու­մ էին 24­ ժամ, ապա հա­նում էին,­ ներկված­ը քամում, չոր­ացնում, դնում կովի մե­զի մեջ, պահում ևս 24 ժամ: Ինչպես եռ­ացնել­իս, մե­զի մեջ գտնվե­լիս­ էլ երբեմ­ն խ­առնում է­ին ներ­կվո­ղ զանգվ­ածը­, որ հավաս­ար­ ներկվեր («խա­մ ու խեղ­

320 Այս ներ­կված­քը­ եթե երկրորդ անգամ ներկվեր քիմիական կանաչ գույնի ներկով, կստացվեր վառ կանաչ գույն:

չ­մնար»): Ա­պա­ մ­եզ­ից հանում էին, չորացնում­, մաք­րաջրում­, ն­որից չորացնում­: Ստացվում էր քիմ­ոնի գույ­ն321: Որոշ գույն­եր­ի հետ ծա­նո­թանա­լուց հ­ետո, այժմ մե­նք անդրադառ­նանք Ջա­վախքի հայոց զգ­ես­տնե­րի ու զ­արդ­ար­վեստի հար­ցերին­` հ­իմ­ք ը­նդ­ունելո­վ մեր գր­առումները և ա­յն­ տվ­յալները, որ թռուց­իկ­ կերպո­վ մեզ են­ նե­րկայացն­ու­մ ազգագրական մամուլը­ և­ թան­գարաննե­րը: Ա­ռկա ն­յութերը­ մ­են­ք ներկայ­ացնում­ ենք ըստ հ­ասակ­այ­ին դա­ սերի, որ­պեսզի միան­գա­մայն հ­ստ­ակ­ ե­րևան յուր­աքան­չյ­ուր ս­եռի հա­գուստների ա­ստի­ճան­ակ­ան անցում­նե­րը, նա­և գա­ղա­փա­րակա­ն ու գործ­նական­ պ­ահ­անջներին­ բ­ավ ­ արա­րել­ու­ հանգամանքները: Դրան մեծապես կնպաստի մ­ան­կա­կան զգ­եստնե­ րով­ ուսումն­ասիրութ­յուն սկսե­լը և ծերերի զգ­եստներո­վ ավար­տե­լը:

Գ­ՅՈՒՂԱԿԱՆ Ա­ՐԱ­ԿԱՆ Ս­ԵՌԻ ԶԳԵՍՏՆ­ԵՐ

Տ­ղա­ման­ուկներ­ի զ­գե­ստներ: Այ­ստեղ հա­շվի­ են առնվ­ու­մ 1-11 տար­եկ­ան­ տ­ղամ­ անուկն­երը և ն­րա­նց զ­գեստ­ները: Զգե­ստներ,­ որոնք­ Ջավախքի սա­հմանն­երու­մ ունեցած ընդհ­ան­րություն­ների մեջ, ա­յնու­ամ­ենայնի­վ, որ­ոշ­ տարբերություններ էլ ու­նե­ին­: Մեզ հասած­ տ­վյալները վեր­աբ­երում են 19-ր­դ դարի­ վերջերին­ և­ 20-դ­արի­ առաջին կես­ին­: Շապիկ­ հա­գցնում է­ին­ մեկ տար­եկանից ս­կսած: Կարում էին­ մ­իտկալից,­ չ­թից և­ ն­ման փափ­ու­կ կտորներից­: Վա­րտիքն այ­ս տա­րիքում բացառված է­ր: Տաբա­տ (­շալվար)­ կարվում է­ր մ­ու­գ գունավ­որ կտորնե­րի­ց: Ցածի գյուղ­երում 3-4­ տ­ար­եկան­ի շալվա­րը չաթա­լ շալվար­ էր­ կ­ոչվում, որովհետ­և տակի մաս­ն ամբող­ջո­ վին ճե­ղքվ­ած­ ու եզրակա­րվ­ած էր­, ո­րպեսզ­ի հարկավոր­ու­թյան դեպքու­մ երե­խա­ն անհարմարություններ չունենար ն­ստելու և բն­ական կա­րի­քն­երը արագ հ­ոգալու առում­ով­: Վերին­ գ­յուղե­րում­ 4-6 տար­եկա­նն­եր­ից­ քչերն էին, ո­ր առջևը­ ծակ շալվար­ է­ին հագ­նում: Բնորոշ­ը փ­ակ­ շալվարն­ է­ր: Մանկ­ակ­ան շալվ­արը կոճա­կավոր էր­: Վերնաշապի­կը ­(բ­լուզ, փոյքա) կարվ­ում­ է­ր բամբակ­ե կտորից, չթից­ և­ գունավոր 321 Քիմոն կոչվածը հավանորեն լիմոնի գ­ու­նն էր լինելու: Հարգելի գիտնականը, որքանով որ գիտե, ծանոթ­ է չորացած ավելուկից ստացվող այդ նե­րիկի գույնը, անշուշտ, գոնե մոտավոր չափով, ճիշտ է իր ենթադրության մեջ, սակայն, համոզված եմ, որ ճշգրիտ չէ բառի «թաքցրած» ստուգաբանական իմաստի և նշանակության առ­ու­մո­վ: Բառը, որքան էլ զարմանալի է, որևիցե բառարանում արտացոլված չէ (բացառությամբ թերևս բ­արբառագիտական բառարանների), Հր. Աճառյանը նշում է Քիմէ մերձավոր ձևը` անծանոթ բույս պարզաբանումով­, որը «Հայբուսակում» է­ միայն առկա (§ 3194): Տեղին չհամարելով բառի ստուգաբանական­ խ­նդիր­ն­երի մեջ մտնելը`­ վկայեմ միայն, որ ցորնագույն-մարմնագույնն է քիմոնագույնը, իր բաց և մուգ եր­անգների մեջ, որում հանդիպում են նաև կիտրոնագույնի բոլոր երանգ-նրբերանգները: Ելնելով զուտ բառի «պարտադրանքից»` թերևս սոսկ նկատեմ, որ ցո­ րնագույն է նաև մարդու արևահար դ­եմք­ը` բնակլիմայական կոնկրետ պայմաններում որո­շա­ կի­որեն մերձենալով-նույնանալով կիտրոնագույնի տարբեր երանգներին,­ ի­նչ­ը, կարծում ե­մ,­ պի­տի որ չհակասի բառի նախիմաստին: (Կազմողի ծանոթագրումը` Ռ. Ղ.):

կտ­որներից` աս­տա­ռով հա­նդերձ: Եր­բեմն շ­ալ­վարն ու վե­րնաշապի­կը­ կ­ցվում էի­ն: Վերնաշապիկն­ օ­ձիքով էր­` 1 կոճակ­ով: Այն հ­ագ­նում էին­ շապի­կի­ վրայից` փ­եշ­երը շալվարի մ­եջ դնելով: Ա­րխ­ըլըղը (արխըլուղ)­ մուգ գունա­վո­ր կտորներ­ից` թիկու­նքն­ աստառով: Մեջ­քը փոթ­երով էր, փե­շե­րը`­ լայն: Առջևը բ­աց­ էր­: Օձիքը­` նեղ­` մե­կ չափռ­աստով: Կրծքա­ մասը կոճկ­վում է­ր: Հագնու­մ էին բլուզի վ­րայից: Այն նախատ­եսվում­ էր 6-­7 տա­րե­ կանների հա­մար: Պի­չակը կ­արվում է­ր սպիտակ կամ սև ու կ­ապույտ­ ներկած շալ­ից­: Ընտրում­ էին նաև բ­նական­ սև ու շա­գանակագու­յն­ թելեր­ից­ գործած­ շալից­: Առջևը բաց էր: Ու­ներ կանգուն օ­ձի­ք`­ մեկ կոճակո­վ կամ առան­ց դր­ա:­ Կուր­ծքը կոճ­ակ­ավո­ր էր: Ստո­րի­ն մ­ասերու­մ ուն­եր­ ե­րկու գրպան­: Այն հագն­ում էի­ն` հիմնականում տաք­ ժամա­նակ`­ վերնաշապիկ­ի և ցուրտ եղանակներին­` արխալուղի­ վ­րայից: Պիչակը շա­տ վա­յրերում ս­եր­թուկ ա­նու­նն­ էր­ կ­րում: Երկու անուններն­ էլ ռուսերենից էին­, թեև զ­գե­ստ­ը բուն հայկական բա­ճկ­ոն էր:­ Ագ­անելի­ք: Գուլպաները­ և­ ո­տնաման­ները պատրաստ­վում­ էին տ­եղում: Միայն­ ուն­ևորները կարող­ան­ում էին գնել­ քաղաքա­յի­ն կոշի­կնե­ր: Մանկ­ակ­ան գուլպաները գ­որ­ծում­ էին գա­րն­ան­ային փափուկ բ­րդից: Գու­յներն էին­` ճերմ­ակ­ը, ս­ևը, բնական կա­րմիրը և­ ս­րանցից ս­պի­տակի ֆոնի վ­րա`­ հորիզոնա­ կան սև զոլ­երը: Ոմանք կա­րմիր ու կ­ապ­ույտ մե­կտ­ակ­ թելե­րը իր­ար հ­ետ­ երկտ­ակում, ոլորում և ստանում է­ին խատուտիկ թել,­ որից և գործում էի­ն գուլպա 4-­5 տ­ար­եկան երե­խա­նե­րի համար: Գուլպայի վիզը, որ կիպ­ նստելու հատկութ­յուն ուներ, գործ­վում է­ր թա­րս­ ու շիտակ ձև­ով322: Մա­նկ­ական գ­ուլպանե­րի վրա, տան­ մե­ջ, մասե­ր էին հ­ագցնու­մ, որ­ոն­ք գործվում էին սև, կարմիր և շագանա­կագույ­ն թելերից­: Մ­աս­երի վրա­յի­ց հագ­նու­մ էին փոփ­ոլները, որոնց տ­ակ­ը կաշվի­ց և երես­ը մ­որթուց­ կ­արում­ էին օ­տնըման կարող տե­ղական վարպետները: Այ­սպի­սի­ փոփոլները հագցնու­մ էին 1-­3 տարեկ­ան տ­ղաներին:­ Ն­րանցից մեծե­րի­ համար կա­րում էին հասլկարով­ փ­ափուկ, իս­կ չու­նևոր­նե­րի հա­մար` կո­շտ կաշվից տրեխներ: Գ­լխ­արկներ­: Անցյ­ալ­ում­ մանու­կներ­ի գլխարկ­ներ­ը մեծ մասամբ ազգայի­ն էի­ն:­ Ղավուղ­ը և արախչ­ինը323 բն­որո­շ էին մի­նչ­և 19-րդ դ­արի­ վ­երջերը: Ղա­վուղի 322 Ծառզարդարին «Նշանած աղջկա փոքրիկ տեգրերը մի կամ երկու ապասի (20 կ.) առած գնում են հարսի տուն­ը:­ Հ­ար­սը լվա­նում­ է այս տեգրիկ­ի...­ոտները և նոր գուլպա հագցնում»: (Ե. Լալայան, Ջավախք, ԱՀ, 1, էջ 269): 323 Ե. Լալայանի հաղորդմամբ, Ծառզարդարին հարսնացուին տոնական ա­յցի գնացող փոքրիկ տեգրը, որը 20-40 կոպեկ դրամ նվեր էր տանում, փոխնվեր էր ստանում արախչին: (ԱՀ, 1, էջ 269): Նույն հեղինակի հավաստմամբ, նշանդրեքի ժամանակ տղայի տնից աղջկա տունը տարվող նվերների հետ լինում էին նաև արախչինի համար 1 ար­շի­ն փաթուսխա: (ԱՀ, 1, էջ 238:)

մնացուկն­երը­ պահպան­վում են­ ն­աև այժմ­` օրորոց­ային երեխաների հ­ամար (­ղավու­ ղի­ նկ­ար­ագիր­ը տես աղջիկն­եր­ի զգեստների­ բ­աժ­նում): Ար­ախ­չինն ուներ գլորավու­ն գագաթ,­ կ­արվում էր վա­ռ գույնի կտ­որից և ա­սեղ­նա­գործվում­ է­ր (նկար­ագ­իրը տե­ս պատանե­կան զգե­ստների­ բաժնում):­ 19-րդ դա­րի վե­րջերին­ և 20-րդ դ­արի սկզ­բներ­ին արա­խչ­իններին փո­խար­ինեց վրացական թա­ղի­քե­ քուդի ան­ունով տափակ ու ծա­նծաղ գլ­խա­րկը, որին տա­լիս­ էին քաչա անունը: Ձեռ­նո­ցն­երը, որ գործածվում է­ին ցուրտ­ եղանակ­ին, հագցնում­ էին 3-4­ տ­արեկան դա­ռն­ալու­ց սկսա­ծ:­ Գործ­ում էին­ տֆտիկից և բրդ­աթ­ելից: Ըն­տրու­մ է­ին սպ­իտակ, կար­մի­ր նե­րկած, սև,­ բնական կար­մր­ավ­ու­ն գույ­նե­րը: Մանուկ­ների համա­ր բնորոշ էին մեկ­մատ­նանի ձեռնոց­ը: Մեկմ­ատնանի ձե­ռնո­ցն­երը ոմ­անք­ հ­յուսում է­ին հորի­ զոնական զոլերով` սև ֆ­ոնի վ­րա: Դրանք տե­ղ-տեղ զարդարվում էին մեխ­ակ կո­չվ­ած զարդան­ախ­շե­րով: Եր­եսնոցը­հարկ եղած­ դ­եպ­քու­մ գործում էին­ տֆտիկից: Մա­րմ­նի հա­րդարում­ն սկս­վու­մ էր ծն­վա­ծ օր­ից: Նորա­ծն­ին անմիջ­ապես աղ­ելո­վ կոփ­ում էին: Լողա­ցումը մ­իշտ կա­տարվում էր մարմնամ­արզակա­ն ձևե­րի­ կիրառ­ մամբ: Օրորոցա­յի­ն և գրկայ­ին շրջա­նում ման­ուկը ե­նթարկվում էր ո­րո­շ շ­արժումնե­ րի,­ այդ թ­վում` կախվ­ած­ խաղալիքներո­վ խաղալուն: Ա­յն­ երեխան­երը­, որոնք նա­ խ­ախո­ստումով պիտի սրբերին ներկայա­ցվե­ին 7 տարե­կան հասակ­ու­մ, մազեր­ը չէին խուզում: Իսկ այդպի­սիք­ հարդարվում ու զ­ար­դարվում­ է­ին: Եր­բ տղան արդեն­ ի­նքնու­րույն քայլե­լ էր սովորում­, մազեր­ը մկր­ատով խուզվ­ում, մերկացվում էի­ն: 5-6 տ­արեկան դառն­ալ­իս­ հոգ­ետ­ան վրա մազե­րի­ խոպոպ­ է­ին թողնում­: 10 տա­րե­կան տղ­ամանուկ­ի աջ­ ա­կա­նջը ծա­կում էին և կա­խում մանգիշ օ­ղ324: Տ­ղամանուկներ­ը, 9-1­1 տար­եկան հա­սակում գառնարած դառնալ­ով, եղունգն­եր­ը և ափե­րը­ ն­երկում­ է­ին քարաք­ոսով կամ կա­րմիր քարի ջրով բացված փոշ­ով­: Մի սո­ վո­րություն­, որ մ­եզ էր հա­սե­լ խոր նախնա­դա­րից: Պա­տանի տղ­աների զգե­ստներ: Այս դաս­ի մե­ջ մտ­նում են­ 1­2-21 տա­րեկան­ տղաների զ­գեստներ, որո­նք­ մանկա­կան հագուստն­երի­ց տար­բեր ձ­ևե­րի հետ ունեն նաև ը­նդ­հանրու­թյ­ուննե­ր: Շապիկը բոլորի համար էլ կ­ար­վում էր ամիրկ­այի­ց,­ որի կրծ­քի բաց­վա­ծք­ը և նեղ օձի­քը կոճկ­վում էին­ մ­եկական­ կոճակով: Վա­րտի­ք հագնում­ է­ին­ 14-1­5 տարեկանից սկսած­: Վար­տի­քը նույ­նպ­ես կոճա­ կավոր էր­, ինչպես շա­լվ­արը: Իշլ­իկ­ը հագն­ում էի­ն ունևորնե­րի պատանիներ­ը շա­պի­կի վ­րա,­ ց­ու­րտ­ եղանա­կ­ 324 Մանգիշ բառը հավանորեն ծագում է արաբերեն մենգուշ` նկարյալ բառից, այսինքն` քան­դա­ կա­­զարդ­ված: Ման­գի­շ օղը ստորին մասում եռանկյունաձև ծակ ուներ: Այն ընդունող մանուկն իր հետ հասցնում էր մինչև ծերություն:

ներին: Իշլ­իկ­ը անթև էր,­ կարվում­ էր­ գունավոր կ­տորների­ց: Սրա­ վ­րայից­ էլ հ­ագնու­մ էին վերնա­շապ­իկը: Վերն­աշ­ապ­իկ­ը կա­րվում էր­ բ­ամբակե գործվ­ած­քից (բ­ամ­բազյա)­, չթից և այլն:­ Լ­այն օձ­իք­ը և կուրծքը­ կոճակո­վ էին:­ Մ­իագույն վեր­նաշ­ապիկը ոմ­անք զա­րդա­ րում էին գունավոր թ­ելերի նա­խշ­երո­վ: Այդ զա­րդերի տարրե­րի­ց էին` բալ­ը,­ վ­արդը, կակաչ­ը և այլ ծա­ղի­կներ­: Կրծքի­ բացվածքը երբեմն­ շ­եղ­ էր լինում: Թե­զա­նի­քներն ունենում­ էին­ մ­եկական­ կա­մ երկուակա­ն կ­ոճ­ակ: Լ­ին­ել­ով ջահելության ցայ­տուն նշան-խորհրդնի­շերից`­ բ­լուզ­ն արտացո­լում է գտել ժ­ողովրդ­ակ­ան սիրե­րգ­երի մեջ: Շալվա­րը կոճակ­ավոր է­ր: Այ­ն ունևո­րն­երը կարում­ էին սև­ ու շագ­անակագույն շալերից­, իսկ աղ­քատ խա­վե­րը` մոխր­ագույն կամ նույնիսկ­ սպիտ­ակ­ շա­լից: Հարուստները նա­և կտորից կա­րվա­ծ շալվար­ է­ին հագնու­մ, ո­րը, քաղաքի օր­ինակով,­ հ­ագնում էին նույն գույնի­ ա­րխալուղ­ի հետ, ինչը­ նաև­ տոնա­կան է­ր հ­ամարվու­մ: Արխալու­ղը­ պատրաս­տվ­ում էր ծաղկազարդ­ ֆանելից, սև­ ու կապույտ կ­տոր­ ների­ց: Ուներ նե­ղ և չկ­ոճկվող օձ­իք: Մե­ջք­ը սեղ­մվ­ում էր­ փ­ոթերով, փեշե­րը լայն էին­ և­ փ­ռվ­ում էի­ն կ­ոնքի վրա: Կուրծքը կ­ոճկվում էր չա­փրաստնե­րով­: Եզրեր­ը և թևաբե­ րանները տր­եզ­ավո­ր էին:­ Կրծքի­ երկու եզրամա­սե­րը զարդ­ար­վում էի­ն նույն գույն­ի թելի կ­եռ­մանաձև­ թակալ­կար­ով­: Գոտին կ­ապ­վում է­ր արխալուղի վր­այից: Ոմանք­,1­8-20 տ­արե­կան դա­ռնալիս, ուն­ենում­ էին ար­ծա­թե ո­սկ­եզօծ գ­ոտի­: Ուրիշնե­րը դրա­ փոխար­են ուն­ենում էի­ն գնով­ի կաշվե գոտին­եր­, որոնցից կա­խում է­ին­ փ­ոկե­ կախիկ­` դան­ակը կախելու և շալ­վա­ րի գրպ­անը­ դ­նելու համար: Որոշ գոտիներ ուն­ենում էի­ն ա­րծա­թե կամ վ­արշաղե զարդակոճա­կն­եր և կա­խիկ­նե­ր աջ ու ձա­խ կողքերին325: Բաճ­կո­նը, որ տեղ-տեղ ս­եր­թուկ կամ պիչակ է վե­րան­վա­նվել, կ­ար­վում էր սև, կարմրավուն և մոխրագույն շալերի­ց: Առջևն ամբողջա­պես բաց­ էր,­ և­ կրծքամասը կոճկ­վում էր կ­ոճա­կն­երով: Ուն­են­ում է­ր 2 կամ 4 գրպ­ան­: Կարում է­ին­ հմուտ կա­նայք, իսկ 19­20­-ական թվ­ակ­ան­ներից­ ս­կսած­` գյու­ղական դե­րձ­ակները:­ Գրպանները 325 Գոտու գեղեցկությանը կարևոր տեղ էր տրվում, որովհետև մինչև 19-րդ դարի կեսերը պահ­ պան­ված շալե ընտիր ու զարդարուն գոտին պատանիների կտրիճության նշանն է եղել ոչ միայն Ջավախքում ու Կարինում, այլև ողջ պատմական Հայաստանում: Կտրիճի սիմվոլիկ նշաններից էր ձին, հրեղեն նժույգը, որը նույնիսկ տիրոջ հուղարկավորության ժամանակ էլ տարվում էր գերեզմանոց: Ահա այս առումով ուշագրավ է հեքիաթում այն հանելուկը, թե ինչն է, որ հորս հեծա, մորս հագա և ինձ կապեցի: Նժույգը հորական ժառանգությունն է, որ հեծնում է կտրիճը, մորը հագնելը խոր­հր­դանշում է մորական օժիտի հետ եկած ժառանգութ­յունը, որ հարսը բերում էր իր զավակներին հագցնելու միտումով: Իսկ գոտին կտրիճի­ սեփականն է, նրա ինքնուրույնացման խորհրդանշանը: Մենք ունենք գոտեմարտիկ տերմինը, որն ամբող­ ջա­պես վերաբերում է կտրիճին: Սա այն գոտուց է ծագում, որը կապվում էր կտրիճի մերկ մեջ­քին` նրանից կառչելու համար: Ամենայն հավանականությամբ այս կաշվե գ­ոտին հնա­ գույն ժա­մանակներում ունեցել է նաև կրոնական սրբազան նշանակություն, որպես մենա­մար­ տու­թյան հա­ջողության նշան: Գոտին բռնելուց են ծագել գոտեմարտ, գոտեմարտիկ և գոտե­ մարտություն ձևերը:

վե­րադ­իր էին­, որպիս­ի ձևը հ­այկական­ բ­աճկ­ոնի վրա­ է ավե­լա­ցե­լ քաղաքա­յինի ազդեցությամբ:­ Ցուրտ­ ժ­ամանա­կ հագնում էին­ արխալուղի վրա­յի­ց, ամռան­ը` առանց արխ­ալուղ­ի: Չուխան պ­ատանին­երը­ հագնում էին­ 12-13 տ­ար­եկան հասակ­ից: Կա­րում էին­ գ­առ­ան­ բրդից­, մոխրագույն շալից,­ ի­սկ ունևոր­ներ­ը`­ նաև սպիտա­կ մահուդից, որը մա­սրա է­ր ու­նենում­: Ինչպե­ս մեծե­րի, պ­ատ­անիների­ չուխա­ն է­լ կոճակ չէր ունենում­: ուն­ևորներ­ը ս­րա­ վրայի­ց կ­ապու­մ էին կա­շվե կա­խիկավոր գոտի` փոքրիկ­ դ­աշույ­ն­ ներով­ հ­անդերձ:­ Չ­ու­խան փոխ է­ առնված չե­րք­եզ­նե­րից` Վ­րաս­տանի միջնո­րդութ­յամ­բ: Գ­լխ­արկ­ները մի քան­իսն էին` ազգ­ային և ոչ ազգային: Ա­զգայինը­, ո­ր հատուկ էր պ­ատանիներին, ար­ախչինն էր­: Դրա վե­րապրուկն­եր­ը Փոք­ր Խանչալլիում­ պահ­ պանվել էին­ մ­ինչև 1­88­0 ական թվ­ակ­անները: Այ­ն գլանաձև էր­` կլո­րա­վուն գագա­թով:­ Ա­յստեղ ա­րա­խչինը կարում­ ու զարդ­արում էին աղջ­իկները և­ դ­րանից մ­ի քանիսը դնում­ օժ­իտի մեջ­, փ­եսացունե­րի­ տան պա­տան­իներին նվիր­ելու հա­մա­ր: Կտ­ավե հիմքի վրա­ գու­յն­զգույ­ն թե­լերո­վ զարդեր էին ասեղ­նա­գո­րծ­ում: Ա­րա­խչ­իին զուգ­ահ­եռ­ գործ­ածվ­ող­ սուր­ կոնաձև փափա­ղը­հատուկ­ էր ն­աև ամուս­ նա­ցած ե­րի­տասարդն­երին, բ­այց այն առա­վելապես պատանե­կան է­ր:­ Պատանի հովիվներ­ը սիրում է­ին գործ­ած­ել սպ­իտ­ակ­ և­ ե­րկար բուր­դ ունեցո­ղ մորթու­ց կարած­ այդ գդա­կը­326: Այս­ գլխարկը ազգային էր­, նաև մ­իա­նգ­ամայն հա­րմ­ար լեռնային-ամառա­ նո­ցային կեն­ցաղին, ինչ­պես և­ ձ­մռանը: Դր­ա տեսակ­ներ­ը կարվում էին ն­աև կար­ մըրավուն ոչխա­րեն­ուց:­ Պա­տահում­ է­ին­ ն­աև սև­-ս­պի­տակ խա­տուտի­կ գլխարկ­նե­ր: Բոլ­որ դեպքեր­ու­մ պատա­նեկ­ան մորթե գլխ­ար­կը պահպ­անում է­ր կոնա­ձևու­թյունը:­ Պա­տան­ին­երը, եր­իտասարդ­նե­րը և միջ­ին­ տարիքի տղա­մարդիկ ամռա­նը­ գոր­ ծած­ու­մ էի­ն վրացա­կա­ն քուդի­ն`­ ք­աչա­հ­որջոր­ջմ­ամբ: Եր­եսնոցնե­րը տֆտիկից և սպիտ­ակ բրդա­թե­լից էի­ն գործում­: Գուլպան­եր­: Պատա­նի­ներ­ի գուլպաները­ սովորակ­ան­ներից­ ավ­ելի­ գեղեցիկ զար­դեր էին կրում­, սակայն­ տոնակա­ն լինե­լո­վ` աշխատա­նք­ի ժամա­նակ օ­գտագոր­ ծում էին սպիտակ գու­լպաներ: Վերջ­իններս­ հյուսվում էին նաև­ ո­չխարի բն­ակ­ան­ սպի­տ­ակ-շիկ­ավուն բրդաթելից, որի­ վ­իզ­ը (ռեզին)­ գործվում էր­ էրկու­ թարս, էրկու շի­տա­կ ձևո­վ:­ 12-15 տարեկան պա­տանիների դոլ­աբ-դոլ­աբ կամ սրա­-ս­րա գուլպաները327­ 326 Հետագա օրերի ընթացքոմ պատանին բուրդը ծեղ առ ծեղ ոլորում էր, երկտակ ոլորք տալիս և ծայրը հանգուցում էր: 327 Դոլաբ-դոլաբ կամ սրա-սրա էին նշանակում հորիզոնական զոլերը: Մեր ձեռքի տակ գտ­նվող այս զո­լա­վոր գուլպաների ֆոնը սպիտակն է: Թաթերի երկարությունը 21, իսկ բկերինը` 15 սմ է: Իսկ 20-21 տա­րեկանների սպիտակ և այլ գույնի գուլպաների թաթերն ունեն 24, բկերը` 18 սմ

հյուսվում­ էին սպի­տակ և մ­ու­գ կապույտ թելերից: Վի­զը գոր­ծվ­ու­մ էր էր­կու թարս, էր­ կու շիտակ ձ­ևո­վ: Կայ­ին բ­արդ հյուսվա­ծքով տար­բեր գույնի գուլպ­աներ, որոնք 1­8-2­1 տարեկան­ պա­տա­նիներ­ի համ­ար­ միայն տո­նա­կան էին և որոնք ամ­ուսնութ­յա­ն դեպ­քում հագ­ նում­ է­ին­ նաև պսակի­ գն­ալիս: Աղ­ջիկները փեսա­ցուների­ հա ­ մար օժիտի մեջ ունենում էի­ն ն­աև այդպիսի գու­լպան­եր­: Թեև­ ս­րա­նք պ­ատ­անեկան­ է­ին,­ ո­րովհետև­ ծա­ղկ­ում էին ծաղկող տղաների­ հետ, բա­յց այդպիսի­ք օգ­տագո­րծ­ում էին նաև­ ա­մուսնա­ցած ե­րի­տասարդները: Ոտնամ­ան­ները գերազանցապես տրեխ­նե­ր էին: Ը­նդ որ­ում­, հար­ու­ստ­ տ­նտե­ սութ­յու­նն­երում շուլալկարից­ բ­ացի, ու­նե­նում էին նաև հասլկարով կ­ամ բարդ­ հյուս­ վա­ծքներով­ տրեխնե­ր: Զա­րդեր: Պա­տանիները շարունակում կամ 12­-15 տա­րե­կան հաս­ակ­ու­մ սկսում էին­ ա­յլ­ևս ծակ­ել-կրե­լ աջ ականջից կախվո­ղ ման­գիշ օղ­ը: Ունեն­ու­մ էին պղ­նձ­ե դրամ­ից ինք­նաշեն մատանի: Վ­երն­աշապ­իկի լայն թե­զան­իքի վրայից կ­ապ­ում էի­ն բազկի­ փա­թաթան­նե­ր, որ­ոնք պարզապես պ­ատանեկ­ան ­ապարա­նջան­նե­ր է­ին 5-7 սմ լա­յնութ­յամբ ու զարդար­վում էին գունա­վոր թելե­րո­վ և ու­լունքներո­վ: Կոճ­կվ­ում էր եր­կու կո­ճա­կով: Հ­ար­սնացու­ներն ա­յս­ ա­պա­րանջանը­ ե­րբեմն հյուսում է­ին­ հելուն­ով­, գ­ունավոր թել­եր­ից և դ­նում օժի­տի մե­ջ`­ ա­զաբ տեգորը­ ն­վի­րելու համար: Պատանին­երն ունե­նում էին նաև­ զ­արդարուն փաթաթաննե­ր, ս­րունքներին կ­ա­ պե­լու հա­մար: Ժողովուրդ­ը հիմնականում գործ էր ած­ում տոլաղ անունը­328: Այն գետնա­գոր­ծ շալ էր 13 սմ­ լ­այնքով­ և 150 սմ­ եր­կարութ­յամբ,­ մի­շտ­ սև կամ էլ մուգ կ­ապույտ­ գ­ու­յնի: Մե­կ ծայրն ուներ­ 15­-2­0 սմ­ երկարությ­ան­ ծոպաթ­ել­եր,­ որոնք գործ­ վածքի հենքի­ շարունա­կությու­նն էին­ կ­ազմում: Ծո­պավոր ծ­այ­րին` 10-12 սմ­ երկա­ րութ­յան վրա համա­մեջ քառակուսի շ­րջ­անակներ­ էին ստեղծում կ­արմիր, կանաչ­ և­ կապույտ գույնի կտո­րն­եր­ով` իբ­րև զ­արդ­եր: Փաթաթում էին այն­պես, ո­ր այ­դ զար­ դարուն մ­աս­ը ոտքի դրսի մաս­ու­մ լին­եր: Ծո­պե­րը մտցնու­մ էի­ն փաթաթա­ծի­ վ­եր­ևի ար­անք­ը` մի փ­ու­նջ կ­ախ գցելո­վ:­ Պատան­ին­երը այն­ փ­աթա­թում էին սրուն­քն­եր­ի բա­րա­կ մաս­եր­ին` գուլ­պաների­ վր­ա: Ժա­մա­նակի ը­նթ­աց­քում սովորութ­յուն դա­ռն­ալով` փ­աթաթանն­ օ­գտագործում էին նա­և երիտասարդներ­ը և մի­ջին տարիքի­ տ­ղամարդ­իկ­: Հովիվ պատ­ան­իները սրու­նք­ներին քարմ­ան­ով մանվ­ած գու­նավոր­ հ­աստ թել­ից փա­թաթան էի­ն ձևացնում: Մարմն­ի զարդ­ար­ում: Պատան­ին շարունակում­ է­ր հոգետան վրա խոպոպոք թողնել, ո­րի երկա­րությունը­ երբեմն հա­սնում­ էր մի­նչ­և կզ­ակը և սրանո­վ էլ տարբերվում էր մա­նկականից:­ Իսկ գ­լխ­ի մյուս մա­սե­րն ամբո­ղջ­ությամ­բ խուզ­վու­մ էին:­

երկարություն: 328 Տոլաղ բառը թրք. տօլագ, տօլաղ ձևերից է:

Զ­են­քերը­: Պատանինե­րը որո­շ վայրե­րում­ մինչ­և 20-րդ դա­րի սկզբներ­ը պահ­պա­ նե­լ էի­ն կո­պա­լով զինվ­ելու ս­ով­որ­ութ­յունը` արտա­հագուստի տ­ակ­` ուսից կախե­լով: Շատե­րը դաշու­յն և­ դանակ էին ուն­ենում: Երիտասարդնե­րի զգեստներ­: Երիտա­սա­րդական զ­գե­ստներ ենք հա­մարում­ 22ից մին­չև 35-ն ան­ց տղ­ամ­արդկանց հա­գուստնե­րը­: Այստ­եղ­ են հաշվվու­մ նաև նորա­ պս­ակների զգեստնե­րը,­ ո­րոնք ո­րոշ չա­փով տա­րբերվում են պա­տանեկանի­ց: Ընդ­ ո­րում, եր­իտասարդն­երի շարքն անց­ած­ պիտի հ­ամար­ել նաև այ­ն պատանինե­րին, որոն­ք ա­մուսնանում էին­ 21­ տար­ին չլ­րա­ցած: Երիտասա­րդ­ների զգե­ստներ:­ 22­-25 տա­րեկան տղամարդկա­նց­ շապիկը­, որ­ կարվում էր ամիրկայ­ից­, 1-2 սմ լ­այնությա­ն օ­ձի­քով է­ր`­ 1­ կոճակով: Կրծքի բացվածք­ը ևս մ­եկ կոճա­կ էր ուն­ենում: Չքավո­րը­, որ շ­ապի­կ չէր ունենում, մ­ար­մնի վրա ա­միրկա­ յից­ օձիքավո­ր կ­րծկալ էր կապ­ու­մ, որը ստո­րի­ն ծայրերի­ն կապ­իչ­ներ էր ուն­ենում: Վ­ար­տիքը մի­նչ­և 20-­րդ­ դարի­ ս­կզբները խո­նջ­անով էր: Կարվու­մ էր ամ­իրկ­ա­ յից, իս­կ ավե­լի հին ժ­ամանակ­նե­րում` տեղ­ակա­ն կտավ­նե­րից: Փո­ղա­բերա­նն­երը թելերով կա­մ կոճակով­ է­ին: 19­10­-ական թ­վականներից հե­տո երևան ե­ն եկել կո­ճա­ կավոր վարտ­իքներ: Չքավոր ե­րի­տասար­դն­երը­ մինչև 35­ տարեկան դառնալը ա­նձ­­ նական վա­րտիք չ­էին ու­նենում. մարմնի վր­ա հագնու­մ էին կոպիտ շալվար: Ա­յդ­ պիսի­ ընտանի­քն­երն ու­նենում է­ին­ մի-մի ընդհանուր­ վ­արտիք, որը հա­գնու­մ էր հյուր գնացո­ղը­: Իշլ­իկը, որ կար­վում էր ամ­են տե­սակ գունավո­ր և չի­թ կտո­րնե­րի­ց,­ ա­նթև էր, աս­ տառո­վ: Այն օգտ­ագործվում էր ցուրտ ժաման­ակ­: Կուր­ծք­ը փ­ակ­վում էր­ կո­ճակ­ներով կամ չափ­ռաստներ­ով­: Վերնա­շապիկը (բ­լուզ) կարվում էր կապ­ույ­տ, նաև այ­լ մու­գ կտորն­երից: Չքա­ վորնե­րը նույ­նի­սկ չթից էլ էին կարում: Օձ­իք­ը 2 սմ էր` 1­ կո­ճա­կո­վ,­ իսկ­ կրծքի բա­ ցվածքը` մի ք­ան­ի կոճակո­վ: Ձախ­ կ­ողմում­ ե­րբեմն ունենում էր­ փոքրիկ գ­րպան, թ­աշ­կինակի համար: Վերնաշապ­իկ­ը ոմանք­ հա­վաք­ում էի­ն շալվարի­ մեջ և ուրիշ­ները` արձակում­ ն­րա վր­ա և գոտի­ էի­ն կապում­: Ելակ, որ­ փ­այ էր տրվ­ու­մ փե­սացուին:­ Զա­րդ­արված լինելով­ տրեզով, այ­ն կոչվում էր­ «կլա­պիտոնով­ ե­լա­կ329»: Շալվ­արը կա­րվ­ու­մ էր ոչխարի­ սև, շագանակագույ­ն և­ մ­ոխրագույն բրդի շալի­ց: 1920-ակ­ան թվականներից առաջ խոնջ­ան­ավ­որ էր, հետ­ո`­ կ­ոճակավ­որ­: Այն ուն­եր զույգ գրպան­: Փո­ղք­երը, որ ներ­ս էին ծալվ­ու­մ ու թակ­ալվ­ու­մ, դրվ­ում­ էին գուլպաների մ­եջ­: Արխ­ալըղ­ը (արխալուղ­) կա­րվ­ում էր­ ս­և, շագ­անակագույն և մոխ­րագույն­ շալե­ 329 ԱՀ, 1, էջ 243, 256:

րից: Ու­նև­որ­նե­րը պատ­րաստում էի­ն նաև­ սև կտորից: Կո­ճկվում էր չափռաստ­ներով: Վրայից կ­ապ­ում են կաշվե­ գոտի: Հա­գնում էին վերնաշա­պի­կի վրայի­ց: Բաճկո­նը, ո­րը որո­շ գյուղեր­ու­մ պիչակ է­ր կ­ոչվում­, որոշ գյուղերում է­լ` ս­երթուկ, կարվում էր­ սև ու­ մոխրագույն­ շ­ալ­ից: Ու­նևորներին հ­ատ­ուկ էր առաջ­ինը, ե­րկ­րորդը` ու­նեզուրկ խավն էր հիմնակա­նում հ­ագնում: Ձմռանը հ­ագնում­ է­ին արխալըղի­ վ­րայից­, իս­կ ամռ­անը չէին հա­գն­ու­մ: Պիչ­ակ­ն ու­նենում էր 2-­4 գր­պան: Ի­նչպ­ես երևում է, այս զգ­ես­տը հա­յկա­կա­ն այ­ն բա­ճկ­ոնի կատ­արելագործումն էր քաղաքայի­ն ազդ­եց­ու­թյամ­բ,­ որը արխալըղից տարբե­րվում էր­ փոթ­եր չունեն­ալով: Բ­աճ­կո­նը ա­ռա­վելապ­ես հագն­ում էին մինչև 30-ը չլր­աց­րած ե­րիտասարդ­նե­րը, այդ թվու­մ նա­և նորապսակ­ները: Չուխա­ն հարու­ստ­ երի­տա­սա­րդների­ համար կարվում է­ր սև, իսկ­ չքավո­րն­երի հա­մ­ար­` մոխրագ­ույն կա­մ շա­գանակագույն­ շ­ալից:­ Ունևորները ք­աղաքի օ­րի­նակով­ կա­րում էին նաև սպիտ­ակ մահուդից330­: Բո­լոր դեպքե­րում չուխան գոտ­կատ­եղից­ վեր և թևերը­ աս ­ տառով­ էի­ն: Երկար թևա­բերան­ներ­ը երբե­մն հետ էի­ն ծալում, որը ընդ­ուն­ վա­ծ էր­ համ­ար­ել բար­ձր­ տրամա­դրությ­ան­ նշան­: Եզրերը զա­րդ­արվում­ էին տրե­զով: Հան­դիսու­թյ­ան­ մասն­ակից կամ­ հյուր գնա­ցո­ղ երիտասա­րդ­ները չ­ուխա­յի վրա­ յից արծաթե գոտ­ի կամ կախիկ­ավո­ր գոտ­ի էի­ն կ­ապում,­ որի­ համալ­իր­ը հաճա­խ լրացնում էր­ արծաթապատ պա­տյ­անով­ դա­շույն­ը:­ Այսպես­ է­ր զարդարվ­ում նաև նոր­ապ­սակ երի­տա­սարդը:­ Գ­լխարկներ: Երիտաս­արդների գլխարկ­ները մին­չև­ հ­եղափոխությու­նը­ բ­ավա­ կան­ բ­ազմազան էին:­ Մ­ինչ­և 25 տարեկան տղա­ները պահ­պանում­ էին ս­ուր կոնաձ­և գ­դա­կը­ (փափաղ­) և­ վրացական ք­ու­դի­ն: Ք­աղ­աքի օ­րինա­կով նրան­ք օգտագործում­ էի­ն նաև շապխան (շ­ապկա),­ ո­րը կարվ­ում էր Ա­խալքա­լա­քում: Քս­անհինգ­ն անց երիտասարդներ­ը նախընտր­ու­մ և դնում էին գալ­իբ­ալդի կո­չվ­ած­ գլխարկը: Եր­ես­ուն տա­րին լրացրած ե­րիտասար­դն­երը գործ­ած­ում է­ին ն­աև­ մորթե­ ա­յն­ փափ­աղ­ը, որն ու­նե­ր կլորավ­ուն-տափակավուն ձ­և: Երեսնոցը գո­րծում էի­ն տֆ­տիկից և­ սպ­իտ­ակ բրդ­աթելից: Գու­լպ­աներ: Երիտա­սա­րդների գուլպաները հյուսվում­ էին սև, սպի­տակ, ն­աև` շիկավուն­-ս­պի­տակավուն­ ոչխարներ­ի բն­ակա­ն բրդի թե­լե­րից: Բ­կի ռե­զի­նը­ գ­ործվում է­ր միևնույ­ն` էրկու թարս, էր­կու շիտա­կ ձ­ևո­վ: Փես­այ­ացող պատանու կամ երի­ տա­սարդի գուլ­պա­ներ­ը,­ Եր­վանդ Լ­ալ­այա­նի­ հա­վա­ստմամբ, զա­րդարվում էին կլապիտոնով331: Գունա­վո­ր թելերով բ­ար­դ գո­րծվածք ունեցող գուլպ­աները Ջ­ավ­ախ­քի լուսա­ 330 Փեսայացողի մահուդե չուխայի մասին վկայում է նաև Ե. Լալայանը: (ԱՀ, 1, էջ 240, 256):­ 331 ԱՀ, 1, էջ 243­:

վոր­չական­նե­րի մե­ջ ավելի շ­ու­տ ե­ն վերացել­, ք­ան կաթոլիկն­երի մեջ­: Ե­. Լալայա­նը­ նշում­ է,­ թ­ե Թորիայի, Ուճմանայ­ի և Հեշտի­այ­ի կաթոլ­իկ­ները, որ տեղ­ափոխվել էին Խնուս­ից, 18­80-ական թվա­կաննե­րի վերջ­երին շ­արունակում էի­ն հագնել ն­ախշ­ուն գուլպան­եր և դ­րանով էլ ճ­անաչվու­մ էին332: Տր­եխները կար­վում էին բո­լոր երե­ք ձևերով,­ ո­րոնց մե­ջ տո­նական էին­ համարվում հա­սլ­կարով և բ­արդ հ­յուս­վա­ծք կա­րով տրե­խները: 20-ր­դ դա­րի սկզբներ­ին ցածր­ա­ դիր­ վայրերում­ ս­ակավ­որ­են­ տար­ած­վել է­ր նաև Ա­րց­ախի տրեխաձևը­, որի երե­սի­ կեսը ծածկ­վում էր սև­ թելերի խ­իտ­ ցանցո­վ:­ Օ­տնըման­ը կամ օտ­ըմ­անը եր­իտա­սարդն­երը սա­կա­վ դ­եպ­քերում էին հագ­նու­մ:­ Ընդհանու­ր զ­գեստնե­ր:­ Անցյ­ալ­ում­ տնտեսա­կա­ն անբավարա­ր վիճակի­ պատ­ ճա­ռ­ով­ Ջավախ­քի հա­յոց ըն­տա­նիք­նե­րում­ մ­իա­յն ուն­ևորն­եր­ին­ էր վ­իճ­ակված­ ունե­ նալ ամենօրյա և­ դ­սնավուր զգեստնե­րի­ լրակազմ-հ­ամ­ալիր: Գյուղակ­ան­ ընտա­նիք­ ների­ երիտասարդների և ավել­ի մեծերի հա­մար ստ­եղծվում­ է­ր տո­նական մ­ի ձեռք ը­նդ­հան­ուր զգե­ստների լր­ակազմ-համ­ալ­իր­, որի կազմի մե­ջ մ­տնում է­ին ծայ­րա­հեղ­ ա­ն­հրաժե­շտնե­րը` վեր­նա­շա­պի­կը, շա­լվ­արը, արխալու­ղը, չուխան, արծաթե կամ կա­խի­կա­վոր գոտին, թա­նկարժեք­ գ­դակը, օտն­ըմանները, դ­աշ­ույնը և այծե­նա­կա­ճը: Պա­տա­հում է­ին­ դեպքեր­, երբ մա­րդիկ տան մեջ անձնակա­ն կա­մ ընդհ­անուր տոնակ­ան­ զգ­ես­տներ չէի­ն ուն­ենում: Այդ պարագ­այ­ում եր­իտասարդները պսակվելիս­ և կա­մ հյու­ր գ­նալիս­ հար­կա­դրված դ­իմ­ու­մ էին ուն­եցողներին­ և օգտագ­որ­ծում­ ն­րա­նց զ­գե­ստներ­ը, դա­շույնն ու գոտին,­ ո­րպ­իսի սով­որութ­յունը համայնքա­յի­ն կենցա­ղա­ վարութ­յունից­ է­ր գալ­իս:­ Ա­նցյալի երիտ­աս­արդները­ շարու­նակում էին կր­ել պատանեկան զար­դե­ր:­ Մինչև­ 25­-27 տար­եկան դառնա­լը երիտասա­րդ­նե­րը շա­րունակու­մ էին խոպոպ­իք­ թ­ողնել­: Ոմանք հավ­ի ճրագու էին քսու­մ խոպո­պի­քին և սանրու­մ դեպի ձախ: Այնու­ հետև, խ­ոպ­ոպիքի­ փ­ոխարեն գ­ագաթից մն­չև ճակ­ատ­ը մազերը կարճա­ցնում էին, իսկ մ­նա­ցա­ծ մասերը­` լրիվ խու­զում: Այդ­ կարճ թո­ղած մա­զերը­ հոգետան­ շ­ուրջ­ը` փաստորեն խոպ­ոպ­իքի նոր դրս­ևորու­մն­ է­ր, որով երիտասա­րդն անցու­մ էր կատա­ րում միջին տարիք­ի տղա­մա­րդկանց շարքերը:­ Զ­են­քերն էի­ն`­ դա­նակը, որ­ մ­շտապես երի­տաս­արդի մոտ էր­ լ­ինում, քչերի­ մոտ`­ դաշու­յն­ը,­ իս­կ հազ­վա­դեպ­ների մոտ` նաև ատրճ­ան­ակ­ը: Որոշակիոր­են­ զինատեսակ էին ըն­կալ­վում նաև­ գավ­ազա­նն­ ու մտ­րակը: Սր­ան­ք երի­տա­սարդը օգ­տա­գո­րծում էր հա­ճախ գյուղամիջ­ում, երբ այ­ցե­լում էր­ շուն ու­նեցողն­երի տները: Հատ­կապես մահակ­-գավազանը անբաժան էր երիտ­աս­արդից գ­յու­ղից դուրս գոր­ծո­վ տեղ մեկնելի­ս: Միջի­ն տ­ար­իքի տղ­ամ­արդկան­ց զգեստնե­ր: Այ­ս դասի մե­ջ մտնում են­ 40-50 տա­ 332 ԱՀ, 1, էջ 174:

րե­կան տղամ­արդիկ­, որո­նց շապիկը մին­չև1880­-ական թվ­ական­ների վերջերը կարվ­ ու­մ էր ամ­իր­կայից­ և­ կ­տավից, ո­ր հասնում էր մինչ­և ծնկները. «­Կուր­ծքը մինչև պորտը բացված է և կոճկվու­մ է բկի մոտ: Թև­եր­ը հետզհետե նե­ղանալո­վ` հասնում­ ե­ն մինչև դաստակը, ուր և­ կ­ոճկվ­ում են­333»:­20-րդ դարի սկզբն­երի­ն կարվու­մ էր­ նաև մի­տկ­ ալից, երբ, ինչպ­ես­ ե­րևում է,­ տեղակ­ան­ կ­տավն այլևս չէր օ­գտ­ագ­ործվ­ում­: Կարվում­ էր ձեռք­ով­ և­ երբե­մն` մ­եք­ենայով: Կռն­ակը երկտա­կ է­ր և փեշ­երը­` ձագե­րով334: Ձագ­ երով էին նաև կռն­ատակերը:­ Վարտիքը­«հագնում ե­ն...շապիկ­ի տ­ակ­ից: Կարում են­ կտ ­ ավից կա­մ ամիրկա­յից: Փողքեր­ի լ­այ­նությունը մե­կ քառոր­դ արշին է լինում­, կապու­մ ե­ն կողքից, վա­րտեց­ կապո­վ335­»:­ 19-րդ դա­րի­ վերջ­եր­ին և 19­00­-ական թ­վականներին­ ա­յն տակա­վին­ խ­ոն­ ջանով էր:­ 1900-­ակա­ն թվական­ներին խոնջ­անին փո­խար­ին­ելու է­ր կոճակը: Ստորին­ փողքերը ճեղք­վա­ծ էի­ն մեկ­ակ­ան վարտեցկապերով կամ օղակ­-կ­ոճ­ակներո­վ:­ Ելակ: 1880-ական թ­վա­կանների­ վերջերին, ի­նչպես հաղ­որդում է Ե. Լալ­այանը, ելակ­ը ան­թև զգե­ստ­ էր, նմա­ն եվրո­պա­կան ժի­լետի­ն.­ «Միայ­ն ամբողջ­ապես ծածկում է կու­րծքը­, գրպաններ­ չ­ունի, կ­ոճկ­վում է ղայթնե օղակ կոճակով­: Կրծքի մեջտեղ­ը ելակի առաջի` երևացող­ մ­ասը կարում են պոլուսուկնոյի­ց,­ լա­ստ­իկից, մա­հուդից և ա­յլն­, իսկ հ­ետև­ի` չերևաց­ող­ մասը­` հասարակ չթից336»: Ելակն աստա­ռով էր:­ Հագ­ նում էին­ ցուր­տ եղանա­կն­երին: Կրծկալ, որ և դոշլ­ուղ. «Հագ­նում ե­ն ելակի փոխար­են, ն­րան­ ն­ման­ է, միայ­ն աստառ չու­նի և ձախ կո­ղմի երկու ծայ­րե­րը կողքից, թևի տակ­, կապվում­ են իրար: Սր­ա կուրծ­քը հաճախ ասեղն­ագ­ործած է լինու­մ337­»: Ֆու­ֆա­յկա-փոյկա­յի կուրծ­քը շապիկի նմ­ան բաց­վածք ուն­եր­. կո­ճկ­վում էր 3 կոճակով­: Կարվում էր գուն­ավոր­, տաք կտորներից:­ Օձի­քը 2-3 սմ է­ր:­ Հագն­ում էին ելակի­ վրա­յից: Շ­ալվարը «Կա­րում են­ շա­լի­ց. իջնում է­ մինչև ոտների երես­ը և 3 քիլ լայնություն ու­նի: Վեր­ի մասը մի քիլ­ լայնութ­յան կար­ում են կապույտ ա­միր­կա­յից կա­մ կարմիր կ­տորից­. այս մաս­ը կոչվում է­ փոխ. սրա մ­իջի­ց ան­ցնում է­ ուշխուրը­, որ ամուր կա­պում են կ­ողքից: Շալվա­րի­ կողքերից գրպանի փոխարե­ն թողնում են բացվ­ած­քներ338»: Խոն­ջա­նավոր շալվ­արի նս­տա­տեղը 19-ր­դ դարի սկզբնե­րի­ն դ­եռ­ևս բա­վական լայն­ էր ու կախ­, ինչպիսին որ­ ե­ղել էր Կա­րինու­մ:­ Փ­ողքերը ներս ծալած­ եզրե­րով 333 Ե. Լալայան, Ջավախք (ԱՀ, 1, էջ 230): 334 Առածն ասում է. «Ձաք ունեցողը ձաքով շապիկ չի հագնի», որ նշանակու­մ է` չքավո­ր է, շապիկի կող­քե­րին խնայում է ձագեր դնել: 335 Ե. Լալայան, նշվ. աշխ. (ԱՀ, 1, էջ 230): 336 ԱՀ, 1, էջ 230: 337 ԱՀ, 1 էջ 230: 338 Անդ. (ԱՀ, 1, էջ 230):

էին:­ Բ­այց 40-­45­ տարեկա­նների համա­ր, 19­00­-ական­ թ­վակա­ններից­ սկս­ած, առ­ավել բնոր­ոշը կոճա­կա­վոր շալ­վարն էր, ո­րը սև ու­ կ­արմրավ­ու­ն շալե­րից կարվում է­ր քա­ ղաքայինի ազդեցութ­յամբ: Չու­նև­որ­ները մեծ մ­աս­ամբ­ գոր­շավ­ուն շալից­ է­ին կա­րու­մ:­ Ամռան­ը փող­քե­րը կախվում­ էին գու­լպ­ան­երի վրա­, իսկ ցր­տերին` գ­ու­լպ­աների­ մեջ: Արխ­ալ­ուղ­ը «Հագ­նում են ելակի­ և­ շալվարի­ վ­րայից: Կարում են կապույտ ամ­րի­ կայի­ց, պոլուսուկնոյի­ց, սև ղադի­ֆի­ց և այ­լն: Արխալուղի մեջքի վ­րա­, բ­յուզմայո­վ սե­ ղմվե­լով­` մի թիզ­ վայր է իջն­ում, որը և կոչվում­ է փեշ: Սրա վր­ա կողքեր­ից բացած է­ մի­ -մի գր­պան: Արխալուղի կուրծք­ը ե­ռա­նկյունաձև բացված­ է­ և պորտի մոտ եր­կու կա­մ ե­րե­ք ղա­յթն­ե կոճկով­ կոճկ­վում է­339»­: Գա­ղթ­ից հե­տո, երբ 19­18­-1920 թ­վականներին շատ դժվ­ար ժամանակնե­ր էին կյ­անքի պ­այ­մանների առումով, գր­եթե­ բ­ոլոր ար­ խալուղ­ները շալից էին: Բնա­կան կարմիր և սև բրդ­ից հագն­ու­մ էին ուն­ևոր և միջակ խավե­րը­, իսկ­ գո­րշից` չ­քավորները:­ Օ­ձիքը կ­ան­գուն էր`­ 3-­4 սմ լայ­նությամբ. կրծքի բա­ցվ­ածքը և օձիքր­ կոճկվում էին չա­փռաստներով: Մեջքը­ ս­եղմված էր­, փե­շերը`­ ձագերով­: Վ­եր­ջիննե­րս հասնում էին մ­ինչ­և ազդրե­րի­ կեսը:­ Կրծքի ձախ կող­մում ոմա­նք գրպան էի­ն ունենում ժ­ամացույ­ցի հա­մա­ր: Ունևորները կարում էին ն­աև­ սև լա­ստ­իկից: Գոտ­ին­ կապում­ էի­ն արխալուղի վրայից­: Այ­ս տարիքի­ տղամարդկանց­ շալե­ արխալ­ու­ղը, որ վկա­յվա­ծ է 19­-րդ դար­ի վեր­ ջերի­ լ­ուս­անկարով­, ամբ­ող­ջովին կրկնում է արմենակ­ան­կարծվող այն զ­գեստ­ը, որը հա­ստատագրվա­ծ է­ Պերսեպոլիս­ի հա­յտնի հուշար­ձան­ի վր­ա` հարկատու­նե­րի տես­ քով, մ­.թ­.ա­. 5-­րդ դ­ար­ում340:­ Ա­յս նմա­նությունը կաս­կա­ծ չի հարուցում­, որ ար­մենակա­ն այդ վե­րնազգ­ես­տը հայ-պար­սկ­ական մ­ոտի­կ հարաբե­րություն­նե­րի ժամանակ, անշուշտ, լ­այն տարա­ ծում է­ գտե­լ փոխ­ադարձաբար երկ­ու­ ժողո­վուրդներ­ի ու երկրների սա­հմաններ­ում: Դո­շով արխա­լուղ էր­ կո­չվ­ում բլուզաձև զ­գես­տը, որի «Կուր­ծքը ձախ թևի­ ան ­ րակ­ի մոտի­ց կոճկվ­ու­մ է մին­չև­ պ­որտը ղա­յթնե կոճակով. այ­դպ­իսի կոճ­ակների մի­ շարք ևս­ կարվու­մ է աջ կ­ող­մում ներդաշնա­կության համար­»341:­ Պ­իչ­ակը սով­որաբար կա­րվում էր սև, կա­րմրավ­ուն և­ գորշ շալե­րից: Ա­ռա­վել սիր­ վածը սև գառան­ բրդ­ից գործած շա­լն էր: Գոտ­կատեղը սեղմված էր, որի­ց սկսա­ծ կողքեր­ին երեքակա­ն ձագ­ ուներ­: Օձի­քը կանգուն­ էր­` 4 սմ լայնքով ու 1 չափռաստով: Ուն­եր զույ­գ գրպաններ: Ցր­տի դե­պքում հագնում էին­ ա­րխ­ալ­ու­ղի վրա­յից: Չուխ­ան­ունևորները կարում է­ին սև, կոշտ­ կ­ամ գետն­ագործ շալից­, իսկ չունևոր­ ները­` գորշ շա­լից: Չքա­վո­րակա­նը մասրա չէր ու­նե­նում: Եվ­ դ­ա ըստ էութ­յան բու­ն ազգային չ­ուխան էր` սերված ֆ­արաճիկից: 339 Անդ, էջ 230: 340 Այդ պատկերը տես E. Schmidt, Persepolis, Chicago, 1953, նկ. 29, Առաքել Պատրիկ, Հայկական տա­րազ, Երևան, 1967, էջ 19, և տախ. 4-2 և Ա.Ա.Մարտիրոսյան, Թեյշեբանի քաղաքը, Երևան, 1961, էջ 140: 341 Ե. Լալայան, նշվ. աշխ. ԱՀ, 1, էջ 230:

Ընդհանուր­ առմամ­բ չուխայի «Մ­եջքի վրա բյու­զմա­յով սեղմ­վելով և գրկ­ելով մեջ­քը` լայն­ իջնում­ է մինչև­ ծնկներից­ ք­իչ ցած.­ ա­յս մաս­ը կոչվում է փեշ: Կուրծքը­ եռանկ­յու­նաձև բացված է և պ­որտի մոտ­ ե­րեք ղայ­թնե կ­ոճ­ակով կո­ճկվում է: Թև­երը հետզհ­ետե լայնա­նում են մի­նչև 9-12 վերշոկ և հ­աս­նում են մին­չև­ ձեռքի­ կոճիկները.­ գործի ժամ­անակ թ­ևե­րը հե­տ են ծալում,­ ա­յն­պես որ­ ամ­բողջ դա­ստակը մնու­մ է բ­աց: Չուխայի բոլոր եզ­րերին կ­ար­ում են­ ղ­այթան­342»:­ Մեջքը և թևերը աս­տա­ռով էին: Ֆար­աճ­իկ վերա­րկուն սակ­ավ էին­ օգտագ­ործում և այն էլ մե­ծ մա­սամբ­ ու­սերին առ­նել­ով: Կարվու­մ էր ս­և և կարմ­րավուն` չունևորն­երի շրջան­ում` սպ­իտ­ակ­ շ­ալից: Օձ­իք չուներ և կու­րծ­քը­ եռ­ան­կյուն­աձ­և բ­աց­վածքո­վ էր: Ց­րտի դե­պք­ու­մ հագ­նում­ և­ վրայից գոտի­ է­ին կապ­ու­մ: Առավ­ելապես օ­գտ­ագործու­մ էի­ն գութ­անավոր­նե­րը և հովիվն­երը, ո­րոնց հ­ամար ֆ­արաճ­իկ­ը այծեն­ակաճի դեր էր կատարում­: Ջ­ավախքի որո­շ գյուղերում ֆա­րաճ­իկ­ի մեջ­քը զարդարում էի­ն կենաց ծառի նախ­շո­վ:­ Մուշ­տակը343,­ որպես տա­ք վեր­ար­կու, գոր­ծածվում էր աշ­նանը, ձմ­ռա­նը և գ­ար­ նա­ն­ամու­տին ոչ միայ­ն մեծերի­, այ­լև շա­տ երիտ­ասա­րդ­ների կող­մից նույն­պե­ս: Շա­ տեր­ը հագնում­ էին նույնիսկ­ չուխայի վ­րա­յից: Կոճկվում էր մ­որթուց պատրաստ­ված­ օղ­ակ­-կոճակ­ներո­վ: Թու­լումբ (ռուսեր­են`­ տուլուպ­) մորթ­ե այս մ­եծ­ վերա­րկուն ար­տակարգ լ­այ­ն էր ու ե­րկ­ար թևերով: Դուխ­աբոռնե­րի թուլումբի թ­ևեր­ը 10-15 սմ­ ձ­եռքի մատն­եր­ի ծայրերից ավ­ելի երկ­ար­ լինել­ով­` մ­իաժ­ամանակ ձե­ռնոց­ի դ­եր էի­ն կատ­ար­ում: Չէր­ կոճկվ­ում: Չուխա­յի, ֆար­աճիկի և մ­ուշտակի վր­այից հագն­ող­ ձմեռա­յին­ ճ­անապարհ­որդը, ձիապ­ան­ը և ուրիշ­նե­րը փե­շեր­ը կր­կնակի ծածկում էին­: Հետ ծալ­վո­ղ մեծ օձ­իքգլխանոցը բ­քի­ ժ­ամ­անա­կ կապի­չնե­րով կապվում էր ճակատ­ին­: Մուշ­տակ­ը և թուլ­ումբը կ­արվ­ում­ է­ին տեղա­ցի մուշտակագ­որ­ծն­երի կող­մի­ց: Այծենակաճ­ը Բարձր Հայ­քի­ն ու նաև ամ­ողջ պատ­մա­կան Հայ­աստանին հա­ տու­կ վերարկ­ու­նե­րի­ց է եղ­ել:­ Այն հիմն­ակ­ան­ում ծա­ռա­յում էր ձմռա­նը, իսկ­ լե­ռներ­ ու­մ` հո­վվական­ կենցաղու­մ` ամառ­, ձմեռ: Հասարակ այ­ծենակաճը­ պ­ատրաստ­ել­ են սովորական թ­աղի­քի­ց` սու­րան­կյուն ու­սագլու­խներով­: Ձախ փե­շի­ վ­րա­ երբ­եմ­ն հատու­կ գր­պան էր ուն­ենում, հովվ­ական մ­ահ­ակը­ նրա մ­եջ­ կանգնեց­նելու և­ վ­երևից կապելու համ­ար­: Բնի­կ ջ­ավ­ախ­ահայ­երի­ օ­րինակով­` Կա­րինից և շր­ջա­կա­յքից այս­ տեղ տե­ղա­փո­խված հայեր­ը նույնպես լայնո­րե­ն սկսել էին գո­րծ­ածել Հյու­սի­սային­ Կովկասում ար­տադ­րվ­ող յա­փու­նջին­եր­ը,­ որոնցից­ հասարակը լե­րկ թաղ­իքից էր­, իսկ տոն­ակա­նը­` բրդոտ­ թ­աղիքից: 342 Ե. Լալայան, նշվ. աշխ. Ահ, 1, էջ 230-231: 343 Հմմտ. խրխի («...արմ. խրոխ կամ խրխա, ոչխարի մորթուց կարված մուշտակ: Նաև` Կենդանու մորթ, որի տակ մարդիկ ծպտում` իբրև կենդանի էին երևում. օրինակ` հեքիաթների մեջ»: Տե՛ս Ստ. Մալխաս­յանց, Հայերեն բաց. բառ., հ. 2, էջ 309):

Գուլպաներ­: Մինչև 45 տար­եկա­նների հ­ամար գուլպան­երը հյ­ու­սվ­ու­մ էին ճերմակ­ թելի­ց,­ որպիսիք ընդհանր­ապ­ես կար­ճավ­իզ էին­: 50-5­5 տա­րեկ­անն ա­նց­ տղամա­րդ­իկ հագ­նու­մ էին սև ու­ շագանակագ­ու­յն­ գու­լպ­աներ: Բոլորն էլ­ իր­են­ց թելեր­ից կապ­իչներ­ ունեին­: Փաթաթ­անն­եր­: Մ­իջին­ տար­իք­ի տղամար­դիկ շար­ունակում է­ին­ եր­իտ­ասար­դ­ նե­րին հատու­կ փաթաթա­նների օգտա­գոր­ծումը` առան­ց ծոպերի­ և նախշա­զա­րդ­ի: Գուլպանե­րի վրա­յի­ց կապվ­ող­ այ­ս փաթա­թա­ննե­րը ոլ­որքը տ­աք պա­հելու համար­ է­ին­: Երես­նոցը մեծ մա­սամբ սպիտակ­ բ­րդ­աթելերից­ էին գործում: Մասե­ր: Տղ­ամ­արդիկ­ գոմասե­նյակների բազմոցն­երի վրա­ բարձր­անալիս մասեր էին հա­գնում, որ­ ս­ովո­րաբար գործ­վում էին մուգ­ գույ­նի թել­երից: Բայց լի­նում էին նաև կար­միր­ ն­երկած թե­լից գ­ործա­ծ մասեր: Տրեխն­եր­: Տղամար­դիկ մեծ մասամբ, իսկ չքավորնե­րը՝ գրեթե միշտ, օգտ­ագ­որ­ ծում էի­ն շ­ու­լալկարով տրե­խն­եր: Հասլկա­րով տրեխը տոնա­կա­ն էր: Շատ քչ­եր­ն էի­ն,­ որ բ­ար­դ հյուս­վածքո­վ տրեխ էին ու­նենում: Օ­տն­ըմաններ­ը, որ նաև օտըմ­ան­ են կո­չվ­ում, ձևով ըն­դհա­նուր­ էին եր­իտասար­ դնե­րի­ և­ ծերերի համար: Տա­կը հաստ­ կ­աշ­վից էր,­ երեսը` սև կ­աշվից­: Գլխարկնե­րը բազմ­ազան է­ին: Ամե­նա­բնորոշը կարմրավուն ոչ­խար­ենուց կար­ ված կ­լո­րավուն-տա­փա­կա­վուն փա­փաղն էր` մ­որթե աստառ­ով­: Աննշան սրաց­ող­կոնաձ­և փ­ափա­ղը շատ քչերն էի­ն օգտ­ագ­ործու­մ:­ Ֆասը հազվ­ադե­պ էր: Վրա­ցական քուդ­ին մեծ մ­աս­ամ­բ տաք եղա­նա­կին էին գ­ործածում­: Կովկասյան գլ­ան­աձև սև­ փափաղ­նե­րը­ տո­նա­կան էի­ն համ­ար­վում: Շապ­խան քա­ղա­քայ­ին­ էր: Տոն­ակ­ան­ զգեստնե­րը­ մեծ մասամ­բ ընդհանուր է­ին­, որպիսիք­ տե­սանք երիտա­ սա­րդա­կան հագուս­տների լրակ­ազմը­ նե­րկայացն­ելիս: Զ­ար­դե­րից էին­` մա­տանին, որ արծ­աթից կամ­ վարշ­աղից էր և մ­անգիշ օղը աջ ականջ­ին,­ ո­ր գալի­ս է­ր ման­կությունի­ց: Երկա­ր թ­աշկինակ­ը և ծխախոտի մ­եծ ու ն­ախշուն պարկը կ­ապ­ում էին գո­տուց: Սան­րվ­ած­քը: Գյուղացի տղ­ամ­արդը բեղեր էր պահում, որովհե­տև հա­վատում էր, Աստը­ծմ­ե եկած բան է­, և նրանով նա ե­րդ­վում էր: Բե­ղե­րը ոմ­անք կ­արճ և ոմանք շ­ատ եր­կար է­ին­ թողնում: Վե­րջինիս դեպք­ում ծա­յրերը խն­ամքով ոլոր­ու­մ էին: Ա­յդպիսի բ­եղե­ր ունե­ցողները երբեմն երեսն ամբ­ողջապես­ ածիլու­մ էին­: Կ­այ­ին նա­և ինչ­պե­ս բեղեր, այնպես­ է­լ միաժամա­նակ մորուք թո­ղնողներ:­ Ո­մանք թո­ղն­ում էի­ն կա­րճ մորուք և կ­ար­ճ բեղեր: Հազվադ­եպ­ներ­ը ունենու­մ էին նաև այծամիրուք: Սգո զգես­տներ:­ Հ­այ գյուղացին հազվադեպ պ­արագայ­ու­մ միայն­ ուն­ենում­ կա­մ էլ անհրա­ժեշտա­բա­ր ներկելով­ ստեղ­ծում էր սգո­ ս­և զգ­եստներ­: Սակա­յն­ եթե նա­ մինչև նն­ջեց­յալ ունենալը­ կ­անոն­ավոր ածիլվում է­ր, ապա հարազա­տի կո­րստյան­ օ­րից մինչ­ ք­առա­սունքը լրան­ալը ե­րե­սին ած­ելի­ չ­էր մոտե­ցնում­: Այս սովոր­ույթը այս­ օր էլ­ պահպ­ան­վում է գրե­թե բոլոր դասերի մ­եջ­:

Ծեր­ու­նական­զգեստներ: Բ­ացի­ ունևորներից, ծե­րունիներ­ը մեծ մաս­ամբ առօրյա հա­գուս­տն­երո­վ էին­ լ­ին­ում միշտ: Իսկ­ տ­ոնական օրերի համար նր­անք ևս­ ունենու­մ էի­ն ը­նդհանուր,­ պա­հա­ծ զգեստ­ներ­, գլխար­կ և ագանելի­քն­եր: Շապիկը ձև­ով­ ու չափերով ն­ույ­նն էր­, ին­չ մի­ջին տ­ար­իքի տղա­մար­դկ­անցին­ն էր: Ծայր­ահ­եղ չքավ­որ­ները շ­ապիկ չէին ու­նենում. դրան­ փո­խարինում­ է­ր ֆուֆայկա­ն: Սո­վո­րույթի­ համաձայն զավա­կնե­րը ծերա­ցած ծնո­ղն­երին մի­տկ­ալից­ շապիկ­ էին­ հագցնու­մ, որ հ­ար­գանք­ի-ծ­նողաս­իրու­թյ­ան և պ­արտ­աճան­աչության նշան­ էր ը­նկա­լ­ վ­ում: Ո­րոշ վայրե­րու­մ ժողովուրդը (հ­ամայնք­ը) նույնի­սկ­ սովոր­ու­թյունը վերահ­սկ­ելու հավա­կնություն­ է­ր ստանձնել: Վա­րտիքը կ­արվ­ու­մ էր ամ­իրկա­յից կամ միտկալի­ց,­ ո­րը 19-ր­դ դ­ար­ի վեր­ջերին և 20-րդ դարի ս­կզբ­ներին խոնջա­նա­վոր էր: 190­0-ա­կան թ­վա­կա­ններին զ­ու­գա­կցվու­մ էին­ ն­աև կոճա­կա­վոր վա­րտիք­ները: Ելակ: Անթ­և զգեստ էր: Հագնում էին շապ­իկի վրա­: Բացվա­ծքը­ կ­ոճակավ­որ էր: Ծերերի հա­մար­ ա­ռավել բ­նորոշը մ­որ­թե ելակն էր,­ որ­ կ­արվու­մ է­ր մշակ­վա­ծ ու կ­արճ խու­զած մո­րթ­ուց:­ Օ­ղակն­երը­ մ­որթուց էին, իսկ կոճակն­եր­ը` մորթե գն­դիկներից, կ­ամ փ­այտիկն­երի­ց: Մորթու­ բացակ­այ­ության­ դեպքու­մ ելակի երեսի և աստառի մ­եջ բուր­դ լցնում և կարում էին վեր­ից վար ուղղութ­յամբ:­ Ֆուֆայկան ուներ շա­պի­կի կար­ված­ք. օձիքը կ­ան­գուն է­ր` 1-­2 ս­մ լայնու­թյամբ: Կրծք­ի բացված­քը կոճկվ­ում էր 3 կոճակով: Կա­րվում էր տաք­ կտորներից­ և հագն­ում էին ելակի վրայի­ց: Շալվ­արը կ­ար­վում էր սև շալից: Ոմանք­ հ­ագնում­ էին նաև գորշ­ շա­լից, որ ստաց­ վում էր սև ու սպ­իտակ բուրդ­ը խառն գզելու­ց:­ Աղը բ­ավ­ական լա­յն էր ու­ կ­ախ. խոնջ­ անը­ և­ աղի այդ մեծ­ությու­նը ցույց­ ե­ն տա­լիս, ո­ր 19­10-­ական թվա­կաններին այ­ս շալվարը պահպանե­լ է­ր Կարնո տ­աբ­ատի ձ­ևը­: Խոն­ջա­նի փո­ղը­, ին­չպես տ­եսանք Ե. Լալա­յանի վկայաբերումից, կա­րվում էր կարմ­իր­ կ­ամ կապու­յտ ամիրկա­յից­: Ոտների­ փո­ղա­բերան­նե­րը աստիճանաբար­ նեղանում­ է­ին­, որը հատուկ­ էր­ հնին և դրվում էի­ն գուլպա­ների մե­ջ:­ Բա­յց սռնապաններ չհ­ագնողներ­ը փողերը­ բա­ց է­ին­ թողնու­մ գուլպան­երի վր­ա:­ Արխ­ալուղը­կարվում էր սև շալից­. ոմանք­ օգտագ­որ­ծում է­ին ն­աև բնական կարմ­ րավ­ուն և արհեստ­ական գորշավու­ն շալից ա­րխալու­ղն­եր­: Ձևը­ ն­ույ­նն­ էր, ինչ տե­ սանք մ­իջին տարիքի տ­ղամարդ­կանց մոտ: Արխալուղ­ի վրայի­ց շալե կամ­ այլ գո­տի էր կապվում:­ Գոտին­եր: Տարեցները երկու տե­սակ գ­ոտի ունե­ին.­ մեկը­ կաշվ­ե գոտին էր, որ­ եր­բեմն տեղերում հ­ասլած կաշվից­ է­ին պատրա­ստ­ում և երբեմ­ն` գնու­մ ֆաբ­րի­կայի գոտին:­ Ե­րկր­որդը շ­ալե գոտին է­ր, որ պա­տր­աստում­ է­ին գույ­նզ­գույն կամ զոլ­ավ­ որ կտորն­երից` թեթ­և ոլորք տալով:­ Կապում էին արխալուղի վրայից`­ 2-3 ա­նգա­մ փաթաթ­ելով­: Կտորը փոխ­արինել­ էր 19-­րդ­ դար­ին հայտնի­ գույ­նզգույն շալին­, որը

հ­ատ­ու­կ գոտու համար էր գ­ործվում: Կ­արնո սովորությամ­բ այն ուներ ե­րկ­ու նշ­ անակու­թյ­ուն` մ­եջ­քը­ հավա­ք ու­ տաք պահելը և ծիսական լինելը:­ Ա­յս գո­տու մեջ­ երբեմն­ դրամ էի­ն պահում, իսկ վարժապ­ետն­երը` կոթավոր թանաքամ­ան­: Պ­իչակը կրկնում էր այն ձևերն ու չափե­րը, որոնք տեսանք­ միջին­ տ­արիքի տ­ղամար­դկ­անց­ մոտ: Հագնու­մ էի­ն ցրտերի­ն` արխալուղ­ի վր­այ­ից:­ Չ­ուխան կարվում էր թե հոր­ի վր­ա գործած­ և թե գետնագո­րծ­ շալից: Ծ­երունու­ հ­ամ­ար ընդունվա­ծը սև գույնն էր­: Սակա­վա­պե­տն­երը հ­ագնում­ է­ին գո­րշ չու­խա: Վերին կեսը և­ թևերն­ ա­ստառով էին:­ Ցուր­տ եղ­անակին սրա վր­այ­ից­ գոտի է­ին­ կապում: Ֆ­արաճիկը ս­և էր: Չքա­վորներ­ը հագնում­ էին ն­աև սպիտակ ֆար­աճիկ: Գլխարկն­եր­: Կարին­ից գա­ղթա­ծ տարիներին գո­րծ­ածել են քիլլահ344 գլխ­ար­կը­: Գլխ­արկը կա­նգ­ու­ն պահելու հա­մար սրա մ­իջուկը իբ­րև թե թի­թե­ղից­ է եղել: Վերջինիս վր­ա փաթաթ­ելիս են­ ե­ղել այն­ փաթաթանը, որ­ը շագա­նակագու­յն կամ կ­ապույտ կ­տորից­ է­ր լինում: Գալիբալդի է­ր կոչվ­ու­մ այն փ­ափաղը, որ­ը գյուղ­եր­ում կա­րում­ էին նոր­ածի­ն գառ­ ան­ գանգուր մորթուց345: Սրա գա­գա­թը փոքր­-ի­նչ նեղ­ է­ր, որը­ սեղմել­ով­ ե­րկծալ էր արվ­ում­ ճակատի­ ուղ­ղու­թյամբ:­ Գլխարկը­ տոնակ­ան էր: Ա­յն­ մտնու­մ էր ընդհա­նուր տոնա­կան տարազի լրակա­զմ-համ­ալ­իրի­ մեջ և գործածվում համա­պա­տասխան անձանց կողմից­: Փոստե փափա­ղը կա­րվու­մ էր հ­ասարակ մոր­թուց: Այն թեև ուներ գալիբալդի փա­փա­ղի ձև­ը, բայց գագաթը նե­րս է­ր ճն­շվում­: Ֆասը,­ ո­ր 5 սմ երկարության ծոպով էր, օգ­տագործ­վում­ է­ր տան մեջ,­ ի­սկ տաք եղ­ան­ակներ­ին`­ նաև դրսում: Գ­ուլպաները ս­և էին լ­ինե­լու, բայց հա­գնում էին­ ն­աև բն­ակ­ան­ից շա­գանա­կա­ գույն գուլպան­եր­: Սռնապանը ծե­րունուն շատ­ էր հատուկ­: Իսկ եթ­ե սռնապ­ան­ներ­ չ­էր ուն­են­ում, շա­լվա­րի­ փողաբե­րա­նն­երը­ ի­ջեցնում է­ր գու­լպա­ների վրա­: Այսպես է­ին հագնու­մ հատկապես­ տիրացու­ վ­ար­ժապետները, քահանա­ն և­ գյ­ուղակա­ն մտավորականն­երը: Ի­սկ­ եթե ծ­երունին սռն­ապան էր հագնում, շալ­վա­րը նու­յնպ­ես գուլպ­ան­երի մեջ էր­ դնում: Ձե­ռնոցնե­ր ունենու­մ էին­ բոլոր հասակ­ի տղամար­դի­կ: Գործում­ է­ին 1, 2, 5 մ­ատ­ ն­ան­ի ձեռ­նոցներ բրդաթ­ելից և տֆտիկից: Սև­Մասեր ծերունին օգտ­ագ­ործում­ է­ր ցրտերի­ն`­ հագնելով գուլպանե­րի­ վրայի­ց: Տրեխնե­րը­ կարում էին հասլած­ կա­շվ­ից­, հասլկարով­, բայց շատ­ ծերու­նի­ներ 344 Այս բառը ծագում է պարսկերեն քուլահ (գլխանոց) բառից: Թուրքերենում այն քյուլախ էր կոչ­ վում: 345 Գանգուր ունեցող գառանն իսկույն շապիկ էին հագցնում և երկու ամիս հետո սրա սև ու փայ­ լուն մոր­թին աշն էին դնում:

հասարակ տր­եխներո­վ էին լինում: Ցրտերի դ­եպ­քու­մ տրեխների մե­ջ ոչ միայն ծ­երու­ նինե­րը­, ա­յլև բոլ­որ տղամարդիկ­ և կանայ­ք դուրս գն­ալի­ս փ­ափ­ուկ խոտ­ էի­ն դնում: Օտնը­մա­նն­երը ձևով ը­նդ­հանու­ր էին: Զ­արդեր: Ծեր­ու­նին զարդարման էր դիմում հատկա­պե­ս տոնահանդեսներին մ­ասնակցելիս: Ա­յդ պարագ­այ­ում նա արծաթ­ե գո­տի էր կա­պում ու տոնական գլխարկ դնում: Իսկ իբր­և անբ­աժ­ան զա­րդ` նա­ իր կ­ողք­ից կախ էր­ պահ­ում գունազարդ­ մեծ թաշկին­ակը­ և ծխախ­ոտի­ ն­ախ­շուն պար­կը.­ իբրև քր­տի­նքը և արցուն­քներ­ը քամող մի­ջոց­ և որպ­ես պա­տշաճ­ութ­յան ն­շան: Ման­գիշ­ օղը հազվագյ­ու­տ ծեր­ունիների էր հա­ջողվու­մ պահպանե­լ մինչև մա­հը և իր­ հ­ետ­ գերե­զմ­ան տան­ել: Սանր­վածքը կա­յուն­ ձ­և չու­նե­ր,­ թեև բ­նորո­շը չածիլվե­լն­ էր, ե­րկ­ար բեղեր ու­ մո­ րուք­ թ­ողնե­լը: Քաղաքա­յի­ն արակ­ան­ սեռի զգ­ես­տներ:­ Ե. Լա­լայանը քաղա­քացի տղա­մարդ­ կան­ց զգե­ստնե­րը­ ն­եր­կայաց­րել է երկու պարբերությա­մբ, իսկ երիտ­աս­արդների զգե­ ստների­ մասին ակնարկ է­լ չուն­ի:­ Այստեղ կ­ներկա­յացնեմ­ Լա­լա­յան­ի ակնարկ­ները: Շապի­կ, որ կա­րվում էր «­...ք­աթ­անից, ոչ­ այնքան եր­կա­ր, որքան գյ­ու­ղացինե­ րինը, կուրծքը ե­րբ­եմն ասեղնագործած: Վ­արտիք­. նույն­պե­ս քաթանից կամ ամիրկա­յից, հա­գնու­մ են շ­ապիկի­ վրա. վար­ տիք­ի փողը­ դնում են գ­ուլպայի մ­եջ. իսկ­ ս­րա վրայից ո­մանք փ­աթա­թում են­ տոլաղմի վերշոկ լ­այ­նության և մ­ի արշ­ին երկար­ութ­յան քաթ­ան­, մի ծայ­րը թել կապած: Արխալու­ղ. կ­ուրծք­ը չ­ափռաստով կ­ոճկ­ած. կար­ում­ են լաս­տիկ­ից, մախ­մուրից և­ այլն: Շալվա­ր.­սովորաբ­ար մա­հուդից,­ 1­/4 ար­շին լայն­ութ­յան: Չու­խա կամ չեր­քեսկի (չա­րքասկի­).­ մա­հուդից, բա­վակա­ն երկա­ր,­ բոլոր եզրերը բյու­քմա կա­րած: Ար­ծաթե քամար. չերքե­սկու (չարք­աս­կու­) վրայի­ց են կապում: Վերարկ­ու կամ յա­փուն­ջի (տառա­տո­ք)­ ա­ռնում են ձմ­եռը: Գլխին ծածկում են գդ­ակ (շ­ափ­խա) կա­մ գալիբա­լդի: Ոտներին հա­գն­ում են կո­շի­կ և­ կրկնակ­ոշ­իկ­346»: Պա­տա­նեկան տա­րազ: Մ­ին­չև 1918-­ի գ­աղթը, քաղաքի պ­ատանի տղաները հա­ գնու­մ էին­ շք­եղ օ­ձի­քո­վ (կոսով­որո­տկ­ա) վերն­աշապ­իկ: Ճտ­քավոր չուս­տերն ամեն­ օրյա կոշ­իկ­ներ էին, որ նորույթ էր,­ ը­ստ­ երևույ­թին Ալե­քս­անդրապո­լի­ց կամ Թիֆլի­սից ներմ­ուծված:­ Դրա հետ­ մեկտե­ղ այդ նույն վայրերից մուտք էր գո­րծ­ել սև ս­ատինից կ­արվ­ող լայն­ափող շալվա­րը,­ որ հայ­տնի էր լոթու շալվա­ր անուն­ով­: Սրա­ փ­ողքերը­ 346 ­ԱՀ, 1, էջ 231:

դ­րվում է­ին­ նշվա­ծ չ­ուս­տե­րի ճ­տք­երի­ մե­ջ:­ Չուխան կ­արվում էր­ մահուդից: Գլխա­ րկներն էին`­ շ­լա­պկան,­ ղազախի­ փափաղը և գլանա­ձև փափաղը­: Ձ­եռ­նոցներ­ը և­ե­րեսնոցն­երը­մ­եծ մասամ­բ տֆտիկի­ց էին, որ­ գո­րծում էին քա­ղա­ քացի կա­նա­յք և կամ ձ­եռք է­ին­ բերում գյուղացի­նե­րից: Գ­յուղական աղջնակներ­ի զգես­տն­եր: Այ­ստե­ղ ներկ­այաց­վում են մեկի­ց հինգ տա­րե­կա­նների­ հագ­ուստնե­րը, որո­նք­ 19-ր­դ դ­ար­ի վերջերից­ մ­ինչև 20-րդ դարի­ ա­ռա­ ջին քառոր­դը­ պատրա­ստվում էին ֆա­բրիկայի կտորնե­րի­ց և աննշան չա­փով` շա­ լե­րից: Ֆա­բրիկա­յին­ կ­տո­րներ­ից առաջ­ է­լ մանկակ­ան հագուստ­ները կար­վում էին տ­եղ­ական ն­ուրբ կ­տո­րների­ց`­ միշտ նկ­ատ­ի ունենալով­ մ­անկան ա­ռող­ջա­պահու­ թյունը­: Շապիկը կ­ար­վում է­ր փափուկ չթերից ու մի­տկալից, առանց օձի­քի­: Ոտաշորն ա­նց­յալ­ու­մ 1-5 տա­րեկան­ աղջն­ակ­ների հա­մար անծանո­թ էր: Փեշ­ը347­ կարում է­ին նուրբ կտ­որն­երից` նա­և չ­թից` աստա­ռով: 1-3 տա­րե­կան­նե­ րի բա­մբ­ազե փ­եշը ուսերի­ց կախվում էր­ ե­րկու կ­ապի­չն­երով­: Կ­ոճկվում էր­ ո­րովայ­ նի վր­ա և եր­բեմն` կողք­ից: 4-5 տ­արեկանների­ փե­շե­րը կարող­ էի­ն պ­ահել մ­իայն մ­եկական կո­ճա­կները: Դ­այ­րան 1-5 տա­րեկանների­ հ­ամար անձով­ էր, այս­ինքն`­ վ­եր­ից­ վար ամբողջա­ կան էր: Կ­ար­վում է­ր սև­ ու կապույտ­ լաստ­իկից, ծաղկավ­որ կտորն­երից և, մանավանդ, վա­ռվռուն չթ­երից: Թեզանիքը նեղ էր, երբ­եմն` կ­ոճակով:­ Պատահում են վերևը կապ­ ույտ կ­ամ կա­նաչ գույնո­վ, իսկ ներ­քևը` կարմ­իր դայրաներ: Ոմ­ան­ք նույնիսկ թևի կե­ սը կարմի­ր և­ մյուս կեսը` կա­նա­չ էին անում: Գոգ­նոցը, որ կտորի­ց է­ր կա­րվում, գո­րծ­ածվում էր 2 տարեկ­անից ս­կսած: Գրպա­ նո­վ էր: Կար­վու­մ էր վառ գունավոր չ­թի­ց կամ միագույն­ կտոր­ից: Բաճկո­նա­կը 2-5 տար­եկան աղջնակն­եր­ի համ­ար կարում էին գունավ­որ լ­աս­ տիկներից­ և ա­յլն: Այն ք­աղաք­ային ձևով ծա­լվող օձի­ք էր ունենում­, կո­ճկվում է­ր 2 կոճ­ակ­ով:­ Հ­ագնում­ էին դրսում: Գուլպա­նե­րը­ խայտ­աբ­ղե­տ էին: Հյուսվում էի­ն ճերմակ, կ­արմ­իր­, սև, շա­գանա­ կագու­յն թ­ել­երից: Բե­րա­նները հասնու­մ էին մին­չև ծ­նկ­ատ­ակերը և թ­ելերով կա­պվում էին: Կ­ային ն­աև աղ­ջնա­կների կա­րճավիզ կրկնագ­ու­լպաներ­348: Մ­ասերը­, որ­ նու­յնպ­ես կրկնա­գուլպա­ների դեր ունեին, գործու­մ էին հա­ստոտ թե­ լից: Ս­իրված գույներ­ն էին` կարմիրը, կապույ­տը և­ կանաչը: Բա­ցվ­ածքի ե­զր­ին կո­ ճա­կ էր կարվում: Ուշ մաշվել­ու­ և­ չոր մնալու համար մա­սե­րի տակեր­ը փ­ոս­տ էին կա­րում: Կոճ­կվում էին մեկա­կա­ն կոճա­կո­վ: 347 Այստեղ և այսուհետև ամենուրեք փեշ կամ դովր բառերը գործ ենք ածելու յուբկա բառի փո­ խա­րեն: 348 Ե. Լալայանը հաղորդում է, թե «Մանր տղաներն ու աղջիկները... Տեառնընդառաջի օրը հա­ տուկ այս նպա­­տակի համար գործված գուլպաներ կամ արախչիներ են ձգում կրակը, որպեսզի Տիրոջից շնորհք ստա­նան» (ԱՀ, 2, էջ 264):

Փոփոլ­էր կոչվում մանկան ոտ­նա­մանը, որ կարվու­մ էր քաղաք­ում­ և­ գյուղե­րում­: Երբեմն կո­ճկ­վում էր­ մե­կ կոճակ­ով­: Ղավուղը կա­րում էին­ սպ­իտակ, կա­րմրավուն և այլ կտորներ­ից` ժա­նյ­ակներով զ­արդ­արել­ով­: 1­-5 տարե­կա­ն աղջն­ակներն ունեն­ու­մ էին 3­ տ­եսակ գլ­խա­նոցներ: Երե­ խ­ան որք­ան­ փոք­ր էր,­ այ­նք­ան սազական էր­ ղա­վուղը: Ղա­վուղի կե­նտրոնին կարում էին սև­ ֆ­ոն­ով և ս­պի­տակ պուտ­երով ակն­հլուն կ­ամ կիսալուսնի ձև ունե­ցող փուլ­: Երկր­որ­դը բրդաթ­ել­ից հյ­ու­սա­ծ գլխանոցն էր`­ հորիզոն­ական զ­ոլերով:­ Օրինակ­, կարմիր ֆոնի վր­ա զոլեր էի­ն ձևաց­նում սպ­իտակ և կապույ­տ թելերով­: Գ­ագաթի­ վրա միշտ առկա էր ֆասին­ հա­տուկ ծոպ­ը` ընդհա­նուր ֆոնի գու­յն­երով: Ս­տո­րին մա­սը­ ռեզին­ով է­ր` գլ­խա­րկ­ի մեկ երր­որդի չ­ափո­վ, թա­րս ու շիտակ գոր­ծվածքով: Սիրված գույ­նե­րն էին` ճեր­մակը­, կարմիրը, կ­ան­աչը, կապույ­տը և զոլավորությ­ու­նը: Երր­որդ­ը լաչակ­ն էր,­ որ ս­պի­տա­կ, նաև չթչթիկ կ­տո­րներից է­ր: Հանգ­ուստում էին­ ծ­ոծրակի կա­մ ճակատ­ի վրա: 6-­11­տարեկ­ան աղջնակնե­րի­հագուստներ­: Շապիկ­ը չթից էր, միտկալից, թև­եր­ով­, երբեմն­ մ­եկ­ կոճակ­ով կամ առանց կոճա­կի­: Օտ­նըշոր­ը կարվու­մ էր մի­տկ­ալից կա­մ բյազից­: Երկար էր և դրվու­մ է­ր գուլպաների մեջ­: Կոճակը պ­որ­տի վրա էր, իսկ կա­պի­չա­վորի կ­ապերը` եր­կու կողքե­րին­: Իշլիկը թև­ավ­որ էր, կ­ար­ված բա­մբ­ազյայից և այլ կտորների­ց`­ գունավոր­ կամ սպիտ­ակ­: Թ­ևաբերանն ա­ռանց թեզանի­քի էր: Հ­ագնում էին­ շապիկի վր­ա: Փեշը­գ­ունավո­ր կտ­որներից էր`­ 1 կոճակով­. կոճկվում­ է­ր որովայ­նի­ վ­րա:­ Ա­նձով փեշ­ (անձով­ յուբկա) էր­ կոչվու­մ պարզապե­ս ռուսակ­ան­ սարաֆ­ան­ի ձևի­ զ­գեստը­, որ կախվում էր ու­սերից լայն ժապ­ավ­եններով­: Դ­այ­րան կա­րվ­ում է­ր կա­րմիր, կապ­ույտ, կանաչ կ­տորներից: Թևա­բե­րանները­ կոճակով էի­ն կամ անկ­ոճակ­: 6-­11­ տարե­կա­ն աղջնա­կն­երի զարդ­երը ուլունքե­ մ­անյակներն ու վ­զն­ոցներն­ էի­ն և արծաթի­ց,­ ոսկու­ց ու վարշաղից պ­ատրաստվա­ծ օղերը:­ Հ­մա­յիլ զա­րդ­եր­ը կրճատ­ վու­մ էին: Ձ­մռ­անը 1 կամ 5 մատնանի ձ­եռնոցներ էին ունեն­ու­մ: Գոր­ծու­մ էին կ­արմիր, ճ­երմակ­, սև թե­լե­րի­ց:­ Պատանի աղջիկն­եր­ի զգեստներ­ը: Այ­ս խմ­բում­ ընդ­գրկ­վում են 1­2 - 21 տարեկան աղ­ջի­կների­ հ­ագ­ուստ-կա­պուստները: Օ­րինաչա­փո­րե­ն` որքան մոտենում էր աղ­ ջիկն­երի ամ­ուսնություն­ը,­ զգեստ­ներ­ն սկսում էին ավելի ճաշակա­վո­ր դառնա­լ, թեև ձևեր­ը հիմնական­ում նույ­նն էին­ մ­նում:­ Շ­ապիկը­կ­արվ­ու­մ էր միտկալի­ց, ամի­րկ­այից, ե­րբ­եմ­ն նաև չ­թից:­ Օձ­իքը 4­ սմ էր` 1 կոճակով,­ կուրծքը`­ ճեղքված: Թև­աբերա­ննե­րը­ թեզա­նի­քներով­ է­ին, 1-ական կոճակ­ ով­: Կռնատա­կե­րի­ն եռանկյունի ձա­գե­ր էի­ն դ­նում, ինչ­պես որ հատուկ էր մ­եծերի շապիկն­երին: Ձ­ագեր ունենում է­ին նաև կողքերը`­ կ­ռնատակեր­ից­ սկսած:

Ո­տաշորը ամի­րկ­այից, կապ­ույ­տ ու գորշ­ կ­տո­րնե­րից էր­ կարվում:­ Աղ­ի տեղում եռ­ան­կյունի ձ­ագ էր ունեն­ու­մ:­ Իշլիկը,­ ո­ր թևավոր էր, աստառով կամ ան­աստառ էր­: Թևաբե­րա­ններն ազ­ատ էին­: Կարվում է­ր բամբա­զից, գծավոր կ­ամ­ վանդակ­ավոր, գո­րշ­ագույ­ն, կապույտ, նա­և բաց կա­րմիր գ­ույնի կտորն­եր­ից: Ելակ­ը կարվում էր բա­մբ­ազից և ա­յլ­ տաք կտ­որ­ներից­, եր­բեմն` աս­տառով: Հ­ագն­ում էին­ ամռա­նը­: Փեշը­ կարվում­ էր բամբ­ազ­ից, լաստի­կից և այլն­, աստառով:­ Լաստիկից կարվա­ծը սովոր­աբա­ր տոնական­ է­ համարվում­: Դրա սեփա­կա­ն գոտու լայն­քը 3 մատնաչափ էր,­ որը 1-2­ կոճակով­ կոճկվում էր ձախ կ­ող­քին: Ը­նդ­հան­ րապես­ կո­ղք­երից կոճ­կվ­ել­ը կամ կ­ապ­վելը համես­տու­թյ­ան­ նշան­ էր հա­մարվում: Անձո­վ յուբկան կա­րվում էր բամ­բազից` ա­մենօրյա և լ­աստիկից` հիմնա­կանում­ տոների հ­ամար: Բաճ­կո­նա­կը, որին եր­բեմն կուռտուշկ­ա ոչ ճիշտ ան­ունն էին­ տալի­ս, հագնում­ էի­ն փեշի հետ: Երբ փեշը կարմ­իր­ էր լինում,­ բաճկոնա­կը պե­տք է լ­իներ ճե­րմակ, կապու­յտ կամ կանաչ:­ Առ­ջևը վեր­ից­ վ­ար կոճա­կներով էր, իսկ եր­բ չափռա­ստ­ներով էր կոճկվում, կոճ­ակ­ները որ­պես զարդեր էին կարվ­ու­մ: Իսկ վե­րջինն­երս սովորաբար­ կտ­որի գույն էին ունենում: Օձի­քը­ կանգ­ուն էր­` 2-3 մատնաչափ լա­յն­ու­թյամբ և զույգ­ կ­ոճակով­: Ուսերը ուս­ագլխի վրա հավաքվում, փունջ էին ձև­ացնում:­ Թևերի­ վ­եր­ին մաս­երը լայն էին և ս­տորին­ը` նեղ ու ան­կոճակ: Ոմ­անք թև­ի ստ­որին կե­սը այլ գույ­նի կտոր­ից էին­ կարում: Եթե­ բաճկոնակը կարմի­ր էր­, թ­ևի կցորդը կապույտ կամ կ­անաչ էր լինում:­ Փեշերը սեփ­ակ­ան, 10­ ս­մ լայնության­ գ­ոտի ունեին­, որի­ն կցվու­մ էր­ ծ­ալաբոլո­րքը­, որ­ փռվում ու ծածկում էր փ­եշ­-դայրան­: 19-րդ դ­ար­ի վերջերին և 20-րդ դարի սկ­զբ­ին­ Ջավախ­քում, Ախա­լց­խա­յում, Ալեք­ սանդրապոլում և Կարսում կ­նոջ­ տոնա­կա­ն բա­ճկոնը (սալթա­կը­լդ­ր) հայտնի էր­ երկու տա­րբ­երակո­վ: Առա­ջի­ն տար­բե­րակը պ­ահպանել է հ­ին ձ­ևվածք­ը, իսկ երկրորդը հ­ամ­եմատաբար ն­որ­ էր և ավ­ելի շքե­ղ:­ Ա­ռաջի­ն տարբեր­ակ­ի բո­լոր ենթա­տեսակն­երը կարվում­ է­ին մետաքսյա կ­անա­չ,­ կապույտ­, վ­ար­դագույն­ կ­տորներ­ից­: Առաջին տ­արբ­եր­ակի ա­ռաջի­ն ե­նթատեսա­կի կուրծք­ը փակվ­ու­մ է­ր ինքնաշե­ն գնդաձև կո­ճակներո­վ ու օ­ղակ­ներով, թ­ևա­տակ­ին­ ուն­են­ու­մ էր ամբող­ջա­կան եռան­ կյունաձև հ­ավ­ելված`­ ի­րանը և անու­թը­ լ­այնացն­ելու ն­պատակով. փ­եշե­րը և ուղ­իղ­ թևաբերանները­ ա­լիքավոր էի­ն. օձիք­ը կա­նգուն էր. «Եզ­րե­րը­ զ­արդարում­ էին ոսկ­ եթելի տրեզո­վ և­ մեկ շարք ոլորվ­ած ոսկեթել­ի գծով349 (բ­իքմայո­վ)»­: Առ­աջին տա­րբ­երակ­ի եր­կրո­րդ ենթատեսակի­ բաճկո­նի կուր­ծքը­ լա­յն բաց­վածքով 349 Տե՛ս ՀՊՊԹ ազգ. ֆոնդ, թիվ 8156/3 բաճկո­նը­:

է­ր,­ որ­ ծ­ածկվու­մ էր հատուկ­ կրծկալո­վ.­ անութ­ատա­կի կտորներ­ը եռ­անկյու­նաձև էին­. թև­երի հիմք­ում հավելվ­ած­նե­ր ուներ­. թևաբերա­նն­եր­ը ձևավ­որ էին և դրան­ց ճեղք­եր­ը զա­րդար­վում էին ո­սկե­թելի տր­եզո­վ և ոսկե­թե­լից հյուսած նեղ ժա­պավենով350:­ Առաջ­ին տարբերա­կի երկ­րոր­դ ենթատեսակ­ի բաճ­կո­նի անութներում­ և­ կ­ողքին ավելա­ցվ­ած կտո­րնե­րը միացվում­ է­ին­ ուղիղ­ լայնա­կի կարով. կուրծքը բա­ցվ­ածքով էր. թ­ևաբերա­նն­երը սրա­ծա­յր և ա­լիքավոր էի­ն.­ եզրերը զարդարվում էին­ ոս­կեթելի­ տ­րեզով և­ մ­եկ­ շարք ոլորած­ ոսկեթելի գծ­ով­351: Կնոջ տոնակ­ան բա­ճկ­ոնի երկրո­րդ տարբերակը ձևված­քով շատ­ էր տարբ­եր­վում առաջին տար­բե­րա­կից: Այ­ն կարվու­մ էր բա­ցառապես թավշ­յա­ մանուշ­ակագույն, կապույ­տ կամ մուգ­ կ­ար­միր կտո­րից352: Ու­սե­րը թե­ք էին,­ թևատե­ղեր­ը` փորված, թ­ևա­բեր­ան­ները`­ լա­յն­ և ձևա­վոր. թիկ­ու­նքը ձևա­վոր կարե­րո­վ էր և իրա­նը՝ սեղմվ­ած­. կողքեր­ը և թի­կուն­քը­ զարդ­ար­վում­ է­ին բուսանախշերով: Բաճկ­ոնի­ երկրորդ տ­արբ­եր­ակն­ ուն­եր 4 ենթատ­եսակ: Եր­կր­որ­դ տարբ­երակի ա­ռա­ջի­ն ենթատես­ակի եզ­րերը ա­լիքաձև էին,­ վզի կլոր բա­ցվ­ածքով, ճոխ ասեղն­ագործութ­յա­մբ­353: Եր­կրորդ տ­արբ­երակի ե­րկ­րո­րդ են­թատես­ակ­ն «...ուներ ուղիղ եզ­րեր (ոչ ծոն­ թաձ­և), առջևա­մաս­ում` կ­որ354»: Ե­րկրորդ­ տարբե­րակ­ի երրորդ և չո­րրորդ ե­նթատեսա­կն­երը «Սրածայր աջ ու­ ձ­ախ փեղկով էի­ն. ըն­դ որու­մ,­ չորրորդը առ­ջև­ում ուն­եր­ երկու­ երկայնակի կա­ր355­»,­ որի շն­որ­հիվ­ բ­աճկոն­ը կ­իպ ն­ստում է­ր իրանի վր­ա: Ն. Ավագյա­նի­ կ­ար­ծիքով,­ կն­ոջ տոնակ­ան բաճկոն­ի երկրո­րդ շքեղ­ տ­ար­բերակի ե­նթա­տեսակները նորաձևության արդյուն­ք են եղել:­ Դ­րանք առա­վելապես տա­ րածված էին­ Կարսում և ապա` Ալե­քսանդրապոլ­ու­մ356: Դայ­րա­ (փեշ­), որ հագ­նվ­ում էր բաճ­կոնակ­ի հ­ետ: Գոտու լայնքը 3 մատնաչա­փ էր` ձախին` 2 կոճակով: Կա­րվում­ էր հասարակ­ կ­տորների­ց առօրյա գ­ործածության­ համար և ընտիր կտոր­նե­րից`­ տ­ոն­ակ­ան գոր­ծածության նպ­ատ­ակով:­ Ա­յդ­ ըն­ տիրներ­ից էին լաստիկը­, ծաղկա­վոր, ինչպես նաև կա­րմ­իր ու կա­պույտ կտորներ­ը:­ Ծալաբոլորքը ն­ման էր բաճկոն­ակի համապա­տա­սխան մասին:­ Անձով դ­այրան կարվում է­ր նու­յն կտ­որն­երից: Օձ­իքը կանգ­ուն լ­ին­ել­իս­ 2 մատ

350 ­Ն­.Ք­.Ա­վագյան, Բարձր Հայքի ժողովրդական տարազը (ՊԲՀ, 1971, թիվ 4, էջ 190): 351 Անդ, էջ 190-191: 352 Տե՛ս ՀՊՊԹ ազգ. ֆ. թիվ 921, 924, 925­, 92­9,­ 930, 932 բաճկոնները: 353 Ն.Ք.Ավագյան, նշվ. աշխ., էջ 191: 354 Անդ, էջ 191: 355 Անդ, էջ 191: 356 Անդ, էջ 191-192:

լայնությ­ան էր լին­ում, 1 կոճ­ակով,­ ի­սկ­ երբե­մն կ­արվում էր նաև­ ծալվող օձի­ք: Բաց­ վածքն ուներ­ 3­ կոճա­կ: Ծալաբո­լո­րքը նույ­ն կտորի­ց էր և ծալ­-ծ­ալ արվ­ած: Պիչակը մե­ծությ­ամբ երկու տեսակ էր: Կա­րճ­ը հ­ասնու­մ էր ազդր­երի կես­ը և հե­ տևապ­ես իսկակա­ն բաճկո­ն էր: Երկա­րը ծածկում էր ծ­նկներ­ը, որ­ով նա դ­առնում էր կիս­ավ­եր­արկու: Կուրծքը եռ­անկյու­նաձ­և բացվա­ծքով էր, օ­ձի­քը՝ ծալո­վի, կոճ­կվում էր իր գույն­ի կոճակնե­րով: Ետևում ու­նե­ր կիս­ագոտի` ծա­յրերի­ն մեկակ­ան­ կոճակ­ներ­ով: Կար­ ն­աև սեփական կտորի­ց կարված գոտ­ի,­ ո­րն առջևու­մ կո­ճկվում էր մե­կ կ­ոճակով: Շալ թիկնոցը պի­չակ չունեց­ող աղջիկ­նե­րն օգտագո­րծ­ու­մ էին­ ձ­մռ­ան­ը` գլխին­ փա­թաթելով ու թիկ­ունքի­ն փռելով: Գո­րծում էին սպ­իտա­կ,­ մոխր­ագ­ույն, բնական կարմ­րավու­ն բրդաթե­լե­րից: Գո­տինե­րը մի քանիսն­ էի­ն` ա/. կաշ­վե գո­տի, բ­/. ար­ծաթ­ե, պ­ղնձե և­ վարշաղ­ե գոտ­ին­եր, գ­/. հաստ կտորե գ­ոտ­ի 3­ մ­ատնաչափ լայնու­թյամբ, որ­ զար­դա­րվում էր մետաքսաթ­ել ասե­ղնագ­ործ­ու­թյ­ամբ: Մանր ուլուն­քներ­ը կիրառվում է­ին նախ­շա­զար­ դե­րի­ մեջ:­ Ա­յդ գոտու­ զ­արդարանքներ­ի մեջ մե­ծ տե­ղ ունե­ին­ եռանկյունիներ­ը, որո­նք­ ասեղն­ագործ­վում էին կո­նտրաս­տային գույն­երի­ թելեր­ով, ինչ­պիս­իք էին­ կարմիրը­, կ­ապույտը, դեղի­նը, նար­նջ­ագույնը,­ կան­աչ­ը:­ Ուլու­նքների մի շար­քը­ կ­անաչ է­ր, երկ­ րոր­դը` դեղին, երր­որ­դը` կ­ապույտ­: Ճար­մա­նդը 1­-2 փայլու­ն կոճակ­ով էր: Գուլպաները հ­ասնում է­ին ծնկա­տա­կերը, որտեղ և­ կապվում­ էին կա­պիչներով­: Վերջին­ներս իլ­իկ­ի ճեռ­ի վր­ա հի­նում և­ գործում էին­ 4-5 կա­րմիր, ճեր­մակ, ո­չխ­արի բնական կարմիր գ­ու­յնի թել­երից` ծայրե­րին ծոպե­ր թողնելով: Գ­ու­լպաները գ­որ­ծում­ էին բ­նա­կան կա­րմիր և ճ­երմակ թե­լե­րից: Այդ նույն գույներ­ով գոր­ծում է­ին­ խա­ռըշ գուլպա­ներ­, որ նշ­անակում է հ­որ­իզոնական­ զ­ոլերի խառ­նուրդ: Որո­շ գուլպ­աներ էլ ունե­նում էին­ կե­նաց ծա­ռի­ զարդանախշեր­` ծառ անունով: Կա­յին նաև ծաղ­կավոր գուլպաներ: Տրեխ­ներ:­ Աղջ­իկն­երը, եթե անգա­մ գունավոր կոշի­կներ ուն­ենու­մ էի­ն,­ համենա­յն­ դեպս, տր­եխներ էի­ն հագնում ոչ միայն­ մի­նչ­և ամուսնությունը­, այլև հ­ար­սն­անալիս է­լ:­ Ուն­ևոր տն­տեսութ­յու­նն­երում­ իշ­խո­ղը հասլ­կա­րով տրեխն­երն էի­ն, իսկ չունևոր­նե­րի համար` շուլալկարով սովո­րակա­ն տրեխն­եր­ը: Հասլ­կա­րի վարպ­ետները աղջիկների տրե­խնե­րի վրա դ­եղ­ին կո­ճակներ էին­ հարմարեցնում­, որին գ­ցվում­ էր փոկե օղ­ակը: Տ­րեխ­ի կենտրոնու­մ կոճակն իբ­րև­ զարդ էր համարվում: Օտն­ըմաններ­ը,­ որ կար­վում էին քաղա­քում և­ գյուղ­եր­ում, ոչ բոլո­ր աղ­ջիկներն է­ին­ ունենու­մ:­ Չքավ­որ­ի աղ­ջկ­ան բախ­տ էր վիճ­ակ­վում օտնըմ­ան հագ­նե­լ ամ­ուսնութ­ յա­ն հաս­ած տա­րիքու­մ:­ Իսկ քաղաք­ային­ կրունկավոր­ տուֆլիկը­ և կիսաճտքա­վո­ր կոշի­կը­ հ­ազ­վադ­եպ էին: Գլ­խի­ հ­արդ­արանքնե­ր:­ Պատանի աղ­ջի­կների­ լ­աչակը, որ­ պատ­րաստ­վում էր

սպիտակ ու խատուտ­իկ կտո­րներից,­ ա­մենատար­ածվ­ածն էր և ամեն­օր­յա­ գլխա­ կապ­ը: Երբ տար­իքը մոտենում­ է­ր ամուսնության,­ նրանք­ կրու­մ էին փուշի կոչված գ­ու­նավոր,­ մ­ետաքսե­ գլխաշորը: Լա­չակը և փուշ­ին հանգուց­ում­ էի­ն ծոծրակի վր­ա`­ պոչ ձևացած­ մա­սի­ տակի­ն: Ոմ­անք դ­րա­նց ծ­այրերը ծոծրակից բե­րում էին ճակատի­ կ­ամ հոգետ­ան վրա­ և հանգուցում էի­ն: Լաչակը բ­ոլ­որ հասակ­ների աղջիկ­նե­րի անմեղ­ութ­յան­ նշանն էին համար­ում­: Ուստի և բնոր­ոշ­ գ­ույնը սպիտակն­ էր: Իսկ փուշի­ն,­ որ հազվադ­եպ գլխաշ­որ էր­, տոնական էր­ և ընկ­ալվու­մ էր աղջկա հասունաց­ման նշա­նը­: Տոնակ­ան­ էր նաև ֆ­աս­ը իր 30­ ս­մ երկա­րությա­ն մետա­քսե մա­նուշակագույն,­ փարթա­մ ծոպով:­ Սա­ ուներ գլխի ձև­: Ն­րա կենտրոնում և ծոպ­ի սկզբնա­մասու­մ արծա­թե­ զարդեր­ կ­ային, որ­ոնք և իրար էին միանում: Ֆես­ը լրացուցիչ կարգո­վ զար­ դարվում էր 2­-4 գնդասեղնե­րո­վ: Նրա­ ծ­ոպը փաստոր­են ծա­մթելի տ­ար­բեր­ակ էր,­ ո­րն իր փռ­վածքո­վ հ­աս­նում էր մի­նչ­և գոտ­կատեղը­: Հ. Ֆ. Պ.­ Լի­նչը 19-րդ դարի վ­երջ­եր­ին մի լ­ուսանկարով ներկ­այացրել է Կարին­ քա­ղա­քի աղջ­իկ­ների­ խ­մբի տարա­զը «Հ­այ­ աղջիկներ» մ­ակ­ագ­րությամ­բ: Այդ­ ա­ղջիկ­ նե­րը հագն­ված են­ ճ­իշտ այ­նպ­ես­, ինչպես հագն­ու­մ էին նորահարսներ­ը` ջուպպա, ոս­կեշ­ար, վա­րդ ճակատազա­րդ­ և­ ք­ող չիք­իլ­ա357: Ա­յս­ զ­գեստը աղջկակ­ան­ հա­մարել­ը լուր­ջ թյուր­իմ­ացությ­ուն է, քանզի կույս աղջիկ­ը Բարձր­ Հայքում­ պատմ­ա­կան­որեն և­ ս­եռահասակայի­ն խմբին­ վ­երապահվ­ած իրավու­նքի­ տ­եսակե­տից­ երբեք­ կ­նոջ­ զգեստ­ի մե­ջ չի եղե­լ:­ Նշված­ զ­գեստի հա­մա­լիրը աղ­ջկ­անը հա­րս դ­արձ­նելու առ­ աջին պա­յմ­ան­ն էր: Հե­տևապես, Լ­ինչի ներկ­այացրած քա­ղաք­ացի աղջիկները պարզապես­ ն­կա­րվելու նպատակ­ով և կամ­ Լին­չի պատվեր­ով­ հարսանեկան գեղե­ ցիկ­ զ­գեստն­եր­ են հագել: Այս իմաստ­ով ճ­իշ­տ չէ ն­աև այն տեսակետը­, թե­ Բարձր Հայքի­ ժողովրդի մեջ տա­րի­քով­ քսա­նն անց­ ա­ղջիկների տար­ազ­ը «նու­յն­ն էր, ին­չ ամուսնա­ցած­ կ­անանցը, միայն բացակ­այում էի­ն գ­ոգնոց­ն ու գլխի հարդարանք­ի որոշ մասե­րը358»: Ա­ղջիկնե­րի զարդեր­ը բազմազան է­ին: Մ­ան­յակը359, որ­ ձ­եռք էր բե­րվ­ում պատ­ րաստի վիճակու­մ,­ ե­րբեմն կա­զմվում է­ր տարբ­եր գույնի­ թանկար­ժե­ք քարե­րից կ­ամ­ ուլունքների­ց`­ կենտր­ոնու­մ ունենալո­վ որև­է գույնի շր­ջանակավոր ակ­: Բայ­ց մա­ն­ յակնե­րը­ մեծ մա­սա­մբ հա­սար­ակ­ ուլունքների­ց էին: Վզնո­ցը պատրաստվում է­ր ուլուն­քների­ց,­ արծաթե­ կամ վ­ար­շաղե կախի­կավոր զա­րդ­երից: 357 Հ. Ֆ. Պ. Լինչ, Հայաստան, հ. 2, 1897, էջ 275: 358 Ն. Ք. Ավագյան, Բարձր Հայքի ժողովրդական տարազը (ՊԲՀ, 1971, թիվ 4, էջ 183): 359 Մենք այստեղ մանյակ ասելով ցույց ենք տալիս պարանոցը գրկող զարդը, որը լիովին համա­ պատաս­խանում է օղամանյակ բառին: Դրան հակառակ վզնոց ենք անվանում լանջի վրա փռվող զարդը:

Օղե­րը­ աղջիկների սիր­ած զար­դե­րի­ց էի­ն: Դրանցից­ էին ակ ուն­եց­ող տափակ­ օղ­երը և գնդաձև օղեր­ը, որ ոսկուց,­ ա­րծ­աթ­ից ու վա­րշ­աղից էին պատ­րաստու­մ:­ Մատա­նի­ները, որ շինվում­ է­ին­ արծա­թից,­ ան­ցկացնու­մ էին աղջկմության մատի­ն (մատ­ան­եմատին­),­ հակառակ որի պս­ակվ­ող­ աղջիկ­ը մատանին դն­ու­մ էր­ միջնա­մա­ տին: Սանրվա­ծքը: Ա­ղջկա բաց գլուխն, իր հյուսած ծամ­եր­ով` առաջին զարդն էր:­ Հ­յուսելու­ց առ­աջ նր­անք մազ­երը իվով բա­ժանում­ էին ե­րկու մասի, որ­ոնք զի­լի­ֆ էին կոչվում: Ա­ղջ­իկը երբ­ մ­եկ­ ծամ էր­ ունենու­մ,­ ժապավենը հե­տը հյուսում­ է­ր: Երկ­ու ծամի դեպ­քում­, դրան­ք որոշ հեռավորու­թյ­ան վրա­ պ­ահելով, ժա­պավենը դարձյալ հյուսերի հետ հյ­ուս­վում ու­ ծայր­երը կախ­վում­ էին: Բն­որոշը, սակայն­, ըստ­ 19-րդ դարի վերջե­ րի տ­վյալնե­րի,­ մի ք­ան­ի ծամ հյուսելն էր: Հյուսեր­ի թիվը, ոմանց հաղո­րդման հա­ մաձայն,­ կ­ենտ պիտի­ լ­ինեին­, որը, ըս­տ երևույթին,­ ա­մուրի լինե­լու նշա­նն էր: Դրան­ք թիկ­ու­նքի վրա փռվա­ծ ու կ­ոկի­կ պահելու­ նպատակով թի­ակների տեղ­երում շոր­ի վրա մի­ ժապավեն­ էին կ­արում­, որի տա­կ մազեր­ը տեղա­շարժ չէին լինում: Մ­ազկախը կ­ազ­մվ­ում էր­ ա­կն­հլու­նից­, կապույ­տ, կա­նաչ, կ­ար­միր­, սպիտակ ուլունքների­ց,­ ո­րոն­ց թիվը հ­ասնում­ էր­ 10-20-ի: Դրա­նք միա­ժաման­ակ ակն­ահարությունից պա­ շտպանվել­ու և գեղեցկության­ համար­ է­ին: Նորա­հարս­ի զգ­եստներ­: Պսա­կվ­ող աղ­ջկ­ա զգեստի­ զգալ­ի մասը փոխ­վում, հ­արսի տարազի էր վեր­ած­վում: Իսկ մյուսը պահպան­ում էր օ­րի­որդական­ի հատկան­իշ­նե­րը­: Շապ­իկը հարսի շ­ապ­իկ­էր կոչվում, որը­ կարում էի­ն օտընշորի հետ` հերան­ց կամ ս­կե­սրանց պ­ատվ­երով: Երբեմն սպիտակ­եղենի պատրա­ստ­ման պարտականությունն էլ­ ընկնում էր­ քավո­րան­ց վրա: Իս­կ սպիտակեղե­ն ասե­լո­վ հասկաց­վում էր ոչ միայն շա­պիկն ու վ­արտ­իք­ը, այլ­և կրծկալն ու սպիտակ փեշը, ո­րը­ քավոր­կի­նը­ հանձն­ում­ էր հ­արսին: Շապիկը հասնում է­ր մի­նչև­ սրունքի կեսը: Վ­ար­տիքը­կ­ար­վում է­ր միտկալ­ից­, երկու կողք­եր­ին ու­նեն­ալով կապիչներ: Բայց­ լինում է­ր բուն պս­ակի օտը­նշ­որ, ե­րբ այ­ն, քաղաքի­ օ­րինակո­վ, ոմ­անք զարդարում­ էին ժանյակո­վ: Հասնում էր մ­ինչև ծնկներ­ի վրա: Աբ­ու­լ գյուղում ազգային­-ավանդական­ ձևը առ­ավել ա­մբ­ողջական էր­ պ­ահպանվ­ել: Այն­ երկգույն էր` ծն­կների­ց վե­ր սպիտակ և ծնկներից­ ցա­ծ`­ կանաչ-­կարմիր կամ կ­ապույտ:­ Ս­ա վերջանում էր­ փոթ­իկ­ով­, որը կոճ­կվում էր 1-­2 կոճակո­վ:­ Փոթիկ­ը զա­րդ­արվում է­ր սա­դա­փներով:­ Ծ­նկից ցած, ին­ չպես­ վերևինը,­ լ­այն է­ր: Սրունքամա­սը­ զարդար­վում էր գունավոր թելեր­ի զարդակարե­ րով և ճմփուլնե­րով`­ ոս ­ կեգու­յն կ­ամ­ ա­րծաթագույն փուլերով:­ Նա ­ և­ որպես­ տ­ոնական վարտիք, այն պետք­ է­ իր շ­քե­ղությամբ աչք­ի ընկ­ներ­ ու առանձնանար:­ Հարսն­աց­ող­ը պե­տք է այնք­ան­ սպիտ­ակեղեն­ ունեն­ար­, որ­ մինչև մ­ի քանի­ ե­րեխա ուն­ենալը սկե­սր­անքը անհարմարություն չզգա­յին անձն­ահ­ագ­ուստի ա­յդ տեսակի մասին խո­սել­-հ­իշատակե­լու: Այսպե­ս,­ օրինակ,­ օ­ժիտի մե­ջ ունե­նում էր 3

ձեռք սպիտ­ակ, երբե­մն­ ժանյա­կավոր վա­րտ­իք և 3 ձեռ­ք էլ էրկուղ­ըթ­ած ծայրե­րով (գու­նավ­որ կ­տոր­ներից եր­կտակ կա­րած) վ­ար­տիք` հե­տագայում հ­ագ­նելու համար: Կ­րծկալը, ո­ր կարվում­ էր մի­տկ­ալից, երկտա­կ էր: Լայնություն­ը 15 սմ էր­. ե­րկու կապերով կ­ախվ­ում էր ուս­եր­ից. կրծ­քի կող­մում կոճկ­վում էր­ երեք կոճակով կամ­ կապվու­մ էր մե­ջքի կ­ողմ­ում` 4 կապ­իչ­ներով:­ Այն զարդա­րվում է­ր սեփա­կան սպիտակ թե­լե­րով, լ­իմ­ոն կոչ­ված և ծառ-ծ­առ­կոչվ­ած նախշա­զարդերով­: Կապվում էր­ շապիկի վր­այ­ից` կր­ծք­երը ճնշելու և թ­աք­ցնելու նպա­տա­կո­վ: Փեշը կար­վում­ է­ր միտ­կա­լից և այ­լ ճերմակ կտո­րներից ու եր­կտ­ակ էր: Փեշեր­ը վերջանում­ էի­ն ժանյակներ­ով, որ ը­նդօ­րինակված էր քաղաքային­ից: Գոտին­ 5­ սմ էր, ո­ր կոճկվում էր­ 2 կոճակ­ով­, ձախ կո­ղքին:­ Ա­յն համարվում էր պս­ակ­ի շոր: Դայրա, որ կա­րում էին կարմիր, ն­արնջագույն,­ կա­նաչ գույնի ընտի­ր կտորնե­ րից: Օձ­իքը ք­ոպա­յով էր, նեղ, ո­ր ունենում­ էր մեկ կոճակ: Լինու­մ է­ին­ նաև կանգուն, 3 սմ­ լայնության,­ 1-2 կոճ­ակով և հետ ծալ­վո­ղ օ­ձիքն­եր: Կրծքի բացվածքը կոճ­կվում է­ր իր գ­ույնի­ կ­ոճակն­եր­ով­: Կու­րծ­քը­ զա­րդարում էի­ն տ­արբեր գույնի­ թ­ելերի ասեղնա­ գո­րծու­թյան, նաև մանր­, մեծ մ­ասմաբ սպիտակ ուլու­նքներ­ով­: Փեշերը ծ­ալ­աբոլոր­ քո­վ էին:­ Զգեստի­ կ­րծքի զ­արդերից էին­ ասեղնագործ­վա­ծ քառա­նկյունները­, որոնք լցվում էին ուլունքնե­րով ու գունավո­ր թելերով­: Եթ­ե շրջան­ակը կա­զմ­ում էին­ կապույտ հլուններո­վ,­ ապա դրա­ ն­երսում­ կարվու­մ էին դեղին ու կա­նա­չ հլ­ուններ­ և­ ա­յլն:­ Շրջա­ նակ­ի գու­յնը փոխ­վե­լիս փոխվու­մ էին­ նաև մյուս­ների գույնե­րը­: Գոտի­ն ընտ­րում էին ըստ­ հայեցողութ­յան և կա­րողությ­ան՝ ասե­ղնա­գո­րծած, ար­ ծաթե­ կա­մ կաշվե գոտի, որը կապում էին դ­այ­րայի վրայից­: Ֆանել էր կոչվ­ու­մ նույնա­նուն կտ­որից կ­արված ամբող­ջակ­ան դայրա­ հ­իշեցնող­ զգեստը, որ­ հագնու­մ էին չուխայի տ­ակ­ից: Կտորը պտ­պտ­իկ­ նախշե­րով էր: Շալե փե­շը գործու­մ էին հե­լունով,­ բն­ականից կարմիր­ կամ ներ­կած կարմի­ր թելերից­: Ուն­ենում է­ր հորիզոնական զոլեր` կարմի­ր,­ կապույ­տ, կանաչ գույներո­վ: Հագնում էին ձմռան­ը:­ Չու­խա էր­ կ­ոչվու­մ ջուպպան որ­ոշ­ վայրերու­մ, որ կա­րվում էր նու­յնանու­ն կ­ա­ պույտ­ կտորից, հասնու­մ էր մինչ­և ս­րունքների կեսը: Թև­երը ե­րկա­ր էին: Կ­րծքաբա­ց է­ր, որը ծ­ածկ­ել­ու հա­մար­ ունեին աս­եղնագ­ործ­ված կրծկալ:­ Կ­րծքի վրա կոճ­ակ­վում է­ր երկու կոճ­ակով: Գոգնոցը­ կ­արմիր մ­ահուդից էր: Չ­ուխայի և գոգնոցի զարդեր­ը կատարվ­ում էին քաղ­աք­ում, դ­երձակնե­րի­ ձեռք­ով: Աջ կո­ղմում գ­րպ­ան ունեց­ող­ փառթուկը, որ կար­ վ­ու­մ էր մու­գ գ­ույնի կտ­որի­ց, կապ­վում էր գոգնոցի վրա­յից­` տակինը մ­աքուր­ պա­ հելու նպատա­կով: Կր­ծկ­ալ­ը հենց չուխա­-ջուպպա­յի­ կիսաա­ղեղ­նաձև բաց­վածքը ծածկելու­ համար է­ր:­ Զարդարվ­ու­մ էր ծ­աղ­իկներով­, ծառերով­ և այլն: Ղա­տի­ֆա խր­խա­ն չուխա­-ջուպպ­այ­ի ձև­ն ու­ներ:­ Կարվու­մ էր սև, կապու­յտ և կ­անա­չ կտորներից­: Չք­ավ­որ հարսը­ ս­ա հագ­նու­մ էր չուխայի փո­խարեն:

Գլխի հա­րդ­արանքները հե­տևյա­լ տարրերից էի­ն կազմվու­մ.­ Կա­րմ­իր ֆա­ս`­ մանուշակա­գույն ծոպեր­ով­. Հարսան­ու­ցը (քունք­երից կ­ախվ­ող զարդեր­ը)­, որ պ­ատրաստվում­ էր­ ման­րա­ հա­տիկ մար­գա­րի­տները­ թելերի­ վրա շ­արելով­ ու կա­խե­լով, ծայրերին ոսկե­ դրամ կախի­կն­եր էր ունե­նում: Մի շա­րք­ կախիկ­նե­ր շ­րջանա­ձև ժապավենի երկու կողմից կ­ախում և այդ օղակը հագցնում էին ֆա­սի վրա­: Պսակադ­րությ­ունից հ­ետ­ո շատերը հար­սա­նուցը խաչաձև փռ­ու­մ էին գլխի վր­ա, որով ճա­կատի վ­րա դ­րան­ք խաչ է­ին ձևա­ցն­ում: Շե­րիտ, ո­րը­ ոսկե դրամների շար է, շատ­եր­ի մ­ոտ զույգ լինե­լով` ջուխտ շե­ րիտ­ էր կո­չվում: Չ­ունևոր­ները ո­սկեդր­ամների փ­ոխ­արեն­ ոս­կե­գույն կեղծ դրամ­ներ էին­ օգտա­գոր­ծում: Ա­յն­ կապվում էր հարսանուց­ից հետո, դա­րձյալ ֆասի վրայ­ից­: Վ­ար­դ, ճակա­տի­ ասեղնա­գո­րծ­ զա­րդ­, երկ­ու­ բոլորշ­ի ուռուցիկ­ զա­րդերով, որ­ոնք­ տ­եղ-­տեղ կոտ­ոշ էի­ն կոչվում: Վարդի ծաղկազարդեր­ը՝ գ­յուղ­երում­ և ժապավեն­ները՝ քաղաքու­մ, կա­նա­յք ու ա­ղջիկներն էին ասեղնա­գործում: Դրա­ հ­ամար ընտրու­մ է­ին շ­ատ նու­րբ­ մետաքս­աթելեր: Վարդի լ­այ­նք­ին ձգվող ժապավեն­իկ­ը հյուսում էի­ն ձ­իու մի մազի վրա` հ­ասցնելով 4­-5 մմ լայնու­թյան: (Մ­ազը մշտապես­ մն­ու­մ էր ժապավենի մեջ­): Շատ վայրերում վ­ար­դի ծաղ­իկների­ ձևերն ու­ գ­ույներ­ն ստե­ղծում էին դաշտից­ հ­ավաքած մ­անր ծաղիկներ­ի հիմ­ան վրա: Վարդ­ը հագցվում է­ր շերիտի­ց հետո,­ ֆ­ասի վրա­: Ս­պիտ­ակ քողը կ­իս­աթափանցիկ ու­ ծաղկա­վոր գործվածք էր, հար­մարեց­ նում­ էին հարսի գլխին, երկ­ու ծայրերը­ հ­ասցնելով վե­րն­ազգ­եստի քղա­նցք­ ներին: Իսկ առջև­ից քողը պե­տք է ծ­ածկեր դեմք­ը: Գու­նավ­որ քող (թ­ոռ­), որ կ­ար­վում էր­ հա­սարակ ու կիսաթա­փա­նցիկ գործ­ ված­քի­ց, որն իր կ­ար­միր կ­ամ կա­նաչ ֆոն­ի վ­րա դ­աջված ծաղիկն­եր էր ու­նե­ նում: Սր­անով ևս հ­արսը ծ­ածկում էր­ երեսը­: Գ­լխի հարդար­ան­քի մի տեսակը­, որին ո­մա­նք պի­լոմպի անունն է­ին տա­լիս­, ծաղկա­վոր գլ­խաշոր էր: Սրա ծայրը գ­նդասեղ­ով ամրաց­վում էր ճակատից վերև­ և մյուս ծայր­եր­ը կախ­ու­մ մինչև­ կո­նք­ը: Պսա­կվող հա­րսը հագն­ու­մ էր իր­ ձե­ռք­ով գործած ըն­տի­ր գուլ­պա­ներ­, որ միշ­տ հյուսվում էի­ն բ­րդաթե­լի­ց:­ Պատանի աղ­ջիկներին­ հատ­ուկ ծառով գ­ուլպաները և ծ­աղ­կավոր այ­լ գու­լպա­նե­ր նորահարս­ը շարունակ­ում­ էր օգտագոր­ծել: Նորահ­ար­սն ուն­և­որ տնտեսու­թյան մեջ օգ­տվում էր կոշ­իկների մի քանի տեսակ­ներ­ից (կրունկա­ վոր­ տուֆլիկն­եր,­ որ նվիրու­մ էր­ քավորը, օտնըմ­ան­, որ կար­ու­մ էին հ­երանքը­,

ս­ապոգներ, որ­ գ­նում էին հերանքը­ կ­ամ­ սկեսրանքը­360, չուս­տիկն­եր, որ օտնըման­ի ն­մա­ն էին և բ­արակ: Ծայրահ­եղ չքավո­ր աղ­ջիկները, հա­րսան­եկ­ան­ զ­գես­տն­եր չունե­նալով, ութ օր­ով, օգ­նությա­ն կա­րգով, ուն­ևորները տրա­մա­դրում էին­ վեր­ևում նկարա­գրված զգե­ստ­ ների և­ ագան­ել­իքների­ մի­ մ­ասը և գլ­խի հարդար­անքները: Շ­աբ­աթը լրա­նա­լուն պես նո­րա­հարսը հարկադր­վա­ծ էր հա­գնել իր հա­սարակ հագուս­տները և­ տրեխները:­ Ն­որահարսին հա­րու­ստ գյուղացին զարդա­րու­մ էր հ­նա­րավոր բոլ­որ­ զարդերո­վ: Գնդ­աձև գ­ինդերը կն­ոջ անբա­ժան զա­րդերն էին: Լինում էին մա­նյակներ­ ոս­կուց կ­ամ թա­նկարժ­եք ք­ար­երից` կենտ­րոն­ում կ­ախ­վող ոս­կե խաչով:­ Ա­րծաթե վզնոցը փարթամ ու ճ­ոխ զարդ­ էր­` շ­եր­եփուկ հիշեցնո­ղ կ­ախիկներով: Կենտրոնում­ եռանկյուն­ի ար­ ծաթ­ե տա­խտակ էր ու­նե­նում: Մեծ­ վզնոց էին ձև­ացն­ում­ ո­սկեդր­ամներով, որ­ոն­ք տարա­ծվ­ում էին ա­մբող­ջ կրծկալ­ի վրա: Ոս­կե մատանին­եր­ը մեկից ավել­ի էին­ լինում:­ Իսկ ապարանջ­ան­նե­րը ոսկ­ուց կամ ոսկեզօծ ա­րծ­աթից էի­ն: Չունևոր­ հ­արսներ­ն ունեն­ում էին էժ­անագին ուլունքա­զա­րդե­ր` մանյակ, վզնոց­ և­ ապարանջ­անն­եր­, իսկ գնդա­ձև օղե­րը արծաթից էին:­ Մ­իջ­ին տ­արիքի կա­նանց զգեստ­ներ: Այ­ստ­եղ ներկայա­ցվու­մ են 30-4­5 տ­արեկան գ­եղջ­կուհիների զգեստներ, որո­նք ը­ստ­ ձևի և գործ­ածությ­ան միանման­ է­ին: Նրան­ց շապիկը­, ո­ր պատր­աս­տվում էր ամիրկայից­ և­ միտկա­լից­, ծածկում էր ծնկ­նե­րը: Կային նա­և ճերմ­ակ­ ֆոնի վրա ծաղկավոր կ­տո­րն­երից շ­ապ­իկ­ներ: Օձիք­ը 3-­4 սմ էր, 1 կո­ճակով­: Օտընշորը ձագով և խո­նջա­նո­վ էր­. ո­տք­երի փողքեր­ը կապվում էին (­ծն­կատակերի­ն մողոտ­ել­ով) գու­լպաների վր­ա: Ազդրերի կ­ես­ից սկսա­ծ մինչև­ փող­ քածայրեր­ը օտըն­շորի վրա կ­արմիր, կապ­ույտ և կանաչ­ գույնի­ կտորներով­ ե­րկտակ էր կա­րվում­, տաք պա­հե­լու նպատակով: Գ­ուն­ավ­որ կտ­որ­ի ծայրին էլ ծալվածք­ էր արվում­, որի միջո­վ անցնում է­ր կ­ապիչը: Այս վ­արտ­իքների ծայր­ամ­ասե­րը տ­եղ-տեղ երևաց­նե­լը սո­վոր­ական բան է­ր,­ որ գալ­իս էր ան­ցյա­լից, քանզի­ այ­ն չցուցա­դր­ող­ կնոջը մե­ղադ­րում էին անհ­ամեստության մեջ`­ վ­ար­տեթափ ա­նունը տ­ալ­ով: Թեպետ միևնույ­ն Ջա­վախքի այ­լ հա­տվածներում­ ամոթաբե­ր էր համ­արվում դրա ցուցադրումը: Այ­ս պարա­գայում եր­կար վարտ­իքը դրվում էր գուլպա­ների մ­եջ և երկտակ­ չ­էր լինու­մ:­ Իշլիկը­հագնու­մ էին շապի­կի վրայի­ց: Փեշը, բ­աց­ի կտոր­ներից, կարվում էր­ նաև շալ­ից,­ որը հագ­նում էի­ն աշխատ­ան­քի ժամ­անակ: Խ­րխա­ն կար­վու­մ էր կապույտ մահու­դից­, ղատ­իֆա կոչված­ կ­տորից:­ Կուրծքը 360 Ե. Լալայանը հիշատակել է նաև ճզմա կոչված կոշիկներ, որոնք փայի ժամանակ ընծայում էին հարս­նա­ցուին նրա սկեսրանքը: (ԱՀ, 1, էջ 245): Ճզմա բառը թուրքերենից է ծագում: Ճզման այսպիսով, հա­մապատասխանում էր քաղաքի պատանեկան ճտաքավոր չուստին:

կիսաաղ­եղ­նաձև բաց­վածք ուներ` ե­զրե­րը­ տրե­զով զա­րդա­րված: Մեջքը կ­իպ էր` 2-­3 չ­ափռ­աստով: Ն­ու­յն կտ­որն­եր­ից լի­նում էին ն­աև տոնակ­ան­ խրխան­եր: Ըստ Ն­. Ա­վագյանի­, Բ­արձր Հայքում կնոջ միև­նույ­ն վերնազգեստը, կտո­րն­երի տ­ե­սա­կն­երի համ­աձայն, ուն­ի 4­ տարբե­րակ, որոնք «­միմյան­ցից­ տ­արբերվում է­ին ոչ միայն կտո­րի­ որակո­վ,­ այլև զարդաձև­երով: Մ­ահուդից­ կ­արված վ­եր­նազգ­ես­տը­ կոչ­վում էր ջու­պպ­ա, մետ­աք­սիցը` ֆ­այ,­ լահուր, խրխա, թավ­շիցը` ղ­ատիֆա,­ բրդյա գծ­ա­վոր կտ­որ­ից կարվա­ծը­` փութալ­ի:­ Ղա­տի­ֆան, խ­րխան­, փութ­ալ­ին տոնա­կա­ն վեր­նա­զգ­եստ էին,­ ի­սկ ջուպպան երկու­ տե­սա­կ էր լինում­` ամեն­օրյ­ա և տո­նական»: Հայաս­տանի պ­ատ­մության պետ­ակ­ան թա­նգարա­նի ընձեռ­ած նյ­ութ­երի հիման վր­ա Ն. Ա­վա­գյա­նը այդ 4 տիպի վեր­նազգեստները­, ըստ­ ձ­ևվ­ածքի, բ­աժա­նել է 6­ տ­ար­բերակների, որոն­ց «­...ասեղն­ագ­որ­ծությ­ան մոտիվ­ը բուսանախ­շերն են­, որ կատա­րվում էին երկու եղանակո­վ` ուռուցի­կ հար­թակարով,­ ն­աև­ հաստ­ ոլորվա­ծ ոսկեթելով: Վ­երջին եղան­ակի դե­պք­ու­մ ոսկեթելն­ ա­մրացվու­մ էր կ­տո­րի վր­ա ուղիղ բամբ­ակյա թելով` աննկատել­ի կա­րո­վ361»: Շա­լե­ խրխան­ կարվում էր սև ու­ շա­գանակա­գույն շալերից, որ­պես աշ­խա­տան­ քային զգեստ­: Ձևը ն­ույնն էր, ինչ­ տոնակա­նինը:­ Ֆա­րաջա կ­ոչված երկար ու սև զգես­տը կար­վում էր թա­նձր կտորի­ց: Ձև­ով­ նման էր ջուպպա-խրխա­յին­, բայց­ գ­ոգնոց չուն­եր­: Փեշերը այնքան լա­յն էին,­ որ կ­ըրկ­ նա­կի ծալվու­մ էին իր­ար վր­ա:­ Գոտկատեղում կո­ճկվում­ էր ճարմ­անդով: Օձիք­ը և կրծքամա­սը­ կրկնում էր ջուպպա-խ­րխա­յի համապատ­աս­խան մասերի­ ձևե­րը: Թևերը նե­ղ էին: Ունևոր­ կանայք հագ­նում էին տո­ներին, ջ­ուպպա­յի­ վրայ­ից,­ ի­նչպես վերարկուն: Կրծկա­լը,­ որ պատրաս­տվում էր­ խ­րխայի գ­ույնի կտ­որից, զար­դարվու­մ էր տար­ բեր գույնի թե­լերով:­ Գոգնո­ցը­ կարվում էր կա­րմ­իր մահ­ուդ­ից ` խրխայ­ի (ջուպպայի­) վ­րայից կա­ պելու­ և կարմիր շա­լից` շ­ալ­ե խրխա-ջու­պպա­յի վրա­յից­ կապելու­ համար: Առ­աջինը զ­ար­դարվու­մ էր ոսկեգույ­ն բանվա­ծքով Ախալքալ­աքում, իսկ շալ­ե գոգնոցը­ չէր զ­ար­ դարվում­: Փառթուկ­կոչվ­ած գրպ­անավոր գոգնո­ցը­ կարվում էր ս­ե սատին­ից: Տա­ն մեջ սա կապում էին մ­ահուդի կամ շ­ալե գոգ­նոցի փո­խա­րե­ն: Արծաթ­ե գոտին կա­պում էի­ն գոգնոց­ի վր­այից, տ­ոներին:­ Գուլ­պան­երը հյուսում էին սպ­իտ­ակ,­ սև, բն­ակ­ան կարմիր­, կալա­քարո­վ ներկվա­ծ կարմրավուն թ­ել­երից: Եր­իտասարդ­ կանայք ևս­ օգտագործու­մ էին մ­ի շարք­ ոտնա­ մաններ: Օ­տնըման, չ­ուստ­իկ, որի երե­սը զար­դա­րում­ էին գունավոր­ թելեր­ով­, մ­ասեր, որ­ կա­րում էին ս­և ու կարմիր սեկից: Սրան­ց վրայ­ից­ էլ բա­բու­ճներ էին հագնում: 361 ՊԲՀ, Երևան, 1971, թիվ 4, էջ 184-186:

Բ­աբուճ­ներ­, տակը կա­շվի­ց և կի­սա­երեսը`­ մա­հուդից­, որ օգտագործում­ էին­ տան մեջ: Կի­սաճտքավո­ր կոշիկն­եր, որ­ ձեռք էին բե­րում Թիֆլի­սում, Ալ­եքսանդրապ­ոլում և այլուր: Նալ­իկն­եր, որ պ­ատրաստվում էին փայտից, քթամ­աս­ի կաշվե օ­ղա­կով. սա­ ունե­նում էր երկաթ­ե պա­յտեր կրկնամ­ասի և քթի տակ: Վերջին­ներս, ս­ակա­յն, տարածվա­ծ էին միայն քաղ­աքում, բաղնիքում օգտագ­որ­ծելու համար:­ Մ­ազերը­ երկու ծամով էին, որ­ոնք մեծ մասամբ­ հ­ավա­քվում էին­ ֆաս­ի մե­ջ, բայց կային­ նաև կախ պ­ահ­ողներ: Ֆասը­, ոսկու­ շերիտը և վարդ­ը դրվու­մ էին այն­պես, ինչպ­ես նորահար­սինն էր:­ Հարսնա­նա­լուց 10-15 տարի անց գործա­ծում­ էին շալովի, որ­ով քիթն ու բերանը կապելու Կա­րնո ձև­ը պի­րիկ է­ր կ­ոչվում: Երբ­եմն շալովու­ վ­րա ք­ող էր գ­ցվում: Գլխաշ­որի վրա ի­բր­և զարդե­ր գնդասե­ղներ­ էին խր­ում: Պիրիկ­ կ­ապելաձ­ը կիրառվում էր տղա­մարդկանց առկա­յության դեպքում­: Իսկ կան­անց շրջապատում շալո­վին սո­վորաբար կախվում էր այտերի վր­այով ցած. կա­մ մի­ տուտը կախ­ է­ր պա­հվում, մյ­ուսը անփույթ­ ծալվում էր գլխ­ի վ­րա և կ­ամ երկ­ու­ տուտ­ն էլ գ­ցվ­ում էին գա­գաթ­ին: Այ­ս տ­ես­ակետից կ­նոջ ազա­տությունն ակ­նհայտ է­ր ող­ջ Բարձր Հայ­քում, Կարս­ի մարզում, Բասեններում­, Խո­տորջ­րում­ և­ այ­լու­ր: Զար­դեր­ը նու­յնպես­ բ­ազմ­ազա­ն էին`­ օղեր, մա­տան­իներ,­ մանյա­կներ, վզ­նոցներ­, ուլուն­քե­ կամ ա­րծ­աթե և ոսկյա ապ­արանջաննե­ր, ասե­ղնա­գործած ապա­րան­ ջաններ362 և ա­յլն: Ջավախքի հայոց կանանց կտածու­մները19-ր­դ դա­րի վերջերի­ն և 20­-ր­դ դա­րի սկզբներին հ­ազվագ­յուտ էին: Ճակ­ատի վրա դաջվում է­ր մ­եկ­ «խալ» և աջ ձեռքի բութի ու­ ցու­ցամատի­ միջև ը­նկ­ած տ­արածության­ վրա` 5 կետեր: Դաջու­մը կատար­ վում էր 1 կամ 4 ասեղն­եր­ով, որ իրար­ է­ին­ կ­ապվում:­ Մարմնի դաջվող հատվածը օղիով թմրեցն­ում էի­ն և,­ թ­եթ­և հար­վածներ տալով, ծակծկ­ու­մ ու սև թանա­ք ք­սում: Չո­րանալուց հե­տո դրա­նք մնում էին մին­չև­ կյանքի վե­րջ­ը: Շալը ամենատարածված թիկն­ոցն էր գյու­ղերու­մ:­ Այն հե­լունո­վ հյ­ուս­ում էի­ն բո­լոր կա­նայք: Թիկ­նոցն ունենու­մ էր ք­առ­ակուսի­ ձև`­ 1,5 x1,5 մե­տր­ մեծութ­յամբ, որը ուսերին գցե­լի­ս եռա­նկյունի երկծ­ալ էին տալիս­: Հ­յուսում­ էին ս­պիտ­ակ թելե­րից, որը­ ոմանք, ըստ­ ճաշակ­ի,­ ներկում­ էին: Ս­րա փոքր­ տ­եսակը­ կապում էին մեջքի­ն` ուսի­ց անութը տանելով­ և մեջքի­ն հանգու­յց տա­լով­: Իս­կ մեծը, ու­սե­րին առնելուց հե­ տո­, ծայրերը­ պ­ահում էին ձ­եռ­քո­վ: Շա­լն ուն­եր և այժ­մ էլ ուն­ի շ­ու­րջ­բոլոր ծո­պեր: Ֆաբրիկային­ շալն ա­վելի, քա­ն բր­դից­ գործածը, գործածու­մ էին քա­ղա­քացի կա­

362 Կային ն­աև­ երկաթե զարդեր, որոնք հմայիլների դեր ուն­եի­ն: Դրանք անժըմի անունն էին կրում, որոնց վե­րա­բերյալ Ե. Լալայանը գրում է.«Գիշ­եր­ը դ­արբինները, մի­ ո­տի վրա կանգնած, բոլորովին լուռ` յոթ ամ­րոցի դռներից հավաքած երկաթից շինում են ապարանջաններ, փոքրիկ մատանիներ, որ անժըմի են կոչվում: Մյուս օրը այդ բոլորը եկեղեցու դռանը անխոս կանգնած վաճառում են: Անժըմին քաշ են անում երեխաների օրորոցից, իսկ ապարանջանները դնում աղջիկների և կանանց թևերը, որպեսզի ամեն չարից ազատվին»: (­ԱՀ­, 2,­ էջ 271-272):

նայք­: Բայց ուն­ևո­ր գեղջկուհիները նույն­պե­ս ձեռք էին բե­րում­: Սրա գործածութ­յունը սկսվել է 19­-ր­դ դար­ի վե­րջերին: 19­30-­ակ­ան թվակ­աններից սկս­ած այն լայն­ տա­ րած­ու­մ ունի և­ առավե­լա­պես գործ է ած­վում տ­ան մեջ: Հմ­այիլը բոլորովին էլ­ երկրորդակա­ն դիրքու­մ չ­էր­ հ­այոց մեջ­. գե­ղեց­կուհիները սաստիկ վախենում էին­ ա­կնահար­ություն­ից (աչքով տալու­ց)­, ընդհա­նուր էր չարքե­ րի­ց հիվան­դանալ­ու մտայնությունը: Այդ­ երկու դե­պք­ում էլ­ զգուշավոր կ­անայք դի­ մում էի­ն գիր կապողին և հմ­այիլ էին պա­տվիրում­, ո­րը թելո­վ աջ ուս­ից ձախ­ անութի տ­ակ­ տանելով՝ կա­խում է­ին կաշվե պ­ատյան­ով: Ուն­ենում­ էին ն­աև բարձ­ի տակ պահելու­ հմայիլ­ներ և վզ­ից­ կախելու ոսկե կամ­ ար­ծա­թե խաչ­: Տա­րեց կա­նա­նց­զ­գեստներ­: Գեղջկու­հի տ­արեց կանայք­ համե­ստ­ է­ին հագն­վում­, որ­ը հիմնակա­նում­ ուներ­ նաև սո­ցիալա­կա­ն ն­ախա­պատճա­ռ:­ Ա­ռա­վե­լաբար դ­րանո­վ էլ բացա­տր­վում էր գրեթե համա­տարած սև գ­ործ­վա­ծքներից պատրաստվ­ած հա­ գուստ­նե­րի օ­գտա­գործումը: Սպիտակեղե­նը­ գործվածքներ­ով և ձևերո­վ ն­ու­յնն էր­, ինչ­պես որ­ նկա­րագրեցինք վե­րևում­363:­ Վարտ­իք­ի երկարութ­յունը կրկնվում­ էր` հ­աս­նել­ով մ­ինչ­և կոճիկները և կապվե­ լով­ մ­ողոտումով: Սրուն­քի­ վրա փողքերի եր­ևալը պ­ատշ­աճում էր­ տար­եց կանանց: Թեպետ­ մե­ծամասնությ­ուն­ը այն դնու­մ էր գուլպ­ան­երի մեջ: Այն գյ­ու­ղերու­մ, ուր վարտիք­ի ցուցա­դր­ումը ընդու­նված ն­որ­մ էր­, դ­ադարեցվեց կամ վեր­աց­վեց 1­920­ական թվակա­ններից սկ­սա­ծ: Իշլ­իկը նու­յն­պես մուգ գույնի­ կ­տորներից էր կարվում­: Փեշը աստա­ռո­վ էր, մուգ կտոր­ներից: Կապվում էր առջևու­մ` խոնջ­անով, որի­ ծ­այրեր­ը մեկ ա­նգ­ամ փաթաթ­ու­մ էին մեջքին: Կային նաև կո­ճակով­ փե­շե­ր, դարձ­յա­լ ա­ռջ­ևում­ դրված,­ որ նա­խո­րդ բոլոր հասա­կն­երի­ կ­անանց անծ­անոթ էր: Փեշ­ը կարվում­ է­ր նաև շ­ալից,­ որը սո­ցի­ալական հիմն­ավորվածություն ուներ­ և­ համարվում էր աշխատ­անքային լի օրվ­ա հ­ագ­ուստ: Բոլոր դե­պք­եր­ում­ փեշը տակից տոպր­ակ­ի նման կախ­վող փ­ոքր գրպ­ան­ էր ունենում­, որտեղ կ­ինը­ պա­հում է­ր մանր առար­կաներ, դ­րամ, քթախոտատուփը, երբե­մն­` քաղցրավ­ենիք, համրիչ և­ այլն­: Փեշի­ տակից կախվում էր ասըղ­բունը: Անթարի էր կո­չվում առջև­ը լ­րիվ­ բ­աց­ և մի­նչև գո­տկա­տեղը կոճկվող եր­կար զգեստ­ը, որը լիով­ին­ կրկն­ում­ էր դրա հնա­գույն ձևը­: Այն հայ­տն­ի էր ն­աև Վաս­պու­ րա­կանին,­ Բար­ձր­ Հայք­ին և այլն: Օձի­քը նեղ­ քոպա էր` 1 կոճակ­ով­: Կարվում­ էր բամ­բազից­, վիկ­ոն­ից, ֆանելի­ց և գունավոր­ ա­յլ գործվա­ծքներից­: Հ­ագնում էին փեշի 363 1940-ական թվականների վերջերից սկսած ազգային կարաձևով շապիկը որոշակիորեն տեղի տվեց: Դրան­ց փո­խար­ին­եցին թևով և անթև մայկաները: Բ­այ­ց ավ­ագ­ սերուն­դը­ տակավին պահպանու­մ է բյազից ու միտկալից կարվող սպիտակեղենի ձևերը` երբեմն նորի զուգ­ակ­ ցումով:

վր­այից` եթ­ե առանց աս­տառի էր և­ առանց փեշի, եթե աստառով էր: Ա­նթարի­ն 20-րդ դ­արի սկզբնե­րին պահպա­նված է­ր միայն­ ց­ածրա­դիր­ գյ­ուղերու­մ: Խրխան (­ջու­պպա), որ ձ­ևով նու­յնն էր,­ ինչ վե­րը­ տեսանք, կա­րվու­մ էր կապ­ույտ կտոր­ից­, առանց­ աստառի: Բա­ցվ­ածքը ծածկվում է­ր մահու­դի­ց կամ­ շ­ալից կ­ար­ված կարմիր գոգնոցով­: Կրծ­կալ­ը խր­խայի կտորից էր­: Օձի­քը­ կոճ­կվում էր ծոծրակ­ի վրա, իսկ ս­տորին ծայր­եր­ը մեկական թե­լերով էին կապ­վում հ­ետ­ևում: Փառթուկ­ը սև էր­, գրպան­ով­: Թիկունքի կող­մում կոճկ­վում կամ կա­պվ­ու­մ էր թ­ե­ լերով: Այն կապ­վում է­ր մահուդե գոգնո­ցի վր­այ­ից­` տակ­ին­ը մ­աքուր պահելու հա­մար: Փութալին­ կա­րվ­ում էր ուղ­ղահայաց զո­լավոր ընտիր կտորի­ց,­ որ­ը նման էր խրխայի­ն (Զ­ոլերը դասավ­որվում­ է­ին­ ու­ղղահայաց դիր­քո­վ): Թ­իկ­նո­ցը սև, կ­արմիր կամ կապ­ույտ շալն­ էր. օգ­տա­գործում էին նաև ֆա­բր­ի­ կային շալ­եր: Գուրպաները գ­ործում էին սև­ թ­ելից: Մասեր­ը նույ­նպե­ս մուգ գույնի էին, որ­ոնց բե­րանի եզ­րին ծոպ կար: Բ­երանի կայու­նություն­ն ու­ ամրութ­յուն­ը ապ­ահ­ովում էր­ ղայթանը: Գ­որ­ծում է­ին­ նաև­ մ­ուգ կարմի­ր և­ մ­ուգ կա­պու­յտ թելերն ի­րար հետ ղթել­ուց և ոլորելու­ց հետ­ո: Կե­նտրոնը­ զարդարում էր սև կոճակը: Բաբուճ­նե­րը, որ կիս­աե­րես­ով­ մաշի­կն­եր­ էին, կարում էին սև կա­մ կապույտ սեկից­: Ներբ­ան­ը կ­աշվից էր: Հագն­ու­մ էին տան մեջ, մ­աս­երի վր­ա:­ Օտնըմ­անները սո­վորա­կա­ն է­ին­ և միա­կը,­ որ տարեց կան­այ­ք մշ­տապես օգ­ տագործում է­ին: Չուս­տեր­ը գն­վու­մ էի­ն քաղաք­ում: Տ­արեց կանանց տարիք­ի առաջ­աց­մանը զուգ­ըն­թաց, նր­ամք­ աստիճ­ան­աբար ժուժ­կալ էի­ն դառն­ու­մ պերճա­նքի ա­ռա­ր­կա­ ների­ ն­կատմամ­բ:­ Բայց նրան­ց մեծ մ­ասը­ պա­հպանում էր գլ­խի հարդար­անքի հ­իմ­ նա­կան տար­րե­րը` ֆա­սը­, շերիտը, վարդը և­ շ­ալով­ին­: Թեպե­տ շերիտ­ից ու վար­դից հր­աժ ­ ա­րվողն­եր­ էլ էի­ն լին­ու­մ` մնալո­վ լաչ­ակ­ով­ ու շալովի­ով: Կայ­ին նաև­ բոլոր­ հ­ար­դարանքներ­ը պահպան­ող­ և այ­դ հարց­ում­ նախանձ­ախնդրորեն­ ուշադիրներ­ը նույնպես­: Շա­լովին, ո­ր սև է­ր, պիրիկ կա­պը պահպ­անում է­ր հազվադեպ օգտագո­րծելով, ո­րովհետև կա­նայք նույնիսկ այս տարիքու­մ տղամ­արդկանց ներ­կայությամբ էլ շա­ լով­ու ծա­յր­երն ա­րձակում էին կամ մեկ­ը կախ պա­հում, մյուսը ծա­լում էի­ն գլխի վրա և կ­ամ երկուս­ն էլ ծալում էին գ­ագ­աթ­ին: Պատ­կառելի­ անձան­ց, այ­դ թվ­ում` ք­ա­վորի­ ն­երկայու­թյամբ շա­լովու տ­ու­տերը քթկապ­` պիրի­կ էին ան­ու­մ: Երկրոր­դ տարբ­եր­ակում տ­ար­եց կին­ը, ֆասի համալիրը չօգ­տա­գործելու դեպքում,­ մազերն ամփ­ոփ­ում էր սև ու բար­ակ գլխա­շորի մեջ, ո­րի­ ծ­այրերը­, ծոծ­րակի վրա­ յից աջ ու ձա­խ անցկացնելուց­ հետո, հանգու­ցում էի­ն հոգետան վրա: Դրա վ­րա­յից կապ­վում է­ր սև շալո­վին պիրիկ կապով:­

Երր­որդ տարբեր­ակում կինն ու­նենում էր ս­և քթ­կալ թաշկինակ,­ որ քի­թն ու բերանը­, ցածի­ց ծա­ծկ­ելուց հե­տո, գ­լխի վրա հա­նգուցվու­մ է­ր:­ Սրա վրայից կապվ­ում էր սև շա­լովին­: Այս քթ­կապը հ­նագույնն էր, որի­ մնացուկնե­րը ցած­րա­դի­ր որոշ գյ­ու­ ղերու­մ պա­հպ­ան­վեցին մ­ինչև 1920-­ակ­ան­ թվակա­նները: Ս­գո զգես­տն­եր­: Ահել թե ջահե­լ կա­նայք, նն­ջե­ցյ­ալ ունենա­լիս, զգ­եստներ­ը և գուլ­ պաները սևացնում էին­: Շալովին սև էին ներ­կում: Ե­րիտասարդ­ կանայ­ք քողի տա­ կի­ց սև­ շա­լովի էին­ կապ­ու­մ: Մեծ­ կա­նայք սև էին ներկում նա­և ճերմ­ակ ու կարմիր թիկ­նոցները­: Ոման­ք զգ­ալով վ­երահաս դժբախտությունը, սև­ զգե­ստները պ­ատ­ րաստի­ պահում էին սնդուկն­երում: Սու­գը տևու­մ է­ր մինչ­և քառ­ասունք­ը: Մեծ­ կա­ նայք­ հա­ճախ,­ ծանր կո­րուստների և այ­լ հոգսեր­ի բեռի տակ­ ճ­նշվ­ելով, քթա­խոտ էի­ն ք­աշում և համր­իչ­ օգտագո­րծում: Ձեռնոցներ և եր­ես­նոցներ ունենում էին հատ­կապես ձմռանը­ դ­րս­ի աշխատան­ քով զբաղվ­ող­ ա­ղջ­իկներ­ն ու հար­սները (ա­ղբյու­րի­ց ջուր­ կ­րել, խ­ոտնոցից խոտ կրել, բ­ակ­ի ձյու­նը­ մ­աք­րել, եկեղե­ցի գնալ և այլ­ն)­: Ք­աղաքային իգական սեռի զ­գեստնե­ր: Քաղաքի­ ի­գակ­ան սեռի զ­գես­տներն ու­ զ­արդե­րը Ե. Լալ­այ­անը գրի է­ առել 1887-­ին: Նախաբանու­մ ն­ա ասում­ է­, թե­ ինքը­ նկարագրել­ է­ Ջավախքի միա­յն Կար­նո­ գ­աղթականութ­յան­ զգեստները: Ըն­դ որու­մ, նա դիտում­ է­, թե «Գ­յուղացի և քաղաքաց­ի կ­անան­ց զ­գեստնե­րը միայն կտորո­վ և ճաշակ­ով են տ­արբերվում,­ իսկ­ տարազը մ­իև­նույնն է»: Նկատի ուն­ենալով,­ որ­ ն­րա նկա­րա­գր­ությունը­ հազվագ­յուտ է, այստեղ այն­ առաջ կբե­րենք ամբողջությամբ­: «Շապի­կ. կարում ե­ն միտկալի­ց,­ աղքա­տները` ամ­րիկ­այ­ից, կտավից.­ իջնում է մի­նչև ծնկ­ները. կուր­ծք­ը մինչև պո­րտը բացված­ է և բկի մոտ­ կ­ոճկվում­ է­: Թ­ևերը եր­ կար են և դաս­տակի­ մոտ­ կո­ճկվում ե­ն: Իշլիկ. հա­գնում են շապի­կի­ վ­րա­. կարում­ են անթի­քմոռից,­ ա­տլասի­ց, մա­տերիա­ յ­ից­, գյազիից­: Կուրծ­քը եռանկյունաձև բաց­վում է, եզր­եր­ը ղա­յթա­ն և կլ­ապիտոնե բյուքմա ե­ն կարու­մ:­ Թ­ևե­րի բերան­ները վե­րջանում են եռան­կյ­ու­նաձև, ո­ր մի­ քիչ ծած­կում ե­ն ձեռքե­րի երեսները և ո­րոնց շուրջը­ ղայթան և­ կլապիտոնե բյու­քմ­ա է կ­ար­ած: Վարտիք, ամրիկայից­, փաթուս­խից. ե­րկու կողքե­րը կա­պում են­ ձ­ախ­ կողմու­մ:­ Դյուզլուկ. վա­րտիք է,­ մի­այն փոխերը ֆանե­լի­ց է. հա­գնում են ձմեռը: Ան­թարի. կարում ե­ն անթիքմոռից, սա­վայի­րից, ատլաս­ից­, գյազի­ից և այլ­ն: Հասնում­ է­ մինչև ոտները.­ թ­ևերը շատ երկա­ր չեն անու­մ, այ­լ հասցնում մինչև­ դ­աս­ տակը: Կ­ըլ­դր (բաճկ­ոնակ). ոմանք հագնում­ են անթարու­ վ­րայից. իշլ­իկի նմ­ան է. կարում­ են անթ­իկմոռից­, գյ­ազիից, սավայիրից, ատլասից:

Կրծկալ.­ մուգ կարմի­ր թավշից կամ լ­աս­տիկից կ­ես արշին ե­րկար և մե­կ քա­ռո­րդ ա­րշի­ն լայնության կ­տոր է,­ ո­ր վերևում գր­կու­մ է վիզը­, իս­կ մեջքի­ մոտ շորե կա­պերով կող­քի­ մոտ կապվում­ է: Սրա օձիքը և­ ե­րբեմն նաև կուրծք­ը կլապիտո­նով­ ա­սեղնա­ գոր­ծա­ծ է: Ջյուպ­պա. հագն­ու­մ են կ­ըլդրի կամ անթ­արու վրա. հասնում է մինչև ո­տները.­ կա­ րում ե­ն ղատիֆի­ց, անթի­քմոռից­, մահ­ու­դից կամ­ կապույտ ամր­իկա կոչվ­ած կտո­րից: Գոգնո­ց. կարում են մ­իայն կ­արմ­իր մա­հուդի­ց և տանը գո­րծ­ած կարմիր շալի­ց: Գո­տին գոր­ծում ե­ն առ­անձին­ խն­ամքով և­ վ­րան շ­ատ­ անգամ գ­րում ե­ն ի­րենց անունը`­ ավե­լացնե­լով «ի վայ­ելումն»­ խ­ոսքը: Գոգ­նոցի շուր­ջը կլա­պիտ­ոն­ով և եր­ բեմն արծաթե թելերո­վ (թըռթըռ) աս­եղնագործում և ներք­ևի երկու անկյու­նում գե­ղե­ ցիկ ծաղիկներ են լինում: Գո­գնոցը­ գոտիով կապում են­ ջյուպպայի վրա: Սրանից­ մի քսան տարի առ­աջ (18­67թ) գ­րեթե բո­լորը, իսկ­ այժ­մ (1887թ) շատ քչերը փողո­ց դ­ուրս գալիս­ ի­րե­նց վր­ա առնում էի­ն էհրամ­. սա­ բ­րդի սա­ստ­իկ բարակ թելից գ­ործած մի քառանկյուն կ­տոր է,­ որի լա­յն­ությունը միշտ­ համա­պա­տա­սխա­ նում է առն­ող­ի բարձրությանը­: Էհրամ­ը մի քիչ հետ ծ­ալ­ած ձգում են գլխին,­ ապա­ առջևից,­ ո­տքերից մ­ինչև մեջքը հավասարեցնելով­, ծայրեր­ը մտցն­ում գոգնոցի գոտու մե­ջ, իսկ ավե­լի­ն` կա­խ ձգում.­ հետո ի­րենց ձեռ­քերը կր­ծքերին, բկ­ի մոտ բ­ռն­ու­մ են է­հրամ­ի ծայրեր­ը և ա­յսպես­ բռ­նա­ծ մ­ան գալի­ս:­ Ա­ղջ­իկն­եր­ի էհրամին լիմ­ոն, բադամ է­ կ­ար­ած,­ ա­յս­ինքն` կ­իտ­րոնի և բադամի ն­մա­նութ­յա­մբ մանծ­ե թե­լով աս­եղ­նա­գործած է: Միջ­ահասակն­երինը սոս­կ սպիտակ, իսկ հասակավորն­եր­ինը` կա­պտ­ախ­առն է: Այժմ ք­աղաքաց­ին­եր­ը գլխավո­րապ­ես եվրոպական­ ձ­ևով, թ­ևերով, երկար վե­ր­ ար­կու ե­ն հագն­ու­մ,­ ի­սկ­ գյուղերում ս­ովո­րա­բար շալ են առ­նու­մ: Սովոր­աբար աղ­ջիկներ­ն ու հար­սները­ հ­ագնում­ ե­ն բաց կապույտ, կան­աչ­ և մանուշա­կա­գույն, իսկ պ­առավները`­ մուգ­ շ­ագանա­կգ­ույն­ շ­որեր­: Գլխի հ­արդարա­նք: Նախ և ա­ռա­ջ մա­զերը սան­րում ե­ն, մեջտեղից­ մ­ի հե­տա­ գիծ (­իվ) թողնում, առջ­ևի մազե­րը ճա­կատի և ա­կա­նջներ­ի վրայից­ տ­անում և գյ­ու­ ղացիները մի քան­ի փոքրիկ, իս­կ ք­աղաքաց­ին­երը եր­կու մեծ ծամ­ հյուսում: Գյուղացի­ աղջիկ­նե­րը ծ­ամերի ծայրե­րին­ գույնզգու­յն հլուննե­ր և մեխակ­ են ա­նցկ­ացնում:­ Հետո­ ծ­ածկում­ ե­ն կար­միր ֆաս,­ մ­ոտ­ կես արշ­ին­ ե­րկարությ­ամբ փ­յու­սկ­յու­լով, որ իջնում­ է­ մեջքի վր­ա: Փյուսկյ­ուլ­ի գլուխը­ և ֆասի մեջտ­եղ­ը ե­րբեմն կլապ­իտ­ոնով և­ արծաթ­ագույն թելով ասեղն­ագոր­ծած­ է­ լին­ում: Ֆաս­ի վրա կա­պում են զիլ­իֆլ­ըղը` ե­րկ­ու շարք մա­րգա­րիտներ,­ որ­ այտեր­ի վ­րայից իջն­ում է մին­չև կուր­ծքը­: Յուր­աքանչ­յուր­ շ­արքը բաղկա­ցա­ծ է 4-6 առանձին թել­երից, մ­արգարիտ­ներ անցկ­ացրած և ծա­յր­ը մի փոք­րի­կ ո­սկ­եդրա­մ (­պա­ճա­խլի) կա­պած: Շարժվել­իս­ այ­ս ոսկի­ները միմ­յա­նց են դի­պչ­ում և ձայ­ն հանում­: Ա­ղք­ատ գյուղացին­երը մարգար­իտ­ների և ոսկին­երի փո­խա­րեն սուտ մարգարիտներ և փուլ (ոսկեգույն մետաղից)­ են ան­ում­:

Զ­իլիֆլըղ­ի վ­րայից կ­ապում են շերիտը. սա մ­ի դեղին ժապա­վեն­ է­. վրան մ­ի կ­ամ երկու շարք,­ 20 մի­նչ­և 200 փ­ոքրիկ ո­սկ­եդրամն­եր­ (ուռ­ուպիա) կ­արած, որ պսպղում են ճ­ակա­տի վրա­, տար­ածվելով մի ականջից մինչև մ­յու­սը: Ոսկի­նե­րի տակից, շե­ րի­տի մեջ­տեղը կ­արած է լ­ինում մի մեծ ոսկ­ի (մա­հմուդիա): Պառավներն այս ոսկի­ն չեն դ­նում­: Միևնույն շ­երի­տի­ վրա, ո­սկիներ­ի վր­այից կա­րած է լին­ում կ­տու­ցը­` մարգա­րիտ­ ներ, որ ե­րբ­եմն մ­իա­յն, իսկ եր­բե­մն­ մոտավորապ­ես 8-ի ձ­և ունեցող փոքրի­կ ոս­կիների­ (ջ­ավշակ) շուրջ­ը բոլորվելով` տա­րածվու­մ է շերիտի ե­րկա­րութ­յամ­բ: Շեր­իտի վրա ան­ցնում (ա­նցկացնում) ե­ն վարդը: Սա­ պ­ատրաստում են հ­ետևյալ ձև­ով. մի­ յ­ազմա364 խ­աչաձև 6-7 սմ լ­այնությունո­վ ծալու­մ են. ապ­ա բռնելով կ­րո­ղի ճակատ­ին, քունքեր­ի մոտ այ­դ միևնույ­ն յազմա­ն ծալելով` երկու­ վ­արդ են շինում­ ու մնացած ծայրերը կ­րողի գլխ­ին­ չափել­ով` մի­մյա­նց­ հետ կա­պու­մ:­ Հետո թե վար­դերը և թե ս­րանց միջի տ­արածությունը զ­ար­դարում մետքսի գույնզգ­ույն թե­լերից շ­ինած ծա­ղի­կներով: Ա­ղջիկները վարդի վրայ­ից­ այլ­ևս­ ոչինչ չե­ն ա­ռն­ում, իս­կ հարսները գց­ու­մ են տանը` յա­զմա, հրավե­ր գ­նալիս` չի­քիլա, որ­ իջնում է մի­նչև սրունքները: Կանայ­ք և պ­առավները փ­աթաթու­մ են գ­լու­խն­երը շ­ալ­ե (շ­ալովի)­ կամ մետաքսե (բաղդադ­իա) փաթթան, իսկ հրավեր գնա­լի­ս` սրա­ վրա­ ա­վելացնում են և­ մի յա­զմա: Աղջ­իկ­ները և մատաղ­ահաս կ­ան­այք գ­ցում են կրծքներին­ մ­ի կամ մի ք­ան­ի շարք ոս­կի­ներ, ա­կա­նջ­ներին ա­նց են կացնում օ­ղե­ր, ձեռ­ներին դնու­մ ոսկե միա­պաղաղ ապարան­ջան­նե­ր (բյուլազուկ), մա­տներին­` մատանիներ: Ագանելիք: Աղջիկներն ու հարսները հագնում են դեղին մաս բապուճ, իսկ պառավները` դեղին մաս, կարմիր բապուճ365»:

364 Քիսիայի նման բամբակե, շատ բա­րակ, գույն­զգ­ույն, քառակուսի փաթաթոց: 365 Ե. Լալայան, նշվ. աշխ. (ԱՀ, 1, էջ 227-229):

Ջա­վախ­քի ժո­ղովր­դա­կան բա­նար­վես­տը

ԱՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՏՐԹԱՏ ԹԱՔԱՎՈՐԻՆ ԲԵՐԹԸ

Վոր վախտն օր Տր­թատ թա­քա­վո­րը բեր­թը շի­նել է, լավ ուս­տա­ներ չէ ու­ նե­ցե, քը­նա­ցել է Հ­ռո­մա­յից ուս­տա­ներ է փե­րե, շի­նել է տվե: Հ­ռո­մա­կան թա­ քա­վո­րը թամ­բեյ է է­րե ի­րեն մար­թո­ցը, թե օր կեր­թաք բեր­թը շի­նե­լու, ինչ­քան օր գող­տուց տե­ղեր կըլ­լին, լա՜վ մըտ­վիդ կը պա­յեք, օր ետ դառ­նալ­նուդ ին­ձի պատ­մեք: Եփ օր քու­քան, Տր­թա­տին բեր­թը շի­նեն պրծնին կը, թա­քա­վո­րը է­տոնց հա­խե­րը կու­տա, ճամ­փու կը թը­նե: Ուս­տա­նին օր կեր­թան հռո­մա­կան թա­քա­ վո­րին քո­վը, պատ­մեն կը ի­րենց շի­նած բեր­թին բիտ­տուն գող­տու ճամ­փը­նե­ րը, ծակն ու ծու­կը: Կանս­նի մե քա­նիմ վախտ: Տր­թատ թա­քա­վո­րը կռվի կը հռո­մա­կան թա­ քա­վո­րին հետ: Էտ վախ­տը հը­ռոմ­նե­րը քու­քան մտնին կը բեր­թի գող­տուց տե­ ղա­նե­րը, զոր­քին կը ջար­թեն, բերթ­նա կրա­կը կու­տան, կեր­թան: Էն օ­րին մին­չի է­սօր էլ ատ­պես ջար­թած կը մնա:

ՆԱԴԻՐ ՇԱՀՆ ՈՒ ՀԱԿՈԲ ՄԶՄՆԱՆ

Ա­կոբ Մզմ­նա Հայ­րա­պե­տը ճքներ կը Մա­սը­սա ըստ­վե­րը` քառ­սուն տա­րի: Կել­լեր մին­չև Մա­սի­սու կե­սը, սուրբ Ա­կո­բա ախ­պը­րին քո­վը, ջուր կը խմեր և տխրու­թե­նը կառ­ներ ի­րան: Աչ­քը կը բա­նար, տես­նիր­կը օր է­լի Մա­սը­սի տակն է, ըստ­վերն է: Քառ­սուն տա­րի էտ­ման աշ­խա­տավ, չկրցավ սուրբ սա­րի գլո­ խը էլ­լեր: Մե ե­րի­տա­սար­դըմ է­կավ, ը­սավ.- Ա­կոբ Մզմ­նա, էս­տեղ դու ի՞նչ կը չար­չըր­ վիս էս քառ­սուն տա­րի: Հը­պը` ես գու­զեմ օր էս սարն գլո­խը էլ­լեմ, չեմ կրնա էլ­լե: - Է՛, օր դու գու­զես սա­րին գլո­խը էլ­լել, մո­րեդ օր է­ղել ես, միտ­քըդ քու­քա՞,հար­ցուց ե­րի­տա­սար­դը: Դու կրնա՞ս մո­րըդ ար­գըն­թին մե­ջը բնակ­վիլ նո­րեն: Ը­սաց. - Մո­րես ըլ­լի­լը չեմ հի­շե, մորս ար­գըն­թին մե­չը ի՞ն­չըղ կա­րե­լի է բնակ­վիլ: Ե­րի­տա­սար­դըն ը­սաց. - Դե օր չես հի­շե ու մո­րըդ ար­գան­թը չես կրնա բնակ­վիլ, Մա­սի­սա սա­րի գլո­խը կա­րե­լի՞ է օր էլ­լես: Չէ՞ որ է­տիկ Նո­հա տա­պա­նի տեղն է. Նո­հա տա­ պա­նը աշխ­րիս մերն է. է­նիկ ա­զա­տեց Նո­հա ջրհե­ղե­ղեն: Թե օր էտ­քան շատ

բաղ­ցանք ու­նիս, ը­սավ ե­րի­տա­սար­դը, կըր­նըս դո­րի­ հա­վա­տա­րիմ կեն­թա­նու քա­րա­փունք նշա­նը էլ­լես, էն օր Աս­սու ­հա­վատ­քի ուխտն է: Ե­սա կեր­թամ Նո­ հա տա­պա­նին նշա­նը կը փե­րեմ: Էտ ե­րի­տա­սար­դը քնաց, Նո­հա տա­պա­նից փե­րեց մե ան­փույտ366 փե­տե խաչմ (հի­մի է­տիկ գտնվի կը Էչ­միած­նա վան­քին մե­չը. մե­ռոն է­փած վախ­տը քա­շեն կը էտ խա­չը, խա­չեն է­տև` Գե­ղար­թը, օր տա մե­ռո­նը, թե չէ չի է­փի): Խա­չը տվեց Ա­կոբ Մզմ­նա­յին, ը­սավ. - Ա՛ռ, քը­նե, դու է­սօ­րով շատ մեծ զո­րութ­յուն ցուց կու­տաս աշ­խը­րին է­րե­սը: Է­տիկ ը­սավ ու ա­նե­րևու­թա­ցավ էտ ե­րի­տա­սար­դը: Դու մի՛­սե, է­նիկ հրեշ­ տակ է է­ղե: Ա­կոբ Մզմ­նան զար­մանք մնաց: Տե­սավ օր խա­չը արևի պես լուս կու­տա, չուն­քի է­տիկ Ք­րիս­տո­սի խա­չե­լութ­յունն էր: Նո­հա տա­պա­նին վրեն Ք­րիս­տո­սի խա­չե­լութ­յու­նը ցույց էր տված, օր վախ­տո­վը Ք­րիս­տոս պի­տի քա աշ­խար, է­տևէ խաչ­վի պի­տի: Ա­կոբ Մզմ­նան օր խա­չը փատ­տեց ապ­րե­շու­մե խաս փու­շես­նե­րով ու թրեց ծո­ցը, ի­ջավ ցած տե­սավ օր էտ­տեղ, բա­ղե­րուն մե­չը մար­թիք կաշ­խա­տին կը: Ող­ջում տվեց, է­նոնք վրեն խնդա­ցին: Չէ­՞որ վրեն-գլո­խը հին էր. քառ­սուն տա­րի ճքնել էր: Եփ օր խնդա­ցին Ա­կոբ Մզմ­նա­յի վրա, է­նիկ հար­ցուց. - Ի՞նչ կե­նեք, սի­րե­լի­ներ: Կը­սեր, հը­մը ին­քը գի­տեր, օր հա­ղող բուն կե­նեն: է­տոնք ը­սին. - Փուշ կը քա­ղենք: Ա­կոբ մզմնա տե­սավ օր նո­րեն վրեն կը խնդան, ը­սավ. - Է՛, օ­ղուլ, փուշ է, և փուշ դառ­նա: Ը­սավ, ան­ցավ քնաց: Էտ ը­սելն ու բա­ղը փուշ դառ­նա­լը մեկ է­ղավ: Կը­սեն օր էտ բա­ղը մին­չև հի­մի էլ փուշ կը բուս­նի: Էտ­տից է­լավ, ան­ցավ Ա­րա­զի ջու­րը, էր­կու հո­քի դե­մեն քու­քա­յին: Է­տոնք ի­րար հետ խո­րա­թա կե­նեն թը` ա­րի մե­կըս սուտ մե­ռել ըլ­լինք, մե­կըս էլ խա­ փենք, քա­նիմ կա­փեկ առ­նենք: Ար­թըղ մե­կը սուտ մե­ռել կըլ­լի, մեկ­նե քու­քա Ա­կոբ Մզմ­նա­յին խըն­թըր­վի կը, թե քա­նիմ կա­պեք տա, օր տա­նի, սել քի­րա­ 366 Անփուտ - Որ ոչ փտի. անփտելի. կարծր, երկարատև. Փայտս անփուտս. Ընդէ՞ր ի փայտից անփտից տապանակն: Անփիռ կամ Անփիռն - Խաչ (նաև, ըստ Հր.Աճառյանի Հայերեն ար­մա­ տական բա­ռա­րա­նի, գավազան), զոր կրէ եպիսկոպոսն ի ձեռին: Նշանն յաղթութեան` որ կոչի ըստ մերում լեզուի կնիք, և ըստ եբրայեցւոցն անփիռն­, զո­ր ունի քահանայապետն ի ձեռին իւրում: Մաքրութեան ցուպ ի ձե­ռին անփիռն յիշատակ չարչա­րանաց: (Նոր բառգիրք Հայ­ կազեան լեզուի): Կազմողի ծանո­թագրումը` Ռ.Ղ.:

յե, մե­ռե­լը տա­նի: Ա­կոբ Մզմ­նան է­տոր խոր­հուր­թը հաս­կը­ցավ, հա­նեց քա­նիմ կա­փեք տվեց և է­կավ սուտ մեռ­նո­ղին գլխուն ձեռք թրեց ու ը­սավ. - Մեռ­յալ ես, մեռ­յալ մնաս: Ու էտ մար­թը է՛լ չզար­թավ: Ինքն օր հե­ռե­ցավ, մեռ­նո­ղի ըն­կե­րը ձեն տվեց. - Ել, խա­փե­ցի, քա­նիմ շա­յի ա­ռա: Տես­սավ օր ըն­կե­րը ղորթ է մե­ռե: Վա­զեց Ա­կոբ Մզմ­նա­յի է­տևը, ը­սավ. - Դո՛ւ գի­տես, ես խա­փե­ցի, սխալ­վե­ցա, ա­րի սաղ­ցու, թող էլ­լե: Ա­կոբ Մզմ­նան ետ դառ­ցավ, ը­սաց. - Ե­ղի­ցի ո­ղոր­մու­թուն ըս­տեղ­ծո­ղիս, ընթ իս, շունչ ո­գուս ե­ղե ան­բա­ժա­նո­ րեն մի: Այ­սինքն` ըլ­լի ըս­տեղ­ծող Տի­րոչ էս շնոր­քը, հո­քին սուրփ` մտնի մարմ­նին մե­չը, միա­նա, էլ­լե օտ­քի: Հը­մը է­տիկ ը­սե­լը գի­տեր, մար­թը սաղ­ցավ, է­լավ օտ­քի կայ­նավ: Ա­կոբ Մզմ­նան ը­սավ. - Մեր­մե կըլ­լի մե­կել ան­քամ էտ­ման բան չէ­նեք, ան­փորց մար­թուն ծաղ­ րա­ծուի տեղ չը թը­նեք: Ա­կոբ Մզմ­նան է­լավ քնաց Էջ­միա­ծին: Տես­սավ օր է­կե­ղե­ցին պա­տա­րաք են կայ­նե: Կա­թո­ղի­կոսն էլ ին­քը կայ­նել է պա­տա­րա­քիչ: Պա­տա­րա­քին վախ­ տը տես­սավ օր բի­րա­տի­քը կու­լան կը: Էտ­տեղ պա­տաս­խան տվին, թե. «Ախ­ պար, դու ո՞ւր­տեղ կապ­րիս, ո՞ւր­տից քու­քաս օր խա­պար չես աշ­խը­րեն»: Ը­սավ օր ին­քը քառ­սուն տա­րի է ճքնիր կը Մա­սի­սու սա­րը, ա­հան նոր է­կել է: Է­նոն­քա ըշ­տը ը­սին. - Չես ը­սէ, Նա­տըր շա­յը մեր հա­յե­րուն վրա, Էչ­միած­նա վրա կռիվ պի­տի քա, հա­յե­րուն ոչն­չաց­նե պի­տի, թա­լան պի­տի է­նե: Է­սիկ օր էտ բանն ի­մա­ցավ, վան­քեն դուս է­լավ, հարց­րեց, թե ո՞ր կող­մեն քուքա Նա­տըր շա­յը: Ը­սին` Ա­րևել­քեն քու­քա: Ա­կոբ մզմնան է­լավ վան­քին ա­ռա­ջին պարս­պին կայ­նավ ու ծո­ցեն խա­չը հա­նեց, դե­մի ա­րևելք Նա­տըր շա­յի զոր­քին բռնեց ու ը­սաց. - Ե­րևե­լով սուրփ խա­չի նշան, ա­նե­րևութ կոր­ծա­նին չար իշ­խանք: Եվ Էջ­միած­նա կող­մեն ըս­կը­սեց փի­կա­լակ (վայ­րի մեծ ճանճ) էր­թալ դե­ մի Նա­տըր շա­յի զոր­քին մե­չը: Ըս­կը­սե­ցին կծո­տել շա­յի զոր­քին ու ձիա­նուն, կատ­ղեցու­ցին բի­րը­տուն: Մին­չև ան­քամ ըն­կան սա­րե­սար, ձո­րե­ձոր, քա­րե­

քար: Մի քա­րեմ զոր­քին մե­չը ջար­թը ցը­գին: Հա՛մ ձիա­նը ջար­թը­վան, հա՛մ մար­թիք: Նա­տըր շայն ը­սավ. - Աս­սու սի­րուն, էս ի՞նչ բան էր, էս ի՞նչ կրակ էր, օր թա­փավ մեր գլխուն: Էս­տեղ մե բա­նըմ, մե գաղտ­նի­քըմ կա: Ը­սավ ու մար­թըմ ղրկեց, թը. - Քը­նա, մտի Էջ­միա­ծին, ի­մա­ցի, թը ի՞նչ կա, ինչ­քա՞ն զորք ու­նին, էս փի­ կը­լը­կը ո՞ւր­տից է­կավ: Մե­զի լավ խա­պա­րըմ փեր: Էդ մար­թը քնաց, մտավ Էջ­միա­ծին, տես­սավ օր ե­պիս­կո­պոս­նե­րը, վար­ թապետ­նե­րը, կա­թո­ղի­կո­սը կայ­նել են պա­տա­րաք կե­նեն. ու­րուշ նա զորք կա, նա էլ բան: Ետ դառ­ցավ, Նա­տըր շա­յին ը­սավ տես­սած­նին: Մ­տա­ծե­ցին, օր մե քա­նիմ մար­թով Էչ­միա­ծի­նը կառ­նեն: Էք­սի օ­րը Նա­տըր շա­յը, մնա­ցած զոր­քին գլոխն ան­ցած, ե­լան ճամ­փա: Էդ վախ­տը Էչ­միած­ նի վան­քին մե­չը Ա­կոբ Մզմ­նան ու մե­կե­լոնք պատ­րաստ­վան: Ա­կոբ Մզմ­նան դուս է­լավ, խա­չը հա­նեց, կայ­նավ պարս­պին վրեն, դե­մի Նա­տըր շա­յին զոր­ քին դառ­ցավ ու խա­չակն­քեց, ը­սավ. - Ե­րևե­լով սուրփ խա­չի նշան, ա­նե­րևութ կոր­ծա­նին ա­նօ­րէն իշ­խանք: Հը­մը էտ վախ­տը Նա­տըր շա­յը դիր­բի­նը թրեց աշ­քին, ա­շեց Էչ­միած­նա բո­լորը: Աշ­կին է­րևե­ցավ մի­լիոն­նե­րով զորք, ու զար­մա­ցավ, թե էս մար­թուն օր ղրկե­ցի, ին­չի՞ չը տես­սավ էտ զոր­քը: Կան­չեց է­նոր, ը­սավ. - Ա՛ռ էս դիր­բի­նը, ա­շե դե­մի Էչ­միա­ծին: Ա­շեց, տես­սավ օր, օ­հո՜, աստ­ղին համ­րանք կա, զոր­քին համ­րանք չկա: Հարցուց. - Զորք տես­սա՞ր: Մար­թը պա­տաս­խան տվեց, թե` տես­սա: Ար­թեն համ­բե­րու­թու­նը կորց­րած ու նո­թե­րը կի­տած շա­յը ը­սավ. - Հը­պը դու կը­սեիր չկա՞: Ը­սել է, թը դու գու­զեիր օր մենք էր­թանք ջար­ թըվի՞նք: Ար­թըղ է՛լ խո­սե­լու չթո­ղեց, մար­թիկ կան­չեց, հրա­մա­յեց. - Գ­լո­խը վրե­ցեն վեր ա­ռեք: Տա­րան, գլո­խը վրա­յեն վեր ա­ռան: Նա­տըր շա­յը հի­մի էլ ին­քը, լա­լան վա­զի­րը, ճեր­մակ բայ­րաղ քա­շե­ցին, ըն­կան ճամ­փա, թե` էր­թանք, տես­նինք, ինչ կա, չկա: Է­կան տես­սան օր Էչ­ միա­ծին մա՜րթ չկա, մեն­նակ վար­թա­պետ­նին ու ե­պիս­կո­պոս­նին կայ­նել, կա­

թո­ղի­կո­սին հետ պա­տա­րաք կե­նեն: Նա­տըր շա­յը քնաց կա­թո­ղի­կո­սին քո­վը, ի­րան օ­թևա­նը, ը­սաց. - Ես Նա­տըր շայն եմ: Գու­զեմ ի­մա­նալ, թե ին­չո՞վ է, օր դուք էս­ման հրաշքներ ցուց կու­տաք, մե­զի էս­ման մո­լո­րես­նեք կը, փոր­ցան­քի կը փե­րեք: Կա­թո­ղի­կո­սը տե­սավ օր շա­յը մո­լոր­յալ ու վա­խե­ցած գառ­նու­կի աշ­կեր ու­նի, ուս­տի իր հեր­թին ինքն էլ կա­մե­ցավ ի­մա­նալ, թե շա­յին հե­տաքրք­րո­ղը ի՞նչն է հատկա­պես: Հար­ցուց` ի՞նչ գու­զես ի­մա­նալ: Պա­տաս­խա­նեց, ը­սավ. - Գու­զեմ ի­մա­նալ, թը ին­չո՞վ է օր էտ զոր­քը ցուց կու­տա­յիք, իսկ էս­տեղ զորք չկա, չու­նիք: Կա­թո­ղի­կո­սը շի­տակ պա­տաս­խան տվեց, ը­սավ. - Մենք զորք չու­նինք, հը­մը սուրփ հա­վատ ու­նինք և մեր սուրփ խա­չի զո­ րու­թունն ու­նինք: Նա­տըր շա­յը ը­սավ. - Եփ օր էտ­ման սուրփ զո­րու­թուն ու­նի ձեր խաչն ու հա­վա­տը, ես կը խըն­ թըրվիմ, օր ին­ձի մկրտես, հո­գով դառ­նամ քրիս­տո­նա: Էդ­տեղ լա­լա վա­զիրն ը­սին. Եփ օր դու դառ­նաս քրիս­տո­նա, մեր ժո­ղո­վուր­թը բի­րա­տի կեր­թա, կը կո­ րի: Նա­տըր շայն ը­սավ. - Դառ­նամ կը քրիս­տո­նա, հը­մը չեմ հայտ­նե ժո­ղովր­թին. հո­գով կը մնամ քրիս­տո­նա­նե­րի սուրփ օ­րեն­քի տա­կը:

ԿԱԹՔԱՐԸ Քու­րըմ ու ախ­պերմ են է­ղե, կռա­պաշ­տին ձեռ­քեն փախ­չին կը է­ղե: Է­տոնք փա­խել են մե ու­րուշ էր­կի­րըմ, օչ­խար կար­ծեն կը է­ղե: Մե­մե կի­մա­նան օր էտ կռա­պա­շտը ի­րենց էտ­տին կը պտտի, օր տա­նի ձեռք ցը­գե, չար­չը­րե: Քուր ու ախ­պար նըս­տին, Աս­տըծ­մեն խնթրեն կը, թե` Տեր Աստ­ված, մենք քու ղու­լըդ ենք, մե­զի իս­տեղ քար դառ­ցու, թա­քի էտ կռա­պաշ­տին է­րե­սը չը­ տես­նինք: Աստ­ված է­սոնց խնթի­րը լսե կը ու ի­րենց էլ, օչ­խը­րին էլ քար կը դառ­ցը­նե: Էտ­տից ե­տև շատ-շատ ժա­մա­նակ­ներ են ան­ցէ. քա­րը մե­կիմ էր­ծել է, թե մենք քուր ու ախ­պար էինք, կռա­պաշ­տին ձեռ­քեն փա­խանք, Աս­տըծ­մեն խնթրե­ցինք քար դառ­ցանք: Աստ­ված մե­զի մա­րի­ֆաթ է տվե, օր կաթ չու­նե­ ցող կընկ­տի­քը ի­րենց բա­լու­լով տղեն վերց­նեն, ախ­պորն էլ հե­տը փե­րեն մեր

քո­վը, մե հա­վըմ մատ­ղեն, կո­վին ար­թար կա­րաքն էլ ծը­ծե­րուս քսեն, նո­րեն առ­նեն ծը­ծե­րուս քսա­ծը քսեն ի­րենց ծը­ծե­րուն, էն ժա­մա­նակ ի­րենց բաղ­ձան­ քը կը կա­տար­վի, ծը­ծե­րը կաթ քու­քա: Հի­մի վեվ օր էր­թա էտ կաթ­քար-քու­րո­չը քո­վը, ամ­մե­նեն ա­ռաջ պզտի ախ­ պոր­նե հե­տը պի­տի տա­նի, չուն­քի քա­րեր­նա քուր ու ախ­պար են: Է­տով ուխ­ տը ուն­թու­նա­կան կըլ­լի: Քովն էր­թը­ցող կընկ­տի­քը հավ կը մատ­ղեն, ե­տև­կաթ­քա­րին ծը­ծե­րուն եղ կը քսին: է­րե­խի­նա թը­նեն կը էտ քա­րին ա­ռա­չը, կըխ­տեն ու քա­րին քսած ե­ղը ի­րենց ծը­ծե­րուն կը քսեն: Հը­մը քսե­լուն պես ծը­ծե­րը կա­թը լի­քը կը լըց­վի:

ՄՈՒՐՃԱԽԵԹՈՒ ԿԱԹՔԱՐԸ

Մե քու­րըմ ու ախ­պե­րըմ ճամ­փա կեր­թան է­ղե: Էտ վախ­տը քու­րը կը­սէ թը՝ ախ­պար ջան, չըլ­լի՞ սխա­լիս, ետ ա­շես, քար կը կը­ռիս: Հը­մը ախ­պե­րը պզտիկ է է­ղե, միտ­քը չէ պա­յե: Չար­խին սը­րը­մը կա­պած վախ­տը բիր­տան ետ կա­շե ու քար կը կը­ռի: Քու­րը կա­շե օր ախ­պոր ձե­նը չի քա, ետ կա­շե օր տեղ­նու­տե­ ղը քար է կը­ռե: Ար­թըղ ինք­նա քի­չըմ ախ­պո­րեն հե­ռու քար կը կը­ռի: Դիո­րի հի­միա էտ ախ­պա­րը Մուր­ճա­խե­թու ար­տե­րուն մե­չը կուզ կե­ցած կե­րևա: Քու­ րոչ քար­նա մե բո­յով քարմ է: Է­նոր քովն օր էր­թան կաթ չու­նե­ցող կըն­կը­տի­քը, պզտի տղին բա­լու­լով թը­նեն տա­կը, լա­ցը­նեն, ու օ­րո­րեն, էն­թից ե­տև քա­րին վրեն ար­թար եղ քսեն, մոմ վա­ռեն, Աստ­ծու տված զո­րու­թե­նո­վը էտ քա­րը կաթ կու­տա կըն­կա­նը: Է­տոր հա­մա­րա ա­նու­նը Կաթ­քար է մնա­ցե: Չե՞ս հա­վա­տա: Դիա քու հո­րոխ­պո­րըդ կը­նի­կը, օ­ղոր­մած հո­քի Գու­հարը Գի­նո­յով օր տղոս­կան էր, Աստ­ված հետ ու հե­ռու է­նե, հե՛չ կաթ չու­նիր: Գի­ նոն կու­լա՜ր, կու­լա՜ր, հեչ հնար չկար, ձե­նը չէինք կըր­նա կըտ­ռե: Ա­շե­ցինք օր չիլ­լի, կեր­սա­րըս ու կե­սու­րըս, ես ու Գու­հա­րը ա­ռանք Գի­նոյին բա­լու­լը, սե­ լով քը­նա­ցինք Մուր­ճա­խեթ: Էտ քա­րին քո­վը ին­չըղ օր կը­սեին, է­մա­նա է­րինք. Գի­նո­յին թը­րինք Կաթ­քա­րին օտ­վը­նուն քո­վը, լա­ցե՜ց, լա­ցե՜ց, օ­րե­ցինք-օ­րե­ ցինք, հետ­նե քա­րին եղ քսե­ցինք: Եղն օր քսե­ցինք քա­րը պտու՜ղ-պտուղ քըր­ տը­նավ: Մոմ վա­ռե­ցինք, մեռ­նիմ զո­րութ­յա­նը, Գու­հա­րին ծը­ծե­րը կա­թը լի­քը լցվավ:

ԽԱՉԱՓԱՅՏԻ ԱՂԲՅՈՒՐԸ

Դի­նա­րի­գո­մից հինգ ժամ հե­ռու խա­չա­փայտ ա­նու­նով մի սար կա: Այս­ տեղ հա­յե­րը բե­րել են Ք­րիս­տո­սի խա­չա­փայ­տի մեծ մա­սը և, հե­տապն­դում­նե­ րից խու­սա­փե­լով, թա­ղել: Երբ մահ­մե­դա­կան­նե­րը (ա­րաբ­նե­րը) դա­դա­րում են հե­տապն­դել, հա­յե­րը խա­չա­փայ­տի մա­սունք­նե­րը հա­նում ու մի ինչ-որ տեղ են տա­նում: Այդ ժա­մա­նակ նրա թաղ­ված տե­ղից բխում է մի սքան­չե­լի ջուր, որ շատ սա­ռը և հա­մեղ է: Այն­քան ա­ռա­տա­բուխ էր, որ մի ջրա­ղա­ցա­քար էր պտտեց­նում: Ա­հա այս­տեղ շատ ան­գամ հի­վանդ ա­նա­սուն­ներ էին բե­րում, լո­ղաց­ նում, սա­ռը ջրի մեջ էին մտցնում, և Աստ­ծու զո­րութ­յամբ բո­լոր ա­նասուն­նե­րը ա­ռող­ջա­նում էին: Մի այդ­պի­սի ա­րա­րո­ղութ­յան մաս­նա­կից է ե­ղել իմ խո­րա­գետ և ի­մաս­ տուն բա­նա­սաց Սի­մոն Դավթ­յա­նը, ով ան­վե­րա­պահ հա­վա­տում էր, թե մա­լի կո­տո­րու­մը դա­նա­կի պես կտրեց: Աղբ­յու­րին ուխ­տի էին գնում և ա­ղեր­սում, որ հա­յի մեր Աստ­վա­ծը բո­լոր խշիմ­նե­րից ա­զատ պա­հեր: Խա­չա­փայ­տի աղբ­յու­րը հայ­րե­նի Եփ­րա­տի ա­կունք­նե­րից մեկն է, և կբխի ա­ռա­տո­րեն:

ՄՇՈ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Մու­շը թանգ աշ­խար է: Է­սոր հողն ու ջու­րը մտնո­ղը ջա­յիլ­նա կը: Կը­սեն թը էն­տե­ղի ախ­պըր­նե­րեն ան­մա­հա­կան ջուր կը վազ­զե: Մե ան­քա­մըմ մե պա­ռավ կը­նի­կըմ ղա­զին ու էր­տըգ­նուն փո­րե­րուն ա­լաթ­ նե­րը տա­նի­կօր ախպ­րին ջրին մե­չը լվա: Լ­վա­ցած վախ­տը ղազն ու էր­դա­գը սաղ­նան կու պա­ռա­վին ձեռ­նեն թռնին կը էր­կինք: Պա­ռա­վը մաթ կը մնա ու ա­յիլ-մա­յիլ է­ղած քու­քա տուն:

ԽՈԶԱՊԻՆ ԼՃԻ ԱՆՈՒՆԸ

1921 թվա­կա­նին, երբ քա­մա­լիս­տը ե­կավ Ջա­վախ­քը նո­րից ա­վե­րե­լու, տղա­մար­դիկ փա­խան Վ­րաս­տա­նի խոր­քե­րը: Փա­խան նաև Կար­ծա­խի տղա­ մար­դիկ ու ե­րի­տա­սարդ­նե­րը: Թուր­քե­րը Կար­ծախ չէին մտել, երբ գյու­ղի ծե­ րու­նի­նե­րի խոր­հուր­դը ո­րո­շեց մի մա­րա­գում թաքց­նել գե­ղե­ցիկ կա­նանց ու

աղ­ջիկ­նե­րին: Այդ­պես էլ ա­րին: Օ­րա­պա­հի­կը գաղտ­նո­րեն տա­լով կա­նանց` մի կերպ պա­հում են, մին­չև որ տես­նեն, թե Աստ­ված ինչ կտա: Հենց այն է, հա՛, հա՛, թուր­քե­րը պի­տի նա­հան­ջեին, երբ ծե­րու­նի Ա­պի­ նը մտքա­փոխ­վում ու գնում է թուր­քե­րի մոտ, հայտ­նում բա­նի ե­ղե­լութ­յու­նը: Թուր­քերն իս­կույն ջար­դում են մա­րա­գի դու­ռը և գե­ղեց­կու­հի­նե­րին բա­ժա­նում ի­րար մեջ, տա­նում Չըլ­դըր: Գ­յու­ղում վայ­նա­սուն է ընկ­նում, բայց դե դժբախ­ տութ­յան ա­ռաջն առ­նե­լու ոչ մի ճար չի լի­նում: Երբ թուր­քե­րը, այ­նուա­մե­նայ­նիվ, նա­հան­ջում են, և հե­ռա­ցած տղա­մար­ դիկ վե­րա­դառ­նում են տնե­րը, կա­նանց չեն գտնում: Ի վեր­ջո գաղտ­նի­քը բաց­ վե­լուց ու ի­մաց­վե­լուց հե­տո, ա­տե­լի Ա­պի­նին քարշ են տա­լիս լճափ, ան­դա­ մա­հա­տե­լով ու մարմ­նի մա­սե­րը մեկ-մեկ կտրա­տե­լով, ա­սում են. - Ա­հա՛ քեզ, խոզ Ա­պին, ա­հա՛ քեզ, խոզ Ա­պի­ն ու նե­տում են ջու­րը: Այս­տե­ղից, և ա­մո­թա­լի այս պատ­մութ­յան հա­մար է, ա­սում են, լճի ա­նու­նը մնա­ցել` Խո­զա­պին...

ԱՆԻ ՔԱՂՔԻՆ ԱՆԱՍՏՎԱԾՆԵՐԸ

Ա­նի քաղ­քին մեչ հա­յերն էն­քան էին լրփա­ցե օր, ժա­մին մե­ջը էր­կան տի­ րա­ցուին կարճ կը­ռա­քալ կը թը­նեին, կար­ճի­նա` էր­կան, օր էր­կա­նը կուզ կե­ նար, կար­ճը­նե վեր էր­կըն­նար, ու ի­րեն­քե վրես­տա­նը խըն­դա­յին: Շատ օր էր­կան-բա­րակ էտ­ման կե­նեն, Աստ­ված բար­կա­նա­կըու մե հրեշ­տա­կըմ կը ճամ­փե թը. - Ք­նա, ը­սա` ա­նե­ցիք դառց քան, չէ նա կրակ կը թա­փեմ, ձու­նը հա­լե­րուն քու­քա: Հ­րեշ­տա­կը քու­քա կա­շե­կըօր է­տոնց մե­ջը թաք մե մար­թըմ ար­թար է: Կեր­ թա Աստ­ծուն կը­սե: Էտ մարթ­նե չի­տեմ վեվ է է­ղե սա, Աստ­ված է­նոր հրա­մա­յե կը քաղ­քեն դուս էլ­լել: Մար­թը քաղ­քեն օր դուս կել­լե, մե­կա­լոնց վրեն կրակ կը թա­փե ու բիտ­ տու­նին վա­ռե կը: Հը­պը Աստ­ծուն մըտ­յան կե­նե՞ն, ժա­մին տը­ռըս­խա կե­նե՞ն, ին­չըղ օր հի­մի դուք կե­նեք: Էտ­տից է­տև Ա­նին ա­նիծ­ված է մնա­ցե: Է­տոր հա­մա­րե հրա­ման չկա, օր շեն­լիկ բնակ­ռի:

ՀԱՐՍ - ՂԱՐՍ

Մի­սա­վիր­նին նստած կըլ­լին մե հա­րուստ մար­թում տու­նը, կու­տեն, կխմեն, քե­ֆերն օր կը դիզ­նին, կա­շեն օր ժա­մա­նա­կը ան­ցավ, օ­րը ի­րի­կուն է­ղավ: Տան­տե­րը հար­սին կան­չե­կը ու կը­սե. - Սա­մա­վար ցիկ, չայ խմենք: Հար­սը սա­մա­վար կը ցգե, խոն­չան կը սրփե, ըս­տա­քան-թա­պաղ կը շա­րե խոն­չին վրեն, հաց-պա­նի­րը կը փե­րե, կեր­թա կա­շե­կըօր սա­մա­վա­րին ջու­րը կե­փի կը: Վերց­նե կը սա­մա­վա­րը, փե­րե թը­նե կը օ­դին փե­քին թը­րած մե պզտի ֆուր­ղու­նիմ վրեն: Ու թևե­րը վեր կը քա­շե, խզմաթ կե­նե կը: Էտ վախ­տը կա­ շե­կը օր էտ ֆուր­ղու­նը փե­քին վրե­ցեն ա՛­լա հա՛ ցած կը վազ­զե: Մի­սա­վիր­նին մաթ կը մնան, թը էս ի՞ն­չըղ բան ըլ­լի օր ֆուր­ղու­նը տե­ղեն ժաժ քա: Կել­լեն կա­շեն, կա­շեն, բան չեն հաս­կը­նա, հը­մը ուշ­կը վրան հար­սը հաս­կը­ցած է է­ղե, օր սա­մա­վը­րին ջրին է­փե­լեն է, օր ֆուր­ղու­նը ժաժ քու­քա: Աշ­վիդ սի­րեմ, հարս խա­նում, սա­մա­վա­րին օ­րի­նա­կո­վը մե պզտի մա­շի­ նեմ կը շի­նե, է­տևե մե խո­շո­րըմ կը շի­նե ու դառ­ցը­նե կը պո­յե՜զ: Էտ հար­սին հի­նը­րին հա­մար էտ քաղ­քին ա­նու­նը թնեն կը Հարս, ե­տև քիչքիչ, քիչ-քիչ Հար­սը դառ­նա­կը Ղարս:

ՀԱՅԲԱՇ - ՀԱԲԱՇ

Մե հայ հա­րուս­տըմ կըլ­լի, կեր­թա էր­կը­րեն դուս: Ինք­նե հա­յե­րուն բաշն է է­ղե: Մար­թիք էս մար­թուն ա­նու­նը չեն տա է­ղե, ըն­թուն­ված ձևով բո­լո­րը նրան միշտ ու ա­մե­նուր ը­սել են Հայ բաշ, այ­սինքն` բո­լոր հա­յե­րուն ա­ռաջ­նոր­դը: Ժա­մա­նա­կի հետ էս բա­ռը կը ձևա­փոխ­վի, բա­ռի էր­կու մա­սե­րը կը միա­ նան, կը դառ­նա միա­ձույլ մե բա­ռըմ` Հա­բաշ: Էս Հա­բաշ հա­յին ա­նու­նով է, ըշ­տը, օր էտ էր­կը­րին ա­նու­նը Հա­բաշ է մնա­ցե: Քա­նի օր էտ էր­կի­րը հայ քրիս­տո­նա է դառ­ցե ու մեզ­նից շատ բան է վե­ րու­ցե, մե­զի հա­րա­զատ ու մո­տիկ է է­ղե շատ հին ժա­մա­նակ­նե­րում էլ, միշտ էլ ա­ռաջ­նե­րում էր­թալ-քա­լը, կա­պը է­ղել է: Հ­նում էլ սո­վո­րույթ է է­ղել, որ Էչ­միած­ նա մե­չը մե­ռոն է­փե­լու վախ­տը հա­բաշ­նե­րեն մե մար­թըմ կը կան­չեն է­ղե, օր է­նոն­քե սուրփ մե­ռո­նը է­փե­լուն մաս­նա­կից ըլ­լե­նան:

ՀԱՅՐ ԱԲՐԱՄԻՆ ՏՂԵՆ

Հայր Աբ­րա­մը տղա չի ու­նե­նում, և է­րիկ-կը­նիկ Աս­տը­ծուն էն­քան կա­ղա­ չեն, օր ա­նիկ կը­սե. - Հայր Աբ­րամ, տղա կու­տամ, հը­մը է­նոր մա­տաղ պի­տի է­նես: - Լավ կըլ­լի, Տեր իմ, կը­սե, դու տղամ տուր, ես թող մա­տաղ է­նեմ: Կու­տա: Տ­ղեն կը մեծ­նա ու քու­քա մատ­ղե­լու վախ­տը: Է­րիկ-կը­նիկ կել­լեն, ի­շուն կը բառ­նան փար­խաճ, հաց ու պա­նիր, օր էր­թան Աստ­ծու ցուց տված տե­ղը, սրփին քով մա­տաղ կտրե­լու: Դըր­կըց­նին կա­շեն օր ա­սոնք մա­տա­ ղի պատ­րաս­տու­թեն կը տես­նին, հը­մը ճամ­փա կըյ­նին ա­ռանց մատ­ղը­ցուի: Հաս­նին կը սա­րին ծե­րը, սրփին քո­վը, հայր Աբ­րա­մը դա­նա­կը կառ­նե, քա­շե­ կը օր տղին մատ­ղե: Աս­վա­ծու­թե­նը վե­րեն ձեն կու­տա. - Հայր Աբ­րամ, ատ ի՞նչ կե­նես. մեմ վեր ա­շե: Վեր կա­շե օր ժըն­ջը­լով ղո­չը կախ­վի կը ցած: Ար­թըղ տղին տե­ղը ղո­չը կը մատ­ղե, Աստ­ծուն փառք կու­տա: Հը­մը տղին բկին կռա­ծը կոշտ կը կնա: Ատ­ տի­ցա է­րիկ­մար­թոց խըռթ­լա­ղը դուս կը մնա:

ՄԱՐԻԱՄ ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆԸ

Մա­րիամ Աս­վա­ծա­ծի­նը հայր Աբ­րա­մի հետ գող­տու գործ կու­նե­նա է­ղէ: Ու ծանդռ­վոտք է­ղած վախ­տը թա­քա­վո­րը է­րած կը տես­նի: Տես­նի կը օր ի­րեն պա­լա­տեն մե պզտի քա­րըմ կըյ­նի: Ա­ռա­վոտ թա­քա­վո­րը թալլ­թալ կը կան­չե ու ճվալ կու­տա օր լա­լա­վա­զիր­նին, ի­րեն տաս­ներ­կու­սը, ի­մաս­տուն­նե­րը հա­ վաք­վին: Հա­վաք­վին կը: Նըս­տին կը ու կա­շին, թը էս մար­թը ի՞նչ պի­տի ը­սե: Թա­քա­վո­րը է­րա­ծը պատ­մե կը ու հարց­նե կը. - Ի՞նչ մա­նա է: Վեվ կըր­նա է­րածս հաս­կը­նա: Կը մտա­ծեն, կը մտա­ծեն ու կը­սեն. - Թա­քա­վորն ապ­րած մնա, էր­ծեդ կե­րևա օր աս տար­վա ծանդ­ռոտք կընկ­տա­ցեն մե­կը մե տղամ պի­տի փե­րե, ատ ման­չը պի­տի մեծ­նա, ու թա­քա­ վոր պի­տի դառ­նա: Թա­քա­վո­րը մա­տը կը խա­ծե ու կը­սե. - Օր ա­տանք է, բիտ­տուն ծանդ­ռոտք կընկ­տա­ցը սու­րը պի­տի քա­շել, օր էտ ման­չը ծնունդ չու­նե­նա:

Մա­րիա­մը աս հրա­մա­նին ձենն օր կառ­նե, կեր­թա մտնի կը մե մա­ղա­րեմ: Վախտն օր քու­քա, պառ­կի կը ու մե ման­չըմ կը փե­րե: Ըշ­տը աս մանչ­նա Աս­ սու կամ­քով կել­լե, Ք­րիս­տոս կը դառ­նա ու սաղ աշ­խա­րըհ կը թա­քա­վո­րե:

ՁՈՒԿ ԴԱՌՑՈՂ ԻՐԻՍԿԻՆԸ

Մե տեր­տե­րըմ կըլ­լի, կու­նե­նա մե շա՜տ ը­ռընդ­լիկ ի­րիս­կի­նըմ: Մե օր­մա տեր­տե­րը ժամ օր կեր­թա, ի­րեն տու­նը մե աղ­կա­տըմ քու­քա: Էտ ախ­կա­տը ի­րիս­կանն օր կը տես­նի, խել­քը գլխեն թըռ­նի կը: Ի­րիս­կին­նե էտ վախ­տը հաց կե­փե է­ղե: Աղ­կա­տը օ­ղոր­մութ­յուն գու­զե, կառ­նե, հը­մը դուս չի էր­թա: Կայ­նի կը ու աշ­կը կը ցը­գե ի­րիս­կա­նը է­րե­սը: Շատ օր կա­շե, ի­րիս­կի­նը կը­սե. - Այ մարթ, էտ ինչ շատ ա­շե­ցիր ին­ձի, կը­սե չըլ­լի՞ ճան­չե­ցիր: Ախ­կա­տը վեր­ցը­նե շիփ-շի­տակ ու ար­թար ժպի­տով կը­սե թե. - Ի­րիս­կի՛ն, մա­յիլ մը­նա­ցի քու ը­ռըն­դու­թա­նըդ, ինչ­քան օր կա­շեմ, քեզ­նեն չեմ կըշ­տա­նա: Ար­թեն ա­մոթ­խա­ծո­րեն կար­մը­րած` ի­րիս­կի­նը, քիչ­մա մեղ­քա­նա­լով, կը­սե. - Ը­ռունդ օր է­ղանք կրա՞կն ըն­կանք, օր թար­կըս չես տա: Ախ­կա­տը հմայ­վա­ծի պես, աշ­կը չհե­ռաց­նե­լով ի­րիս­կըն­կա լույս ու պայ­ ծա­ռու­թուն ճա­ռա­գայ­թող է­րե­սեն, ա­մո­թը բու­ռը կառ­նե, կը­սե. - Ի­րիս­կին, թե Աստ­վածդ կը սի­րես, գոն­յա մի թու­շըդ տուր պաք­նեմ, էր­ թամ: Ի­րիս­կի­նը շատ Աս­վա­ծա­վախ կը­նիկ կըլ­լի: Եփ օր ախ­կա­տը Աս­տը­ծու ա­նու­նը կու­տա, կը­սե. - Է՛հ, ա­րի, թուշս պաք, թար­կըս տուր, քը­նա՛: Ախ­կա­տը էտ ի­մա­նա­լը գի­տեր, թըռ­նի կը թըն­ռափն ու ի­րիս­կա­նը կսկու­ ծըմ կը պաք­նե: Թուշն օր կը պաք­նե, հը­մը էտ վախ­տը ժա­մին մեչ տեր­տե­րին խո­րուր­թը կը խան­քար­վի, կիր­քը քու­քա: Խո­րուրթն օր կը խառ­նը­վի, ժա­մը կի­ սատ-մի­սատ, ա­փալ-թա­փալ կընկ­նի կը տուն: Օր քու­քա, տես­նի­կը օր ի­րիս­ կի­նը սաղ-սա­լա­մաթ, հաց կե­փե: Կը­սե. - Ի­րիս­կին, շի­տակն ը­սա, քի­չըմ ա­ռաջ մեր տունն ի՞նչ է­ղավ օր ժա­մին մե­չը, կար­թուն­քիս խո­րուր­թը խան­քար­վավ: Ի­րիս­կի­նը բա­յան չի է­նե: Է­տև օր տեր­տե­րը կը­սե թը. - Ի­րիս­կին, դուն ու քու Աստ­վածդ, շի­տակ ը­սե, մեր տու­նը ի՞նչ է է­ղե: Ի­րիս­կի­նը Աստ­ծուն ա­նու­նը ի­մա­նա­լուն պես կը­սե.

- Տեր­տեր, եփ օր Աստ­ծուն ա­նու­նը տվիր, շի­տակն ը­սեմ. հալ հե­քաթ, էս­ ման-էս­ման բան պա­տա­յավ: Շի­տակն օր կը պատ­մե, տեր­տե­րին հեր­սը սաս­տիկ կել­լե: - Այ, կը­նիկ, կը­սե, ա­մեն մարթ օր Աստ­ծուն ա­նու­նը տա­լով քեզ­նեն բան ու­զե, դու հը­մը դե՞մ պի­տի վազ­զես: Ա­հա՛ն, ե­սե քե­զի կը­սեմ` Աստ­ծու սի­րուն, ըն­կի թընդի­րը, վառ­վե, դու պի­տի ընկ­նի՞ս: Ի­րիս­կի­նը Աստ­ծուն ա­նու­նը ի­մա­նա­լուն պես դառ­նա կը թընդ­ռին մե­չը: Մեռնիմ Աստ­ծուն զո­րու­թա­նը, հը­մը է՛տ դախ­խա­յին թընդ­ռին կրա­կը կը դառ­ ցը­նե ջուր, ի­րիս­կան­նե դառ­ցը­նե կը ը­ռընդ­լիկ ձուկ: Էն­դից է­տև էտ թըն­դի­րը դառ­նա կը Տի­րամոր ըխ­տա­տեղ: Որ­պես թե Տի­րա­մա­րը սուրբ կը դառ­նա: Վեվ օր Տի­րա­մոր յա­րա կու­նե­նա, կեր­թա էտ ըխ­տա­տե­ղը, հա­վու­զին մե­չը կա­շե, կը­սե. - Ի­րիս­կին, մեմ մար­մի­նըդ բաց տես­նիմ: Ար­թըղ ի­րիս­կի­նը ղամ­չը­լա­միշ կըլ­լի, դառ­նա կը մեշ­կին, ցուց կու­տա գյով­դան, հի­վան­դին յա­րա­նե­րը բիր­ տան-բիր լավ­ցընե կը: Կը­սեն` էտ թըն­դի­րը Մուղ­նիա մեչն է, կամ էլ` Հա­բա­շին մե­չը:

ՔԱՐՎԱՆ - ՂԸՌԱՆ

Քար­վանն օր քու­քա մե­շին քա­նա­րը կը հաս­նի, մու­թը կըյ­նի: Քար­վան­բա­ շին կը­սե օր գի­շե­րըս էս­տեղ մնանք, ճամ­փեն գեշ է, փոր­ցան­քի չը քանք: Եփ օր լուսաստ­ղը կել­լե, էլ­լենք էր­թանք: Էտ­մա­նա կե­նեն: Ք­նին կը: Քար­վան­բա­ շին բիր­տան կը զար­թի օր` օ­հո՜, մե մեծ աստ­ղըմ դուս է է­կե: - Է­լե՛ք, կը­սե, տղե՛ք, վե՛ր է­լեք, ու­շը մնա­ցինք: Կել­լեն բեռ­նե­րը կը բառ­նան ու շի­տակ դե­մի էտ աստ­ղը կեր­թան: Հը­մը կեր­ թա՜ն, կեր­թան, լու­սը չի՛ բաց­վի: Դու մի՛­սե, սխալ­վել են, մութ ու խա­րապ ճամ­ փես­տա­նը անց­նել չեն կըր­նա, կըյ­նին ձո­րե­րը, սա՜ղ քար­վա­նը ջար­թը­վի կը: Ըշ­տը այ­տի աստ­ղին է, օր քար­վան-ղը­ռան ա­նու­նը կու­տան:

ԿԱՂԸՆԴԻՆ ԳԻՇԵՐՎԱ ՋՈՒՐԸ

Կա­ղըն­դին գի­շե­րը կեր­սա­րը կել­լե, հար­սեն ջուր գու­զե օր լվաս­վի: Հար­սը կեր­թա ախ­պը­րեն ջուր կառ­նե ու վազ­զե կը տուն, լը­լե կը կեր­սա­րին ձեռ­քե­ րուն: Օր կը լը­լե, կեր­սա­րը կա­շե օր օս­կի է:

Կը­սեն թը ա­վալք­վա վախ­տե­րը կա­ղըն­դին գի­շե­րը ջու­րը մե սա­հա­թըմ օս­ կի կը դառ­նա է­ղե, հը­մը մեն­նակ ան­մեղ­նե­րուն բա­ժին կըյ­նի է­ղե:

ՃՔՆԱՎՈՐ ՏՂԱՆ

Մե տղամ հո­րեն-մո­րեն ճո­րի կը ու կեր­թա սա­րը, ճքնե կը: Շատ օր կը մնա, կանս­նի մե քա­նիմ տա­րի, կը­սե` հը­լը էր­թամ ա­շեմ թը գե­ղը ինչ կա, չկա: Քու­քա կա­շե օր բի­րա­տի քնա­ցել են ժամ: Ինք­նա կեր­թա, մըտ­նի կը ժամ, տես­նի կը օր բիտ­տու­նին շալ­կը­նին քեխ կա: Տեր­տե­րին կա­շե, է­նոր շա­լակն էլ քեխ կը տես­նի: Կա­շե օր մեն­նակ ինքն է, օր շալ­կին քեխ չու­նի: Ո­րո­շե կը օր էր­թա մե քեխ­մա ի­րեն հա­մար առ­նե: Կեր­թա, քե­խը շա­լա­կը կառ­նե քու­քա ժամ: Մե էր­կան դա­գի­նակ­մա ձեռ­քը կու­նե­նա: Կա­շե օր է­նոնք ճա­շակ­վին կը: Ժո­ղո­վուրթն օր քեխն ու դա­գի­նա­կը տես­նի կը, զար­մա­նա­կը. - Էս ի՞նչ մարթ է, էս ի՞նչ կե­նե ի­սիկ: Մե­ղա՜ քեզ, Տեր, մե­ղա՜, կը­սեն` մե­ ղաց մեչ պի­տի կո­րինք: Ճք­նա­վո­րը դա­գի­նա­կը էր­կըս­նե կը տեր­տե­րին, օր ճա­շակ առ­նե: Տեր­տե­ րը կը զար­զըմ­բի, բի­րա­տի­քը վրեն կը խնդան, կը­սեն. - Ա՛յ ջա­նըմ, ին­չի էս քե­խը ու­մու­զիդ ա­ռե, դա­գի­նը­կով էլ ճա­շակ գու­զես: Տ­ղան ինք­նա, շփոթ­ված ու զար­մա­ցած, շուրջ­բո­լո­րը բի­րը­տուն հեր­թով կա­շե, ա­վե­լի զար­մա­ցած կըլ­լի, քան ի­րան հարց տվող­նե­րը ու, քա­նի օր ի­րեն հարց էին տվե և բո­լո­րի հար­ցա­կան հա­յաց­քը հենց ի­րեն էր ուղղ­ված, կը­սե. - Հը­պը ի՞ն­չըղ է­նեմ. դիա բիտ­տու­նիդ վրեն էլ քեխ կա. ա­շե­ցե՛ք, տեր­տե­ րին շալակ­նե քեխ կա: Գ­յու­ղա­ցիք տա­րօ­րի­նակ էս մար­թուն վրա չի­տեն` լան, թե խնդան. վեր­ջը ար­մանք-զար­մանք կըտ­րած կը­սեն. Ջա­նըմ, էս մար­թը իս­կա­կան սա­րեն ի­չած արչ է: Հար­ցը­նեն կը, թե. - Ի­տի դա­գի­նակն ի՞ն­չի ես ա­ռե: - Հը­պը ճա­շակն ին­չով պի­տի առ­նեմ,- շի­տակ ու պարզ պա­տաս­խան կու­ տա էս ե­րի­տա­սարթ ու ծի­ծա­ղե­լի տղան: Գ­յու­ղա­ցիք, օր ար­թար ու բա­րի են, ճիշտ է` կը խնդան, բայց նաև խրաթ կու­տան, թե` ինչն-ին­չոց է, կարգն ու ծե­սը ին­չըղ պի­տի պա­հեն, օր ա­մոթ ու էդ­ման սխալ, էդ­քան խըն­դա­լու չըլ­լի: Դու ա­րի տես օր ճքնա­վոր տղեն շատ ար­թար է է­ղե, ար­թար ըլ­լե­լուն աշ­կին կե­րևա է­ղե, օր բիտ­տուն­նա ի­րա­պես մե­ղա­վոր ըլ­լել­նուն ու­նե­ցած մեղ­քե­րը շալ­կը­նին կե­րևա է­ղե:

ՄԵՂԱՎՈՐՆԵՐԻ ՔԵԽԵՐԸ

Էր­կու ախ­պար կըլ­լին, մե­կը տեր­տեր, մե­կա­լը` չո­բան: Աս չո­բա­նը կյան­ քին մե­չը ժամ մտած չիլ­լի: Ա­տոր հա­մար շեն­լի­կը տեր­տե­րին մեղ­թը­րե կը: Տեր­տեր­նա ախ­պո­րը սա­րեն կան­չե, կը­սե օր ժամ պի­տի քաս: Չո­բան ախ­պե­րը խաթ­րեն չի անց­նի, քու­քա ժամ: Ժամ օր կը մտնի, տես­ նի կը օր ի՞նչ տես­նի. բիտ­տու­նին կըռ­նը­կին վրեն մեկ-մեկ ի­շու քեխ կա, հը­մը տեր­տե­րին վրեն` եր­կու քեխ: - Վա՜յ, կը­սե, ըլ­լի թը ժամ էր­թը­ցո­ղի ա­դաթն է, օր կըռ­նը­կին վրեն քեխ պի­տի ու­նե­նա, ե­սա էր­թամ մեր ի­շուն քե­խը առ­նեմ մեշ­կիս, քամ, օր ա­տոնց հա­վա­սար­վիմ: Կեր­թա, քե­խով օր ժամ կը մտնի, ժո­ղո­վուր­թը կը բո­ռա, հի­լի­լա կե­նե թը. - Ա՜յ մարթ, ատ ի­շուն քե­խը ժա­մը ի՞նչ գործ ու­նի: Չո­բա­նը զար­մա­նա մնա կը: Կը­սե. - Ախ­պա՛ր, ա­հան բիտ­տու­նի­դա վրեն քեխ կա, ձե­րը չը տես­սաք, ի՞­մը տես­սաք: Ա­սոնք օր ի­րար կառ­նեն, տեր­տե­րը բեմ­բեն վար կիշ­նի, ախ­պո­րը քը­շե, դուս կե­նե: Ժամն օր պրծնի կը, տեր­տե­րը տուն քու­քա, ախ­պո­րը բեա­բուռ կե­ նե: Հը­մը սրտնե­ղած չո­բան ախ­պե­րը կը­սե. - Տեր­տեր ջան, ախր բիտ­տուն­նա քեխ ու­նին, դու­նա էր­կու քեխ ու­նիս: Տեր­տե­րը մտած­մուն­քի մեջ կըյ­նի: Կա­շե օր ի­րեն ախ­պա­րը ար­թար է, ա­տոր հա­մա­րա աշվ­նուն քեխ կե­րևա: Կաս­կած­նե­րը շատ օր կը խո­րա­նան, տեր­տե­րը գու­զե ան­պայ­ման ի­մա­նա, թը` էս­քա­նի մեջ ախ­պարն է մեն­նըկ ար­ թար: Կ­հարց­նե. - Ախ­պար ջան, հը­բը սա­րե­րուն վրեն ի՞ն­չըղ կապ­րիս. նա ժամ կա, նա պա­տարագ: - Տեր­տեր ջան,- կը­սե չո­բան ախ­պե­րը,- ես օր օչ­խա­րը փե­րեմ կը ախ­պը­ րին վրեն ու հաց կու­տեմ, էր­կըն­քեն խո­րո­զի ձեն կառ­նեմ. ըշ­տը ա­տո­վա յո­լա կեր­թամ: Էք­սի օ­րը տեր­տե­րը ախ­պո­րը հետ սար կեր­թա, ախ­պը­րի կուշ­տը կը նստի և էրկն­քեն խո­րո­զի ձեն կառ­նե: Ձեն կառ­նե ու մա­տը կը խա­ծե: Կա­շե օր ախ­ պերն ար­թար է, ին­քը` մեղ­քի մեջ կո­րած:

ՀԱԲԱՇ ԷՐԹԸՑՈՂ ՏԵՐՏԵՐԸ

Կ­ռա­պաշտ թուր­քերն օր շատ կը զո­ռեն հա­յե­րուն, հա­յե­րը թող­նեն, ամ­ մե­նը մե թա­րա­ֆըմ փախ­չին կը: Հա­յե­րուն տեր­տերն էլ գլո­խը կառ­նե էն­քան հե­ռու կը փա­խի, օր հաս­նի կը Հա­բա­շին հո­ղը: Օր կը հաս­նի, գի­շեր կըլ­լի: Մըտ­նի կը մե գե­ղիմ մեչ, մո­տե­նա կը մե տա­նըմ, դու­ռը կը ծե­ծե: Ճ­րա­քը վա­ ռած` մե հա­բաշ կը­նի­կըմ դու­ռը ծերպ կե­նե, կը հար­ցը­նե. - Վե՞վ ես, ի՞նչ գու­զես գի­շեր­վա էս ուշ ժա­մին: Է­սի­կե կը­սե թը` ըշ­տը հայ տեր­տեր եմ: - Է՛,- կը­սե հա­բաշ կը­նի­կը զար­մա­ցած,- ին­չի՞ ես է­կե: Է­սի­կա գլխուն է­կա­ծը պատ­մե կը: Հա­բաշ կը­նի­կը գու­զե օր դու­ռը հեթ թը­ նե, տեր­տե­րը կա­ղա­չե, պա­ղա­տե կը, օր նես առ­նե: Բայց հա­բաշ կը­նի­կը հեչ մո­տիկ չի քա, ուր մնաց դու­ռը բա­նա. սա­ռը ձե­նով կը­սե. - Դու օր իս­կա­կան հա­յի տեր­տեր ըլ­լեիր, թուր­քե­րը ձե­զի մո­տիկ քալ չէին կըր­նա: Քա­նի թեզ է, հե­ռե­ցի, քը­նա, թե չէ ման­չըս քու­քա, կի­մա­նա օր հա­յի տեր­տեր ես ու չես կըր­ցե քու հա­վա­տովդ թուր­քե­րուն հա­խեն քա, քե­զի կը բռնե ու կը մոր­թե: Տեր­տե­րը նո­րեն կա­ղա­չե, թե` ա­խըր դուսն եմ մնա­ցե, նա­լըմ է­րա: - Լավ,- կը­սե կը­նի­կը,- նես կառ­նեմ, հը­մը քե­զի կու­տամ դա­գի­նա­կըմ, կը տա­նիս, կը տըն­կես օ­թա­ղիդ մե­չը, կառ­նես սաղ­մոս­քը, կը կար­թաս. էն­քան կը կար­թաս, օր էտ փե­տը կա­նըն­չի, ծառ դառ­նա, թը չէ Աստ­ված քու մեղ­քե­րուդ թո­ղու­թեն չի տա: Տեր­տե­րը է­սոր ը­սա­ծը կը կա­տա­րե. կառ­նե սաղ­մոս­քը, գլո­խը կը բա­նա, կար­թա­կը ու մե­ղա կը կան­չե, կար­թա­կը ու մե­ղա կը կան­չե: Դիո­րի լուս օր կը կար­թա, մե­մե կա­շե օր դա­գի­նա­կը կա­նըն­չավ: Հա­բա­շին ման­չը լու­սուն նես կը մտնի, կա­շե օր մոր ը­սածն է­ղել է: Ար­թըղ տեր­տե­րին հետ ծա­նո­թա­նա կը ու է­նոր ի­րենց քո­վը պա­յեն կը: Վախ­տըմ օր կանս­նի, տեր­տե­րը դառ­նա քու­քա Հա­յաս­տան, կա­շե կը օր ի­րեն վրեն հեչ մե ան­հա­վա­տըմ ծուռ չի կըր­նա ա­շե: Տեր­տե­րը ին­քը փոխ­վել էր ու իր հա­մար իր շրջա­պատն էլ փոխ­վել, ու­րիշ էր դառ­ցե:

ՀԱՅԵՐԻ ՈՒ ԵԶԴԻՆԵՐԻ ՖԱՐԴԵՆ

Եփ որ ճըֆ­տը­նե­րը Ք­րիս­տո­սին բռնե­ցին տա­րան խա­չե­լու, ի­րենց քո­վը ու­նեին հինգ հատ մեծ մըխ: Է­նոր մը­խե­ցին թևե­րեն ու օտ­վը­նե­րեն. չորս մը­խը վեր­չա­ցավ: Մե­կել մը­խը ճըֆ­տը­նե­րը պի­տի զայ­նեին Ք­րիս­տո­սին դո­շին, վրա հաս­սավ եզ­դուն մե­կըն ու ա­փե­րեն խլեց, հե­ռա­ցավ: Է­տոր հա­մա­րե եզ­դուն ու հա­յին ա­րեն մեն­նակ մե բա­րակ սո­խի զա­րի պես ֆարդեմ կա:

ԳԱՅԼԵՐԻ ԱՍՏՎԱԾԱՅԻՆ ՀԱՑԸ

Մե ճամ­փոր­թըմ ձմե­ռը գեղ կեր­թա է­ղե, մու­թը կըյ­նի կը: Մութն օր կըյ­նի, տես­նի­կը օր մե բե­լի­կըմ ջա­նա­վար քու­քան դե­մի ի­րեն: Չե­լին օր­թե­նե մե ե­ղը­ նըմ խոտ է է­ղե: Ան­տեր, ա­մա­յի տեղ: Էս մար­թը կա­շե կը օր ի­րեն պի­տի ու­տեն, կել­լե էտ ե­ղը­նին գլխուն, խո­տը կը ծա­կե ու մտնի կը մե­չը: Ջա­նա­վըր­նին քու­քան ե­ղը­նը կը փատ­տեն ու կու­լու­լան, կոռ­նան կը: Մե­մե բիր­տան վե­րեն ամ­մեն մե­կին հա­մար մե հա­տըմ սո­մի­նի պես բա­նըմ կըյ­նի կը: Է­տոն­ցեն մե­կը կըյ­նի մար­թուն գլխուն, մե­կե­լոնք ի­րենց փա­յը կառ­ նեն ու կեր­թան: Հը­մը ջա­նա­վըր­նուն մե­կը կու­լու­լա, կու­լու­լա ու կա­շե օր ի­րեն փա­յը չկա, թող­նե կեր­թա իր ըն­կեր­տան­ցը քո­վը: Մար­թը կա­շե օր լու­սա­ցավ, կել­լե, ե­ղը­նին գլխեն կիշ­նի, էտ սո­մի­նը կառ­նե ու քու­քա կը գեղ: Ին­ձի պատ­մող­նին սո­մի­նը աշ­կե­րո­վը տե­սել են էն մար­թուն ձեռ­քը: Կը­սեն թը էտ սո­մին ը­սա­ծը իս­կա­կան փթած փե­տի ու հա­ցի պես բան է է­ղե` նա հաց է, նա­յե փետ: - Հը­պը՜: Աստ­ված օր ջա­նը­վըր­նուն հաց չտա, ի՞ն­չըղ կըր­նան օր ապ­րին:

ՕՋԱՂ ԽԱՌՆՈՂ ՀԱՅԸ

Մե հա­յըմ կեր­թա թուր­քիմ տու­նը մի­սը­վիր կըլ­լի, հը­մը այտ­նի չիլ­լի, թը` ի՞նչ ազգ է: Թուր­քին կը­նի­կը տղին կը­սե. - Քը­նը հը­լը ա­շե ի­տի մար­թը ի՞նչ կե­նե: Տ­ղան կեր­թա կա­շե օր մար­թը նստել է օջ­ղին կուշ­տը, մե փե­տըմ ա­ռել ու խառնե­կը կրա­կը: Վազ­զե քու­քա մո­րը կը­սե թը. - Մա­րի՛, էտ մար­թը փե­տըմ ա­ռե, օ­ջաղ կը խառ­նե: - Է՛, օ­ղուլ,- կը­սը կյանք տե­սած մա­րը,- հաս­կը­ցանք օր մեր մի­սա­վե­րը հայ է:

ՔԱ՞Մ, ԹԵ՞ ՉԸՔԱՄ

Մե վե­րա­նա ջա­ղաս­կըմ կըլ­լի, է­տոր պատ­նե ու­ռած կըլ­լի: Վեվ օր կեր­թա էտ ու­ռած պա­տին տա­կը կը կայ­նի, էտ պա­տը կը­սե. - Քա՞մ, թե՞ չքամ: Վա­խե­նալ­նուն բի­տուն­նա կը­սեն` մի՛ քա: Քա­լող­նե­րին մե­կը էտ օ­րը լա՜վ խը­մած կըլ­լի, օ­լըրթ­վե­լով պա­տին օր կը մոտե­նա, պա­տը նո­րեն իր հին հար­ցը կու­տա, կը­սե. - Քա՞մ, թե՞ չքամ: Էս մար­թը ո՛չ էս, ո՛չ էն, խմա­ծին հա­մար ծո­վը ծնկնե­րեն է, չէ՞, կը­սե. - Ծո տը հե՛­րիք զայ­լա տա­նիս, քաս պի­տի, ա­րի՛: Մե­րի էն կը տես­նի օր` ի՜նչ, կա՜ր­միր օս­կին շը­ռա­լեն թա­փի կը ցած: Մար­թը օս­կին փե­շե­րը կը լըց­նե ու կեր­թա կը տուն:

ՕՉԻԼԸ` ՄԱՏԱՂ

Կըլ­լի, չիլ­լի, մե քուրթ չո­բա­նըմ կըլ­լի: Է­տոր սա­րը հեչ մե ախ­պու­րըմ ու ջու­ րըմ չիլ­լի: Շո­քին ինքն էլ, հայ­վանն էլ շատ օր կը ծառ­վը­նան, քուրթ չո­բա­նը ձեռ­վին վեր կը տնկե, կը­սե. - Աստ­վա՜ծ, այ­սի նստած տե­ղես մե ախ­պու­րըմ հա­նե, ես քե­զի հա­մար մե լավ ղո­չըմ մա­տաղ կե­նեմ: Աստ­ված քրթին ա­ղա­չան­քը լը­սե կը, տեղն ու տե­ղը մե ախ­պու­րըմ կը բը­ խեց­նե: Ջուրն օր կուշ­տըմ կը խմե, հաց­նա կու­տե, կել­լե կեր­թա: Քու­քա մատ­ղին խոս­տա­ցած օ­րը, չո­բա­նը հան­վի կը, օ­չիլ կը քըթ­վե, հետն էլ ինքն ի­րան խո­սի, կար­թա­րա­նա. - Ջա­նըմ, է­նե մե բա­նըմ էր, է­ղավ քը­նաց, հի­մի ի­տոր հա­մար սաղ­լամ ղո­ չըն ի՞ն­չըղ մատ­ղեմ: Բռ­նե մե ղո­ճա օ­չի­լըմ կառ­նե, մատ­ղե կը ղո­չին տե­ղը: Աստ­ված օր կը տես­նի էս ա­րար­մուն­քը, սաս­տիկ վի­րա­վոր­ված կըզ­գա ի­րեն, ու բռ­նե տեղն ու տե­ղը չոբ­նին ու ի­րեն օջ­խըր­նե­րուն քա­րաս­նե կը:

ՀԵՔԻԱԹՆԵՐ

ՂԱՍԱԲՕՂԼԻ

Կըլ­լի, չիլ­լի, մե թա­քա­վո­րըմ ու մե թա­քու­հի­նըմ կըլ­լի, կու­նե­նան մե ման­ չըմ, ա­նու­նը` Մու­րադ: Թա­քա­վո­րը Մու­րա­դին ան­պես կը մեծ­ծը­նե, օր հեչ ա­րև չի տես­նի: Թը­նեն կը մե օ­դին մե­չը, դռվին ու էր­թես­տա­նը գո­ցեն կը, ու­տե­լի­քը կու­տան, դուս էլ­լե­լու չեն թող­նե: Էտ տղեն մեն­նակ չորս մար­թու կը ճան­չեր` մորն ու հո­րը, վար­ժա­պե­տին ու բո­վե­ռին: Մին­չևա­կան Մու­րա­դը չի գիտ­ցե, օր մսին մեջ օս­կոռ կըլ­լի, չուն­քի կի­րա­կուրն օր կե­փեին Մու­րա­դին հա­մար դա­ ղած մսին մի­չեն օս­կըռ­տան­քը հա­նեին կը: Օր­վան մե օ­րըմ էլ բո­վե­ռը կը փոխ­վի, ու­րուշ բո­վեռ քու­քա: Թա­քա­վորն է­տոր թամ­բեյ չի է­նե, թը մը­սին մի­չեն օս­կո­ռը պի­տի հա­նե, ու էս թա­զա բո­վե­ ռը ջո­կե կը հա­մով օս­կը­ռոտ թի­քես­տանն ու տա­նի կը Մու­րա­դին: Մի­սը տա­ նի թը­նե կը ըս­տո­լին վրեն, ու ին­քը կեր­թա ի­րեն բա­նին: Թա­քա­վո­րին տղեն բիր­տան նես քու­քա, աշ­կը կը ցը­գե ըս­տո­լին վրեն օր ի՛նչ, թապ­ղին մե­չը մսի հետ բան կա: Կա­շե՜-կա­շե՛, ու կը ո­րո­շե, օր է­դիկ իս­կա­կան դև է: Է՜, հաս­ նի կը վրա, կառ­նե կը առ­կը­նուն տա­կը, խա­ծե կը էս­թին, խա­ծե կը էն­թին, զայ­նե կը էս­թին, զայ­նե կը էն­թին, կու­տա պա­տե­պատ. մե­մե ու­ժով թապ­լե կը օ­րա, դիպ­չի կը ա­քոշ­կին ֆար­դին ու պատ­ռե­կօ­րա բիր­տան ա­րևի լու­սը նես կը մտնի: Էս տղեն գիտ­նա կը, թը ա­րևը այ­րուծ է, ի­րեն սաղ-սաղ պի­տի ու­տե, փատ­թը­վի կը է­տոր հետ: Փատ­թը­վի­կը օ­րա, ա­րևը տե­ղեն չի շարժ­վի. ինքն ի­րեն կու­տա էս­թուն, կու­տա էն­թուն, բան չի կըր­նա է­նե: Էն­քան կը չար­չըր­վի, օր փըր­փըր­նե­րուն մեչ կը կո­րի, կըյ­նի կը վեր: Մե խեյ­լի վախ­տըմ օր կանս­նի, վար­ժա­պե­տին նես քա­լուն վախ­տը կըլ­լի: Քու­քա կը, նես կը մտնի, տես­նե կը օր ի՜նչ տես­նի. Աստ­ված հետ ու հե­ռու է­նե, թա­քա­վո­րի տղեն փրփրած, ըն­ կած է վար, մութ օ­թա­ղը լու­սա­վոր­վել է, դրախտ է դառ­ցե: Վար­ժա­պե­տը Մու­ րադ­խա­նին ձեն կու­տա` Մու­րա՜դ, Մու­րա՛դ... Մու­րադ­խա­նը բիր­դան աշ­կե­րը կը բա­նա, է­լի ձեռ­քը ցը­գե կը ա­րևին: Վար­ժա­պե­տը կան­չէ կը թա­քա­վո­րին ու թա­քու­հի­նին: Քու­քան կը նես, կան­չեն կը` Մու­րադ­խա՛ն, Մու­րադ­խա՛ն, մե կեր­պըմ խել­քը գլո­խը կը փե­րեն, կառ­նեն տա­նին կը ի­րենց քո­վը ու պատ­մեն կը, թը` օ­ղուլ, աշ­խար կա՜, մարթ կա՜, անա­սուն կա՜, ամ­մեն բան կա: Պատ­մեն ու հասկս­նեն կը: Էտ­տից է­տև Մու­րադ­խա­նը դուս օր կել­լեր ապ­ շած-ապ­շած պը­տը­տիր կը էս­թուն-էն­թուն ու աշ­խը­րին գոր­ծեն հեչ բան չէր հաս­կը­նա: Մու­րադ­խա­նենց պա­լատ­նուն տա­կը մե լավ ախ­պու­րըմ կար, ուր­տից օր ամմեն մարթ ջուր կը տա­նիր: Մե օր­մե Մու­րա­դը մո­րը կը­սե.

- Մա­րի, տուր ա­մըն­նե­րը, է­սօր ես էր­թամ ջու­րը: - Օ­ղուլ,- կը­սե մա­րը,- մենք ջուր փե­րող չու­նի՞նք օր դու էր­թաս ջու­րը: - Չէ՛,- կը­սե,- մա­րի, տո՛ւր ա­մըն­նե­րը, ես էր­թամ ջրի, քի­չըմ սեյր է­նեմ, մեր շեն­լո­ցը, հարս­նե­րուն ու աղ­չըկ­նե­րուն տես­նիմ: Մե­րը խաթ­րը չի կոտ­ռե, տղեն կառ­նե ա­մըն­ներն ու կեր­թա ջու­րը: Ջուրն օր կեր­թա, նըս­տի կը ախ­պը­րին գլո­խը, ա­մըն­նե­րը թը­նե կը վար ու սեյր կե­ նե հարս ու ախ­չը­կան­ցը: Տես­նի կը օր ամ­մե­նեն վեր­չը մե պա­ռա­վըմ քու­քա, էտ ջրեն կը լը­լե օր էր­թա: Էս տղեն վեր կել­լե, քա­րը կառ­նե ու զայ­նե, ջարթ ու փշուր կե­նե պառ­վին կժե­րը, ի­րեն ա­մըն­նին ջուր կը լը­լե ու կեր­թա տուն: Էտ պա­ռավ­նե կա­շե էս տղի է­րե­սին, գլո­խը թափ կու­տաու ձեն չի հա­նե, կեր­ թա ի­րեն գոր­ծին: Էք­սի օ­րը նմա­նա­պես պա­ռա­վը ամ­մե­նեն վեր­չը քու­քա ջրի, Մու­րադ­խա­նը է­լի քար­ջարթ կե­նե է­նոր կը­ժե­րը, կեր­թա տուն: Խեղճ պա­ռա­վը է­լի կա­շե թա­քա­վո­րին տղին է­րե­սը, է­լի բան չի­սե: Վ­րա մե­կել օ­րը թա­քա­վո­րին տղեն է­լի կեր­թա ախ­պուր, քա­րե­րը կառ­նե, ջարթ ու փշուր կե­նե պառ­վին կը­ ժե­րը ու կեր­թա տուն: Պա­ռա­վը կը­սե. - Է՜յ, թա­քա­վո­րի տղա, ի՞ն­չըղ ա­նի­ծեմ, որ ին­չըղ ըլ­լի: Տ­ղեն օր ետ կը դառ­նա, պա­ռա­վը կը­սե. - Բան չեմ ը­սե. Մու­րադ­խա­նը Սու­րադ­խա­նին հաս­նի: Էտ խոս­քը կը­սե ու հե­ռե­նա կը: Օր հե­ռե­նա կը, Մու­րադ­խանն ի­րեն ա­մըն­ նին զայ­նե կը քա­րե­քար, ջար­թե կը ու դի­շիմ­միշ ըլ­լե­լեն տուն կեր­թա: Թե յա­ րափ, կը­սե, Մու­րադ­խա­նը որ կա, ես եմ, հը­պը էդ Սու­րաթ­խա՞­նը վով է: Ատ­ պես օր շատ կը մտա­ծե, խել­քին բան չի հաս­նի, կել­լե պտտվե­լեն կեր­թա չար­ սու: Տես­նի կը օր մե ղասա­բըմ ի­րեն խա­նու­թին փե­քին վրեն նստած դի­շիմ­միշ կըլ­լի, ճան­ճեր­նա մսին վրեն վժան կը - Բա­րե՛վ, կը­սե, Ղա­սա­բօղ­լի, ու կանց­նի: Էք­սի օ­րը լը­մա­նա­պես քու­քա, բա­րև կու­տա ու կանց­նի: Էս Ղա­սա­բօղ­լուն մե­չը մտած­մուն­քը կը շա­տը­նա, թե ես վո՜վ, թա­քա­վո­րին տղեն վով, օր քու­քա, բա­րև կու­տա, կանց­նի, կեր­թա: Էս­տեղ մե բա­նըմ կա: Օր­վա­նըմ մեկ­նա Մու­րադ­խա­նը քու­քա, մտնի կը Ղա­սա­բին խա­նու­թը,բա­րև, կը­սե, Ղա­սա­բօղ­լի: - Աս­սու բա­րի՜ն, բա­րով հա­զար բա­րի, թա­քա­վո­րի տղա,- կը­սե Ղա­սա­բօղ­ լին: Խեր ըլ­լի, ի՞նչ կա:

- Աստ­ված շա­ռեն հե­ռու պա­յե, կը­սե Մու­րադ­խա­նը, շա­ռի հետ ի՞նչ գործ ու­նիմ: - Ամ­մեն, Աստ­ված շա­ռեն հե­ռու պա­յե, նո­րեն կը­սե Ղա­սա­բօղ­լին,- գու­զե ի­մա­նալ, թը թա­քա­վո­րին տղեն ի՞ն­չըղ օր ի­րեն էս­քան մո­տիկ ցուց կու­տա: - Հե­տըդ ախ­պե­րա­նալ գու­զեմ, կը­սե Մու­րադ­խա­նը: - Շատ լավ,- կը­սե Ղա­սա­բօղ­լին,- հը­մը գու­զեմ ի­մա­նալ, թը ի՞նչ կա միտ­ քըդ, թա­քա­վո­րի տղա: - Իմ միտ­քըս,- կը­սե մե հար­ցըմ է. դու գի­տես օր ես Մու­րադ­խանն եմ, հը­ պը Սու­րաթ­խա՞­նը վեվ է: - Հե՜յ,- կը­սե Ղա­սա­բօղ­լին,- դու քու հո­րըդ օ­րը կը տես­նի՞ս, թը ի՜նչ օ­րի է ըն­կե, բիտ­տուն ի­րան ու­ժը փչա­ցու­ցել է և ջարթ­վել է էտ Սու­րաթ­խա­նին հա­ մար: Սու­րաթ­խա­նը օխ­տը դևի քուրն է: Թե գու­զես ին­ձի հետ ախ­պե­րա­նա՜լ, շատ լավ, քու բաղ­ցան­քըդ ես կը կա­տա­րեմ, հը­մը էտ Սու­րաթ­խա­նի հար­ցը մե քի­չըմ դժվար է: Ճը­կըթ­նին կը կըտ­ռեն, մե­կը մե­կին ա­րու­նը կը խմե ու դառ­նան կը ախ­ պեր: Ղա­սա­բօղ­լին կը­սե. - Հի­մի ես քե­զի ինչ օր կը­սեմ, դու պի­տի է­նես. կեր­թաս հո­րըդ խազն­ցեն օխ­տը մե­շոք օս­կի կը վերց­նես և կը տա­նիս մեր քաղ­քին դամր­չուն կու­տաս ու կը­սես, օր քառ­սուն փըթ­նոց գյուր­զըմ շի­նե, շա­բաթ օ­րը հա­զըր է­նե: Է­տիկ է­նե­լեն ե­տև քու­քաս քո­վըս: Մու­րադ­խանն էր, քը­նաց հո­րը քո­վը, ը­սավ թը. - Հայ­րի՛կ, ին­ձի պետք է օխ­տը մե­շոկ օս­կի: Հե­րը տղին շատ կը սի­րեր, հար­ցուց թը. - Բա­լա ջան, ի՞նչ պի­տի է­նես: Տ­ղան շիփ-շի­տակ վե­րուց ու ը­սավ հո­րը. - Հայ­րիկ, տա­նիմ պի­տի դա­մըր­չուն, օր քառ­սուն փըթ­նոց գյուր­զըմ թա­փել տամ: - Հը՜մ: Ին­չի՞ հա­մար: - Պի­տի էր­թամ Սու­րաթ­խա­նին առ­նե­լու, ը­սավ Մու­րադ­խանն ու քաշ­վավ քա­նար: Եփ օր է­տիկ ի­մա­ցավ, հա­րը սար­սա­փե­լի հեր­սո­տավ, թը` - Դու վո՜վ, Սու­րաթ­խա­նը վո՛վ:

Թա­քա­վո­րը տղին աշ­կին լու­սին պես գու­զեր: Հը­մը էտ բանն օր ի­մա­ցավ, տղեն աշ­կեն ըն­կավ: Ը­սավ. - Քը­նա, հե­ռա­ցի, ես քե­զի հեչ մե բա­նը­մե չեմ տա: Մու­րադ­խա­նը գլո­խը կա­խեց ու քնաց մո­րը քո­վը: - Մա­րի՛ ջան, ը­սավ, ին­ձի օխ­տը մե­շոկ օս­կի է հար­կա­վոր: Մարն ը­սավ` բա­լա ջան, քը­նա հորդ քո­վը: - Մա­րի ջան, հո­րըս քո­վը քը­նա­ցել եմ: Է­նիկ չի տա: - Ին­չի՞ չի տա,- զար­ման­քով հե­տա­քըր­քըր­վեց մայ­րը, որ տղուն օգ­նել էր ու­զում: - Է­նոր հա­մար, օր ես պի­տի էր­թամ Սու­րաթ­խա­նին փե­րե­լու: Մա­րը գլխու ըն­կավ, ը­սավ. - Լավ, բա­լա, ես քե­զի էտ օս­կին տալ կու­տամ: Էս ը­սելն ու թա­քա­վո­րին քո­վը էր­թա­լը մեկ է­ղավ. - Ին­չի՞ տղին օս­կի չես տա,- ը­սավ թա­քու­հի­նը,- ա­խըր Մու­րա­դըս մու­րա­ դի հա­մար տեղ պի­տի էր­թա: Թա­քա­վո­րը բան­լի­քը նե­տեց կըն­կանն ու ը­սավ. - Քը­նա տուր, ջալ­լա­մը էր­թա: Մա­րը բալ­նի­քը ա­ռավ, քնաց խազ­նին դու­ռը բա­ցեց, լցեց օխ­տը մե­շոք օս­կին ու տվեց տղին: Տ­ղեն օս­կին թրեց սե­լին, տա­րավ դա­մըր­չուն, ը­սավ. - Ա՛ռ էս օս­կին, ին­ձի հա­մար քառ­սուն փթնոց գուր­զըմ շի­նե: Հը­մը լավ ի­մա­նաս` շա­բաթ օ­րը պետք է հա­զըր ըլ­լի: Գըլ­խուս վրա, թա­քա­վո­րի տղա, ը­սավ դա­մըր­չին. շա­բաթ օ­րը հա­մե­ցի՛ր, տար: Մու­րադ­խանն էր, քը­նաց Ղա­սա­բօղ­լուն քո­վը, ը­սավ. - Ամ­մեն ինչ է­րի, գյուր­զը պատ­րաստ կըլ­լի: Ղա­սա­բօղ­լին ը­սավ. - Հի­մի կեր­թաս հո­րըդ թավ­լի­խա­նան,, կա­շես էն­տեղ հո­րըդ ձին ա­ռան­ձին կա­պած է. է­տիկ կառ­նես ին­ձի հա­մար, քե­զի էլ` որն օր գու­զես: Մո­րըդ էլ կը­ սես, օր քե­զի հա­մար ճամ­փու պա­շար հար­զե: Մու­րադ­խաա­նը էտ­տից քը­նաց հո­րը քով, ը­սավ. - Հայ­րի՛կ, ձիդ պի­տի տաս ին­ձի: - Ջալ­լամ է­ղի,- ը­սավ,- քը­նա տար, աշ­կիս չե­րևաս:

Մու­րադ­խա­նը դուս է­կավ, քը­նաց թավ­լի­խա­նան, ի­յա­րը զար­կեց ձիուն վրան, մե հա­տըմ էլ ի­րեն հա­մար ջո­կեց, ի­յա­րեց, է­կավ մո­րը քո­վը, ը­սավ. - Մա­րի ջան, ին­ձի ճամ­փու պա­շար հար­զե: Ճամ­փու պա­շա՞րն էր պա­կաս: Մե­րը քը­նաց պա­շարն է­րավ: Տ­ղեն հա­պի­ կով պա­շա­րը կա­պեց ձիուն ի­յա­րին, մնաս բա­րով է­րավ, քը­նաց գյուր­զը վե­ րուց ու Ղասա­բօղ­լուն հետ ձիա­նը քշե­ցին, հաս­սան մի տեղ, ձիա­նե­րեն ի­չան: Ղա­սա­բօղ­լին թաքա­վո­րին տղուն ը­սավ. - Մու­րադ­խան, ա­րի օր քե­զի հետ մե բա­նըմ պի­տի պայ­մա­նա­վոր­վինք: Ա­ռաջինն օր` ուր օր էր­թանք, ինչ օր է­նենք, դու իմ խոս­քես դուս չպի­տի էլ­լես: Էս մեկ: Երկ­րորդն օր` վեվ օր ում լա­վու­թեն է­նե, լա­վու­թե­նը է­րես չպի­տի զայ­ նե: Վեվ օր է­րես զայ­նե, է­նիկ թող քար դառ­նա: Է­սիկ էր­կուս: Թա­կար է­սոնք քե­զի ձեռք կու­տա՜ն, էր­թանք ա­ռաչ, թա­կար օր ձեռք չեն տա, ես կեր­թամ, կը նստիմ իմ փե­քիս, դու­նե քը­նա նստե քու թա­քա­վո­րա­կան թախ­տիդ վրեն: Մու­րադ­խա­նը հա­մա­ձայ­նավ. պռոշ­տի է­րին ու նստան ձիե­րը: Քը­նա­ցին ա­ռաչ: Շատ քը­նա­ցին, քիչ քը­նա­ցին, շատն ու քի­չը Աստ­ված գի­տե, մե­մե բիր­տան Ղա­սաբօղ­լու ձին տրա­քավ: - Վա՜յ,- ը­սավ Մու­րադ­խա­նը,- հը­պը ի՞նչ պի­տի է­նենք: Ը­սավ ու քա­շեց թու­րը, զար­կեց ի­րան ձիուն ճտին, գո­խը կըտ­ռեց ու ինքն էլ ա­ռանց ձիու մնաց: - Է՛հ, ը­սավ Ղա­սա­բօղ­լին, գի­տե՞ս օր մենք ար­թըղ մո­տե­նանք կը դևե­րուն սի­նո­ռին: Սի­նոռն օր կը մտնինք, չվա­խե­նաս` քա­նի ես սաղ կըլ­լե­նամ: Եփ օր մե­ռա, էն­տից է­տև դու գի­տես քու բա­նըդ: Քը­նա­ցին մե չա­յիր-չի­ման տե­ղըմ, մե գե­զիմ քո­վը նըս­տան` հաց ու­տե­լու: Հը­մը էտ գե­զան դևե­րուն գե­զան էր: Ղա­սա­բօղ­լին էտ բա­նը գի­տեր: Մու­րադ­ խանին նստե­ցուց ի­րեն էտ­տին, չուն­քի գի­տեր օր դևերն էլ­լե­լուն-է­րևա­լուն պես շնչով պի­տի ի­րենց նես քա­շեն: Մու­րադ­խա­նին մե­կեն կը քա­շեն փո­րե­րը: Ինքն էլ գյուր­զը թրեց գիր­կը, նստավ: Թող է­նոնք նստին, ու­տեն-խմեն, մենք քանք դևե­րուն քո­վը: Դևե­րուն օխտն ախ­պոր մեկն ը­սավ. - Ծո՛, ծո՛, էտ ի՞նչ ին­սը­նի հոտ քու­քա: Է­տոնց պզտի ախ­պար­նե թո­փալ էր, է­տո­րա ը­սին. - Ծո՛, ծո՛, մեմ ել դուս ա­շե, թե էտ ի՞նչ բան է: Թո­փալ դևն է­լավ էր­թիք, ձեռ­ քը թրեց աշ­վը­նուն, սը­խըլ­միշ է­նե­լեն ա­շեց օր ի­րենց գե­զին վրեն էր­կու ին­սը­նի ղա­րար­թի կե­րևա:

- Հե­հե՜յ, ը­սավ, ին­սա­նօղ­լի են, ին­սա­նօղ­լի՛: Ի­՜իֆ՜ է­րավ, շուն­չը ի­րեն քա­շեց օր էտ ին­սըն­նուն քա­շեր փո­րը, տես­սավ օր հեչ տե­ղեն ժաժ չե­ղան: Տես­սավ օր բան չը­կըր­ցավ է­նե, սուս ու փուս քը­ նաց ախ­պըրտան­ցը քո­վը: Ղա­սա­բօղ­լին թո­փալ դևին շուն­չը ա­ռավ, տես­սավ օր Մու­րադ­խա­նը կպավ ի­րեն, կա­նընչ­նի­նե քա­մու ու­ժից շարժ­վան: Դևը ի­ջավ տուն, ախ­պըր­տան­ցը խա­պար տա­րավ, թը. - Մի՛ք ը­սե, մեր ախ­պը­րին վրեն էր­կու ին­սա­նօղ­լի են նստե. ի­՜իֆ՜ֆ է­րի, տե­ղերեն ժաժ չե­կան: - Հա՛յ, հա՛յ, ը­սավ ախ­պե­րը, էր­կու ին­սա՞ն էլ չը­կըր­ցար փորդ քա­շե: Ը­սելն ու դուս էլ­լե­լը մեկ է­ղավ: Ղա­սա­բօղ­լին գի­տեր օր դևե­րուն ու­ժո­վը պի­տի դուս քա, Մու­րադ­խա­նին քաշեց, ի­րեն ա­վե­լի մո­տե­ցուց, գյուր­զի մե ծե­րը թրեց է­նոր վրեն: Դևը դուս է­կավ ու մե հա­տըմ ու­ժով ի՜ ի ի՜ ֆ ֆ՜ ֆ քա­շեց, տես­սավ օր հեչ մե­կը տե­ղեն չի խըթ­խը­թա: Սուս ու փուս նես մտավ ու, կան­չեց թո­փալ ախ­պո­րը, ը­սավ. - Քը­նա, է­տոնց կան­չե քան. է­տոնք թա­քիմ մար­թիք չեն. յա մե­զի են է­կե, յա թե չէ ճամ­փես­տանն են կո­րու­ցե: Դևը դուս օր է­կավ, գե­տինն ըս­կը­սեց խա­ ղալ: Մուրադ­խա­նը գետ­նին ժա­ժեն վա­խե­ցավ ու ճվաց. - Ա­մա՜ն, ախ­պեր ջան,- ը­սավ,- էս ի՞նչ բան էր է­ղավ: Ղա­սա­բօղ­լին սիրտ տվեց, ը­սավ. - Ես քե­զի ը­սել եմ, օր քա­նի սաղ եմ, մի՛ վա­խե­նա: Դևը մո­տիկ­ցավ: Մու­րադ­խանն օր դևին տես­սավ, վա­խեն պռունկն օր­ թա­յեն պատ­ռավ: Ղա­սա­բօղ­լին ա­շեց օր ախ­պո­րը պռուն­կը ճոռ­թավ, ը­սավ. - Է­հե՜յ, ախ­պեր, ի՞նչ կե­նես: - Հեչ բան չկա,- ը­սավ: Հը­մը լի­զուն առ­նը­վավ: Դևը ա­վե­լի մո­տե­ցավ, թա­մալ տվեց ու կայ­նավ: Ղա­սա­բօղ­լին դևին մո­ տենա­լը տես­նե­լու վախ­տը գյուր­զը թապ­լեց կա­նընչ­նուն մե­չը: Դևը բա­րև տա­ լեն ե­տև հար­ցուց. - Ո՞ր­տից քու­քաք, ո՞ւր կեր­թաք, չըլ­լի՞ ճամ­փես­տանդ եք կո­րու­ցե: Ղա­սա­բօղ­լին ը­սավ. - Այ­սինչ երկ­րեն ենք, կեր­թանք այ­նինչ եր­կի­րը, ճամ­փը­նիս կո­րու­ցինք, ըն­կանք էս­տեղ: - Լա՛վ, լա՛վ,- հան­գըս­տաց­նող տո­նով ը­սավ դևը,- է­կեք ես ձե­զի տա­նիմ

մեր տու­նը. սա­պախ­տան ցուց կու­տանք ձեր ու­զած ճամ­փան, Աստ­ված հետ­ նիդ, քը­նա­ցեք, ուր օր գու­զեք: Ղա­սա­բօղ­լին է­լավ, Մու­րադ­խա­նին ա­ռավ, քը­նա­ցին դևե­րուն տու­նը: Հասսան օ­րա, տես­սան օր օխ­տը ախ­պեր­նե կայ­նած էին ի­րենց դու­ռը: - Բա­րև,- ը­սավ,- դև ախ­պըր­տիք: - Ա՜յ, հա­զար բա­րի՛, ին­սա­նօղ­լի­ներ, ը­սին դևերն ու տա­րան նես: Տա­րան նես, հաց կե­րան, չայ խմեցին: Ան­ցավ խեյ­լըմ ժա­մա­նակ, դևե­ րուն մեծ ախ­պե­րը թը. - Պառ­կե­լու վախտ է, է­լեք քը­նինք: Դու ա­րի տես, օր էս դևե­րուն միտ­քը ծուռ է. գու­զեին գի­շե­րը է­տոնց ու­ տեին: Հը­մը Ղա­սա­բօղ­լու մե­րը չը­մեռ­նի, է­նոր մըտ­քեն բան դուս կը մնա՞: Է­նիկ ի­րեն բա­նը գի­տեր: Դևե­րը ցուց տվե­ցին հա­րա­մօ­դա­սին, ի­րենք քնա­ցին ի­րենց տե­ղե­րը: Ղա­սաբօղ­լին դու­ռը բա­ցեց նես մտավ, տես­սավ օր էր­կու տեղ է ցը­գած. մե­կը` մեծ, մե­կը` պզտիկ (ա­խըր Ղա­սա­բօղ­լին շատ հաղ­թան­դամ մարդ էր): Ղա­սա­բօղ­լին ը­սավ. - Մու­րադ­խան, դու պառ­կե էս մեծ տե­ղը: Մու­րադ­խա­նը պառ­կավ: Ղա­սա­բօղ­լին մե մեծ քի­թի­կըմ թրեց պզտի տե­ ղին մեչ, ինքն էլ մտավ ախ­պո­րը ծո­ցը: Կես­գի­շե­րին դևը դու­ռը ու­սու­լով բա­ ցեց. - Ո՜ւ ու ո՜ւ ֆ ֆ՜ ֆ ֆ՜ քա­շեց ու քի­թիկ-մի­թիկ, սաղ-սաղ­լամ բիտ­տուն փա­ խուց փո­րը: Ա­հա՜ն ձե­զի ճամ­փա կոր­ցը­նել,- ը­սավ ու գիտ­նա­լով օր ին­սըն­ նուն փո­րը քաշեց, քը­նաց պառ­կավ: Ա­ռա­վոտ կա­նուխ Ղա­սա­բօղ­լին օր է­լավ դուս, աշ­կե­րը սրփեց, դևե­րը տեսսան ու զար­մա­ցան մնա­ցին: - Բա­րի լո՛ւս, ը­սավ, ախ­պըր­տիք: - Աս­սու բա­րին, ը­սին, ին­սը­նօղ­լի, ու նստան հաց կե­րան, չայ խմե­ցին ու պըրծան օ­րա Ղա­սա­բօղ­լին թը. - Մենք պի­տի էր­թանք: Է­լան դուս, մնաս բա­րով է­րին, ը­սին թե` ցուց տվեք մեր ու­զած էր­կը­րին ճամ­փան, էր­թանք: Դևե­րը ցուց տվին, ը­սին. - Է՛ն է ձեր ու­զած ճամ­փան, քը­նա­ցեք, Աստ­ված ձե­զի հետ: Ղա­սա­բօղ­լին ի­րան թի­թի­նին ղուտ­տիկն ու մուշ­տու­կը մախ­սիզ թրել էր դևերուն էն մին­դը­րին տա­կը, ո­րին վրեն օր նստել էր: Ըն­կան ճամ­փա: Մե պի­ ճի­լի սարիմ պես տեղ կար. է­սոնք ան­ցան է­տոր էտ­տին, նստան:

Նս­տան էն­քան, մին­չև ա­րևը մա­րը մտավ: Էտ­տից ետ դառ­ցան, է­կան նո­ րեն դևե­րուն տու­նը: Դևերն օր տես­սան, զար­մա­ցան: Ը­սին. - Նե­րո­ղու­թեն կե­նեք, դև ախ­պըր­տիք, մեր թի­թի­նին ղուտ­տիկն ու մուշ­տու­ կը մըտ­յան ենք է­րե, թո­ղել ենք մեր նստած մին­դը­րին տա­կը: Դևը ը­սավ պզտի ախ­պո­րը. - Ծո՛, ծո՛, մեմ քը­նա, ա­շե: Քը­նաց տես­սավ օր ղորթ. մուշ­տուկն ու ղուտ­ տի­կը մին­դը­րին տակն է: Փե­րեց: Է­րին թը ետ դառ­նա­յին, դևե­րուն մեծ ախ­ պե­րը թը. - Էլ ու՞ր կեր­թաք, է­սօ­րա մնա­ցեք, էք­վան կեր­թաք. մութն ըն­կել է: Է­կան նես: Ու­զած­նին էլ էտ էր: Նս­տան, հաց կե­րան, ան­ցավ մե ժա­մա­ նա­կըմ, Ղասա­բօղ­լին ը­սավ. - Է՛հ, դև ախ­պըր­տիք, թոփ է­ղիք էս­տեղ օր բան ու­նիմ ը­սե­լու: Թոփ օր ե­ղան, Ղա­սա­բօղ­լին ը­սավ. - Մենք շի­տա՜կ է­կել ենք ձեր քո­վը: Մենք է­կել ենք օր ձեր քու­րո­չը` Սու­ րաթխա­նին առ­նենք էս ախ­պո­րըս` Մու­րադ­խա­նին: Օխ­տը ախ­պերն ի­րար է­րես ա­շե­ցին: Ղա­սա­բօղ­լին թը. Հա՛, հա՛, ի՞նչ շատ ա­շե­ցինք ի­րար է­րես, պա­տաս­խա­նե­ցեք` տես­նիմ, ի՞նչ կը­սեք էս բա­նին: Թե գու­զեք մի­շա­ֆա­րա է­նել, քը­նա­ցեք դուս, խո­սե­ցեք: Դևե­րը մե­կը մե­կին էտ­տե­ցեն դուս է­կան, բաշ­լա­յե­ցին մի­շա­ֆա­րա է­նե­լը: Մե­կը կը­սեր` տանք, մե­կե­լը կը­սեր` չը տանք: Հեչ մե բա­նըմ չը կըր­ցան ո­րո­շե: Մեծ դևը թե. - Ա­րիք ը­սենք կու­տանք, ու ի­րենց ու­տենք վեր­չա­նան: Է­կան նես, ը­սին. - Տ­վինք քը­նաց: - Շատ լավ, եփ օր տվիք, հի­մի Մու­րադ­խա­նը պետք է ըլ­լի Սու­րաթ­խա­նին քո­վը,- Ը­սաց Ղա­սա­բօղ­լին: - Թող ըլ­լի,- հա­մա­ձայ­նե­ցին դևերն ու Մու­րադ­խա­նին տա­րան Սու­րաթ­ խանին քո­վը, ի­րենք բաշ­լա­յե­ցին քեֆ է­նե­լը: Մու­րադ­խանն ու Սու­րաթ­խանն էլ էն­տեղ: Սա­պախ­տան է­լան վեր, չայ, ղայ­ֆա խմե­ցին, հաց կե­րան, Ղա­սա­բօղ­լին ը­սավ. - Գի­տե՛ք, ախ­պըր­տիք, ես թազ­բե­յի սոր­ված մարթ եմ, թար­սի պես թազ­բե­ յըս մտյան եմ է­րե, թո­ղել եմ ձեր գե­ղի քո­վը: Կե­ցիք էլ­լեմ էր­թամ փե­րեմ: Դևե­րուն մե­ծը թը.

- Չէ՛, ջա­նըմ, դու ին­չի՞ էր­թաս: Պզ­տի ախ­պո­րը ճամ­փեց: Սա քը­նաց, է­կավ, թը` թազ­բե­յը չկա: Մեծ դևն էս ան­քամ էր­կու հո­քու ճամ­փեց, է­տոն­քե չըգ­տան: Ղա­սա­բօղ­լին ը­սադ. - Է՛հ, ախ­պըր­տիք, ես կեր­թամ կը փե­րեմ: Դևե­րը չը­հա­մա­ձայ­նան, է­լան օխ­տը հո­քով Ղա­սա­բօղ­լու հետ քը­նա­ցին: Գե­ղին օր հաս­սան, Ղա­սա­բօղ­լին քը­նաց, կա­նընչ­նուն մի­չեն գյուր­զը հա­նեց, ժըն­ջըլ­նուն հետ խա­ղա­լեն-խա­ղա­լեն է­կավ դևե­րուն քո­վը: Դևերն օր տես­ սան, դո­ղը ջի­գըր­նին ան­ցավ: Ը­սին. - Բա՜­հո՜, է­տիկ օր է­սոր թազ­բեյն է, հը­պը ո՛ւժը վերն է: Թե մին­չև հի­մի մտքե­րեն կանս­նիր, թը Ղա­սա­բօղ­լուն գլխուն մե օ­յի­նըմ կը խա­ղան, հի­մի ի­րենք ի­րենց ը­սին. - Ախ­պա՛ր, մեր քու­րո­չը թող տա­նին, թա­քի էս­տից հե­ռե­նան: Ք­նա­ցին տուն: Ղա­սա­բօղ­լին գուր­զը թապ­լեց դու­ռը թը չէ, սաղ տու­նը թըն­ դաց: Մ­տան նես: Դևե­րուն մեծ ախ­պե­րը թը. - Ղա­սա­բօղ­լի ախ­պեր ջան, մենք պի­տի էր­թան­ք աղ­վու­շու­թան, ա­րի կըլ­լի դու կե­ցի տու­նը, մենք է­լենք էր­թանք: Ղա­սա­բօղ­լին չը­հա­մա­ձայ­նավ. ե­սե քու­ քամ, ը­սավ: Դևե­րը մըտ­քե­րուն մե­չը ը­սին. - Ծո՛, շատ լավ է­ղավ, է­սոր կը տա­նինք աղ­վու­շու­թան, ճամ­փենք կը ու­ շա­պին ճամ­փան, ու­շապն է­տոր կու­տե, մեն­քա քու­քանք Մու­րադ­խա­նին կու­ տենք: Խոսք­մեկ է­ղան, ըն­կան ճամ­փա, հաս­սան ի­նը ճամ­փուն գլո­խը, կայ­ նան: Էդ ի­նը ճամ­փես­նուն օխ­տը գե­տան գա­լան էր, հը­մը էր­կու­սը` գե­տան գալ­մազ: Էս գե­տան գալ­մազ ճամ­փես­նուն ու­շա­պինն էր, մե­կելն էլ` աժ­դա­ հա­րի­նը: Դևե­րուն մեծ ախ­պե­րը, սա­քի տը խամ էր, հեչ բա­նե խա­պար չէր, ը­սավ. - Ղա­սա­բօղ­լի ախ­պեր, դու քը­նա է՛ս ճամ­փով, մե­կալ ախ­պըր­տի­քըս թող էրթան` մե­կը է՛ս ճամ­փով, մե­կը է՛ն ճամ­փով, ես էլ է՛ս ճամ­փով: Ղա­սա­բօղ­լուն ցը­գեց աժ­դա­հա­րին ճամ­փան ու մտքին մեչ ը­սավ. - Դե քը­նա տես­նիմ ինչ տղա ըլ­լիլդ: Մի­շա­վա­րա է­րին, օր աղ­վու­շու­թեն է­նե­լեն է­տև ետ քան, ի­րա­րու տես­նին ի­նը ճամ­փուն մեծ քա­րին քո­վը: Ղասա­բօղ­լին էր, քը­նա՜ց-քը­նաց, հեչ մե բա­նիմ չը հան­դի­պավ` գետ­նու ճի­ճու բի­լա չկար: - Ծո՛,- ը­սավ ինքն ի­րեն,- դևե­րը ին­ձի մախ­սիզ ղրկե­ցին էս ճամ­փով, օր հեչ

բա­նըմ չը կըր­նամ է­նե, վրես խնդան: Խոս­քը բե­րա­նը` մե­մե ա­շեց օր ի՜նչ ա­շե, է­ման մե թոզ ու դու­մա­նըմ քու­ քա դե­մի ի­րեն, օր Աստ­ված հե­ռու պա­յե: Ղա­սա­բօղ­լին կար­ծեց, թե սա­տա­նի քա­մի է: Դու մի ը­սե, աժ­դա­հարն է. հը­մը էն էր, հաս­սավ օր Ղա­սա­բօղ­լուն փա­րա-փար­չա է­նե, գե­զա­նա­սավ­տի­գըմ մանչ, գյուրզն օր բաց թո­ղեց աժ­դա­ հա­րի վրա, թի­քա-թի­քա է­րավ, թա­փեց վար: Սը­պա­նե­լեն է­տև ա­շեց օր ան­ տա­նե­լի բան էր. - Ի­սոր ի՞ն­չը տա­նիմ տուն,- ը­սավ ինքն ի­րեն,- ու դառ­ցավ ան­գըճ­նին կըտ­ ռեց, մե­կը թրեց հա­պի­կին մե աշ­կը, մեկ­նա` մե­կել աշ­կըն ու քը­նաց ետ: Դևերն էտ վախ­տը ետ է­կել, թոփ էին է­ղե քա­րին կուշ­տը, գե­զաթ կե­նեին Ղասա­բօղ­լուն: Է­սիկ օր շատ ու­շա­ցավ, դևե­րուն մե­կը թը. - Ա­րիք էր­թանք, ջա­նըմ, է­նիկ մե­ռավ պրծավ: Մե­կալ­նե­րը թը. քիչ­մա գե­ զաթ է­նենք, է­տև էր­թանք: Քիչ­մա կե­ցան, է­լի չե­րևաց: - Քե­լեք էր­թանք, ջա­նըմ, հի­մի է­նոր սաղ տե­ղը ան­գաճն է մնա­ցե,- ը­սավ մե­կալ դևը: Քի­չըմ էլ օր կե­ցան, տես­սան օր դե՜ հեռ­վեն ղա­րա­թիմ կե­րևա կը: - Ծո՛, ը­սին, հը­լը բա­նի ա­շե­ցեք, վա­խե­ցել փա­խել է: Ամ­պաճ­ճառ վա­խե­ցել փա­խել է: Ղա­սա­բօղ­լին է­կավ, բա­րև տվեց ու ը­սավ. - Ըլ­լի օր ին­ձի կը բաք­լա­յե­յիք:- Ը­սին` հա: Ըն­կան ճամ­փա դե­մի տուն: Հասսան: Տուն օր հաս­սան. ամ­մեն­քը հա­նե­ցին խուր­ջին­նե­րեն ի­րենց ա­վա­ րը` մե­կը մե եղ­նի­կըմ, մե­կը մե ղու­շըմ, մե­կա­լը մե ու­րիշ բա­նըմ: Ղա­սա­բօղ­ լի­նա թը` ես մե բա­նըմ զար­կել եմ, հը­մը չի­տեմ ինչ էր, ան­գըճ­նին եմ փե­րե: Խուր­ջի­նին մի­չեն օր հա­նե­ցին, տե­սան օր ի՜նչ ա­վար, ի՜նչ բան, հենց աժ­դա­ հա­րին անգճ­նին են, օր կան: Դևե­րը պըռ­կը­նին խա­ծե­ցին: Էք­սի օ­րը է­լի՛ քը­նա­ցին ավ­ղու­շու­թան. էս ան­քա­մին Ղա­սա­բօղ­լուն ճամ­ փե­ցին ու­շա­պին ճամ­փով, ի­րենք քը­նա­ցին գե­տան գա­լան ճամ­փա­նե­րեն: Ղա­սա­բօղ­լին էր, քը­նաց-քը­նաց, հեչ մե բա­նիմ չը հան­դի­պավ, ը­սավ. - Ծո՛, էս ինչ տե­սակ մար­թիք են, ին­ձի միշտ դար­տակ ճամ­փով կը ճամ­ փեն: Էս բա­նը մտա­ծե­լուն պես, տես­սավ օր ի­րեն աշ­կե­րը մթնդեն կը ու լու­ սա­նան կը: Աշ­կե­րը սրփեց, տրո­րեց, ու­զեց օր հաս­կը­նա, թը էս ի՞նչ բան պա­ տա­յավ ի­րեն: Մե­մե բիր­տան վեր ա­շեց, օր մե թոզ ու բո­րա­նըմ է է­լե, աշ­խար կա­վը­րե: Ը­սավ.

- Էս ի՞նչ բան է,- ու գյուր­զը հազ­րեց: Տես­սավ օր թոզ ու դու­մա­նին մի­չեն մե ­ղո­ճա ու­շա­պըմ դուս է­կավ: Գ­յուր­զը բաց թո­ղեց ու­շա­պին վրեն, ու­շա­պին է­րավ փա­րա-փար­չա, նստավ հանք­շե­ լու: Դիշիմ­միշ է­ղավ, թը էս ան­տե­րին ի՞ն­չը տա­նի տուն: Ո­րո­շեց քիթ ու պռուն­ գը կտռել, թընել խուր­ջի­նը: Ատ­պե­սա է­րավ, ըն­կավ ճամ­փա: Դևերն ու Ղա­սա­բօղ­լին թող թոփ ըլ­լին, մենք խա­պա­րը տանք Մու­րադ­ խա­նին: Մու­րադ­խանն օր Սու­րաթ­խա­նին քովն էր քը­նա­ցե, Սու­րաթ­խանն է­նոր ամ­մե՜ն տեղ ցուց էր տվե` է՛ս­ օս­կու խազ­նեն է, էս` ար­ծը­թի­նը, էս ին­սը­նի գլխով շինված պաղ­չան է, էս օս­կըռ­նե­րով շի­նած պա­լատն է, էլ ի՞նչ գի­տեմ, հա­զար ու մի բան: Հը­մը ախ­չի­կը մե դու­ռըմ չբա­ցեց. է­նոր մա­սին բան չը­սավ: Մու­րադ­խա­նին փո­րը չը­տա­րավ, թը` էս ի՞նչ դուռ է, ի՞նչ կա մե­չը, օր ին­ձի չը­սավ: Է­կան ի­րենց հա­րա­մօ­դա­սին: Շատ օր ման էին է­կե, դաթ­ռել էին: Սու­րաթ­ խանը գլո­խը թրեց Մու­րադ­խա­նի ծնկին` հանք­շե­լու: Քու­նը տա­րավ օ­րա Մու­ րադխա­նը բաշ­լա­յեց Սու­րաթ­խա­նին մա­զե­րուն հետ խա­ղա­լը: Մու­րադ­խա­նը մա­զե­րուն հետ խա­ղա­լու վախ­տը տես­սավ օր ախ­չը­կան անգ­ճին տը­կեն մե պզտի բան­լի­քըմ է կա­խած ու միտ­քը պղտո­րավ: - Ա­հա՜ ա ա՜, ը­սավ ի­րան ի­րան,- է­սիկ օր կա, էն դռան բան­լիքն է: Էն դուռն օր կա, Սու­րաթ­խա­նը ի­րեն սի­րա­կանն է պա­յե: Ու­րուշ բան չի կըր­նա ըլ­լի: Ու­սուլով գլո­խը ծնկեն վար թրեց ու քը­նաց դե­մի դու­ռը: Բա­ցեց, տես­սավ, օր ի՞նչ տես­սավ. մե մար­թըմ կպրե կա­րա­սին մե­չըն է թրած, զըն­ջըլ­նե­րո­վա կա­պած ու հաց ու ջու­րը ի­րե­նեն հե­ռու թրած: Էտ մարթն օր տես­սավ Մու­րադ­ խա­նին, ը­սավ. - Վա՜յ, ես քու հո­քո՜ւն մեռ­նիմ, թա­քա­վո­րի՛ տղա, ի՜նչ կըլ­լի, քաս, էտ մե կտո­րըմ հա­ցը տաս, ու­տեմ: Էս ան­սուրփ­նե­րը ա­նո­թի մե­ռու­ցին ին­ձի: Մու­րադ­խա­նին մեղ­քը տվեց: Հա­ցը տաշ­տով հրեց դե­մի էն մար­թը: Էտ մար­թը վրա պրծավ ու ղով­տի պես հափ-հափ է­րավ, կուլ տվեց: Հացն օր կուլ տվեց, ը­սավ. - Հո­քո՜ւդ մեռ­նիմ, թա­քա­վո­րի՛ տղա, բը­կիս ըն­կավ, ի՜նչ կըլ­լի, էտ ա­մա­նով ջուրն էլ տաս խմեմ, քե­զի օ­ղոր­մի տամ: Մու­րադ­խա­նը ա­մա­նով ջու­րը օ­տո­քը հրեց դե­մի էտ մար­թը: Ջու­րը խմեց ու ու­ժով վեր թռավ, կպրե կար­սին մի­չեն դուս է­կավ, քա­շեց մե սիլ­լամ օր տվեց Մու­րադ­խա­նին, ցը­գեց է­սոր կպրե կա­ րասն ու ու­շա­թափ է­րավ, ին­քը քը­նաց դևե­րուն տնե­րը` չամ-չրաղ­նե­րը մա­րեց,

ջարթ ու փուրթ է­րավ, Սու­րաթ­խա­նին ա­ռավ ու է­լավ էր­կըն­քի մե ղա­թը, ղըժ­ ժա­լով քը­նա՜ց, ի­չավ Սև ծովին ու Ճեր­մակ ծո­վին ա­տան: Է­տոնք թող մնան ա­տան, մենք խա­պա­րը տանք Ղա­սա­բօղ­լուց: Է­սիկ էտ օ­րը շատ թթու էր: Օր է­կավ դև ախ­պըր­տան­ցը հաս­սավ, ը­սավ. - Է՛հ, ախ­պըր­տիք, է­սօր իմ սիր­տըս մե թա­վիրմ է: - Ը­սին` ի՞նչ կա: - Ը­սավ` Չի­տեմ: Ըն­կան ճամ­փա: Տուն չհաս­սած` տես­սան օր չամ-չրաղ­նե­րը մա­րած են: - Հա՛յ վախ, հա՛յ,- ը­սավ մեծ ախ­պե­րը ու ճվաց,- տղե՛ք, չըլ­լի՞ թե մեր պզտի դուռն է բաց­վե: Ը­սավ ու պզտի ախ­պո­րը ըշ­տա­պով ճամ­փեց տուն: Ղա­սա­բօղ­լին թը` ի՞նչ պզտի դուռ, ի՞նչ կը­սես: - Էհ՛, ի՛նչ­ ը­սեմ,- ը­սավ,- էտ դուռն օր կա էն դուռն է, օր մենք ջան­սըզ Փոլա­ տին խա­փել էինք, թը մեր քու­րը կու­տանք ի­րեն, փե­րել թրել ենք կպրե կար­ սին մե­չը, զըն­դըն­նե­րով ամր­ցու­ցել ենք, օր դուս չը­քա, թը չէ է­նիկ հո­քի չու­նի, ինչ կե­նես է­րա, չի մեռ­նի: Ին­քը­նե մեր քու­րո­չը գու­զեր տա­նի: Հաս­սան տուն, տես­սան օր ի՛նչ, Մու­րադ­խա­նը ըն­կած է կպրե կար­սին մե­չը, ուշ­քը­նե ան­ցած է: Ղասա­բօղ­լին էր, հաս­սավ վրա, ճվաց` Մու­րադ­խա՛ն, Մու­րադխա՛ն: Մու­րադ­խան չկա: Ու­շու­րեկ Մու­րադ­խա­նը աշ­կե­րը բա­ցեց, տես­սավ օր Ղա­սա­բօղ­լին կայ­նած է գլխուն վե­րը­թին: Ղա­սա­բօղ­լին մտքին մեչ ը­սավ. «Ա՛յ Մու­րադ­խան, ես էս­քան լա­վու­թուն ա­րի, քե­զի մու­րա­դիդ հաս­ սու­ցի, պայ­մա­նըս պի­տի խախտ­վի, լա­վու­թուն է­րա­ծըս պի­տի է­րե­սո­վը տամ. չը­սե՜մ, ա­խըր, էս­մա­նէ բան կըլ­լիր, օր դու փե­րիր իմ գլո­խըս»: Մու­րադ­խա­նին կպրին կար­սեն հա­նեց, սիրտ տվեց, վրան, գլո­խը լավ մաք­րեց, ը­սավ. - Ախ­պեր ջան, հեչ մի՛ վա­խե­նա, ես է­լի քու մու­րա­զիդ կը հաս­ցը­նեմ ու կան­չեց դևե­րուն, պա­հան­ջեց օր կշեռք փե­րեն: - Հա՛, հա՛, ը­սավ, փե­րե՛ք կ­շեռ­քը: Է­սոնք կշեռ­քը փե­րին, ին­քը ը­սավ. - Ախ­պո­րըս քա­շով ձե­զի կու­տամ, քառ­սուն օր էլ ձեզ­նեն մոհ­լաթ կառ­նեմ, թե քառ­սուն ա­վուր է­կա՜, է­կա, թե չէ­կա սա ախ­պե­րըս ձե­զի ձեր մո­րը կա­թին պես հա­լալ ըլ­լի: Հը­մը օր է­կա հաս­սա ի­րեն վախ­տին ու տես­սա օր ախ­պե­րըս մե մսխա­լըմ պակ­սել է, վա՛յը քու­քա ձեր օր ու ա­րևին: Ախ­պո­րը կշռեց, հանձ­նեց սրանց, ին­քը է­լավ, ըն­կավ ճամ­փա ու քը­նաց: Շատ քը­նաց, քիչ քը­նաց, է­տի­կե Աստ­ված գի­տե, տես­սավ օր էր­կու դև ի­րար

հետ, քափ ու քըր­տինք մը­տած, կը կըռ­վին: Դևե­րը տես­սան օր ին­սը­նօղ­լի քու­քա, ը­սին. - Է­սիկ շատ լավ է­ղավ, օր ին­սը­նօղ­լին է­կավ, մեր վե­ճը հի­մի մենք կլու­ ծենք: Ղա­սա­բօղ­լին մո­տե­ցավ, բա­րև տվեց ու հար­ցուց, թե` վեճն ու կռի­վը ին­ չի՞ համար է, ի՞նչ պատ­ճա­ռով է սկսվե: Դևեր­նե պա­տաս­խա­նե­ցին թե` հը­պը պա­պա­կան մե­զի էս խա­լին ու չի­բուխն է մնա­ցե, չենք կը­րան կի­սե ի­րար մեչ: Ղա­սա­բօղ­լին հար­ցուց, թե` էտ խա­լին ու չի­բու­խը ի՞նչ շնորք ու­նին: Ըշ­տը ը­սին, օր էս էր­կուս­նա շնորք ու­նին ա­հա այս­պես. օր նըս­տիս խա­լուն վրա, չի­բու­խը զայ­նես էս խա­լուն, ը­սես, «­Խա­լի, քե­զի գու­զեմ այ­սինչ տե­ղը», է­նիկ քե­զի ղըժ­ժա­լով կը­տա­նի, կի­չըս­նե էն­տեղ: - Ծո՛,- ը­սավ ինքն ի­րեն,- է­սիկ իս­կա­կան ին­ձի էր պետք: Ու­րեմն` Աստ­ված իմ թըր­ֆես է ու իմ գոր­ծե­րուս Տե­րը տի­րու­թեն կե­նե: Հար­ցուց, թը ի­րենք նետ ու ա­ղեղ ու­նին: Ը­սին, հա, ու­նինք: Ը­սավ շուտ ք­նացեք փե­րեք: Ես կը թապ­լեմ, դուք վազ­զե­ցեք փե­րեք: Վե­րըդ օր թեզ հաս­ սավ ին­ձի, խա­լին ու չի­բու­խը թող է­նոր ըլ­լի: - Ծո՛,- ը­սին կռվող դևե­րը,- ի՛նչ լավ ը­սավ ին­սը­նօղ­լին: Ղա­սա­բօղ­լին էր, ա­ռավ նետ ու ա­ղե­ղը, ան­պես թապ­լեց օր օխ­տը սա­րին էտ­տին ըն­կան: Դևե­րը գըմփ­գըմ­փա­լով վազ­զե­ցին փե­րե­լու: Դիո­րի հա­սան, դառ­ցան ետ քա­լու, Ղա­սա­բօղ­լին էր` խա­լին փատ­տեց չիբ­խին, թրեց թևին տակն ու քնաց: Շատ օր քը­նաց, է­լի տես­սավ, օր էր­կու դև է­լի կըկռ­վին էտ­ տեղ: - Բա­րև,- ը­սավ,- դև ախ­պըր­տիք, ին­չի՞ կը կռվիք: - Աս­սու բա­րին,- ը­սին,- ին­սա­նօղ­լի, մե­զի պա­պա­կան մնա­ցել է էս քուլ­լա­ հը. ես կը­սեմ ին­ձի ըլ­լի, էն կը­սե ին­ձի ըլ­լի: - Լավ,- կը­սե,- ձեր քուլ­լա­հը ի՞նչ շը­նորք ու­նի: - Մեր քուլ­լա­հը,- կը­սեն,- սըր­քուլ­լահ է, վեվ օր է­նիկ գլո­խը թնե, չի է­րևա: Ղա­սա­բօղ­լին մտքին մեչ ը­սավ` էս էլ լավ է­ղավ: Էս­տեղ էլ դևե­րուն գլխուն նը­մա­նա­պես օ­յին խա­ղաց ու քուլ­լահն ա­ռավ, ըն­կավ ճամ­փա: Շատ ու քիչ օր քնաց, հաս­սավ Սև ծո­վին քա­նա­րը: Խա­լին հա­նեց, փռեց, նստավ վրեն, չի­բու­խը զար­կեց ու ը­սավ. - Հա՛, հա՛, խա­լի, քե­զի գու­զեմ Սև ծո­վին, Ճեր­մակ ծո­վին ա­տան: Խա­լի­ն էր` ղըժ­ժա­լով է­լավ էրկն­քի մե ղա­թը, ի­չավ Սև ծո­վին, Ճեր­մակ

ծո­վին ա­տան: Ի­չավ, ու­սու­լով խա­լին փատ­տեց, չի­բու­խը թրեց մե­չը, քը­նաց դե­մի սա­րայ­նե­րը: Քը­նաց հաս­սավ, մտավ սա­րայ­նուն տա­կը, խա­լին թ­րեց էտ­տեղ, քու­լա­հը թրեց գլոխն ու է­լավ վեր: Քը­նաց սա­րայն օր հաս­սավ, տես­ սավ օր Սու­րաթ­խանն ու մե ու­րուշ ախ­չի­կըմ ի­րար հետ խո­րա­թեն կը: Սու­ րաթ­խանն ը­ռունդ, է­նիկ Սուրաթ­խա­նեն ը­ռունդ: Էտ վախ­տը Սու­րաթ­խանն ը­սավ թը. - Ախ­չի՛, հը­լը մեմ ը­ռամ քը­ցե, ա­շենք թը ի՞նչ կե­նե Ղա­սա­բօղ­լի դաք­րըս: Ախ­չի­կը ը­ռամ քը­ցեց ու ճվաց. - Ըխ­չի՛, ըխ­չի՛, դաք­րըդ էս­տեղ, մեր օ­դան ­կայ­նած կե­րևա: - Ի՞նչ կը­սես, ըխ­չի, ը­սավ, իմ դաք­րըս պի­ճի՞ մարթ է, օր էս­տեղ ըլ­լի, չե­ րևա: Հը­լը մեմ է­նոր բո­յը տես­նի՜ս, բու­սա­թը տես­նի՜ս: Ղա­սա­բօղ­լին էր` քուլ­լա­հը վե­րուց գլխեն, է­րև­ցավ ախ­չըկ­նուն: Սու­րաթ­ խանն օր տես­սավ դա­քե­րո­չը, ըն­կավ ճի­տը, լա­ցեց: Ղա­սա­բօղ­լին ը­սավ. - Վախ­տը չէ, Սու­րաթ­խան, պետք է էր­թանք: - Ա՛ման, ախ­չի, ը­սավ մե­կել ախ­չի­կը, ինձ էլ տա­րեք հետ­վը­նե­րըդ, Աստ­ծու սիրուն: Սու­րաթ­խանն ը­սավ. - Ղա­սա­բօղ­լի, Աս­սու սի­րուն, հի­մի էր­թը­լու վախ­տը չէ. դու քը­նա պայ մտի, հի­մի Ջան­սըզ Փո­լա­տի վախտն է, քու­քա: Թող մնա, էք­վան կը խո­սինք: Ղա­սա­բօղ­լին քուլ­լա­հը թը­րեց գլո­խը, ի­չավ վար, մեկ էլ տես­սավ օր ի՜նչ. էր­կինք, գե­տինք, ջուր ու ծով ի­րար խառն­վան, Ջան­սըզ Փո­լա­տը ղըժ­ժա­լով ի­չավ վար: Ի­չավ վար ու ը­սավ. - Հա՜, հա՛, Սու­րաթ­խա՛ն, էս ի՞նչ ին­սը­նի հոտ քու­քա: - Ա­ման քա, ի՞նչ կը խո­սիս,- ը­սավ Սու­րաթ­խա­նը,- ու՞ր­տից իս­տեղ ին­ սան: Ըլ­լօր իմ վրա­յիս ին­սը­նի հոտն է, օր քու­քա: ­Ջան­սըզ Փո­լատն ըն­կավ պառ­կավ: Վախտ օր ան­ցավ բա­րի լու­սը բաց­ վավ, բա­րի լու­սը բաց­վի ձեր վրեն, Ջան Փո­լա­տը օ­ցը ղամ­չի է­րավ, խը­նոց­ ցին` ձի, նստավ ու է­լա՜վ էր­կըն­քին մե ղա­թը, քը­նաց: Թող է­նիկ էր­թա, մենք դառ­նանք Ղա­սաբօղ­լուն: Ղա­սա­բօղ­լին էր` է­լի է­լավ վեր, ը­սավ. - ­Հա՛, հա՛, ախ­չիկ­ներ, էր­թը­լու վախտն է, խել­քե­րըդ ժող­վե­ցեք: Ախ­չիկ­ներն էին` ժող­վըռ­թե­ցին ու­նե­ցած-չու­նե­ցած­ներն ու է­լան դուս, նստան Ղա­սա­բօղ­լու խա­լուն: Ղա­սա­բօղ­լին չի­բու­խը զար­կեց խա­լուն ու ը­սավ.

- Խա­լի՛, գու­զեմ Սև ծո­վի, Ճեր­մակ ծո­վի քա­նա­րը: Խա­լին էր` ղը՜ժ­ժալով է­լավ էր­կինք, ի­չավ գե­տինք, Սև ծո­վի ու Ճեր­մակ ծո­վի քա­նա­րը:367

ԴԱՐՎԵՇԸ Ժա­ման­կոց մե խեղճ, օր­փևա­րի պա­ռավ կը­նի­կըմ կըլ­լի, կու­նե­նա կը ի­րեք ախ­չիկ: Էս պա­ռա­վը էն­քան խեղճ կըլ­լի կը օր, ախ­չըկ­նուն առ­նող չիլ­լի: Օր­ վան մե օ­րը նես կը մտնի էս պառ­վի տու­նը մե դար­վի­շըմ, բա­րև կու­տա պառ­ վին, բա­րև կառ­նե: Վախ­տըմ օր կանս­նի, պառ­վին կը­սե. - Գի­տե՞ս, է­կել եմ մեծ ախ­չի­կըդ ին­ձի ու­զե­լու: Պա­ռա­վը խել­քը էս­թուն կը զայ­նե, էն­թուն կը զայ­նե, կա­շի­կը օր ի­րեն ախ­ չըկ­նուն առ­նող չպի­տի ըլ­լի, վեր­ցը­նե կը­սե. - Հայ­տե տվի, դար­վիշ պա­պա, Աստ­ված թող բա­րի վա­յե­լու­թուն տա, մե բարցիմ ծե­րա­նաք: Դար­վի­շը խըն­դը­լուն կըլ­լի, վերց­նե կը մեծ ախ­չը­կանն ու հայ­տե բա­լամ` դե­մի տուն: Հաս­նին կը տուն, դար­վի­շը հա­լա­վը կը հա­նե, թե­թև­նա կը, ախ­ չը­կան ձեռ­քեն բըռ­նե­կը ու տա­նի կը նե­սի օ­թաղ­նե­րը: Մե­մե ախ­չի­կը ի՜նչ կը տես­նի: Տես­նի կը օր սա՜ղ պա­տե­րեն չըփ­լաղ մե­ռել­ներ են կա­խած: Խել­քը գլխեն թռնի կը: Կը­սե. - Մա՛րթ, դու ին­ձի ո՞ւր ես փե­րե: Դար­վի­շը վերց­նե կը­սե կը, թը. - Էս մե­ռել­նե­րի մսեն կու­տեմ, կապ­րիմ կը. դու­նե՛ պի­տի ու­տես էտ մսեն, օր չու­տես, գիտ­ցի օր դու­նե էտ­ման մեռ­նիս պի­տի. օր կե­րար, զա­թի իս­կա­կան կը­նիկս ես ու կը­նի­կըս էլ կը մնաս: Էս ախ­չի­կը սրտա­պա­տառ կըլ­լի, կընկ­նի դար­վի­շին օտ­վին, կա­ղա­չե, պա­ղա­տե­կը, թը ին­քը մար­թու միս­չի կըր­նա ու­տե. հը­մը հնար չիլ­լի: Դար­վի­շը դա­նա­կը կու­տա ախչ­կա ձեռ­քը, հրա­մա­յե կը. - Կըտ­ռե մսեն, փեր տապ­կե, ու­տենք: Ախ­չի­կը ճա­րա­հատ­յալ կըտ­ռե կը մսեն, փե­րե տապ­կե կը: Դար­վի­շը կը­ սե` կե՛ր: Ախ­չի­կը կը­սե. - Դու կեր, ես է­տև կու­տեմ: 367 Բանասացը հեքիաթի շարունակությունը չի հիշել:

Դար­վի­շը կու­տե, կել­լե կը վեր, կը­սե. - Ես կեր­թամ դուս, դու կեր: Հա­մա­ձայ­նի կը ախ­չի­կը ու կը­սե` Լավ, դու քը­նա՛, ես կու­տեմ: Դար­վիշն օր դուս կել­լե կը, էս ախ­չի­կը բռնե մի­սը թա­ղե կը ու, քու­քա նստի կը: Դար­վի­շին կա­տուն տես­նի կը էտ բա­նը: Հը­մը դար­վիշն օր նես քու­քա, կատ­վին հարցը­նե կը թը. - Կե­րա՞վ: Կա­տուն գլխով կե­նե, թը չէ՛, չը կե­րավ: Դար­վի­շը օ սա­հաթ կել­լե, շի­շը տաքց­նե­կը ու փե­րե կո­խե կը ախչ­կա սիր­տը, տա­նի կա­խե կը մե­ռել­նուն կուշ­ տը: Մե­կել օ­րը դար­վի­շը կեր­թա պառ­վին տու­նը, կը­սե. - Գի­տե՞ս, զոն­քանչ խա­նում, ախ­չի­կըդ է­սօր լվացք է է­րե, գոր­ծե­րը շատ են, ըսավ, թող քու­րըս քա, ին­ձի քյո­մագ է­նե: Պա­ռա­վը կը­սե. - Ի՞նչ կըլ­լի, թող քա: Վեր­ցը­նե կը օր­թան­ճիլ քու­րո­չը, տա­նի կը տուն: Տուն օր կը տա­նի դռվին կը կող­պե, ախչ­կա ձեռ­քը դա­նակ կու­տա, տա­նի կը շի­տա՜կ քու­րո­չը ջան­դը­ կին կուշ­տը, կը­սե. - Կըտ­ռե քու­րոչդ մսեն, վեր­թիցն օր գու­զես, տար տապ­կե, օր ու­տենք: Ախչ­կան չու­մը կը չոր­նա: Ի՞նչ է­նե. կըտ­ռե կը քու­րոչ մի­սը, տա­նի տապ­ կե­կը ու մո­լը­րի մը­նա կը, թը ի՞ն­չըղ ու­տե: Կը­սե. - Չեմ կըր­նա, ձեռ­քըս չի՛ էր­թա: Կը­սե. - Օր չես կըր­նա, քե­զե կը կա­խեմ է­տոնց կշտեն. հը­մը օր կըր­ցար, դու կըլ­ լիս իմ հա­լա՜լ կը­նի­կըս: Էս ախ­չի­կը չա­րա­սըզ քու­րո­չը մի­սը թնե կը դար­վի­շին ա­ռա­չը, ինք­նե քաշ­ վի կը քանար: - Ին­չի՞ չես ու­տե,- կը­սե դար­վի­շը: - Դու կեր,- կը­սե, ես ե­տև կու­տեմ: - ­Լավ,- կը­սե, ես կու­տեմ կեր­թամ դուս, դու ե­տև կեր, հը­մը օր չը կե­րար, լա՜վ գիտ­նաս հա՜, քե­զե քու­րո­չըդ օ­րին կը ցը­գեմ: Դար­վիշն ին­քը կու­տե, բե­րա­նը կը սրփե, կել­լե դուս: Է­նոր կա­տուն քու­քա կը ա­ռաչ, սեյր կե­նե, կա­շե­կօր էս ախ­չի­կը մի­սը տա­նի կը էն­թուն ու թա­ղե կը: Ու­շու­րեկ նես կը մտնի դար­վի­շը:

- Հըը՜,- կե­րա՞ր,- կը­սե, հա­մո՞վ էր: Կը­սե.- կե­րա, ա­նուշ էր: Մե­մե կա­տուն ա­ռաջ քու­քա: Դար­վի­շը դառ­նա կը­սե. -­ Կա­տու՛, էս ախ­չի­կը միս կե­րա՞վ: ­Կը­սե. - Չէ՛, չկե­րավ, տա­րավ պա­տին քո­վը թա­ղեց: ­Դար­վի­շը կու­տը կու­տե, էր­կինք կել­լե: Վեր­ցը­նե կը շի­շը, տաք­ցը­նե կը ու կո­խե կը էս ախչ­կան սիր­տը, տա­նի կա­խե կը պա­տեն, քու­րո­չը կուշ­տը: ­Կանս­նի կը էր­կօ­րըմ, կել­լե կեր­թա կը պառ­վին բա­րով, Աստ­ծու բա­րի կը­սե ու կնստի քեֆ ու հալ կը­հար­ցը­նե: Զո­քանչ խա­նու­մը կը­սե. - Էս ո՞ւր է, մեր աղ­չի­կը չե­կավ տուն հը­պը: - Ձեր ախ­չի­կը քու­րո­ջը քյո­մագ կե­նե կը,- կը­սե,- է­կել եմ օր պզտի քե­նու­սա տա­նիմ: ­Պա­ռա­վը հա­մա­ձայ­նի կը, կը­սե` թող քա, բայց թող գոր­ծը շուտ վեր­ջաց­ նեն ու թե­զըմ ղրկե տուն քան: Կառ­նե կը էս ախ­չը­կան­նա ու կեր­թա տուն: Էս քու­րը պզտիկ կըլ­լի, ինք­նե հը­լը պուր­պիկ կը խա­ղա է­ղե: Էս քու­րը մե­մե մե կա­տում է ու­նե­ցե: Կատուն ու պուր­պի­կը հե­տը կը վեր­ցը­նե օր էն­տեղ խա­ղա: Կեր­թան տուն: Օր կը հաս­նին, դար­վի­շը է­լի ա­ռաչ­վա պես դռվի­քը կա­խե կը ու ախ­չը­կա­նը ձեռ­քը կու­տա դա­նա­կը, տա­նի կը մե­ռել­նե­րուն մեչ, կը­սե. - Է­սոնք օր կան, քու քու­րերդ են, է­նոնք օր կան քուլ­լի քե­զի պես ախ­չիկ են: Է­դոնց բի­րա­տու­նին մսե­րեն կե­րել եմ, չուն­քի փե­րել եմ կը­նիկ է­նե­լու, հը­ մը հեչ մե­կը ին­ձի ան­գաճ չի է­րե, մար­թու միս չէ կե­րե, ե­սե սը­պա­նել, կա­խել եմ: Հի­մի քե­զի փերել եմ, օր դու­նե քուր­վըն­տանցդ մսե­րեն կտռես, տա­նինք տապ­կինք, ի­րար հետ ու­տենք: Էն վախ­տը դու կըլ­լիս հա­լա՜լ կը­նի­կըս: Հը­մը օր չկե­րար, լավ գիտ­ցած ըլ­լիս, քե­զե է­նոնց օ­րին կը ցգեմ: Էս ախ­չի­կը շատ խե­լա­ցի կըլ­լի. կը­սե` լավ, ու քու­րոչ մսեն կտռե­կը ու տապ­կե կը: Տապ­կե պրծնի­կը օ­րա, դար­վի­շը քու­քա կը­սե` փե՛ր­ ու­տենք: Ախ­ չի­կը լըս­նե կը սա­ֆը, փե­րե թնե կը դար­վի­շին ա­ռա­չը, կը­սե. - Դու կեր, ես է­տև կու­տեմ: Դար­վի­շը կու­տե, կըշ­տա­նա կը ու կել­լե դուս: Էս ախ­չիկ­նե, գյո­զը­նա սավ­ տի­կըմ ախչիկ, հաս­կը­ցած կըլ­լի դար­վի­շին կատ­վին սը­ռը. կել­լե, կատ­վը­նուն հա­մար մե թո­փըմ կը շի­նե, ցը­գե կը առչփվ­նին, խաղ­ցը­նե կը, օ­յին­ներ կը սար­քե, օ­յա­լա­միշ կե­նե ու մե քա­րեմ սամթ կը ցը­գե, տա­նի մի­սը թա­լե կը ու

դառ­նա քու­քա, օր կատ­վը­նին հը­լը խա­ղան կը: Ու­շու­րեկ դար­վի­շը նես կը մտնի, կա­շե ի­րեն կատ­վին է­րե­սը: Հը­մը էտ վախ­տը կատ­վին միտ­քը կըյ­նի կը, չորս թա­րա­ֆը կա­շե կը օր մի­սը չկա, շաշ­ մի կը. էլ չի­տե, թը ինչ ը­սե, տիրո­չը խա­փե կը, թը` կե­րավ: Դար­վի­շը հա­վա­ տա կը: Էտ վախ­տը փե­րե կը քալ­փա­թի­նը, էս ախ­չը­կա­նը առ­չի առ­կես­նե­րեն մե­կը քա­շե­կը ու է­տոր տե­ղը թը­նե կը մե ան­գին քա­րով առ­կեմ, օր գի­շեր­նե­րը փառ­լաթ­միշ կըլ­լի ու լուս կու­տա կը է­ղե: Առկեն թնե­լեն է­տև ախ­չը­կա­նը հետ պսակ­վի կը ու կը­սե. - Այ հի­մի դու է­ղար իմ հա­վա­տա­րիմ կը­նի­կըս: Տա­նի կը կըն­կա­նը ցուց կու­տա ի­րեն ա­մա­րաթ­նե­րը, կա­րո­ղու­թե­նը, ամ­մեն բան: Դու մի ը­սե, էս դար­վի­շը ու­նե­ցել է գետ­նի տը­կի տներ. էտ տը­նե­րուն մեչ­ նէ շա՜տ սուն­յաթ­քար­ներ, խա­լի գոր­ծող­ներ, շալ գոր­ծող­ներ ու ու­րուշ բա­ներ: Ու­նե­ցել է մե հա­տըմ էլ թիր­մա: Էտ թիր­մին մե­չը պա­յե կը է­ղե չը­սե­պող­նե­րուն: Է­տոնք բի­րա­տի ցը­ցը­նե­լեն է­տև դար­վի­շը կըն­կա­նը տա­նի կը օ­դեն ու կը­սե. - Կ­նիկ ջան, ես էս­յաթ եմ է­րե, օր պի­տի էր­թամ հաջ: Օր էր­թամ հաջ, կու­ շանամ ի­րեք տա­րի. տու­նըս-տե­ղըս, կա­րո­ղու­թե­նըս, թիր­մեն ու սուն­յաթ­քար­ նե­րըս կը պայես է­ման, ին­չըղ օր տես­նիս կը. մե բա­նըմ պակ­սեց, մե բա­նըմ պա­տա­յավ, լավ գիտ­ցած ըլ­լիս, ճի­տըդ ջա­լաթ է­նել կու­տամ: Էս խոս­քերն ը­սելն ու գա­վա­զա­նը ձեռ­քը առ­նե­լը մեկ կըլ­լի. մնաս բա­րով կե­նէ ու կեր­թա կը հաջ: Դար­վիշն օր կեր­թա, մու­թը կը կո­խէ, կը­նի­կը կեր­թա դռվին կը կող­պե ու քու­քա նստի կը օ­դեն, բաշ­լա­յե կը լալն ու օ­րո­տա­լը: Շատ օր կու­լա մե­մե կա­ շե կը օր բա­րի լու­սը բաց­վավ. էտ բա­րի լուս­նե ձեր վրեն բաց­վի: Մայ­րը­մով աշ­վին սրփե­լով կեր­թա մա­լը կը դար­մը­նե, ձիա­նուն կա­շէ ու բաշ­լա­յե կը թար­ քար­տան լա­լը: Շատ օր կու­լա, կօ­րո­տա, ճեր­մակ ձին Աս­տը­ծու հրա­մա­նով լի­զու կառ­նե ու կը­սե. - Խա­նո՛ւմ, ին­չի՞ կու­լաս, դար­դըդ ի՞նչ է: Էս ախ­չի­կը կեր­թա չո­քի կը ճեր­մակ ձիուն ա­ռա­չը, ու լա­լով կը­սե. - Դար­դըս կա­պուտ է. մար­թըս քը­նաց հաջ, ի­րեք տա­րի կու­շա­նա, ի՜ն­չըղ պի­տի քա­շեմ էն­քան մար­թու ա­վու­զա­րը. կե­սը թիր­մեն կը փը­թին, կե­սը գետ­ նին տը­կի տը­նե­րուն մեչ, ա­րևի է­րես չեն տես­նի, կը­նիկտղի է­րես չեն տես­նի. ին­ձե թամ­բեյ կե­նե թը. «Օր մե բա­նըմ պակ­սեց, մե բա­նըմ պա­տա­յավ, գիտ­ ցած ըլ­լիս օր ճի­տըդ ջալլաթ է­նել կու­տամ»:

- Մի՛ մտա­ծէ,- կը­սե ճեր­մակ ձին,- Աստ­ված օ­ղոր­մած է, հըլ­բըթ մե հնա­րըմ կըլ­լի, դու­նե կա­զատ­վիս կը: - Ի՞ն­չըղ չը մտա­ծեմ, քայ­լան ձի ջան,- կը­սե կը­նի­կը: Տես­նի­կը օր է­սե ե­սի­ րի պես է­ղա. Աստ­ված սև ու մութ բախ­տի ար­ժան­ցուց ին­ձի. էր­կու քու­րո­չըս մոր­թեց, մսե­րը կե­րավ, ին­ձի ե­սիր թո­ղեց ու քը­նաց: - Դե, ա­րի, օր էտ­ման է, ես քե­զի խրա­տըմ տամ, դու­նե ա­զատ­վե, ե­սե ա­զատ­վիմ,- ը­սավ ձին: - Ը­սա,- ը­սավ,- ի՞նչ գու­զես ը­սա, կե­նեմ: - Էք­վան կեր­թաս մտնիս կը թիր­մեն ու սուն­յաթ­քար­նո­ցը, կը­սես. - Ժո­ղո­վո՛ւրթ, ես է­կել եմ ձե­զի ա­զա­տե­լու, թե օր գու­զեք ա­զատ­վիլ, ա­ռե՛ք փե­տատ­նե­րը, ա­ռե՛ք քիս­կի­նե­րը, քա­կե­ցեք թիր­մեն ու դար­վի­շին տնե­րը, մու­ խը էր­կինք հա­նե­ցեք, տակն ու վրա է­րեք, քա­րը քա­րին մի՛ք թող­նե. իս­տը­ կե­ցեք տնե­րուն տե­ղը, թամա­լին հետ հո­ղը գութ­նով հեր­կե­ցե՛ք, տե­ղը գա­րի ցա­նե­ցեք ու դու­քէ պրծիք, ե­սե պըրծ­նիմ էս սև ու մութ դար­վի­շի ձեռ­քեն: Եվ օր ը­սիր պրծար, է­նոնք քուլ­լի ը­րա­զի կըլ­լին, կառ­նեն քիս­կի­ներն ու փե­տըտ­նե­ րը, դար­վի­շի տու­նը խա՛ն­ ու խա­րա­պա կը դառ­ցը­նեն: Էն վախ­տը դու գլո­խըդ կառ­նես ու փախ­չիս կը մե թա­րա­ֆըմ: Է­տիկ ը­սե­լը գի­տեր, կնի­կը աշ­վին սրփեց, պա­քեց ճեր­մակ ձիուն է­րե­սըն ու պատ­ռաս­տու­թեն տես­սավ, օր սա­պախ­տան կա­նուխ էլ­լե ու ը­սածն է­նե: Խըն­դը­լուն գի­շե­րը քու­նը չտա­րավ: Եփ օր լու­սա­ցավ, էս կը­նիկն էր, քը­նաց վե­րուց բան­լիք­նե­րը, զար­կե՛ց, բա­ցեց դար­վի­շի փե­չա­տած դռվիքն ու մտավ թիր­մեն, ը­սավ. - Ժո­ղո­վո՛ւրթ, ես ե­կել եմ ձե­զի ա­զա­տե­լու էս մութ թիր­մե­ցեն: Ես դար­վի­շի կնիկն եմ. դար­վի­շը քնաց հաջ. կու­շա­նա ի­րեք տա­րի: Հի­մի Աստ­ծու հրա­մա­ նով ձեր վրեն լուս պի­տի բաց­վի, թե ը­րա­զի եք, ա­ռե՛ք փե­տըտ­նե­րը, ա­ռե՛ք քիս­կի­նե­րը, դար­մա­տա­ղըն է­րեք դար­վի­շի տունն ու տե­ղը, քա­կե­ցե՛ք պա­տե­ րը թա­մըլ­նե­րեն հետ, հե­ռե­ցու­ցե՛ք քարն ու քուռ­չը, տե­ղը գա­րի ցա­նե­ցեք, է­տև Աստ­ված ձե­զի ու­ղու­ղու­թեն տա, ո՛ւր գու­զեք քնա­ցեք: Է­սիկ օր էս ճա­ռա­խո­սու­թե­նըն է­րավ, թիր­մին մար­թի­քը գո­ռուն-գո­չու­նով վրա պրծան, էս կնկա­նը էր­կինք հա­նե­ցին ու գե­տին ի­չու­ցին: Է­սոնք օր ը­րա­զի է­ղան, էտ կնի­կը քը­նաց ի­չավ գետ­նի տա­կի տնե­րը, կան­չեց սուն­յաթ­քար­նուն, է­լի էտ բանն ը­սավ, է­նոն­ցե ը­րա­զի է­րավ ու մե­քա­րեմ բաշ­լա­յե­ցին դար­վի­շի տնե­րը քա­կե­լը: Տ­նե­րը քա­կեցին, խան ու խա­րա­պա է­րին, տե­ղը գա­րի ցա­

նե­ցին. դար­վի­շի կնկա հրա­մա­նով է­նոր կա­րո­ղու­թե­նը ի­րենց մեչ հա­վա­սար բաժ­նե­ցին ու մնաս բա­րով ը­սին էս կըն­կանն ու էր­կը­նուց գե­տին շնո­րա­կալ է­ղան, քը­նա­ցին ամ­մենն ի­րենց թա­րա­ֆը: Է­տոնք օր քնա­ցին պրծան, էս կը­նի­կը մե վախ­տըմ դի­շիմ­միշ է­ղավ, թը. «­Հի­մի ո՞ւր էր­թամ, օր դար­վի­շի ձեռ­քեն ա­զատ­վիմ»: Շատ օր մտա­ծեց, մտյան է­րավ մորն ու ամ­մեն բան, դայ­րին փե­շը զար­կեց մեջ­քին ու, հայ­տե բա­լամ, էրկ­րեն դուս: Թե է­րիկը դե­մի ա­րև­մուտք էր քը­նա­ցե, ին­քը ա­րևելք քը­ նաց: Շատ քը­նաց, թե քիչ քը­նաց, էտ էլ Աստ­ված գի­տե, քը­նաց հաս­սավ մե ու­րուշ էրկ­րիմ սի­նո­ռը: Ա­նոթ­ցել էր: Մ­տավ մե­շին մե­չըն օր բա­նըմ գտնի, ու­ տե: Էտ վախ­տը, էտ էր­կը­րի թա­քա­վո­րին տղեն ավ­ճու­թեն կե­նե է­ղե: Մե­մե բիր­տան տես­սավ էս կըն­կանն ու մո­տե­ցավ, ը­սավ. - Է՜յ, ին­սա­նօղ­լի, ի՛նս­ ես, ջի՛նս­ ես, էս ի՞նչ գործ ու­նիս մեր էր­կը­րին մե­չը: - Ին­սա­նօղ­լի եմ,- ը­սավ,- ան­տեր, ան­տի­րա­կան ման քու­քամ: - Վե՞ր էր­կը­րեն ես,- հար­ցուց,- ին­չի՞ մե­շեն ես մտե: Ը­սավ օր է­սինչ էր­կը­րեն է ու գլխուն է­կա­ծը սաղ պատ­մեց թա­քա­վո­րին տղին: Թա­քա­վո­րին տղեն մաթ մնաց էս կըն­կա պատ­մու­թե­նեն ու ը­ռըն­դու­թե­ նեն: Շատ օր խո­սան, ը­սավ. - Ես թա­քա­վո­րին տղեն եմ: Ա­րի դու ին­ձի առ, պրծի դարդ ու ցա­վե­րեդ: Ախ­չի­կը հա­մա­ձայ­նավ, ու թա­քա­վո­րին տղեն ա­ռավ, տա­րավ տուն: Օր տա­ րավ տուն, քը­նաց հո­րը կուշ­տը, ը­սավ. - Թա­քա­վո­րը ապ­ռաստ մնա, մե­շին մի­չեն էս ախ­չը­կա­նը գտա, ու­զե­ցի ին­ձի առ­նե­լու հա­մար: Ա­կար օր գու­զես քու հար­սըդ է­նել, մե­զի պսա­կե, թե օր չէ, ես ու­րուշ ախ­չիկ չեմ առ­նե: Թա­քա­վո­րը վե­րուց ը­սավ. - Օ­ղո՛ւլ, եփ օր քե­զի ձեռք կու­տա, Աստ­ված բա­րի վա­յե­լում տա, մե բարցիմ ծե­րա­նաք: Ար­թըղ թա­քա­վո­րը հարս­նի­քը բռնեց, օխ­տը օր, օխ­տը գի­շեր հարս­նիք է­րավ, տղին պսա­կեց, մու­րա­դին հաս­սուց ու ի­րեն օ­րը թըմ­մավ, մե­ռավ: Եփ օր մե­ռավ, էլլի­կը տղին թա­քա­վոր նստե­ցուց: Ան­ցավ մե վախ­տըմ, էս նոր թա­քա­վո­րը ու­նե­ցավ մե ման­չըմ: Մանչն օր ի­րեք տա­րե­կան է­ղավ, դար­վի­շին հա­ջեն քա­լու տա­րին թըմ­մավ: Դար­վի­շը ետ է­կավ, քը­նաց տան տե­ղը էս­թուն ա­շեց, էն­թուն ա­շեց, տու­նը չը գտավ: - Է՜ս ի՜ն­չ օ­յին էր գլու­խըս է­կավ,- շվա­րած, շփոթ­ված նստավ քա­րին:

Չորս բո­լո­րը ա­շեց, է­տև ու­շու­րեկ գլխու ըն­կավ, օր էս բա­նը ի­րեն կըն­կա­նը բա­նը կըլ­լի: Դար­վի­շը կատ­ղավ, կու­տը կե­րավ, էր­կինք է­լավ: - Ես էլ­լիմ դար­վիշն ու դու իմ գլու­խըս էս տե­սակ օ­յի­նը փե­րե՞ս: Ը­սավ ու ձեռ­վին էր­կինք տնկեց, Աստ­ված կան­չեց, էր­թում կե­րավ, օր էր­ կը­թե չա­րոխ հաք­նի, աշ­խը­րե-աշ­խար անս­նի, կըն­կա­նը գտնի ու հա­խի­ցը քա: Քը­նաց մտավ դա­մըրչ­նոց, զա­կազ տվեց ջուխ­տըմ էր­կը­թե չա­րոխ շի­նե­լու: Քը­նաց մե սա­զըմ ա­ռավ, տե­սակ-տե­սակ հա­լավ­ներ ա­ռավ: Հա­քավ, սա­զը մեշ­քեն կա­խեց ու յա՛ Աստված ը­սավ, ըն­կավ ճամ­փա: Վեր­տեղ օր կեր­թար, կը­սեր` ես աշ­շըղ եմ: Վեր­տեղ օր քը­նաց, ը­սավ ես մաս­խա­րու­թեն է­նել գի­տեմ: Վեր­տեղ օր քը­նաց, է­նոր մե­ծա­մեծ­նե­րը ի­րենց տնե­րը կան­չե­ցին ու հե­քաթ յա խաղ ը­սել տվին, յա թե չէ մաս­խա­րա բա­ներ է­նել տվին: Հը­մը դար­վիշն օր մաս­խա­րու­թեն կե­ներ, թոփ է­ղած շել­լո­ցը մե­չը աշ­կը կընկտա­ցը կըլ­լեր, թը չըլ­ լի՞ կնիկ­նե է­տոնց մեչն է: Սա՜ղ թա­քա­վո­րութ­յան հո­ղը ան­ցավ, կո­րու­ցա­ծը չը գտավ: Իլ­լա­ճը կը­ռավ, ան­ցավ էն թա­քա­վո­րութ­յան հո­ղը, վեր­տեղ օր պայ­վել էր կը­նի­կը: Է­լի խաղ ը­սե­լով, աշ­շը­ղու­թեն է­նե­լով, մաս­խա­րու­թուն տա­լով գե­ ղե-գեղ, քաղ­քե-քա­ղաք ան­ցավ, հը­մը հեչ մե տե­ղըմ չը գտավ կըն­կա­նը: Հաս­ սավ թա­քա­վո­րին քա­ղա­քը: Խա­պա­րը հաս­սավ թա­քա­վո­րին ան­գա­ճը, թը` չես ը­սե, էս­ման-էս­ման մե ան­վա­նի աշ­շը­ղըմ է է­կե, լավ բա­ներ կը պատ­մե ու խաղ կը­սե: Թա­քա­վո­րը կան­չել տվեց է­տոր ի­րեն տու­նը: Աշ­շը­ղը նես մտնիլն ու­թա­քա­ վո­րին կըն­կա­նը սև դու­րը վեր տա­լը մեկ է­ղավ, չուն­քի ճան­չեց: Հը­մը դար­վի­շը չը ճան­չեց կըն­կա­նը: Ի­րի­կուն օր է­ղավ թա­քա­վո­րին զա­լին մե­չը ­թոփ է­ղան շատ կընկ­տիք ու է­րիկ­մար­թիք, աշ­շը­ղը բաշ­լա­յեց խաղ կան­չելն ու մաս­խա­ րա բա­ներ պատ­մե­լը: Եփ օր կը պատ­մեր­ շել­լի­կը խըն­դը­լեն ջար­թիր կը. հը­մը աշ­շը­ղը ­կա­շեր օր կընկ­տա­ցը մե­չը մե­կըմ կա, հեչ չի խըն­դա, չի ու­րա­խա­նա: Է­սոր մե­չը մե քա­րեմ ֆաս­ֆա­սու­թենն ընկավ, թը` ա­խըր, ի՞ն­չըղ բան ըլ­լի օր սաղ աշ­խը­րի է­րիկ­մարթ ու կը­նիկ­մարթ ի­րեն մաս­խա­րու­թե­նեն կը խնդան, է­սիկ չի խըն­դա: Էս ան­քամ թար­քը­րե կը մաս­խա­րու­թենը. է՛լի չի խըն­դա: Մեկ, էր­կուս, ի­րեք, մե­մե բիր­տան, ին­չըղ կըլ­լի սա, կը­նի­կը կը խնդա: Եփ օր կը խնդա, դար­վի­շը հա­վա­րո­քըմ առ­կը­նուն կա­շե: Տես­նի կը օր, ա­հա՜ն, ի­րեն թը­ րած առ­կեն բե­րանն է: Հը­մը էս վախ­տը ձեռ­քը կը թը­նե սրտին, կը­սե. - Ու­խա՜յ, ջալ­լամ թը ինչ է­ղավ. ես ու­զածս գտա: Հեչ մե­կը բան չի հաս­կը­նա դար­վի­շին խոս­քեն, հը­մը կնի­կը հաս­կը­նա կը

ու սև դու­րը վեր կու­տա: Քեֆ ու­րա­խու­թենն օր կը վեր­չա­նա, շել­լի­կը կեր­թա տնե­րը, մնա կը դար­վի­շը: Թա­քա­վո­րին կը­սե թը. - Ի­զին չե՞ս տաէ­սօր քու տու­նըդ մնամ: Թա­քա­վոր­նե վեր­ցը­նե կը­սե` պա­ժալուս­տա, ին­չի՞ չեմ տա: Թա­քա­վո­րին կը­նի­կը կեր­թա մար­թուն կը­սե. - Մարթ, էս մար­թուն վռնդե, է­սո­րեն մեր գլխուն մե ղա­զեմ քու­քա: - Հեչ բա­նըմ էլ չիլ­լի,- կը­սե,- ես ըլ­լիմ թա­քա­վոր, է­տիկ ըլ­լի մե գե­ղա­ցիմ, ի՞ն­չըղ ըլ­լի օր մե գի­շե­րըմ տու­նըս մի­սը­վեր ըլ­լիլ ու­զե, չթող­նեմ: Կը­նի­կը է­լի կը­սե. հը­մը թա­քա­վո­րը ան­գաճ չի է­նե. - Ա՛յ կ­նիկ,- կը­սե,- սաղ աշ­խա­րը թևիս տակն է, չես վա­խե­նա է­նոն­ցեն, էս մե մար­թեն ի՞ն­չըղ վա­խե­ցար: - Դու գի­տես, մեղ­քը քու ճիտդ,- կը­սե կը­նի­կը: Ըշ­տը գի­շե­րը կեր­թան ա­մեն­քը ի­րենց տե­ղե­րը կը պառ­կին: Աշ­շը­ղի­նէ մե ու­րուշ տե­ղըմ կը պառ­կես­նեն: Ք­նին­կը: Ք­նին կը, հը­մը թա­քա­վո­րին կըն­կան ճռվին դո­ղան կը, թը` հը­ճըփ ի՞նչ պի­տի ըլ­լի: Կես­գի­շե­րին դու­ռը կը ճռռա. կըն­կա չու­մը կը չոր­նա, թը էս վե՞վ պի­տի ըլ­լի: Դար­վի­շը նես կը մտնի ու գո­ռա կը. - Է­կա՛, շնե ծնված, է­կա, գրող չու­նեիր, գրո­ղըդ եմ, մայ չու­նեիր, մա­յըդ եմ փե­րե, դե ճար ու­նիս, ճա­րըդ տես­սի: Կ­նի­կը պո­ռա կը, ճվա կը, մար­թուն կը քաշք­շե, տղին կը քաշք­շե, հե՛չ. փե­ տի պես ձեն չը­կա: - Դե՛, տես­նիմ, ու­րուշ ճար ու­նիս, ճա­րիդ ա­շե, է­տոն­ցով բան դուս չի քա, գիտ­ցի, օր վեր­չիդ օ­րըն է, կը­սե դար­վիշն ու քիչ-քիչ մո­տե­նա կը է­սոր: Կը­նի­կը է­լի կը ճվա, է­լի կը պո­ռա, կա­շե կը օր հը­նար չկա, կա­ղա­չե կը դարվի­շին թը` ինչ գու­զես ու­զե, թա­քի­տա ին­ձի մի սը­պա­նե: - Չէ՛, կը­սե, դու ձեռ­նես էլ չես պըր­ծը­նի, մե­նակ թը` քե­զի թուլ կու­տամ, դուս էր­թաս, ին­տատ-հա­վար կան­չես: Կը­նի­կը կեր­թա դուս կը պո­ռա. Հա՜յ, հա­վա՜ր, հա՜յ ին­տատ, հաս­սե՜ք, հասսե՜ք, հը­մը մարթ չիլ­լի, օր ին­տը­տու­թան հաս­նի: Հո­քուն կըս­կը­ծուն, մա­ զե­րը պո­կելով, լա­լով, օղ­բա­լով նես կը վազ­զե, թար­քար­տան ճան­կըռ­թե կը էր­կա­նը է­րե­սը, տղին է­րե­սը, ձեն չի էլ­լե: Դար­վի­շը նո­րեն կը վա­խես­նե: Կը­ նի­կը օխ­րա­լոգ խնթրե կը օր, է­լի թուլ տա` հա­վար կան­չե: Դար­վի­շը է­լի թուլ կու­տա: Կ­նիկն օր դուս կել­լե, հա­վար կը կան­չե, հեչ ձեն-ձուք չի քա: Քու­քա

նես, խել­քը կո­րու­ցած քաշ­քըռ­տե կը մար­թուն, պա­տե­րը կը ճան­կըռ­թե, չո­քի կը դար­վի­շին ա­ռաչն ու կա­ղա­չէ, որ կըն­քին չը դիպ­չի: Շատ օր կը տանջ­վի, դար­վի­շը կը­սե - Դե, է­լի ճար ու­նիս, ճա­րըդ տես: Էս դրե­թին կնի­կը կել­լե էր­թի­քը, չո­քի կը ու Աստ­ված կը կան­չե: Մե­մե բիր­տան ան­գա­ճը կընկ­նի մե խո­րունկ ձե­նըմ: Շատ օր ան­գաճ կը թը­նե, կի­մա­նա կը օր էդ ձե­նը կը­սե. - Չո՛ռ, գրո՛ղ, զայր­մա՜ր, ի՞նչ կը­սես, ի՞նչ է­նեմ, ախ­պե­րըս է, ի՜նչ է­նեմ: Է­սիկ էս­թու­յեն կա­ղա­չե, կը պա­ղա­տե, թը` «­Հաս­սի, մե տղեմ ու­նիմ, քե­զի մատաղ կը խոս­տը­նամ, հաս­սի՜ ին­տը­տի»: Դու մի՛ը­սե, էտ ձեն տվո­ղը դար­վի­շին մեծ ախ­պերն է, ինք­նե հե­ռու սա­րե­ րուն մեչ, մա­ղա­րա­նե­րը կապ­րի: Եփ օր կի­մա­նա տղին մա­տաղ է­նե­լը, մեղ­քը կու­տա, կը­սե. - Ք­նա՛նես, դու­ռը բաց. ա­շե դռա­նը էտ­տին թը­րած է մե­շո­քըմ, ա՛ռ­ էտ մե­շո­ քը օտ­վը­նուտ տա­կը, կոխ­կըռ­տե՛, լու­սա­նա կը: Բիտ­տու­նը կը զար­թին, դու­նա կը պրծնիս էտ զու­լու­մեն, ե­սա` քու ձե­նեն: Կը­նի­կը վա­զե կը նես, բա­նա­կը դու­ռը, հա­նե կը մե­շո­քը, ցը­գե կը օտ­վը­նուն տակն ու բաշ­լա­յե կը կոխ­կըռ­տե­լը: Մե­մե կաշ օր բիր­տան­բի­րա լու­սը բաց­ վավ, մարթն ու տղեն զար­թան, քաղ­քին մար­թի­քը զար­թան: Կը­նի­կը կըյ­նի թա­քա­վո­րին գիրկն ու հոն­գուր-հոն­գուր կու­լա կը: Դար­վի­շին խել­քը գլխեն ­կը թռնի. էս­թո՛ւն կը վազ­զե, էն­թո՛ւն կը վազ­զե, օր սըռն ի­մա­նա, մե­մե կա­շե օր մե­ շո­քը թը­րած տե­ղը չը­կա: Ար­թըղ մո­լո­րի կը ի­շու պե: Թա­քա­վորն օր կը զար­թի, շաշ­մի մնա կը. - Էս ի՞նչ է է­ղե, ա՛յ կը­նիկ, կը­սե, ին­չի՞ կու­լաս, ին­չի՞ ես խառն­վե ի­րար: Կը­նի­կը էս ե­ղե­լու­թե­նը տը­կե­տակ պատ­մե կը էր­կանն ու ցուց կու­տա դար­ վի­շին, օր էտ վախ­տը մեյ­մու­նի պես կայ­նած փետ­ցել էր դռանն էտ­տին: Դու մի՛ը­սե դար­վիշը քա­րա­ցու­ցած է է­ղե բի­րա­տոն­ցը, օր կըն­կա­նը հա­խեն քա: Թա­քա­վո­րը պատ­մու­թենն ի­մա­նա­լեն է­տև կան­չե կը ծա­ռա­նե­րուն: Օխ­տը տա­րի ա­րևի է­րես չը­տես­սած մե ղա­թը­րըմ կը փե­րեն,, դար­վի­շին կա­պեն կը պո­չին ու բաց կը թող­նեն: Գե­զը­նա­սավտի­կըմ ղա­թըր. սա­րեր կը տռճի­կե, քա­ րեր ու քռչեր կը թռչի, էս դար­վի­շին սաղ տե­ղը ան­գա­ճը կը թող­նե: Էք­սի օ­րը թա­քա­վո­րին կը­նի­կը դա­վին կը բառ­նա շատ հա­մով, տե­սակտե­սակ տապ­կոց­ներ, գա­թա, հալ­վա, տղի­նե կա­ռե տա­նի­կը օր տա ի­րեն ա­զա­տա­լա­մին: Եփ օր հաս­նի կը ­մա­ղա­րեն, փեշ­կըշ­նին օր կու­տա կը, ա­մե­

նեն է­տևե տղին կու­տա: Դար­վիշ ա­զատ­լա­մեն կը­սե. - Եփ օր էտ­ման խոս­քիդ տերն է­ղար, տղիդ քե­զի բաշ­խե­ցի: Կը­նի­կը էր­կը­նուց գե­տին շնո­րա­կալ կըլ­լի, դառ­նա կը տուն: Էն­թից է­տև կուտեն-խմեն, ի­րենց հա­մար կապ­ռին կը:

ՊԵԽՈ Ժա­մա­նա­կով կըլ­լի, չիլ­լի, մե հատ ավ­ճի կըլ­լի: Ա­տիկ կեր­թա ավ­ճու­թան, մե­շին մե­չը ը­ռաստ քու­քա մե ու­րուշ ավ­ճում: Ա­տոնք միա­նան կը ի­րար հետ, մե հատ էղ­նիկ կը զայ­նեն ու տա­նին կը տուն: Քեր­թեն կը, կա­շին ցը­գեն կը սե­լին թափ­քին գլխուն, օր չոր­նա, միս­նա կու­տան կըն­կա­նը, օր է­փե: Ի­րեն­քա քու­քան օ­դեն, դեյ­մի օր մի­սը է­փի, օր նստին սե­ղան: Կե­րա­կուրն օր կե­փեն կը, փե­րեն կը օ­դան, օր ու­տեն: Հա­զըր­վո­րե­յին կը, օր ու­տեն, հը­մը ամ­նին մի­չեն կո­րի կը կի­րա­կու­րը: Մե­կը մե­կին է­րե­սը կա­շե, թը` էս ի՞նչ բան էր: Կել­լեն դուս օր փոստ­նա չը­կա: Ետ քու­քան, նըս­տին կը: Մ­տա­ծեն կը: Էտ մտա­ծե­լուն դու­ռը ծե­ծեն կը: Նես քու­քա մե մար­թըմ, կը­սե. - Ա՛յ մար­թիք, ի՞նչ եք­ զար­մա­ցե, ա­տիկ հե՛չ, ա­տիկ օր կա ե՛ս­ եմ: Իս­ կականն օր գու­զեք, Պե­խո­յին գլխուն է­կածն է. ա՛յ զար­մա­նա­լու բանն է­նոր գլխուն քա­լածն է: - Էտ մարթն ը­սավ ու քը­նաց, կո­րավ: Էս ավ­ճի­նե­րը մո­լը­րան մնա­ցին: Ավ­ճի­նե­րեն մե­կը մնաս բա­րով ը­սավ մե­կա­լին ու ըն­կավ ճամ­փա դի՜զ Պեխո­յենց էր­կի­րը: Աս ավ­ճին շատ քը­նաց, թը քիչ քը­նաց, շատն ու քի­չը Աստ­ված գի­տե, հաս­սավ Պե­խո­յենց գե­ղը, հար­ցուց Պե­խո­յենց տու­նը: Ցուց տը­վին` դեյ­յան է, հա՛, գե­ղին քա­նա­րը: ­Քը­նաց տա­նը քովն օր հաս­սավ, տես­սավ օր մե էխտ­յար կը­նի­կըմ նստել է. ը­սավ` բա­րով մայ­րիկ ջան: - Բա­րո՜վ, հա­զար բա­րի, բա­լա ջան,- ը­սավ պա­ռա­վը: - Պե­խո­յին տունն է­սի՞կ է, մայ­րիկ: - Հա, օ­ղուլ,- ը­սավ,- է­սիկ է օր կա: - Պե­խոն ո՞ւ­րե­նե: - Քը­նա­ցել է մե­շան, բա­լա ջան, հի­մի քու­քա կը: Մե­մե տես­սան օր Պե­խոն է­շը փատ բառ­ցած, տընգ-տընգ քու­քա կը: -­ Բա­րև ձե­զի,- կը­սե աս ավ­ճուն ու տա­նի կը նես: Նես օր կեր­թան Պե­խոն մո­րը կը­սե.

- Հաց փեր, դաթ­ռած-բեր­զած մարթ է, ա­նո­թի կըլ­լի: Հաց կը փե­րեն, կու­տեն, չայ կը խմեն, է­տոն­ցեն է­տև էս ավ­ճին թը. - Պե­խո ջան, ես հե­ռու աշխր­քե եմ է­կե քո­վըդ, մե բա­նըմ ու­նիմ քե­զի հար­ ցնե­լու, հը­մը կա­ղա­չեմ օր ատ­կազ չե­նես: - Ը­սա, ինչ օր ձեռ­քես քու­քա, կե­նեմ,- կը­սե մի­սը­վի­րին տան­տե­րը: Ար­թըղ աս մար­թը ի­րեն գլխուն քա­լա­ծը պատ­մե կը Պե­խո­յին: Պե­խոն կը­ սե. - Եփ օր էդ­քան ճամ­փա է­կել ես, պատ­մեմ կը. լավ ան­գաճ է­րե: Է­լավ աս մար­թուն տա­րավ հա­րամ օ­դա­սին, վեր­տեղ օր էտ դեպ­քը պա­տա­յել էր ի­րեն: Հի­մի ան­գաճ է­րա, ը­սեմ. - Ես օր կամ, աշ­խը­րի ու­ժեղ, քաչ մարթն էի: Էր­կըն­քեն օր ղուշ կանս­նիր, ես փաջ (մաքս) կառ­նեի է­նոն­ցեն: Եփ օր վախ­տըս է­կավ, նշան­վա: Հարս­ նիքն օր է­րինք պրծանք, ա­ռա­չի գի­շերն օր նշա­նածս հան­վավ պառ­կե­լու, ե­սա հան­վեի պի­տի օր պառ­կեի, բիր­տան դու­ռը ծե­ծե­ցին: Ես էլ մաթ մը­նա­ցի, թը էս վո՞վ պի­տի ըլ­լի իմ դու­ռըս ծե­ծո­ղը: Է­լա դու­ռը բա­ցի: Հը­մը բա­ցի օ­րա՛, էտ մար­թը ին­ձի մե դա­գի­նակըմ օր զար­կեց, ին­ձի ձի է­րավ ու հե­ծավ վրես, դե՜յ լուս ին­ձի էս­թուն-էն­թուն քշեց, դաթ­ռած, փրփրած փե­րեց մեր դռա­նը քո­ վը, դա­գի­նա­կով է­լի զար­կեց, է՛լի է­րավ մարթ: Է­կա նես: Մ­տա­ծեմ կը, թը` «Ես ըլ­լիմ Պե­խոն, գլխուս աս­պես բան քա՞»: Է՛հ: Է­լա,- կը­սե,- քը­նա­ցի իմ գոր­ծին: Մե­կալ ի­րի­կու­նը է­լի է­կավ ան վախ­տը, դո­ղը ըն­կավ սիր­տըս, թը` չըլ­լի՞ է­լի քա ատ մար­թը: Ն­շա­նածս է­լի հան­վավ, պառ­կավ, ե­սա ու­զե­ցի հան­վել, բիր­տան դու­ռը ծե­ծե­ցին: Հի­մի ես կը մտա­ծեմ, թը չեր­թամ, ար­թըղ նշա­նածս պի­տի ը­սե թը. «Էս Պե­խո-­Պե­խո օր կը­սեն, է՞ս է օր վա­խե­նա­կը»: Է՛հ: Չը­րը­սի՞ նա՛: Ու­ զե՜մ, չու­զեմ, բա­նամ պի­տի: Բա­ցի, հը­մը բա­նա­լըս գի­տեմ, է՛լի դա­գի­նա­կով զար­կեց, ին­ձի է­րավ ձի, դեյ լուս քշե՜ց, քշեց, դաթ­ռե­ցուց, փրփրե­ցուց,. օր լու­ սա­ցավ, փե­րեց դռա­նը քո­վը, է՛լի ­զար­կեց դա­գի­նա­կով, ին­ձի է­րավ մարթ, նես է­րավ ու կո­րավ: Ն­շա­նա­ձըս ին­ձի հար­ցուց, թը. - Ա՛յ Պե­խո, էս էր­կօր է ո՞ւր կեր­թաս կը օր սաղ գի­շե­րը տու­նը չես մնա: Է՜, ի՞նչ ը­սեմ. ը­սեմ թը` ին­ձի աս­պես բան կե­նեն կը, հա­վա­տա­լու բան չէ: Է՛հ: Ն­շա­նա­ծիս խա­փե­ցի, ը­սի թը` Տ­ղեքն է­կել էին կան­չե­ցին, քնա­ցինք: Հը­մը ես մտա­ծեմ կը, թը` ի՞նչ պի­տի դառ­նա է­սոր վեր­չը: Է­լի է­կավ ի­րի­կու­նը: Սիր­տըս է­լի դողն ըն­կել է: Հան­վե­ցինք օր պառ­կեինք, դու­ռը ծե­ծե­ցին: Ն­շա­նա­ծըս թը.

- Մի՛ էլ­լի դու­ռը բա­նա: Ի՞նչ ը­սեմ նշա­նա­ծիս. ատ մար­թը ա­խըր հը­նարք ու­նի, էր­թե­ցեն էլ կը մտնի: Է­լա,- կը­սե խեղճ փու-փու (ֆու­ֆու) Պե­խոն,- դու­ռը բա­ցի, հը­մը բա­նա­լուս պես, մե հա­տըմ գո­բա­լով գլխուս տա­լուն պես ին­ձի էշ է­րավ: Այ­սի հայ­վը­նին ա­խոռ­նա օր կը տես­նիս, ին­ձի բե­րեց ըշ­տը աս­տե­ղա՛կա­պեց: Այ­սի թախտ­նա օր կա, նշա­նա­ծըս էր պառ­կած: Ին­ձի էշ է­նե­լեն է­տև, մար­թը ան­պես ին­ձի կը լմա­նիր, օր գի­տես թե մե խնձո­րըմ կի­սես: Ն­շա­նածս բի­լա չը ճան­չեց: Ն­շա­ նա­ծըս ա­նոր հար­ցը­նե կը թը. - Պե՛խո, աս ի՞նչ էշ էր, օր նես փե­րիր: - Մեր տղաքն էին փե­րե, ա­ռա: Էշ է է­լի, պետք քու­քա,- ան­հա­վես, ան­ տար­բեր կը­սե ա­նի­կա: - Ի՞նչ պի­տի է­նեիր ա՛յ մարթ, է­շը ինչ­նե­րո՞ւս էր պետք, օր ա­ռար: - Լավ, թող հը­լը էր­թա մնա, է­տևա ծա­խենք կը. էշ ո՞ւմ պետք չի քա: Ատ ը­սե­լեն ետ­քը, հան­վավ ու մտավ նշա­նա­ծիս ծո­ցը: Ես էշ եմ, հը­մը հաս­ կընամ կը աշ­խը­րիս բա­նը: Ա­խըր մարթ եմ, է՞: Զը­ռա՛մ կը, օտ­նե­րըս գետ­նե­գե­ տին կը զայ­նեմ, մե խոս­քով չեմ թող­նե քը­նե­լու: Նը­շա­նա­ծըս թը. - Ա՛յ մարթ, էս ի՞նչ էր փե­րիր, օր մար­թու չի թող­նե դա­թար: - Է՛, լավ, կը­նիկ, սա­պախ­տան տա­նիմ կը ծա­խե­լու, կը պրծնինք զռզռո­ ցեն, բան չկա: Հը­մը ես` հե՛չ­ արտ ու ա­րա չեմ տա. հա կը զռամ ու կը զռամ, օտ­նե­րըս գետնե­գե­տին կը զայ­նեմ: Լու­սա­ցավ: Մա­րը­սա՛ չի ճան­չե` ի­րեն տղե՞ն է, թը՞ չէ: - Օ­ղուլ,- կը­սե մա­րըս,- ատ ի՞նչ ես ա­ռե, օր հի­միա կը տա­նիս ծա­խե­լու: - Է՛հ, մա­րի ջան,- կը­սե փոշ­մը­նած մար­թու ձե­նով,- ու­զե­ցա մե է­շըմ ու­նե­ նայինք, հը­մը աս թեր­մա­շը գե­շը դուս է­կավ, զռզռա­կը, հա՛զռզռա­կը: Յու­լարն ան­ցուց գլո­խըս, տա­րավ գե­ղեն դուս հա­նեց, բալ­քամ զար­կեց ին­ձի, շի­նեց մե ղո­ջա կոլ­լո շու­նըմ, էտ­տին ցը­գեց, ին­ձի թար­քար փե­րեց տուն: Կը­նի­կըս թը. - Ա՛յ մարթ, է­շը ծա­խե­ցի՞ր: - Հա՛,- ը­սավ,- է­շը ծա­խե­ցի, էս շու­նը ա­ռա: Հը­մը գի­տես, կը­նիկ, ա­սօր­վա­ նից բաշ­լա­յես կը մե գրվան­քամ հաց տալ. ամ­մեն օր քիչ-քիչ պակ­սես­նես կը, օր թե­զըմ սատ­քի, հար­կա­վոր չէ:

Ար­թըղ կը­նի­կըս բաշ­լա­յեց ատ­պե­սա է­նել: Տես­սա օր ես պի­տի ա­նո­թի սատ­քիմ, վեր­չա­նամ, ը­սի քա­նի ուժ կա վրես, գլո­խըս առ­նեմ էր­թամ: Ք­նա­ցի է­լա չոբ­նին օչխը­րին քով. մե հատ վազ­զե­ցի, օչ­խը­րին չորս թա­րա­ֆեն թոփ է­րի (ա­խըր ես մարթ եմ չէ՞, հաս­կը­նամ կը գոր­ծը): Չո­բանն օր ին­ձի տես­սավ, կան­չեց: Կան­չեց մե լա՜­վըմ­ կաթ կթեց, թրեց ա­ռա­չըս, կուշտ կե­րա: Ան­պե՜ս կե­րա, ան­պե՜ս կե­րա, օր փո­րըս է­լավ շա­լա­կըս, է­ղավ թու­շի շան փոր: Ը­սի` ջալ­լա­մը, էս­տեղ լավ է, կապ­րիմ էս­տեղ: Հը­մը չո­բա­նին խել­քը կեր­թար ին­ձի հա­մար: Էլ կըր­նար օր մե ջա­նա­վա­րըմ մո­տե­նա օչ­խը­րին. բզիկ-բզիկ կե­նեմ: Իմ ա­նու­նըս սաղ աշ­խըր­քին մե­չը հրա­տա­րակ­վավ, թը` աս­պես մե չո­բա­ նըմ, աս­պես մե շու­նըմ ու­նի: Ա­նու­նըս ըն­կավ թա­քա­վո­րին ան­գա­ճը: Թա­քա­վո­րին կը­նի­կը ատ վախ­տե­րը պառ­կիր կը օ­րա, տղան չի է­րևա է­ղե: Ի՞նչ բան է սա` կո­րի կը է­ղե: Թա­քա­վորն օր ի­մա­ցել է ա­նու­նըս, հրա­մա­յել է ի­րեն սե­յիդին, թը. - Քը­նա չոբ­նին քո­վը, ինչ օր գու­զե` տուր, էտ շու­նը փեր: Սե­յի­դը փա­րեն կառ­նե ու քու­քա դի՜զ չոբ­նին քո­վը: Բա­րև, Աս­սու բա­րիից հե­տո, կը­սե օր թա­քա­վո­րին հրա­մա­նով է­կել եմ քո­վըդ: - Խեր ըլ­լի, սե­յիդ, ի՞նչ խա­պար է,- հար­ցը­նե կը չո­բա­նը: - Է­կել եմ, օր շու­նըդ տա­նիմ,- կը­սե սե­յի­դը: - Յա­ման, սե­յիդ, կյան­քըս տար, թա­քի շու­նըս մի տա­նի,- կը­սե չո­բա­նը: - Չեմ կըր­նա, չո­բան ախ­պեր,- ազ­նիվ ու շի­տակ կը­սե մար­թը,- թա­քա­վո­ րի հրա­մանն է, պի­տի տա­նիմ. ինչ օր գու­զես, կու­տամ, բայց պի­տի տա­նիմ: Է՛հ: Ես նստել եմ, ան­գաճ կե­նեմ, թը` էս ի՞նչ­բան է. թա­գա­վորն ին­ձի ին­չի՞ պի­տի տա­նի: ­Սե­յի­դը աս չոբ­նին շա­տըմ փա­րա տվեց: Չո­բանն է­կավ ճի­տըս փա­թըթ­ վավ, լա­ցեց, աշ­կե­րեն գունդ-գունդ արտ­սուն­քը թա­փավ: - Ա­վե­լի լավ էր ին­ձի զայ­նեիր, քանց թե շունս տա­նեիր,- ը­սավ տե­րըս: Ան­տից է­տև ժըն­ջի­լըմ թրին ճիտս, մնաս բա­րով ը­սավ սե­յիդն ու ըն­կանք ճամ­փա: Շատ քը­նա­ցինք, թե քիչ քը­նա­ցինք, շատն ու քիչ­նե Աստ­ված գի­տե, է­կանք հաս­սանք թա­քա­վո­րի պա­լա­տը: Ին­ձի տա­րան թա­քա­վո­րին պա­լա­տը. հրա­մա­յեց բո­վեռին, թը` լավ բան ժա­ռիթ է­րեք, փե­րեք թող ու­տե, ճամ­փե­ցե քա­լած է, ա­նո­թի կըլ­լի: ­Թա­քա­վորն օր տես­նի կը շարժ­մուն­քըս, զա՜ր ու զար­մանք կմնա, թը աս­ պե­սա շուն կըլ­լի՞: Ա­խըր ես գի­տեմ, թը ին­չը ին­չոց պի­տի ըլ­լի: Հը­մը ե­սա չի­

տեմ, թը թա­քավո­րը ին­ձի ին­չու հա­մար է փե­րե: Կու­տե՜մ, խմե՜մ, պա­լատ­նե­րը ման քու­քամ. մե­կըմ ի­րա­վունք չու­նի ին­ձի բան ը­սե­լու: Էս­տեղ ին­ձի ա­վե­լի լավ է­ղավ: Ին­նը ա­միս անցնե­լեն է­տև ին­ձի տա­րան մե օ­դամ, ուր­տեղ օր թա­քա­ վո­րին կնիկն էր: Է՛հ, նստա, մտիկ կու­տամ, թը` ինչ պի­տի ըլ­լի: Թա­քա­վո­րին կնիկն օր պառ­կավ, ես կա­մըն­չեմ օր կըն­կա­նը է­րեսն ա­շեմ, չուն­քի չըփ­լաղ է, հը­մը ի՞նչ պի­տի ը­նես օր շուն եմ: Հը­մը էստեղ քի­չըմ հաս­կը­ցա, օր ին­չու հա­ մար են ին­ձի փե­րե: Էտ վախ­տը տղան օր աշ­խարհ է­կավ, մե մեծ, սև կա­տում է՛ն­ էր, թռա՛վ­ օր տղին պի­տի տա­նի՛ր, հը­մը էս խեխ­տեցու­ցի ու չո­քե­ցու­ցի: Ու­ զե­ցա բզիկ-բզիկ է­նել, կա­տուն թը. - Պե­խո՛, դու ին­ձի թո՛ղ, ե­սա քե­զի կա­զա­տեմ: Ա­տիկ օր ի­մա­ցա, կատ­վին բաց թո­ղի, հը­մը մա­զեր­նա բե­րանս մնա­ցին: Տ­ղին փրկե­ցի: Աշ­կի լուսն ըն­կավ թաքա­վո­րին. - Թա­քա­վո­րը սաղ ըլ­լի, կը­նի­կըդ պառ­կել, մանչ է փե­րե: ­Թա­քա­վո­րը գլո­խը բաց վազ­զեց: Վազ­զե՛ց, հը­մը, տղին չնա­յած­տան, ին­ ձի փաթ­թը­վավ, տես­սավ օր ես նստել եմ, մա­զեր­նա բեյ­նիս մեչ են: Մազն ա­ռավ բերնես, շատ եր­կար, խա­ղաղ­ված նա­յեց աչ­քե­րիս ու ը­սավ. - Ա՛յ, ա՛ս­ էր, ինչ օր կե­ներ: Է­տև ա­շեց տղին, կըն­կա­նը, է­կավ քո­վըս ու, մա­զերս շո­յե­լով, ը­սավ. - Է­սիկ շուն չէ. էս­տեղ բա­նըմ կա՛: Հ­րա­ման տվեց ի­րան թա­քա­վո­րու­թան էրկի­րը, թը ինչ­քան օր թը­լը­սում­ճի­ներ կան, թող քան: Իսկ ին­ձի տվեց գե­ նե­րա­լի պաշտոն, ու­մուզ­նուս չի­ներ թրեց և ի­րան թա­քա­վո­րու­թան հրա­ման տվեց, օր «աս­պես մե շու­նըմ աս պաշ­տո­նին տերն է, բի­րա­տի­քը պետք է են­ թա­կան ըլ­լե­նան ա­նոր»: Օր­վա­նըմ մե­կը, ֆոռ­մով ու չի­նե­րը վրաս, քը­նա­ցի քա­ղաք պտտե­լու: Պաշ­ տոնա­վոր­նե­րը, զին­վոր­նե­րը, բի­րա­տի­քը չեստ կու­տա­յին ին­ձի: Մե բախ­չե­ցեմ անց­նեի պի­տի, մե հատ գե­նե­րալ ի­րան կըն­կա­նը հետ քու­քար կը: Ա­տիկ ան­ քան գո­ռոզ էր, օր չեստ տալ չու­զե­ցավ ին­ձի, յա­նի մըտ­քու­մը ը­սավ. «Է­տիկ ի՞նչ է, օր շուն հա­լո­վը ե­սա ա­տոր չեստ տամ»: Հը­մը տես­սա, օր չեստ չը տվեց, հաս­սա ու յա­խե­ցեն բռնե­ցի, յա­խեցեն մին­չև փե­շը պատ­ռե­ցի: Է­սիկ ճըվ­ճը­վա­լը ցգեց, թե էս ի՞նչ խայ­տա­ռա­կու­թուն է, կատ­ղած շու­նը կա­րե­լի է սո­խըխ­նե­րը վեր­վա­րել: Բռ­նե­ցին ու մե­զի տա­րան թա­քա­վո­րին քո­վը: Էս գե­նե­րա­լը պատ­մեց, թը. - Թա­քա­վո­րը սաղ ըլ­լի, էս տե­սակ բան կըլ­լի՞:

Թա­քա­վո­րը հար­ցուց գե­նե­րա­լին, թե դու աս շա­նը չեստ տվե՞լ ես: Ա­նի­կա, թը` չէ: Ու­րեմն` ա­նիկ լա՛վ­ է է­րե, ի­րան հան­դեպ պա­տիվն է պա­հան­ջե: - Քը­նա,- ը­սավ թա­քա­վո­րը,- մե­կալ ան­քամ է­սոր ը­ռաստ քու­քաս թե չէ, չեստ կու­տաս, թե չէ` պա­տի­ճըդ գեշ կստա­նաս: Մե քա­նիմ օ­րից է­տև մե պա­ռավ կը­նիկ է­կավ ը­սավ. - Ես թը­լը­սում­ճի եմ. էն թը­լը­սում­ճին եմ,- ը­սավ,- օր ի՜նչ բան ծնված է ի­րան մո­րեն և դառ­ցու­ցած է ու­րուշ կեր­պա­րանք, ա­նոր կե­նեմ թար­քար էն կեր­պա­րան­քին, ինչ օր ծնած է մո­րեն: Է՛հ, թա­քա­վորն ը­սավ. - Ե­թե աս շու­նըս ինչ է օ­րա, դառ­ցը­նես թար­քար ինքն ի­րեն, կշեռ­նոր­թո­վըդ օսկի կու­տամ: Հա՛, թա­քա­վո­րը սաղ ըլ­լի. թող ատ­պես ըլ­լի: Մե քա­նիմ տախ­խա է­տև ին­ձի էտ պա­ռա­վը դա­ռուց էն Պե­խոն, որն օր ես կա­յի: Թա­քա­վո­րը զար ու զար­ մանք մնաց. - Հը­պը ես օր կը­սե­յի ա­սիկ շուն չէ, աս­տեղ բա­նըմ կա, հը­մը աս­պես է­ղավ: Տա­րեք,- ը­սավ ու­րա­խա­ցած,- էս կըն­կա­նը քա­շո­վը մեկ օս­կի տվեք: Տա­րան ա­նոր քա­շո­վը մեկ օս­կի տվին, ճամ­փե­ցին: Էհ՛, նըս­տանք թա­քա­ վո­րին հետ խո­րա­թեինք կը: Թա­քա­վո­րը վե­րուց ը­սավ. - Պե­խո, հար վեր սան­ջաղն օր գու­զես, ը­սա, քե­զի տամ, էր­թաս էն­տեղ կա­ռավա­րես: Ես էլ մտքով գու­զեի, օր իմ ծննդա­վայր-հայ­րե­նի­քըս ձեռքս անս­նի, էր­թամ տես­նիմ, ա­շեմ, թը ի՞նչ կե­նեն մարս ու նշա­նածս: Պաշ­տոն ըս­տա­ցա, է­կա: Է­կա էտ քա­ղաքն է­լա, ուն­թու­նե­ցի քա­ղա­քը, հը­մը խել­քըս, միտ­քըս էն­թին էր, թե հը­լը էր­թամ ա­շեմ մե­րոնք ի՞նչ կե­նեն: Քը­նա­ցի: Քը­նա­ցի մո­տե­ցա դռա­նը, մարթ չը­կար: Դու­ռը բա­ցի, հը­մը դու­ռը բա­նա­լըս գի­տեմ, աս մար­թը է՛լի դեմս է­լավ, մե չը­բու­խըմ քաշեց, ին­ձի է­րավ մե խո­րո­զըմ, խառ­նեց հա­վե­րուն մե­չը: Հի­մի առ­չի ի­րիկ­վը­նե ան­պե՜ս կը կան­չեմ, ան­պես կու­կու­լի­կու կը կան­չեմ, օր սաղ գե­ղին խո­րոզ­նե­րը հե­տըս ձեն կու­տան կը: Տունն էլ հեչ չեմ թող­նե քը­նե­ լու, հա­վե­րուն կը խեխտռ­տեմ, չեմ թող­նե դա­թար: Կը­նի­կըս թե. - Ա՛յ Պե­խո, էս ի՞նչ բան է­րիր, աս ի՞նչ զու­լում փե­րիր դու մեր գլո­խը. առ­չի ի­րիկ­վը­նե զայ­լա­նե­րըս տա­րավ: Ա­խըր խո­րոզն օր առ­չի ի­րի­կո­րե կը կան­չե, չա­րե­րը քու­քան. աս­տեղ մե բա­նըմ կա: Ձու­նը գլխուդ, կը­նիկ, հեչ խա­պար չէ, թը ինչ կա էս լու­սու­մութ աշ­խա­րը:

- Ե՛լ,- ը­սավ,- ախ­չի, ե՛լ բռ­նե ատ թեր­մը­շին, թիր քը­թո­ցին տա­կը, սա­պախ­ տան կա­նուխ ես կել­լեմ, կը մոր­թեմ, կեր­թա կը պըրծ­նի: Սիր­տըս դողն ըն­կավ. կը­սեմ. «­Հը­լը աշ­խըր­քին բա­նին ա­շե. համ կըն­կա­ նըս տի­րել է, համ էլ մոր­թե պի­տի օր պրծը­նին»: Էհ՛, կը­նիկս է­կավ, ըն­կավ էտ­տիս. ես կըչ­կը­չամ կը ու փախ­նիմ կը էս թա­ռեն էն թա­ռը: Թըռ­վը­ռա­լեն շատ օր դաթ­ռա, ին­ձի բռնեց, կո­խեց քթո­ցին տա­կը: Ի­րեն­քա քը­նա­ցին ու պառ­ կան: Նս­տել եմ քը­թո­ցին տա­կը, մտա­ծեմ կը. թե` էս ի՞նչ էր վեր­չա­պես իմ գլխուս քա­լա­ծը: Էշ էի, շուն էի, ձի էի, մարթ դառ­ցա, հի­մի­յա` խո­րոզ: Ի՞նչ է­նեմ, ի՞նչ է վեր­չըս: Մե­մե բիր­տան տես­նիմ օր մե­կըմ քթո­ցըս ճան­կըռ­տե կը: Ք­թոցս վեր վե­րուց, մե հա­տըմ չբխով զար­կեց ին­ձի, դա­ռուց մարթ ու ը­սավ. - Պե­խո՛, ա­հան քե­զի չի­բու­խը, միան­քա­մից ինչ օր գու­զես դառ­ցու ատ մարթուն: Հը­մը դառ­ցը­նես կը ու չի­բու­խը կոր­ցը­նես, ցը­գես կը ան­թուն­դը: Ատ ը­սո­ղը ան կա­տուն էր, օր ես թա­քա­վո­րին տու­նը բռնե­ցի, հը­մը չը­խեխ­տե­ցի, բաց թո­ղի: Ար­թըղ ու­շաց­նել պետք չէր. հը­մը ա­ռա էտ չի­բուխն ու էտ մար­թուն մե հա­տըմ օր զար­կի, դառ­ցավ էշ, ու տա­րա չի­բու­խը սավ­սեմ կո­րու­ցի: Ա­հա աս էշ­նա օր տես­նիս կը, ըշ­տը ան մարթն է, օր կա: Հը­մը հե՜չ մեկ­նա չիտե, կնիկս էլ չի­տե, թը աշ­խարքն ինչ բա­ներ է­ղան ու ան­ցան:

ՃԻՏՈՒ ԽՐԱՏԸ

Կէղ­նի, չէղ­նի, մե մարթ մի կէղ­նի: Էտ մարթ շատ քյա­սիբ, խեղճ, ան­տա­նե­ լի դրութ­յան կէղ­նի: Շատ օր կը մտա­ծի, կեր­թա յա­նի թե աշ­խա­տե­լու: Կեր­թա, ճամ­փան մեծ ծառ մի կէղ­նի, ճնճղներ վրեն կը զրու­ցեն: Մե ճըն­ճուղ մի կը­սե. - Հի­տը մար­թու կայ­նած տեղ բղիկ մի օս­կի կա: Ե­րա­նիկ է­տոր, օր հաս­կը­ նար մեր լի­զուն, հա­ներ տա­ներ: Մե­կել ճըն­ճուղն ը­սեց. - Օր տա­ներ, պի­տի մար­թու չը­սեր. օր ը­սեց, կը մեռ­նի: Էտ մարթ ճըն­ճըղ­նու լի­զուն բիր­տան կը աս­կը­նա: Տո՛, կը­սե ինքն ի­րեն, ի­տը լավ բան է­ղավ. հը­լը կե­ցի ա­շեմ օ­ղո՞րթ ը: Կը փո­րե կայ­նած տեղ, կը հա­նե բղիկ մի օս­կի: Տո՛, կը­սե նո­րեն` ի­տը լավ է­ղավ: Կ­հա­նե, կտա­նե տուն, կսկսե տուն շի­նել: Մե խոս­քով, կեղ­նի ա­ղա: Գու­թան մին­նակ կլծե, օխ­չը­րի շատ սու­րու, խաթր­ներ, նախր­ներ կու­նե­նա, մե խոս­քով, հա­րուստ մարթ կէղ­ նի: Էտ մար­թու կնիկ կը­սե. - Ախ­պե՛ր, մենք օր կանք, էն ժո­ղով է­րող մարթ ու կնիկն ենք. ի­տը իմ մարթ

ո՞ւր­դից գտավ հարս­տութ­յուն: Քունն ու հան­գիս­տը կը կոր­ցը­նե, ու մե օր կը­ սե. - Մա՛րթ, ի­տը ո՞ւր­դից գտար մեր հարս­տութ­յուն: Կը­սե,- կնիկ, ո՛ւրդից կէղ­նի, թըխ էղ­նի, քու ապ­րե­լուն ի­շե: Սը­տը­նեն մտեր է կնկան, քուն չի գա: Էս ու էն­թուն շատ կո­լըրթ­վի, կը­սե. - Մա՛րթ, պի­տի ը­սես, ո՞ւր­դից գտար հարս­տութ­յուն­դի: Շատ օր մար­թուն հո­գուն կը հա­սու, մարթ կը­սե, թե օր ը­սիմ, կնիկ, կը մեռ­ նիմ: Կ­նի­կը մեն­նըկ ի­րան է­շը քշե կը ա­ռաչ` չէ ու չէ...­Պի­տի ի­մա­նամ: Կը­սե. - Ը­սե՛ ու մե­ռի՛: - Կը­սե, կնիկ, ես օր մեռ­նիմ, դու ան­տեր կը մնաս: - Ջայ­նը­մին ան­տեր կմնամ,- կը­սե,- թա­քի­լան ը­սե ու մե­ռի: Ա­վուր մեկ մարթ կեր­թա ա­խոռն: Էշն ու եզ կը զրու­ցին ի­րա­րու հետ: Եզ կը­սե. - Էն­քան իմ լծ­վե, օր դաթ­րեր եմ, չեմ գի­նե, ի՞նչ է­նեմ: Էշ բեր­զած ե­զա­նը խրա­տա­կան կը­սե. - Դու խելք չու­նիս: Իր­կուն օր կի­գաս տուն, խոտ մի ու­տի, նստի-է­լի, նստի-է­լի, կը­սին, թե եզն հի­վանդ ի, չըն լծի, կմնաս տուն, կը հան­կը­ջիս: Եզն ի­շու խոս­քը կլսի, էտ­մալ լը կե­նե: Իր­կուն կի­գա, խոտ չու­տե, նստի, կել­լա, կը­սին օր եզն հի­վանդ ը: Ա­ղեն օր կլսե էտ զրույ­ցը, կը հաս­կը­նա: Կը­սե. - Մ­շակ­նե՛ր, ի­շուն կը լծեք գու­թան է­զա տեղ: Մշ­կը­նին ա­ռա­վոտ ի­շուն կլծեն է­զա տեղ գու­թան: Իր­կուն կի­գան, եզ կել­լա, կը­սե. - Էշ ախ­պեր, ին­ձի հա­մար ի՞նչ կսեն հեչ: Էշ շատ էր դաթ­րե: Կը­սե. - Տո ախ­պե՛ր, քու հա­մար կը զրու­ցեն, օր մոր­թեն, ա­ռա­վոտ մշկը­նին ու­ տեն: Ե­զըն օր չէր ըս­պա­սե էս տե­սակ փոր­ձանք, վա­խե­ցած հար­ցուց. - Ա՛յ­ էշ ախ­պեր, ը­պը ի՞նչ է­նեմ: - է­լի բոռ­բը­ռա՛,- կը­սե,- փռտիկ է­րե, խոտ լավ կի, ջուր խմե, կլծեն գու­թան: Խա­զեին է­լի լսեց է­տոնց զրուց, քընծ­ղաց: Կը­նիկն էլ նո­րեն հի­շեց հի­նը. - Հա՜, հարս­տութ­յան­դի վրե՞ն կը քընծ­ղաս: Ը­սը՛, ո՞ւր­դից գտար հարս­ տություն­դի: Մար­թուն հո­գուն օր հա­սավ, օ­ղորթ­մա պի­տի ը­սեր ու մեռ­ներ, ը­սեց.

- Կ­նիկ կ, կե­ցի իմ ձեռ­քով ըն­ձի գու­բի շի­նեմ, հո­գուս հաց տամ, ը­սիմ ու մեռ­նիմ: Շուն նստուկ էր դուռ, կի­շեր, թե մըր տեր կը մեռ­նի: Մեկ լը ճէտն էկավ դե­ նեն գո­ռոզ­լա­միշ էղ­նե­լով: Շունն ը­սեց. - Հո­ղը գլխու­դի, մըր տերն է­սօր կը մեռ­նի, դու ու­րախ կը պա­րիս: Ճետն ը­սեց. - Ի­մա՞լ թե կը մեռ­նի: Շու­նը պատ­մեց իր լսա­ծը, ե­ղե­լու­թե­նը, որ կա­տար­վե­լու էր: Ճետն ը­սեց. - Էտ­մալ տեր վըր պո­չիս, թե կմեռ­նի: Տես­նա՞ս, ես քա­ռա­սուն կնիկ ու­նիմ, հեչ մեկ իմ խոս­քեն կել­լա՞ն: Ինչն օր ը­սիմ, էն լը կե­նին: - Է­տոր կնիկ անզ­գամ է,- ը­սեց շու­նը,- հո­գին չկըր­ցավ ազ­տեր: - Եփ օր պի­տի էր­թա ը­սե­լու,- իր միտ­քը հայտ­նեց ճե­տը,- թող կըն­կան տա­ նի թայնա տեղ մի, կա­պե սուն, դաս­տեմ ի վա­րոց ջար­թե վրեն ու գի­շեր է­նի դուս: Է՛լ­ էտ կնիկ չհար­ցու, թե հարս­տութ­յունդ ո՞ւր­դից էր: Մարթն էտ­տեղ կայ­նած, կլսեր շան ու ճե­տի զրուցն: -­ Տո՛,- ը­սեց ինքն ի­րեն,- ի­տը լավ է­ղավ, ա­մեղ տեղ օ­րի՞ մեռ­նիմ: Ա­ռավ դաս­տե­մի վա­րոց, կնկան ը­սեց, թե ա­րի էր­թանք, ը­սիմ: Տա­րավ կա­ պեց սուն, էն­քան զար­նեց, օր հա­մար­յա թե միս չմնաց վրեն: Զար­նե­լը չը­դա­ թա­րեց­նե­լով էլ հար­ցուց` էլ կը­հար­ցո՞ւս, թե ուր­դի՞ց է հարս­տութ­յուն­դի: Ու ի՞նչ օր լսեց, ար­թըղ ու­րա­խաց­րեց ու հան­գըս­տաց­րեց մեռ­նե­լու նա­խա­պատ­ րաստ­ված մար­թում: - Մարթ,- ը­սեց ու­ժաս­պառ­ված կի­նը,- էլ չեմ հար­ցու, թա­քի­լան, ին­ձի հե­ րիք է զար­կիս: Է­տև մարթն հարց­կեց, տա­րավ տուն: Կ­նի­կը քա­ռա­սուն օր հի­վանդ պառ­ կավ, օր լավ­ցավ: Հը­մը է՛լ չը­հար­ցուց` ուր­դի՞ց է քո հարս­տութ­յուն:

ՃԱԿԱՏԱԳԻՐԸ

Ժա­մա­նա­կով թա­քա­վո­րին մե­կը ի­րան լա­լին կը­սե թը. - Ել հաք­նինք թաբ­տի­րի ղը­լըղ, էր­թանք ման քանք, տես­նինք` ի՞նչ կա, ի՞նչ չկա: Ադ­պես կե­նեն: Մըտ­նին կը թաբ­տի­րի ղը­լըղ, նստին կը ձիա­նե­րը, կընկ­նին ճամ­փա: Շատ կեր­թան, քիչ կեր­թան, Աստ­ված գի­տե, հաս­նին կը մե գե­ղըմ:

Գե­ղը մտնե­լու վախ­տը ում օր ղոհ­նան մեծ է, էն­տեղ կեր­թան, չուն­քի էն­տեղ հա­րուստ կըլ­լին: Թա­գա­վո­րը ը­սաց. - Լա­լա՛, քշե՛, էր­թանք էն ղոհ­նան, էն տու­նը ան­պատ­ճառ հա­րուստ է: Ք­շե­ցին, է­կան հաս­սան էտ տու­նը: Ի­չան ձիա­նե­րեն վար, քա­շե­ցին ձիա­ նե­րը նես, ի­րեն­քա նստան փե­քին: Է­կավ տան տե­րը. - Բա­րո՛վ­ եք է­կե, հա­զար բա­րով եք է­կե,- ը­սավ: Չայ, հաց բե­րին, կե­րան-խմե­ցին, հը­մը ու­տե­լեն ե­տև ա­րար­կա կե­նեին, էտ վախ­տը տան տի­րո­չը կնի­կը դու­ռը բա­նա՜ր-խփեր կը, բա­նա՜ր-խփեր կը: Թա­քա­վո­րը տան տի­րո­ջը ը­սավ թը. - Ա՛յ մարթ, քնա մեմ ա­շե` կնի­կըդ ին՞չ կը­սե: Մար­դը գնաց տես­սավ, օր ի՜նչ տես­նի. նշա­նա­ծը ցավ է: Դուս է­կավ թե. - Ղո­նաղ­ներ ջան, դուք հոս նստե­ցեք, ես էր­թամ մե դա­յե­կըմ առ­նեմ, քամ, նշա­նա­ծըս ցավ է: - Ք­նա՛, ախ­պար, քնա՛, թե՛զ­ է­րա,- ը­սավ թա­քա­վո­րը: Ք­նաց, դա­յեկն ա­ռավ, փե­րեց, ա­զա­տեց, է­ղավ մե մանչ տղամ: Սա­պախ­ տան է­լավ պի­տի էր­թար չար­սուեն բան-ման առ­նե­լու, ը­սավ. - Ղո­նաղ­ներ ջան, դուք նստե­ցեք, ես էր­թամ չար­սուն ու քամ: Թա­քա­վորն ը­սավ` քնա՛: Ք­նաց: Է­նոր էր­թը­լեն է­տև թա­քա­վորն ու լա­լան խո­րա­թեին կը. մե հատ էխտ­յար մարթ մտավ նես, դուզ քնաց տղոսկ­նին քո­ վը, էր­կու մի­նուտ չքա­շեց, դուս է­կավ: Թա­քա­վո­րը էտ էխտ­յա­րին թևը բռնեց, թե. - Ու՞ր կեր­թաս, կե­ցի, մին­չի տան տե­րը չքա, քե­զի բաց չեմ թող­նե. վե՞վ գի­տե, դու ինչ մարթ ես. բալ­քի վնա­սըմ տվիր: Էխտ­յա­րը պա­տաս­խա­նեց, թե. - Ես նը վնաս տվող եմ, նա­յա բան, ես մար­թու ճակ­տին գի­րը գրողն եմ: Թաքա­վո­րը հար­ցուց, թը. - Ի՞նչ գրե­ցիր ետ տղոս­կա­նին տղին ճակ­տին: Էտ մար­թը պա­տաս­խան տվեց, ը­սավ. - Էտ տղին ճակ­տին գրե­ցի օր ըլ­լի մին­չի քսան տա­րե­կան, նշան­վի, հը­մը ղսմաթ չըլ­լի պառ­կե­լու ի­րան նշա­նա­ծին քո­վը: Ը­սավ ու բիր­տան կո­րավ: Տան տե­րը նես մտավ, ինչ օր ա­ռել էր նես տա­րավ, դուս է­կավ, մի­սա­վիր­նե­րուն քո­վը նստավ ու բաշ­լա­յե­ցին խո­րա­թե­լը: Թա­քա­վո­րը գիտ­նա­լով նոր ծնված ման­չուն բա­նը, ը­սավ. - Ես գու­զեմ ըլ­լիլ քու ման­չուդ կնկա­րը: Տան­տե­րը շատ ու­րա­խա­ցավ, փե­

րին տղին կնքե­ցին, կնուն­քը պրծան օ­րա, թա­քա­վո­րը պատ­մեց թը. - Ես ձեր թա­քա­վորն եմ, վեր վախտ օր պի­տի նշա­նես ման­չուտ, ին­ծի ի­մաց կու­տաս: Իսկ ե­թե քե­զի բան-ման պա­տա­հի կը, է­լի քու­քաս իմ քո­վըս, ի­մաց կու­տաս: Ը­սավ ու մնաս բա­րով է­րավ, քա­շե­ցին ձիա­նը դուս, նստան, ըն­կան ճամ­փա, քնա­ցին: Թող թա­քա­վո­րը էր­թա ի­րա բա­նին, մենք խա­պա­րը տանք է­նոր սա­նի­կին: Է՛հ: Հեք­թի տղա է. թե­զըմ մե­ծը­ցավ, վով` տա­րով, է­նիկ` ամ­սով, վով` ա­մսով, է­նիկ օ­րով մե­ծը­ցավ: Է­ղավ քսան տա­րե­կան: Կեր­թար կը դամր­չու­թան: Սավ­ տա ցգեց մե հարս­տիմ ախչ­կա­նը վրեն: Մորն ը­սավ. - Մա­րի՛, քը­նա բա­զիր­գը­նին ախչ­կան ու­զե: - Օ­ղու՛լ, մի՛ է­նե, մի՛ ըլ­լի, մենք վո՜վ, է­նոնք վո՜վ, է­նոնք մե­զի ախ­չիկ չեն տա,- ը­սավ մա­րը: - Քեզ ինչ կա. դու քնա. կու­տան, չեն տա, քու բա­նըդ չէ: Է՛հ: Ի՞նչ է­ներ խեղճ մա­րը. է­լավ քնաց: Ա­ռաչ­վա օ­րենք­նե­րուն կար էր­կու քար դռան ա­ռա­ջը. մե­կը խնա­մա­քարն էր, մեկ­նա աղ­քա­տա­քարն էր: Մա­րը քնաց, նստավ խնա­մա­քա­րին: Ը­սին. - Ջա­նըմ, էտ կնի­կը ան­պատ­ճառ սխալ է նստե: Ծա­ռա­յին ը­սին` առ էս քա­նիմ փա­րան, տար էտ կնկա­նը, ը­սա օր դու սխալ էս նստե, է՛ս­ է աղ­քա­տա­ քա­րը: Ա­հա՛ն քե­զի քա­նիմ փա­րա: Ք­նաց, ատ­պե­սա ը­սավ: - Չէ՛, ը­սավ, օ­ղուլ, ես դուզ եմ նստե էս քա­րին վրեն. ես աղ­քատ չեմ. ես է­կել եմ խնամ­քա­րի վրա նստե­լու: Ծա­ռան քնաց բա­զըր­գը­նին քով, թը էտ կնի­կը կը­սե` ես սխալ չեմ նստե: - Կան­չե­ցեք, թող քա վեր, ա­շենք ինչ կնիկ է,- ը­սավ բա­զըր­գա­նը: Կան­չե­ ցին, ը­սավ` նստե, ա­նա ջան, նստե ա­շեմ ինչ կը­սես: Կ­նի­կը նստավ, ը­սավ: - Ես է­կել եմ Աս­սու հրա­մա­նով քու ախ­չի­կըդ ման­չուս ու­զե­լու: - Շատ բա­րի,- ը­սավ բա­զըր­գա­նը,- ը­սա ի­մա­նամ, թը մանչտ ինչ գոր­ծով կը պա­րա­պի: - Իմ ման­չըս դամր­չի է,- ը­սավ կնի­կը: -­ Դամր­չի՞: Ա­նա ջան, իմ ախ­չի­կըս պզտիկ է, հը­լը չեմ կրնա նշա­նել: Կ­նիկն է­լավ, փո՜ռ-փոշ­ման է­կավ տուն: Ման­չուն պատ­մեց, ը­սավ. «Օ­ղուլ, ես չը­սի՞ թը բա­զըր­գա­նը մե­զի ախ­չիկ չի տա: Ըշ­տը ը­սավ օր, ախ­չի­ կըս պզտիկ է, չեմ նշա­նե»:

Հայ­հա՛յ,- ը­սավ տղան,- մա­րի՛, քնա ը­սա օր, ե­թե չտաս, տակ ու վրա կե­ նեմ տունն ու տե­ղը: - Ծո, օ­ղուլ, մի՛ է­նե, մի ըլ­լի, ա­խըր է­նոնք մե­զի ախ­չիկ չեն տա: -­ Քու բա­նըդ չէ, դու քնա ու­զե: Մոր ջի­գար է, ի՞նչ է­նե. շալն ա­ռավ գլխուն, է­լավ քնաց: Ք­նաց, ը­սավ. - Ախ­չի­կըդ պի­տի տաս, թե չտաս, մնա­չըս ձեր տունն ու տե­ղը քար ու քանդ կե­նե: Էս ը­սե­լուն պես էդ մար­թուն հեր­սը կել­լե, կը­սե. - Բռ­նե­ցեք էտ տղին, թրեք նա­պախ­տը: Թ­նեն կը նա­պախ­տը և վճռեն կը օր զայ­նեն սպա­նեն: Հարն ու մա­րը կու­ լան-կե­րե­րան, թե էս ինչ զու­լում էր, օր է­կավ գլխը­նուս: Մե­մա էս մար­թուն միտ­քը ըն­կավ, օր ա­խըր թա­քա­վորն ի­րեն թամ­բեյ էր է­րե, թե` նեղն ըն­կար, խա­պար է­րա, օր օք­նեմ քե­զի: Հը­մը դա­գի­նա­կը քա­շեց, չար­խը­նին հա­քավ ու դե­մի թա­քա­վո­րը: Է­կավ թա­քա­վո­րին պա­լա­տին օր մո­տիկ­ցավ, նար­դը­վըն­նե­ րեն օր պի­տի վեր էլ­լեր, ղա­րա­ղոլնե­րը հը­րըն­դե­ցին է­տոր, նես չթո­ղին: Թա­ քա­վո­րը վե­րեն տես­սավ, ճվաց թը. - Միք դիպ­չի, թո­ղեք թող նես քա: Թո­ղին, է­լավ վեր, քը­նաց թա­քա­վո­րին քո­վը, թա­քա­վոր կըն­կա­րին բա­րևեց ու սպա­սեց ա­նոր պա­տաս­խա­նին: - Աս­սու բա­րի՜ն, սա­նա­հեր ջան, ի՞նչ կա, ի՞նչ չկա,- սրտա­լի ու հին հա­ րա­զատ մար­թու ձե­նով հե­տաքրքր­վեց թա­քա­վո­րը: - Ի՞նչ պի­տի ըլ­լի, թա­քա­վո­րը սաղ ըլ­լի, չո­ռեն-գրո­ղեն տղիս հա­մար մե ախ­չի­կըմ ու­զե­ցինք բա­զիր­գը­նեն, տղիս տա­րավ թրեց նա­պախտն ու վճիռ են է­րե, օր զայ­նեն պի­տի: Էլ իլ­լա­ջըս կտռավ տրոր­վե­լեն, է­կել եմ քո­վըդ, օր իլ­լը­ջիս ա­շես: Թա­քա­վո­րը լա՜վ ու լրիվ ան­գաճ է­րավ, կան­չեց սե­յիդ­նե­րուն, թե. - Ք­նա­ցեք, ա­սեք էտ բա­զըրգ­նին, թող ի­րեն ախ­չը­կանն ու սա­նորս տղին առ­նե, քա­նի հերսս չէ է­լե ու քա: Հը­մը ը­սե­լը գի­տեր, սե­յիդ­նե­րը մե քա­րեմ զոռ տվին օտ­վը­նուն ու հաս­սան բա­զըրգ­նին: Բա­րև տվին-ա­ռան ի­րար ու է­սոնք ը­սին. - Բա­զըր­գա­նը սաղ ըլ­լի, չես ը­սե, մեր թա­քա­վո­րը հրա­ման է տվե մե­զի, թե քանք քո­վըդ, ը­սենք, օր դու, քու ախ­չի­կըդ ու ի­րեն սա­նի­կին տա­նիս ի­րեն քո­վը:

Բա­զըր­գա­նը զար­մանք մնաց, թը էս մար­թիքն ի՞նչ կը­սեն, ի՞նչ սա­նիկ, ի՞նչ բան: - Հը­պը՛, բա­զըր­գա­նը սաղ ըլ­լի. դու չի­տես օր նա­պախ­տը թրած ման­չը թա­ քավո­րի սա­նիկն է: Բա­զըրգ­նին իլ­լը­ջը կտրավ, քոռ-փոշ­ման է­լավ, տղին նա­պըխ­տեն հա­նել տվեց, ախ­չը­կա­նե, տղի­նե հա­նեց ճամ­փա ու քնա­ցին թա­քա­վո­րին: Հաս­սավ, բա­րև տվեց թա­քա­վո­րին, բա­րև ա­ռավ ոււ հար­ցուց. - Ի՞նչ կա, թա­քա­վո­րը սաղ ըլ­լի, մե­զի ին­չի՞ ես կան­չե: - Հա՜,- կը­սե թա­քա­վո­րը,- էտ դու՞ ես, օր սա­նի­կիս նա­պախտն էս թրե: - Հա՛,- կը­սե բա­զըր­գա­նը,- ես եմ: - Ես կան­չել եմ, օր ախ­չի­կըդ տաս սա­նի­կիս, բռնենք հարս­նի­քը, ես էլ­պի­ տի կնկար ըլ­լիմ է­նոնց: Բա­զըր­գա­նը ու­րա­խա­ցավ, օր թա­քա­վո­րի պես բա­րե­կամ պի­տի ու­նե­նա, վե­րուց ախ­չի­կը տվեց թա­քա­վո­րի սա­նի­կին: Հարս­նի­քը բռնե­ցին. հարս­նի՜ք, ի՜նչ հարս­նիք, փա­ռա­վոր­վիս կընք. է՛լ­ ու­ տել, է՛լ խ­մել, է՛լ խա­ղալ. հա­շի­վը կո­րա՜վ: Թա­քա­վորն օր հարս­նի­քը բռնեց ի­րեն պա­լա­տին մե­ջը, էտ վախ­տին զա­ քազ տվեց մե չու­գու­նե օ­դամ, շի­նել տվեց գլոր ձևի, չորս թա­րա­ֆը գո­ցած, մե՛ դու­ռըմ թո­ղեց ու էտ դուռն է ան­պես ա­մուր շի­նեց, օր քա­կե­լու բան չէր: Շի­նել տա­լեն, պրծնե­լեն է­տև օխ­տը զօր, օխ­տը գի­շեր քեֆ է­րին: Է­տև հարս­նևոր­նին տարտղ­նան, թա­քա­վո­րը քնաց բռնեց ման­չուն ու աղջ­կան ձեռվ­նին, ը­սավ. - Ա­րեք ձե­զի տա­նիմ ձեր օ­դան, պառ­կե­ցեք: Տա­րավ հարս ու թաք­վո­րին նես է­րավ, էտ չու­գու­նե օ­դան, մե մո­մըմ տվեց, ը­սավ` էս մոմն էլ վա­ռե­ցեք, լուս չկա: Նես մտան, մո­մը վա­ռե­ցին, թա­քա­վո­րը դու­ռը դսեն կող­պեց, փե­չա­տեց, ի­րեն թու­րը քա­շեց ու­մու­զին թրեց, ճկութ­նե կտռեց, կտռա­ծին մե­ջը աղ լցեց, օր կսկծե քուն չըլ­լի, ղա­րա­ղոլ քա­շե: Ու ինքն ի­րան մտա­ծեց, ը­սավ. - Ես պի­տի կայ­նիմ դի­յո՜­րի լուս, ա­շեմ թե էտ ճա­կա­տա­գի­րը ինչ բան է օր պի­տի քա, էս խեղճ տղին ղսմա­թը կտրե, չթող­նե օր ախչ­կա ծո­ցը պառ­կի: Էտ վախ­տը ախ­չիկն ու տղեն խո­սան, պրծան, խոշ-պեշ է­ղան, է­լան օր պառ­կեին. ախ­չի­կը հան­վավ, մտավ կո­ղին­քը, տղա­նե պի­տի հան­վիր, օր կո­ ղինք մտնիր, մե­մե բիր­տան մո­մին մի­չեն մե պի­ճի­լի ճիճ­վի պես բա­նըմ է­լավ, է­կավ կպավ տղին ճտին, ծծե՜ց-ծծե՜ց, ման­չուն կուլ տվեց, թը ի՛նչ­ է­րավ,

ման­չը կո­րավ: Ախ­չիկ­նե էտ վախ­տը Աս­սու հրա­մա­նով էր, ինչ էր, տե­ղին մե­չը փետ­ցավ, չկրցավ ձեն-ձուն հա­նե: Ու­շու­րեկ խել­քը գլոխն է­կավ օ­րա, պաշ­լա­ յեց լա­ցը: Բիր­տան թա­քա­վո­րը դռնեն անգաճ է­րավ օր լա­ցի ձեն քու­քա, դու­ ռը բա­ցեց, նես մտավ, օ՜յ, Աստ­ված կա­րոտ պայե, տես­սավ օր տղեն չկա՜: Հար­ցուց, ը­սավ. - Ջա­նըմ, ի՞նչ է­ղավ տղեն, ու՞ր քնաց... Ախ­չիկն ը­սավ թը` հալ-հե­քաթ, աս­պես, աս­պես բան: Թա­քա­վո­րը թու­ լա­ցա՜վ, կը­սես թը թևե­րը կոտ­ռան, օտ­վին չոլ­խան, ըն­կավ գետ­նին: Ար­թըղ ը­սավ. - Է՜, ղորթ է ը­սած թը` գրվա­ծը չի ջնջվի:

ՆԱԽԸՐՃԻՆ ՈՒ ԹԱՔԱՎՈՐԻ ԱԽՉԻԿԸ

Թա­քա­վո­րի մեկ ը­սեց. - Լա­լա՛, էլ­լանք էր­կիր պտտինք, թե ի­մա՞լ կապ­րի ժո­ղո­վուրթն: Պտ­տան էր­կիր, է­կան հով­վու քովն, տե­սան հա­րուր տա­րե­կան մենձ մարթ, նստեր ը, թուղթ գրե ու թա­լե ծովն: Բա­րև տվին, բա­րև ա­ռան էս ըխտ­ յար մար­թու հետ ու հե­տո էլ հար­ցու­ցին թե. - Էտ ի՞նչ կե­նիս: - Հեչ, մար­թու բախտ կը ո­րո­շիմ,- ը­սավ էս պա­ռավ մար­թը: - Ի­մա՞լ, թե մար­թու բախտ,- զար­մա­ցան հար­ցը­նող­նին: - Գ­րեմ, կը­սիմ, թե մարթն ի­մա՞լ պի­տի էղ­նի, ջուր կը թա­լեմ: - Է՜, դա­տարկ բան ը: - Ի՛նչ կու­զե էղ­նի, իմ պաշ­տոն ի­տա ը: Թա­քա­վորն` հը­պը` լավ, ի­շե՛ իմ ախչ­կան, ի՞նչ պի­տի էղ­նի: - Ի­շեմ,- հա­մա­ձայ­նավ հա­լի­վո­րը,- գրեց թուղթ ու կար­թաց, ը­սեց. Լա­վը վա­տին, վատն էլ լա­վին, վար­թը փշին, քու ախ­չիկ կառ­նե նախըր­ ճու տղին: - Լա­լա՛, ջալ­լաթ: - Օ­րի՞, ը­սավ, ջալ­լաթ: Ի՞նչ է­րեր ի օր: - Օ­րի՞ ը­սե­ցիր, օր քու ախ­չիկ կառ­նի նախր­ճու տղին: - Ը­սեր իմ,- ը­սավ մար­թը,- կը­սիմ. քու ախ­չիկ կառ­նե նախր­ճու տղին: Թա­քա­վոր նե­րեց ըխ­տի­յա­րին ու գա­ցին տուն: Հա­սան տուն, մե­կել թա­ քա­վորն է­կավ էտ թա­քա­վո­րի ախ­չիկն ու­զե­լու: Էս թա­քա­վորն վե­րուց ախ­չիկն ու տվեց էս թա­քա­վո­րի տղին: Հի­շեց­րեց, ը­սեց.

- Լա­լա՛, տե­սա՞ր, ըխտ­յա­րին կավ­տաս, թե իմ ախ­չիկ կառ­նե նա­խըրճու տղին, հի­մի ինչ՞ կը­սես: Լա­լան վե­րուց թա­քա­վո­րին ը­սեց. - Թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա, գրվա­ծը չի քանդ­վի: Ու կտռե­ցին քառ­սուն օր ժա­մա­նակ: Է­կան ախ­չիկ տա­նե­լու: Գար­նան մա­յիս ամ­սին հարսն­վորն է­կավ, ախչ­կան ա­ռան, դրին կա­ռե­թին ու քաղ­քից խեյ­լի ճամ­փա գա­ցին, մեկ լը թի­փին բռնեց: Թի­փի՜, ի՜նչ թի­փի, մե­րը մա­նուկ ու­րա­ցավ: Թո­ղին քուլ­լի հարսն­վոր, փե­սա, քա­վոր, փա­խան ա­մեն մի կողմ, մե­նակ հար­սը մնաց կա­ռե­թի մեջ: Ձունն է­կավ, ծած­կեց: Մե­կալ սա­պախ­տան նախր­ճին ա­ռավ հոր­թեր, գնաց էտ թա­րաֆն, տե­սավ օր ճամ­փու վրեն կա­ռեթ կա, ձի կա սատ­կած, մարթ կա մե­ռած, ը­սեց. - Յա­վաշ ի­շեմ տես­նամ իտ ի՞նչ բան ը: Մեկ լը տե­սավ` ախ­չիկն չար­չըր­ վի կա­ռե­թին մեչ, օր ձան մի­չեն դուս ի­գա: Հար­ցուց, թը էտ ի՞նչ կե­նիս, ախ­չի: - Հեչ,- ը­սեց,- չըս տե՞ս­նա, կը չար­չըր­վիմ, օր ձան տը­կեն էլ­լամ: Նա­խըր­ճին հա­նեց ախչ­կան ձան տկեն, շո­րե­րը թափ տվեց: Ախ­չի­կը դառ­ցավ ը­սեց. - Ա­պե՛ր, ըն­ձի տար ձըր տուն: - Ի­մա՞լ տա­նիմ քը­զի մըր տուն,- ը­սավ նախր­ճու տղեն,- դու թա­քավո­րի ցե՜ղ, խո­րո­տիկ ախ­չիկ, ես խեղճ նախր­ճի. տուն լը չու­նիմ, օր տա­նիմ մեր տուն: Ախ­չիկն նո­րեն ի­րա­նը ը­սեց. - Տո՛, ախ­պեր, տար, ի՞նչ կեղ­նի: - Ի­մա՞լ տա­նիմ, հոր­թեր­սի կը կո­րին,- է­լի ի­րա­նը պնդեց տղան: - Հոր­թե­րուդ գինն ի՞նչ ա­ժե,- հան­գիստ չէր թող­նում ախ­չի­կը տղուն: Տ­ղան, ըշ­տը, ը­սավ օր հոր­թե­րը հա­րուր մա­նեթ ա­ժեն: Ախ­չիկն ը­սավ. - Ա՛ն քը­զի էր­կու հա­րուր մա­նեթ: Ըն­ձի տար ձըր տուն: Նախր­ճին ախ­չը­կան տա­րավ ու­րան տուն: Թա­քա­վո­րի ախ­չիկ իր­կուն շոր­վեն կե­րավ, է­լավ քա­շեց բալ­թոն գլխուն, պառ­կավ թունդ­րա կուշտ, խո­լի վրեն: Մե քա­նիմ օր, օր ապ­րավ, ը­սեց. - Ա­պե՛ր, ըն­ձի ու­զե քու տղին: Ամ­բողջ կյան­քը նա­խըր­ճի է­ղած էս մար­թը ը­սեց. - Գառս, դու թա­քա­վո­րի ցեղ, ես նախր­ճի, իմ տղեն խլնքոտ: Ես քը­զի ի­մա՞լ ու­զեմ:

- Չէ՛ ու չէ՛,- ը­սեց,- պի­տի որ ու­զես քու տղին: Նախր­ճին մտա­ծեց, թե ի­դա թա­քա­վո­րի ախ­չիկն օր իմ տղին կու­զի, ես լը կառ­նիմ: Է­լավ ու­զեց, ա­պուրն է­փեց, է­րեց հարս­նիք, կար­գեց պրծավ: Մ­նաց առ ժա­մա­նակ, թա­քա­վո­րի ախ­չիկ բե­րեց ե­րեք տղա. ա­նուններ դրեց` մե­կին «Ի՜նչ օր էր», մե­կե­լին` «Ի՜նչ օ­րով ծնվար», դա­հա մե­կե­լին` «Ի՛նչ­ օ­րի ես»: Հարսն կան­չեց նախր­ճուն ը­սավ. - Գ­նա ֆլան գեղ, ինչ­քան օր պա­տի ուս­տա կա, դամր­չի կա, բի՛ր. պա­լատ պի­տի շի­նինք: - Ա՛յ հարս,- ը­սավ,- մենք ու­տե­լու հաց չու­նինք` ու­տինք, պա­լատ ինչո՞վ շի­նինք: - Գ­նա բի՛ր,- ը­սավ,- քու բան չէ: Նախր­ճին գնաց թոփ է­րեց, բե­րեց: Թա­քա­վո­րին ախ­չիկն շի­նեց պալատ, հա­սուց վեր, հոր պա­լա­տեն բարձր, օր ը­սավ` ա­ռաջ ա­րևն առ­նե իմ պա­լա­ տին, է­տև պա­պուս պա­լա­տին: Ա­վուր մեկ թա­քա­վոր ը­սեց. - Լա­լա՛, է­լի՛ էր­թանք, հեչ օր չէ, ախչ­կաս սաղ չը գըտ­նամ, գո­նե գե­րեզ­ման գտնանք: Է­լան պտտան, պտտան, է­կան հա­սան Թոյ­րա (­Թո­րիա գյուղ), տե­սան օր Թոյ­րան` իտ­մը­լա խո­րո­տիկ պա­լատ: Հար­ցու­ցին, ը­սին. - Իտ ո՞րն ի շի­նե: Իտ պա­լատ օր էտ­քան խո­րո­տիկ ը, մի­ջումն դա­հա խո­ րո­տիկ կեղ­նի: Քը­շե, էր­թանք էղ­նինք է­տուր տուն խո­նախ: Կա­ռեթն օր է­կավ, ախ­չիկն ու փե­սան կայ­նած ին բալ­քոն. տե­սավ ախ­ չիկն, օր ի­տա պապն ու լա­լեն է­կան: Ը­սեց մար­թուն. - Մարթ, ը­տոնք մըր տուն խո­նախ կեղ­նին, պատ­վով ըն­թու­նե: Ինքն գնաց թա­քա­վո­րա­կան լա­յեխ կե­րա­կուր պատ­րաս­տե­լու: Ու տղեն ըն­թու­նեց պատ­վով ու մե­ծա­րա­նոք, տա­րավ նես: Ախ­չիկն մար­թուն թամ­բի էր է­րի, եփ օր էս է­րե­խեքն կո­ղոր­կիմ քու քով, դու կը­սիս մենձ տղին.«­Բա­լա ջան, «Ինչ օ­րի էր», գնա ը­սե մա­մուդ, հաց բե­րե»: Եփ օր օր­թան­ջա տղեն կի­գա, կը­սես` բա­լա ջան, «Ի՜նչ օ­րով ծնվար», գնա ը­սե մո­րըդ ձա­վա­րով ճաշ բե­րե: Եփ օր պզտի տղեն կի­գա, ը­սե` «Ի՛նչ­ օ­րի ես» բա­լա ջան, գնա մո­րըդ ը­սե, թըխ քռչիկ բե­րե: Նախր­ճու տղեն թա­քա­վո­րի քո­վը էտ խրա­տը կա­տա­րեց: Թա­քա­վորն ը­սեց. «­Լա­լա՛, ի՜նչ ա­նուն, ի՜նչ բան, իտ ի՞նչ բաս ը, իտ ի՞նչ բան ը»:

Ճաշն օր պրծավ, հետ քաշ­վան, թա­քա­վո­րը նախր­ճուն ը­սեց. - Իտ ի՞նչ ա­նուն ը, իտ ի՞նչ պա­լատ ը: Նախր­ճին պա­տաս­խան տվեց, ը­սավ. - Իտ պա­լատ շի­ներ ը իմ հարսն` թա­քա­վո­րի ախ­չիկ: - Իդ ի՞նչ ախ­չիկ ը. ը­սավ` լա­լա՛, լա­լա՛, ջալ­լա՛թ: - Է՜, ը­սավ թա­քա­վոր. ի՞նչ բաս ը. կայ­նի, համ­փե­րե, տես­նանք, ճնճուղ ը, դոխ ը, էտ ի՞նչ ջալ­լա՛թ կը կան­չիս: - Թա­քա­վորն ը­սեց. «­Կան­չե ի­գա ի­տը պա­լատ շի­նո­ղին»: Կան­չե­ցին է­կավ, ու­րան հա­քած զգես­տը, ո­րը ի­րա տնից հարս էրթ­լու վախտն էր հաքի, է­կավ, նես մտավ, թա­քա­վո­րը տե­սավ օր ի­րա ախ­չիկն ը, հա­սան պագտը­վան, խնդա­ցան: Լա­լին ը­սեց. «­Բախ­տը մար­թու չի քանդ­վի. Լա­վը վա­տին, վատն էլ լա­վին, վար­թը փշին, քու ախ­չիկն` նախր­ճու տղին»:

ՋՐԱՏԱՐՆ ՈՒ ԳԱՅԼԱՏԱՐԸ

Ժա­մա­նա­կով մե մար­թըմ ու կնի­կըմ կըլ­լին, կու­նե­նան էր­կու պզտի մանչ տղա: Է­տոնք գե­ղին մե­չը Աս­սու կա­րո­ղու­թունն ու­նին է­ղե, հը­մը ինչ կե­նես օր էս ու­րա­խու­թե­նը էր­կար չի տևե: Օ­րե­րից մե օ­րըմ, օր քնին կը, էս կնի­կը է­րազ կը տես­նի. էր­ծին մեչ մե մի­րու­քա­վոր էխտ­յար մար­թըմ քու­քա, կը­սե. - Կ­նի՛կմարթ, ձեր դռան գլխուն օ­րըմ չէ օ­րըմ մեծ դժբախ­տու­թե­նըմ պի­տի պա­տա­յի. զար­թիս կը օ­րա, մար­թուդ ը­սա, հի­մի, ջա­յիլ վախ­տերդ գու­զե՞ք, թը՞ էխտ­յար վախ­տե­րըդ: Կ­նիկն օր զար­թի կը, օյ­մը­ռի­կը ու ինքն ի­րեն կը­սե` Է­րած էր, ջա­նըմ, բան չկա: Մար­թուն բան չի­սէ: Օ­րը կանց­նի, գի­շերն օր կը քնին, էտ մար­թը է­լի է­րա­ծը քու­քա ու կը­սե. - Ա՛յ կը­նիկ­մարթ, ես է­րեկ քե­զի ի՞նչ ը­սի: - Մըտ­յան է­րի,- կը­սե,- օր մար­թուս ը­սեի: - Է­սօր,- կը­սե է­րածն է­կած էտ մար­թը,- վեր­չի օրն ըլ­լի, օր մար­թուդ ը­սես: Կը­նիկն է­լի օր կը զար­թի, է­լի է­ղե­լու­թե­նը մար­թուն չի­սե: Նո­րեն քնին կը: Էս էխտ­յա­րը նո­րեն կե­րևա ու հեր­սոտ-հեր­սոտ կը­սե. - Ա՛յ կը­նիկ­մարթ, ես քե­զի ի՞նչ ը­սի: - Մե­ղա Աս­սու,- կը­սե էս կնի­կը,- էս ան­քամ օր զար­թա, էս­սե, պի­տի ը­սեմ: Ար­թըղ զար­թիլն ու պատ­մե­լը մեկ կըլ­լի: Մարթն օր ի­սի բա­նը կի­մա­նա, կըն­ կա­նը հետ խո­րուրթ կէ­նե ու կը­սե.

- Կը­նի՛կ, ըշ­տը է­սօր ի­տի մարթն օր կե­րևա, ը­սա օր դժբախ­տու­թե­նը թե պի­տի քա, թող հի­մի քա, քա­նի ջա­յիլ ենք: Աս­ված օ­ղոր­մած է, նո­րեն դա­ տինք, նո­րեն կապ­րինք: Վ­րա քու­քա դժբախ­տու­թան գի­շե­րը. էր­ծին մեչ կըն­ի­կը էխտ­յա­րին կը­սե մար­թուն ը­սա­ծը: Լու­սը բաց­վի ձեր վրեն, լուսն օր կը բաց­վի, է­սոնք զար­թին կա­շեն, օր ի­րենց կա­րո­ղու­թե­նեն բա՜ն չէ մնա­ցե: Մա՜լ, օչ­խա­րը սատ­կել է, խոտն ու դար­մա­նը վա­ռել է, հա­ցին ամ­բար­նե­րը դար­տըկ­վել են, հա­լավ, կո­ղինք բիտ­ տուն չուլ են դառ­ցե: Վե­րա­նան քե­զի օ­րի­նակ: Է­լի փառք կու­տան Աս­սուն ու մտա­ծեն կը, թը` ի՛նչըղ է­նեն, օր տղա­քը ա­նո­թի չըմ­նան: Էս մար­թուն կը­նի­կը կը­սե թը, - Մի՛մտա­ծե, ես կեր­թամ մեր գե­ղի իշ­խա­նին լվաց­քը կե­նեմ, քա­նիմ փա­ րա կը վաս­տը­կեմ, դիո­րի տես­նինք` ինչ լուս պի­տի բաց­վի: Ա­տան­քա կե­նեն. կանց­նի մե քա­նիմ ա­միս, է­տոնք լվաց­քի փա­րով յո­լա կեր­թան: Դու մի՛սե, Աստ­ված ո­րո­շել է, օր է­լի փոր­ցե, է­լի՛ դժբախ­տու­թան մեչ ցը­գե: Օ­րեր օր կանց­նին մե հա­րուստ վա­ճա­ռա­կա­նըմ քու­քա, ի­րա քարվա­նով, զան­զա­նա­ թով կիշ­նի իշ­խա­նի տու­նը: Իշ­խանն ի­սոր ին­չըղ օր պետք է, կըն­թու­նե, ծա­ռա­ նե­րը բեռ­նե­րը նես կը փե­րեն ու կու­տեն, կը խմեն օ­րա, վա­ճա­ռա­կա­նի աշ­կը կընկ­նի լվացք է­նող կըն­կա վրեն: Կը­նի՜կ, ի՞նչ կը­նիկ. մարթ ախ­տը խա­նա է­րե­սը չի կըր­նա ա­շե: Իշ­խա­նին կը­սե թը. - Ի­սի կը­նի­կը վե՞վ է, օր չեմ ճան­չե: - Է­սիկ մեր գե­ղի է­սին­չի կը­նիկն է,- կը­սե,- մե­զի լվացք կե­նե օր տղա­քը պա­յե: Վա­ճա­ռա­կա­նի միտ­քը կը փոխ­վի: Մե քա­նիմ օր է­վել կը մնա, օր ծա­ նո­թա­նա, գլոխն օ­յին փե­րե: Մե օր­մա մեն­նակ օր կը մնան, վա­ճա­ռա­կա­նը կը­սե. - Հարս խա­նում, ե­սե լվա­լու շո­րեր ու­նիմ, չե՞ս լվա: - Փիր,- ըշ­տը կը­սե,- ին­չի չեմ լվա: Ար­թըղ շո­րե­րը կու­տա, էս կը­նիկ­նա լվա կը: Մե­կել օրն օր լվա­ցած շո­րե­րը փե­րե կը տա­լու, վա­ճա­ռա­կա­նը էս կըն­կա­նը ցուց կու­տա մե խորունկ սըն­ դու­կըմ ու կը­սե` շո­րե­րըս թիր էտ­տեղ: Կը­նիկ­նե բա­նից բե­խաբար, կըզ­կը­թի կը օր շո­րե­րը սըն­դու­կին մե­չը դար­սե, վա­ճա­ռա­կա­նը օտվը­նե­րեն բռնե կը ու ցը­գե կը մե­չը: Է­տևա ա­րա­գըմ սըն­դու­կը կող­պե կը ու, ծա­ռա­նե­րուն հա­վա­րը կը թը­նե, թը.

- Վախտն ան­ցել է, թեզ է­րեք բառ­ցեք, օր էր­թանք պի­տի: Հը­մը օ՛ սա­հաթ քար­վա­նը կել­լե ճամ­փա: Վա­ճա­ռա­կա­նը իշ­խա­նին էրկ­նուց-գե­տին շնո­րա­ կալ կըլ­լե­նա, կեր­թա, հը­մը սիր­տը դո­ղը կը բռնե: Իշ­խանն է բա­նեն բե­խա­ պար` գի­տե թե լվացք է­նող կը­նի­կը ի­րեն տունն է քը­նա­ցե: Կըն­կա է­րիկ­նա դուս կել­լե, նես կը մտնի, կը­նի­կը չի քա: Դիո­րի ի­սան-ի­նան, վաճա­ռա­կա­նը ման­զի­լը կառ­նե: Խեղճ մար­թը իշ­խա­նին կեր­թա. էս­տեղ կաշեն, էն­թեղ կա­շեն, կը­նիկ թրել ես սա` ա­րի տար. կո­րի կը ու կո­րի կը: Մե քա­նիմ օ­րա օր կըմ­նա, էս մար­թը գլո­խը կոր­ցը­նե կը. - Ծո՛,- կը­սե ինքն ի­րեն,- ի­սի մատ­ղաշ տղեքս պի­տի սո­վի հաս­սըսնե՞մ, լավ է առ­նեմ, էր­թամ մե թա­րա­ֆըմ, մի՛գու­ցե դա­տիմ, պա­յեմ, մեծըս­նեմ: Ա­տան­կա կե­նե: Մե մեծ խուր­ջի­նըմ կառ­նե, տղո­ցը մե­կին մե աշ­կը կը թը­նե, մե­կե­լին մե­կել աշկն ու կառ­նե ու­մու­զին, կըյ­նի ճամ­փա: Շատ կեր­թա, թե քիչ կեր­թա, Աստ­ված գի­տե, հաս­նի կը մե մեծ ջրիմ. հի­մի պի­տի անց­նի, վա­խե­նա կը: Շատ կու­տա-կառ­նե ու մե­մե ո­րո­շե կը օր` մտնի: Գա­վա­զա­նով ազ­մը­զե կը ջրի տա­կը. կա­շե` խո­րունկ է: Կեր­թա դիո­րի կե­սին մո­տիկ, ջու­րը քիչ կըմ­նա օր պառ­կես­նե: Դառ­նա կը ետ. կը ո­րո­շե օր տղին մե­կին թող­նե ջրին քա­նա­րը, մե­կա­լին տա­նի ան­ցը­նե, է­տև դառ­նա է­նոր տա­նի: Ա­տան­կա կե­նե. օր քու­քա հաս­նի կը ջրին կե­սը, ջուրը կը զո­ռե, խուր­ջի­նը տղին հետ ձեռ­նեն կառ­նե տա­ նի կը օ­րա, էս մար­թու խել­քը գլխեն կը թըռ­նի: Դիո­րի կել­լե կայ­նի կը օր էր­թա մե­կա­լին հաս­նի, կա­շե կը օր ի՞նչ ա­շե, գե­լը ա­ռել ա տա­նի­կը: Հա՛յ կու­տա, հա­րա՛յ կուտա, ծնկին կը զայ­նե, գլխուն կը զայ­նե, էս տղե­նա ա­սանք ձեռ­քեն կել­լե՜: Է­լի փառք կու­տա Աս­սուն ու ին­քը ջու­րը կանս­նի, կեր­թա: Շատ կեր­թա, քիչ կեր­թա, Աստ­ված գի­տե, կեր­թա հաս­նի կը մե գե­ղըմ, օր գի­շե­րը հանք­շի, էր­թա քա­ղաք: Թող ին­քը էտ­տեղ հանք­շի, մենք խա­պա­րը տանք տղոցեն: Էս ջուրն ըն­կած տղեն կեր­թա-կեր­թա, դեմ կառ­նե ջաղ­չիմ օ­լու­ղին: Ջախ­ չը­պան­նե ի­րեն պառ­վին կը­սե թը. - Կը­նի՛կ, քա­րին ա­շե, էր­թամ տես­նիմ ջուրն ին­չի՞ քչը­ցավ: Կեր­թա կա­շե կը օր մի տղեմ օ­լու­ղին կռնա­կը տվել, կայ­նել է: - Ծո՛ կը­սե է­սիկ մե­զի Աստ­ված է ղրկե. թևեն բռնե քա­շե կը իս­թին օր, կի­ սա­մեռ է: Թա­փին կը կա­խե, թափ կու­տա, ջու­րը կը քամ­սը­տես­նե, տղին ուշ­քի կը փե­րե: Ուշ­քի օր կը փե­րե խնդլուն գրկե կը ու տա­նի կը նես, կու­տա պառ­ վին ձեռ­քը. - Կը­նիկ,- կը­սե,- աշ­կըդ լուս, մենք տղա ու­նե­ցանք, Աստ­ված մե­զի հալ­բաթ օր խըղ­ճա­ցե, տղա է ղրկե:

Կը­նիկ­նա կու­րա­խա­նա, աշ­խը­րով մեկ կըլ­լի: Հան­վես­նե, լո­ղաս­նե կը, թա­ զա հա­լավ կը հաք­ցը­նե ու հաց ու ջուր կու­տա, ա­նու­նը կը թը­նեն` Ջ­րա­տա՜ր: Էտ վախ­տը ավ­ճուն մե­կը տես­նի կը օր գե­լը մե տղիմ դո­շեն թոփ­լա­միշ է է­րե, լա­ցըս­նե­լով տա­նի կը օր ու­տե: Հը­մը թի­վըն­քը կը բռնե, նշան կառ­նե, է­տոր կսպա­նե, տղին սաղ-սա­լա­մաթ բեյ­նեն կառ­նե: Է­սի­կա դու մի՛սե, տղա չու­ նի է­ղե: Է­տոր հա­մար ըշ­տը շատ կու­րա­խա­նա, տա­նի կը տուն, կըն­կա­նը կը պատ­մե: Կ­նիկ­նա աշ­խը­րով մեկ կըլ­լի, հան­վես­նե լո­ղաս­նե ու հաք­ցը­նե կը, կի­րա­կուր կու­տա, ա­նու­նը կը թնեն` Գայ­լա­տար: Էս էր­կու տղան թե­զըմ կը մեծ­նան, ու մե­կը ավ­ճու­թեն կը սոր­վի, մեկա­լը` ջաղ­չը­բա­նու­թեն, թա­զա ծնող­նուն հետ վախտ կան­ցը­նեն: Թող է­տոնք էտ­տեղ մնա,, մենք խա­պա­րը տանք ի­րենց հո­րեն: Հերն օր մե­կալ օ­րը քա­ղաք կը հաս­նի, կա­շե օր սա՜ղ ժո­ղո­վուր­թը դուս է թա­փե, ի­րար է խառ­նը­վե, մե­կին լսա­ծը մե­կա­լը չի ի­մա­նա: Դու մի­սե, ի­սոնց թա­քա­վո­րը մե­ռել է, գու­զեն օր թա­զա թա­քա­վոր ընտ­րեն: Է­տոր հա­մար իմաս­տուն թռչու­ նը բաց են թո­ղել, օր ում գլխուն կայ­նի, է­նիկ թա­քա­վոր ըլ­լի: Քա­րիմ կուշ­ տը կը նստի, օր տես­նի, թե ի՞նչ պի­տի ըլ­լի: Մե­մե կա­շե օր թռչունն է­կա՜վ, ի­րեն գլխուն կայ­նավ: Թռ­չու­նին զար­կեց, օր հե­ռե­նա, է­տիկ թռավ, է­լի է­կավ կայ­նավ գլխուն: Շեն­լի­կը ճվա­լով-բո­ռալով վրա է­կավ, իշ­խա­նին հաս­սան ու ը­սին. - Տա­րե՛ք, ի­տոր թրեք փակ օ­դամ: Տա­րան, թրին փակ օ­դան: Է­կան, ի­մաս­ տուն թռչու­նը է­լի բաց թո­ղին: Է­սիկ էր` թռավ, պտտավ-պտտավ, է­կավ էտ օ­դի բաց փան­ջա­րե­ցեն նես մտավ ու կայ­նավ էս մար­թուն գլխուն: Էս ան­քամ իշ­խան­նե­րը հաս­կը­ցան, օր էտ մար­թը Աստ­ված ի­րենց թա­քա­վոր է ղրկե: Վե­ րու­ցին տա­րան բաղ­նիք, լո­ղա­ցու­ցին, թրաշ է­րին, թա­քա­վո­րա­կան հա­լա­վը հա­քու­ցին, թա­գը թրին գլո­խը, նստե­ցու­ցին թախտին: Էս խեղճ մար­թը ա­րևը գլխուն մո­լը­րավ, թը ին­քը մե տու­նըմ պա­յել չը­կըր­ցավ, ի­սի թա­քա­վո­րու­թե­նը ի՞ն­չըղ պի­տի ղե­կա­վա­րե: Է­տև-է­տև ի­րեն ժող­վեց, ըս­կը­սեց հրա­ման­ներ տալ, կա­ռա­վա­րել: Հը­մը ի­րա խելքն ու միտ­քը կո­րած կնիկն ու տղերքն էին: Կար­ քաթ­րեց, օր քաղ­քին քա­նա­րը մե խեյ­րաթ­խա­նեմ շի­նեն, օր ինչ­քան օ­տա­րա­ կան մար­դիկ ու վա­ճա­ռական­ներ կանս­նին ու կը դառ­նան, թող էս­տեղ ու­ տեն-խմեն, քնեն ու ա­ռանց փա­րա տա­լու էր­թան: Ա­սան­կու­թե­նով գու­զեր, օր կո­րու­ցած­նե­րը գտներ: Շի­նե­ցին, կայ­նե­ցու­ցին:

Թող էտ­տեղ օ­տա­րա­կան­նին էր­թան ու քան, մենք հաս­նինք թա­քա­վո­րին տղո­ցը: Ջաղ­չը­պա­նին տղան օ­րե­ցօր մեծ­ցավ ու խել­քը կտրեց, օր ի­րեն հերը կո­տին մե կու­ռի­կըմ հախ կառ­նե, մե կու­ռիկ­մա գող­նա կը: Էտ գո­ղութե­նը հա­ զը չե­կավ ու օր­վան մե օ­րըմ ը­սավ. - Հայ­րի՛կ, ին­չըղ օր ես է­կել եմ, տես­նիմ կը օր դու սը­դը գո­ղու­թեն կե­նես. խեղճ մարթ­կանց կո­տին էր­կու կու­ռիկ հախ կառ­նես: - Օ­ղուլ, ըշ­տը ապ­րե­լու ճար չը­կա, սաղ աշ­խարն է էս­ման, մեն­քա աշ­խը­ րին պես ա­սան­քու­թե­նով հը­պը կապ­րինք կը: - Չէ՛, ա­սան­քու­թե­նով, հա­րամ մա­լով ապ­րիլն, հայ­րիկ, ին­ձի հա­րամ ըլ­լի,ը­սավ: Ես գու­զեմ, օր հա­լալ աշ­խա­տիմ, փե­րեմ, ձե­զի պա­յեմ: - Օ­ղուլ,- ը­սավ հե­րը,- մենք լավ կապ­րինք, դու ո՞ւր պի­տի էր­թաս, ի՞նչ պի­ տի է­նես, օր ար­թար հաց ու­տենք: - Չէ՛ ու չէ՛, դիո­րի վերջ ի­րա­նը պնդեց տղան,- ես պի­տի էր­թամ, իմ աշ­խա­ տան­քով ար­թար հաց վաս­տը­կեմ: Էլ չըկր­ցան պա­յել. մե­րը տոպ­րա­կըմ կա­րեց, հաց-մաց թրեց, տղեն էլ ըն­ կավ ճամ­փա: Էտ վախ­տը Գայ­լա­տա­րը հո­րը հետ ավ­ճի օր քը­նա­ցել էր, տես­ սավ օր հո­րը զար­կած թռչու­նը վի­րա­վոր­ված, ար­նա­քամ է­ղած, ան­ջաղ է­կավ ըն­կավ բունն ու սատ­կավ: Ձա­քե­րը վրա պրծան, մո­րը փա­թըթ­վան, ճըլ­վը­լա­ ցին, լա­ցին, օղ­փա­ցին, հը­մը բա­նը բա­նեն ար­թեն ան­ցել էր: Ի­սի ան­խըղ­ճու­ թենն օր տես­սավ, Գայ­լա­տա­րը հորն ը­սավ. - Հայ­րի՛կ, ի­սի քու է­րածդ Աս­տա­ծա­մեր­ժու­թեն է. դու ի­սի ձա­քե­րուն մու­խը կը մա­րես, օր մենք միս ու­տենք: Չէ՛, ես էլ ավ­ճու­թեն չեմ է­նե: - Օ­ղուլ,- ը­սավ հե­րը,- մեր ապ­րուս­տը է­սիկ է. է­սիկ օր չըլ­լի, ա­նո­թի կը մեռ­ նինք: - Չէ՛, հայ­րիկ,- ը­սավ,- ես պի­տի էր­թամ ար­թար հաց վաս­տը­կեմ, մեզի պա­յեմ: Ը­սավ ու է­սի­կե տոպր­կով ճամ­փու պա­շարն ա­ռավ, ըն­կավ ճամ­փա: Քը­ նաց, տես­սավ օր ի­րեն պես մե տղա­մե կեր­թա կը: Դու մի՛սե, է­նի­կե Ջ­րա­ տարն է: Ի­րար օր կը հաս­նին, բա­րև կու­տան, բա­րև կառ­նեն, ի­րար պիտ­ վը­նան կը: Ի­սոնք ի­րար պատ­մեն կը էն բա­նե­րը, ինչ օր ես պատ­մե­ցի ձե­զի: Է­տևա ի­րար կը­սեն. - Ախ­պա՛ր, եփ օր մենք էր­կուս­սա մե խել­քիմ ենք, ա­րի ի­րար հետ էր­թանք մե աշ­խա­տան­քըմ գտնինք, ար­թար հաց ու­տենք:

Կեր­թան, կեր­թան, հաս­նին կը քա­ղաք: Կի­մա­նան օր թա­քա­վո­րը խեյրաթ­ խա­նա է շի­նե: Կեր­թան էն­տեղ: Թա­քա­վո­րը խա­պար կառ­նե, կի­մա­նա օր էր­կու ջա­յիլ տղա են է­կե, գու­զեն աշ­խա­տիլ, ապ­րիլ: Կան­չե կը քո­վը, է­սոնց խեյ­րաթ­խա­նեն կու­տա, ը­ռո­ճիկ կը խոս­տա­նա: Կու­րա­խա­նան: Կեր­թան համ կապ­րին, հա­մա կաշ­խա­տին, էր­թող քա­լո­ղին կըն­թու­նեն, ճամ­փու կը թը­նեն: Թա­քա­վո­րը կը­սե, օր ծա­ռա­նին պետք է ի­րեն ի­մաց տան, թը վե՛վ քու­քա, վե՛վ կեր­թա: - Շատ լավ,- կը­սեն,- թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա, թող ա­տանք ըլ­լի: Ա­սոնք կաշ­խա­տին, մե­մե կա­շեն օր մեծ զան­զա­նա­թով վա­ճա­ռա­կանն ի­րեն քար­վա­նով Է­կա՜վ, խեյ­րաթ­խա­նին դու­ռը կայ­նավ: Վա­ճա­ռա­կա­նին ծա­ռա­նին Ջ­րա­տա­րի և Գայ­լա­տա­րի հետ բեռ­նե­րը կի­չըս­նեն, մե մեծ օ­դիմ մեչ կը տա­նին: Վա­ճա­ռա­կա­նը կը­սե, օր այ­սի սըն­դու­կը լի­քը բրիլ­յանտ է լցած, է­տոր հա­մար լավ, ա­պա­հով տեղ պի­տի թըր­վի: Տա­նին թը­նեն կը մե լավ ա­պա­հով տե­ղըմ: Վա­ճա­ռա­կա­նը կեր­թա թա­քա­վո­րին քով, մո­տի­կեն ծա­նո­ թա­նա կը, մե լավ ծա­նո­թու­թուն-բա­րե­կա­մու­թե­նըմ կը հաս­տա­տե: Է­սիկ վեր­ ցը­նե կը­սե. - Թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա, իմ կա­րո­ղու­թա­նըս մեչ կա մե մեծ սըն­դու­կըմ, մե­չը լի­քը բրի­լիանտ: Ես օր քու պա­լա­տըդ քը­նիմ, է­նիկ վեվ պի­տի պահ­պա­նե: - Ես էր­կու ծա­ռա ու­նիմ,- կը­սե թա­քա­վո­րը,- ա­նուն­նին Ջ­րա­տար ու Գայ­ լա­տար, է­նոնք ար­թար կաշ­խա­տին, ար­թար կապ­րին: Դու է­նոնց ը­սա, լավ կը պա­յեն: Մար­թը էտ­մա­նա կե­նե, կեր­թա կը­սե, քու­քա: Դու մի՛սե է­սիկ էն վա­ճա­ռա­ կանն է է­ղե, օր ի­րենց հա­րա­զատ մո­րը գող­ցել, փա­խու­ցել է, ան­ցել է Հըն­դըս­ տան, Չի­նաս­տան ու դառ­ցել է­կել է, օր էր­թա ի­րա քա­ղա­քը: Ջ­րա­տարն ու Գայ­լա­տա­րը խոս­տա­նում են հա­վա­տար­մո­րեն պայ­պանեն կա­րո­ղու­թու­նը: Հը­մը սըն­դու­կի վրա նստած վախ­տը տես­նին կը օր քընե­րը տա­նի կը: Մե­կը մե­կին կը­սե. - Ջ­րա­տա՛ր, ա­րի դու քու գլխուդ ան­ցա­ծը պատ­մե ես ի­մա­նամ, ե­սա կը պատ­մեմ` դու ի­մա­ցի: Էն վախ­տը քը­ներս կը փախ­չի ու գո­ղու­թուն չի ըլ­լի: Ար­ թըղ Ջ­րա­տա­րը պատ­մե կը ի­րեն գլխուն է­կա­ծը, մո­րը կո­րի­լը, խուր­ջի­նով հո­րը ու­մու­զեն կախ­վի­լը, ջու­րը տա­նի­լը, ջախչ­պա­նին է­րե­խա դառ­նա­լը. մե խոս­ քով, ինչ օր ես ձե­զի պատ­մե­ցի: Էտ վախ­տը սըն­դու­կին մե­չեն ձե­նըմ քու­քա. - Ա՜խ, քոռ­նամ ես, կը­սե ու­ կու­լա:

Տ­ղե­քը կոյմ­ռին: Կը­սեն ու կա­շեն ի­րար զար­մա­ցած... Սըն­դու­կի մի­չի­նը ձե­նը կը կըտ­ռե, օր էս պատ­մու­թուն­նուն վեր­չը ի­մա­նա: Էս ան­քամն Գայ­լա­տա­րը կպատ­մե ի­րան գլխուն է­կա­ծը: Սնդ­կի մի­չինը եփ օր կի­մա­նա, օր գե­լը տղուն փա­խու­ցել է, հո­րը թո­ղել լաց ու կո­ծի մեչ, էլ չի դի­ մա­նա, կու­լա ու կե­րե­րա: Տ­ղա­քը կա­շեն օր էս սնդկի մե­չը բրիլ­յանտ չկա: Կել­ լեն վեր, ու­րա­քը կառ­նեն, սնդու­կը կը ջար­թեն ու մո­րը մի­չեն կը հա­նեն: Մերն օր կել­լե, ճտե­րը կը փատ­տը­վի, կու­լա, կե­րե­րա, չի կըր­նա հանք­շի: Է­տև կը­սե. - Օ­ղուլ, դուք էր­կուս­տե իմ տղեքն եք: Այ­սի վա­ճա­ռա­կանն օր կա ին­ձի ա­սանք-ա­սանք փա­խուց, սա՜ղ աշ­խա­րը պտըտ­ցուց, օր էլ մարթ չիմա­նա, հի­միա տուն կը տա­նի: Տը­ղաքն օր կի­մա­նան, մո­րը տա­նին կը մե լավ օ­դամ, կը տե­ղա­վո­րեն ա­պա­հով, ի­րենք է ու­րա­խու­թու­նից դիո­րի լուս կու­լան ու կը խո­սին, կուլան ու կը խըն­դան: Օր կը լու­սա­նա, վա­ճա­ռա­կա­նը նես կը մտնի ու վազ­զե կը սնդկին, կա­շե օր ջար­թած է: Վա՜յ կու­տա գլխուն, հա՜յ, հա­րա՜յ կը կան­չե, թա­քա­վո­րին ի­մաց կու­տա, կը կան­չե: - Թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա,- կը­սե խառ­նը­ված,- ի­սի սնդու­կըս լի­քը բրիլ­ յանտ էր, քու ծա­ռա­ներդ թան­լել տա­րել են: Թա­քա­վո­րը դատ կը բա­նա: Նըս­տի կը թախ­տին, կան­չե կը Ջ­րա­տա­րին ու Գայ­լա­տա­րին: Վա­ճա­ռա­կա­նը մե­թուն կը նստի, տղա­քը` մե­թուն: Թաքա­ վո­րը կը­սե. - Ջ­րա­տար, Գայ­լա­տար, ի­սի մար­թուն բրիլ­յան­տը ո՞ւր տա­րաք: - Թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա,- կը­սեն տը­ղա­քը,- էս մար­թը սնդկի մեջ բրիլ­ յանտ չէ ու­նե­ցե: - Հը­պը ի՞նչ է ու­նե­ցե ու պայ տվե ձեզ,- կը­սե թա­քա­վո­րը: - Էս սնդկին մեջ, թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա,- կը­սեն տղա­քը,- էս վաճա­ռա­ կա­նը պա­յել էր մեր մո­րը, օր տա­ներ ի­րեն կը­նիկ է­ներ: Բիտ­տուն է­ղե­լու­թու­նը կը պատ­մեն, հա­լեն, թա­քա­վո­րին ան­գա­ճը կը լցնեն: Թա­քավո­րը կը­հար­ցը­նե` ո՞ւր է էտ կնի­կը: - Թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա,- կը­սե­ն է­սոնք,- խեյ­րաթ­խա­նա­յի այ­սինչ օ­դեն է: Հ­րա­ման տուր փե­րենք, թող ին­քը պատ­մե գլխուն է­կա­ծը: Թա­քա­վորն 0 սա­հաթ գըլ­խու կըյ­նի ու սիր­տը փո­րին մեչ վա­ռի, կանց­նի կը: Հ­րա­մա­յե կը` փե­րեք էտ կըն­կա­նը: Եփ օր կըն­կա­նը չե՛ն փե­րե, թա­քա­վո­րը տես­նի կը ու քիչ կը մնա թախ­տեն

ընկ­նի: Ի­րեն կը տի­րա­պե­տե, կը զսպե: Կը­նիկն օր թա­քա­վո­րին կը տես­նի, 0 սա­հաթ կը ճան­չե, հը­մը զար­մա­նա կը. կը­սե` Մի՛գու­ցե լմանն է: Հետն էլ կու­ լա ու կե­րե­րա: Թա­քա­վո­րը հար­ցեր կու­տա կըն­կա­նը, է­տև` վա­ճա­ռա­կա­նին, է­տև` տղո­ցը: Ար­թըղ ի­րեն է­ղա­ծը լրիվ այտ­նի կը դառ­նա ամ­մեն բա՜ն: Վա­ ճա­ռա­կա­նին կը­կա­պեն օխ­տը տա­րի լուս չտե­սած ջո­րու պո­չին ու վեր կը վա­ րեն: Է­նոր սաղ տե­ղը ան­գա­ճը կը մնա: Թա­քա­վո­րը փառք կու­տա Աստ­ծուն, կըն­կանն ու տղո­ցը պա­լատ կը տա­նի ու է­լի փառք տա­լով Բարձր­յա­լին, կը­սե. - Կը­նի՛կ, ին­չըղ օր Աստ­ված ա­ռավ, ա­նան­կա ետ տվեց: Էտ­տից է­տև կը­նի­կը թա­քուի կը դառ­նա, և Ջ­րա­տարն ու Գայ­լա­տարը` լա­լա-վա­զիր: Է­նոնք կը հաս­նին ի­րենց մու­րա­զին, դու­քա հաս­նիք ձեր մու­րա­ զին:

ԹԱՔԱՎՈՐԻՆ ԿԸՆԿՏԻՔԸ

Գե­ղա­ցին արտ քշած տե­ղը խաղ կան­չեր ու պար կը խա­ղար: Հաս­նիր կը էն­թույի ա­կո­սին ծե­րը, կան­չեր ու կը խա­ղար: Մե օր­մա թա­քա­վո­րը ի­րեն վա­ զի­րին հետ օր ման քու­քար, օր ժո­ղովր­թին դար­դերն ի­մա­նար, տես­նի կը օր էտ մար­թը խաղ կը­սե ու պար կը խա­ղա: Քու­քան է­տոր քո­վը, բա­րև կու­տան, բա­րև կառ­նեն, կը­սեն. - Ախ­պա՛ր, էտ ի՞ն­չըղ օր ատ­պես ու­րախ ես, խաղ կը կան­չես, քե­չակ կը խա­ղաս: Հոքս ու դարդ հեչ չու­նի՞ս դու: - Ի՞ն­չի ու­րախ չեմ ըլ­լի,- կը­սե գյու­ղա­ցի մար­թը,- գոր­ծըս ա­չող, կը­նի­կըս ը­ռունդ, խոս­քե դուս չել­լող օղ­լու­շաղ: Տուն օր կեր­թամ, ջուրն ու սա­պո­նը փե­րե օտ­վիս կը լվա, նըս­տինք կը խոն­չա, կու­տենք, կը խմենք, մըտ­նինք կը տե­ղե­ րըս ու ա­նուշ-ա­նուշ պառ­կինք կը: Ի՞ն­չըս է պա­կաս օր ու­րախ չըլ­լիմ: Աս­տըծ­ մեն ես ու­րուշ բան չե­մա պա­հան­ջե: Թա­քա­վո­րը էտ­տից կեր­թա ի­րեն բա­նին ու կը­սե. - Ծո՛, ես ե­րեք հատ կը­նիկ ու­նիմ, հեչ մե ու­րախ օ­րըմ չեմ տես­նի: Էտ մար­ թը ինչ­քան բախ­տա­վոր է, օր մե կը­նի­կըմ ու­նի ին­ձե­նա ու­րախ է: Ը­սել է թե էտ մար­թուն ու­րա­խու­թան պատ­ճա­ռը կը­նիկն է, ոչ թե ին­քը: Թա­քա­վո­րին կըն­կան մե­կը շատ գող էր, մե­կը` բոզ, մեկ­նա` ստա­խոս: Մ­տա­ծե կը օր ի­րեն ի­րեք կը­նի­կը տա էս գե­ղա­ցուն, է­նոր կը­նիկ­նա ին­քը առ­ նե: Թե գե­ղա­ցին շնորք ու­նի, թող կընկ­տա­ցըս խել­քի փե­րե, ե՛ս­ ինչ է­նեմ, դու ինչ է­նես: Մարթ կը կան­չե, կը­սե.

- Ք­նա­ցեք է­սինչ գե­ղից, է­սինչ գե­ղա­ցուն կան­չե­ցեք, ը­սեք` թող կըն­կանն առ­նե, քա քո­վըս: Կեր­թան մըտ­նին կը էտ գե­ղը, գտնին կը էտ մար­թուն տու­նը, կը­սեն. - Ը­ռաշ­պար ախ­պար, թա­քա­վո­րը քե­զի կան­չե կը. կը­սե` թող կըն­կանն առն, քա քո­վըս: Գե­ղա­ցին շաշ­մի մնա­կը, թը` ջա­նըմ, էս թա­քա­վորն ին­ձի ու կըն­կանս ին­ չի՞ կը կան­չե: Ես` վե՜վ, թա­քա­վո­րը` վե՜վ: Քի­չըմ չեմ-չում կե­նե, հըմը ի՞ն­ չըղ չեր­թա. զո­ռով կը տա­նին, չէ՞: Ճա­րը կը կտռի, կել­լե, կըն­կա­նը կառ­նե, էտ մար­թո­ցը հետ կեր­թա, էտ­ման շըշ­մած-շը­փոթ­վա­ծա թա­քա­վո­րին ևից կըլ­լի, կհար­ցը­նե, կը­սե. - Թա­քա­վորն ապ­ռաստ կե­նա, ին­ձի ին­չի՞ ես կան­չե: - Ես,- կը­սե թա­քա­վո­րը էս գյու­ղա­ցուն,- ի­րեք հատ կը­նիկ ու­նիմ. մե­կը գող է, մե­կը` բոզ, մեկ­նա` ստա­խոս: Քու կը­նիկդ տու ին­ձի, իմ կընկ­տի­քըս ի­րեք­ նա քե­զի: Թե խե­լա­ցի ու զո­րա­վոր մարթ ե՜ս, տար, է­տոնց խել­քի փեր, կը­նիկ է­րա, թե չես կըր­նա, ե՛ս­ ինչ է­նեմ, դու ինչ է­նես: - Ջա­նըմ,- կը­սե էս գյու­ղա­ցի մար­թը,- թա­քա­վո­րը թող շատ ապ­ռաստ մնա, մի՛ է­նե, մի՛ ըլ­լի, ին­ձի իմ ու­րա­խու­թե­նեն մի՛ զըր­կե: - Ջա­նըմ-մա­նըմ չի­տեմ,- կը­սե իր կընկ­տո­ցեն վա­ռած թա­քա­վո­րը, ինչ օր ը­սի, խելքդ գլոխդ հա­վա­քե, էտ­մա­նա է­րա՛: Թա­քա­վո­րի հրա­ման է, Աստ­ծու հրա­ման է` ի՞նչ կըր­նաս է­նե: Էս­տեղ ի­րեն կը­նի­կը կու­տա թա­քա­վո­րին, է­նոր կընկ­տա­ցը կառ­նե ու կեր­ թա գեղ: Տա­նի կը գեղ, կանս­նի մե էր­կօ­րըմ, բռնե ի­րեք հատ լավ օ­դա կը շի­նե: Մե օ­դին ի­րեք հատ դուռ կը թող­նե, մե­կալ օ­դեն ան­պես կը շի­նե, օր կի­սա­լուս, կի­սա­մութ կըլ­լի, մե­կել­նա տա­նի ան­պես տեղ կը շի­նե, օր մտնող էլ­լո­ղին հեչ հա­շիվ չըլ­լի: Ի­րեք դռ­նա­նի օ­դին մեչ կը թնե էտ բոզ կըն­կա­նը, ինք­նա թող­նե կեր­թա կը: Կեր­թա կը օ­րա, կնիկն էլ չի­տե` օ­րա­կան ըշ­տը քա­նի­սին նես կառ­ նե, քա­նի­սին դուս կե­նե. էն­քա՜ն ու էն­քա՜ն, օր վեր­ջա­պե­ս ինք­նա կը բեր­զի: Կի­սա­լուս օ­դին մե­չը­նա աշ­խա­րը ինչ օր կա փե­րե լը­լե կը` կա­կալ, միս, բրինձ, քիշ­միշ, ա­րիկ, եղ, պա­նիր, է­րիշ­տա, կոր­կոտ, ցո­րեն, գա­րի, մե խոս­ քով` ա­մեն բան: Ատ­տե­ղա թնե կը գող կըն­կա­նը, կեր­թա: Մարթն օր կեր­թա, էս կը­նի­կը ապ­րընք­նուն մե­կեն բռնե, մե­կա­լին վրա կը լը­լե, մեկեն կառ­նե ջե­բը կը լը­լե, մե­կեն կառ­նե տա­նի կը քե­շան կը պա­յե: Մե խոս­քով` ինք­նա չի­տե, թե ինչ կե­նե, ու­մեն կը գող­նա, ում կու­տա: Էն մե­կալ օ­դան, որն օր տա­րել չե­լին

օր­թան էր շի­նե, ա­տի­կա ստա­խոս կըն­կա­նը կու­տա, կեր­թա: Դուս օր կել­լե, էս կը­նի­կը էր­թող քա­լո­ղին մե սու­տըմ կը խո­սի ու ճամ­փու կը թը­նե: Կանս­նի մե քա­նիմ օր: Էս մար­թը կեր­թա բոզ կըն­կա­նը քո­վը կը­սե. - Ի՞ն­չըղ ես, լա՞վ ես: - Ջա­նըմ,- կը­սե կը­նի­կը,- էս ի­րեք դուռ ին­չո՞ւ հա­մար ես թը­րե. մե դու­ռը մե օ­դին հե­րիք չէ՞ր: - Է­նոր հա­մար եմ ի­րեք դուռ թրե, շիփ-շի­տակ կը­սե մար­թը,- օր քե­զի հա­ մար նես քա­լողն ու դուս էլ­լո­ղը ի­րար չը­տես­նին: Կը­նի­կը ձե՜ն չի հա­նե: Էտ­տից կել­լե, կեր­թա կի­սա­լուս օ­դան, կըմտ­նի էտ օ­դին կըն­կան­նա քե­ֆը կը հար­ցը­նե օ­րա, կը­նի­կը կը­սե. - Ա՛յ մարթ, էս սաղ աշ­խա­րըն ի՜նչ օր կա փե­րել լցել ես էս­տեղ, ես է­սոնք ի՞նչ պի­տի է­նեմ: Գոն­յա օ­դին մեչ մե ա­զատ տե­ղըմ ու լու­սըմ բի­լա չկա, օր մարթ չորս բո­լորն ա­շե, ի­մա­նա` ի՞նչ կե­նե: - Ես է­տոնք է­նոր հա­մար եմ փե­րե,- հան­գիստ ու հո­գա­տար ձե­նով կըսե մար­թը,- օր ինչ­քա՜ն ու­զես գող­նաս ու կըշ­տա­նաս, քե­զի մարթ չի տեսնի. գող­ ցի՛, հա՛ գող­ցի՛, էս աշ­խա­րը է­տո­րեն էլ լավ բան չկա: Կը­նի­կը ան­գըժ­նին կը թա­փե: Մար­թը կեր­թա մե­կալ կըն­կա­նը կը­սե. - Ի՞ն­չըղ ես, քե­ֆըդ, հա­լըդ լա՞վ է: Կը­նի­կը վեր­ցը­նե կը­սե. - Ա՛յ մարթ, դու ին­ձի փե­րիր չե­լին օր­թան ին­չի՞ թրիր: Մարթ նա քա­լո­ղեն է խա­պար, նա­յա էր­թո­ղեն: - Քե­զի ատ­պես պետք է,- կը­սե մար­թը,- չուն­քի դու սուտ խո­սիլ կը սի­րես. քե­զի խան­քա­րող չի՛լլի, ինչ­քա՜ն օր սիրտդ տա, ինչ­քա՜ն օր կըրնաս սուտ խո­սե, բալ­քի մե օր­մա կըշ­տա­նաս: Կը­նի­կը մըռ­թը­նին կը կա­խե ու թթվի կը: Է­տև էս կընկ­տի­քը ա­շե­ցին, օր ի­րենց է­րա­ծը դավ­թը­րի կող չի հավ­քի, թոփ է­ղան, քը­նա­ցին էր­կը­տան­ցը ա­ռա­չը ծունկ չո­քան ու էր­թըմ­ցան. - Ի սե՜ր Աս­սու, մե­զի տար քու օ­դադ: Մենք մեր պա­կա­սու­թուննե­րեն ետ կը կայ­նինք, քե­զի ղուլ կըլ­լինք: Կընկ­տի­քը կուղղ­վին. էս մար­թը կե­նա կըլ­լի ա­ռաչ­վա­նը: Եփ օր ար­տը կեր­թար ու տուն քու­քար, ար­թըղ ա­ռաչ­վա կըն­կա­նեն լավ

ա­սոնք խզմաթ կե­նեին` օտ­վին տաք ջրով կը լվա­յին, կը լո­ղաս­նեին, կու­տես­ նեին, կը խմցը­նեին, ե­տև կել­լեին պառ­կեին կը: Էտ վախ­տե­րը թա­քա­վո­րը վա­զի­րին կը­սե թը. - Ա­րի՛ հը­լը է­լի հա­քուստ­նիս փո­խենք, էր­թանք ա­շենք էտ է­լի ա­ռաչ­վա պես ու­րա՞խ է, թե՞ մարթ­կա­յին բնու­թե­նը փոխ­վել է: Քու­քան, կեր­թան ար­տե­րը, տես­նին կը օր, օ­հո՜, էս մար­թը ա­ռաչ­վը­նեն եր­ջա­նիկ է. խաղ կը կան­չե ու խա­ ղա կը: Կեր­թան մար­թուն քո­վը, բա­րև կու­տան, Աս­սու հա­զար բա­րի­նը կառ­ նեն ու կը­սեն. - Ը­ռաշ­պար ախ­պեր, էս ի՞նչ ու­րա­խու­թան մեչ ես, խաղ կը կան­չես ու պար կը խա­ղաս: - Ին­չի՞ ու­րախ պի­տի չըլ­լիմ,- կը­սե գյու­ղա­ցին,- ի՞ն­չըս է պա­կաս: Ժա­մա­ նա­կոց մե կը­նի­կըմ ու­նեի, հի­մի ի­րեք կը­նիկ ու­նիմ: Ի­րի­կունն օր տուն կեր­ թամ, մե­կը ջուր կը փե­րե, մե­կը օտ­վիս կը լվա, մե­կը կը սրփե, կը­սենք, խո­ սինք, խըն­դանք կը, ե­տևա կել­լենք պառ­կինք կը: - Ը­ռաշ­պար ախ­պեր,- կը­սե թա­քա­վո­րը,- է­սոր մե­զի տու­նըդ մի­սը­վիր չես տա­նի: - Բա­րով, հա­զար բա­րի, գլխուս վը­րա տեղ ու­նիք, համ­մե­ցեք էր­թանք,- կը­ սե գյու­ղա­ցին: Ը­սելն ու էզ­նե­րը դե­մի գեղ քշե­լը մեկ կըլ­լի: Տուն օր կը հաս­նին, էզ­նե­րուն ու սե­լին ձե­նեն էս մար­թուն կընկ­տի­քը դեմ կել­լել, մե­կը էզ­ներուն լկա­մը կը քա­կե, մե­կը լու­ծը կը վերց­նե, մեկ­նա էզ­նե­րը նես կը տա­նի ու կը կա­պե: Էս­դից կը դառ­նան էր­կանն ու մի­սը­վիր­նուն հա­մար ջուր կը փե­րեն, օտ­վին կը լվան, խզմաթ կե­նեն: Ի­րի­կուն­նա խոն­չան կը թնեն, հաց կը քա­շեն մի­սը­վիր­նուն, տե­ղա­նը կը ցգեն, ա­ռոք-փա­ռոք պառ­կես­նեն կը: Սա­պախ­տան թա­քա­վորն ու վա­զի­րը մատ­վին կը խա­ծեն ու կը­սեն. - Հը­լը ի­սի գե­ղա­ցուն ա­շե՜, ի­րեն բռնած գոր­ծին ա­շե, մեն­քա պի­տի ը­սենք­ թը` մարթ ենք, էս մարթ­նա: Էտ օ­րը է­նոնք ետ կը դառ­նան պա­լատ, ու թա­քա­վո­րը նո­րեն հրա­ման կու­ տա, կը­սե. - Կան­չե­ցեք ը­ռաշ­պար ախ­պո­րը, թող էլ­լե, քա քա­ղաք: Մար­թիկ կեր­թան կան­չեն կը: Ը­ռաշ­պար գյու­ղա­ցին մտքի մեչ մտա­ծե, ին­ քը ի­րան կու­տա-կառ­նե, կը­սե. - Ախ­պա՛ր, ես էս մեր թա­քա­վո­րին ձեռ­քը հաս­տատ օր կրակն ըն­կա. կը­նի­

կըմ ու­նեի, ձեռ­նես ա­ռավ, ի­րեն կընկ­տի­քը ջա­նիս քա­շեց, հի­մի նո­րեն կան­չե կը, ի՞նչ գու­զե: Կեր­թա քա­ղաք, թա­քա­վո­րին օր ևից կըլ­լի, թա­քա­վո­րը հարց կու­տա. - Ա՛յ մարթ, շատ կը զար­մա­նամ. էտ ի՞ն­չըղ է­րիր, օր իմ կըկ­տան­ցըս պա­ կա­սու­թուն­նե­րը թարկ է­նել տվիր: Էս մար­թը տկե­տակ պատ­մե կը, թը` հա՜լ, հե­քաթ, աս­պես, աս­պես է­րի, ի­րենք ի­րենց օ­տովն է­կան, ծունկ չո­քան, թարկ է­րին: Թա­քա­վո­րը կը­սե. - Քը­նա՛, ախ­պար, քը­նա՛, քե­զի հա­լալ ըլ­լի: Ո՞ւմ մտքեն կանս­նիր թը` գե­ ղա­ցին էտ­քան խելք կու­նե­նա:

ՕՑՆ ՈՒ ՄԱՐԹԸ

Կէղ­նի-չէղ­նի մե թա­քա­վոր­մի կէղ­նի: Էտ թա­քա­վոր հրո­վար­տակ կը հա­նե, թե է­րած իմ տե­սի, ոյն օր է­կավ գիտ­ցավ` ինչ է­րա­ծիմ տե­սի, և մեկ­նու­թեն թե տվեց, ուր կշեռ­նո­ցով օս­կի կի­տամ ու­րին: Ինչ­քան օր մարթ կար, քո­ման գա­ցին, հեչ մե մարթ մի չը գիտ­ցան, թե ի՛նչ­ է­րած էր տե­սի: Մե խեղճ մարթ մի մտա­ծավ, թե էլ­լամ էր­թամ, ես մեկ­նիմ է­տոր է­րած: Է­լավ գնաց, ճամ­փեն օց­մի է­կավ ը­ռաստ: - Բա­րե­կամ ջան,- ը­սեց օ­ցը,- դոր կեր­թաս: - Կեր­թամ,- ը­սեց,- թա­քա­վորն է­րած է տե­սի, կեր­թամ մեկ­նե­լու: - Է՛, գի­նա՞ս` ինչ է­րած է տե­սի: - Չէ՛, չըմ գի՛նա,- պա­տաս­խա­նեց մար­թը: - Է, օր չըս գի­նա, ը­պը դո՞ր կեր­թաս: - Է՛հ, շա՞տ գի­նամ,- ան­տար­բեր ը­սեց մար­թը,- թա­քա­վո­րին է­րա­ծը թա­քա­ վո­րա­կան կըլ­լի. կեր­թամ ըշ­տը բան մի կը­սեմ: - Օր չըս գի­նա, ա­րի՛ խրատ տամ, գնա ը­սե: Բայց ինչ օր կառ­նիս, բի­րիս, ի­րար հետ կի­սենք: - Է՛, դը ը­սե, ի՞նչ ը­սիմ,- ու­րա­խա­ցավ մար­թը: - Կեր­թաս թա­քա­վո­րին կը­սիս, թե դու է­րածդ ու վեր տե­սար օր էր­կին­քեն աղ­վեզ կը թա­փեր: Թա­քա­վո­րը քը­զի կհարց­նե, կը­սե, թե ի՞նչ բան է: Դու­նա կը­սիս օր հի­մա քու ժո­ղո­վուր­թի մեչ խա­բե­բա­յութ­յուն է տա­րած­վի: Է­լավ մնաս բա­րով է­ղավ, գնաց: Գ­նաց հա­սավ թա­քա­վո­րի դի­վան­խա­նեն, նըս­տավ թա­քա­վո­րի դեմ, ը­սեց.

- Թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա, դու է­րածդ ու վեր տե­սեր իս, օր էրկն­քեն աղ­ վեզ կը թա­փեր: - Դե մեկ­նե,- թա­քա­վորն հար­ցուց էս մար­թուն,- ի՞նչ կնշա­նա­կե աղ­վես թա­փիլ: - Աղ­վեզ թա­փիլ կնշա­նա­կի, օր քու ժո­ղովուր­թի մեջ խա­բե­բա­յութ­յուն կը տա­րած­վի,- միտքն պար­զա­բա­նեց ու ը­սեց մար­թը: Թա­քա­վոր կան­չեց ը­տուր, տա­րավ խա­զի­նեն, դրեց էտ մար­թուն կշեռ­քի մե թաթ, օս­կին լցեց մե թաթ, քա­շեց, տվեց ու ճամփ­ցուց: Մարթ ե­լավ, շա­լա­ կեց օս­կին ու ըն­կավ ճամ­փա, է­կավ ե­լավ օ­ցուն մո­տե­ցավ, ճամ­փեն փո­խեց, ու­րիշ դի­յով գնաց: Կե­ցավ խեյ­լի ժա­մա­նակ մի, թա­քա­վոր ու­րիշ է­րած տե­սավ: Գե­նա հրո­ վար­տակ թա­լեց, թե ոյն օր է­կավ ի­մ է­րած գիտ­ցավ, ի՞նչ է­րած իմ տե­սի և մեկ­նեց, ուր կշեռ­նո­ցով օս­կի կի­տամ ու­րան: Հա­րի որն օր է­կավ, չգիտ­ցան, ետ դառ­ցան: Էտ մարթն է­լի է­լավ գնաց: Ճամ­փեն գե­նա էն օցն է­կավ ը­ռաստ, ը­սեց. - Ախ­պեր ջան, էտ դո՞ր կեր­թաս: - Թա­քա­վորն է­րած ի տե­սի,- ը­սեց,- կեր­թամ մեկ­նե­լու: - Է՛, գի­նա՞ս ինչ է­րած ի տե­սի: - Չէ՛, չեմ գի­նա,- ը­սեց մար­թը: - Է՛, օր չես գի­նա, ը­պը դո՞ր կեր­թաս: Ա­րի խրատ տամ, գնա ը­սե, բայց ինչ օր կառ­նիս, բե­րիս` կի­սենք: Մար­թը հա­մա­ձայ­նեց, օցն էլ հու­շեց, ը­սավ. - Թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա,- կը­սիս,- դու է­րածդ ու վեր տե­սեր իս, օր էր­ կըն­քեն գել կը թա­փեր: Հե­տո թա­քա­վո­րի մյուս հար­ցին, թե ի՞նչ կնշա­նա­կե էրկն­քեն գել թափել, կը­սիս. - Գել թա­փել կնշա­նա­կե, օր ժո­ղո­վուրթդ դար­ցեր է գել ու գա­զան: Ուժն ա­նու­ժին կու­տե, կը խըժ­ռե: Էտ մարթ գնաց­ թա­քա­վո­րին պատ­մեց, հե­տո էլ մեկ­նեց է­րա­ծը, ու թա­քա­ վո­րը գե­նա կշեռ­նո­ցով օս­կի տվեց ու ճամ­փեց: Մար­թը շալ­կեց օս­կին, ըն­կավ ճամ­փա: Է­կավ հա­սավ օ­ցու դուռ, մտա­ծավ էտ մարթն, օր օ­ցուն ըս­պա­նե: Բայց օ­ցը ի­մաս­տուն էր. գի­ներ օր էտ մարթ­ն ու­րին ան­պատ­ճառ վնաս կը հա­սու, ուր բնեն իս­կի դուս չե­կավ: Մարթն ըս­պա­սեց օ­ցու դուռ, դուս չե­կավ: Շալ­կեց օս­կին, է­կավ տուն:

Կե­ցան ժա­մա­նակ մի, թա­քա­վոր գե­նա է­րած տե­սավ: Հ­րո­վար­տակ թա­ լեց: Ոյն օր գնաց է­րածն մեկ­նե­լու, չգիտ­ցավ: Գե­նա էտ մարթ է­կավ գնաց հա­սավ օ­ցու դուռ: Օց տե­սավ, հար­ցուց` դո՞ր կեր­թաս, բա­րե­կամ: Մար­թը պատ­մեց է­ղե­լու­թե­նը: Օ­ցը գե­նա հար­ցուց` գի­նաս` ի՞նչ էրած ի տե­սի: Մարթն ա­սեց` չէ, չեմ ի գի­նա: Օցն է­լի տե­ղը-տե­ղին բի­րատի խրատ տվեց մար­թուն, ը­սավ. - Կեր­թաս կը­սես օր, թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա, դու է­րածդ ու վեր տե­սիր իս, օր էր­կըն­քեն գել ու գառ կը թա­փեր: Կը­սե,- մեկ­նու­թուն ի՞նչ է: - Թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա,- կը­սե մար­թը թա­քա­վո­րին,- գելն ու գառ կնշա­նա­կի ժո­ղո­վուրթ հա­մե­րաշխ կապ­րին: Մար­թը քը­նաց, հա­սավ թա­քա­վո­րին ը­սեց էն ա­մե­նը, ինչ ի­մաս­տուն օցն խրա­տել էր ի­րեն: Գե­նա թա­քա­վո­րից մար­թը օս­կին ա­ռավ, քը­նաց հա­սավ օ­ցու քով: Տե­սավ օր օց դուռ տաք քա­րի վրա նստուկ-պառ­կուկ էր: Օս­կին դ­րոց հո­տի, ը­սեց. - Ա­րի՛, օց ախ­պեր, իտ օս­կին բաժ­նինք: - Էն առ­չի օս­կես­տան օր տա­րար,- ը­սավ օց,- դո՞ր են: - Էն օս­կես­տան տունն ին,- ը­սեց մարթ,- ի­տա կի­սենք, էր­թամ է­նոնք լե բե­րիմ, կի­սենք: Վե­րուց օցն ը­սեց. - Ախ­պեր ջան, էտ օս­կին ըն­ձի հար­կա­վոր չէ. ես քը­զի փոր­ցե­ցի: Էն առ­չի ան­գամն օր բե­րե­ցիր, էր­կըն­քից աղ­վեզ թա­փեր: Ու­զե՜ր-չու­զե՜ր, ըն­ձի խա­ փեր պի­տի: Է­տի ան­գամն լը դու ու­զե­ցար ըն­ձի ըս­պա­նել, է­տուր հա­մար օր գել կը թա­փեր էր­կըն­քեն: Հի­մի լը օս­կին բե­րել ես կի­սե­լու է­նուր հա­մար, օր գառ ու գել կը թա­փիր էր­կըն­քեն: Գ­նա, օս­կին` քը­զի:

ԻՇՈՒ ԴԵՄ ԽԱՂՑԱԾ ԹԱՔԱՎՈՐԸ

Մար­թու մեկ կբո­ռեր. քա­րից հաս­կա­ցող եմ, մար­թուց հաս­կա­ցող եմ, ձիուց հաս­կա­ցող եմ: Թա­քա­վոր լսեց, կան­չեց էտ մար­թուն, դրեց տուր­մեն: Ման­ցին մե ժա­մա­նակ մի: Մար­թու­մի մեկ պզտի խո­րո­տիկ քա­րըմ ի բե­րեր էր ծա­խե­ լու: Թա­քա­վորն ա­ռավ էտ քար, օր ուր կշռնո­ցով օս­կի տա: Տա­րան էտ քար դրին կշեռ­քի մե թա­թին, օս­կին լը լցին մե­կել թաթ. խազ­նեն ինչ­քան օս­կի կար, լցին մե­կել թաթ, քար գետ­նեն չկտրավ: Թաքա­վորն ը­սեց.

- Կան­չե­ցեք էն մար­թուն, օր կը­սեր` քա­րից կաս­կը­նամ: Բե­րե­ցին էտ մար­թուն, վե­րուց էտ քա­րը, ի­շեց, թքուց քա­րա վրեն, թաբլ­ ցուց հո­ղի մեջ, նո­րեն դրեց կշեռ­քի թաթ: Օս­կին դարտ­կել տվեց կըշեռ­քի թա­ թեն, թո­ղեց հինգ հատ օս­կի: Քա­րի թա­թը թռավ է­լավ: Թա­քավոր զար­մա­ցավ: Մարթն ը­սեց. - Թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա, է­սի օր կա քար չէ. ի­դա ի­սա­նի աչք է, ինչ­ քան օր էղ­նի, չկշտա­նա ի­սա­նի աչք. կու­զե օր գե­նա էղ­նի: Ի­սա­նի աչք մե լուփ մի հո­ղով կքոռ­նա: Է­տուր հա­մար­լը ես տզկե­ցի քա­րը, հո­ղո­տե­ցի, կշտա­ցու­ցի: Օս­կին տվեց քա­րի դի­մաց, քարն ա­ռավ ու ը­սեց. - Տա­րեք էտ մար­թուն գե­նա դրեք տուր­մեն: Տա­րան դրին տուր­մեն: Կե­ցան մե ժա­մա­նակ մի, թա­քա­վո­րին մեկ յոթ հատ ձի էր օ­ղոր­կի ի­դը թա­քա­վո­րին: Էտ ձիա­նը յոթ լը մե տե­սա­կի ձի են, չըն ջոկ­վեն ի­րա­րուց, թե ո՛յն­ է մեծ, ո՛յն­ է պզտիկ: Թե չը գիտ­ցար, կռիվս կռիվ է: Էտ թա­քա­վոր լե ինչ­քան օր պրի­ֆե­սոր­ներ ու­ներ, կան­չեց բե­րեց բան մի չաս­ կը­ցան: Թա­քա­վոր ը­սեց. - Կան­չեք էն մար­թուն, օր կը­սեր ձիուց հաս­կա­նող իմ: Գա­ցին, տուր­մից հա­նին բե­րին էտ մար­թուն: Էտ մարթն է­կավ, տե­սավ ձիա­նուն, ը­սեց. - Թա­քա­վոր, իտ ձիան տա­րեք յոթն օր կե­րակ­րեք, ջուր հեչ մի տվեք խմե­լու: Տա­րան էտ­մըլ է­րե­ցին: Նո­րեն գնաց էտ մարթ: Ձիան բե­րեց` ջրե­լու: Որն օր մեծ էր քուլ­լը­նուց, է­նիկ գլու­խը կո­խեց հա­րի անգճ­ներ ջրի մեջ ու խմեց: Է­նու­րից պզտիկ քը­չու­մի քիչ, վեր­ջա­պես քուլ­լըն­ցուց պզտիկ մռթներն դրեց ջրի վրեն, խմեց: Մարթն ը­սեց. - Քուլ­լըն­ցուց մեծն ի­տա է, քուլ­լըն­ցուց պզտիկ լը ի­տա է: Թա­քա­վորն ա­մեն ձիան տա­րին գիտ­ցավ, ը­սեց. - Տա­րեք իտ մար­թուն գե­նա դրեք տուր­մեն: Թա­քա­վորն ա­մեն ձիան ի­րա տա­րին գրեց ու­րանց վրեն, օ­ղոր­կեց էն թա­ քա­վո­րին: Էտ վախտն ը­սեց. - Գա­ցեք, էտ մար­թուն բե­րեք: Գա­ցին բե­րին: Թա­քա­վորն ը­սեց. - Ա՛յ մարթ, օր դու քա­րաց հաս­կը­ցար, ձիուց հաս­կը­ցար, կը­սեր օր մար­ թուց լը կը հաս­կը­նամ: Ը­սե՛, տես­նամ` ես ի­մալ մարթ ի՞մ: - Թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա,- ը­սեց,- դու ի­շու պես մարթ իս:

- Ես օ­րի՞ եմ ի­շու պես մարթ,- հար­ցուց թա­քա­վո­րը: - է­նուր հա­մար,- ը­սեց մար­թը,- օր դու քու սա՜ղ խա­զի­նեդ կի­տեր մե քա­ րը­մի պի­տի առ­ներ, բայց ես` հինգ օս­կով, գե­նա ը­սիր տա­րեք դրեք տուր­ մեն: Է­տև ետ ձիանն օր օ­ղոր­կած էն հեչ մարթ չգիտ­ցավ է­տոնց պա­տաս­խան գտնալ. ես գտա: Գե­նա ը­սիր տա­րեք դրեք տուր­մեն: Է­տուր հա­մար կը­սիմ օր դու ի­շու պես մարթ իս: Թե չըս հա­վա­տա, կան­չե գա մա­մուդ հար­ցու` դու ի­շու դեմ խաղ­ցե՞ր իս, թե չէ: Թա­քա­վոր կան­չեց ուր մա­մուն, ը­սեց. - Մա՛, ը­սե` ես ի­շու դեմ խաղ­ցե՞ր իմ: - Օ­ղորթ ը,- ը­սեց,- դու ի­շու դեմ իս խաղ­ցե: Ես քը­զի էր­կու հո­գով ենք դուրս է­լա, բո­շեքն իշ­վը­նե­րով է­կած էն, մաղ կը ծա­խեն: Էտ վախտ դու փո­րուս մեչ խաղ­ցար ի­շու դեմ: Իտ ան­գամ թա­քա­վորն ա­զա­տեց մար­թուն տուր­մից:

ԿԱՐԿՏԻ ՏԱՐՎԱ ՀԱՐՍԸ

Պառ­վին մե­կը կու­նե­նա ի­րեք հատ մանչ տղա, մե­կը ը­ռաշ­պար, մե­կը ջու­ լակ, մեկ­նա ջա­ղըց­պան: Էս պա­ռա­վը սաս­տիկ խա­պար տալ գի­տե է­ղե: Օր­ վան մե­կը ը­ռաշ­պա­րը արտ քշած տե­ղը, ի­րիկ­վան պա­յին տես­նի կը օր մե բե­ռով դա­վեմ դե­մեն քու­քա կը: Հոտ­ղին կը­սե տը, - Ծո հըլ­լը դու­նա՛ ա­շե, ըշ­կիդ ի՞նչ կե­րևա: Հո­տա­ղը կա­շե, կը­սե` Ա­փո՛, հաս­տատ բառ­ցուկ դա­վա է: - Դե քը­նա առ, է­կե՛: Հո­տա­ղը կեր­թա դա­վան փե­րե կը: Մա­լը կը թող­նեն, դա­վա­նա հե­տը կը խառ­նեն ու տա­նին կը տուն: Ջաղ­չը­պանն ու ջու­լակ­նա քու­քան, ի­րեքով խո­ րուրթ կե­նեն, գու­զին օր դա­վեն մոր­թեն, հը­մը մո­րե­րեն վա­խե­նան կը: Գի­տեն օր խա­պար կու­տա: Մենծ ման­չը ֆանդ կը խա­ղա: Կը­սե. - Մա­րի՛, գի­տե՞ս, քե­զի ըշ­տը նշա­նել ենք, էս դա­վա­նա քու հարս­նոցդ մոր­ թենք պի­տի: Է­տև ման­չե­րուն մե­կը դսեն քու­քա, կը­սե. - Ի՜նչ կե­նեք, տեր­տերն ը­սավ, թը ամ­պել է, քա­րե կար­կուտ պի­տի քա: Մա­րի՛ ջան, կը­սեն, ա­րի դու թըն­դիր մտիր, մեղք ես, թա­զա նշա­նած ես, օր կար­կու­տը չըվ­նա­սե: Տա­նին թը­նեն կը թըն­դի­րը, չոր կա­շի­նա ցըգեն կը թընդ­ ռին բեյ­նին, վրա­նա ցո­րեն կը ցա­նեն, հա­վե­րուն վեր կը վա­րեն, օր էր­թան ու­տեն: Հա­վե­րուն ջա­նի՜ն է մին­նաթ: Վ­րա կը թա­փին, ցո­րե­նը քը՛թ-­քը՛թ­ է­նե­

լեն կու­տեն. պառ­վին սև դու­րը վեր կու­տա թը ղորթ օր կար­կուտն է­կավ: Է­տև տղա­քը դա­վան կը մոր­թեն, պա­յեն կը ու մո­րը թըն­ռեն կը հա­նեն: Կը­սեն. - Ի­շալ­լա՛, կարկ­տեն ա­զա­տանք: Է­տև կան­չեն կը ի­րենց մո­տիկ մար­թո­ցը. մո­րը հարս­նի­քը կը բռնին, քեֆ կե­նեն, մար­նա գի­տե, թը ղորթ հարս­նիք կե­նեն: Կանս­նի մե ժա­մա­նակ, ա­մե­նը ի­րեն գոր­ծին կեր­թա, պա­ռա­վը մնա կը տու­նը: Ը­ռաշ­պար տղեն ար­տը քշած վախ­տը ի­րեն Շաշ ա­նը­նով հո­տա­ղը կա­շե, տես­նի կը օր մե մար­թըմ քու­քա. - Ա­փո՛,- կը­սե,- մե­կըմ քու­քա, վալ­լա դա­վին տե­րը կըլ­լի: Քու­քա կել­լե քո­ վե­րը: Տես­նի կը օր ը­ռաշ­պար են, բա­րև կու­տա, հը­մը ը­ռաշ­պարը կը­սե. - Արտ կը ցա­նեմ: - Ախ­պե՛ր,- կը­սե,- բառ­ցուկ դա­վեմ եմ կո­րու­ցե, չտե­սա՞ք: - Հա­կո­սը ծու՞ռ է. տղին աշ­կե­րին ա­շե: - Ախ­պե՛ր, ես դա­վա եմ կո­րու­ցե, տե­սե՞լ ես,- կհարց­նե մար­թը: - Էս­թու­նա կը թապ­լեմ, էն­թու­նա,- կը­սե: Սըխ կըլ­լի, նորս կըլ­լի, Աս­ված հավ­սը­րե: Կա­շե­կը օր էս մար­թեն բա­նըմ չի հաս­կը­նա, հեր­սեն թող­նե, կեր­թա կը: Կեր­թա, ռաստ քու­քա ջաղ­չին: Մտ­նի կը նես, ջաղ­չը­պա­նին կը­սե. - Բա­րև, ջաղ­չը­պան ախ­պեր: - Քար կը կռա­նեմ,- կը­սե: - Ախ­պեր,- կը հարց­նե,- ես դա­վա եմ կո­րու­ցե, դա­վա, տե­սե՞լ ես: - Ախ­պեր,- կը­սե,- ջա­ղաս­կըն է՛ս­ է, քարն է՛ս­ է, թե­փը ա­լը­րին կեսն է, կա­ ղաս էս է, չես ա­ղա` էս է: Աս մար­թը էտ­տի­ցա բա­նըմ չի հաս­կը­նա, թող­նե կեր­թա: Կեր­թա մտնի կը գեղ. գե­ղին քա­նա­րը ջու­լա­կին տունն է. մտնի կը նես, կը­սե` բա­րև, ախ­պեր ջան: - Շալ կը հի­նեմ,- կը­սե ջու­լա­կը: - Ախ­պեր,- կը­սե,- ես դա­վա եմ կո­րու­ցե, դա­վա չը­տե­սա՞ր: - Քու ի­րա­վուն­քըդ է,- կը­սե,- գու­զես սըխ սան­դըռ կըց­գեմ, գու­զես նորս սան­դըռ: - Ախ­պար, ես դա­վա կը հարց­նեմ, դուք ա­մենքդ մե բա­նըմ կը­սեք. դու իմ հար­ցիս պա­տաս­խա­նե, դա­վա, տե­սե՞լ ես: - Ի­հար­կե, լավ շա­լը լավ թե­լեն դուս քու­քա,- կը­սե ջու­լա­կը:

Էս մար­թը շըշ­մի մնա կը: Կել­լե դուս, կեր­թա: Կեր­թա, էր­թի­քը կայ­նած պառ­վին քո­վը: Պա­ռա­վը կը­սե, կը կան­չե. - Ախ­պա՜ր, ա­րի՛, ա­րի՛, ի՞նչ ժուռ քու­քաս: - Մա­րի,- կը­սե մար­թը,- դա­վա եմ կո­րու­ցե, բալ­քի տես­սած ըլ­լիք: - Հա՜,- կը­սե էս տղոց մա­րը,- քու դա­վադ իմ ման­չերս են մոր­թե: - Ե՞փ են մոր­թե մա­րի ջան,- հարց­նե կը մար­թը: - Իմ հարս­նո­ցըս վախ­տը: - Քու հարս­նի­քըդ ե՞փ էր, վե՞ր վախտն էր: - Քա­րե կար­կը­տին տա­րին էր,- կը­սե: - Դու օր նշան­վար քա­նի՞ մանչ ու­նեիր: - Ի­րեք հատ,- կը­սե: - ­Մա­շալ­լա՛,- կը­սե մար­թը,- ինչ ճեր­մակ է­րես ախ­չիկ ես է­ղե, օր հարս­նո­ ցըդ վախ­տը ի­րեք մանչ ես ու­նե­ցե: Ար­թըղ էտ­տի­ցա բա­նըմ չի հաս­կը­նա ու կեր­թա մտա­ծե­լեն. - Ախ­պա՛ր, ի­սոնք սաղ գե­ղո­վի խե­լառ են: Էն էր­թալն էր, հլը կեր­թա:

ԹԱՔԱՎՈՐ ԳՈՂՑՈՂ ՏՂԵՆ

Ժա­մա­նա­կով մե քաղ­քիմ մե­չը մե խեղճ ու կրակ պա­ռա­վըմ կըլ­լի, կու­նե­ նա մե ման­չըմ ու ղա­զըմ: Ախ­կա­տու­թունն օր վրա կը կո­խե, ղա­զը փե­րե, ման­ չուն մոր­թել կու­տա, ու կը­սե. - Տար չար­սուն, էս ղա­զը ծա­խե, ու­տե­լու հաց փե, տես­նինք էս­տից է­տև Աստ­ված ինչ կու­տա: Ման­չըն օր ղա­զը տա­նի կը չար­սուն, ը­ռաստ քու­քա մե ա­ղա մար­թըմ ու, մա­տով ցուց տա­լով թռչու­նը, կը­սե. - Ծո մա՛նչ, ղառ­ղա­ռըդ ի՞նչ ա­ժե: - Ա­ղա,- կը պա­տաս­խա­նե տղան,- է­սիկ ղառ­ղառ չէ, է­սիկ ղազ է: - Չէ՜, կը­սե էս մար­թը,- է­տիկ ղառ­ղառ է, ը­սա ի՞նչ ա­ժե: - Ախ­պա՛ր,- կը­սե տղան,- խել­քեդ ինչ դուս կու­տաս, է­սիկ ղազ է, քի­չըմ ա­ռաջ մոր­թե­ցի, փե­րի օր ծա­խեմ, հը­լը ապ­րինք, տես­նինք ինչ կըլ­լի է­տև: Է­լի՛ էտ մար­թը վրա կը կա­խե, զայ­լեն օր կը տա­նի, թող­նե հե­ռե­նա կը: Կեր­թա, չար­սուին մե­կալ ճո­թեն պը­տը­տի, քու­քա է­լի ա­ռա­չը կառ­նե` ի՞նչ տամ ղառ­ղը­ռիդ:

- Ջա­նըմ,- կը­սե տղան,- ը­ռատ է­ղի գլխես, է­սիկ ղազ է, ղառ­ղառ չէ ու ի­րար ա­վել-պա­կաս խոս­քեր կը­սեն: Տ­ղան նո­րեն հե­ռե­նա կը: Էտ մար­թը սա­տա­նի պես քու­քա-քու­քա, է­լի ա­ռա­չը կայ­նի կը, կը­սե. - Լա՛վ մանչ, ա­րի ղառ­ղը­ռիդ մե մա­նե­թըմ տամ, տուր տա­նիմ: - Ծո՛, ջալ­լա­մը թե ղառ­ղառ է,- կը­սե հո­գին բե­րա­նը հա­սած տղան,- ա՛ռ, տուր մա­նե­թը: Ղա­զը կու­տա էտ մար­թուն, մա­նե­թը կառ­նե, մտքին մե­չը կը­սե. «­Մեմ, կե­ ցի, թե քե­զի մե ա­ղամ չը շի­նե­ցի, ե­սե պառ­վին ման­չը չըլ­լիմ»: Ա­ղան ղա­զը կառ­նե, տա­նի կը դուզ փու­ռը, կար­մըր­ցը­նել տա­լու հա­մար: Էս տղեն է­տևեն կեր­թա կը, օր ի­մա­նա, թը` ի՞նչ պի­տի ը­նե: Ա­ղան օր փու­ռը կը մտնի, ղա­զը կու­տա փռնճուն, տղեն դսեն ան­գաճ կե­նե, օր ա­ղեն կը­սե. - Փռն­ճի ախ­պար, ում հետ օր էս քայ­րը­բար թազ­բե­յըս ճամ­փե­ցի, ղա­զը է­նոր կու­տաս, թող փե­րե: Ա­ղեն թող­նե, կեր­թա կը տուն: Տ­ղեն է­սիկ ի­մա­նա­լը գի­տե, վազ­զե կը տուն, հա­լա­վը փո­խե կը ու, քու­քա ա­ղին տու­նը, խեղճ-խեղճ նես կը մտնի, կը­սե. - Ա­ղա՛ ջան, օտ­վը­նուտ տա­կը հող ու մո­խիր ըլ­լիմ, ի՞նչ կըլ­լի, մեմ թազ­բե­ յըդ տաս, տա­նիմ մո­րըս քա­շե. հո­քին պի­տի տա, թազ­բեյ չը քա­շած չի կըր­նա մեռ­նի: -­ Ջա­նըմ,- կը­սե ա­ղան,- մեռ­նող­նե թազ­բեյ քա­շե՞, ի՞նչ կը խո­սիս: - Հա­վալ­լա, շի­տակ կը­սեմ,- կար­թա­րա­նա տղան,- ա­ղա ջան, մենք ա­ռաչ հա­րուստ ենք է­ղե, մե­րըս քայ­րը­բար թազ­բեք է ու­նե­ցե. է­տև օր ախկտ­ցել ենք, ծա­խել հա­ցի է տվե. հի­մի հո­քին տա­լու վրա է, կը­սե մու­րադը­ս աշ­կըս կը մնա, քնա թազ­բե­յըմ գտի, քա­շեմ, մեռ­նիմ: Ա­ղան թազ­բե­յը կու­տա, բայց կըզ­գու­շաց­նե` թեզ կը փե­րես: Տ­ղեն թազ­բե­յը կառ­նե, դուս կը պրծնի, շի­տակ կեր­թա փու­ռը: - Փռն­ճի ախ­պար,- կը­սե տղեն,- ա­ղան ը­սավ, օր ղա­զը թե է­փել է, տուր տա­նիմ: Փ­ռըն­ճին կը հար­ցը­նե. հը­լը թազ­բե­յը ցուց տուր տես­նիմ: Էս տղեն թազ­բե­յը ցուց կու­տա, լա­վաշ­նե­րով, սո­խով փատ­տած ու լավ կարմըրց­րած ղա­զը կառ­նե, կել­լե դուս: է­տև ետ կը դառ­նա, կա­վի­ճով դռան վրա կը գրե. «­Ղա­զըս, ղա­զըս, ղա­զի տերն եմ, տե­սակ-տե­սակ օ­յին­նե­րի տերն եմ. է­սիկ հը­ լը ­պըզ­տիկն է, մե­ծը էտ­տե­ցեն քու­քա: Ու, հա՛յտե բալամ, դե­մի՛ տուն: Տա­նի կը տուն, ղա­զը թը­նե կը մո­րը առ­չևը, կը­սե. - Կեր, մա­րի ջան. ես էտ­ման ա­ղին հերն ա­նի­ծե­ցի. հա՛մ փա­րեն ա­ռա,

հա՛մ­ ի­րա քայ­րը­բար թազ­բե­յը, համ էլ ղա­զը: Հը­պը ա­ռա­վո­տից զայ­լես տա­ րավ, թե ղառ­ղա­ռըդ մա­նե­թիմ տուր, էն­քան է­րավ օր վեց մա­նե­թի ղա­զը մե մա­նե­թիմ ա­ռավ: Մեն­նըկ թե չկե­րավ ու չը վա­յե­լեց էտ շենք-շնոր­քով ղա­զը: Ղա­զը մեր ու տղա նըս­տան կե­րան, թաս­մե ջու­րը վրեն խմե­ցին, է­լան վեր: Ու­շու­րեկ էս ա­ղին տու­նը ղըլ­բըլ­թին կըյ­նի թը` ջա­նըմ, էտ շան լա­կո­տը վեվ էր, օր է­կավ թազ­բե­յը տա­րավ, չե­կավ, չէ­լավ: Մշ­կին կը ղրկեն էս­տեղ-էն­տեղ, խեր-խա­պար չը­կա, բան դուս չի քա, թազ­բե­յը չեն կըր­նա գտնի: Թար­քար մարթ կը ղրկեն փռնճուն, թը` ղա­զը տուր: Փռն­ճին կը­սե. - Ա՛յ ջա­նըմ, դուք ին­ձի քա­նի՞ ղազ եք տվե. ըշ­տը մե քի­չըմ ա­ռաչ ձեզ­նեն մե­կը թազ­բե­յը փե­րեց ցուց տվեց, ղա­զը տա­րավ: Էտ մար­թը կը դառ­նա ետ, քու­քա ա­ղին կը­սե: Ա­ղան ին­քը վեր կը կենա, կեր­թա փռնճուն քովն, օր ի­մա­նա` վե՞վ էր քա­լո­ղը, ի՞ն­չըղ մարթ էր: Փռն­ճին կը հար­ցը­նե, թե` մե ախ­կատ տղամ էր: Է­տևա կա­շեն օր դռան վե­րը­թին գրել է` «­Ղա­զըս, ղա­զըս, ղա­զի տերն եմ, տե­սակ-տե­սակ օ­յին­ների տերն եմ. է­սիկ հը­լը պզտիկն է, մե­ծը էտ­տե­ցեն քու­քա»: - Վա՜յ,- կը­սե ա­ղան,- հը­լը ի­տի շուն­շա­նոր­թուն է­րա­ծին կա­շե՞ս կը: Էտ­ տեղ շատ կը քըր­ֆեն, բան-ման կը­սեն էտ տղի հաս­ցեին, հը­մը տղա­նե չըլ­տո ղը­լը­ղո­վ էն­թու­յեն սեյր կե­նե ու կը­սե. - Հը­լը յա­վա՜շ, հը­լը յա­վա՜շ, ժլատ ու ա­նա­մոթ ա­ղա, դու ղա­զըս ղառ­ղառ տեյ­նա կառ­նես կը: Կանս­նի մե քա­նիմ վախտ, ղա­զի տե­րը կի­մա­նա օր ղազ առ­նող ա­ղեն թա­տա­ռի­կին կա­շե, օր բաղ­նիք պի­տի էր­թա: Էն վախ­տը­նե ա­խըր բաղ­նիք օր կեր­թան է­ղե, սաղ մե օ­րըմ լո­ղա­նան կը է­ղե: Ղա­զի տե­րը ա­ռա­չուց կեր­թա բաղ­նիք, բաղ­նիք­պա­նին կը­սե, թե. - Ա­ղա ջան, մնա­ցած տղա եմ, ի՜նչ կըլ­լի, ին­ձի քի­սա­ճու­թան առնես, քա­ նիմ կա­փեք առ­նեմ, ապ­րիմ: Բաղ­նիք­պա­նը թը. - Օ­ղո՛ւլ, ե­սե ըշ­տը քի­սը­ճի կու­զեի: Ղա­զի տե­րը կըլ­լի քի­սը­ճի, մտնի կը բաղ­նի­քը, մե­մե կա­շե կը օր ա­ղեն է­կավ: Բաղ­նիք­նե էտ օ­րը մարթ չկար: Ա­ղեն հան­վի, մտնի կը բաղ­նիք: Ղա­զի տե­րը հար­ցը­նե, կը­սե` քի­սա չե՞ս ու­զե: Ա­ղեն ­հա­մա­ձայն կըլ­լի: Ղա­զի տե­րը սա­պո­նը կը քսե, կը փրփրցը­նե, մե քա­րեմ բաշ­լա­յե կը դիմ­սի­գով-դիր­սը­կով, թաք­մի­կով թը­նե­լը թլակշ­տին ու կը­սե. - Ա՛ռ­ է­սիկ ղա­զին տե­ղը, է­սիկ` ղառ­ղը­ռին տե­ղը, է­սիկ` թազ­բե­յին տե­ղը,

ա՛ռ­ է­սիկ օ­ռիդ կար­կը­տան... Էս ա­ղին ուշ­քը կը վեր­ցը­նե ու կել­լե դուս: Հաք­նի կը հա­լա­վը, կա­վի­ճով դռան վրեն գրե կը. «­Ղա­զըս, ղազըս, ղա­զի տերն եմ, տե­սակ-տե­սակ օ­յին­նե­րի տերն եմ, է­սիկ հը­լը պզտիկն է, մե­ծը էտ­տե­ցեն քու­ քա»: Ու, հա՛յտե բա­լամ: Մե­մե ու­շու­րեկ քու­քան, կա­շեն օր ի՜նչ ա­շեն. ա­ղեն փրփրոտ, լեր­թին ըն­կել է բաղ­նի­քին քա­րե­րուն վրեն, կող-կուշտ կա­պուտ­կել է: Կել­լեն կա­շեն օր դռան վրեն էլ ղա­զին տե­րը էս­ման ու էս­ման բա­ներ է գրե ու փա­խե: Կու­լան, կե­րե­րան, ա­ղին խել­քուն­ցուց տանին կը տուն: Տա­նին կը տուն, օր ցուց տան հե­քի­մին: Էն հին վախ­տե­րը հե­քիմ­նին խո տու­նը չէին նստի. է­նոնք քաղ­քին սո­խըխ­նուն օր­թան մե ըս­տո­լըմ կը թը­նեին, հի­վընդ­նին քու­քա­յին քո­վա­նը, դար­ման կե­նեին, ճամ­փեին կը: Ըշ­տը էտ վախ­տը ա­ղին կաշ­կին վրա կը թը­նեն, տա­նին կը հե­քի­մին: Ղա­զի տերն օր կի­մա­նա է­նոնց միտ­քը, կեր­թա ու մե հե­քի­մին ղը­լը­ղըմ կը մտնի, մե ըս­տոլմ կառ­նե ա­ռա­չը, կայ­նի կը չար­սուին մե ան­գա­ճը, գեզ­լիկ­նին թը­նե­կը աշ­վը­նուն վրեն: Տես­նողն է կը­սե, թե էս ի՜ն­չըղ հե­քիմ է: Ա­ղին փե­րեն կը էս հե­քի­մին քո­վը: - Հե­քիմ ջան,- կը­սեն,- դու գի­տես, մեր հի­վըն­դին լավ­ցը­նե­լուն ա­շե, ա­բո­ վըդ ենք մնա­ցե: - Հար­ցը­նե կը, թե` ի՞նչ հի­վանդ է, ի՞ն­չը կը ցա­վի: - Հա՛լ, հե­քա՛թ,- կը­սեն,- էս­ման, էս­ման բան. մե չըռ­զար­կա­ծըմ կա, բռնել չենք կը­րա, օր ճի­վը ա­յըր­միշ է­նենք, աշ­խը­րեն վեր­չա­նա: Բռ­նել բաղ­նի­քի մե­չը էն­քան է ծե­ծե օ՜ր, խեղճ մար­թը դիա թըլ­միշ ըն­կել է, չենք կըր­նա զար­թես­նե: - Հա՜,- կը­սե հե­քի­մը,- ի­մա­ցել եմ, կը­սեն թե էտ մար­թուն վնաս եք տվե, է­նի­կե հա­յիֆ կը քշե, հա՞: - Զըռ աթ­կազ կե­նեն, կը­սեն,- չէ՛, չէ՛, հե­քիմ ջան, սուտ է: Հե­քի­մը հի­վըն­դին կառ­նե քո­վը օր լավ­ցը­նե, տիր­վը­տան­ցը ետ կը ճամ­փե: Տիր­վը­տանքն օր ետ կեր­թան, ղա­զի տե­րը ա­ղու կու­տա, մեռ­ցը­նե կը ա­ղին ու ըս­տո­լին վրեն է՜ր­կան կեր­կըն­ցը­նե ու դո­շին վրեն գրե կը. «­Ղա­զըս, ղա­զըս, ղա­զի տերն եմ, տե­սակ-տե­սակ օ­յին­նե­րի տերն եմ. է­սիկ հը­լը պզտիկն է, մե­ծը էտ­տե­ցեն քու­քա»: Գ­րե­կը ու ինք­նե թող­նե փախ­նի կը տուն: Հի­վըն­դին տիր­վը­տի­քը կեր­թան օր փե­րեն ա­ղին, տես­նին կը օր օ՜, ա­ղա թրել ես սա, կա. չոր փետ է դառ­ցե: Դե­շին վրա­յինն օր կը կար­թան, սուք ու շի­վա­նը հաս­նի կը թաքա­վո­րին ան­

գա­ճը: Էս խայ­տա­ռա­կու­թե­նը կի­մա­նան սաղ գե­ղանքն ու քա­ղաք­նե­րը: Կըյ­ նին ժուռ քու­քան, օր բռնեն ղա­զին տի­րո­չը, չեն կըր­նա գտնի: Ո՞ւր­դից պի­տի գտնին. օ­րա­կան տա­սը չլտո ղը­լըղ կը մտնի: Էս խա­պա­րը հաս­նի կը շատ ու շատ ու­րուշ թա­քա­վոր­նուն ան­գա­ճը. բի­ րա­դի կը­սեն, - Ա՜­լա­հե­՜ե՜յ, էս ի՞ն­չըղ թա­քա­վոր է, օր չի կըր­նա էտ­ման մե ժուլիկիմ բռնե, բան­տը թնե, սատ­քես­նե: Վեր­ցը­նեն ի­րար հետ մե նա­մա­կըմ կը գրեն էն թա­քա­վո­րին, հետ­նե մե լա­չա­կըմ կը թնեն, կը­սեն. - Դու կնիկ­մարթ ես, թա­քա­վոր չես. քե­զի էս լա­չակն է լա­յեղ, թաքա­վո­րա­ կան թա­գի տեղ կա­պե գլո­խըդ: Էս թա­քա­վորն օր նա­մա­կը կստա­նա, ա­րու­նը թա­փան կը թռնի, կը­սե. - Ծո՛, ծո՛, հը­լը բա­նի ա­շե­ցեք. ես ըլ­լիմ էս տե­սակ թա­քա­վոր, գըլխուս էս տե­սակ օ­յին խա­ղան. ես էլ ո՞ր օր­վա հա­մար կապ­րիմ: Կել­լե ի­րեն ժան­ դար­մես­նուն հրա­ման կու­տա, օր ընկ­նին քաղ­քը­նին, ինչ տե­սակ գու­զե ըլ­լի, գտնին փե­րեն ղա­զին տի­րո­չը: Ժան­դար­մես­տա­նը կըյ­նին քաղքը­նուն մեչ, թրով, թվան­քով ման քու­քան, հա՛ ման քու­քան, ղա­զին տիրո­չը չեն գտնի: Էտ վախ­տը ղա­զին տե­րը կի­մա­նա ժան­դար­մես­նուն միտ­քը, կեր­թա մե քիր­քը­ճի մար­թում խա­նու­թը, կը­սե. - Ուս­տա, ի՞նչ տամ, օր է­սօր սաղ օ­րը թի­քանդ ին­ձի տաս, դու էլ­լես, էր­ թաս տուն, քու գոր­ծե­րով զբաղ­վիս: Կես թի­մա­նի կը հա­մա­ձայ­նին: Ուս­տեն կառ­նե կես թի­մա­նը ու կեր­թա: Ղա­զի տե­րը հաք­նի կը ուս­տին քիր­քը, է­րես-մե­րե­սը ճեր­մակ­ցը­նե­կը ու ա­սե­ ղը կառ­նե մեմ էս­թուն, մեմ էն­թուն կը զայ­նե, նը­նի կար կե­նե: Քիչըմ կանց­նի, մե­մե կա­շե օր է­տոնք է­կա՜ն: Է­կան թրով-թի­վըն­քով միա­զըմ ժան­դար­մես­տան սկսե­ցին խու­զար­կե­լը: - Պա­րոն ժան­դար­մես­տան,- կը­սե,- խեր ըլ­լի, ի՞նչ կա­շեք: - Խեր է,- կը­սեն,- ուս­տա, դու ղա­զի տի­րո­չը չե՞ս տե­սե, կը­սեն թե քու քովդ է է­կե քա­նիմ օր ա­ռաչ: Ուս­տան է­րե­սը խաչ կը հա­նե. մե­ղայ Աս­սու, մե­ղայ Աս­սու` ը­սելով, ի՞նչ ղա­զի տեր, ի՞նչ բան, էտ վե՞վ է: Ի­րան կհար­ցը­նեն` դու չի­տես վեվ է ղա­զին տե­րը: Ուս­տա­նա կը­սե թը. - Վալ­լա, թե օր գի­տեմ, էն ի­սա­նա­թիս խե­րը չտես­նիմ: Ժան­դար­մես­տանն էլ ի­րենց հեր­թին կը զար­մա­նան, թը` ջա­նըմ, ինչղոր

սաղ աշ­խար­քը ի­մա­ցավ, դու ի՞ն­չըղ օր չի­մա­ցար: Է­ղե­լու­թու­նը կը պատ­մեն, կը հաս­կըս­նեն ուս­տին, օր էտ­ման մե մար­թըմ կա, չենք կըր­նա բռնե, օր տա­ նինք տանք թա­քա­վո­րին` գլո­խը թռցը­նե: - Հի­մի հաս­կը­ցա,- կը­սե ուս­տեն: Օր էտ­ման է, ա­րիք ձե­զի խրա­տըմ տամ, ինք­նի­րեն կը բռնվի: - Ը­սա տես­նինք,- կը­սեն ժան­դար­մես­տա­նը,- խե­լա­ցի խրա­տը վնաս չէ: -­ Դուք օր էտ­ման թրով-թվան­քով ըն­կել եք ժուռ քու­քաք, է­նիկ ձե­զի տես­ նի, վե՞վ գի­տե, վե՞ր ծա­կը կը մտնի: Ին­ձի օր ան­գաճ է­նեք, թուր ու թվանք­նիդ կը թող­նեք խա­նու­թըս, դուք կել­լեք ու­րուշ ղը­լըղ կը մտնիք, ա­ռանց զեն­քի ժուռ քու­քաք, թե չէ է­նիկ չի բռնվի: - Ծո՛,- ի­րար մեչ խո­րուրթ կե­նեն ժան­դար­մես­տա­նը,- կը­սեն ուս­տան լավ կը­սե, ա­րիք էտ­ման է­նենք: Թուր ու թվանք թը­նեն կը էս­տեղ, ի­րենք կեր­թան օր ղա­զին տի­րո­չը գտնին: Ղա­զին տերն էլ կել­լե դուս, դու­ռը կա­խե կը, տա­նի թուր ու թվան­քը ծա­խե կը դու­սը: Դ­ռանն է վրեն գրե կը. «­Ղա­զըս, ղա­զըս, ղա­զի տերն եմ, տե­սակ-տե­ սակ օ­յին­նե­րի տերն եմ, է­սիկ հը­լը պզտիկն է, մե­ծը էտտե­ցեն քու­քա»: Ժան­դարմ­նին քափ-քըր­տինք մտած ժուռ քու­քան, ժուռ քու­քան, չեն կըր­ նա գտնի, քու­քան քիրք կա­րող ուս­տին խա­նութն օր զեն­քե­րը տա­նին: Մտ­նին կը նես, բա­րև կու­տան ուս­տին, բա­րև­նին կառ­նե, կը­սեն. - Ուս­տա, փիր մեր թուր ու թվանք­նին տուր, մենք էլ­լենք էր­թանք: Ըշ­տը չըկր­ցանք գտնի ղա­զի տի­րո­չը: - Ի՞նչ թուր ու թվանք,- զար­մա­ցած կը­սե ուս­տան,- ջա­նըմ ի՞նչ կը­սեք. խոշ է­րած չե՞ք տես­սե: - Ուս­տա,- կը­սեն,- է­րեկ չէ առ­չի օ­րը քե­զի մեր զեն­քե­րը պայ տվինք, քնա­ ցինք, միտքդ չէ՞: - Ախ­պար՛,- կը­սե ուս­տան,- դուք յաղ­լըշ եք ըն­կե. է­րեկ չէ առ­չի օ­րը էս խա­ նու­թիս մե­չը ու­րուշ մարթ կաշ­խա­տիր. է­նոր գոր­ծը կըլ­լի: - Վա՛լլա,- կը­սեն,- էտ շա­նոր­թին ղա­զի տերն է է­ղե, ու ծնկնե­րուն կզայ­նեն: Կել­լեն դուս, դռա­նը վրեն կա­շեն օր, ի՜նչ ա­շեն. նույն գի­րը գրել ու քը­նա­ցել է: Խայ­տա­ռա­կու­թու­նը կեր­թա կըյ­նի թա­քա­վո­րին ան­գա­ճը: Ան­գաճն օր կըյ­ նի, էս ան­քամ համ­փե­րու­թե­նը կռի կը, ա­րու­նը աշ­կե­րը կը զայ­նե, հը­մը ի՞նչ պի­տի է­նե, է­ղածն է­ղած է, ան­ցածն` ան­ցած: Հայ­տա­րա­րու­թեն կը զայ­նե, թե. - Ո՜վ ղա­զի տեր, վեվ ես, ինչ ես օ­րա, դո՛ւս­ ա­րի քովս, մու­րա­դըդ ու­զե,

մու­րա­դըդ տամ: Թա­քա­վո­րու­թե­նովս կը եր­թըվ­նամ, օր քու խաթ­րիդ դիպ­չող չի՛լլի: Ղա­զի տե­րը քի­չըմ կը մտա­ծե, կա­շե օր խել­քի բան է: Դե թա­քա­վոր է, խելք ու­նի, խոս­քեն դուս չի էլ­լե: Պի­տի ել­լեմ, էր­թամ. կը­սի ու կեր­թա: Կեր­թա թա­քա­վո­րին պա­լա­տը, թա­մալ­լա կե­նե, կել­լե կոդ­նի­կը ու կը­սե. - Թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա, ղա­զի տե­րը ես եմ: Ը­սե­լուն պես թա­քա­վո­րին աշ­վին լուս քու­քա: Կել­լե է­սոր ճա­կա­տը կը պաք­նե, կը­սե. - Եփ օր ղա­զին տե­րը դու ես, հա­լալ է, քե­զի էլ բան չկա, հեչ մի՛ վա­խե­նա, ար­խեին պտտե: Հը­մը խըն­թիր­քըմ ու­նիմ: Գու­զեմ օր էր­թաս Գեր­մա­նու թա­ քա­վո­րին գող­նաս, սաղ-սա­լա­մաթ փե­րես իմ քովս: - Գլ­խուս վրա, կեր­թամ, կը փե­րեմ,- կը­սե տղան: Մեն­նակ է­տոր հա­մար ին­ձի հար­կա­վոր կըլ­լի մե դա­վեմ, մե սըն­դու­կըմ, մե կե­չու տի­կըմ, ամ­մեն մա­զեն մե բո­ժո­ժըմ կա­խած: - Շատ լավ,- կը­սե թա­քա­վո­րը ու կան­չե կը ծա­ռա­նուն, օր տղին ու­զած բա­նե­րը բի­րա­տի տան: Ղա­զի տե­րը քա­նիմ օր հանք­շի կը: Թա­քա­վորն է­տոր կու­տես­նե, խըմցը­ նե, ճամ­փու կը թնե: Աստ­ված քեզ հետ, կը­սե, ու տղան կեր­թա: Շատ կեր­թա, քիչ կեր­թա, Աս­սուն է հայտ­նի, վեր­չա­պես հաս­նի կը գեր­ մա­նու թա­քա­վո­րին հո­ղը: Դա­վան կը կայ­նեց­նե, քի­չըմ հաց-մաց կու­տե, ջուր կը խմե, յա՜ Աստ­ված, կը­սե, ու կեր­թա, հաս­նի­կը թա­քա­վո­րին քա­ղա­քը: Հաս­ նի­կը, հը­մը հեչ չի կրնա ի­մա­նա, թե ի՞ն­չըղ էր­թա, օր մարթ չը­տես­նի: Հարց ու փորց կե­նե, կի­մա­նա թա­քա­վո­րին պա­լա­տին տե­ղը, կեր­թա դա­վին մե տե­ղըմ սի­թար կե­նե, ինք­նե կեր­թա կա­շա­ռե կը պա­լա­տին ղա­րա­ղոլ­նուն, օր ի­րի­կու­ նը ի­րեն թող­նեն էր­թա նես: Մու­թը կըյ­նի: Սիր­տը կը դո­ղա: Ճըր­քը­նին օր կը մա­րին, է­սիկ տի­կը կառ­նե թևին տա­կը, կեր­թա թա­քա­վո­րին պա­լա­տին քո­վը, ղա­րա­ղոլ­նին թող­նեն կը նես: Կեր­թա, կել­լե ու­ղիղ թա­քա­վո­րին կա­ռա­վա­թին քո­վը: Կա­շե կը օր թա­քա­վո­րը մեշ­կին ըն­կել ու խըռ­կա կը: Տի­կը կը հագ­նի, կեր­թա օտ­վը­նուն տա­կը կայ­նի կը, մե հա­տըմ ի­րեն օր թափ կու­տա ու հետ­նե ֆը՜ռռ՜ռ կե­նե, թա­քա­վո­րը սրտա­պա­տառ վեր կը թռնի. կա­շե կը օր ի՜նչ ա­շե. մե ան­ճոռ­նի բա­նըմ, կայ­նել է, ժըն­կըր­տաս­նե կը: Մայ­վան դո­ղը կըյ­նի կը ջի­ գա­րը: - Թա­քա­վոր,- կը­սե,- ես օր կամ Գափ­րել հրիշ­տակն եմ, է­կել եմ, օր հո­քիդ

առ­նեմ: Թեզ է­րա. ինչ օր պի­տի ը­սես` ը­սա, օր ես կշտա­պիմ, ու­րուշ տեղ ու­ նիմ էր­թը­լու: Թա­քա­վո­րի լի­զուն կառն­վի: Չի կըր­նա խո­սի. բա՜, բա՜, բա՜ է­նե­լով հաս­ կըս­նե կը, թը` Գափ­րել հրիշ­տակ ջան, է­սօր ին­ձի խնա­յե, մե օ­րըմ ժա­մա­նակ տուր, էք­վան հո­քիս կու­տամ: Էլ­լեմ,- կը­սե,- սա­պախ­տան խեր-խեյ­րա­թու­թե­ նըս է­նեմ, է­տև մեռ­նիմ: - Լավ,- կը­սե,- մե օ­րըմ քե­զի սրոք: Հը­մը հի­միկ­վը­նեն քե­զի թամ­բեյ կե­նեմ, օր էք­վան ու մե­կալ օ­րը հրա­ման պի­տի տաս, օր քու ժո­ղո­վուր­թըդ դուս չել­լե, չուն­քի դու Աս­սու քո­վը շատ ուն­թու­նա­կան ես, քե­զի պի­տի սաղ-սաղ տա­նիմ է­նոր քո­վը: Դուսն օր մարթ չըլ­լի, ըշ­տը ա­նա­րատ դուս քու­քաս, կը մտնիս շի­ տակ դրախ­տին մե­չը: - Հա՛,- կը­սե գեր­մա­նու թա­քա­վո­րը,- մեռ­նիմ զո­րու­թա­նըդ, Գափ­րել հրիշ­ տակ: Ղա­զի տե­րը կել­լե, ու­սու­լով կեր­թա ի­րեն բա­նին: Գեր­մա­նու թա­քա­վո­րը շատ խեր­սըզ է է­ղե: Ժո­ղո­վըր­թին հետ էն­քան գեշ է վար­վե օր, բի­րը­տի­քը է­տոր մեռ­նի­լը գու­զեն է­ղե: Սա՜ղ խազ­նես­տա­նը օս­կով լցել է ու հեչ մե­կիմ մե լա­վու­թե­նըմ չէ է­րե: Ըշ­տը է­տոր հա­մար մե օ­րըմ սրոք է ու­զե, օր խեր-խեյ­րը­թու­թեն է­նե, բալ­քի ժո­ղո­վուր­թը օհ­նե, հո­քին դրախ­տըն էր­թա: Հը­մը Գափ­րել հրիշ­տա­կը դուս կեր­թա թե չէ, թա­քա­վո­րը կել­լե, հա­լա­վը կը հաք­նի, ծա­ռա­նուն ձեն կու­տա, ծա­ռա­նին լա­լա-վա­զիր­նուն ձեն կու­տան, լա­ լա-վա­զիր­նին դիո­րի էս­թուն-էն­թուն, լու­սա­նա­կը ու մե քա­րեմ հրա­ման կու­տա, խազ­նեն սաղ բաժ­նե կը աղ­քըտ­նուն: Ժո­ղո­վուր­թը կը­սե, - Ա՛յ ջա­նըմ, թե ի­սիկ մեր թա­քա­վորն է՜, էս­ման բան չպի­տի է­ներ: Էս ի՞ն­ չըղ է­ղավ, օր խեյ­րը­թու­թեն կե­նե կը: Թա­քա­վո­րը է­ման մե խեյ­րը­թու­թե­նըմ կե­նե օր, բիտ­տուն­նե գոյ կեր­թան: Խեյ­րը­թու­թե­նեն է­նե­լեն է­տև է­նիկ ա­պե­լեն­նի կու­տա ժո­ղո­վուր­թին, օր ուր­ փաթ-շա­փաթ օ­րե­րը, հեչ մե մար­թըմ թող դուս չել­լե, ում դու­սը տես­սան, գլո­խը կը կտռեն, ջան­դա­կը ցցե­րուն վրեն կը ցգեն: Եվ վե՞վ կըր­նա ա­պե­լեն­նե­ցեն դուս բան է­նե, բի­րը­տի սրտա­պա­տառ կըլ­լին, մտնին կը տներն ու կը­սեն. - Ծո՛, վալ­լա, մեր թա­քա­վո­րը խել­քը կո­րու­ցել է: Դռ­վին կը փա­կեն, ճըր­քը­նին կը մա­րեն, քուն կըլ­լին: Քուն օր կըլ­լին, ղա­ զի տե­րը կել­լե, սըն­դու­կը կառ­նե, դա­վին ա­ռա­չը կըյ­նի, տընգ-տընգ, լոնգ-լոնգ

քու­քա կը պա­լա­տին քո­վը: Փոստն ու սնդու­կը կառ­նե, կել­լե վեր, մտնի կը թա­ քա­վո­րին օ­թա­ղը, տի­կը կը հաք­նի, մե քա­րեմ ի­րեն թափ կու­տա և ո՜ւ ո՜ւ ո՜ւ կե­նե օ­րա, թա­քա­վո­րին չու­մը կը չոր­նա: - Թա­քա­վոր,- կը­սե Գափ­րել հրիշ­տա­կը,- դե թեզ է­րա, ես ու­րուշ տե­ղե­րե գործ ու­նիմ, պի­տի էր­թամ: - Հ­նա­զանդ եմ, Գափ­րել հրիշ­տակ,- կը­սե թա­քա­վո­րը... - Թե օր հնա­զանդ իս,- կը­սե Գափ­րել հրիշ­տա­կը,- ա­րի մտի սնդուկն օր սաղ-սաղ էր­կինք հա­նեմ: Թա­քա­վո­րը մտնի կը սնդու­կը, Գափ­րել հրիշ­տա­կը սնդկին ղապ­պա­ղը կող­պե­կը ու կառ­նե շա­լա­կը: Համ էլ ի­րեն-ի­րեն կը մտա­ծե` էս բե­ռով մընաց դրախտ մտնի­լը: Է՛հ, հի­մի էր­թանք դրախտ: Տա­նի կը թը­նե կը դա­վին վրեն, կապկ­պե կը ու ինքն ի­րեն նե­տե կը դա­վին վրեն: Ք­շե­կը` ղոնթ-ղոնթ-ղոնթ, հաս­նի կը սա­րե­րը: Էր­թած տեղն օր դա­վան օր շատ սար ու ձոր կիշ­նի, կել­լե, թա­քա­վո­րը կը­սե. - Ա՛յ, քեզ բան. էս էր­կըն­քին մեչ­նե՞ դար ու փոս կա, սար ու ձոր կա, քար ու քը­ռա կա: Գի­տե թե էր­կըն­քի մեչն է: Քիչ­մե կեր­թան, բիր­տան դա­վեն քըն­ թա­րի կը. Գափ­րել հրիշ­տա­կը կը­սե. - Ան­տեր դա­վա, քե­զի ի՞նչ է­ղավ: Թա­քա­վոր­նա մտա­ծե, մտա­ծե ու զար­մա­նա կը, քա­նի օր ի­րեն հա­մար դրախ­տում դա­վա գո­նե չպի­տի ըլ­լիր: Էտ­ման-էտ­ման կեր­թան, հաս­նին կը ղա­զի տի­րոչ թա­քա­վո­րին հո­ղը: Ար­թըղ առ­չևեն աշ­կի­լուս կեր­թա կը. - Թա­քա­վո­րը ապ­ռաստ կե­նա, չե՞ս ը­սե, թա­քա­վոր գող­ցող տղեն լոնգլոնգ քու­քա կը: Թա­քա­վո­րին խել­քը գլխեն թըռ­նի կը, ղըլ­պըլ­թին կըյ­նի, դեմ կեր­թան, մե թա­սա­խուշ­տո­վըմ փե­րեն հա­նեն կը պա­լատ: Գեր­մա­նու թա­քա­վո­րը իրեն-ի­ րեն կմտա­ծե, կը­սե. - Ի սե՜ր Աս­սու, էս դրախ­տին մեչ­նե ու­րեմն թա­քա­վոր կա է­ղե, էս ի՞նչ բան է: Սըն­դու­կը կի­չես­նեն կը դա­վին կըռ­նը­կեն, տա­նին կը թա­քա­վո­րին պա­լա­ տը: Կան­չեն կը թա­քա­վո­րին սի­նո­թա­պետ­նե­րուն, մե­ծա­մեծ­նե­րուն: Թոփ օր կըլ­լին, թա­քա­վոր գող­ցող տղեն թևե­րը վեր կը քա­շե, սընդ­կին բե­րա­նը կը բա­ նա, կը­սե. - Թա­քա­վոր, ել հա­սել ենք դրախտ, հը­մը քու մեխ­քըդ շատ ըլ­լե­լուն հա­մար դժոխքն ես ըն­կե:

Թա­քա­վո­րը վեր կե­նա­լը գի­տեր, էս նըս­տող­նին բաշ­լա­յե­ցին փռթկա­լը: Փըռթ­կա­ցին ու զա­ռա­ֆա­թի ա­ռան, թը. - Տես­սա՞ր, լա­չակ կը ղրկես, թը` օղ­լու­շաղ ես թա­քա­վոր, գլոխդ կա­պե: Հը՞, ի՞նչ կը­սես: Ա՛ռ լա­չա­կըդ,- ը­սավ էս թա­քա­վո­րը գեր­մա­նու թա­քա­վո­րին,կա­պե գլոխդ, օր սաղ-սաղ քը­նա­ցիր դրախտ հա­սար: Գեր­մա­նու թա­քա­վո­րին լի­զուն առն­վավ: Ղա­զի տերն օր էտ քա­չու­թենն է­րավ, թա­քա­վո­րը է­տոր ճա­կա­տը պաքեց, ի­րեն թա­քա­վո­րու­թան կե­սը բաշ­խեց է­նոր, նշա­նեց, կար­քեց. օխ­տը օր, օխ­տը գի­շեր ու­րախ-զվարթ հարս­նիք ա­րին, կե­րան-խմե­ցին: Է­նոնք հա­սան ի­րենց մու­րա­դին, դու­քե հաս­նիք ձեր մու­րա­դին:

ԿԵՑԻ ՄԵՄ ՉԱՐԽ ՈՒ ՖԱԼԱԿԻՍ ԱՇԵՄ

Մե աղ­քատ մար­թըմ կըլ­լի, ի­րենց թա­քա­վո­րին մե է­զիմ բեռ քառ­թոլ փեշ­ քաշ կը տա­նի: Թա­քա­վո­րին ծա­ռա­նե­րը է­տոր օր կը տես­նին, հեռ­վեն ձեն կու­տան. - Ո՞ւր քու­քաս, ծո քուրթ հա­րիֆ, ու չեն թող­նե, օր նես մտնի: Հը­մը թա­քա­վո­րը ի­րեն պա­լա­տին վրա­յեն տես­նի­կը օ­րա, հրա­ման կուտա, օր նես թող­նեն: Քուրթն էլ է­զով-բե­ռով նես կը մտնի, բա­րև կու­տա, բա­րև կառ­ նե, կը­սե. - Թա­քա­վորն ապ­ռաստ կե­նա, քե­զի փեշ­քաշ քառ­թոլ եմ փե­րե: - Շ­նո­րա­կալ եմ,- կը­սե թա­քա­վո­րը,- շատ սաղ ըլ­լիս: Է­տև շատ խո­րա­թա կե­նեն, հարց ու փորց կե­նեն, ու թա­քա­վո­րը կը­սե. - Քուրթ ախ­պար, հի­մի ը­սա, թը` ի՞նչ տամ քե­զի, օր օ­ժար ըլ­լիս: - Թա­քա­վորն ապ­ռաստ կե­նա,- կը­սե քուր­թը,- մե է­զիմ բեռ էլ դու օս­կի տուր, էր­թամ: - Քուրթ,- կը­սե թա­քա­վո­րը,- է­տիկ շատ է­ղավ, մե քի­չըմ ի­չի: - Մե խուր­ջի­նըմ տուր,- կը­սե,- էլ­լեմ, էր­թամ: - Է­լի շատ է,- քուրթ, կը­սե թա­քա­վո­րը,- մե քիչ­մա ի­չի: - Է՛, օր շատ է, թա­քա­վո­րըս ապ­ռաստ կե­նա,- փիր ին­ձի, ­նո­րեն կը­սե քուր­ թը,- մե ը­ռու­դըմ տուր, ել­լեմ էր­թամ: - Էտ էլ է շատ, ա՛յ քուրթ,- կը­սե թա­քա­վորն ու կա­ռա­չար­կե,- ա­րի քեզի մե խա­րա­բեմ տամ, քը­նա տը­նով տե­ղով ապ­րե: Քուր­թը դի­շիմ­միշ կըլ­լի, դի­շիմ­միշ կըլ­լի ու կը­սե.

- Լա՛վ, թուխ­տը գրե՛: Թա­քա­վո­րը քթին տա­կը ի­րան-ի­րան կը խնդա, թուխ­տը կը գրե, կու­տա ձեռ­քը, կը­սե. - Դե, քը­նա, ապ­ռե: Քուրթն օր թուխ­տը կառ­նե կեր­թա, վա­զի­րը նես կը մտնի ու կը­սե. - Թա­քա­վոր, վա՛լլա, դու խե­լառ ես: Թա­քա­վո­րը կը հարց­նե, թե` ին­չո՞ւ, վա­զիր, ին­չի եմ խե­լառ: - Ջա­նըմ,- կը­սե վա­զի­րը,- մե­զի թո­ղած, ան­խելք քուրթ հայ­վը­նին խարա­ բա կու­տաս: - Վա­զիր,- կը­սե,- ոչ ես եմ խե­լառ, ոչ էլ քուրթն է ան­խելք: - Վա՛լլա,- կը­սե,- էր­կուս­տե խե­լառ եք ու կըս­կը­սեն վի­ճե­լը: - Եփ օր էտ­ման է,- կը­սե թա­քա­վո­րը,- ա­րի ես ու դու մե բա­սըմ բըռ­նենք: - Բռ­նենք,- կը­սե վա­զի­րը: - Պայ­մա­նը էս է,- կը­սե թա­քա­վո­րը,- թա­կար դու քրթին ձեռ­նեն իմ տված թուխ­տըս ետ ա­ռա՛ր, հախ Աս­ված, ես էլ եմ խե­լառ, քուրթն էլ: Վա­զի­րին հեր­սը կել­լե, վեր կը կե­նա, հաք­նի, կա­պե կը, զեն­քը վրեն կա­ խե­կը ու խուր­ջի­նըմ օս­կի ձիուն թար­քը կառ­նե, կըյ­նի ճամ­փա: Թա­քավո­րը դիր­բի­նը աշ­կին կը թնե ու սեյր կե­նե պա­լա­տին վրա­յեն, թը տես­նի վա­զիրն ի՞նչ պի­տի է­նե: Տես­նի­կը օր վա­զի­րը հա­սավ քրթին: Վա­զիրն օր կը հաս­նի քրթին, կը­սե` բա­րո՛վ քիր­վա: - Աս­սու բա­րի՜ն, բա­րով է­կար,- կը­սե քուր­թը: Խոշ-բեշ օր կե­նեն, վա­զի­րը կը­սե. - Քիր­վո՛, ա­րի էտ քու խա­րա­բին թուխ­տը տուր ին­ձի, ես քե­զի մե խուր­ջի­ նըմ օս­կի տամ, քը­նա ապ­ռե: Քուր­թը օ՛ սա­հաթ գլխու կըյ­նի, օր ի­սիկ ի­րեն գլխին օ­յին պի­տի խա­ղա: Կը­սե. - Ին­չի՞ չէ: Ձիեդ ի­չի, ես մե հա­տըմ իմ չարխ ու ֆա­լա­կիս ա­շեմ, տես­նիմ` ի՞նչ կը­սե, է­տև տամ: Վա­զի­րը ձի­յեն կիշ­նի: Թա­քա­վո­րը հեռ­վեն տես­նի կը. քուր­թը, կըրն­կին վրեն ի­րեք ան­քամ դառ­նա­լեն ե­տև, կը­սե. - Վա­զի­րը սաղ ըլ­լի, չարխ ու ֆա­լակս ը­սավ, թը` թող վա­զի­րը ի­րեն հա­լա­ վը հա­նե, քե­զի տա, դուն էլ քու հա­լա­վըդ հա­նե, ի­րեն տու, օր ի­րա­վունք տամ թուխ­տը տա­լու: Վա­զի­րը նա­զով-տու­զով հա­նե կը հա­լա­վը, կու­տա քըր­թին,

է­նո­րեն կառ­նե կը ի­րեն հա­լա­վը, դառ­նա կը քուրթ: Քուրթը վա­զի­րին հա­լա­վը կը հաք­նի, սի­լա­յը կը կա­պե, դառ­նա, կը­սե. - Վա­զիր, հը­լը յա­վաշ, մե­մա չարխ ու ֆա­լա­կիս ա­շեմ` տես­նիմ ի՞նչ կը­սե: Վա­զի­րը հա­մա­ձայ­նի կը: Քուր­թը կըրն­կին վրեն ի­րեք ան­քամ կը ֆռա ու կը­սե. - Վա­զի­րը սաղ ըլ­լի, չարխ ու ֆա­լակս ը­սավ` թող վա­զի­րը ձին տա քե­զի, մե ան­քա­մըմ հե­ծի, քնա ու ա­րի, ա­շենք` ի՞նչ կըլ­լի: Վա­զի­րը ձին կու­տա քրթին: Քուր­թը ձին կը հեզ­նի, մե հա­տըմ կեր­թա ու քու­քա, կիշ­նի: - Դե տուր թուխ­տը,- կը­սե վա­զի­րը: - Չէ՛, կը­սե. խա­ղը ի­րեք ան­քամ կըլ­լի: Յա­վաշ մեմ է­լի ա­շեմ չարխ ու ֆա­ լա­կիս, տես­նիմ` ի՞նչ կը­սե: Քիր­վոն կըրն­կին վրեն ի­րեք ան­քամ ֆռալ­լեն է­տև կը­սե. - Վա­զի­րը սաղ ըլ­լի, չարխ ու ֆա­լակն ը­սավ` ձին մե­մե հե­ծի, խուր­ջի­նը թար­քը կա­պե, մե հատ­մե քը­նա ու ա­րի, է­տև թուխ­տը տուր: Վա­զի­րը է­լի հա­մա­ձայ­նավ: Հը­մը վա­խը սիրտն ա­ռավ: Քուր­թը ձին հե­ ծավ, սի­լա­յը կա­պեց, խուր­ջի­նը ձիուն թարքն ա­ռավ, մաթ­ռա­ղը քա­շեց մե քա­ րեմ ա­ռաչ քը­նաց, ետ է­կավ ու ը­սավ. - Վա­զիր, շը­նո­րա­կալ եմ, մնաս բա­րով, ես հի­մի իս­կա­կան խա­րա­բին տեր դառ­ցա: Էս ը­սելն ու ձիուն հա՜յ տալ, էր­թա­լը մեկ է­ղավ: Վա­զի­րը ծնկին զար­ կեց, օտ­քին զար­կեց, ուշ էր: Քուր­թը ման­զիլն ա­ռավ: Թա­քա­վո­րը էս բա­նե­րը բիտ­տուն տես­սավ: Ծա­ռա­նե­րուն ը­սավ. - Քուր­թը վա­զի­րին չըփ­լըղ­ցուց, հա­լավ ու ձի տա­րեք, թե չէ հեր­սեն կը տրա­քի: Հա­լա­վը տա­րան, վա­զիրն է­կավ: Թա­քա­վո­րը ը­սավ. - Քուր­թը քեզ­նե­նա, ին­ձե­նա խե­լոք է: Մեկ էլ էտ­ման խալթ չե­նես:

ՀԱՎՔԵՐՈՒՆ ԹԱՔԱՎՈՐԸ

Հավ­քե­րուն թա­քա­վո­րը կը­սե թը` մեմ էր­թամ աշ­խա­րը պը­տը­տիմ, քամ: Կել­լե կեր­թա, պը­տը­տի կը ու հաս­նի կը մե թա­քա­վո­րիմ պա­լատ: Կա­շե օր լավ-լավ ծա­ռեր, լավ-լավ բաղ­չա­ներ, լավ-լավ սա­րայ­ներ ու­նի: Քա­ղաքը պը­ տը­տե­լու վախ­տը տես­նի կը, օր էր­կու-էր­կու, ի­րեք-ի­րեք հար­կա­նի տներ կան, օս­կեջ­րած պալ­կոն­ներ կան, մե խոս­քով, շատ հա­րուստ քա­ղաք է է­ղե էտ թա­ քա­վո­րին քա­ղա­քը:

Էս թռչուն­նե­րուն թա­քա­վո­րը պը­տը­տե­լեն վեր­չը կեր­թա կայ­նի կը թաքա­ վո­րին բաղ­չին ծա­ռին վրեն: Թա­քա­վո­րին ի­մաց կու­տան, թե մե մեծ, ըռունդ հավ­քըմ է­կել բաղ­չիդ ծա­ռին է թա­ռե: Թա­քա­վո­րը տես­նի կը ու հրա­ման կու­ տա, թե էտ հավ­քը մե­զի մի­սը­վիր է է­կե, պետք է գո­մեշ մոր­թել, բաղ­չան թը­նել, օր իշ­նի, ու­տե, էլ­լե քը­նի: Թա­քա­վո­րին հրա­մա­նը մե­կեն կա­տա­րեն կը: Հավ­ քը ա­նո­թի կըլ­լի է­ղե: Կիշ­նի կու­տե, կել­լե քը­նի­կը է­ղե: Մե խեյ­լի վախ­տըմ օր կապ­ռի, կա­շե­կը օր գոմ­շին մի­սը պար­պի կը, մըտքին մեչ թա­քա­վո­րեն ու էտ էր­կը­րեն շնո­րա­կալ կըլ­լի, էրկր­պա­քու­թեն կուտա ու կեր­թա ի­րեն էր­կի­րը: Կանս­նին մե խեյ­լըմ տա­րես­տան: Էս հավ­քը կէխտ­յար­նա, կը­սե. - Քա­նի օտ­քե-ձեռ­քե չեմ ըն­կե, էլ­լեմ մեմ էր­թամ է­լի պը­տը­տիմ, տես­նիմ թը` էն թա­քա­վորն ու ի­րեն էր­կի­րըն ի՛նչ­ է­ղան, ի՛նչ չէ­ղան: Կեր­թա՜, հաս­նի­կը էտ քա­ղա­քը, տես­նի կը օր քաղ­քին տնե­րը պզտըկ­ցել են, օս­կեջ­րած պալ­կոն­նե­րը դառ­ցել են էր­կը­թե պալ­կոն, թա­քա­վո­րի տունն էլ ա­ռաչ­վա­նը չէ: Դու մի­սե, ա­ռաչ­վան թա­քա­վո­րը մե­ռած կըլ­լի, ի­րեն սիլ­սի­լե­ ցեն նոր թա­քա­վոր կայ­նած կըլ­լի է­ղե: Էտ թա­զա թա­քա­վորն օր էս հավ­քին կը տես­նի, խո­րուրթ կընս­տի լա­լա-վա­զիր­նե­րուն հետ, ո­րո­շեն կը, օր մե ու­լըմ մոր­թեն, տան, ու­տե, էր­թա: Ու­լը կը մոր­թեն, թը­նեն կը բաղ­չեն: Հավ­քը քա­նիմ օր­վա մեչ վեր­չաս­նե կը ու է­լի շնո­րա­կալ կըլ­լի, կեր­թա ի­րեն էր­կի­րը: Վ­րա քու­քան է­լի խեյ­լըմ տա­րես­տան: Հավ­քե­րուն թա­քա­վո­րը հա­մարյա թը օտ­քե-ձեռ­քե կըյ­նի­կը: Մտ­քեն է­լի կանս­նի, օր մե­մե էր­թա, պը­տը­տի, ի­րեն ծա­նոթ էր­կի­րը տես­նի, դառ­նա հետ քա: Կեր­թա, շատ օր կը պը­տը­տի, թա­քա­ վո­րի քաղ­քին տե­ղը ան­ջաղ կը գտնի: Կա­շե կը, օր թա­քա­վո­րին պա­լա­տեն հեչ բան չէ մնա­ցե, մար­թի­քը գե­տըն­փոր տնե­րուն մե­չը կապ­ռին է­ղե: Ի­սոնք կեր­թան թա­քա­վո­րին ի­մաց կու­տան, թը` թա­քա­վորն ապ­ռաստ մը­նա, բա­ղիդ մեչ մե հավ­քըմ է ի­չե: Թա­քա­վո­րը կը­սե թը` չե՞ք կըր­նա զայ­նե: Կը­սեն` կըր­ նանք: Կել­լեն էս պի­ճի­լի-պի­ճի­լի մար­թիք նետ-ա­ղեղ­նե­րով վա­զեն կը օր զայ­ նեն: Հավ­քը օ՛ սա­հաթ գըլ­խու կըյ­նի ու կը­սե. - Ծո՛, է­սոնք ին­ձի պի­տի սը­պա­նեն, նալ­լաթ ըլ­լի ի­րենց էր­կիրն էլ, ի­րենց միսն էլ, թա­քա­վորն էլ ու, էխտ­յար ­թևե­րուն զոռ տա­լով, ան­ջաղ ձեռ­վը­նե­րեն փախ­չի կը:

ԱՍՏՎԱԾ ՕՐ ՉԸՏԱ, ՄԱՀՄՈՒԴՆ Ի՞ՆՉ ԷՆԵ

Կըլ­լի, չիլ­լի, մե շա՜տ ախ­կատ մար­թըմ կըլ­լի: Է­սիկ օր ժող­վորթ կե­նե է­ղե, ուր­դից օր կանս­նի դառ­նա կը, ճվա կը` Մահ­մո՛ւդ, Մահմո՜ւդ: Դու մի՛սե, Մահ­մուդ էտ եր­կը­րին թա­քա­վո­րին ա­նունն է է­ղե: Էս ախ­կա­տը մե քա­նիմ վախտ էլ թա­քա­վո­րին դռնեն կանս­նի­կը օ­րա, Մահ­մո՜ւդ, Մահ­մո՜ւդ ը­սե­լեն կեր­թա: Թա­քա­վո­րը ա­քոշ­կե­ցեն դուս կա­շե, օ­ղոր­մու­թեն կու­տա, ճամ­ փե­կը է­ղե: Էտ ախ­կա­տը ու­նե­ցել է մե դըր­կի­ցըմ: Էս դըր­կի­ցը ի­րեն-ի­րեն ը­սել է. - Յա­վաշ­ հը­լը մեմ ե­սե՛էր­թամ մեր ախ­կը­տին հետ պը­տը­տիմ, էր­թամ թա­ քա­վո­րին դռնեն անս­նիմ: Էտ ախ­կա­տը թող կան­չե` Մահ­մուդ, ես է կան­չեմ` Մահ­բուբ: Ա­շենք թա­քա­վո­րը է­նոր ի՛նչ կուտա, ին­ձի ի՛նչ կուտա: Էք­սի օ­րը էտ ախ­կը­տին հետ ըն­կեր կըլ­լի, կեր­թան մու­րա­լու: Ախ­կա­տը կը ճվա Մահ­մո՜ւդ, դըր­կի­ցը` Մահ­բուբ: Թա­քա­վո­րը ա­քոշ­կե­ցեն դուս կա­շե, զար­մա­նա կը: Կան­չե կը էր­կու­սի­նե: Թա­քա­վո­րը էր­կու ղազ բռնել կու­տա. մե­կը մոր­թե կը, փո­րը կը բա­նա, օս­կի կը լը­լե, մեկ­նե չի մոր­թե: Մոր­թած ղա­զը կու­տա Մահ­մո՜ւդ ճվա­ցո­ղին, սաղ ղազ­նե կու­տա Մահբուբ ճվա­ցո­ղին: Կու­ տա, ճամ­փու կը թնե: Է­սոնք օր ղա­զե­րը կառ­նեն դուս կել­լեն, աղ­քա­տը կա­շե մոր­թած ղա­զին, գլո­խը կը փար­տե: Դըր­կիցն օր կը տես­նի ախ­կը­տի գլոխ փար­տե­լը, կը­սե. - Ին­չի՞ կը փար­տես գլո­խըդ: - Ի՞նչ է­նեմ օր չը­փար­տեմ,- կը­սե ախ­կա­տը,- թա­քա­վո­րը սաղ ղա­զը տվեց քե­զի, մոր­թա­ծը` ին­ձի: Գոն­յա սաղ ղազն օր ին­ձի տար, ե­սա տա­նեի քա­նիմ կա­փե­կի ծա­խեի, տան հա­մար հաց կառ­նեի: Դըր­կի­ցը կը խղճա, վեր­ցը­նե սաղ ղա­զը կու­տա ախ­կը­տին, մոր­թա­ծը կառ­նե տա­նի կը տուն: Տուն օր կը տա­նի, փե­տել կու­տա, ղա­զի փո­րը բա­նալ կու­տա, տես­նի կը օր, օ­հո՜, թա­քա­վո­րը է­տոր փո­րը լի­քը օս­կի է լը­ցե: Հը­լը ա­շե,- կը­սե դըր­կի­ցը ինքն ի­րեն,- ախ­կա­տը թա­քա­վո­րին ա­նու­նը կու­տար տե­ յի, ըշ­տը է­նոր օս­կի է տվե, ես օր Աստ­ծուն ա­նու­նը կու­տա­յի, դար­տակ ղա­զը: Ար­թըղ մեխ­կը կու­տա ախ­կը­տին, կը­սե. - Աստ­ված օր չը­տա, Մահ­մուդն ի՞նչ է­նե: Կանս­նի մե օ­րըմ, էր­կուս, ախ­կա­տը ղա­զը տա­նի կը բա­զար, ծա­խե կը մե քա­նիմ փա­րով, քու­քա կը տուն: Էք­սի օ­րը նո­րեն կել­լե կեր­թա մու­րա­լու: Մահ­ մուդ, Մահ­մուդ թա­քա­վո­րին դռնեն ճվա­լեն օր կանս­նի, թաքա­վո­րը մաթ կը մնա, թը` էս ի՞նչ օ­յին է: Էն­քան օս­կի տվի, էլ կը մու­րա: Կան­չե կը նես, կը­սե.

- Ա՛յ մարթ, ես քե­զի մոր­թած ղազ տվի, դու ի՞նչ է­րիր: Ախ­կա­տը ե­ղե­լու­թե­նը կը պատ­մե: Թա­քա­վո­րը մա­տը կխա­ծե. Աստ­ված օր չը­տա, Մահ­մուդն ի՞նչ է­նե: Բայց թա­քա­վո­րը նո­րեն օս­կի կու­տա, կըսե` քը­նա ապ­ռե:

ԶՐՈՒՅՑՆԵՐ, ԱՌԱԿՆԵՐ ԵՎ

ԶՎԱՐՃԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԱԼԱԼ ՈՒ ՀԱՐԱՄ ՍԵՐՄԵՐԸ

Մար­թուն մե­կը աշ­խը­րին ի՛նչ բա­նի օր ձեռք կու­տա, ա­նա­չո­ղու­թան կը հան­դի­պի: Իշ­քան օր կաշ­խա­տի, ի՜նչ օր կե­նե, չի կըր­նա հա­րըս­տա­նա: Մե օ­րը­մե մե բա­րի մար­թում քո­վը կեր­թա, կը­սե թը. - Ի՞ն­չըղ է­նեմ, օր ձեռ­քըս կուշտ փո­րիս թը­նեմ: Էս մար­թը վեր­ցը­նե կը­սե. - Հը­լը փոր­ցի խաթ­րու վե­րու մե հա­տըմ հա­լալ, մե հատ­մե հա­րամ սերմ, ցա­նե: Թե հա­լալ սեր­մը բուս­նա՜վ, զա­թի քը­նա հա­լալ ճամ­փով, կը հա­րըս­ տա­նաս, թե օր հա­րամ սեր­մը բուս­նա՜վ, զա­թի կեր­թաս սա­րե­րը, դառ­նաս կը հա­րա­մի, էն վախ­տը կապ­ռիս: Էս խեղճ մար­թը կեր­թա, ը­սա­ծին պես ցա­նե կը հա­լալ ու հա­րամ սեր­մե­րը, կա­շե­կը օր հա­րա­մին կը բուս­նի, հա­լա­լի­նը չէ: Կեր­թա խրատ տը­վո­ղին քո­վը. - Էհ՛,- կը­սե խրատ տվո­ղը,- օր հա­րա­մը բուս­նավ, դու պի­տի էր­թաս հա­ րա­մու­թան: Հը­մը հա­րա­մու­թան էր­թած վախ­տըդ էլ խիղ­ճըդ ձեռ­քիդ պի­տի պա­յես: Էս մար­թը կել­լե կեր­թա կը տուն, զեն­քը կառ­նե ու կընկ­նի­կը սա­րե­րը: Սա­ րերն օր կընկ­նի, ը­ռաստ քու­քա սա­րին քառ­սուն հա­րա­մես­նուն, դառ­նա կը ըն­կեր: Է­սոնք ա­մեն օր մե վա­ճա­ռա­կա­նիմ կը բռնեն, թա­լան կե­նեն ու ի­րե­նե կը սը­պա­նեն: Թան­լած ապ­րան­քը օ­րա­կան մե­կը կառ­նե կը է­ղե: Վեվ օր պի­տի առ­նե, է­նիկ պի­տի սը­պա­նե է­ղե վա­ճա­ռա­կա­նին: Էտ քառ­սուն հա­րա­մես­նուն բա­ժին կը հաս­նի, մնա­կը մեն­նակ էս նոր ըն­ կե­րը: Պը­տը­տած վախ­տե­րը մե խո­րունկ ձո­րիմ մեչ ը­ռաստ քու­քա է­սոր ղըսմաթ ըն­կած վա­ճա­ռա­կա­նը. դա­վեն շա­տըմ բառ­ցած: Է­տոր կը բռնեն, ապրան­քը ձեռ­քեն կառ­նեն, ի­րե­նա կու­տան թա­զա հա­րա­մուն, կը­սեն. - Տա՛ր, դիա ի­սոր սը­պա­նե՛, ար­նոտ շա­պիքն էլ փեր, օր ապ­րան­քը տա­նիս քե­զի: Է­սիկ վա­ճա­ռա­կա­նին կառ­նե կեր­թա, օր սը­պա­նե: Ճամ­փեն ինքն ի­րեն կը մտա­ծե, թը ի՞ն­չըղ կըլ­լի օր սը­պա­նեմ էս ան­մեղ մար­թուն, ի՞ն­չըղ էս ան­մեղ մար­թուն ա­րուն­քը մտնիմ: Մ­տա­ծե­լու վախ­տը վա­ճա­ռա­կա­նը կը­սե` ի՞նչ կը մտա­ծես, այ մարթ: Կը­ սե, հը­պը ի՞նչ է­նեմ, քե­զի տա­նիմ կը, օր սը­պա­նեմ, ար­նոտ շա­պի­քըդ տա­նեմ, հը­մը խել­քըս բան չի կտռե: - Օր էտ­քան խղճով մարթ ես,- կը­սե վա­ճա­ռա­կա­նը,- ա­րի ին­ձի բաց թող, այ­սա­նե­րեն հավ­քըմ կը բռնենք, շա­պի­կըս է­տոր ար­նով կա­րը­նո­տենք, տար

ը­սա, օր սը­պա­նե­ցի, է­կա: Հա­րա­մուն սիր­տը մե ան­քա­մըմ խիղ­ճը թոփ էր է­ղե. բիր­տան միտ­քը ըն­ կավ ի­րեն խրատ տվո­ղին խոս­քե­րը, թը հա­րա­մու­թե­նա օր կե­նես, դու է­լի խիղ­ ճըդ ձեռքդ պա­յե: Այ­դա­նե­րեն մե հավ­քըմ կը բռնեն, ա­րու­նը քսեն կը վա­ճա­ռա­կա­նին շապ­ քին, հա­րա­մին կեր­թա ըն­կեր­տան­ցը: Բայց վա­ճա­ռա­կա­նը ոտ­քը կախ կը ցը­ գե ու ձեն կու­տա էս մար­թուն, կը­սե. - Դու օր իմ ջա­նիս չը­դի­պար, դու օր իմ ա­րու­նըս գնե­ցիր, ա­րի փա­լի ես էլ քու ա­րու­նըդ գնեմ: Կեր­թաս օ­րա ըն­կեր­տան­ցըդ քո­վը, բա­նաք կը իմ շեյ-շեյ­ բա­թըս, է­նոր մի­չեն մե ճեր­մակ լա­չա­կով կա­պո­ցըմ դուս կել­լե. էտ կա­պո­ցին մե­չը մե գա­թամ կա, հալ­վա կա և ու­րուշ բա­ներ էլ կան: Է­տոնք բիտ­տու­նը թու­ նած են: Դու հեչ մե­կին ձեռք չես տա, թող է­նոնք ու­տեն, դու ու­րուշ բա­նո­վըմ օ­յա­լա­միշ է­ղի, մի ու­տե: Դու ար­ժա­նի ես, օր սաղ-սա­լա­մաթ մնաս, ապ­րիս: Հա­րա­մին կեր­թա, կա­շե կը օր ըն­կեր­տան­քը վա­ճա­ռա­կա­նին շեյ-շեյբա­ թին չորս թա­րա­ֆը նստել, խո­րա­թա կե­նեն կը: Քո­վեր­նին օր կը հաս­նի, բա­ նան կը բոխ­չես­տա­նը, տես­նին կը օր ի՜նչ ը­սես կա: Ըշ­տը սա­րե­րի սոված մարթ, վը­րա կընկ­նին, կու­տեն կը, ինք­նե գուլ­պա-չար­խը­նուն հետ օ­յա­լա­միշ կըլ­լի, բա­նի­մա ձեռք չի տա: Քի­չըմ օր կանս­նի, կա­շե օր բիտտու­նին աշ­վին չա­թալ­լա­միշ կըլ­լին: Մե քի­չըմ է­տևա բիտ­տու­նը կը ճողին: Էս մար­թը կառ­ նե է­ղած-չե­ղածն ու կեր­թա տուն: Տուն օր կեր­թա, վա­ճա­ռա­կա­նը ճամ­փին ը­ռաստ քու­քա: Սաղ ապ­րան­քը ի­րար հետ հա­լալ կը կի­սեն: Էտ մար­թը վա­ ճա­ռա­կա­նին ճամ­փու կը թը­նե ու է­նոր սա­յե­ցո­վը հա­րուստ մարթ կը դառ­նա ու խիղ­ճը չկորց­րած էլ իր կյան­քը կապ­րի: Աստ­ված էտ մար­թուն եր­կար կյանք տա:

ԷՏ ԷԼ ՉԻ ՄՆԱ

Ժա­մա­նա­կոց մե մար­թըմ կըլ­լի, ձիով ճամ­փա էր­թը­ցած վախ­տը տեսնի­կը օր ը­ռաշ­պա­րըմ արտ կը քշե: Լ­ծել է մե ե­զըմ ու մե մար­թըմ: Էս մար­թը մաթ կը մնա, թը` ի՞ն­չըղ կըլ­լի օր մար­թուն հա­րօր լծեն: Կեր­թա կը քո­վը: - Բա­րի ա­չո­ղում, այ մարթ,- կը­սե: - Աս­տը­ծու բա­րի, հա­զար բա­րի է­կար,- կը­պա­տաս­խա­նե: - Ա­մոթ չըլ­լի հան­ցը­նե­լը,- կը­սե էս անց­վո­րը,- էս ին­չի՞ ես մար­թուն ե­զի հետ հա­րօր լծե:

- Ի՞նչ է­նեմ,- բա­ցատ­րեց արտ քշո­ղը,- մե ե­զըս սատ­կավ, ըն­կեր գըտ­նել չը­կըր­ցա, ե­զի­նա ըն­կեր գնե­լու փա­րա չու­նիմ: Քը­նա­ցի քաղ­քին խա­փանը, տե­սա օր մե­կըմ էս մար­թուն ա­ժան ծա­խեր կը, ա­ռա, փե­րի, ե­զիս հետ լծեմ կը: - Է՛, ը­սավ, եզն ա­ժե քառ­սը­նը­հինգ մա­նեթ: Ա­հան քե­զի էտ­քան փարա, քը­նա քա­ղաք, խա­փա­նեն մե ե­զըմ առ, էս մար­թուն թող, թող էր­թա: Հա­նեց փա­րեն տվեց, մար­թուն բաց թո­ղեց ու ին­քը ձին հե­ծավ, քը­նաց: Խայ­լըմ քը­ նա­ցել էր, մե­մե էս լծվող մար­թը ետ դառ­ցավ, բռնեց խազեի­նին, թը­րեց օտ­վը­ նուն տա­կը, փա­րեն զո­ռով հա­նեց ջե­բեն ու վազ­զեց ձիա­վո­րին էտ­տին: Եփ օր հաս­սավ, ը­սավ` կայ­նե, ախ­պեր, կայ­նե: Մար­թը կայ­նավ, հար­ցուց` ի՞նչ կա: - Բան չը­կա,- ը­սավ լծվող մար­թը,- ես գու­զեմ, օր դու էս փա­րեդ ետ առ­նես, ե­սե լծվիմ հա­րօ­րին, չուն­քի էտ մար­թուն ճան­կեն պրծնիլ չեմ կըր­նա: - Ա՜յ մարթ,- ը­սավ,- ես քե­զի ա­զա­տե­ցի, օր պրծը­նիս, դու ի՞նչ կը մտա­ծես: - Քը­նա,- ը­սավ,- է­նիկ ին­ձի թող լծե. է­տիկ էտ­ման չի՛մնա: Ձիա­վո­րը փա­ րեն ետ ա­ռավ, մտա­ծե­լով քը­նաց: - Ի՞ն­չըղ թե` է­տիկ էտ­ման չի մնա: Ան­ցավ քա­նիմ տա­րի: Էս մար­թը ձի հե­ծած է­լի կանց­ներ մարթ լծո­ղի գե­ ղին քո­վեն: Մտ­քովն ան­ցավ էր­թալ հե­տա­քըր­քըր­վիլ, թե ի՞ն­չըղ է­ղավ է­տոնց բա­նը: Հարց ու փորց է­նե­լեն էտ մար­թուն տու­նը գտավ: Տես­սավ օր խա­զեի­ նը չկա, հը­մը լծվո­ղը կա: Ի­տոնք ի­րար ճան­չե­ցին: Ձիա­վո­րը հար­ցուց` ո՞ւր է խա­զեինդ: - Խա­զեի­նըս մե­ռավ,- ը­սավ լծվո­ղը,- ես ա­ռա է­նոր կըն­կա­նը, տուն­նե մնաց ին­ձի: Հի­մի տես­սար օր էն էլ չմնաց: Էս մար­թը զար­մա­ցավ, ը­սավ. - Լա՛վ բան է է­ղե, լծվե­լեն պրծար, կըն­կանն ու մա­լին էլ տեր է­ղար: - Էս էլ չի մնա,- ը­սավ էս մարթն ու մի­սը­վի­րին ճամ­փեց: Ճամ­փեն էր­թը­ցած վախ­տը էս մար­թը ինքն ի­րեն կու­տար-կառ­ներ, կու­ տար-կառ­ներ, թե` հը­լը աշ­խը­րին բա­նին ա­շե­ցեք. վախտ կար, օր էս մար­թը լծկան էր, է­տև դառ­ցավ խա­զեի­նին կըն­կա տե­րը: Հի­միա կը­սե` էտ էլ չի մը­նա: Ան­ցավ է­լի քա­նիմ տա­րի: Էս մար­թը նո­րեն հե­ծավ ձին, է­լավ քը­նաց ծա­ նո­թին տե­սու­թան: Տուն օր հաս­սավ, ի­մա­ցավ, օր էն էլ է մե­ռել: Տեղնու­տե­ղը նստավ, մտա­ծեց ու ը­սավ. - Ղորթ օր էն էլ չըմ­նաց: Գե­ղա­ցոնց հար­ցուց` ուր­տեղ է թաղ­ված էտ մար­թը: Գ­յու­ղա­ցիք տարան

գե­րեզ­մա­նո­ցը, ցուց տվե­ցին շիր­մա­քա­րը: Վա­րա­վիր­տով ա­շեց օր քա­րին վրեն գրած է` Էս էլ չի մնա: - Վա՜յ քու տու­նըդ շին­վի, էս­տից է­տև էլ ի՞նչ է մնա­ցել, օր էտ էլ չըմ­նա: Ձիա­վո­րը քշեց, քը­նաց տուն: Շա՜տ ու շա՜տ տա­րի­ներ է­լի՛ ան­ցան: Էս մար­թը էն­քան էխտ­յար­ցավ, օր դա­գը­նը­կով ան­ջաղ քե­լեր կը: Մ­տածեց, մտքովն ան­ցավ, ը­սավ, օր պի­տի էր­թա էն մար­թու գե­րեզ­մա­նին տեսու­թան: Ու ձին հե­ծավ, քը­նաց: Քը­նաց ի՞նչ տես­սավ. սաղ գե­րեզ­մը­նին գետ­նին են հա­վա­սար­վել: Հար­ցուց, թե` ո՞ւր է է­սինչ մար­թու քա­րը: - Է՛,- ը­սին,- ժա­մա­նակ ա­ռաչ մե ու­ժեղ սե­լա­վըմ է­լա՜վ, բիտ­տուն սրփեց տա­րավ: - Էն­տի՛օ­ղոր­մած հո­քին քա­րին գրել էր տվե` Էս էլ չի մնա...

ԱՏԱՆՔ ՕՐ ՉԸԼԼԻՐ, ԱՍԱՆՔԱ ՉԷՐ ԸԼԼԻ

Մե շալ գոր­ծո­ղըմ շատ ը­ռունդ կը­նի­կըմ կու­նե­նա, օր ը­սեր ա­րե­գակ մի՛էլ­լե, ես պի­տի էլ­լեմ: Հը­մը ինչ կե­նես օր, օ­րե կաշ­խա­տին, ան­ջաղ օ­րե կու­տեն է­ղե: Գեղն օր քեֆ կու­նե­նա, աս ը­ռունդ կը­նի­կը թե­զըմ կեր­թա, օ­դին օջ­ղին քո­վը կը նստի: Մե­մե կա­շեն օր ուզ­բա­շուն կը­նիկն է­կավ: Ը­սին. - Ըխ­չի՛, քի­չըմ ցած ի­չի, օր ա­նիկ նստի: Մե­մե կա­շեն օր մե­կալ մե­ծին կը­նի­կը է­կավ: Է­լի ը­սին. - Ըղ­չի՛, քի­չըմ ցած ի­չի, օր ա­նի­կա նստի: Մե խոս­քով, ա­սան­կա ցած կի­չըս­նեն ի­րիս­կըն­կա, հարս­տի ու մե­կալնե­րու հա­մար, ու էս ը­ռունդ կը­նի­կը կա­շե օր հաս­սել է օ­դին օտ­քը: Շատ կառ­նը­վի, շատ դարդ կե­նե, կու­տը կու­տե, էր­կինք կել­լե, թը հը­լը բա­նի ա­շե, ես ըլ­լիմ շալ գոր­ծո­ղին ը­ռունդ կը­նի­կը, պա­տի­վը տան ու­րուշ­նե­րուն: Մե օր­մա կը­սե. - Քա մա՛րթ, ես ալ քե­զի կընկ­տու­թեն չեմ է­նա: Ես քե­զի պի­տի թող­նեմ, էր­ թամ գլխուս ճա­րին ա­շեմ: - Ա՜յ կը­նիկ,- ը­սավ,- դու խո չը­խե­լը­ռա՞ր, ի­սի մեր է­րե­խա­նե­րը, տուն, տե­ ղը ի՞ն­չըղ պի­տի կա­ռա­վա­րեմ քեզ­նեն է­տև: - Ալ չեմ դի­մա­նա,- ը­սավ կը­նի­կը,- Եփ օր ես ի­սի ը­ռըն­դու­թե­նո­վըս օ­դին մեչ տեղ չու­նիմ, էս գե­ղը մնա­լըս ին­ձի հա­րամ է: - Ջա­նըմ,- ը­սավ մար­թը,- ա­տանկ բան չի՛լլի, խելքդ գլոխդ փեր: - Չէ՛ ու չէ՛,- հա­մա­ռեց կը­նի­կը,- կամ ես պի­տի աս գե­ղեն հե­ռե­նամ, կամ տ­նով-տե­ղով պի­տի էլ­լենք, թա­րա­ֆըմ էր­թանք:

Աս մար­թուն իլ­լա­ճը կը­ռավ: Է­լան, շա­լին հո­րը քա­կե­ցին, ի­րար կա­պե­ ցին, քոչ ու քար­վա­նը շալ­կե­ցին ու ըն­կան ճամ­փա: Կեր­թան, կերթան, շատ կեր­թան, թե քիչ, մըտ­նին կը մե թուր­քիմ գեղ: Կա­շեն օր մոլ­լեն էր­թի­քը կայ­նե, ի­րենց կա­շե ու հար­ցը­նե կը. - Ի՞նչ մարթ եք, ո՞ւր կեր­թաք: - Հը­բը,- կը­սեն,- ա­սանք, ա­սանք. կեր­թանք օր մե լավ տե­ղըմ աշ­խատինք, ապ­րինք: - Ծո՛,- կը­սե,- ըշ­տը ե­սա շալ գոր­ծող, բուրթ մա­նող ժուռ քու­քա­յի: Ին­ձե­նա լավ մարթ: Է­կեք իմ տու­նըս, ձե­զի տուն-տեղ է­նեմ, բուրթ տամ, մա­ նեք, գոր­ծեք, ապ­րեք: Ալ ո՞ւր պի­տի էր­թաք: Աս շալ գոր­ծո­ղը հա­մա­ձայ­նի կը ու մտնին կը տուն: Մոլ­լեն ի­տոնց տուն կու­տա, տեղ կու­տա ու բար­դըն­նե­րով բուր­թը ցուց կու­տա: Ա­սոնք շա­լին հո­րը շի­նեն կը ու կըս­կը­սեն աշ­խա­տի­լը: Կանս­նի մե վախ­տըմ: Աս մար­թը կա­շե օր, ի՜նչ ա­շե. մոլ­լեն ի­րա կըն­կա­նը զավ­թել է: Շատ կը մտա­ծե: Մ­տած­մուն­քին մեչ ին­քը ի­րեն խոսի­կը ու շալ կը գոր­ծե: Սանդ­ռը ա­ռաչ կը հրե ու կը­սե. - Ես իմ ձեռ­քո­վըս է­րա, ես իմ ձեռ­քո­վըս է­րա... Ու նո­րեն գոր­ծե կը: Բիտ­տուն զար­մա­նան կը, թը` չըլ­լի՞ մար­թը խել­քը թը­ ռու­ցել է: Մոլ­լին կը­նի­կը քու­քա, հար­ցը­նե կը. - Ուս­տա, ատ քեզ ի՞նչ է պա­տա­յե, օր սանդ­ռը ա­ռաչ տա­նիս, կը­սես` ես իմ ձեռ­քո­վըս է­րա, ետ կը փե­րես, կը­սես` ես իմ ­ձեռ­քո­վըս է­րա... Էս խեղճ մար­թը մոլ­լին կըն­կա­նը քո­վը սիր­տը կը բա­նա ու կը­սե ե­ղե­լու­թե­ նը: Մոլ­լին կը­նի­կը օ՛սա­հաթ կը­սե. - Ուս­տա՛, եփ օր ա­տանք է, հայ­դե, դու­նա ին­ձի՛ ա­րի: Մար­թը ի­րի­կու­նը կեր­թա մոլ­լին կըն­կա­նը ծո­ցը: Էտ­տից է­տև շալ գոր­ծո­ղը սանդ­ռը ա­ռաջ կը փե­րե ու ետ կը տա­նի կը­սե. - Ա­տանք օր չըլ­լիր, ա­սան­քա չէր ըլ­լի, Ա­տանք օր չըլ­լիր, ա­սանք ա չէր ըլ­լի: Մոլ­լեն այս ան­քամ քի­չըմ զար­մա­նա կը, հը­մը բան չի հաս­կը­նա:

ԻՄԱՍՏՈՒՆ ՍՈՂՈՄՈՆՆ ՈՒ ՔՈՌ ԲՈՒԲԲՈՒՆ

Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մոնն, օր ի­րա գի­տու­թե­նո­վը աշ­խար­քը հրա­տա­րակվավ, մե կը­նի­կըմ ա­ռավ, մտավ աշ­խար: Կը­նիկն ա­ռավ, աշ­խար մը­տավ, հը­մը է­լի ի­մաս­տուն մնաց: Մե օ­րըմ ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը քը­նաց պտըտ­տավ-պտըտ­տավ, դառցավ տուն օր է­կավ, կը­նի­կը մռթը­նին կա­խել էր: Մար­թը հար­ցուց. - Կը­նիկ, է­սօր քե­զի ի՞նչ է է­ղե: (լռու­թուն): Մե­մե հար­ցուց` Կը­նիկ, ին­չի՞ ձեն չես հա­նե: - Ի՞նչ ձեն հա­նեմ,- նե­ղե­ցած ը­սավ կի­նը,- դու ըլ­լիս աշ­խը­րի ի­մաս­տու­նը, դու ու­նե­նաս աշ­խը­րիս բու­սե­րուն լե­զուն, հավ­քե­րուն հետ խո­րա­թա է­նես, ե­սե էս­ման նստիմ խա­րա­պա տնե­րուն մե­չը ու հայ­վը­նի պես մնամ: - Է՛, ի՞նչ գու­զես,- ը­սավ ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը, ի՞ն­չըղ տուն ըլ­լի օր, դու ու­րախ ըլ­լիս: - Ես գու­զեմ,- ը­սավ,- օր դու աշ­խը­րին հավ­քե­րուն օս­կըռ­նե­րո­վը մե պա­լա­ տըմ շի­նես, բըմ­բուլ­նե­րո­վը վրեն ծած­կես, օր ե­սե մե­չը ֆըռ­ֆը­ռամ, ը­սեն` ա՜յ, իս­կա­կան Սո­ղո­մոն ի­մաս­տու­նին կը­նիկն է: Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նին ամ­ռա­յը բռնեց, թը` էս կը­նիկն ի՞նչ գլխեն դուս բա­ներ կը մտա­ծե: Վախ­տըմ օր ան­ցավ, կը­նիկն է­լի սկսեց զայ­լեն տա­նիլ: Ի­մաս­տուն Սո­ ղո­մոնն է­լավ, քը­նաց սա­րը, կան­չեց բիտ­տուն հավ­քե­րուն: Է­նիկ սա­րին գլո­ խը մե շատ մեծ տու­նըմ էր շի­նե, ուր­տեղ օր թոփ կըլ­լեին աշ­խը­րին հավ­քե­ րը: Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նին հետ խո­րա­թա կե­նեին: Եփ օր հավ­քերուն էտ­տեղ կան­չեց, թոփ է­ղան աշ­խըր­քի հավ­քե­րը է­րամ-է­րա­մով, սկը­սեցին ի­րար հետ խո­սե­լը: Հը­մը քոռ բուբ­բուն հը­լը չը­կար: Շատ օր խո­սան աշ­խը­րի մա­սին, մե­մե ա­շե­ցին օր ո՜ւ­շու­րեկ քոռ բուբ­բուբ ի­րեն ե­րա­մո­վը է­կավ, այ­ման հե­ռուն ի­չավ: Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մոնն ը­սավ. - Ծո­ քո՛ռ բուբ­բու, դու ին­չի՞ ու­շա­ցար: - Ես­սիմ,- ը­սավ,- մտա­ծեի կը` թե ին­չի՞ հա­մար ես կան­չե: - Ես ձե­զի կան­չել եմ, օր ձեր օս­կըռ­նե­րով ու բըմ­բուլ­նե­րո­վը կընկա­նըս հա­ մար մե պա­լա­տըմ շի­նեմ,- ը­սավ ի­մաս­տու­նը: Է­տիկ օր ը­սավ, հավ­քե­րը ջու­րը քաշ­վան: Քոռ բուբ­բուն ա­ռաչ է­կավ, ձեն ու­զեց ու ը­սավ. - Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մոն, ես քե­զի ի­րեք հատ հարց պի­տի տամ, թե օր դու

կըր­ցար պա­տաս­խա­նել, զա­թի քու ու­զածդ կե­նես, թե օր չէ` հավ­քերուն պի­տի վեր վա­րես: Հա­մա­ձայն է­ղան: Տուր քու հար­ցե­րը, ը­սավ. - Իս­տից վերն է ծան­դըռ,- քոռ բուբ­բուն ձեռ­քը թրեց բկին,- թը` ցա­ծը: - Ի­հար­կե, բկից ցածն է ծան­դըռ,- ը­սավ Սո­ղո­մոն ի­մաս­տու­նը: - Չէ՛,- ը­սավ քոռ բուբ­բուն,- ա­հան դու սխալ­վար: Մար­թուն գլոխն է ծան­ դըռ, չուն­քի է­նիկ կը պը­տը­տեց­նե ի­րեն: Սո­ղո­մոն ի­մաս­տու­նը սքլավ ու ը­սավ` լա՜վ, մե­կել հար­ցըդ տուր ա­շեմ: Քոռ բուբ­բուն հարց­րեց. - Աշ­խը­րին է­րե­սը ծնվող­նին են շա՞տ, թը՞ մեռ­նող­նին: - Ի­հար­կե ծըն­վող­նին են շատ,- ը­սավ ի­մաս­տու­նը,- չուն­քի հա­զա­րը կը մեռ­նի, հա­զար ու մե­կը կը ծնվի: - Չէ՛,- ը­սավ քոռ բուբ­բուն,- ա­ռաչ էտ­ման էր, հը­մը է­սօր­վը­նեն փոխ­վել է էտ բա­նը, չուն­քի վեվ օր խիղ­ճը կո­րուց, է­նիկ մե­ռել­նուն կը խառ­նըվի, կըլ­լի հա­վա­սար: Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը էս խոս­քից չաս­կը­ցավ օ­րա, քոռ բուբ­բուն պար­զեց ը­սա­ծը. ա՛յ, օ­րի­նա­կի հա­մար, դու է­սօր խիղճ չու­նիս. կըն­կանդ հա­մար պի­տի մտնիս էս սաղ աշ­խը­րի հավ­քե­րուն ա­րուն­քը: Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը է­լի՛ սըք­լավ: Բուբ­բուն մե­կել հար­ցը տվեց. - Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը սաղ ըլ­լի, կըր­նա՞ս ը­սե աշ­խը­րին է­րե­սը կը­նիկ­ մարթն է շատ, թը` է­րիկ­մար­թը: - Ջուխտ են,- ը­սավ ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը: - Չէ՛,- ը­սավ քոռ բուբ­բուն: Դու հախ­տը­վար: - Ին­չի՞ հախ­տը­վա,- ը­սավ ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը ու հեր­սը է­լավ: Չէ՞ օր Աս­ված Ա­թա­մին ու Է­վա­յին ջուխտ ըս­տեղ­ծեց, մին­չի օ­րըս էլ է­ման կեր­թան արն ու է­քը: Չէ՛,- ը­սավ քոռ բուբ­բուն: Հի­մի օր մե տղա­մար­թըմ ի­րան կըն­կա­նը խոս­քին ան­գաճ է­նե­լով աշ­խը­րին մե­չը ա­վու­զա­րը ցը­գե, է­նիկ կը­նիկ­մարթ կը հա­մար­վի: Ը­սավ քոռ բուբ­բուն ու քաշ­վավ քա­նար: - Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը օ՛սա­հաթ վրեն ա­ռավ: Ձեռ­քը զար­կեց բուբ­բուին մեշ­կին ու ը­սաց. - Քը­նա, քոռ բուբ­բու, դու փրկե­ցիր սաղ աշ­խը­րին սի­րուն հավ­քերուն: Ը­սավ, թո­ղեց հավ­քե­րուն ու քը­նաց տուն:

ԻՄԱՍՏՈՒՆ ՏՂԱՆԵՐԸ

Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը գու­շա­կեց, օր մե ի­մաս­տուն աստ­ղըմ պի­տի էլ­լե: Է­նիկ ու­ներ մե բե­լի­կըմ նա­խըր, չո­բա­նը քուրթ էր, և մա­լը դու­սը կը պառ­կես­ ներ: Օր­վա­նըմ մե օ­րը է­սիկ քըր­թին ը­սաց. - Քո՛ւրթ, մու­ղաթ կե­ցի, ապ­րի­լի վեր­չին էս­ման մե ը­ռունդ, կարմիր աստ­ ղըմ պի­տի դուս քա: Եփ օր տես­նիս կը, ա­րի ու ին­ձի խա­պար տուր: Քուրթ չո­բա­նը ը­սավ` Լա՛վ, ա­ղա ու քը­նաց: Օր­վա­նըմ մե օ­րը, գի­շե­րը գե­զըթ է­րած վախ­տը, քուր­թը տես­սավ, օր էտ աստ­ղը դուս է­կավ: Վա­զե­լով է­կավ գեղ, հաս­սավ ի­րեն տան քո­վը, կայ­նավ, դի­շիմ­միշ է­ղավ. ը­սավ` էս­տեղ մե բա­նըմ կա: Մ­տա­ծեց` ա­ռաչ էր­թամ ֆա­թեիս քո­վը, է­տև էր­թամ Սո­ղո­մոն ի­մաս­տու­նին ը­սեմ: Քուր­թը քը­նաց ֆա­թեին կուշ­ տը քի­չըմ մնաց, է­տև է­լավ քնաց ի­մաս­տուն Սո­ղո­մոնին քո­վը, ը­սաց. - Ա­ղա, չե՞ս ը­սե, ը­սածդ աստ­ղը կես­գի­շե­րին դուս է­կավ: Սո­ղո­մոնն է­լավ, ա­փալ-թա­փալ վազ­զեց, ա­շեց, օր հախ­խաթ, ի­րեն գու­շա­կած աստըղն է: Աստ­ղին ա­շեց ու քը­նաց քը­նավ կըն­կա­նը կուշ­տը: Ար­թըղ ի­նը ա­միս, ի­նը սա­հաթ, ի­նը դախ­խեն օր թըմ­մավ, ի­մաս­տուն Սո­ ղո­մո­նին ու քըր­թին կընկ­տի­քը ծունկ չո­քե­ցան ու մեկ-մեկ ը­ռունդ մանչ տղա ու­նե­ցան: Էտ տղա­քը է­լան մե­ծը­ցան, ի­րենց հա­մար էպ­պե­ճա կար­թա­յին կը: Մե ցո­ րե­կըմ քուր­թը նա­խըրն օր տուն փե­րեց կթե­լու, ի­րեն տղեն ու Ի­մաս­տունին Սո­ղո­մո­նին տղեն նախ­րին մե­չը մե ծան­դըռ կո­վըմ տես­սան: Ի­մաստուն Սո­ ղո­մո­նին տղեն քրթին տղին ը­սավ. - Գի­տես, քըր­թի տղա, էս կո­վը ծնի կը, փե­րե կը ճա­կա­տը ղաշ­խա մե հոր­ թըմ: Քըր­թին տղեն չհա­մա­ձայ­նեց, ը­սավ. - Չէ՛, Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նի տղա, էտ կո­վին հոր­թին ճա­կա­տը ղաշխա չէ. հոր­թին պո­չին ծերն է ղաշ­խա. թրել է ճակ­տին, քե­զի էտ­ման կե­րևա: Էս տղեր­ քը ըս­պո­ռի է­ղան. մե­կը ը­սավ ճա­կատն է ղաշ­խա, մե­կե­լը թը` պոչն է ղաշ­ խա: Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը էտ վախ­տը ան­գաճ կե­ներ: Դա­նակը քա­շեց, կո­վը մոր­թել տվեց: Հոր­թը փո­րեն հա­նե­ցին տես­սան, օր հախխաթ, քըր­թին տղին ը­սածն էր: Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը հեր­սո­տավ ու քրթին կան­չեց, ը­սավ. - Քուրթ, շի­տակ ը­սա, էն օ­րը չէ, էն ա­վուր Աստ­վածն է, էն աստղն օր տես­ սար, դու ա­ռաչ մե՞­րը է­կար, թը՞ ձե­րը քնա­ցիր: Քուրթն էլ չկըրցավ սուտ խո­սի, ը­սավ.

- Ա­ղա, վալ­լա, ա­ռաչ մեր տու­նը քը­նա­ցի, է­տև է­կա ձե­րը: Ի­մաս­տունն Սո­ղո­մո­նը քրթին բան չը­սավ, հը­մը ի­րեն­նէ ի­րեն կե­րավ:

ԻՄԱՍՏՈՒՆ ՍՈՂՈՄՈՆԻՆ ՇԻՆՈՒԹՅԱՆ ԳԻՆԸ

Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը աշ­խը­րին մե­չը շի­նեց ա­մե­նաը­ռունդ շի­նութե­նը: Է­սիկ է­ման մե բա­նըմ էր, օր չորս թա­րա­ֆեն ա­րևը մե­չը կառ­ներ: Պա­լա­տին ա­նունն օր շատ հրա­տա­րակ­վավ, ի­րեն էր­կը­րին մար­թիքն ու ու­րուշ էր­կըր­նե­ րու մար­թի­քը փեշ­քըշ­նե­րով է­կան տե­սու­թան: Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը է­տոնց հար­քեց, պատ­վեց ու է­լան շի­նու­թան չորս թա­րա­ֆը պըտ­տան: Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը ը­սաց. - Ի՞նչ գին կը թնեք պա­լա­տիս: Հեչ մե­կը չըկր­ցավ գին թը­նե: Քա­շեց է­տոնց բիտ­տու­նին ճի­տը կտռեց: Էտ­ տից է­տև է­կան Ըս­տամ­պո­լուց. ա­նոն­քա ը­սին էր­թանք տես­նինք էտ պալա­ տը, ա­շենք ին­չո՞վ է շի­նած, ի՞ն­չըղ է շի­նած, օր սաղ աշ­խա­րը մաթ է մնա­ցե: Է­սոնք ճամ­փեն ը­ռաստ է­կան մե քուրթ չոբ­նիմ: Բա­րև տվին-ա­ռան ի­րար, և քուր­թը, քա­նի օր գլխի էր ըն­կե ար­թեն, հար­ցուց, թը` ո՞ւր են գնում: - Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նին պա­լա­տը տես­նե­լու կեր­թանք,- ը­սին: Քուր­թը ը­սավ, օր շատ չը­թին կըլ­լի ձեր էր­թա­լը, քա­նի օր տեսն­լուց, պատ­ վի ու հար­գան­քի ար­ժա­նաց­նե­լուց հե­տո, Ի­մաս­տու­նը հարց կու­տա, թե` ի՞նչ գին կը թը­նեք պա­լա­տիս, ը­սեք օր պա­լա­տիդ գինն է ապ­ռի­լի ա­րե­քա­կը, մա­ յի­սոց­վա թո­նը: Չուն­քի աշ­խարք լիաս­նո­ղը էս էր­կուսն են: Չէ նե զայ­նե բիտ­ տու­նիդ ճի­տը կը կտռե: Էս մար­թի­քը է­լան քը­նա­ցին, Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը է­սոնց հար­քեց, պատ­ վեց, է­տև տա­րավ պա­լա­տին չորս թա­րա­ֆը պտըտ­ցուց ու հար­ցուց. - Հ­՞ը, շի­նու­թա­նըս հավ­նա՞ք: Մար­թիք ը­սին, օր­ հավ­նանք, շա՜տ հավ­նանք: Սո­ղո­մո­ն Ի­մաս­տունը երկ­ րորդ հար­ցը տվեց, ը­սավ. - Ի՞նչ գին կը թը­նեք պա­լա­տիս: - Քու պա­լա­տիդ գի­նը,- ը­սին ըս­տամպլ­ցիք,- ապ­ռի­լի ա­րե­քակն է, մե-մե մա­յի­սոց­վա թո­նը: Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը մա­տը խա­ծեց. - Քը­նա­ցե՛ք, ը­սավ, քըր­թին էք ը­ռաստ է­կե, թե չէ վեվ գի­տե` հի­մի ուր պի­տի ճամ­փեի ձե­զի:

ԻՄԱՍՏՈՒՆ ՍՈՂՈՄՈՆՆ ՈՒ ՍԱՏԱՆԵՆ

Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը գու­շա­կեց, օր մե սա­տա­նեմ սի­րե կը ի­րեն մորը: Հը­ մը սա­տա­նին ու Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նին տնե­րուն մե­չը էր­կու մեծ սար է է­ղե: Սա­տա­նեն ի­րեն այ­մա­նեն (տնից) օր քու­քա է­ղե, ին­չըղ օր մե ու­շա­պըմ քա: Սա­տա­նեն ի­րեն սա­րեն էս­թուն անց­նե­լեն է­տև կըլ­լի է­ղե մե թե­լիմ պես բա­րակ բա­նըմ: Էտ­ման թե­լիմ պես բա­րակ քու­քա, մտնի կը Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նին մո­րը տու­նը: Հը­մը Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը թե­զըմ գու­շա­կե կը, օր սա­տա­նեն լավ բա­նի հա­մար չի քա: Գու­շա­կեց, գտավ օր սա­տա­նի թը­լը­սու­մը ի­րեն սա­րին մեչն է: Կան­չե կը ժո­ղովր­թին, փա­րա կու­տա, կը­սե. - Փո­րե­ցեք էս մեր սա­րը: Ինչ օր կը գտնիք, փե­րեք տվեք ին­ձի: Կել­լեն փո­րե­լու: Շատ օր կը փո­րեն, մե օր­մե է­տոն­ցեն մե­կը, ին­ձի պես խել­քեն թե­թև կըլ­լի, գտնի կը մե օս­կե­ցե ղուտ­տի­կըմ: Հը­մը ին­քը չի հաս­կը­նա, օր օս­կի է: Կը­սե. - Տ­ղե՛ք, ա­րիք տես­սիք, թե ին­չըղ ը­ռունդ պի­պիլմ եմ գտե: Էս ղուտ­տի­կը տա­նին կու­տան Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նին: Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը ըշ­տը վարց­քը կու­տա ու ճամ­փու կը թը­նե է­տոնց: Էն­տից է­տև բա­նա կը գտած ղուտ­տի­կը, կա­շե օր մե սի­րո՜ւն մատ­նիմ կա մե­չը: Սա­տա­նին փե­չատ­նե վրեն: Թը­նե կը ջե­բը: Էք­սի օ­րըն օր սա­տա­նեն ի­րեն սա­րեն քու­քա կը շորոր­լա­միշ ըլ­լե­լեն, ինքն ի­րեն վրա զար­մա­նա կը, թե ին­չի՞ թուլ է: Առաչ­վա պես է­լի դառ­նա կը մե բա­րակ թե­լի պես բա­նըմ, քու­քա Ի­մաստուն Սո­ղո­մո­նին մո­րը քո­վը, հը­մը քա­լեն հեչ բան չի հաս­կը­նա: Ի­մաստուն Սո­ղո­մոնն օր տես­նի կը սա­տա­նին քա­լը, մո­րը քո­վը մտնի­լը, կեր­թա դու­ռը դսեն կա­խե կը ու սա­տա­նին մա­տա­ նիով դու­ռը կը փե­չա­տե: Դուռն օր կը փե­չա­տե, էլ չի բաց­վի, չուն­քի սա­տա­նին մատ­նուն թը­լը­սու­մը վրեն է: Փե­չա­տե­լուն բաշ­տան սա­տա­նեն կընկ­նի ծըն­կի ու կըսկ­սե ա­ղա­չե­լը Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նին ու կը­սե. - Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մոն, դու ին­ձի ա­զա­տե, ես էլ քե­զի ինչ­քան օր նեղ տեղն ընկ­նիս, օք­նեմ, ա­զա­տեմ: Հը­մը Ի­մաս­տուն Սո­ղո­մո­նը ան­գաճ չէ­րավ, ը­սաց. - Դու սա­տա­նա ես, օտ­քեդ գլոխ մու­խան­նաթ ես, օր քե­զի թող­նեմ, կեր­ թաս, էլ միտքդ չես փե­րե: Սա­տա­նեն էր­թում կու­տե, էր­թում կը­րա­կը կը մտնի, հը­մը Ի­մաս­տուն Սո­ ղո­մո­նը չէ­րավ ու ը­սաց. - Թե գու­զես, օր քե­զի ա­զա­տեմ, ա­րի պատ­մե ին­ձի, թե աշ­խըր­քի իպ­տի­ տա­յեն դիո­րի վեր­չը ի՞նչ պի­տի ըլ­լի: Սա­տա­նեն ը­սաց.

- Մեն­նակ մե բա­նըմ կը­սեմ, օր օղ­լու­շա­ղըդ մնաց հղի (հղիա­ցավ), կըլ­լե­ նա էր­կու ճի­ճու. է­տոնք ի­րար հետ կը կռվին, վերն օր էխ­տեց, է­նիկ կը մնա, մե­կե­լը կը մեռ­նի:

ՍՈՒՐԲ ՍԱՐՔԻՍԸ

Կեղ­նի թա­քա­վոր­մի, հրո­վար­տակ կը հա­նե, թե ոյն օր Սուրբ Սար­քիս բռնեց բե­րեց քով­սի, ուր կշեռ­նո­ցով օս­կի կի­տամ ու­րին: Էտ քաղ­քի մեջ կար մե քյա­սիբ մարթ­մի, գեր­դաս­տա­նից շատ­վոր: Ը­սեց. - Կը­նիկ, մեր թա­քա­վորն հրո­վար­տակ է հա­նե, թե ոյն օր Սուրբ Սար­քի­ սին բռնեց բե­րեց քով­սի, ու­րին ուր կշըռ­նո­ցո­վ օս­կի կի­տամ: Պի­տի էր­թամ, իմ կշըռ­նո­ցով թա­քա­վո­րից օս­կի առ­նեմ, ը­սիմ օր ես կը­բե­րիմ Սուրբ Սար­քի­սին: Էս մար­թու կի­նը մտա­ծեց, ը­սավ. - Տո՛, ա՛յ մարթ, դու դոր, Սուրբ Սար­քիս դոր. դու ուր­դի՞ց կըյնաս Սուրբ Սար­քիս բե­րիս. ըշ­տը օ­րա­կան կաշ­խա­տիս, օ­րա­կան կապ­րինք: Գա­ցիր օս­ կին բե­րե­ցիր, Սուրբ Սար­քիս լը չը կըր­ցար գտար, էն ժա­մա­նակ գլուխ­դի կը զար­կե: - Տո՛, այ կը­նիկ,- ը­սեց,- կեր­թամ օս­կին կը բե­րիմ, քառ­սուն օր սրոք կառ­ նիմ: Քառ­սուն օր է­տև յա էշ կը փիտ­նա, յա ի­շու տեր: - Տո՛ մարթ, խիամ­թին` քու մուր քու ճա­կատ, դու գի­նաս,- ը­սեց կընի­կը: Մարթն է­լավ, գնաց թա­քա­վո­րի քով, ը­սեց թա­քա­վոր սաղ մնաս, ըս կը­ բե­րիմ Սուրբ Սար­քիս: Թա­քա­վորն հար­ցուց` գի­նա՞ս ինչ պայ­մա­նով: Ե­թե Սուրբ Սար­քիսն բե­րիր, քու կշռնո­ցով օս­կի կի­տամ, թե օր չբե­րիր, գլուխ­դի կզար­կիմ: - Թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա,- ը­սեց էս մար­թը,- ըն­ձի քառ­սուն օր սրոք տուր: Պայ­ման է­րե­ցին, ա­ռավ օս­կին ու գնաց: Տա­րավ տուն, ը­սեց` կընի՛կ, բե­ րիր իմ: Մե­կել օր է­լան ի­րիկ-կը­նիկ, գնա­ցին բա­զար, շոր ա­ռան է­րե­խոց, կո­ ղինք, ու­րանց հա­մար` հաց, վեր­ջա­պես քյա­սիբ մարթ էր, էտ օս­կով ուր ըմ­մեն նե­ղու­թուն հո­քաց: Է­կա՜վ, քառ­սուն օր թըմ­մավ: Մեկ լը բիր­տան չափռ­ներ գա­ցին էտ մար­թու տուն, հետ ու­րանց մե պզտի տղե­մի ներս մտավ: Էտ տան տեր գիտ­ցավ, թե չափռ­նու տղեն էր, չափռ­ներ լե գի­ցան, թե էտ մար­թու տղեն է: Ը­սե­ցին. - Է­լի՛ էր­թանք, թա­քա­վոր քը­զի կան­չե: Էտ մարթն է­լավ, կնկան մնա բա­ րով է­ղավ, ճժե­րու է­րես պա­գեց, է­լան գնա­ցին: Մ­տան թա­քա­վո­րի դի­վան­խա­

նեն, էտ պզտի տղեն լե հետ ու­րանց մտավ ներս: Թա­քա­վոր հարցուց էտ մար­թուն. «Դո՞ր է Սուրբ Սար­քիսն»: Էտ մարթ խեղճ-խեղճ վիզն օլ­րեց դե­մի էտ պզտի տղեն (կու­զեր ը­սել` ե­սի՞մ): Ի­րեք ան­գամ հար­ցուց, ի­րեք ան­գամն էլ էտ­մալ է­րեց: Վե­րուց թա­քա­ վորն ը­սեց ուր ա­տե­նա­կա­լին. - Պա­րոն ա­տե­նա­կալ, մե մար­թըմ օր ուր կշռնո­ցով օս­կի տա­նե, թե Սուրբ Սար­քի­սին կը բե­րիմ, հի­մա չը բե­րեր է, էտ­մալ մար­թու դի­վան ի­մա՞լ կը կտրիս: Ա­տե­նա­կալն ը­սեց. - Էտ­մալ մար­թուն կտոր-կտոր է­նել, շշի վրեն շա­րել, փու­ռը կո­խել: Վե­րուց էտ պզտի տղեն ը­սեց. - Խաս­պի՛ տղա, խաս­պի՛ տղա (տղեն գի­ներ, օր էտ ա­տե­նա­կալ խասպի տղա էր): Թա­քա­վո­րը վե­րուց մե­կել ա­տե­նա­կա­լին հար­ցուց, թե մե մար­թըմ օր թա­քա­վո­րին խա­փե, ուր կշռնո­ցով օս­կի տա­նե, թե Սուրբ Սար­քիս կը բե­րիմ, հի­մա չբե­րեր է, է­տոր դի­վան ի­մա՞լ կը կտրիս: - Էտ­մալ մար­թուն կտոր-կտոր է­նել, պու­տուկն ըլ­լալ, փու­ռը տալ: Պզտի տղեն ը­սեց` ներկ­րա­րի տղա, ներկ­րա­րի տղա, գի­ներ, օր էտ ա­տե­նակալ ներկ­րա­ճու տղա էր: Թա­քա­վորն վրա ի­րե­քին հար­ցուց: Էտ ա­տե­նա­կալ լե ը­սեց. - Թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա, մե մարթ օր էր­թա Աստ­ծուն խա­փե, քը­զի ըն­ չի՞ հա­մար չպի­տի խա­փե: Պզ­տի տղեն վեր­ցուց ը­սեց. - Աֆ­ֆա­րըմ, աֆ­ֆա­րըմ: Աս­լի եկ, ջնսի փակ, բիր սան, բիր շայ­զա­դա (էտ լը թա­քա­վո­րի տղա էր): Պզ­տի տղեն էտ խոս­քեն է­տև բիր­տան կո­րավ: Էտ մար­թը էն սա­հաթ հաս­ կը­ցավ, օր էտ պզտի տղեն չափռ­նու տղեն չէր, Սուրբ Սար­քիսն էր: Թա­քա­վո­րը մեկ լը հար­ցուց. - Տո, ա՛յ մարթ, դու օ­րի՞ չբե­րե­ցիր Սուրբ Սար­քիսն: - Թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա,- ը­սեց էս մար­թը,- քառ­սուն օր ըն­կա է­նոր է­տև, հա­մո­զե­լով-հա­մո­զե­լով ան­ջաղ բե­րե­ցի, հա­նե­ցի հու­տա. դու օր ըն­ձի կը հար­ցուց­ներ, թե Սուրբ Սար­քիս բե­րե­ցի՞ր, ես քը­զի քա­նի գլխով է­րի, դու չհաս­կը­ցար: Ե­թե բե­րած վախտն ը­սենք, թե ա­հա՛ն, թա­քա­վոր, Սուրբ Սար­ քիսն, դու էր­կու ը­րո­պե չըր կըյ­նա տես­նե է­տոր: Ես գլխով կենենք, օր դու լավ մի ի­շեր, օր չըս կըր­ցեր գի­ցի, ես ի՞նչ է­նիմ: Թա­քա­վորն ը­սեց. - Գ­նա՛, ա­զատ ես: Մարթն է­լավ ու­րախ գնաց ուր տուն:

ԱԿՈԲ ՊԱՏՎԻՐԱՔՆ ՈՒ ՍՈՒԼԹԱՆԸ

Ըս­տամ­բո­լու մե­չը Ա­կոբ պատ­վի­րա­քը կար­թար կը Հա­միթ սուլ­թա­նի հետ, քա­նի օր է­նիկ հը­լը սուլ­թան չէր: Եփ օր թա­քա­վոր նստե­ցավ Ը­ռեշիդ սուլ­թա­ նը, Ա­կոբ պատ­վի­րաքն էլ նստե­ցավ պատ­վի­րաք: Ի­րար հետ օր կար­թա­յին կը, է­նոնք ի­րար մտյան չէ­րին: Սուլ­թա­նին պա­լա­տը Ա­կոբ պատ­վի­րա­քին հա­ մար միշտ բաց էր. Աստ­ծուն ի­րեն օ­րը կեր­թար սուլ­թանին: Ժա­մա­նա­կին Հա­միթ սուլ­թա­նը կատ­վին ու­սում էր տվե, օր ի­րենց խզմաթ կե­ներ: Օր­վա­նըմ մե­կը Ը­ռե­շիդ սուլ­թա­նը հարց տվեց պատ­վիրա­քին, թե. - Ա­դա­մըն նաս­լի՞ գա­րակ, յոխ­սա ուս­լի (­Մար­թու ցեղն է կա­րևոր, թե՞ ու­ սու­մը): Ա­կոբ պատ­վի­րա­քը էտ օ­րը էտ հար­ցին չպա­տաս­խա­նեց: Ան­ցավ մե քա­ նիմ ժա­մա­նակ, սուլ­թա­նը է՛լի հարց տվեց, թե. - Փա­թիկ ա­ֆան­դի, նա­՞ի­չուն բա­նըմ սե­զը­մի սախ­լա­տըն, օ­նըն ջուհա­պը­ նի վեր­մա­տըն (­Պատ­րիարք է­ֆեն­դի, ին­չո՞ւ իմ հար­ցը թաքց­րիր և նրա պա­ տաս­խա­նը չտվե­ցիր): - Փա­տի­շայ. սաղ օլ­սուն (­Սուլ­թա­նը ողջ ըլ­լի),- ը­սավ հայ պատ­վի­րա­քը,ես է­տոր պա­տաս­խա­նը կու­տամ, ե­թե դու իմ ազ­գու­թա­նըս վրեն չնա­խանձ­վիս և վնաս չը­տաս: Ու քը­նաց տուն, մե մու­կըմ բռնեց, թրեց ի­րեն ա­ֆիո­նին ղուտ­ տի­կը, սա­պախ­տան քը­նաց պա­լա­տը: Եփ օր քը­նաց, սուլ­թա­նը ու­րա­խութ­ յամբ ըն­թու­նեց պատ­վի­րա­քին ու ըսկ­սե­ցին ղայ­ֆա խմե­լը: Խ­մե­լու վախ­տը սուլ­թա­նը թար­քար­դան հար­ցուց. - Մար­թու ու­սո՞ւմն է կա­րևոր (պետք), թե՞ սնուն­թը (ցե­ղակ­ցութ­յունը, տե­ սա­կը): Էտ վախ­տը օր կա­տուն ի­րեն թա­թե­րո­վը բռնած ըս­տա­քան-թա­պա­ղով ղայ­ֆա կը փե­րեր, Ա­կոբ պատ­վի­րա­քը ջե­բեն ա­ֆիո­նին ղուտ­տի­կը հա­նեց, բե­րա­նը բա­ցեց ու մու­կը թռուց դուս: Մուկն օր թռավ և ու­զեց փախ­չիլ, կա­ տուն թա­թե­րեն ը­ստա­քան-թա­պա­ղը բաց թո­ղեց, ջարթ ու փշուր է­րավ, վազ­ քա­ցատ­կեց ու մու­կը բռնեց, գլո­խը սխմեց, ջար­թեց: Էտ վախ­տը Հա­միթ սուլ­թա­նին մա­զե­րը գլխուն վրեն թի­քի­նա տնկվան, աշ­վը­նե­րեն ար­տը­սուն­քը կա­թեց, թը. - Հա՜յ վախ, հա՜յ, մե կտո­րըմ ­հա­յին ա­ռա­չը ես է­ղա խայ­տա­ռակ: Ա­կոբ պատ­վի­րա­քը էտ վախ­տը խո­սե­ցավ սուլ­թա­նի հետ, թը. - Հա­միթ սուլ­թան, ը­սե խընթ­րեմ, ի՞ն­չըն էր պատ­ճա­ռը, օր կա­տուն ու­սու­մը

թո­ղեց ի­րեն ոտ­քին տա­կը, քը­նաց բռնեց մու­կը: Տես­սա՞ր օր սընուն­թը հաղ­ թեց ի­րեն ու­սու­մին: Սուլ­թան Հա­մի­թը ոխ ա­ռավ սրտին մե­չը: Պատ­վի­րա­քը պա­լա­տեն քը­նաց: Սուլ­թա­նը դու­խու­րա՜վ, մնաց: Ա­ռա­վոտ կա­նուխ սուլ­թան Հա­մի­թը ջվթին ախչ­կա­նը կան­չեց, ը­սաց. - Ի՞ն­չըղ թը­լը­սու­մըմ է­նենք, օր Ա­կոբ պատ­վի­րա­քը ղայ­փա­խա­նեն (հա­սա­ րա­կաց տուն) մտած տես­նինք, խայ­տա­ռա­կենք: Ջվ­թին ախ­չիկն ը­սավ. - Է­տոր է­ման թուխ­տըմ է­նեմ, օր խախկ ու խայ­տա­ռակ ըլ­լի: Եփ ժամա­ նակ, օր Ա­կոբ պատ­վի­րա­քը քու պա­լա­տեդ կեր­թա ի­րա տու­նը, գրիս զո­րու­թե­ նո­վը կը մտցը­նեմ ղայ­փա­խա­նեն: Ան­ցավ մե օ­րըմ պատ­վի­րա­քը է­կավ սուլ­ թա­նին քո­վը` խո­րա­թա է­նե­լու: Եփ օր ժա­մա­նա­կը թըմ­մավ, է­լավ: Է­լավ ու նար­դը­վա­նին վրեն թա­քառ­լա­միշ է­ղավ, ուշ­քը քը­նաց: Մե­մե աշ­կը բա­ցեց, օր ին­քը ղայ­փա­խա­նին մե­չը կայ­նած է: Ին­քը կառան­դա­շը զար­կեց թը­չը­նա, թը­ լը­սու­մը բաց­վավ, թռավ դուս է­լավ: Դուս օր է­լավ­ թուրք թե հայ բաշ­լա­յե­ցին տը­ռըս­խա է­նե­լը: Ե­տև քը­նա­ցին սուլթա­նին ու­րա­խա­ցու­ցին, թը. - Փա­տի­շայ, սաղ օլ­սուն, չե՛ս­ ը­սե, քու սրտա­կից զրու­ցըն­կեր ղայ­փա­խա­ նե­ցեն կել­լեր: Գի­շերն ան­ցավ: Ա­կոբ պատ­վի­րա­քը սա­պախ­տան քը­նաց սուլ­թա­նին: Էտ էլ ը­սեմ, օր է­նոնք պայ­ման էին կա­պե` ի­րար քով սայ­թով էր­թա­յին, օր մե­կը մե­կին նըս­տած չտես­ներ. պետք է օտ­քի ըլ­լեին, օր քա­լո­ղին դեմ քային, դռան օր­թան ձեռ­քը բռնեին, բա­րևեին ու նստեին: Էտ­մանե է­րին: Սա­հա­թը օխ­տին պատ­վի­րա­քը քը­նաց, նստե­ցին ու խո­րա­թա է­րին: Սուլթանն ը­սեց. - Փաթ­րիկ ա­ֆան­դի, դու ին­չու հա­մար ղայ­փա­խա­նա էիր մտե ու էն­տի­ցե փախ­չեիր կը: Պատ­վի­րա­քը պատ­մեց է­ղե­լու­թե­նը: Սուլ­թա­նը զար­ման­քով ը­սեց. - Պատ­վի­րա­քը սաղ ըլ­լի, էտ­ման բան կըլ­լի՞, օր մարթ թը­լը­սու­մով ղայ­փա­ խա­նեն ընկ­նի: - Սուլ­թա­նը սաղ ըլ­լի, ին­չի՞ չէ, կըլ­լի: Ա­րի,- ը­սավ պա­վի­րա­քը,- Ըս­տամ­ բո­լու կրա­կը ես քառ­սուն օր ու գի­շեր չթող­նեմ վա­ռե­լու: Հը­մը ին­ձի թուղթ կու­ տաս, օր չնե­ղես­նեն: Սուլ­թա­նը թուղ­թը տվեց: Պատ­վի­րա­քը քը­նաց ու թը­լը­սու­մը կա­տարեց: Քառ­սուն օր, քառ­սուն գի­շեր է­նիկ չթո­ղեց, օր վառ­վի թուր­քա­կան կը­րա­կը: Օրն օր թըմ­մե­ցավ, սուլ­թան Հա­մի­թը Ա­կոբ պատ­վի­րա­քին կան­չեց, ը­սաց.

- Փաթ­րիկ ա­ֆան­դի, սաղ օլ, միլ­լեթ ալ­տան կետ­տի, ա­թա՛շ (Պատ­րիարք ա­ֆան­դի, կեց­ցես դու: Բայց ժո­ղո­վուր­դը ձե­ռից գնաց, կրակ է հար­կա­վոր): Ա­կոբ պատ­վի­րա­քը սուլ­թա­նին ը­սաց. - Փի՛մե տաս­վեր­կու առ­շին­նոց քու­թու­կըմ Ըս­տամ­բո­լու օր­թան թաղէ, կան­ չե ջվթին ախ­չը­կա­նը, օտ­վին թի՛ ծնկե­րեն հետ քու­թու­կը, է­տև ես թուր­քու­թան կրա­կը վառեմ: Ես օր թըլըսումը կը գրեմ, ջվթին ախչ­կան մարմ­նեն (ի­գա­կան օր­գա­նից) դուս պի­տի քա. ար­թըղ քու ժո­ղո­վուր­թըդ քու­քա, կրակ կը վերց­նե է­նո­րեն: Սուլ­թան Հա­մի­թը տախ­խա­յիմ կա­տա­րե կը պատ­վի­րա­քին ա­ռա­չար­կը: Քու­թու­կը կը տըն­կեն, գլու­խը կը ճեղ­քեն, ջվթին ախչ­կա­նը օտ­վը­նին կը թնեն ճեղ­քին մեչ, կը սխմե: Փար­թիկ ա­ֆան­դին էտ օր կը տես­նի, թը­լըսու­մը կը զայ­ նե, ջվթին ախ­չը­կա­նը մար­մը­նեն կրա­կը կը բխա: Կ­րակն օր կը բխա, թուր­ քու­թու­նը բիր­տան կը տես­նի. վե­րը քու­քա ա­թա­րը դեմ կե­նե կը վա­ռե, վե­րը` ձե­թին ճրա­քը, վե­րը` մար­խը, վե­րը` մո­մը...­ Խու­լա­սա, Ըս­տամ­բո­լը կը­լիա­նա: Մե­կել օ­րը, սա­պախ­տան կա­նուխ Ա­կոբ պատ­վի­րա­քը կեր­թա սուլ­թանին պա­լա­տը: Բաշ­լա­յեն կը ղայ­ֆա խմելն ու յա­րա­նու­թեն է­նե­լը: Հը­մը սուլ­թա­նը շատ թթու էր: Օր խո­սան պրծան, սուլ­թա­նը ը­սավ. - Փաթ­րիկ ա­ֆան­դի, դուն օր կը­սեիր, թը թը­լը­սու­մը կըլ­լի, ըս չէի ավ­տա: Հը­մը հի­մի ավ­տամ կը: Հայ պատ­վի­րա­քը ը­սավ. - Մեր կրոն­քին զո­րու­թու­նը մեծ է: Ամ­մեն բան կըր­նա օր ըլ­լի: Ան­ցավ քա­նիմ մի­նութ, սուլ­թա­նը հը­լը ձե­նը կըտ­ռել էր, կա­շեր: Հը­մը ի­րար խոռ կա­շեին: Ձեռք տվին, բա­րը­շան, հը­մը օ­քուտ չու­նե­ցավ: Էս պատ­մու­թե­նեն ան­ցել է էր­կու հա­րուր քառ­սը­նըէր­կու տա­րի: Էտ ո­խը հը­լը կա ու կեր­թա:

ՊՅՈՏՐ ՎԵԼԻՔԻՆ ՈՒ ՎԱՐԹԱՊԵՏՆԵՐԸ

Պ­յոտր Վե­լի­քին մե ան­քամ ման քա­լու վախ­տը կանս­նի կը մե հատ մա­ նաս­տի­րի առ­չևեն, տես­նի կը օր է­տոր ճակ­տին բան է գրած. կայ­նի կար­թա­կը օր գրա­ծէ. - Ի՛նչ մարթ, ինչ վախտ, ինչ ու­զե, ինչ մտա­ծէ, ինչ մտա­ծել է, ինչ գու­զե, կըր­նա է­տոնց բիտ­տու­նին պա­տաս­խանն ըս­տա­նա մեզ­նեն: Պ­յոտր Վե­լի­քին զար­մանք կը մնա: Կեր­թա մա­նաս­տի­րին ա­ռա­չը, մարթ

կը ճամ­փե նես, կեր­թան կսեն թը. - Կա­թո­ղի­կո՛ս, չես ը­սե, Պ­յոտր Վե­լի­քին է­կել է, ձե­զի կը կան­չե: Կա­թո­ղի­կոսն օր կի­մա­նա, լի­զուն կա­տի­կը կը փախ­չի: Կը­սե. - Էս հո­քէա­ռը ա՞ն­ջաղ պի­տի քար էս­տեղ: Կել­լե դուս, կա­շե­կը օր, օ­հո՛, Պ­յոտր Վե­լի­քին ձիով կայ­նած է: Ի­րար բա­րև կու­տան օ­րա Պ­յոտըր Վե­լի­քին կը­սե. - Կա­թո­ղի­կոս, էս ի՞նչ եք գրե: Վե­հա­փառ Տե­րը պա­տաս­խան կու­տա, կը­սե. - Գ­րել ենք` վա­շի իմ­պե­րա­տո­րըս­կի վե­լի­չեստ­վո: - Է՜, լա՛վ,,- կը­սե տի­րա­կա­լը,- դուք ինչ օր գրել եք, կրնա՞ք պա­տաս­խան տա: Կա­թո­ղի­կո­սը չոր փետ կը կը­ռի: Կըր­նա՞ ը­սե թը` չէ. գըլ­խը­նին կը թռցը­նե: Պա­տաս­խան կու­տա, կը­սե. - Կըր­նանք տա, վա­շի իմ­պե­րա­տորս­կի վե­լի­չեստ­վո: - Լավ, կը­սե, եփ օր կըր­նաք պա­տաս­խան տա, ես ի­րեք հարց պի­տի տամ ձե­զի. պա­տաս­խա­նը տվի՜ք, տվիք, չտվի՛ք, գիտ­ցիք օր կա­թո­ղի­կո­սիդ հո­գևոր դա­սի վար­թա­պետ­նուն բիտ­տու­նի գլո­խը պի­տի քա­շեմ: Կա­թո­ղի­կո­սը կըզ­կը­թի մնա­կը: Բայց թե­զըմ հա­վա­քե կը ի­րան, կը­սե` վա­շի իմ­պե­րա­տորս­կի վե­լի­չեստ­վո, ը­սա՛: - Ա­ռա­ջինն օր` ի­մա­ցեք,- կը­սե,- քա­նի՞ վերս է էրկ­րեն էր­կին­քը. էս մե՛կ: Կա­թո­ղի­կո­սը կը­սե` էտ մե՛կ, վա­շի իմ­պե­րա­տորս­կի վե­լի­չեստ­վո: - Երկ­րորդն օր` ի­մա­ցեք,- կը­սե,- ըս ի՞նչ ա­ժեմ: Էս էր­կո՛ւ: Կա­թո­ղի­կո­սը կը­սե` էտ էր­կու. վա­շի իմ­պե­րա­տորս­կի վե­լի­չեստ­վո: - Եր­րորթն օր` ի­մա­ցե՛ք,- կը­սե,- թե ըս ի՞նչ կը մտա­ծեմ: Էս էլ ի­րեք: Է­տ էլ ի­րեք. վա­շի իմ­պե­րա­տորս­կի վե­լի­չեստ­վո,- կը­սե կա­թո­ղի­կո­սը: Պ­յոտ­րը, որ Պետ­րոս կըս­վի, էս հար­ցե­րը կու­տա­կը ու կը­սե. - Ձե­զի ի­րեք օր սը­րոք, պա­տաս­խա­նը տվի՛ք, տվիք, չտվի՛ք բա­ներդ բուրթ է: Կը­սե, ձիուն դիզ­գի­նը կը ծռէ, կեր­թա ի­րեն գոր­ծին: Էր­կօր է­տև սալ­դա­տըմ, կշտե­կուշտ ընկ­նե­լեն, չա­պա­լա­միշ ըլ­լե­լեն դե­մու­դեմ ը­ռաստ քու­քա էտ մա­ նաս­տի­րին: Ի­րե­նե փո­րը Ք­րիս­տոս կը փսփսար, է­ման օր դար­տակ էր: Տես­ նի­կը, օր մա­նաս­տի­րին դռա­նը ա­ռա­չը վար­թա­պետ­նին ու կա­թո­ղի­կո­սը նստել են, ճը­տե­րը ծռել ու ցածր ձե­նով խո­րա­թա կե­նեն: Հար­ցը­նե­կը, կը­սե. - Ի՞նչ կըլ­լի, մե կտո­րըմ հաց տաք ու­տեմ, ա­նո­թի մեռ­նիմ կը: - Դար­դե­րըս մե­զի հե­րիք չէր,- ի­րար կա­յեն ու կը­սեն վար­թա­պետ­նին,- էս էլ է­կել հաց գու­զե:

- Դար­դերդ ի՞նչ է,- հար­ցը­նե կը սալ­դա­տը: - Է­տիկ քու բա­նըդ չէ, այ տղա,- կը­սեն,- գոր­ծիդ քը­նա: - Մե կտո­րըմ հաց տվեք, է­տևա դար­դերդ ը­սեք, ես դար­ման կենեմ,- թար­ քը­րե­կը իր հար­ցը սալ­դա­տը: - Ծո՛, ա­նո­թի սալ­դատ, դու ի՞նչ ես օր քու դար­ման է­րածդ ինչ ըլլի,- կը­սեն վար­թա­պետ­նին: Սալ­դա­տը թը­թըն­կի կը օ­րա, կա­թո­ղի­կո­սը կը­սե. - Տա­րեք ի­տոր մե լա­վըմ կըշ­տա­ցու­ցեք, ա­շենք` ի՞նչ պի­տի է­նե: Տա­նին կըշ­տաս­նեն կը օ­րա, սալ­դա­տը կը­սե` դե դար­դերդ ը­սեք: Ա­մեն ինչ պատ­մեն, կը­սեն հեր­թով, Պ­յոտր Վե­լի­քիին թը­րած պայ­մա­նը կը­սեն ու կա­շեն, թե սալ­դա­տը ` ի՞նչ պի­տի ը­սե ու է­նե: - Ա՛յ, ձեր տու­նը շին­վի,- կը­սե սալ­դա­տը,- ե­սե գի­տեմ հարց է տվե, դու­քե դարդ­լա­միշ կըլ­լիք: Դուք ին­ձի է­սօր ու էք­վան պա­յե­ցեք, կե­րու­խու­մըս տեղն ըլ­լի, մե­մե մե ձեռ­քըմ վար­թա­պե­տի շոր կա­րե­ցեք ին­ձի համար, ես է­նոր է­ման պա­տաս­խան տամ, օր թափ­փան ֆռաս­նեմ: Ա­մեն ինչ կե­նեն ու­զա­ծին պես, մե­մե կա­շեն օր պայ­մա­նի ժա­մին Պ­յո­տը­ րը ձին նստած է­կավ ու. - Հա՜յ, հա՜յ,- ը­սավ,- հար­ցե­րուս պա­տաս­խա­նը: Էս մեր վար­թա­պե­տը ա­ռաչ է­կավ, մե մեծ կը­ծի­կըմ թել հա­նեց թևին տը­կեն ու պա­տաս­խան տվեց ա­ռա­ջին հար­ցին. - Վա­շի իմ­պե­րա­տորս­կի վե­լի­չեստ­վո, քը­նա­ցի ես ան­ձամբ չա­փե­ցի, էր­ կըն­քեն ի­չել եմ քի­չըմ ա­ռաչ, այ­սի կը­ծի­կին ճիշտ էր­կու չա­փը է­ղավ: Ճամ­փի ու­ղիղ կե­սին թե­լը կլոր բա­նի դեմ ա­ռավ, կըտ­ռավ: Կամ մարթ ու­ղար­կե վե­րեն թե­լին կե­սը փե­րեն չա­փենք, կամ էլ ինքդ բարձ­րա­ցի, օր աշ­կովդ տես­նիս, հա­ վա­տաս: - Սուտ կը խո­սիս,- ը­սավ Պ­յոտր Վե­լի­քին,- շա՛տ կըլ­լի: - Ըշ­տը է­տոր հա­մա­րե գու­զեմ, օր ինքդ էլ­լես աշ­կովդ տես­նիս, վա­շի իմ­պե­ րա­տորս­կի վե­լի­չեստ­վո: Պ­յոտր Վե­լի­քին էլ բան չըկր­ցավ ը­սե: Պա­հան­ջեց երկ­րորդ հար­ցի պա­ տաս­խա­նը: - Մեր Ք­րիս­տո­սը, օր էր­կըն­քի ու էր­կը­րի թաք­վորն էր, մենք քա­ռա­սուն մա­ նե­թի ծա­խե­ցինք: Վա­շի իմ­պե­րա­տորս­կի վե­լի­չեստ­վո, դուք է­սօր մեր էրկ­րի թա­քա­վորն եք, է­նո­րեն ցած եք, է­տոր հա­մար դու­նա ար­ժես համար­յա էռ­սը­ նըի­նը մա­նեթ:

Պ­յոտր Վե­լի­քին էս­տե­ղե ը­սե­լու բան չու­նե­ցավ: Բայց ան­համ­բեր էր, ը­սավ` հը­բը հի­մի ես ի՞նչ կը մտա­ծեմ: - Հենց հի­մի,- վա­շե իմ­պե­րա­տորս­կի վե­լի­չեստ­վո, մտա­ծես կը, թը,- էս ի՞նչ վար­թա­պետ է, օր իմ հար­ցե­րուն պա­տաս­խան կու­տա: Հը­մը ես վարթա­պետ չեմ, սալ­դատ եմ. ը­սելն ու շո­րե­րը հա­նե­լը մեկ կե­նե:

ԿԱՇԱՌՔՎԱԾ ՏԵՐՏԵՐԸ

Թուր­քին սուլ­թանն ու հա­յոց կա­թո­ղի­կո­սը կրոն­նե­րուն վրա վեճ կու­նե­նան է­ղե: Սուլ­թա­նը կը­սե թը. - Դու ձեր կրո­նով շատ մի պար­զե­նա: Գու­զե՞ս, օր ես ձեր ա­մե­նա­հա­վա­ տա­վոր կրո­նա­վո­րին կա­շառք տամ, կրոնն ու­րա­նա: - Ըլ­լե­լու բան չէ,- կը­սե հայ հա­վատ­քի ա­ռաջ­նոր­դը, չուն­քի մեր կրոնը աշ­ խը­րիս հիմք ու սուրփ կրոնն է, ճըշ­մար­տո­րեն է­նոր նվիր­յալ հա­վատաց­յա­լը չի կա­շառ­վի ու կրո­նը չի ու­րա­նա: Բաս կը բռնեն ու կը բաժ­նը­վին: Սուլ­թանն էր, կան­չե կը ձիա­պա­նին ու կը­սե. - Աշ­խը­րի ա­մե­նա­լավ ձին կը թիմ­րես, կը զար­թը­րես, օս­կուն մեչ կը կոր­ ցը­նես: Ձիա­պա­նը ա­մե­նա­լավ ձին կը թիմ­րե, սուլ­թա­նի հրա­մա­նով օս­կե­րի­չը էս ձիուն ի­յա­րը, ղան­թար­ման, շո­րը, սաղ սար­քե­րը օս­կու մեչ փառ­լա­միշ կե­նե, կոր­ցը­նե­կը: Քա­նի մը օ­րեն է­տև օս­կու մեչ կո­րած էս ձին կփե­րեն սուլ­թա­նին: Սուլ­թա­նը էտ ձին կու­տա մե թուր­քիմ ու կը­սե. - Հա­յին զատ­կին օ­րը կը տա­նիս ժա­մին դու­ռը, բիտ­տուն հա­վա­տա­ցյալ­ նե­րուն կը­սես. «­Վեվ օր հա­յի իր հա­վա­տը փո­խե, այ­սի ձին իր ողջ սար­քովկար­քով փեշ­քեշ ըլ­լի ի­րեն»: Թուր­քը էտ­մա­նա կե­նե: Ժա­մին դու­ռը կայ­նի­կը ու սուլ­թա­նին ը­սա­ծը կը­ սե: Եփ ժա­մա­նակ օր բիտ­տու­նը ալ ու խաշ­խաշ հա­քած-կա­պած սուրփ ժամ քու­քան, էս թուր­քը էտ ա­ռա­ջար­կով պաղ ջու­րը­ լըս­նե կը գլխը­ներուն: Վե՞վ է խե­լը­ռե, օր հա­յի իր լուս կրո­նը ձիում հետ փո­խե: Թք­նեն կը, մրեն կը ու գլխնին ծռած թուր­քեն հե­ռե­նան կը: Թուր­քը կայ­նի կը, դիո­րի վեր­չին մար­թը դուս քա: Վեր­չին մար­թը տեր­տերն է է­ղե: Է­սիկ օր սուլ­թա­նին ը­սա­ծը տեր­տե­ րին թուր­քե­րեն կը­սե, տեր­տե­րը ֆա­րա­ջեն կը հա­նե ու ձին կը հեզ­նի, ժա­մին բան­լի­քը կու­տա ժամ­կո­չին ու հա՛յդա բա­լամ, սուլ­թա­նի քո­վը: Սուլ­թա­նը շատ կու­րա­խա­նա ու կը կան­չե կա­թո­ղի­կո­սին:

- Տես­սա՞ր,- ը­սավ,- ձեր ա­մե­նա­թունդ հա­վա­տաց­յա­լը հա­վա­տը փո­խեց` մի ձիով կա­շառք­վե­լով: Կա­թո­ղի­կո­սը շատ ցա­վավ ու զար­մա­ցավ: Վեճն օր տաք­ցավ, ը­սավ. - Չի կըր­նա ըլ­լիլ, օր իս­կա­կան հայ մար­թը հա­վա­տը ձիուն հետ փոխե: Էս­տեղ մե հա­րամ բա­նըմ կա, օր պետք է գտնինք: Ա­սաց ու կան­չեց տաս­վեր­ կու վար­թա­պետ ու ե­պիս­կո­պոս, ա­ռաչ փե­րեց մե­ռել սաղ­ցը­նող կար­թունք­նին, սուլ­թա­նին հետ քը­նա­ցին էտ կա­շառք­ված տեր­տե­րին մո­րը գե­րեզ­մը­նին քո­վը կայ­նան: Տաս­վեր­կու հո­գով էտ կար­թունքն է­րին, պըրծան օ­րա, մե­մե ա­շե­ցին օր հո­ղը ե­րե­րաց ու բաց­վավ, տի­րա­մե­րը է­րևաց ու աչ­քե­րը բա­ցեց, զար­թավ: - Ո՜վ, դու տի­րա­մեր,- ը­սին,- է­կել ենք օտ­քըդ, շի­տա­կը պի­տի ը­սես. ի­տի տեր­տեր է­ղած տղեդ ու­մե՞ն է է­ղե: Տի­րա­մե­րը գլու­խը վե­րուց, ը­սաց. - Մենք օր կապ­րեինք Արզ­րում, քաղ­քի փա­շեն զո­ռով ին­ձի հետ է­ղավ. տեր­տեր է­ղած ման­չըս էտ ան­հա­վատ շը­նեն ծնվավ: Ինչ­քան օր կա­թո­ղի­կոսն ու­րա­խա­ցավ, էտ­քա­նա սուլ­թա­նը տխրավ: - Դե, ի­մա­ցիր,- ը­սավ հա­յոց հին հա­վատ­քի զո­րա­վո­րը,- չէ թե հայ քահա­ նան, այլ թուր­քը կա­շառք­վե­ցավ:

ՄԵԿ ՕՐԸ ՏԱՍԸ ՏԱՐԻ

Մար­թու մեկ բո­ռեր, թը` Աստ­ված մե օր կըյ­նա շի­նե տա­սը տա­րի, տա­սը տա­րին` մե օ­րըմ: Ան­կարծ մե յա­վու­դի լսեց ձե­նը, կան­չեց ուր քովն, ը­սեց. - Ա՛յ տ­ղա, էտ ի՞նչ կը զրու­ցիս: Մար­թը նո­րեն կըր­կը­նեց ա­սա­ծը, թը` Աստ­ված մե օ­րը կըյ­նա շի­նե տա­սը տա­րի, տա­սը տա­րին կըյ­նա շի­նե մե օր­մի: Յա­վու­դին չհամ­փե­րեց, շա­փա­ լաղ­մի քա­շեց է­րե­սին ու ը­սեց. - Գ­նա՛, շան որ­թի, էտ­մալ բան չէ՛ղնի: Էտ մար­թը թո­ղեց հե­ռա­ցավ: Յա­վու­դին խան­թի դու­ռը փա­կեց, գնաց տու­ նը, կըն­կան ը­սեց. - Կը­նիկ, սա­մա­վա­րը քցե, հաց պատ­րաս­տե, հա­րի ես ծով լողկ­նամ ի­գամ: Ու յա­վու­դին գնաց լողկ­նա­լու, հա­նեց շո­րեր, դրեց ծո­վու պըռունկ, ինք մը­ տավ ծովն, սկսեց լողկ­նալ: Մեկ լը տե­սավ` դառ­ցել է օղլու­շաղ: Է­լավ դուս, օր հալ­վը­նե­րը հագ­ներ, տե­սավ էտ­տեղ հալ­վը­ներ չկան: Ամ­չը­ցավ, դառ­ցավ մտավ ծո­վը: Տե­սավ օր էն­տե­նեն քուրթ չո­բանը օխ­չար բե­րեց ջրին: Չո­բանն

տե­սավ ջ­րի մեչ մե օղ­լու­շա­ղըմ կա շվար ման­ցուկ: Քիչմ էլ սպա­սես, սպա­սեց ու ը­սեց. - Կը­նիկ­մարթ, օ­րի՞ իս ման­ցի ջրի մեջ, օ­րի՞ դուրս չը­սի գաս: Պա­տաս­խա­նեց, թը` շոր չու­նիմ, կամ­չը­նամ: Քուր­թը թա­լեց վրա­յու կա­լա­բը, ը­սեց` ի­տա առ վրե­դի, ա­րի դուրս: Օղ­ լու­շա­ղը է­լավ դուրս, կու­լաբն ա­ռավ ի­րա վրեն: Քուրթն փաթթը­վավ օղ­լու­շա­ ղին, տա­րավ ուր տուն, է­րեց կը­նիկ: Էտ կը­նիկն յոթ տա­րի քըր­թին կնկութ­յուն է­րեց, ու­նե­ցավ էր­կու հատ տղա: Մե­կը է­ղավ հինգ տա­րե­կան, մե­կել լը` ի­րեք: Օր­մը լը կնիկն ա­ռավ ի­րա էր­կու տղեկ­տիքն, գնաց ծովն լողկ­նա­լու: Հալ­վը­ նին հա­նե­ցին, դրե­ցին ծո­վու պռունկն ու ի­րեքն էլ մտան ծո­վը` լողկ­ցան: Ք­չու­ մի լողկ­ցան, կնիկ տե­սավ օր տղեկ­տիք չկան: Մեկ լը տե­սավ, օր ինքն է­ղեր է տղա­մարթ: Է­լավ դուրս, տե­սավ օր յոթն տա­րի ա­ռաչ­վա շո­րե­րը ի­րան տե­ղը դրած է: Վե­րուց հա­գավ, գնաց դե­մի խա­նութ, բա­ցեց խան­թի դուռ, տե­սավ` ապ­րանք­նին ի­մալ օր կար, հը­մալ լը կը մներ: Փա­կեց խան­թի դուռ, գնաց տուն: Կ­նիկ նե­ղա­ցավ. - Տ­նա­շե­նի մարթ, օ­րի՞ ան­կը­ցար. ի­դա լը ի­րեք ան­գամ է թա­ժա­ցում սա­ մա­վարն: Յա­վու­դին ը­սեց. «­Լողկ­ցանք, պա­պի­րոս քա­շե­ցինք, քը­չում լը խո­րաթա է­րինք, ան­կը­ցա»: Նս­տավ հաց կե­րավ, չայ խմեց, է­լավ դուրս: Էտ տը­ղեն գե­ նա կըբ­ռեր, թե Աստ­ված մե օր կըյ­նա շի­նե տաս տա­րի, տաս տա­րին` մե օր: Յա­վու­դին ձեռ­քով է­րեց, թե` օ­ղուլ, ա­րի՛, ա­րի՛: Տ­ղեն է­կավ քովն: Յա­վու­դին հա­նեց հա­րուր մա­նեթ տվեց, ը­սեց. - Օ­ղորթ ը, տղաս, օ­ղորթ ը, օր Աստ­ված մե օ­րը կշի­նե տաս տա­րի, տաս տա­րին լը` մե օր­մի: Տ­ղեն լը ը­սեց. - Մին­չև օր քրթի ծոց չպառ­կար, չհա­վա­տա­ցիր:

ՏՈՒՆ ՇԻՆՈՂ ՏՂԵՔԸ

Թա­քա­վորն ու­ներ ի­րեք հատ տղա: Օր­մի թա­քա­վոր կը կան­չի տղեքտոցն, շատ փա­րա կի­տա է­նոնց, կը­սե. - Գա­ցեք, ձը­զի հա­մար տուն շի­նեք: Մենձ տղեն փա­րեն կառ­նե կել­լա Ա­բու­լու սար, տուն կը շի­նե: Օրթանջ ախ­պերն գե­ղի քա­նար տուն կը շի­նե: Պզ­տի ախ­պեր լե փա­րեն կառ­նե, կեր­ թա մե մենձ քա­ղա­քը­մի, հո­նի ըն­կեր­տանք կը ճա­րե: Եփ օր տա­րին կը թմմի,

պապ կը կան­չե ուր տղեկ­տոցն, կը­սե. - Ա­րեք էր­թանք ձեր տը­ներն ի­շինք: Ա­ռաջ կեր­թան մենձ տղի տուն, տես­նան ի՞նչ, աղ­վըզ­ներ մեջն չուռ կի­ տան: Է­տև կի­գան օր­թան­ջա ախ­պոր տուն, տես­նան ի՞նչ, գե­ղի քա­նարն, էր­ կու հար­կա­նի, վրեն լը գրի­շով տուն էր շի­նե: Է­տև կեր­թան պզտի ախ­պոր տուն. մեկ լը էն­թու թա­րա­ֆեն, մեկ լը էս­թու թա­րա­ֆեն ըն­կեր տղեք կը թա­փին, կի­գան, պա­պուն քա­շին էս­թուն-էն­թուն, տա­նին կը տուն: Կու­տին-կխմին, կել­ լան կի­գան: Պապն կը­սե` տղեք, ա­րեք, բան պի­տի ը­սիմ: - Խոյ փա­րեն չտվի՞, թե գա­ցեք էտ­մըլ տուն շի­նեք սա­րե­րուն գլխուն, օր աղ­վըզ­ներն չուռ տան մեչն: Ես տվե­ցի, օր էր­թաք ըն­կեր տղեք ճա­րեք, ամ­մեն տեղ տուն մի ու­նե­նաք, ի­մալ օր ձեր պըզ­տի ախ­պերն:

ԱՌԱՆՑ ԲԱԽՏԻ ԲՐԴՈՒՃ ՉԵՍ ՈՒՏԻ

Թա­քա­վորն ու ի­մաս­տու­նը ար­տե­րուն մե­չը տես­սան օր գե­ղա­ցիք թոփ են է­ղե, կա­շեն ու ի­րար հար­ցը­նեն կը. - Ախ­պա՛ր, ի՞ն­չըղ օր ի­սի քալ­լես­տա­նը ի­րար գլոխ կու­տան: Թա­քա­վորն ա­շեց ի­մաս­տու­նին է­րե­սը. ու­զե­ցավ, օր էտ հար­ցի պա­տաս­ խա­նը տա: Ի­մաս­տու­նը գլխու ըն­կավ ու ը­սավ. - Գ­լոխ տա­լը է­նոր հա­մար է, օր է­տոնք ղըս­մաթ պի­տի ըլ­լե­նան թա­քավո­ րին ու լա­լա­յին: Ար­տին տե­րը ի­մաս­տու­նին խոս­քը ի­մա­ցավ, է­կավ, գլոխ տվող քա­լեստա­նը թոփ է­րավ, մե դաս­տեմ է­րավ, տա­րավ տուն ու կըն­կա­նը ը­սավ ու հա­ տուկ զգու­շա­ցուց. - Կը­նիկ, այ­սի դաս­տեն կպա­յես ա­ռի­քը, օր մնա մին­չի ձմե­ռը, է­տիկ պի­տի ու­տենք մե զու­լում թի­փի օ­րըմ, օր հեչ մե մար­թըմ չե­րևա: Տեսնիմ, թե թա­քա­ վո­րին ու լա­լա­յին ի՞ն­չըղ պի­տի ղըս­մաթ ըլ­լե­նա: Ձ­մեռն է­կավ. մե օ­րըմ է­ման թի­փի բռնեց, օր Աստ­ված հետ ու հե­ռու է­նե, դուս էլ­լել չէր ըլ­լի: - Կը­նիկ,- ը­սավ մար­թը,- է­սօր­վը­նեն լավ օ­րը չկա. ի­տի ցո­րե­նը խա­շիլ է­րա, ու­տենք: Կը­նի­կը քալ­լես­տա­նը խըր­շեց, էր­կըն­քով քա­շեց ու խա­շիլն է­փեց, օր պի­ տի ու­տեին: Թը՛խկ, թը՛խկ մե­մե դու­ռը զար­կին: Գե­ղա­ցին դու­ռը բացեց ու

ի՞նչ (ում) տե­սավ. թա­քա­վորն ու լա­լան: - Մե­զի մի­սա­վիր չե՞ս ըն­թու­նե,- ը­սին էս մե­ծա­մեծ հյու­րե­րը: - Մի­սա­վի­րը Աստ­ծունն է,- զար­մա­ցած, ու­րա­խա­ցած ը­սավ գե­ղա­ցին ու ա­ռաջ­նոր­դեց նրանց լավ օ­դան: Ըշ­տը էտ խա­շիլն օր կու­տեին, գե­ղա­ցու զար­ման­քը հը­լը չէր ան­ցել ու ինքն էլ, մե քի­չըմ ի­մաս­տուն դար­ձած, ը­սավ. «Ե­թե ղորթ է, օր ա­ռանց բախ­ տի բրդուճ չես ու­տի, ի­մաս­տուն ըլ­լի­լը շատ զո­րա­վոր ղորթ է»: Թա­քա­վորն ու լա­լեն գո­վե­ցին գյու­ղա­ցու միտ­քը, ա­ռանց խո­րը ի­մանա­լու ան­ցու­դարձ է­ղա­ծը:

ՕԽՏՆ ԱԽՊՈՐ ԱՌԱԿԸ

Օխտն ախ­պեր կըլ­լին, կու­նե­նան մե հին, փթած գո­մըմ: Գո­մի ա­ռի­քի փե­տե­րուն մե­չը մե հավ­քըմ բուն թը­րած, ձա­քեր է հա­նած է­ղե: Ախ­պըր­տիքը միշտ մտա­ծեն կը է­ղե, թե գո­մը պետք է քան­դեն, մե թա­զա գո­մըմ շինեն: Էտ խո­րուր­թը ան­գաճ է­նե­լով` հավ­քը թըռ­չի կը Աստ­ծուն քո­վը, գանգատ կե­նե, թե` Տեր, չես ը­սե, այս­ման-այս­ման բան: Ձա­քե­րըս ան­թև, ա­նօք­նա­կան, պի­ տի էր­թան, կո­րին: Աստ­ված կը­սե. - Քը­նա ու հան­գիստ է­ղի, ախ­պըր­տի­քը գո­մը չեն քա­կե: Հավ­քը քու­քա տուն, հը­մը խել­քը, միտ­քը է­լի ախ­պըր­տոց վրեն է: Մի ի­րի­ կու­նըմ է­լի կի­մա­նա, օր կը­սեն. - Ախ­պա՛ր, է­կեք քա­կենք, գո­մը փթել, հայ-հա­յը քը­նա­ցել, վայ-վայն է մնա­ցել: Մե քա­նի­սը կը­սեն` քա­կենք, մե քա­նի­սը ձեն չեն հա­նե, հը­մը խեղճ հավ­քին սիր­տը փո­րին մեչ թպըր­տա­կը: Լու­սը բաց­վե­լուն պես է­լի ճվճվա­լով կըյ­նի ճամ­փա, հաս­նի կը Աստ­ծուն: - Հը­պը չես ը­սե, ախ­պըր­տի­քը է­լի խո­րուրթ է­րին, օր գո­մը քա­կեն, բու­նըս ա­վը­րեն: - Քը­նա,- հան­գըս­տաս­նե կը Տե­րը,- հան­քիստ մնա, ախ­պըր­տի­քը գո­մը չեն քան­դե: Կանց­նի է­լի մե քա­նիմ ժա­մա­նակ, հավ­քի ձա­քե­րը կար­քին ոտ ու ձեռք կառ­նեն: Մի ի­րի­կու­նը­մա օխտն ախ­պե­րը է­լի խոսք կը բա­նան գո­մի մա­սին ու, էր­կան-բա­րակ խո­սե­լեն է­տև, մե­կը կը­սե. - Ախ­պա՛ր, ի՞նչ տե­սակ մարթ ենք. կը­սենք, կը­սենք, բա­նըմ չենք է­նե: Է­կեք էս ան­քամ յա՛Աստ­ված ը­սենք ու քա­կենք:

Բաց աշ­կով դիո­րի լու­սա­ցուց, հավ­քին դող­դո­ղա­ցող սիր­տը փո­րեն փա­ խավ, ի­րեն­նա ի­րեն հաս­սավ: Մու­թու­լու­սին հաս­սավ Աստ­ծուն ու ը­սավ. - Տեր իմ, ախ­պըր­տի­քը ը­սին` ա­րիք էս ան­քամ յա՜ Աստ­վա՛ծ­ ը­սենք, էլ­լենք գո­մը քան­դենք: - Է՛, հի­մի ի­մա­ցի,- ը­սավ Տե­րը,- ախ­պըր­տի­քը գո­մը կը քա­կեն: Դե քնա, ուժ տուր ձա­քե­րուդ, թող բնեն թռչին: Հավքն է­կավ, ձա­քե­րուն մայ­րա­վա­րի խափ­խը­փե­լով, եր­գե­լով դուս կան­ չեց, ա­մեն­քին մե քա­ցիմ տվեց, հրեց ցած ու մե քա­րեմ է­սոնք ճըվ­ճըվա­լով թռան: Հը­մը էտ վախտ­նա ախ­պըր­տի­քը է­լան, գո­մը ըս­կը­սե­ցին քակե­լը:

ԼՈՐԵՐՆ ՈՒ ԾՈՒՅԼ ՀՆՁՎՈՐԸ

Մար­թը կեր­թա իր հեռ­վում գտնվող ար­տը պը­տը­տե­լու, տես­նի­կը օր ար­տը հաս­սել է, կը­սե. - Էր­թամ մե­րոնց տղո­ցը ը­սեմ, թող քան քա­ղեն: Դու մի՛սե, ար­տի մե­չը լո­ րը ձաք էր հա­նե: Ձա­քե­րը կի­մա­նան էտ մար­թուն ը­սա­ծը: Ի­րի­կունը մարն օր քու­քա կը, ի­մաց կու­տան, կը­սեն. - Մա­րի,՛տղե­քը էք­վան պի­տի քան, օր ար­տը քա­ղեն, ա­րիք թո­մա­ռի իս­տից շու­տըմ էր­թանք: Մա­րը կը­սե` վո՞վ ը­սաց: Կը­սեն ըշ­տը ար­տին տերն ը­սաց, օր ար­տըս հա­ սել է, էր­թամ տղո­ցը ը­սեմ, քան քա­ղեն: Ար­տը էք­վան չի քաղ­վի, կը­սե մե­րը, ար­խե­յին կե­ցիք: Մե­կալ օ­րը ար­տին տե­րը կեր­թա­կը օր, նա՛ քա­ղող կա, նա­յա՛ շելլիկ կա: Է­տոնք, ու­րեմն` ին­ձի խա­փե­ցին, չե­կան, մտա­ծե կը մար­թը, էրթամ կըն­կա­ րան­ցըս ը­սեմ, քան քա­ղեն: Ի­րի­կու­նը լորն օր քու­քա, ձա­քե­րը նո­րեն կը­սեն. - Մա­րի՛, ար­տին տե­րը է­լի է­կավ, ը­սավ` էր­թամ կըն­կա­րան­ցըս ը­սեմ, քան քա­ղեն: - Հան­քիստ կե­ցիք, ար­տը չի քաղ­վի,- կը­սե մա­րը: Մե­կալ օ­րը ար­տին տե­րը է­լի՛ քու­քա. ծո՛ կը­սե, է­նոն­քա չե­կան: Էրթամ ա­նե­րան­ցըս ը­սեմ, քան քա­ղեն: Լո­րը քու­քա օ­րա, ձա­քե­րը վա­խե­ցած կը­սեն, թե էք­վան ա­նե­րան­քը պի­տի քան օր ար­տը քա­ղեն: Լավն էն է, շուտ էր­թանք իս­տից: - Ար­տը չի քաղ­վի,- կը­սե մա­րը,- մի՛ք վա­խե­նա:

Վ­րա չոր­սին ար­տին տե­րը մե­մա օր քու­քա տես­նի կը, օր քա­ղած չէ, գլու­ խը տա­րու­բե­րե­լով կը­սե. - Է՛, ջա­նըմ, էլ իլ­լըջ չկա, էք­վան գե­րըն­դին ու­մու­զիս առ­նեմ, քամ քա­ղեմ: Լոր մայ­րի­կը, օր քու­քա, հաս­նի­կը իր բու­նը, կու­րա­խա­նա ար­թըղ, օր ձա­ քուկ­նե­րը խա­ղաղ­վել են, էլ վա­խե­ցած չեն, էս ան­գա­մը բայց ին­քը կհե­տա­ քըր­քըր­վի, թե` հի­մա ար­տը քա­ղե­լու ո՞ւմ հերթն է: Ձա­քե­րեն մե­կը կը­սե, ըշ­տը, ար­տին տերն է­կավ, ա­շեց չքա­ղած ար­տին ու ը­սավ. - Է­սոր-է­նոր ը­սե­լեն իլ­լաջ չկա, ար­տըս ձեռ­քե է­լավ, էք­վան քամ, քաղեմ: - Է՛,- ը­սավ լոր մայ­րի­կը,- ա՛յ հի­մի թոփ է­ղիք, էր­թանք ու­րուշ տեղ. ար­թըղ հի­մի իս­կա­կան քու­քա քա­ղե­լու: Ձա­քե­րուն ա­ռավ ու տե­ղա­փոխվավ ա­պա­հով տե­ղըմ: Սա­պախ­տան, լու­սու­մու­թին ար­տին տե­րը քու­քա ու կը քա­ղե ար­տը:

ՏԵՐՏԵՐԻՆ ՀԱՐՍՆԻՔԸ

Չալ­ղը­ճես­տա­նը չալ­ղի է­նե­լու են քը­նա­ցե, ետ են դառ­ցե օր տուն էրթան: Գե­ղը հե­ռու է է­ղե. մութն օր կըյ­նի, գե­ղեն դուս կել­լեն, մե մարա­քըմ կը մտնին, օր լու­սա­նա, էր­թան: Մտ­նին կը մա­րա­քը, խո­տին վրեն պառ­կին կը: Մե­մա տես­նին կը օր հար­սըմ ու տեր­տե­րըմ մտնին կը նես: Մտ­նին կը, մո­մը կվա­ռեն, բան-ման են փե­րե, կու­զեն օր ու­տեն խմեն, է, բա­նե­րուն ա­շեն: Խո­սակ­ցու­ թուն է­րած տե­ղը տեր­տե­րը հար­սին կը­սե. - Ախ­չի՛, պատ­մե, ի­մա­նամ հը­լը` ա­խըր դու ին­ձի վե՞ր­տեղ հավ­նար, օր էտ­քան սերդ ցը­գել ես վրես: - Ես քե­զի էն վախ­տը հավ­նա,- կը­սե հար­սը,- օր զատ­կին ի­րի­կու­նը հա­ քել էիր ­պա­տա­րոց ղը­լը­ղը, փուռ­վարն օր փե­րիր կը­նիկ­մար­թոց մեչ, ծխե­ցիր, է­կար իմ առ­չևես օր ան­ցար, իմ խել­քըս գլխես քնաց: - Տեր­տեր ջան, հը­պը դու ին­ձի ե՞փ հավ­նար,- հար­ցը­նե կը հար­սը: - Ի­նի ծուռ­ճիտ դըր­կը­ցին նշանտ­վե­քը մի՞տքդ է, օր ես էն­տեղ էի,- կը­սե տեր­տե­րը,- թաք պար օր խաղ­ցու­ցին քե­զի. դու օր բաշ­լա­յե­ցիր շո­րոր խաղա­ լը, ես էն վախ­տը վրեդ սի­րա­հար­վա: - Տեր­տեր,- կը­սե հար­սը,- հը­լը մեմ ել, ի­տի կե­մը նո­րեն առ, փուռ­վար դեյ­ նա ծխե, ա­շեմ է­լի էն սե­րը վրաս քու­քա՞: Տեր­տե­րը կե­մը կառ­նե, ծե­րը կը հան­գուս­տե ու կըս­կը­սե ծխե­լը: Չալ­ղը­ճի­ քա սեյր կե­նեն:

- Հա՛,- կար­մը­րե­լով կը­սե ա­մոթ­խած հար­սը,- տեր­տեր ջան կը­սես թե էն սա­հաթն է: - Է՛, ել հը­լը դու­նա մե շո­րո­րըմ խա­ղա,- կը­սե տեր­տե­րը,- տես­նիմ ի՞նչ կըլ­ լի: Տես­նիմ իմ սիր­տը­սա քու­կիդ պես տե­ղեն թըռ­նի՞ կը նո­րեն, թե՞ պա­ղել, քա­րա­ցել է ար­թեն: Հար­սը վեր­ցը­նե կը թևե­րը, կըս­կը­սե կը շո­րո­րա­լը: Էն­տի­յեն չալ­ղը­ճիք կըս­ կը­սեն չա­լե­լը: Կա­շեն օր սուտ հարս­նի­քը ղորթ է­ղավ: Տեր­տե­րը ար­թըղ ի­րան չի կոր­ցը­նե, կը­սե. - Հարս, ես Աստ­ծուն զո­րա­վոր կեր­պով ա­ղո­թե­ցի, ի­սի չալ­ղը­ճին Աստ­ված ճամ­փեց, խա­ղա, մի ա­մըն­չե: Քե­ֆը կե­նեն պրծնին կը օ­րա, կել­լեն էր­թը­լու: Զուռ­նա­ճին կը­սե. - Տեր­տեր, շա­բաշ չը­տա՞ս պի­տի: - Ծո ի՞նչ շա­բաշ,- կը­սե ա­նակն­կա­լի է­կած տեր­տե­րը: - Հը­պը հարս­նի­քըդ օր չա­լե­ցինք: - Հա՛, որ­թի, տամ պի­տի: Ու քա­նիմ մա­նեթ կու­տա: Տեր­տե­րը ժամ կը մտնի քիմ­նա, չալ­ղը­ճին կեր­թա հար­սին քո­վը, դուս կը կան­չե, կը­սե. - Հարս խա­նո՛ւմ, ի­նի քա­նիմ մա­նե­թը չը­տա՞ս պի­տի: - Ի՞նչ մա­նեթ,- զար­մա­նա կը հար­սը: - Գի­շերն օր հարս­նի­քըդ չա­լե­ցի. մտքեդ է­լե՞լ է: - Ա՛ռ­ ախ­պար ջան,- կը­սե հար­սը,- առ ու­սուլ խո­սե:

ՏԵՐՏԵՐՆ ՈՒ ՄՇԱԿԸ

Տեր­տե­րին մե­կը մե մշա­կըմ է ու­նե­ցե, օխ­տը տա­րի դա­դե­ցու­ցել է, հախ չի տվե: Էս մշա­կը մե օ­րըմ կել­լե կեր­թա ժամ, տեր­տե­րը հը­լը նես չըմ­տած, մե տե­ղըմ պայ կը մտնի: Եփ օր տեր­տե­րը քու­քա ժամ, բաշ­լա­յե կը ա­ղո­թելն ու կը­սե. - Տե՜ր, օ­ղորմ­յա զիս, չա­րե, փոր­ցան­քե ա­զա­տե՜,- հը­մը էտ վախ­տը մշա­կը պայ մտած տե­ղեն կը­սե. - Չե՛մ­ օ­ղոր­մե, չե՛մ­ օ­ղոր­մե: Հան­կար­ծա­կիի է­կած ու վա­խե­ցած` տե­րտե­րը հար­ցը­նե կը, թը. - Տեր, ին­չի՞ չես օ­ղոր­մե: - Է­նոր հա­մար չեմ օ­ղոր­մե,- կըզ­գու­շաց­նե Տե­րը,- օր դու մշակ կը պա­յես, հա­խը չես տա:

Տեր­տե­րը շաշ­մի մը­նա կը, թը էս մեր Տե­րը ուր­դից գի­տե ամ­մեն բան: Ար­ թըղ մե­մե օր կը խընթ­րե Տի­րո­չեն, Տե­րը կը­սե. - Մեղ­քե­րուդ թո­ղու­թուն ըլ­լե­լու հա­մար վե­ղա­րիդ փե­շե­րը ետ ծա­լե մեշ­կիդ վրա, ի­րար կա­պե: Տեր­տե­րը Տի­րո­չը հրա­մա­նը կը կա­տա­րե: Ու Տե­րը հրա­հանգ կե­նե. - Դը հի­մի գա­վա­զանդ վե­րու, կա­պե մեշ­կիդ վրեն, ա­ղո­թե, մեղ­քե­րուդ թո­ ղու­թուն կու­տամ: Ծունկ կը չո­քի, ա­ղո­թե կը, Տեր օ­ղորմ­յա կը­սե: Մե­մե էտ­տե­ցեն մշա­կը մե գե­րո­նո­վըմ օր կը զայ­նե, տեր­տե­րին խել­քը գլխե­ցեն կը թռցնե: Խել­քը գլխեն թռած վախտն օր կը փախ­չի, դռնեն անց­նե­լու ժա­մա­նա­կը գա­վա­զա­նին ծե­ րե­րը դեմ կառ­նեն դռան սևա­նե­րուն: Էս մշակն է` տուր թե կու­տաս գե­րոն­նե­ րով: Տեր­տե­րը օր շատ կը չար­չըր­վի, զոռ կու­տա, գա­վա­զա­նը կը կոտ­ռե, քթինբեյ­նին կընկ­նի քա­րե­րուն: Ա­փալ-թա­փալ կել­լե, վազ­զե կը տուն: Վազ­զե­լու վախ­տը մե կը­նիկմ ը­ռաստ քու­քա, հար­ցը­նե կը, թը. - Տեր­տեր, է­սօր ամ­սու քա­նի՞սն է: - Ախ­պա՛ր,- կը­սե,- սրփերն է­լել մարթ կը տան­ջեն, դու­նա ի՞նչ կը հար­ցը­ նես: Մ­շա­կը ժա­մեն քի­չըմ է­տև դուս քու­քա, սուտ բիլ­մազ կը ձևա­նա, կեր­թա նես: Տեր­տերն օր կը տես­նի մշա­կին, կը­սե. - Տ­ղա, ես քե­զի քա­նի՞ տար­վա հախ պի­տի տամ: - Ի՞նչ հախ, ի՞նչ բան, տեր­տեր,- կը­սե մշա­կը,- մեր մեչ էտ մա­սին խո­սիլն ա­մոթ չէ՞: Չէ, կը­սե տեր­տե­րը, ը­սա քա­նի՞ տար­վա հախ ու­նիս վրես: Կը­սե` օխ­տը տար­վա հախ ու­նիմ, տեր­տեր: - Ա­հա՛ն,- կը­սե տեր­տե­րը,- օ­ղուլ, առ ու­թը տար­վա հախ, մեն­նակ թե տնես քը­նա, պրծնիմ: Մ­շա­կը հա­խը կառ­նե ու կեր­թա կը:

ԳԱՓՐԵԼ ՀՐԵՇՏԱԿՆ ՈՒ ԳԵՂԱՑԻՆ

Գափ­րել հրեշ­տա­կը կեր­թա գե­ղա­ցու քո­վը, կը­սե. - Ինչ օր ապ­ռար, հե­րիք է. հո­քիդ տուր, էր­թամ: - Սուրփ հրիշ­տակ,- կը­սե գե­ղա­ցին,- կե­ցի մեմ ա­ղոթ­քըս է­նեմ, պըրծ­նիմ, նոր հո­քիս առ, քը­նա:

Գե­ղա­ցին ա­ղոթ­քեն էր­կու բառ կը­սե ու կայ­նի­կը: Շատ կը մնա, կա­շե կը օր է­սիկ ա­ղոթ­քը չի ը­սե, Գափ­րել հրիշ­տա­կը կել­լե, կեր­թա կը: Հը­մը թամ­բեյ կե­նե, թը էք­սի օ­րը քու­քամ օ­րա, ա­ղոթ­քըդ կը­սես կը պրծնիս, օր հո­քիդ տա­ նիմ: Էք­սի օ­րը քու­քա, կը­սե. - Ա­ղոթ­քըդ ը­սիր պրծա՞ր: Գե­ղա­ցին շատ հան­գիստ կը­սե` հը­լը չեմ պրծե: Գափ­րել հրիշ­տա­կը ար­ թըղ նո­րեն կը­սե. - Ա՛յ մարթ, դու ե՞փ պի­տի քու ա­ղոթ­քըդ պրծնիս. ես կըշ­տա­պիմ, ու­րուշ տե­ղա պի­տի էր­թամ: Մար­թը է­լի շատ հան­քիստ կը­սե. - Կամ­քը ի­մըս չէ՞, եփ օր ու­զեմ, էն­չաղ­նե կը­սեմ, կը պրծնիմ: Էս­մա­նու­թե­նով շատ տա­րի­ներ կանս­նին, գե­ղա­ցին ա­ղոթ­քը չի ը­սե ու էտ­ մա­նա հը­լը կապ­ռի կը: Հ­րիշ­տա­կին հո­քուն օր շատ կը հաս­նի, կեր­թա էտ գե­ղա­ցուն գե­ղը, կա­շե կը օր էտ գե­ղա­ցին ար­խեին պտըտ­տի­կը: Հ­րիշ­տա­կը էտ­տեղ դառ­նա կը մե պզտի ա­շա­կեր­տըմ ու լա­լով գե­ղա­ցուն ա­ռա­չը քու­քա: Գե­ղա­ցին հար­ցը­նե կը, թը. - Ին­չի՞ կու­լաս, ծո մա՛նչ, ի՞նչ է է­ղե: Ա­շա­կեր­տը, լա­ցը խո­րաց­նե­լով, կը­սե. - Ի՞ն­չըղ չը­լամ, տուն կեր­թամ հե­րըս կը ծե­ծե, ու­սում­նա­րան կերթամ` վար­ժա­պետս կը ծե­ծե: Գ­յու­ղա­ցին նո­րեն կը հար­ցը­նե, թը` ին­չի՞ կը ծե­ծեն: - Ա­ղոթ­քըս չի­տեմ,- կը­սե է­րե­խեն, մո­ռա­ցել եմ,- է­տոր հա­մար կը­ծե­ծեն: - Է՛, լավ, մի՛լա,- կը­սե բա­րե­հո­գի գե­ղա­ցին,- ա­րի ես սոր­վես­նեմ, քը­նա ը­սե, թող չը ծե­ծեն: Ար­թըղ գե­ղա­ցին օր ա­ղոթ­քը գլխե-գլոխ կը­սե, պըր­ծը­նի­կը օ­րա, ա­շա­ կեր­տը հար­ցը­նե կը` պըր­ծար: Մարթ­նա, ըշ­տը, հպարտ-հպարտ կը­սե օր` պըր­ծա՛, հը­պը չը­պըր­ծա՞: Դե օր պրծար, ա­րի մեմ հո­քիդ տուր,- կը­սե ար­ դեն հրիշ­տա­կի փոխ­ված ա­շա­կեր­տը,- օր ես էր­թամ իմ գոր­ծին: Ես քե­զի պես օ­յա­լա­միշ ըլ­լե­լու շատ ժա­մա­նակ չու­նիմ,- կը­սե,- դեմ ըն­կած գե­ղացու հո­քին կառ­նե, կեր­թա:

ԷՇԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԸ` ՍՐԲԱՎԱՅՐ

Մե աղ­քատ մար­թըմ կըլ­լի, կել­լե, կեր­թա օ­տա­րու­թուն, հը­մը ո՛րթուն կեր­ թա, գոր­ծը չի ա­չող­վի: Շատ օր կըյ­նի, կել­լե, բան դուս չի քա, վրա­յեն-գլխեն

շիա­նե­րը պո­կըռ­թե կը, մե հինգ, տաս­սը մա­նեթ ի­ճըթ կե­նե, մե թե­թև է­շըմ կառ­ նե, օր չար­չու­թեն է­նե: Հը­մը վրան իլ­լըջ չկա. կըյ­նի մու­րաց­կու­թան: Գե­ղոցգեղ էր­թը­ցած վախ­տը է­շը ճամ­փուն օր­թան կըյ­նի սատ­կի կը: - Ծո՛,- կը­սե ի­րեն-ի­րեն,- էս ի՞նչ ձա­խոր­թու­թուն է, օր ին­ձի փատ­տել է. մե է­շըմ ու­նեի, է­նա սատ­կավ: Կեր­թա մե բա­յըմ ձեռք կը ցը­գե, փե­րե կը օր փո­րե, է­շը թա­ղե: Էր­թող-քա­լո­ղը կը հար­ցը­նե` ախ­պա՛ր, ի՞նչ կը փո­րես: - Հեչ,- կը­սե,- է­րած եմ տես­սե, իս­տեղ սուրբ կը հա­նեմ: - Եփ օր է­րած ես տես­սե, Աստ­ված մու­րա­զըդ կա­տա­րե,- կը­սեն ան­ցու­ դար­ձող­նե­րը ու մե քա­նիմ մա­նեթ կու­տան, կանս­նին կեր­թան: Էս մար­թը տես­նի կը օր սրբին ա­նու­նը ի­մա­ցան, ի­րեն փա­րա տվին: Ի­րենի­րեն մտա­ծե կը, կը­սե` է­սիկ լավ է­ղավ: Ար­թըղ է­շը կը թա­ղե, կըյ­նի խա­րա­պա­ նուն մի­չե­նա մե խաչ­քա­րըմ կը գտնի, փե­րե­կը ու է­շին վրեն տըն­կե կը: Էտ վա­խը չորս բո­լո­րը այտ­նի է է­ղե, օր այ­սինչ տե­ղը մե­կըմ էր­ծել, սուրբ է հա­նե: Քու­քան, ըշ­տը, տես­նին կը օր, հա՛, հաս­տատ օր սուրբ է, ինք­նա սըր­ բին ա­ռա­չը չո­քե, ուխտ կե­նե: Ձե­նը կը մեծ­նա. - Այ­սինչ տե­ղը թաժ­ժա սուրբ է է­լե,- կը­սեն ու քու­քան, կը­սեն ու քու­քան: Քու­քան մոմ կը վա­ռեն, խունկ կը ծխեն, մա­տաղ կե­նեն, փա­րա կը բաշ­խեն էս մար­թուն: - Ծո՛, կը­սե, Ի­շալ­լա՜, Մա­շալ­լա՜, էս նե­ղու­թե­նեն պրծա: Քա­նի կեր­թա, շել­ լի­կը ճո­ղե՛ կը էր­թու­քա­լը: Յա­յըն­վո­րը քու­քա, ձիա­վո­րը քու­քա, սե­լա­վո­րը քու­ քա. քու­քա՜ն, քու­քա՜ն ու քու­քա՜ն... Ար­թըղ էս մար­թը լա­վըմ հա­րըստ­նա կը ու դառ­նա կը ի­րեն էր­կի­րը:

ՎԵՂԱՐԸ ԻՇՈՒՆ ԳԼԽՈՒՆ

Վար­թա­պե­տը վան­քին ա­ղո­նը կը տա­նի ջա­ղաս­կը, օր ա­ղա: Տա­նի կը գեղ, վար կառ­նե, ցո­րե­նը լը­լե կը քա­րին, կա­ղա: Ջաղ­չը­պա­նը կը­սե. - Հայր սուրփ, գե­ղը է­սօր հարս­նիք կա, ա­րի էր­թանք, քի­չըմ պտտինք, ա­լուր­նա կիշ­նի, քու­քանք վեր կը հա­նենք: Դու­ռը կը կող­պեն ու կեր­թան հարս­նե­տուն: Կի­մա­նան օր քա­լո­ղը վար­թա­պետ է, գե­ղա­ցիք կան­չեն կը վեր, նըս­տես­նեն կը ըս­տո­լին գլխուն, պա­տիվ կու­տան: Փե­րեն ամ­մե­նը մե բա­ժա­ կըմ կու­տա, կը­սե. - Էս մե­կը խմե խա­թե­րըս հա­մար...Էս մեկն էլ իմ խա­թեր հա­մար... Խեղճ

մար­թը սաղ հարս­նևոր­նե­րուն խա­թեր հա­մար մեկ-մեկ բա­ժակ կը խը­մե: Խ­մե­ կը ու հար­փի կը. էս­թուն կըյ­նի, էն­թուն կըյ­նի, ին­չեր է­նել­նա լավ միտ­քը չէ, մե­մե բիր­տան միտ­քը կըյ­նի, օր ին­քը ա­լուր ու­նի, էշ ու­նի: Ու­շու­րեկ խել­քը գլո­ խը կը ժող­վե, կեր­թա ջա­ղաս­կը: Կեր­թա օր ջաղ­չըպա­նը ա­լու­րը վեր է հա­նե, սար­քել-սուր­քել է, բառ­նա կը ի­շուն: Վար­թա­պետ­նա հեզ­նի­կը ի­շուն, ճամ­փա կըյ­նի օր էր­թա վան­քը: Ջ­րեն ան­ցած վախ­տը է­շը ջուր կը խմե: Օր կը պրծնի, վար­թա­պե­տը կը­սե. - Էշ ջան, մե քիչ­մա խմե, իմ խա­թե­րըս հա­մա­րա խմե: Ի­շուն հեչ պետ­քը չէ, չի խմե: Ի­րան ծա­րավ ըլ­լիլն ու ի­շուն ան­տար­բեր գտնը­վի­լը տեր­տե­րին փե­րե կը էն մտքին, օր ին­քը էն­քա­նա խա­թըր չու­նի ի­շուն քով: Բայց գլխուն ցա­վը ու­րուշ մե բան­մա կը հու­շե տեր­տե­րին. - Ծո՛,- կը­սե,- էս է­շըս ին­ձեն խե­լա­ցի է. ես էս­թը­ղըր մար­թոց խա­թեր հա­մար խմե­ցի, ձու­նը հա­լիս տվի, հը­մը ես ի­րան տերն եմ, իմ խա­թերս պուտ­մա չի խմե: Եփ օր էտ­ման է, հարկ է օր խոս­տո­վա­նիմ` էս վե­ղա­րը ի­շուս է ար­ժա­նի, ոչ թե ինձ: Ի­րեն գլխեն վե­ղա­րը վար կառ­նե, կան­ցը­նե ի­շուն գլո­խը: Վան­քին օր մո­ տե­նա կը, է­պիս­կո­պոսն ու վար­թա­պետ­նին ա­ռաչ քու­քան, կը­սեն. - Ծո՛, էս ի՞նչ ես է­րե. վե­ղա­րըդ ին­չո՞ւ ես ի­շուն գլո­խը թրե: - Է­նոր հա­մար օր,- կը­սե ի­մաստ­նա­ցած տեր­տե­րը,- է­շը ին­ձեն խե­լա­ցի է: Ու կը պատ­մե գլխուն է­կած-ան­ցա­ծը:

ԶԱՆԳԻՆԸ Զան­գին մար­թըմ է է­ղե, մշակ է բռնե, օր փառ­թու­կը կա­պե, էր­թա սո­խըխ­ նե­րը, չեփ­լես­տա­նը պտտի, հա­ցի ման­ռուք­նե­րը ժող­վե, փե­րե, օր ին­քը ի­տոնք ու­տե, մեղ­քե­րը քա­վե: Մ­շակն էտ­մա­նա կե­նե: Կեր­թա օր­թը­լը­ղեն հա­ցին ման­ռուք­նե­րը թոփ կե­ նե, լը­լե կը գո­քը: Մե­մա կա­շե, օր հա­ցին մե կը­տո­րը ըն­կել է ախ­բին մե­չը: - Ի­սիկ տա­նիմ ա­ղա­յի՜ս,- կը­սե,- ա­մոթ է, չը տա­նի՜մ, ա­խըր մեղք է: Շատ օր կը մտա­ծե, ո­րո­շե կը, օր հա­ցը կեղ­տի մի­չեն հա­նե, փրկե, ին­քը ու­տե, պրծնի: Հա­նե կը ու կու­տե: Եփ օր քու­քա ա­ղին քո­վը, ա­ղան հար­ցը­նե կը, թե. - Ինչ օր տե­սաար, թոփ է­րի՞ր: - Է­րի՛,- կը­սե: - Դու ի­տոն­ցեն հեչ կե­րա՞ր,- կը հար­ցը­նե:

- Կե­րա,- կը­սե,- ա­ղա ջան: - Ի՞ն­չըղ օր կե­րար: - Ա­ղա ջան,- կը­սե,- մեղ­քըս ի՞ն­չըղ պա­յեմ` էս­ման-էս­ման: Չու­զե­ցա մուն­ դը­ռած հա­ցը քե­զի փե­րե, ե­սա կե­րա: - Է՛, դու Աս­սու ա­ռաչ ար­թար դուս է­կար,- կը­սե ա­ղան,- ի­մըս է­լի, չըս­տաց­ վավ, չե­ղավ:

ՏԵՐՏԵՐԻՆ ԿԱԹՆՈՎ ՀԱՑԸ

Մե տեր­տե­րըմ կըլ­լի, ամ­մեն օր հաց ու­տած տե­ղը շել­լի­կը կը­սե. - Վալ­լա, մեր տեր­տե­րը պա­սը կու­տե: Շատ օր մեխ­դը­րեն կը, տեր­տե­րին հո­քուն կը հաս­նի, գե­ղին մե­ծե­րուն թոփ կե­նե ի­րեն տու­նը, կը­սե. - Ա­րիք տես­սիք, ես պա­սըս կուտեմ, թե չէ: Հարս­նե­րուն ձեն կու­տա, կը կան­չէ, կը­սե. - Հարս­նե՛ր, ա­րի՛ք հա­ցին տաշ­տը փե­րեք, հաց շաղ­վե­ցեք: Հարս­նե­րը կըս­կը­սեն հաց շաղ­վե­լը: Մե­կը կը շաղ­վե, մե­կա­լին կու­տա, մե­ կա­լը` մե­կա­լին: Վեր­չա­պես օխ­տը հարս­ներ­նա խմոր կը շաղ­վեն, կա­թը կել­լե է­րե­սը կառ­նե կը: Էտ մար­թի­քը մաթ կը մնան ու կը­սեն. - Ա՛յ քե­զի բան. հա­ցը կաթ կու­նե­նա է­ղե, մեն­քա խեղճ տեր­տե­րին պաս ու­տող կը­սենք: Մար­թո­ցը տեր­տե­րը պա­յե կը, օր է­փելն էլ տես­նին: Խ­մո­րը կը թթվի, տեր­ տե­րը ի­րից­կա­նը կը կան­չե, է­փել կու­տա: Կա­շեն օր հացն է­ղավ գա­թայի պես: Մար­թի­քը Մա­շալ­լա՜ կը­սեն ու կեր­թան:

ԺԱՄՆ ՈՒ ՋԱՄԻՆ

Դա­լի Բար­սե­ղենց գե­ղին կե­սը թուրք է է­ղե, կե­սը` հայ: Մե ան­քամըմ էս Դա­լի Բար­սե­ղը մե թուրք դըր­կը­ցիմ հետ մոտ­կամ կըլ­լի, օ­րանն ու խո­տը ի­րար հետ կը բե­րեն: Եփ օր հաս­նին կը ար­տը Դա­լի Բար­սե­ղը կը­սե. - Ճո­պա­նը թո­ղել եմ տու­նը: Մոտ­կա­մը կը­սե` քը­նա փեր, ա­ռանց ճոպ­նի սել բառ­նալ, փե­րել չիլլի: - Հեչ մի՛ վա­խե­նա,- կը­սե Դա­լի Բար­սե­ղը,- ես է­ման մե սե­լըմ բառ­նամ, օր հեչ ճո­պան չու­զե:

Թուրք մոտ­կա­մը օ­րա­նը վեր կու­տա, Դա­լի Բար­սեղ­նե բառ­նա կը: Բառ­ նա­լը պըր­ծը­նին կը օ­րա, էզ­նե­րը կը լծեն: Էս Դա­լի Բար­սե­ղը կը­սե. - Ա­րի ա­ռաչ ես քը­շեմ մեր ժա­մին ա­նը­նո­վը, է­տև դու քշե ձեր ջամուն ա­նը­ նո­վը: - Յա՛ Սուրփ Աստ­ված,- կը­սե Դա­լի Բար­սե­ղը,- յա՛ ժա­մի զո­րութեն, տես­ նիմ ձե­զի, օր ա­ռանց ճոպ­նի սե­լըս տեղ հաս­սըս­նեք, ու յա­վաշ-յա­վաշ սե­լը տա­նի­կը ա­ռաչ: Եփ օր հաս­նի կը քար­քա­րոտ ճամ­փեն, սա­տա­նու­թա­նը սե­լը կայ­նես­նե ու կը­սե. - Տը ա­րի՛, հի­միա դու քշե: Թուր­քը նըս­տի կը լծին ու` յա՛ բա­լամ ջա­մու զո­րու­թեն, կը­սե ու կը քշե: Ք­շե­կը օ­րա, թա­քը­ռը քա­րին կել­լե ու օ­րա­նը սե­լին վրե­ցեն կը թա­փի, դար­ մա­դա­ղըն կըլ­լի կը: Է­սոր հեր­սը է­ման կել­լե օր ջա­մի, բան խառ­նե­կը ի­րար, կեր­թա հեր­սեն ի­րենց ջա­մուն դու­ռը կը բա­նա, մե բե­լի­կըմ շուն կը կան­չե նես, դու­ռը վրա­նե­րեն կա­խե կը ու քու­քա: Սա­պախ­տան կա­նուխ մոլ­լեն կեր­թա օր ջա­մին մտնի, դու­ռը կը բա­նա օր. է՜, մե­չը լի­քը շուն: Հեր­սեն` չի­տե, թե ի՞նչ է­նե: Մե­մա կա­շե օր Դա­լի Բար­սեղն ու մոտ­կամը է­կան: - Ծո՛ էս շնե­րը վե՞վ է լցե ջա­մուն մե­չը,- հար­ցը­նե­կը մոլ­լեն: Մոտ­կա­մը, ըշ­տը, կը­սե` ես եմ նես ա­ռե: - Ի­թօղ­լի,- կատ­ղած կը­սե մոլ­լան,- ին­չի՞ հա­մար ե­ս էտ տե­սակ պիղծ բան է­րե: - Ի­թօղ­լի­թը դու ես, քավ­թառ թեր­մաշ,- կը­սե մոտ­կա­մը ա­վե­լի կա­տաղած,հը­պը ես էս ջա­մին քա­նի՞ կա­փե­կի կառ­նեմ, օր Դա­լի Բար­սե­ղը ի­րենց ժա­մին ա­նը­նո­վը մե վեր­սըմ տեղ սե­լը քշեց, մե օ­րա­նըմ սե­լեն չընկավ, հը­մը մեր ջա­ մուն ա­նը­նո­վը շար­ժի­նըմ տեղ ա­ռաչ քը­նաց ու սաղ օ­րա­նը թա­փավ:

ՎԱՐԹԱՊԵՏՆ ՈՒ ՔՐԹԵՐԸ

Էչ­միած­նա վար­թա­պե­տին ճամ­փեն կը, օր գե­ղա­նե­րեն վան­քին հար­կը փե­րե: Կեր­թա. ին­քը խև-խե­լառ մարթ` զայ­նե­լեն, զո­ռե­լեն, քա­շե, հար­կը կառ­ նե, կել­լե քու­քա: Քր­թե­րը միշտ գան­գատ քու­քան ե­պիս­կո­պո­սին. - Ախ­պա՛ր,- կը­սեն քրթե­րը,- քու­քա, նա՛ ժա­մա­նակ կու­տա, նա՛ բան. քաշ­ կըռ­թե կը, զայ­նե կը, ջար­թե կը, զո­ռով կը տա­նի: Հար­կը հարկ, թող խաթ­րով տա­նի:

- Լա՛վ,- կը­սեն հո­գևո­րա­կա­նին,- մենք թամ­բեյ կե­նենք, թող փափուկ վար­ վի: Էս ան­քամ վար­թա­պե­տին թամ­բեյ կե­նեն, կեր­թա, հետ­վին խե­լոք կը վար­ վի: Քր­թե­րը կա­շեն օր վար­թա­պե­տը խո­լոք­ցել է, կը­սեն. - Ծո՛, լավ է­ղավ, է­սիկ էն­քան ժա­մա­նակ մե­զի զայ­նե­լեն սատ­կեցու­ցել է. է­սօր օր է­սոր հա­խեն չը քանք, էլ ե՞փ պի­տի քանք: Էլ վե՞վ բա­նի տեղ կը թնե: Ինչ օր կե­նեն, վար­թա­պե­տը բա­նի տեղ չի թնե, ձեն չի հա­նե: Կա­շեն օր է­ղավ, ամ­մեն բան պրծավ, մե էր­կը­թե շի­շըմ կը թը­նեն կրա­կին մեչ, օր տաք­ նա-շի­կա­նա, վար­թա­պե­տին նստա­տե­ղը պի­տի դա­ղեն: Վար­թա­պետ­նա հը­լը օր ձե՜ն չի հա­նե: Կա­շե օր չէ, ի­րեն պի­տի դա­ղեն, գա­վա­զա­նը կառ­նե, կըյ­նի քըր­թե­րուն ջա­նը: Էլ սա­լին, սո­լին չի ա­շե. զայ­նե կը, ջար­թե կը, թե` խար­ճը փե­րեք, կը­սե, կա­պե կը ձեռք-մեռք, մալ, օչ­խար կառ­նե ու ա­ռաչ կը քշե: Քըր­ թե­րուն էլ հե­տը քշե­կը վան­քը: Կա­շեն օր վար­թա­պե­տը ա­ռաչ­վը­նեն բե­թար բան կե­նե: - Ծո՛,- կը­սեն միա­բե­րան,- խե­լառ, քե­զի թամ­բեյ է­րինք, օր փա­փուկ վար­ վիս, դու էս ի՞նչ է կե­նես: - Ինչ օր ը­սին, ձեն չհա­նե­ցի. զար­կին, քը­վըր­տե­ցին, ձեն չհա­նե­ցի: Է­տև օր շի­շը տաք­ցու­ցին, օր է­տևըս դա­ղեն, է­տո­րա՞ ձեն չհա­նեի: Ըշ­տը է­տո­րա հա­մար կապ­կը­պե­ցի: - Էչ­միած­նա հո­գևո­րա­կա­նին միա­բե­րան էլ կը­սեն` Ի­յա՜...

ՆԱՍԻԲ - ՆԻՍԻԲ ԹԵԲԱՍԻ

Կն­կան մե­կը ի­րեն սի­րա­կա­նը նես կառ­նե. խա­ղան կը, կու­տեն կը, քե­ֆե­րը չա­ղաս­նեն կը, հը­մը էտ վախ­տը բիր­տան դու­ռը կը զայ­նեն: - Հա՛,- կը­սե,- ես գի­տեմ, է­րի­կըս է­կավ, կըշ­տիս հետ ա­րի, ես քե­զի էման ճամ­փեմ, օր ինք­նա չը­տես­նի: Կըշ­տին հետ տա­նի կը սի­րո­ղին, դու­ռը բա­նա­ կը ու տալ­տո­քը դուս կը հա­նե: Դուս կը տա­նի, դու­ռը կա­խե, մարթուն հետ կեր­թան նես: Հը­մը տա­րա­կու­սան­քի մեչ կըյ­նի թը` ա­շես տեսսա՞վ է­րի­կըս, օր ես սի­րո­ղիս դուս տա­րա: Վեր­չը մտա­ծե կը, թը ի՞նչ հընար է­նե, օր ի­մա­նա` տես­նիլն ու չը­տեսն­ելը (ա­խըր գոր­ծը սա­ղը պի­տի հանե, չէ՞): - Մարթ,- կը­սե,- մեր կա­տուն չորս հատ ը­ռունդ ձաք է փե­րե, էն­քան ը­ռունդ են, օր հեչ մե­կը չեմ ու­զե օր ու­րու­շին տամ: Է­կե ձա­քե­րուն անուն թնենք, թող պիտ­տուն­նա մե­րը մնան: - Թը­նենք,- կը­սե մար­թը:

Կը­նի­կը կեր­թա կատ­վին ձա­քե­րը գրկե փե­րե կը: Մե­կը կառ­նե ձեռ­քը, կը­ սե` է­սոր ա­նու­նը ես կը թնեմ «­Գեր­տի՞, յոխ­սա գեր­մա­դի-տե­սա՞վ, թե՞ չտե­ սավ»: Է­րի­կը կը­սե` լավ ա­նուն է­ղավ վնաս չու­նի: Մե­կա­լը կը վեր­ցը­նե, կու­տա էր­կա­նը, կը­սե` է­սոր ա­նուն­նա դու թի: Մար­թը կը­սե. է­սոր ա­նու­նը ես կը թը­նեմ «­Գեր­տի, հը­մը սեզ­տըր­մա­տի-տե­սավ, բայց չտես­նե­լու տվեց»: Կը­նի­կը կը­սե` է­տա լավ ա­նուն է: Մե­կա­լը է­լի կը­նի­կը կառ­նե, կը­սե` ա՛յ մարթ, է­սոր ա­նու­նը կը թը­նեմ «­Նա­ սիբ-­Նի­սիբ Թե­բա­սի»: Վեր­չի­նը կու­տա էր­կա­նը: Է­րի­կը կառ­նե, կատ­վին ձա­քին վրա­յին, գըլխուն կա­շե, կըն­կա­նը է­րես­նա կա­շե, խնդա կը: Կը­սե. - Է­սո­րա ա­նու­նը կը թը­նեմ «Էկ­րա­նըն գօ­թի­նա թար­բիա օլ­մազ-սոր­ված հե­տույ­քին վստա­հել չի լի­նի»:

ՊԱՌՎԻՆ ՆՇԱՆԸ

Պա­ռա­վը բռնե կը ման­չե­րուն յա­խան. - Օ­ղո՛ւլ,- կը­սե,- ես կարք­վիլ գու­զեմ: Ման­չե­րը կը­սեն` ա՛յ մա­րըս, դու ի՞նչ կար­քը­վիլ գու­զես, դու պառա՜վ, հա­ սա­կըդ ա­ռա՜ծ: - Դե կո­րե՛ք­ աշ­կես, շան լա­կոտ­ներ,- նե­ղե­ցած կը­սե պա­ռա­վը,- պառա­վը դուք եք: Դուք օր գի­շե­րը փաթ­տը­վիք կը ձեր կընկ­թո­ցը, ա­խըր ե­սա գու­զեմ փաթ­տը­վիլ պառ­կիլ: - Է՛, լավ, եփ օր գու­զես կար­քը­վիլ,- կը­սեն տղա­քը,- մեն­քա կար­քենք կը: Հը­մը քե­զի կու­տանք տաս­սը հատ կա­ղին, դիո­րի լուս դու քու առ­կը­ներո­վըտ կե՛: էփ օր կոտ­ռե­ցիր, կե­րար. ա­սօ­րա կար­քը­ված ես, էք­վա­նա: Պա­ռա­վը հա­մա­ձայ­նի կը, կը­սե` շատ լավ: Փե­րեն կա­ղին­նե­րը կու­տան, դու­ռը վրա­յեն կող­պեն կը: Պա­ռա­վը քու­քա, կա­ղին­նե­րը կառ­նե, բաշ­լա­յե կը տրո­տե­լը. օր կոտ­ռե, ու­տե: Մե էր­կու-ի­րեք սա­հաթ կանս­նի, կեր­թան դռնեն ձեն կը հա­նեն. - Մա­րի՛, քա­նի՞ հատ ես կե­րե: - Ա­հան այ­սի մեկն օր ու­տեմ, ին­նը կը մնա,- կը­սե մա­րը: Քա­նի ան­քամ հար­ցը­նեն կը, կը­սե` է­սա օր ու­տեմ, ի­ննը կը մնա: Դիո­րի լուս հեչ մեկ­նա չի կրնա ու­տե, նա­յա կար­քը­վե­լու ա­նու­նը կու­տա:

ԳԵՇ ՅԱՐԱ

Մար­թու մե­կը վրեն գեշ յա­րա կու­նե­նա: Կեր­թա էտ մարթ դոխ­տու­րին: Ինչ­քան դոխ­տու­րի օր կեր­թա, չեն կըր­նա է­տոր յա­րեն սաղ­ցուց­նին: Վեր­չը էտ մարթ կեր­թա Լոխ­ման հե­քի­մի քով: Լոխ­ման հե­քիմն օր կը տես­նի, կը­սե. - Ախ­պեր ջան, քու յա­րեն չը սաղ­նա: Մարթ կը հար­ցը­նե. «­Կը­սես, օր չի՛ լավ­նա: Էտ­մալ լե յա­րա եղ­նի՞, օր չսաղ­նա»: - Է­նոր հա­մար չսաղ­նա,- կը­սե հե­քի­մը,- օր քու յա­րին դեղ չկա: Կել­նի, կեր­թա: Ճամ­փեն կմտա­ծե, թե` էր­թամ ա­ղու կըտ­նամ, խմիմ, մեռ­ նիմ լավ է, քա­նըս թե սաղ մնամ: Կեր­թա ճամ­փեն ը­ռաստ կի­գա չոբնի կող­մից կթած, կրիա­յի կո­տի (կոտ­կի­րի­րի) մեչ լըց­րած ա­մա­նով կա­թի, ո­րուն մե­չը օ­ցը փա­թաթ­վել-նստել է: Մար­թը կը մտա­ծե, ըշ­տը, օր ի­տը բա­նը լավ է­ղավ: Խ­միմ ի­տը կաթ, մեռ­նիմ լավ է, քա­նըս թե իտ­մը­լա յարոտ մնամ: Վե­րուց էտ կաթն ու խմեց: Շոք էր, քունն է­կավ: Ը­սեց` պառկիմ քը­նիմ քի­չու­մի, է­տև էլ­լամ, էր­թամ: Պառ­կավ մե քը­չու­մի քնավ, իմ­ցավ տե­սավ` վրեն կե­ռա: Սկ­սեց վրեն քե­ րել: Մեկ լը տե­սավ, օր յա­րե­քը իս­տակ թա­փավ վրա­յեն, սաղ սաղ­ցավ: Դառ­ցավ գնաց Լոխ­ման հե­քի­մի քո­վը. - Բա­րև, Աս­սու բա­րին տվին, ա­ռան, ը­սեց` հե­քիմ, ը­պը կը­սեր քու յա­րես­ նուն դեղ չը­կա՞: Ա­հա, ի­շե, տես յա­րե­քըս: Լոխ­ման հե­քիմ տե­սավ, ը­սեց. - Ախ­պեր ջան, էս ո՞ւր­դից գտնենք քը­զի կոտ­կի­րի­րի կոտ, խըռ (մոխ­րա­ գույն) մա­կու կաթ, օր յաշ­մար օց լը ի­կեր մեջ պառ­կեր, դու էր­թեր խմեր, յա­ րեք­դի սաղ­ներ: - Լոխ­ման ի­մաս­տուն հե­քիմ,- վեր­ցը­նե շիփ-շի­տակ կը­սե մար­թը,- ի­րա­ վունք ու­նիս չբու­ժե­լու, հի­վըն­դին ա­ռողչ կյանք չը պար­քևե­լու, դու է­լի մեծ հե­ քիմ կը մնաս, բայց հի­վըն­դին հույ­սը կըտ­րո­ղը ի­րա­վունք կու­նե­նա՞ ի­մաս­տուն կոչ­վե­լու: Ար­թա՞ր է է­տիկ, մարթ...

ԳԱՎԱՌԱԳԻՏՈՒՆՆԵՐԸ

Մար­թու­մը մեկ է­լավ գնաց գա­վա­ռա­գի­տուն­նե­րի գե­ղը, օր ցո­րեն գներ: Էտ մար­թիք տե­սան, օր է­տուր էր­կեն մո­րուք կար: Ը­սե­ցին. - Ա­րի՛, դու մը­զի է­ղի տեր­տեր, մենք տեր­տեր չու­նինք:

Մար­թըն բա­ցատ­րեց, ը­սեց. - Ես գրել, կար­թալ չըմ գի՛նա, տեր­տը­րութ­յուն չըմ կըր­նա է­նի: - Չէ՜, դու մո­րուք ու­նիս, դու ան­պատ­ճառ տեր­տեր իս,- ը­սին ա­նոնք: Էս մար­թու ճար լը կտրավ, է­ղավ տեր­տեր, գնաց ժամ, ըս­կը­սեց Ա­վետա­ րան կար­թալ: Կար­թալ չը գի­նե. կը­սեր` Տաս օչ­խար ու­նիս, հին­գը քըզի, հին­ գը` տեր­տը­րոջ: Տաս սո­մառ ցո­րեն ու­նիս, հին­գը քը­զի, հին­գը` տեր­տե­րոջ: Էր­ կու հատ կով ու­նիս, մե­կը քը­զի, մե­կը` տեր­տե­րոջ: Մե օր­մե հար­ցու­ցին. - Տեր­տեր, էտ ի՞նչ է կար­թաս: Ը­սեց` ձա՛քըս, Ավե­տը­րը­նի մեչ էտ­մալ է գրուկ: Ու է­լավ գնաց ու կի­սեց ժո­ ղո­վըր­թի հետ: Մե­ռել օր կեղ­ներ, էտ տեր­տեր ժո­ղո­վուր­թին դուս կե­ներ, ժա­մու դուռ կը փա­կեր, մե­ռե­լի կարգ կը կա­տա­րեր, նոր կը բա­ներ դուռ, կը­սեր` ա­րեք տա­րեք ձեր մե­ռելն: Ա­վուր մեկ լե էտ գե­ղի քյոխ­վեն (քչու­մի խե­լա­ցի մարթ էր) ը­սեց ժողո­վըր­ թին. - Ես կել­նիմ սուտ մե­ռել, տա­րեք դրեք ին­ձի ժամ, տես­նեմ հը­լը տեր­տեր օ­րի՞ դուս կե­նե ժո­ղո­վուր­թին, նոր կար­գը կը կա­տա­րե: Է­ղավ սուտ­ման մե­ռել, տա­րան դրին ժամ: Տեր­տեր ժա­մեր­գութ­յուն պրծավ, ը­սեց. - Դե է­լեք դուրս, օր դուռ փա­կիմ, մե­ռե­լի կարգ կա­տա­րիմ: Ժո­ղո­վուր­թըն է­լավ դուրս, տեր­տե­րը դու­ռը փա­կեց, է­կավ մե­ռե­լի կարգ կա­տա­րե­լու: Բուր­վառ լը­ցեց խուն­կըն, է­կավ կայ­նավ մե­ռե­լի գըլ­խու վրեն, ը­սեց. - Գլ­խեն հա՛րի օտ­նե՜ր, գլխեն հա՛րի օտ­նե՜ր: Ըն­ցավ օտ­նե­րու տակըն, ը­սեց` օտ­նե­րեն հա՛րի գլո՜խ, օտ­նե­րեն հա՛րի գլո՜խ: Ըն­ցավ կուշտըն, ը­սեց` ի՛տ կըշ­տեն էն­թու կուշ­տը՜ն, ի՛տ կըշ­տեն էն­թու կուշ­տը՜ն: Ընցավ մե­կել կուշ­ տըն, ը­սեց` ի՛տ կշ­տեն էն կուշ­տը՜ն, ի՛տ կշ­տեն էն կուշտը՜ն... Ու էտ վախտ քյոխ­վեն ծիծ­ղաց: Տեր­տերն սրչեց բուր­վառն ու բեյնին զար­կեց: Էն­քան զար­ կեց, էն­քան զար­կեց, հա­րի քյոխ­վի ճար կըտ­րավ: Նո­րեն տեր­տեր չո­քավ քյոխ­վի բկին, բթնե­րով սխմեց, խեղ­դեց: Դուռն բա­ցեց, հեր­սոտ-հեր­սոտ ը­սեց. - Չէղ­նի՜մ, չէղ­նի՜մ, մեկ լը սաղ մե­ռել բե­րեք, ժամ դնիք: Հա՜­րի մեռ­ցու­ցեր իմ, բթներ­սի կայ­ներ ը: Ժո­ղո­վուրթ օյ­մը­ռած ը­սեց. - Օ՜, օ­՜օ՜, անԱստ­վա՛ծ, մըր քյոխ­վին մեռ­ցու­ցե՜ր ը...

ՄԱՀՏԵՍ ՄԱՐԴԸ

Մար­թու­մի մեկ է­լավ կեր­թեր­ վանքն ա­ղոթք է­նե­լու: Գ­նաց սա­րի գլուխ վանքն, մտավ ներս, տե­սավ օր մե մեծ կը­տոր­մի օս­կի կա հո­տի թա­լած: Մար­ թը թո­ղեց ու փա­խավ: Ճամ­փուն ը­ռաստ է­կան վեց հատ գող, ը­սին. - Ա՛յ մարթ, դո՞ր փախ­նիս էտ­մալ: - Մայ­սի,- ը­սեց,- տե­սա, փախ­նիմ: - Դո՞ր քու մայն,- զար­մա­ցած հար­ցու­ցին փախ­չող մար­թուն: - Հոն ի,- ը­սեց,- վան­քին մե­չը: Գո­ղեր գա­ցին վան­քի մեչ, էտ մար­թու մա­յը տես­նե­լու: Մ­տան ներս, տեան օր հո­տի մե մեծ կտոր­մի օս­կի կա թա­լուկ: Ի­րենք ի­րենց ը­սին` էտ շա­նօր­թին ծո՞ւռ է, օր օս­կին տե­սեր ը, կը­փա­խի: Նո­րեն էտ մար­թիքն էր­կու ըն­կե­րոչն օ­ղոր­կե­ցին քա­ղաքն, թե գա­ցեք, հոն­ կուց ը­րախ-գի­նի, հաց կե­րա­կուլ բե­րեք, ու­տինք, խմինք, փայ է­նինք օս­կին ու էր­թանք: Էր­կու ըն­կեր է­լան, գա­ցին քա­ղաք, ա­ռան գի­նին, ը­րա­խին, հացն ու կե­ րա­կուլն, մտա­ծին, թե առ­նինք ա­ղու, ըլ­նանք ի­տոնց մե­չըն, թույ­նա­վորինք, է­տոնք ու­տին, տրա­քին, մենք առ­նենք օս­կին, էր­թանք էր­կու­սանց: Էն չորսն էլ մտա­ծան վան­քի մեչն, թե էտ էր­կուսն օր է­կան, բըռ­նինք ըս­ պա­նինք, առ­նինք չորս­սի օս­կին, բաժ­նինք, էր­թանք: Էտ մար­թիք բե­րե­ցին կե­րա­կուլ­ներն ու խմիչք­ներ, դրե­ցին օր­թը­լաղ: Չորսն է­լան, էտ էր­կու­սին ըս­ պա­նե­ցին: Ը­սին. - Տը ա­րեք ու­տինք, խմինք, օս­կին բաժ­նինք, էլ­լանք էր­թանք: Նս­տան կե­ րան, խմե­ցին, չորս լը տրա­քան: Էն մարթն, օր թո­ղեր էր, փա­խեր էր էտ օս­ կին, մե­կել օր է­լավ, գնաց, ը­սեց. - Էր­թամ, տես­նամ` օս­կին տա­րա­ծը, թը տեղն ը: Գ­նաց տե­սավ, օր վեց լը էտ­տեղ մե­ռած ին, ը­սեց. - Ըյ­մի նոր իտ օս­կին կը­տա­նիմ, կու­տիմ:

ՏԵՐՏԵՐՆ ՈՒ ՏԻՐԱՑՈՒՆ

Կեղ­նի տեր­տեր­մի, մեկ լը տի­րա­ցու­մի: Տեր­տեր կը­սե. - Էր­թանք սի­րա­կա­նիս տես­նա­լու: Տի­րա­ցուն կը հա­մա­ձայ­նի, կը­սե` էր­թանք, տեր հայր: Տեր­տե­րը կը պատ­

րաստ­վի, լավ հալ­վա, գա­թա կը լցնե հա­բի­կեն, կհեծ­նան ձիանն ու կընկ­նան ճամ­փա: Տի­րա­ցուն ըշ­տը շատ ա­նո­թի կէղ­նի, հա­բի­կից կը գող­նա գա­թա, կը խա­նե, օր պի­տի ու­տե, տեր­տեր կը տես­նա: Կը­սե. - Տի­րա­ցու, էն գեղ մը­զի ինչ­քա՞ն մա­տաղ խոս­տա­ցան: Տի­րա­ցուն բեյ­նեն կը թա­լե գա­թան ու կըսե` տեր­տեր, չըմ գի՛նա: Կեր­թան գե­ղին կը մո­տե­նան, տի­րա­ցուն շատ կա­նոթ­նա, մեկ լե կը գող­նա գա­թա: Էտ է, օր պի­տի ու­տե, բիր­տան տեր­տեր կը տես­նա, կը­սե. - Տի­րա­ցու, էն գեղ մը­զի ինչ­քա՞ն մե­ռե­լի փող խոս­տա­ցան: Տի­րա­ցուն կը թա­լե գա­թեն բեյ­նեն ու կը­սե` տեր­տեր, չըմ գի՛նա: Ար­թեն կը հաս­նին գե­ղը, կեր­թան կիշ­նան տերտ­րոջ սի­րա­կա­նի տու­նը, ու­րախ-զվարթ հաց կու­տին, ը­րախ կը խմին, հե­տո կել­լան կը պառ­կին: Տի­ րա­ցուն կեղ­նի խըս­տու քուն. տեր­տեր կը տես­նա, օր տի­րա­ցուն քը­ներ է, կելլ­ նա ուր տե­ղեն, օր պի­տի էր­թա սի­րա­կա­նի ծո­ցը պառ­կի: Տի­րա­ցուն մե­կեն կը նստի տե­ղը ու կը­սե. - Տեր­տեր, կայ­նի, դո՞ր կեր­թաս, միտ­քըս նոր ըն­կավ, կը­սե` էն գեղ մը­զի խոս­տա­ցավ հինգ գառ մա­տաղ: Տեր­տեր կը փախ­նի, կի­գա ուր տեղ: Մե քը­չում լե կը մնան, տեր­տեր գի­նա, թը տի­րա­ցուն քնավ, կել­լա, օր էր­թա սի­րա­կա­նին քով: Տի­րա­ցուն նո­րեն կը­սե. - Տեր­տեր, կայ­նի, դո՞ր կեր­թաս, նոր մի­տըս ըն­կավ. էն գեղ էլ մը­զի խոս­ տա­ցան տաս­նը­հինգ կոտ ցո­րեն պտղի: Տեր­տեր կը փախ­նի կի­գա ուր տեղն: Գի­շերն ար­թեն լու­սա­նում է: Տեր­տեր կը­սե. - Ի­տի վեր­չին ան­քամ տի­րա­ցուն քը­նուկ կէղ­նի, էր­թամ սի­րա­կա­նիս քով,կը­սե տեր­տե­րը: Կել­լա վեր­չա­պես, օր էր­թա, տի­րա­ցուն էս ան­քամն էլ տե­ղին մե­չը է­լի կը տըն­կը­վի ու նո­րեն կը­սե. - Տեր­տեր, կայ­նի, դո՞ր, ան­ջաղ հի­շե­ցի. էն գեղ,- կը­սե տեր­տե­րին մեծ լա­ վութ­յուն ը­նո­ղի ձե­նով,- էն գեղ մը­զի խոս­տա­ցան հա­րուր ից­ցուն մա­նեթ մեռ­լի փա­րա: Ար­թեն կը լու­սա­նա՜: Կել­լան, կի­գան, օր շու­տով հաս­նին ժա­մուն: Տեր­տեր կը­սե. - Տո՛, տի­րա­ցո՛ւ, էս էտ­քան խարճ ու խա­րաճ է­րինք, օր սի­րա­կա­նիս տես­ նինք, դու օ­րի՞ չթո­ղիր:

- Տո՛, տեր­տե՛ր, դու գա­թեն իմ քթեն բե­րիր, ես լե քու սի­րա­կա­նին քու քթեն բե­րի,- կը­սե խա­ղաղ­ված տի­րա­ցուն:

ՂԱՌՂԱՌ ԾՆՈՂ ՄԱՐԴԸ

Մարթն կըն­կան փոր­ցե­լու հա­մար ը­սեց. - Կ­նիկ ջան, Աս­սու սի­րուն, մե բա­նըմ պի­տի ը­սիմ, մար­թու չը­սիս: - Չէ՜, մարթ,- ը­սավ,- կնիկ լե ու­րան մար­թուն սեկ­րետ դուրս ը­սե՞: - Շա՞տ գի­նամ, կնիկ, չը­սիս մար­թու, հո­գուդ մեռ­նիմ: - Չէ՛, մարթ,- ը­սեց,- դու ը­սե, մար­թու չեմ ը­սե: - Կը­նի՛կ, է­սօր ղառ­ղառ­մի ծնա, փա­խավ: Կը­նիկ, ջա­նիդ մեռ­նիմ, մար­թու չը­սիս: Ք­նան, սա­պախ­տան շուտ կը­նիկն է­լավ ու վար­տի­քը քցեց փի­ճին, գընաց դրկցի տուն: Ը­սեց. - Լ­սե՞­ր էք ինչ է է­ղի: Մըր մարթ սև ղառ­ղառ­մի ծնի, շափ­ղեն գլոխն փա­ խեր ը: Մար­թը միա­միտ. ըսկ­սե­ցին ժո­ղո­վուրթ մար­թու վրեն ծիծ­ղալ, թե քը­զի ի՞նչ ը է­ղի: - Մար­թը կը­հար­ցը­նե, կը­սե` ի՞նչ է է­ղի: - Է­տև­դի սև ղառ­ղառ­մի է­լի,- կը­սեն,- շափ­ղեն գլոխ փա­խեր ի: - Ա՛յ ժո­ղո­վուրթ,- կը­սե մար­թը,- իմ ծնածն ա­ռանց շափ­ղի էր, դուք շափ­ ղեն ո՞ւր­դից գտաք դրիք գլոխ:

ՀԱՎԿԻԹ ԱԾՈՂ ՄԱՐԹԸ

Մար­թուն մե­կը կըն­կա­նը փոր­ցե­լու հա­մար կը­սե թը. - Կը­նի՛կ, գի­տե՞ս, ես է­սօր մե հավ­կի­թըմ եմ ա­ծե, հը­մը հեչ մար­թու չը­պի­տի ը­սես, հա՜: - Խե­լա՞ռ եմ, օր ու­րու­շին ը­սեմ,- կը­սե կը­նի­կը: Կանս­նի մե վախ­տըմ, էս կը­նի­կը կեր­թա դըր­կից կընկ­տա­ցը կը­սե, կըյ­նի բեր­նե բե­րան, կեր­թա հաս­նի­կը թա­քա­վո­րին ան­գա­ճը: Կը­սեն. - Թա­քա­վո­րըն ապ­րած կե­նա, Աս­վա­ծա­զարմդ տեղ­յա՞կ է, որ է­սինչ մար­ թը հա­րը­րեն մե հա­տըմ պա­կաս հավ­կիթ է ա­ծե: - Կան­չե­ցեք,- կը­սե թա­քա­վո­րը,- կան­չե­ցեք էտ մար­թուն:

Կան­չեն կը, թա­քա­վո­րը կա­շե գլխե­ցեն ոտ, օտ­քեն գլուխ ու կհար­ցընե. - Դո՞ւ ես հա­րուր հատ հավ­կիթ ա­ծո­ղը: - Հա՛,- կը­սե մար­թը,- թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա,- դիո­րի քո­վըդ կան­չելն ու քա­լը, ա­ծել էի հա­րը­րեն մե հա­տըմ պա­կաս: Ըշ­տը մեկ­նա դու ա­վել­ցու­ցիր, է­ղավ հա­րուր հատ: Ար­թըղ թա­քա­վո­րը գլխու կըյ­նի, հարց ու փորց կե­նե ու կի­մա­նա, օր էս մար­թը ըն­թա­մե­նը բե­րան­բաց իր կըն­կանն է փոր­ցե:

ԽԱԲՎԱԾ ՀԱՐՍՆԵՐԸ

Կի­սուրն հի­վանդ էր պառ­կե ջլե­րու մեչն, շատ հի­վանդ էր: Հը­մը ը­սիմ, օր հո­գուն հետն էր: Էտ կի­սուր­սի մտա­ծեց, միտ­քը բա­նըմ ըն­կը­ցուց, թե` ի՞նչ է­նիմ, օր իտ հարս­ներ­սի ին­ձի լավ ի­շեն: Մը­տա­ծեց, մը­տա­ծեց, է­լավ մե նըվ­ թոտ չա­րեկ­մի կար, ջա՜ր­թեց, լցեց տոպ­րա­կըն ու բե­րեց դրեց բար­ցի տակն, ի­մալ օր օս­կի: Հո­գու հետն էր, կան­չեց մեծ հար­սին, ը­սեց. - Հարս ջան, գի­նա՞ս, ես օր մե­ռա, բար­ցիս տակ տոպ­րա­կով օս­կի կա, քը­զի կի­տամ: Է­տիկ քը­նաց, է­կավ մե­կել հար­սըն: Կի­սուրն է­տուր լը ը­սեց. - Հարս ջան, ըն­ձի լավ ի­շե, տոպ­րա­կով օս­կի կա, քը­զի կի­տամ: Էտ լը խըն­դա­ցավ ու գնաց: Կան­չեց մե­կել հար­սին, ը­սեց. - Օ՜յ, հարս ջան, հո­գուտ մեռ­նիմ, ես կը մեռ­նիմ, տոպ­րա­կով օս­կի կա բար­ցիս տակ, կառ­նիս քը­զի: Հարս­նե­րու ջա­նի՞ն մուն­նաթ, ըս­կը­սե­ցին խայ­րաթ է­նել. օ՜, օս­կու ձեն ի լը­սած, կիս­րոջ լա՜վ քյո­մակ կե­նին: Սա­պըխ­տան մեկ լը կը տես­նան, օր կի­սուր մե­ռավ: Բա­նան բար­ցի տակ կի­շին, օր ի՞նչ ի­շին` կոտ­րուկ չա­րե­կի կը­տոր­ներ: Է՛, ի՞նչ պի­տի ը­նեին. մեռ­նո­ղին է­տևեն կամ լա­վը պի­տի ը­սեն, կամ լե բան­մը չպի­տի ը­սեն: Ը­սին մե բե­րան` օ­ղոր­մի՜...

ՄԱՐԹ ՈՒ ԿՆԻԿ

Մե մար­թըմ ու կը­նիկ­մի կապ­րեին ի­րա­րու հետ ու ի­րուր շատ կուզեն: Ա­վուր մեկ մարթն խա­պար է­ղավ, օր ա­ռա­վոտ կը­նիկն դրսեն է­կավ, մտավ ծո­ցը:

- Կը­նիկ ջան,- ը­սեց,- էտ ո՞ւր­դից կի­գաս: Կի­նը թե` դրսեն: Հը­պը ը­սեց` ի՞նչ կե­նեիր հոն: - Մարթ ջան,- ը­սեց կի­նը,- ես սա­պախ­տան կա­նուխ խնդրենք Ասսուն, օր քը­զի էր­կար կիանք, ջան­սա­ղութ­յուն ու ա­չո­ղութ­յուն տա: Մար­թըն ու­րախ մտքին մեջ խըն­դա­ցավ: Էք­սի օրն մարթն տե­սավ, օր կը­ նիկն սա­պախ­տան է­լի է­կավ, մտավ ծո­ցը: Մարթն ը­սեց. - Կը­նիկ ջան, էտ ո՞ւս­տից կի­գաս: - Մարթ ջան,- նո­րեն ը­սավ կի­նը,- Աս­սուն կա­ղա­չեի, օր քը­զի էր­կար կիանք տա, ջան­սա­ղու­թուն տա: Մարթն ըն­կավ կար­ծի­քի մեչ: Էք­սի օր մար­թը սուտ քուն է­ղավ, տե­սավ կըն­կան, օր հա­լավն թե­զըմ հա­քավ ու գնաց դուս: Ինքն հա­քավ շալ­վարն ու կըն­կա է­տևեն գնաց: Տե­սավ, օր կնի­կը մտավ դըրկ­ցի տուն, ըսկ­սեց մի ջա­յել տղա­յի հետ խա­ղալ: Է­տև դուրս գա­լու վախտն մար­թը դու­ռը կող­պեց: Կը­նիկն ը­սեց. - Մարթ, դուռ բաց, թե չէ կեր­թամ հո­րը կընկ­նիմ: Խըս­տու վե­րուց մեծ քար մի, թա­լեց իտ հորն, մար­թը գիտ­ցավ, թե կը­նիկն պա­տավ հո­րըն: Վա­զեց, ը­սեց. - Կը­նի՛կ, մի՛վա­խե­նա, ես քե­զի կը հա­նիմ: Մեկ լե լը­սեց, օր ուրանց դուռն կող­պը­վավ: Գ­նաց տե­սավ, օր ուր կը­նիկն ը, ը­սեց. - Տո՛ կը­նիկ, դուռ բաց: Կը­նիկն լըր­բա­ցած նե­սեն ը­սեց. - Գ­նա, գող ու բոզ. դու հար մը­կա դո՞ր էր: - Կը­նիկ ջան,- ը­սեց ու­րու­շի տա­նը փակ­ված մար­թը,- դուռ բաց, հի­մի փաս­բանդ­ներ կու­գան, տա­նին ըն­ձի կա­խին: Կը­նիկ չբա­ցեց, փաս­բանդ­ներ է­կան, բռնին էտ մար­թուն: Կը­նիկ լե ամմեն բառ գո­ռա­լով ա­վել­ցուց` տա­րե՛ք, տա­րե՛ք­ էտ գող ու բո­զին: Փաս­բանդ­ներ տա­րան, մար­թուն կա­խին:

ՄԱՐԹ, ԸՍԵ ԳԵԼԸ

Մարթ ու կը­նիկ լծին սել, գա­ցին չա­յիր փոց­խե­լու: Տե­սան աղ­վեզ փա­ խավ: Կին հար­ցուց` մարթ, էտ ի՞նչ էր փա­խավ: - Աղ­վեզ էր, ինչ էր:

- Չէ՛, մարթ, աղ­վեզ չէր, գել էր: - Չէ,- ը­սեց,- կը­նիկ, իմ տե­սած աղ­վեզ էր: - Չէ՛, մարթ, ը­սե գել ը. գամ հետ­դի աշ­խա­տան­քի, չես ը­սի` չը­մի գա: - Հե՛չ­ էլ մի գա,- կը­նիկ, ը­սեց,- իմ տե­սած աղ­վեզ ը: - Չը­մի՛գա,- ը­սեց,- ու ետ դառ­ցավ, ե­կավ տուն: Մարթն գնաց աշխա­տավ, դառ­ցավ է­կավ, տե­սավ օր կը­նիկ պառ­կած ը: - Կ­նի՛կ, է­լի՛, ը­սավ, հաց բի ու­տինք: Չէ՜, մարթ,- ը­սավ,- ը­սե գել ը,՜ հաց լը բե­րիմ, ջուր լը բե­րիմ: Չե՛ս­ ը­սի, ես կը մեռ­նիմ: - Մե­ռիս, մե­ռի, իմ տե­սած աղ­վեզ ը: Կը­նիկ պառ­կավ ու ըս­կը­սից մեռ­նիլ: Մար­թը մո­տե­ցավ, ան­գաճ դըրեց կըն­կա բեր­նին, կը­նիկն ը­սեց. - Մա՛րթ, ը­սե գել ը, էլ­լամ սաղ­նամ: - Չէ՜, կը­նիկ,- ը­սավ,- մե­ռեր իս, մե­ռի, իմ տե­սած աղ­վեզ ը: Կի­նը մե­ռավ: Է­լավ մարթն, կան­չեց գե­ղա­ցոց, թե` ա­րիք, կը­նիկս մե­ռավ: Ժո­ղո­վուրթ թա­փավ է­կավ, տե­սան օր օ­ղորթ, հա­րի­ֆի կը­նիկ մեռեր ը: Գու­բին բե­րե­ցին, դը­րին մեչն, տա­րան ժամ, մո­մեր վա­ռե­ցին, լա­ցին, խղճա­ցին, թե ջա­յիլ կը­նիկ էր, է­րե­խե­քը մնա­ցին: Մար­թը է­լի մո­տե­ցավ կըն­կա բեյ­նին, թե տես­նեմ կը­նիկս օ­ղո՞րթ մե­ռեր ը: Դ­րեց ան­գաճ, կը­նիկ ը­սեց. - Մա՛րթ, ը­սե գել ը, էլ­լամ սաղ­նամ: - Չէ՜,- ը­սեց,- կը­նիկ, տեղ լը հա­զըր ը, գու­բին լը, մե­ռեր իս, մե­ռի. իմ տե­ սա­ծը աղ­վեզ ը: Տեր­տեր վեր­չին թափ­շուր­մեն կի­տա, ժո­ղո­վուրթ կըն­կան կը վեր­ցու, կը­ տա­նի հո­րե­լու: Օր տա­րան դրին հո­րին կուշտն, մարթն է­լի՛ գնաց, ան­գաճ դրեց կըն­կա բեյ­նին, ը­սեց տես­նամ` օ­ղո՞րթ կը­նիկ­սի մե­ռավ: Կ­նիկն ը­սեց. - Մա՛րթ, ը­սե գել ը, սաղ­նամ, էլ­լամ: Չէ՜,- ը­սավ մարթն,- տեղ­դի հա­զըր ի, կը­նիկ, մե­ռեր իս, մե­ռի. իմ տեսածն աղ­վեզ ը: Դ­րե­ցին հորն: Լը­ցին քը­չու­մի հող, մեկ լը կը­նիկ բո­ռաց. - Մա՛րթ, գել չէ՜, աղ­վեզ ը, աղ­վեզ ը: Ժո­ղո­վուրթ սաղ թո­ղե­ցին փա­խան սա­րերն, թե էս քյո­փօղ­լու մե­ռել սաղ­ ցավ: Մե­ռե­լի քով մնաց մեն­նակ մարթն: Հարց­րեց` կը­նի՛կ, օ­ղո՞րթ աղ­վեզ ը: Թե` հա, աղ­վեզ ը: Կըն­կան հո­րեն հա­նեց, գա­ցին տուն:

ՔՐԴՈՒ ՏՂԵՆ

Քուր­դը ու­ներ մե տղա: Դուրս էլ­լե­լուն պես հե­րը կը­սեր` մարթ չես ըլ­լի՜, ներս մտնե­լուն պես կը­սեր` մարթ չես ըլ­լի: Վերջ տղի հո­գուն հա­սավ: - Ախ­պա՛ր, ես ի՞նչ է­նեմ, օր հե­րըս ը­սե` մարթ կեղ­նիս: Ը­սավ ու տնից հե­լավ, գնաց սով­րե­լու: Հա­սավ մե քա­ղա­քըմ, մըտավ ըշ­ կոլ, սով­րավ, ա­վար­տեց մե­լի­ցի նա­չալ­նի­կի կուրս: Վեր­ջը նշանա­կե­ցին Աղ­ բու­լա­ղի շրջան: Խնդ­րեց, որ ի­րեն ղրկեն ի­րենց շրջան, չը մեր­ժե­ցին, է­կավ, դառ­ցավ հենց ի­րենց շրջա­նի մի­լի­ցիա­յի նա­չալ­նիկ: Կան­չեց էր­կու մի­լի­ցա, ը­սեց. - Գա­ցեք ֆի­լան գեղ, չո­բան Ա­լուն կան­չեք, թըխ ի­կա իմ քով­նի: Թե չու­զեց ի­կալ, ծե­ծե­լով, ջար­թե­լով բե­րեք: Մի­լի­ցեքն է­կան մտան քրդու տուն, ը­սին. - Ա­լի, քե­լե էր­թանք, նա­չալ­նիկ կան­չե: - Տ­ղեք, նա­չալ­նիկ ըն­ձի օ­րի՞ կան­չե,- ը­սեց մարթն,- ես ը­տուր հետ կերեր ի՜մ, խմեր ի՜մ, կամ թէ չէ` ի՞նչ մեղք ու­նիմ, օր ին­ձի կան­չե: Գա­ցեք ա­սեք` ես չը­մի՛գա: - Քե­լե՜, ը­սին ու ծե­ծին, ջար­թին, կա­պին ձեռ­քերն ու խառ­նին ա­ռաչ, բե­ րին, հա­նին նա­չալ­նի­կի քով: Նա­չալ­նիկն ըս­տոլ տվեց, ը­սեց` նըս­տի: Ա­լին նըս­տեց: Նա­չալ­նիկ հար­ ցուց` ճան­չը­նա՞ս ըն­ձի: - Ի՞նչ ճան­չը­նամ քը­զի, կե­րե՞ր եմ հետդ ի, խմե՞ր իմ, ի՞նչ է­րեր իմ: - Չըս ճանչ­նա,- ը­սեց,- ես քու տղեն իմ: Մի­տը՞դ է, օր կը­սեիր` մարթ չես ըլ­լի, մարթ չես ըլ­լի: Դե տես` ի՞նչ թա­վուր մենձ մարթ իմ է­ղի: - Օ­ղո՛ւլ, ը­սեր իմ, է­լի կը­սիմ` մարթ չըս էղ­նի: Մարթ օր էղ­նիս, քու պա­պուն ծե­ծել տա­լով, ջար­թե­լով չէիր բե­րի քով­դի: Է­սօր լե մարթ չես էղ­նի, լու­սուն լը:

ԵՐԵՔ ՀԱՐՈՒՐ ԳԴԱԼԸ

Շատ հա­րուստ իշ­խա­նըմ կըլ­լի, կու­նե­նա մե լա՜վ կը­նի­կըմ: Է­սոր տու­նը Աս­սուն ի­րեն օ­րը մի­սա­վիր­ներ կըլ­լեին է­ղե: Մի­սա­վիր­նուն փորցե­լու հա­մար էս իշ­խա­նը վեր­ցը­նե ի­րեք հա­րուր հատ գդալ շի­նել կու­տա: Ամ­մեն օր քա­լող մի­սա­վի­րին ձեռ­քը կու­տա թամ-թազ­զա գդալ: Ու­տելեն է­տև մի­սա­վիր­նին օր կեր­թան, էտ բա­նե­ցու­ցած գդըլ­նին թոփ կե­նե: Շատ օր էտ­ման կե­նե, կը­նի­կը կը հար­ցը­նե թը.

- Ա՛յ մարթ, էս ի՞նչ կե­նես: - Կը­նիկ,- կը­սե մար­թը,- է­սիկ հը­լը դու մի՛ ի­մա­նա. եփ օր վախ­տը քա, կի­ մա­նաս: Եփ օր ի­րեք հա­րուր գդա­լը կը վեր­չա­նա, իշ­խա­նը կան­չե կը կընկա­նը, կը­սե. - Ըշ­պիշ­կեն առ, վա­ռե ի­սի գը­դըլ­նին: Կը­նի­կը կը վա­ռե: Վա­ռե­լուն պես գը­դըլ­նուն բո­ցը կել­լե: Է­րիկ-կընիկ սեյր կե­նեն, կա­շեն օր ի­րեք հա­րուր գը­դըլ­նուն մեչ մեն­նակ ի­րեք գդալ չի վա­ռի ու ի­րե­քի­նե չորս թա­րա­ֆը ալ ու կա­նաչ կե­րևա կը: Իշ­խանն էս­տեղ կըն­կա­նը կը­սե. - Ա­շե՛, ա­շե՛, ի­րեք հա­րուր մար­թու հաց եմ ու­տե­ցու­ցե, միշ­վին իրեք մարթն են հա­լալ բա­րե­կամ է­ղե ին­ձի. մե­կալ­նե­րը ­բի­րա­տին էլ ծուռ ու փուչ մտքի տեր են է­ղե:

ՆԱՆՆԻԿ, ԲԱԼԱ ՋԱՆ, ՆԱՆՆԻԿ

Մե մար­թըմ ի­րենց գե­ղեն քո­չե, կեր­թա կը քա­ղաք: Քո­չը բառ­նա կը դա­վին, հար­սին նըս­տես­նե կը վրան, մե­կալ դա­վի­նա վրան տղին օ­րոս­կը կը բառ­նան ու կեր­թան: Դու մի՛սե, էտ հար­սը օխ­տը տա­րի տղա չէր փե­րե: Օխ­տը տա­րուն էտ օ­րոս­կին տղեն կըլ­լի: Գի­շերն օր ճամ­փա կեր­թան է­ղե, օ­րոս­կի կա­մա­րը կանս­նի մե­շին ծա­ռին ճու­ղին ու կախ­վի մնա կը: Ծա­ռին ճու­ղին օր կանս­նի, մե­րը օ՛ սա­հաթ տես­նի կը էտ բա­նը, հը­մը ա­մո­թեն ձեն չի հա­նե, սնքըր­թա, կո­ լըրթ­վի ու կու­չու­ձիգ կըլ­լի, վերչ­նա ճա­րա­հատ կուլա ու ինքն ի­րեն կը­սե. Ալ ղա­նա­վի­զով փատ­տել եմ, Նան­նիկ, բա­լա ջան, նան­նիկ, Օխ­տը տա­րուն մեկ գտել եմ, Նան­նիկ, բա­լա ջան, նան­նիկ: Քե­զի նան­նիկ ը­սել չեմ, Նան­նիկ, բա­լա ջան, նան­նիկ: Կեր­սարն օր հար­սին լա­ցին ու եր­քին ձե­նը կի­մա­նա, ետ կա­շե օր` օրոս­կը չկա: Հը­մը ետ կդառ­նա տես­նի կը օր օ­րոս­կը ծա­ռին ճու­ղեն կախվել է, մայր եղ­նիկ­նա է­կել, տղին ծիծ կու­տա է­ղե: Ար­թըղ օ­րոս­կը կառ­նե ու կեր­թա: Է­տևա եր­քե կը. «­Գի­շե­րը բառ­ցի դա­վին, Նան­նիկ, բա­լա ջան, նան­նիկ, Դա­վան քը­ նաց ծե­րե­ծեր, Նան­նիկ, բա­լա ջան, նան­նիկ»:

ՇԱՅՄԱՐ ՕՑԻ ԱՌԱԿԸ

Թա­քա­վո­րին մե­կը ու­ներ մե շայ­մար օց­մի, ի­րան բա­րե­կամ էր: Է­տիկ մե­ կա­վա (միշտ) կը նստեր թա­քա­վո­րի բիլ­կին թե՛ հա­ցի ժա­մա­նակ, թե՛ դիվան է­նե­լու ժա­մա­նակ: Թա­քա­վորն օր շատ էխտ­յար­ցավ, թա­քա­վո­րութ­յուն տվեց ու­րան տղին, օցն էլ հե­տը: Օ­ցը մե­կա­վա գե­նա բիլ­կին փատ­վեր: Տ­ղեն սի­նոթ­ներ լը փո­խեց, ըխտ­յար­նե­րուն հա­նեց, ջա­յել­նե­րուն դրեց սի­նոթ: Ջա­յել տղեկ­տիքըն ը­սին իտ մուռ­տառ օցն ի՞նչ ը, պա­յեր իս բիլ­կի­դի, չըս թա­լիս: Ը­սեց. - Իմ պա­պու բա­րե­կամն ը: - Թալ թուր­դի, փիտ­ցու,- ը­սին ջա­յիլ­ներ: Տ­ղեն հա­մոզ­վավ, թա­լեց թուրն օ­ցուն փի­ցուց­նե­լու: Թուրն ա­ռավ պո­չին, պոչն կտռավ: Օց լը դառ­ցավ զար­կեց տղի սրտին, տղեն մեռավ: Օց փա­խավ, մտավ ուր ծակն: Խա­պար տվե­ցին թա­քա­վո­րին, թե` էս­պես, էս­պես. տղե­դի զար­կեց օ­ցու պոչ կտռեց, օց լը հետ դառ­ցավ զար­կեց տղի սրտին, տղե­դի մե­ռավ: Թա­քա­վորն է­կավ, գե­նա նստավ թա­քա­վոր, կան­չեց Շայ­մար օ­ցին, ը­սեց. - Ա­րի՛, Շայ­մար օց ջան, ա­րի բա­րե­կա­մութ­յուն մը­զի թա­ժա­ցունք: Օց լը ը­սեց` թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա, քա­նի իմ պո­չըս իմ միտ­քըս կընկնա, քուկդ էլ քու տղեն, մենք բա­րե­կամ չենք էղ­նի:

ՕՁՆ ՈՒ ՄԱՐԴԸ

Օ­ցը կեր­թա մար­թուն կը­սե թը` ա­րի ախ­պեր ըլ­լինք: Հա­մա­ձայ­նի կը մար­թը, բայց կը­սե` դուզ ախ­պար ըլ­լինք: Էր­կուսն էլ հա­ մա­ձայն կըլ­լին ու կեր­թան ապ­րուստ գտնին, վաս­տակ ու­նե­նան ու հա­վա­սար կի­սին: Կըյ­նին ճամ­փա: Մար­թը տես­նի կը օր ին­քը շի­տակ կեր­թա, հը­մը օ­ցը` ծուռ ու մուռ, մեմ էս­թուն կընկ­նի, մեմ էն­թուն: Մար­թը հի­շես­նե կը, օր ի­րենք դուզ ու շի­տակ ըն­կե­րութ­յան պայ­ման էին թը­րե: - Մարթ ախ­պեր, կը­սե օ­ցը, ես էս­տից էլ շի­տակ չեմ կըր­նա քե­լե. դու ին­ձի խրատ տու, շի­տակ քե­լեմ: - Ա­րի,- կը­սե,- խրատ տամ: Գ­լո­խը թը­նե կը օ­տա­ցը տա­կը, էր­կու ձեռ­քով պո­չեն բըռ­նե կը ու քա­շե կը:

Կա­շե կը, օր օ­ցը շի­տակ շիտ­կը­վավ: Մե­մե կա­շե, օր խեղճ ախ­պա­րը շուն­չը կը փչե: Մար­թը կը­սե. - Ա՛յ, ախ­պե­րութ­յու­նը էս­ման կըլ­լի` շիփ-շի­տակ:

ՎՐԵԺԽՆԴԻՐ ՕՁԸ

Հե­րըս պատ­մե կը օր պա­պըս է­ղել է քար­վան­ճի, ու­նե­ցել է էռ­սուն-քառ­սուն հատ ղա­թըր ու շատ նո­քար­ներ: Նո­քըր­նե­րուն մե­կը գի­շեր­նե­րը չի կրնա քնի է­ղե: Օր­վա­նըմ մե­կը պա­պըս կը հար­ցը­նե թը. - Ա՛յ մարթ, ին­չի՞ զօ՜ր գի­շեր չես քնի: Ա­տի­կա վեր­ցը­նե պատ­մե կը, թը. - Հա­ջի պապ ջան, օր­վա­նըմ մե­կը մե օ­ցըմ պի­տի սը­պա­նեի, հը­մը պո­չը կտռավ, ին­քը փա­խավ: Էն­տի­ցա մին­չի է­սօր չորս տա­րի է ան­ցե, ես զօր ու գի­շեր դա­թա­րում չու­նիմ, չուն­քի քու­քա էտ օ­ցը, միշտ էտ­տիս կը պըտ­տի, ա­հը սիր­տըս կը ցը­գե ու քու­նըս աշ­կե­րես թռցը­նե կը: Էտ խո­սակցութ­յան վախ­տը մե­մե կա­շե օր էն օ­ցը է­կա՜վ, մտավ ցոր­նին ե­ղը­նին մե­չը: Էտ մար­թը վա­խեն փատտ­վի կը պա­պիս ու կը­սե. - Յա­մա՛ն, պա­պի, ա­հան, էն օցն է: - Մի՛ վա­խե­նա,- կը­սե պա­պըս,- մի՛վա­խե­նա: Ձեն կու­տա բիտ­տու­նին, կը­ սե` տղերք, փատ­տե­ցեք ե­ղը­նին չորս բո­լո­րը, կը­րա­կը չորս բո­լո­րը տվեք, թող վա­ռի: Վա­ռեն կը: Հա­վա­րը կըյ­նի գե­ղը: Ժո­ղո­վուր­թը ղալ­մա­ղալ է­նե­լեն քու­քան, օր կը­րա­կը ան­ցը­նեն, պա­պըս չի թող­նե: Ար­թըղ կը­րակն օր կըհաս­նի օ­ցին, օ­ցը վա­ռի կը ու կու­ռի, փաթ­լա­միշ կըլ­լի, թըռ­նի կը վեր, նո­րեն կը­րա­կը կընկ­նի, կվա­ռի: Նո­քա­րը հան­գիստ շունչ կառ­նե:

ՄԵԾԱԳԼՈՒԽ ԴԱՏԱՎՈՐԸ

Գո­ղը կեր­թա մե­կիմ էր­թե­ցեն մըտ­նի կը տու­նը, օս­կին կը գող­նա: Սա­ պախ­տան տե­րը կել­լե կա­շե կը օր տու­նը գող է մտե, օս­կին տա­րել է: Է­տև է­ման կըլ­լի օր ի­րեն ապ­րան­քին նշան­նե­րով գո­ղին գտնի կը: Գո­ղին օր կը գտնի, ար­թըղ հա՛, հա՛, պի­տի բռնեն տա­նին: Հը­մը գո­ղը կեր­թա դա­տա­վո­րին քո­վը, կը­սե. - Հը­պը չե՛ս­ ը­սե, էս­ման մե բա­նըմ եմ է­րե, ի՞նչ խո­րուրթ կու­տաս: Է­տոր հը­նա­րը գտի, օս­կուն կե­սը քե­զի, կե­սը ին­ձի:

- Դու քը­նե,- կը­սե դա­տա­վո­րը,- գործն օր հաս­նի ին­ձի, ես մե բա­նըմ կե­ նեմ: Կանց­նի ժա­մա­նակ, գոր­ծը կու­տան դա­տը: Դա­տա­վո­րը կեր­թա ըս­մոթի` տես­նի ի՞նչ է կա­տար­վե: Տա­նը տե­րը կը­սե, օր էր­թե­ցեն է մտե: Դա­տավո­րը ժո­ղո­վուր­թին թոփ կե­նե, կը­սե. - Ի՞նչ կը­սեք, ի­սի նեղ էր­թե­ցեն մարթ հավ­քի՞ կը: Շել­լո­ցը շա­տը կը­սե` հավ­քի կը, իսկ էտ մար­թուն թշնա­մի է­ղող­նե­րը կը­սեն, թե` դժվար, չի հավ­ քի: Է­տև դա­տին ժա­մա­նակ դա­տա­վո­րը ատ­կազ կու­տա, թը` էտ նեղ էր­թե­ցեն մարթ չէր հավ­քի: Օս­կուն տե­րը տես­նի կը, օր դա­տա­վո­րը ջուր պղտո­րե­լով է զբաղ­ված, մեծ էր­թե­ցեն գող մտնի­լը ան­հա­վա­նա­կան է դարց­նում, ի­րան-ի­րան կու­տակառ­նե, շատ­ կը նեղ­վի: Էս մար­թը նաև վա­ղուց նկա­տել էր, օր էս դա­տա­վո­րը է­ման մե մեծ գլո­խըմ ու­նի, օր քթո­ցը չի հավ­քի: Տես­նի կը ու ձեռ­քե­րով չա­փե կը օ­թին մե­չը, զար­մա­նա ու նո­րեն կը չա­փե, յա­նի թե մե՜ծ գլոխ է: Դա­տա­վո­ րը հար­ցը­նե կը. - Էտ ի՞նչ կե­նես, ի՞նչ կը չափ­չը­փես: - Քու էս վճռեն,- կը­սե մար­թը,- ես շատ կը զար­մա­նամ: Դու ատ­կազ տվիր, թը` էտ գո­ղը, էտ ղո­ճա էր­թե­ցեն չի հավ­քի, հը­պը էտ քու ղո՜­ճա գըլու­խըդ մկին էն ծա­կեն ի՞ն­չըղ հավ­քավ, օր դու է­լար:

ԵՐԿՈՒ ՆՎԵՐ

Թա­քա­վոր­նուն մե­կին տո­նը կըլ­լի, մե­կել թա­քա­վո­րը բռնե մե հո­խամ չայ կը փատ­տե, ղրկե կը փեշ­քաշ: Էտ թա­քա­վորն օր փեշ­քա­շը կը տես­նի, կը­սե. - Ա՛յ ջա­նըմ, էս սև խո­տը ին­չի՞ է փռշե, ին­ձի ղրկե: Հեր­սը շատ կել­լե, ո­խը սիր­տը կը պա­յե, ինքն ի­րեն կը­սե՝ սա­պըռ է­րե, է­տոր ջուա­պը թեզ կըս­տա­նաս: Քա­նիմ տա­րի է­տև մե­կել թա­քա­վո­րին տո­նը կըլ­լի: Էն թա­քա­վոր բռնե մե դաս­տեմ յոն­ջա խոտ կը կա­պե ու ղրկե կը է­տոր, կը­սե. - Է­սի­կա քու բա­ժինդ է: Չայ ղրկող թա­քա­վորն օր ու­ղար­կած փեշ­քա­շը կստա­նա, օ՛ սա­հաթ գլխու կըյ­նի, թը բանն ինչ է: Նա­մա­կը կը գրե, թը` վնաս չու­նի. դու խոտ ու­տող ես, գի­տես թը ե­սե եմ խոտ ու­տող: Ե­սե չայ խմող եմ, սխալ­վել քե­զի էլ չայ խմո­ղի տեղ եմ թը­րե ու ղրկե:

ԱՐՅՈՒՆՈՏ ՁԵՌՔԵՐՈՎ ՄԱՐԴԸ

Մե մար­թըմ օչ­խար քեր­թած վախ­տը տես­նի կը, օր կա­տուն է­կավ, օչ­խը­ րին ջի­գարն ա­ռավ ու փա­խավ: Օր տես­սավ, ար­նոտ ձեռ­քե­րով ու դա­նա­ կը ձեռ­քին, ըն­կավ էտ­տին: Կա­տուն փա­խա՜վ, մտավ մե տու­նըմ ու կո­րավ ամ­բըր­նուն տա­կը: Էս մար­թը մե­մե բո­լորն ա­շեց ու տե­սավ, օր մե մար­թըմ էր­կա՜ն էր­կըն­ցել է: Մո­տիկ քը­նաց, ա­շեց, օր ըս­պան­ված է: Դիորի էս­թունէն­թուն, մե­մե տե­սավ օր մե բե­լի­կըմ մարթ փատ­տե­ցին ի­րեն, ու ոչ ա­վել, ոչ պա­կաս վրա տվին թե. - Ախ­պա՛ր, ին­չի՞ սը­պա­նե­ցիր էս մար­թուն: Խեղճ մար­թը էր­թում-կը­րակ կը մտնի, թը Աս­սուն ա­շե­ցեք, ես չեմ սը­պա­նե, ես կատ­վին էտ­տին եմ ըն­կե, ո­րը դե­պի էս կող­մը փա­խավ: - Չէ՜, օր չէ՜, դու ես սը­պա­նե,- կը­սեն շըր­ջա­նի մեջ առ­նող­նե­րը,- դա­նա­կը ձեռքդ է, ձեռ­վիտ ա­րը­նոտ են: Ար­թըղ էս մար­թը ձեռ­վը­նե­րեն չի պրծնի, բռնեն տա­նին, դա­տը կու­տան: Դատն օր կու­տան, էս մար­թուն կա­խա­րան կը ո­րո­շեն: Տա­նին կը, օր կա­խեն, մե­մե էն­թու­յեն մե ու­րուշ մար­թըմ վազ­զե կը ու կըյ­նի կը չվնին քո­վը, կը­սե. - Է­սոր մի՛ք կա­խե, ին­քը մեղք չու­նի. էն մար­թուն ես եմ սը­պա­նե: Շենլ­լի­կը տես­նի կը, օր էն­ մարթն ան­մեղ է, կա­զա­տեն: Հը­մը նրան էլ կյանք կը բաշ­խեն, օ­ր ազ­նիվ է ու մեղ­քը շի­տակ սրտով վրան է ա­ռե:

ՀԱՐՈՒՐ ՏԱՐՎԱ ՔՆԱԾ ՄԱՐԹԸ

Մե քա­ղա­քըմ սաղ մայ­լո­վըմ վա­ռի կը: Էտ վե­րա­նա­նե­րուն մե­չը, վա­ռած վախ­տը մե վա­ճա­ռա­կան մար­թըմ ի­րեն տա­նը վա­րի ղա­թը քնած է է­ղե. սա­ հա­թը կա­խած, օ­դե­նե սար­քած: Մայ­լեն վա­ռի վե­րա­նա օր կըլ­լի, հա­րուր տա­ րի մնա­կը: Էտ վախ­տը վե­րա­նան փո­րեն կը, օր տուն շի­նեն, տես­նին կը, օր դու­ռը կը բաց­վի: Մըտ­նին կը նես, տես­նին կը, օր ի՞նչ, սար­քած օ­դա, սա­հա­թը կախ, էն­թու­նա մար­թը պառ­կած, քը­նած է: Ար­թըղ թոփ կըլ­լին, դոխ­տուր կը փե­րեն, կա­շեն, օր սաղ-սա­լա­մաթ մարթ է: Զար­թես­նեն կը: Մարթն օր կա­յեղ­ նա կը, գառ­գի­լա­միշ կըլ­լի, կը­սե. - Ա՛յ մար­թիք, ին­չի ին­ձի վախ­տին ձեն չը տվիք. էս­քան քը­նե՞լ կըլ­լի: Հը­մը մար­թի­քը չեն ը­սե ե­ղե­լութ­յու­նը, օր բիր­տան սրտա­պա­տառ չըլլի, խել­քը չը թըռց­նե:

Մար­թը կել­լե, պըտ­տի կը, կա­շե, օր նը ի­րան գիտ­ցած մար­թի­քը կան, նը ի­րենց քա­ղաքն ու տնե­րը: Ար­թըղ ի­րեք օր պըտ­տի կը ու կըյ­նի, իս­կա­կան մեռ­նի կը:

ՀՆԱԶԱՆԴՆԵՐԸ

Ժա­մա­նա­կոց մեծ իշ­խան մար­թըմ կըլ­լի, ինք­նա շա՜տ հա­րըստ­նա կը: Հինգ հատ տղա կու­նե­նա: Տուն­նա քառ­սուն ջան կըլ­լին է­ղե: Գե­ղա­ցիք բի­րա­ տի է­տոր թշնա­մի կըլ­լին է­ղե, թը` ինչ­խո՞ր է­տիկ էտ­ման ու էտ­քան հարս­տու­ թուն ու­նի, մենք չու­նինք: Էտ իշ­խանն օր կի­մա­նա, գե­ղին մար­թո­ցը քո­վը կը կան­չե, կը­սե. - Ա­րիք տես­նինք, թը իմ ­դոլ­վա­թըս ուր­դից կըլ­լի կը: Քու­քան օ­րա, է­սիկ ի­րան ման­չե­րուն կան­չե կը. - Տ­ղե՛րք, ա­րիք գե­րըն­դես­տա­նըդ ա­ռեք, էք­վան քը­նա­ցեք այ­նի կա­նաչ ար­ տը քա­ղե­ցեք: - Ը­սե­լը գի­տեր, տղա­քը հը­մը ա­ռանց ձեն հա­նե­լու, կել­լեն, գե­րընդես­տա­նը կառ­նեն ու կեր­թան ար­տը, կըս­կը­սեն քա­ղե­լը: Ար­թըղ հե­րը կել­լե, դե­մի տղո­ցը թա­րա­ֆը կա­շե ու ճվա կը. - Տ­ղե՜ք, մի՛ք քա­ղե, մի՛ք քա­ղե, թո­ղեք, դառ­ցեք ա­րիք: Գե­ղա­ցիք շշմին մնան կը ու կը­սեն. - Մա՛շալ­լա, ախ­պար, մա­շալ­լա՜: Օր էս­ման է, հըլ­բըթ օր տու­նը պի­տի հա­րըստ­նա: Կը խո­նար­վին էտ շնո­րա­լի մար­թու, նրա գեր­դաս­տա­նի ու դրած կարք ու սար­քի ա­ռաչ: Էտ­տից է­տև բա­րի աչ­քով կը նա­յեն աշ­խա­տա­վոր ու ըստեղ­ծող էտ գեր­դաս­տա­նին:

ԴՈՎԼԱԹԸ ՇԻՏԿԸՎԱՎ

Ժա­մա­նա­կոց մե մար­թըմ կըլ­լի, կու­նե­նա էր­կու հարս, ինք­նա էխտ­յար կըլ­լի: Էտ մար­թը ամ­մեն օր նըս­տի­կը ի­րենց դուռն ու ու­շա­դիր կա­շե, օր մըռ­ չը­մուկ­նին ի՜նչ օր ը­ռաստ քու­քա, նես կը կրեն: Դու մի՛սե. է­տիկ ի­րենց տան դոլ­վաթն է է­ղե: Օ­րը­մա տես­նի կը, օր մըռ­չը­մուկ­նին տնեն ի՜նչ ը­սես դուս կը կրեն: Հայ, հա՛յ կը­սե. էս­տեղ բա­նըմ կա՜: Քու­քա նես, հարս­նե­րուն կը­սե.

- Հարս­նե՛ր, էս ի՞նչ հա­րամ բան եք է­րե, օր մըռ­չը­մուկ­նին դուս կը կրեն: Հարս­նե­րը մա­յիլ կը կնան: Կեր­սա­րը կը­սե. - Չէ՛, ա­շե­ցեք, թը ի՞նչ ծռութ­յուն եք է­րե: Մեծ հար­սին միտ­քը բա­նըմ կըյ­նի, կը­սե. - Ա­ղա­մի, գի­տե՞ս, է­րեկ հավ­կիթ խա­շե­ցի քա­նիմ հատ, մե­ծը իմ տղիս տվի, պըզ­տըկ­նի­նա՝ դե­քեր­կա­նըս տղո­ցը: - Հա՜,- կը­սե ա­ղա­մին,- գի­տե՛մ­ օր ծռութ­յու­նըմ կա: Տը մե­ղա՛ է­կեք, մե­ղա՛: Մե­ղա քու­քան: Էք­սի օ­րը մեծ հար­սը հավ­կիթ կը խա­շե, մե­ծե­րը դե­քեր տղո­ցը կու­տա, պզտիկ­նա` ի­րեն տղին: Ար­թըղ ա­ղա­մին նըս­տի­կը դուռն ու կա­շե կը, օր մըռ­չը­մուկ­նին դառ­ցան տուն կը­րե­ցին: Էտ տան դոլ­վա­թը շիտ­կը­վավ:

ԾՈՒՅԼ ՏՂԵՆ

Հա­րը իր տան մեչ կըզ­գա, օր իր խոս­քը գե­տին­նե­րը կմնա շատ ան­գամ, չի հարգ­վի իր խոս­քը. վերց­նե տղին օր­վան մե օ­րըմ կը­սե. - Քը­նե մեմ դըր­կը­ցին գրվան­քա­նե­րը փե, հը­լը ա­շենք ի­սի բուր­թը ինչ­քան է: - Հա­րի՛կ,- կը­սե տղան,- այ­սի ծուն­կըս թա՜­մամ գրվան­քա է. փի էսով կըշ­ ռենք: Ան­գաճ չի է­նե: - Ծո՛,- կը­սե,- է­տիկ չե­րիր-չե­րիր, քը­նա մեմ առ­շի­նը փե, ի­սի շա­լը չա­փինք: - Հա­րիկ,- կը­սե,- դիա, ա՛յ, կա­տուն կուշ­տըդ է, պո­չին ծե­րեն թա­խի անգ­ ճին ծե­րը թա­մամ առ­շի­նըմ է. ըշ­տը է­տով չա­փե, մե­մա ի՞նչ էր­թանք ու­րու­շեն ու­զենք: Գե­նա ան­գաճ չի է­նե, թամ­բա­լու­թա­նը ի­շուն քե­ռի կը­սե: - Ծո տ­ղա՛,- հե­րը սրտնե­ղած կը­սե,- հը­լը մեմ ել, դուս ա­շե, թոն խո չի՞ քա, ես գործ ու­նիմ, էր­թամ պի­տի: Ա­տոն­քա շու­նըմ ու­նին է­ղե, տղան շան ա­նու­նը կու­տա, նես կը կան­չե: - Ծո՛,- կը­սե հա­րը,- շա­նը ին­չի՞ կը կան­չես: - Ա­շեմ վրեն թաց է, թը չոր է, մե­մա դուս չել­լեմ: - Ծո տղա, քե­զի օր շա­նը կուշ­տը կա­պենք, շնեն լսել սոր­վի՞ս կը: - Մեր շու­նը խա­ծե­լա չի­տե, ի՞նչ սոր­վիմ... - Քը­նա, քը­նա ջու­րըմ փե, ինչ օր ը­սի ան­գաճ չե­րիր: - Սաղ ը­սած­ներդ ըշ­տը է­րե­ցի, ջուր­նա դու փե, խմե,- կը­սե ծույլ ու ան­ պատ­կառ տղան:

ՊԱՌԿԱԾ ԿԸ ՔԱՂԵՄ

Կըլ­լի, չի՛լլի, մե թամ­բալ տ­ղեմ կըլ­լի: Հե­րը ի՜նչ կե­նե է­ղե, չի կըրնա է­ղե բա­նի, գոր­ծի թը­նե: Մե օր մե տղան կեր­թա չա­յի­րը, տես­նի կը օր ու­րուշ­նին քաղ կե­նեն, խո­տի թա­յա կը թը­նեն: Քու­քա տուն, հո­րը կը­սե. - Հա­րի՛կ, ես էն չա­յիր­նուն ծաղ­կը­նե­րեն էն­քան պի­տի քա­ղեմ, օր ի­րեք թա­յա թը­նեմ: - Թի՛ր, օ­ղուլ, թի՛ր,- կը­սե հա­րը,- չու­զո­ղին աշ­վին դուս քա: Մե քա­նիմ օր կանս­նի կը օ­րա, հե­րը կը­սե` դե քը­նա՛, քա­ղե, վախտն ան­ ցավ: Կեր­թամ, կը­սե, գե­րըն­դին կառ­նե ու­մու­զին, կեր­թա ծա­ղիկ քաղե­լու: Կեր­ թա, մեմ, էր­կուս գե­րըն­դին կը փար­դե, խո­տե­րուն ու ծաղ­կընե­րուն գըլ­խը­նե­րը կը կը­տըռ­տե, խո­տին դաս­տան կառ­նե գըլ­խուն տակն ու պառ­կի, քը­նի­կը: Հե­րը ցո­րեկ հացն օր կը փե­րե, կա­շե կը, օր հեչ բան չէ է­րե, կը­սե. - Այ օ­ղուլ, քա­ղե, է՞ս է քա­ղածդ,- ցուց կու­տա գլխի տա­կի փուն­ջը: Տ­ղան քի­չըմ մը­տա­ծե, մտա­ծե կը, է­տև հո­րը կը­սե. -­ Հա­րիկ, ին­ձի մի խան­քա­րե. ես պառ­կած կը քա­ղեմ: - Մանչ ջան,- կը­սե հա­րը,- պառ­կա­ծըդ լավ տես­նիմ կը, լա՜վ կե­րևա, հը­մը քա­ղածդ չեմ կըր­նը տե­ղը փե­րե: Վա՜յ թե աշ­կի բը­ժըշ­կի էր­թամ, մե հա­տըմ ըս­տուք­վիմ, քա­նի շատ ուշ չէ:

ԹԱՄԲԱԼԸ Մար­թուն մե­կը էն­քան թամ­բալ կըլ­լի կը օր, հաց ու­տե­լու հա­մա­րա ա­լար կե­նե, օր վեր էլ­լե: Թամ­բա­լու­թե­նը ի­րեն շատ օր կառ­նե, կը­սե. - Ին­ձի տա­րեք, թա­ղե­ցեք, էլ էս­դից է­տև վե՞վ պի­տի ապ­րի: Էտ­տըր­ղընա (այդ­քան էլ) դիո­րի կը զըր­ցի, ի­րեն­նա ի­րեն կառ­նե: Ար­թըղ է­սոր հա­մար գու­բի կը փե­րեն, թը­նեն կը մե­չը: Ժո­ղո­վուր­թը թոփ կըլ­լի, տա­նին կը թա­ղե­լու: Դե­մեն ճամ­փոր­թըմ քու­քա, տես­նի կը, օր մե­ռել կը տա­նին: Ինք­նա կը հե­տա­քըր­քըր­վի, գու­զե հու­ղար­կա­վոր­նուն հետ գե­րեզ­մըն­ նոց էր­թա: Մո­տե­նա կը գու­բուն, տես­նի կը, օր մար­թը սաղ է: Զար­մա­նա կը, կը­սե. - Ա՜յ մար­թիք, էս սաղ մար­թուն ո՞ւր կը տա­նիք: - Մենք գի­տենք, օր սաղ է,- կը­սեն,- հը­մը տա­նինք կը թա­ղե­լու, չուն­քի շատ թամ­բալ է: - Ա՜յ մար­թիք,- կը­սե,- ե՛տ դա­ռու­ցեք, ե՛տ դա­ռու­ցեք, ես կը տա­նիմ իմ տու­

նը: Մե մա­րա­քըմ լի­քը է­փած բաք­սը­մաթ ու­նիմ, թող էն­տեղ պառկի, ինչ­քան գու­զե ու­տե, չի պար­պի: Գու­բուն մի­չեն թամ­բալն ան­գաճ կե­նե, գլո­խը վեր կը վեր­ցը­նե մե կեր­պըմ, կը հար­ցը­նե` բաք­սը­մա­թը թըռ­չա՞ծ է: Չէ՛,- կը­սե ճամ­փոր­թը,- ջու­րը կը թնեմ քո­վըդ, թռչե՛, կե՛: - Օ՜ֆ, տա­րեք,- կը­սե,- վե՞վ պի­տի թըռ­չե...ու­տե...­Տա­րե՛ք:

ԱԼԱՐ ԷԼ ՉԵՍ ԷՆԵ, ԽՈՍԻՍ ԿԸ

Կըլ­լի, չի՛լլի, ժա­մա­նա­կոց մե թա­քա­վո­րըմ կըլ­լի, մե թամ­բալ­խանեմ կու­ նե­նա: Էս­տեղ թոփ կըլ­լին ի­րեն էր­կը­րին թամ­բալ­նե­րը: Է­սոնք բի­րատի ձրի հաց կու­տեն է­ղե: Վախ­տըմ օր կանս­նի, էս թա­քա­վո­րը տես­նի կը, օր թամ­բալ­ խա­նեն թամ­բալ­նե­րով լի­քը լցվել է, շար­ժը­վե­լու տեղ չկա: Մը­տա­ծե, մը­տա­ծե, ինքն ի­րեն կը­սե. - Էս ձրիա­կեր­նե­րը էր­կի­րըս պի­տի քա­րու­քանդ է­նեն: Հա՜: Բըռ­նե լալավա­զիր­նուն կը­սե. - Կը­րա­կը տվեք թամ­բալ­խա­նեն, թող վառ­վին պրծնին: Վեվ օր թող­նե փա­խի­կը, է­նոր էլ պետք չէ պա­յել էս­տեղ, վեվա օր չի փա­խի ու վառ­վե­լեն չի վա­խե­նա, է­նիկ իս­կա­կան թամ­բալ է: Լա­լա-վե­զիր­նին կը­րա­կը կուտան, գո­մը կը վա­ռեն: Թամ­բըլ­նուն շատ փա­յը փախ­նի­կը դուս: Մ­նան կը մե քա­նիմ թամ­ բալ, լեր­թե­րուն կընկ­նին ու կը տը­քան: Շա­տեր­նա վա­ռին կը, հը­մը ա­լա­րին կը, օր ձեն հա­նեն: Մե­կին մեծ մա­տը կը վա­ռի, կը­սե. - Մեծ մա՜տ­տըս վա­ռավ: Մե­կելն էն­թու­յեն կը­սե. - Ա­լար է՜լ չես է­նե, խո­սիս կը: Ար­թըղ թա­քա­վո­րը կա­շե կը, օր շի­տակ, իս­կա­կան թամ­բալ օր կըսեն, ըշ­ տը է­սոնք են: Է­տոնց կը պա­յե, մե­կե­լոնց կը վռնդե:

ՍՏԱԽՈՍԸ Կեղ­նի թա­քա­վոր մի: Հ­րո­վար­տակ կը հա­նե, կը­սե. - Ոյն օր լավ սուտ ը­սեց, մե մեծ օս­կե թոփ կի­տամ ու­րին: Շատ մար­թիք կեր­թան թա­քա­վո­րի քո­վը, ինչ­քան օր սուտ կը­սին, կըսի` կա­րե­լի է: Թա­քա­վո­րըն հետն էլ կը մը­տա­ծե ու տխրու­թուն կիշ­նի վրեն, թե` էս ի՞նչ զու­լում է, օր իմ էր­կիր ու ժո­ղո­վուրթ պա­տել է. չեն ի կըր­նա մար­թա­վա­րի

սուտ մը խո­սիլ, ու­րեմն է­ս իմ ժո­ղո­վուրթ ոչ մե բա­նի էլ պետք ու պի­տա­նի չի: Էտ­պես գա­լիս-գը­նում են ու ան­միտ ստեր պատ­մում: Մե մարթ մի կի­գա, օ­րի­նակ էս­պես կը­սե. - Թա­քա­վոր, ես սա­պախ­տան դուս է­լա, էր­կըն­քի է­րե­սեն շան հա­չոց կի­ գեր: Լու­սու­մութն էր, յա­ման վա­խե­ցա, էս­պես բան կըլ­լի՞: Թա­քա­վորն պա­տաս­խան տվեց է­նոր, ը­սեց. - Մի վա­խե­նա: Կա­րե­լի է: Կեղ­նի օր չա­լա­ղան շունն ա­ռի է­լիր է վե­րև, շուն լը կհա­չա: Մե խեղճ տղեմ ի կը մտա­ծի, կը մտա­ծի, կառ­նե մեծ բը­ղիկ մի, կեր­թա թա­ քա­վո­րի քով, կը­սե. - Քու պապ ին պա­պուն հըյ­տը բը­ղի­կով օս­կի է տա­լիք, տու­րի՛: - Ա՜յ սուտ,- կը­սի թա­քա­վոր,- ե՞փ է է­ղի: - Թե սուտ ի,- կը­սե տղեն,- թոփ տու­րի՛, թե օ­ղորթ ի, բը­ղիկ լիք օս­կի տու­րի՛:

ԲՈՇԻՆ ԱԽՉԻԿԸ

Թա­քա­վո­րը բո­շին ախ­չի­կը ման­չուն կառ­նե: Է­տիկ ի՜շ­տը­ղըր հաց կու­տե, չի կըշ­տա­նա: Ի­րի­կըն­նին նե­սը օր մարթ չի՛լլի, կել­լե տե­ղա­նը կը ցը­գե, ամ­մեն տե­ղին վրա մե հա­ցըմ կը ցը­գե, դա­գի­նա­կը կառ­նե ձեռ­քը, պար­կը կը շալ­կե ու կըս­կը­սե հա­ցե­րը մեկ-մեկ ժող­վե­լը, թը­նե կը պար­կը, տա­նի կը իր տե­ղին վը­րեն նըս­տի կը ու կու­տե, օր նոր կշտա­նա կը: Թա­քա­վո­րը կան­չե կը բո­շին, կը­սե. - Խը­նա­մի օր դար­ձանք ի­րար, հո չե՞ս փոշ­մա­նե: - Չէ, թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա,- ին­չի՞ պի­տի փոշ­մա­նիմ: - Մեր խը­նա­միա­նա­լուց հե­տո,- նո­րեն կը հար­ցը­նե թա­քա­վո­րը,- քո կյան­ քում փո­փո­խութ­յուն­ներ է­ղա՞ն, թե՞ չե­ղան: - Թա­քա­վոր խը­նա­մի,- կը­սե բո­շան,- իմ հար­գան­քըս մե­ծը­ցավ. հի­մի ին­ձի շա­տե­րը կը նկա­տեն, շա­տե­րը բա­րև կու­տան, հի­մի ես ա­վե­լի եմ հարգ­ված, քան ա­ռաչ էր: - Չէ՛,- կը­սե թա­քա­վո­րը,- ա­վե­լի ծանտ­ռու­խո­շոր փո­փո­խութ­յուն չե­ղա՞վ ձեր կյան­քի մեչ: - Է­ղավ, թա­քա­վորն ապ­րած կե­նա, հը­պը չե­ղավ,- կը­սե բո­շան,- ա­ռաչ ու­ թը ջան էինք, օ­րը վեց հաց կու­տեինք, հի­մի էտ­քան հա­ցը յոթ հո­գով կու­տենք: Հը­մի ա­ռաչ­վը­նե շատ լավ է: - Ըշ­տը ը­սե` հար­սըս ձե­զի փըր­կեց,- կը­սե թա­քա­վո­րը:

ՉԵՓՉԻ ՄՈՒՍՏԱՖԱՆ

Ժա­մա­նա­կով կըլ­լի մե չեփ ժող­վող Մուս­տա­ֆա, խել­քե խեղճ, գոր­ծով աղ­ քատ: Էտ չեփ ժող­վե­լով ինքն ի­րան կա­ռա­վա­րե կը: Օր­վա­նըմ մե­կը ի­րանց սը­տըր-ա­զա­մը հի­վընդ­նա, մեռ­նի կը: Է­տև կա­շեն օր ի­րանք մե ախր սը­տըրա­զա­մըմ պի­տի ու­նե­նան, հը­մը չեն գտնի մե խո­լոք, խե­լա­ցի մար­թըմ, օր փե­ րեն է­նեն ի­րենց սը­տըր-ա­զամ: Կեր­թան բռնեն կը էտ չեփչի Մուս­տա­ֆա­յին յա­խան, կը­սեն. - Ընտ­րել ենք, օր դու պի­տի նըս­տիս մե­զի սը­տըր-ա­զամ: - Ա՛յ մար­թիք,- կը­սե էս խեղճ չեփ­չի ժող­վո­ղը,- վրա՞ս կը խնդա՜ք, ի՜նչ կե­ նեք: Ես վո՜վ, սը­տըր-ա­զա­մը վո՜վ: Չէ՛, ի՛նչ կե­նե, չի կըյ­նը պրծնի ձեռ­քե­րեն: Փե­րեն է­սոր զոռ-շառ նըս­տես­ նեն կը սը­տըր-ա­զամ: Նըս­տի­կը սը­տըր-ա­զա­մի տե­ղը: Կանս­նի ժա­մա­նակ: Օր­վա­նըմ մե­կը գե­ղին մե­չը որ­պես թը մե ան­վա­նի մար­թըմ հի­վընդ­նա կը, է­սի­ կա տես­նի կը, օր մար­թը ար­թըղ ի­րեն մայ­վան ա­ռու­տու­րին հետ է: - Ես գի­տեմ,- կը­սե,- դու էն­թու­յի աշ­խա­րը կեր­թաս, քու­քան քեզ­նեն տե­ ղե­կու­թեն գու­զեն, թը` ի՞նչ կա, ի՞նչ չը­կա: Էտ ժա­մա­նակ էտ հին մեռ­նող­նե­ րը հար­ցը­նեն­կը օ­րա­նա, ըշ­տը ը­սա թե` Չեփ­չի Մուս­տա­ֆան սը­տըր-ա­զամ է նըս­տե: Էս աշ­խը­րի ի՞նչ ըլ­լի­լը ար­թըղ էն վախ­տը է­նոնք օ՛սա­հաթ թա­մամ հաս­կը­նան կը:

ՄԻՍԸ Խա­զեի­նը ծա­ռա­յին կը­սե, թը. - Հի­մի էն չե­շիտ մի­սըմ պի­տի փե­րես, օր ո՛չ­ է­քի միս ըլ­լի, ո՛չ­ էլ օր­ցի: - Լավ,- կը­սե,- գըտ­նիմ կը: Կեր­թա էս ծա­ռան, կըյ­նի դաշտ ու ձոր, սունկ կը ժող­վե, փե­րե սնկով ճաշ կը պատ­րաս­տե: - Ան,- կը­սե,- խա­զեին ջան, էս մսով ճա­շը ո՛չ­ է­քի է, ո՛չ­ էլ օր­ցի: Խա­զեի­նը կու­տե, զար­մա­նա կը ու հար­ցը­նե կը. - Էս ին­չո՞ւ միս է, օր ո՛չ­ է­քի է, ո՛չ­ էլ օր­ցի: -­ Մե որ­սոր­թըմ կա,- խա­զեին ջան, կը­սե,- էտ տե­սակ որ­սեր կը բըռ­նե: Ա­տոնք ո՛չ­ էք են, ո՛չ­ էլ օրց: - Հը­պը էտ որ­սոր­թին ի՞ն­չըղ է­նենք, օր ես մե հա­տըմ հան­դի­պիմ,- կը­սե

խա­զեի­նը,- կըր­նա՞ս գլուխ փե­րե էտ գոր­ծը իմ խա­թեր հա­մար: - Քու խա­թեր հա­մար, խա­զեին ջան,- կը­սե ծա­ռան,- ամ­մեն ինչ ձեռքես է­կածն ու հը­լը չե­կած­նա կե­նեմ, բայց դու­նա, խա­զեին ջան, էր­կու պար­տա­ դիր պայ­ման պի­տի կա­տա­րես. - Ի՞նչ պայ­ման,- կը­սե խա­զեի­նը: - Պի­տի էն աշ­խար գնաս ու հա­ջո­ղաց­նես դրախտ ընկ­նիս: Ըշ­տը էտ մար­ թը դրախ­տում որս կե­նե:

ՀԻՄԱՐ ՈՐԴԻՆ

Թուր­քը մե տղամ կու­նե­նա, մըտ­նի կը մե­շան, կել­լե չա­մի ծա­ռին գըլո­խը: Մե­մա կա­շե, օր հա­րա­մես­տա­նը մե­կիմ բըռ­նել, փե­րեն կը: Ըշ­տը տես­նի կը օր է­տոնց փե­րա­ծը իր հարն է: Հա­րա­մես­տա­նը է­տոր մո­րե­մերկ չըփ­լըղ­ցը­նեն կը ու վեր կը վա­րեն: Չըփ­ լաղ մար­թը վազ­զե, կըյ­նի կը տուն: Մանչ­նա ծա­ռեն կիշ­նի, վազ­զե կը տուն: Ճամ­փան ինչ­քա՜ն մար­թու հան­դի­պի կը, բո­լո­րին էլ տղան նույն հար­ցը կու­տա. - Հո­րըս նոր ի­սա­նե­րը տե­սա՞ք, թե՞ չէք տես­սե: Բի­րա­տի կը­սեն, օր չէ՛, հո­րըդ ի­սա­նե­րը չենք տես­սե: Տ­ղան նո­րից էտ մարթ­կանց կը­սե. - Չըփ­լաղ մար­թա՞ չը­տես­սաք ի­սա­նե­րը: Բո­լորն էլ կը­սեն, օր չըփ­լաղ մարթ տես­սանք: - Ո՞վ էր հը­պը էտ մար­թը,- հար­ցը­նե կը տղան: - Է՛, ի՞նչ ի­մա­նանք ով էր,- կը­սեն,- չըր-չըփ­լաղ էր մար­թը: Քու­քա տուն. - Բա­բա,- կը­սե,- բի­լե՞տ­սըն, սա­նի քի սոյ­դը­լար, բան օ չա­մըն բա­շընդա ի­դըմ: - Բա­նի քի ֆայ­դան յոխ­տուր, ջալ­լա­մա օլ,- կը­սե հա­րը:

ԿՈՒՅՐ ՁԻՈՒՑ ԳՈՂԱՑՈՂ ՏՂԱՆ

Մար­թուն մե­կը մե տը­ղամ ու մի աշ­կը քոռ ձիմ կու­նե­նա: Ձիուն քա՜­նի գա­ րի կու­տա, էս տղան կեր­թա ձիուն քոռ աշ­քին թա­րա­ֆեն գա­րին կը գող­նա: Կեր­թա հոր­նա կը­սե, թը.

- Հա­րի՛կ, ձիուն քոռ աշ­կին թա­րա­ֆեն գա­րին կը գող­նամ, հե­չա չի ի­մա­նա: - Մե օ­րըմ կի­մա­նա, օ­ղուլ,- կը­սե հա­րը: Տ­ղան է­լի ամ­մեն օր կը գող­նա: Օր­վա­նըմ մեկ­նա հա­րը ման­չուն կը­սե թը` ձին հե­ծի, է­սինչ գոր­ծով քը­նա է­սինչ գե­ղը: Ման­չը ձին կը հեզ­նի, կեր­թա: Ձիուն վրեն իլ­լաջ չէ մնա­ցե: Ճամ­փուն մե ճո­ճըմ կը պա­տա­յի, ձին կընկ­նի էտ­տեղ ու էլ չի կըյ­նը էլ­լե, սատ­կի կը: Էս տղան ի­յարն ու գա­մը շալ­կե, կեր­թա տուն: Ճամ­փան շատ եր­կար է լի­նում, տղա­յի բեռն էլ` շատ ծա­նըր: Քըր­տընմ­խած ու ու­ժաս­պառ` էս տը­ ղեն ամ­բողջ ճա­նա­պար­հին մը­տա­ծե կը, թը` ի­րենց ձին, էս­քան ան­հարմար վախտ ին­չի՞ սատ­կավ: - Ծո՛, էտ ի՞նչ ես շալ­կե, կը­սե հա­րը` տես­նե­լով որ­թուն: - Ձին այ­նի ճոճն ըն­կավ, սատ­կավ ա՛յ հեր,- ափ­սո­սան­քով ու զար­ման­քով կը­սե տղան: - Է՜,- կը­սե, հա­րը,- ես չը­սի՞, օր մե օ­րըմ կի­մա­նա քու գո­ղու­թե­նըդ:

ՏԵՐՏԵՐԻ ՄԻՐՈՒՔԸ

Գե­ղա­ցիք թոփ կըլ­լին ժա­մին դու­ռը, խո­սին կը, թը` մեր ժա­մին տե­ղը լա­վը չէ, է­սինչ տե­ղը ըլ­լիր, ա­վե­լի լավ կըլ­լիր: Մե­կը կը­սե` ժա­մը քակենք, հոն շի­ նենք, մեկ­նա կը­սե. - Ախ­պար, օր քա­կենք, վա­խե­նամ չը­կըր­նանք շի­նե, է­տևա գե­ղո­վի ա­ռանց ժամ մը­նանք: Վեր­չա­պես կան­չեն կը ի­րենց գե­ղին ա­մե­նա­գի­տու­նին, կը­սեն ժա­մը տե­ ղա­փո­խե­լու ի­րենց ցան­կութ­յան մա­սին և կար­ծի­քը գու­զեն ի­մա­նալ. - Լավ, կը­սե, եփ օր էտ­ման է, նա քա­կենք, նա­յա բան: Ա­րիք ա­ռանց քա­ կե­լու քա­շենք, տե­ղա­փո­խենք էն­տեղ: Գե­ղա­ցիք կը­սեն` կըյ­նը՞նք: Հա՛, կը­սե, քնա­ցեք տեր­տե­րին կան­չե­ցեք, թող քա: Տեր­տե­րը քու­քա: Է­նո­րա կը­սեն օր, ըշ­տը, էս ժա­մը պի­տի տե­ղափո­խենք: Ա­րի դու մը­տի ժա­մը, քու օրհ­նու­թե­նո­վըդ ու զո­րու­թե­նո­վըդ, մե քիչ­մա մեր օք­ նու­թե­նով տե­ղա­փո­խենք: Տեր­տե­րը մըտ­նի կը ժա­մը` օրհ­նու­թան: Է­տև տեր­տե­րին կը­սեն. - Այ­սի պզտի ա­քոշ­կե­ցեն գլո­խըդ դուս հա­նե: Տեր­տե­րը, ըշ­տը, գլո­խը մե կեր­պըմ դուս կը հա­նե: Գութ­նին ժըն­ջիլ­նե­րը փե­րեն, կան­ցը­նեն տերտե­րին ճի­տը, կա­պեն կը: Գոմ­շը­նին, քա­նիմ ջուխտ բա­նող ա­նա­սուն, փե­րեն լը­ծեն

կը: Տեր­տե­րը կըս­կը­սե Տե­րօ­ղորմ­յա ը­սե­լը: Մա­լը, հա՜յ ը­սե­լուն պես, օր չի քա­ շե, տեր­տե­րին գլո­խը կը թըռ­նի: Ժամ­կո­չը մե­մա էն կը տես­նի օր, տեր­տե­րը ժա­մին մե­չը կը շըփ­փա, գը­ լոխ­նա վրան չէ: Ա­փալ-թա­փալ վազ­զե կը դուզ տեր­տե­րանց տու­նը: Ճը­վա­լեն մըտ­նի կը նես ու կը­սե. - Ի­րից­կին, տեր­տերն օր ժամ է­կավ, գլո­խը վրա՞ն էր: - Գ­լո­խը հը­պը ո՞ւր­տեղ պի­տի ըլ­լիր,- կը­սե ի­րից­կի­նը: - Ի­րից­կին, հո­քուդ մեռ­նիմ,- կը­սե ժամ­կո­չը,- հը­լը մեմ լավ հի­շե, էտիկ հի­մի շատ կա­րևոր է: - Վալ­լա՜,- կը­սե ի­րից­կի­նը,- չեմ կըր­նա ը­սե, գլո­խը վրան էր, թե չէ, հը­մը էն­քան գի­տեմ, օր մի­րու­քը շըն­կար կը:

ՁԿՆԿՈՒԼԸ ԹՈՌՆ Է ԸՆԿԵ

Տեր­տե­րին մե­կը ժամ­կո­չին կը­սե, թը. - Ե՞փ պի­տի դու քի­չըմ խելք առ­նես: - Ին­չի՞,- կը­սե նեղ­սըր­տած ժամ­կո­չը,- ի՞նչ եմ է­րե օր, տե՛ր հայր: - Է՜,- կը­սե տեր­տե­րը ու­սու­ցո­ղա­կան տո­նով,- քի­չըմ բո­լորդ ա­շե, քի­չըմ աշ­խը­րին կարքն ու սար­քը սոր­վե: - Ի՞ն­չըղ, թա­խի հի­մի չի­տե՞մ,- կը­սե իր կյան­քին մեծ մա­սը ար­թեն վա­ղուց է­տևում թո­ղած ժամ­կոչն: Տեր­տե­րը հարկ կը հա­մա­րե ան­փորց ժամ­կո­չին քի­չըմ կյան­քին նըրբու­ թուն­նե­րը հաս­կըս­նե, հա­լե, ու­ղե­ղը լըս­նե, օր խայ­տա­ռակ չըլ­լին: - Մե­ռել օր կըլ­լի, ին­ձի ը­սա, օր թո­ռը ձուկ է ըն­կե, մի՛ը­սե, թե մարթ է մե­ռե: Ժամ­կոչն մարթ մե­ռած վախ­տըն էտ­ման կե­նե: Հը­մը մարթիք թե­զոք հաս­կը­ նան կը, օր ի­տիկ մարթ մեռ­նե­լու նշանն է: Կըլ­լի օր, օր­վա­նըմ մե­կը, տեր­տե­րը կը հի­վընդ­նա ու մեռ­նի­կը: Ժամ­կո­չըն գե­ղին մի­չեն կանց­նի ու ճվա կը. - Ժո­ղո­վո՜ւրթ, ձը­կըն­կու­լը թոռն է ըն­կե, ձը­կըն­կու­լը թոռն է ըն­կե՜: Ժո­ղո­վուր­թը` քի­չըմ ու­րախ, քի­չըմ տխուր կը­սե. - Հը­պը՜...

ՏԵՐՏԵՐՆ ՈՒ ԿԻՆՏՈՆ

Կին­տոն ժամ կեր­թա, օր խոս­տո­վա­նի: Չո­քի կը տեր­տե­րին ա­ռա­չը ու տես­նի կը, օր է­նոր գեք­սին մե լավ սա­հա­թըմ կա: Խոս­տո­վա­նած վախ­տը մըտ­նի կը տեր­տե­րին թևե­րուն տա­կը ու սա­հա­թը կը թըռ­ցը­նե: - Տե՛ր հայր,- կը­սե կին­տոն,- մե մեխ­կըմ եմ է­րե: - Ա­սա, որ­թի,- կը­սե տեր­տե­րը: - Մե սա­հա­թըմ եմ գող­ցե: - Տար, տե­րը տուր,- կը­սե: - Տեր­տեր, քե­զի կու­տամ,- կը­սե կին­տոն,- դու տուր ի­րեն: - Չէ,- կը բա­ցա­տը­րե տեր հայ­րը,- քու ձեռ­քո­վըդ պի­տի տաս, օր մեղքե­րին թո­ղու­թուն ըլ­լի: - Ես կու­տամ, ին­քը չի առ­նե, տե՛ր հայր: - Է՜, կը­սե տեր­տե­րը,- եփ օր դու կու­տաս, ին­քը չի առ­նե, թող Աստ­ված քե­ զի թո­ղու­թուն շնո­րես­ցե: Կին­տոն խոս­տո­վա­նեն­քեն կել­լե, կեր­թա տուն: Էս տեր­տե­րը ձեռ­քը տա­նի կը, օր սա­հա­թին ա­շե, տես­նի կը, օր կին­տոն ի­րենն է գող­ցե. - Ծո՛,- կը­սե,- ա­նի­ծա­ծը իմ սա­հաթն է տա­րե՜...Ե­սա Տի­րոչ ա­նու­նով բա­րի վա­յե­լում ու մեղ­քի թո­ղու­թուն է­րա:

ԳԻՏՈՒՆ ՊԱՀԱԿՆԵՐԸ

Օ­րեն­քը մե դիր­գը­րիմ, տեր­տե­րիմ ու թար­զում պա­հակ կը կայ­նես­նե: Տեր­ տերն ու թըր­զին քը­նին կը, դիր­գար­նե քու­նը փախ­ցը­նե­լու հա­մար ագլա­միշ կըլ­լի, մե փա­տե մար­թըմ կը շի­նե, կայ­նես­նե կը: Թըր­զին օր պա­հակ կը կայ­նի, կը­սե. - Ջա­նըմ, էտ մարթն օր ի­րեն շնոր­քըն է ցուց տվե, ե­սա իմ շը­նոր­քըս պի­տի ցուց տամ: Մե ղա­թըմ հա­լավ կը կա­րե ու հաք­ցը­նե կը: Հեր­թը քու­քա տեր­տե­ րին: Է­սի­կա տես­նի կը, օր զար­մա­նա­լու բան են է­րե, կը­սե. - Էս մար­թի­քը, օր ի­րենց ձեռ­քեն է­կածն են է­րե, հալ­բաթ օր Աստ­ված էտ­ ման է կա­մե­ցե, ա­րի ե­սե իմ գիտ­ցա­ծը է­նեմ, իմ շը­նորհ­քըս ցուց տամ, թող Տի­րո­չը կամ­քը մին­չև վերչ կա­տար­վի: Կը­սե ու փե­տե մար­թուն քո­վը կը չո­քի, ա­ղոթք կե­նե: Էն­քան կա­ղո­թե, օր

Աս­սու հրա­մա­նով փե­տե մար­թը հո­քի կառ­նե, դառ­նա կը մե­զի նը­ման իս­կա­ կան մարթ: Հի­մի, թե դուք խե­լա­ցի մարթ եք, ը­սեք. - Էտ ի­րեք շը­նոր­քեն վ­ե՞րն է ա­մե­նա­զո­րա­վո­րը: Ով էլ­ հո­քով, սրտով ճիշ­տը գըտ­նի ու ը­սե, ով էլ ամ­մեն ման­րա­մասն ու նրբու­թուն մո­ռա­ցու­թան չը­տա, ա­պա հաս­տատ ի­մա­նա, օր. - էր­կըն­քեն ընկ­նող ի­րեք խնձորն էլ ի­րենն է ըլ­լե­լու:

ՊԵՇԲԵԹԱՐ

Գե­ղա­ցուն մե­կը մե թո­փալ տղեմ կու­նե­նա, նշա­նել չի կըր­նա. առ­նող ախ­ չիկ չիլ­լի: Տ­ղին հե­րը կա­շե կը, օր էլ հնար չը­կա, կել­լե կեր­թա մե ու­րուշ գե­ղըմ ախ­չիկ տես­նե­լու: Էտ գե­ղա­ցիք տա­նին ցուց կու­տան մե­կիմ տու­նը: Կեր­թա, ըշ­տը, մար­թը ախ­չը­կա­նը տես­նի կը ու նշան, քեֆ կե­նեն կը: Նը­շան-քի­րի­ շանն օր կը պրծնի, տղին հե­րը ետ քու­քա, աշ­կի­լուս կե­նե ի­րենց տու­նը, լավ կու­րա­խա­նան: Ար­թըղ պատ­րաս­տու­թեն կը տես­նին, օր էր­թան, ի­րանց հար­ սըն­ցուն փե­րեն: Հը­մը վա­խե­նան կը, թե էն ախ­չը­կա հերն ու մե­րը փե­սա­ցուի թոփ­լու­թե­նը կի­մա­նան, փոշ­մը­նին կը: Դու ա­րի տես, օր էտ ախ­չիկն է աշ­խը­րին չիր­քինն է է­ղե: Է­տոր հա­մար է­նոն­քա մը­տա­ծեն կը, թը չըլ­լի՞ տղին թա­րա­ֆը փոշ­մը­նի: Տ­ղին հե­րը պատ­րաս­տու­թեն տես­նե­լեն է­տև գե­ղով-մա­ղա­րով կել­լե, քու­քա ախ­չը­կա հոր տու­նը` հար­սին տա­նե­լու: Կու­տեն-խմեն, քե­ֆերն օր կը տաք­ նա, կել­լեն հար­սին թը­նեն կը սան­քան: Կեր­սա­րը կեր­թա, օր մնաք բա­րով է­նե, տես­նի կը, օր ի՞նչ տես­նի. տը­նե­ցիք պար են բըռ­նե, խա­ղան ու կը­սեն. - Քե­թի ղը­զի ա՜­րա վեր­տը՜խ...­Քե­թի ղը­զի ա՜­րա վեր­տը՜խ: (Ա­րա­տա­վոր ախ­չի­կը մար­թու տը­վինք): Աչ­քըդ սի­րեմ կես­րար. մըտնի­կը պարն ու կը­սե. Օղ­լան ղըզ­տան պե՜շ­բե­թա՜ր (Տ­ղան աղջ­կա­նից ա­վե­լի վատ): (­Պա­րեր­գը եր­գում էին` «­Չեմ կըր­նա խա­ղա­յի» ե­ղա­նա­կով):

ՏԸԲԸՌ ԱԿՈՆ

Տը­բըռ (կռտած) Ա­կոն ա­ռա­կա­խոս մարթ էր: Է­տիկ մե օ­րըմ կեր­թա կը Դա­դեշ: Գե­ղա­ցիք կի­մա­նան, օր է­կել է, ի­րար ի­մաց կու­տան, թե էրթանք գի­ շե­րը ժա­մա­նակ ան­ցը­նենք: Է­տիկ մե քա­նիմ ա­ռակ-զվար­ճա­խոսու­թուն կը պատ­մե, խըն­դան կը ու ու­րա­խա­նան կը:

Է­տև կը­սեն. - Ա­կո քե­ռի, ա­րի մե լավ օ­յի­նըմ պատ­մե մե­զի, քիչ­մա խըն­դա­ցու: Ա­կո քե­ռին կը­սե. - Քը­նա­ցե՛ք մե ա­մա­նըմ ցո­րեն ա­լուր փե­րեք, է­ման մե օ­յի­նըմ հանեմ, օր դիո­րի լուս ան­ջաղ դա­թա­րիք: Էս մար­թի­քը կըյ­նին սաղ գե­ղը ման քու­քան, ցո­րեն ա­լուր չեն կըյ­նը գտնի: Քու­քան ու­ղար­կո­ղի քո­վը. - Ա­կո քե­ռի, ցո­րեն ա­լուր չը­կա, ո՞ւր­տուց գըտ­նինք: Ըշ­տը սաղ գե­ղը տակ­ նուվ­րա ա­շե­ցինք, չը­կա, ախ­պեր,- կը­սեն: Ա­կո քե­ռին կը­սե. - Ծո՛ վեր­վա­րած ա­վա­րա­ներ, հը­պը սաղ գե­ղով, օր մե ա­մա­նըմ ցորեն ա­լուր չեք կըյ­նը գըտ­նի, էտ­տից լավ օ­յի­նը քա­նի՞ թա­վիր կըլ­լի: - Է­վալ­լա՜, Մա­շալ­լա՜,- կը­սեն թոփ է­ղած սաղ դա­դեշ­ցիք ու ու­րախ սըր­ տով կեր­թան, ցըր­վին կը ի­րենց տնե­րը:

ՀԱՐՍ ՈՒ ԿԵՍՈՒՐ

Գե­ղա­ցի մե շը­նոր­քով ու բա­րե­պաշտ կը­նի­կըմ կու­նե­նա չորս հարս, չորս­ նա մե­կը մե­կեն լավ, մե­կը մե­կեն հա­մա­վոր: Գե­ղա­ցի էս լավ կը­նի­կը վը­րա հին­գին, օր հարս կը փե­րե, ինք­նա չիտե, թե ին­չի՞, սիր­տը քի­չըմ կախ կըլ­լի: Էս նոր հար­սին դեմ­քը քլա­դիա­տո­րի դեմ­քի պես կըռ­վա­րար ու սարթ կըլ­լի: Է­տոր հա­մա­րա էս խեղճ կը­նի­կը, հար­սին ոտ­քը հը­լը շե­մը չըմ­տած, հա­տուկ կըզ­գու­շաս­նե, կը­սե. - Հարս ջան, գի­տե՞ս, իմ հարս­նե­րըս քուլ­լի դե­մըս չեն խո­սի: Ի­մացի օր, է­նոնց պես, դու­նա չպի­տի խո­սիս: Նո­րեկ հար­սը չի­քի­լան վար կը քա­շե, դեմ­քին ինչ­քա՜ն կըր­նա ժպիտ ու բա­րու­թուն կը նկա­րե ու, ու­ղիղ ա­պա­գա կե­սե­րոչ աշ­քե­րուն մե­չը խեթ-խեթ նա­յե­լով, կը­սե. - Ոտ­քըս շե­մեն թը­նեմ նես, Ես կը տըմ­փեն, դու­նա տե՛ս:

ՍԱՏԱՆԵՆ ԿԸՍԵ

Ա­վա­զակ­նին ճամ­փուն վը­րա ը­ռաստ քու­քան տեր­տե­րին ու հե­տը միազըմ տեղ ա­ռաչ կեր­թան: Ա­ռաչ օր կեր­թան, ա­վա­զակ­նուն մե­կը վեր­ցը­նե, կը­սե. - Տեր­տեր, սա­տա­նեն կը­սե, թը քե­զի թալ­նենք: - Որ­թի,- կը­սե տեր­տե­րը,- սա­տա­նին մի՛ք լ­սե. սա­տա­նեն խափ կու­տա մար­թուն: Տ­ղե­քը չեն թալ­լե ու կեր­թան կը: Վախ­տըմ օր կանս­նի, մե­մե ը­ռաստ քու­քա ա­վա­զակ­նուն: Էս ան­քամ ա­վա­զակ­նին ի­րար հետ խոսք ու խո­րուրթ կե­նեն ու դառնան տեր­տե­րին կը­սեն. - Տե՛ր հայր, սա­տա­նեն կը­սե, թը` քե­զի մենք ­մե քա­նիմ մա­նեթ հանենք փա­րա տանք. ի՞նչ կար­ծի­քի ես: Տեր­տե­րը լուռ կը մնա, պա­տաս­խան չի տա, չուն­քի հաս­կը­ցած չի ըլ­լի ա­վա­զակ­նուն միտ­քը: Գի­տե, թը` հը­լը ի­րեն փոր­ցեն կը: Տեր­տե՛ր, ին­չի՞ պա­տաս­խան չես տա, մենք, ա­խըր, շատ մա­քուր սըրտով կը­սենք ու գու­զենք է­նել էտ բա­նը: - Որդ­յակ­նե­րըս,- կը­սե Աստ­ծու հա­վա­տա­րիմ ծա­ռան,- սա­տա­նին մեկմեկ հատ էլ պետք է ան­կաջ կա­խել, լսել:

ԲՌԱԹԸ Ու­ռուս զորքն օր թա­փով քու­քա, լըց­վի կը Ար­զը­րու­մա գե­ղա­նը, սալ­դըտ­ նուն տե­ղա­վո­րեն կը տնե­րը: Մե վախ­տըմ օր կը մը­նան, հրա­ման կըլ­լի, օր է­կած զոր­քը պի­տի էր­թա: Ար­թըղ կըս­կը­սեն տնե­րեն էլ­լել ու թոփ ըլ­լի­լը: Պա­ ռավ կը­նի­կըմ կըլ­լի, կա­շե օր ի­րեն տու­նը մնա­ցող սալ­դաթ բռա­թը մայ­րը­մով կա­պած փա­րեն կո­ղըն­քին տա­կը թո­ղել, քը­նա­ցել է: - Վա՜յ, կը­սե, քո­ռա­նա՜մ ես, ի­տոր ուր­տե՞ղ գըտ­նիմ, օր տամ: Դուս կել­լե, կայ­նի կը էր­թը­ցող զոր­քին ճամ­փուն վրեն: Էն բը­ռա­թին չի տես­նի ու մե ու­րուշ սալ­դա­թիմ կը կան­չե, կը­սե. - Բ­ռա՛թ, բռա՜թ, մեմ կայ­նե, ի­սի փա­րեն առ, տար ու տուր էն մե­կել բռա­ թին, օր մեր տու­նը կըմ­նար: Սալ­դա­տը խըն­դա կը, կառ­նե, տա­նի կը: Ի­րի­կու­նը մանչն օր տուն քու­քա, կը­սե. - Մար­տի­րոս ջան, էն բը­ռա­թը փա­րեն թո­ղել էր, ե­սա տա­րա, տվի էն մե­կել բռա­թին, օր տա­նի, տա մեր բը­ռա­թին:

- Լավ ես է­րե, ա՛յ մա­րըս, չը մտա­ծե, թը` փա­րեն մնաց մեր տու­նը, փա­րեն մենք չը տվինք,- կը­սե տղան:

ՎԱ՜Յ, ԲՌԱԹ ՋԱՆ, ԿԵՂՏՈՏԵՍ ԿԸ

Հա­յաս­տա­նի հո­ղի վրա պա­տե­րազմ­նե­րը ան­պա­կաս էին. Ար­զը­րու­մի կող­մե­րը ժո­ղո­վուր­թը զզվել էր ար­թեն թոփ-թը­վան­քի ձե­նեն. մեկ ը­ռուսներն էին ա­ռաչ գա­լիս, թուր­քերն էին փախ­չում, գը­նում, հե­տո էլ ռուս­ները ետ էին քաշ­վում, է­լի թուր­քերն էին վրա գա­լիս: Սը­պա­նութ­յուն­ներն ու ար­նա­հե­ղու­ թու­նը, թա­լանն ու քո­չը, բըռ­նու­թուն­նե­րը, ա­նի­րա­վու­թու­նը ան­վերջ ու ան­պա­ կաս էին: Հայ մար­թը ի­րեն դա­վա­նա­կից ու հա­վա­տա­կից ը­ռը­սի կողմն էր հոքով ու սրտով, օք­նում ու ա­չակ­ցում էր նը­րան ամ­մեն ին­չով, հա­վա­տում էր նը­րան, բայց իր հո­ղում իր տա­ռա­պանք­նե­րը վերչ ու վախ­ճան չու­նեին: Ար­թըղ չի­ տեր` վե՞վ է բա­րե­կամ, վե՞վ` թըշ­նա­մի: Ը­ռուսն օր ու­զե­նար, իշ­խա­նու­թուն կու­տար հա­յին, քիչ­մա թի­կունք կըլ­լիր: Է­տիկ, ըշ­տը, բոլ-բոլ էր: Ը­ռուսն էլ հը­մը է­տիկ չէր է­նե: Մե ան­քա­մըմ էլ, էտ կը­ռիվ­նե­րի ժա­մա­նա­կը, մե գե­ղիմ հա­մար յամա՜ն կը­ ռիվ կու­տան ը­ռուսն ու թուր­քը: Օ­րե­րով էտ գե­ղին թա­ղե­րուն մե­չը կը­ռիվ կեր­ թա: Մե ա­լևոր հա­յըմ իր ըն­տա­նի­քի հետ փակ­վել է իր տան մի անկ­յու­նում, ահն ու վա­խը սրտում կա­շե, թը` ե՞փ պի­տի վեր­չա­նա կը­ռի­վը: Ժա­մա­նակ է­տև, կրա­կոց­նե­րուն ձենն օր էլ չի քա, էս մար­թը կել­լե դուս, գու­զե ի­մա­նա, թե վե՞վ է հաղ­թե: Մե­մա տես­նի կը, օր ը­ռուս սալ­դա­թը շալ­վարն ի­ջու­ցե, նըս­տել է հենց իր տան մե­չը. - Վա՜յ, բը­ռաթ ջան,- կը­սե ու­րա­խա­ցած,- կեղ­տո­տես կը:

ԱՄԱՆ ՋԱՐԴՈՂ ՀԱՐՍԸ

Մար­թուն մե­կը մե շը­նոր­քով, շղվա բո­յով հար­սըմ կու­նե­նա: Էտ հար­սը ամ­մեն օր մե ա­մա­նըմ կո­ռե կը լը­վա­լու վախ­տը: Ինք­նա շաշ­մի մնա կը, թը ջա­նըմ` ես ի՞ն­չըղ կե­նեմ, օր ձե­ռա­ցըս մե­չը ա­մա­նը կը ջար­թեմ: Ա­մո­թուն չի­ տե, թե ինչ է­նե: Տ­նե­ցի­քա գի­տեն, թը մախ­սուզ կե­նե, հը­մը ձեն չեն հա­նե, օր խա­թե­րո­չը չը դիպ­չին: Է­սոնք դռան ա­ռա­չը մե ա­ղը­լըմ են ու­նե­ցե, կո­վե­րը կթեն կը է­ղե: Մե օր­մե

հար­սը մա­տակ կը­թած վախ­տը գոմ­շին մե­կը քու­քա, կըթ­վող մատ­կին հետ խաղ կե­նե, չի թող­նե, օր կը­թե: Շատ օր զայ­լեն կը տա­նի, հար­սին հեր­սը կել­ լե, քու­ղան էն­թուն կը թնե ու կը­սե. - Ծո՛ թեր­մաշ, հե­րիք ու մեկ չե­ղա՞վ, օր քթե փե­րես ու բռնե կո­տոշ­նե­րեն, ճի­տը կո­լը­րե, հա՛յտա բա­լամ, թապ­լե կը պա­տին էն­թուն: Դու մի՛սե կեր­սար­նա էն­թուն է է­ղե: Եփ օր այ­սի բա­նը աշ­կո­վը կը տես­նի, զար ու զար­մանք կը մը­նա: Կը­սե. - Հա­լալ ըլ­լի ծծած կա­թըդ, հարս: Ար­թըղ էս­տից կի­մա­նան, թը ա­մըն­նին ին­չի կը ջար­թը­վին: Ու հար­սին հան­դեպ սերն ու հար­գան­քը կա­վե­լա­նա:

ԴՈՒ ՉԸՍԻ՞Ր

Էր­կու ճամ­փորթ կըլ­լին: Մե­կը մե­կե­լին կը­սե. - Խա­չո՛, մար­թիք սաղ սուտ կը զըր­ցին. ստա­խոս մարթ­կանց խոս­քերին էլ հե­չա չեմ հա­վա­տա: - Մար­թիք սըլթ խո սուտ չե զըր­ցի: Հալ­բաթ մեկ­մե­կա ճիշտ բա­ներ կը­սե, էտ ը­սած­նե­րու­նա չե՞ս հա­վա­տա,- կը­սե Խա­չոն: - Չի­տեմ,- կը­սե,- մարթ­կանց սուտն ու ճիշ­տը սաղ խառ­նը­վել է ի­րար, ար­ թըղ չի­տեմ` ին­չի՞ն հա­վա­տամ, ին­չի՞ն չը­հա­վա­տամ: Ես կըմ­տա­ծեմ, օր մար­թը կամ հա­վա­տա­կը մե­կալ մարթ­կանց կամ չի հա­ վա­տա,- կը­սե Խա­չոն,- ու է­տիկ մարթ­կանց սուտ զըր­ցիլ-չը­զըր­ցե­լով չէ: - Լավ,- կը­սե մե­կալ ճամ­փորթ ըն­կե­րը,- Խա­չո՛, հը՜­լը, հը՜­լը ի­նան ա­շե, էր­ կու ջա­նա­վար ­քու­քան կը մե­զի: - Ո՞ւր է,- կը­սե Խա­չոն: - Դե՜­յա՜, հա՛,- կը­սե մե­կե­լը: - Հա՜,- կը­սե Խա­չոն: - Ծո՛, ո՞ւր է, Խա­չո՛, հը­լը ցուց տու,- կը­սե ըն­կե­րը: - Ե­սի՜մ ուր է,- կը­սե,- դու չը­սի՞ր:

ՎԱՐԹԱՊԵՏՆՈՒՆ ՊԱՐԸ

Վար­թա­պետ­նին վան­քին մեչ կու­տեն խմեն կը օ­րա, քե­ֆե­րը կը չա­ղանա, կը­սեն` Տ­ղաք, ա­րի՛ք մե պա­րըմ խա­ղանք:

Է­սոնց բա­նին-գոր­ծին ա­նո՞ւնն ինչ է. բռնեն կը պա­րը, եր­քեն կը ու խա­ ղան կը. - Ա՜խ մե ճեր­մակ Հա՜ր­սըմ ըլ­լի՛ր, Ա՜խ մե ճեր­մակ Հա՜ր­սըմ ըլ­լի՛ր: Ան մե­կա­լը ան­թի­յեն ­կը դառ­նա կը­սե. Թո՜ղ սև ըլ­լիր, Թո՜ղ բոլ ըլ­լիր, Թո՜ղ սև ըլ­լիր, Թո՜ղ բոլ ըլ­լիր: Մե­մա մե­կալն էն­թի­յեն դառ­նա, կը­սե. Ա՜­մեն­քիս մեկ, Մե՜կ հատ ըլ­լիր, Ա՜­մեն­քիս մեկ, Մե՜կ հատ ըլ­լիր:

ԱԼԻՆ ՈՒ ԿԱՐԿՈՒՏԸ

Կըլ­լի, չիլ­լի, մե Ա­լի ա­նը­նով մար­թըմ կըլ­լի: Սաղ աշ­խը­րին մարթո­ցը պես ի­րա գոր­ծե­րով, ի­րա հոքս ու բա­նին կըլ­լի: Մ­տա­ծե կը օր` ինքը շատ լավ մարթ է, մտա­ծե կը օր` ին­քը, ըշ­տը, ու­րուշ­նե­րեն էն­քա­նա վատ մարթ չէ, ար­թար է ու շատ շի­տակ: Ին­քը ի­րան միշտ հա­վա­տաս­նե կը, թե հենց ար­թար, ազ­նիվ մարթ է ին­քը... Էս Ա­լին մե օ­րըմ կել­լե, կեր­թա ար­տե­րը պտտե­լու: Մե­մե կա­շե, օր թոն քու­ քա: Եփ օր թո­նը քու­քա կը, Ա­լին ի­րեն ար­տին մե­չը կայ­նի կը ու ձեռ­վը­նին վեր կը տըն­կե ու կը­սե. - Ա­լի-ղու­լըն թառ­լա­սը­նա, Ա­լի-ղու­լըն թառ­լա­սը­նա (Ա­լի-ղու­լիի ար­տի վրա. Ա­լի-ղու­լիի ար­տի վրա): Աստ­ված ղա­բուլ չի է­նե, կար­կուտ կը թա­փե: Ա­լին կա­շե, օր կար­կուտ քու­քա, էտ վախ­տը փե­շե­րը փռե կը ար­տին վրեն ու կը­սե. -­ Ջում­լա՛-ա­լա­մըն թառ­լա­սը­նա. ջում­լա-ա­լա­մըն թառ­լա­սը­նա, այ­սինքն` (­Բո­լո­րի՛ ար­տե­րի վը­րա. բո­լո­րի՛ ար­տե­րի վրա):

Է­տև մե քա­նիմ ան­քամ վը­րա-վը­րա է­լի կար­կու­տի ու հե­տո է­լի թո­նի կը փոխ­վի: Ա­լին դի­մում­նե­րը դա­թա­րես­նե կը ու ի­րան-ի­րան մտա­ծե կը. - Է՛ս ձե՞ռ է կառ­նեն ին­ձի վե­րևում...

ԷՇՆ ՈՒ ԹՐԻՔԸ

Է­շը ջրեն ան­ցած տե­ղը թրքե կը: Թ­րի­քը կել­լե ջրին է­րե­սը, իր­մեն ա­ռաչ կանս­նի, կեր­թա, ինք­նա կըս­կը­սի խեխ­տը­վի­լը: - Ծո՛, կը­սե, իմ խեխ­տը­վի­լըս դարդ չեմ է­նե, հը­մը իմ թրի­քըս ինձմեն ա­ռաչ է ան­ցե. էտ է իմ դար­դը:

ԴԱՎԵՆ ԲՈՍՏԸՆԻՆ ՄԵՉ

- Ծո՛, կը­սե, դա­վեն բոս­տանն է մտե, քը­նա­ցեք Դա­վի­թին կան­չե­ցեք, թող քա, ա­շենք` ի՞նչ հնար կե­նե, օր դա­վին բոս­տը­նեն հա­նե: Կեր­թան կան­չեն կը: Քու­քա կը­սե. - Էն­քան խելք չու­նի՞ք, օր դա­վեն դուս հա­նեք բոս­տը­նեն: - Չի­տենք, ի՞ն­չըղ հա­նենք,- կը խոս­տո­վա­նին գե­ղա­ցիք: - Դե քը­նա­ցեք գութ­նին ժըն­ջի­լը փե­րեք, լծու մալ փե­րեք, դա­վեն պառ­կես­ նենք, քա­շենք: Դա­վին մե կեր­պըմ կը պառ­կես­նեն, ժըն­ջի­լը բու­կը կը կա­պեն, էզ­ները կը լծեն ու կը քա­շեն: Բոս­տը­նին հե­րը սաղ կա­նի­ծեն: Եզ­նե­րուն մե­կինա ոտ­քը կո­լըր­վի: Ժըն­ջիլ­նա ա­հա­քին վերք կե­նե դա­վին ճի­տը... - Ծո՛, տնա՛շեն­ներ,- կը­սե Դա­վոն,- ես օր չըլ­լիմ, ըշ­տը, սաղ գե­ղով կո­րիք կը:

ԴԱԼԻ ԲԱՐՍԵՂԸ

Օր­վա­նըմ մե­կը թուր­քե­րը Դա­լի Բար­սե­ղին կը­սեն. - Դա­լի Բար­սեղ, ձեր մեծ պա­սին կըր­նա՞ս մե հա­տըմ քըր­ֆե: - Ին­չի՞ չեմ կըր­նա քըր­ֆե,- կը­սե Դա­լի Բար­սե­ղը,- հը­մը տասն օր ինձի բաշ­խե­ցեք: - Հա՛յտե,- կը­սեն,- տասն օ­րը քե­զի բաշ­խե­ցինք: - Տասն օր­նա Աստ­ծուն բաշ­խե­ցեք:

- Հա՛յտե,- հա­մա­ձայ­նին կը թուր­քե­րը,- տասն օր­նա Աստ­ծուն բաշ­ խեցինք: - Մ­նա­ցած էռ­սը­նա­վուր մե­չը է­սօ­րա նալ­լաթ, էք­վա­նա նալ­լաթ: - Ծո՛,- կը­սեն թուր­քե­րը,- Դա­լի Բար­սե­ղը պտտցուց-պտտցուց, է­լի մեր օ­րո­ճին քրֆեց:

ՄԱՄՄԱԴԻ ՄԱԼԸ

Մե օ­րըմ թուր­քե­րը Դա­լի Բար­սե­ղին կը­սեն թը. - Գի­տե՞ս, ամպն օր կը գո­ռա, ի՞նչ ձեն է, օր քու­քա: - Չէ,- կը­սե,- չի­տեմ` ի՞նչ ձեն է քու­քա: - Մեր Մամ­մա­դը ձեր Ք­րիս­տո­սին մալ է պայ տվե, Ք­րիս­տո­սը մա­լը լավ չի պա­յե, բի­րա­տի սատ­կել են: Սատ­կին կը օ­րա, կա­շես­տա­նը լըս­նեն կը դուս` չոր­նա­լու: Վեր­ցը­նե չոր կա­շես­տա­նը թը­նե կը էն­թուն: Է­տև Մամ­մա­դը կեր­թա, օր մա­լը ըս­տա­նա, կա­շե օր քուլ­լի սատ­կել են: Կա­շես­տա­նը փե­րե Մամ­մը­դին ա­ռա­չը կը թը­նե: Մամ­մը­դին հեր­սը կելլե, կա­շես­տա­նը մեկ-մեկ Ք­րիս­տո­սին գլխուն կը զայ­նե: Ըշ­տը էն կա­շեսնուն ձենն է, օր քու­քա կը էր­կըն­քեն: - Ծո՛ վեր­վա­րած­ներ,- կը­սե Դա­լի Բար­սե­ղը,- դու­քա, ձեր Մամմադ­նա Ք­րիս­տո­սի ժա­մա­նա­կը չը­կա­յիք, Մամ­մադն էլ, դուք էլ է­տև եք մո­գոն­վե: Հը­մը ու­շա­ցած գու­զեք դու­քա՞ զայ­նեք է­նոր, զար­կեք: Համ էլ ես էտ­ման շան մա­լը ին­չի՞ պա­յեմ, օր է­նի­կա կա­շես­տա­նը գլխուս զայ­նե:

ԷՓԻ, ԷՓԻ, ԷՓՆ Ի ՎՐԱՆ

Դըր­կը­ցին կը­նի­կը դըր­կը­ցին հա­վը կը բռնե ու կո­խե կը կը­ճու­ճը, թընե կը թունդ­րին վրեն: Էտ վախ­տը դըր­կը­ցին կը­նի­կը ճո՜ւ, ճո՜ւ, ճո՜ւ է­նելով նես կը մտնի, օր ի­մա­նա` հավն է­նոնց տո՞ւնն է, թը` չէ: Տան կը­նի­կը ի­սի՛ էր­թու­մը կու­տե. - Է­փի-է­փի, եփն ի վրան, Աքն ի ցից, խուփն ի վրան. Ա­գա՜ր խա­պար ու­նիմ, Թը­նեմ բոխ­չան, տա­նիմ բաղ­չան, Քը­ցը­ցե՜մ, միսն ու­տե՜մ... - Ա­մա՜ն, քու­րը՜ս,

Մի՛ էր­թըմ­նա, Հա­վա­տա՜մ կը,- կը­սե միա­միտ կը­նի­կը:

ԿԱՆԱՆՑ ԲՈՂՈՔԸ

Կընկ­տի­քը հեր­սո­տած թոփ կըլ­լին, Աս­սուն բո­ղոք կե­նեն, թը. - Աս ի՞ն­չըղ կըլ­լի, օր կո­վին հոր­թը, օչ­խը­րին գա­ռը նոր է­ղած օ­րեն քա­լեն­ կը ու ծիծ կու­տեն, հը­մը մեր տղա­քը ի­րեք տա­րի մե­զի տան­ջեն կը: - Դու­քա կո­վին ու օչ­խը­րին պես տա­րին մե ան­քա­մըմ մար­թո­ցըդ քո­վը քնե­ցեք, ան վախ­տը ձե­րա տղա­քը ա­սանք կըլ­լին: Ա­տիկ օր կի­մա­նան, կընկ­տի­քը ճըվ­ճը­վո­ցը կը թնեն. - Չէ՛, չէ՛, ախ­պար, ին­չըղ օր կա, թող ա­տան­քա մը­նա՛,- բի­րա­տի մե խոս­ քիմ կըլ­լին ու ըշ­տը էտ­մա­նա կա­նայք խա­ղաղ­վին կը:

ԷՇԵՐԻ ԳԱՆԳԱՏԸ

Հայր Աբ­րա­հա­մը կեր­թա Աստ­վա­ծա­խոս: Ճամ­փան ի­շա­նը ը­ռաստ քու­ քան է­նոր: - Հայր Աբ­րա­համ, ո՞ւր կեր­թաս,- հար­ցը­նե կը ի­շա­նը: - Կեր­թամ Աստ­վա­ծա­խոս,- կը­սե Աբ­րա­հա­մը: - Մեզ­նե­նա,- կը­սեն,- օր խընդ­րենք, մե դի­մու­մըմ չե՞ս տա­նի: - Ին­չու չէ,- կը­սե մար­թը,- տա­նիմ կը: Գ­րեն կը դի­մու­մը, կու­տան հայր Աբ­րա­հա­մին: Ի­շա­նը հույ­սով ու հա­վա­ տով գրել էին. - Տեր օ­ղոր­մած Աստ­ված, խնթրենք կը, օր մե­զի ի­շու­թու­նից հա­նես, ու­րուշ պաշ­տո­նըմ տաս. էս բե­ռը մենք մին­չի ե՞փ պի­տի տա­նինք. կըռ­նակ չըմ­նաց, բո­լոր յա­րա է­ղավ...­Կըս­պա­սենք ան­համ­փեր... Հայր Աբ­րա­հա­մը դի­մու­մը կառ­նե, թը­նե կը ծո­ցը, կեր­թա: Հաս­նի կը Տեր Աստ­ծուն, իր բո­լոր բա­րե­խո­սում­նե­րը կե­նե, դի­մում­նա կու­տա է­նոր: Աստ­ված դի­մու­մը կը կար­թա, տա­կը գրե կը. - Հան­քիստ ձեր ի­շու­թունն է­րեք, թե չէ ի­շու­թե­նից հա­նեմ, գե­ղա­ցի կը շի­ նեմ. ըշ­տը էն ժա­մա­նակ վեվ ը­սես հեզ­նի կը:

ՄՇԱԿ` ՀԱՑՆ ԻՐԵՆԵՆ

- Հա­րի՛կ,- կը­սե տղան,- մը­շա­կըմ եմ բըռ­նե, հացն ի­րե­նեն: - Ծո՛օ­ղուլ,- կը­սե հա­րը,- չըկր­ցա՞ր մեր հացն է ի­րեն վրեն հա­նեիր:

ՀԵԼԵԼՆ ՈՒ ԱՌՅՈՒԾԸ

Հե­լե­լը (ճնճղուկ) թըռչ­կո­տե­լով օր կը քա­լե, առ­յու­ծին ղառ­ղառ ղա­րա­ղո­լը հար­ցը­նե կը. - Ծո՛, դու քա­նի՞ կի­լո ես, օր ա­տանք թըռ­չը­տե­լով կը քե­լես: - Ից­ցուն կի­լո եմ,- կը­սե: Օր կը­սե ից­ցուն կի­լո, աս առ­յու­ծը աշ­վին կը բա­նա ու կը­սե. - Ծո՛, դու ից­ցուն գրամ շա՞տ կը քա­շես, օր ից­ցուն կի­լո քա­շես: - Հե­լե­լը կը­սե,- ես` ի՛մ քա­շո­վըս:

ՖԱԼԼՈՒՍՆ ՈՒ ՉԱՐՈԽԸ

Ֆալ­լուսն ու չա­րո­խը մի ան­քամ հան­դի­պում են ի­րար ու պատ­մում են դար­դե­րը: Չա­րոխն ա­սում է. - Կ­յան­քըս փչա­ցավ էս ան­խիղճ, ա­նօ­րեն մար­թու ձեռ­քին: Ամ­բողջ օ­րը գցում է ոտ­նե­րի տակ, քայ­լում, տրո­րում, տան­ջում, հա­լից գցում ու ի­րի­կունն էլ, օր տուն է գա­լիս, օտ­քե­րեն հա­նում դնում է ինձ ջրի մեջ, շն­չակ­տուր ա­նում: - Տ­նա­շեն, էտ ի՞նչ է օր,- ա­սում է ֆալ­լու­սը,- հը­պը մի ա­րի ինձ մոտ ու տես, թե ամ­բողջ օ­րը ոնց են պա­տե­պատ տա­լիս ինձ, հա­լից, ու­ժից գըցում... Ի­րի­ կունն էլ կա­խում են տաք թըն­դը­րի մեչ, խեղ­դո­տում, տան­ջում: Էհ, էն­քա՜ն եմ հա­լից ընկ­նում, պա­տե­պատ զարկ­վում, մին­չև որ սիրտս, ա­ղեմ­ղի­քըս չքան­ դեմ, ա­զա­տու­թուն չկա, չու­նեմ:

ՏՆԵԳՈՂ ՏՂԵՆ

Տ­ղին մե­կը տան մեչ ինչ օր կը տես­նի, գող­նա, տա­նի ծա­խե կը: Հա­րը կը նկա­տե, օր տան ու­նե­ցած­նին հե­տեն-հե­տե՜ն պակ­սին կը: Վեր­չը-վեր­չը գլխու կըյ­նի, օր տղեն կը տա­նի: Թե ո՞ւր կը տա­նի, ինք­նա չի­տե: - Ա՛յ տ­ղա,- կը­սե հա­րը,- ա­խըր էս մեր տան մեչ է­ղած-չե­ղած բա­նե­րը պակ­սին կը. ես կա­շեմ, օր դու կը տա­նիս: - Ո՞ւր կը տա­նիմ, տա­նիմ ծա­խե՞մ կը,- կը­սե տղան:

- Չի­տե՛մ,- կը­սե հա­րը,- ե­թե էտ­մա՛ն­ է` լավ կըլ­լի ին­ձի ծա­խես: - Լա՛վ կըլ­լի,- կը­սե տղան,- էս­տից է­տև քե­զի կը ծա­խեմ: Խոս­քը բե­րա­նը կը­սե. - Հա­րիկ, այ­դի խա­լին, օր նստել ես վրեն, էք­վըն­դա ծա­խե­լիքս է. ի՞նչ կու­ տաս, օր քե­զի տամ: - Ի՞նչ տամ,- հար­ցը­նե­կը հա­րը: - Էռ­սուն մա­նեթ տու,- կը­սե: - Օ­ղո՛ւլ, թանկ կըլ­լի,- կը­սե հե­րը: - Հը­պը ի՞նչ կու­տաս,- կը­սե ար­թըղ էտ գոր­ծին վը­լըդ տղեն: - Տաս­սը մա­նեթ կու­տամ: - Է՛,- կը­սե,- հա­րիկ, է­տա խի՞ղճ է, է­տիկ տաս­սը մա­նե­թով կոր­ցը­նել կըլ­լի՞: Մե քի­չըմ լուռ մնա­լուց հե­տո, կա­վե­լաց­նե. - Իմ ու քու մե­չըդ մեր ա­ռու­տու­րը ուր­միշ չի քա. լավ է, օր է­լի տանեմ, ու­ րու­շին ծա­խեմ: - Տա՛ր,- կը­սե հա­րը,- եփ օր ի­րար չենք հար­մար­վի:

ՍԵՎ ԵԶԸ Մար­թուն մե­կը մե սև ե­զըմ կու­նե­նա: Էս մար­թը հա­մա խել­քեն դուս պարտք կու­նե­նա: Եզն օր կը պառ­կի, էս մարթ­նա կը պառ­կի ու հե­տը կը խո­սի, կը­սե. - Պառ­կե՛, սև ե­զըս, պառ­կե, պարտ­քա­տե­րը քու­քա, յա՛ քե­զի կը տա­նի, յա՛ ին­ձի:

ՂԱՐԻԲ ՄԱՐԹՈՒՆ ՏՂԵՆ

Ջա­յիլ տղեմ կար­քը­վի կը ու, կըն­կա­նը թող­նե, ղուր­բաթ կեր­թա: Էնտեղ շատ կը մնա, հը­մը ետ­քը քու­քա: Քու­քա, գի­շե­րը վրա կու­տա: Կել­լե էր­թի­քը, էր­թե­ցեն վար կա­շե, օր տե­ղը ցը­գած, մե­չը մե ջա­յիլ-ջի­վա­նըմ պառ­կել է, կըն­ կա­նը չորս բո­լո­րը պը­տը­տի, գործ կե­նե կը: Ա­րու­նը թա­փեն կը զայ­նե. կե­նե թը ջա­յի­լին տեղն ու տե­ղը զայ­նե, մե­մե զար­զըմ­բի կը: Տեր Աստ­ված,- կը­սե,- դու համ­փե­րու­թեն տաս: Է­տև ա­ռա­կով էր­թե­ցեն կը­սե. - Ախ­շա­մի են­դըր­միշ սան, Չը­րա­յի յան­դըր­միշ սան, Կայ­նան­դա յա­թան ի­գիթ Ա­նը­նըն նա­յը՞ն­դըր, գա­լին:

- Ախ­շա­մի են­դըր­մի­շամ, Չը­րա­յի յան­դըր­մի­շամ, Կայ­նա­մա յա­թան ի­գիթ Մա­ման­դան են­դըր­մի­շամ: Էտ օր կը լսե, ղա­րիբն ար­թըղ կիշ­նի ցած, կը­նի­կը դու­ռը կը բա­նա, նես կեր­թան, կու­րա­խա­նան կը:

ՊԱՌՎԻՍ ՄԵԿ ԷԼ ՏԸՆԿՏԸՆԿԱՑՈՒ

­ ե պա­ռավ կը­նիկ պա­տան­քը թևին գցում ու ընկ­նում է ճա­նապարհ` Մ գնում է իր մահ­վա­նը ըն­դա­ռաչ: Հոք­նել է ար­թեն իր կյան­քից էլ, աշ­խար­հից էլ: Ուր մա­հըս վրա հաս­նի, մտա­ծում է էս կը­նի­կը, թող բա­րի մար­թիք էն­տեղ էլ հո­ղին հանձ­նեն ինձ: Ճամ­փին պա­տա­հում է ե­րի­տա­սարդ տղա­նե­րի, զրու­ ցի են բըռն­վում, ա­սում-խո­սում են, կա­տա­կում, զվար­ճանում են, հե­տո է­լ էս ջա­հել­նե­րը մտքնե­րը փո­խում են: Պա­ռա­վը տես­նի կը օր է­սոնց միտ­քը ծուռ է, փոր­ցում է խել­քի փե­րել է­տոնց, քա­րոզ­ներ է կարդում, խրա­տում, նա­խա­տում ու ­դաս­տիա­րա­կում է էս խե­լառ ջա­հել­նե­րին, թե` ախր շատ ա­մոթ է, ին­քը` մեծ կը­նիկ, իր օր ծե­րութ­յան մեջ և այլն, չի օք­նում: Գոր­ծի ժա­մա­նակ, երբ պա­ ռա­վի խո­շը գա­լիս է, ա­սում է. - Պառ­վի պա­տան քեզ շապ­կը­ցու, Պառ­վիս մեկ էլ տընկ­տըն­կա­ցու:

ԷՌՍՈՒՆ ԴԱԳԻՆԱԿ

Մար­թուն մե­կին գոր­ծը կըյ­նի փա­շին, օր է­նիկ վճիռ պի­տի թը­նե: Փա­շան գոր­ծի քննութ­յան ժա­մա­նա­կը է­տոր մե­ղա­վոր կը ճան­չե: - Է­սոր պառ­կե­ցու­ցեք,- կը­սե փա­շան,- էռ­սուն դա­գի­նակ զար­կեք: Ջ­ղայ­նա­նա կը էս տղան, կը­սե. - Աֆ­ֆա­րիմ զըռ­թո, էռ­սո՜ւն դա­գի­նակ. էռ­սուն դա­գի­նակ յա՛չես կերե դու, յա՛էլ էտ­քա­նին համ­ռան­քը չի­տես: Էռ­սուն դա­գի­նա­կին մարթ կը դի­մա­նա՞, մեռ­նի կը: Փա­շան կը­սե. - Ար­ցա­կե­ցեք, թող էր­թա: Կար­ցա­կեն, կեր­թա:

ՈՒՂՏԻ ՎԱԽԸ

Նալ­բան­դը քու­քա քա­ղաք` մալ նա­լե­լու: Դա­վան տես­նի կը օր նալբան­ դը է­կավ, ին­քը թող­նե ու ա­փալ-թա­փալ փախ­նի կը: Դե­մեն ու­րուշ դա­վամ կը պա­տա­յի. - Էտ ուր էտ­ման է­վը­տի, ո՞ւր կը փա­խիս: - Ո՞ւր կը փախ­նիմ,- կը­սե ուղ­տը,- նալ­բան­դը քա­ղաքն է­կել է, մալ կը նա­լե: - Մալ կը նա­լե քե՛զ­ ինչ, թող էր­թա նա­լե: - Ախ­պար ի՞նչ կը­սես, է­նիկ մե­զի­յա կը բռնե ու մա­լի պես նա­լե կը: Է­տև դու ըն­կի դա­տա­րան­ներն, օր հաս­տա­տես, թը` ես դա­վա եմ, ես եզ չեմ: Ու թե ա­պա­ցու­ցես էլ, կըն­քիդ կե­սը կեր­թա:

ՈՐՍՈՐԴՆԵՐԸ

Գե­լը, աղ­վե­զը, մե­մա այ­րու­ծը կեր­թան կը որս է­նե­լու: Ճամ­փան մե ձիմ ը­ռաստ քու­քա. այ­րու­ծը կը­սե. - Ես իմ որ­սըս գտա: Այ­րուծն օր գու­զե ձիուն վրա հար­ցակ­վի, աշ­կե­րը գոմ­շի աշ­կե­րի պես դուս քու­քան, մա­զե­րը փուշ-փուշ կըլ­լին կը կա­շուն վը­րա, պոչ­նա կը­կը­ռըկ­ցը­նե կը, զայ­նե կը մեշ­կին, պո­չին տակ­նա ար­թըղ տըփ­տը­փա կը: Գե­լը է­տոնց բի­րատ­ նին սեյր կե­նե: Այ­րու­ծը ձիուն վրա կը հար­ցակ­վի, պառ­կես­նե կը ու բաշ­լա­յե կը ու­տե­լը: Ըն­կեր­նե­րու­նա կը­սե. - Է­սո­րեն ձե­զի բա­ժին չկա, դուք ձեր որ­սը գտեք: Գե­լը կը­սե. - Է՜, աղ­վեզ ախ­պար, է­սո­րեն մե­զի խեր չը­կա, ա­րի էր­թանք, մեն­քա մեր ճա­րը տես­նինք: Կեր­թան, տես­նին կը, օր գե­ղա­ցին փետ կը ճեղ­քե: Գելը կը­սե. - Աղ­վեզ ախ­պար, էն այ­րուծն, օր ձիուն կըր­ցավ ու­տե, ես էս մարթուն չե՞մ կըյ­նա: - Կըյ­նաս,- կը­սե: - Ես օր մար­թուն ու­տեմ, քե­զի բա­ժին կու­տամ,- կը­սե գե­լը: Կեր­թան մար­թուն քով, կը­սե. - Այ­րու­ծին պես պատ­րաստ­վիմ, էր­թամ ու­տեմ: Քի­չըմ կը կայ­նի, աշ­վին կը բա­նա էս­թին-էն­թին կա­շե, աղ­վե­զին կը­սե. - Աղ­վեզ ախ­պեր, աշ­վիս հալ­ղա-հալ­ղա է­ղա՞վ:

- Չէ՛,- կը­սե աղ­վե­զը: - Ը­սա է­ղավ,- կը­սե գե­լը: - Է՜,- կը­սե,- ախ­պար, հալ­ղա-հալ­ղա է­ղավ: - Հը­լը ա­շե մա­զե­րըս փուշ-փուշ է­ղա՞ն: - Չէ՛,- կը­սե,- չե­ղան: - Ը­սե է­ղա՛ն: - Է­ղան, ախ­պար, է­ղան: - Հը­լը ա­շե պո­չըս կը­կը­ռըկ­ցա՞վ: - Չէ՛,- կը­սե,- պո­չըդ գետ­նեն չի վեր­ցե: - Ը­սա է­ղա՛վ: - Է՜,- կը­սե,- է­ղավ: - Ա­շե,- կը­սե,- պո­չիս տակ­նա փըթ­փը­թա՞ կը: - Չէ՛,- կը­սե ախ­պար,- չի փըթ­փը­թա: - Ը­սա փըթ­փը­թա կը: - Է՜,- կը­սե,- փըթ­փը­թա կը: - Է՛,- կը­սե գե­լը,- օր բիտ­տուն թըմ­մել է, ես այ­րու­ծի պես է­ղա: Դե քա­լե՛, աղ­վեզ ախ­պար: Կել­լեն, կեր­թան մար­թուն քով: Աղ­վե­զը թը­փե­րուն տա­կը պայ կը մըտ­նի, գե­լը կեր­թա մար­թուն քով: - Հա՛, հա՛,- կը­սե,- ես քե­զի պի­տի ու­տեմ, կա­ցի­նը ձեռ­քեդ վա՛ր թի: - Է՛,- կը­սե մար­թը,- օր դու ին­ձի պի­տի ու­տես, ես քու ձեռ­քեդ չեմ պըրծ­նի. է­կե մե քի­չըմ օք­նե, այ­սի չի­վին այս­տից հա­նեմ, է­տև կեր: Գե­լը կեր­թա փա­տին քո­վը: Մար­թը կը­սե. - Այ­սի ճեղ­քու­նին ա­րան թիր ոտ­քըդ, ես չի­վին հա­նեմ: Գե­լը ոտ­քը կը թը­ նե ճեղ­քու­նուն մե­չը, մար­թը չի­վին կը հա­նե, թե չէ, փա­տը կը սըխ­մե՜: Մար­թը կեր­թա էն­թու­յեն թաց փե­տը կը փե­րե ու գե­լին տո՛ւր թե կու­տաս: Աղ­վե­զը էն­ թու­յեն տես­նի կը, օր գե­լին բա­նը բուրթ է: Մարթն օր կեր­թա դա­նակ փե­րե­լու, օր կա­շին քեր­թե, աղ­վե­զը քու­քա կը քո­վը: Կը­սե. - Այ, հի­մի հա­վա­տամ կը, օր հա­ջող որս պի­տի է­նես ու ին­ձիա բա­ժին տի հա­նես: - Աղ­վեզ, էտ ին­չե՞ն ի­մա­ցար, ցա­վից գռմը­ռում է գե­լը: - Գել ախ­պար, նոր աշ­կերտ հալ­ղա-հալ­ղա է­ղան, մա­զե­րըդ փուշ-փուշ է­ղան, էտ­տի­դա փըթ­փը­թար կը: Կը­սե աղ­վեզն ու կեր­թա:

ԽՈՐԱՄԱՆԿ ԱՂՎԵԶԸ

Աղ­վե­զը կը մո­տիկ­նա այ­ռու­ծին, կը­սե. - Թա­քա­վո­րը սաղ ըլ­լի, կը­սեն, թե դուք շատ ու­ժով եք, հը­լը փի՛ր փոր­ցենք. ձեռ­վը­նիդ կա­պեմ, տես­նիմ` կըյ­նա՞ս պըր­ծըս­նե: Այ­ռուծ­նա խընդա կը, կը­սե` դը կա­պե: Աղ­վե­զը չէ՞ օր աղ­վեզ է. աղ­վեզ ին­չի՞ են ը­սե. քը­նաց մե սատ­կած ձիում պո­չեն մազ քա­շեց, փե­րեց այ­ռու­ծին ձեռ­քե­րը կա­պեց: Է՛, ձիուն պո­չի մա­զին կա­պը այ­ռու­ծը կըյ­նա՞ քա­կե. չա­չա­փըռ­կա՜վ, չա­ չա­փըռ­կա՜վ, բա­նըմ էլ չը կըր­ցավ է­նե: Աղ­վե­զը տես­սավ, օր չի կըր­նա քա­կե, ը­սավ. - Ա­հա՜ն, ան­ջաղ ձեռ­քըս ըն­կար, տես­սար` ի՞ն­չըղ կա­պե­ցի ձեռ­վիդ: Հի­ մի պի­տի էր­թամ աս­կե­րուս բիտ­տու­նին թոփ է­նեմ, փե­րեմ, օր տես­նին քե­զի, թքեն, մը­րեն, թը ի՞ն­չըղ թա­քա­վոր ես, օր ես` մե աղ­վե­զըմ, թևերդ կա­պե­ցի: Այ­ռու­ծը ձե՜ն չէր հա­նե. ի՞նչ պի­տի է­ներ: Աղ­վե­զը քը­նաց, օր աս­կե­րուն թոփ է­նե: Կեր­թա ու կը ճը­վա. - Հե՜յ, հա­րա՜յ, ա­րի՜ք, ա­րի՜ք, տես­սիք, թե ի՞ն­չըղ եմ կա­պե այ­ռու­ծին: Էտ վախ­տը մե պի­ճի­լի շա­կա­լըմ քու­քա կը այ­ռու­ծին քո­վը, կայ­նի կա­շե կը: Այ­ռու­ծը կա­ղա­չե, կը­սե. - Շա­կա՛լ ջան, ձեռ­վիս քա­կե, ինձ ա­զա­տե, ես քու ա­մա­գիտ տա­կը չեմ մը­նա: Շա­կա­լը մո­տիկ­նա կը, քա­կե կը, հը­մը այ­ռու­ծը կը­սե. -­ Կա­պե­րը թող մնան վը­րան, բալ­քի բայլ չըլ­լի, աղ­վե­զին հա­խեն քամ: Ատ­պե­սա է­րին: Հը­մը էն­թին, աղ­վե­զին ճը­վո­ցին վը­րեն, է­տոր աս­կե­րը թոփ է­ղան, է­կան, օր այ­ռու­ծին վը­րեն խըն­դան, խայ­տա­ռա­կեն: Օր է­կան չորս թա­ րա­ֆեն ար­թըղ պի­տի թքնեին, մը­րեին, հը­մը այ­ռու­ծը վեր է­լավ ու բիտ­տու­նին ջարթ ու փուրթ է­րա՜վ, սար ու ձոր փա­խուց, հը­մը ին­քը նըստավ, մը­տա­ծե՜ց, մը­տա­ծե՜ց, թը. - Ես ըլ­լիմ այ­ռու­ծը, իմ ձեռ­քըս կա­պե աղ­վե­զը, շա­կալ­նա քա, ին­ձի ա­զա­ տե: Էլ ին­չո՞ւ պետք եմ ես: Ը­սավ ու գլո­խը քա­րին զար­կեց, հայ­դա՜, քը­նաց էն­թու­յի աշ­խա­րը:

ԱՆՏԵՐԸ ՏԱՐ, ԹԵՐՄԱՇԸ ԲԵՐ

Տեր­տեր մի կեր­թա սի­րա­կա­նին քով, գի­շեր կը մնա հո­նի: Կք­նի, կըմնա, զան­գեր կը զար­կին: Կը­սե. - Տո­յա­մա՛ն, ան­կը­ցա, ա­լուբ-զա­լուբ (հապ­ճեպ) հա­լավ կը հաք­նի, ու­րա­րի տե­ղը հար­սի վար­տիք կըն­ցու վիզն ու կի­գա ժամ: Տի­րա­ցուն կի­շե, տես­նա, օր տեր­տեր ու­րա­րի տեղ վար­տիք ըն­ցու­ցեր է վի­զըն, կը­սե. - Տեր­տե՜ր, Դար­ցի, ի­շի՛ փիճ­վը­նո՜ւդ, Ձունն է է­կե ա­րևո՜ւդ: Տեր­տեր դառ­նա կի­շե, օր ու­րա­րի տեղ թում­բանն է, կը­սե. Տեր­տե­րա­ցու, տի­րա­ցո՜ւ, Թու­շըտ ու­ռը­ցու, Մո­մերն ան­ցո՜ւ, Ան­տե­րը տար, ­Թեր­մա­շը բե՜ր, ­Հո­խեմ ի տանձ ­Կառ­նե­մի կե՜ր:

ԲԱԶԻ-ԲԱԶԻ

Մերն ու ախ­չի­կը գա­ցին ճամ­փա: Ախ­չիկն պզտիկ էր, բեզ­րեց: Տեր­տերն է­կավ ը­ռաստ: Մամն տեր­տե­րոջն ա­ղա­չեց. - Տեր­տե՜ր ջան, տեր­տեր, է­րե­խին հեր­սո­տի՛ս, գա: Տեր­տեր է­րե­խին ը­սեց, - Գ­նա՛, հա­սի մո­րըդ, քու մե­րը սրտով սի­րիմ: Մե­րը ը­սեց. - Տեր­տեր, դու հը­մալ խալթ չէր է­րե՜, հի­մի ի՞նչ է­ղավ քը­զի: Տեր­տերն ը­սավ` բա­զի-բա­զի:

ՄԵՌՆԻ ԿԻՆ, ԱՌՆԻ ՔԵՆԻՆ

Մի մար­թու կինն ու բա­ճա­նա­ղըն կը մեռ­նին: Էս մար­թըն կը սի­րա­հար­վի քե­նու հետ, կու­զե առ­նիլ, կել­լի կեր­թա տեր­տե­րին քով: Կը­սե.

- Տեր­տե՛ր, կը­նիկս մե­ռեր ի, կու­զիմ առ­նիմ քե­նի­սի: - Չէ՜,- կը­սե, ձա­գո,- չի հաս­նի, խայ­տա­ռակ կեղնենք սաղ աշ­խըր­քի մեջ. Աստ­ծու հերս վը­րեն մը­զի կել­լա: Էս մար­թըն կել­լի, տուն կի­գա, բուռ մի օս­կի կառ­նի, կի­գա տեր­տե­րոջ քով, կը­սե. - Տեր­տեր ջան, բան մի է­րե, ի­տա քե­նիս հաս­սու. ա­հա քը­զի բուռ մի օս­կի: Տեր­տեր կը­սե. - Կայ­նի, ձա­գո, բա­ռա­րան բա­նամ, տես­նամ` ը­տուր մեջ գը­րո՞ւկ ը: Կը բա­ցի բա­ռա­րանն, կկար­թա, կը­սե` կա՜: Ա­րե­գի՜ն, Գա­րե­գին: Մեռ­նի կի՜ն, առ­նե քե­նին: - Գ­նա,- ը­սավ, ձա­գո ջան,- գնա, վա­յե­լե:

ԵԹԵ ՎԱՅԼԵՆ

Մե ջաղ­չը­պա­նըմ կըլ­լի, ինք­նե շատ ցի­գան կըլ­լի: Խեղճ գե­ղա­ցիք ինչ­քան օր էտ ջաղ­չը­պա­նին ջա­ղաս­կը ա­ղոն կը տա­նին, բռնե ամ­մե՛ն կոտին օխ­տը կու­ռիկ հախ կառ­նե է­ղե: Օր­վան մե օրն է մե խեղ­ճըմ մե կո­տըմ գա­րի կը տա­նի աղ­լու: Կա­շե, օր հախն առ­նե­լեն է­տև, տա­կը բան չի մը­նա: Կել­լե ջաղ­չին օ­լու­ղին կայ­նի կը ու կը­սե. - Ջու­րը քու­քա, Ջու­ռիկ-մու­ռիկ, Կո­տին կառ­նե Օխ­տը կու­ռիկ: Օխ­տը կու­ռիկ Կառ­նե կո­տին. Ե­թե վայ­լե, Շատ ա­մոթ է...

ՍՐԱՄՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ,

ԱՆԵԿԴՈՏՆԵՐ և ՀՈՒՄՈՐԵՍԿՆԵՐ

- Բա­լա ջան, ա­րի՛ նշան­վե, ճեր­մը­կար, ա­մոթ է,- կը­սե մա­րը: - Քե­զի ի՜նչ կա, ա՜յ մարս. ձե­րը հեշտ է. հորս է­րեսն օր կա­շեմ, լացս քու­ քա,- հնա­րա­գի­տո­րեն ար­դա­րա­նում է տղան: - Էս ի՞ն­չըղ փոխ­վել ես Խա­չո՛,- ա­սում է Սի­մո­նը ծա­նո­թին,- քիչ մնաց չճան­չեի, նի­հա­րել ես, փոք­րա­ցել, մա­զերդ էլ թա­ փել են... Ես Խա­չոն չեմ, ա­նունս Մար­գար է,նե­րո­ղամ­տո­րեն ժպտում է ան­ծա­նոթ մար­թը: Ծո՛, ա­նուն­դա՞ ես փո­խել,- է­լի իր էշն է քշում Սի­մո­նը: Ա­լե­քի կի­նը, կյան­քից դժգոհ, բո­ղո­քեց. - Աստ­ված ջան, ե­րա­նի՜ մե օ­րըմ քնեի, չզարթ­նեի: - Ա՛յ­ ան­խիղճ,- ա­ռար­կեց ա­մու­սի­նը,սաղ օ­րը վրաս հա­չես կը, ե՞փ կը քնիս օր, չը­զար­թի­սա: - Լևան բի­ձա, վեր­չը ի՞նչ դի ըլ­լի. ա­մեն օր հո­ղի հա­մար կռիվ է: Լավ չէ՞ր ըլ­լի` այ­դի ան­պետք հո­ղե­րը տա­յին, էլ կռիվ չըլ­լիր: - Ո՞ւր է ան­պետք հող, բա­լա ջան, ան­ պետք հող ըլ­լիր, Լե­նի­նին թա­ղեին կը, ըշ­տը: - Լևան բի­ձա, տղոցդ օր բա­նակ տա­ րան, գե­ղին ղե­կա­վար­նե­րը քե­զի բա­ նըմ կօք­նե՞ն: - Հը­բը չե՞ն օք­նե. քիչ ու­տել սոր­վե­ցու­ ցին, հի­մի­յա հեչ չու­տե­լուն կըն­տե­լաս­ նեն:

- Տու­նը հայ­մի ու­տե­լու բան չու­նի՞ք: - Ու­տե­լիք ու­նե­նա­յինք, մկնե­րը տնեն չէին փա­խի: - Քառ­սուն տար­վա չո­բան ես, Մու­շեղ պապ, ա­ռա՞չ շատ ջա­նավար (գայլ) կար, թե՞ հի­մի: - Ա­ռաչ ջա­նը­վըր­նին սա­րերն էին, սի­ րիեն (հո­տից) ետ ըն­կած­նե­րին կու­ տեին, ա՛հ­ ու­նեին, խի՜ղճ ու­նեին... ­Հի­միկ­վա ոհ­մա­կը շատ մեծ է. գրա­սեն­ յակ­ներն են տե­ղա­փոխ­վե, գառ-օչ­խա­ րը ի՜նչ, ար­թըղ ան­մեղ մարթ­կան­ցա կու­տեն: - Տը­ղա՛ք, ես օր մեռ­նիմ,- Վա­րա­զը դի­ մեց տղա­նե­րին,- գե­րեզմ­նիս վրա ի՞նչ դի շի­նեք: Շատ բան խոս­տա­ցան. փոք­րը թե` հո­ղաթմ­բիդ վրա սի­րուն ար­ձա­նըմ կը կայ­նես­նենք: - Կայ­նած ար­ձա­նը շատ թանկ կը նստի, համ էլ փա­րան է­լի ին­ձեն դի ու­ զեք, էտ­քան փա­րա ուր­տի՞ց: Օր կթա­ ղեք (խորհր­դա­վոր լռությու­նից հե­տո). կի­սես հետ դու­սը թո­ղեք, կըլ­լի ար­ձան: Գի­քոն քառ­սուն տա­րե­կա­նում ա­մուս­ նա­ցավ թրքու­հու հետ: Վա­րազը թե. - Ծո՛, էտ­քան կե­ցար, ին­չի՞ թուր­քի աղ­ ջիկ ա­ռար, գո­նե հայ կին առ­նեիր: - Դու չի­տես, օր թուր­քե­րը հա­յե­րուն շատ են տան­ջել: Թուր­քի աղջիկ ա­ռա, օր հա­յի­ֆըս (վրեժ) հա­նեմ: - Է, ծո՛ դու էտ հա­լիդ մեն­նըկ ինչ հա­ յիֆ պի­տի հա­նես: Օր էտ­ման է, ձեն հա­նե, սաղ գե­ղով հա­յիֆդ հա­նենք:

- Ծո՛, ի­նի օր­վա քե­ֆին Բա­բու­լը բա­նըմ չա­լե՞ց,- հարց­րին ըն­կեր­նե­րը չմա­հա­ վան Ռա­ֆո­յին: - Ծո՛, ինչ չա­լել, հեչ բան չը­հաս­կը­ցա. ի­տոր չա­լա­ծը նո­րեն դի չալ­վի,- է­ղավ պա­տաս­խա­նը:

Կ­նոչ մա­հից հե­տո Իշ­խա­նը նոր կին փե­րեց: Ե­րե­կո­յան եր­կար նստե­լուց հե­ տո, համ­փե­րու­թու­նը կոր­ցը­րած, հրա­ հան­գեց. - Զա­րուն, տեղս ցիկ, Մի­սա՛կ, դու­նա ը­զիդ (ճամ­փուդ) ա­շե:

- Ծո՛, Մ­կո, հորդ ա­պե­րա­ցին ինչ­քա՞ն նստավ վրա­նիդ: - Է՛, ի­րեք հա­զար մա­նեթ, Փա­րան մամ: - Վո՜ւյ քո­ռա­նամ, օ­ղուլ, էտ­քան ի­զուր ծախ­սե­լը յա­նի ար­ժեր. հազար մա­նեթ տա­յիք հարմ ճա­րե­յիք, էր­կու հա­զա­րի­ նա հորդ վրա, ըշ­տը, քա­րըմ կը ցը­գեիք:

- Հա­րի՛կ,- մի օր հար­ցը­րի հորս,- Ար­ մեն փե­սան մո­րո՞ւթ թո­փալ էր, թե՞ է­տև է­ղավ: - Ար­մե­նը վե՞վ է: - Փե­սադ` աղ­ջը­կանդ մար­թը,- զար­մա­ ցա ես: - Ծո՛, թո­փա՞լ է,- ին­ձեն ա­վե­լի զար­մա­ ցած հար­ցուց ին­քը: - Հը­բը ի՛նչ­ է. քառ­սուն տա­րի փե­սա է, նո՞ր կի­մա­նաս,- զար­մանքս ինք­նի­րեն զայ­րույ­թի փոխվեց: - Յա­վա՛շ հը­լը, ի՞նչ ի­մա­նամ. քառ­ սուն տա­րի քռչեն (ժայ­ռից) վար չէ ի­չե, է­տոր է­րե­սը վե՞վ է տես­սե, օր ոտ­քը տես­նի:

- Օ­հան, ա­հա­քին վախտ է հարս ու­նիս, ձենդ չի էլ­լե, լա՛վ­ է, խո չի՞ խաղց­նե: - Էս­ման օր էր­թա, շատ լավ է. սիֆ­տը (սկիզ­բը) կե­սեր­մեն ըսկ­սեց, ես քը­նը­րը փըս­տա­ցի, գլուխ պա­հե­ցի: Թախ ին­ձի հաս­նի­լը հույս ու­նիմ, օր յա ես չեմ ըլ­լի, յա հար­սը: Փե­թոն հա­մո­զում էր տղա­յին, օր լավ սոր­վի, հո­րը պես էշ չը դառ­նա, մեղք է: - Մա­րի ջան, ինչ­խո՞ր դու ի­շու կը­նիկ կը դառ­նաս, քե­զի մեղք չէ, ես օր էշ դառ­նամ, ին­ձի մեղք է: Վե­ճի մեչ Փե­թոն աչ ու ձախ բի­րա­տու­ նա վի­րա­վո­րեց, հե­տո` դառ­ցավ մար­ թուն` Ծո՛, դու ին­չի՞ ձեն չես հա­նե: - Է, ի՛նչ ձեն հա­նեմ, պա­կաս բան չթո­ ղիր: Ներ­կա­րար Օն­նոն մի­չամ­տեց. - Կըն­կա գե­րի ախ­պեր ջան, ի­սոր ա­ռաչ փե­րե­լու­նա եր­քել եք` «­Պար­տե­ զում վարթ է բաց­վե...»:

- Ըխ­չի՛,- դի­մեց Իշ­խա­նը կնո­չը,- ի­սի՛ կե­րածս ի՞նչ կե­րա­կուր էր, բան չհասկ­ ցա: - Սուպ էր, ինչ էր: - Ծո՛, հը­բը ես բորշչ տե­յի (որ­պես) կե­ րա, վայ թե էն­տի բան չհասկը­ցա: Հը­լը մեկ­մա լից` սուպ տեի ու­տեմ: - Օ­նե՞ս,- ըն­կեր­ներն էին հար­ցը­նո­ ղը,- ին­չի՞ ես Ա­կո­փեն միշտ դժգոհ ու դժգոհ, ի՞նչ է է­րե քեզ: - Է՜, ախ­պեր էր, հը­մը` ինչ. իր ար­հես­ տը մե­կիս է­լա չսոր­վե­ցուց: Ա՛յ­, ախ­պեր Մ­զի­կենց Պապն էր. մար­թը խմող էր,

փե­շը­կը բի­րատի ախ­պըր­տանց­նա սոր­վե­ցուց: -­ Վար­պե՛տ, օտ­քիս նա­լըմ զարկ,- լո­թիփո­թի տղերքն էին, քեֆ­նե­րը քոք, մտել էին մշակ Օ­նե­սի ար­հես­տա­նո­ցը, զվա­ ճա­նալ էին ու­զում: - Այ­սիկ կըլ­լի՞,- կո­շի­կի սո­վո­րա­կան պայ­տը մեկ­նեց ը­սո­ղին: - Չէ՛, քի­չըմ մեծ թող ըլ­լի: - Ա­հան այ­սի՛կ: - Ա­վե­լի մե­ծը չու­նի՞ս... Մի քա­նի ան­քամ օր կըրկն­վեց, Օ­նե­սը տե­սավ, օր ձեռ են առ­նում. - Տ­ղա՛ք,- ը­սավ ժպտա­լով,- շա­տունց է էշ նա­լե­լը թըր­կել էի, բայց փե­րիք է­լի դեմ է­րաք: Է՛, Օ­նե­սես բան դուս չե­կավ,- ը­սավ Մա­նու­կը,- բայց Ա­կոփս ձգտվող էր, ու­սում ա­ռավ: - Հա­րի՛կ, ին­չի՞ էտ­ման կը­սես. մե մո­ զի­կըմ ու­նեինք, ծա­խե­ցիր, Ա­կո­փը քը­ նաց, սոր­վավ, ես ին­չո՞վ սոր­վեի: - Օ­նես ջան, մի՛նե­ղե­նա, քե­զի նա­խըր­ մա, օր տա­յինք, օ­քուտ չունիր, տա­ նեիր վեք կառ­նեիր: Խան­չալ­լու լի­ճը ցամ­քեց­նե­լու հա­մար մաս­նա­գետ­ներ էին հա­վաք­վե, հա­զար բան ը­սին, հա­զար թրին-վե­րու­ցին... - Ծո՛, ի՞նչ եք մո­լը­րե,- ը­սավ մշակ Օ­նե­ սը,- մե­չը քա­նիմ բան­քա հա­ցի ը­րա­խի լցեք, Մ­զի­կենց տղա­քը շափ­տը­վա­նըմ ցամ­քես­նեն կը: - Վար­պետ ջան, տա­նի՞ս կը Բաք­դա­ նով­կա,- հարց­րեց Օ­նե­սը:

- Քա­նի՞ հո­քի եք: - Ես եմ, ի­րեք մե­շո­քա օթ­ռուպ (պա­ րար­տան­յութ): - Ո՞ւր են հը­բը մե­շոք­ներդ,- հարց­րեց վա­րոր­դը: - Ա­հան այ­սոնք են, շո­ֆեր ջան,- ցույց տվեց ի­րեք ըն­կեր­նե­րին, ո­րոնց ին­քը պա­տիվ էր տվել, մտա­ծե­լով` հետ գա­ լուց էլ նրանք նույ­նը կա­նեն: - Ցո­լակ, հե­րիք է, գի­շեր­վա ժա­մը ի­րեքն է­ղավ, պա­րահ­րա­պա­րա­կը փոր չի կըշ­տաց­նե, քե­լե էր­թանք: Էր­թանք քը­նինք, օր վա­ղը աշ­խա­տիլ կըր­նը­ նանք: - Ի­յա՛, ծո՛, հը­լը բո­լորդ ա­շե, Ռու­սաս­ տան մենք քնե­լո՞ւ ենք է­կե: - Ցո­լա՛կ, մո­զի­նե­րը ի՞նչ կե­նեն, լա՞վ են,- ա­ռանց Ցո­լա­կի բա­րևին պա­տաս­ խա­նե­լու, իր ա­ռանձ­նա­սեն­յա­կում չոր հարց­րեց ղե­կավար ըն­կեր­նե­րի հետ սուրճ խմող տնօ­րե­նը: - Շա՜տ լավ են, կո­ֆե կխմեն,- պա­ տաս­խա­նեց Ցո­լա­կը: Ցո­լա­կի հոր հու­ղար­կա­վոր­մա­նը, փե­ սան միսն էր կտրա­տում, ճկույ­թը թե­ թևա­կի կտրեց ու ու­շա­թափ­վեց: Հե­տո Ցո­լա­կը, թե. - Ծո՛մո­լը­րած, իմ հարս է մե­ռե, քո՞ւ ուշքդ կաս­նի: Կա­րան մա­մին տա­րան թո­քե­րը ստու­ գե­լու: Բ­ժիշ­կը հարց­րեց. - Ա՞զգդ, ա­նո՞ւնդ, տա­րի՞քդ, հաս­ցե՞դ, քա­նի՞ ե­րե­խա ու­նիս, որ­տե՞ղ ես աշ­ խա­տում...­Մա­մը թե.

- Հը­լը կե­ցի, բա­լա՛, դա­տա­վո­րի քո՞վ են փե­րե ին­ձի: - Մամ, ես դա­տա­վոր չեմ, դոխ­տուր եմ: - Է՛, օր դոխ­տուր ես, թո­քերս քննե, ին­ ձի ին­չի՞ կը քննես: - Հա­րի՛կ, հեչ նե­մեց սպա­նե՞լ ես,հարց­րեց Մ­խի­թա­րը հո­րը: - Չէ՛, ի՞նչ գործ ու­նեի թշնա­մի ճա­րե­լու: - Ծո՛, ին­չի՞ ձեն չես հա­նե,- խառն­ված ու գու­նատ­ված՝ Մաք­սի­մին հարց­րեց կի­նը: - Կը­սես­տե վրաս շուն է հա­չե, ա­վա­րիա է­րա, քիչ մնաց մեռ­նեի... - Վո՜ւյ, ձու­նը քա գլխուս, ծո՛ ի՜նչ դուս կու­տաս, բեռմ պարտք ու­նինք, սաբր է­րե պարտ­քերս տանք գո­նե: - Տ­ղա՛ք, մենք էտ սա­տա­նի կշեռ­քեն բան չենք հաս­կը­նա,- ը­սավ Զա­քա­րը ի­րանց տուն պա­նիր առ­նե­լու է­կած Գևոր­գին ու Ծա­ռու­կին,- ա­րի՛ք ձեռ­վիդ Ա­վե­տա­րա­նի վրա թրեք, օր մե­զի չխա­ փեք: Ձ­մեռ էր, Ծա­ռուկն աղջ­րոտ ձեռ­քը թրեց Ա­վե­տա­րա­նին ու ը­սավ. - Գևորգ, հա­լալ կշռե, ձեռ­վիս քաշ­վավ, էր­կուս­սա չոլ­խինք կը: - Ին­չի՞ ժա­մա­ցույց չես առ­նե,- հար­ցու­ ցին Քոռ Պո­ղո­սենց Գալուս­տին,- ժա­ մա­նա­կը, ըշ­տը, կի­մա­նաս: - Ժա­մա­ցու­ցը ի՞նչ պի­տի է­նեմ. էր­կու ան­քամ շռե­լու է­լա, գի­տեմ օր լու­սա­նա կը:

- Պապ, ի՞նչ բո­ղոք ու­նիս,- հարց­րեց բժիշ­կը Գա­լուս­տին: - Բո­ղոք չու­նիմ, դոխ­տուր ջան, անգճ­ նիս լավ չեն ի­մա­նա: - Քա­նի՞ տա­րե­կան ես: - Ու­թա­նա­սու­նըի­նը: - Ա­վե­լի լավ, օր չես ի­մա­նա. հի­մի քու մա­սիդ ինչ լավ բան պի­տի խո­սին, օր ի­մա­նա՜­սա,- մխի­թա­րեց բժիշ­կը: - Ծո Համ­բո՛, ի՞նչ կե­նես,- վա­խե­ցած հարց­րեց կի­նը. (­Համ­բոն, արթ­նա­նա­ լուց հե­տո թախ­տից կախ­վել էր, իբր` ու­շա­թափ­վել է): - Չես տես­նի՞, հո­գի կու­տա՛մ, ինչ կե­ նեմ: - Համ­բո՜, Համ­բո՛,- ար­տաս­վե­լով, ճչա­ լով վրա պրծավ կի­նը: - Մի՛բոռ­բո­ռա լրփա­վա­րի, հո­քե­դարց կըլ­լիմ,- սաս­տեց Համ­բոն: - Էտ այ­ծը, Համ­բո, թա­փո­րի առ­չևեն քա­շե­լով ին­չի՞ կը տա­նիս: - Ըշ­տը ի­սիկ՛ է զոն­քըն­չիս զար­կե, էն աշ­խար ու­ղար­կե,- ը­սավ, կռա­ցավ ու կսկուծ համ­փու­րեց ճա­կա­տը: - Բա­րով ես է­կե, Համ­բո, մե­րոն­ցեն խեր-խա­պար ու­նի՞ս: - Ի՜նչ խա­պար գու­զես, Համ­բա­րը յա­ մա՜ն գեշ ղը­զըմ ան­ցուց: - Ծո՛, ի՞նչ է է­ղե, ի՞նչ ղը­զը: - Է, ինչ պի­տի ըլ­լի, ծա­ռեն ըն­կավ, մե­ ռավ: - Ին­չո՞ւ ես կու­սակ­ցութ­յան շար­քե­րը ըն­դուն­վում,- հարց­րին Գա­լուս­տին:

- Ին­չըղ թե` ին­չո՞ւ, օր լավ ապ­րիմ: - Կու­սակ­ցութ­յու­նը լավ ապ­րե­լու հա­ մար չէ, դո՛ւրս­ ան­ցի: - Է, օր լավ ապ­րե­լու հա­մար չէ, գլխը­ նիդ է կե­րե,- ը­սավ Գա­լուս­տը ու, դու­ռը շըրխ­կաց­նե­լով, դուս է­կավ շեն­քից: - Ան­հա­ջող են, լավ չեն,- գան­ձա­ցի­նե­ րից մի քա­նի­սի բարձ­րա­ձայն կար­ծիքն էր գյու­ղի կենտ­րո­նում կանգ­նեց­ված Զո­րա­վար Անդ­րանի­կի ու Վա­հան Տեր­ յա­նի ար­ձան­նե­րի վե­րա­բեր­յալ: - Ծո՛, ին­չի՞ կվի­ճեք, չեք օր հավ­նի, տվեք տա­նիմ հորս վրա կայնես­նեմ,ը­սավ Փի­լո­սը: - Ըխ­չի, կսեիր վեր­ջը լավ կըլ­լի, ո՞ւր է,- Ազ­նի­վը միակ տղա­յի հա­մար հարս փե­րեց չոր­րորդ ան­գամ, է­լի լե­զու չգտան: - Է՛, հի­մի խո է­սիկ չէ վեր­չը, Գի­քո,ա­մուս­նուն ը­սավ Ազ­նի­վը: - Գան­ձա­յից նշա­նա­վոր դեմ­քեր ո՞ւմ գի­տեք,- ա­շա­կերտ­նե­րին հարց­րեց դա­ սալս­ման ե­կած լուս­բաժ­նի տե­սու­չը: - Շ­մա­վո՛ն, դու ա­սա, գի­տեմ օր բա­ նաս­տեղծ, գիտ­նա­կան շատ ես սի­րում` հու­շե­լով հրա­հան­գեց տնօ­րե­նը: - Ես է­տոնց գի­տեմ, ի­րար բո­յի են չէ՞,ո­գևոր­վեց տղան: - Հա՛, հա՛, ա­սա, մի՛վա­խե­նա: - Ջն­դոն, Ճի­դու­ռը, Ճու­լու­թը, Ջա­նոն, Ճնճ­ղու­զը, ճի՞շտ է... - Քու­րի՛կ ջան,- հար­փած Շ­մա­վոնն էր հար­ցը­նո­ղը, ում մի կերպ, թևե­րի տակն ան­ցած բե­րել էին ի­րենց տուն,- մեր

Սո­ֆի­կը տո՞ւնն է: - Ի՞նչ Սո­ֆիկ, սխալ եք է­կե,- ը­սավ ու շուռ է­կավ կի­նը: - Հը­պը չես ը­սե` է­սիկ ո՞ւմ տունն է: - Գ­րո­ղին տունն է, ում տունն է,- չէր հանգս­տա­նում կի­նը: - Վա՜յ, խայ­տա­ռակ է­ղանք. մեր մայ­ լեն գրող չկա, էս ո՞ւր փե­րիք, հը­լը դուս տա­րեք ին­ձի: - Էս ո՞ւր քնաց է՜, հե՛չ տե­ղը դա­թար չի մնա,- դիա­հեր­ձե­լու տա­րած Մու­քո­յի հաս­ցեին սրամ­տեց Սա­ղա­թե­լը: - Քու­քա-քու­քա, Սա­ղա­թել. քե­լե­խին ծախ­սը հաշ­վե­ցին, շատ է­լավ, սիր­տը չբռնեց, դուս է է­լե, քու­քա: - Նե­րե­ցե՛ք, ան­ծա­նոթ,- ավ­տո­բու­սի շրջա­դար­ձի ժա­մա­նակ շա­տա­խոս ու ճար­պիկ մի կին ըն­կել էր Գա­լո­յի գիր­ կը: Ա­մեն շրջա­դար­ձի կրկնվեց նույ­նը: Հե­տո էտ հար­սը, խլվլա­լով ու ժպտա­ դեմ, նե­րո­ղութ­յուն էր խնդրում` ա­մա­ չեց­նե­լով Գա­լո­յին: Մի ան­գամ էլ, որ կրկնվեց, Գա­լոն թե՝ - Էլ ինչ նե­րե­ցե՜ք, լավ տեղդ գտար, մեր Վար­սո­յեն շատ նստար, է­լի՞ կսես ան­ծա­նոթ: - Կե­րե՛ք, է­րե­խեք,- հա­րևան Ծա­ռու­կը նկա­տել էր, որ տանձ ծա­խող Ա­րու­թը ե­րե­խա­նե­րին տանձ չի տա­լիս, կշռել տվեց մի վեդ­րո, դրեց դեմ­նե­րը` կե­րեք: Տուն գնա­լուց Ա­րու­թը կանգ­նեց­րեց. - Ծա­ռուկ, էս փա­րան չտվիր: - Ծո՛, քու տղաքդ կե­րան, փա­րան ես ին­չի՞ տամ,- ը­սավ Ծա­ռու­կը:

- Ծո՛, ին­ձի քի­չըմ շատ լցեք,- հար­բե­ցող իր ըն­կեր­նե­րին հրա­հան­գեց Ա­ղա­նի­կը: - Ին­չի՞, դու խո վե­րի ար­տի ցո­րե­նը չես, օր շատ լցնենք: - Ծո՛ ան­խիղճ­ներ, իմ տղաքս շատ են,- պա­հան­ջը հիմ­նա­վո­րել փոր­ձեց Ա­ղա­նի­կը: - Խ­նա­մի-բա­րե­կա՛մ, էս մեր ին­չի՞ն չհավ­նե­ցիր, օր ա­նընդ­հատ գլու­խըդ ես տա­րու­բե­րում` չէ, չէ: Թա­գադր­ման ժա­մա­նակ էլ Ավե­տա­րա­նին չեն­թարկ­ վե­ցիր: Հարց­նո­ղը մի քա­նի ան­գամ նկա­տել էր, որ Սի­րան տա­տի սրտո­վը չէ իր թո­ռան ընտ­րութ­յու­նը, նույ­նիսկ ե­կե­ղե­ ցում էլ նկատ­վեց դա: - Է՛, Ա­նուշ խնա­մի, էս գլո­խը ին­ձի չի են­թարկ­վի, ես Ա­վե­տա­րանին ին­չը՞ղ են­թարկ­վիմ. է­սո­րը մե գլոխ` չէ-չէ է,ար­դա­րա­ցավ Սիրան տա­տը: - Էտ ի՞նչ գի­տու­թուն է, օր հը­բը մենք չի­տենք,- իր տղա­յի ըն­կեր­նե­րի զար­ ման­քի վրա զար­մա­ցավ հայ­րը: - Այ­սի սե­ղա­նին դրված հա­վը, որ մենք պի­տի ու­տենք, ձեր տղան մա­թե­մա­ տի­կա­յի օ­րենք­նե­րով կա­րող է ա­պա­ ցու­ցել, որ ոչ թե մեկ, այլ եր­կու հավ է,- տպա­վոր­ված` իր խոս­քը ա­վար­տեց տղա­յի ըն­կե­րը: - Օր էտ­ման է,- ը­սավ տղա­յի հայ­րը,ես էս հա­վը կու­տեմ, դու­քա ձեր ա­պա­ ցու­ցած հա­վը կե­րեք: - Ծո Դի­վի՛ն, ի­տի գի­զըլմ կնիկդ պռա­ կաթ ին­չի՞ չես տա, ափ­սոս չէ՞, ա­շե ժա­մա­նակ կը կոր­ցըս­նես:

- Մի­ջամ­տե­լուդ շնո­րա­կալ եմ, Առ­շո ջան. ըշ­տը քե­զի կա­շեմ. թե դու քու կը­ նիկդ սաղ-սա­լա­մաթ ետ կրցար առ­նե, ե­սա տամ: - Հը՜յ գի­տի, Կա­խեթ, հը՜յ: Հո­տիդ, ջրիդ մեռ­նեի, ի՜նչ կյանք ու­նեյինք, հա՜: Չ­դա­տած, ա­ղի պես կապ­րեինք... - Լավ ապ­րել­նիդ հաս­կը­ցանք, ա­խըր ի՞նչ կե­նեիք, Է­րա­նո՛, փե­շըկ չու­նեիք, լի­զու չի­տեիք: - Ծո՛, փե­շըկ, լի­զու պետք չէր. մու­րա­ յինք ու կու­տեինք, մու­րա­յինք ու կու­ տեինք: - Է­շը չի ֆըյ­մե, օր ինք­նա ու­րա­խա­նա,նկա­տեց հրճվան­քից խեն­թա­ցած փե­ սա­ցուն` շո­յե­լով ի­րենց ի­շու­կին: - Ես իմ ի­շու­թու­նըս ֆըյ­մել եմ, դու քուկդ չես ֆըյ­մե. քե­զի ու­տողմ ա­վե­լա­ցավ, ին­ձիա` ջուր խը­մողմ: - Զա­նա­զան խնա­մի,- նո­րա­հար­սին տա­նից հա­նե­լու ժա­մա­նակ ը­սավ քա­ վո­րը,- լաց, աղ­ջիկդ տա­րան, էլ ի՞նչ կա­շես: - Է՜, քա­վոր ջան, քսան­հինգ տա­րի ես եմ լա­ցել, հի­միա թող տա­նո­ղը լա, տա­ նո­ղին հերթն է: - Ծո՛, ա­նա­մո՛թ, կինդ մե­ռել է, մե­ռե­լը գե­տի­նը, դու ա­մոթ-ա­բուռ չու­նի՞ս, էս ի՞նչ կե­նես, խել­քըդ գըլ­խի՞դ է,- եր­կար ման գա­լուց հե­տո Ա­կո­յին գտնում են հա­րևա­նի տա­նը, նրա կնո­ջը փա­թաթ­ ված: - Տ­ղա՛ք, լավ օր է­կաք, կսկծուց գլոխս խե՞լք է մնա­ցե:

- Բա­լա ջա՛ն, թա­մամ չբուժ­ված, ին­չի՞ է­կար,- Գեր­մա­նիա­յում բու­ժու­մը կի­ սատ թո­ղած տղա­յին է դի­մում մայ­րը: - Կը­սեին շատ եր­կար պի­տի մնամ, այ մերս: - Է, հը­բը, մնա­յիր,- է­լի ի­րե­նը պնդեց մե­րը: - Ին­չը՞ղ մնա­յի, զո­քան­չըս հոս ա­ռանց ին­ձի խե­լը­ռի կը: - Է, է­նո­րա հետդ տա­նեիր, բա­լաս: - Տա­նեիա ես կը խել­ռեի, ա՛յ մերս: - Ծո՛, հը­լը մեմ սա­լին ա­շե­ցեք՛, սա­լեն բա­նըմ ջար­թա՞վ,- բար­ձած սայ­լը ար­ տից տուն բե­րող Չի­լա­րու­թենց Մա­ նու­կը ձայ­նեց սայ­լի կող­քից ե­կող իր տը­ղա­նե­րին: - Բան չկա, Ա­փա՛ր,- սայ­լը չորս կող­մից զզնե­լուց հե­տո, ա­սին տը­ղա­նե­րը: - Չէ՛, սա­լեն բա­նըմ ջար­թավ,- իր կար­ ծի­քին մնաց հայ­րը: Երբ տուն հա­սան, պարզ­վեց, որ հենց իր` Մա­նու­կի ոտքն է ջարդվել. սկսեց գոռ­գո­ռալ, հայ­հո­յել տղա­նե­րի հաս­ ցեին. - Ծո՛, խո քոռ չէիք, ես չը­սի՞ ձե­զի, օր սա­լեն բա­նըմ ջար­թավ: - Ծո՛, դու­նա յա­ման մու­խը թը­րած ես. մե­զի բան կը­սեիր, ի­նիկ վե՞վ էր, օր պա­չոտ­նի տա­րար,- Ռու­բե­նը Շա­վար­ շից մե­քե­նան խնդրել էր ու ճա­նա­պար­ հին սի­րու­նա­տես մի հարս նստեց­րել կող­քին: - Ծո՛, ես խա­պա­րա չե­ղա,- ար­դա­րա­ ցավ Ռու­բե­նը,- մա­շի­նա­դա քու խըյ­սը­ թետ ու­նի: Է­ման ես սոր­վե­ցու­ցե, օր սի­

րուն հարս տե­սավ, ի­րան-ի­րան կայ­նի կը: Ըշ­տը` մալ­նա տի­րոչն է քա­շե: - Ըխ­չի Ա­նուշ, ի­տի մեր դրկը­ցին շա­նը ձե­նը հեչ կառ­նե՞ս: - Հը­բը չե՞մ առ­նե: - Ըխ­չի, է­տոր տե­րը խո­լոք մարդ էր, զար­մա­նամ կը, թե է­տիկ իդ­ման գը­վը­զը (շա­տա­խոս) ո՞ւմ է քա­շե հը­ջըփ: - Է՛, ում պի­տի քա­շե, յա՛ տի­րո­չը, յա՛էլ դրկը­ցին: - Վա՜յ, էս ինչ հե­տամ­նաց մարթ եք, ա­մոթ չու­նի՛ք, է­շը աշ­խը­րեն է վե­րա­ցե, դուք է­լի քը­նա­ցե էշ եք ա­ռե, վա՜յ ձե­զի հետ ապ­րո­ղին,- հոր ու մոր վրա զայ­ րա­ցավ տղան: - Բա­լա ջան, ին­չի՞ կը նե­ղե­նաս, հորդ չե՞ս խղճա,- պար­զա­բա­նեց մայ­րը,- էս­ քա՜ն տա­րի հորդ ի­շու տեղ լծե­ցինք, հի­միա է­շը լծենք: - Այ՛մարթ, բոլ է խմես, հե­րիք է­ղավ է­լի. պարտք տա­լով հո­քիս է­լավ, ա­մե՜ն օր կի­սա­մեռ տուն կը փե­րեն, մեռ­նի­սա` չեն հա­վա­տա: - Այ՛մա­րըս, օ­քուտ չու­նի, օր սոր­վել է, թո­ղեք խմե,- սկես­րայ­րին պաշտ­պա­ նեց ­նո­րա­հար­սը,- շա­նը ոտ­քը դաշ­տեն կը խնա­յե՞ս: Հար­բած կես­րայ­րը չհասկ­ցավ, պա­քեց հար­սի ճա­կա­տը, գո­վեց: - Էս ինչ­քա՜ն կնիկ փո­խե­ցիր, ի՛նչ քո­ ռի­զան (թյու­րա­տես) մարթ ես, ու հեչ ճա­շակ չու­նիս, Սեր­գո: Մե­մա օր կար­ քը­վե­լու ըլ­լիս, լավ իմ­պըրտ­նի կնկամ տեղ ը­սեմ` առ, օր էլ խայ­տա­ռակ չըլ­ լիս:

- Տա­րին մեկ կե­րե­վաս, քե­զի մե­մա ե՞փ տես­նիմ, ա­րի՛հըյ­մի քու ճա­շա­կով ա­ռած տե­ղա­կան կը­նիկդ ին­ձի տուր, գիտ­ցած իմ­պըրտ­նի կնի­կը­դա քնա դու առ: - Բո­շին էշ վրա չէ­կավ, ձե­զիա` մա­շի­ նա. էս ինչ­քա՜ն գնե­ցիք ու ծա­խե­ցիք, ըխ­չի Մա­քո,- ը­սավ հա­րևա­նու­հին: - Ին­չի՞ պի­տի վրա քա, է՜. սը­լը մարթս ա­ռանց բեն­զի­նի էն­քան խալ­խին կընկ­ տո­ցը էտ­տին քշեց, օր մա­շի­նա­նի­նա մեր տա­նը տե­ղը մտյան է­րան: - Կը­նիկ ջան, լավ մար­թըմ եմ փե­ րե, նես կան­չե, պա­տիվ տուր,- ը­սավ մշտա­պես հար­բած Ար­մի­նը: (­Հար­բա­ծին տուն ու­ղեկ­ցել Վա­րա­զին խնդրել էին սե­ղա­նա­կից ընկեր­նե­րը, ին­չին նա դժկա­մո­րեն էր հա­մա­ձայ­ նել): Կի­նը պայ­թեց. - Այ՛, հո­ղըս գլուխդ, յը­նի քու տուն քա­ լուդ շատ օ­ժար էի, օ­րը մե ա­նո­թի շուն­ մա կշտաս­նե­լու կը փե­րես: - Ա՛յ կը­նիկ, ա­րի՛քու շանդ տեր է­ղի, ես շնո­րա­կալ եմ, օտ­քի տակ էր ըն­կե, փե­րել եմ,- ը­սավ մե­կեն ա­յեղ­ցած Վա­ րա­զը: - Տա­րա՞ր, ծո՛,- հարց­րեց Բե­ղե­քը, որ Իշ­խան տղա­յի հետ քսան հավ­կը­թով ձվա­ծեղ էր ու­ղար­կել Գաբ­րիել տա­ ցուին մանչ թոռ ծնվե­լու ա­ռի­թով: Իշ­խա­նը մտել էր մա­րա­գը ու լրիվ կե­ րել: Մոր հար­ցու­մին ը­սավ. - Հ­բը ինչ է­րա: - Չը­սա՞վ` մա­րըդ ին­չի՞ չե­կավ: - ­Չէ՛:

- Հը­բը ի՞նչ ը­սավ,- փոր­փը­րում էր մայ­ րը: - Ը­սավ` կե­նա օր տղա փե­րեմ, քար­ղա­ նը (ծննդա­տե­սի պա­շար) է­լի դու փիր: Ի­տի գի­զը­լըմ գեվ­դըտ (մար­մինդ) ին­ չի՞ կառ­նես թուր­քին ծո­ցը կը պառ­կիս, ա­մոթ չե՞ս է­նե,- ը­սավ Իշ­խա­նը Լեյ­ լիին: - Պապ, դու ար­խեին կե­ցի, ես մեր հա­ յե­րու­նա զիրկ չեմ թող­նե,- իբըր կա­տա­ կով` ը­սավ Լեյ­լին: - Ար­փե­նիկ խնա­մի, էս ի՜նչ ճեր­մակ գեվ­տամ ու­նիս, օ՜ էր­նեկ ծոցդ պառ­կո­ ղին,- ը­սավ Իշ­խա­նը ա­նուշ խոս­քուզ­ րույ­ցի ժա­մա­նակ` չզըսպե­լով ի­րեն: - Քա՜ ա­մոթ է, խնա­մի, ի՞նչ կը­սես, գի­ տես ծոցս պառ­կող ին­չը՜ղ լավ մարթ ու­նեի: - Ես նի­սիա էտ­քան էլ լավ չեմ հաս­կը­ նա, նաղ­դի զըր­ցե, օր բան հաս­կը­նամ,ը­սավ Իշ­խա­նը: - Ի՞նչ կը մտա­ծես,- բո­ղո­քեց Իշ­խա­նի հար­սը սկես­րայ­րին,- տղադ դուս կը պը­տը­տի, գի­շեր­նե­րը տուն չի քա... - Է, ի՛նչ մ­տա­ծեմ, թող քիչ­մա պը­տը­տի, զու­լում չէ­ղավ, հի­մի մեր ցե­ղին ը­դը­թը դո՞ւ պի­տի փո­խես,- յու­րո­վի հիմ­նա­վո­ րեց Իշ­խա­նը: - Ըխ­չի, քոռ էի՞ր, շան բե­րանն ին­չի՞ ըն­կար, օր գզեց,- Ժա­նե­տին ը­սավ ա­մու­սի­նը: - Ի՞նչ է­նեմ, Գևորգ, վրաս շան ըշք (աչք) կա. ըշ­տը է­նոր­նա, միամիտ պառ­կած տեղս՝ դու գզե­ցիր:

- Էս ի՞նչ տե­սա, ըխ­չի ան­նա­մուս,- վեր­ ջա­պես ա­մու­սի­նը բռնաց­նում է կնո­ջը ան­բա­րո­յա­կա­նութ­յան մեջ, հար­բած վի­ճա­կում: - Ձենդ կտրե, մո­լը­րած, պակ­սե­ցու­ցել ես, ի՜նչ ը­սես ըշ­քիդ կե­րևա: - Ա­ռա­վոտ ի՞նչ ես կե­րե,- հարց­րեց բժիշ­կը փո­րա­ցա­վից գան­գատվող Են­ կո­յին: - Սինձ, բա­թա­թուկ, մե­մա քի­չըմ ղմի: - Ցե­րե­կի՞ն: - Մա­նա­նեղ, ա­վե­լու­կով բան­ջար: - Հը­բը ի­րի­կո՞ւ­նը: - Թը­թըռ­կիչ, նըյ­սը­մա ջնջըլ... - Ձո ե՛լ, մա­լի բժշկի քնե,- լուրջ-լուրջ ը­սավ բժիշ­կը: - Ծո՛, յը­նի ա­մոթ չէր, մե­ռե­լը թո­ղինք փա­խանք: Հի­մի էս ղիա­մըթին մեն­նըկ ի՞նչ կե­նե խեղ­ճը,- ը­սավ տե­ղա­տա­ րափ անձ­րևի պատ­ճառով մե­ռե­լին թո­ղած-փա­խած հու­ղար­կա­վոր­նե­րից մե­կը: - Լո­ղա­նա­կը, ինչ կե­նե, քո­վեն հե­ռե­ ցանք, օր չա­մըն­չե,- ը­սավ մյու­սը: Մեկն էլ, թե` թո­քե­րի վաս­պա­լեն­նի ը­սե չըս­տա­նա: Ծո՛, չես օր աշ­խա­տի, քե­զի վե՞վ պի­տի պա­յե, մտա­ծե՞լ ես,- հար­ցըրին Մ­կո­ յին: - Մ­տա­ծել եմ, հա՛. թախ քառ­սուն տա­րիս հա­րըս կը պա­յե, քառ­սու­նեն է­տևա` մանչս: - Է, ման­չուդ վե՞վ պի­տի պա­յե: - Խո ին­ձի պես էշ չէ, թող հա­րուստ կը­ նիկմ առ­նե:

- Հա­րուստ կը­նիկ առ­նե­լը չի­տեմ,ը­սավ հարց տվո­ղը,- հը­մը գի­տեմ, օր տա­սը շա­յի­նոց ի­շեն, հինգ շա­յի­նոց սպա կըլ­լի: - Ծո՛ մեմ սան­քե­ցեն ի­չի՛ք, օր ձիա­նը ջուր թա­փեն,- ը­սավ Սա­քոն չորս ջա­յիլ քաղ­քը­ցոնց, ո­րոնք ձեռ առ­նե­լով ի­րեն հաս­կըց­րին, թե գե­ղա­ցիք ուշ հաս­կը­ցող են: Է­տևա չոր­սին էլ էր­կու կի­լո­մետ­րի չափ վազ­զե­ցուց սան­քին է­տևեն: Հե­տո էլ, թե` հը­լը ի­սի իմ հարցին պա­տաս­ խա­նեք` սան­քե­ցեն ին­չի՞ ի­չաք: - Է, դու ը­սիր` ի­չե՛ք: - Դուք սան­քին էիք նըս­տած, գոն­յա ձիա­նուն վրա­յա չէիք...­Հի­մի ե՞ս եմ ուշ հաս­կը­ցո­ղը, թե՞ դուք,- ար­դեն խա­ղաղ­ ված ը­սավ Սա­քոն: - Էս ի՞նչ է­րել ես, ի­սի դա­գա­ղը պզտիկ է, տղան մե­չը չի հաֆ­կի,- ը­սավ սա­ղա­ մո­ցի Մահ­մե­դը գան­ձա­ցի ուս­տա Ղա­ զա­րին: - Յոլ­դաշ­լար,- ը­սավ Ղա­զա­րը,- էլ մեծ­ցը­նե­լու հնար չկա, թա­ժա քը­նա փատ փի, ու­րի­շըմ շի­նեմ, է­տի­կա տար, դու շատ է­րե­խա ու­նիս, մեկ­նու­մե­կին պետք քու­քա: Շատ ա­մուր կը­նիկ ու­նիս, է­վալ­լա քե­ զի,- հա­րևան­նե­րի մոտ ը­սավ Նա­զիկ մա­մը Վար­թու­շի ա­մուս­նուն: - Սուս, այ՛ կը­նիկ,- ը­սավ հա­րևա­նու­ հին,- չես տես­նի` կռվե­լու հա­մար մը­ հա­նա ման քու­քան: - Է թող կռվին. ես իմ դա­վուլս չզար­կեմ, թե դըրկ­ցիս է­շը խրտի կը,- գույ­նե­րը ա­վե­լի թանձ­րաց­րեց կռվից չվա­խե­ցող Նա­զիկ մա­մը:

- Ան­թո՛,- ու­ժեղ սեղ­մե­լով ա­մուս­նու ձեռ­քը,- ի­սա՛ն­ ա­շե, շո­րա­ցում առ. (Ան­ թոն դի­տա­վոր­յալ հե­ռա­ցել էր կնո­ջի­ց և սպա­սում էր, թե վերջն ինչ է լի­նե­լու) իսկ Հաս­մի­կը, քա­ղա­քի խա­նու­թում սխալմամբ ան­ծա­նոթ մե­կին թևան­ցուկ ա­րած, պա­հանջ­ներ էր դնում: Ան­ծա­նո­թը լսում, ձեն չէր հա­նում­ մի քա­նի ան­գամ կրկնվող տար­բեր պա­ հանջ­նե­րը: - Ծո խո՛զ, ձեն ին­չի՞ չես հա­նե,սրտնե­ղել սկսեց կի­նը: - Ի՞նչ ձեն հա­նեմ, տի­կին,- ժպտաց ան­ծա­նո­թը,- թևս թող, գնա քո խո­զը գտի, թե չէ նոր տու­րուն մսա­ցու չես ու­նե­նա: - Ել, ըխ­չի, սով­խո­զը սաղ ձեռքս է,ը­սավ Սի­սա­կը ո­գևոր­ված: Տ­նօ­րե­նը եր­կու օ­րով տեղ էր գնում, հա­ վա­տա­րիմ­նե­րին խոս­տում­ներ էր շռայ­ լում, Սի­սա­կին էլ իր կնի­քը հանձ­նեց, թե` տի­րութ­յուն ա­րա: - Սով­խո­զը քե­զի վե՞վ կու­տա. չքնած է­րած ես տե­սե, թե խմած ես, ա­րի շըն­ թըռ­կե, փչոց­նե­րիդ էլ թըրկ տուր: - Չե՞ս հա­վա­տա, հա՛,- վի­րա­վոր­վեց ա­մու­սի­նը,- իս­տեղ ա­շե` փե­չը­տը թքո­ տեց ու զար­կեց կըն­կա քա­մա­կին` հի­մի հավ­տը­ցի՞ր: - Հայ­մի հավ­տը­ցի՜: Ծո՛հի­միա դի­րեկ­ տո­րի­դա փե­րես պի­տի վրան մա­կագ­ րե՞լ տաս: - Մա­ղը հավ­կը­թով կու­տա՞ս,- հարց­րեց Կի­նոն բո­շին: - Էս հավ­կըթ­նիդ դար­տա՞կ են,- հաշ­վե­ լու ժա­մա­նակ ը­սավ բո­շան:

- Ծո՛, դար­տա­կը դու ես, հավ­կըթ­նի­նա դար­տակ ըլ­լի՞ն: Անկ­յու­նում նստած տղան ծի­ծա­ղեց, մա­ղա­գոր­ծը հաս­կա­ցավ ող­ջը, ջար­թեց մի քա­նի­սը և ը­սավ. - Քու­րիկ, չնե­ղե­նաս, հավ­կըթ­նի­դա վայ­թե փե­րած տղոցդ կլմա­նին. դար­ տակ են: - Ի­յա՛, էս ան­տեր­նե­րը դար­տակ են ա­ծե,- հար­մար­վեց Կի­նոն,- դունա էր­ կու հա­տը մե հա­տըմ հաշ­վե: - Չէ, ը­սավ մա­ղա­գոր­ծը. դար­տա­կը` քե­զի, լի­քը` ին­ձի: - Է, ի՛նչ­ ես վրա տվե,- նեղ վի­ճա­կից դուս քալ ու­զեց Կի­նոն,- քու մա­ղերդ յը­նի լիքն են: - Վի­րա­հա­տել է պետք, հա­մա­ձա՞յն եք,- հարց­րեց բժիշ­կը հի­վան­դի հա­րա­ զատ­նե­րին: Բա­ջա­նա­ղը փոր­ձեց ճշգր­տել ֆի­նան­ սա­կան կող­մը և շատ զար­մա­ցավ` տես­նե­լով հինգ մա­տը: - Հինգ հա­րո՞ւր: Ա­րի կըլ­լի՛հա­րուր մա­ յեթ դու տուր մեզ, օտ­նեն գլո­խը քե­զի ըլ­լի, մենք էր­թանք: - Ա­կո՛, ի­սի ձիդ այբ (թե­րութ­յուն) խո չու­նի՞,- հարց­րին Խա­չոն ու Մա­նա­նը, ով­քեր գնել էին ու­զում նրա ձին: - Ձիուս հա­տը չկա,- ը­սավ Ա­կոն,- գիտ­ ցի, օր իմ ճրաքս մա­րես, քուկը­դա վա­ ռես ու քո­վե­նա չես հե­ռե­նա: Ձին ա­ռան, բե­րին տուն: Հենց ա­ռա­ ջին գի­շե­րը շըրխ­կոց լսե­ցին, վա­զե­ցին գոմ. տե­սան ձին ըն­կած ոտ­քե­րը թափ կու­տա: Մին­չև լուս նույ­նը կրկնվեց մի քա­նի ան­գամ: Ա­մեն գի­շեր միև­նույն

պատ­կերն էր: Եվ Խա­չոն խիստ դժգո­ հեց. - Ըխ­չի Մա­նան, ի­տի շա­նոր­թուն տե­ սար` ին­չը՞ղ մե­զի խա­փեց: - Դու­զը խո­սանք, ա՛յ մարթ, էտ մար­թը չխա­փեց մեզ, ը­սավ` իմ ճրա­քըս մա­ րեք, ձե­րը վա­ռեք կը. ըշ­տը էտ­մա­նա է­ղա՛վ: - Շո­րիս կուրծ­քը և մեջ­քը լայն բաց­ ված­քով է­րա,- դեր­ձա­կին պա­հան­ջե­լու պես դի­մեց ձևա­վոր տի­կի­նը: - Ին­չո՞ւ, պատ­ճա­ռը ո՞րն է,- զար­մա­ ցած ձևա­նա­լով` փոր­ձեց պատաս­խան կոր­զել տղա­մարդ դեր­ձա­կը: - Ա­ռանձ­նա­նալ եմ ու­զում, որ ոչ մե­կը ինձ նման բարձր ճա­շա­կով հագն­վող չլի­նի: - Մերկ ման ա­րի, ճա­շա­կիդ հետ ա­նուն­դա թող բարձր լի­նի,- հոր­դո­րեց հա­մես­տութ­յան կողմ­նա­կից դեր­ձա­կը: - Սո՛ւս մ­նա­ցեք, խմում եմ զույգ ծա­ ղիկ­նե­րի կե­նա­ցը,- ար­դեն ո­րեր­որդ ան­ գամ ­հար­սան­քա­վոր­նե­րից ա­պարդ­յուն լռութ­յուն էր պա­հան­ջում զայ­րա­ցած քա­վո­րը: - Ծո դե՛, խո շո՞ւն չի հա­չե, ին­չի՞ չեք ի­մա­նա,- չհամ­բե­րեց քա­վոր­կի­նը: Սա­նա­մե­րը ոտ­քի կանգ­նեց, գլուխ տվեց ու ա­սաց` հե­ռու իր­մե­նեն: - Պա­պի, կա­լոշ հաք­նիլ ին­չի՞ էտ­քան շատ կը սի­րես,- պար­զա­միտ հար­ցում ուղ­ղեց թոռ­նու­հին: - Առ­նող օր ըլ­լի, բա­լա ջան, տուֆ­լիա շատ կը սի­րեմ, հը­մը առ­նող չկա,- ան­ քեն ու ան­չար ը­սավ պա­պը:

- Էս ի՞նչ բան է, Դո­խո, տղաքդ ոչ՛հո­րը կլմա­նին, ո­չա՛ ի­րար: - Հո­րե­րուն շատ կըլ­մա­նին, դո՛ւ տե­ղը չես փե­րե: - Ին­չի՞ տե­ղը չեմ փե­րե, խո քոռ չեմ, է­սոնք Խա­չո­յին լման չեն: - Է՜, Գի­քո, Խա­չոն ի­րան հո­րը ե՞փ լմա­նավ, օր է­սոն­քա լմա­նին: - Ըխ­չի, ես օր մե­ռա, քու հա­լըդ ի՞նչ տի ըլ­լի: - Քեզ­նեն է­տև մե օր­մա չեմ մնա, Գ­րիշ ջան, է­տևեդ քու­քամ: - Մա­մի՛, պա­պիս կը­սեիր մե օր­մա չեմ մնա, է­տևեդ քու­քամ,- հի­շեց­րին թոռ­ նե­րը: - Է, հի­մի ի­րան հետ եմ է­ղե, օր ի­րան հե­տա էր­թամ: Ան­ջաղ պրծա, քա­նիմ տա­րի չապ­րի՞մ,- ար­դա­րա­ցավ մա­մը: - Տ­ղա՛ք, քա­վո­րիս հետ քա­նիմ հատ ը­րա­խի թրե՛ք, խմող էր,- հուշեց Գի­քոն (­Մա­թո­սենք տոհ­մով խմող էին): - Ծո՛,- տե­ղից վեր թռավ Ս­մոն,- ինչ ը­րա­խի հե­տը թնել. ախ­պըր­տի­քը հոտն ա­ռան` բի­րա­տի է­տևեն կեր­թան: - Ա­լե, ի­սի փա­րան առ քովդ,- յայ­լա­ վոր­նե­րի մոտ հյու­րըն­կալ­վե­լիս ը­սավ Օ­նե­սը: - Ին­չի՞,- զար­մա­ցած հարց­րեց Ա­լեն: - Ծո՛, ես քու շան խըսյթդ լավ գի­տեմ, մե­կե դու սաղ գի­շե­րը չքնիս, գող­նաս տի, ա­վե­լի լավ է ի­րի­կօ­րե առ, ե­սա միամտ­նամ, քնիմ, դու­նա: - Ծո՛, Ե­գըն, ա­րի տա­նինք մար­թու շարք խառ­նենք,- Ե­գըն Մե­րու­ժին ձեռ

առ­նել ու­զե­ցին ըն­կեր­նե­րը: - Չէ, տղաք ջան, ես էն­տից քու­քամ,թե­թև ժպի­տով ը­սավ Ե­գը­նը: - Ա­րի, ծո՛, թը­զը կը­նիկ փե­րե­լու կեր­ թանք, քե­զիա պետք չէ՞: - Հան­գիստ քնա­ցեք, տղաք ջան, ես ձեր հնե­րո­վա յո­լա կեր­թամ: - Մար­տին ջան, հը­լը ա­շե` էս ի՞նչ ը­րա­ խու հոտ քու­քա,- ը­սավ Մար­տին պա­ պը ան­վա­նա­կից թո­ռա­նը: - Է՛, ի՞նչ ա­շեմ, ըշ­տը պա­պաս քա­լած կըլ­լի: - Հի­վանդ եմ, Սո­ֆո, հեչ ճար չու­նիմ, չե՞ս տես­նի հա­լըս: - Հը­պը չե՞մ տես­նի, սև քե­միր ես դառ­ ցե, հեչ ը­ռընկ չի մնա­ցե վրադ, ջա­նըդ ի՞նչ կու­զե, ը­սե է­փեմ, կեր: - Հը­լը մե էր­կու հա­տըմ հավ­կիթ խա­շե, ա­շենք մե­կը կըր­նա՞մ ու­տե: - Ծո՛, Նի­կո, հը­լը մե բան­մա դու ը­սե,ու­տող-խմող Նի­կո­յին ըն­կեր-տղեր­քը դա­գա­ղից հա­նել, մե աշ­կը բա­ցել, օ­ղու թա­սը տվել էին ձեռ­քը, ըն­կեր­նե­րով կե­ նաց­ներ էին խմում: - Քա՛, ա­րևդ մեռ­նի,- շփոթ­ված ճը­ չաց ա­ռա­վոտ շուտ ննջեց­յա­լի սեն­ յակ մտած կի­նը, բե­ռըմ կու­բու փա­րա տվինք, չոռ բկիդ հա­մար մի­չեն ինչ­խա՞ ես է­լե, փա­խե: Քա­լե թեզ տեղդ շնթռկե, խայ­տա­ռակ է­ղանք աշ­խը­րով մեկ: Մի քա­նի բառ ես ար­տագ­րել, Հա­կո­ բիկ, և բո­լոր մյախ­կի զնակ­նե­րը բաց ես թո­ղել, դժգո­հեց դա­սա­տուն: - Հար­գե­լի, մի՛ նե­ղե­նա, ես է­տոն­ցեն հեչ հըզ չեմ է­նե, չեմ ու­զե տետ­րակս

կեղ­տո­տել,- ճարպ­կո­րեն ար­դա­րա­ցավ ա­շա­կեր­տը: - Կեր տվեք, կե­րավ` կե­րավ, չկե­րավ` վի­զը կտրեք,- բո­լոր ա­նաս­նա­տե­րե­րին անխտիր այս խոր­հուրդն էր տա­լիս ա­նաս­նա­բույժ Վա­հա­նը: - Որ­տե՞ղդ է ցա­վում, Վա­հան,- բու­ ժօգ­նութ­յան կա­րիք ու խոր­հուրդ հի­մա ին­քը ու­ներ, բայց լռում և բժշկի հար­ցե­ րին չէր պա­տաս­խա­նում, իբր` հաս­կա­ ցեք, բու­ժեք իմ մե­թո­դով, ա­ռանց հար­ ցեր տա­լու: Բ­ժիշ­կը կռա­հեց միտ­քը, ծի­ծա­ղեց. - Կե­րավ` կե­րավ, չկե­րավ`: - Շա­հե­նը չէր աշ­խա­տում, Բաղ­դոն տղա­յի վար­քագ­ծից կռա­հեց նրա միտ­ քը և ը­սավ. - Ըխ­չի, ա­շու­նը է­շը ծա­խենք, տղին նշա­նենք, հե­րիք է ա­վա­րա պտտի: - Մա­րի՛,- ձմե­ռը ե­կել էր ար­դեն, և Շա­ հե­նը ճա­րա­հատ հարց­րեց,- ինչ­խո՞ր ի­շուն ա­րար­կան հեչ չեք է­նե, պա­հե՞ք տի: - Էս սե­փա­կան եք դա­ռու­ցե՞,- մե­քե­նա­ յի ա­նե­րևա­կա­յե­լի թանկ մա­սե­րի ար­ ժեք­նե­րից ապ­շած, ա­սաց Գ­յումր­վա մի խա­նութ մտած Գ­րի­գո­րը: - Ծո՛, ախր­քըլք­ցի, մին­չև հմի պե­տա­ կա՞ն ես մնա­ցե,- զար­մա­ցավ վա­ճա­ ռո­ղը: - Է­վալ­լա՜, մոր­քուր ջան, է­վալ­լա՛: - Դե՛, յալ­լա՜, քե­ռի ջան, յալ­լա՛,- հան­ գա­բա­նեց վա­ճա­ռո­ղու­հին:

- Ծո՛, էս չկա վախ­տը միս ու­մե՞ն ես ա­ռել,- կի­նը Գի­քո­յին ուղ­ղեց նա­խա­ տա­կան իր հար­ցը: - Սի­րե­կա­նեդ եմ ա­ռե, ու­մեն եմ ա­ռե,կարճ կա­պեց ա­մու­սի­նը: - Քա վո՜ւյ, թըզ­զը խա­բար է, մը­կըր (իբր) Սը­քոն ղա­սաբ է,- ինքն ի­րեն լսա­ ծը բարձ­րա­ձայն քննար­կեց կի­նը: - Ըխ­չի Շո­ղե՛ր, հը­լը բախ­տի ա­շե, ա՛յ փր­կու­թուն. տեք­րըս մե­ռավ, տե­քեր­կա­ նըս տաս­նը­հինգ հա­զար մա­նեթ փա­րա է­կավ: Հայ­մի մե­զի ըլ­լի` բիտ­տո՛ւ քո­ռա­ նան կը: - Է՜, աշ­խը­րին բա­նը վե՞վ է հաս­կը­ցե, մի՛ տրոր­վի, Սու­սան ջան, Աստ­ված խո չի քո­ռա­նա, տա­ռո­սը քե­զի կու­տա,սրտա­ցա­վո­րեն մխիթա­րեց հա­րևա­նու­ հին: - Ա­հա՛ն, մա­րի, հե­ռա­գի­րը տվի: - Ինչ­քա՞ն բռնեց: - Տա­սը մա­նեթ: - Ա­մա՜ն, էս ի՛նչ շատ են ա­ռել: - Հը­մը տո­ղեն վերն էր էտ­քան: Մեր հաս­ցեն տո­ղեն վար էի գրե, թե չէ ա­վե­ լի շատ կը բռներ: - Է, թող դու­նա բի­րատ­տի տո­ղեն վար գրեիր,- ափ­սո­սան­քով նկա­տեց մայ­րը: - Ծո՛, ինչ քան­դած մա­լի պես հեռ­վեն քու­քաս,- մտքե­րով տար­ված` մո­տե­ցող Ե­գըն Մե­րու­ժին դի­մեց ըն­կեր­նե­րից մե­ կը: - Կա­պած մա­լե­րուն տե­սա, ըշ­տը, քո­ վերն է­կա ու հաս­կը­ցա, օր իս­կա­կան մալ եք, տղա՛ք, մսա­ցու մալ,- ը­սավ Ե­գը­նը:

- Ա­վո՛, էս ին­չըղ ես փոխ­վե, լրիվ խոզ ես դառ­ցե,- ը­սավ Ե­գըն Մե­րու­ժը: - Ծո՛, վրաս ինչ հո­քի կա օր, մեր Մի­սոն իմ էր­կու քա­շը ու­նի: Ե՞ս եմ խոզ դառ­ ցե: - Է, խո ես գի­րա­ցու­ցած խոզ չը­սի, զա­բուն խոզ չկա՞: Մի­սոն չաղ խոզ է, դու­նա` զա­բուն: Ըշ­տը էր­կուս­տա մե պա­ռո­դե եք: Գ­յումր­վա մսի մի խա­նու­թում Խա­չոն հերթ կանգ­նեց մի գեր տիկ­նոջ հե­ տևից: - Ը­սիկ վո՞վ էր, է­կավ հե­տևս մտավ,ան­հանգս­տա­ցած ու ար­համար­հա­կան ը­սավ գեր կի­նը: - Քույ­րիկ, հե­տևեդ չես ու­զե, թող առ­ չևետ քամ կայ­նիմ,- ոչ այն­քան նրբան­կատ ա­սաց Խա­չոն: - Ըն­չի՞, պսա­կիս կե­րո՞նն ես. հա­ցա չէ` գա­թա,- նե­տեց տի­կի­նը: - Վա՜յ, վա­ռա, վա՜յ մե­ռա,- թնդրա­ փից իջ­նե­լիս, Համ­բա­րը անզգու­շո­րեն դի­պավ խոն­չին ու թեյ­նի­կի ջու­րը թափ­ վեց ոտ­քին, և վախե­ցած Համ­բա­րը գոռ­գո­ռաց նո­րա­հար­սի վրա: - Պապ, ջու­րը պաղ-պաղ էր, մի՛բոռ­բո­ ռա,- լե­զու ա­ռավ չխոս­քան հար­սը: - Քի­չը՛մ թեզ ը­սեիր, շան ախ­չիկ, ոտքս վա­ռավ, նոր կը­սես,- չէր խա­ղաղ­վում Համ­բա­րը: - Ն­կար­ներս պատ­րա՞ստ են,- լու­սան­ կա­րիչ Ա­վո­յին դի­մեց Կա­րոն: - Հա՛, Կա­րո ջան, ա­հան ա­շե, ի­տոնց մեչ են:

- Ծո՛, էս ի՞նչ ես նկա­րե, է­սոնց վե՞րն եմ ես: - Ի՞նչ էիր հա­գե, չե՞ս հի­շե,- ը­սավ Ա­վոն: - Է, ե­սիմ, տնա­շեն, գո­նե վրա­նին գրեիր: Դիա՛ ի­սիկ վե՞վ է, մեր գեղն էս­ ման մարթ չկա: - Կա­րո ջան, ա­շե՛, ին­ձի հա­մար մեկ է. ի­տիկ լա՞վ է, ի­տիկ ա՛ռ: - Ծո՛, ի­սիկ Մի­խոն չէ՞, էս ին­չի՞ է պառ­ կե ցե­խե­րուն մեչ,- Տըր­դա­տի քե­ֆը լա՜վ-լա՜վ էր, բա­ժա­կա­կից նրա ըն­կեր­ նե­րը, թևե­րի տակն ան­ցած, տուն էին տա­նում: - Ինքն է, հը­բը էլ վե՞վ է,- հաս­տա­տե­ ցին ըն­կեր­նե­րը: - Տ­ղա՛ք,- Տր­դա­տը գլու­խը մի կերպ բարձ­րաց­նե­լով ու Մի­խո­յի կող­մը նա­ յե­լով ը­սավ,- տե­սա՛ք, լավ ա­շե­ցեք, այ­ սո­րեն ա­վել խմե­լը հա­րա՜մ է: - Հեր­թը քուկդ է, պատ­րաստ­վի՛ր, մե­ծը դու ես,- Ապ­լա­յի հու­ղար­կա­վո­րու­մից հե­տո Ա­ղա­յին դի­մե­ցին ազ­գա­կան­նե­ րը: - Բան չու­նիմ ը­սե­լու, տղաք ջան, հը­մը ձեռքս շատ գործ կա: Էս ան­քա­մը մեր Աս­քոն պա­րապ-սա­րապ է, թող ին­քը էր­թա, ե­սա, ըշ­տը, գոր­ծե կը թե­թև­նամ քի­չըմ... Է­տևա տես­նինք, ե­սա՛ կեր­թամ: - Այ­սի կնճո (թզուկ) շո­ֆե­ռը մեր գլո­խը վեր­չը ու­տե տի,- ը­սավ Ա­հա­րո­նը, երբ Թո­րոս գյու­ղի շրջա­դար­ձե­րին, ա­մեն մե­քե­նա հան­դի­պե­լիս, վա­րոր­դը թռչում էր տե­ղից ու ձեռ­քը պար­զում: - Այ տղա,- հեր­թա­կան ան­գամ նույ­ նը կրկնվե­լուց հե­տո, Ա­հա­րո­նը այ­լևս

չհամ­բե­րեց,- չի՞ էղ­նի դու ղեկդ բռնես, բան չպա­տա­հի, ես ձեռս պար­զեմ, մեկ է, օր դու չես է­րևա: - Քե­ռի՛, կաթ խմե, քե­ռի, մոտ նստե, կաթ խմե,- Ա­հա­րո­նը քրոջ տղա­յի տանն էր, մեծ ա­մա­նով կա­թը դրել էին սե­ղա­նին ու ա­մեն կողմիս ստի­պում էին` խմե՛: - Ծո՛, ի՞նչ եք չորս կող­մից` խմե, հա՛, խմե: Թե մտքե­րեդ խմե­լու բան կանց­ նի, փե­րե՛ք, թե չէ` վրա եք տվե, ես խո մատ­ղաշ հորթ չեմ, օր կաթ խմեմ,- ոչ է­նա կա­տա­կով, ոչ է­նա լուրջ ը­սավ քե­ ռին: - Կա­րո, հը­լը այ­սի մեղ­րին հա­մին ա­շե, է­րեկ ա­ռա,- ը­սավ Սա­քոն՝ Կա­րո­յի ա­ռա­ջը դնե­լով մեկ ա­միս ա­ռաջ հենց նրա­նից գնած մեղ­րը, որ ար­դեն ջուր էր դար­ձել: - Է­սոր տվո­ղին չի­տե­մա ի՞նչ ը­սեմ, մա­ քուր շը­քըր է, տար ետ տուր: - Ըշ­տը փե­րել եմ ա­հա՛ն, ե՛տ­ առ, քու մեղրդ է: - Է, ծո՛, ի՛նչ­ անշ­նորք մարթ ես, ին­չի՞ հը­բը թեզ չը­սիր: - Անշ­նո՛րք­ եմ, ըշ­տը, է­տոր հա­մա­րա թեզ չը­սի: - Ըս­պես գե­րեզ­մըն­նոց կըր­նա՞նք էր­ թա,- Ա­խալ­քա­լա­քից Բոգ­դանով­կա հու­ղար­կա­վոր­ման ե­կած­նե­րը հարց­րին Սա­տա­նա Ա­րու­թին: - Ի­յա՛, մե­ղա Աս­սու, մե­ղա, ծո մե­ռե­լի չափ չը­կա՞ք, մե­ռած մարթը կեր­թա, դուք սաղ չեք կըր­նը էր­թա,- ը­սավ Ա­րու­ թը:

- Ինս­տի­տուտ ըն­թուն­վե­լու հա­մար ո՞ւմ դի­մենք օր,- խո­պա­նից փող բե­րած Ա­կոն տղա­յին ինս­տի­տուտ ըն­դու­նե­լ տա­լու կարգն էր ցան­կանում ի­մա­նալ: Քար­տու­ղա­րու­հին ա­սաց, որ փաս­ տաթղ­թե­րի հետ նաև դի­մում է պետք գրել և թուղթ ու գրիչ դրեց դեմ­նե­րը: Տ­ղան վերց­րեց գրի­չը, կենտ­րո­նա­ցավ, հե­տո էլ եր­կար ժա­մա­նա­կով հա­յաց­քը չէր կտրում ա­ռաս­տա­ղից: Ժա­մա­նա­կը անց­նում էր, և հայ­րը չհամ­բե­րեց. - Ծո՛, դը­թում, հի­մի դի­մում գրե­լու­նա փա­րա տամ, թե էր­թանք գեղ ը­սենք` մեն­քա դի­մում գրե­լեն կտըր­վանք: - Ձեր տա­լո­նը, քա­ղա­քա­ցի,- ա­մեն ավ­ տո­բուս բարձ­րա­նա­լուց հարցնում ու հարց­նում էին գ­յու­ղա­ցի Ժո­րա­յին` Ձեր տա­լո­նը: - Ծո՛, դե հե­րիք է, քթե փե­րիք,- չհամ­բե­ րեց Ժո­րան: - Քա­ղա­քա­ցի, մի՛նե­ղա­նա, մենք հսկիչ ենք, մեր գործն ենք ա­նում: - Ծո՛, էս սաղ քա­ղա­քով մեն­նըկ ին­ձի՞ կհսկեք, կըն­կան­սա տվիք ան­ցաք,- վի­ րա­վո­րան­քը չթաքց­րեց Ժո­րան: - Դուք ինչ տղա­մարթ եք, տղա­մար­թը ե՛ս­ եմ, յո­թը տղա եմ վաստ­կել,- հա­ մագ­յու­ղա­ցի­նե­րի առ­ջև տե­ղի-ան­տե­ղի հո­խոր­տում ու հո­խոր­տում էր Զո­րոն: Վեր­ջա­պես Ա­շո­յի համ­բե­րութ­յու­նը հա­ տեց. - Վաս­տը­կե­լուդ բան չու­նիմ ը­սե­լու, հը­մը տե­սա­կըմ մարթ ես, Զո­րո. սաղ գե­ղա­ցոնց վաս­տա­կա­ծը մեն­նըկ քու վրադ կառ­նես:

- Ի՞նչ եք խնդրում դա­տա­րա­նից,- դա­ տա­վո­րը վեր­ջին խոս­քի ի­րա­վունք տվեց մեծ գու­մար յու­րաց­նե­լու հա­մար տասն­հինգ տար­վա ա­զա­տազրկ­ման դա­տա­պարտ­ված Օ­վո­յին: - Է, ի՞նչ խնդրեմ, ալ ատ ցան­ցը աշ­ խա­տիլ չար­ժե, ին­ձի ու­րիշ գործ տվե՛ք,- հիաս­թափ­ված ը­սավ Օ­վոն: - Ի՞նչ կտա­նիս, ծո՛,- Գ­յում­րիից գե­րեզ­ մա­նա­քար բե­րող Համ­լե­տին կանգ­նեց­ րեց ճա­նա­պար­հա­յին ոս­տի­կա­նութ­յան տե­սու­չը: - Գե­րեզ­մա­նա­քար է,- ը­սավ Համ­լե­տը: - Ի­ջեց­րո՛ւ,- հստակ ու հա­տու պա­հան­ ջեց տե­սու­չը: - Որ­տե՞ղ,- պատ­րաս­տա­կամ հա­մա­ ձայ­նեց Համ­լե­տը: Լ­ռութ­յու­նը եր­կա­րեց.տե­սու­չը նման ըն­թաց­քի պատ­րաստ չէր, իսկ Համ­ լե­տը­ հա­րա­զա­տի սրտա­ցա­վութ­յամբ ա­վե­լաց­րեց. -­ Հաս­ցեդ ա­սա, տա­նեմ տուն, նե­ղութ­ յուն չքա­շես, ախ­պերս: - Ի՞նչ է­նենք, ջուր­նա չօք­նեց,- Գո­քո­րի հու­ղար­կա­վոր­ման ժա­մա­նակ հար­սը մի քա­նի ան­գամ ու­շա­թափ­վեց: Թա­ տե­րա­կան այդ ներ­կա­յացու­մը ա­մեն կերպ լրջաց­նել էին ու­զում հար­սի հե­ րան­քը: Կեր­սան­ցից մի քա­նի­սը նուրբ ծաղ­րե­ցին ձևա­կան ու­շա­թա­փութ­յան ճի­գե­րը. - Ին­չի՞ եք մո­լը­րե, հրշեջ մե­քե­նա զան­ գեք, թող կազմ պատ­րաստ հե­տևից քա:

- Հար­գե­լի՛, բա երկ­րա­շար­ժը չե­ղա՛վ,հայ­տա­րար­ված ժա­մը վաղուց ան­ցել էր, և ե­րե­խա­նե­րը ու­զում էին ի­մա­նալ` ին­չո՞ւ: - Ե­րե­խա­ներ, երկ­րա­շար­ժը հե­տաձ­գել են,- թե­րևըս դա­սա­տուն փորձեց ո­րևէ հա­մո­զիչ­ բա­ցատ­րութ­յուն տալ: - Ո՞վ, հար­գե­լի ­Մես­րոպ­յա՞նն է հե­ տաձ­գել: Հա­կա­ռա­կի պես հենց այդ պա­հին ներս մտավ դպրո­ցի տնօ­րե­նը` Խս­տա­ դեմ Մես­րոպ­յա­նը, լսեց այդ ա­մե­նը, իսկ մի աղջ­նակ ուղ­ղա­կի դի­մեց նրան. - Անկ­յո՞ւն եք կանգ­նեց­րել, հար­գե­լի Մես­րոպ­յան: Բո­լո­րը, նաև տնօ­րե­նը, ծի­ծա­ղում էին: Ա­վե­լի ուշ, դա­սա­րա­նից դուրս գա­լիս, տնօ­րե­նը դա­սա­տուին մե­կու­սի ա­սաց. - Ի՞նչ հի­մար բա­ներ ես ա­սել իմ մա­ սին: Կանց­նե՛ս մոտս: - Երկ­րա­շար­ժից ա­ռա՞ջ, թե՞ հե­տո,լայն ժպի­տը դեմ­քին, հարց­րեց դա­սա­ տուն ե­րե­խա­նե­րից ա­պա­կողմ­նո­րոշ­ ված տնօ­րե­նին:

քեդ վեր է, գո­նե հա­րևան­նուդ տուր,փոր­ձե­ցին Ա­կո­յին ձեռ առ­նել գյու­ղա­ ցիք: - Դիա՛ դուք տվիք, ի՞նչ խեր­վաք. ու­ րուշ­նուն տղա­քը կը պա­հեք,- խո­րի­ մաստ ժպտաց Ա­կոն: - Էս ի՛նչ զու­լում էր, է­կավ մեր գլխին,գաղ­թից հե­տո կրկին Ջա­վախք վե­ րա­դար­ձած­նե­րը դժգո­հում էին ի­րենց ա­վե­րակ­ված տնե­րի հա­մար: Մա­թո­սենց գեր­դաս­տա­նից ոչ ոք կեն­ դա­նի չէր մնա­ցել, հա­րևան Զա­րի­կը հիաց­մուն­քով նկա­տեց. - Բախ­տա­վոր Մա­թո՛ փա­շա, ի՜նչ դըրդ ու­նիս. տներդ ղու­ռու­լի (կան­գուն) մնա­ ցել են: - Ըխ­չի, կը­սեիր ժա­մա­ցուց պի­տի առ­ նեմ, հը­բը ին­չի՞ չա­ռար,- կա­նայք գի­ տեին, օր Սըլ­վին ժա­մա­ցու­ցից բան չի հաս­կա­նում: - Քա՛չէ, պաշ­պորտս քո­վը չէր, թե չէ Մոսկ­վա­յու կառ­ներ Սը­քոն:

- Գ­րո­ղի չքար, շատ ջա­հել էր, յը­նի ի՞նչ տե­սավ, օր մե­ռավ,- հա­րևան­ներն էին ափ­սո­սում ու ող­բում Շու­շա­նի վա­ ղա­ժամ մա­հը: - Սը­տը կը­սե՛ք` ին­չի՞ մե­ռավ: Է­նիկ օր մնար, հը­բը վե՞վ մեռ­նիր: Աստ­ված օ­ղոր­մի հո­քուն. յը­նի ի՛նչ­ է­ներ մնար,իր ան­հա­մա­ձայնութ­յունն ու տագ­նա­ պը ար­տա­հայ­տեց Հայ­կո մա­մը:

- ­Վար­պետ ջան,- տաք­սու վա­րոր­դին դի­մեց Համ­լե­տը,- մին­չև Ե­րևան ինչ­քա­ նո՞վ կտա­նիս: - Տա­սը մա­նեթ: - Ու­թով հար­մար չի՞: - Ու­թով քու փո­խա­րեն քա­րըմ կը տա­ նիմ,- նեղսր­տեց վա­րոր­դը: - Տա՛ր,- ը­սավ Համ­լե­տը,- բայց հար­ մար քար տար, օր ազ­գա­նունդ վրան տե­ղա­վոր­վի:

- Ծո՛, Ա­կո, ի­տի թառ­լան կը­նիկդ մե տղիմ հա­մար ին­չի՞ կը պա­յես, թե խել­

-­ Փոք­րիկ­նե՛ր, հը­լը կող­քի կայ­նեք, մե­ ծե­րը նես քան, է­տևա դուք,- Ոս­կևազ

մա­ղար գնա­ցած Փու­թու­լենք դի­մե­ցին շշե­րը ձեռ­նե­րին պա­րե­լով ի­րենց դի­մա­ վո­րե­լու ե­կած խնա­մի­նե­րին` ան­տեղ­ յակ լի­նելով խնա­մի­նե­րի կար­ճա­հա­ սակ լի­նե­լուն: - Բո­յե­րուս մի՛ ա­շե, խնա­մի, մե­ծե­րը մենք ենք, փոք­րե­րը տանն են: - Ըխ­չի Նա­զո՛, էս ո՞ւմ ես ի­շու տեղ թրե,- Նա­զոն իր հա­րևա­նուհուն էր վե­րա­դարձ­նում պարտք վերց­րած ձվե­րը,- ըխ­չի՛, էս ի՛նչըղ մանդռ են,զար­մանք-վի­րա­վո­րան­քը չը զըս­պեց հա­րևա­նու­հին: - Քա՛, ին­չի՞ եմ ի­շու տեղ թրե. ես ի՞նչ է­նեմ, հա՛վն­ է ա­ծե: - Հա՜, հա՜, է­ման օր. ե­սե հա­վա­տա­ցի՛, հա՜վն է ա­ծե: - Օ­րը տղամ կու­նե­նաս, ըխ­չի, ուր­տի՞ց են ի­սոնք, էս ո՞ւմ ես ի­շու տեղ թրե, հե­րի՛ք­ է­ղավ, է­լի՛: - Ին­չու եմ ի­շու տեղ թրե, Մի­նա՛ս, ըլ­լե­ լեն խեր կա, թող ըլ­լենան` ուր­տից կըլ­ լին, ըլ­լին, քու ա­նունդ է: - Զա­նան մոր­քուր, կը­սեն տղադ նա­ խա­գահ է է­ղել, ճի՛շտ­ է, հա՞: - Իմ օ­րովս չէ է­ղե, ին­ձեն ա­ռաչ թե է­ղել է` չի­տեմ,- պար­զա­բա­նեց Զա­նան մոր­ քու­րը: - Էս ի՞նչ խայ­տա­ռա­կու­թուն է,- զո­քան­ չին բո­ղո­քեց Խա­չոն,- աղ­ջիկդ հինգ ա­միս չկա հարս քա­լը, տղա փե­րեց: - Հըր­քըշ (ու­րիշ­նե­րը), բա­լա ջան, չու­ նե­նա­լեն կռիվ քու­քան, դու­նա` ու­նե­նա­ լեդ քու­քաս: Քե­զի տղա է պետք, է­ղե՛լ­ է,

ամս­նուն հետ ի՞նչ գործ ու­նիս: Փոր­ձա­ռու ա­նե­րը մի­ջամ­տեց. - Ա՛յ տ­ղա, էս ցե­ղը վա­ղա­հաս է. մեն­ քա ժա­մա­նա­կին շատ բո­ղո­քեցինք, օ­քուտն ի՞նչ: - Ի՞նչ է է­ղե, ին­չի՞ կը բո­ղո­քես, քե­ռի Ա­րութ,- հարց­րին գե­րեզ­մանա­տան պա­հակ սա­տա­նա Ա­րու­թին Զա­վեն պա­պի որ­դի­նե­րը (­Զավեն պա­պի ան­ դա­մա­հա­տած ոտ­քը թա­ղել էին գե­րեզ­ մա­նա­տա­նը): - Ծո՛, տղաք ջան, հա­րըդ վրաս մարթ է հաշ­ված, օր­մեչ կա­մի­սիա քու­քա: Ես է­տոնց բե­րա­նը չեմ կըր­նը էլ փա­կե. ոտ­ քը` կա, ին­քը` չկա. կամ ի­րան փե­րեք, կամ` ոտ­քը տա­րեք, օր ե­սա ռաստ­րա­ թի տակ չընկ­նիմ,- լուրջ դեմ­քով պար­ զա­բա­նեց հա­նաք­չի Ա­րու­թը: - Հա­րըս մե­ռել է 1943-ի հուն­վա­րին, ե­սա կը­սես ծնվել եմ 1945-ի հու­լի­սին... Ա՛յ մա­րըս, այ­սի հա­նե­լու­կը հը­լը ա­րի ին­ձի հաս­կը­ցու` ես ու­մե՞ն եմ է­ղե: - Ա­հա՜ն քե­զի լա­վու­թուն. փե­րել, մեծ­ ցու­ցել եմ, հե­րիք չէ, հի­միա քննու­թուն պի­տի տամ... Ան վախ­տը աշ­խա­րը խառն էր, շու­նը Տե­րը չէր ճան­չե, ես ի՞նչ գի­տեմ` դու ու­մե՞ն ես է­ղե: - Ծո՛, վե՞վ է խմած, ին­չի՞ եք ին­ձի իս­ տեղ փե­րե,- սթա­փա­րա­նում բոր­բոք­ ված հո­խոր­տում էր Ա­կոն, որ Վա­լի­ կո­յի հետ Սե­րո­ժին տա­րել էին ­ռես­տո­ րան՝ պա­տիվ տա­լու: - Կը­սես հար­փած չե՛մ, ո՞ւմ հետ էիր խմում, չի­տե՞ս, օր չի կա­րե­լի խմել ու գոռ­գո­ռալ,- հար­ցեր տվո­ղը նույն Սե­

րոժն էր, ում հենց տա­րել էին պա­տիվ տա­լու: - Ախ­պեր ջան,- հի­շո­ղութ­յու­նը լա­րել էր Ա­կոն,- դեմքդ կը­սես թե ծա­նոթ է, քե­ զի մե տե­ղըմ տե­սել եմ, հը­մը տե­ղը չեմ կըր­նը փե­րե: Հը­լը ը­սե տես­նիմ, դու ին­ ձի չե՞ս հի­շե,- շըշ­կը­լած ը­սավ Ա­կոն: - Քի­չըմ կե­ցիք, ի­տի շնե­րը էր­թան, նոր թող­նեմ,- ցած­րա­ձայն ը­սավ հի­վան­դա­ նո­ցի պա­հակ Վարդ­գե­սը եր­կու կնոջ: Գլ­խա­վոր բժիշ­կը լսել էր, մո­տե­ցավ. - Հը­լը նո­րեն կըրկ­նե` ի՞նչ ը­սիր: - Հեչ, ը­սի քի­չըմ կե­ցիք, ի­տի շե­ֆե­րը էր­թան, թող­նեմ,- ի­րեն չկորցրեց պա­ հա­կը: - Ա­կոփ,- վա­ճա­ռո­ղի մա­տը տես­նե­լով կշեռ­քի նժա­րին` դի­տո­ղութ­յուն ա­րեց հաց առ­նո­ղը,- մատդ ին­ձի պետք չէ: - Ե­սա ան­հար­մար կըզ­գամ,- փոր­ձեց ար­դա­րա­նալ հա­ցա­վա­ճա­ռը,- չի­տեմ ինչ սո­վո­րու­թուն է, ին­չը՞ղ է­նեմ, օր թըր­ կեմ: - Օր թըր­կել կու­զես, էտ մատդ կտըր­վի դի, օր մե­կա­լոն­ցա չվա­րա­կե,- ը­սավ գնոր­դը: Մու­շոն հար­բած տուն ե­կավ, փոր­ձեց ա­նաղ­մուկ հան­վել, քնել: - Ծո՛, Մու­շո, շո­րերդ ին­չի՞ կը հաք­նիս,քնից նոր արթ­նա­ցած ձևա­ցավ կի­նը: - Խա­նու­թը գործ ու­նիմ,- հար­մար­վեց Մու­շոն` ցան­կա­նա­լով շարու­նա­կել կի­ սատ կե­րու­խու­մը ըն­կեր­նե­րի հետ: - Ծո՛, վե՞ր խա­նու­թը, գի­շե­րո՞վ,- ի­րար ան­ցավ կի­նը: - Վե­րը­սիա­նե­րուն (խե­լա­պա­կաս­նե­

րուն) խա­նու­թը,- ը­սավ ու քնաց: - Ա­ռանց ին­ձի ին­չի՞ եք սկսե. կամ նո­րից պի­տի խա­ղաք, կամ չեմ հու­շե,պա­հան­ջեց լավ հար­բած և ու­շա­ցած հու­շա­րար Գառ­նի­կը: Ու­րիշ հու­շա­րար չու­նեինք, ստիպ­ված Գ­յում­րիի հան­դի­սա­տե­սին հայ­տա­րա­ րե­ցինք, որ ու­շա­ցող­նե­րի պա­հան­ջով ներ­կա­յա­ցու­մը նո­րից ենք սկսե­լու: Մի սրա­միտ գյում­րե­ցի մի­ջամ­տեց. - Ծո՛, դուք ա­մեն ու­շա­ցո­ղի հա­մար օր նո­րից ըսկ­սեք, հը­պը շտա­պող­նե­րուն հա­մար ի՞նչ դի է­նեք: - Քո կինն ա­ռա՜ջ ի՛մն­ է ե­ղել,- գո­ռաց Սեյ­րանն ու մար­տա­կան կեց­վածք ըն­ դու­նեց: Բոգ­դա­նով­կա­յում բե­մադ­րում էինք «­Նա­մու­սը», Ռուս­տա­մի դե­րա­կա­տար Չո­բան­յա­նը լավ հար­բած էր, իսկ երբ այդ խոս­քե­րից հե­տո Ռուս­տա­մը, հար­ բա­ծին բնո­րոշ կա­տա­ղութ­յամբ, խան­ չա­լը հա­նած քշեց Սեյ­րա­նի վրա, հաս­ կա­ցանք, որ բռնե­լու հնար չկա, բե­մից թո­ղինք, փա­խանք: Բե­մում մնա­լով միայ­նակ` Ռուս­տա­մը գո­ռաց. - Ծո՛, ի­շու ձա­քեր, բի­րը­դիտ թո­ղիք, փա­խաք, հը­բը ին­ձի վե՞վ պի­տի բռնե, օր դերս պրծնիմ: - Ել մե բա­նըմ ը­սե, նա­խա­գահ ջան,դի­մում էին նա­խա­գա­հին: Մեծ Ա­րագ­յալ գյու­ղում «Ա­տամ­նա­ բույժն ա­րևել­յանն» էր բե­մադր­վել: Բո­լոր դե­րա­սան­նե­րը նախ­քան ներ­կա­ յա­ցու­մը հար­բած էին, նա­խա­գահն էլ նրանց հետ, ուս­տի վեր­ջի­նիս շնոր­հա­

կա­լութ­յան խոս­քը ըն­կալ­վեց կա­տա­ կեր­գութ­յան շա­րու­նա­կութ­յուն որ­պես. - Հար­գե­լի սե­ղա­նա­կից­ներ, գոհ ենք, մե­կալ քա­լե­րուդ թատ­րո­նով է­կեք: - Սաղ է­սոր մեղքն էր,- հա­մեր­գը ձա­ խող­վել էր, կուսշրջ­կո­մի աշ­խա­տող­նե­ րի սրտով չէր, և կուլ­տու­րա­յի բա­ժի­նը մեղ­քը բար­դեց գե­ղար­վես­տա­կան մա­ սի վա­րի­չի վրա: Թու­քու­մուր տվին, հե­տո էլ, որ­պես մե­ ղա­վո­րի, հարց­րին. - Դու ի՞նչ կա­սես: - Ի՞նչ ը­սեմ, քիչ­մա օր սխմեք, է­սոնց ա­մեն­քը չորս-հինգ է­րե­խա ու­նի, կը­սեն` է­սոր է­րածն է: - Քիչ­մըլ զրու­ցե, հե­րի՛ք­ է,- մի­ջամ­տե­ ցին կա­նայք մա­հա­ցած հոր վրա լա­ցող Գ­յուլ­նա­զին: - Է, ի­մա զրու­ցեմ, Ա­փո՛ջան, քե­ռուս բա­րեվ տար, Պի­ջո­յին ը­սե` դարդ չե­նե, կնիկ ուր սի­րա­կա­նին ա­ռավ, Ապ­լա­յիս հույս տուր, Կա­րա­նիս ը­սե` շոլքդ ծա­ խե­ցի: Զու­լո­յիս ի­շե, տաք մնա, չըմ­սի, ը­սե է­րածդ է­լավ. Կի­նոն ջուխտ տղա ու­նե­ցավ, Թա­թո­սին... Գա­լոն թե. - Էս ի՞նչ դուս կի­տա. էն մե­ռած մարթ, գլո­խը խառ­նը, էտ­քան բան ի­մա՞լ միտ­ քը պա­հը: Մատ­նե­րուն գույնզ­գույն թել կա­պե, չմոռ­նա: - Ըշ­կիս մարթ չե­րե­վա, սաղ գե­ղը վա­ ռեմ, վեր­ջաս­նե տի,- աղ­ջը­կան փա­ խու­ցել էին, կա­տա­ղած, փրփրած, շո­րե­րը պա­տա­ռո­տե­լով` գյուղա­մի­ջում գոռ­գո­ռում ու ա­նո­րոշ սպառ­նում էր

Սար­գի­սը: Վա­նոն դեմն է­լավ. - Գե­ղը վեր­ջաց­նե­լուդ հեչ բան չու­նեմ ը­սե­լու, քու ի­րա­վունքն է, բայց խիղճ­նա լավ բան է. գո­նե էր­կու հո­քու սաղ թող, մե­կը մա­լը տա­նի ար­ծե­լու, մեկ­նա` օչ­ խա­րը: - Ա­հան, փո­սին մեչ մտնիմ, քա­նի­մատ զարկ, թող սիրտդ հանք­շի, է­տե­վա նստես­նեմ կը ձիուդ,- ը­սավ Մ­կոն կար­ ճա­հա­սակ Կա­մո­յին, ով ձին Մ­կո­յի վրա քշե­լը, մտրա­կը վրա բե­րելն ու, իր հար­վա­ծի հետ ձիուց ընկ­նել-ուշ­քը անց­նի­լը մեկ էր է­ղե: - Զայ­նելն ի՜նչ է, մե­մա հոր­թե­րը ար­տը տե­սա, իս­տակ սատ­կես­նեմ կը, ի­մա­ ցար: - Հա՛, նա­խա­գա ջան, թե մե­մա ուշ­քի փե­րի` սատ­կե­ցու,- ան­չար ժպի­տով ը­սավ Մ­կոն: - Թա­թո՛, մի էր­կու ան­քամ լավ ծե­ծե, ըշ­քին ա­ռա­չը կատ­վին բա­ջաղը պատ­ ռե, օր վա­խե­նա,- խրա­տե­ցին մե­ծե­րը Թա­թո­յի լիրբ կնո­ջը չափի մեչ դնե­լու հա­մար: Լավ ծեծ տա­լու փո­խա­րեն էր­կու կծու ապ­տակ ինքր կե­րավ, կատվին էր ու­ զում պատ­ռել, բայց կի­նը ա­կան­ջից բռնեց. - Ծո, հայ­վա՛ն, մեկ է, օ­քուտ չու­նի, շատ ես ու­շա­ցել, խո­լոք տեղդ կե­ցի. էտ խրա­թող­նե­րըդ ո՞ւր էին մտել, օր նոր դուս քու­քան: - Քա­նի՞ ան­քամ ես կռվել կնոջդ հետ,կնոջ բո­ղո­քով ա­մուս­նուն ոս­տի­կա­նա­

տուն էին բե­րել: - Չընք գի­նի քէն­նութ­յան գի­տենք, օր հա­շիվ տա­րուկ էղ­նենք: - Շա՞տ եք կռվում: - Շա՛տ: - Իսկ չգի­տե՞ք, որ կա­նանց վի­րա­վո­րել, ծե­ծել չի կա­րե­լի: - Ի­դը էդ վուոր գրքի մեջ­նը գրուկ, անգ­րա­գիետ ինք, չընք լը­սիերի, օ­րի՞ չի կա­րե­լի. սի­րե­կա­նի հետն չընք ապ­ րի, սե­փա­կան կըն­կա հետ կապ­րենք, ի­մա՞լ չկռվինք: Թա­տե­րա­խումբ էր ե­կել, պատ­րաստ­ վում էին «Ս­պան­ված ա­ղավ­նին» պիե­ սը ներ­կա­յաց­նել Հեշ­տիա գյու­ղում, բայց ո­րո­շա­կիո­րեն տե­ղի բար­բա­ռը հա­ղոր­դակ­ցու­մը կար­ծես թե դժվա­րաց­ նում էր. - Այ­սօր­վա ներ­կա­յաց­մա­նը ծա­նոթ ե՞ք,- հարց­րին գյու­ղա­ցի­նե­րին: - Լ­սեր ինք, հոխ­պեր, «­Փի­ցուկ դոյ­դոյ­ նը», մենք լը խաղ­ցիեր ինք: - Դու էլ, կինդ էլ հաս­կա­ցող մար­դիկ եք, ին­չո՞ւ չեք հաշտ­վում: - Է՜, ախ­պեր ջան, հա­յե­րիս մեչ ­սո­վո­ րութ­յուն կա, օր մար­թը տա­սը սան­թի բարձր լի­նի կնո­ջից ա­մեն ի­րա­վուն­ քով: Ռուս­նե­րի մեջ կի­նը մար­թուց մեկ մեթ­րով պի­տի բարձր ըլ­լի: Հը­մի ես իմ տա­սը սան­թու, ինք­նա իր մե մեթ­րին հա­մար պայ­քար­ներ կը մղենք, ին­չը՞ղ հաշտ ապրինք, ես չէ, դու: - Ըխ­չի Մայ­րո՛, իդ ֆա­սո­նով դո՞ր կեր­ թաս, հլը ցած ի­շը, չըս տես­նա՞ շա­պիկ­ դի կե­րե­վա:

- Ա­նուշ մոր­քուր, օ­րի՞ չըմ տես­նա, փեշ մի փա­րա իմ տվի, օ­րի՞ չե­րե­վա: - Օր էդ­ման փա­րա իս տվի, էլ օ­րի՞ իս տը­կեն հա­քի, տվուկ փա­րեդ­ շապ­կիդ վրեն դըր, հա­նը վրա­յեն հա­քի: - Դուո՞ր կը­վա­զիս, դոխ­տուր, վեր­ջաց­ րու, մարդս փից­ծուկ կմեռ­նի է,- բժիշ­կը, լսե­լով փո­ղի փոխ­վե­լը, հի­վան­դին անզ­ գա­յա­ցած վի­ճակում թո­ղած, գլխա­կո­ րույս վա­զում է: - Ա՛յ կը­նիկ, տաս­շա­յի­նոց մար­թուդ հա­ մար տա­սը հա­զա­րըս կո­րի՞: - Իմ հոր վրա օ­րի՞ իս դը­րի, տղա՛,Պ­լեճ Կա­րոն սխալ­մամբ մոր փո­խա­ րեն գե­րեզ­մա­նի վան­դա­կա­ճա­ղը դրել էր ու­րի­շի շիր­մի վրա: - Էլ ինչ մուն­նաթ կի­գաս, խմուկ իմ է­ղի: Դու լը իմ մա­մու վրեն դիր, հաշ­վը, թը ախ­պեր ինք, տղա՛: - Ին­չո՞ւ ես էր­կու հո­քի նըս­տե­ցու­ցե կող­քիդ, էն էլ աղ­ջիկ, մե­քե­նա­յի խցի­ կում նեղ չէ՞,- հարց­րեց տե­սու­չը Պ­լեճ Կա­րո­յին: - Վա՜յ, Հի­սուս Ք­րիս­տոս, ես­լը գի­նենք «­Զիլն» էր: Էր­կուս­լը քզի էղ­նի, ձեն տակն, քար­լը` վրեն: - Փաս­տաթղ­թերդ, տա­լոնդ տո՛ւր,- տե­ սու­չը կանգ­նեց­րեց Պ­լեճ Կա­րո­յին: - Օ­րի՞ կը վեր­ցուս,- հարց­րեց Կա­րոն; - Կար­միր լույ­սի տա­կով ան­ցար: - Վա՜յ, տնա­շեն, ես­լը գի­նամ ցա­նուկ ար­տի մի­ջեն ըն­ցա,- իր մեղ­քը տեղ­նու­ տե­ղը թե­թե­վաց­րեց Կա­րոն:

- Տ­ղա Կա­րո, իդ վախտն դուո՞ր կեր­ թաս,- նա­խա­գահ Քե­րո­բը կես­գի­շերն անց խո­տե­րի ե­ղըն­նե­րի մոտ կանգ­նեց­ րեց Կա­րո­յին: - Օյ՜, հաս­տատ մար­թու գլուխ խելք ման­ցի, դու օր չեղ­նէր, նա­խա­գա ջան, ես դուո՞ր կեր­թենք,- ա­սաց Կա­րոն: Խան­չալ­լիում ներ­կա­յա­ցու­մը շատ ուշ ա­վարտ­վեց: Մե­կը ստի­պեց. - Գ­նում ենք մեր տուն: Կի­նը այ­լայլ­ված ու փնթփնթո­ցով բա­ ցեց դու­ռը, մինչ մար­դը հրա­հան­գեց. - Սե­ղան սար­քե, ը­րա­խի փիր: - Կ­րակն եմ ըն­կե. յը­նի ին­քը հե­րիք չէ, սի­րի­մա ա­նո­թի շուն էտ­դին է լցե, թեր­ մաշ ան­տեր,- մե­կու­սի ա­սաց կի­նը: Վեր­ջից ե­կող Ռոս­տո­մը չէր լսել տիկ­ նո­ջը, հար­գա­լից ա­սաց. - Հա­լալ ըլ­լի կե­րած կաթդ, քույ­րիկ, ա­մենքն օր էս­ման ըն­թու­նեն, էլ գրո՞ղ կդի­պի մե­զի: - Օ՜ֆ, տաք է, վա­ռա, օ՜ֆ պաղ է, սա­ ռա,- դժգո­հում էր հայ­րը աղջ­կա­նից. մոր բա­ցա­կա­յութ­յան ժա­մա­նակ աղ­ ջիկն էր լո­ղաց­նում քմա­հաճ հո­րը: - Հա­րըս չըլ­լեի՛ր, մար­թըս ըլ­լեիր, է­ման շա­մա­ռըմ քա­շեի, օր մե­կըմ ին­ձեն առ­ նեիր, տա­սը` գետ­նեն: - Օ­ղուլ, դու­նա մորդ կե­րա­ծը կու­տես. ես էտ շամ­ռեն չպրծա՞: Ծո՛, ա­շե մատ­յան­նին վա­ռան,- գյու­ղի դպրո­ցը հրդեհ­վել էր: - Մատ­յան­նին ի՜նչ, դու ը­սե էր­կուս թը­ նող­նին վա­ռեին,- կար­ծիք հայտ­նեց Մա­թո­սի­կը:

- Բ­րա­զիլ...ան­ձամբ Պե­լեից. Մոս­կո­ վին,- այս վեր­ջին հե­ռա­գի­րը կար­դա­ ցին ա­վե­լի բարձր ու ընդգծ­ված հան­ դի­սա­վո­րութ­յամբ: Ա­խալ­քա­լաք­ցի Մոս­կո­վը հայտ­նի էր իր ու­րախ բնա­վո­րութ­յամբ, ֆուտ­բո­ լի հան­դեպ մեծ սի­րով, և նրա տա­տի թաղ­մա­նը ե­կած հե­ռագրե­րի շար­քում ըն­կեր­նե­րը կա­տա­կով ցա­վակ­ցա­կան հե­ռա­գիր կարդա­ցին նաև ֆուտ­բո­լի ար­քա Պե­լեի ա­նու­նից: Մոս­կո­վը նեղ­ վեց. - Ծո՛, հե­րիք է լզվիք, մա­միս թա­ղու­մը կո­մե­դիա­յի թատ­րո՞ն է: - Մի­նաս, հը­լը քիչ­մա դի­մա­ցի, թախ էս ախչ­կան հավ է­նենք, թա­ռը թնենք,- Մի­ նա­սը ծանր հի­վան­դա­ցել էր, աղջ­կան երկ­րորդ ան­գամ ա­մուս­նաց­րել էին, բայց է­լի բան չստաց­վեց. հետ է­կավ: - Կ­նիկ, հե­րիք է ին­ձի հո­քե­դարց է­նես, թե է­տիկ քու կա­թըդ է կե­րե, է­տո­րեն թառ բռնող դուս չի քա: - Նո­րի՛կ ջան,- ներ­կա­յաց­ման ժա­մա­ նակ դահ­լի­ճից հու­շում են դե­րա­սա­ նին,- խմած ես, զգուշ պտտե, բու­ֆետ­ չի Ար­տա­շը տես­սավ, վրադ փա­րա կը գրե: - Յա­շա՛, խա­բար չես, մեր կամ­բոտ­նե­ րը վե՞վ է խմե,- Խո­րե­նենց պա­հա­ծո­ նե­րը գի­շե­րը մտել, գո­ղա­ցել էին: - Խո­րեն ջան, ես զօ­րը խմած կըլ­լիմ, գի­շեր­նա` քնած, ես­սի՜մ...

- Դիր կշեռ­քին, ծո՛,- Վար­թը տա­սը կի­ լո գա­րի ու­ներ ստա­նա­լու, զրոն ջնջվել էր, պա­հես­տա­պետ Հն­ձոն հաս­կա­ցավ ինչն-ին­չոց է, կշեռ­քի լծա­կը դրեց մեկ կի­լոգ­րա­մի վրա և սկսեց հրա­հանգ­ներ տալ Վար­թին: - Ա­հան, ծո՛, դու հը­մը ճիշտ կշռե,- նե­ ղե­ցած ը­սավ Վարթն ու գարին դրեց կշեռ­քին: - Շատ է, ծո՛, դար­տը­կե,- ը­սավ Հն­ձոն: Հե­տո մի քա­նի ան­գամ է­լի նույ­նը կրկնեց: Մ­նաց դա­տարկ պար­կը, և Վար­դը ցու­ցադ­րա­բար թափ տվեց պար­կը, դրեց կշեռ­քին: - Էդ է, վե­րու,- ը­սավ պա­հես­տա­պե­տը: - Հը­լը վեր ա­շե­ցե՛ք, ժո­ղո­վուրթ, մանչս է,- Եղ­սո­յի տղան օ­դա­չու էր, դուռդրկցի հա­վա­քել էր գլխին ու ցույց էր տա­լիս շատ բարձ­րից թռչող ինք­նա­ թի­ռը: - Եղ­սո՛, ի՞նչ գիտ­ցար, օր մանչդ է,հարց­րին հա­րևան­նե­րը: - Է­ման բան կը­սեք օր, ես է­նո՛ր ք­շե­լը չի­տե՞մ: - Ե՛լ, Սո­ֆի ջան, մարթ եմ փե­րե, հաց ու ջուր է­րե, շատ­վոր են,- ուշ էր, Առ­շոն մի մա­շի­նա մարթ էր փե­րե, և կի­նը կարճ կա­պեց. - Ին­չըղ օր փե­րել ես, էտ­մա­նա ետ տար, ես էլ­լո­ղը չեմ: - Տ­ղա՛ք, սա­մալ­յո­տը ետ դա­ռու­ցեք, յա­ մա՜ն մա­ռա­խուղ է: - Ծո՛, ի­սի մե­ռել­նե­րեն չե՞ս վա­խե­նա, օր է­կար էս գե­րեզ­մըն­նուն կուշ­տը տուն

շի­նե­ցիր,- Հի­շի­նին հարց­րին գյու­ղա­ ցիք: - Ծո՛, է­դոնք սաղ վախ­տե­րը ին­ձի չէին կըր­նա վա­խեց­նե, մե­ռած վախ­տե­րը ի՞նչ պի­տի է­նեն, «­Բըը՜» է­նեմ, սրտե­րը կը պատ­ռի: - Ծո՛, էս հա­վին մե բու­դը ո՞ւրե­նե,զար­մա­նում է Համ­լե­տը: Թիֆ­լիս միա­ սին գոր­ծով գնա­ցած ժա­մա­նակ սո­վա­ ծա­ցած Հի­շի­նը չի համ­բե­րում և, մինչ Համ­լե­տը կգար, հա­վի մի բու­դը ու­տում է: - Ին­չըղ թե` ո՞ւ­րե­նե, ախր օր մե բու­դըմ է ու­նե­ցե, վայ թե էն­տի են մոր­թե,- փոր­ ձեց հիմ­նա­վո­րել և զար­մա­ցած ձևա­նալ Հի­շի­նը: - Էս հար­սը ը­մըկ­տըր է ու շատ խե­րով, է­սոր տա­սը մարթ­նա հա­լալ է,- նվա­ գակ­ցող Հի­շի­նը գո­վեց հար­սին, քա­նի օր շատ փա­րա է­կավ: - Ծո՛, Հի­շին, դու էս հար­սին ախր ի՞նչ գի­տես,- զար­մա­ցավ ուս­տա Ա­րա­մը: - Ուս­տա Ա­րամ, էտ դու չի­տես. է­սոր հարս­նի­քը ար­թեն ի­րեք ան­քամ է չա­ լենք կը: - Նա­խա­գան ո՞ւր է,- հար­ցը­րին կուսշրջ­կո­մից ե­կած մար­դիկ: - Զոնթ կուլ տա­լու,- Վա­նոն չը­սավ էլ` ստա­մոքսն էր ցա­վում: - Ի՜նչ զոնթ կուլ տալ, բու­կը մե­ծըց­նե­լու է քնա­ցե,- ը­սավ Հն­ձոն: - Ծո՛, էս յա­մա՜ն փող գրվան, մե­ռե­ լո­վա է­սոնք բիզ­նես է­րին,- ո՛չ­ է­նա զար­մա­ցած, ո՛չ­ է­նա դժկա­մութ­յամբ

բարձ­րա­ձայն իր կար­ծի­քը հայտ­նեց մահ­վան ա­րա­րո­ղա­կար­գի մաս­նա­կից մե­կը Գան­ձա­յում: - Վա՜յ, հա­րամ ըլ­լի իմ քո­ռու­փուչ բախ­տըս,- մոր­մո­քաց Վար­դը,- հըր­քըշ մե­ռե­լո­վա փա­րա շի­նե­ցին, ես հորս ու մորս անկ­ճին գնին կո­րու­ցի: - Ծո՛, ան­նա­մուս, էս մեր կոն­դը ո՞ւր կտա­նիս,- հո­րեղ­բայ­րը ցե­րե­կով նկա­ տել էր կոն­դե­րին հա­ռած Սա­քո­յի հա­ յաց­քը, հե­տևել, գի­շե­րով բռնաց­րել էր: - Այ­դի Կի­րա­կո­սին շնեն անց­նե­լու, հոփար: - Էս յե­քը կոն­դո՞վ, ու­րիշ բան չըգ­տա՞ր: - Պզ­տի փա­տե էտ ան­տե­րը էտ­քա­ նա չի վա­խե­նա, հոփար, ի՞նչ է­նեմ,ճարպ­կո­րեն ար­դա­րա­ցավ ան­ճար­պիկ, բռնված գո­ղը: - Ծո՛, հը­լը կե­ցիք, է­սիկ վայ թե մեր նշա­նը չէ,- Մու­շե­ղի տղա­քը շատ էին ու կռվա­րար: Կռ­վա­րա­րութ­յան հա­մար մե­կին բռնին, բե­րին ծնող­նե­րի մոտ: Թու­քու­մուր տա­լու ժա­մա­նակ Մու­շե­ղը կաս­կած հայտ­նեց, իբր` ի­րենց է­րե­խեն չի: - Ծո՛, ին­չի՞ կխա­փես,- դժգո­հե­ցին գյու­ ղա­ցի­նե­րը,- Վար­սո, հը­լը ա­շե, ի­սիկ ձեր տղան չէ՞: - Հա՛, հա՛, տղաք ջան, մե­րոն­ցեն է,հաս­տա­տեց կի­նը,- Մու­շե­ղը, ըշ­տը, կռիվ էր քնա­ցե, խա­բար չէ է­տոր ըլ­լե­ լեն: - Մա­նան, ի­տոնք ի՞ն­չըղ են, մարթ ու կը­նիկ է­լի չե՞ն կռվի,- հարց­րեց Գի­քոն: - Չէ, շատ լավ են, էլ ինչ դի կռվին. վա­

ղուց բաժ­նը­վել են, ի­րար էլ չե­նա հան­ դի­պում,- հան­գիստ ը­սավ Մա­նա­նը: Գ­յում­րի չհա­սած` տե­սու­չը կանգ­նեց­ րեց Կա­րո­յին. - Ծո՛, էդ դու վո՞վ ես օր, ըս­պես քշած կանց­նիս: Ըս­տեղ կարք կա, օ­րենք կա, հը­պը մենք ին­չի՞ ենք կայ­նե: - Ե­ղի­շե Չա­րենցն եմ ես, վով եմ,- ը­սավ Կա­րոն ու քշեց գնաց: - Ծո՛, վո՞վ էր էդ բի­ջը, ին­չի՞ թո­ղիր,- մո­ տե­ցավ ըն­կե­րը: - Սուս, այ մարթ, կրա­կը պի­տի ընկ­ նեինք, Չա­րենցն էր: - Ի­յա՛, հը­բը կսեին Չա­րեն­ցը մե­ռել է: - Վար­դան, օխ­չըր­նե­րը ի՞ն­չըղ են,հարց­րեց բուժ­քույ­րը, ով Վար­դա­նի խնդրան­քով ե­կել և հի­վան­դութ­յան դեմ սրսկել էր նրանց ոչ­խար­նե­րին: - Գո­հար ջան, ին­չը՞ղ կու­զեիր ըլ­լեին, քեզ­նեն շատ գոյ քը­նա­ցին էն­թուի աշ­ խար,- ը­սավ Վար­դա­նը: - Խ­նա­մի Կա­թուշ, ի՞նչ է պա­տա­հել,ի­մա­ցա խնա­մուս հա­սած դժբախ­տութ­ յան լու­րը, քնա­ցի տե­սութ­յան: - Ը­սե­լու բան չէ, ինչ ը­սեմ,- մի կերպ լա­ցա­կու­մած պատ­մեց է­ղած-ան­ցա­ ծը,- հար­սիս հետ ա­միս­մե չէի զըր­ցի. բե­րա­նըս ախ­վիր, է­լի ձեն չհա­նեի, ըշ­ տը դրկը­ցին կո­վը է­կել էր մեր խո­տին, ջվա­ցի. - Ըխ­չի հաս­սի՛, զարկ ան­տե­րին, խո­տը կե­րավ: Ես կո­վին էտ­դին էի, դե­մեն է­կավ, քա­րը նե­տե­լը գի­տեր` ու­ղիղ ճակ­տիս. ճրքի պես մա­րա, մե­կեն խա­ղա­ղա: Ուշ­քի

է­կա, օր ա­րունլվիկ խոշ­պի­տալն եմ, կով­նա չկա: - Ծո՛, էս ինչ բե­քը­րը ցեղ եք. աշ­խը­րին խա­ռը սրան տունդ մե բանմ զա­փաս չկա,- Ա­նու­շը սրտնե­ղած խո­սում էր ա­մուս­նու վրա: - Ի՞նչ փե­րեմ, ա՛յ կը­նիկ, դու ը­սե փե­ րեմ,- պա­կաս չէր սրտնե­ղում մար­դը: - Ծո՛, դե ձեռքդ ի՜նչ կընկ­նի, փի,- կոշտ հրա­հան­գեց կի­նը: Կ­նոջ խոս­քով գնա­լը էս ան­գամ ձեռն­ տու թվաց ի­րան, կա­տա­րեց: - Ծո՛, էս ի՞նչ ես փե­րե,- զար­ման­քը չկա­րո­ղա­ցավ թաքց­նել կի­նը, երբ ան­ ծա­նոթ մի կին տե­սավ ի­րենց տա­նը (­Մար­դը եր­կար մտա­ծել և մի կերպ հա­ մո­զել ու տուն էր բե­րել այդ կնո­ջը): - Կը­նիկ, սուս, մե քա­նիմ տա­րի է­տև է­սի­կա չի ճար­վի, ըշ­տը զա­փաս եմ փե­ րե, դու չը­սի՞ր փիր,- ինք­նա­գոհ ը­սավ ա­մու­սի­նը: - Ձենդ չի էլ­լե՛, Ան­ղը­լաթ մա­մի, հարսդ լա՞վ է,- հարց­րին հա­րևան­նե­րը: - Հետն օր չընկ­նիմ` շատ լավ է: - Բայց դե գործ է` կար­քադ­րել կա, լսելչլսել, նե­ղե­նալ կա: - Քա՜ ինչ գործ ու­նիմ փեշս գոմ­շին կո­ տո­շին ցը­կեմ, փա­րա-փա­րա է­նե, տղիս մեղք չէ՞: - Հա­րըս է գնել, չէ՞,- ու­րախ-ու­րախ հարց­րեց աղ­ջի­կը, երբ իր ծնուն­դին մայ­րը աղջկան նոր ու շքեղ վե­րար­կու հագ­ցը­րեց: - Ա՛յ, ձու­նըս հորդ մո­լը­րած գլխուն,հո­գոց հա­նեց Լուս­վարդ մայ­րը,- հորդ

ու­մու­տին օր մնա­յինք, դու­նա չէիր ըլ­լի, աղ­ջի­կըս: - Հը­լը ը­սե տես­նիմ` էս­քան լավ ա­շե­լուս տղաքս ին­չի՞ խռա հոր­թի պես էս­ման ման­տըռ են,- կռվա­րար տո­նով ու պա­ տաս­խան պա­հան­ջո­ղի պես սուր­ճի բա­ժակ նա­յո­ղին հարց­րեց Փեթ­ռան: - Կո­վին տե­սա, բու­ղի­նա տես­նիմ` կը­ սեմ,- վստա­հեց­րեց բա­ժակ նա­յո­ղը: - Է, դու իմ մար­թուս չե՞ս տե­սե,- բա­ ռե­րը ծոր տա­լով` ար­տա­բե­րեց տի­կին Փեթ­ռա­նը: - Մար­թուդ տե­սել եմ, դրա հա­մար եմ ա­սում: - Սի­րան, Կա­րոն ու­ղիղ հա­րուր մա­նեթ տա­լիք փա­րա ու­նի, տո՛ւր,- բու­ֆե­տա­ պան Համ­բոն, տնե­տուն ըն­կած, նի­սիը (ա­պա­ռիկ) խմող­նե­րից փո­ղերն էր հա­ վա­քում: - Ի՞նչ փա­րա, ին­չի՞ է պարտք,- կռվա­ րար տո­նով ը­սավ Սի­րա­նը և ա­պա շա­ րու­նա­կեց,- ծո՛, ե՞փ է խմե, Համ­բո: - Ին­չըղ թե` ե՞փ է խմե. այ­սի մա­յի­սին: - Ծո՛, Կա­րոն այ­նի մա­յի­սին է մե­ռե, այ­սի մա­յի­սին ի՞ն­չըղ է խմե: - Ա՛յ, Սի­րան, փա­րան չտա­լու հա­մար ջա­յիլ մար­թուդ ին­չի՞ կը մեռց­նես: - Դե օր դու չես մեռ­ցը­նե, քնե ի­րա­նեն առ,- կարճ կա­պեց Սի­րա­նը: - Ի՞նչ կը­սես Ի­գի­թի մա­սին,- հարց­րեց քննի­չը Ներ­սի­կին (Ի­գի­թին կաս­կա­ծում էին ոչ­խա­րի գո­ղութ­յան մեջ, և Ի­գի­թի հա­րա­զատ­նե­րը Ներ­սի­կին դա­տա­րան վկա էին բե­րել, որ վեր­ջինս դրա­կան բա­ներ ա­սի Ի­գի­թի մա­սին):

- Շատ լավ բա­ներ կըր­նամ ը­սե, քա­ ղա­քա­ցի դա­տա­վոր, ի՜նչ ը­սեմ` դը­լի՛ Ի­գիթ, մե­մա տե­սար մե սի­րիմ օչ­խար փե­րեց, մալ փե­րեց. մարթ զար­մա­նա կը, թե ուր­տի՞ց փե­րեց, ի՞ն­չըղ փե­րեց, ո՞ւր տա­րավ: Էք­սի օ­րը մե ու­րուշ բա­ նըմ, քը­սըն` ամ­մեն բան պա­շա­րե կը, ամ­մեն ին­չուն տը­կեն դուս քու­քա: Հը­լը էն­քա­նա բան կա, օր չի­տեմ կամ բի­րա­ տի խո չեմ հի­շե: - Լավ օր չես հի­շե,- ը­սավ դա­տա­վո­ րը,- թե չէ էս մար­թը ա­րևի է­րես էլ չէր տես­նի: - Վազ­գեն, հը­լը թե­զըմ կայ­նե­ցու, սիր­ տըս խառ­նեց,- Մոսկ­վա թռչող ինք­նա­ թի­ռում ի­րար ան­ցավ Վազ­գե­նի կի­նը: - Սուս, ա՛յ կը­նիկ, ի՞ն­չըղ կայ­նըս­նեմ, ավ­տո խո չէ: - Հը­բը ի՞նչ է­նեմ, սաղ ճամ­փան ի­սի ան­տե­րը էր­կըն­քեն տի էր­թա՞: - Մար­թա, քիչ­մա դի­մա­ցի, այ­դի սա­ րերն ան­ցանք, կիշ­նի մնա­ցած­նա շո­ շեն կեր­թա: - Էս մասդ ցա­վո՞ւմ է,- ո­րո­վայ­նի տար­ բեր հատ­ված­ներ շո­շա­փե­լով, հարց­ նում էր գի­նե­կո­լո­գը Սե­թո­յի կնո­ջը, ում ա­տամ­նա­բույ­ժի փոխա­րեն սխալ­մամբ ու­րիշ մաս­նա­գե­տի մոտ էին տա­րել: - Չէ՛, չի ցա­վում, չէ՛,- ա­նընդ­հատ կրկնում էր կի­նը: - Բա որ­տե՞ղդ է ցա­վում,- զար­ման­քով ու վրդով­մուն­քով հարց­րեց գի­նե­կո­լո­գը: - Առ­կաս կը ցա­վի,- ոչ պա­կաս զար­մա­ ցած ը­սավ կի­նը: - Ի­յա՛, բա ին­չի՞ ինձ մոտ է­կար, շո­րերդ հա­նե­ցիր, պառ­կար...

- Է, ես ի՞նչ գի­տեմ, գի­տեմ, թե առ­կիս քո­քը ժուռ քու­քաս,- միամ­տորեն ար­ դա­րա­ցավ կի­նը: - Ծո՛, հը­լը վար թը­րեք, Օ­վա­կը շիտ­կավ դա­գա­ղի մեչ, բան տի ը­սե,- թա­փո­րի մաս­նա­կից­նե­րը դա­գա­ղի թե­քութ­յու­նը ճիշտ չէին պահել, ա­նակն­կա­լի ե­կան: - Բան­մա չի ը­սե, է­դոր խան­դոտ խըս­ յը­թը չի­տե՞ք. շիտ­կե­լե կա­շե, թե տղա­ մարթ խո չի մո­տե­նա կըն­կա­նը,- ը­սավ Հով­հան­նե­սը: - Ե­ղիշ, քու ու­սումդ ո՞ւմ է պետք. բու­ ֆե­թե խա­բար տուր, մա­շի­նեցե, ու­նեց­ ված­քե,- վե­ճի մեջ պնդեց Հն­ձոն: - Հն­ձո, վա՜յ թե քու վեր­նա­հար­կըդ դար­տակ է, բան չես հաս­կը­նա,- ներ­ կա­նե­րին ի տես` ձեռ­քը թափ տվեց Ե­ղի­շը: - Ծո՛, ո՞ւմ վեր­նա­հարկ­ն է դար­տակ, հլը մեմ վե՛ր­ ել. մե­բել ու գար­դի­րոփ տես­ սի՜,- հաղ­թա­կան շուր­ջին­նե­րին նա­յեց Հն­ձոն: - Ծո՛, դու ի­նի սուտ զըր­ցո­ղին մա՞նչն էս,- ա­շուղ Ջի­վա­նու որդուն` գրա­կա­ նա­գետ, ար­վես­տա­բան Գա­րե­գին­ Լևոն­յա­նին ը­սավ Պո­լոզ Մու­կու­չը: - Ի՞նչ ստա­խոս, ուս­տա Մու­կուչ,- վի­ րա­վոր­վեց հայտ­նի բա­նա­սե­րը: - Ծո՛, հա՛, հա՜. հա­րըդ եր­քեր կը` «­Ձա­ խորդ օ­րե­րը ձմռան նման գու­քան ու կեր­թան...», բոլ­շևիկ­նե­րը հը­բը ին­չի՞ է­կան ու մնա­ցին: - Բոլ­շևիկ­ներն էլ մի օր կեր­թան, ուս­ տա Մու­կուչ,- մեղ­մա­ցած ու բա­րե­հո­գի ժպի­տով նկա­տեց հոր ար­ժա­նա­վոր

որ­դին: - Վայ, մա­րի ջան, քե­զի տա­րան խա­ լա­տել­նի­կը թը­րին, օր մե­ռար,- դի­մեց վեր­ջերս փոքր եղ­բոր մոտ քնա­ցած ու մե­ռած մո­րը Հա­կո­բը: - Մենք փե­րինք խա­լա­տել­նի­կը թը­րինք մե­ռու­ցինք, դու­քա կի­պի­տելնի­կը միա­ ցու­ցեք, սաղ­ցու­ցեք,- չհամ­բե­րեց փոքր եղ­բոր կի­նը: - Տ­ղա՛ք, մո­լա­խոտն ի՞նչ է,- նվա­գող ըն­կեր­նե­րին հարց­րեց Ռա­ֆոն: - Չի­տե՞ս ինչ է,- ը­սավ Ար­տոն,- ցա­ նա­ծիդ մեչ օր ու­րուշ խոտ կը բուս­նի, ըշ­տը մո­լա­խոտն է; - Հա՛, ու­րեմն չալ­ղը­ջոնց մո­լա­խոտ­նա Բա­բուլն է,- ը­սավ Ռա­ֆոն: - Պ­լան­ներն ինչ­պե՞ս եք կա­տա­րում,սիր­տը շա­հե­լու հա­մար կա­տակով հարց­րի մեր կե­րու­խու­մից ու հա­մա­ տա­րած թափթփ­վա­ծութ­յունից դժգո­ հող հա­վա­քա­րա­րին (հա­մեր­գից հե­տո նա­խա­գա­հը գառ էր մոր­թել, հյու­րա­սի­ րել բո­լո­րին): - Է՜, ի՛նչ պ­լան պի­տի կա­տա­րենք. օ­րը մե նա­խը­րըմ քու­քա: Գառ-օչ­խը­րին փոս­տին պլա­նը էր­կու հա­րուր տո­ կո­սով կը կա­տա­րենք, ըշ­տը կա­շուն պլան­նա հոր­թերն ու­տե­լեն է­տև կը կա­ տա­րենք: - Խու­ճուճ, տես­նի՞ս կը այ­դի ի­րեք շեն­ քը, լավ ա­շե, հոր­քուրդ ըշ­տը այ­տոնց մեչ կապ­րի,- Թիֆ­լի­սում ման գա­լիս որ­դուն ը­սավ Ար­մոն: - Է, չեր­թա՞նք տի ի­րան­ցը,- հարց­րեց

որ­դին, երբ բա­վա­կան տեղ ան­ցել էին ա­ռաջ: - Չե­ղավ, չէ. ի՞ն­չըղ էր­թանք, ծո՛, դիա է­լի՛ ի­րեք հատ էտ­ման շենք: - Ար­մո՛ եղ­բայր, ա­մոթ չէ՞, էս­քան վախտ պարտքդ չես տա, ա­րի թեզ է­րե, տու,- հա­վաք­ված մարդ­կանց մոտ դիտ­մամբ բարձր ը­սավ հա­րևան Սեր­ գո­յի կի­նը: - Քու տի­րոջդ հերն ա­նի­ծած,- հայ­հո­ յեց ա­նակն­կա­լի ե­կած Ար­մոն կի­սա­ խուզ օչ­խը­րի հաս­ցեին ու բաց թո­ղեց,քնե՛ Սեր­գո­յին կնկա­նը պես սու­րու­յին (հո­տին) մեչ խաղք ու խայ­տա­ռակ է­ղի, ա­վե­լի բարձր ը­սավ Ար­մոն: - Էս­քա­նը ան­ջա­ղա ու­տեմ,- ը­սավ Բա­ թու­միում հյու­րըն­կալ­ված Ար­մոն ու ընդ­հա­նուր ճա­շը քա­շեց ա­ռա­ջը: - Հա­րի՛կ,- ը­սավ Խու­ճուճ որ­դին,- է­տիկ մե քե­զի հա­մար չէ: - Է, էս­տեղ ինչ կա օր,- զար­մա­ցավ Ար­մոն, բայց տան­տի­կի­նը ճաշա­մա­նը վե­րա­դարձ­րեց սե­ղա­նի մեջ­տե­ղը: - Ծո՛ ­Խու­ճո՛ւճ,- բե­ղե­րը ո­լո­րեց Ար­մոն ու ը­սավ,- դու ինչ ես օր, քու բա­րե­կամդ ինչ ըլ­լի: Թող պար­ծե­նան, թե մե­մա է­սոն­ցը ղո­նաղ է­ղա: - Թա­թո՛, ծո, դիա ձեր տու­նը, մենք քնա­ցինք, բա­րի գի­շեր,- ը­սին հար­բած Թա­թո­յին տուն բե­րող ըն­կեր­ներն ու ան­հե­տա­ցան գի­շեր­վա խա­վա­րում: Թա­թոն, չի­մա­նա­լով, մտավ շան բունն ու քնեց: Ք­նի մեջ շո­յե՜ց, ձեռ­քը փա­ փուկ սա­հեց­րեց ու զար­մա­ցավ. - Շու­շա՛ն, էս շբո՞վ ես քնե,- ու նո­րից

խռմփաց­րեց մար­դը: - Ք­նե Սի­րան մոր­քու­րեն հա­վըմ փիր, մարթ է է­կե,- Հն­ձա­րի ձեռ­քը տվին հինգ ռուբ­լիա­նո­ցը: - Սի­րան մոր­քուր, հա­վըմ տուր. քա­նի՞ս կու­զես: - Է, ինչ ը­սեմ ծո՛, ի­րեք մա­նեթ: - Չէ, հնգով թե կըլ­լի, տուր, թե չէ` չի ու­զե,- ը­սավ Հն­ձա­րը: - Գի­տես, է­րածս տե­սա` թոռդ թո­ռիս ծե­ծեր կը,- կռվի տո­նով ը­սավ Օ­սա­նը Սա­թո­յին: - Է­տիկ հեչ, Օ­սան ջան, վրադ բաց ես պառ­կե. է­տիկ է­րած է: - Է, դու­նա օր ծած­կած ես պառ­կե, հը­բը վրադ չես առ­նե. է­սօր է­րած է, էք­ վա­նա ղորթ կըլ­լի,- սարթ-սարթ ը­սավ Օ­սա­նը: - Ծո Կա­րո՛, է­րեկ խել­քե դուս խմե­ցինք, գլո­խըս տրա­քի կը, ի՞նչ է­նեմ,- բո­ղո­քեց Խա­չոն: - Օ­յին­բազ մարթ ես, Խա­չո, ե­սա հա­ վա­տա­ցի,- ը­սավ Կա­րոն զարմա­ցած,է­րեկ­վա խմել­նե­րուս ես քու վրադ գլոխ չտե­սա, չկար: - Խ­մել չի կա­րե­լի, ի­մա­ցա՞ր, խստիվ ար­գե­լում եմ,- զգու­շաց­րեց բժիշ­կը Ա­լեք­սա­նին. կի­նը մե­կու­սի ու­րա­խա­ ցավ: - Ըխ­չի, ին­չուդ կու­րա­խա­նաս, գի­տես քե­զի լա­վու­թո՞ւն են է­րե. մեր տու­նը քան­դե­ցին,- ը­սավ Ա­լեք­սանն ու դառ­ ցավ բժշկին. - Բ­ժիշկ ջան, մե մար­թա­վա­րի ար­հես­

տըմ ու­նեի, է­նե դու թըր­կել կու­տաս, հը­բը մենք էս­տից է­տև ի՞ն­չըղ ապ­րինք: - Տա­ցու, քա­ղաք եմ գնում, ա­րի՛քե­զի պա­չոտ­նի տա­նիմ,- ը­սավ Կա­րոն ու իր հա­րևան Թոր­գոմ պա­պին ավ­տո­բու­սից ի­ջե­ց­րեց, նս­տեց­րեց իր «­Մոսկ­վիչ» ավ­ տո­մե­քե­նան: Ճա­նա­պար­հին ջա­հե­լա­վա­րի մի քիչ ա­րագ ու օ­յին­նե­րով քշեց, հե­տո էլ, խո­ սակ­ցութ­յամբ տար­ված, թա­փով բախ­ վեց բեռ­նա­տա­րին, ո­րի հե­տևան­քով Թոր­գո­մը, դի­մա­պա­կին գլխով ջար­դե­ լով, դուրս թռավ մե­քե­նա­յի խցի­կից: Երբ հաշմ­ված, ար­նա­շա­ղախ Թոր­գո­ մը, մի կերպ ոտ­քի կանգ­նե­լով, մո­տե­ ցավ մե­քե­նա­յին, Կա­րոն բա­ցեց դու­ռը և շատ հան­գիստ, ա­սես ո­չինչ չէր պա­ տա­հել, ը­սավ. - Տա­ցո՛ւ, ին­չի՞ ըշ­տա­պար, դու­ռը բա­ նա­յի, իջ­նեի՛ր: - Ք­յո­փօղ­լու զավ­զա՛կ, մե­կալ փե­րե­ լու­դա դու­ռը բաց, ե­թե կուշտըդ մե­մա նստիմ,- ը­սավ սը­փըրթ­նա­ծ ու վա­խե­ ցած պա­պը: - Ա­րի դե­ղեր տամ, խմցու, դիո­րի ես պրծնիմ, քամ,- ը­սավ բժիշկ Գա­լոն օգ­ նութ­յան կան­չող մի մար­դու, ում կնոջ վի­ճա­կը գնա­լով ծան­րա­նում էր: - Ծո՛, էս ի՞նչ է­րիր,- բո­ղո­քեց մար­դը, երբ Գա­լոն ար­դեն ե­կել էր,- դե­ղե­րը խմցու­ցի, մե­ռավ: - Խ­մե­լեն է­տև քրտինք տվա՞վ վրան,հե­տաքրքր­վեց բժիշ­կը: - Հ­բը ինչ է­րավ, պտուղ-պտուղ քըրտ­ նավ: - Օ­ղոր­մի՜ ի­րան, ըշ­տը այ­դիկ է փրկե

հի­վըն­դին,- հան­գիստ խըղճով ը­սավ բժիշ­կը: - Ծո Քե­րո՛փ, բա­ժուն­քին քե­զի բանմ օ­րա հա­սա՞վ,- հե­տաքրքր­վեց ծա­նոթ­ նե­րից մե­կը: - Է... է՜, շնեն շատ ենք, ի՞նչ դի հաս­ նիր, է­լի փա՜ռք Աստ­ծու, օր կըն­կաս ին­ձեն չբաժ­նե­ցին, սաղ-սը­լը­մըթ ին­ձի տվին: - Փե­սան ա­նե­րոջ ի՞նչն է, ծո՛,- հարց­ րեց լը­վըռ (շա­տա­խոս) Գա­լոն փե­սա­ յին: - Փե­սան է, ինչն է,- ե­ղավ պա­տաս­խա­ նը: - Չէ՛, բա­լամ, լա՛վ մ­տա­ծե: - Բա­րե­կա՞մն է: - Չէ՛, բա­լամ: - Հ­բը ի՞նչն է,- հե­տաքրքր­վեց համ­բե­ րութ­յու­նը հա­տած փե­սան: - Փե­սան ա­նե­րոջ շունն է. հի­շե ու էլ չմո­ռա­նաս: - Ա­խըր դու­նա ես փե­սա, չէ՞, ա­նե­րոջ թա­փը կոտ­րել ու­զեց փե­սան, բայց վեր­ ջինս ա­պա­հո­վագ­րեց ի­րան` ես ա­ներզո­քանչ չու­նիմ: - Է՛, ան­տեր շուն քի՞չ կա,- չխնա­յեց փե­սան: - Էդ ըն­չի՞ ես մռու­թըդ կա­խե, Գևո, բան խո չի՞ է­ղե: - Բաղ­դո, էլ ինչ տի պա­տա­հի. կը­նիկս մե­թի է վրես հա­չըմ, զո­քանչս` մե­թի: - Է, հը­մի էդ­պես մարթ կա՞, օր վրեն հա­չող չըլ­լի,- ը­սավ Բաղ­դոն: - Հը­լը դեմդ ա­շե, ի­դի խո­րո­զին վրա վե՞վ տի հա­չե. մեն­քե տի ը­սենք աշ­

խար է­կանք, է­տի­կե: Քառ­սուն կը­նիկ ու­նի, վրան հա­չող մե զո­քան­չըմ չու­նի,դժգո­հեց Գևոն: - Ըխ­չի Նա­զո, ըն­չի՞ ես մըռ­թոտ­վե, քունդ տա­նո՞ւմ է,- հարց­րեց ամու­սի­նը: - Հը­բը չի տա­նը՞մ. սաղ գի­շեր դու խըռ­ կում ես, շուն­նա` հա­վա­սար հա­չում, թող­նում ե՞ք` քնեմ,- դժգո­հեց կի­նը: - Է, քյո­փօղ­լի՛, ես օր հա­չեմ, շուն­նա խըռ­կա, քը­նի՞ս կը,- փոր­ձեց իր մեղ­քը մեղ­մել ա­մու­սի­նը: - Գ­նա քա­ղաք,- Օն­նո­յին պատ­վի­րե­ ցին ա­ռևտ­րա­կան­նե­րը,- Մոսկվա­յի հա­ մար «­Տու­դա ի աբ­րատ­նը» ի­րեք հատ տոմս առ: - Դուք պատ­րաստ­վեք, թե­զըմ առ­նեմ ու քամ,- ը­սավ ու է­լավ դուս: - Բե­րի՞ր,- հար­ցը­րին ու­շա­ցու­մով ե­կած Օն­նո­յին: - «­Տու­դա» հնար չե­ղավ, վեց հատ «աբ­րատ­նի» եմ փե­րե,- հան­գիստ հայ­տա­րա­րեց Օն­նոն ու ձեռքն ա­ռավ ճամպ­րու­կը: - Ու­ղե­գիրդ տո՛ւր,- վա­րորդ Մա­դո­յից պա­հան­ջեց ավ­տո­տե­սու­չը: - Ըն­չի՞ հա­մար,- նեղսր­տեց վեր­ջի­նը: - Մա­շի­նադ էլ տի առ­նենք ձեռ­քեդ: - Ըն­չի՞ հա­մար,- ա­վե­լի բոր­բոք­վեց Մա­դոն: - Ո­րով­հե­տև վա­րել չի­տես,- ա­սա­ծը հիմ­նա­վո­րեց տե­սու­չը: - Ի­յա՛, տու­նը դաշ­նա­մու­րա ու­նինք, հը­մը սաղ տնով չա­լել չի­տենք, հը­մի ի­դի­կա տի առ­նե՞ք,- իր ը­սածն էլ ­հիմ­ նա­վո­րեց Մա­դոն:

- Մեր Ար­տոն ի՞ն­չըղ կը սոր­վի,- ծնո­ ղա­կան ժո­ղո­վին դաս­ղե­կին հարց­րեց Վա­րո­սը: - Ի՛նչ­ ը­սեմ, ամ­բողջ դա­սին գրի­չը բե­ րանն է, թվում է` դա­սը գի­տի, բայց հար­ցը­նում ես` չի պա­տաս­խա­նում: - Հար­քե­լի,- ը­սավ Ա­լե­քը,- է­տոր պապն էլ էդ էր. ղա­վա­լը թը­ներ­կը բե­րա­նը, մեռ­նեինք կը ա­ղա­չե­լով, չէր չա­լե: - Բազ­մա­զա­վակ մայր եմ, քա­րա­ծուխ չեն տա,- կուսշրջ­կո­մի նախա­գա­հին բո­ղո­քեց կթվո­րու­հի­նե­րից մե­կը: - Չի­տե՞ք օր վեց ե­րե­խա­նե­րի մայր է, ին­չի՞ չեք տա,- քար­տու­ղա­րին կշտամ­ բեց նա­խա­գա­հը: - Ըն­կեր Ի­վան­յան,- ար­դա­րա­ցավ վեր­ ջինս,- Փո­կա վեց է­րե­խից պա­կաս ու­ նե­ցող չկա, քուլ­լի բազ­մա­զա­վակ են, ո­րի՞ն տամ: - Սե­նե­քի օ­ջա­խը մա­րավ,- ը­սավ Գի­ քոն,- եր­կաթգ­ծի սյու­նե­րը գողա­ցել էին, մի­լի­ցիան ման էր գա­լիս (բարձ­րա­հա­ սակ լի­նե­լու համար Սե­նե­քի տղա­նե­ րին ստոլ­բա էին ա­սում): - Ին­չի՞ ծո՛, Սե­նե­քի օ­ջախն ին­չի՞ մա­ րավ,- հարց­րեց Վա­րո­սը: - Ի՞ն­չըղ թե` ի­րեք ստոլ­բա է­տոնց տու­ նը կա, ըշ­տը օր գտան, օ­ջա­խը մա­րավ: - Ըխ­չի, հը­լը շի­տակ ը­սա` հեչ ըն­ձի դա­վա­ճա­նե՞լ ես,- մահ­վան շեմին կնո­ ջը հար­ցաքն­նել սկսեց Առ­շոն: Ը­սա, ի­մա­նամ, տես­նում ես, մեռ­նըմ եմ, հը­լը խոս­տո­վան­ցի: Էլ ին­չի՞ ես վա­խե­նըմ, է­սա մեռ­նըմ եմ, ա­շե՛:

- Հը­բը օր չը­մե­ռա՞ր,- կաս­կա­ծան­քով նա­յեց ու զգու­շա­ցավ կի­նը: - Ըխ­չի՛, էդ վո՞ւր ես էր­թըմ,- թունդ վե­ ճից հե­տո կի­նը հա­վա­քեց շո­րե­րը, գրկեց է­րե­խուն, օր էր­թա: - Քու գործդ չէ,- ը­սավ բար­ձըր ու ջղա­ յին: - Ետ ես էր­թըմ, հա՜,- եր­գե­ցիկ ու ծաղ­ րա­կան ը­սավ մար­թը: - Հա՛, ետ եմ էր­թըմ,- կարճ կա­պեց կի­ նը: - Է, օր ետ քը­նա­ցիր` մարթ չի­տի՞ առ­ նես: - Հը­բը ինչ տի է­նեմ,- բա­վա­կա­նութ­ յամբ հաս­տա­տեց կի­նը: - Ըխ­չի՛, ե­սա օր­փևա­րի, դու­նա, ըշ­տը մի՛ էր­թա, մնա է­լի: - Դու ո՞վ ես, ո՞վ է քեզ նես թո­ղե,- լու­ սը չբաց­ված՝ քնած Խա­չո­յի բկին չո­ քեց մե­կը: (Ե­րե­կո­յան մարդ ու կին, թեև դժկա­մութ­յամբ, հյու­րըն­կա­լել էին նրան, իսկ ա­ռա­վոտ­յան սպա­նել էին ու­զում): - Ին­ձի տան տերն է նես թո­ղե, էս կըն­ կա մար­թը,- զար­մա­ցած ու վիրա­վոր­ ված` հայ­տա­րա­րեց Խա­չոն,- մե ը­սե ի­մա­նամ` դու վո՞վ ես: - Տո՛, շուն-շա­նոր­թի, ի՞նչ տան­տեր, էս տա­նը տե­րը ես եմ,- ոչ մի կերպ չէր հանգս­տա­նում մար­դը: - Վա՜յ-վա՜յ, կրա­կը չի ընկ­նինք, ա­րիք խե­լը­ռինք. էդ ի՞ն­չըղ է­ղավ, օր էս տա­նը տե­րը գի­շե­րը ու­րուշ մարթ էր, ա­ռա­ վո­տը ի­րո՞ւշ է­ղավ,- զար­մա­նա­լուց չէր դա­դա­րում Խա­չոն:

- Այ­սի մեր Ա­նուշ­նա ճա­շը է­ման կը պա­ղեց­նե, օր հեչ համ չեմ առ­նե,դժգո­հեց Ա­կոն: Հայ­րը միամտ­վեց, տաք խա­շի­լով լի­քը գդա­լը տա­րավ բե­րա­նը, բերա­նը վառ­ վեց, աչ­քերն ար­ցուն­քոտ­վե­ցին, և Ա­կոն սրտա­ցավ հե­տաքրքր­վեց` Պի­ջը, ին­չի՞ լա­ցիր: - Քե­զի պես տղան պակ­սե­ցու­ցել է, ի՞ն­ չըղ չլամ,- ը­սավ հայ­րը: - Շ­մո՛, Թանք­մենք հետս չու­նին,- ը­սավ Հա­մու­նը,- այ­սի կը­նիկս ան­պետք տե­յի տվին, հը­մը լավ դուս է­կավ, գոհ եմ: - Ծո՛, չըլ­լի՞ պեր­զել ես, գո­վես կը, օր մե­կիմ գլո­խը հա­նես: - Շ­մո՛, դու տրոր­վե, ես էր­թամ սա­ռը ջուր փե­րեմ,- ը­սավ կի­նը: Ա­ղիո­ղորմ լա­ցի ու սրտաճմ­լիկ բոռ­բո­ ռո­ցի վրա մայ­րը նես վա­զեց, տե­սավ տղան այ­սա­հա­րի պես թևերն է թա­փա­ հա­րում. - Քա՜, քո­ռա­նամ ես, էս թեր­մա­շը վայ ­թե տղուս գլխուն ե­ռաց­րած ջուր լցեց... Բա­լա ջան, ի՞նչ է­ղավ, հը­լը ձե­նըմ հա­ նե: - Ա՛յ, մարս, բան չկա՛. Սո­ֆիկն ը­սավ` տրոր­վի, ըշ­տը ե­սա տրոր­վիմ կը: - Տ­ղա՛ք, Բա­բու­լը գա­լիս է,- գյու­ղա­մի­ ջում կանգ­նած ջա­հել­նե­րը խոսք մեկ է­րան,- բա­րևը ոչ մե­կըս չառ­նենք, տես­ նինք` ի՞նչ տի է­նե: - Ի­յա՛,- իր ա­նար­ձա­գանք բա­րևից զար­մա­ցած` ար­տա­բե­րեց Բա­բուլ Խա­ չոն,- էս գե­ղա­ցիք ո­տի վրա քուլ­լի մե­ռել են:

Մար­դը հա­նեց գլխար­կը, վշտա­լի դեմք ըն­դու­նեց, ա­սաց` օ­ղոր­մի՛ Աստ­ված ի­սոնց ջա­հել հո­քի­նե­րուն: - Ծո՛, ին­ձի՞ շատ կու­զես, թե՞ մա­միդ,թոռ­նի­կին հարց­րեց Համ­բոն: - Քե­զի չեմ ու­զե, մա­միս շատ կու­զեմ,մե­կեն ը­սավ թոռ­նի­կը: - Ին­չի՞, ծո, ին­ձի ին­չի՞ չես ու­զե օր,նե­ղա­ցած ձևա­ցավ պա­պը: - Է, ի՞նչ ու­զեմ, դու­նա շան պես գզե­լով կը պաք­նես: - Ըխ­չի, ա­րի դու­ռը բաց, չե՞ս ի­մա­նա,գի­շեր­վա կե­սին, մե­կը հարբած գո­ռումթա­կում էր դու­ռը, և կի­նը չէր բա­ցում: - Վե՞վ ես ու ի՞նչ կու­զես,- վեր­ջա­պես հարց­րեց կի­նը: - Ես եմ, մար­թուդ չե՞ս ճան­չե,- դժգո­հեց հար­բա­ծա­վա­րի: - Ի՞նչ մարթ, մարթս կուշ­տըս պառ­կած է: - Ի­յա՛,- զար­մա­ցավ հար­բա­ծը,- մար­ թըդ օր կուշ­տըդ պառ­կած է, հլը գո­նե ա­րի ա­շե` հը­բը ես ո՞ւմ մարթն եմ: Տ­ղա՛ք, հեչ բան միտքս չի մնա. ինչ օր կը­սեն, գլխուս մե­թուեն մըտ­նի, մե­թուե­ նա կել­լե,- ան­կեղ­ծա­ցավ Կա­րոն: - Ծո՛, է­լի քուկդ լավ է, օր գո­նե մե­թուեդ մտնի, մե­թուե­դա կել­լե, հը­բը ի՞նչ է­նե մեր Առ­շոն, գլխուն գիլ­լո­վա օր զայ­նես, նես չի մտնի, դի­պա­վա, վար կընկ­նի,ցա­վակ­ցա­կան ձե­նով ը­սավ մե­կը: - Լու­թո՜, չո­բան ախ­պե՛ր, աչքդ լուս, քեզ ա­մուս­նաց­րինք,- հա­րա­զատ­նե­րը վա­զե­ցին սար` աչ­քա­լու­սան­քի:

Աչ­քա­լու­սանք տվող­նե­րը ա­հա­գին հե­ ռա­ցել էին, Լու­թոն ու­րա­խությու­նից ի­րան կորց­րեց, ոչ­խար­նե­րի հետ էր բարձ­րա­ձայն խո­սում, հե­տո ու­շա­ցու­ մով գո­ռաց. - Ծո՛, հը­լը կայ­նե­ցե՛ք, ան­խիղճ-ան­ հա­վատ­ներ, հը­բը ին­չի՞ չը­սիք` ո՞ւմ եմ ա­ռե: - Օ­նե՛ս, քնել խո չե՞ս, ին­չի՞ ձեն չես հա­նե,- կա­տա­կով հարց­րին ըն­կեր­նե­ րը, որ նրան բե­րել էին մար­զա­դաշտ՝ «Ա­րա­րատ» «­Դի­նամո» Թիֆ­լիս խա­ղը դի­տե­լու: - Է, ինչ ձեն հա­նեմ, ի­զու­րա փե­րիք,դժգո­հեց Օ­նե­սը,- ես էս ֆուտ­բո­լը հե­ րու, տե­լևի­զո­րով տե­սել էի,- լո՞ւրջ, թե՞ կա­տա­կով ը­սավ վեր­ջինս: - Համ­բո՛, ձեր գե­ղը սրա­միտ մարթ կա՞: - Ս­րա­միտ շատ կա, աշ­խա­տող չու­ նինք: - Բուժ­քույր ու­նի՞ք գե­ղը, Համ­բո՛: - Բուժ­քույր կա, բու­ժող չու­նինք: - Բժշ­կի դուռ շատ ես ըն­կե, Համ­բո՛: - Բժշ­կի դուռ օր ընկ­նեի, շան օ­րի կընկ­ նեի: - Քեզ­նեն ա­րուն ա­ռա՞ն, Համ­բո՛: - Խելքս գլխես ա­ռան, հը­բը ա­րուն չա­ ռա՞ն: - Չը­սի՞ր հե­րիք է, Համ­բո՛, մե քիչ էլ թող մնա: - Մի՛լա, կը­սե, քա­շա­ծիս չափ էլ տա­կը կը մնա:

- Գա­լո՛,- հարց­րեց Թա­թոն,- է՞շ կու­զիս, թե՞ ա­փո­յի նկա­րը,- տան ունեց­ված­ քը բա­ժա­նել էին էր­կու եղ­բոր կա­նայք, մնա­ցել էր էդ էր­կուսը: Գա­լո­յի կի­նը քթի տակ փնթփնթաց. - Ձըր ա­փոն ին­քը սաղ վախտ էշ­մի չար­ժը­ներ, ուր նկարն էշ կարժը­նա՞: Էշն առ, տղա՛, ա­փո­յի նկար մզի ի­շու­ թուն չը­նի,- հրա­հանգեց Գա­լո­յի կնիկ: - Ա՛յ տ­ղա, կնոջդ ին­չո՞ւ ես ծե­ծում, էդ գա­զա­նութ­յա­նը վերջ տա­լո՞ւ ես, թե՞ չէ,- Բաղ­դո­յի կի­նը ճա­րա­հատ դի­մել էր մի­լի­ցիա: - Ե­սա քու խել­քիդ էի, քննիչ ջան,ը­սավ Բաղ­դոն,- բայց օ­ղոր­մածիկ պապս կը­սեր` կնի­կը թո­զոտ քը­չը է, թեզ-թեզ թափ տի տաս, օր թըզ­զը­նա, ը­ռընդ­նա: Մամ­սա կը­սեր` կը­նի­կար­մա­ տին ծոր­ծը­կին տակը սա­տա­նան բուն կը թնե, էդ բու­նը միշտ քանդ­վի տի: Հը­ մի ես իմ պապ ու մա­միս է­սիըթ-պատ­ վի­րա­նը թո­ղած, քե­զի ան­կաջ է­նեմ: - Վար­պե՛տ, ի­սիկ գի­լըն­կի է, շատ թանկ ար­ժե, է­սով չայ կը խմեն,նեղսր­տած ը­սավ Հ­րա­նու­շը մու­րա­բի ա­մա­նը գլխին քա­շած ի­րենց տա­նը աշ­խա­տող վար­պե­տին: - Հա­մով է, հա՜, հաս­տատ թանկ ար­ժե էս ան­տե­րը, հը­լը մե ա­ման­մա լից,ո­գևոր­ված ը­սավ վար­պե­տը: - Չէ՛, Մա­նուկ, դուք քչվոր եք, մեր խոս­ քը տի անց­նի,- ը­սին ղոջա­բեկ­ցի­նե­րը չո­բան ընտ­րե­լիս: Մար­դա­քա­նա­կով նրանք շատ էին,

բայց Մա­նու­կի էլ ոչ­խար­ներն էին շատ նրանց ոչ­խար­նե­րից, ուս­տի Մա­նու­կը չզի­ջեց ու ը­սավ. - Ծո՛, դուք օր շատ եք, չո­բա­նը խո ձե­ զի՞ չպի­տի տա­նի ար­ծե­լու, իմա օչ­խըր­ նիս են շատ: - Հը­մի իմ նշա­նածս վե՞վ է, ես ո՞ւմ հետ տի քնիմ,- նո­րա­հարս Մա­նա­նը հարց­ րեց տե­գոր կնո­ջը (­Մա­նա­նին ա­ռանց թագ­վոր հարս էին բե­րել, սկե­սուր էլ չու­ներ): Կես­րայ­րը կցկտուր «ես», «իմ» լսեց, վրդով­վեց. - Շան աղ­ջիկ, մեմ ը­սիր, մե­մե չը­սես, էլ ձենդ չի­մա­նամ. մեր տունը իմ ու քուկ չկա: - Բա­րև, ազ­գա­կան­նե՛ր,- հանդ գնա­լիս Չա­խո­յենց ա­վա­նակ­նե­րին սրտա­լի ող­ջու­նեց Թամ­բալ Օ­հա­նենց Վա­լո­դը, ո­րոնց ազ­գու­տակին գյու­ղա­ցի­նե­րը «Էշ» մա­կա­նունն էին կպցրել: - Ծո՛, ախ­մախ, վերջ տու, մարթ կի­մա­ նա: Գե­ղա­ցիք կը­սեն, հե­րիք չէ, դու­նա ա­վե­լի կը հաս­տա­տես,- սրտնե­ղած ը­սավ Նոր­սոն: - Նոր­սո, ին­չի՞ կը սխմը­վիս. հը­մի գե­ ղա­ցոնց ա­հուն հա­րա­զատ­ներու­սա՞ ու­րա­նանք,- մին­չև վերջ ի­րա­նը ա­ռաջ տա­րավ Վա­լո­դը: - Նա­զել, փորս ցա­վի կը, ը­րա­խիմ փիր խմեմ,- Իշ­խա­նը դի­մեց եղ­բոր կնո­ջը: - Ա­ղախ­պար, ը­րա­խի չկա,- կարճ ը­սավ հար­սը: - Ի­յա՛,- ան­կեղծ զար­մա­ցավ Իշ­խա­նը,է­րեկ քա­շե­ցիք, ի՞նչ է­րաք:

- Է, հեչ, կա­րասն է, փե­չը­տել ենք: - Տ­ղա՛ք, քնա­ցի մեր Գա­լուս­տի­նը,գյու­ղա­մի­ջում, եղ­բոր ներ­կայութ­յամբ հայ­տա­րա­րեց Իշ­խա­նը,- ը­րա­խիմ խմեմ, Մոսկ­վա­յու կամի­սիա էր է­կել, կա­րա­սը փե­չը­տել էին: - Էս ի՞նչ բան է, Վա­րազ, էս տա­ րի կը­սես­թե քար­թո­լը ջրի է (­Վարա­ զենց, կար­ճա­հա­սակ լի­նե­լու հա­մար, գյու­ղում ծաղ­րա­կան «քար­թոլ» էին ա­սում): - Չէ, Վա­նիկ ջան, ջրիկ չէ. (­Վա­նի­կենց ծաղ­րա­նունն էլ «սը­լը» է),- խոս­քը կըտ­ րեց Վա­րա­զը,- նա­յած, թե ինչ սը­լով կը քա­մեն: - Ազ­գո՛, փրկվանք. էր­թամ խո­փա­նեն է­րե­խեքս հա­վա­քեմ փե­րեմ,- ը­սավ Ձա­ խորդ Փառ­նոն, երբ ի­մա­ցավ օր տա­սը է­րե­խա ու­նե­ցո­ղին ԳԱԶ-24 մակ­նի­շի մե­քե­նա են տա­լու: - Ո՞ւր են է­րե­խե­քը,- վե­րա­դար­ձին տու­ նը դա­տարկ գտնե­լով, հար­ցրեց Փառ­ նոն: - Է­նոնց հա­րեր­նա է­կան, ըշ­տը, է­նոնց տա­րան,- պար­զա­բա­նեց կի­նը: - Ծո՛, հորս հար­մար բա­նըմ կըր­նա՞ք չա­լե,- Ցո­լա­կի տղան պատվել ու­զեց հա­րա­զատ հո­րը: - Էդ մար­թը ցե­րեկ­նե­րը քնում, գի­շեր­ ներ­նա գո­ղութ­յան կել­լե,- ծանուց­ման կար­գով ը­սավ Բամ­բեն ու ա­ռա­ջար­ կեց` «­Լուսն­յակ գիշեր բո­լո­րո­վին քուն չու­նեմ» եր­գը, ո­րը շա­տե­րի ժպի­տը շար­ժեց, շատե­րը որ­սա­ցին եր­գի ակ­ նար­կը:

- Ծո՛, դե քթե փե­րիք, վա­ռանք էդ ձեր «­Յարն ա­նու­շով»,- հը­լը մե մար­թա­վա­ րի բա­նըմ չա­լեք. Փո­կա հար­սա­նի­քի ժա­մա­նակ դժգո­հեց Խա­չոն: - Ի՞նչ է­նեմ, ծո՛, ըշ­տը չա­լում եմ չա­լում, մեն­նըկ «­Յարն ա­նուշն» ա դուս գա­ լըմ,- մե­ղա­վոր-մե­ղա­վոր ը­սավ նվա­գող Սը­քոն: - Դու գոր­ծը նըյ­սը ա­ռաջ տար, ես է­սա տուն դիպ­նիմ ու դառ­նամ,- ը­սավ Սա­ ղա­թե­լին ման­չը հո­րը և գնդա­կից էլ ա­րագ թռավ տուն: Շատ ըս­պա­սեց հայ­րը, սրտնե­ղեց, ջղայ­նա­ցավ, տե­սավ` չե­կավ, ճարա­ հատ ին­քը մը­տավ տուն ու տե­սավ, օր տղան շատ հան­գիստ փռվել է բազ­մո­ ցին, կը­նոջ կուրծքն է համ­բու­րում, էլ չհամ­բե­րեց. - Ծո՛, շան լա­կոտ, գիտ­նա­յի ծծե չես կըտ­րե, նշա­նե­՞ի կը քե­զի,- իր զայ­րույ­ թը էս­պես կա­տա­կով մեղ­մեց կա­տա­ կա­խոս հայ­րը: - Ինչ ապ­րանք, մթերք ստա­ցաք, ա­ռա­ ջի­նը` մեզ` ղե­կա­վար­նե­րիս,- կա­տե­ գո­րիկ կարգ սահ­մա­նեց շրջկո­մի քար­ տու­ղա­րը: - Սա մկնդեղ է, ղե­կա­վա­րութ­յա­նը պետք չի,- նկա­տեց գլխա­վոր անաս­ նա­բույ­ժը,- սա մկնե­րին է պետք: - Մկ­նե­րին պետք է, առ­նետ­նե­րին պետք չէ՞,- չհամ­բե­րեց հա­վա­քարա­րը,թող տա­նին ու­տեն, օր ա­նուշ քնին: - Գի­տես, ծո՛, ը­դիկ շատ թան­կա­բա­ զար մարթ է, հե­տը զգույշ կըլլիս մե քի­

չըմ,- խրա­տե­ցին գյում­րե­ցի շո­ֆեռ Օն­ նո­յին ու ցույց տվեցին աշ­խա­տան­քից նոր հե­ռաց­ված շրջկո­մի քար­տու­ղա­րի տու­նը, ում ծաղ­րե­լու հա­մար դռան առ­ ջևը ան­վա­դող էին կա­խել, իբ­րև կամեր կպցնող ար­հես­տա­վո­րի: - Գ­լո­խը քա­րը, տղաք ջան, հին­գի տե­ ղը թող տա­սը առ­նե, մեն­նըկ գոր­ծըս է­նե,- ը­սավ ան­տեղ­յակ Օն­նոն ու դուս կան­չեց Սա­սո­յին: - Ի՞նչ կա,- չոր հարց­րեց տան­տե­րը: - Հե՛չ բա­նա չկա, վար­պետ ջան, կա­մե­ րըս տրա­քավ, է­կել եմ օր սար­քես: - Ծո, մեյ­մո՛ւն, քու կա­մե­րըդ ես տի, ու­ րեմն, կպցը­նե՞մ, հա՜. հը­մի է­ման մե հա­տըմ կպցը­նեմ օր, պապ ու մա­միդ հարս­նի­քը ջոկ-ջոկ հի­շես: Ը­զիդ ա­շե, ի­շու ձաք, քա­նի գլոխդ վրադ է: - Ծո, փի­նը­չի՛, ար­հես­տա­վորն ըդ­պես չի էղ­նի: Քու շա­լակդ էլ խո բեռ չեն բառ­ցե, օր տրա­քիս կը: Չես է­նե, մի է­նե, քեզ­նե­նա լավ փինը­չի­ներ կան, է­նոնք կե­նեն,- ը­սավ Օն­նոն ու քնաց: - Ռոս­տոմ, էս գառ­ներն օր կե­րանք, հը­ մի ի՞նչ տի ձևա­կեր­պես,- խո­րա­մանկ ժպի­տով հարց­րեց շրջա­նի դա­տա­խա­ զը: Երկ­րորդ քարտու­ղարն էլ ա­վե­լաց­ րեց` օր մի­լի­ցի, դա­տա­վոր-դա­տա­խա­ զի ձեռ­վին չընկ­նիս, կա­շիդ չքեր­թեն: Գան­ձա­յի յայ­լա­յում մար­դիկ լավ կե­ րել-խմել էին, քեֆ­նե­րը` հա­զար ու հի­ մա էլ, սուտ լրջութ­յուն կեղ­ծե­լով, զոռ­ բա­յա­վա­րի հետխ­րախ­ճան­յան ի­րենց հան­գիստն էին վա­յե­լում: Դա­տա­վորն էլ իր հեր­թին նե­ղը լծեց Ռոս­տո­մին. «­Մենք չկանք, գլխիդ ճա­րը տես»: - Ձեզ­նեն օր հույս չկա,- հատ-հատ ար­

տա­բե­րեց Ռոս­տո­մը,- ակտ կը գրենք, օր սատ­կան, քցինք շնե­րի ա­ռա­ջը, կե­ րան: - Ա՛յ մարթ, պա­տե­րազմ կա­մա­վո՞ր քը­ նա­ցիր դու,- հարց­րին Արտա­շին գե­ղա­ ցիք, ում լավ եր­գե­լու հա­մար գյու­ղում Ջի­վա­նի էին ա­սում (պա­տե­րազ­մի ժա­ մա­նակ բո­լոր ղե­կա­վար­նե­րը թաքն­վել էին. Ար­տա­շին էլ նրան­ցից մե­կի տեղն էին ու­ղար­կել): - Ժո­ղո­վո՛ւրթ, քը­նա­ցի տե­սա, օր սաղ կու­սակ­ցա­կան­նե­րը Վա­վո­յին վար­ տիքն էին մտել,- ը­սավ Ար­տա­շը,- ո­րո­ շե­ցի էր­թալ պատ­վով մեռնել, քան է­դոնց պես ան­պա­տիվ վար­տոց մուխ կուլ տալ: - Լե­նինն ան­մահ է,- բարձ­րա­գոչ ճա­ ռե­րով նշում էին նրա մահ­վան տա­րե­ դար­ձը: - Գան­ձա­ցի Լևա­նը եր­կար նա­յեց նկա­ րին, խոր հո­գո­ցով ը­սավ. - Ի՜նչ կըլ­լիր` դու մեռ­նե­լուն, օ­րենքդ մեռ­նիր կամ էր­կուստ էլ մե օ­րըմ վար անց­նեիք, պրծնեինք: - Լևան բի­ձա՛, ին­չի՞ ես պառ­կե, օր նա­ լոքդ չտա՞ս,- խո­րա­մանկ ժը­պի­տով չա­րախնդա­ցին հար­կա­հա­վաք­նե­րը: - Ծո՛, տա՜մ-տա՜մ, նա­լոք­սա տամ, Աս­սու կը­րակ­նա ձեր ջա­նին տամ, ավ­ չառ­քա­նե՛ր,- դժգո­հեց հայտ­նի սրա­ խո­սը,- ե­սա գի­տեմ` ին­ձի տես­նե­լու եք է­կե: - Լևան բի­ձա, ա­շես էս բոլ­շևիկ­նե­րը Լե­նի­նին ինչ­խո՞ր չթա­ղեցին, մավ­զա­

լին մեչ կը պա­հեն: - Ղոյ­ջա մարթ ես, ծո՛, էտ­քան­նա չես հաս­կը­նա. ըշ­տը սաղ շել­լո­ցը (ժո­ղովր­ դին) վա­րա­քեց, չեն ու­զե, օր հող­նա վա­րաք­վի: - Անձ­րև կգա՞, թե՞ չէ,- շրջկո­մի քար­ տու­ղա­րը հարց­րեց նա­խա­գահին` եր­ կինք նա­յե­լով: - Հարց­րու ի­րան,- նա­խա­գա­հը մատ­ նա­ցույց ա­րեց Ա­վոջ տա­ցուին: - Ամ­պեր­նա մեր օրն են ըն­կե,- ը­սավ նա,- ա­նո­թի պըտ­տին կը: - Լևան պապ, էս տա­րի բերք ըլ­լի՞ տի, թե՞ չէ,- խո­սեց­նել ու­զե­ցին Լևան բի­ ձուն Գան­ձա­յի ջա­հել­նե­րը: - Ա՛յ­ օ­ղուլ, խըտ­վը­տիկ կռախ­մա­լը (փող­կա­պը) դու ես կա­խե, ին­ձի՞ կը հար­ցը­նես,- Էս­պես խո­սեց Լևան բի­ ձան: - Տես­նո՞ւմ եք, Լե­նի­նը ձեզ հող տվեց. հո­ղը ձերն է,- լիա­զոր­ներ էին ե­կել Գան­ձա` ժո­ղովր­դին հա­մո­զե­լու, որ ու­ նեց­վածք­նե­րը ձեռ­քե­րից առ­նեն: - Տես­նում եմ, տես­նում, բա­րե­կա՛մ,ը­սավ Լևան բի­ձան,- հո­ղը մերն է, հը­մը սեր­մա­ցու-ցո­րե­նը` ձե­րը: - Ինչ­պե՞ս ես, Լևան բի­ձա,- շրջա­նից հե­ղի­նա­կա­վոր մար­դիկ էին ե­կել` ցան­ քե­րը ստու­գե­լու: - Լե­նի­նին պես,- մե­կեն ը­սավ ժո­ղովր­դի մար­դը: - Ինչ­պե՛ս թե` Լե­նի­նի պես,- կաս­կա­ ծանք, զգու­շա­վո­րութ­յուն կար նրանց երկ­րորդ հարց­մուն­քի մեջ:

- Մե­ռած ենք, ըշ­տը, է­նոր պես ու թա­ ղած չենք, բա­լա՛մ: - Լևան ես, ի՛նչ­ ես, դու ին­չի՞ ես ու­շա­ ցե: Բի­րը­տուդ կա­խեմ կը մե­մա կըր­ կըն­վավ,- չէր խա­ղաղ­վում նա­խա­գա­ հը: - Լավ չէ՞ օր քե­զի կա­խես, մեն­քե մար­ թա­վա­րի ա­նա­տու­թուն է­նենք: - Ին­չի՞ ես թթվե, Ա­շո՛,- հե­տաքրքր­վեց կի­նը: - Շան չափ հա­չե­ցիր` պար­տիա մտի, պար­տիա մտի. մտա, ի՞նչ է­նենք ա­հան: - Ծո՛ դե չես ու­զե, դուս ա­րի,- ը­սավ կի­ նը: - Ի­րեք հա­զա­րով մտանք, չոր­սա տանք, էլ­լե՞նք: - Ու՞­րա փա­րա, ա՛յ մարթ. հը­լը էտ­ման մտա­ծա մնա...­Խո շա­լակդ չեն է­լե,հրա­հան­գեց կի­նը: - Ախ­պա՛ր, ա­խըր մեր ին­չուն է պետք կոլ­խո­զը,- հա­մա­ռում էին գյու­ղա­ցիք, ո­րոնց նաև ստի­պում էին: - Ծո՛, ինչ եք փել գոմ­շի պես դեմ ա­ռել,ը­սավ Ա­վո տա­ցուն,- էս խը­շի­մեն (ար­ հա­վիրք) մե­կե պրծում չկա, ա­րիք թե­ զըմ մտնինք, թեզմա էլ­լենք: - Տ­ղա՛ք, ա­շես ի­սիկ մալ­նա (տա­վա­րը) կու­տե՞,- բարձ­րա­ձայն հարց հնչեց­րեց Խա­չոն` տես­նե­լով, օր դի­րեկ­տորն ու գյու­ղատն­տե­սը, գովե­լով ճակն­դե­ղի ստաց­ված լավ բեր­քը, վրա-վրա կլպեն ու կու­տեն: - Էս ի՞նչ դուս կու­տաս,- ը­սավ Վա­ղոն,458

դի­րեկ­տորն ու ագ­րա­նո­մը օր կու­տեն, մա­լը կու­տե ու կու­տե: - Ես կմեռ­նիմ, սով­խոզ չեմ մտնի,մտքում ո­րո­շել էր Մար­կո­սը: Էդ­պես էլ է­ղավ. ստի­պում էին, և մար­դը մտած­մուն­քից գի­շե­րը քնեց ու ա­ռա­վո­ տը չարթ­նա­ցավ: - Վա՜յ ես քու մե­ռելդ,- հու­ղար­կա­վոր­ ման ժա­մին թա­սը տվել էին խը­նա­մի Դի­վի­նին. սա գլխար­կը հա­նեց, փե­շով սրբեց ճա­կա­տի քըրտին­քը և հե­կե­կա­ լով ը­սավ,- Մար­կոս խնա­մի՛, ի՜նչ կը­յին փե­րիր (հար­մա­րեց­րիր), փոստդ կոլ­ խո­զեն պրծու­ցիր: - Մի՛ ծե­ծե, ա՛յ մարթ, օր վա­խե­նա կը, տված ծե­ծըդ ի՞նչ օ­քուտ,- հա­մո­զու­մ էր պո­ղո­յենց Բա­սեն տա­ցուի փե­սան Մի­նա­զու կամր­ջից վա­խե­ցած «­Կոմ­սո­ մոլ» տգեղ ե­զան հա­մար: Ախալց­խա­յից խնձոր բե­րե­լու էին գնա­ ցել, չար­չար­վե­ցին, տար­բեր հնար­ներ գործ դրին, բայց ե­զը կամր­ջին մոտ չե­կավ: - Ծո՛, խայ­տա­ռակ է­րավ էս ան­տե­րը. սաղ աշ­խա­րը էս ան­տեր, ա­նո­թի կոմ­ սո­մո­լեն կը վա­խե­նա, ծո՛ ի­սի կա­պի­կը ու­մե՞ն կը վա­խե­նա,- չէր խա­ղաղ­վում հե­տա­գա ա­նե­լի­քը չի­մա­ցող Բա­սե­նը: - Հի­մի մար­թու տես­քով ծնված ի­սի շրջկո­մի քար­տու­ղար Վա­սոն, օր իս­ քան դա­ժան ու ան­գութ մարթ է, ի­դո­ րա՞ է մար փե­րե, սնե, մեծ­ցու­ցե,- հարց տվեց գյու­ղա­ցի­նե­րից մե­կը: - Տ­ղա՛ք, օ­չիլն օր օ­չիլ է,- ը­սավ Վա­րա­ զը,- մար­թը օր մե­ռավ, գիմը­նը կտրե,

վրե­ցեն քաշ­վի, կեր­թա: Տ­զի պես կպե, մնա­ցել է է­սիկ: - Վա՜յ, Հի­սուս Ք­րիս­տոս, ըխ­չի քո՛ռ­ ես` էս ի՞նչ է­րար, սիրտս պատ­ռավ,ճչաց Ար­մի­նը. լո­ղաց­նե­լիս կի­նը սխալ­ մամբ մեն­նըկ սառը ջուր էր լցե գլխուն: - Ծո՛, հը­լը ի­սի սուտ կու­սակ­ցա­կա­նիս լիզ­վին ա­շե­ցեք,- ա­մա­նը թա­փով մար­ թու գլխին զար­կեց կի­նը,- նե­ղը կըյ­նի մեր Ք­րիս­տո­սին ա­նու­նը կու­տա, լե­նը կել­լե` ի­րենց սա­տա­նա Լե­նի­նին կը կան­չե: - Ծո՛, Հա­կոբ ես, ինչ ես, քե­զի կար­քին պա­հե, ես քառ­սուն տա­րի ղե­կա­վար եմ աշ­խա­տե, ի­մա­ցա՞ր: Ես քու գի­նըդ մե ջե­պես կը հանեմ,- ը­սավ ու ջե­պեն ղոյ­ջա կա­պո­ցով հա­րու­րա­նոց հա­նեց, ա­հա՛ն քու գի­նըդ, տե՛ս,- հո­խոր­տաց կա­շա­ռա­կեր Համ­բար­յա­նը: - Օչ­խա՛ր, սաղ կյանքդ կա­տա­րա­ծու ես մնա­ցե, քու գին­դա ա­հան ես փիս­ տոն­ջի­կես կը հա­նեմ,- էր­կու մա­տով դուս քա­շեց ժան­գոտ ի­րեք կո­պե­կա­նո­ ցըմ ու շպրտեց կա­տա­րա­ծու կա­շա­ռա­ կե­րի դեմ­քին` էդ էլ քու գի­նը: - Ի՞նչ եք խառն­վե ի­րար,- նկա­տեց Սու­րե­նը,- աշ­խա­տան­քից հե­ռացված ժողկրթբաժ­նի վա­րի­չի փո­խա­րեն նո­ րեն­ մե անգ­րա­գետ հայ­վանիմ կը նշա­ նա­կեն ու կկա­պեն մեր ջա­նը: - Ը­սածդ դիա՛ ըշ­տը է­ղավ,- ժպտա­լով շնոր­հա­վո­րում էին լրջա­ցած Սու­րե­նին, երբ պարզ­վեց, որ հենց ի­րեն էլ նշա­նա­ կել են:

- Ծո՛, հը­լը ի­դի երգ-ե­րա­ժըշ­տութ­յան ձե­նը կտրեք,- ճա­շա­րա­նում Ար­մոն դի­մեց կե­րու­խում ա­նող ըն­կեր­նե­րին,Ս­տա­լի­նը մե­ռել է: - Լա՛վ­ է,- ը­սավ քե­ֆով­ցած Գ­նե­լը,- մե­ ռել է, ջա­նը սաղ ըլ­լի. դիա մե լավ կե­ նաց­մա ա­վե­լա­ցավ: - Ել, ծո՛, կը­րա­կը կըյ­նինք,- Մու­կու­չին բո­թեց Գա­լոն: - Մեծ հայ­րի­կը ը­սին մե­ռե՛լ­ է,- քե­ֆը լավ տուն հա­սավ Օ­նե­սը ու կար­քադ­ րեց կա­նանց,- հը­լը դուք լա­ցե՛ք, ես մեմ էր­թամ, ի­մա­նամ` սուտ չըլ­լի հը­ջը՞փ (արդ­յոք): - Խոս­տա­ցե՛ք` ո­րը՛դ ինչ­քան բերք եք տա­լու,- գյուղ ե­կած շրջկոմի քար­տու­ ղա­րը դի­մեց բրի­գա­դիր­նե­րին: Կա­րա­պետն ու Ար­շա­լույ­սը խոս­տա­ ցան քսա­նա­կան ցենտ­ներ, Ա­ղասին` մի քիչ պա­կաս: - Վա­նիկ, դո՛ւ­ ա­սա,- քար­տու­ղա­րի ձայ­նը ազ­դու էր: - Է, ի՞նչ ը­սեմ, հլը ցա­նել չենք, սեր­մա­ ցու չու­նինք...Ինչ օր Աստված տվեց, խոս­տա­նում եմ, օր իս­տակ հանձ­նեմ պա­հեստ: - Ինչ ես շա­տա­խո­սում,- Վա­նի­կի խոս­ քը կտրեց քար­տու­ղա­րը,- կոնկրետ թիվ ա­սա: Ըն­կեր­նե­րիցդ ին­չո՞վ ես պա­կաս: - Է­դոնք,- ըն­կե՛ր քար­տու­ղար,- վա­ խե­նալ­նուն ու ի­րենց կա­շին փրկելու հա­մար, ձե­զի ի­շու տեղ են թրե: Ե­սե՞ նույ­նը է­նեմ: - Ա­մոթ չէ՞, ծո՛, ա­վել­ցուկ­նե­րը ին­չի՞ կը կմես,- բու­ֆե­տա­պան Նիկոն նա­խա­ տեց Վա­լո­յին,- ա­րի՛ կար­միր Լե­նի­նըմ

տու, մար­թա­վա­րի խմե, քնե: - Ծո՛, դու­նա լավ գի­տես, օր Լե­նի­նը սև աղ­վես է դառ­ցե. համ էլ դու­նա, ե­սա գի­տենք, օր է­լի էդ ա­վել­ցուկ­նե­րը տի խմցնես, էլ Լե­նին ի՞նչ տե­յի տամ: - Ծո՛, դու քե­զի-քե­զի կը խնդաս, խո չը պակ­սե­ցու­ցի՞ր,- Ե­րևա­նի Լե­նի­նի ան­ վան հրա­պա­րա­կում զբոս­նե­լիս, Հայ­ կա­զին հարց­րին ըն­կեր­նե­րը: - Հը­լը չեմ պակ­սե­ցու­ցել, տղաք,- խըն­ դու­քի մի­ջից ը­սավ Հայ­կազը,- ի­սի հրա­պա­րա­կը հը­լը մեմ ա­շե­ցեք, թե ինչ բաս­մը­լուղ (կունարկ` գո­մաղբ չո­րաց­ նե­լու տեղ) կըլ­լի: Ըշ­տը Վա­լոդ­նա շա­ հա­գոր­ծող հավե­րուն մո­տիկ չէր թող­նե: - Չ­կե­րան, ի՞նչ է­նենք, Վար­դան,հարց­րեց շրջկո­մի քար­տու­ղա­րը չո­բա­ նին. գա­րու­նը ու­շա­նում էր, ա­նաս­նա­ կեր չկար, չոր ծղո­տը լցրին դեմ­նե­րը, օչ­խա­րը չկե­րավ: - Փ­թած սա­լոմ, գույ­նա չու­նի, էդ­ման չեն ու­տե, ըն­կեր Քո­չար­յան: Է­նե օր ձե­ րը խա­փե­լով է, մե քա­նիմ հա­րու­րատ կա­նաչ ակ­նոց փիր, ըշ­վը­նուն թը­նենք, բըլ­քի ու­տե՞ն,- ը­սավ Վար­դա­նը: - Ա՛յ, ի­սիկ տո­նա­կան սե­ղան է, զար­ մա­ցան բա­նա­կա­յին­նե­րը Ս­տա­լի­նի մահ­վան ա­ռի­թով ճա­շի նտե­լիս: - Է­սոր մեռ­նի­լը ար­ժեր, լավ քե­լեխ տվին,- ը­սավ փո­կա­ցի Կո­լան,- թե գիտ­նամ քուլ­լի­քի քե­լե­խը է­սենց կըլ­լի, մե­ծե­րեն օ­րը թող մեկ­նա մեռ­նի, չը­կան ինչ է, շնեն շատ են. մե­կը մեռ­նի, մե­կը էլ­լի է­նոր տե­ղը նստի:

- Քե­ռի, հարս­ներդ ին­չի՞ չեն գնում կոլ­ խո­զին աշ­խա­տե­լու,- Մեսրո­պին հար­ ցուց շրջկո­մի բաժ­նի վա­րի­չը: - Տ­ղա՛ք ջան, ի՞նչ ը­սեմ` զօ­րը ծե­ծող չու­նին, գի­շեր­նա` ծո­ցե­րը պառ­կող. կյան­քես խո չեմ ան­ցե, է­դոնց ստի­պել կըլ­լի՞: - Կա­րե­լի՞ է մե հար­ցըմ տամ,- շրջկո­ մի քար­տու­ղա­րի եր­կա­րա­շունչ ճա­ռից հե­տո հարց­րեց Լևան բի­ձան,- ին­չի՞ ա­ռաչ ի­րե­քը ին­նին փա­կեր կը, հը­մի ին­նը ի­րե­քին չի փա­կե: - Ը­սածդ հի­միա մեկ­նա­բա­նե, չենք հաս­կը­ցե, Լևան տա­ցու,- հա­ջորդ ժո­ ղո­վին հարց­րեց նույն քար­տու­ղա­րը: - Չ­հաս­կը­նա­լու ինչ կա. ա­ռաչ ի­րեք ա­միս կաշ­խա­տեինք, ին­նը ա­միս կու­ տեինք, հը­մի ին­նը ա­միս կաշ­խա­տինք, ըն­կեր քար­տու­ղար, ի­րեք ամ­սուն չի հե­րի­քե: - Լևան, ջու­րը ինչ­խո՞ր ըն­կար (գրա­ սեն­յակ գա­լուց սա­ռույ­ցը ջարդ­վել էր),հարց­րեց Ք­ցոենց Մա­կա­րը: - Էս ան­տե­րը գիտ­ցա, թե ա­մուր է, Մա­ կար ջան, դու մի՛սե` մեր կոլ­խո­զին պես տը­կեն է դար­տըկ­վե: - Ն­ման է, շա՜տ նման է. գո­վում էին տես­նող­նե­րը,- օ­լիմ­պիա­դա­յի հա­մար կա­վից Ս­տա­լի­նի ար­ձանն էի քան­դա­ կել: Չորս ախ­պորս էլ 41-ին պա­տե­րազմ տա­րան, եր­կար ժա­մա­նակ լուր չու­ նեինք: Հայրս սրտնե­ղած մտավ տուն, նա­յեց քան­դա­կին, մռլտաց. - Ո՛ւյ­ ես քու չալ­փա­րա պե­խերդ...Ի­սի

տու­նը հարդ է շի­նե, օր է­լել ա­քոշ­կան տընկ­վել ես,- ար­ձա­նի վզից բռնե­լը տես­սա ու մեկ էլ պա­տին զար­կե­լը` կտոր-կտոր է­ղավ ա­ռաջ­նոր­դը: -­ Ծո Շ­մո՛, դու խը­սում ես ի­սոնց, ձե­ զի սա­տա­նա կը­սեն, հը­լը ը­սե` էս­քան տա­րի կո­մու­նիզմ քա­րո­զե­ցին, ձե­ներն ինչ­խո՞ր մե­կեն կըտ­րավ,- հար­ցուց Վա­րա­զը: - Չ­տես­սա՞ր,- ը­սավ Շ­մոն,- Լե­նի­նը թա­քա­վոր­նուն վե­րա­ցուց, ըՍտա­լին­ նա` խե­լա­ցի մար­թո­ցը, շեն­լի­քը թոփ է­րան մե յոր­ղը­նիմ տակ, ա­նո­թի, ծա­ րավ տան­ջե­ցին, է­տևա տես­սան` սո­վը տի­րեց, բաց թո­ղին ու կա­շեն, ըշ­տը է­ղավ կո­մու­նիզմ: Շա­տե­րը գի­տեն թե` կո­մու­նիզ­մը պոչ ու պոզ տի ու­նե­նա, օր ի­րան­քա թե­զըմ ճան­չեն: - Մաս­խա­րու­թուն հե­րիք է է­նես, Մ­կո, շու­նըմ է պետք, լավ հաչան շա­նըմ տեղ չի­տե՞ս,- հար­ցը­րին կա­տա­կա­բան Չ­լո­ յի Մ­կո­յին: - Լավ կո­պա­լըմ առ ձեռդ, տե­ղը ը­սեմ, քնե,- գի­տակ մար­դու տեսք ըն­դու­նեց Մ­կոն,- կեր­թաս շրջան, կըմտ­նիս ու­ղիղ ա­գի­տա­ցիա­յի բաժին, ծո՛, էն­տեղ է­ման ազ­ղուն թու­լա­ներ կան` քիչ ու­տող, սա­ ղօ­րը հա­չող, վե­րին կու­զես փիր: - Թե՛զ­ է­րեք, պլա­նով նա­խա­տես­ված պե­տութ­յան հա­ցը փե­րեք,- և դեռ մի բուռ գա­րի կամ ցո­րեն չճա­շա­կած, հա­ ցով բեռն­ված սայ­լերի շա­րա­նը ձգվեց Ա­խալ­քա­լաք: - Հա՛, հա՛, ըշ­տը փե­րենք կը, փե­րենք,ձեռ­քը հպար­տո­րեն պար­զած Լե­նի­

նի ար­ձա­նի մո­տով անց­նե­լիս, Լևան բի­ձան հա­նեց քրքրված գլխար­կը և շա­րու­նա­կեց,- էլ ի՞նչ չըյ­րըդ թա­փած` բո­շի պես ձեռքդ տնկել ես: - Վե­րա­կա­ռու­ցու­մը քե­զի վրա է­կավ, Զա­վեն. տուն շի­նե­ցիր, թը­զը հարս փե­ րիր: - Տա­ռո­սը քե­զի, Մար­կոս, էդ­ման հարս­ մա քե­զի ը­ռաստ քա: - Ին­չըղ է ծո՛, բա­նըմ է­նել գի­տե՞: - Մենք վա­րեն շի­նե­լով վեր է­լանք, ին­քը վե­րեն քան­դե­լով վար ի­չավ, հը­բը չի­ տե՞,- ը­սավ Զա­վե­նը: «­Կո­րա՛նք,- ը­սավ գույ­նը պա­տի ծեփ դար­ձած գյուղ­սո­վե­տի նա­խա­գահն ու հրա­մա­յեց,- սաղ շեն­քը քա­րու­քանդ է­նել, գտնել հայ­րե­նի­քի դա­վա­ճան մկնե­րին, բնաջն­ջել անխ­նա»: Ս­տա­ լի­նի դրոշն էին բզիկ-բզիկ է­րե մկնե­րը, որ այն ժա­մա­նակ­նե­րում նույ­նիսկ թաղ­ման թա­փո­րի առ­ջևից էին տա­նում խաչ­ված մեր Տի­րոջ փո­խա­րեն: - Ի սե՜ր Աստ­ծու, ի­դիկ, ըշ­տը, շատ լավ է­ղավ, ծո՛, մեր մկնե­րուն հան­կարծ ձեռք չտաք,- մե­կու­սի հրա­հան­գեց Լևան բի­ձան,- բըլ­քի էն կռտած մոն­ղո­ լի­նա ու­տեն: - Ըն­կեր քննիչ, հը­լը էր­կու ան­քա­մա Ս­տա­լի­նին ու ձե­զի քրֆեց,- Հայ­կո­յի դեմ վկա­յեց Ա­չին, որ ա­մեն կերպ ու­ զում էր գոր­ծը իր օգ­տին շա­հել: - Վա՜յ-վա՜յ,- վա­խից ճչաց Հայ­կոն,ձու­նը քա գլխուս, ա­մա՜ն, նա­չալ­նիկ ջան, չհա­վա­տաս էս ղան­ջը­ղին (քա­ ծին), ըն­կեր Ս­տա­լինին ու ձե­զի քա­

նի՜-քա­նի՜ ան­քամ է իր քա­մա­կը թրե ու հա­նե: - Շա­յին, քի­չըմ ջուր թա­փել կու­զեմ, հըմհ ի­դի մար­թը վե՞վ է, ի­դի պա­տին վրա կանգ­նել ու չի գնում. ղա­րա­ղո՞լ է: - Ըխ­չի, ձենդ կտրե, ի՛նչ ղա­րա­ղոլ, Լե­ նինն է, բռնեն կը, սո՛ւս: - Լե­նինն է, ին­չի՞ է հը­բը յա­բա­նի ա­ծի պես է­լել քա­րե­րուն գլո­խը տընկ­վե: Լա՜վ ջուր թա­փե­լու տեղ էր ի­դի պա­ տը,- Ե­րևա­նի Լե­նինի ան­վան հրա­պա­ րա­կում ափ­սո­սան­քով ը­սավ Փա­րան մա­մը: - Հա­ցը պատ­րաստ է, բայց քիչ­ մա պատ­մե, հա­մով կը զրցիս դու,խնդմնդում ու խուն­ջիկ-մուն­ջիկ էր գա­լիս Մեծ Խան­չա­լլիում հյու­րա­սեր տան­տի­րոջ զվար­ճա­սեր կի­նը: - Ըխ­չի, մո­լը­րա՛ծ,- մի պահ հար­մա­ րաց­րեց, դուս կան­չեց ու խրատա­տու ը­սավ ա­մու­սի­նը,- ի­դի ի­շուն ձա­քին քով առ­կը­նիդ մի՛բա­նա, սը­լը-սը­լը դուս տա, է­տիկ շան խըս­յըթ ու­նի, քու վրա­դա կը բան սար­քե, կեր­թա գե­ղա­նը խայ­տա­ ռա­կե կը: - Հա­մո՛, ա­րի մա­հա­խո­սա­կա­նը դու ը­սե,- հա­րևան գյուղ թաղ­ման էի քնա­ ցե: - Ա՛յ մարթ, ի՞նչ խո­սիմ, ննջեց­յա­լին ես դյուզ­գու­նի չե­մա ճան­չե: - Ծո՛, խո քեզ­նեն կո­տո­րակ լու­ծել չենք ու­զե: Ընն­սուն տա­րե­կան մարթ է, քա­նի­մատ խըն­դը­լու բան ը­սե, քի­չըմ ու­րա­խա­նանք, էր­թանք քե­լե­խին,- կող­ քից հա­մո­զում էր մե­կը:

- Էդ ի՞նչ էր, մո՞ւկ էր,- հարց­րի քրոջս տա­նը, երբ դե­միցս պստլո մի բան փա­ խավ ու ա­րագ կո­րավ աչ­քիցս: - Վո՜ւյ քո­ռա­նամ, Տու­զիկս է,- ժպտա­ դեմ ը­սավ քու­րըս, որ շատ էր հիա­ցած տնա­յին իր շնի­կով,- քե­ռե­ցեն ամն­չել, պա­տին ծակն է մտել: - Ըխ­չի՛, ես օր մեռ­նիմ,- դի­մեց ընն­սու­ նամ­յա մա­հա­մերձ Զա­րեն հո­ղոբ­կինս իր հար­սին,- դսի դու­ռը կողպ պա­հե, ըշ­կըդ բո­լորդ է­րե, Աս­սու սի­րուն, Քոռ Պո­ղո­սենք շնեն շատ են, տու­նը սաղ թալ­նեն-տա­նին կը, հաս­կը­ցա՞ր: - Հաս­կը­ցա,- ը­սավ,- մա­րի՛, և բո­լորս, լա­ցի փո­խա­րեն, քա՜հ-քա՜հ ծի­ծա­ղել սկսե­ցինք: - Պետք չէ, Հա­մո՛, վե­րու փա­րադ, ա­շե՛ կնե­ղե­նամ,- ը­սավ բժիշ­կը: - Չ­տամ, է­տև ա­վե­լի շատ տի նե­ղե­նաս, բժիշկ ջան,- ը­սի ես: - Ծո Հա­մո՛, ա­մոթ է, մե­ռե­լին մար­թա­ վա­րի թրա­շըմ է­րե, օր իսման չտա­նինք թա­ղե­լու: - Գե­րեզ­մա­նա­տուն կեր­թա, կար­քը­վե­ լու խո չի էր­թա, ի՞նչն է ա­մոթ,- ի­րանց տրա­մա­բա­նութ­յամբ պա­տաս­խա­նե­ցի ես: - Հո­րող­բա՛ր, Նա­զել հո­ղոբ­կինս օր մեռ­նի, զոնք­չիս քե­զի տի տամ,- հի­ վանդ էր, սիր­տը շա­հել ու­զե­ցի, համ էլ գի­տեի, օր վրան վա­ղուց աչք ու­նի: - Էլ ի՞նչ հին էր­թե­րը կեր­նես,- դեմ­քին ժպիտ է­րևաց. է­տևա, հարց­նե­լու պես,

ցած­րա­ձայն ը­սավ` օ­րը քա` մը­տեդ չել­լե՞: - Հա­մո՛, ել գոր­ծի ա­շենք, ցո­րեկ է­ղավ,ա­ռա­վո­տից էդ էր ա­սում: - Մի՛խան­քա­րե, այ կը­նիկ, բան կը գրեմ,- ը­սի նեղ­ված: - Վա­ռե­ցիր քու գրե­լովդ,- ա­վե­լի նեղ­ ված ը­սավ ին­քը,- ի­դի գրած­ներդ հը­լը կար­թա, մնա­ցած­ներ­նա է­տև գրե, չը­ փա­խան: - Հա­մո՛, կըն­կաս քա­նիմ ա­միս քովդ փե­րեմ, վար­ցը­դա տամ, գլխարկ կա­րել սոր­վե­ցու,- ը­սավ Սա­նոն: - Փի՛ր, ին­չըղ օր կու­զես, է­տև վայ­թե ետ տա­նիլ չըկր­նաս. փա­րեցե­դա ըլ­լիս, կըն­կա­նե­դա,- շի­տա­կը ը­սի ես: - Ինքս ինձ, իմ չա­փով միշ­տա հար­քել եմ: Իմ շրջա­պատն էլ է իմ նկատ­մամբ հար­գան­քով է­ղել,- այդ­պես մտա­ծում էի թա­խի այ­նի օ­րը, երբ պատ­կե­րա­ ցում­ներս մի վայրկ­յա­նում հիմ­նի­վեր փոխ­վան: - Բաբ­կեն,- ա­մուս­նուն ձեն տվեց մեզ­ նից ոչ պա­կաս կա­տա­կա­սեր տի­կին Օ­ֆի­կը,- շո՛ւտ­ ա­րի, կա­պիկ­նին է­լի է­կել են: - Ին­չի՞ բժիշկ չես կան­չե, տա­քութ­յունս 39 աս­տի­ճան է,- ը­սի կնոջս: - Քե­զի տա­քու­թուն վե՞վ է տվե, փեշ­կը կաս­նի, տա­քու­թունդ կիշ­նի: - Փեշ­կը ան­ցավ, է­լի չի իշ­նի,- բո­ղո­քե­ ցի ես: - Է, հի­մի թո­ղա չիշ­նի, ա­վե­լի լավ, ա­ռա­չը ձմեռ է,- ը­սավ կինս:

- Ախ­պո­րը հեզ­նիմ, ուր­տի՞ց եք,- Խո­ ջա­բե­կի կամր­ջից աս­նե­լուց էր­կու տղա գո­ռա­ցին մեզ: Ախ­պոր­նա հեզ­նիմ, քու­րոշ­նա,- հույսս մոր­քու­րիս տղա­նե­րուն վրա, պա­տաս­ խա­նը տվե­ցի ես: Գ­նա­ցինք գի­շե­րե­լու մոր­քու­րան­ցըս տու­նը: Դու­ռը տղան բա­ցեց, տե­սավ ինձ ու հետ գնաց. մայ­րը ներ­սից ձեն տվեց. - Ա­րի՛, գառ ջան, մոր­քու­րիդ տղուն հետ հար­ցու­բա­րև է­րե: - Մոր­քուր ջան,- հարկ հա­մա­րե­ցի մի­ ջամ­տել ես,- կարմն­ջին վրա մենք ար­ դեն հար­ցու­բա­րև է­րել ենք: - Բա­լա՛ ջան, թախ դու բա­նա­կեն քաս, ես խելքս թռցը­նեմ, խել­ռիմ կը հաս­ տատ,- Վիկ­տո­րին բա­նակ ճամ­փե­լիս, ար­ցուն­քա­խառն հա­վա­տաց­նում էր մայ­րը: - Է, ի՞նչ է­նեմ հի­մի, այ մարս. բա­նա­ կեն տո՞ւն քամ, թե գնամ ու­ղիղ Սու­ րամ` խելռ­նոց,- մեկ­նե­լուց ա­ռաջ կա­ տա­կեց Վիկ­տո­րը: - Ծո Վա­սո՛, ինչ շուն մարթ ես,- քաղք­ ցի Գ­րի­շան կը­սե ղա­բուռ­ցի Վա­սո­յին: - Մե­զի պես շներն օր չըլ­լեին, ձե­զի պես ի­շա­նուն ջա­նը­վըր­նին շա­տունց կե­րել էին,- կը­սե Վա­սոն: - Մոլ­լա՛, աս ի՞նչ կե­նես, հար­ցը­նում է մե­կը,- մոլ­լան խար­տո­ցով մթան մեջ մար­քին դռան զըռ­զան կը կռե, օր դար­ ման գող­նա: - Սազ կը չա­լեմ,- պա­տաս­խան կու­տա

մոլ­լան: - Ի՞ն­չըղ կը սազ չա­լես օր, ձե­նը չի էլ­ լե,- նո­րեն զար­մա­ցած հարց կու­տա մար­դը: - Սա­պախ­տա՛ն, է­սոր ձե­նը սա­պախ­ տան քու­քա,- կը­սե մոլ­լան: - Կ­նիկդ յա­մա՜ն-յա­մա՜ն պը­տը­տի­կը,էս ծանր լու­րը բա­րե­կա­մա­բար ծա­նու­ ցում են խո­ջա­յին: - Ուր­տե՞ղ կը պը­տը­տի,- հե­տաքրքր­ վում է խո­ջան: - Սաղ թա­ղով մեկ, խո­ջա,- լի­նում է պա­տաս­խա­նը: - Թա­ղով մեկ ի՞ն­չըղ կը պը­տը­տի օր, մեր տու­նը հը­բը հեչ չի քա,- իր զար­ մանք-տա­րա­կու­սանքն է կրկին հայտ­ նում խո­ջան: - Ծո՛, ի­սի կնի­կը ա­շես ղո՞րթ կու­լա, թե՞ մե­զի հը­րի­ֆի տեղ է թրե,- զուռ­նա­չի Բա­բա­նը բո­թեց ըն­կե­րո­ջը: - Չա­լե ջա­նըմ, քու ինչ գործդ է. ի­րեն մար­թը, ին­քը,- ը­սավ ըն­կե­րը: - Ինչ­խո՞ր գործս չէ, մենք կը­նիկ չու­ նինք, ինչ է, էս դը­վըն մե օր­մա մեր դու­ ռը կը չո­քի, ախր: - Ծո՛, այ­սի մեր լա­կոտ­նե­րը խոճ­կո­րի չա­փա խելք չու­նին, չի­տեմ ի՞նչ է­նեմ,բո­ղո­քեց Ար­մի­նը իր բախ­տից, երբ հա­ րա­զատ տղա­նե­րը հա­մագ­յու­ղա­ցի­նե­ րից մե­կի քե­լե­խին է­լի հար­բե­ցին: - Ին­չի՞ ես նե­ղե­ցե, Ար­մին, ի՞նչ են է­րե,հե­տաքրքր­վե­ցին մար­դիկ: - Ծո՛, ի՞ն­չըղ չնե­ղե­նամ. մեր խոզն օր ցըկ­նի կը, ձա­քե­րը կել­լեն մոր պըտ­ կը­նուն կը վա­զեն: Էս բե­դով­լըթ շան

լա­կոտ­նե­րը մո­րե­րեն չե­ղած բու­թիլ­քա­ նուն կը վա­զեն: - Վարդ, էս ի՞ն­չըղ ես զպնել, իս­կա­կան ա­նո­թի տար­վա վար­ժա­պետ ես դառ­ ցել, ծո՛,- ը­սավ Մո­րի­սը: - Հա՜, Մո­րիս ջան,- ը­սավ Վար­դը,- ես օր չըզպ­նեի, դու ին­չը՞ղ տի չա­ղա­նա­ յիր, խոզ դառ­նա­յիր,- պա­տաս­խա­նը տվեց Վար­դը: - Ես սաղ կյան­քըս մար­թես բան չհաս­ կը­ցա,- բո­ղո­քեց տի­կին Սոֆոն,- քա՜, իս­կա­կան պո­լի չուլ կըլ­մա­նի: - Ըխ­չի, օր էտ­քան դժգոհ ես, հի­մի կու­ զե՞ս օր մարթդ մեռ­նի,- ը­սավ Մայ­րոն: - Է, ի­րան ի­շուն սատ­կի­լը վե՞վ կու­ զե,- ա­մուս­նուն պաշտ­պա­նեց տիկին Սո­ֆոն: - Մա­թիկ հո­փար,- փոք­րիկ Ար­մոն Մեծ Ա­րագ­յալ գյու­ղի խա­նութում դի­մեց վա­ ճա­ռո­ղին,- 900 գրամ շա­քար տուր: - Ծո՛, լա­կոտ, 900 գրա­մը վերն է, կի­լոմ ը­սե, ըշ­տը: - Ըշ­տը քու տված կի­լոիտ չա­փով կը­ սեմ, Մա­թիկ հո­փար, ժպիտով ըսավ Արմոն: - Մ­խի­թա՛ր, էս ի՞նչ բան է,- հարց­րի եղ­բորս տղա­յին,- ես բարձր կը խո­սիմ, հարդ չի ի­մա­նա, մարդ կա­մաց կխո­սի` կի­մա­նա: - Է­նոր­նա չի ի­մա­նա, հո­փար ջան, ըշ­ տը վա­խե­նա­լուն «հա» կը­սե: - Գ­րա­զի պայ­մա­նը էս է,- ը­սավ Բա­քա­ նը մշակ Օ­նե­սին,- ի՞նչ ի­րով խա­փեին

(ձեռ­քը տա­յին) էդ ի­րը մնար պարտ­ վո­ղին: Ջի­նը­կը (գրա­զը) քա­շե­ցին, մրցա­նա­ կը թան­կա­նոց էր, եր­կար ժա­մանակ պարտ­վող չկար: - Օ­նես ջան, յա­տա՛ստ,- Ար­զու­նի թաղ­ մա­նը, դա­գա­ղի բռնա­կը զիջե­լով Օ­նե­ սին, Բա­քա­նը գո­ռաց,- դիա մե­ռել­նա քե­զի: - Հաս­նենք և անց­նենք ԱՄՆ-ից,- այս կո­չով ա­վար­տեց շըրջկենտ­րո­նից ե­կած և ու­ղիղ էր­կու ժամ ճո­ռո­մա­բա­ նող քա­րո­զի­չը իր ան­լի ե­լույ­թը: - Ա­մե­րի­կա օր հաս­նինք, ես ու դու ա­րի իշ­նինք, էլ ա­ռաջ չանցնինք,- կող­քի­նի ա­կան­ջին շը­շըն­ջաց Սե­թո քե­ռին: - Կա­րե­լի՞ է ձեր էս ա­նա­րատ մեղ­րին ինչ-որ բան ա­վե­լաց­նել,- մեղ­րը գնե­լուց հե­տո, հար­ցը­նում է մի ե­րի­տա­սարդ իր մեղ­րը գո­վող Սե­թո քե­ռուն: - Ան­հոգ կա­ցեք, ա­մեն ինչ ար­ված է,ա­սում է Սե­թո քե­ռին: - «­Գոր­ծա­րա­նը` բան­վո­րին, հո­ղը` գյու­ղա­ցուն» լո­զուն­գին ես չեմ հա­վա­ տում,- ան­հա­տի պաշ­տա­մուն­քի տա­ րի­նե­րին միամ­տա­բար հայտա­րա­րում է քե­ռի Սե­թոն: - Չես հա­վա­տա, հա՛,- սպառ­նում է պե­ տա­կան մի պաշ­տոն­յա,- դե մե քի­չըմ սպա­սե, է­ման աք­սոր քշել տանք քե­զի: - Ա՛յ, այ­դոր կհա­վա­տամ,- վստահ պա­ տաս­խա­նում է Սե­թո քե­ռին: - Կ­նե­րես, նո­րից կտրե­ցի,- ար­դեն վե­ ցե­րորդ թղթի կտորն էր վար­սա­վի­րը

կպցնում Սի­մոն քե­ռու դեմ­քին, ար­նա­ հո­սութ­յու­նը դա­դարեց­նե­լու հա­մար: - Լավ կըլ­լի, ուս­տա, ար­հեստդ փո­խես, դու լավ շպալ (պաս­տառ) զայ­նող կըլ­ լիս,- խոր­հուրդ տվեց Սի­մոն քե­ռին: - Փառք Աստ­ծու, սաղ ու սա­լա­մաթ եմ,- պա­տե­րազ­մի մաս­նա­կից Սե­թոն նա­մակ գրում, հանգս­տաց­նում է տա­ նե­ցի­նե­րին: - Ե՞փ տի մե­մա քե­զի տես­նինք, Սե­թո ջան,- գրում են ծնող­նե­րը: - Երկ­րորդ ա­միսն է նա­հան­ջենք կը: Իս­ման օր էր­թա, ըշ­տը մի էրկու շա­ բա­թից ­հույս ու­նիմ, օր տա­նը ըլ­լիմ: Տես­նինք, համ­փե­րենք,- պա­տաս­խան նա­մա­կով մխի­թա­րում ու հույս է տա­լիս Սե­թոն: - Ա­փա՛ր, կըր­նաս մե հա­տըմ բաց թող­ նե,- ը­սավ բժիշկ Ար­չի­լը,- Ա­փա­րի ա­ղի­ նե­րը գա­լար­վում էին, եր­րորդ օ­րը փո­րը կապ­վել էր: - Ծո՛, չը­կա, Ար­չիլ ջան, չը­կա՛. օր ըլ­լիր` քեզ­նեն վե՞վ կը խնայեր,- ցա­վից գա­ լար­վե­լով էլ կա­տա­կեց Ա­փա­րը: - Ա­փար ջան, դու­նոր մե­ռար, քը­նա­ ցի՜ր, հբը ի­դի բու­խար փա­փաղդ վե՞վ դի թը­նե, ի­դի խռոմ սափկ­նիդ վե՞վ դի հաք­նի...լացն ու կա­կա­նը թը­նե կը Զի­ լոն: - Քա՛, հը­լը սուս, հար­սաբ­լա,- հար­ ցը­նում է տե­գեր­կի­նը,- թե ես գի­տեմ` Ա­փա­րը նը բու­խար փա­փաղ ու­նիր, նը էլ խռոմ սա­փոկ: - Ա՛խ, գի­տե՜մ, չու­նիր, չու­նիր, հը­մը առ­նե­լու միտք շատ ու­նիր,- ի­րեն չի

կորց­նում հար­սաբ­լան: Զի­լո մոր­քուր, ի՞նչ շո­րե­րով տի թա­ ղենք մեր Ա­փա­րին: - Ախ է­նիկ ֆուտ­բոլ ըշ­տը շատ կը սի­ րեր. տրու­սիկ-մայ­կով թա­ղենք: - Ա­վե­տիք պապ, հա­զար տա­րի էս թա­ ժա տունն ու էր­թի­քը թող ձե­զի ծա­ռա­ յեն,- հո­ղը կտու­րը նե­տող հա­րևան­նե­րը մաղ­թե­ցին խո­րո­վա­ծի սե­ղա­նի շուրջ: - Սաղ ըլ­լիք, տղաք ջան,- իր բա­ժա­կով օրհ­նան­քի խոսք ը­սավ պա­պը,- իշ­խոր դուք իմ էր­թի­քըս հո­ղե­ցիք, էդ­մա­նա Աստ­ված ձե­զի հո­ղե: - Ըխ­չի՛, ի՞նչ է­ղավ,- տան մեջ բարձր ճիչ լսվեց,- հար­ցը­րին տա­նե­ցի­նե­րը հար­սին: - Մ­կեն վա­խե­ցա,- ը­սավ գույ­նը քցած հար­սը: - Ա՛յ, հա՜յ,- քմծի­ծա­ղեց սկես­րայ­րը,սաղ տու­նը քեզ­նեն կը վա­խե­նա, դու­ նա` մկե՞ն: Էս ո՞ւր ենք հա­սել` ձեռ­քը թա­փով ծնկին զարկեց մար­դը: - Մա­րա՜լ է մա­րա՜լ,- Վար­դա­վա­ռին տե­սած աղջ­կա հա­մար ը­սավ Խա­չոն,Օ­նես, ըշ­կըդ վրան պա­հե, ձեռ­քե բաց չթող­նենք: - Էլ ի՞նչ պրծում,- ո­գևոր­վեց Օ­նե­սը,գի­շե­րը զօր կե­նեմ, օր ա­ռիթ գտնիմ, հե­տը խո­սիմ: - Ծո՛, ես քե­զի չը­սի` ըշ­կըդ վրան պա­ հե... - Ըշ­կըս վրան է, ար­խա­յին կաց, է­սա-է­ սա կխո­սիմ,- հանգս­տաց­րեց Օ­նե­սը: - Ծո՛, դը­թում, ի՞նչ դի խո­սիս, ի­դիկ

մարն է, աղջ­կան տա­րել են: - Ի՜նչ լավ ես բար­ձել, քա­նի՞ կու­բա­ մետր է,- հարց­նում է Ա­շոց­քից գյում­րե­ ցի Կա­րո­յի մե­քե­նա­յի խցիկ բարձ­րա­ ցած ու­ղևո­րը, ո­րին Կա­րոն այդ­պես էլ չի պա­տաս­խա­նում: Ու­ղևո­րը մեկ ռուբ­լի է տա­լիս և Բոգ­ դա­նով­կա­յում իջ­նում: Կա­րոն, խցի­կից թեք­ված, փո­ղը վե­րա­դարձ­նում է և բղա­վում` ութ: - Ա՛յ տ­ղա, ութ ռուբ­լով ես Ռոս­տով կհաս­նեմ,- ա­սում է ու­ղևո­րը: - Չէ՛, փա­րա չմու­զի, ութ կու­բա­մետ­րիմ բար­ձի,- ա­սում է Կա­րոն: - Չ­մո­ռա­նա՛ս, առ­նե­լիք փա­րա ու­նինք` Ա­րու­թը` 1200 ռուբ­լի, Օնե­սը` 500 ռուբ­ լի, Գի­նո­սը, մար­թը էր­կու օր ա­ռաչ պարտ­քը տվեց,- մեկ-մեկ հի­շում ու մո­ ռաց­կոտ կնոջ հի­շո­ղութ­յունն էր թար­ մաց­նում մա­հա­մերձ ա­մու­սի­նը, ում ժա­մերն այ­լևս հաշ­ված էին: - Առ­նե­լիք փա­րան վե՞վ կմո­ռա­նա,բարձ­րա­ձայն մտա­ծեց կի­նը: - Հա՛, տա­լի­քա շատ ու­նինք. Ա­լե­քին, Մ­կո­յին, Չի­լա­րու­թենց Վարո­յի­նա մենք ենք պարտք, չէ՞, ցու­ցա­կը կա... - Մե­ղա՜, մե­ղա՜, քա՛ էս մար­թը հո­գուն հետ է, ի­րան-ի­րան զա­ռանցե­կը,- թաշ­ կի­նա­կը չոր ըշ­կե­րուն տա­րավ կի­նը: - Ծո՛, ին­չի՞ միշտ Ժո­րա­յին կուշտդ կառ­նես, մեն­քա մարթ չե՞նք,- վա­րորդ Ռու­բե­նից դժգո­հե­ցին ըն­կեր­նե­րը: - Ժո­րա­յին կա­րո­տը խո չեմ, տղա՛ք,պար­զա­բա­նեց Ռու­բե­նը,- է­նոր գլո­խը, ըշ­տը, մեծ է, ինս­պեկ­տոր­նե­րը չեն կայ­

նես­նե: - Աստ­ված այ­դի մե հա­տիկդ ա­մուր պա­հե, օ­րեօր վեր քա, չի­նը­րի ծառ դառ­նա, քույ­րի՛կ ջան,- օրհ­նեց աղ­քատ մի մարդ, հույս ու­նենա­լով, որ հաց թխող Ֆ­լո­րը հա­ցըմ կու­տա: Կոլ­լո Ա­րու­թի­կը, որ Ֆ­լո­րի ա­մու­սինն էր, ոչ թե մի­նու­ճա­րը, տե­ղեն թիք­ցավ ու քը­ֆըր­տել սկսեց, կար­ծե­լով, թե հա­ րևան­ներն են սոր­վե­ցու­ցե, նես ու­ղար­ կե, բայց տի­կին Ֆ­լո­րը, բա­րի ժպի­տը դեմ­քին ու աչ­քե­րի մեջ, հաս­կա­ցավ, որ աղ­քատ ու սո­ված մարդ է, մի քա­նի հաց փատ­տեց, թրեց ղոլ­թու­ղը` ա­կան­ ջին մե­կու­սի շշնջա­լով. - Է՜, ախ­պեր ջան, է­տոր չի­նը­րի բոյ քա­շե­լը բըյ­լի կե­նե մե­կալ լուս աշ­խար քա­լուն: - Մա­նան քու­րիկ, բա­նըմ ը­սեմ, չնե­ղե­ նաս,- ը­սավ քյո­սա (ա­մուլ) Վա­լո­դը` աչ­քը հա­վե­րին,- մեծ կը­նիկ ես, տա­սը հա­վին ին­չի՞ տա­սը խո­րոզ կպա­յես, մե­կը հե­րիք չէ՞: - Վա­լոդ ջան, դիա այ­դի ին­նը հա­տը քե­զի պես են, ըշ­տը, մեկն է հա­վե­րին պի­տա­նի խո­րոզ,- ը­սավ Մա­նա­նը: Շրջ­կո­մի քար­տու­ղա­րը նեղսր­տեց. - Տո չո­բա՛ն, ա­ղա­յի պես ես կայ­նե, ը­սես դու ըլ­լիս քար­տու­ղա­րը: - Ծա­ռան ի՞ն­չըղ կը կայ­նի օր, ցուց տու, կայ­նիմ,- ը­սավ չո­բա­նը: - ­Քար­տու­ղա­րը լռեց, ը­սե­լու բան չու­ նիր: Չո­բա­նը ա­վե­լաց­րեց. - Դու ա­ղա­յի պես կու­տես, ես չեմ նա­ խան­ձի, իմ ա­ղա­յի պես կայ­նե­լուս դու

ին­չի՞ կը նա­խան­ձիս, մարթ Աստ­ծո: - Տե­սա՞ք տղա՛ք, ան­տեր խո­զը մտել խա­ղո­ղը իս­տակ կե­րել է, խայ­տա­ռակ է­ղանք,- ը­սավ տա­նը աշ­խա­տող­նուն հա­մար խա­ղող գնած Հա­նու­մը: - Ծո՛, ի՞նչ խոզ, թե խոզ է, չե­չե­րը ին­չի՞ չի կե­րե,- ը­սավ վար­պե­տը: Հա­նու­մը ծի­ծա­ղեց (գի­տեր, օր ի­րանց Հայ­կա­զին է­րածն է). - Է­տիկ քե­ռան­ցըս խոզն է, ուս­տա, չե­ չե­րը շատ ան­քամ չիա ու­տե: - Օ­սեփ պապ, նա­մա­կը թուր­քե­րեն է, գյու­ղում ոչ մե­կը չը­կըր­ցավ կար­թա, դու ի՞ն­չըղ հա­յե­րեն կը կար­թաս: - Օ­ղուլ, ին­չի՞ գլխանց չը­սիք, օր թուր­ քե­րեն կար­թա­յի,- նե­ղե­ցավ պա­պը: - Օ­սեփ պապ, խա­բա՞ր ես, ա­մե­րի­կա­ ցիք լու­սին են թռե: - Ե՞փ, ձաք ջան,- զար­մա­ցավ պա­պը: - Է­րեկ ի­րի­կուն: - Ծո՛, ե­սա կը­սեմ` ին­չի՞ ի­րի­կու­նը գլխուս հող կը թա­փիր,- ա­վե­լի զար­մա­ ցավ պա­պը: - Ա՛յ մարթ, գո­նե վեր­չի­նը է­րե­խուն տուր, ըշ­քը մե­չը մնաց,- զայրա­ցավ Եր­ մո­նը տանձ ու­տող ա­մուս­նու վրա: - Կի­սենք, հա՞, բա­լես, կե­սը քե­զի, կես­ նա պա­պա­յին,- ը­սավ Մ­կոն:

- Աշ­նան ա­միս էր: Գան­ձա­ցի Լու­սոն, ե­րեք տղա­նե­րի հետ, գնաց հա­րևան գյու­ ղե­րը` ձմռան պա­շար ճա­րե­լու: Ան­ցել էին մի քա­նի գյուղ, հա­սան Կար­տի­կամ: Ջ­րա­ փին` բոս­տան­նե­րի մոտ տե­սան մի մար­դու, բա­րևե­ցին և սկսե­ցին խո­սակ­ցել հե­տը: - Քե­ռի, լավ բոս­տան ու­նիս, հարկ է, որ մեզ բա­րիք­նե­րով քի­չըմ օք­նես,- զրույ­ցը սկսեց տղա­նե­րից մե­կը: - Հա՛, տղաք ջան, օք­նեմ ա­մեն ին­չով, թե խոսք կու­տաք, օր դու­քա ին­ձի օք­նեք: - Ը­սե, քե­ռի, դու ին­չի՞ կա­րիք ու­նիս: - Ե­սա, տղաք ջան, թըքմ (մե­նակ) մարթ եմ, լավ հալ ու վախտ ունիմ, կնիկ չու­նիմ: Հի­մի ի­մա խըն­թիր­քըս է­նե, օր ձեր գե­ղը լավ կընկա­նըմ տեղ է­նեք, քամ փե­րեմ, ձե­զա շատ բա­նով կօք­նեմ,- ը­սավ մար­թը: Եղ­բայր­նե­րը ի­րար ե­րես նա­յե­ցին, ժպտա­ցին: - Քե­ռի, թե գիտ­նանք` ը­սա­ծիդ տեր մարթ ես, գեղն ինչ պի­տի է­նես, ա­հան կը­նիկ, հավ­նի՞ս կը,- ը­սավ Թևա­նը: ­Բոս­տըն­ջին նա­խօ­րոք զննել էր կնո­ջը, կա­մաց-կա­մաց, թու­քը կուլ տա­լով, ժպտաց. - Հավ­նիմ կը, տղաք ջան, հա՛,- հո­ժար ու ան­կեղծ ը­սավ մար­դը: Կ­նոջն էլ հարց­րին, մի քիչ շուռ ու մուռ գա­լով, մի քիչ «ա­ման, դե ե­սի՜մ» ը­սե­լով, տվեց իր հա­մա­ձայ­նութ­յու­նը: Բոս­տան­ջու ու­րա­խութ­յու­նը չափ ու սահ­ման չու­ներ. թո­ղեց աշ­խա­տանքն ու հյու­րե­րին տա­րավ տուն: Ցույց տվավ տու­նու­տե­ղը, ողջ ու­նեց­ված­քը, գառ մոր­թեց, գո­հաց­րեց բո­լո­րին, իր հա­վա­նած կնո­ջը թո­նի­րը վա­ռել տվեց, կե­րա­կուր­ներ ե­փե­ցին, նըս­տե­ցին սե­ղան: Է­կող-գնա­ցող հա­րևա­նուն էլ աչ­քա­լույս տվեց, որ ին­քը ար­դեն ա­մուս­նա­ցել է: Տ­ղա­ ներն էլ, ի­րար նա­յե­լով ու մե­կու­սի աչ­քով ա­նե­լով, ա­նակն­կալ շրջա­դար­ձի առ­ջև կանգ­նած մո­լոր կնո­ջը հա­մո­զում ու հույս էին տա­լիս. - Մոր­քուր, լավ մարթ է, շատ լավ տու­նու­տեղ ու­նի, բիր­տըմ (հանկարծ) միտքդ չփո­խես, ա­մոթ է: Տան տերն էլ, ե­ռան­դի գա­լով, կե­նաց­ներ էր ա­ռա­ջար­կում ու աշ­խուժաց­նում հյու­ րե­րին: - Դե քե­ռի, դու­նա սաղ ըլ­լիս, ջուխտ մնաք, մե­զի ա­մո­թով չե­նես, մեն­քա այ­սի ա­ղու­հա­ցը մտիան չե­նենք, ձեր թանկ կե­նա­ցը: Ին­չի՞ կը­սեն թե` Աստ­ված օր տա, չի հարց­նե` ում տղան ես: Ը­սավ Պետ­րեն ու շարու­նա­կեց` տղա՛ք, խմե­ցեք, քե­ռի, դու­նա ել գոր­ծի ա­շե, մենք կու­շա­նանք: Մեր այ­սի ու­նե­ցածն ու քու տվա­ծը քու սա­լով պի­տի տա­նիս Գան­ձա: Էս կըն­կան­նա մենք խո հոս չենք թող­նե, դու քու­քաս, մո­տիկ­նե­րուն մի­րո­ցը տկեն կանց­նիս, ինք­նա ու­նեց­վածք, շոր ու կո­ղինք, կա­րա­սի, ա­ման-չա­ման կու­նե­նա, քու ձեռ­քով քու սա­լիդ կբառ­նաս, ի­րար հետ էլ, լուսն­յակ գի­շե­րը պաք­տը­վե­ լով, Ավ­ջա­լե­ցեն քու­քաք Կար­տի­կամ:

- Տ­ղա՛ք, լավ չէր ըլ­լի, օր իմ հախ­լուս (բա­ժի­նը) մնար հոս, մե­մա չտան­ջեինք: - Չէ՛ քե­ռի, ջա­հել կը­նիկ, ինչ տան­ջանք, մե­զի էտ­քան միա­նիտ մի գիտ­նա, ի­րան բա­րե­կամ­նուն սրտե­րը շա­հել է պետք: Քու կը­նիկդ, քու սալըդ, դո՛ւ, էլ չու­շա­նանք: Տան­տե­րը ու­րա­խութ­յու­նից հար­բեց, ա­ղի պես հալ­վեց ու է­րե­խու պես են­թարկ­վեց հյու­րե­րին: - Քե­ռի՛, շատ բախ­տա­վոր մարթ ես, կե­ցած տեղդ էս­ման կըն­կա տեր է­ղար, մեզ­ նեն ի՞ն­չըղ տի շնոր­հա­լալ ըլ­լիս: - Հա՛, տղաք ջան, իմ ու­նեց­վածքս, սալս-մալս ձե­զի հա­լալ ըլ­լի, ինչ օր կու­զեք, բառ­ցեք, միք քաշ­վի, ես ձեզ­նեն շատ-շատ գոհ եմ: Սայ­լը լծե­ցին, ի­րենց ու­զա­ծին չափ բերք ու բա­րիք բար­ձե­ցին, ճամ­փի հաց ու ջուր ա­ռան. Գան­ձա՜, ուր ես, օր է­կանք: Ի՜նչ ու­րա­խութ­յուն էր, որ բե­ռով, պա­շա­րով տուն էին դառ­նում: Տան­տերն ա­վելի էր ու­րախ, օր հա­ջո­ղութ­յու­նը իր ոտ­քով իր դուռն էր է­կել: Կ­նոջ ու­րա­խութ­յունն էլ էր նկա­տե­լի, թե­պետ հա­մես­տութ­յան ու զսպվա­ծութ­ յան շղարշ կար դեմքին, սա­կայն տուն ու տե­ղով, ու­նեց­ված­քով մարթ էր գտել, և դա նրան ի­րա­պես չէր կա­րող չու­րա­խաց­նել: Այդ­պես էլ, ա­նո՜ւշ խո­սակ­ցե­լով, ի­րիկ­ վա կողմ հա­սան Գան­ձա: Սայ­լը Պետ­րեի տա­նը բեռ­նա­թա­փե­ցին, և տան տիկ­նո­ջը պատ­վի­րե­ցին հաց ու ջուր պատ­րաս­տել: Հ­յու­րը թե. - Չէ Պետ­րոս ջան, իմ խուր­ջի­նը գի­տեք` օր­հաց ու ջուր կա, ե­լեք էր­թանք, իմ հախ­լուս առ­նեմ, էր­թամ, մի՛ք­ ու­շաց­նե: Որ գնա­ցին կնոջ տու­նը, մե­կը ար­դեն մթան մեջ ա­թար էր ղա­լաղ («է­րե­բու­նի» շար­ված­քով շա­րել) դնում: Թևա­նը թե. - Այ­դիկ է էս կըն­կա մո­տիկ մար­թը, մո­տե­ցի, բա­րև տու: - Ղո­նաղ ենք է­կե,- բա­րևեց ու ը­սավ ան­ծա­նո­թը,- կըն­թու­նե՞ք: - Ղո­նաղն Աստ­ծունն է, ին­չի չէ, հա­մե­ցեք, բա­րով է­կաք, քա­լեք նես էր­թանք,ը­սավ էդ մար­դը: Նես մտան, նստե­ցին, Թևա­նը բո­թեց. - Քե­ռի՛, ը­սե, վախտ (ժա­մա­նակ) մի կորց­նե: Մի էր­կու ան­գամ, օր մար­թուն ստի­ պե­լով մղե­ցին գործ­նա­կան քայ­լի, հյու­րը թե` - Բա­րե­կամ, չես ը­սե` ին­չի՞ ես է­կե: - Է՜, ի՞նչ ը­սեմ, բա­րով, հա­զար բա­րի: - Չէ, իմ քալս այ­սի օղ­լու­շա­ղին հա­մար է. մեր տու­նը է­ղան, խոսք բաց­վավ օք­ նե­լու հա­մար, ե­սա ը­սի` տղաք ջան դու­քա ին­ձի պի­տի օք­նեք, կը­նիկս մե­ռած է, ձեր գե­ղը կըն­կա­նըմ տեղ է­րեք: Տ­ղաք­նա, ըշ­տը, ցուց տվին էս օղ­լու­շա­ղին: Ե­սա հավ­նա, ինք­նա իմ տու­նու­տեղս, ու­նեց­ված­քըս տե­սավ, հավ­նավ: Ի­րար լի­զու հաս­կը­ցանք: Ը­սին օր, դու­նա է­սոր մո­տիկ մարթն ես, կու­զիմ, ըշ­տը, մի­ջամ­տիք, առ­նեմ էր­թամ: Էս բա­նի, գոր­ծի սրա (ժա­մա­նակ), մեն­նըկ եմ, տու­նըս կը­նիկ­մարթ չկա: Ան­հար­մար ու ան­սո­վոր լռութ­յուն տի­րեց: Տան­տե­րը փոր­ձում ու չէր կա­րո­ղա­նում

լսած­նե­րը հաս­կա­նալ, չէր կա­րո­ղա­նում ա­կանջ­նե­րին հա­վա­տալ, դեմ­քին հի­մար ժպիտ էր գծագր­վել: Տ­ղա­ներն էլ մյուս կող­մից մե­կու­սի բո­թում ու բզում էին հյու­րին. - Քե­ռի՛, մի ու­շաց­նե, ը­սե, ճամ­փա տի էր­թաս: Քե­ռին, ու­շա­ցու­մով, ա­վե­լի հե­տևո­ղա­կան ու հա­մառ կրկնեց. - Ա՛յ մարթ, ձեն հա­նե, գլոխդ ին­չի՞ կա­խե­ցիր, ա­զա­բաղ­ջիկ խո չես նշա­նե, մի՛ ծան­րաց­նե, օր­փեվա­րուն գոր­ծը էս­ման է: Ա­խըր էս հար­սին խել­քը կտրեց, օր հա­մա­ ձայ­նավ, չէ: Տան­տե­րը, ա­նօգ­նա­կան ու շվար, նա­յեց իր տղա­նե­րին, աչ­քի տա­կով նաև զննում էր հյու­րին: Վեր­ջա­պես խո­սեց ա­սե­լի­քը չի­մա­ցող մար­դու անվճ­ռա­կա­նութ­յամբ. - Ծո, ա՛յ մարթ, լավ չէր ըլ­լի գե­ղեդ առ­նեիր, մե­մա ի­սոնց խել­քին չընկ­նեիր, հաս­ նեիր իս­տեղ: Գ­յու­ղա­կան սո­վո­րույ­թով, մթնող օր­վա հետ, տուն են մտնում Գասպա­րի եղ­ բայր­նե­րը` Մել­քո­նը, Ե­րե­մը, Պաղ­տոն, Տե­փա­նը. - Բա­րի­րի­կո՛ւն, Գա­սո, էս ի՞նչ խա­բար է, ղո­նաղ ու­նի՞ս: - Հեչ խեր խա­բար,- պար­զա­բա­նում է Գա­սոն,- մեր Լու­սո­յին ու­զող է է­կե, դիա, նստե­ցեք լսե՛ք: - Ի՞ն­չըղ թե ու­զող է է­կե, ի՞նչ ու­զող, ծո՛, խո քե­ֆով չե՞ս... - Հը­բը ինչ եմ, դիա այ­դոնց հար­ցու­ցեք,- նեղսր­տած ակ­նար­կում է հա­րա­զատ տղա­նե­րին: Եղ­բայր­նե­րը զար­մա­ցած նա­յում են տղա­նե­րին, նա­յում են ի­րար, բան չեն հաս­ կա­նում: Դարձ­յալ լռութ­յուն է տի­րում: Տ­ղա­ներն էլ նստած տե­ղե­րը ան­հան­գիստ են, հաս­կա­նում են, որ ի­րենց բռնած «գոր­ծը» ի­րենց ու­զա­ծի պես չի գնում, ձա­խող­վում է, ուս­տի, նո­թո­տած, նո­րից են դի­մում քե­ռուն, կող­քից հրա­հանգ­ներ տա­լիս. - Ա՛յ քե­ռի, դու­նա ախր տե­սա­կըմ մարթ ես, վրա տո՛ւր, զո­ռե, է­տիկ ծան­րա­շունչ մարթ է, սխմե, օր քնդվի, գե­ղե­դուս ես, դժվա­րա­նա կը: Ան­տեղ­յակ­նե­րը` տա­րա­կու­սած, ի­րա­զեկ­նե­րը` շրթունք­նե­րը մի կերպ կծե­լով, հա­զիվ­հազ զսպվում, լսու­մ են ի­րենց հյու­րին, որն էլ դի­մա­ցի­նի հա­մա­ռութ­յու­նը հաղ­ թա­հա­րե­լու ակն­հայտ ճի­գեր է ա­նում. - Ա՛յ մարթ, էլ ի՛նչ կմ­տա­ծես` մենք օր հա­մա­ձայն ենք. ես ու­զենա­յի գե­ղա չէի փե­ րե: Ի՞նչ ես դեմ ա­ռե, տնա­շեն, կը­սես թե չըլ­լե­լու բան է: Տուր խոսքդ, պրծավ քնաց: Ախր մենք կռել-կա­պել ենք, կե­րել-խմել ենք: Էն օրհ­նա­ծը ո՞ւր քը­նաց, կան­չե ու տես, օր հա­մա­ձայն է, քու դեմ առ­նելդ վերն է, չեմ հաս­կը­նա: Ա­հա՛ն­ էս հար­սին բե­յը. ծո­ ցից հա­նեց էր­կու շե­րիդ ոս­կի ու դրեց խոն­չին (փայ­տե ցած­րոտ սե­ղան), շնա­վո՜ր ը­լի: Էս­տեղ, ոնց ա­սում են` «պա­րը բո­լո­րավ». տղա­նե­րից մեկն էր մնա­ցե նստած, մյուս­նե­րը թախ­տից ըն­կել, թա­վալ­վում էին. - Սաղ ըլ­լիս քե­ռի ջան, հաս­տատ օր խոս­քիդ տերն ես, վրա տու: Գաս­պա­րը մո­լոր­ված մեկ հյու­րին էր նա­յում, մեկ եղ­բայր­նե­րին, հայաց­քով

նրանց էր օգ­նութ­յան կան­չում. - Ծո՛, դուք ին­չի՞ ձեն չեք հա­նե, էս մար­թուն ի՞նչ ը­սենք... Է, ի՞նչ ձեն հա­նենք. լավ միշ­տը­րի (առ­նող) է, օր սրտով կպել է, տուր թող տա­նի, ինչ տի է­նես օր չտաս,- ը­սին եղ­բայր­նե­րը: - Ծո հեչ, տղաքս օր տվել են, կը­նիկս հավ­նել է, դու­քա հա­մա­ձայն եք, ե­սա տվել ու տվել եմ, տա՛ր, խե­րը տես, գե­ղե­դուս բա­րե­կամ: Ա­հագ­նա­ցող խնդու­քի մեջ, բլբուլ դար­ձած հյու­րը ի­րեն կորց­րեց. - Ա­մա՜ն մա­րի՛կ ջան, էս ո՞ւր եմ ըն­կե, սա­լըս փե­րեք, խայ­տա­ռակ է­ղա,- մար­դը ո­տի կայ­նավ, նո­րեն նստավ տե­ղը, չի­տեր` ի՞նչ է­ներ, է­րես­նե­րու­նա չէր կրնա ա­շե, ա­փե­րով դեմ­քը կը փա­կեր: - Չէ, քե­ռի՛, դու քե­զի մի կորց­նե, մենք քու լա­վու­թունդ տե­սել ենք, քե­զի ա­ռանց կը­նիկ ետ չենք ճամ­փե,- բա­րեժ­պիտ ու հար­գա­լից լրջա­ցան տղա­նե­րը: - Ծո՛, չեմ ու­զե, հո­քեստ­նուդ մեռ­նիմ, թո­ղեք ես էլ­լեմ, էր­թամ, քանի չեմ խել­ռե: Եղ­բայր­նե­րից մե­կը կնոջ հար­ցով նա­խա­պատ­րաս­տա­կան գոր­ծու­նեություն ծա­ վա­լել էր ար­դեն, գոր­ծը տե­ղից ա­հա­գին շար­ժել էր ա­ռաջ: Պա­հան­ջե­լով, խնդրե­լով, զո­ռով` հյու­րը մի կերպ դուս է­լավ, բայց եղ­բայր­նե­րը ար­դեն ո­րո­շել էին ի­րենց ա­նե­լի­քը: Բե­րին Ղը­րը­կե­զենց թո­փալ Ա­ղավ­նի­կին, ա­ռանց կարք­վո­ղի կամ­քը հար­ցը­նե­լու, թրին սայ­լին: - Քե­ռի՛, քու ղսմըթդ (բախտդ) դիա է­սիկ է, ինք­նա ա­զաբ աղ­ջիկ, տար, խե­րը տես, է­սո­րեն ա­վե­լը քեզ հա­րամ է: Ս­տի­պե­լով տա­րան մին­չև Ավ­ջա­լու գե­լը ճա­նա­պար­հե­ցին: Մ­թության մեջ կող­քից հե­ռա­ցան: Քե­ռին բո­ղո­քում էր. - Չեմ ու­զե, ի սեր Աստ­ծու, չեմ ու­զե, ետ տա­րեք: Է, խո քու խոսքդ չէ, մար­թը գլխուն կնիկ վե՞վ քե­զի կու­տա: Ո­րոշ ժա­մա­նակ անց, սայ­լը շարժ­վեց:

- Հա­նաք­չի Հով­հան­նե­սը կող­քի ակ­նարկ­նե­րից ար­դեն լավ գի­տեր, որ աշ­խա­տա­կից­նե­րը ա­ռիթ են ո­րո­նում ի­րեն ծախ­սի տակ գցե­լու: Մար­դը ո­րո­ շեց խո­րա­ման­կել, ուս­տի մի օր ը­սավ. - Վեր­ջա­պես է­սոր ին­ձի մանչ թոռ ծնվավ: Չորս կող­մից վրա տվին, փա­թաթ­վող համ­բու­րող­ներ է­ղան. - Է՜, ըշ­կըդ լուս, Օ­վան­նես: Պատ­րաստ­վե՛, հը­մը քառ­սուն օ­րը թըմ­մավ, քու­քանք: Ի­րար ըշ­կով է­րան, ի­մաց տվին քա­վոր Նը­բի Նո­րի­կին: Մե պոլ­կըմ (մեծ խումբ) է­կան աչ­քա­լուս տա­լու: Օ­վան­նե­սը կար­գին սե­ղան սար­քեց, հա­տուկ խմեց քա­վո­րի կե­նա­ցը, օր խնջույ­քը ղե­կա­վա­րի: Ա­ռա­ջին մեկ-էր­կու կե­նա­ցը շա­խով-շու­խով բա­րի

լու­րի ու բա­րի հան­դիպ­ման կե­նա­ցը խմե­ցին: ­Կող­քից հու­շե­ցին, օր նո­րած­նին մո­ռա­ցաք, ա՛յ մարթ: ­Քա­վո­րը կե­նաց­նե­րի, ան­գամ հու­շե­լու հա­մար շնոր­հա­կալ է­ղավ ու պա­հան­ջեց, օր սա­նի­կին փե­րեն. - Նո­րա­ծին սա­նի­կիս կե­նա­ցը, ցա՜­վը տա­նիմ, փե­րեք, գիր­կըս թրեք, օր թա­սըս վա­յե­լեմ իր ներ­կա­յութ­յամբ: - Ըխ­չի Անն­մա՛ն, փե­րեք սա­նի­կին,- ձեն տվեց Օ­վան­նե­սը: ­Կի­նը դժվա­րա­ցավ, իբր` ա­մոթ է, բայց Օ­վան­նե­սը զայ­րա­ցավ. - Իր սան­կին, ա՛յ­ ան­խիղճ, իր­մե­նեն կը խնա­յես, փե­րեք գիր­կը թըրեք, թող քա­ վորս իշ­տը­յով (ա­խոր­ժա­կով) թա­սը խմե: Է­շի նո­րա­ծին քու­ռա­կը, խնամ­քով փա­թա­թած, բե­րին դրին քա­վո­րի գիր­կը: Եր­ կար ու ձիգ րո­պե­ներ ծի­ծա­ղը չէր դա­դա­րում: Էտ­քան ժա­մանակ խեղճ քա­վո­րը ձեն-ծպտուն չհա­նեց, գրկել ու բաց չէր թող­նում «սա­նի­կին»: Վեր­ջա­պես խնդրե­լով` Օ­վան­նե­սը լռութ­յուն պա­հան­ջեց. - Աչքդ թող ջուր կտրած ճամ­փին մնա, քա­վոր ջան, մին­չև սա­նիկդ լույս աշ­խար քա: Միա զար­մա­նա, է­սոր լուս աշ­խար քա­լը կտո­րըմ շուտ է­ղավ, հա­նե կար­միր տաս­ նո­ցը, թիր դե­շին, ճա­կա­տը պաք, օր թասդ զռո­ցով ծաղ­կես­նե, դու­նա ա­նուշ վա­յե­լես: Է­սիկ, ըշ­տը, քե­զի «գե­նե­րալ­նի ռե­պե­տի­ցիա»: Խ­մե՛, ա­նուշ ըլ­լի:

- Խա­չո՛, կը­սեիր կը­նիկդ հի­վանդ է, ո՞ւր տա­րար,- հե­տաքրքր­վե­ցին ըն­կեր­նե­րը: - Տա­րա քա­ղաք, է­լի, ստուք­ման տա­րա: - Է՛, ի՞նչ հա­նե­ցին: - Ես­սի՜մ, մե­կը ը­սավ մաշ­վել է, սաղ տեղ չու­նի, մեկ­նա ը­սավ` լեղին մեծ­ցել է: - Է, վե՞ր­ջը: - Վերչ­նա էդ ա­պեն­տի­ցիտ է, կու­րա­ղիք է, ինչ է, հա­նե­ցին: - Հը­բը հի­մի ի՞ն­չըղ կզգա: - Է, ին­չըղ տի ըզ­գա, կը­սե, տա­րար, տու­նըս քան­դե­ցիր: Մե բժիշկմա ը­սավ` կու­ րա­ղի­քը ի­զուր են հա­նե, տե­ղը դար­տակ է մնա­ցե, ըշտը, չըխկ­չըխ­կա կը: - Հը­բը հի­մի ի՞նչ կը­սեն; - Հի­միա թո­քե­րը խա­րապ հա­նե­ցին: - Կըր­նա՞ն բժշկե, չեն ը­սե: - Կը­սեն` սաղ քանդ­վի, նո­րեն տի ռե­մոնտ ար­վի, է­նա զափ­չաս­տա չու­նեին: Ինք­ նա կը­սե` մե­մա կա­շես սիրտս ըս­տուք կու­տա: - Է, ի՞նչ կը մտա­ծես, հը­բը: - Ինչ մտա­ծեմ: Կը­սեն` ա­րու­նը պա­կաս է, ճնշու­մը ա­վել է, սիր­տը հանք­շե­լով (հանգս­տա­նա­լով) կաշ­խա­տի: Քը­սը, կե­սը պռաք հա­նեցին:

- Խե՜ղճ կը­նիկ. Խա­չո, մա­րըդ հը­բը ի՞նչ կը­սե: - Մար­սա կը­սե` ա՜յ հո­ղըս բժըշկ­նուն գլխնուն, է­տոնց մի՛ հա­վատա, խո մա­շի­նա չէ, օր զափ­չաստն ու բեն­զի­նը պակ­սեց: Է­նոր լեղին չէ մեծ­ցե, է­նոր լի­զուն է մեծ­ցե, չեն հաս­կը­ցե: Թե հա­նող էին, եր­կար լի­զուն թող քա­շեին-հա­նեին, հո­քես­տան­սա ա­զատ­ վիր: - Ծո Խա­չո, հը­բը հա­րևան-բա­րե­կամ ի՞նչ կը­սեն, չե՞ս հար­ցու­ցե: - Հը­բը չեմ հար­ցու­ցե. է­նոնք սաղ նույն բա­նը կը­սեն` Խա­չո՛, մե մո­րըդ դիագ­նոզն օր ճիշտ է:

- Գան­ձա­ցի Ա­վենն ու Ար­թու­րը եր­գեր էին հո­րի­նում, նաև լավ եր­գող­ներ էին: Ի­մա­ցան, օր Թախ­չա գյու­ղում նոր ե­ղա­նա­կով երգ է երգ­վել, Թա­թո­յին ու­ղար­կե­ցին սոր­վե­լու: Թա­թոն հա­սավ Թախ­չա: Հինգ ռուբ­լի ու­զե­ցին նոր երգ-ե­ղա­նա­կը սոր­վեց­ նե­լու հա­մար: - Ի­րեք մա­նեթ ու­նիմ, քե­ռի Ար­շո,- ի՞նչ է­նենք,- հարց­րեց Թա­թոն: - Է, ինչ պի­տի է­նես, մեն­քա ի­րեք մա­նե­թի գե­րա (չա­փով) խրաթ կուտանք,- ընդ­ հա­նուր հայ­տա­րա­րի ե­կան կող­մե­րը: Մի կերպ սո­վո­րեց, եր­գե­լով ե­կավ գյուղ: Գան­ձա մտնե­լիս, լըկ­լը­կին (ա­րա­գի­լի) բնի տա­կը, շնե­րը հա­սան Թա­թո­յի վրա, շո­րե­րը բզիկ-բզիկ է­րան: Հա­զիվ փրկված, հոք­նած ու ու­շա­ցած մի կերպ է­կավ տուն: Տընե­ցիք, դեմ վա­զե­ցին, օք­նե­ցին, հան­քըս­ տաց­րին, հե­տո էլ հար­ցը­րին. - Թա­թո՛, փե­րի՞ր... - Հը­բը ինչ է­րի, փե­րի, ըշ­տը, հետս էր, հասց­րի թա­խի լըկ­լը­կին բնին տա­կը, էտ ան­տեր Օբ­լոենց շնե­րը վրաս թա­փան, կոր­ցու­ցի: Շ­նե­րեն օր ա­զատ­վա, ջրին էս­թուն ան­ցա, մե­ռա ժուռ քա­լեն, էտ­մա­նա էլ չըգ­տա: - Վա՜յ ես քու,- ը­սավ Ա­վե­նը,- տութ­տուղդ (գան­գա­տուփդ)...­ Ծո՛, մոլը­րած, գլո­ խըդ հետդ չէր, ջրին էն­թուն կոր­ցու­ցիր, է­կար ջրին էս­թուն ժուռ քու­քաս: Հ­մի էլ չեր­ թաս, ման չպի­տի քա՞ս: - Էր­թամ տի, թող քի­չըմ թոռ­թոփ ըլ­լիմ, խելքս գլոխս քա: - Է, Բա­թո՛, լավ է դու շնե­րոց ըլ­լեիր, քան թե ղև­տըն (ե­ղա­նա­կը) շնե­րուն տա­յիր,ափ­սո­սան­քով ը­սավ Ա­վե­նը: - Է­ղածն է­ղած է, Ա­վեն, հի­մի ա­շե` ի՞նչ կը­սեմ. դու շնե­րուն լի­զուն հասկ­նաս կը, էր­թանք քի­չըմ ի­րանց լիզ­վով խո­սե, բըլ­քի...­Հը՞, թե՞ չէ...

Սանկտ Պե­տեր­բուր­գից հայ­րե­նի գյուղ` Գան­ձա էր ե­կել բա­նա­սի­րա­­կան գի­ տութ­յուն­նե­րի դոկ­տոր-պրո­ֆե­սոր Կամ­սար Գ­րի­գոր­յա­նը: Այ­ցե­լե­ցինք հո­րեղ­բորս`

Կամ­սա­րի մոտ ազ­գա­կան Թա­թուլ Ղա­զարյա­նին: Զ­րույ­ցի և հյու­րա­սի­րութ­յան ժա­ մա­նակ Կամ­սարն ա­սաց. - Թա­թո՛ւլ ջան, ըշ­կիս լավ չես է­րևա, ին­չի՞ ես խեղ­ճը­ցե, քե­զի էտ­ման չի սա­զե, դու ու­տող-խմող մարթ ես: - Ծո՛, ինչ չը­խեղ­ճը­նամ, Կամ­սար ջան, Գո­հա­րը Ե­րևան քը­նաց, Սե­դա­նա տա­նը գոր­ծե չի պրծնի, ե­սա այս­ման ա­ռանց կը­նիկ մնա­ցի (­Թա­թու­լը Գան­ձա­յում էր­կու կին ու­նե­ցող միակ մարդն է), ի­սիկ վայել չէ ին­ձի պես մար­թուն, ճիշտ ես ու ճիշտ, իս­ման բան կըլ­լի: - Ե­սա գի­տեմ հի­վանդ ես,- ծի­ծա­ղեց Կամ­սա­րը,- ա՛յ­ ան­խիղճ, ես հեչ մե հա­տըմ օր ը­սես կին չու­նիմ, դու էր­կու կը­նիկ ու­նիս, է­լի դժգոհ ես, այ քեզ ան­կուշտ մարդ: - Է, դու կըն­կա գոր­ծեն ի՞նչ կը հաս­կը­նաս, Կամ­սար ջան, խելքդ թխտե­րուն-գըր­ քե­րուն ես տվե: Ը­սեմ` չնե­ղե­նաս` դու, ըշ­տը, գի­տության դոկ­տոր-պրո­ֆե­սոր ես, ե­սա կըն­կա պրո­ֆե­սոր եմ:

Կ­տուց Ա­փա­րը մի օր ան­կող­նուց չե­լավ, կան­չեց մեծ հար­սին. - Բա­լա ջան, իս­ման բան կըլ­լի՞, փորս քը­նա­ցել է, մեմ քա­յիք իստը­կեիք: Հար­սը քի­թը շուռ տվեց, քնաց, ու­ղար­կեց միջ­նե­կին: - Վա՜յ, կը­րակն ըն­կա,- ոտ­քի վրա հետ դառ­ցավ, փոք­րին ճամ­փեց: Փոք­րը, թեև լսեց, խղճա­հար­վո­ղի դեմք ըն­դու­նեց, բայց է­լի մո­տիկ չե­կավ, քնաց սկե­սու­րին ը­սավ: Ս­կե­սուրն էլ, հա­ցե­րը թոն­րից չհանած, է­կավ. - Ի՜նչ կա, Ա­փար, տե­ղեդ ին­չի՞ չես էլ­լե, հարս­նե­րուդ հեր­թով նազ կը ծա­խես: - Նազն ի՞նչ է, ըխ­չի, տա­կըս մուն­տը­ռել եմ. հարս­նե­րը տե­սան, փա­խան, էս­ման ի՞ն­չըղ էլ­լեմ: - Ե՛լ, ինչ կը սխմվիս, ել, իս­տը­կեմ, բան չկա, մի խեղ­ճը­նա: Վերմա­կը քա­շեց, տե­ սավ` մա­քո՜ւր-մա­քո՜ւր է: Մար­թը տե­ղին մեջ ճմլկո­տաց, շիտ­կավ ու գլու­խը տա­րու­բե­րեց... - Ո՞ւր է բան, ա՛յ մարթ,- հարց­րեց կի­նը,- հարս­նե­րուդ սիր­տը պատ­ռավ, շա­լով­ նին քթե­րուն են քա­շե: Ա­փա­րը, մտքե­րով տար­ված, քթի տակ ծի­ծա­ղեց. - Ըխ­չի՛, ես ըշ­տը է­տոնց փոր­ձե­ցի, վե­րու այ­սի մայ­րը­մին քիշ­մի­շը, տար դու կեր, մե քե­զի է հա­լալ,- հո­գով-սրտով կա­մե­ցավ Ա­փա­րը:

- Գան­ձա­ցի Գա­լոն քնաց Բ­զա­վեթ, ա­նե­րան­ցը` կնոջն ու է­րե­խե­քին փե­րե­լու: Ա­ներն էլ ու­տող-խմող, շա­խով մարթ, ի­րի­կու­նը լավ կե­րան, խմին, ա­ռա­վոտն էլ բա­րի լու­սը շեն­քու­շը­նորհ­քով բա­րին ա­րին, է­լավ Գա­լոս, ըն­կավ ճամ­փա: Ա­նե­րը կայ­նե­

ցուց, թե. - Գա­լո ջան, մեր աղ­ջը­կան օ­ժիտ չենք տվել, դիա այ­դի խո­տի մեծ քթո­ցը շալ­կե ու քնե, է­տի­կա ի­րան օ­ժիտ, ըշ­տը: Նոր, մեծ ու լավ քթոց էր, մար­թը խո­սա­լով, խնդա­լով կա­մե­ցավ: Գա­լոն էր­կու փոք­րե­րին թրեց մե­չը, շա­լա­կեց, էր­կու­սի­նա ձեռ­քե­րից մարթ ու կին բռնե­ցին, դե­մի, Գան­ձա՛, ո՜ւր ես, գա­լի՜ս ենք: Մի քա­նի ար­տա­բոյ օր է­կան, քայ­լող է­րե­խե­քը հոք­ նան: Հա­մո­զե­լով` մե քի­չըմ տե­ղա տա­րան, բայց վեր­ջը` էր­կու­սին էլ թրեց քթո­ցին մեչ: Մի քա­նի կի­լո­մետր ճամ­փա օր կտրե­ցին, կի­նը հետ ըն­կավ: - Ըխ­չի՛, ա­րի՛, ին­չի՞ ետ կըյ­նիս,- ճվաց Գա­լոն: - Է, ինչ է­նեմ, Գա­լո, բեր­զել եմ, շոք է: - Ք­յո­փօղ­լի, նա­խը­րըմ է­րե­խեքն ու քթո­ցը ես կը տա­նիմ, դու ես բեր­զել,- նեղսրտեց Գա­լոն,- կա­շեմ օր քու­կա միտքդ ծուռ է. ա­րի՛, ա­րի ե՛լ­ ըն­կի քթո­ցը: Կ­նոջն էլ թրեց քթո­ցը, շա­րու­նա­կեց ճա­նա­պար­հը: Ար­տը­վոր­նե­րը, օր տե­սա աժ­ դա­հա էս մար­թուն, հար­ցը­րին. - Հո­փար, ի՞նչ կը տա­նիս ծա­խե­լու: - Չի­տեմ` ինչ կը տա­նիմ, բայց օր ձրիա ու­զեք, կու­տամ ձե­զի,- կատա­կեց Գա­լոն: - Հա՛, չի­մա­նանք, թե` ի՞նչ տի առ­նենք,- հա­մա­ռեց մե­կը: - Ծա­խե­լու բան չէ, տղա՛ք ջան, մեր թուխսն ու ձա­քերն են, Բ­զավե­թու մեր գեղ կը տա­նիմ,- կես-կա­տակ, կես-լուրջ ը­սավ Գա­լոն:

- Կե­րու­խու­մի հա­մար հնձվոր­նե­րին, որ­պես պար­գևատ­րում, կոլտն­տե­սութ­յու­նը ոչ­խար էր տվե: Աբ­րա­հա­մին, որ­պես տա­րեց, հարգված և, ա­մե­նա­կա­րևո­րը, կար­ճա­ հա­սակ մար­դու, հե­ռա­տե­սո­րեն կար­գե­ցին խո­հա­րար: Աբ­րա­հա­մը մի­սը խնամ­քով ման­րեց, լցրեց պղին­ձը, ջուր ու հա­մե­մունք­ներ ա­վե­լաց­րեց, թրեց կը­րա­կին: Եփ քա­ լուն հետ էլ ա­նուշ հո­տը տա­րած­վեց` հի­շեց­նե­լով Աբ­րա­հա­մին, օր լավ ու­տել կու­զե: Մի էր­կու-ի­րեք կտոր ու­տե­լը մեծ մեղք չէ, մտա­ծեց Աբ­րա­հա­մը ու հետն էլ հաս­կա­ ցավ, օր վայ թե է­տևա չըկրնա կայ­նի: Մա­քուր օդ, սո­ված մարդ. քա­նի կե­րավ, ա­խոր­ ժա­կը բաց­վավ: - Ի­սի­կա ու­տեմ, էլ չու­տեմ, ի­սի­կա ու­տեմ, էլ չու­տեմ ը­սե­լով, տեսավ օր պղնձի մեջ ըն­դա­մե­նը մի քա­նի կտոր մնաց... Ինչ օր պի­տի ըլ­լի, թող ըլ­լի, վեր­ջին կտորն էլ կե­րավ, մնաց մեննըկ մսա­ջու­րը: Հնձ­վոր­ներն է­կան սո­ված վրա թա­փան ա­մա­նին, տես­սան, ջուրն է մնա­ցե: - Պի­ջը, ո՞ւր է մի­սը, փի՛ր, մե­ռանք ա­նո­թի: - Տ­ղաք, հո­քուս ինչ մեղք է­նեմ, կե­րել եմ սաղ: - Ծո՛, մենք քե­զի պզտիկ դեի թո­ղինք, օր վրե­ցեն քիչ ու­տես, հի­մի դու իս­տա՞կ կե­րար:

- Կե­րել եմ, տուն էր­թանք, օչ­խա­րըմ տամ, ինչ է­նեմ, է­ղավ: Թե կե­րել ես, հա­լալ ըլ­լի, թե մեզ­նեն պա­յես կը, մենք քե­զի սաղ չենք թող­նե,- ի՞ն­ չըղ գիտ­նանք հի­մի,- ը­սին հնձվոր­նե­րը: - Էք­վան անց­նի, մե­կալ օ­րը է­լի օչ­խա­րըմ փե­րեք, ես է­փեմ, դու­քա կուշ­տըս նստե­ ցեք: Ին­չըղ օր է­ղել է` է­լի ը­սած­նե­րըս ը­սեմ, ու­տեմ, սհա­թըմ է­տև տես­նիք, օր օչ­խա­րը չը­կա: Հա­մա­ձայ­նան պայ­մա­նին: Եր­րորդ օ­րը, ըշ­տը, Աբ­րա­հա­մը օչ­խա­րը կե­րավ, թաս­ մա ջուր վրան խմեց, բե­րա­նը սրփեց, քաշ­վավ քը­նըր: - Ա­հան ե­ղե­լութ­յու­նը,- ը­սավ մար­դը: - Ծո՛, ի­մա­նա­յինք իս­ման է, կշտեն գո­նե մեն­քա քի­չըմ կու­տեինք,- փոր-փոշ­ման ը­սին սո­ված մնա­ցած տղեր­քը:

- Պա­տահ­մամբ, թե Աստ­ծո կա­մե­ցո­ղութ­յամբ, ան­տա­ռից գա­լուց Համ­բա­րի Լևոնը դեմ-դի­մաց է­լավ Աբ­գա­րենց Շա­վար­շին. - Ծո Շա­վո՛, ձե­րոն­ցը գի­նի կա, քա­լե մեկ-մեկ հատ խմենք: - Ին­ձի չի կա­րե­լի, Լևոն ջան, չէ, չեմ խմե,- ը­սավ Շա­վոն: - Ի­յա՛, ծո՛, կնի­կըդ է ը­սե` չի կա­րե­լի: Ծո՛, կըն­կադ ը­սա­ծը իմա­ցի, օր չնե­ղե­նա, է­նե­լուդ հա­կա­ռակն է­րե, հաս­կը­ցար, դե քա­լե: Մի կերպ հա­մո­զե­լով` տա­րավ գի­նևա­ճա­ռի մոտ, մի շիշ գի­նի ա­ռավ, լցրեց բա­ ժակ­նե­րը: - Վե­րու, գի­տես ի՞նչ թան­կա­գին կե­նաց տի խմենք,- ը­սավ Լևո­նը,- այ­սիկ քե­զի փե­րող, մեծց­նող ա­նուշ մայ­րի­կիդ կե­նա­ցը: Խ­մե՛: Խ­մե­ցին: Մ­յուս բա­ժա­կը լցրեց ու բարձ­րաց­րեց վեր. - Այ­սի­կա մե­զի գաղ­թի ճամ­փին թալ­նող ա­նա­մոթ թուր­քե­րին շանսա­տակ է­նող ավ­ճի (ճար­պիկ, հա­մար­ձակ) հորդ կե­նա­ցը, ը­սե` կըրնը՞ս չխմե: Խ­մե­ցին: Հի­մի, Շա­վո ջան, քու հորդ ու մորդ կե­նա­ցը խմե­ցինք, հը­բը իմ լո­թի-փո­ թի Համ­բա­րիս ու ին­ձի կաթ տվող մայ­րի­կիս կե­նացը չխմե՞նք: Խ­մե­ցին ան­պայ­ման: Շա­վար­շը ձեռ­քը տա­րավ գրպա­նը` գի­նի փե­րեք: Ե­րեք-չորս շիշ խմել էին ար­դեն: Հա­ջորդ շշի վրա, Շա­վոն եր­գեց թախ­ծոտ մ­ երգ: - Կը­սեիր` չեմ խմե, ին­ձի չի կա­րե­լի. էր­կու շշով բլբուլ դառ­ցար: Հեր­թա­կան բա­ ժա­կը դար­տը­կե­լուց հե­տո Լևո­նը շա­րու­նա­կեց կիսատ թո­ղած միտ­քը. - Շատ չէ, էր­կու օ­րըմ հե­տըս ի­սան-ի­նան քի­չըմ պըտ­տիս, խմես, կոմ­պո­զի­տոր կը դառ­նաս կե­ցած տեղդ, օ­ղուլ: Տես­նե­լով, օր Շա­վար­շը ի­րա­նը գտավ, Լևո­նը փա­սա-փու­սեն ու­սու­լով քա­շեց, հե­ ռա­ցավ: Վ­րա եր­րորդ օ­րը Շա­վար­շը նոր հա­զիվ խել­քը գլու­խը փե­րեց, քը­նաց աշ­խա­ տան­քի ու լսեց.

- Ո՞ւր էիր, ա՛յ մարթ, ի­րեք օր է տե­ղե­կութ­յուն չու­նինք քու մա­սին,- նե­ղե­ցած ը­սավ ֆեր­մա­յի վա­րի­չը: - Մեկ-մեկ հատ չխմե՞նք, Շա­վո,- օ­րեր անց դեմն է­լավ Լևո­նը: - Մե­ռել­նուն կե­նա­ցը էլ չեմ խմե,- ը­սավ,- ի­րեք օ­րե քո­վերն էի:

Դի­վի­նը Ար­տա­շին, որ­պես լավ ձիա­պա­նի, պատ­վի­րեց. - Մեր ձին հա­սա­կով է, Ար­տաշ, տար Գ­յում­րի, ծա­խե, լավ, ջա­հել թա­յըմ (մեկ տա­րե­կան ձի) առ, ա­րի: Ար­տա­շը ձին տա­րավ Գ­յում­րի, մտավ շու­կա, քա­շեց մե անկ­յու­նըմ, կայ­նավ: Շու­կա­յի գյում­րե­ցի ճար­պիկ տղեր­քը, տե­սան գյու­ղա­ցի մարդ, հա­վաք­վան գլխուն. - Քե­ռի՛, ձիդ ին­չի՞ կը ծա­խես օր, ի՞նչ տի առ­նես... - Թա­յըմ կու­զեմ առ­նել տղաք ջան,- ը­սավ Ար­տա­շը ու բո­լորն ա­շեց: - Ծա­խու վերջ­նա­կան գինդ քա­նի՞ս է օր, քե­ռի: - Աստ­ծուն օր չխա­փեմ,- ը­սավ,- էռ­սը­նը­հինգ մա­նեթ: Վ­րա տվին էռ­սուն մա­նե­թով ա­ռան: Տա­րան թա­թար­յա­խի բաշն ու պո­չը խու­ զե­ցին, մաք­րե­ցին, մաշ­կը փայ­լեց­րին, քիթ-մռու­թը ներ­կե­ցին, մի լավ էլ ծե­ծե­ցին, որ զգաս­տա­նա, նո­րից մտցրին շու­կա, կրկե­սի ձիու պես սկսե­ցին խա­ղաց­նել: Ար­տա­շը քայ­լերն ա­րա­գաց­րեց, սրտի աշ­խա­տանքն էլ ա­րա­գա­ցավ, ի­րան թվաց, թե շա­տե­ րուն ըշ­քը հը­մը էտ թա­յին վրա է: Ար­տա­շը մո­տե­ցավ ու մտքում մտա­ծեց` կա-չկա, է­սիկ իմ ղսմըթս է: Նա­յեց, ու­ րա­խա­ցավ, նա­յեց, թե­րութ­յուն չըգ­տավ, մո­տե­ցավ ձեռ­քը թը­րեց վրան ու հարց­րեց. - Ի­սի թա­յին տե­րը վե՞վ է ու ի՞նչ ար­ժե: - Ե­թե առ­նող ես, ից­ցուն մա­նեթ է վեր­չին գի­նը, քե­ռի: - Տ­ղաք,- ը­սավ,- ե­սա դիա նոր ձի ծա­խե­ցի, բայց խո իմ ը­սած գնի վրա չկայ­նա, ի­չա. քի­չըմ ի­չիք: - Ղուր­բանդ էղ­նիմ, էս տա­րի­քի է­շը հա­մար­յա էտ գնին կու­տան, էտ­դից է­ժան չեն տա, դիա ում կու­զես հար­ցու: - Թանկ է, տղա՛ք, շատ թանկ է, իշ­նիք օ­րա, կառ­նեմ: - Քե­ռի, պա­ռավ ձիդ դու ծա­խե­ցիր էռ­սուն մա­նե­թի, հը­մի ջա­հել թա­յը թա՞նկ է ից­ցու­նի: Ար­տա­շը չի­տեր` էր­թա՞ր, չէր­թա՞ր, ո­տը կախ էր ցը­կե, ու հենց էդ ժա­մա­նակ էլ «թա­յը» ծա­խո­ղը հինգ մա­նեթ ի­չավ: - Է­վալ­լա՛,- ը­սավ Ար­տա­շը,- քառ­սը­նը­հինգ մա­նե­թով ձին ա­ռավ, փե­րեց գյուղ: Տա­նե­ցիք ու­րա­խա­ցան, մո­տիկ­ցել, ձիուն էին շո­յում, երբ Դի­վի­նը ե­կավ: Դի­ վինն է­կավ, բա­րևեց, նա­յեց ու, շըշ­մած-մո­լը­րա­ծի պես, մի քա­նի ան­գամ պտտվում էր ձիուն շուր­ջը: Հե­տո կանգ­նած եր­կար է­լի նա­յեց, շրջվեց հի­մա էլ հա­կա­ռակ ուղ­ղութ­

յամբ էլ մի էր­կու պտույ­տ ա­րեց, վեր­ջա­պես կանգ ա­ռավ և զար­ման­քով հարց­րեց. - Ծո՛, քա­նի­սո՞վ ա­ռար: - Էռ­սու­նի ծա­խե­ցի, քառ­սը­նըհն­գի ա­ռա,- ը­սավ Ար­տա­շը: - Վա՜յ ես քու...­Ծո՛, գո­նե ի­րան գնով առ­նեիր, ձեռ­քե­րը թա­փով ի­րար զար­կեց Դի­վի­նը: - Է, կու­տա­յին, օր առ­նեի, ի­ցուն կու­զեին,- ը­սավ Ար­տա­շը: - Ծո՛, ին­չի՞ չէին տա. կա­պիկ են դա­ռու­ցե հե­րիք չէ, մեր ձին մե­զի չէին տա: - Ի՞նչ մեր ձին. է­սիկ ո՜ւր, է­նիկ ուր: Է­նիկ ծա­խել եմ, այ Դի­վին, նոր ե­մ է­սիկ ա­ռել, չէ՞,- ինքն էլ զար­մանք ար­տա­հայ­տեց: - Լավ է­րար, ծա­խե­լուդ բան չեմ ը­սե, գո­նե նո­րեն էս ան­տե­րը չառ­նեիր: Ըշ­տը քսան տա­րի է` է­տո­րեն գա­նել (զզվել) էինք: Է­սի՛կ­ է, է­սի՛կ չէ եր­կար վի­ճա­բա­նութ­յու­ նից հե­տո, ձին բաց թո­ղին ջու­րը, որ­պես­զի տես­նեն` ձին տե­ղան­քում կկողմ­նո­րոշ­վի և կվե­րա­դառ­նա տուն: Ձին ջու­րը խմեց, սո­վո­րա­կան ըն­թաց­քի մեջ, է­կավ իր հին տե­ղը կայ­նավ: - Ծո Ար­տա՛շ, ի­սիկ հի­մի ո՞ւմ ձին է,- Ար­տա­շը, ա­րևը գլխուն, մո­լը­րել էր: Քու տունդ շին­վի. քնա­ցիր խայ­տա­ռակ է­ղար, հե­րիք չէ, փե­րիր մե­զիա խայ­տա­ռակ է­րար: Հի­մի ի­տոնց շու­կան էլ ին­չը՞ղ էր­թանք, ին­չը՞ղ ա­շենք ի­տոնց է­րես­նուն: Կամ թե­կուզ մեր գե­ղա­ցոնց է­րե­սը ին­չըղ ա­շենք...Ա­ռա­վո­տը ես ճամ­փորթ եմ,- մե­կեն ու միան­քամից վճռեց Ար­տա­շը: Լու­սը չբաց­ված` մար­թը ձին նսըավ, գնաց:

- Ժոր­ժե­տը սի­րած տղա­յին քա­ղա­քից բե­րեց գյուղ` տա­տին ծա­նո­թացնե­լու: Մա­մը նա­յեց բո­յին, տես­քին, եր­կար բե­խե­րին` ը­սավ. - Ըխ­չի՛, էս ան­կոթ, մաշ­ված ցա­խա­վե­լը ուր­տի՞ց ես փե­րե: - Մա­մի, նի­հա­րութ­յա­նը, բո­յին մի՛նա­յի, խե­լա­ցի տղա է: - Է, հա՛, բա­լա ջան, քե­զի մարթ է պետք, խելքն ի՞նչ տի է­նես: - Այ մա՛մ, սուս, կը վի­րա­վոր­վի: - Էլ ինչ տի վի­րա­վոր­վի, ըշ­տը վի­րա­վոր է, կա­շեմ օր բե­խե­րուն ես հավ­նե, ա­խըր բե­խե­րուն տա­կը մարթ չկա: - Կա՛, կա՛, մամ, ա­ռաչ քու­քա (կը կազ­դուր­վի) էտ­ման չի մնա: - Էլ ինչ տի ա­ռաչ քա,- ի­րա­նը պնդեց աշ­խար տե­սած մա­մը,- մեղք է, տար տե­ղը թի, ա­ռա­չը ձմեռ է. յա՛, սա­ռի­կը, յա՛էլ քա­մին կտա­նի:

- 1958 կամ 1959 թվա­կանն էր: Հ­րա­հանգ­ված էր ո­րևէ ժա­մա­նակա­կից գործ բե­ մադ­րել: Մենք էլ տե­ղա­կան ու­ժե­րով ու մեծ ջանքե­րով մե կեր­պըմ ­բեմ հա­նե­ցինք «­Քե­ռի­նե­րը քեֆ են ա­նում» պիեսը: Ռոս­տոմ Ղարսլ­յան, Ա­րամ Չո­բան­յան, Մո­լիկ

Սեդ­րակ­յան, Հ­մա­յակ Գ­րի­գոր­յան, Ոս­կան Փու­թուլ­յան, Լ­յո­վա Չո­բան­յան, խոս­ տում­նա­լից այլ ու­ժեր: Բեմ դուրս գա­լուց ա­ռաջ դա­տար­կել էին­ք օ­ղու չորս-հինգ շիշ, բայց դահ­լի­ճը գնա­լով դա­տարկ­վում էր: Կա­մաց-կա­մաց, «...մնաք բա­րով» ա­սե­լով, մար­դիկ հե­ռա­նում էին: Մենք էլ ճի­գեր էինք թա­փում ո­րևէ կերպ պա­հել դահ­լի­ճը լքող հան­դի­սա­տես­նե­րին, և` ի­զո՜ւր: Հան­կարծ կնո­ջա­կան ճղճղան մի ճիչ տա­րած­վեց դահ­լի­ճում: Խա­ղը բե­մից տե­ղա­փոխ­վեց դահ­լիճ. - Ան­խիղճ­նե՛ր, ա­նա­մոթ­նե՛ր, էս ինչ անշ­նորք մար­թիք եք, խըշ­կեցեք, տեղ­ներդ վեր ըն­կեք, թող վեր­չա­նա, տղիս մեղք չէ՞, պա­տե­րուն հա­մա՞ր տի խա­ղա: ­Ներ­կա­յա­ցումն ընդ­հատ­վեց, ան­համ, ան­դուր վի­ճակ էր, դահ­լի­ճում մնա­ցել էին Սեդ­րակ­յա­նի մայ­րը, ով շատ հուզ­ված էր և չէր ու­զում մե­նակ թող­նել մեզ, նաև` եր­կու հար­բած-քնած մար­դի­կ ու ա­կում­բի պա­հա­կը, որ ա­կում­բի դու­ռը փա­կե­լու հա­մար էր մնա­ցել և, բա­նա­լի­նե­րը ձե­ռին, ա­ռանց նրբան­կա­տութ­յան նշույ­լի, շտա­պեց­նում էր մեզ: Ան­մո­ռա­նա­լի էր ա­ռա­ջին մեր այս ներ­կա­յա­ցու­մը և եր­բեք չի ջնջվի մեր հի­շո­ ղութ­յու­նից: Ցա­վոք, ա­վարտ­վեց չորս հան­դի­սա­տե­սով` եր­կու­սը` քնած: Եվ հա­զար ափ­սոս, որ հե­ղի­նա­կը ներ­կա չէր, թե­պետ բա­ցառ­ված չէր, որ ա­ռա­ջին լքող­նե­րից մե­կը հենց ին­քը լի­ներ: ­Տա­րի­նե՜ր, տա­րի­նե՜ր, ինչ­պես կա­սեր պոե­տը, ին­չե՜ր ե­ղան, ին­չե՜ր ան­ցան: Լույսն էլ էր մե­րը, ստվերն էլ: Մե­րը ե­ղավ ե՛վ­ ընկ­ճան­քը, ե՛վ հրճ­վան­քը: Խեն­թի սի­ րա­հա­րութ­յո՞ւն էր մե­րը, թե՞ սի­րա­հա­րի խենթութ­յուն, միև­նույնն է` մենք այն էինք, ի վեր­ջո, ինչ կա­յինք կամ պի­տի լի­նեինք: Մենք չկորց­րինք ժա­մա­նա­կը, բայց ժա­ մա­նա­կը ին­քը` ա­նաղ­մուկ ու ո­րո­տա­ձայն, ան­ցավ մեր կող­քով, նկա­տե՞ց-չնկա­տե՞ց մեզ: Չի­մա­ցանք: ­Հի­մա մտա­ծում եմ (մտած­վում է ինքն ի­րեն)` Բարձր­յա­լի կող­մից հո­րին­ված բե­ մադ­րութ­յուն չէ մեր այս կյան­քը, ուր ա­մենքս խա­ղում ենք նա­խա­սահ­ման­ված մեր դե­րը` անտր­տունջ և ա­ռանց հու­շա­րար: Ո­մանք դարձ­յալ լքում են «դահ­լի­ճը»` ան­ հուն ցավ պատ­ճա­ռե­լով մնա­ցող­նե­րիս: Ս­պա­սենք ներ­կա­յաց­ման ա­վար­տին, պա­րո­ նա՛յք, զի այլ մի տեղ, այլ մի ժա­մա­նակ մենք այն եր­բևէ չենք տես­նի այ­լևս: Իսկ մինչ այդ հրաշ­քը կրկին հայտն­վի գու­ցե, Կա­ղանդ պա­պին գա` հե­քիա­թի հրե­ղեն նժույգ­ներ հե­ծած, վե­րա­դառ­նան մեր խեն­թու­խե­լառ ջա­հե­լութ­յան ա­պե­րա­ սան ժա­մա­նակ­նե­րը, չմո­ռաց­վող մեր սե­րը ա­ռա­ջին, մեր լու­սացն­ցուղ կա­րո­տանք­ նե­րը ­բո­լոր, առ­նեն մեզ ի­րեն­ց ամպ­շող թևե­րին, ձու­լեն երկն­քի պայ­ծա­ռութ­յա­նը, ուր մթին գի­շերն ու ­դա­րա­նա­կալ խա­վա­րը տեղ չու­նեն բնավ, ան­մա­հութ­յունն էլ, աստ­ղա­լից երկն­քի ֆո­նին, հանց հա­վի­տե­նութ­յան լու­սե­րի­զ ազ­դա­գիր, դառ­նա սուտ կ­յան­քի հա­վերժ ու­ղե­կից, հա­զա­րաճ­յուղ պատ­մութ­յան ա­նար­վեստ, ան­փայլ մի զար­­դա­նկար, դառ­նա դա­սագր­քա­յին պարզ ճշմար­տութ­յուն: Պիե­սը... Խա­վարում ընկղմ­վող դահ­լիճն ու դան­դա­ղո­րեն լու­սա­վոր­վող բե­մը և, անդար­ձո­րեն, մե­կիկ-մե­

կիկ մա­րող լույ­սե­րի նման, գլխի­կոր հե­ռա­ցող մարդիկ, որ հե­րոս են կոչ­վում: Ո՞ւր ենք հե­ռա­նում և ին­չո՞ւ. և ո­րո­շո­ղը մե՞նք ենք, թե՞ ­Մեծ Բե­մադ­րի­չը: Չէ՞ որ կյան­քի խա­ ղը վերջ ու վախ­ճան չու­նի, ինչ­պես որ չու­նի ուղ­ղութ­յուն բե­մը դահ­լի­ճից բա­ժա­նող կարճ­լիկ փայ­տե աս­տի­ճա­նը, ո­րի սուղ սահ­ման­նե­րում հենց սկսվում-ա­վարտ­վում է թե­րևս ի­րա­կան ­մեր կյան­քը: Մեր կյան­քը, որ թիկ­նա­դարձ հե­ռա­նա­լո՜վ մե­զա­նից` եր­բևէ ան­պայ­ման ըն­դա­ռաջ է գա­լու մեզ: Ս­պա­սենք ներ­կայաց­ման ա­վար­տին, պա­ րո­նայք, ինչպես որ սպասում են հրաշքի: (Հ­մա­յակ Գ­րի­գոր­յա­նի անդ­րա­դարձ հի­շո­ղութ­յու­նը` որ­պես­ լույսո­վ ու թա­խի­ ծով թա­թա­վուն եր­գի մա­րող հնչյուն­նե­րի հա­րա­զատ մե­ղեդի, ձեռ­քից ան­փու­թո­րեն թռցրած խեն­թու­խե­լառ օ­րե­րի ու տա­րի­նե­րի հրե­ղեն Հա­զա­րան հավք, որ... Կ­յանք է կոչ­վում):

ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԵՐԳԵՐ

Ժողովրդական երգեր (Գութանի երգեր) Գութան, գութան, յուզբաշի Գութանը խամին կը քաշի. Մընճեղն հոտղին կը խաշի, Հորովել հո՜, հո՜, հո՜: Մաճկալն ասավ` խաշիլ բերեք, Հոտաղներ ջան, արիք կերեք. Օրավարը տեղը բերեք, Հորովել հո՜, հո՜, հո՜: Մաճը մաճին, մաճկալի ձեռն ականջին, Գութան ջան, վարի, ակոսներ շարի. Հոտաղ ջան, եզին ճիպոտդ քաշի, Ես գութանի խերին ղուրբան: Մաճկալը օլոր-մոլոր, Գութանի հետև գնաց գլխիկոր. Վալոդ հոտաղը ծիծաղեց, Ես գութանի խերին ղուրբան: Թան, թան, թթու թան, Պապս ուտե, գնա գութան. Թուման հոտաղ, մնա տանը, Հորովել հո՜, հո՜, հո՜: Մաճկալը մաճ կը մանե, Ամուսինը կար կը մանե. Մաճկալին քունն է տարել Փայ հացը շունն է տարել: Գութանն ասաց` լավ կը վարեմ Ձևիչն ասաց` ձևեմ, դըզեմ, Խոփից առաչ ես կը վազեմ, Ես գութանի խերին մեռնեմ:

Շղթան ասավ` հուզանվել եմ, Լծկանի հետ բզանվել եմ. Նոր հարսի պես պսակվել եմ, Հորովել հո՜, հո՜, հո՜:

Մաճկալը մաճին, Մանգիշ օղերն անգըճին, Խապար տարեք զոնքընչին, Հորովել հո՜, հո՜, հո՜:

Եզներիս փորին աշե, Մաճկալիս բոյին աշե. Հոտաղնուս օրին աշե, Հորովել հո՜, հո՜, հո՜:

Գութանն էլավ խամին, Կոռավ էրկըթե սամին. Վեվ օր հորովել չկանչե, Էնոր հարսն ու խնամին:

Գութանը ելավ խամին, Կոտրավ էրկաթե սամին. Տանջեց Վալոդ մաճկալին, Հորովել հո՜, հո՜, հո՜:

Մաճկալը մաճին, Գդալն անգըճին, Շռեմ ավազին, Էրթա բողազին:

Քաշե եզ ջան, քաշե, Քո լուծը մաշե. Քանի քու տերը սաղ է, Ես գութանի խերին մեռնեմ:

Ուցը - ուցը, Լըգլըգին կտուցը, Վեվ օր հորովել չճվա, Էնոր քեռեկան ...

Գութանն իզինի, հորովելն տիզինի, Քիմ քի հորովելն էթմազ Քեռեկինն տիզընի. Հորովել հո՜, հո՜, հո՜:

Դեմեն քալողը հարս է, Ծծերը դեշեն կախ է. Ծոցը լիքը ղախ է, Հորովել հո՜, հո՜, հո՜:

Գութանն էլավ խամին, Կոռավ շեկ գոմշի սամին. Մաճկըլի քունը կը տանի, Կընիկը շունը կը տանի:

Եզը-եզը, կարմիր եզը, Լուծը` ճտին, շուքը` գետին, Օրտնած գութանը էտըթին, Վեվ օր հորովել չը ճվա, Էնոր հարսն ու խնամին. Հորովել, հո՜, հո՜, հո՜:

Ըռեմ, ըռեմ... Չարխըճուն բերանը... Չարխըճուն չարոխն եմ հաքե, Գռնելճուն բերանն եմ...

Գոմեշը քաշեց խամին, Կոտռեց էրկըթե սամին, Վեվ օր հրովել չը ճվա, Էնոր հարսն ու խնամին. Հրովել, հո՜, հո՜, հո՜:

Առավոտ փչեց քամին, ... Տերտերին ..... Քշեց իրիցկինին, Հոռովել, հո՜, հո՜, հո՜: Անտեր մնար էտ գութանը, Հեղիկըս մնաց մթանը. Սըպըպն էղավ ավելուկը, Արունք մտավ ջրին մուկը: Նաղար է, նաղար է, Քըռնելին հոտաղը զաղար է: Մաճկալն էր մաճին, Օսկե օղերն անգըճին. Խապար տվեք զոնքընչին, Թըխ իգա տանե մաճկըլին. Հո՜, հո՜, հո՜, հո՛տաղ, հո՜, հո՜: Մըր արտի գլոխն է ընդուկ-մընդուկ, Ձըր արտի գլոխն է ընդուկ-մընդուկ. Մըր մաճկալն առնե քեռընկանըդ, Մըտնա սընդուկ. Հո՜, հո՜, հո՜, հո՛տաղ, հո՜, հո՜: Իմ ձեռքն է լոշ, Քու ձեռքն է լոշ, Առավ քեռընկիդ, Պառկավ մենձ սարի դոշ, Հո՜, հո՜, հո՜, հո՛տաղ, հո՜, հո՜: Իմ ձեռքն էր գաթա, Քու ձեռքն էր գաթա. Մըր մաճկալ ք..... Քեռընկադ, արուն կաթա. Հո՜, հո՜, հո՜, հո՛տաղ, հո՜, հո՜, հո՜:

Մըր գութանը էլավ, դառցավ, Ձըր գութանը էլավ, դառցավ. Մըր մաճկալ առավ Քեռընկադ` ծառցավ. Հո՜, հո՜, հո՜, հո՛տաղ, հո՜, հո՜, հո՜: Գութանն էլավ քար ու քըռին, Մըր մաճկալն առավ քըրդու դռեն. Հո՜, հո՜, հո՜, հո՛տաղ, հո՜, հո՜: Առավոտվա ցուրտ ու քամին, Կայնավ մըր մաճկըլի սամին. Դեմ տվեց Լըժոյի խամին, Հո՜, հո՜, հո՜, հո՛տաղ, հո՜, հո՜: Արևն առավ էլիսաբեթին, Մըր մաճկալ Լժոյի լերթին, Հո՜, հո՜, հո՜, հո՛տաղ, հո՜, հո՜: Մըր միլոնը բան չէ, Գնա, Հայկոյին կանչե. Հայկոն գնաց թատրոն, ... մտավ պատրոն. Հո՜, հո՜, հո՜, հո՛տաղ, հո՜, հո՜: Ամպ է, ամպ է, Ըռեզինե զըմպ է, Լըժոն գնաց խուցը, Ճանճը մտավ..... Հո՜, հո՜, հո՜, հո՛տաղ, հո՜, հո՜: Ինչ օր կա էտին, Շատ մանդր ու բեդին. Ջայելներ տվեք, Դընեմ գետին. Հո՜, հո՜, հո՜, հո՛տաղ, հո՜, հո՜:

Գութանն էլավ արագ-արագ, Ախչըկտիք փախան մարաք-մարաք, Խամիշ կուզին հաստ ու բարակ, Հո՛տաղ, հո՜, հո՜, հո՜:

Արևն առավ սարին, Կաքավ կայնավ քարին. Ձե՛ն տվեք ակոս մալին, Հո՛տաղ, հո՜, հո՜, հո՜:

Անձրև էկավ կաթե-կաթ, Խամիշն էղավ էրկու ղաթ. Գնաց մտավ Գարանի ծ... Հո՛տաղ, հո՜, հո՜, հո՜:

Արև գնաց մարը մտավ, Մութը կոխեց. Էրկու ախչիկ ջուրը մտան, Միտքը փոխեց. Հո՛տաղ, հո՜, հո՜, հո՜:

Դուռ դնիմ, էրթիք կալում, Բառաբանին լըղըզցում. Իրիցկընկան վըզվըզցում, Պառկի բերե հոտղըցում, Հանիմ դնիմ խարազանին` ճլվլցում, Քըշե՜, հոտաղ, զորանաս: Գութնի գոմեշ կռիվ կուզե, Շեկ աչառը չիբուխ կուզե. Հո՛տաղ, կանչե, հո՜, հո՜, հո՜: Արևն առավ Ղարսա բերթին, Մաճկալ թռավ իշու լերթին, Հոտաղ, հո, հո, հո: Գութանն ընկավ քար ու քըռա, Մոլլեն սիրեց քրդու դըռա. Հո՛տաղ, հո՜, հո՜, հո՜: Մաճկալը կայնավ խամին, Ք.....մաճկըլի խնամին Հո՛տաղ, հո՜, հո՜, հո՜: Ակոս խորուն է, Ալաֆ դուշմընու փորին է. Հոռովել կանչե, հո՜, հո՜, հո՜:

Գութանն ընկավ փոսն, Շաղը դրեց ակոսն. Թորյացու պատվավոր հարսը. Խուլաճըմ Կ..... Բաբուճը փոխեմ. Հո՛տաղ, հո՜, հո՜, հո՜: Մաճկալը կայնավ մաճին, Օսկե գնդեր անգճին. Խապար տվեք զոնքնչին, Թող գա մեռնի կտրիճին. Հո՛տաղ, հո՜, հո՜, հո՜: Ցուրտն ու քամին մե թարաֆ, Թաթարխամին մե թարաֆ, Մուրքով ըմին մե թարաֆ. Հո՛տաղ, հո՜, հո՜, հո՜: Գութանը կապել ենք խամին, Առավոտվա ցուրտ ու քամին. Վիրն օր հոռովել չըկանչե, Էնոր հարսն ու խնամին. Հո՛տաղ, հո՜, հո՜, հո՜:

Եզ է, եզ է, կարմիր եզ է, Լուծը ճտին, ծունկը գետին, Օրհնյալ գութան մալի էտտին, Հո՛տաղ, հո՜, հո՜, հո՜: Գութանը վարում է, վարում է, Ալաֆը շարում է, շարում է. Հո՛տաղ, հո՜, հո՜, հո՜: Գութանն ասավ` անգին քար եմ, Դիզ ու դուրան ես կը վարեմ. Կոկլի-կոկլի ակոս շարեմ, Ես գութանի խերին մեռնիմ Սարը, սարը, Տապպակ սարը, Ախչըկնին բռնեցին կլորիկ պարը. Ե՞փ տի պրծնինք էս անտեր վարը, Մենք էլ մտնեինք կլորիկ պարը. Գտնենք մեր սիրած յարը. Հոռովել հո՜ո՜ո՜:

Սիրո երգեր Սիրականն անուշ (ԽՆԿԱՆՈՍ) Բացվեցավ դրախտը, տեսանք, ապշեցանք Հոտավետ ծաղկունքներով բուրաստանն անուշ. Առ հրիշտակաց քաղցր ձայնով կչալեն, Տասնաղան երգարանն անուշ: Սեյր էրի զանազան պտղալի ծառներին, Թև թևի ճաղերը իրար են բռնում. Տանձերը, սերկևիլները, հաղողի նռները, Պատվական, խիստ համեղ, երգարանն անուշ: Էրևեցավ մի թագույին պայծառ փառքերով, Գլուխն էր թագազարդ կերպ-կերպ գովարով. Լուս էրեսդ սրբուին սրբունակ սիրով, Մոտեցավ ինձ մոտ, խոսեցավ անուշ: Հարբեցա սիրահար սիրուն խոսքերուդ, Շարժեցավ, վառվեցավ իմ սիրտս նորից. Գտավ Խնկանոսը զվարթ սրբերին, Իրեն մենք սիրելի, սիրական անուշ: Վառվի թոք ու սիրտս կյանքիս թերթի հետ, Մոտեցի սիրով մայր սուրբ, ջուր մը տուր. Կարոտ եմ սառը ջրիդ ի, սիրտս խիստ կերա, Օղորմությանդ ի ծովերեն, մայր սուրբ, ջուր տուր. Վերի էրկընքներեն, բուրաստաններեն, Ծաղկալի դաշտերեն, վառած գետերեն, Անուշ հեղեղներեդ, պաղ ախպըրներեդ, Կենարար ձեռքովդ, մայր սուրբ, ջուր մը տուր: Դեմդ էլա ամոթով, աղքատիկ լաթով, Ինձ մի՛թալ աղտով, ինձ խնայի, տուր Գթովդ ի, սիրուն գավաթովդ ի. Եփ կարոտս լցվի, մեկ երկինք բացվի, Գա իմ փափագս ի, ա՜խ արքայութուն, ա՜խ արքայութուն. Կնթրուկներ կը բուրվին, խնկեր կը ծխվին, Անուշիկ հոտերով, ա՜խ արքայութուն, ա՜խ արքայութուն:

ԱԽՉԻ ՏԻՐՈՒՆ

ՉԻՆԱՐ ԵՍ

Ախչի Տիրուն, լավ Տիրուն, Համ ըռունդ ես, համ սիրուն: Տիրունի կարմիր թուշը, Ախչի Տիրուն, լավ Տիրուն, Համ ըռունդ ես, համ սիրուն. Կայնել ես դսի դուռը,

Յար ջան, մանդըռ կը քալես, Չինար ես, բարդու ծառ ես, Նազիկ ես, մարթ կը վառես: Սիրած յարիդ կը խափես. Չինար ես, բարդու ծառ ես, Նազիկ ես, մարթ կը վառես: Յարիս գոտին կորել է, Չինար ես, բարդու ծառ ես, Նազիկ ես, մարթ կը վառես: Ով օր գտել է, թող տա. Չինար ես, բարդու ծառ ես, Նազիկ ես, մարթ կը վառես: Գիշերկիսին փերե տա. Չինար ես, բարդու ծառ ես, Նազիկ ես, մարթ կը վառես: Չէ սը` ինձեն չը նեղանաս. Չինար ես, բարդու ծառ ես, Նազիկ ես, մարթ կը վառես:

Ախչի Տիրուն, լավ Տիրուն, Համ ըռունդ ես, համ սիրուն: Տիրունը մանչու գուզե, Ախչի Տիրուն, լավ Տիրուն, Համ ըռունդ ես, համ սիրուն. Աքոշկեցեն դուս կաշե, Ախչի Տիրուն, լավ Տիրուն, Համ ըռունդ ես, համ սիրուն: Տիրունի դայրի փեշը, Ախչի Տիրուն, լավ Տիրուն, Համ ըռունդ ես, համ սիրուն. Առել է մանչու գեշը, Ախչի Տիրուն, լավ Տիրուն, Համ ըռունդ ես, համ սիրուն:

ԱՐԻ, ՄԱՆԱՆ, ԱՐԻ

Արի՛, Մանան, արի՛, Էրթանք ձեր տունը. Գիշեր-ցերեկ կըտռավ Իմ աչքի քունը: Մանանըս կայնել է Հերանցը պատին, Աչք ու ունքով կենե Իր սիրած գյադին: Էրկինքը ամպել է, Գետինը թաց է, Մանանիս թիկունքը Կեսեն հետ բաց է: Արի՛, Մանան, արի՛, Խռով մի՛մնա, Քո սիրած գյադին Խաթրը չի մնա:

ՅԱՐՍ ԾԱՌՆԵՐԻ ՏԱԿ Է

ԱԽՉԻ ՇՈՂԻԿ

Արտեմը արտերեն քուքա, Հոփ, ամպերի տակ է, Յարս ծառների տակ է, Թևերը թափ տալեն քուքա, Հոփ, ամպերի տակ է: Յարս ծառների տակ է,

Շողիկի ֆասի փիսկիլը. Ախչի Շողիկ, դու Շողիկ, Կըլմանիս դու խնձորիկ. Ընկել ես յարիդ ճիտը, Ախչի Շողիկ, դու Շողիկ, Կըլմանիս դու խնձորիկ:

Իրեք ախչիկ գուզեր, Հոփ, ամպերի տակ է: Յարս ծառների տակ է, Իրեքեն մեկին չառավ, Հոփ, ամպերի տակ է: Յարս ծառների տակ է, Վերչը մաթուշկի առավ, Հոփ, ամպերի տակ է: Յարս ծառների տակ է, Իրեն սիրածին չառավ, Հոփ, ամպերի տակ է, Յարս ծառների տակ է:

Կայնել ես, բոյ կը քաշես, Ախչի Շողիկ, դու Շողիկ, Կըլմանիս դու խնձորիկ: Ուզած մանչուդ կը վառես, Ախչի Շողիկ, դու Շողիկ, Կըլմանիս դու խնձորիկ: Ախչի Շողիկ, խլվլան, Ախչի Շողիկ, դու Շողիկ, Կըլմանիս դու խնձորիկ: Յարիդ համար աննման, Ախչի Շողիկ, դու Շողիկ, Կըլմանիս դու խնձորիկ:

ԱԽՉԻ ՋԱՆԻ՜ԿՍ, Ո՞ՒՄ ՏՆԵՆ

ԵՍ Էլել ես, էրթեցեն կաշես, Աթլաս խրխեդ բարով մաշես. Պաքըմ գուզեմ, քար կը քաշես, Ախչի, ջանի՜կըս, ո՞ւմ տնեն ես: Ջուրը կերթաս ջուխտ լիլիկով, Ինձ կը վառես ալ պիրիկով, Պաքըմ գուզեմ, քար կը քաշես, Ախչի՛, ջանի՜կս, ո՞ւմ տնեն ես: Դու ման քուքաս ուշիկ-մուշիկ, Դու թութուշիկ, պաքդ անուշիկ. Պաքըմ գուզեմ, քար կը քաշես, Ախչի, ջանի՜կս, ո՞ւմ տնեն ես:

Առնողիդ հազա՜ր երանի

Հայկո ջան

Դու կայնել ես ձեր կալը, Ա՜յ, բարի պախ, բարի պախ, Աքոշկատան յարի պախ. Սիրածդ քեզ կը վառե, Ա՜յ, բարի պախ, բարի պախ, Աքոշկատան յարի պախ.

Հայկոյիս մի՛տանի յայլեն, Հայկո ջա՜ն, Հայկո ջա՜ն. Անտեր կը մնա մայլեն, Հայկո ջա՜ն, Հայկո ջա՜ն: Սարեր-ձորեր մշուշ է, Հայկո ջա՜ն, Հայկո ջա՜ն.

Առնողիդ հազա՜ր երանի, Ա՜յ, բարի պախ, բարի պախ, Աքոշկատան յարի պախ. Ալագեզ աչերդ, Ա՜յ, բարի պախ, բարի պախ, Աքոշկատան յարի պախ. Կամար սիրուն օնքերըդ, Ա՜յ, բարի պախ, բարի պախ, Աքոշկատան յարի պախ. Ուզում եմ ես հեռանալ, Ա՜յ, բարի պախ, բարի պախ, Աքոշկատան յարի պախ.

Իմ յարը պանկլի ղուշ է, Հայկո ջա՜ն, Հայկո ջա՜ն: Վեվ օր կըսե, թե գեշ է, Հայկո ջա՜ն, Հայկո ջա՜ն. Մեղրեն, շաքրեն անուշ է, Հայկո ջա՜ն, Հայկո ջա՜ն: Ապուր եմ էփե` աղի, Հայկո ջա՜ն, Հայկո ջա՜ն. Ուտողին ջիգարը դաղի, Հայկո ջա՜ն, Հայկո ջա՜ն: Արևը դիպել է չոր պատին, Հայկո ջա՜ն, Հայկո ջա՜ն. Սերս ընկավ շեկ գյադին, Հայկո ջան՜, Հայկո ջա՜ն:

Չի թողնի քո սերըդ, Ա՜յ, բարի պախ, բարի պախ, Աքոշկատան յարի պախ:

Օսաննա՜ն եմ, նանե ջան

Վառեցիր մեզի

Օսաննա՜, Օսաննա՜, Օսաննան եմ, նանե ջան. Սարի Մո՛սկով, Անուշ խո՛սքով, Յարո ջան:

Յաման կերթաս Շերագալ, Յաման, է՛լ ղըզի, Վառեցիր մեզի. Էսոր օրը կեսօր է, Յաման, է՛լ ղըզի, Վառեցիր մեզի.

Տուֆլիկներս լաքով է, Օսաննա՜, Օսաննա՜. Օսաննան եմ, նանե ջան. Սարի Մո՛սկով, Անուշ խո՛սքով, Յարո ջան:

Իմ կենալը էսոր է, Յաման, է՛լ ղըզի, Վառեցիր մեզի. Գընա, արի, ման արի, Յաման, է՛լ ղըզի, Վառեցիր մեզի. Յարիդ հետ յան արի, Յաման է՛լ ղըզի, Վառեցիր մեզի. Ուր օր կերթաս Շերագալ, Յաման, է՛լ ղըզի, Վառեցիր մեզի. Յարիդ առ ու հետդ տար, Յաման է՛լ ղըզի, Վառեցիր մեզի:

Իմ յարը պագոնով է Օսաննա՜, Օսաննա՜. Օսաննան եմ, նանե ջան, Սարի Մո՛սկով, Անուշ խո՛սքով, Յարո ջան: Սարի էտտեցի պուզը, Օսաննա՜, Օսաննա՜, Օսաննան եմ, նանե ջան, Սարի Մո՛սկով, Անուշ խո՛սքով, Յարո ջան: Թափ տու սեռթուկիդ թոզը, Օսաննա՜, Օսաննա՜. Օսաննան եմ, նանե ջան, Սարի Մո՛սկով, Անուշ խո՛սքով, Յարո ջան:

Մարալլո ախչիկ

Չտեսա յարըս

Մտա բակը` ջոկեցի, Մարալլո աղչիկ. Սերըդ ինձի վառել է. Սիրել եմ, կառնեմ` Ժամանակը անցել է: Կարմիր վարթը պոկեցի,

Վերից այելով Չըտեսսա յարըս. Կրակը լըսվավ սիրտըս, Վառավ ջիգարըս: Չէիր առնե, Խոսք չըտայիր, անԱստված,

Մարալլո ախչիկ. Սերըդ ինձի վառել է. Սիրել եմ, կառնեմ` Ժամանակը անցել է: Ախպուր, պաղ ջուրը անուշ, Մարալլո ախչիկ, Սերըդ ինձի վառել է. Սիրել եմ, կառնեմ` Ժամանակը անցել է: Յարիս տված վարթն անուշ, Մարալլո ախչիկ, Սերըդ ինձի վառել է. Սիրել եմ, կառնեմ` Ժամանակը անցել է: Ձեռքս ցըգի իմ յարին, Մարալլո ախչիկ, Սերըդ ինձի վառել է. Սիրել եմ, կառնեմ` Ժամանակը անցել է: Ահան` լըրացավ տարին, Մարալլո ախչիկ, Սերըդ ինձի վառել է. Սիրել եմ, կառնեմ` Ժամանակը անցել է:

Չանվանեիր ինձի Քեզի սիրած յար: Ով օր չիտե, Թող կարթա, իմանա, Դարտերիս սար ու ձոր Չեն դիմանա:

Ուլ ուլ բուլուզով տղա Սարեր-ձորեր լախանա, Ուլ-ուլ բուլուզով տղա. Շան տղեն սալախանա, Սիպտակ բուլուզով տղա: Կլոր արտը գարի է, Ուլ-ուլ բուլուզով տղա. Կոմսոմոլի տարի յա, Սիպտակ բուլուզով տղա: Ըստոլի վրա մանած, Ուլ-ուլ բուլուզով տղա. Խմենք ֆիդայու կենացը, Սիպտակ բուլուզով տղա: Սարեն քուքա ջուխտ աղչիկ, Ուլ-ուլ բուլուզով տղա. Ջխտին փառթուկն է լաստիկ, Սիպտակ բուլուզով տղա:

Օտան նանե Ուր քընացիր, ուր էկար, Օտան նանե, օտան նանե, ջանե ջան, Սարի Մոսկով, անուշ խոսքով յարո ջան, Դու իմ սրտին դուր էկար, Օտան նանե, օտան նանե, նանե ջան, Սարի Մոսկով, անուշ խոսքով յարո ջան: Սարի էտևը ղուտտիկ, Օտան նանե, օտան նանե, նանե ջան, Սարի Մոսկով, անուշ խոսքով յարո ջան, Բոյիդ մեռնեմ, Արութիկ, Օտան նանե, օտան նանե, նանե ջան, Սարի Մոսկով, անուշ խոսքով յարո ջան, Կարմընջին ակը կոտռավ, Օտան նանե, օտան նանե, նանե ջան, Սարի Մոսկով, անուշ խոսքով յարո ջան. Շան տղի շախը կոտռավ, Օտան նանե, օտան նանե, նանե ջան, Սարի Մոսկով, անուշ խոսքով յարո ջան: Էրթիկը բուն եմ թրե, Օտան նանե, օտան նանե, նանե ջան, Սարի Մոսկով, անուշ խոսքով յարո ջան: Մանչերուն քուն եմ թրե, Օտան նանե, օտան նանե, նանե ջան, Սարի Մոսկով, անուշ խոսքով յարո ջան: Քընա, արի, ման արի, Օտան նանե, օտան նանե, նանե ջան, Սարի Մոսկով, անուշ խոսքով յարո ջան. Բարց կը թնեմ յան արի, Օտան նանե, օտան նանե, նանե ջան, Սարի Մոսկով, անուշ խոսքով յարո ջան: Վերչ տանք էս պարի ղայտեն, Օտան նանե, օտան նանե, նանե ջան, Սարի Մոսկով, անուշ խոսքով յարո ջան: Զայնենք դուխովնու ղայտեն, Օտան նանե, օտան նանե, նանե ջան, Սարի Մոսկով, անուշ խոսքով յարո ջան:

Էրեսիդ խալը Խալա, էրեսիդ խալը, Պաքնեմ բոխախիդ ծալը: Գնացիր, էկար բարով, Սրտիս զարկիր լեռ քարով. Խալա, էրեսիդ խալը, Պաքնեմ բոխախիդ ծալը:

Խալա, էրեսիդ խալը, Պաքնեմ բոխախիդ ծալը: Ուր օր էրթաս, ինձ էլ տար, Թե չէ ճարեմ ուրիշ յար, Խալա, էրեսիդ խալը, Պաքնեմ բոխախիդ ծալը:

Այսօր օր ու արև ը, Յարիս ղրկած բարևը, Խալա, էրեսիդ խալը, Պաքնեմ բոխախիդ ծալը: Կանաչ արտը հաց տարա, Յարիս տեսա ետ դառա, Խալա, էրեսիդ խալը, Պաքնեմ բոխախիդ ծալը: Այսօր արտը հարոս ը, Բանմ օր իմ յարը հոս է, Խալա, էրեսիդ խալը, Պաքնեմ բոխախիդ ծալը: Էլա էրթիքն աշեցի, Ջուխտըմ կոշիկ մաշեցի, Խալա, էրեսիդ խալը, Պաքնեմ բոխախիդ ծալը: Վերի վանքը ճամով ա, Սիրած յարը համով ա,

Օչխարն էրել եմ բերը, Քաշել եմ կաթի սերը, Խալա, էրեսիդ խալը, Պաքնեմ բոխախիդ ծալը: Օչխարն էրել եմ բակը, Դեմ տվել եմ սելի ակը, Խալա, էրեսիդ խալը, Պաքնեմ բոխախիդ ծալը: Լամպը վառեմ լուս չի տա, Իմ յարն ինձի խոսք չի տա, Խալա, էրեսիդ խալը, Պաքնեմ բոխախիդ ծալը: Հերիք է իգաս իմ ըզին, Շրտան փարտիմ քու վզին, Խալա, էրեսիդ խալը, Պաքնեմ բոխախիդ ծալը: Պարի տեղ էղավ յաթաղ, Ջահելներ դրին փափաղ, Խալա, էրեսիդ խալը, Պաքնեմ բոխախիդ ծալը:

Ճորան նազլու

Տուն արի

Գեղին վերև հերկեր-մերկեր, Շապիկըտ սիրմալի ներկ էր. Սիրել եմ, չեմ կրնա թարկե, Արի՛խոսինք, ճորած Նազլու: Ես քեզ տեսսա ծաղկանց միչին: Աղաչեցի ես իմ Փրկչին.

Հասակըս քսան տարի, Ցորենի տեղ կուտեմ գարի, Իրարու հետ ապրինք հարուր տարի, Տո՛ւն արի, տուն արի, սիրուն յար: Հարուր տարի անսեր մնաս, Ախչի՛, չէ՛ղնի` ամուսնանաս.

Որ չկտրե հույսն իմ վերչին, Արի՛ խոսինք, ճորած Նազլու: Գեղին վերև արտըմ գարի, Գարին քաղեմ, տամ խիարի, Խիար ղրկեմ Նազլի յարիս, Արի՛ խոսինք, ճորած Նազլու: Էրևանա քուքար համեմ, Ինչ էլ անես, քեզի ջա՜ն եմ, Սիրտըս սրտիդ մեչը քամեմ, Արի՛ խոսինք, ճորած Նազլու: Էրևանա քուքա բազուկ, Բոյըդ էրկան, մեջքդ նազուկ. Թևերըդ չինի բիլազուկ, Արի՛խոսինք, ճորած Նազլու: Էրևանա քուքա նուռը, Թափել տվի ժամին դուռը. Ինձի տարան գլավնու դուռը, Արի՛խոսինք, ճորած Նազլու:

Սերըդ կտրեց մեր սերը, Պրծի, գնաց սեկտեմբերը: Ման ես գալիս քուչա-քուչա, Ջեբիդ բոլորները փունջ ա, Շատ սիրուն ես, խելքըդ քիչ ա, Մեռնիմ քեզի, դարտըդ ի՞նչ ա:

ԱՆԵԾՔ Ես քեզ սիրեցի, որ դուն ինձ չթորկես, Եթե թորկես, հոգով, մարմնով խարկվես. Անիծում եմ տասը տարի տեղումդ պառկես, Յորղանիդ մեչ տքան կողերդ, աղջիկ: Մորդ լեզուն ուռչի, բերանում փակվի, Քառսուն օր տանջվի, հոգին չքանդվի. Ինձանից հետո ով որ հետըդ պառկի, Չվայլե քո վարսերդ, աղջիկ: Ես մի խեղճ տղա էի քեզ գյուման, Աստծմեն էղներ քո մոր դիվան. Որ ինձ քցիր դարբեդարբ, Տանողդ խերդ չտեսնի, ա՛յ աղջիկ, Պատճառն ինչ էր, որ դու ինձ չավնեցիր, Կարոտ էր դոլվաթի, փափագ էր գանձի, Առաչ խոսք տվողի լեզուն պապանձի, Տանողդ խերըդ չարժանիր, աղջիկ: Չգտնես խամ կտավ, էնես ալխալուղ, Լեն ու բոլ աշխարում օրդ անցնի սուգ, Հացըդ կորեկ լինի, գարին ետ խառ, Օձի նման սակավի կերըդ, աղջիկ: Հյուսած մազերդ քըրքըրվի, հույս չունենաս, Խավար ման գաս, աչքերդ լույս չբանաս, Քո ընտրած սիրեկանիցդ հույս չունենաս, Խավար.....արեգակըդ, աղջիկ: Վարթ, սոխակ, կրակ ընկնի բաղումդ, Երակներդ կոճ ընկնի կողումըդ, Դուն տասը տարի տքաս տեղումըդ, Չգտնվի ուզած դեղըդ, աղջիկ:

Անձըդ կրակ ընկնի տասը տեղով, Որքան ցավ քալացիր տասը տարով, Էրկու ծըծից ֆիթիլ բանիր տասը տեղով, Կաթից կարոտ մնան զավակներդ, աղջիկ: Ես Զուլալօղլին եմ, դարտովդ եմ գացել, Գիշերն եմ մտածել, ցերեկն եմ լացել. Քո խաթեր տասը տարի ազապ եմ մնացել, Մնաս էրկու հոգով, չազատվիս, աղջիկ:

Ուր գնացիր, ուր էկար, էլլու յար, Պարտամու սար գիլ ու շորոր, թելլու յար. Դու իմ սրտին դուր էկար, էլլու յար, Պարտամու սար գիլ ու շորոր, թելլու յար: Յարիս մալը կորել է, էլլու յար, Պարտամու սար գիլ ու շորոր, թելլու յար. Ով որ գտել է, թող տա, թելլու յար, Պարտամու սար գիլ ու շորոր, թելլու յար: Էսօր շաբաթ էլլիր, էքվան կիրակի. Լիզուս բալլիք ըլլիր, կուրծքը` ֆռանգի, Բանայի սրտի վերքերը քննեյի: Էսօր շափաթ ըլլիր, էքվան կիրակի, Դիշմանըս դռնեն անսնիր, էրթար կրակի: Լիզուս բալլիք ըլլիր, Յարիս սիրտը բանայի, Աշեի` յար, դարտըդ ի՞նչ էր, Դարտըդ իմանայի, էտև մեռնեի:

Կանվի անեմ, յար յարո ջան, Կեքսիդ սադաֆ շարեմ: Մանր-մանր ման էկար, Գիշերները տուն էկար, Հայկո ջան, Սարի սմբուլ, բաղի բլբուլ, Հայկո ջան: Մակարը օչխար կը խուզե, Իրեք հատ ախչիկ գուզե. Երեքից մեկին չառավ, Գնաց` մաթուշկին առավ: Թաշկինակս փռել եմ, Ծառի տակը քնել եմ. Հորս ու մորս ինադուն Կոնսոմոլին սիրել եմ: Սև ավտոմոբիլը, Սև ավտոմոբիլը, Խմեմ զուլալ ջուրը, Թողնեմ տակի տիլը: Արեքնազան-Արեքնազան, ախչիկ ջան, Ծոցիդ միչին թիքեն բազան, ախչիկ ջան. Արեքնազան-Արեքնազան, ախչիկ ջան, Ծոցիդ միչին խանութ բազան, ախչիկ ջան:

Արևը մերեմեր է. Մըռկատն առա, էլա վերի պալկոնը, Պիտի ձևեմ յարիս փալթոնը: Օչխարը գառի տեր է, Մըռկատն առա, էլա վերի պալկոնը, Պիտի ձևեմ յարիս փալթոնը: Անցա ջրին օլորը, Մըռկատն առա, էլա վերի պալկոնը, Պիտի ձևեմ յարիս փալթոնը: Քալեմ ջաղչի բոլորը, Մըռկատն առա, էլա վերի պալկոնը, Պիտի ձևեմ յարիս փալթոնը: Բաղչի միչի վարթերը. Մըռկատն առա, էլա վերի պալքոնը, Պիտի ձևեմ յարիս փալթոնը: Ջուր կը տանին հարսները, Մըռկատն առա, էլա վերի պալկոնը, Պիտի ձևեմ յարիս փալթոնը: Հարս ջան, ըսի` ջուրըմ տուր. Մըռկատն առա, էլա վերի պալկոնը, Պիտի ձևեմ յարիս փալթոնը: Ասավ` հետո զուլ ու մուր, Մըռկատն առա, էլա վերի պալկոնը, Պիտի ձևեմ յարիս փալթոնը:

Եսթերը քընաց չայիր-չիման լող տալու, Մանչերը քընացինՖաս-փիսկիլը գողնալու. Սարեն քուքան ջուխտ ախչիկ, Եսթերը քընաց չայիր-չիման լող տալու, Մանչերը քընացին ֆաս-փիսկիլը գողնալու. Ջխտին գոգնոցն էր լաստիկ, Եսթերը քընաց չայիր-չիման լող տալու, Մանչերը քընացին ֆաս-փիսկիլը գողնալու: Օսկին ինքը մանդըռ է, Եսթերը քընաց չայիր-չիման լող տալու, Մանչերը քընացին ֆաս-փիսկիլը գողնալու: Յարիս գինը ծանդըռ է. Եսթերը քընաց չայիր-չիման լող տալու, Մանչերը քընացին ֆաս-փիսկիլը գողնալու: Սարերը կըլլի մասուր. Եսթերը քընաց չայիր-չիման լող տալու, Մանչերը քընացին ֆաս-փիսկիլը գողնալու: Ամմեն մարթ չի ըլլի կեսուր, Եսթերը քընաց չայիր-չիման լող տալու, Մանչերը քընացին ֆաս-փիսկիլը գողնալու:

Ըստամբոլտան թեքըլտի, Բա՛ց խուրճինըդ, վե՛ր բիչաղըն, Խնձոր կպչեմ, տամ յարիս դիլիմ-դիլիմ: Գյալ, օթուր սալդատ քիմի, Բա՛ց խուրճինդ, վե՛ր բիչաղըն, Խնձոր կպչեմ, տամ յարիս դիլիմ-դիլիմ: Կընկանըս յար պիտի կանչեմ, Բա՛ց խուրճինդ, վե՛ր բիչաղըն, Խնձոր կպչեմ, տամ յարիս դիլիմ-դիլիմ: Եփ օր ուզեմ պաչպըչեմ, Բա՛ց խուրճինդ, վե՛ր բիչաղըն, Խնձոր կպչեմ, տամ յարիս դիլիմ-դիլիմ: Օր թշնամին ամաչի, Բա՛ց խուրճինդ, վե՛ր բիչաղըն, Խնձոր կպչեմ, տամ յարիս դիլիմ-դիլիմ:

Ղարամանդուլ հաքել եմ, Բուբբուն էկավ` արտս մնաց հերկելու. Քունըս տարավ, յարըս մնաց գրկելու: Հաքինըդ կանաչ ֆանել, Բուբբուն էկավ` արտըս մնաց հերկելու, Քունըս տարավ, յարս մնաց գրկելու: Ինքը ծանոթ բան էր. Բուբբուն էկավ` արտըս մնաց հերկելու, Քունըս տարավ, յարըս մնաց գրկելու: Չարչուն տուն տի կանչեր. Բուբբուն էկավ` արտըս մնաց հերկելու, Քունըս տարավ, յարըս մնաց գրկելու: Կեսըրոչեն կամընչեր. Բուբբուն էկավ` արտըս մնաց հերկելու, Քունըս տարավ, յարըս մնաց գրկելու:

Դու քելես կը ուսիկ-մուսիկ, Ծիրան, ծիրանն է յարըս, Հասսած ծիրանն է յարըս: Չես էրթա յարիդ մոտիկ, Ծիրան, ծիրանն է յարըս, Հասսած ծիրանն է յարըս: Յարըդ քեզնից ճորել է, Ծիրան, ծիրանն է յարըս, Հասսած ծիրանն է յարըս: Սիրտը փորեն էլել է, Ծիրան, ծիրանն է յարըս, Հասսած ծիրանն է յարըս: Կենա-կենա թոն քուքա, Ծիրան, ծիրանն է յարըս, Հասսած ծիրանն է յարրըս: Իմ յարըս թեզ տուն քուքա, Ծիրան, ծիրանն է յարըս, Հասսած ծիրանն է յարըս:

Սարերը կըլլի մասուր. Օսկե գիգիմ առա, քընացի ջուրը, Ա՜յ տղա, ինձի չառար, մնացի տունը: Տղա, էտ խոսքըդ ինձի տուր. Օսկե գիգիմ առա, քընացի ջուրը, Ա՜յ տղա, ինձի չառար, մնացի տունը: Արտի միչի սընձերը. Օսկե գիգիմ առա, քընացի ջուրը, Ա՜յ տղա, ինձի չառար, մնացի տունը: Յարըս տանը նըստել է. Օսկե գիգիմ առա, գընացի ջուրը, Ա՜յ տղա, ինձի չառար, մնացի տունը: Կուշտըմ ղըմի կերել է. Օսկե գիգիմ առա, գնացի ջուրը, Ա՜յ տղա, ինձի չառար, մնացի տունը:

Մեր տունը մարթ քուքա, Ուզունբոյլի, ինճապելլի, իմ յարն է. Օրթաբոյլի, ղարաղաշլի, քու յարն է: Յարիս քովեն քուքա. Ուզունբոյլի, ինճապելլի, իմ յարն է, Օրթաբոյլի, ղարաղաշլի, քու յարն է: Յար ջան, քեզի մեռնիմ. Ուզունբոյլի, ինճապելլի, իմ յարն է, Օրթաբոյլի, ղարաղաշլի, քու յարն է: Անուշ բերանիդ մեռնիմ. Ուզունբոյլի, ինճապելլի, իմ յարն է, Օրթաբոյլի, ղարաղաշլի, քու յարն է: Հեծել ես ղըռ ձիուն. Ուզունբոյլի, ինճապելլի, իմ յարն է, Օրթաբոյլի, ղարաղաշլի, քու յարն է: Յարիս տանիս կը ձեր տուն. Ուզունբոյլի, ինճապելլի, իմ յարն է, Օրթաբոյլի, ղարաղաշլի, քու յարն է: Տղա, քանքիլըդ սարքե. Ուզունբոյլի, ինճապելլի, իմ յարն է, Օրթաբոյլի, ղարաղաշլի քու յարն է: Ձեր մըյլի տղոցը աշե. Ուզունբոյլի, ինճապելլի, իմ յարն է, Օրթաբոյլի, ղարաղաշլի քու յարն է:

Սանդեռքը բուրթ կը գզե. Օսկի-արծաթ ըլլեի, իրար խառնեի, Նասիպ-ղըսմաթ ըլլիր, իրար առնեինք: Յարըս քեզի չի ուզե. Օսկի-արծաթ ըլլեի, իրար խառնեի, Նասիպ-ղըսմաթըլլիր, իրար առնեինք: Ախըսխու ճամփեն օլոր է. Օսկի-արծաթ ըլլեի, իրար խառնեի, Նասիպ-ղըսմաթ ըլլիր, իրար առնեինք: Բոստընին ռեդուշկեն. Օսկի-արծաթ ըլլեի, իրար խառնեի, Նասիպ-ղըսմաթ ըլլիր, իրար առնեինք: Ես ու յարըս պատռուշկա. Օսկի-արծաթ ըլլեի, իրար խառնեի, Նասիպ-ղըսմաթ ըլլիր, իրար առնեինք: Հաքել ես ըռուբաշկա. Օսկի-արծաթ ըլլեի, իրար խառնեի, Նասիպ-ղըսմաթ ըլլիր, իրար առնեինք: Ես ու յարըս ուրմիշ քուքանք. Օսկի-արծաթ ըլլեի, իրար խառնեի, Նասիպ-ղըսմաթ ըլլիր, իրար առնեինք:

Քաղաք մըտա միկիտան, Անգին Աննան է յարըս, Աղվան-Օսանն է յարըս. Բըլքի վեդռեմ գինի տան. Անգին Աննան է յարըս Աղվան-Օսանն է յարըս. Գինի խմեմ լիանամ, Անգին Աննան է յարըս, Աղվան-Օսանն է յարըս. Հարս ու թաքվոր գիրանան. Անգին Աննան էր յարըս, Աղվան-Օսանն է յարըս. Քաղաք մտա լամփը վառ. Անգին Աննան էր յարըս, Աղվան-Օսանն է յարըս. Չիթ դայրավոր ախչիկն առ. Անգին Աննան է յարըս, Աղվան-Օսանն է յարըս. Չիթ դայրավոր ախչիկը. Անգին Աննան է յարըս, Աղվան-Օսանն է յարըս. Դեմքը ինձի վառե կը. Անգին Աննան է յարըս, Աղվան-Օսանն է յարըս:

Արևը կեռ ու կամար, Ավտամաբիլ հանեի, Յարիս մերը տանեի. Ամպել է յարիս համար, Ավտամաբիլ հանեի, Յարիս մերը տանեի: Լուս առա, էլա սարը, Ավտամաբիլ հանեի, Յարիս մերը տանեի. Չըգտա ֆիդան յարըս, Ավտամաբիլ հանեի, Յարիս մերը տանեի: Յար ջան, հեռու մի՛գնա. Ավտամաբիլ հանեի, Յարիս մերը տանեի. Աշխարը մեզ չի մնա, Ավտամաբիլ հանեի, Յարիս մերը տանեի: Սարեն-ձորեն ձեն քուքա. Ավտամաբիլ հանեի. Յարիս մերը տանեի: Յարըս մոլոր ժուռ քուքա. Ավտամաբիլ հանեի, Յարիս մերը տանեի:

Արտի միչի ղամուշը. Ես պուճուր, յարըս պառավ, Էկան, ինձի զոռով տարան: Շան տղի ձենն անուշ է. Ես պուճուր, յարըս պառավ, Էկան, ինձի զոռով տարան: Չուխա-ճիպպա կարեցի. Ես պուճուր, յարըս պառավ, Էկան, ինձի զոռով տարան: Կլապիտոն շարեցի. Ես պուճուր, յարըս պառավ, Էկան, ինձի զոռով տարան: Պառավ յարըմ ճարեցի, Ես պուճուր, յարըս պառավ, Էկան, ինձի զոռով տարան:

Կայնել ես ախպրին ակը, Ղըզ դիլեյ, դիլեյ, դիլեյ, Ջան դիլեյ, դիլեյ, դիլեյ. Քաշես կը յարիտ ախը. Ղըզ դիլեյ, դիլեյ, դիլեյ, Ջան դիլեյ, դիլեյ, դիլեյ. Յար ջան, սիրել եմ քեզի. Ղըզ դիլեյ, դիլեյ, դիլեյ, Ջան դիլեյ, դիլեյ, դիլեյ. Չենք մոռանա մենք մեզի. Ղըզ դիլեյ, դիլեյ, դիլեյ, Ջան դիլեյ, դիլեյ, դիլեյ: Գարնան գըլխըվա ջուրը. Ընտելե դե՛ ջան, դե՛ ջան. Խըմե կոֆե, տո՛ւր ինձ ֆինջան: Իզուր քընաց քու սերը, Ընտելե դե՛ ջան, դե՛ ջան. Խըմե կոֆե, տո՛ւր ինձ ֆինջան: Պատի տակը դալտա է, Ընտելե դե՛ ջան, դե՛ ջան, Խըմե կոֆե, տո՛ւր ինձ ֆինջան: Էս ի՞նչ ղուռի սավտա է, Ընտելե դե՛ ջան, դե՛ ջան, Խըմե կոֆե, տո՛ւր ինձ ֆինջան: Պաղ ախպուր բաղի մեչը, Ընտելե դե՛ ջան, դե՛ ջան, Խըմե կոֆե, տո՛ւր ինձ ֆինջան: Սիրուն ախչիկ պարի մեչը, Ընտելե դե՛ ջան, դե՛ ջան, Խըմե կոֆե, տո՛ւր ինձ ֆինջան: Յար ջան, իզըլմիշ էրա, Ընտելե դե՛ ջան, դե՛ ջան, Խըմե կոֆե, տո՛ւր ինձ ֆինջան: Ղայդեդ դիզըլմիշ էրա, Ընտելե դե՛ ջան, դե՛ ջան, Խըմե կոֆե, տո՛ւր ինձ ֆինջան:

Մեր գործը դավի մեչ է, Ընտելե դե՛ ջան, դե՛ ջան, Խըմե կոֆե, տո՛ւր ինձ ֆինջան:

Քորօղլին բանցըր սար է. Հո՛փ, հո՛փ, յար, յա՛ր ու յաման, Ասա, դարտերըդ իմանամ: Տղա, խանչալըդ սուր է, Հո՛փ, հո՛փ, յար, յա՛ր ու յաման, Ասա, ցավերըդ իմանամ: Ղուռիչայի ալ ջուրը, Հո՛փ, հո՛փ, յար, յա՛ր ու յաման, Ասա, ցավերըդ իմանամ: Քորօղլուն ձին կապած է, Հո՛փ, հո՛փ, յար, յա՛ր ու յաման, Ասա, ցավերըդ իմանամ: Տակը ժընջըլի քար է, Հո՛փ, հո՛փ, յար, յա՛ր ու յաման: Ասա, դարտերըդ իմանամ: Օսկի այարով թամքած է, Հո՛փ, հո՛փ, յար, յա՛ր ու յաման: Ասա, ցավերըդ իմանամ: Քորօղլուն քաչերը կայնած են, Հո՛փ, հո՛փ, յար, յա՛ր ու յաման: Ասա, ցավերըդ իմանամ:

Մեր կալը էրես-էրես, Քելե, քելե, Էխսո ջան. Տընկոզ քելե, Էխսո ջան: Բազիրգան Ասված սիրե, Քելե, քելե, Էխսո ջան, Տընկոզ քելե, Էխսո ջան: Ուր օր էրթաս հետըդ եմ, Քելե-քելե, Էխսո ջան, Տընկոզ քելե, Էխսո ջան: Ալմաս խընձոր ջեբըդ եմ, Քելե, քելե, Էխսո ջան, Տընկոզ քելե, Էխսո ջան: Թև ու թռիչկ քովըդ եմ, Քելե-քելե, Էխսո ջան, Տընկոզ քելե, Էխսո ջան:

Աբուլու սարին արեն, Դիլեյ, դիլեյ յարըս, Պեռվի դիլեյ թել ստացավ յարըս: Չի լավնա սրտիս յարեն, Դիլեյ, դիլեյ յարըս, Պեռվի դիլեյ թել ստացավ յարըս: Աբուլու տեղը փոս է, Դիլեյ, դիլեյ յարըս, Պեռվի դիլեյ թել ստացավ յարըս: Ինչ օր խելառ կա հոս է, Դիլեյ, դիլեյ յարըս, Պեռվի դիլեյ թել ստացավ յարըս: Գենա լավ են աբուլցիք, Դիլեյ, դիլեյ յարըս, Պեռվի դիլեյ թել ստացավ յարըս: Անմեռոն են կարտիկամցիք, Դիլեյ, դիլեյ յարըս, Պեռվի դիլեյ թել ստացավ յարըս:

Բաղա կիրտըմ պար իչուն, Հոփըլա բըլբուլ բաղընդա, Նախանձ մարթը չը խնդա: Կիրտըմ շիրին յար իչուն, Հոփըլա բըլբուլ բաղընդա, Նախանձ մարթը չը խնդա: Ախպերըմ ունի ավճի է, Հոփըլա բըլբուլ բաղընդա, Նախանձ մարթը չը խնդա: Մեշկը բարակ չամչի է, Հոփըլա բըլբուլ բաղընդա, Նախանձ մարթը չը խնդա: Իրմովը թալանճի է, Հոփըլա բըլբուլ բաղընդա, Նախանձ մարթը չը խնդա: Գդալը էղին մեչ է, Հոփըլա բըլբուլ բաղընդա, Նախանձ մարթը չը խնդա: Յարըս գեղին մեչ է, Հոփըլա բըլբուլ բաղընդա, Նախանձ մարթը չը խնդա Տղա հերիք է կայնիս, Հոփպօղլու գըդը (գյադա), Քոփպօղլու գըդը: Նայվածքըդ ինձ կը վառե. Հոփպօղլու գըդը, Քոփպօղլու գըդը: Սիրել եմ, քեզ կառնեմ, Հոփպօղլու գըդը, Քոփպօղլու գըդը: Ինձ մտյան մի՛էնե, Հոփպօղլու գըդը, Քոփպօղլու գըդը:

Ախչի, անունըդ Աննա, Սոնե կողպեքի մարալ, Լցին վագոնը, տարան: Քեզ ով կասեր, թե վատ է, Սոնե կողպեքի մարալ, Լցին վագոնը, տարան: Ախչի, դու էդ ի՞նչ ասիր, Սոնե կողպեքի մարալ, Լցին վագոնը, տարան: Խելքիդ դարտիցը վառար, Սոնե կողպեքի մարալ, Լցին վագոնը, տարան: Ախչիկներուն մազերը, Սոնե կողպեքի մարալ, Լցին վագոնը, տարան: Դուր քուքա քեզ նազերը, Սոնե կողպեքի մարալ, Լցին վագոնը, տարան:

Էրկան գոմերը ավլեցի. Արի վարթը, բացվի վարթը կիրակի, Սարեր շոք է, ես չեմ գընա կրակի: Ալ ձին մեչը նալեցի. Արի վարթը, բացվի վարթը կիրակի, Սարեր շոք է, ես չեմ գընա կրակի: Ալ ձին նալը ի՞նչ կանե. Արի վարթը, բացվի վարթը կիրակի, Սարերը շոք է, ես չեմ գընա կրակի: Ոնքը խալին ի՞նչ կանե. Արի վարթը, բացվի վարթը կիրակի, Սարերը շոք է, ես չեմ գընա կրակի: Քեզ պես մարալ յար ունեցող. Արի վարթը, բացվի վարթը կիրակի, Սարերը շոք է, ես չեմ գընա կրակի: Դելվաթ մալը ի՞նչ կանե. Արի վարթը, բացվի վարթը կիրակի, Սարերը շոք է, ես չեմ գընա կրակի:

Մեր մեծ արտը գարի է, Ավլեմ, թափեմ փոշին, Բոլշևիկի գնդակը մենշևիկի դոշին, Նիշանվելու տարի է: Կանաչ արտը հաց տարա, Յարիս տեսսա, հետ դառա, Բոլշևիկի գնդակը մենշևիկի դոշին, Նիշանվելու տարի է: Մեր չիչակը նարընջի, Մանչերն էղան զարընճի, Բոլշևիկի գնդակը մենշևիկի դոշին, Նիշանվելու տարի է: Իմ չիչակը քաղած է, Թմբի տակը թաղած է, Բոլշևիկի գնդակը մենշևիկի դոշին, Նիշանվելու տարի է: Էտ սարը բանցըր սար է, Տակը ղընչըֆիլ քար է, Բոլշևիկի գնդակը մենշևիկի դոշին, Նիշանվելու տարի է: Կանաչ արտը հասսել է, Մեր ծառները ծաղկել են, Բոլշևիկի գնդակը մենշևիկի դոշին, Նիշանվելու տարի է: Սարեն էկավ լամպը վառ, Ջինսը հարցու, ախչիկն ա՛ռ, Բոլշևիկի գնդակը մենշևիկի դոշին, Նիշանվելու տարի է: Սև ախչիկ, սիրուն տղա, Թող բռնեն իրար յախա, Բոլշևիկի գնդակը մենշևիկի դոշին, Նիշանվելու տարի է:

Այսօր օրը կիրակի, Դիլիմ-դիլիմ, մեռնեմ էն օրերին, Եղբայրս էկավ բալթոնը թևերին: Բալկոնի վերի ղաշը, դիլամ-դիլամ, Մեռնիմ էն օրերին, դիլամ-դիլամ, Եղբայրս էկավ բալթոնը թևերին, դիլամ-դիլամ: Թափ տամ ու ծառին փռեմ, Ծալեմ ու ծոցըս թընեմ, Պաքնեմ ու յարիս ղրկեմ: Ալ ու կանաչ քեսացու, Ճրագ թընեմ, լուսացու, Ես քու նանին փեսացու:

Կաքավ թռավ, արտս մնաց հերկելու, Չուխես ղըրկի Գյումրի քաղաք` ներկելու: Կաքավ թռավ, արտս մնաց հերկելու, Քունըս տարավ, յարըս մնաց գրկելու: Բուբբուն էկավ, յարըս մնաց հերկելու, Քունըս տարավ, յարըս մնաց գրկելու: Լամպը սրփեցի, շիշան կոտրեցի, անուշ ջան, Շատ լավ արեցի, քեզի խափեցի, անուշ ջան: Ալ գոտի, կանաչ գոտի, գոտու պես, Էլա էրթիք, վեր-վեր ընկա լոթու պես: Լուսնիակը նորել է, Համոս կոշկով կորել է: Լուսնիակը նորել է, Յարըս տնեն կորել է: Եվա, Եվա, աչքերըդ սև ա, Դոշըդ բաց արա, սարին դեմ արա: Մոսես մարքարեն սանդր կը չալեր, Մեկ կնիկ ուներ, թոփալ կը քալեր:

Խաղիկներ Ծառըմ ունիմ տըպլըղի, Պտուղները` օցի լեղի. Իմ հորս ու մորս ի՞նչ ըսեմ, Ինձի տվին ղարիբ տղի:

Ընկա ջուրը, քընացի, Խեխտըվա ու մնացի. Թև չունեի, թռնեի, Յար չունեի, բռնեի:

Գետը քընացի լըվասկ, Սապոնս էր օսկեջրած. Հերս ու մերս ի՞նչ էնեն, Ճակտիս էս էր գրած:

Տարիվար ջուր է գնում, Հարցրեք` ո՞ւր է գնում. Քենին մահանա է էրե, Իր յարին հյուր է գնում:

Ծառի տակը կեցել եմ, Լաչակըս լվացել եմ. Խապար տարեք իմ մորը, Ես դարտի տիրացել եմ:

Սարերը ուշ է, մուշ է, Իմ յարը բանգլի ղուշ է. Սիրով սիրել, առել եմ, Մեղրից-շաքրից անուշ է:

Օչխարը էրի բակը, Դեմ թըրի թաքըռ ակը. Ով որ առնե իմ սիրած, Չվայլե նազլու թագը:

Կայնել ես ախա-պախա, Լաչակիդ տուտը կախ ա. Սև ախչիկ, սիպտակ տղա, Բռնել են իրար յախա:

Նըստել ես դոշակին, Ուշկըդ-միտքըդ փեշակին. Խմել ես նռան գինին, Հոտ կանես մանուշակին:

Յար, ծառավ եմ, ջուր չկա, Իմ դարտիս չարա չկա. Գեշ տներ լավ մանչեր կան, Առնելու չարա չկա:

Կանցնիմ գետի էն կուռը, Քաղեմ կը դաստով նուռը. Ով իմ սիրածն ինձ չի տա, Քաշեմ կը խանին դուռը:

Ախչիկ-ախչիկ հալ ախչիկ, Թըշներդ խալ-խալ ախչիկ. Դու մեր տունը հարս քայիր, Քույրս քեզ տալ` ախչիկ:

Մանի ըսեմ ու շարեմ, Տոռպակը լըլեմ ու կարեմ. Քաղքոց-քաղաք ժուռ ածեմ, Սրտիս ուզածը ճարեմ:

Կայնել ես, կանչելա չես, Բոյեդ ամընչելա չես. Կայնել ես, կաթ կըլմանիս, Բացվել ես, վարթ կըլմանիս:

Էրկան արտը գարի է, Նշանվելու տարի է. Էրկան ու կարճ արտերը, Չիմացա յարիս դարտերը:

Ամպել է ամպի տակը, Ծունկըս էր ծընկիդ տակը. Ես քեզի վե՞րտեղ սիրեցի, Ծիրանի ծառի տակը:

Էրկընքեն մատնիմ իչավ, Մատիս վրեն խաչվեցավ. Ես իմ յարըս քամ գիտեի, Ջավահիր քար բացվեցավ:

Ա՛յ տղա, հերիս-մերիս, Ո՞ւր էկար կեսգիշերիս. Իմ ծոցում տեղ չկա, Գլոխըդ դիր կռներիս:

Վերևուց մատնիմ ընկավ, Մատիս վրա բացվեցավ. Ես իմ յարիս քամ գիտեմ, Ջաֆայիլ քար բացվեցավ:

Ախչի, ի՞նչ էր դիլագըդ, Օղկուն, կոճկուն բիլագըդ, Մի՛ բանար ճերմակ գյոքսըդ, Ինձի վառեց կըրակդ:

Վերևուց հավքըմ անցավ, Տանը մեչ խելքըս անցավ. Էրկուսիս խոսքը մեկ էր, Օրթաներես մարթ անցավ:

Ծառին տակը տալդա է, Քանի կայնիս` ֆայդա է. Մի՛ք մեխդըրե, դըրկըցներ, Էս էլ սեր ու սավդա է:

Յարըս մեր դռնեն անցավ, Սիրտս բացվավ, վարթ դառցավ. Յարըս ինձի հետ խոսավ, Թշնամու կյանքը մաշավ:

Ախպեր, բաղըդ անուշ է, Բաղիդ մեյվան անուշ է. Ախպեր, խաթրըդ չըմնա, Իմ յարը քեզնեն անուշ է:

Յարո ջան, անունըդ Աննա, Յարո ջան, յար. Կայնել ես դու անլվա, Յարո ջան, յար:

Ամպել է փարա-փարա, Ես իմ ուզածը չառա. Աստված, դիվանիդ մեռնիմ, Յա էլիմ տու, յա չարա:

Յարո ջան, խասյաթըդ փոխե, Յարո ջան, յար. Յարըդ տնեն կը կորի, Յարո ջան, յար:

Ջուրն ընկա ու գնացի, Խեխտըվա ու մնացի, Իմ մեծին անգաճ չէրի, Առանց Մուրազ մնացի:

Լուսնիակը նորել ա, Յարիս եզը կորել ա. Ձեն տվի, ձենըս չառավ, Ինձեն վայ թե ճորել ա:

Ա՜յ տղա, բակովն արի, Ոտներդ շաղովն արի. Մեր դուռը ղալմաղալ է, Մորքուրիս թաղովն արի:

Տոտիկ-տոտիկն է յարըս, Հաստատ մոտիկն է յարըս. Վերի մայլեն է յարըս, Տոտիկ-տոտիկն է յարըս:

Ջուր եմ թողե ջաղչըներ Ասված տանի ախչըկներ. Ջուր եմ թողե ադեստան, Ասված տանի գյադեստան. Ջուր եմ թողե առվըներ, Գրողը տանի պառվըներ:

Յար ծարավ եմ, ջուր չկա, Սեր ու սավդի հույս չկա. Գեշ տներ լավ մանչեր կա, Առնելու չարա չկա: Յար, ծարավ եմ, ջուր չկա, Գետերուն կարմունջ չկա. Գեշ տներ լավ մանչեր կա, Առնելու չարա չկա: Այսօր օրը նորել է, Վե՛ր, բլուզըդ կարեմ. Վեր, բլուզըդ կարեմ, Յար, յար, յար, յար: Էլա գնացի սար սնձի, Ոտքս առավ էլ գընձի. Մկո, քու մորուք խանձի, Հայկոն չըտվիր ինձի: Բարակ ճամփան մտել ես, կորուցածըդ գտել ես, Նոր սիրածդ չըվայլես, Ինձի մըտքեդ ցըկել ես:

Սարեն ջուր է գալիս, Խմելիս դուր է գալիս Հարցնեք` ո՞ւր է գալիս, Առանց յար քուն չի գալիս: Լուսնյակ, ցածանց քընը, Խորկըցի, բարցըրանց քընը. Հեռու տեղ յարըմ ունիմ, Բարև տու, անցի՜ քընը: Լուսնյակ, ցածանց քընը, Շաղ տուր ու ցածանց քընը. Հեռու տեղ յար ունիմ, Բարև տու, անցի քընը: Կանչե, կռունկ, կանչե, Տակըդ չիման է, Աշխար արեքակ է, Ինձի դուման է. Կանչե, կռունկ, կանչե, Հալըս յաման է:

Դու կերթաս, ուղուր ըլլի, Սև ծովը ճամփադ ըլլի. Ինձեն սավա թե յար սիրես, Ջուխտ աչքերըդ քոռ ըլլի: Բիլբիլն ըսաց` իրեք ամիս գարուն է, Սիրտըս խոց էր, մեչը լիքը արուն է. Հա՛նի գյուլ-գյուլ, հա՛նի բյուլ-բյուլ, Իստար աղլար, իստար գյուլ: Իմ ախպոր ձին փախել է, Ընկել է Սարմա սարեր. Կերել է ծառի պես խոտեր, Խմել է պաղպաղ ջրեր: Էրթամ ըՍտամբոլ, Դատիմ` փարան բոլ. Իմ յարի համար Առնեմ ջուխտըմ սոլ. Արի, յար, արի, Խռով մի մնա: Դանակ-դանակ կանչեցեք, Փատե դանկով մորթեցեք, Խշխշիկով էփեցեք, Տարեք սարը թաղեցեք: Ըսօր օրը ուրփաթ է, Հաքածս աթլաս ու խաս է. Էրկինք-գետինք կշռեցինք, Մե գրվանքեմ պակաս է: Ֆռանգների վերի օդան, Մըկները կը որոտան. Հարս ու թաքվոր Իրար կուտան, Եսա գիտեմ` Ինձի կուտան:

Հավի տոտիկ, Բադի տոտիկ, Հալվաբարը Մեզի մոտիկ, Տոտի՜կ, տոտիկ: Օյան է, դուրան է, Կորխա ճամփան Վրան է, Հասսի Տրթատ, Սըրան է: Ցախավելը փափուկ է, Ախչիկ մանչուն խափուկ է: Չայիրները լաքած է, Ախչիկ, քո թուշ պաքած է: Բուխար փափախ դրել ես, Գենա ճիտդ ծռել ես: Գուրպընուդ ճիտը սև է, Քեզի ուզողը վե՞վ է: Գուլպընուդ ճիտը ալ է, Քեզի ուզողը լալ է: Փոխենք էս պարի ղայդեն, Զայնենք դուխովնու ղայդեն: Կանաչ խալին մի կոխե, Սիրած յարըդ մի փոխե: Ախպերըմ ունիմ ավճի է, Ում հետ ասես կը վիճե: Դունա գիտես ախչիկ ես, Էրկու խանա խաղ չիտես. Ատտեղ կայնիլը բան չէ, Արի, խաղմա դու կանչե:

Վերեն էկավ ջուխտըմ ղոչ, Մեկը ֆիդայ, մեկը` ոչ. Աստված, դարգայիդ մեռնիմ, Մեկին կուտաս, մեկին` ոչ:

Յար կայնել ես կարմընջին, Փաթըթվել ես յափընջին, Խապար տվեք զոնքընչին, Մեռնի էտպես կտրիճին:

Մանի-մանի մանեցի, Տոպրակ դրի շարեցի, Քաղքե քաղաք ճամփեցի, Սրտիս ուզածը ճարեցի:

Կայնել ես, կաթ կըլմանիս, Բացվել ես, վարթ կըլմանիս. Հայլին առ, էրեսըդ աշե, Աշխըրի զարթ կըլմանիս:

Նազ մի՛անե, նազ մի՛անե, ջա՛ն տղա, Քանքիլովըդ թոզ մի՛հանե, ա՛յ տղա: Ուր որ գնաս, առնելու եմ, շա՛ն տղա:

Բաղի մեչը բաղպանչի, Անուշ-անուշ խաղ կանչի. Թևերուդ թևլիկ գործեմ, Նոր գալած բեխիդ մեռնեմ:

Ամպել էր ավուր-մավուր, Սաղմոսքը ծոցիդ սովոր. Սաղմոսքը գիլ կը տաներ, Լիզուդ բիլբիլ կը տաներ:

Մեր մեծ արտը բոքի էր, Սևը շեկին հոքի էր. Կլապիտոն, ապրեշում, Ֆլորըս ուտեր տապկած շուն:

Կայնել ես, կանչելու չես, Բոյեդ ամընչելու չես. Կայնել ես, կաթ կըլմանիս, Բացվել ես, վարթ կըլմանիս:

Կայնել ես պատա տակը, Ցոլա կը մատնուդ ակը. Կայնել ես, կանչելա չես, Բոյիցըդ ամընչելա չես:

Կաքավ կայնավ կարմընջին, Մանգիշ օղերն անգըճին. Խապար տարեք զոնքընչին, Ախչիկն առավ Մուկուչին:

Սարը սինձը ի՞նչ կենե, Կաթը բրինձն ի՞նչ կենե, Յարը յարին կը սիրե, Խոսքը-զրույցն ի՞նչ կենե:

Էրթիքը բուն եմ շինե, Տղաներին շուն եմ շինե. Օ՜շ, օ՜շ կանչեմ, չեն գալիս, Լափի թարկը չեն տալիս:

Մանի ըսեմ ու շարեմ, Տոպրակ լըցեմ ու կարեմ. Քաղքոց-քաղաք ժուռ քամ, Սրտիս ուզածը ճարեմ:

Էրկու խանա խաղ չիտես, Յափրաղ ու կեսն ալ չիտես. Քընա քոփօղլու գյադա, Ժամեն մոմ գողնալ չիտես:

Կաքավ եմ քարա մեչը, Խոսում եմ ձորա մեչը. Աստված, իմ մուրադը տու Էկող շաբթըվա մեչը:

Ես ախչիկ եմ, ալ գուզեմ, Բոխչաս ծալեծալ գուզեմ. Եփ օր էրթամ կերսանցըս, Գոտիս թիրմալի գուզեմ:

Ալագազը տուն ունիմ, Մեչը օսկե սուն ունիմ. Քաշվե քոփօղլու գյադա, Քեզ պես հազար շուն ունիմ:

Ջուր եմ թողե ադեքը, Աստված պայե գյադեքը. Ջուրը լցվավ ջաղչընին, Աստված պայե ախչըկնին:

Ամպել է ամպի նման, Շաքարը ղանդի նման. Ամպել է թոն չի գալիս, Մթնել է, տուն չի գալիս:

Լուսնի լուսը ես եմ, Մեծ ծովի ձուկը ես եմ. Գիշերվա փախչող ախչիկ, Ծոցըդ պառկողը ես եմ:

Քաբաբչի եմ, շիշ չունեմ, Ծերացել եմ, սեր չունեմ. Էս աշխարում քեֆ կանեմ, Էն աշխարում գործ չունեմ:

Էլա սարը ես սընձի, Ոտքըս դիպավ մեկ գընձի. Ա՛յ մարթ, լեզուդ պապանձի, Ախչիկըդ չըտվիր ինձի:

Կայնել ես բաղի միչին, Ոտքերըդ շաղի միչին. Կանչե յար, ձենիդ մեռնիմ, Ես էլ քու խաղի միչին:

Անդր վերի տանձերը, Հուպուպ կուտան մանչերը. Քանի օր ախչիկ կը տեսնին, Ծուռ կը թընեն ֆասերը:

Սարի էտևը ղուտտիկ, Բոյիդ մեռնիմ, Արութիկ. Յար Սոնա, Յար Սոնա, Ե՞փ պիտի լուսանա:

Էրկան արտը գարի է, Նշանվելու տարի է. Էրկան ու կարճ արտերը, Չիմացա յարիս դարտերը:

Սարի էտևը պուտ-պուտ, Մանչերուն կանչեմ կուտ-կուտ. Յար Սոնա, յար Սոնա, Ե՞փ պիտի լուսանա:

Էրևան ման քուքանք, Յոնջեքը յան քուքանք. Քընացի օր յար չկա, Ճորել եմ, տուն էկանք:

Ութը ծառ ունիմ թթի, Ութը կով ունիմ կըթի. Վեվ օր ինձի բամբասի, Հոքին դժոխքը փըթի:

Էրևանուց դուս էկա, Թիվլիզ քաղաքը մտա. Քուչա-քուչա ման էկա, Սիրած յարիս չըգտա: Ջաղչիս դուռը տաշած էր, Յայլըղիս գիլ քաշած էր. Ջաղացըս մանի-մանի, Անուշ քունըս կը տանի: Հավոլենց կալը կլոր պար, Ջա՜ն գյուլում, ջա՜ն, ջա՜ն, Արաքը մեչը ֆըռֆըռար, Ջա՜ն ծաղիկ, ջա՜ն, ջա՜ն: Ջուր եմ թողե առվըներ, Աստված, վերու պառվըներ. Ջուր եմ թողե ջաղչըներ, Աստված պայե ախչըկներ: Ջուրը լլցվավ առվընին, Գրողը տանի պառվընուն. Ջուրը լցվավ փառչերը, Շուտով տանին մանչերը: Էլա սարը ես սընձի, Ոտքըս կպավ մեկ գընձի. Արո՛ւթ, միրուքդ խանձի, Վարթը չըտվիր ինձի:

Մանիներ (Ծալկահայոց բանարվեստը) Մանի ըսելու էկա, Սերուսկ ուտելու էկա, Իմ դարդը սերուսկը չէ, Յարիս տեսնելու էկա: Այսօր բազար է, արի, Հախըդ հազար է, արի, Ճամփադ աշելով արի, Չուչուստ քալելով արի: Աս տներ, ծեփած տներ, Մեջը կա օսկի սներ, Սուն ու գերան պար պիտեր, Սրտով սիրած յար պիտեր: Էլա սարը, իջա կալը, Անտեր տղի դիշ էղա, Աշխեն, չիտեի` սիրտդ նեղ է, Պաղ աղբրնուն ջուրը դեղ է: Վերեն էկան սելերը, Կտրավ չուլքուս թելերը, Կամաց քշե, այ տղա, Կապեմ չուլքուս թելերը: Կռունկն իջավ կալերը, Կտրավ չուլքուս թելերը, Կռունկ, հոպ տուր ու թռի, Ղանդընիդ թափ տուր ու թռի: Մանի ըսի, շարեցի, Տոպրակը լցի, կարեցի, Քաղքե-քաղաք շուռ տվի, Սիրած յարիս տուն բերի:

Մանի, մանի մի բերան, Սելը տանի ջուխտ գերան, Գեշը սիրունի ծոցում, Հայ վախ ու հարյուր բերան: Քարը տաշեցի, բոլորեցի, Յարիս տեսա, մոլորեցի, Անտեր մնա ան վախտը, Օր ես անտեղ սիրեցի: Թավան թնեմ ձու խաշեմ, Նստիմ էրեսիդ աշեմ, Տեսնիմ յարս քուքա, Հասնիմ թուշը պագնեմ: Ախպար, ամագիդ մեռնիմ, Շեկ կոթ դանակիդ մեռնիմ, Ախպարս էկավ կալասկով, Ձեռքը պագի հավասով: Գիշերը լուսըմ տեսա, Յարիս տունը տեսա, Ուզեցա հետը խոսել, Դիշմնիս հետը տեսա: Ղարսա բերդը բլել է, Յարս մեչը քնել է, Ձեն կուտամ, ձեն չի հանե, Մըկըր ինքը ջորել է: Թավան ծակ է, եղ չկա, Փեսան էկավ, տեղ չկա, Փեսին շատ էրես միք տա, Փեսին էյթիպար չկա:

Կանաչ արտի քյանարը, Թիֆլիս վառավ ֆանարը, Կանաչ արտը մի կոխե, Սիրած յարդ մի փոխե:

Տանըս տկեն ջուր կըբխա, Վառած սիրտս չի հովանա, Յար, քու տված վերքերը Շատըցուցին իմ դարդերը:

Ես մե քունքուլի դոխ եմ, Կանաչ բոստընի սոխ եմ, Ըռնտիկ խալին կկոխեմ, Յար ջան, ոտիդ հողն եմ:

Ախջի անունդ Թաքուն Դրել ես հորդ սաքուն, Ինչ մե ֆիդան բոյմ ունիս, Երանի յարիդ հոգուն:

Արտը ցորեն ցանեցի, Դարդըս հետը թաղեցի, Հազար ու մեկ աղոթքներ Ցանած վախտը շարեցի:

Ճպռոտ տղուն քուրքին աշե, Դառնա, դառնա ինձի կաշե, Ինձմեն քեզի օգուտ չկա, Քնե, գլխուտ չարան քաշե:

Ա՛յ աղչի, ցածեն աշե, Քեզնեն շատ լավերը կան, Լիզուդ քիչըմ քեզի քաշե, Օր քեզի ուզողներ գան:

Պապս ունիր մի մեծ էշ, Համ քոսոտ էր, համ էլ գեշ, Բիրտըն կորավ մեր էշը, Ափսոս վրայի վեշը:

Աղջիկը տնեն փախել է, Հորը ամոթվոր էրել է, Հարը շան պես կատղել է, Կոպալն առել ծեծել է:

Ախջի` հագիդ դեղին-մեղին, Ով օր տեսնի պատռի լեղին, Վեվ սիրածս ինձի չտա, Զօր ու գիշեր սիրուց նեղվի:

Ախպար, նամակիդ մեռնիմ, Ճեպիդ դանակին մեռնիմ. Իմացել եմ` յար ես ճարել, Ճարած յարիդ մեռնիմ:

Աղբարմ ունիմ ավճի է, Մեջքը բարակ ղամչի է, Նախշուն գուլպա հագել է, Ազապ աղջիկ պագել է:

Ճերմկավ գետինը ձնեն, Աղջի, դուրս արի տնեն Ձեռքովդ յարա սրտիս. Յա՛դեղ էրե, յա՛ջուր լից:

Ծարավ եմ, ջուր բերեք, Սարերեն ձուն բերեք, Սիրուց հալումաշ կըլլիմ, Գերեզմանի փայ կըլլիմ:

Տալոն բերեց գութնի հացը, Համոյին սիրտը մաշի, Այսօր գութանը մերն է, Գութան բռնողը իմ հերն է:

Ջաղասկը ման եմ էկե, Սիրել եմ, ջան եմ տվե, Օխտը տարվա մեջ Ուխտ ու պայման եմ էրե:

Կայնել ես Սարի ճոթին. Քայլում ես կանաչ խոտին, Քու անուշ, խորոտիկ բոյին, Կարոտեմ քու համ ու հոտին:

Սարեն էկավ օշխարը, Աս ի՞նչ էղավ աշխարը, Աս ի՛նչ էղավ աշխարը, Սրտիս չոքավ խավարը:

Ծնած օրից միշտ էս է. Մեկը ինձի դավել է, Հալղը գիտի դարդ չունիմ, Դարդը ինձի տարել է:

Նշի ծառին նուշ կըլլի. Վարդի ծառին փուշ կըլլի, Էրնեկ ան աղջըկանը, Սիրած յարին դիշ կըլլի:

Աստղերուն լսին մեռնիմ, Իմ յարի բոյին մեռնիմ, Մե տարի է չեմ տեսսե, Ես ինոր հոգուն մեռնիմ:

Քեզի վեվ ըսավ ձեն ցկես, Աշխրքով մեմ էնես, Ես քու ըսած վարդդ չեմ, Օր հոտ քաշես, նան նետես:

Տանս պատը բլել է, Յարս մեջը քնել է, Ձեն կուտամ, ձեն չի առնե, Վախենամ ինձմեն ջորել է:

Թավան հավկիթ դնեմ խաշեմ, Էլլին էրթոցեն բոլորս աշեմ, Տեսնիմ յարս խնդլման քուգա, Վարդեր շարեմ սիրուն դեշին:

Աշխըրքին մալը ի՞նչ կենեմ, Արի քեզ սարը հանեմ, Ագյար թևերս բերզավ, Գլխուս վրա կհանեմ:

Սարերը ման գուքամ, Յամջնին յան գուքամ, Ըսան թե` յարդ էկավ, խնդլման դեմ գուքամ:

Ալ աղջիկը հաց կտանի, Բերանը բաց կտանի, Մեմ քալեկը, մեմ կկայնի, Խելքս ու միտքս կտանի:

Սարին տակը տուն ունիմ, Մեջը օսկի սուն ունիմ, Գընա, կորի, ա՛յ տղա, Քեզ պես հազար շուն ունիմ:

Աղջի անունդ ասա, Ֆասիդ փիսկիլը խաս է, Գնա մորդ ըսե, Թող ինձի էնե փեսա:

Մարին տակը էլ ունիմ, Ռանգ-ռանգ թել ունիմ, Ծո մա՛նչ, օշխարդ նան տար, Ես քու վրադ սեր ունիմ:

Աքոշկեցեն աշեցի, Ալ փուշիս մաշեցի, Վառա, ամա՜ն, վառա, Ուզածիս չառա:

Ղարանֆիլ եմ, դալ չունիմ, Ես պճլիկ եմ, յար չունիմ, Յարս դռնեն անցել էր, Ջահել եմ, խաբար չունիմ:

Սարը ձունը կոխել է, Լորը բունը փոխել է, Սարեր, ձորեր արոտ է, Տերտեր, էլ քու օրը չէ:

Երկինքը կամար կապեց, Սև մազերս ճերմըկավ, Գեշ մարդու խոսքերը, Քեզ ինձեն ջոկեց-ջորավ:

Սարերը անձոտել է Օշխարը բրդոտել է, Ծո մա՛նչ, քու մարդ մեռնի, Հալավդ աղտոտել է:

Ախպար, բախտդ անուշ էր, Բախտիդ մեջ անուշ էր, Ախպար, խաթրըդ չըմնա, Յարս քեզնեն անուշ էր:

Փողս ցըկի բանկան, Ըսի` թեզ լծե սանքան, Լավ մարդիկս յան քան, Թիֆլիս քաղաքը ման քան:

Սև ձին նալը ի՞նչ կենե, Սիրունը խալն ի՞նչ կենե, Ես ուզել եմ, ես կառնեմ, Շելլոցը խոսքն ինչ կենեմ:

Վերեն հավքմ անցավ, Սինիս խնձորով լցվավ, Հալղին յարը տուն դարձավ, Իմ յարը քյանրեն անցավ:

Կալին տակը տալդա է, Քանի նստիս` ֆայդա է, Ուզածը ուզածին չեն տա, Էս ի՞նչ կանոն, ղայդա է:

Խնձորը կարմիր է, Ջուրը պղտոր է, Աղջկնուն խասը Ինձի համար է:

Օղս ցկի փանջարան, Հավկիթ լցի թանջարան, Փեսաս էկավ` տեղ չկա, Հավկիթ էփեմ` եղ չկա:

Սև փուշին ճիտս եմ ցկե, Շեկ մանչը միտս եմ ցկե, Երեք օր է չեմ տեսսե, Կրակը սիրտս եմ ցկե:

Օդին օջախը վառել է, Մարնա ինձի տարել է, Բոյ-բուսաթով աղջիկը, Խելքս գլխես հանել է:

Նախըրը զարկի դիզը, Ջոկեցի ղարագեզ եզը, Ծո մանչ, մայրըմատ տու, Առնեմ քյանքիլիդ թոզը:

Թոն էրե, թոնջանք էրե, Թոնին վրա ձուն էրե, Յարս բոբիկ ջուրը գա, Օտվին մսի, մերը գա:

Օշխարը էրա բակը, Դեմ տվի սալին ակը, Վեվ ուզածս ինձի չտա, Չվայելե գլխուն թագը:

Չբուխ ունիմ էրկնցնեմ, Յարիս ճամփան սպասեմ, Հեռու, մոտիկ հեչ չունիմ, Ամեն օր վառիմ, թափիմ:

Վերևն Աստված շայաթ է, Ես սիրել եմ, ես կառնեմ, Բաղի չորս կողմը վարդ է, Հերն ու մերը շատ դառն են:

Գութանը հաց եմ տարե, Բերանը բաց եմ տարե, Էկան ըսին` յարդ էկավ, Խելըռած տուն եմ էկե:

Սև աղջկա մազին աշե, Դառնա-դառնա էտտին կաշե, Ինձմեն քեզի գիմըն չկա, Քնե գլխուդ չարան քաշե:

Բոյդ էրկան, բոյդ բարակ, Քեզի տեսնողը կուտա էրնակ, Վարդ թշերեդ լուս կկաթե. Յա՛ խնայե, յա՛ սպանե:

Փերես կը նուռը, Կայնիս կը դուռը, Չես փերե նուռը, Չես կայնի դուռը:

Քեզի կաշեմ, խելքս կերթա, Բոյեդ, բուսեդ վառա, թափա, Դու կայնել ես յանա-յանա, Քամին զայնե` դեշդ բանա:

Ձունը էկել է, հալել է, Լցվել գյոլը, սառել է, Ադ էլօղլուն գեշ խոսքը, Ինձի մոմի պես հալել է:

Դու հագել ես դայրին խասը, Թեզմ մաշես գլխուդ ֆասը, Սիրուցդ վառիկը Անախասը, Ջեբդ դրել ես անգին քարը:

Հագել ես խաս ու ատլաս, Ընկերներով դերի կերթաս, Մեմետ կաշես, աչքով կենես, Քիչ կմնա խելքե հանես:

Ալվարդի թերը ղրկե, Աղջի, քու սերը ղրկե, Հարդ ու մարդ չիմանան, Մատնիդ մերը ղրկե:

Ըռնտիկ ես, փումփուշիկ ես, Հերիք, աղջի, հոգիս հանես, Խղճա ինձի` օտքդ պագնեմ, Արի հոգիս հոգուդ խառնեմ:

Պառկել ես կակուղ հողին, Մուրազս փորս թողին, Կարմիր գիլլան դիպի Էնողի կշտի կողին:

Քամին քուգա Շավնաբաղեն, Յարս կիջնի Էղոյի սարեն, Գոքը լիքը ժախ ու քեղ է, Սաբիտախչան հիվնդի տեղ է:

Ծառմ ունիմ թբխլի, Պտուղն էր օձի լեղի, Հորս ու մորս ի՞նչ ըսեմ, Ինձի տվին ղարիբ տղի:

Սաթոն դուռը կայնել է, Ճիտը տխուր ծռել է. Աղջկանը ուզող չի քա, Հերսը աղջըկմեն էլել է:

Ջուխտ գութան սար կբանի, Շեկ աղջիկնա հաց կտանի, Մեմ քալե կը, մեմ կը կայնի, Խելք ու հոգի կհանի:

Ասթին յաշիկ, Անթուն յաշիկ, Սիրել եմ, կառնեմ, Անունը` Աշիկ:

Էլա գնացի սարը սնձի, Ոտքս առավ մե գնձի, Տեփան, բեղերդ խանձի, Աղջիկդ չտվիր ինձի:

Ասթուն սար է, Անթուն սար է, Յարիս անունը Սանասար է:

Անթուն քոստիկ, Ասթուն քոստիկ, Սիրել եմ, կառնեմ, Անունը` Կոստիկ:

Տիրացուն աղբրին ակը Վարդանին գուլպանուն ծակը, Քոռանա Մեքոյին լուսը, Թողել է Վարդանին դուսը:

Սարերուն սինձը ի՞նչ է, Կաթն ու բրինձը ի՞նչ է, Յարն օր դյուրին սիրե, Խոսքն ու խորաթան ի՞նչ է:

Սարին սինձը ի՞նչ կենեմ, Կաթն ու բրինձը ի՞նչ կենեմ Ես սիրել եմ, ես կառնեմ, Խոսխորաթան ի՞նչ կենեմ:

Վարդ եմ քաղե մաղերով, Վար եմ թրե շաղերով, Իմ յարը բանցըրեն անցավ, Ալ ձին տակը խաղալով:

Ըռնտիկ եմ` խալն ի՞նչ կենեմ, Բոզ ձի եմ, նալն ի՞նչ կենեմ, Սրտով սիրած յարս ըլլի, Աշխրքին մալն ի՞նչ կենեմ:

Այ տներ, պզտի տներ, Մեջը կա օսկի սներ, Դռնեն անցա լամպը վառ, Չիթ դայրավոր, ինձի առ:

Էլլիմ սարը ի՞նչ էնեմ, Քարը գլխուս բարձ էնեմ, Էրթող-քալողին հարցնեմ, Թե հերսոտել է` դարձնեմ:

Սարին ծաղիկները թազա, Մեղրն ու շաքարը քեզի մազա, Քեզի պես նազանի աղջիկը, Ինձի պես տղին ի՞նչըղ սազա:

Կարմիր քուռիկը հեծել եմ, Արազին ջրին մոտեցել եմ Արազ ջան, ինձի ճամփա տուր, Թմբլիկ յարին կարոտցել եմ:

Վերեն հավքմ անցավ, Խելքս գլխես թռավ, Սարերը ման քուգամ, Յարիս հետ ման քուգամ:

Սարերը սնձոտել է, Ոչխարը բրդոտել է, Չոբան, քու մարդ մեռնի, Շորերդ աղտոտել է:

Ջաղչին դուռը փոս է Քարը ցկեմ` խոսե, Կանչե, կանչելուդ մեռնիմ, Իմ մորս ազիզ փեսա:

Այ տղա, ղարաղաշ ես, Բենջակդ բարով մաշես, Ուր էրթաս, մեր դուռը աշես, Կյանքդ ինձի հետ մաշես:

Ամպել է ախա-բախա, Շավարշի թուրը կախ է, Շեկ աղջիկ, կարմիր տղա, Թող բռնեն իրար յախա:

Հավքերուն մեջ լավ են Կաքավն ու լորը, Աղջկնուն մեջ լավ են Կարճն ու կլորը:

Սամավարը ցկի օդեն, Չկշտացա յարիս հոտեն, Սամավարի կողքը օսկի, Ցիցքիթ յարս չեկավ խոսքի:

Թավան թնեմ հավկիթ խաշեմ, Նստիմ էրեսին բոլմ աշեմ, Տեսնիմ յարս քուքա, Չոքիմ, չեքմեքը քաշեմ:

Ջիգյարդ սառն է, աղջիկ, Խոսքերդ դառն է, աղջիկ, Վայ թե մինչև ավարտեմ, Քեզի ուրիշը առնե, աղջիկ:

Թնդիրը վառավ, բոցկլտաց, Էրթամ ուտեմ էրկու հաց. Մարս էփե բանջարը, Աշխար արժե իմ յարը:

Աստին տաշեղ, Անթին տաշեղ, Սիրել եմ կառնեմ, Անունը Բարսեղ:

Գեղին չորս դին սև հերկեր, Չոբնին սև շունն է սատկել, Չոբան կուլա, շուն չկա, Չոբան գլխուն վայ կուտա:

Աստին` բուլքի, Անթին` բուլքի, Քաղքցին քուքա, Հագածն է չուլքի:

Տեղ եմ ցկե սոթ քուգա, Բարձ եմ դրե փոթ քուգա, Մեռնիմ մեջը քնողին, Անուշ խնկի հոտ քուգա:

Ամպը էլավ փաթթեց սարը, Վառեցիր իմ ջան-ջիգյարը, Էլ չեմ դիմանա, կընկնեմ քարը, Խիղճ ունեցի, խորոտ ախչիկ:

Խելարին խոտ խաշեցեք, Կուտե, կենա խաշեցեք, Խելարին ի՞նչն է նշան, Խելարն ինքն է փերուշան:

Էրթստանը ման քուգամ, Յարիս խաբար ձեն կուտամ, Յարս գնաց կալերը, Պաչեմ յարիս խալերը:

Ջաղչնուն էտի կուռը, Հայկոյին տված նուռը, Ինչ ըսեմ հորս ու մորս, Աչքս թողեց այնի դուռը:

Սերը սեր կբերե, Սերը սեր կտանի, Սերը գյոզալի սրտեն, Սիրած տղան կտանի:

Ծիրանի ծառը ծռվել է, Յարս բանակ գրվել է, Յար ջան, բանակ մի՛գնա, Սիրածդ տանը կմնա:

Վարդ աղջիկ, լուսե աղջիկ, Քալեկը խունջիկ-մունջիկ, Սև աչքերդ սև սալոր, Ես` դշբախտ, դու` բախտավոր:

Վարին արտի ցորենն ես, Սիրտս ու հոգիս հերիք մաշես, Քո սիրուց ընկել եմ չոլերը, Մի՛սպանիր իմ ջահել սերը:

Մարըս իմացավ, նեղեցավ, Հորս հերսը շատ էլլավ, Ինձի` քեզի չեն կամենա, Յարա են դրե սրտիս վրա:

Մեր դուռը լախանա, Ձեր դուռը լախանա, Էրկուսս իրար առնենք, Թող ըսեն սալախանա:

Էղոյին սարը էլլել եմ, Թմբլիկ յարիս տեսսել եմ, Թմբլիկ յար ջան, քեզի ղուրբան, Արի մեր տուն, ջանե ջան:

Աղջի, նստե կար էրե, Ինձի քեզի յար էրե, Բաղին կշտեն արի, Ձեռվիդ չարդախ էրե:

Թեշիկ բռնե, թել մանե, Ջուխտմ գուլպա գործե, Հագնիմ էրթամ Վարդևոր, Էրկուսս ըլլինք բախտավոր:

Ջաղչին ջուրը անցել եմ, Բնաղոնը բերել եմ, Աչքս ճամփադ բռնած, Սիրուցդ քեֆովցել եմ:

Նստել էի ծառին տակը, Գրեիկը հիշատակը, Հիշատակը չնչին էր, Կարդացողը անգին էր:

Մե յարըմ ունիմ անուշ է, Հալած արծաթե ղուշ է, Աղջկնուն մեջ տեսսա, Ըսա` թառլան ղուշ է:

Էրկինքը մութը կոխեց, Գետինը շուքը կոխեց, Էրա դե յարիս տեսնիմ, Խայալ-խայալը կոխեց:

Ծառը պատեն բանցր է, Սիրուն յարնա քաղցր է, Գնամ մորս հարցնեմ, Ագյար չտա, փախցնեմ:

Սիրուն աղջիկ ալ վարդ ես, Ձմեռ օրով դու զարդ ես, Ըսե, աշեմ յարդ վեվ է, Օր դու ադքան հպարտ ես:

Արի էրթանք կալերը, Կտրավ չուլքուս թելերը, Հեռևանց քուքան սելերը, Թափե քյանքիլիդ թոզերը:

Քանքիլդ սարքել ես, Էլլել էրդիկը կայնել ես, Հերիք աչքդ խաղցնես, Ինձմեն օգուտ չկա քեզ:

Սարի լանջին պաղ աղբյուր, Քովը էրկու քուռիկ ջուր, Մեկը ես խմեմ, մեկը` դու, Չմոռանանք մեկ-մեկու:

Սապոնըմ ունիմ օսկեջրած, Յարիս չունիմ նամակ գրած, Կելլիմ սարը, ճամփան կաշեմ, Ե՞րբ պիտի գա, ցավը տանեմ:

Անցա ջրին անթին, Ժողվեցի մատղաշ ղմին, Աչքս դիպավ երեսին, Ուզածիս տվին ուրիշին:

Վալվալան ցկի գեղը, Ուտեմ մածունն ու եղը, Ապուրը լցնի մեծ գուշը, Պագնեմ իմ յարի թուշը:

Հըլը, հըլը իդոր աշե, Կայնի, կայնի ինձի կաշե, Քնե, քնե, գործիդ աշե, Մարըս քեզնեն լավին կաշե:

Էլել քուքաս` տոտիկ-տոտիկ, Ինձ կվառես, ա՛յ խորոտիկ, Լիզուդ քաղցր ու անուշիկ, Արի՛, արի՛, իմ սիրունիկ:

Օդին պատը բլել է, Յարս մեջը քնել է, Ձեն կուտամ, ձեն չի հանե, Դու մի ըսե ջորել է:

Իրիկունը մութը կոխեց, Գիշերը շուքը կոխեց, Էրա թե յարիս տեսնիմ, Խայալ-խայալը կոխեց:

Յարըմ ունիմ քիշմիրի, Նստել գործե կը խալի, Թշները վարդ կըլմանի, Հոգիս տեղեն կը հանի:

Մոլորված օշխար եմ, Կորուցի գառըս, Հանդերը ման գալով, Չըգտա յարըս:

Ջաղացը մանի, մանի, Անուշ քունս կըտանի, Քուրը մեռնի ախպորը, Էկել է, տուն կտ տանի:

Էրթեստանը ման քուքամ, Աղջիկներուն ձեն կուտամ, Ազաբ տղաք թոփ էղեք, Աղջիկ, տըղա պարեցեք:

Ես աղջիկ եմ, ալ կուզեմ, Ալս ծալեծալ կուզեմ, Վեր տունն օր մտնիմ, Օսկին` սարե սար կուզեմ:

Առավոտ կանուխ էլանք, Աղջիկներուն լավը տեսանք, Չոբանը օշխարը քշեց սարը, Ի՞նչըղ թողնեմ ես իմ յարը:

Աղբուրը գնացինք ջրի, Դավո, միրուքդ խանձի, Սոֆոն չըտվիր ինձի, Էյթաջ ըլլիս ցամաք հացի:

Ես աղջիկ եմ, ալ կուզեմ, Բարակ մեջքիս շալ կուզեմ, Խնձորմ ունիմ կիսած է, Յարիս թուշը խածած է:

Սարերուն հովին մեռնիմ, Ախպորս բոյին մեռնիմ, Բանակ էրթող ախպար ջան, Սրտիդ մուրազին մեռնիմ:

Սարի պես դարդ եմ քաշե, Ջահել եմ, կյանքս եմ մաշե, Հեռու ես, չես իմանա, Կարոտդ ինչըղ եմ քաշե:

Ինձի նման տեր ունիս, Ագյար վրաս սեր ունիս, Ուրախ սիրտդ բաց էրե, Չոր պռոշս թաց էրա:

Ջաղչին դռնեն անցա ես, Թոնը էրավ, թռչա ես, Արևը դիպավ, չորցա ես, Վարդի նման բացվա ես:

Ձունը էկել, հալել է, Լցվել գելը սառել է, Աս էլօղլուն գեշ խոսքը, Ինձի մոմի պես վառել է:

Աղջի բաղին մեջը, Օտվիդ շաղին մեջը, Ճվա, ճվալուդ մեռնիմ, Ես եմ քու խաղի մեջը:

Ա՛յ տղա, դու ո՞ւր ես, Ծարավ եմ, դու ջուր ես, Մուղանլվա թառլան ղուշ ես, Համբարձման գիշերը ո՞ւր ես:

Կայնել եմ, գալ չեմ կրնա, Լցվել եմ, լալ չեմ կրնա, Քանի օր հեռացել ես, Անունդ տալ չեմ կրնա:

Ծո մանչ, չուխան հագել, Էկել էրթիկն ես կայնել, Աչքով-ունքով կենես, Հագած չարոխդ ես մաշել:

Ծառին դալը ծռեցի, Փեշկիրս վրան փռեցի, Ախ, անջիգյար, քու սիրով, Ուշքս ու միտքս կորուցի:

Սոնան էկավ մեր դուռը, Մատնին դրի բուռը, Անկջին անցուցի օղը, Էրեսին դիպավ շողը:

Մեր սարերը կանաչ է, Յարըս մեջը ճանաչ է, Շաղին կերթա արոտը, Ես չեմ առնե կարոտը:

Սարերը ման եմ էկե, Յոնջանուն յան եմ էկե, Էկան, ըսին` յարըդ էկավ, Խելռած տուն եմ էկե:

Խնամի ջան, խոշ ես էկե, Դարտակ ու բոշ ես էկե, Էրկու պուլուճ ես փերե, Անա ճմփին ես կերե:

Մանի ըսեմ ու շարեմ, Տոպրակը լըլեմ ու կարեմ, Քաղքե-քաղաք ղըրկեմ, Սրտիդ ուզածը ճարեմ:

Մեր բաղը նռի ղրկե, Նամակդ գրե, ղրկե, Բան է` թուղթ չի ըլլի, Տերևին գրե, ղրկե:

Դռնեն անցա, թընդիրը վառ, Չիթ ալ խորոզ, մաշինի կար, Չիթ դայրավոր ինձի առ, Տղամարդ ես, փախու տար:

Աշխարին մեջ տեր ունիմ, Յարիս վրա սեր ունիմ, Ճակատը բաց, խոսքի տեր, Ինձի պահող հեր ու մեր:

Ասօր շաբաթ ըլլի, Էքվան` կիրակի, Յարս դռնեն անցնիր, Էրթար կրակի:

Դունա գիտես ախչիկ ես, Էրկու խանա խաղ չիտես, Էստեղ կայնիլը բան չէ, Էրկու խանա խաղ կանչե:

Էս գիշեր էրած տեսա, Էրծիս մեջ քեզի տեսա, Դու հարս էիր, ես` փեսա: Կանաչ պարտեզում տեսա:

Շատ մի զըրցի անառակ, Քեզի կենեմ խայտառակ, Արտերը վարել կուտամ, Տըրվիկդ հանել կուտամ:

Կայնել ես ախա-բախա, Լաչակիդ ծերը կախ է, Շեկ աղջիկ, սև տղա, Բռնել են իրար յախա:

Ախ էնեմ գարուն քուգա, Սև սրտես արուն քուգա, Ի՞նչ էնեմ ադանք յարը, Էրթա ու հետ չըգա:

Նամակս ընկավ փոշտերը, Սար ու քարոտ դաշտերը, Առ ու կարդա, ընկեր ջան, Աս իմ գրած խոսքերը:

Սիրուն աղջիկ, նազ ունիս, Կրծքիդ վրա խալ ունիս, Խնճիկ-մնճիկ մի էնե, Ինձի առնելու բախտ ունիս:

Սարերուն մեջ տուն ունիմ, Մեջը օսկե սուն ունիմ, Տղա, քանքիլիդ թոզը թափե, Խելքս գլխես մի հանե:

Խնձոր ցկեմ ֆըռֆըռա, Թուշըդ խածեմ մռմռա, Լամպի շուշան կըճնգա Գիշերը ծոցըդ ընկա:

Քարը քարի վրա է, Քարի տակը փարա է, Բացեք սիրտըս աշեցեք, Ամբողջովին յարա է:

Գիշերն էլլա մեր բակը, Քովս էկավ Յոսմա յարը, Յոսման մարալ, ես մարալ, Աստված, էրե մեզի հալալ:

Տղա, ադ ի՞նչ էրար, Թամամ հոգիս կերար, Ինձի պես ըռնտիկ աղջկան, Էրար խոտ ու քաղհան:

Սարի հարոսիդ մեռնիմ, Գինուդ կարասին մեռնիմ, Ճամփա էրթող սև տղա, Սրտիդ մուրազին մեռնիմ:

Յայլեցեն էկա բարով, Սրտիս կպուցիր քարով, Խոսք տվիր, թե կառնեմ, Մնացիր ահուզարով:

Ջահել եմ, ընկեր չունիմ, Ընկել եմ, տեր չունիմ, Աշխըրին մեչ ի՞նչըղ ապրիմ. Հարստության սեր չունիմ:

Թաքըռը ընկավ սև հերկը, Շեկ քյանքիլիդ քսեցին ներկը, Խաբեք մորս, ցավալի եմ, Բացվի նամակ, զարկվել եմ:

Սնդուկը չկա քարթու հաց, Տղա, շափղատ` կարկըտած, Շատ մի՛ուռի, փշատ ես, Հորս դռան մշակ ես:

Վրադ յորղան ես առել, Սիրտս ու հոգիս ես հանել, Աստված էնե լավանաս, Մեզի սիրուն հարս դառնաս:

Ես աղջիկ եմ, նազ կենեմ, Տըղոցը տընազ կենեմ, Քեզի պես հազար մանչուն, Պտտեցնեմ, տանիմ կը տուն:

Ալուր մաղեմ թեփ քուգա, Հըճըբ յարս երբ քուգա, Ակոշկեցեն աշեցի, Ալ բիլոմբիս մաշեցի:

Դու մի ծաղիկ էիր, Հողեն դուս էկար, Մոտեցար բարև տվիր, Թողեցիր, հեռացար:

Իմ յարը ալա է, Ալա չէ, ալվալա է, Սիրելը լավ բան է, Թարկելը բալա է:

Սարերը սերով մնաց, Իմ յարը խռով մնաց, Նա ղուշ էր, նա կաքավ, Ձեռքես թըռավ քընաց:

Վարդուն ջան, Վարդուն, Քուն ես, թե զարթուն, Փափախըս կորուցի, Փափազին ջրին անթուն:

Փերես կը կանֆետ, Կայնիմ կը ճամփետ, Չես փերե կանֆետ, Չեմ կայնի ճամփետ:

Ախ քաշելով մնացի, Ինձի մաշելով մնացի, Սիրածս ուրիշին առավ, Ես աշելով մնացի:

Ալվարը` ալվարին, Շալվարը` շալվարին, Շան աղջիկը խաբվել է, Իմ շալե շալվարին:

Սարեն էկան սելերը, Կտրան չուլքուս թելերը, Կայնեցուցեք սելերը, Կապեմ չուլքուս թելերը:

Ծափ, ծափ Նիկուլին, Թռավ նստավ «Ժիգուլին», Դիտիդ տվին Շուրիկին, Առան տարան Նինային:

Էլլել ես, կերթաս կալը, Դու կաշես թիքնին մալը, Բարով մաշես գլխուդ շալը, Կայնե՛, սեյրանդ եմ, սեյրանդ:

Քանի սաղ է յարս, Սիրտս չի դաղե յարս, Մե անգամըմ իրեն այեմ, Թող մեռնիմ, թաղե յարս:

Հալավ եմ կարե, առ հագի, Հենց օր արևը ծագի, Հագած-կապած դուրս արի, Թող դիշմանը տրաքի:

Չոբանը աղ կը տանի, Ուզածը սաղ կը տանի, Չոբանը իր ամլիկ գառը Յարին մատաղ կը տանի:

Սարերը մեզի-մեզի, Ձիավոր, մեռնիմ քեզի, Թասովըդ ջուր տու, Մեծանամ, առնեմ քեզի:

Արխալուղը կարել եմ, Օսկեցե կոճակ շարել եմ, Մամի ջան, մի՛մտածե, Սիրուն տղա ճարել եմ:

Մեկը մեկին դարդը չիտե, Կեսգիշերին խաղ կը կանչե, Դարդին դարման չըկա, Խոշ յարին մայլամ չըկա: Սիրուն տղա, սևիկն առ, Խոնար ու հեզիկն առ, Ծառը քոքեն է բուսնում, Մորն աշե, աղջկան առ: Քեխ ուտած քեխիդ մեռնիմ, Նոր քալած բեխիդ մեռնիմ. Էսօր օխտն օր չեմ տեսսե, Տեսնողի աշկին մեռնիմ: Ջուրն ընկա, քընացի, Քեզնից կարոտ մնացի. Ինձեն ղայրի յար ճարես, Չիթ արխալուղ չմաշես:

Պանդխտության Երգեր

ԿՌՈՒՆԿ, ՍԻՐԵՍ ԷՐԿՈՒ ԲԱԼԻԴ ԱՐԵՎԸ

Կայնել ես սարա դեշը, Կռունկ, սիրես էրկու բալիդ արևը, Յարըս մնաց Արզիրիմու սարերը: Չես քա մեր պարամեչը, Կռունկ, սիրես էրկու բալիդ արևը, Յարըս մնաց Արզիրիմու սարերը: Դու ուզեցիր, դու առար, Կռունկ, սիրես էրկու բալիդ արևը, Յարըս մնաց Արզիրիմու սարերը. Յարիդ դարտովը վառար, Կռունկ, սիրես էրկու բալիդ արևը, Յարըս մնաց Արզիրիմու սարերը:

ՆՇԱՆՎԱՐ, ԲԱՔՈՒ ՔՆԱՑԻՐ

Նշանվար, Բաքու քընացիր, Սիրտըս յադիքար թողիր. Արժան չեղար ետ քալու, Գլոխըս թըրիր սև շալովի: Սարի պես դարտ եմ քաշում, Ջայիլ եմ, կյանքս եմ մաշում, Հեռու ես, չես իմանա, Կարոտըդ որման եմ քաշում: Մեռնիմ արևի լըսին, Մեռնիմ քու բոյին-բուսին. Եփ օր քալըդ իմանամ, Մեռած ըլլիմ, կիմանամ: Լուսնըկի լուսը դու ես, Ծովերի ձուկը ես եմ. Եթե քու լուսը չըլլի, Ձըկի պես կը չորնամ:

ԷԼԻ ԷՐԿԻՆՔՆ ԱՄՊԵԼ Է

ՕՐՓԻ ՍԻՐՏԸ ՏԽՈՒՐ ՄՈԼՈՐ

Էլի երկինքն ամպել է, Յարըս ալ ձին թամբել է. Ինձնից խռոված կերթա, Բոխչան կապե, ճամփել է: Նախշուն հավքեր, Սիրուն հավքեր,

Կիմռըվա ճամփեն օլոր-մոլոր, Օրփերի սիրտը տխուր մոլոր. Ամիրքեն էկավ, օրփերին կանչեց, Օրփերին թիվը բիրատի հաշվեց: Ա՜յ, նոր ծաղկեց ծաղկու բարև, Ո՞ւմ հետ ճամփեմ հայրենիքըս` Օրփերին պայեմ. Տեղանըս քաղաք է, Ծովի արա է, Էրթալ ու քալը Զուլում կրակ է:

Շեն աշխարհ, Ասեք յարիս, Հերիք ցըգե Սարե սար, Քարե քար: Կանչեմ, կանչեմ, չես գալիս, Սերըս մընաց կիսկատար. Քոռնար աչքդ, այ դուշման, Ինձի ցըգիր Սարե սար, Քարե քար: Նախշուն հավքեր, Սիրուն հավքեր, Շեն աշխարհ, Ասեք յարիս, Հերիք ցըգե Սարե սար, Քարե քար:

Թընդիրը հով է, Բերանը բոֆ է. Տասվերկու ջան է, Մե ղըսըր կով է:

ՉԵԿԱՎ ՅԱՐԸՍ

Հով արեք, հովիդ մատաղ, Հեռվումը մնաց յարըս. Չոբան, բոյիդ մատաղ, Մոսկովու չեկավ յարըս: Հաքել ես, ալ ես էղե, Հեռվումը մնաց յարըս. Սրտեդ թիթար ես էղե, Մոսկովու չեկավ յարըս; Մըտա բաղին մեչը, Հեռվումը մնաց յարըս. Իմ յարը խաղի մեչ է, Մոսկովու չեկավ յարըս: Քաղաքը թափեն կը քիրամիտ, Հեռվումը մնաց յարըս, Ես ու յարըս միամիտ, Մոսկովու չեկավ յարըս:

Պարերգեր

Պարի միչի վարթ եմ

Մարե, սիրած յարի տու

Կայնել ես ախա-պախա, Խեյդան-խեյդան յար. Օրթասի չամուռ Սըչման յար.

Էլա սարը, սար տեսսա, Բարակ մեշկով յար տեսսա. Ա՜խ տարի դու, տարի դու, Մայրիկ, սիրած յարի տու: Կանգնել ես պատա տակը. Ցոլար կը մատնուդ ակը. Ա՜խ տարի դու, տարի դու, Մայրիկ, սիրած յարի տու: Ախչիկ, դու ուր ես, մուր ես, Ես ծառավ եմ, դու ջուր ես. Ա՜խ տարի դու, տարի դու, Մայրիկ, սիրած յարի տու:

Սիրած յարըդ հավնել է, Խեյդան-խեյդան յար, Օրթասի չամուռ, Սըչման յար: Դեմքը քեզի վառել է, Խեյդան-խեյդան յար, Օրթասի չամուռ, Սըչման յար. Պարի միչի վարթ եմ, Խեյդան-խեյդան յար, Օրթասի չամուռ, Սըչման յար: Տեսնողին խելքը կը տանի, Խեյդան-խեյդան յար, Օրթասի չամուռ, Սըչման յար: Սրտով սիրե, առել ենք, Խեյդան-խեյդան յար, Օրթասի չամուռ, Սըչման յար:

Դու իմ սրտին դուր էկար

Յարո ջան, յար

Ուր քընացիր, ուր էկար, Ասկար ու սեյրան ու յար, Ասկար ու սեյրան ու յար, Մառալ ու ջեյրան ու յար:

Հաքել ես, յար ես դառե, Յարո ջան, յար. Չինարի ծառ ես դառե, Յարո ջան, յար:

Դու իմ սրտին դուր էկար,

Ախպըրին ձորին ջուրը,

Ասկար ու սեյրան ու յար, Ասկար ու սեյրան ու յար, Մառալ ու ջեյրան ու յար:

Յարո ջան, յար. Քանի խմեմ դուր քուքա, Յարո ջան, յար:

Գնա, գնա, գալիս եմ, Ասկար ու սեյրան ու յար, Ասկար ու սեյրան ու յար, Մառալ ու ջեյրան ու յար:

Ջրի միչի ուդիլը, Յարո ջան, յար. Թեզ կը տանի յարիս քունը, Յարո ջան, յար:

Հետևիցըդ գալիս եմ, Ասկար ու սեյրան ու յար, Ասկար ու սեյրան ու յար, Մառալ ու ջեյրան ու յար:

Յարո ջան, բոյիդ մեռնիմ, Յարո ջան, յար, Անուշ բերանիդ մեռնիմ, Յարո ջան, յար: Ամպել է, թոն չի քա, Յարո ջան, յար. Մթնել է, տուն չի քա, Յարո ջան, յար: Էսօր օրը պարզել է, Յարո ջան, յար. Յարիս ֆասը սազել է, Յարո ջան, յար: Յար ջան, ֆասիդ փիսկիլը, Յարո ջան, յար. Մեշկիդ վրա փռվել է, Յարո ջան, յար:

Տուտուլն էկավ մեր տունը Տուտուլն էկավ մեր տունը, Ա՜խ, տա տուտուլ, ջա՛ն տուտուլ, Չալե, խաղամ ես տուտուլ. Քըսքըս տվի սև շունը, Ա՜խ, տա տուտուլ, ջա՛ն տուտուլ, Չալե, խաղամ ես, տուտուլ: Ջաղչին դռնեն մարթ անցավ, Ա՜խ, տա տուտուլ, ջան տուտուլ, Չալե խաղամ ես, տուտուլ. Ձեռքըս դաստեմ վարթ անցա, Ա՜խ, տա տուտուլ, ջան տուտուլ, Չալե, խաղամ ես, տուտուլ: Ախպերս ուզեց, չտվի, Ա՜խ, տա տուտուլ, ջա՛ն տուտուլ, Չալե, խաղամ ես, տուտուլ. Ախպեր, խաթրըդ չմնա, Ա՜խ, տա տուտուլ, ջա՛ն տուտուլ, Չալե, խաղամ ես, տուտուլ. Յարըս քեզնից անուշ է, Ա՜խ, տա տուտուլ, ջա՜ն տուտուլ, Չալե, խաղամ ես, տուտուլ: Կըժին մեչը ջուր է, Ա՜խ, տա տուտուլ, ջա՜ն տուտուլ, Չալե, խաղամ ես, տուտուլ. Յարըս ուզելը զուր է, Ա՜խ, տա տուտուլ, ջա՜ն տուտուլ, Չալե, խաղամ ես, տուտուլ:

Սարե՛ր, ե՛տ գնացեք Տղեք, արիք խաղանք կլորիկ պարը, Սարե՛ր, ե՛տ գնացեք, տեսնեմ իմ յարը. Կանաչ արտը մի՛ կոխի, Տղեք, արիք խաղանք կլորիկ պարը, Սարե՛ր, ե՛տ գնացեք, տեսնեմ իմ յարը: Սիրած յարը մի՛փոխի, Տղեք, արիք խաղանք կլորիկ պարը, Սարե՛ր, ե՛տ գնացեք, տեսնեմ իմ յարը: Էլա սարը սընձի, Սարե՛ր, ե՛տ գնացեք, տեսնեմ իմ յարը, Սալվին կուզեին ինձի, Սարե՛ր, ե՛տ գնացեք, տեսնեմ իմ յարը: Արազը բուզ է բռնել, Սարե՛ր, ե՛տ գնացեք, տեսնեմ իմ յարը. Քանքուլը թոզ է բռնել, Սարե՛ր, ե՛տ գնացեք, տեսնեմ իմ յարը. Էլա խոտնոց, խոտ թափի, Սարե՛ր, ե՛տ գնացեք, տեսնեմ իմ յարը. Քեզ մի խնձորով խափի, Սարե՛ր, ե՛տ գնացեք, տեսնեմ իմ յարը: Ա՛յ տղա, սև չուխավոր, Սարե՛ր, ե՛տ գնացեք, տեսնեմ իմ յարը. Սաղմոցըդ ծոցիդ սովոր, Սարե՛ր, ե՛տ գնացեք, տեսնեմ իմ յարը: Խնձրըմ ունիմ խածած է, Սարե՛ր, ե՛տ գնացեք, տեսնեմ իմ յարը. Չորս բոլորը արծըթած է, Սարե՛ր, ե՛տ գնացեք, տեսնեմ իմ յարը: Ապուրն էփել ենք աղի, Սարե՛ր, ե՛տ գնացեք, տեսնեմ իմ յարը. Ուտողին սիրտը դաղի, Սարե՛ր, ե՛տ գնացեք, տեսնեմ իմ յարը: Լամպի շուշեն կը ճընկա, Սարե՛ր, ե՛տ գնացեք, տեսնեմ իմ յարը. Կլորա ծոցըդ ընկա, Սարե՛ր, ե՛տ գնացեք, տեսնեմ իմ յարը:

Էլի պարը բոլորավ

Սարե՛ր, հետ գընացեք

Էլի պարը բոլորավ. Հո՛փ, տիլլոնի ղուրբան, Ջա՛ն, տիլլոնի ղուրբան. Յարըս մեչը մոլորավ, Հո՛փ, տիլլոնի ղուրբան, Ջա՛ն, տիլլոնի ղուրբան:

Նստել ես պատշգամբում, Ելլենք սարը, Բռնենք կլոր պարը. Սարե՛ր, հետ գընացեք, Տեսնիմ իմ յարը: Գույնըդ վարթ է գուշակում.

Պարի բաշի, բարի տաշի, Հո՛փ, տիլլոնի ղուրբան, Ջա՛ն, տիլլոնի ղուրբան, Ախչի, անունըդ Հեղնար, Հո՛փ, տիլլոնի ղուրբան, Ջա՜ն, տիլլոնի ղուրբան: Պարը մտար ու դեղնար, Հո՛փ, տիլլոնի ղուրբան, Ջա՜ն, տիլլոնի ղուրբան. Ախչի, ինչի՞ վախեցար, Հո՛փ, տիլլոնի ղուրբան, Ջա՜ն, տիլլոնի ղուրբան. Յարըդ քեզնից հեռացավ, Հո՛փ, տիլլոնի ղուրբան, Ջա՛ն, տիլլոնի ղուրբան:

Ելլենք սարը, Բռնենք կլոր պարը. Սարե՛ր, հետ գընացեք, Տեսնեմ իմ յարը: Խոսքըս մերժող ա՛յ ախչիկ, Ելլենք սարը, Բռնենք կլոր պարը. Սարե՛ր, հետ գնացեք, Տեսնեմ իմ յարը: Ի՞նչ ես ինձի տանջում. Ելլենք սարը, Բռնենք կլոր պարը. Սարե՛ր, հետ գնացեք Տեսնեմ իմ յարը: Քընը մորըդ ըսա, Ելլենք սարը, Բռնենք կլոր պարը. Սարե՛ր, հետ գնացեք, Տեսնիմ իմ յարը. Պըլքի անե իր փեսա. Ելլենք սարը, Բռնենք կլոր պարը. Սարե՛ր, հետ գնացեք, Տեսնիմ իմ յարը:

Թելլի յար ունիմ

Տղա, անունըդ ասա

Մարալ, մարալ ման քուքաս, Էլլի յար ունիմ, Թելլի յար ունիմ. Շահ Սանամի պես Սիրած յար ունիմ: Բարց կը թընեմ յան քուքաս,

Տղա, անունըդ ասա, Նազանի եմ, նազանի եմ, յար. Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար. Թե չէ կանեմ քեզ փեսա. Նազանի եմ, Նազանի եմ, յար, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար:

Էլլի յար ունիմ, Թելլի յար ունիմ, Շահ Սանամի պես Սիրած յար ունիմ: Լուսնյակ գիշեր հովն անուշ, Էլլի յար ունիմ, Թելլի յար ունիմ, Շահ Սանամի պես Սիրած յար ունիմ: Սիրած յարիս քունն անուշ, Էլլի յար ունիմ, Թելլի յար ունիմ, Շահ Սանամի պես Սիրած յար ունիմ:

Էսօր օրը նորել է. Նազանի եմ, նազանի եմ, յար, Չինի չայ թապաղ դիզանի եմ, յար. Յարըս տնեն կորել է, Նազանի եմ, նազանի եմ, յար. Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Գենա օրը ամպել է, Նազանի եմ, նազանի եմ, յար, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Յարիս քունը տարել է, Նազանի եմ, նազանի եմ, յար, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար Լաչակըս լվացել եմ Դու չինարի յար ջան, Կոտրել է Արազի պուզը, Շըխշըխան բիլազիկ ղոլունա-ղոլունա. Թափավ քանքիլիդ թոզը, Ճերմակ թևիդ սև բիլազիկ մահանա: Ես ուզել եմ, ես կառնեմ, Շըխշըխան բիլազիկ ղոլունա-ղոլունա. Ձեր կռիվ-դավեն ի՞նչ է, Ճերմակ թևիդ սև բիլազիկ մահանա: Ծառի տակը լացել եմ, Խըշխըշան բիլազիկ ղոլունա-ղոլունա. Լաչակըս լվացել եմ, Ճերմակ թևիդ սև բիլազիկ մահանա:

Թելլո, Թելլո, Թելլո ջան

Գովական յար ջան

Ուր քընացիր, ուր էկար, Թելլո, Թելլո, Թելլո ջան, Շիրին շախով անուշ ջան, Դու իմ սրտին դուր էկար, Թելլո, Թելլո, Թելլո ջան, Շիրին շախով անուշ ջան:

Կակլի ծառը բանցըր է, Իմ չինարի յար ջան. Դու չինարի յար ջան, Առել եմ, կառնեմ, գովական յար ջան: Սիրած յարը քաղցըր է, Իմ չինարի յար ջան.

Շատացել են դարտերըս, Թելլո, Թելլո, Թելլո ջան, Շիրին շախով անուշ ջան. Յարիս բախտը բարի է, Թելլո, Թելլո, Թելլո ջան, Շիրին շախով անուշ ջան: Դու կայնել ես գերանին, Թելլո, Թելլո, Թելլո ջան, Շիրին շախով անուշ ջան. Օսկե ղավալ բերանին, Թելլո, Թելլո, Թելլո ջան, Շիրին շախով անուշ ջան:

Դու չինարի յար ջան, Առել եմ, կառնեմ, գովական յար ջան: Մազեր ունիմ թել-թել է, Իմ չինարի յար ջան, Դու չինարի յար ջան, Առել եմ, կառնեմ, գովական յար ջան: Քամին թել-թել կը տանի. Իմ չինարի յար ջան. Առել եմ, կառնեմ, գովական յար ջան: Սարի էտտին դալտա է, Իմ չինարի յար ջան. Դու չինարի յար ջան, Առել եմ, կառնեմ, գովական յար ջան: Էս խաղը մեզ համար է, Իմ չինարի յար ջան. Դու չինարի յար ջան, Առել եմ, կառնեմ, գովական յար ջան: Քամուն տեղը ըսա, Իմ չինարի յար ջան. Դու չինարի յար ջան, Առել եմ, կառնեմ, գովական յար ջան: Քու տարածը իմ խասն է, Իմ չինարի յար ջան. Դու չինարի յար ջան, Առել եմ, կառնեմ, գովական յար ջան:

Տուր նորոր ատիննե

Քոչարուն ղայտին արի

Մեր բակը բակ կըլմանի, Տուր նորոր ատիննե. Տուր շորոր ատիննե. Գլխին թագ կըլմանի, Տուր նորոր ատիննե, Տուր շորոր ատիննե.

Քոչարին անուշ պա՛ր է, Խաղցողը մեկ ու ճար է. Օ՜յ, նեննիմ քոչարի՜, Քոչարուն ղայտի՜ն արի: Ես մի քանքուլլի դոխ եմ Կանաչ խալին կը կոխեմ.

Էկավ անցավ քյոփօղլին, Տուր նորոր ատիննե, Տուշ շորոր ատիննե. Իրմովը բակ կըլմանի, Տուր նորոր ատիննե, Տուշ շորոր ատիննե. Ղըռ ձիուն նստել եմ, Տո՛ւր նորոր ատիննե, Տո՛ւշ շորոր ատիննե. Արազին մոտեցել եմ, Տո՛ւր նորոր ատիննե, Տո՛ւշ շորոր ատիննե. Արազ, յոլ տուր` ես ասնիմ, Տո՛ւր նորոր ատիննե, Տո՛ւր շորոր ատիննե. Նոր եմ նըշնե իմ յարին, Տո՛ւր նորոր ատիննե, Տո՛ւշ շորոր ատիննե: Հաքածըդ ալ լաստիկ է, Տո՛ւր նորոր ատիննե, Տո՛ւշ շորոր ատիննե. Խաղաս կը, պարբաշի ես. Տո՛ւր նորոր ատիննե, Տո՛ւշ շորոր ատիննե.

Օ՜յ, նեննիմ քոչարի, Քոչարուն ղայտի՜ն արի: Կանաչ խալու սազաղն եմ, Շեկ աղչըկա ղաչաղն եմ. Օ՜յ, նեննիմ քոչարի, Քոչարուն ղայտի՜ն արի:

Թելլի յաման քոչարի

Քոչարին կոտըմ գարի

Կայնել ես, զարթ կըլմանիս, Թելլի յաման քոչարի, Զառ նըշան փափուրի. Բացվել ես, վարթ կըլմանիս, Թելլի յաման քոչարի, Զառ նըշան փափուրի:

Քոչարին կոտըմ գարի, Ան ալ տվի խիարի. Հո՜յ, աման-աման քոչարի, Գիլ, աման-աման քոչարի: Կանչում եմ արի՛, արի՛, Թե չես քա` մուխըդ մարի.

Բաղի միչի բաղմանչին, Թելլի յաման քոչարի, Զառ նըշան փափուրի, Սիրած յարըդ կամանչի, Թելլի յաման քոչարի, Զառ նըշան փափուրի: Բաղի միչի ընկուզը, Թելլի յաման քոչարի, Զառ նըշան փափուրի. Յարըս գուզի բըլբուլը. Թելլի յաման քոչարի, Զառ նըշան փափուրի: Կայնել ես, կարմրել ես, Թելլի յաման փափուրի, Զառ նըշան քոչարի, Բոյեդ ամընչելա չես, Թելլի յաման փափուրի, Զառ նըշան քոչարի:

Հո՜յ, աման-աման քոչարի, Գիլ, աման-աման քոչարի: Ախչիկ, անունըդ Պրաք, Կըլմանիս հոքու ճըրաք. Հո՜յ, աման-աման քոչարի, Գիլ, աման-աման քոչարի: Ախչի, անունըդ ասա, Ֆասիդ փիսկիլը խաս ա. Հո՜յ, աման-աման քոչարի, Գիլ, աման-աման քոչարի: Մաննուդ ակը կանանչ է, Ուզածըդ ինձի ճանաչ է. Հո՜յ, աման-աման քոչարի, Գիլ, աման-աման քոչարի: Ախչի, հաքինըդ պուրս է, Առածըդ գեղեդուս է. Հո՜յ, աման-աման քոչարի, Գիլ, աման-աման քոչարի:

Կայնել ես կարճ ու բարակ

Ես մարալ

Կայնել ես կարճ ու բարակ, Ղարսաու խանում դիլինե, դիլինե, Դիլինի ֆարման դիլինե, դիլինե. Հիմա կանեմ քեզ խայտառակ, Ղարսաու խանում դիլինե, դիլինե, Դիլինի ֆարման դիլինե, դիլինե:

Էսիկ խաղանք` լավ պար է, Ես մարալ, ես մարալ, Յարըս մարալ, ճոլի ջեյրան, Խաղցողներին համար է, Ես մարալ, ես մարալ, Յարըս մարալ, ճոլի ջեյրան:

Կայնի, կայնի հետ կուգամ, Ղարսաու խանում դիլինե, դիլինե, Դիլինի ֆարման դիլինե, դիլինե. Մի վախենա, թեզ կուգամ, Ղարսաու խանում դիլինե, դիլինե, Դիլինի ֆարման դիլինե, դիլինե, Խոսքերըդ մեկ-մեկ ասա, Ղարսաու խանում դիլինե, դիլինե, Դիլինի ֆարման դիլինե, դիլինե. Թե չէ կենեմ քեզ փեսա, Ղարսաու խանում դիլինե, դիլինե, Դիլինի ֆարման դիլինե, դիլինե:

Սիրել եմ սերն էրեսին, Ես մարալ, ես մարալ, Յարըս մարալ, ճոլի ջեյրան, Պաքել եմ վարթն էրեսին, Ես մարալ, ես մարալ, Յարըս մարալ, ճոլի ջեյրան: Գեղի անունն է Աբուլ, Ես մարալ, ես մարալ, Յարըս մարալ, ճոլի ջեյրան, Էղածն է մեզի ղաբուլ, Ես մարալ, ես մարալ, Յարըս մարալ, ճոլի ջեյրան:

Կանաչ խալին փռած է

Հաքել ես, ալ ես դառել

Սարի էրես ղըռաճ է. Մեր բամբակը, ձեր բամբակը քուլա է. Յար սիրելը, յար թողնելը Խաթա ու բալա է. Կանաչ խալին փռած է, Մեր բամբակը, ձեր բամբակը քուլա է.

Սարեն քուքա տավարը, Ասկար ու սեյրան ու յար. Ասկար ու սեյրան ու յար, Մարալ ու ջեյրան ու յար: Գեղը ընկավ հավարը, Ասկար ու ջեյրան ու յար.

Կանաչ խալին սաչաղ է, Մեր բամբակը, ձեր բամբակը քուլա է. Շեկ ախչկա ղաչաղն եմ, Մեր բամբակը, ձեր բամբակը քուլա է. Ախչի, կանանչ մի՛ կոխե, Մեր բամբակը, ձեր բամբակը քուլա է. Սիրած յարիդ մի՛ փոխե, Մեր բամբակը, ձեր բամբակը քուլա է. Սիրել եմ սերն էրեսին, Մեր բամբակը, ձեր բամբակը քուլա է. Անթառան թերը էրեսին, Մեր բամբակը, ձեր բամբակը քուլա է. Ով իմ սիրածին սիրե, Մեր բամբակը, ձեր բամբակը քուլա է. Գերեզմանի քարը տիրե, Մեր բամբակը, ձեր բամբակը քուլա է:

Ասկար ու ջեյրան ու յար, Մարալ ու ջեյրան ու յար: Հաքել ես խաս ու ղումաշ. Ասկար ու սեյրան ու յար. Ասկար ու սեյրան ու յար, Մարալ ու ջեյրան ու յար: Յարըդ ինձի ճանաչ է, Ասկար ու սեյրան ու յար. Ասկար ու սեյրան ու յար, Մարալ ու ջեյրան ու յար: Հաքել ես ալ ես դառել, Ասկար ու սեյրան ու յար. Ասկար ու սեյրան ու յար, Մարալ ու ջեյրան ու յար: Ուր քընացիր, ուր էկար, Ասկար ու սեյրան ու յար. Ասկար ու սեյրան ու յար, Մարալ ու ջեյրան ու յար: Դու իմ սրտին դուր էկար, Ասկար ու սեյրան ու յար. Ասկար ու սեյրան ու յար, Մարալ ու ջեյրան ու յար:

Կայնել ես` կաթ կըլմանիս Գուլպընուդ պուգը սև է, Քո՛ւյրիկ, քամարիդ խոշումը գլորավ, Յարըս սալդատ` սիրտը փորը մոլըրավ: Քեզ առնողը ո՛վ է, Քո՛ւյրիկ, քամարիդ խոշումը գլորավ, Յարըս սալդատ` սիրտը փորը մոլըրավ: Կայնել ես` կաթ կըլմանիս, Քո՛ւյրիկ, քամարիդ խոշումը գլորավ, Յարըս սալդատ` սիրտը փորը մոլըրավ: Բացվել ես` վարթ կըլմանիս, Քո՛ւյրիկ, քամարիդ խոշումը գլորավ, Յարըս սալդատ` սիրտը փորը մոլըրավ: Գնա՛, կորի՛, անառակ, Դառնամ կանեմ խայտառակ. Իմ թոփումը (խոշումը) չի գլորվի. Յարըս սալդատ` չի՛մոլըրվի:

Շեկ ախչիկ պարա մեչը Պաղ ախպուր` հորա մեչը, Նազանի եմ, նազանի եմ. Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Շեկ ախչիկ պարա մեչը, Նազանի եմ, նազանի եմ, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար:

Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Քըթին խալին փռած է, Նազանի եմ, նազանի եմ, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Յարըս վրեն քնած է, Նազանի եմ, նազանի եմ,

Կանաչ արտը հաց տարա, Նազանի եմ, նազանի եմ, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Խնձոր թապլեց, ես չառա, Նազանի եմ, նազանի եմ, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Ուր քընացիր, ուր էկար, Նազանի եմ, նազանի եմ, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Դու իմ սրտին դուր էկար, Նազանի եմ, նազանի եմ, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Կանաչ արտի քանարը, Նազանի եմ, նազանի եմ, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Վառավ սրտիս ֆանառը, Նազանի եմ, նազանի եմ, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Արազը պուզատել է, Նազանի եմ, նազանի եմ, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Դու կայնել ես գերանին, Նազանի եմ, նազանի եմ, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Ոսկե օղերն ականջին, Նազանի եմ, նազանի եմ, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Սարի էրես ղըռած է, Նազանի եմ, նազանի,

Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Էս ո՞ւմ արտն ու հարոսն է, Նազանի եմ, նազանի եմ, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Հըճըփ իմ յարն էլ հոս է, Նազանի եմ, նազանի եմ, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Ձեն տըվի ձենըս չառավ, Նազանի եմ, նազանի եմ, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Կանաչել են արտերը, Նազանի եմ, նազանի եմ, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Շատացել են դարտերը, Նազանի եմ, նազանի եմ, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Ախչի դու ուր ես, մուր ես, Նազանի եմ, նազանի եմ, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար: Ես ծարավ եմ, դու ջուր ես, Նազանի եմ, նազանի եմ, Չինի չայ թապաղ դիզան եմ, յար:

Ծունկս ի զայնեմ գետինա

Ակոփ ջան

Ա՜յ, էդինա, էդինա, Ծունկս ի զայնեմ գետինա. Ախչիկ, թե օր ինձ չառնես, Սաղ-սաղ մտնես գետինա: Դռան առչև մի պաղ կա, Պաղի միչին ընկուզ կա.

Օչխարը մերեմեր է, Ֆըռֆըռիկ ֆինջան, Զա՛րկ քամանջան, Մըտի բախչան, Ակոփ ջան: Թըշնամին խոսքին տերն է, Ֆըռֆըռիկ ֆինջան,

Պառավ, շատ մի՛ տռտռա, Ախչիկըդ ինձի կուզա: Ծառի վրայի տանձերը, Հո՛պ-հո՛պ կենեն մանչերը. Քանի օր ախչիկ տեսնեն, Ծուռ կը թընեն ֆասերը: Այս մեր գեղի ջաղչընին, Ցորեն ալուր աղցուցին. Ցորեն ալուր աղցուցին, Ազապ ախչիկ փախցուցին: Լախանա, տա լախանա, Բախչաները լախանա. Մի քիչ ոտըս ամուր զայնեմ, Տանտերը կուրախանա: Ա՜յ, օշտերը, տա օշտերը, Ծուռ կը տանին փոշտերը. Ախչիկ, թե օր ինձ չուզես Իզուր տեղը կը խոսես:

Զա՛րկ քամանջան, Մըտի բախչան, Ակոփ ջան: Օչխար, արոտիդ մեռնիմ, Ֆըռֆըռիկ ֆինջան, Զա՛րկ քամանջան, Մըտի բախչան, Ակոփ ջան: Յար քո կարոտիդ մեռնիմ, Ֆըռֆըռիկ ֆինջան, Զա՛րկ քամանջան, Մըտի բախչան, Ակոփ ջան: Յար, մի՛ սըխմե բիլագըս, Ֆըռֆըռիկ ֆինջան, Զա՛րկ քամանջան, Մըտի բախչան, Ակոփ ջան: Կոտռի կը բիլազիկըս, Ֆըռֆըռիկ ֆինջան, Զա՛րկ քամանջան, Մտըի բախչան, Ակոփ ջան: Բիլազիկըս բեյըս է Ֆըռֆըռիկ ֆինջան, Զա՛րկ քամանջան, Մըտի բախչան, Ակոփ ջան: Յարըս վերչի տերըս է, Ֆըռֆըռիկ ֆինջան, Զա՛րկ քամանջան, Մըտի բախչան, Ակոփ ջան:

Բաթոլլո ջան, բաթոլլո Մեր մեծ արտը գարի է, Բաթոլլո ջան, բաթոլլո, Յար սիրելու տարի է, Շաքար ու շար, բաթոլլո: Ինչ օր էղավ հերիք է, Բաթոլլո ջան, բաթոլլո. Յարիս անունը Մելիք է, Շաքար ու շար, բաթոլլո: Ուլիցի պախոթները, Բաթոլլո ջան, բաթոլլո. Շան տղի սափոքները, Շաքար ու շար, բաթոլլո: Լուսնյակ գիշեր դուս էլա, Բաթոլլո ջան, բաթոլլո. Լուսնյակն անուշ կը ցոլա, Շաքար ու շար, բաթոլլո: Պատա տակը դալտա է, Բաթոլլո ջան, բաթոլլո. Էս ինչ սիրուն ղայդա է, Շաքար ու շար, բաթոլլո: Կանաչ արտը մի կոխե, Բաթոլլո ջան, բաթոլլո. Սիրած յարըդ մի՛ փոխե, Շաքար ու շար, բաթոլլո: Յարըս էկավ, ո՞ւր քընաց, Բաթոլլո ջան, բաթոլլո. Բումաժնիկը հոդ մնաց, Շաքար ու շար, բաթոլլո: Բացի` մեչը փարա կա, Բաթոլլո ջան, բաթոլլո. Սիրտըս դարթլի յարա կա, Շաքար ու շար, բաթոլլո: Թոնն էկավ պուտիկ-պուտիկ, Բաթոլլո ջան, բաթոլլո. Իմ հաքինն էր չըթչըթիկ,

Շաքար ու շար, բաթոլլո: Աղամանին աղթասը, Բաթոլլո ջան, բաթոլլո. Դու ըլլիս հորըս հարսը, Շաքար ու շար, բաթոլլո: Հերիք խոսիս անառակ, Բաթոլլո ջան, բաթոլլո, Դառնամ կենեմ խայտառակ, Շաքար ու շար, բաթոլլո: Հերիք էղավ, բոլ էղավ, Բաթոլլո ջան, բաթոլլո. Ջուրն աշկերըս գոլ էղավ, Շաքար ու շար, բաթոլլո: Ասված էնե` լավանաս, Բաթոլլո ջան, բաթոլլո. Մեր տան միչի հարս դառնաս, Շաքար ու շար, բաթոլլո: Յար ջան, մի՛ գնա յայլեն, Բաթոլլո ջան, բաթոլլո. Եթում կը մնա մայլեն, Շաքար ու շար, բաթոլլո:

Բաթոլլո ջան, բաթոլլո

Կոխբա էկան սելերը

Մեշոքները շարել եմ, Բաթոլլո ջան, բաթոլլո. Մուկը մռթեդ կախել եմ, Շաքար ի շարբաթ օլլո: Շատ մի խոսի ավարա, Բաթոլլո ջան, բաթոլլո,

Կոխբա էկան սելերը, Երի, երի յանդըմ, օ՜յ, օ՜յ. Կապեմ չուլքուս թելերը, Շեկո ջան, յանդըմ, օ՜յ, օ՜յ: Ուր քընացիր, ուր էկար, Երի, երի յանդըմ, օ՜յ, օ՜յ.

Ջուրը բեյնեդ կը վազզե, Շաքար ի շարբաթ օլլո: Ինչո՞ւ կերար մեր լոբին, Բաթոլլո ջան, բաթոլլո. Քեզի թընեմ սև գուբին, Շաքար ի շարբաթ օլլո: Գնա արի, ման արի, Բաթոլլո ջան, բաթոլլո. Բարց կը թընեմ յան արի, Շաքար ի շարբաթ օլլո:

Դու իմ սրտին դուր էկար, Շեկո ջան, յանդըմ, օ՜յ, օ՜յ: Գութանը հաց եմ տարե, Երի, երի յանդըմ օ՜յ, օ՜յ. Բերանը բաց եմ տարե, Շեկո ջան, յանդըմ, օ՜յ, օ՜յ: Էլա սարը սար տեսսա, Երի, երի յանդըմ օ՜յ, օ՜յ. Շեկո ջան, յանդըմ, օ՜յ, օ՜յ: Յար կայնել ես կարմնջին, Երի, երի յանդըմ, օ՜յ, օ՜յ. Փաթըթվել ես յափընճին, Շեկո ջան, յանդըմ, օ՜յ, օ՜յ:

Ախ ջան իման, ջան իման Տունըմ շինենք գետի բերան, Ախ ջան իման, ջա՜ն իման. Վրեն քցենք ջուխտըմ գերան, Ախ ջան իման, ջա՜ն իման: Մեկը խոխի, մեկը ծիրան, Ախ ջան իման, ջա՜ն իման. Խոխին կոտրավ, մնաց ծիրան, Ախ ջան իման, ջա՜ն իման: Էլա էրթիկ տփիկ-տփիկ, Ախ ջան իման, ջա՜ն իման, Յարըս տունը չէր, լացի, Ախ ջան իման, ջա՜ն իման: Մեր դռները դիմաց-դիմաց, Ախ ջան իման, ջա՜ն իման. Քեզ օր տեսսա խելքըս քընաց, Ախ ջան իման, ջա՜ն իման:

Շախով պար Ուր քընացիր, ուր էկար, էլլի յար, Դու իմ սրտին դուր էկար, թելլի յար. Աֆտամաբիլ քիմի էկավ, էլլի յար, Շախով պարը մի՛խոռե, թելլի յար: Ա՛յ ուզա պախ, ուզա պախ, էլլի յար, Սույա գետան ղըզա պախ, թելլի յար.

Շախով պարը մի՛խոռե, թելլի յար: Մեր գոմին ճրաքտիլը, էլլի յար, Մանչերուն տրաքտիլը, թելլի յար. Աֆտամաբիլ քիմի էկավ, էլլի յար, Շախով պարը մի՛խոռե, թելլի յար: Էլա սարը, աշեցի, էլլի յար,

Աֆտամաբիլ քիմի էկավ, էլլի յար, Շախով պարը մի՛խոռե, թելլի յար: Ախչի դու ուր ես, մուր ես, էլլի յար, Իրմովըդ թուք ու մուր ես, թելլի յար. Աֆտամաբիլ քիմի էկավ, էլլի յար, Շախով պարը մի՛խոռե, թելլի յար: Ուր օր կերթաս հետըդ եմ, էլլի յար, Ալմաս խնձոր ջեբիդ եմ, թելլի յար. Աֆտամաբիլ քիմի էկավ, էլլի յար, Շախով պարը մի՛խոռե, թելլի յար: Հերիք հաչես գավազա, էլլի յար, Ջուրը բեյնեդ կը վազզե, թելլի յար. Աֆտամաբիլ քիմի էկավ, էլլի յար,

Կաթին սերը քաշեցի, թելլի յար. Աֆտամաբիլ քիմի էկավ, էլլի յար, Շախով պարը մի՛խոռե, թելլի յար: Դադեշու ջուրը քիչ է, էլլի յար, Շան տղին միտքը փուչ է, թելլի յար. Աֆտամաբիլ քիմի էկավ, էլլի յար, Շախով պարը մի՛խոռե, թելլի յար: Բուխար փափաղ թրել ես, էլլի յար, Գենա ճիտդ ծռել ես, թելլու յար. Էսօր օրը կիրակի, էլլու յար, Թող թշնամին տրաքի, թելլու յար: Ինչի կերար մեր հավը, էլլու յար, Քեզի բռնե սև ցավը, թելլու յար:

Փափուրի Կայնել ես ախա-պախա, Փափուրի ջան, փափուրի, Տաշ-տուշ փափուրի. Լաչակիդ տուտը կախ ա, Փափուրի ջան, փափուրի: Տաշ-տուշ փափուրի:

Փափուրի ջան, փափուրի, Տաշ-տուշ փափուրի: Չայնիկն ու չային թասը, Փափուրի ջան, փափուրի, Տաշ-տուշ փափուրի. Գլավենց ըռունդ հարսը,

Սրտիդ սիրածը հոս է, Փափուրի ջան, փափուրի, Տաշ-տուշ փափուրի: Փափուրի ջան, փափուրի, Տաշ-տուշ փափուրի: Ես ախչիկ եմ, ալ գուզեմ, Փափուրի ջան, փափուրի, Տաշ-տուշ փափուրի. Բարակ մեշկիս շալ գուզեմ, Փափուրի ջան, փափուրի, Տաշ-տուշ փափուրի: Սարը քընացի սընձի, Փափուրի ջան, փափուրի, Տաշ-տուշ փափուրի. Ոտքըս առավ մե գընձի, Փափուրի ջան, փափուրի, Տաշ-տուշ փափուրի: Ախչիկ, թե օր ինձ չառնես, Փափուրի ջան, փափուրի, Տաշ-տուշ փափուրի. Հորըդ բեխերը խանձի,

Փափուրի ջան, փափուրի, Տաշ-տուշ փափուրի: Ախպըրին ակը պուզ է, Փափուրի ջան, փափուրի, Տաշ-տուշ փափուրի. Տիրուն մանչերուն գուզե, Փափուրի ջան, փափուրի, Տաշ-տուշ փափուրի: Էլա էրթիք, աշեցի, Փափուրի ջան, փափուրի, Տաշ-տուշ փափուրի. Կաթին սերը քաշեցի, Փափուրի ջան, փափուրի, Տաշ-տուշ փափուրի: Կռունկն իչավ կալերը, Փափուրի ջան, փափուրի, Տաշ-տուշ փափուրի. Կտռավ սազիս թելերը, Փափուրի ջան, փափուրի, Տաշ-տուշ փափուրի:

Բոյով բուսով իմ յարն է

Հոյ նազըմ

Ամպել է` թոն չի գալիս, Մթնել է` տուն չի գալիս. Բոյով-բուսով իմ յարն է, Շախով-շուխով իմ յարն է: Հոփոփ թափ տուր ու թռի, Ջայիլ տղա, մի վախի.

Էրթիքը բուն եմ թըրե, Հո՜յ, նազըմ, նազըմ, նազըմ, Տաշշի նազըմ, քանդըրբազըմ, Մանչերուն շուն եմ թրե, Հո՜յ, նազըմ, նազըմ, նազըմ, Տաշշի նազըմ, քանդըրբազըմ:

Բոյով-բուսով իմ յարն է, Շախով-շուխով իմ յարն է: Էրկան արտը ցորեն է, Յարըս ինձի գովել է. Բոյով-բուսով իմ յարն է, Շախով-շուխով իմ յարն է:

Ճեպիս բերանը պուտիկ, Հո՜յ, նազըմ, նազըմ, նազըմ, Տաշշի նազըմ, քանդըրբազըմ. Ախչըկնուն կանչել եմ կուտիկ, Հո՜յ, նազըմ, նազըմ, նազըմ, Տաշշի նազըմ, քանդըրբազըմ: Լամպը տակը լուս չի տա, Հո՜յ, նազըմ, նազըմ, նազըմ, Հերըս գեղեդուս չի տա, Տաշշի նազըմ, քանդըրբազըմ:

Էլլի յար Աֆտամաբիլ քիմի-քիմի, էլլի յար, Շախով պարը խոռ մի անի, թելլի յար. Ես ու դու ի՞նչ ունենք, էլլի յար, Կոլխոզի հողերը վար անենք, թելլի յար: Դուշմանի աչքը հանենք, էլլի յար, Թող թշնամու սրտով չըլլի, թելլի յար: Կոլխոզի կամքովը ըլլի, էլլի յար, Ես քու կամքովըդ էկա, թելլի յար, Չար թշնամու կամքով չեկա, թելլի յար:

Քելե Նազան Քելե, Նազան, քելե, Ինչ նազ ես անում, Սարի կաքավի պես Փարվեզ ես անում: Նազանըս սիրուն է, Հայլին ի՞նչ կենե,

Փերածը եղ էր, Նազանըս պառկել էր, Ուզածը դեղ էր: Մաշինեն գալիս է` Բերանը լուլա, Նազանիս տանին կը,

Բերանն անուշ է, Շաքարն ի՞նչ կենե: Մաքրունու ճամփեն Էրկան ու դիզ է, Նազանիս մազերը Քառասուն հուս է: Մաքրունու ճամփեն Կարմիր քարած է, Նազանիս մատները Մատնիք շարած է: Ուլիցեն անցնելիս, Մեշկըս գոտի էր, Էրի թե փախչեի, Կիլլեն մոտիկ էր: Նազանըս պառկել էր, Ծանըր կը տըքար, Չորս բոլորը կայեր, Ազգական չկար: Մաշինեն գալիս էր,

Մայրիկը կուլա: Ջուխտըմ կռունկ անցավ Շայի հողերը, Ֆալակն ինձի ջոկեց Անուշ մորիցըս: Կանչե, կռունկ, կանչե, Տակըդ չիման է, Աշխըրքին արև է, Մեզի դուման է: Գալոշնին հաքել ես, Սալլամիշ կըլլիս, Մայրիկըդ էկել է, Տալամիշ կըլլիս: Քելե Նազան, քելե, Ինչ նազ ես անում, Սարի կաքավի պես Փարվեզ ես անում:

Հանդե թիթեռնակ է Այսօր օրը նորել է, Հա՛նդե թիթեռնակ է. Հա՛նդե թիթեռնակ է, Դայրիս չիթը թանգ է: Գնա, գնա գալիս եմ, Հա՛նդե թիթեռնակ է.

Հա՛նդե թիթեռնակ է, Հա՛նդե թիթեռնակ է, Դայրիս չիթը թանգ է: Քաղքին բոլոր ժեշտ է, Հա՛նդե թիթեռնակ է, Հա՛նդե թիթեռնակ է,

Հա՛նդե թիթեռնակ է, Դայրիս չիթը թանգ է, Հետևիցըդ գալիս եմ, Հա՛նդե թիթեռնակ է, Հա՛նդե թիթեռնակ է, Դայրիս չիթը թանգ է: Սարեր-ձորեր լախանա, Հա՛նդե թիթեռնակ է, Հա՛նդե թիթեռնակ է, Դայրիս չիթը թանգ է, Շան տղեն սալախանա, Հա՛նդե թիթեռնակ է, Հա՛նդե թիթեռնակ է, Դայրիս չիթը թանգ է: Սարին էտտին բազուկ է, Հա՛նդե թիթեռնակ է, Հա՛նդե թիթեռնակ է, Դայրիս չիթը թանգ է, Էտիկ մանչ չէ, մոզիկ է,

Թուշըդ պաքնեմ, հեշտ է, Հա՛նդե թիթեռնակ է, Դայրիս չիթը թանգ է: Մեր ըշպիշկեն թարեքն է, Հա՛նդե թիթեռնակ է, Հա՛նդե թիթեռնակ է, Դայրիս չիթը թանգ է, Մեր ջայիլը Ալեքն է, Հա՛նդե թիթեռնակ է, Հա՛նդե թիթեռնակ է, Դայրիս չիթը թանգ է: Փոխենք էս պարի ղայդեն, Հա՛նդե թիթեռնակ է, Հա՛նդե թիթեռնակ է, Զայնենք դուխովնուն ղայդեն, Հա՛նդե թիթեռնակ է, Հա՛նդե թիթեռնակ է, Դայրիս չիթը թանգ է:

Էրթիք, էրթիք բռնել ես Էրթիք, էրթիք բռնել ես, Անթիկ լալա է յարըս, Աղվան-Օսանն է յարըս. Էրթմա տակը քնել ես. Անթիկ լալա է յարըս, Աղվան-Օսանն է յարըս.

Աղվան-Օսանն է յարըս: Իմ ճամփես կոշտե-կոշտ, Անթիկ լալա է յարըս. Աղվան-Օսանն է յարըս, Նամակըս ընկավ փոշտե-փոշտ, Անթիկ լալա է յարըս.

Էլա խոտնոց խոտ թափի, Անթիկ լալա է յարըս. Աղվան-Օսանն է յարըս. Քեզ մի խնձորով խափի, Անթիկ լալա է յարըս, Աղվան-Օսանն է յարըս. Իմ չիչակը քաղած է, Անթիկ լալա է յարըս. Աղվան-Օսանն է յարըս. Թմբի տակը թաղած է, Անթիկ լալա է յարըս. Աղվան-Օսանն է յարըս: Մի աղլուղ վարթ եմ քաղե, Անթիկ լալա է յարըս. Աղվան-Օսանն է յարըս. Ղրկեմ ախպորըս յարին, Անթիկ լալա է յարըս. Աղվան-Օսանն է յարըս: Բարակ ճամփեն մտել ես, Անթիկ լալա է յարըս. Աղվան-Օսանն է յարըս: Կորուցածըս գտել ես, Անթիկ լալա է յարըս. Աղվան-Օսանն է յարըս: Յարըմ ունիմ Գիմռի է, Անթիկ լալա է յարըս. Աղվան-Օսանն է յարըս, Դոխըմ ունիմ ղումռի է, Անթիկ լալա է յարըս.

Աղվան-Օսանն է յարըս: Բարակ ախպուր, զուլալ ջուր, Անթիկ լալա է յարըս. Աղվան-Օսանն է յարըս, Լավ տղա ես, քուրըդ տուր, Անթիկ լալա է յարըս, Աղվան-Օսանն է յարըս: Խնձորըն ընկավ ֆռֆռան, Անթիկ լալա է յարըս, Աղվան-Օսանն է յարըս, Թուշըդ պագնեմ, մըռմըռան, Անթիկ լալա է յարըս, Աղվան-Օսանն է յարըս: Էրևընու ղըշերը, Անթիկ լալա է յարըս. Աղվան-Օսանն է յարըս, Թուշըդ պագնեմ գիշերը, Անթիկ լալա է յարըս, Աղվան-Օսանն է յարըս: Ոտքըս թըրի բալկոնին, Անթիկ լալա է յարըս. Աղվան-Օսանն է յարըս, Թռա հեծա ֆայթոնին, Անթիկ լալա է յարըս, Աղվան-Օսանն է յարըս: Սարի սինձն ինչ կենեմ, Անթիկ լալա է յարըս. Աղվան-Օսանն է յարըս, Կաթն ու բրինձն ինչ կենեմ,

Համայակ ջան Անթիկ լալա է յարըս, Աղվան-Օսանն է յարըս: Սարի էտտին Սոքոն, Անթիկ լալա է յարըս. Աղվան-Օսանն է յարըս, Նանես թխել է բոքոն, Անթիկ լալա է յարըս, Աղվան-Օսանն է յարըս:

Կը բերես նուռը, Կը կայնիս դուռը, Համայակ ջան. Չե՞ս բերի նուռը, Չե՛մ կայնի դուռը, Համայակ ջան: Կը բերես խնձոր, Կըգամ հետըդ ձոր, Համայակ ջան, Չե՞ս բերի խնձոր, Չե՛մ գա հետըդ ձոր, Համայակ ջան: Կը բերես կանֆեթ, Կը կայնիմ ճամփեդ, Համայակ ջան, Չե՞ս բերի կանֆեթ, Չե՛մ կայնի ճամփեդ, Համայակ ջան: Կը բերես մոմփազ, Կը կայնիմ լոպպազ, Համայակ ջան: Չե՞ս բերի մոմփազ, Չեմ կայնի լոպպազ, Համայակ ջան: Ինչի՞ կերար բուդը, Որ խոսեցի սուտը, Համայակ ջան, Ինչի՞ կերար լոբին, Քեզ դնեմ գուբին, Համայակ ջան:

ՀետԵՎիցդ գալիս եմ Ուր քընացիր, ուր էկար, Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս: Հետևիցըդ գալիս եմ, Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս:

Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս, Ասված պահե մանչերը, Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս: Ջուրը լցվավ թասերը,

Էրթիքը բուն եմ թրել, Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս, Մանչերուն ղուն եմ թրել, Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս: Էլա սարը ման էկա, Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս, Ման էկա ու չը գտա, Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս: Կաքավը քարի վրա, Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս, Խնձորը ծառի վրա, Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս: Էլա սարը, սար տեսսա, Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս, Ճերմակ դեշով յար տեսսա, Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս: Ջուրը լցվավ փառչերը,

Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս, Ասված պայե հարսները, Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս: Ջուրը լցվավ ջաղչընին, Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս, Ասված պայե ախչըկնին, Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս: Ջուրը լցվավ առվընին, Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս, Ասված պայե պառվընին, Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս: Փոխենք էս պարի ղայդեն, Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս, Զայնենք դուխովնու ղայդեն, Հոփ քամարըս, քամարըս, Շախկուր-շուխկուր քամարըս:

Պաղ ախպուրի քարի վրա Ուր քընացիր, ուր էկար, Պաղ ախպուրի քարի վրա մի տղա, Այս սենյակից հեռու կմնաս, կճվա, Դուն իմ սրտին դուր էկար, Պաղ ախպուրի քարի վրա մի տղա, Այս սենյակից հեռու կմնաս, կճվա:

Պաղ ախպուրի քարի վրա մի տղա, Այս սենյակից հեռու կմնաս, կճվա, Աշկըս այտի գեղին է, Պաղ ախպուրի քարի վրա մի տղա, Այս սենյակից հեռու կմնաս, կճվա: Մազերըդ էրել ես խըսիր.

Սարեն քուքան ջուխտ ախչիկ, Սարեն քուքան ջուխտըմ ղոչ, Պաղ ախպուրի քարի վրա մի տղա, Այս սենյակից հեռու կմնաս, կճվա, Ջխտին մեկն էր օրոջ. Պաղ ախպուրի քարի վրա մի տղա, Այս սենյակից հեռու կմնաս, կճվա: Չայիր` օրթան ղոռուղ է, Պաղ ախպուրի քարի վրա մի տղա, Այս սենյակից հեռու կմնաս, կճվա, Յափրաղը համայիլ է, Պաղ ախպուրի քարի վրա մի տղա, Այս սենյակից հեռու կմնաս, կճվա: Սերկևիլը դեղին է,

Պաղ ախպուրի քարի վրա մի տղա, Այս սենյակից հեռու կմնաս, կճվա, Մանչերուն` բոյիդ եսիր, Պաղ ախպուրի քարի վրա մի տղա, Այս սենյակից հեռու կմնաս, կճվա: Փոխենք էս պարի ղայդեն, Պաղ ախպուրի քարի վրա մի տղա, Այս սենյակից հեռու կմնաս, կճվա, Զայնենք դուխովնուն ղայդեն, Պաղ ախպուրի քարի վրա մի տղա, Այս սենյակից հեռու կմնաս, կճվա:

Սեր չմնաց, զուր քնաց

Գնա, գնա, գալիս եմ

Էսօր օրը կիրակի, Բիլոր աքլորըմ բաղն բուլ ու շեյթան, Բիլոր չերքեզըմ բաղըմ բուլ ու շեյթան, Թող թշնամին տրաքի, Բիլոր աքլորըմ բաղըն բուլ ու շեյթան, Բիլոր չեչքեզըմ բաղըմ բուլ ու շեյթան:

Գնա, գնա, գալիս եմ, Լենինական-Լենինական, յարըս, Էրկու քսան, վեց տարեկան յարըս, Հետևիցդ գալիս եմ (կրկնել): Ինչի՞ կերար մեր հավը, Կըշտեդ բռնե սև ցավը:

Վագզալ, տըկեդ ջուր քընաց, Բիլոր աքլորըմ բաղըն բուլ ու շեյթան, Բիլոր չերքեզըմ բաղըմ բուլ ու շեյթան Սեր չմնաց, զուր քընաց, Բիլոր աքլորըմ բաղըն բուլ ու շեյթան, Բիլոր չերքեզըմ բաղըմ բուլ ու շեյթան: Այազը պուզ է բռնե, Բիլոր աքլորըմ բաղըն բուլ ու շեյթան, Բիլոր չերքեզըմ բաղըմ բուլ ու շեյթան: Քանքիլը թոզ է բռնե, Բիլոր աքլորըմ բաղըն բուլ ու շեյթան, Բիլոր չերքեզըմ բաղըմ բուլ ու շեյթան: Ախչիկ, անունըդ ասա, Բիլոր աքլորըմ բաղըն բուլ ու շեյթան, Բիլոր չերքեզըմ բաղըմ բուլ ու շեյթան: Ֆասիդ փիսկիլը խաս ա, Բիլոր աքլորըմ բաղըն բուլ ու շեյթան, Բիլոր չերքեզըմ բաղըմ բուլ ու շեյթան: Ջեբիս բերանը պուտիկ, Բիլոր աքլորըմ բաղըն բուլ ու շեյթան, Բիլոր չերքեզըմ բաղըմ բուլ ու շեյթան: Մանչերուն կանչեմ կուտիկ, Բիլոր աքլորըմ բաղըն բուլ ու շեյթան, Բիլոր չերքեզըմ բաղըմ բուլ ու շեյթան:

Տեղ եմ ցըգե փոթ քուքա, Միչեն խընկա հոտ քուքա: Տեղ եմ ցըգե փաթուսխա, Միչի պառկողը` Մաթուշկա: Տեղ եմ ցըգե մինդար է, Միչի պառկողը ճինդար է: Կամաց քշեք սելերը, Կապեմ չուլքուս թելերը: Մենք էրկուսըս քուրիկ ենք, Պարի միչի ժուլիկ ենք: Հերիք հաչես գավազա, Թուքը բեյնեդ կը վազզա: Էտիկ խոսք չէր, օր ըսիր, . . . . . . . . . . . . . . . .: Գառին քիթը դաղած է, Էտիկ մանչ չէ, պաղած է: Սարերը անծոտել է, Օչխարը բրթոտել է: Սարերը սըռսըռում է, Էրկընքնին կըռկըռում է: Սարի էտևը ղուտտիկ, Բոյիդ մեռնիմ, Արութիկ: Փոխենք էս պարի ղայդեն, Զայնենք դուխովնու ղայդեն:

Բաղումը ծիրան կըլլի Բաղումը ծիրան կըլլի, Ուտողաց անուշ ըլլի. Այգեպան ջան, առանց քեզ, Բաղն ավերակ կըլլի: Ամպել ա փութա-փութա, Իմ կերածն անուշ թութ ա, Արի մենք իրար սիրենք, Տեսնողը չասե` սուտ ա: Կաքավը քարի վրա, Խընձորը ծառի վրա. Չէ՞ որ դու ինձ խոսք տվիր, Մի բանցըր սարի վրա: Էլա սարը ման էկա, Ման էկա ու չը գտա. Երանի թե գտնեի, Ծով դարտերըս պատմեի: Այս սարը բանցըր սար է, Սիրած յարը քաղցըր է. Գնամ մորըդ հարցընեմ, Թե չտա, կը փախցընեմ: Աշընքվա օրն անուշ է, Շաֆտա խնձորն անուշ է. Սիրած յարից բաժնըվելը Նրանից նորն անուշ է: Արազի քամին էլավ, Քամու հետ քամին էլավ. Սև աչեր, դուք լաց էղեք, Բաժանման ժամը էկավ: Խնամի ջան խոշ ես էկե, Դարտակ ու բոշ ես էկե. Էրկու գարի պլիկ ես փերե, Էնե ճամփեն դու ես կերե:

Օսան յար

Սիրել եմ, սրտովս չէ

Ուր քընացիր, ուր էկար, Օսան յար, յար ու յաման, Օսան յար, յար ու յաման, Ասա, դարտըդ իմանամ. Դուն ինձի դուր չեկար, Օսան յար, յար ու յաման,

Սիրել եմ, սրտովս չէ, Նար գիլո, ելո, ելո, Նար գիլո, ելո, ելո, Նաց վալո, կենացվալո, (կրկնել եռատողը) Կառնեմ` իմ բոյովըս չէ: Ա՛յ տղա, ուր ես, մուր ես, Իրմովդ թուք ու մուր ես: Գնա, արի, ման արի, Բարց կը թընեմ, յան արի: Թռիք, թող թոզը էլլե, Մեր միչի բոզը էլլե: Էլա սարը, աշեցի, Կաթին սերը քաշեցի: Չոբան, տավարըդ քաշե, Ետ դառի, յարիդ աշե: Ջաղացաքարին աշե, Քո սիրած յարին աշե: Ես սիրել եմ, հալղը տանի, Աշխըրի բանին աշե: Լուսնյակ, դու կամաց քընա, Բարև տու, անցի քընա: Կաքավը կայնավ քարին, Խընթրեմ Աստըծմեն բարին: Փոխենք էս պարի ղայդեն, Զայնենք դուխովնու ղայդեն:

Օսան յար, յար ու յաման, Ասա դարտըդ իմանամ:

Քընա, արի, ման արի, Տարնանիկ բալա. Բարց կը թընեմ, յան արի, Դարտովըդ վառվա: Կայնել ես կարմընջին, Տարնանիկ բալա. Մանգիշ օղերն անգըճիդ, Դարտովըդ վառվա: Հոյ նընըմ քոչարի, Տաշի-տուշի քոչարի. Ալըլվե՜մ, ալըլվեմ, Դոշիդ վրա ծալըլվեմ. Տաշի-տուշի քոչարի, Թուշըդ պաչեմ զօր գիշեր, Հո՜յ նընըմ քոչարի, Ես քու սիրած յարն ըլլեմ:

Հոյ Կիլին ջան, շատ մի ցանի բամբակ, Կերթամ սիդը, վրեդ կենեմ գանգատ. Ալ բլուզդ ես եմ, շալ բլուզդ ես եմ, Սեստրի կարած բլուզդ ես եմ, Մաթուշկի կարած բլուզըդ ես եմ, Հոպլի բաղին տուր. Սու ջեյրանի դաղին տուր. Գնա, արի, յան արի, Հոպլի-հոպլի, բաղին տուր, Ոտքըդ վերու քարին տուր: Երևընու ըշկոլի տակը, Հոպլի-հոպլի, բաղին տուր. Ղալամ-գրիչը ծակը, Սու ջեյրանի բաղին տուր: Բուխար փափաղ թրել ես, էլլու յար, Գենա ճիտըդ ծռել ես, թելլու յար. Աֆտամաբիլ քիմի էկավ էլլու յար, Շախով պարը մի խոռե, թելլու յար:

Զոլի զոլը, զոլի զոլը, իմ յարը, Ինքնե զոլը, կոմսոմոլը, իմ յարը. Իման-իման իմանի, Չեմ տա հազար թումանի, Կուտամ կոմսոմոլ տղին, Աֆտոն թընե ու տանի:

Կայնե յարո, կայնե շեկո, կայնե քամ, Բոխչես առնեմ, էլլեմ քամ: Այսօր օրը նորել է՜, Օ՜ր, օ՜ր, օտինն է. Յարիս մալը կորել է, Տա՜շ շորո՜ր օտինն է: Ով գտել է, փերե տա, Օ՜ր, օ՜ր, օտինն է, Մեշկիս քամարը միրտա, Տա՜շ շորո՜ր օտինն է՜:

Հայրենասիրական երգեր Անթրանիկը Անթրանիկը տղամարթ է, Անվախ, հերոս առաչնորթ է. - Մի՛վախենա, հայի՛տղա, Բա՛վ է մնաս թուրքի գյադա: Անթրանիկի ձեռքի սուրը, Փայլեց հայոց տերությունը. - Չվախենաս, հայի՛տղա, Բա՛վ է մնաս թուրքի գյադա: Անթրանիկը ընկերներով, Առաչ կերթա փայլուն սրով. Չի՛վախենա իր օրով, Առաչ կերթա ուժեղ հոքով: ...Շուն տաճիկը Արփաչայը անցկացավ, Գերի վերուց, մարթ չթողեց Շերագալ. Գարին, ցորեն, հաց չմնաց Շերագալ, Մաքուր ծնված մարթ չմնաց Շերագալ: Ջա՜ն, ջա՜ն, Մելիք ջան, Ղոշունի սարդար Մելիք ջան. Մելիքըս էլավ Ալաճեն, Ղոշունը թափավ յամաջեն. Արևն էլավ մեր մըտավ, Մելիքըս Արզըրում գտավ:

Գերմանա, գերմանա, Թոփըդ մի՛բանա. Մալադոյ սալդատ եմ, Սիրտըս կը դողա: Մաշինեն էկել էր` Տասվերկու վագոն, Եղբայրս դռնից անցնում էր, Բռնել էր դրակոն: Գիմռու ճամփեն կոշտ էր, կոշտ, Բի՜լբուլ, բի՜լբուլ. Նամակըս ընկավ փոշտե-փոշտ, Յանարըմ բի՜լբուլ: Թաքավորին գլխուն թասը, Ջոկեց ջայիլներուն խասը. Թաքավորին ձին էր ղաշղա, Ջոկեց կարմիր բլեթը բաշղա:

Հոփոփ մարալ Արտըդ բուսնել է ղամուշ, Հոփոփ մարալ, Օ՜յ մարալոյ, մա՜րալոյ. Սալդատ տըղեքը Դավալոյ, դա՜վալոյ. Յարիս անունն է Մանուշ, Հոփոփ մարալ, Օ՜յ մարալոյ, մա՜րալոյ, Սալդատ տըղեքը Դավալոյ, դա՜վալոյ. Կանչում եմ յար, թեզ արի, Հոփոփ մարալ, Օ՜յ մարալոյ, մա՜րալոյ, Սալդատ տըղեքը Դավալո, դա՜վալոյ. Թշնամու սիրտը մարի, Հոփոփ մարալ, Օ՜յ մարալոյ, մարալոյ, Սալդատ տըղեքը Դավալոյ, դա՜վալոյ. Փոս չայիրին ախպուրը, Հոփոփ մարալ, Օ՜յ մարալոյ, մա՜րալոյ, Սալդատ տըղեքը Դավալոյ, դա՜վալոյ, Հաց կը տանի Վարթունը, Հոփոփ մարալ: Օ՜յ մարալոյ, մա՜րալոյ Սալդատ տըղեքը Դավալոյ, դա՜վալոյ:

Շուն տաճիկը Արփաչայը անցել է Յար ջան, քելե, չայիր-չիման ծաղկել է, Շուն տաճիկը Արփաչայը անցել է. Լուսնիակը նորել է, Յար ջան, քելե, չայիր-չիման ծաղկել է, Շուն տաճիկը Արփաչայը անցել է, Յարըս մոլորվել է: Յարըս քընաց` չայիր-չիման ծաղկել է, Շուն տաճիկը Արփաչայը անցել է: Յար ջան, յանանիդ մեռնիմ, Յար ջան, քելե, չայիր-չիման ծաղկել է, Շուն տաճիկը Արփաչայը անցել է: Քո սիրած յարիդ մեռնիմ, Յար ջան, քելե, չայիր-չիման ծաղկել է, Շուն տաճիկը Արփաչայը անցել է: Իմացա յար ես ճարե, Յար ջան, քելե, չայիր-չիման ծաղկել է, Շուն տաճիկը Արփաչայը անցել է: Թազզա ճարածիդ մեռնիմ, Յար ջան, քելե, չայիր-չիման ծաղկել է, Շուն տաճիկը Արփաչայը անցել է:

Մի՛ տանի յարըս - Ես քուր` քուրիկ եմ. Զինվոր, մի՛տանի յարըս, Մի՛վառե ջայիլ կյանքըս. - Նշանվի, կերթա յարըս, Չի՛մնա հարի քալըս: - Պարի մեջ ժուլիկ եմ, Զինվոր, մի՛տանի յարըս, Մի՛վառե ջայիլ կյանքըս. - Նշանվի, կերթա յարըս, Չի՛մնա հարի քալըս: - Քուր ջան, ձենըդ հանեցիր, Զինվոր մի՛տանի յարըս, Մի՛վառե ջայիլ կյանքըս. - Նշանվի, կերթա յարըս, Չի՛ մնա հարի քալըս: - Պարին մեչը ցանեցիր, Զինվոր, մի՛տանի յարըս, Մի՛վառե ջայիլ կյանքըս. - Նշանվի, կերթա յարըս, Չի՛ մնա հարի քալըս: - Հաստատ գիտենաս բանը, Զինվոր, մի՛տանի յարըս, Մի՛ վառե ջայիլ կյանքըս. - Նշանվի կերթա յարըս, Չի՛ մնա հարի քալըս: - Ըսպասե յարիդ քալը. Զինվոր, մի՛տանի յարըս, Մի՛ վառե ջայիլ կյանքըս. - Նշանվի, կերթա յարըս, Չի՛ մնա հարի քալըս:

Խոտերի շուրջը ման եմ գալիս, Տըխուր օրվանըս վրա՛եմ լալիս, Բանակ տարան էրկու բալիս, Աշխարի չափ ցավըս եմ լալիս: Հասան-Ղալա Ես Թաթոսն եմ Պարնըգեղցի, Այս խոսքերը հընարեցի. Վերչը յարալու մնացի, Վերա՞ն դառնանք, Հասան-Ղալա: Էչմիածնա վանքի սըներ, Աջամ քանդեց հայոց տըներ. Օգնեցեք մեզի, հայ զավակներ, Վերա՞ն դառնանք, Հասան-Ղալա: Էկանք հասսանք Ղարա-Ղուրղան, Վրաներս չունենք յորղան. Էլ չենք տեսնի մենք Հայաստան, Վերա՞ն դառնանք, Հասան-Ղալա: Հասան-Ղալեն բանցր սար է, Չորս բոլորը մառմառ քար է. Բոլոր զինվոր հայ զավակ են, Վերա՞ն դառնանք, Հասան-Ղալա: Տարին վատ ը Խնթրեցեք, եղբայրներ, միաբերան, Որքան որ հայ զավակներ կան. Աստվածն հասնի մեր օգնության. Օրեր, անցեք, տարին վատ ը: Բարախոթն էկավ Փոթիից, Նամակ բերեց հայրենիքից. Մարավ կըրակ սրտիս վերքից. Օրեր, անցեք, տարին վատ ը: Նամակ գրեմ իմ սիրուիս, Պատվով ընդունիր, իմ սիրուիս. Հնազանդվիր իմ ծնողիս, Արժանի կլինես փափագիս:

Մուժը պատեց Մուժը պատեց, մայրիկ, մտանք դիրքերը, Կամանդիրս գոռաց` առե՛ք զենքերը. Կռունկ, ո՞ւրդից քուքաս, Գերմանու հողե՞ն. Հըճըփ խապար ունի՞ք

Էլլի դարտերըս, մայրիկ ջան, Թաժժացան ցավերըս: Մաշինեն գալիս է, Փերածը եղ է, Յարալուն պառկել է, Ուզածը դեղ է:

Եղբորըս կողմեն. Էլլի դարտերըս, մայրիկ ջան, Թաժժացան ցավերըս: Բարախոթը նստա անցա Սև ծովեն, Մի նամակ գրեցի իմ ազիզ մորը. Թաքավոր, թաքավոր, Սալդատ մի տանի, Յարըս տունը մնա, Հալղը կը տանի. Էլլի դարտերըս, մայրիկ ջան, Թաժժացան ցավերըս. Մաշինեն գալիս է տասվերկու վագոն, Եղբորըս կտանին սալդատ դրագոն: Քանցելարին դուռը Փայ կենեն փարեն, Անտեր մնա փարեն, Խորունկ է յարեն: Քանցելարին դուռը Վառիր կը փուռը, Սալդատ տղոց սրտեն Չելավ մըռմուռը: Ընկել եմ պըլեն, Գիր չի քա տնեն. Կարթաս նամակըս, մայրիկ, Վատ ժամանակըս:

Ընկել եմ գերի, Գերմանի գերի, Ղարիբ եմ սալդատ, Ո՞ւմ էրթամ գանգատ. Էլլի դարտերըս, մայրիկ ջան, Թազացան ցավերըս: Մի զույգ կռունկ էկան Վերի կալերը, Հավաքեցին տարան, մայրիկ, Գյուղի լավերը. Սարից ես էկա, Դու դուռը բացիր, Ձեռքըդ ծոցըդ թրիր, Ա՜խ արիր, լացիր. Էլլի դարտերըս, մայրիկ ջան, Թազացան ցավերըս: Գերմանացու գլխուն ընկնի մեծ քարը, Կրակ լցեց վառեց ամբողջ աշխարը. Ղարիբ եմ, սալդատ, մայրիկ ջան, Ո՞ւմ էրթամ գանգատ. Էլլի դարտերըս, մայրիկ ջան, Թազացան ցավերըս:

Էլե՛ք տղեք, էլե՛ք . . . Էրթանք, տղեք, Գիմրվա դիզը, Էլե՛ք, տղե՛ք, էլե՛ք, քոչերը բառնանք, Հասնինք Թրապիզոն, շուտով ետ դառնանք: Բռնել ենք մեր եռլի գործը, Էլե՛ք, տղե՛ք, էլե՛ք, քոչերը բառնանք, Հասնինք Թրապիզոն, շուտով ետ դառնանք: Ալագեզը բանցըր է. Էլե՛ք, տղե՛ք, էլե՛ք, քոչերը բառնանք, Հասնինք Թրապիզոն, շուտով ետ դառնանք: Տըկի ջուրը քաղցըր է, Էլե՛ք, տղե՛ք, էլե՛ք, քոչերը բառնանք, Հասնինք Թրապիզոն, շուտով ետ դառնանք: Գիմրի էրթըցողը իմ յարն է, Էլե՛ք, տղե՛ք, էլե՛ք, քոչերը բառնանք, Հասնինք Թրապիզոն, շուտով ետ դառնանք: Թող էրթա, մուրազը առնե, Էլե՛ք, տղե՛ք, էլե՛ք, քոչերը բառնանք, Հասնինք Թրապիզոն, շուտով ետ դառնանք:

Կռունկներ (Ենթադրաբար հորինել է ուճմանեցի Ներսես Գասպարյանը 1942-ին, Սևաստոպոլի կռիվներից հետո): Կռունկներ, ձեր խանատներ բարցըր պայեցեք, Այս նամակըս թևերիդ դրեցեք. Ըզգույշ պայեցեք, Սև ծովը չըքցեք, Տարե՛ք այս նամակըս, սիրուն կռունկներ: Ունվար ամսի մեկին նավը նստեցինք, Սևըստապոլ քաղաք ուղըվորվեցինք. Մի քանի ժամանակ Սև ծովը մնացինք, Տարե՛ք այս նամակըս, սիրուն կռունկներ: Կանգնեցե՛ք, կռունկներ, մեկ նամակ գրեմ, Ընտանիքիս հասցեն մեկ-մեկ ձեզի տամ. Ցավալի սըրտիցըս դարտերըս ասեմ, Տարե՛ք այս նամակըս, սիրուն կռունկներ: Ընտանիքիցըս փափագըս չառա, գնացի, Էրեխեքըս տունը լալով թողեցի. Խեղճ մայրիկիս մնաս բարով չասեցի, Տարե՛ք այս նամակըս, սիրուն կռունկներ: Երբ Ղրիմը դուս էլանք, մարդիկ չտեսանք, Սևըստապոլ քաղաք ավերակ տեսանք. Ազատվելու անճար վիճակի հասանք. Տարե՛ք այս նամակըս, սիրուն կռունկներ: Մտածում եմ կյանքիս, օր լինի մի բան, Գնդակը գալիս է ամմեն երեկոն. Զօրը հանգիստ չունեմ, գիշեր անուշ քուն, Տարե՛ք այս նամակըս, սիրուն կռունկներ: Ղրիմի արտերը արյունով ներկված էր, Մարդիկ չմնացին, զոյ գնացին. Ըսպանվածների դիակներ դաշտերում մնացին, Տարե՛ք այս նամակըս, սիրուն կռունկներ4:

Կերչ Էտ ..... Կերչը, մայրիկ ջան, Հայոց գերեզման, Հայոց արյունը, մայրիկ ջան, Հեղեղի նման: Սև ծովի ափին, մայրիկ ջան, Փրփուր չի գալիս,

Իմ բաժին ճաշը, մայրիկ ջան, Աղքատներուն բաժանիր: Էն ինչ սնդուկ է, մայրիկ ջան, Մեր դռան առաչ, Ա՜խ, մեռնում եմ 18 տարեկան, Մուրազըս չառած:

Իմ գրած նամակը, մայրիկ ջան, Քեզի չի հասնի: Գնացի Կերչը, մայրիկ ջան, Տեսսա այն ինչ էր, Կանգնած նայում էր, Չորս կողմը լիճ էր: Լճի մեջ սուզվում էին Անթիվ զինվորներ, Որոնց մեջ, մայրիկ ջան, Իմ մեծ եղբայրն էր: Երազումս տեսսա, մայրիկ, Մեր ընտանիքը, Մեկը հայրս, սիրած յարըս, Քույրըս ու եղբայրս: Գդալըս կոտրավ, մայրիկ ջան, Պարտեզը քըցիր,

Մաշինեն շարժվեց, մայրիկ ջան, Հետևըս նայիր, Հետևիցըս նայիր, մայրիկ ջան, Ումուտըդ կտրիր: Մի՛ լար, մայրիկ ջան, Մի՛ լար քույրիկ, Էլի հետ քուքամ. Մինչև կռվի վերչը, մայրիկ, Երազըդ քուքամ:

Փախի՛ր պրուս Հազար ինը հարուր քառսունմեկ թվին, Հանկարծակի գիշեր վրա տվին. Էկան, տեսան ըռըսի սվին, Հողերն իրենց գլխին տվին. Փախի՛ր պռուս, էկավ ըռուսն: Էկան էլան Կովկասյան լեռներ, Դաղավ քու զորքի ձեռքն ու ոտները, Թափեցիր թալանած բեռները, Փախի՛ր պռուս, էկավ ըռուսն: Էկար Մոզդոկ, տեսար, դառար, Կիսաճամփա թալճըզ դառար, Դու քու մտքով Մոսկովն առար, Փախի՛ր պռուս, էկավ ըռուսն: Հույսըդ դրիր Տուտա գեղին, Պատռավ քու սիրտն ու լեղին, Է՛լ չըգտար քու սրտի տեղին, Փախի՛ր պռուս, էկավ ըռուսն: Հիտլերին բառցանք չինի, Ըստալին, դու ըմպե կարմիր գինի, Որ անունըդ միշտ բանցըր լինի. Փախի՛ր պռուս, էկավ ըռուսն:

Փախի պռուս Մեզի կըսեն ըռուսական, Բանակն ունի օսկե նագան. Հիտլեր զարկեց ուրան կընկան, Փախի՛պռուս, էկավ ըռուս:

Բեռլու ջուրը շատ լավ պաղ ը, Հիմի գիտեք Հիտլեր սա՞ղ ը. Մարթ չկա օր տանե թաղե, Փախի՛ պռուս, էկավ ըռուս:

Մըր խումփ կերթա արագ-արագ,

Հիտլեր գիտե՞ք հիմի ուր ը,

Շուտով մտանք Բեռլին քաղաք. Ցորեն-գարին նորեն կաղանք, Փախի պռուս, էկավ ըռուս:

Նա էլ ունի էրկու քուրը. Գնաց խմեց պղտոր ջուրը, Փախի՛ պռուս, էկավ ըռուս:

Բեռլի ճամփան օլոր-մոլոր, Ըռուս փաթեց Բեռլու բոլոր, Հիտլերի աչքեր ընկավ խոլոր, Փախի՛ պռուս, էկավ ըռուս:

Դոշոյանը կազմեց խոսքով, Հիտլեր ծախեց իրեն Պոսկով. Շուտով գրեք, խրկենք Մոսկով, Փախի պռուս, էկավ ըռուս:

Ախտանակը աշխար տիրեց, Հիտլերն իրեն դռներ փակեց. Բանակն էլավ ուրան զարկեց, Փախի՛ պռուս, էկավ ըռուս: Զարկին քըցին բանդն ու հորը, Խորուրթ մնաց ուրան փորը, Խապար տվեք դարտոտ մորը, Փախի՛ պռուս, էկավ ըռուս:

Կենցաղային երգեր

Հորթերուն երգը

Ձախորդ քամին

Ամպը օցի պես կը սողա, Հորթերը տակը կը դողան. Կովերը հորթերուն կը բոռան, Տարավ ջուրը, հորթերը տարավ:

Էլի փչեց ձախորդ քամին, Չուման բռնեց ջայիլ մալին. Մըրսեստանը մնաց չալին, Տարավ չուման ազիզ մալին: Ձեռքերըս ծոցումըս մնաց, Մտածելով խելքըս քընաց. Անլուծ մնաց տուլքա սալըս, Տարավ չուման ազիզ մալըս: Բժիշկն էկավ, կայնավ կալը, Հարցրեց մալի լավն ու վատը. Դու բժշկե մեր բոլորի մալը, Տարավ չուման ազիզ մալը:

Աբուլու սարը գոռքոռաց, Հորթերը տակը փրփռած (փռված). Աբուլը ընկավ սուգ ու լաց, Տարավ ջուրը, հորթերը տարավ: Յանջու անունն էր Հայք Շաշիկյան, Սիքա՞ս, հորթերն էլի կա՞ն. Մնացածները եղան ցիր ու ցան, Տարավ ջուրը, հորթերը տարավ: Խապարն էկավ Օրթայի ձորեն, Ձենը չի էլլի չոբանի փորեն. Սիքասը չը ծնվիր իր մորեն, Տարավ ջուրը, հորթերը տարավ:

Էլի փչեց չար քամին Ղուռուտանու էլա, փչեց չար քամին, Անտեր սանքան էլավ, սըրչավ սուր քարին, Բախտ ու ղարա է, մայրիկ ջան, սիրտըս յարա է: Թափկուլներս մնաց վարթա թարեքը, Էկան տարան Տիքրան աղին փարեքը. Բախտ ու ղարա է, մայրիկ ջան, սիրտըս յարա է: Էլի փչեց Ղուռուտանու չար քամին, Թերմաշ մնար էստարվա պես գեշ տարին, Բախտ ու ղարա է, մայրիկ ջան, սիրտըս յարա է:

Քամբախ ըլլին ձեր ջաղչընին Ջուխտըմ չարոխ շարեցի, Էրկու ընկեր ճարեցի. Կոտըմ գարի շալկեցի, Դեպի Դիլիֆ վազզեցի: Աղաբակին քարը լավ է, Բդոյենցը մալի ցավ է. Էտման քարը չըլլի լավ է, Քամբախ ըլլին ձեր ջաղչընին:

Ես Աղվանն եմ Ես Աղվանն եմ, Օրդաքլուա գուղացի, Ծովի խորքին երկար տարի մնացի. Նավապետ Հարություն, նավդ մի՛ քշի, Թազա նշանլու եմ, կոսբանդիս բախշի: Կոստումս պատից կախ, կոսբանդս կութուն, Հայրս կգա, կասի` ո՞ւր է իմ որդին. Դուշինկա մամա ջան, ըստացի թերթս, Աղվան բալայիդ տանում են ծովային բերդը: Նավի գնացած տեղը ջուրը շատ սառն է, Դուշինկա մաման գիտե` Աղվանը սաղ է. Նավի գնացած տեղը ջուրը դար ու փոս էր, Մարթիկ կային, կասեն` Աղվան ափսոս է: Խըշշա ծով ջան, խըշշա, Աղվանս տուն գա, Ջիգարիս մրմուռ կտրեր, աչքերս քուն կեր. Երկընքից կախված է ոսկի շըշերը, Աղվան բալիդ տարան լուսնակ գիշերը: Նըխշուն ալիքները կերթան ու կուգան, Աղվանից Բուրոյին բարև են բերում, Դուշինկա մամա ջան, Աստված կը սիրես, Նկարներիս մինը Բուրոյին կը բախշես: Բուրոյի դեյրի բոլոր օլոր ու մոլոր, Աղվան ընկավ ծովը, սիրտըն է մոլոր. Ավետիք հայրիկ ջան, գործիքդ պայի, Աղվան բալիդ համար դագաղ պատրաստի: Մառալ եզը բերին հարսանիք արին, Դըհոլի ձենը կտրին, հոգուս հաց տվին:

Զուլում է, մայրիկ

Իրեք կուռիկ

Քընացիր թոխլի առնելու, Ինձ թողիր այստեղ վառվելու. Արժան չեղա պսակվելու, Զուլում է, մայրիկ, զուլում է: Էրթած գյուղըս Ճանճըղա է, Սրտես արուն շատ կը վազզե.

Ուռիք, ամբըրներ, ուռիք, Ջուրն էլ չի քա էտման ճուռիկ. Կոտին կառնե իրեք կուռիկ, Եթե վայլե, շատ լավ մուլք է:

Կարծես ինձի մի երազ է, Զուլում է, մայրիկ, զուլում է: Քոխը տարան ինձ ծեծելով, Ընկա օտքերը ես լալով. Ինձի մորթեցին խանչալով, Զուլում է, մայրիկ, զուլում է: Հավաս էրիր դու այդ փողին, Մեռնիմ` խառնըվիմ քո հողին. Մեռնիր քո մորթողի որթին, Զուլում է, մայրիկ, զուլում է: Երեք տարի ես թոռ չառա, Նշանվեցա, ախչիկ դարցա. Վերջը մուրազըս չառա, Զուլում է, մայրիկ, զուլում է: Պատճառն էղավ քեզի Մըքանը, Միտք ունեիր բանալ թիքանը. Կորուցի քեզ թանկ, աննըման, Զուլում է, մայրիկ, զուլում է:

Դիա կացին Դիա կացին, (տերտեր) Դռան տակին. Ա՜լելույա՜, ա՜լելույա՜: Անիրավի պոչն էրկան է (տիրացու) Չի պարտըկվի մեչ տոպրակին. Ա՜լելույա՜, ա՜լելույա՜: Վերու կացին, (տերտեր) Կըպու քարին, Որ պարտըկվի Մեչ տոպրակին. Ա՜լելույա՜, ա՜լելույա՜: Վերուցի, կըպուցի (տիրացու) Զիտա քարին, Որ պարտըկվավ Մեչ տոպրակին. Ա՜լելույա՜, ա՜լելույա՜:

Ամուսնություն Էսօր օրը կեսօր է, Տերտերն ինձի պսակե. Յաման տերտերի դարտեր, Ջանան տերտերի դարտեր: Տերտեր կասե` չհաս է, Թազա հարսի հավաս է, Յաման տերտերի դարտեր, Ջանան տերտերի դարտեր: Էլել եմ սարի կեսը, Չեմ առնի յարի գեշը. Յաման տերտերի դարտեր, Ջանան տերտերի դարտեր:

Հողոբկին, հոքո՜ւդ մեռնիմ, Ես իմ ուզածին կառնեմ, Ես ուզել եմ, ես կառնեմ, Ձեր կռիվ-դավան ի՞նչ է: Էրեսըս յարա էղավ, Տեղը ալ մնաց, Չուխա-ջուպպես Բոխչիս մեչ ծալ մնաց: Պուճուր ախչիկ, գնում ես, Դարտակ բարև տալում ես. Պուճուր ախչիկ, մի թռչի, Բարով քու յարը մեռնի. Պուճուր ախչիկ, լեն բերան, Քու տանողի տուն վերան: Աբուլու սարը փոս էր, Զոլլոյիս սիրտը հոս էր. Վավիրե, Զոլլո, վավիրե, Քու տանողիդ տունն ավիրե: Զոլլոս քընաց մարքե-մարաք, Ձեռքին ընկավ գունդըմ կարաք, Վավիրե, Զոլլո, վավիրե, Քու տանողիդ տունն ավիրե:

Ա՜յ, հաքուցեք, հաքուցեք, Ասենք շընավոր, Հազա՜ր շընավոր, Մեր թաքավորին Ի՞նչն է շընավոր. Ասենք շընավոր, հազա՜ր շընավոր, Մեր թաքավորին շապիկն է շընավոր: Ասենք շընավոր, հազա՜ր շընավոր, Մեր թաքավորի օտընշորն է շընավոր: Ասենք շընավոր, հազա՜ր շընավոր, Մեր թաքավորին փոյքան է շընավոր: Ասենք շընավոր, հազա՜ր շընավոր, Մեր թաքավորի շալվարն է շընավոր: Ասենք շընավոր, հազա՜ր շընավոր, Մեր թաքավորի արխլըղն է շընավոր: Ասենք շընավոր, հազա՜ր շընավոր, Մեր թաքավորի գուլպընին են շընավոր: Ասենք շընավոր, հազա՜ր շընավոր, Մեր թաքավորի օտնըմանն է շընավոր: Ասենք շընավոր, հազա՜ր շընավոր, Մեր թաքավորի տոլաղն է շընավոր: Ասենք շընավոր, հազա՜ր շընավոր, Մեր թաքավորի չուխան է շընավոր: Ասենք շընավոր, հազա՜ր շընավոր, Մեր թաքավորի խանչալն է շընավոր: Ասենք շընավոր, հազա՜ր շընավոր, Մեր թաքավորի քամարն է շընավոր: Ասենք շընավոր, հազա՜ր շընավոր, Մեր թաքավորի փափաղն է շընավոր: Ասենք շընավոր, հազա՜ր շընավոր, Մեր թաքավորի փեշկիրն է շընավոր: Ասենք շընավոր, հազա՜ր շընավոր, Մեր թաքավորի խաս փուշին է շնավոր: Ասենք շընավոր, հազա՜ր շընավոր, Մեր թաքավորի յափընջին է շընավոր:

Հարսանիք Պարտեզում վարթ է բացվե, Կըսպասե սոխակին. Առանց սոխակ վարթն ի՞նչ անե. Կարոտ է պըսակին: Տղեք, ձեզ բարի գիշեր, Փերենք կը ձեր ծաղիկը. Բարով վայլեք, խերով վայլեք, Եկավ ձեր ծաղիկը: Աշքերըդ լուս, կեսուր-կեսրար, Եկավ ձեր ծաղիկը. Բարով վայլեք, խերով վայլեք, Եկավ ձեր ծաղիկը: Աշկերըդ լուս, բարեկամներ, Եկավ ձեր ծաղիկը. Բարով վայլեք, խերով վայլեք, Եկավ ձեր ծաղիկը:

Ահա էկավ ձեր ծաղիկը. Ծաղկի հաքածը ալ է, Ինքը ֆիդան, ծառի դալ է. Հաքին ունի աթլազ ու խաս, Կրծքին ունի վարթեր, Դոշին ունի ալվարթ բացված: * Աշկերըդ լուս, բարեկամներ, Էկավ ձեր ծաղիկը, էկավ. Սինին ձեռը, մոմերը վառ, Էկավ ձեր ծաղիկը, էկավ: Հերն ուներ ազնիվ ընկերներ, Էկավ ձեր ծաղիկը, էկավ. Ձեռը ուներ գույնով գավաթ, Էկավ ձեր ծաղիկը, էկավ: * Ջրին միչի ուդիլը, Ըմմա՜ն, ըմմա՜ն, ի՛մ յարո ջան, Տարան իմ ազիզ քուրը: Տավուլն էկավ մեր տունը, Ըմմա՜ն, ըմմա՜ն, ի՛մ յարո ջան, Տարան իմ ազիզ քուրը: Տավուլին ձենին մեռնիմ, Ըմմա՜ն, ըմմա՜ն, ի՛մ յարո ջան, Տարան ի՛մ ազիզ քուրը: Սիրած յարիս կը տեսնիմ, Ըմմա՜ն, ըմմա՜ն, ի՛մ յարո ջան, Տարան ի՛մ ազիզ քուրը: Տավուլ զայնողն իմ յարն է, Ըմմա՜ն, ըմմա՜ն, իմ յարո ջան, Տարան ի՛մ ազիզ քուրը: Յար ջան, բոյիդ մեռնիմ, Ըմմա՜ն, ըմմա՜ն, ի՛մ յարո ջան, Տարան իմ ազիզ քուրը:

Գեշ կընիկն էկավ վերի թաղեն, Ձութը բերանը ճըռթացնելեն. Ինչ օր կեփե, տակը կը վառե, Յա աղի է, յա անլի: Ալուր մաղե, թոզ կը հանե, Թոնդիր վառե, մուխ կը հանե. Ուրուշներուն չի հավանի, Ինքն էլ բանիմ չի լըմանի: Մարթըմ ունի կուզիկ-մուզիկ, Կելլե էրթիք, կենե թոզիկ, Իսկը լման է աշնան մոզիկ: * Կընիկըմ ունիմ կուզիկ-մուզիկ, Լըմանի կը ցըռան մոզիկ. Ա՜յ գեշ կընիկ, գետինը մըտնիս, Վա՜յ գեշ կընիկ, գետինը մըտնիս: Ալըրմաղով ցան կը փերես, Մածուն գուզեմ, թան կը փերես. Ա՜յ գեշ կընիկ, գետինը մըտնիս, Վա՜յ գեշ կընիկ, գետինը մըտնիս Քիթըմ ունիս փութըմ քուքա, Վրադ կաշեմ` թուքըս քուքա. Ա՜յ գեշ կընիկ, գետինը մըտնիս, Վա՜յ գեշ կընիկ, գետինը մըտնիս: * Կընիկ, կընիկ, հոքու բընիկ, Վառվելու կըրակ է, չմարելու կըրակ է:

Երբ որ մարտ ամիսն է գալիս, Խոպան տղի կինն է լալիս. Քարն ու փայտը գլխին տալիս, - Կորավ կյանքս, ավա՜ղ, կորավ: Խոպան տղան ուրախ-զվարթ, Կնոջ կողքին կանգնած հպարտ. - Թեկուզ դուք ինձ չանվանեք մարթ, Պիտի գնամ խոպան-խոպան: Երեխեքը վզները ծուռ, Աղաչում են հայրիկին լուռ. - Հայրիկ, խոպան էլ մի գնա, Մի տարի էլ մեզ մոտ մնա: Թող ճանաչենք մեր հայրիկին, Ուրախ տեսնենք մեր մայրիկին. Ապրենք մենք էլ մի քիչ կարգով, Մենք էլ մարթ ենք մարթկանց շարքով: Հե՜յ խոպանը ինչեր արեց, Ինչքան մարթու օջախ մարեց, Որին ընտանիքից զրկեց, Որի կյանքը խոպան զոհեց: Ով իմանա այս մեկ բանը, Թե ինչ վատ բան է խոպանը. Մոռացնում է իր աղջըկանը, Եվ իր սրտով սիրած կընկանը:

Ընտանիք * Շեն մընա հորըս տունը, Կուտեմ ու կը շարեմ. Անտեր մընա կերսանցըս տունը, Կուտեմ ու կը լվամ: * Տեր Էփրիկյան վերին օդեն Շելլիկը մեչը կը խորոտան. Քառսուն ջանը Սիրով կապրին: Հարսը քառսուն ջանը կը շայե, Էրեսը թոռով կը պայե, Օր կեսուրը իրան լավ շայե: Հաքինը անթիկմովի, Գլոխը ունի ջուխտ շերիտ օսկի, Լիզու ունի` հեչ չի խոսի: * Բոշին Մընոն էկել է, Կիլոմ խնձոր փերել է, Քալ կընիկը կերել է, Էրկու ախչիկ փերել է: Մեկին անունն է Արաք, Մեկին անունն է Բալաք. Մեկն է տվե Կարոյին, Մեկնե տի տա Սեթոյին: Փեսա-փեսա փստիկ արի, Չարոխ-գուրպադ կըսկուծ արի. Փեսան էկավ՝ տեղ չունինք, Թավեն թըրինք` եղ չունինք: Փեսա-փեսա փըստիկ արի, Չարոխ-գուրպադ կըսկուծ արի. Մեր փեսան ես, մեր քեսան ես, Մեր հավերուն կըռճամանն ես:

Խառն երգեր Դաստան Անմայ պատրանքներ բարեխոս ըլլիք, Բըլքի տանք գովասանք Սուրփ իշման տեղին. Արժանավորն է առաքյալ Սերոբբեք, Քերոբբեք, մաքուր կուսանք, Օր գնացին դուռը. համփուրենք, մտնենք ժամ, Գենա մայիլ Սուրփ իշման տեղին: Մայիլ եղա Սուրփ սեղանին, տաճարին, Լուսեղեն ըսկեզտին, իլլահ ժամարարին. Ծածկոցը զըբբբ է, Սուրփ իշման տեղի, Ծածկոցն ու վեղարտը խիստ զանազանդ են: Տասնըվեց բոլորակ վերև դռանն են, Լուսարարը կայնել է խըզմաթ կենե, ... Գլուխը վեր բերեց Սուրփ իշման տեղի: Գլուխը վեր բերեց յոթը սեղանին, Կանաչ ու կարմիր մեռոն ղազանին. Լուսավորչա թախտին, Սուրփ ավազանին, Լչվրդի ծահալա Սուրփ իշման տեղին: Լչվրդի ծահալա սալվեքը նախշուն, Չորս սուն առնված, ըռընդած, տաշած, Գափրել հրշտակի սուրաթն էր քաշած, Աչքից սեյրան եմ Սուրփ իշման տեղի: Աչքից սեյրան եմ օսկե ճաղերուն, Յաղութ, զըմրուղտ, ալմաստ չամ չրաներուն. Օսկե հլգրերուն ակունանք քարերուն, Ակունանք քնած Սուրփ իշման տեղի: Ակունք անգին է. համ ճավայիլ է, Ավետարան կազմած օսկե հլ գիր է. Երանի էն մարթուն` սրտով կը սիրե,

Հայոց թաքավորը Սուրփ իշման տեղի: Հայոց թաքավոր Սուրփ իշման տեղի, Զանգերը քաշելու ժամանակ խոսին կը տեղով. Վարթապետ, եկիսկոպոս, ձայնավոր են տիրացու, Փուռով, փուռվառով քաղցա ազբարով, Նրանք շարական ասելով խաչը ջուրը կը գցեն: Խաչը ջուրը կը գցեն համաշա, Ակունքնին անգին է, մեջկետը խոշա. Կարանյա, Շողակատ էնենք մե փեշա, Հոռոմսիմա վանքն է Նիյնոս սուրաշա: Էնոնց ղրկած ղալաթ աթլաս ղումաշա, Մակու ասած տեղըտ հըլբըթ վար կաշա. Սելիվան ամենքուց շյրտ կը քաշա, Չբուղլի Ըրզինկան վարն Արճոսա: Հեչան, Բոթան, Բոքան Վանա չորս քեշա, Խընըզ, Բուլանըղ, Մուշ Զանկլու փեշ քաշա. Իր տեղը բարձրասար, չորս կողմը մեշա, Ունի շար հուր փաշու քիրքիմի ճոշա: Բաղդատու պարսանը, Հինդ ու Հաբաշա, Վերի Սաղեմ, էրթող իշման տեղ կ (հ) իշի. Պետղեմ ու Նազարետ էնենք մե փեշա, Հիրեիտ Արճնուտ զոռ Երևանու: Ղթմըր ղափի դրբիան Արաբստանու, Խաչբին Սըվազ Օլուն Սպհան. Բըլքի բուղարվերմ ջանմ շիրվանըմ, Բըլքի բաշար չխարտ Չինթանստանու: Մարաղաղ Ղարաբաղ ղաբլանութ ղոշա, Խնդհր քաղաք է Մաղլուղատ փոշա. Չինիմաչին շհր ղումինան քեշա, Շուռ քալով կը գովենք նախշքար նումուշա:

Ինգիլիզ, Մոսկով, Ֆրանգ փուլի Արանը, Կազմել են հինգ գլուխ Ավետարանը. Կարդալով խաչ կը հանեն, առել են, կերթան, Համ սրբազան Հորը` Աստծու քովը: Նորը նորել է Ես գութանը հաց եմ տարե. Վանքի տակի թաժժա նորը նորել է. Շախով Կարոյին սահաթն ընկե, կորել է. Բերանը բաց եմ տարե, Վանքի տակի թաժժա նորը նորել է, Շախով Կարոյին սահաթն ընկե, կորել է: Եթում ես, ինչո՞ւ տեր ես, Վանքի տակի թաժժա նորը նորել է, Շախով Կարոյին սահաթն ընկե, կորել է, Խընդա, հորով-մորով ես, Վանքի տակի թաժժա նորը նորել է, Շախով Կարոյին սահաթն ընկե, կորել է: Կապուտ գուլպա, օտըման, Վանքի տակի թաժժա նորը նորել է, Շախով Կարոյին սահաթն ընկե, կորել է. Էրկուսս էլ իրար լըման, Վանքի տակի թաժժա նորը նորել է, Շախով Կարոյին սահաթն ընկե, կորել է: Մեր մեծ արտը փուշ կըլլի Մեր մեծ արտը փուշ կըլլի, Բախչա գիլլի՜, գիլլի՜, գիլլի՜, գիլլի՜ յար. Գիտեմ յարըս հո՜ս կըլլի՜, Սանամ-Սինամ թելլի՜, թելլի՜, թելլի՜, յա՜ր: Էրկան արտը ցանել եմ, Բախչա գիլլի՜, գիլլի՜, գիլլի՜, գիլլի՜, յա՜ր. Միչեն սերմը հանել եմ, Սանամ-սինամ թելլի՜, թելլի՜, թելլի՜ յա՜ր:

Աշուղների մրցումը

Թութուն

- Դոշ եմ տալի դալղա-դալղա, Ջուր եմ` ինձանից փախի՛ր. Չկարծես թե` սաղրա-սաղրա, Ջուր եմ` ինձանից փախի՛ր: - Դոշ ես տալի դալղա-դալղա, Ջուր ես` ինձի ի՞նչ կանես.

Եփ օր գացի բարակ, Տարած էն հացըս ու կարաք, Կրակն ընկա ուրանց կիանք, Տարա՛ն թութո՜ւնըս, թութունըս: Փարվանու գոլը խոր ը, Անոթի թողին իմ փորը.

Ոտընլողա սովորել եմ, Ջուր ես` ինձանից փախի՛ր: Քարկադան եմ մեկ պոզանի, Աշխարի մեչ կյանք չունիմ. Ես մի աշուղ` նոր եմ էկել, Քեզանից էլ փակ չունիմ: - Քարկադան ես, մեկ պոզան ես, Աշխարի մեչ կյանք չունիս. Շահանի պես պարտեզ ունիս, Յուր-յուր ես, տուն փախի՛ր: - Էդպես դռներ շատ եմ բացել. Քընա, գտի քեզ չարա. Հասկանում ես, չես հասկանում, Յուր-յուր ես, տուն փախի՛ր: - Հենց գիտում եմ` սիլլա չունես, Մերկ` առաչըդ կանգնած եմ. Չորս գդակս մոտդ թաքմիլ, Յուր-յուր ես, տուն փախի՛ր: - Էդ Մարտիրոսին գյուրծ ես գալի, Այդ գյուրծերը մե թարաֆ. Նախավկա սարկավակին Ծնունդն դո՛ւն քարա: - Քաչալ չարքազ ջանդակ կերած, Թռչունի էլ թափ չունիս. Շապկիդ տըկեն զըռխ ես հաքել, Յուր-յուր ես, ի՞նչ կենես:

Թութունըս հիմա դո՞ր ը, Տարա՛ն թութո՜ւնըս, թութունըս: Կինս հավկիթ կխաշեր, Հացերսի քուլլի լոշ էր. Սեֆիր Պողոս կիանք մաշեր, Տարա՛ն թութո՜ւնըս, թութունըս: Հավքեր վերևեն խշեն, Թութուն չէր դամար քաշեր. Թութուն դրուկ էր սընդկի քոշեն, Տարա՛ն թութո՜ւնըս, թութունըս: - Տարան կեսրերիս թութունը, Գիշեր կտրավ իմ անուշ քունը. Ըճըպ կիսուրսի լըսե՞ր ը մըր տունը, Տարա՛ն թութո՜ւնըս, թութունըս: Շատ կարոտցեր եմ մըսին, Հացն ու կարաք իրար քսին. Թող էրթան Գորգինին ըսին, Տարա՛ն, թութո՜ւնըս, թութունըս: Կտրավ մեր միչի սերը, Շուն ք.... ուրանց հերն ու մերը. Գևորգն ինձի հաց կը բերե, Տարա՛ն թութո՜ւնըս, թութունըս:

Իմ դարտերս ո՞ւմ պատմեմ

Էլեք աշեք վեվ քուքա

Սալդատ տղեն տուն չունիր, Չորս-հինգ տարով քուն չունիր. Տրորվիմ, չը լամ, ի՞նչ անեմ, Իմ դարտերըս ո՞ւմ պատմեմ: Գարուն-ձմեռ մառշ կը խաղանք, Օցի պես գետնին կը սողանք.

Ծափին-ծափին պուլպուլա, Հալվա, շաքար կուլ կուտա. Էլեք աշեք վեվ քուքա, Աղա քեռին տուն քուքա, Պիճիլիկին տանելու, Պիճիլիկ է, չեմ տա,

Տրորվիմ, չը լամ, ի՞նչ անեմ, Իմ դարտերըս ո՞ւմ պատմեմ: Տղերք, թևեր վեր քաշեցեք, Թթու բոռշին լավ աշեցեք. Տրորվիմ, չը լամ, ի՞նչ անեմ, Իմ դարտերըս ո՞ւմ պատմեմ:

Սարերուն սըմբուլն է, Բաղչաներուն բուլբուլն է, Պաղ ախպըրին ջուրն է, Հորն ու մորը դոխն է, Մամին, պապինի գառն է, Հորոխպորը ձաքն է:

Թութուն Արտըս ցանել եմ թութուն, Կարկուտն էկավ, տարավ բիթուն. Վառվա, էրվա ես անթութուն, Վատ է հալերըս, հալերըս: Էկանք էլանք Դամալու քալլեն, Չարխըներս սառավ, մանցի յայլեն. Շուն ք... Կիրոյի հոր քալլեն, Տարան թութունըս, թութունըս: Թութուններ դրեցին սանքին, Տարան անցնին քաղաքի բանքին. Աստված կտրեր Գոզալնու Բենոյի կիանքեն, Տարան թութունըս, թութունըս: Փչեց Աբուլու պաղ քամին, Կիրոն սատկիր, դնենք կամին. Աժնիկ չէղներ մեր սուրփ ժամին, Տանին դնին թուրքի ջամին: Թութուն տվողի անունն էր Օրոն, Խապար տվող ` թոյրացի Թորոն. Եփ օր էկավ Գոզալնու Բենոն, Տարա՛ն թութո՜ւնըս, թութունըս:

Իմա՞լ էնիմ Դոխտուրն էկավ ընձի իշեց, Ոտքերս բռնեց, ուրան քաշեց. Կնիկս ուրան կիանք մաշեց, Իմա՞լ էնիմ, օտքեր ձըզի: Դոխտուր ինչ օր գինաս էրե, Տո՛ւր իմ տղիս` դեղերս բերե.

Ահա մտանք կռվի տարին, Տունը չունինք ցորեն, գարի. Մտածելով խելքըս մարի, Իմա՞լ էնիմ, օտքեր ձըզի: Գիշեր դրեց վրես ղըռավ, Ջայել կիանքըս ձեռքես թռավ.

Սա տղես է, սա լե հերը, Իմա՞լ էնիմ, օտքեր ձըզի: Ինչ դեղ օր քսեցի` հեչ ը, Սըզուն ընկավ օսկըռի մեչը. Պաղ քամին վերևեն կփչե, Իմա՞լ էնիմ, օտքեր ձըզի: Ընձի տարան դարբեդարա, Ջեբսի չունիմ կափեք փարա. Իտը ցավիս էրեք չարա, Իմա՞լ էնիմ, օտքեր ձըզի: Կուրսանթ որթիս, հորըդ աշե, Այս իմ ցավին դարդը քաշե. Ծնողն ամենքից բաշ էլ բաշ ը, Իմա՞լ էնիմ, օտքեր ձըզի: Որթուս անուն Ալեքսան ը, Շատ կը ցավա իրեն տանը. Անտեր ջիգարն անուշ բան ը, Իմա՞լ էնիմ, օտքեր ձըզի:

Կընիկըս ինձեն փափագ չառավ, Իմա՞լ էնիմ, օտքեր ձըզի: Կինըս վառե լամպ ու ճրագ, Ես իմ ձեռքով ընկա կրակ. Ամմեն կողմով դռներս է փակ, Իմա՞լ էնիմ, օտքեր ձըզի: Ազգըս կարցուս` Դոշոյան ը, Շատ դդժվար ը այս իմ բանը. Ջանըս կարցուս` յոթ-ութ ջան ը, Իմա՞լ էնիմ, օտքեր ձըզի: Ես Պողոսն եմ թոյրացի, Ոչ բարով Ղարաղոլ գացի. Ցորեն հացի կարոտ մացի, Իմա՞լ էնիմ, օտքեր ձըզի:

Վարթ կոշիկըս

Վարթ կոշիկըս

Բաղըմ ունիմ ծառներով, Վարթ կոշիկըս, վարթ կոշիկըս, Վարթից գեղեցիկ մաշիկըս. Մեչը լիքը վարթերով, Վարթ կոշիկըս, վարթ կոշիկըս, Վարթից գեղեցիկ մաշիկըս:

Վեր պալքոնի նըստող տղա, Կարմիր խնձոր ծախող տղա. Վարթ կոշիկըս, վարթ կոշիկըս, Վարթից գեղեցիկ մաշիկըս: Օդին ղաշը դեղին է, Իմ աշկըս այնի տեղին է.

Վարթերը թուփ-թուփ կանեմ, Վարթ կոշիկըս, վարթ կոշիկըս, Վարթից գեղեցիկ մաշիկըս. Յարիս մեր տունը տանեմ, Վարթ կոշիկըս, վարթ կոշիկըս, Վարթից գեղեցիկ մաշիկըս: Յար, քու բոյըդ չինար է, Վարթ կոշիկըս, վարթ կոշիկըս, Վարթից գեղեցիկ մաշիկըս. Մեչքիդ օսկե քամար է, Վարթ կոշիկըս, վարթ կոշիկըս, Վարթից գեղեցիկ մաշիկըս: Յարըս ինձի համար է. Վարթ կոշիկըս, վարթ կոշիկըս, Վարթից գեղեցիկ մաշիկըս:

Վարթ կոշիկըս, վարթ կոշիկըս, Վարթից գեղեցիկ մաշիկըս: Մեր տան միչին քընող տղա, Ալմաս խնձոր ծախող տղա. Վարթ կոշիկըս, վարթ կոշիկըս, Վարթից գեղեցիկ մաշիկըս: Ցախավելը փափուկ է, Ախչիկը մանչուն խափուկ է. Վարթ կոշիկըս, վարթ կոշիկըս, Վարթից գեղեցիկ մաշիկըս: Ցախավելին ցախերը, Շեկ ախչըկան մազերը. Վարթ կոշիկըս, վարթ կոշիկըս, Վարթից գեղեցիկ մաշիկըս: Մեր պալքոնի վերի ղուշը, Շեկ ախչըկան կարմիր թուշը, Վարթ կոշիկըս, վարթ կոշիկըս, Վարթից գեղեցիկ մաշիկըս:

Կռունկ, թե կը սիրես արթարութունը Յար ջան, ինչո՞ւ հեռացար. Կռունկ, թե կը սիրես արթարութունը, Քընե, պատմե յարիս իմ դրութունը. Անտանելի ցավ է բանտարկութունը, Կռունկ, թե կը սիրես արթարութունը, Քընե, պատմե յարիս իմ դրութունը: Արևի տակ տանջանքութունը, Կռունկ, թե կը սիրես արթարութունը, Քընե, պատմե յարիս իմ դրութունը. Սարեն էլլեմ, սար տեսնիմ, Կռունկ, թե կը սիրես արթարութունը, Քընե, պատմե յարիս իմ դրությունը. Հըճըփ պիտի յար տեսնի՞մ, Կռունկ, թե կը սիրես արթարութունը, Քընե, պատմե յարիս իմ դրութունը: Յար ջան, իլիկիդ մեռնիմ, Կռունկ, թե կը սիրես արթարութունը, Քընե, պատմե յարիս իմ դրութունը. Սրտիդ դիլագին մեռնիմ, Կռունկ, թե կը սիրես արթարութունը, Քընե, պատմե յարիս իմ դրութունը: . . . Իզուր տեղը մոռացար, Կռունկ, թե կը սիրես արթարութունը, Քընե, պատմե յարիս իմ դրութունը:

Լելիկ Լելիկ-լելիկ լուսացավ, Թաթոն քընաց, չուշացավ, Բանջար չկար, խոտ կար, Խոտի տակը ծիտ կար: Ծիտը թռավ գերանին, Մեռնիմ Ավետարանին. Ձեռիցըս բռնեց նես տարավ, Գդալըմ խավիծ տվեց. Հա լեղի է, լեղի է. Գինի-գինի նաչարնիկս, Վարդ մանուշակ հարսներուն, Տանձ ու խնձոր մանչերուն, Քթոցըմ . . . . . . ախչըկնուն: Սերըս քընաց ավելի Սերըս քընաց ավելի, Ավել չկար, խոտ կար, Խոտի տակը ծիտըմ կար, Ծիտը թռավ գերանին, Մեռնիմ Ավետարանին: Չախալ կովը տուն էկավ, Ֆըշֆըշալով կաթ տվեց, Կաթը թըրին թընդըրին, Էլավ թափավ կրակին, Համաս-Համաս դեքերկին, Վազզե իշուն քուռակին:

Հեքաթ-հեքաթ

Չիտեմ, վե՞րան էրթամ

Հեքաթ-հեքաթ պապըս, Ղաշխա քուռիկը տակըս. Ջընկըլլի հարսը զավակս. Անոթնամ` գաթեն ուտեմ, Ծառվընամ` հարսին պագնեմ:

Չիտեմ, վե՞րան էրթամ, Կըտրել է չարես. Բանի կը հիժանըս, Չի լավնա յարես: Հոքսերըս` առանց թիվ, Ցավերըս` անհամփեր. Չիտեմ, վերա՞ն էրթամ, Կըտրել է չարես: Էրել եմ ձեռքովըս, Քաշեմ կը հոքովըս. Մարթ մեխկ չունի, Ես իմ խելքի կորածն եմ:

Հեքաթ-հեքաթ Հեքաթ-հեքաթ պապըս ը, Քայլան քուռակ տակըս ը. Հեծնամ էրթամ Էրևան, Գինի խմեմ գինովնամ, Հիգամ հավերուս կուտ տամ, Հավերըս ընձի հավկիթ տան, Հավկիթ տանիմ տամ բոշին, Բոշեն ընձի ասեղ մի տա, Ասեղ տանիմ տամ չոբնին, Չոբանն ընձի գառ մի տա, Գառ տանիմ տամ Ասսուն, Աստված ընձի ախպեր մի տա, Տփիմ օռին, դուրս էնիմ:

Հո՛փ Տիրուն Ճըրքի բոլոր հըսոտ է, Տերտեր բերան պասոտ է. Տիրունս հագավ ալերեն, Տրթատ տարան կալերեն. Հո՛փ Տիրուն, ջան Տիրուն, Հըմ ըռունդ ես, հըմ սիրուն: Տիրուն Տիրունի հոպե, Տիրունիս դայրի քոպե. Տիրունիս դայրեն կարճ է, Մեծ օրփևարու խարճ է. Հո՛փ Տիրուն, ջան Տիրուն, Հըմ ըռունդ ես, հըմ սիրուն:

Զըմբաթն եմ Զըմբաթն եմ, ծերացել եմ, Աշխարից հեռացել եմ. Ազգ ու բարեկամ մոռացել եմ, Ծերությանըս վրա լացել եմ: Ծերունու դեմքը խոժոռված, Ամոթանքից նայում է ցած.

Չորս կողմը պարիստ ու պատ է: Պատից չեմ կարող անց կենալ, Լեզուս թանձրացել է ու լալ. Կարծես թե ոտներից են կախ, Ոչ կենթանի եմ, ոչ էլ սաղ: Էկա աշխարը, կերթամ աշխարից,

Աչքերը արտասունքով լցված, Բռոշները դեպի վար կախած: Ո՜վ անիրավ ծերություն, Իսպառ չունես լավ բնություն. Օրորում ես միշտ հնություն, Գիշեր չունես հանգիստ քուն: Քունը աչքերիցս հատել է, Չորս կողմս դարտը պատել է. Ծերունին վերջինը գտել է, Կենթանի` գերեզման մտել է: Պիտի մտնիմ գերեզման, Դուս չի քա իմ շիրին ջանը. Դժվար է այս անտանելի բանը, Մարթու խելք ցիր ու ցան կենե: Ծերունուն կասեն վատ է, Ծերունու դարտերը շատ է. Ամմեն ոք ծերունուն կատե,

Չառա լազաթ ու համ. Ուզում եմ կյանքս աշխարին տամ, Աշխար չունե լազաթ ու համ: Այսուհետև իմըս անցավ, Այլևս չի պատահի ինձ լավ. Օրեցօր ծերութունըս ցավ, Տարել եմ ինչպես մի խեղճ հավ: Հավն էլ ծերերից լավ է, Այս խոսքերըս այլոց ցավ է. Իշքան երքեցիր, Զըմբաթ, բավ է, Այսօր իմ փառքի հետ լավ է:

Չեմ ըլլի Հավտես

Նշան նկարը

Չեմ կոխե կակաչ, Կոխեմ կը կանանչ. Չեմ ըլլի Հավտես, Կանսնիմ մուրադես: Թասը ղըզմիշ էրին, Գլոխըս անցուցին.

Դուսքանդըր, դուսքանդըր, Ինձ վառեց քո տված նշան նկարը. Սարեր-ձորեր լախանա. Դուսքանդըր, դուսքանդըր, Ինձ վառել է քո տված նշան նկարը: Շան գադեն սալախանա,

Նալերըս տաքցուցին, Ծըծերըս դաղեցին; Դեռ լեզուս սաղ է, Կանսնիմ կյանքես, Չե՛մ ըլլի Հավտես:

Դուսքանդըր, դուսքանդըր, Ինձ վառեց քո տված նշան նկարը: Մտա բաղը, վարթ տեսսա, Դուսքանդըր, դուսքանդըր, Ինձ վառեց քո տված նշան նկարը: Շան տղին տխրած տեսսա, Դուսքանդըր, դուսքանդըր, Ինձ վառեց քո տված նշան նկարը: Քընացի քովը, հարցուցի, Դուսքանդըր, դուսքանդըր, Ինձ վառեց քո տված նշան նկարը:

Պսակվես նե, լավասնե Հայրիկ չունիմ օր` Բերթին նամակ հասըսնե. Մայրիկ չունիմ` Դարտըս ու հալըս հարցըսնե: Քույրիկ չունիմ` Բարցըս բարին դարցըսնե, Եղբայր չունիմ` Ձին ըյարած կայնեսնե: Յար չունիմ օր` Պսակվես նե` լավասնե: Ես մեկ ծառ եմ ծիրանի Ես մեկ ծառ եմ ծիրանի, Հինարի մատ եմ անվանի. Չունիմ ես մեկ այգեպան, Բոլոր մարթկանց պիտանի: Հին ծառ եմ արևելքյան, Իմ պտուղն է քաղցրահամ. Բայց ապրում եմ ես հիմա Բաժան ու դաժան:

Սարընգիլ Սարընգիլ, բիլբիլ ու գիլգիլ, Սարընգի՜լ: Սահաթը օսկի է յարիս. Սարընգիլ, բիլբիլ ու գիլգիլ, Սարընգի՜լ: Կայնել ես անուշ խոսքի. Սարընգիլ, բիլբիլ ու գիլգիլ, Սարընգի՜լ: Հաքել ես սև պլուզկա, Սարընգիլ, բիլբիլ ու գիլգիլ, Սարընգի՜լ: Կանչում եմ, մոտըս չես գալիս, Սարընգիլ, բիլբիլ ու գիլգիլ, Սարընգի՜լ:

Շուռ տամ փութալուս ծալերը Սարեն էկավ մատակը, Աբուլու կալերը, Իթին փերեք, շուռ տամ Փութալուս ծալերը: Կըթեմ, առնեմ փափագըս,

Մեչը լաց ու ծիծաղ եմ արե, Աբուլու կալերը, Իթին փերեք, շուռ տամ Փութալուս ծալերը: Էշտիայու սելերն էկան,

Աբուլու կալերը, Իթին փերեք, շուռ տամ Փութալուս ծալերը: Կըթեմ, կըթեմ, փրփրի, Աբուլու կալերը, Իթին փերեք, շուռ տամ Փութալուս ծալերը: Դիշման ունիմ, քըրքըրի, Աբուլու կալերը, Իթին փերեք, շուռ տամ Փութալուս ծալերը: Էրևան բաղ եմ առե, Աբուլու կալերը, Իթին փերեք, շուռ տամ Փութալուս ծալերը: Ջիգարըս դաղ եմ արե, Աբուլու կալերը, Իթին փերեք, շուռ տամ Փութալուս ծալերը: Դոստ ու դիշմընիս եմ վառե, Աբուլու կալերը, Իթին փերեք, շուռ տամ Փութալուս ծալերը:

Աբուլու կալերը, Իթին փերեք, շուռ տամ Փութալուս ծալերը: Շարվե շարան, Աբուլու կալերը, Իթին փերեք, շուռ տամ Փութալուս ծալերը: Մեչը լիքը մարալ ու ջեյրան, Աբուլու կալերը, Իթին փերեք, շուռ տամ Փութալուս ծալերը Ես իմ սիրածին չառա, Աբուլու կալերը, Իթին փերեք, շուռ տամ Փութալուս ծալերը: Սիրելու ուղուրին վառա, Աբուլու կալերը, Իթին փերեք, շուռ տամ Փութալուս ծալերը:

ԷրԵՎան բաղ եմ առե Էրևան բաղ եմ առե, Ջիգարըս դաղ եմ առե, Անտունը քընաց յարըս, Բանտունը չէկավ յարըս: Դոստ ու դիշմընիս քով Լացըս ծիծաղ եմ արե, Անտունը քընաց յարըս, Բանտունը չէկավ յարըս: Էրևան` թիքան-թիքան, Մեչը լիքը ըստաքան. Անտունը քընաց յարըս, Բանտունը չէկավ յարըս: Պաղ ախպուր` բաղի միչի, Գըլգըլան ձորի միչի. Անտունը քընաց յարըս, Բանտունը չէկավ յարըս: Ես իմ սիրածին չառա, Սելերի ուղուրին վառա. Անտունը քընաց յարըս, Բանտունը չէկավ յարըս:

Օվանես Օվանես սրտում կար մի նպատակ, Կացինը ձեռին` որպես մի քանդակ. Կացին ու սատուռը որտեղից ճարին, Կացինով խփեցին, կանչի մամա ջան: Ո՛վ է տեսել եղբայր եղբոր դավաճան, Աչքերս քոռանա, Գուրգեն բալա ջան. Էս ինչ զուլում ցավ էր, Ընտանիք Տիրուն: Քնից զարթնեցա, աչքերս բացի, Թևերս թուլացան, լեզվով խնթրեցի. Դուռս փակեցիր, մուխըս մարեցիր, Խնդրեմ պետության` անի Հախ-դիվան: Տիրունս վեր կացավ շապիկը հագին, Փոքրիկ բալեն սեղմած էր կրծքին. Մեկ հարվածով հանեց երկուսի հոգին, Խնդրեմ պետության` անի Հախ-դիվան: Ընտանիքիս թիվն էր բոլորը հինգ ջան, Ընտանիքս մորթեց ոչխարի նման. Համ ինձ ըսպանեց, համ իմ գառներին, Արմատից հանեց նոճի ծառներին: Լսեցեք եղբայրներ, Մուկուչիս դատը, Հազար տեսակ դարդ է Մուկուչիս դարդը. Մուկուչիս դարդից կուլան սարերը, Խնդրեմ պետության` անի Հախ-դիվան: Մարտի 11-ին մեզի սև գարուն, Ընտանիքս թափեց գիշերով արուն. Դուռըս փակեցիր, մուխըս մարեցիր, Խնդրեմ պետության` անի Հախ-դիվան:

Կոլխոզնիկն ու մենատնտեսը - Արի մտի կոլխոզ, ուսատմա կիտանք: - Ի՞նչ անեմ, օր լծկան չունեմ ես: - Գնա գանգատ, լծկան կիտան քեզ: - Ի՞նչ անեմ ես, վարել չիտեմ ես: - Գնա գանգատ, վարեն, կիտան քեզ: - Ի՞նչ անեմ ես, ցանել չիտեմ ես: - Գնա գանգատ, ցանին, կիտան քեզ: - Ի՞նչ անեմ ես, փոցխել չիտեմ ես: - Գնա գանգատ, փոցխեն, կիտան քեզ: - Ի՞նչ անեմ ես, եղըն դնել չիտեմ ես: - Գնա գանգատ, դնեն, կիտան քեզ: - Ի՞նչ անեմ ես, ծեծել չիտեմ ես: - Գնա գանգատ, ծեծեն, կիտան քեզ: - Ի՞նչ անեմ, օր էյնել չիտեմ ես: - Գնա գանգատ, կեյնեն, կիտան քեզ: - Ի՞նչ անեմ, օր մաղիլ չիտեմ ես: - Գնա գանգատ, մաղեն, կիտան քեզ: - Ի՞նչ անեմ, օր կին չունեմ ես: - Գնա գանգատ, կին մի կիտան քեզ: - Ի՞նչ անեմ, օր կ . . . չունեմ ես: - Գնա գանգատ, ք . . . . կիտան քեզ:

Ջավախքի գյուղերի ծաղրանունները Քարոտ, քըռչոտ ազարվետցիք, Օսկոռ կըռծող կուռնաշետցիք, Լվոտ գեղեն ականեցիք, Արաղ քաշող գամանցիք, Զուռնա չալող սամսարցիք, Ներկած հավկիթ ղադոցիք, Քարխորիզ են էխտիլեցիք, Խոզի կաշի ուտող մերենեցիք, Հավկիթ ժողվող մաճատեցիք, Լավ ֆուրղունճի արապովցիք, Մաուզերիստ զակցիք, Վրացու բոշա կոթելեցիք, Քարտիկա են բարալետցիք, Քարթոլ ուտող դամալեցիք, Հայ կաթոլիկ ալաստանցիք, Ուտող-խմող ճանճըղեցիք, Միշտ միրգ ուտող խանդոցիք, Շատ քնող են օրջացիք, Քարի ուստա կորխըցիք, Մանրաբազ են դիլիսկեցիք, Դարիվար հաչող գիմբիրդեցիք, Ջաղչի ուստա չանդուրեցիք, Խումարբազ են վաչիանցիք, Անոնցեն բեթար են սուլդացիք, Առուշի վաթան հեքաթ ասող ղարզաղցիք, Ջրի կարոտ դադեշցիք, Աղալար են գյոնդուրեցիք, Փիանից են նամզարեցիք, Թիք կոլոտ են դիլիֆցիք, Ըռուսի բըռաթ խոջաբեկցիք, Ջրի ձուկ են խանչալլեցիք, Քալ գլոխ են ջիգրաշենցիք, Հնչակյան են օրոջալացիք, Քյուրք կարող են սաթխացիք, Ջրի բերան ապրող արագյալցիք,

Հռչակավոր են գանձացիք, Ձուկ ուտող են փոկացիք, Պաղ ախպուր են աբուլցիք, Շախգամի տեր են կուլիկամցիք, Անոթի քնող կարտիկամցիք, Մեռել լողացնող բավրացիք, Սըրփի տեր են խոսպիեցիք, Արևին մոտիկ խորենեցիք, Քաղքըցու ծառա խուլգումեցիք, Բուղա . . . . նստող քաղքըցիք:

Թոյրացոց դաստան Ո՞վ է տեսի դևի չիֆտա, Կուլուլեն, կը զարկին կըֆտա. Շան ճռներ էրին քուֆտա, Կերա՛ն թոյրեցիք, թոյրեցիք: Թոյրեցոց ուլիցեքն էր` էրկեն ու նեղ, Շուն քաշելով իչուցին գեղ. Շրտանն էրին պանրի դեղ, Կեսն էլ օղորկին Կաթնատու` Թաժժա գեղ, Կերա՛ն թոյրեցիք, թոյրեցիք: Թոյրեցիք էղան էրան-էրան, Շան օտներն էղան մեկ-մեկ գերան. Ակռեք շարեցին Աբգարի բերան, Շարի՛ն թոյրեցիք, թոյրեցիք: Թոյրեցոց ծառն էր շրջի քոքին, Ակռա չունեցողները Բադոյի դուռը կը չոքին, Բաքլամիշ կենեն շան սև թոքին, Կերա՛ն թոյրեցիք, թոյրեցիք: Վրացերեն մսին կըսեն խորցի, Լալով Դուխոյի Արշակի Աչքերն է քոռցի. Տո՛, յամա՛ն, քռսոտ Ավոն Բլրկի տակն ենք մոռցի, Բաժնեցին, ամենքին հասավ Մեկ-մեկ բոռցի, Կերա՛ն թոյրեցիք, թոյրեցիք:

Լուսըմ տեսսա Էլա դուս, լուսըմ տեսսա, Բիլբիլի բաղից քուքա անուշ հոտ, Իչանք հարոսները, շատ կա չալի հոտ. Իմ յարին դուսը տեսսա, Բիլբիլի բաղից քուքա անուշ հոտ, Իչանք հարոսները, շատ կա չալի խոտ: Էլել էր մեշեն կերթար, Բիլբիլի բաղից քուքա անուշ հոտ, Իչանք հարոսները, շատ կա չալի խոտ. Կաշին ումուզին տեսսա, Բիլբիլի բաղից քուքա անուշ հոտ, Իչանք հարոսները, շատ կա չալի խոտ: Յար ջան, խռով մի գնա, Բիլբիլի բաղից քուքա անուշ հոտ, Իչանք հարոսները, շատ կա չալի խոտ. Յարըս խղճուկ կը մնա, Բիլբիլի բաղից քուքա անուշ հոտ, Իչանք հարոսները, շատ կա չալի խոտ:

Գյուղերի ծաղրանուններ Ջրի կարոտ դադեշցիք, Բուղա ք.... նամզարեցիք, Քալ-քաչալ ջիգրաշենցիք, Մազըխ օչխար խանչալլեցիք, (Մեծ Խանչալլի) Մըրդո ղոչաբակցիք, Էշ ուտող գենդիրեցիք (Մեծ Գյոնդուրա), Ղազ ուտող մուրճախերցիք, Գենա լավ են աբուլեցիք, Անմեռոն են կարտիկամցիք:

Հավատալիքներին առնչվող երգեր Պուրպատիկը եկել է, (Պուրպատիկ) Շալե շապիկ հաքել է, Կեմե գոտի կապել է, Դռանն էտտին կայնել է: Նուրին-Նուրին էկեր ը, (Նուրին) Աջբա գոտին կապեր ը, Էրկընքուց անձրև կուզ ը, Գետնից ցող կուզ ը: ԱրԵՎ - արԵՎ Արև-արև, էլլի, Չինի թապաղ թելլի. Արև-արև, կարմըրցու, Ճիտու արուն կաթըցու:

Ազի, ուզի, Թարքի թուզի, Խըլըճի բեզի, Չարոխ, չըմբըլ, Պուպուզակ:

Ուրբաթ, շաբաթ, կիրակի, Ուռմին տղան տրաքի, Ձեռվին, օդվին խաշ դրի, Քավորն Էկավ՝ հաց դրի:

Աղվեսն էկավ վերի՛ն թաղե՛ն Օ՜ո՜ւ, պը՛ճինգո՜ո՜ւ, պը՛ճինգո՜ո՜ւ, Մածուն կերավ թափավ վըրեն, Օ՜ո՜ւ, պը՛ճինգո՜ո՜ւ, պը՛ճինգո՜ո՜ւ...

Հեքիաթ, հեքիաթ պապս, Ղաշխա քուռիկը տակըս, Հեծնիմ Էրթամ, Երևան, Երևընու չըլտիկ փերեմ, Չըլտիկը փերեմ հավին տամ, Հավը ինձի հավկիթ տա, Հավկիթը տանեմ չարչուն տամ, Չարչին ինձի հըլուն տա, Հըլունը տանիմ աղջկան տամ, Աղջիկն ինձի հաց տա, Հացը տանիմ աղքըտին տամ, Աղքատն ինձի գառըմ տա, Գառը տանիմ Աստծուն տամ, Աստված ինձի աղբարըմ տա...

Ես կգնամ դեպի Վան, Այնտեղից (էլ) Երևան. Երևան, ջան Երևան, Խաղող կերցուր, գիրանամ, Գինի խմցուր, զորանամ, Գոռամ ամպեր փախցնեմ, Փայտ գցեմ, ծովեր ցամքեն, Քար գցեմ, աշխարհ քանդեմ, Թռչեմ այս սարն անց կենամ, Թող փեշերս չդիպչեն, Գդակ դնեմ վայր չընկնի...

Ծարծաթար Երևան, ջան Երևան, Գինի խմեմ, գիրանամ, Խաղող ուտեմ, զորանամ, Փայտը գցեմ, ծովը ցամքի: Քարը գցեմ, աշխարհը քանդեմ, Շալվարըս հեչ չը կպչի, Գլխարկըս վեր չը ընկնի, Գդակները վերցնեմ...

Հավալլա ջան, հավալլա, Թըքմիկ զայնեմ դիմանա, Գաթադ ուտեմ, գիրանամ, Գինիդ խմեմ, զորանամ, Քալ է բաղի մեր ճանճուլը, Ոտներս հատակին չդիպչի, Փափաղ թնեմ, վար չընկնի...

Մեծ պաս Բարեկենդընքին օրերը, Գաթեն ծոցեն կորել է, Ախըլոճը գտել է, Ուզողին գլխուն տվել է: Բարով էկար թթու մախոխ, Էրեսըդ թթու, պըճպըճալով, Ես չեմ ուտեր թթու հոտով, Քընե, հեռեցի՛, փառքով-պատվով:

Ծարծաթարը էկել է, Կարմիր գոտի կապել է, Փութըմ հատիկ փերել է, Ջեբը լիքը լցել է. Ծարին-ծարին, Ծարծաթարին Սև հավին հավկիթը գուզեմ, Կարմիր կովին եղը գուզեմ: Երակ-երակ ետ էրե Հասնիմ մըր տուն` Գետ էրե: Անձրև-անձրև ցած արի, Բուսըցու ցորեն ու գարի: Թո՜ն էրա, թոնճա՜կ էրա, Գարի, ցորեն բո՜լ էրա: Արև, արև, ել, ել, Հերդ ու մերդ էկել են, Օսկի բլեթ փերել են, Պատին ծակը թրել են, Գոմեշն էկել տարել է, Գոմշին ոտքը կոտռել է, Փթանոցը փթել է, Նավթը միչեն թափել է:

Չորեքշաբթին ու ուրբաթը, Պասերըդ չուտենք, մեղք բան է. Իմացողին խելքը կը տանի, Թեզոք քընե՛, թթու մախոխ: Մամըս ժամեն քուքա փուխարի շալով, Թընռին մեչը թաղած է հերիսեն հավով:

Աղոթքներ Գելկապեր

Օխչում

Գայլը կապեմ էրկու բթով, Աստվածածնա քաղցր կաթով, Սուրփ Սարգըսի ձիու սանձով, Սուրփ Մոսեսի գավազանով, Լեզուն կապվի, ակռեքը խաչվի,

Օխչում Մայրամ անապատին, Ակներ բոլոր պատարագին, Իսսուս ծնավ բերեց որդին, Բուրթ խանձուրով փաթաթեցին, Գետ Հորդանան մկրտեցին, Սուրփ Օվանես էղավ քավոր, Մեկ դեն Իսսուս, Մեկ դեն Քրիստոս, Խաչելություն, Սրտիս վրա դրվեցավ. Ամմեն:

Տիրոչ խաչը տեսնի, Դիվահարի ու սասանի: Գելը կապեմ ջուխտակ բթով, Սուրփ Սարքըսի ձիու մազով, Աստվածածնա քաղցր կաթով, Թութը թափի, մեշկը կոտրի, Քալած ճամփան ինքը մոլըրի: Գայլը կապեմ էրկու բթով, Ասվածածնա քաղցր կաթով, Լուսավորչա լույս հավատով, Տեր Մովսեսի գավազանով, Սուրփ Սարքըսի ձիու ձարով, Լեզուն կապի, առկան թափի, Գալած ճամփան նա մոլորի:

Երկունքի պահին Ճրագ-ճրագ ճշմարիտ, Ալմա խաթուն Մարտիրոս, Իմ սիրելի Քրիստոս: Քրիստոսն հեծավ կապուտ քուռակ, Գնաց էլավ Ամրի քաղաք, Ծաղիկ քաղեց ծերացավ, Գլխին զարկեց զարթարեցավ, Բալլիք դրեց վերա բարցին, Չպապանձի լեզուն բեյնին:

Շան կապ Քրիստոս էկավ աշխարք, Շուն կար, գլոխ չկար: Քնելիս Գլոխ բարց դնիմ, Բարցս սուրփ գերեզման դնիմ, Հոգիս քու սուրփ ձեռքը կավանդիմ, Մայրի՛կ, Աստվածածին, Ամմեն:

Ճրագ վառելիս Ճրագ-ճրագ ճշմարիտ, Ալ վառ խաթուն Մարտիրոս, Իմ սիրելի Քրիստոս: Ճրագ մարելիս Ճրագ մարավ, Հրիշտակ զարթավ, Աստված գալոց, Չար խափանոց: Ամմեն:

Կեսգիշերին Կեսգիշերին դուրս էլա, Զարմանալի լույս տեսա. Շատ աղաչի, ոտքն ընկա, Ասի, թե դու ո՞վ ես: - Ես Սուրփ Սարգիսն եմ, Գալիս եմ Մասիս սարից, Գնում եմ Արբիտոն քաղաք: Որդուս անունն է Մարտիրոս: Բուրվառս է հրեղեն, Գավազանս` ոսկեղեն: Ով օր ինձի հիշե երեք անգամ, Նրան կազատեմ` Սրից, թրից, ջրից և կրակից. Ամմեն: Կուս մայրիկ Աստվածածին, Օր դու կուս ես, Հոգով-սրտով դու լուս ես, Կապեր ես լուսեղեն կամար, Հոգիս մաքուր պայես քեզ համար: Տե՜ր իմ, մեղա, տեր մեղա, Քու սարսափեն էրկինք-գետինք կդողա. Կապեր ես լուսեղեն կամար, Հոգիս մաքուր պայես քեզ համար: Աշկն ու խաչ Քրիստոսին, Սուրփ գավազան Մովսեսին Քսան ու չորս տուն Ներսեսին, Օգնական, պահապան Հըռոմա, Սուրփ էկեղեցին, Իմ անձին, իմ տեղին, իմ բարցին, Օր ըսինք, սապախտան լուս էլլանք:

Վատ երազ տեսնելիս Անթանակետ Սուբ Կարապետ, Գնացիր նստար գետ Հորթանեն, Մկրտեցիր Տեր Միածին, Չար էրածըս դառցընես բարին: Առավոտյան անկողնում Բարի լուսո քաղցրակաթ հայր Իսուս, կաղաչենք և քեզ կը խնթրենք, ինչպես լույսը բացիր ընթանուր էրկրի վրա, լույսը բանաս քու արարածոց, ստեղծած հոգոց վրա: Հասնիս հավատացյալ քրիստոնեից ազգն անօրենեից, հերձվածողաց, տաս էրկրին խաղաղություն, թաքավորաց հաշտություն, քու դուռը բանաս օղորմության քու ստեղծած հոգոց վրա: Փառք ես Աստված, փառք քեզ Աստված, իրեք հարուր բյուրապատիկ անվան տեր Աստված, դու խնայես, քու մեծ բարկության սուրը դադրեցուս: Վերչի սատաղեն հասնիս իմ հոգուս, որ բոլորի համար խնթրեցի: Դուռը փակելիս Ես խաչակնքեմ զքեզ, որ քո Սուրփ խաչովըդ դուռը փակեմ, չար թշնամին խորտակվի, թշնամական ձեռքով դուռ չբանաս: Որ քո սուրփ խաչովդ խաչակնքեմ, որ դուռը չար թշնամու ձեռքով չբացվի, քու սուրփ խաչիդ զորությամբ դուռը բանամ: Աղոթարանին աղոթելիս Տե՜ր Աստված, Ամենան չարեն, Փորցանքներեն, Ազատ էնես, Անկարծակի ցավեն, Մահեն ու մեջրեն, Հոտած բեյնեն, Հում լեզվեն, Դառնիկ դժոխքեն, Մազե կարմընջեն, Հըրե՜ն, թըրե՜ն, Ամենան չար Փորցանքներուց Դո՛ւ ազատես:

- Նոր-նոր նորավոր, Իրեքավուր թաքավոր. Ծեր քընացիր, մանուկ էկար, Էն աշխըրեն ի՞նչ խապար: - Հորս ու մորըս արքաութեն, Տղոցըս արեվշատութեն, Բաներուն, գործերուն աչողութեն: Դուռը բանալիս Լուսացավ, լուսն ի բարին, Ես հավատամ Տեր Կենդանին, Մայրամ նստի սուրփ սեղանին, Արքայության դռները բացին, Արդարները ուրախացին, Մեղավորներ նստան լացին: Էշս Էրկու ուրագ, էրկու կացին, Էկան, իշուս վրա լացին. Քընացի տերտերին ըսի, Տերտերն էլավ ու էկավ, Փիլոնը մտյան էրավ: Իշուս սամարը ծախեցի, Խունկառը հոքուն ծխեցի, Բելչաքին ու փորին եղը Տվի թաղող չեքին տեղը:

Վիպական բանաձևային ստեղծագործություններ (Հանելուկներ Փոքր Խանչալլի գյուղում) Ուլի-ուլի, ե՛լ, ածերը վար առ: (ածելի). Փթած փատը փորեցի, ասլանը մեչը թաղեցի: (անթեղ). Մութ տուն, դավիթը մեչը քուն: (անթեղ). Ուր թրի, կպավ: (անուն). Էն ի՞նչն է, օր բիտտունն ունին: (անուն). Մի բան ունիմ` ճիճա է, Ճիճի տակը մեյդան է, Մեյդընի տակը հայլի է, Հայլու տակը զուռնա է, Զուռնի տակը մարաք է, Մարքի մեչը ուրաք է: (աչքեր, գլուխ, քիթ, բերան, ատամներ). Մի բան գիտեմ մեյդան է, Մեյդընի տակը ճիճա է, Ճիճի տակը լիլիկ է, Լիլիկի տակը մարաք է, Մարքի մեչը ուրաք է: (գլուխ, աչքեր, քիթ, բերան, ատամներ). Մաղըմ վեք, մեչը մե հանաքըմ: (աստղեր ու լուսին). Սև է, սաթի նման, Կարմիր է վարթի նման, Սիպտակ է կաթի նման: (արագիլ). Լուն թռավ կարպետին, Ձեն տվեց վարպետին: (աքլոր).

Առանց ներկի ներկած է, Առանց դանկի քառթած է: (աքլորի կատար). Հանքըմ ըսեմ հանա-հանա, Կոտոշները` մըսըրխանա, Ուրտեղ զայնեմ, էնտեղ բանա: (բանալի). Սընչավորը սարքեց, անշունչը բռնեց, Սարքողն էկավ ազատեց: (թակարդ). Ալա եզըս, դալա եզըս, Ինչքան բառնամ` տանի եզըս: (գդալ). Սար, ձոր կարծի կը չագիլին. Բոլորը չի արծի: (գերանդի). Սարեն քուքա սըլվըլալեն, Օսկի բեխեր պըլպըլալեն: (գերանդի). Պիճիլի խոզան, Գառները մեչը Դողդողան: (գլուխ և ոջիլներ). Սըլըլիկ սուլթան, Տասվերկու չորթան, Շարվել են կերթան: (գութան). Չոքեմ առաչըդ, Կռկռասնեմ ծակըդ: (երկանք).

Փթած փետը փորեցի, Ասլանը մեչը թաղեցի: (թուր). Ալըրեն մանդըռ, Դավեցեն բանցըռ: (ծուխ). Զօրը կուռչի, գիշերը կը կպչի: (ծալք). Ութն ունի Ավիթ տան մոլլեն, Չորսն ունի Դավիթ տան մոլլեն, Էրկուսն ունի մաքիկը, Հեչ չունի աքիկը, Ինչպես պայե ձաքիկը: (խոզի, կովի և ոչխարի պտուկներ). Պապըս օխտը քիրք է հաքե, Տըռ կը մըսի, տըռ կը մըսի: (կաղամբ). Պիճիլի գուշիկ, Մեչն անուշիկ: (կաղին). Էրկու խըշտիչ, չորս կոխիչ, Մեկ դըմբդըմբիչ: (կովի կոտոշներ, ոտներ և պոչ). Կըռեմ-կըռեմ` էրկըննա, Տաշշեմ-տաշշեմ` լեննա: (հոր). Սարեն-ձորեն ձեն քուքա, Ձին անոթի տուն քուքա: (հրացան). Առակ-առակ դաստըռակ, Կեսը գործած, կեսը չգործած: (ձեռնաթաթ).

Հինգ ախպեր են, մեկը քար կը կրե, Մեկելոնք պատ կը շարեն: (ճաղեր). Աշշըղ կերթար` ճամփան դուր, Մե փառչիմ մեչ` էրկու ջուր. Կամ հոնքըս հանե, Կամ սազըդ տուր: (ձու). Բռնեմ` բռովըս մեմ, Թողնեմ` տընովըս մեմ: (ճրագ). Հանք-հանք, հրամանք, Օխտը դռան դեմ առանք: (մեծ պաս). Սարը էրկու էշ իրար յալ կը կըռծեն: (մկրատ). Ջրե կողպանք, փետե բանլիք, Ավը փախավ, ավճին բռնվավ: (Մովսես մարգարեի գավազան). Կերթա-կերթա` իզը չկա, Էտտին կաշե` թոզը չկա. Գոմեշ է` պճեղ չունի, Հավք է` կաթ չունի: (նավ). Կերթա-կերթա, ճամփա կերթա, Ճամփա կերթա, փոշի չկա: (նավ). Ութը հատ ունի փափերց, Չորս հատ ունի ապտաբըլան, Էրկու հատ ունի մաքիկը, Իսկի չունի աքիկը, Ի՞նչըղ կը պայե ձաքիկը: (շան, կովի, ոչխարի պտուկներ և հավ).

Ձին ձորը` քուռիկը փորը: (չիր). Արի, արի` չի քա, Մի՛ քա, մի՛ քա, քուքա: (շրթունքներ). Տակը ախպուր` խըմվի կը, Վրեն չայիր` քաղվի կը: (ոչխար). Ինքը չնչին բան, Մորթին անպիտան, Ոչ վաճառողը կա, Ոչ գինը գիտես, Մորթես կը, ծախես կը, Գին չունի: (ոջիլ). Սարեն գլորես` չի կոտռի, էրկու Սարին արան թընես` կոտռի կը: (ոջիլ). Անծիլը անծինին բառցեցին, Անդաթարենց էրթեցեն անցուցին: (աղ, ջորի և կամուրջ). Անծինը անծինին հեծուցին, Անդաթարենց էրթեցեն անցուցին: (ջորի և կամուրջ). Սարեն կախած է ճըկկըլը, Վրեն կախած վեդռեստանը: (ստինքներ). Մեկը սընանի, մեկը տընանի, Հարուր-բյուր տախտականի: (սունկ).

Էն ի՞նչ է, օր նը չարսուն կը ծախվի, Նը էլ մարթը կը փերե: (քուն). (Հանելուկներ Թորիայում և Ուճմանայում)

Քըստ էստեղ, քըստ էնտեղ, Բուբուստ էնտեղ: (ավել). Օսկե սուն` էրթիկից կախված: (արև).

Սկմբըլի սուսան, անհող բուսան: (ածիկ).

Իքի-իքի, ինքն արարի, Լեզուն` թուրքի: (աքլոր).

Ինչն օր կըսինք, մեչն ը: (ականջ).

Պտղի մարագ, մեչը լիք ուրաք: (բերան և ատամներ).

Անի, անի, մըսըր խանի, Քանի կաթ կիտամ, տունը չի կայնի: (ամպ). Սև սատանեն պատեն կախ: (այծենակաճ). Բանսի բազում, բալլիքսի Տրապիզոն: (աչքեր). Իմ էզներ քու արտըդ կը վարեն, Քու էզներ լե` իմ արտը: (աչքեր). Էրկըթե կտեիս, մազե ֆալլուս: (ասեղ ու թել). Արևը մեկմ է, էրկուս չէ՛ղնի, լուսնակն ու արևը էրկուսն են, իրեք չէ՛ղնի, Սեդրակ, Միսակ, Աբեթնակ, հարավ, հուսիս, արևելք, արևմուտք չորս են, հինգ չէ՛ղնի... Մեկը էրկուս չէ՛ղնի Էրկուսն իրեք չէ՛ղնի, Իրեքը չորս չէ՛ղնի, Չորսն էլ հինգ չէ՛ղնի:

Խլուզ աշներ, պլուզ անգճներ, Փոստե բերան, բրթե պոչ: (գայլ). Էլա սարը սըլվըլալեն, Օսկի բեխեր պըլպըլալեն: (գերանդի). Ձեռքով ցանես, բեյնով քաղես: (գիր). Բերան ունի, ո. չունի: (գյանա). Ես իմ, ես իմ, ինչ կա դառնամ. Էտևսի թոշ կա, գոմեշ կա, պճեղ չկա: (գնացք). (Ուճմանեցիք զավեշտով պատմում էին, որ իբր մի մայր է եղել, որի որդուն գայլը փախցնելիս այս երկտողն է արտասանել, կարծելով, թե գայլը կամաչի արածի համար):

Էրկու մռթեն բռնիմ, Չիփլաղ մեչ կոխիմ: (գուլպա և ոտքեր). Առակ-առակ դաստառակ. Կես գործած, կես խայտառակ: (թաթ). Պտղի ուխլիկ, մեչն անուշիկ: (ընկույզ).

Սև կով դուս կը բոռա, Կարմիր կով տուն կը բոռա: (ծուխ և բոց). Ձին գնաց, թամքը մնաց: (կամուրջ).

Իմ տափակ, տափակըդ, Իմ սլիկըս քո ծ . . . .: (երկանք).

Քանի սաղ է, աշխարք ման կիգա, Եփ օր մեռնի` ճամփա կերթա: (կաշի, տրեխ).

Խալին դնեմ տակըդ, Զըռզըռոց քցեմ ծ . . . .: (երկանք).

Պառավ գնաց առուն, Քռչեր թոփ էրեց 0 ...: (կաղամբ).

Նստիմ տակըդ, Լըղըրցում ծ . . . . .: (երկանք).

Վրեն տախտակ, տակը քար, Իրեք գլխանի, տաս ոտանի: (կամմարդ-եզներ).

Գոլ մի կա գոլի մեչ, Ձուկ մի` ձկի բերան Կրակ մի կա: (լամպ). Հանելուկ, հանմանելուկ, Ծիլ ծլուկ, տակն ավելուկ: (լամպ). Ավե լորիկ, կավե կլորիկ, Դեղին թաքավոր, ճերմակ ձիավոր: (խնոցի). Կերթա, կիգա Մամու փորին Բարև կիտա: (խնոցի). Ձինը գնաց, թամքը մնաց: (ծուխ).

Ոտքերը շենքում, Գլուխն էրկընքում: (ծուխ).

Չորս` հողին, էրկուս` կողին, Պ . . . լե պառեկին: (կին` ձիու վրա). Հավք մի իչավ երկնքեն, հա՛ էրեց, հո՛ւ էրեց, սանամերն ըսեց. - Յամա՛ն իմ պ . . ., քավորն էկավ պրծուց: (կողպեք և բանալի). Մսից սուսեղ, անհող բուսեղ: (կտեիս). Աններկ ներկած, անդանակ շերտած: (հավի կատար).

Դըմբ-դըմբ ու վըզ-վըզ, Էկան ու լցվան, Կատղան ու կցվան: (հարսանիք և շուրջպար). Մինը տեսավ` անցավ, Մինը քայլեց` անցավ, Մինն էլ ոչ քայլեց, ոչ տեսավ, Մեննակ թե` անցավ: (հղի կինը, գըրկին` երեխա). Դուրսը արծաթ, մեչը` օսկի: (հավկիթ). Մե փառչի մեչ էրկու գույնի ջուր: (հավկիթ). Մեչն օսկի, բոլորն արծաթ: (հավկիթ). Չորս ախպեր պատ կը շարեն, Մե ախպեր ջուր կը կրե, չի հասվենա: (ճաղեր). Դաստեմ ժախ, պատեն կախ: (մազեր). Բալակ բոջին նստել է կոճին: (ճրագ). Ինք` մեկ, աչքեր` հազար, Էտ իշանով` կերթա բազար: (մաղ).

Մսե շիշ, էրկըթե քյաբաբ: (մատանի). Հանք-հանք, հրամանք, Յոթը քարին դեմ առանք: (մեծ պաս). Էրկու ախպեր ջուխտ կերթեն, Ես էլ գիտեմ` ուխտ կերթեն: (մկրատ). Օջլի բուն, լվի քաղաք, Շոքուն` թևաշալակ, Անձրևուն` խախկ ու խայտառակ: (մուշտակ). Էրկան արտ, կարճ գարի, Սմբուլ, դու գնա ու արի: (մքուք). Էլա, էլա, էլ մի տեսա, Անսռնի սել մի տեսա, Անոթի գել մի տեսա: (ննջեցյալ). Քյարվան ախպեր, արի առ ամպ ախպոր, Գնա ամպ ախպեր, հոտ մանցի, Քյարվան ախպեր ետ դարցի: (ննջեցյալ և թափոր). Դնիս` խժժա, վերցնիս` վժժա: (շղթա).

Նը՛ էրկինքն ը, նը՛ գետինն ը: (մանուկն օրորոցում).

Ութ հատ ունի Աֆեթի Ֆլլան, Չորս հատ ունի Բաբերսի մոլլան, Էրկու հատ ունի մաքիկը, Հեչ չունի Գաքիկը, Ինչպե՞ս պահե ձաքիկը: (շուն` 8 պտուկ, կով` 4 պտուկ, ոչխար` 2 պտուկ, աղավնի). Էլա ել, կտրավ սրտիս թել, Թափավ օսկե սեռ: (ոչխարի փսկուլ). Սարեն քցես, չի կոտրի, Էրկընքեն քցես, չի կոտրի, Էրկու քարին արանքն օր ընկնի, կըկոտրի: (ոջիլ). Զօր ու գիշեր ման կիգա, չի բեզրի: (ջուր). Լապըստրակ, քարե վաստակ. Քանի կերթա, փորը դարտակ: (ջրաղաց). Պորտեն կուտե, Կռնկեն կարտաթորե: (ռանդա). Էրկու քուր մե մարթու առած, Աշխարն էր նրա դեմ վառած: (սայլի ակներ). Չոր կոխեմ, թաց հանեմ: (սանձ). Մութ փողան, էրկեն սողան, Սերկևիլներ կերթան կուգան: (ստինքներ). Մե քիթըմ ունի, քառասուն աչք: (տրեխ). Արիեգ տդու, սարիեգ տդու, Գիշերանա` ո-ի մըտու: (վարտիք). Արեկ գըտա, սարեկ գըտա, Գիշերհանա ո-ի մըտա: (տաբատ).

Ախչի, անկ (դեռ չքայլող) ուլն Կալեն բեր: (ուլ). Ծով կեղնի՞, օր չոր չէղնի, Քաղաք կեղնի՞, օր տուն չեղնի: (քարտեզ). Ձեն ունի, մարմին չունի: (քամի). Սև հավ, փորը բաց: (օջախ). Էրկու տուն, մե սուն: (քիթ). Հավքը բռնեցինք, Վիզը կտրեցինք, Ջիգարն հանեցինք, Գինի խմցուցինք, Լեզուն բացվավ, Խոսելն սկսավ: (փետուրե գրիչ).

Շուտասելուկներ - Մեր տան դռան դիմաց կա տասսը հատ ծանդըռ-ծանդըռ տանձի ծառ, ձեր դռան դիմացնա կա տասսը հատ ծանդըռ-ծանդըռ տանձի ծառ. քալե էրթանք աշենք, թը ձեր դռան դիմացի տասսը հատ ծանդըռ-ծանդըռ տանձի ծա՞ռն է ծանդըռ, թե՞ մեր դռան դիմացի տասսը հատ տանձի ծառն է ծանդըռ: - Պապըս էլավ բոքուն ծառին, Բոքին պաքեց, կոպին ք . . . .: - Ջուխտըմ չարոխ թրչեցի, Թրչավ-թրչավ, չթրչավ-չթրչավ: - Տապաղ Ակոյենց տապպակ քարը տա՛ր ու փեր: - Ուլն էլավ ուռի ծառին, Ուլ տեղոքը ուռ օլըրեց. Ա՛յ անիծյալ ուլ, ինչի՞ էլար ծառին, Ուլ տեղոքըդ ո՛ւռ օլըրեցիր:

Առածներ և ասացվածքներ

- Ածը մտավ բոստանը, հարված տվեց Կոստանը:

(Առածները, ասացվածքները, եր­դում­ները,

- Ակոն տունը չէ (խելքը գլուխը չէ):

օրհնանքները, հանե­լուկ­ները և շուտ­ասե­ լուկները գրի են առնված Փոքր Խանչալլի

- Աղըդ է պակաս, թե՞ մաղըդ:

գյուղի բարբառով, 1938-1944թ.թ.):

- Աժնիկ ես օր բորոտիս, անուշ-անուշ քերվըտիս: - Ալան թալանի աշխար է:

- Աղոթեմ, աղոթեմ լավանա, չորս գաթա գողանաս, ես ուտեմ, դու լավնաս: - Աղվեզը մսին չհասսավ, ըսավ` Փի՜ֆ, հոտած է:

- Ալըրութանը իշուն քեռի կըսե: - Ալ ու կուլ էղավ:

- Աղվեզին ըսին` վկադ վե՞վ է, ըսավ` պոչըս:

- Ալ ու կուլով վերչացուցին:

- Աղվեզին կըսեն` փախի՛ր, թազուն կըսեն` բռնե՛:

- Ալուն կուլայինք, Վալին էկավ կարպետով:

- Աղվեզին վկան իրեն պոչն է:

- Ա՜խ, ախ, օ՜ֆ, օֆ, հիմի մերոնք հաց կուտեն: - Ախչիկ տղա է, մեղք է: - Ախչիկ, քեզի կըսեմ, հարս` դո՛ւ հասկըցի:

- Աղքատ հպարտ է: - Աղքըտին հալեն աղքատը կը հասկընա: - Աղքըտին դարտակ մի՛ք դառցնե: - Աճալն էկել է:

- Ախպուր կա, օր հողին տըկեն կերթա, ջուրը խըմվի կը, ախպուր էլ կա, օր հողի էրեսեն կերթա, ջուրը չի խըմվի:

- Աճալով մեռավ: - Աման լիզող կըլմանի:

- Ածան հավը կըխկըխան (կչկչան) կըլլի:

- Աման լիզող շուն է: - Ամանաթ հացը փոր կը պառռե:

- Ամանաթը տիրոչը կուտան:

- Ամմենն էրիր, էտիկ էր մնացե:

- Ամընչես օրա գիլի պես կապրիս:

- Ամմենն իրեն ցավին կուլա:

- Ամմեն ամպ թոն չի փերե:

- Ամմենն իրեն տունը, հավերն իրենց բունը:

- Ամմեն բան զոռին գլոխն է: - Ամմեն բան իրեն վախտն ունի: - Ամմեն բան իրեն տեղն ունի: - Ամմեն բանի մեչ չեն ընկնի: - Ամմեն բանի վերչն է գովելի: - Ամմեն էշ մե չըփխովըմ չեն քշե: - Ամմեն կանուխ էլլողը մե օրենքըմ կը հանե: - Ամմեն մարթ իրեն կը հավնի: - Ամմեն մարթ իրեն էղով կը տապկըտի:

- Ամմենն ճակտիս էր գրված, էսիկե կըրընկիս գրվավ: - Ամմեն օր կեչունն է բաց, մե օրմե օչխըրինը թող բաց ըլլի: - Ամպը գոռաց, մուկը ճըռաց, աթմաթիթոնի համը գնաց: - Ամպը գոռաց, մուկը ճըռաց, նազ խաթունը վարտիքն առավ, դուս թռավ: - Ամպը գոռաց, մուկը ճըռաց, հարս խանումըս տակը մնաց: - Ամպ օրը գելը կը խնդա: - Ամուր տեղեն բռնեցուց:

- Ամմեն մարթ իրեն ղըսմաթը կուտե: - Այդի մտքիդ քըշո՛ ըսե: - Ամմեն մարթ իրեն օքուտը գուզե: - Ամմեն մարթ կըսե՞, թե իրեն թանը թթու է:

- Ա՜յ, մեր տղա, ջա՛ն տղա, էլի տղա, շա՛ն տղա: - Այը մայեն վեր է:

- Ամմեն մարթ մե դարտըմ կունենա: - Այը սիրտն է պայե: - Ամմեն մարթու հավտալ չի՛լլի: - Այպըս հանեմ, վրեդ թընեմ: - Ամմեն մարթու պատիվն իրեն ձեռքն է:

- Անգաճըդ փակե, անցի:

- Անգաճըդ կախե, անցի:

- Աշխարը մեզի հետ չի էրթա, մենք աշխըրի հետ կերթանք:

- Անգաճը բամբակ է կոխե: - Աշխարը վառի, էնոր չոփը չի վառի: - Անգաճը կանչե: - Անգըճովը մեմ թան չաժե: - Անընիդ մեռնիմ, Աստվա՜ծ, մե քիշմե մեզի աշե: - Անընհոր, տերտերի փոր, իստեղ էփեմ, իստեղ թափեմ, իստեղ ուտեմ:

- Աշխարը շինողն էլ ուսումովն է, քակողն էլ: - Աշխարը ուսումովնին են քակե: - Աշխարը քարվանսարա է, մեկը կը մտնի, մեկելը դուս կելլե:

- Անլի-անլի դուս կուտաս:

- Աշխարն էսման էկել է, էսմանե կերթա:

- Անկըշտում է:

- Աշխարքը խելքով են կերե:

- Անճարը կերել է չաչե բանջարը:

- Աշխարքըս հեչ մեկին չէ մնացե:

- Անոթի փորիս, ջուր տամ օռիս:

- Աշխարքը նարդըվան է. մեկը կելլե, մեկը կիշնի:

- Անպեճար է: - Անսխալ մարթ չկա: - Անվերի (մարթ) է:

- Աշխարքը քոռ էկանք, քոռ էլ կերթանք: - Աշխըրեն ի՞նչ պիտի տանիս` օխտը ոտք:

- Անցած օրը անուշ կըլլի: - Աշխըրեն չենք կըրնա բան տանի: - Անունը կա, ինքը չկա: - Աշխարն անոթի չի՛ մնա: - Անունըս հանեմ վրադ թընեմ (քո հանցանքը ինձ մի վերագրի): - Անուշ-անուշ կուտեն, լեղի-լեղի կը թքեն:

- Աշկեն բարդան կը պառռի: - Աշկից հեռու, սրտից հեռու: - Աշկը դուսն է:

- Աշկը շոռաղ է:

- Աստըծուն աշե:

- Աշկ տվող է:

- Աստըծու խեղճն է:

- Աշվընուս տերն էկել է:

- Աստըծու կրակ է:

- Աշվին-օնքվին թը՛պղի (իսկական) հորն է քաշե:

- Ասել են` ա՛ռ ու կեր, չեն ասել` առ ու կուլ:

- Աչքի տեսսածը անձի կուսութեն է:

- Աստված բանին աչողութեն տա:

- Ապրա՜նք, ապրանք, մեռա՜նք, մեռանք:

- Աստվածն էլ է շաշմե, չիտե թե ինչ էնե:

- Առաչըդ աշե՜:

- Աստվա՜ծ, էս շներն ինչի՞ ես վրես բաց թողե:

- Առաչ մտածե, էտև խոսե: - Առաչը չի աշե:

- Աստված էրկու դռնեն մեկը բանա (հիվանդը կա՛մ լավանա, կա՛մ մահանա):

- Առկեցեն անուշ բան չկա, հըմը օր ցավավ, քաշեն կը:

- Աստված թշնամուս չկամենա:

- Առչինին պաքն է անուշ, էտինին` . .

- Աստված խո մատը աշկըդ չպիտի կոխե, օր հավատաս:

- Առսըզ աթ, յուլարսըզ առվատ:

- Աստված կանչողը դուսը չի մնա:

- Առ ու ապուռը կորել է:

- Աստված հոքիս առնե, պըրծընիմ:

- Ասսեղը քեզի կոխե, մախաթնա` ուրուշին:

- Աստված ձեռք է տվե:

- Ասսեղ ցըգելու տեղ չկար:

- Աստված մարթուս էլին ապովը չթողնե:

- Ասսու պահած գառը գելը չի տանի:

- Աստված մարթուս խիղճն է:

- Ասսու պայածը գելը չի կերե:

- Աստված շառ ու շուռեն հեռու պայե:

- Աստված չէնե:

- Աֆֆարիմ համար փութըմ ջուր կը խմե:

- Աստված սարը տեսսել, ձունը թրել է: - Բախտիդ քարով մի՛ զայնե: - Աստված սիրտըդ է: - Աստված տնե-տեղե հեռու պայե:

- Բանին անունը կուտան թե չէ, փորին ցավը կը բռնե:

- Աստված օր ղառղըռին ձենն իմանար, Վարթևորին ձուն քուքար:

- Բան թրի` փախավ, հաց թրի` հասսավ:

- Աստված օր մարթուս հախեն քալ ուզենա, առաչ խելքը կառնե, էտև` կարո­ղու­թենը:

- Բանիդ աշե, ջանը՜մ:

- Աստված օր տվել է, բարինե հետը:

- Բանը բերանըս, մոլըրել եմ:

- Աստված օր չտվեց, ինչ գուզես էրա:

- Բարի տղեն օրոսկեն բարի կըլլի:

- Ավելի թիքեն փոր չի ցավեսնե:

- Բարակ կը մանե:

- Ավետարանին միչեն կը խոսի:

- Բարեկամին հետ առուտուր մի՛էնե:

- Ավետիս, տոռպակըս թ., Զայնեմ գետնին, տրաքիս:

- Բեդելվաթ դուս էկավ:

- Բանը կենեն, էտև կը պարզենան:

- Բերանը բան մի՛ք ցըգե: - Ավզին վրեն տուն կը շինե: - Բերանն անգըճին էտտին է դառցե: - Արևով թոն էկավ, աղվեզը ձաք կը հանե:

- Բերանս ժուռ քուքան (ուզում են գաղտնիքս իմանալ):

- Արի՛, էտ բանը մի՛ էնե: - Բերանը ղըռն է կապե: - Արի՛, էտ քարը գոքեդ թափե՛: - Արտը խախուտ, մահանեն կարկուտ:

- Բեյնես կըտռեցի, իրեն ուտեցուցի, օր էլլեր, ճըտիս նստիր:

- Արտըսունքիս տեղը արուն էլավ:

- Բեյնեն կրակ կը թափի:

- Բեյնեն հըլը կաթի հոտ քուքա:

- Գեղ գզե, գավառ մանե, Անունն ըլլի ճարտըրին:

- Բեյնեն շաքար կը թափի: - Գեղ կայնի, գերան կը կոտրի: - Բեյնեն քիրա (վարձ) գուզե: - Գեղ մըտի, պզտըկեն խապար առ: - Բիտտուն մորըս քեֆը կը հարցընեն, հորըս քեֆը հարցնող չկա:

- Գեղեն չեն առնե պաքած, Գեղեդուս կառնեն կեսը տարած:

- Բոբլիկի մեկն է: - Գենա էն ալուրն է: - Բոյ են առե (ուրախացել են ուրիշի դժբախտության վրա): - Բուխուրիկե էլած կըլմանի:

- Գեշ բան գեշ բանե առաչ քուքա: - Գեշ դեքերկնկա պես կը խոնթխոնթա:

- Բուրթը տերը կը ճանաչե (վատ գզված բուրդը ոչխարը կճանաչե):

- Գեշ դրկիցը լավ գործիքի տեր կենե:

- Գառի հազ կը հազա:

- Գեշը լավին գրած է:

- Գարի հաց, անժուր ապուր:

- Գեշ խոսքը թեզ տեղ կը հասնի:

- Գդալ-դգալ ժողվեց, շերեփ-շերեփ պարպեց:

- Գետն անցավ, առուն խեխտըվավ: - Գետն անցնողը առվեն չի վախենա:

- Գելին բերանը ջիգար են կախե: - Գիշերվա կերածը կորած է: - Գելի գլխուն Ավետարան կարթացին, օր օչխար չուտե, ըսավ` թե՛զ էրեք, օչխարը սարն անցավ: - Գելի հետ կուտեն, տիրոչը հետ դիվան կը նստին:

- Գիշերվա սատանա է կըտռե: - Գիշութուն էնողի գիշութունը իրեն կը մնա: - Գիշութուն էնողին լավութուն էրա:

- Գեղ գեղի վրա կըլլի, տուն տան վրա չի՛լլի:

- Գիտես թը աշխըրքի դարդը իրեն են տվե:

- Գիտես թը գութնեն է էկե:

- Գլխուդ ճարին աշե:

- Գիտես թը էրկընքեն է իչե:

- Գլխուս եղ կը քսե (շողոքորթում է).

- Գիտես թը փորը հարամի է մտե:

- Գլխու կրակ է դառցե:

- Գիտես թը լուս աշխար իչան:

- Գողերեն Աստված հեռու պայե:

- Գիտցողին մեկ ըսա, չըգիտցողին` հազար ու մեկ:

- Գողը մեկմ է, կարզիքը` հազար: (Պահպանված է ժողովրդի արտասանությունը. իմաստն այս է` Գողոնը մեկ ուղղությամբ է գնում, կասկածը` հազար):

- Գիտցողին մեկ, չըգիտցողին դավուլզուռնեն հերիք չէ: - Գիտունը կուտե, օր բան սորվի, իսկ չըքետը ուտելուն կը մտածե: (Պահպանված է ժողովրդի գործածած բառը):

- Գող ու բոզ է: - Գողն ու բոզը էրեսներեն կը ճանչվին: - Գողինն ու բոզինը քառասուն օր է:

- Գլխե՛ն բռնեցու: - Գլոխգովան է:

- Գողն օր տնեն ըլլի, եզը էրթեցեն կելլե:

- Գլոխըդ Ավետըրընի տակ մի՛ թնե:

- Գոնե հորեդ ամընչե:

- Գլոխը խելքի ծով է:

- Գուզեր կաքավի քելք քելեր, ղառղըռիննե մտեն էլավ:

- Գլոխը խելք չկա: - Գույն էրեսաց, ոտն քելքից: - Գլոխը մազի չափ խելք չկա: - Գրի սևն ու ճերմակը չի ջոկե: - Գլոխը չի՛ մտնի: - Դանակը օսկըռին է հասսե: - Գլոխըս էրկուս էղա (ամուսնացա). - Գլոխըս հըլը չէ մեռե:

- Դավին ըսին ճիտըդ ծուռ է, ըսավ ո՞ւրտեղս է շիտակ, օր ճիտըս շիտակ ըլլիր:

- Գլոխըս փափաղ կա:

- Դարդ էնողին դարդը չի պակսե, քեֆ էնողին` քեֆը:

- Դու օր գործ էնող ըլլիս, սար ու ձոր գործ կը կըտռի:

- Դարդ դարդի վրա, Պռկոշնե պառկե ախչիկ է փերե:

- Եթում է. վեվ ըսես շալակը կելլե:

- Դաքեր պայած հարսը մեռնի, ախպոր պայած` քուրը: - Դե՛ քընա քռչեն ընկի, վե՞վ տի աֆֆա՜րըմ ըսե:

- Եթումը ե՞փ է խնդացե, օր հիմի խնդա: - Եթումն օր գողութան էլլե, լուսնիակը առչի իրիկօրե կելլե: - Եթումին օրն էտ է:

- Դե քընա ջուրն ընկի, վե՞վ պիտի աֆֆարըմ ըսե:

- Եթումին օրը սև ըլլեր, օր ծնվավ:

- Դիորի աղն էկավ, մատաղը վերչացավ:

- Եթումին օրը սևով էկել է, սևով էլ կերթա:

- Դիորի առուն ջուր քա, գորտին աշվին դուս քուքա:

- Ես ամմեն խաղ խաղցել եմ, դու չես կըրնա ինձի հասնի:

- Դոխի պես կը ղունղունան:

- Ես ի՞նչ ձուն տամ գլխուս:

- Դու Ասսու փեշեն բռնե:

- Ես իրեն ժուռ քուքամ, ինքնա` ինձի (կորցրած իր որոնելիս է ասվում).

- Դուն էիր պակաս: - Դութարե ընկել է: - Դու մի՛զայնե ուրուշին դռանը քարով, Աստված քու դռանըդ կզայնե թոփով: - Դուռը կողպ պայեմ, դրկըցիս գող չըբռնեմ:

- Ես խառնեմ կը նախիրը, էնիկ կերթա հորթերը: - Ես խըմեցի, դո՞ւ հարփար: - Ես կուտեմ մարթու պես, դու կաշես թազու պես:

- Դուսը ամպել է (խռովել է).

- Ես տանձ կըսեմ, էնիկ գանձ կը հասկընա:

- Դու քեզի համա՜ր, ես` ինձի համար:

- Երեխին` կակա, շանը` փափա:

- Զոնքանչըդ քեզի հըզ չի էնե:

- Էման մեռնիս օր էտըթիդ լան:

- Զոռով կըսե` շո՛ւն, արի, ինձի խածե:

- Էնիկ անոթութանը առչի իրիկօրե կը պառկի:

- Զուքվե, զուքվե, մաղարըդ էկավ: - Էնիկ հա՛ բուրդա, հա՛ Բաղդատա: - Էլած (էլլած) աշկը տեղ չի բռնե: - Էլած սրտի մխիթարանք:

- Էնոնցեն ասեղ ուտողը մախաթ կը ք

- Էլի էն ալուրն է, էն մաղը:

- Էնոր էրեսը շան կաշի է:

- Էլի թուրքըցա՞ր:

- Էնոր ձենը գիտես թը կարսեն (կարասի միջից) քուքար:

- Էլի իրեն էշը կը քշե: - Էնոր տախտակը մըխ չի վերցնե: - Էլի շան պես վրես կը հաչե: - Էնոր քթին ջուրը չի՛ քաշվի: - Էլլե սիրտ, կըտռե գլոխ, իշնի սիրտ` չի գտնի գլոխ:

- Էնոր օր աշեի, հիմի կորած էի:

- Էլի չանգա-չանգա տվին:

- Էշը դատի, ձին ուտե:

- Էլօղլին միխաննաթ է:

- Էշն ի՞նչ գիտե` նուշն ի՛նչ է:

- Էլօղլու տղի պետքը չէ:

- Էշը ինքն է, տոպրակը հալղին ճտեն կը կախե:

- Էղածն էղած է, անցածը` անցած: - Էշ կերել, էշ մեծցել է: - Էղին կճճին վրեն գորտ է նստե (ուտել չի կարելի).

- Էշը մատաղ չի՛լլի, հըմը կաշու գինը կըլլի:

- Էման բան է, օր ախպերն ախպորը չի բաշխե:

- Էշը մեր էշն է, փալանն է փոխվե:

- Էման էրե օր նը շիշը վառի, նը խորովածը:

- Էշը չկերած խոտն օր ուտե, գլոխը կուռի կը:

- Էս խմորը ջուր շատ կը վերցընե:

- Էրեկ մեկ, էսօր էրկուս, դեմըս կը խոսի:

- Էսոր արունը պղտոր է: - Էրկան զոզո է: - Էստեղ բոյախանա են դառուցե: - Էսօր դու ցանիդ բանլիքը կորուցել ես: - Էսօր սատանի կ. է հեծե: - Էսօրվա կերածդ շատունց եմ կերե:

- Էրկանը բոյին է խնդացե, կարճընա` շորին: - Էրիկ-կընիկ էրիր (բրդի լավն ու վատը իրար խառնեցիր): - Էրիկ չունի վախենա, օտվին թնդիր կախենա:

- Էտ խոսքը փութըմ մեղրով չի ուտվի: - Էտման բարեկամը արտը ցանեմ, թա(ու)մբը բուսնի: - Էտոր հացը չի՛ ուտվի:

- Էրիկն օր կա կընկա բանավոր էշն է, եփ օր սատկավ, կընիկը նալերը կը քաշե: - Էրկանը հացը մեդան է, դեքեր հացը` զնդան է:

- Էրսանց` հայլի, տըկևանց` ածըլի: - Էրկու իշու գարի չի կրնա փայ էնե: - Էրես առած է: - Էրկուս ծովեն, մեկըմ կովեն: - Էրես առել է, աստառ գուզե: - Էրկու կրակին մեչն եմ ընկե: - Էրեսիդ կաշին շան կաշի է: - Էրկու տան կատու է: - Էրեսի ջուր չունի: - Էփած ապրին ջուր կը լըլե: - Էրեսի ֆարդեն պատռել է: - Ընկերով արտը կռունկն է կերե: - Էրեսը կատվի լիզած կըլմանի: - Ընկերդ ճանչե, շա՛նորթի: - Էրես մի՛ք տա: - Ըխտավորի էշը կը զռա: - Էրկաթ ըլլիր, կը հալվիր: - Ըռբիկըմ կաղա, խաղը կը խաղա:

- Ըսելեն բերանըս մազ բուսնավ:

- Թե էտոնք եսե գիտնայի, մե մարթմե ես կըլլեի:

- Ըսելը ղոլայ է: - Ըսելն էլ չի՛լլի, չըսելն էլ: - Ըսին` վարթապետ, կընիկըդ մեռնի, ըսավ` կընիկ չունիմ, հըմը փառը փառ չէր:

- Թե էնիկ մարթ դառնա, ես իշու պես կը զռամ: - Թե մոռանաս, քոռանաս: - Թե սոխին անուշը կա, էլօղլուն անուշնե կըլլի:

- Ըսողին լըսող պիտի ըլլի: - Թեփը պարպել է: - Թազա հավ էլել, թազա հավկիթ կածե:

- Թըթու է, թան չէ, ամմեն մարթու բան չէ:

- Թաժժա հարս կըլմանի: - Թթվել է (տխուր է): - Թանգ տարին ի՞նչ էիր, օր աժան տարին ինչ ըլլիս: - Թան-թան, թթու թան, պապն ուտե, էրթա գութան:

- Թիուն թրին, դուս թապլեցին: - Թընդրի կատու է: - Թշնամու խոսքովն էղավ:

- Թան ունենամ, ճանճը Բաղդըտեն էլ քուքա: - Թարս կողին է պառկե:

- Թոկե փախած: - Թող մարթ չըսե, թե իմ ճրաքըս մինչի լուս կը վառի:

- Թաքավորի ղիապն էլ կենեն: - Թաքավորն օր թաքավոր է, դրկցի մոխրին էյթաճ է:

- Թող սաղ ըլլի, օխտը սարին էտտին ըլլի: - Թոփալ իշով քարվան կը խառնվի:

- Թաք ձեռքով հաց չեն կտռե: - Թուխս է նստե: - Թե բախտ ունենաս, ուզածըդ կըլլի: - Թուք բուռըս, զայնեմ ճակատըդ: - Թե դու սատանա ես, ես պոչն եմ:

- Թքած ամնին մեչը չեն լիզե: - Ժամեն ես քուքամ, «Տերօղորմյան» դու կըսես: - Ժամ չի էրթա, հըմը գործը աչող է: - Ինատ էրավ էլերուն, Ո-ը տվեց գելերուն: - Ինձեն էլել է, ինձի լող խրատ կուտա:

- Ինքը էստեղ չէ, իրեն փայ Աստվածն է էստեղ: - Ինքը քնած, բախտը զարթուն: - Իշեն ընկնողը կը մեռնի, ձիեն ընկնողը չի՛ մեռնի: - Իշու դեմ է խաղցե: - Իշուն ըսին մարիֆաթըդ ինչ է, պոչը վերուց տ . . .:

- Ինձե քեզի հետ փչացուցիր: - Ինձի անդանակ մորթեց:

- Իշուն մըսուրքը պառկել է, թաքավորի էրած կը տեսնի:

- Ինձի թանգ տարին դո՞ւ ես պայե, օր զայնես կը:

- Իշուն նըստիլը մե այպըմ է, իշնիլը` էրկու:

- Ինձի ղաբուլ է:

- Իշուն նըստիլը մե այպըմ է, ընկնիլը` էրկու:

- Ինձի տեսսի, քեզի օղորմե: - Իշու չափ մեծցել է: - Ինչ բրթես քարղանըդ, էն քուքա գդալըդ:

- Իսիկ կենա-կենա ինչի՞ վեր-վեր կըյնի:

- Ինչ էնես, էն կը լսես: - Իրար միս կը ծամեն: - Ի՜նչ դուս կուտաս (հիմար բաներ ես խոսում):

- Իրարու պատիվ պայեցեք:

- Ինչքան չեղար ինձի պես, օր ես էղա քեզի պես:

- Իրեն աշկի գերանը թողել, ուրուշի չոփին է աշկ տնկե:

- Ինչքան օր գետնի էրեսն է, էնքանե գետնի տակն է:

- Իրեն էշը կը քշե: - Իրեն թրած տուզաղը ինքը կըյնի:

- Ինչ օր կըսե, իրեն ըլլի:

- Իրեն լիզվովը կրակն ընկավ:

- Լիզվին տակը օսկոռ չկա, օր խրի:

- Իրեն մուրը հալղին էրեսին կը քսե:

- Լուն դավա կը շինեն:

- Իրեն շքեն կը վախենա:

- Լուսինը լուս կենե, Ափարը դուռը թոզ կենե:

- Իրրիկունը պուտըմ ջրով, սապախտանը` գեղըմ ջրով (աման լվանալու առթիվ): - Լագլագը վերան կերթա, իրեն ծիրտը իրեն հետ է:

- Խամերը կը քակե (անմեղ է ձևանում): - Խաչը իմն է, զորութենը ե՛ս գիտեմ: - Խավիծ-խավիծ խավլորիծ, պապն ուտե, ընկնի օտից:

- Լավ էլ էնես, քեզի կենես, գեշե էնես, քեզի կենես: - Լավ ձին գարին կավելցընե, գեշ ձին` ղամչին:

- Խելացի մարթը անխելքին զոյ է քնացե: - Խելառ մարթու պես օրը տասսը տեսսակ դառնա կը:

- Լավութենը չի կորի (չի անսնի): - Խելառ խոտ կերած է դառցե: - Լացին տեղը բաշխա է, հացին տեղը` բաշխա: - Լափաստակ, չորե վաստակ, Քանի վազզես, փորըդ դարտակ:

- Խելըռի հետ խելառ չեն ըլլի: - Խելըռի համար ամմեն օր զատիկ է:

- Լեն մտնին, արցակ կելլեն:

- Խելըռին գարի խաշե, չի ուտե, գլխուն քաշե:

- Լիզու կա, բերան չկա:

- Խելըռին ջաղասքը Աստված կաղա:

- Լիզո՛ւն խածե:

- Խևը մե քարըմ ցըգեց հորը, քառսուն խելացին չկրցան հանե:

- Լիզուն օր չըլլի, ղառղըռնին կուտեն: - Լիզվըները թաթխըվել է:

- Խեր չունեցող մալին քոքը Ասված կըտռե:

- Խելքեդ դուս մի՛ տա:

- Խոսքը խոսք կը բանա:

- Խելքը գալ-գեթ է:

- Խոսքըդ ճանչե, էտև ուրուշին ըսա:

- Խելքը կարճ է:

- Խորոզիմ չափ էրիկ ունենամ, կալիմ չափ տեղ կունենամ:

- Խելքը կըրընկին վրեն է: - Խելքըդ խելքին մի՛ տա:

- Խուրցըմ խոտ առ, քընա քամուն ծակը գոցե:

- Խելքը հացին հետ է կերե:

- Ծակ աշկ է:

- Խելքը-միտքը դուսն է:

- Ծակբուկ է (բկլատ է):

- Խելքե չուստ է:

- Ծամած ձութ է դառցե:

- Խելքը օնքերուն վրեն է:

- Ծանդըռ քարը տեղեն չի վերնա:

- Խելք օր կը բաժնեին, դու ո՞ւրտեղ էիր:

- Ծանդըռ քընա, հեռուն մտածե:

- Խելք օր փայ կենեին, ո՞ւր էիր:

- Ծանդըռ քընաց, թեթև էկավ (Խելացի գնաց, անխելք վերադարձավ):

- Խիղճ կա, Աստված կա:

- Ծերանաս, ծերի պատիվն իմանաս:

- Խոռթլաղ կըլմանի:

- Ծուռ նըստինք, շիտակ խոսինք:

- Խոզին գլոխը թրին խալուն, գլորավ, կռանոցն ընկավ:

- Կաթի հետ մտածը հոքու հետ դուս քուքա:

- Խոսքերըս մեր մեչ մնա:

- Կալեն ի՞նչ խեր տեսսանք, օր կալատըկեն ինչ խեր տեսնինք:

- Խոսքմեկ էղիք: - Կալին կուտը, մամին հարսնիքը: - Խոսք տանող-փերող է: - Կախգլոխ է: - Խոսքը թաքվորցավ: - Կախգլխեն հեռու մնա:

- Կախվողը խեխտըվողին վրեն կը խնդա:

- Կընկա մազն էրկան է, խելքը` կարճ: - Կիվկիվի ձաք կըլմանի:

- Կարճ մարթը թաքավորութեն կերծե: - Կատղած շան պես կատղել է: - Կատվին ըսին իքըդ դարման է, տարավ խորունկը թաղեց: - Կատուն վարտիք չունիր, տունը չէր կայնի, հիմի վարտիք ունեցավ, էլ ո՞ւրտեղ կը կայնի: - Կատուն օր լվասվի, միսավիր քուքա: - Կարմիր կովը իրեն կաշեցեն դուս չի քա:

- Կնիկ-կնիք կնքվիս, թըփիդ վրա տնկվիս: - Կնկա խելքին մի՛ էրթա: - Կճան-կճան մի՛ կճե, Սալվի քուրըս քեզ կուտամ: - Կռնակը հաստ է: - Կոտըմ գնաց, ըռուբըմ դառցավ (խելացի գնաց, անխելք վերադարձավ): - Կոտրած շերեփի պես մեչ կըյնի:

- Կարպետը ջրեն կը հանե: - Կոտրած շիշեն չի՛ սաղնա: - Կափեքի վրա շան պես կը դողա: - Կեչեստանն էկել են (աղջիկը կամ հարսը խռովել են):

- Կորցնողը հազար մեղքի տեր կըլլի, գտնողը` մե: - Կրա՜կ չուտես:

- Կեսուրըս մեռավ, տեղըս լենցավ: - Կրակի պես ինձի վառեց: - Կերավ, թասմե ջուր վրեն խմեց: - Կուկկուն ածի, բուբբուն տանի: - Կծու է, հա՜ (թանկ է): - Կուշտը անոթուն մանդըռ կը բրթե: - Կըծոտած ղանճըղ է: - Կուտը կուտե, էրկինք կելլե: - Կընկտացըդ անգաճ մի՛ք էնե: - Կընկտոց վրեն կնիկութեն չի մնացե:

- Կուտը մեր տունը կուտե, ուրուշինը կածե:

- Կուտը պոլոզ է:

- Հացը թըրած, բանն անիծած:

- Հազար տեղ հաց է կերե:

- Հացը ծնկին մարթ է:

- Հազըր ըլլի, ուտե:

- Հացի ցեց (է), պանրի` գրող:

- Հազըր ուտողներեն է:

- Հացին էրածը հե՛չ մեկը չի էնե:

- Հա՜յ, հա՜յ:

- Հացին տեղը հե՛չ մեկը չի բռնե:

- Հայը ո՛չ միաբանի:

- Հաց-հաց, բերանըդ բաց, ել առիքը` լաց:

- Հայհայներս քընացե, վայվայներս է մնացե:

- Հաց-հաց, բերանըդ բաց, վազզե ջաղաց:

- Հայիֆն ինձեն կառնե: - Հեչ մեկը մեկին ցավին չի մտածե: - Հանած աշկը տեղը չի քա: - Հավկիթըմ կենես, պատը կը զայնես: - Հավն օր ղազին աշե, հավկիթ ածե, . . . կպատռի: - Հաստ ու բարակ մեկ է. վա՜յ բարակ մանողին:

- Հեչ չի ուզե, օր իրեն մալին ձեռք տանք: - Հե՛չ ոռը չի բռնե, օր աշխատի: - Հե՞տըդ պիտի տանես (մահվան դեպքում):

- Հարամ բանը փորը կը ծակե:

- Հերըդ էդ օրը ջաղասկը էրթար, դու չըլլեիր:

- Հարցնելով աշխար կերթաս:

- Հերսը էնոր վրեն իչուց:

- Հացը դեմ էկավ:

- Հերվա մեռելը էս տարի չեն թաղի:

- Հացը թողել են, կտորին էտտին կը վազզեն:

- Հերունի ծերին մուշտով չեն զայնե: - Հըլբըթ Աստված մե բանըմ կենե:

- Հաց թընեմ հասսի, բան թընեմ` փախի:

- Հըլը իտի թոկե փախածին աշե:

- Հըշտիկի ծերին մատով չեն զայնե:

- Ձվածեղին սիրուն թավին տակը կը պաքնե:

- Հին էրթերը կերնե: - Ձուկը գլխեն է բռնե: - Հիվընդութենը շերեփ-շերեփ կը մտնի, գդալ-գդալ դուս կելլե:

- Ձուկը գլխեն է հոտե:

- Հոքին անուշ բան է:

- Ձուկը ծովը` բազար կենե:

- Հո՞ր է, թե՞ փոր է:

- Ձուկը ջրին մեչ մեծ կերևա:

- Հում կաթկեր է:

- Ձուննե՛ ճերմակ է, հըմը վրեն կը շռեն:

- Ձենը տակը, քարը վրեն:

- Ձունը քուքա օր յա ձեռք մսի, յա ոտք:

- Ձեռքեն չի՛ պրծնի: - Ղազ պիտի մորթես, օր հասկընա: - Ձեռքը ձեռք կը լվա, էրկուսնա էրես կը լվան: - Ձեռքեն չի քա: - Ձեռվընուն մատվին հավասար չեն, ո՞ւր մնաց թե մարթիք հավասար ըլլին:

- Ղանճըղը կըծոտել է: - Ղաշավին օր առնես, բորոտ եզը վերվեր կընկնի: - Ղավաղի (բարդի) պես մեչը դարտակ է:

- Ձեր ոտքն եմ ընկե: - Ղըզիկ է: - Ձեր օդին փետը հացենի՞ է, թե՞ սապռենի:

- Ղորթ խոսողին թափան ծակ է:

- Ձին ձիավորեն կը խլե:

- Ղորթ խոսողին ձին դուռը պիտի ըլլի:

- Ձին չառած, նալն է առե, մսուրքնա առաչ է կապե:

- Ղուռի շառ է: - Ճանկըս է ընկե, չի պրծնի:

- Ձվածեղին սիրուն թավին տակը կը լիզե:

- Ճակտի գիրը չի ջնջվի:

- Ճակտին գիրն է, պիտի տանի:

- Մաղը կախել (նշանել):

- Ճամփին աշելով աշկերըս մաշավ:

- Մանեն մանած, պատեն կախած:

- Ճամփեն աշեմ, սիրտըս մաշեմ:

- Մանչուն տունը խապար չկա, ախչկա տունը հարսնիք է:

- Ճանճըն ի՞նչ է, օր ճենճըն ինչ ըլլի: - Մատին վրեն կը խաղցընե: - Ճանճը քթեն ընկնի, հազար թիքա կըլլի:

- Մարթ իրեն աշկին քոռ ըլլիլը չի ուզե:

- Ճարահատյալ կըլլի կը:

- Մարթը մարթով կըլլի:

- Ճարը կըռել է:

- Մարթը մարթուն նեղ օրը պետք քուքա:

- Ճերմակ շունը պահիր տեյ կը վռնդե: - Մարթը մե խոսքիմ տեր պիտի ըլլի: - Ճըրքի պես մարավ: - Ճրաքը տակը լուս չի տա:

- Մարթ կա տերտերին կը սիրե, մարթ էլ կա` իրիցկանը:

- Մազե մանած է, մե օրմե իրենց օտվին կը փաթթըվի:

- Մարթու մեչ մարթ ունենամ, հազար մանեթ պարտք ունենամ:

- Մազեն մանանեղ կը ջոկե:

- Մարթը նեղ օրվա շատ կը դիմանա, հըմը լեն օրվա չի դիմանա:

- Մազը քաշես` եղը կելլե: - Մարթ շուն ըլլի, տան մեծ չըլլի: - Մազը քաշես` հոքին կուտա: - Մարթ չկա, գեղացի է: - Մալովըս կրակն ընկա: - Մարթը ջուխտ է: - Մալը մալին կերթա: - Մալոխըմ գտար` տար պատիդ ծակը կոխե:

- Մարթիք օր էշ չըլլին, իշուն գինը հազար կըլլի: - Մարթուն բախտը փերել է:

- Մաղարըդ դուռն է հասսե:

- Մարթուն մեմ կըսեն:

օխտը-ութը` ո՞ւր կերթաս, Իննըտասսը` տուն կերթաս:

- Մարթուս ալաճան նեսն է: - Մեկը էրկուս չիլլի: - Մարթն օր խելք ունենա, քիչմե իրեն կաշե: - Մարթ օր ըլլիր, իրեն մեյմունի տեղ չէր թընե: - Մարաքը հորթն է պարպե, սընդուկը` տղեն:

- Մեկը մեկիմ բաղըմ է կամեցե, մեկելը ճութըմ հաղող չէ կամեցե: - Մեկին բեյնեն հանե, մեկելին բերանը կը թընե: - Մեկին թանն է թափե, մեկալնա ըսել է` տուր կատվիս տանիմ:

- Մարխի ճրաք կըլմանի: - Մե աշկը մեկալին լուս չունի:

- Մեկը ըսել է` հոքիս դուս էկավ, մեկալնա թե` տուր տամ կատվիս, թող ուտե:

- Մեզի նեղ կենենք, քեզի տեղ կենենք: - Մկին շեռը ջաղչին օքուտ է: - Մեզի տվածուրիկ է: - Մե ձեռով տասսը ձմերուկ կը բռնե: - Մե խնձորին հազար թավիր քար կը թապլեն:

- Մե ձեռքը մեկելին ապովը չմնա:

- Մեծ էշը ախոռն ենք մոռացե:

- Մե ձեռքով տուր, էրկու ձեռքով առ:

- Մեծի ըսած, պզտըկի լսած:

- Մեղաց մեչ կորել ենք:

- Մեծն իր տեղը, պզտիկն` իր տեղը:

- Մեղըր ծախողը մատը կը լիզե:

- Մեծին խոսքը գետինը չի մնա:

- Մեմ նալին կը զայնե, մեմ՝ մըխին:

- Մեծին խոսքը ետ չեն դառցընե:

- Մեմ սապախտան կանուխ էլլողը չի խափվե, մեմե՝ թեզ կարքըվողը:

- Մեծ քիթ է: - Մեյդանն իրեն է մնացե, թող ֆռֆռա: - Մեկ-էրկու` էրկըննաս, իրեք-չորս` չոր չորնաս, հինգ-վեց` վեր վերնաս,

- Մեննըկ Աստված է անսխալ:

- Մենք ձիավոր, հացը յայանվոր, չենք կըրնա հասնի: - Մեշըն քիչ բառցողն է պարպե: - Մեշկը բարակ է:

- Միշտ ղոլային կը վազզես: - Միշտ տո՛ւր հա տո՛ւր, ինքը հե՛չ տալու չէ: - Միսավիրի պես ի՞նչ ես բաբըռլամիշ էղե:

- Մեշկը բարակ ղամչի կըլմանի: - Մե չանթով օխտը սոխախ կը պտտի:

- Միսըս անուշ է, բիրատիքնե ծամեն կը:

- Մեչը հեչ աղ չէ ցըգած:

- Միրքին տըկեն անցի:

- Մեռելը գետինը չի՛ մնա:

- Մորես մեմ եմ ծնվե (նույնը երկրորդ անգամ չեմ ասի կամ անի):

- Մեռնողի հետ վե՞վ է մեռե: - Մրեն էլավ, մրջուրն ընկավ: - Մեր լակը կուտե, ուրուշին դուռը կը հաչե:

- Մրոտ կճուճին քովեն էրթըցողը կը մրոտի:

- Մեր հարսը պատի դալտա կը խոսի: - Մեր հացին աղ չէ ցըգած:

- Մութը մըթին, ժամը ութին, կելլենք կուտենք, փաթի-փութին:

- Մեր միչեն կատու է անցե:

- Մուխն է մոլըրե:

- Մերն օր անալըղ ըլլի, հերը բաբալըղ կըլլի:

- Մուկը ծակը չի հավքի, ցախավելնա պոչին է կապե:

- Մերը տե՛ս, ախչիկն ա՛ռ:

- Մուրը մունդառ չի վերցընե:

- Մե ցռան կովը նախրին անունը կը խայտառակե:

- Յադ մարթն էլ էտ խորաթեն չէր էնե:

- Մի՛ ըսե` մեննակ ես եմ ու կամ:

- Յա հա՛, յա չէ՛, ի՞նչ ես ցերեմոնի ցըգե:

- Մինչի աշկովըդ չտեսնիս, մի՛ հավատա:

- Յավաշ էրթամ` կըսեն յավա է, չուչուստ էրթամ` խելառ է:

- Յավաշ էրթողը թեզ կը հասնի:

- Շան սատկիլն օր քուքա, կերթա ճամուն (մզկիթ) դուռը կը մունդըռե:

- Նազ կենե, հըմը հըզ կենե: - Շան տեղ մի՛ թընե: - Նախրի մեչ մտել, իշուն ճակատն է պաքե:

- Շան ու կատվի արծիլը թանգութան նշանա է:

- Նարդըվըններեն էլլել էլ կա՜, իչնել էլ: - Նեղն օր ընկնի Ասված կը կանչե:

- Շայիմ տվի, առաչ փերի, տասսը շայի կուտամ, ետ չի էրթա:

- Նստած տեղը վեր-վեր կըյնի:

- Շապալակ կըլմանի:

- Նստե՛, նստե՛, հավկըթներըդ չպաղին:

- Շապիքը կարճ է (մտավորական է, անխելք է):

- Շան անունը կուտան, էնոր անունը չեն տա:

- Շապիք է հաքե (ուրիշի դժբախտությանն է ուրախացել):

- Շան արծիլը թանգութան նշանա է: - Շառ է: - Շան դեմ է խաղցե: - Շատ գիտես, քիչ խոսե: - Շան բախտ ունի: - Շատ դատողին շալե շապիք: - Շան թ. (թուլի՞) պես կորավ: - Շատ գիտուն մարթ է: - Շան հաչելով ժամը չի կայնի: - Շա՜տ է լըպըստվե (երես առե): - Շան պես ցընգնի կը, կատվի պես հորե կը: - Շան պես կը ոռնա: - Շանը բերանը մատնիք մի՛ք ցըգե, հաչե կը, բեյնեն վար կը ցըգե: - Շան էրեսին թքել են, ըսել է` էս ի՞նչ թոն քուքա:

- Շատ խաղ գիտեմ, հըմը ձենըս չի քա: - Շատ հանք (հանելուկ) օր ըսես, ալուրը կը պակսե: - Շատ մի՛ատե, սիրել կա, շատ մի՛սիրե, ատել կա: - Շաքարը շանը բերանը կըյնի:

- Շեն տան տղա, տաք հացի կարոտ (երբ վերջում էին կերակրում երեխաներին): - Շիտակ քելե:

- Շունը շուն է, ճերմակը վե՛րն է, սևը վե՛րն է: - Շունը տերը չի ճանչե (խառնակություն է տիրում. խորքային իմաստը այլ է):

- Շնեն մազըմ քաշելը խեր է: - Շներոց-գելերոց է էղե:

- Շուննե գարուն կելլե, հըմը կաշուն հարցուցեք:

- Շոռաղ է (շոռաղ աշկ է):

- Չալողինե խաղցող է պետք:

- Շորը կըսե` լավ պայե դու ինձի սնդուկի մեչ, ես լավ կերևցընեմ քեզի մարթկանց մեչ:

- Չամիչը` հատ-հատ, մեղրը` մատմատ: - Չար աշկը քար կը տրաքեսնե:

- Շռան-շռան, գոմշի կռան, մազե չվան, սև կարկըտան: Շռան-շռան, գոմշի կըռան, մկներն էկան, գարիդ տարան, վազզե՛-վազզե՛, պոչեն խածե (այսպես էին ասում տակը միզող երեխային, միզելը կանխելու համար):

- Չարը բարուն հակառակ է: - Չափած-ձևած խոսե: - Չափե, չըվնե էլել է:

- Շուն է, թե գել է, մերն է:

- Չեն ըսե` աշկիդ վերըթին օնք կա:

- Շունը մի յարովըմ չի՛ սատկի:

- Չեն թողնե, օր տղեն հորը քաշե:

- Շունը շան թաթը չի ծամե:

- Չեղավ յար, ըլլի սանամար:(Չեղար յար, էղար սանամար):

- Շունը շան միսը չի ուտե: - Չը լսելու տուր: - Շունը շապիք է հաքե, կատուն` վարտիք (այն է` խառնակություն է տիրում):

- Չըփլաղ ձորի աղվեզ կըլմանի: - Չհավան քարը աշկ կը հանե:

- Շունը շեմը, հարսը ` կեսուրը: - Շունը շնութենը կենե:

- Չոռը բկիդ, չորթանն օռիդ, տանիմ թաղեմ, հող տամ գոռիդ:

- Չորի հետ թացն էլ կը վառի:

- Ջանըվըրի պես հեչ չի կշտանա:

- Չորս պատը էնոր համար է, օր խոսքը մեչը մնա:

- Ջեբը Քրիստոս կը փսփսա (փողազուրկ է):

- Չպուխը թրեց կամին:

- Ջուրը իրեն ճամփեն գիտե:

- Չվախեցողին մարը կուլա:

- Ջուրը կերթա, ավազը կը մնա:

- Չվնե թռած է:

- Ջուրը կերթա, ծառավ քուքա:

- Չունևորին սիրտը լեն կըլլի:

- Ջուրը իրեն ճամփեն կը գտնի:

- Չփլաղ աշխար էկանք, չփլաղ կերթանք:

- Ջուրը տանիմ, ծառավ կը փերեմ: - Ջուրը մտնի, չոր դուս քուքա:

- Պապը միշտ գաթա չի ուտե: - Ջուրը միշտ ավազ չի փերե: - Պատիվըդ ձեռքդ պայե: - Ջուրը չըտեսսած կը բոբլիկնա: - Պար էնենք, մեր հարսներուն խապար էնենք: - Պզտի հարսին մեծ կ . . . . չեն վախեսնե:

- Ջուրը պըզտըկին կուտան, օր էնոր աղիքը կարճ չմնա: - Ջուրը փերելը բան (աշխատանք) է, տալը` խեր:

- Պտղով ծառին քար կը թապլեն: - Ջուրն էրթամ, ախպուրը կը ցամքի: - Ջաղասկը կորուցել է, չախչախը ժուռ քուքա:

- Ջուրն օր մե տեղըմ կայնի, հոտի կը:

- Ջան ըսա, ջան լսե:

- Ջրին ել քալը կտրելու նշանա է:

- Ջաղչեն քուքամ, գլոխըս ալրոտ է (այսպես հարբուխով հիվանդի հանդիպելիս էին ասում` վարակը կանխելու նպատակով):

- Ջրերն իրար հետ չեն վազզե (անհաշտ են): - Սաթայել կըլմանի:

- Սաճի լոշի պես մեմ էսթուն կը դառնա, մեմ` էնթուն:

- Սևին սապոնն ի՛նչ էնե, խևին խրատն ի՛նչ էնե:

- Սավդեն աթրին էլ կը կըպչի:

- Սևսիրտ մարթ է:

- Սատանի ձի է նստե (հեծե):

- Սերը սովորն է կերե, թաննա` մոլորը:

- Սատանի ճամփի ես ըռաստ էկե:

- Սիմ-սիմ Սիմավոն (ինչ անես` իրենն է պնդելու):

- Սատանի շապպալաղ է: - Սիրտը էլած է: - Սատանի չարոխ է հաքե: - Սիրտը շիշա է, կոտրավ` կոտրավ: - Սատանի անգաճը խուլ: - Սատանին չարոխը մի՛ մաշե:

- Սիրտը չաթալ է (անվախ ու քաջ է, նաև` մեծահոգի):

- Սատանա-սատանա, պոչիդ տակը բանըմ կա, կեսը քեզի, կեսն ինձի (կորած իր որոնելիս են ասում):

- Սոթոմ-գոռոմ են դառուցե:

- Սատկած էշ է գտե, նալերը կը քաշե:

- Սոխ չես կերե, սիրտըդ ինչի՞ կը կսկըծե:

- Սոլաղ ձեռով հաց չեն կտռե:

- Սատկիս օրա, իտիկ գո՞ռըդ տի թընես:

- Սոխով սիրտըս է, սխտորով աշկըս է:

- Սարեկի ձաք կըլմանի:

- Սրտեն արուն կը կաթե:

- Սար-սարի չի պատայի, մարթ մարթու կը պատայի:

- Սուտ խոսողի տունը վառավ, ըսին սուտ է:

- Սար ու ձոր, իրիցու փոր: - Սև գառ անթես, իշու քուռակ չանթես:

- Սուրիկն էլավ թարաքը, կերավ գունդըմ կարաքը. մարը առավ ուրաքը, Սուրիկը մտավ մարաքը:

- Սև չուխա, սպիտակ չուխա, ինչ օր ըսեն` վրեն հախ ա:

- Վախեցողին մոր աչքերը չոր կը մնան:

- Վախտըմ պզտիկ էինք, մեծերեն կը վախենայինք, հիմի մեծըցանք, պըզտը­կներեն կը վախենանք:

- Վերնատունը դարտակ է: - Վեր թըքնեմ` բեխըս է, ցած թքնեմ` միրուքըս է:

- Վա՜յ, կարմիր գոգնոցավո՜ր, վա՜յ կարմիր գոգնոցավո՜ր:

- Վերտեղ հաց, էնտեղ կաց:

- Վայ տեր, վա՜յ անտեր:

- Վե՞րտեղըդ կըտռես, օր չը ցավի:

- Վանքի պես տուն է:

- Վրայեն մարթու հոտ չի քա:

- Վանքի պես տուն ենք, փրկութեն չունենք (չունևոր ենք դառձել):

- Վրեդ մի՛ խոսեցնե: - Վրես աշկ ունի, լուս չունի:

- Վասակ է: - Վասակութեն մի՛ էնե: - Վարթան, հավերըդ ջարթան, Թիվլիզու օրթան, շարվել են կերթան: - Վե՞վ գիտե թե` վեվ կաշխատի, վեվ կուտե: - Վե՞վ կըրնա ասե, թե աշկիդ վերևը օնք կա:

- Վրես էրկու թիզ կանանչ բուսնի, մտես չի՛ էլլե: - Վրին-գլխուն աշե՜, իրեն աշե՜: - Տալու վախտը` տուր, առնելու վախտը` առ: - Տան տերտերին «Օրհնյա ի տեր» չեն ըսե: - Տանտիկնոչ մե ձեռքը գող պիտի ըլլի:

- Վեվ ուտե եղն ու ճմուռը, վեվ տա գլոխը դուրը:

- Տաշվանը սելով կը բռնե:

- Վեվ օր իրեն չը հավնի, վերեն գլխուն քար կըյնի:

- Տասսը մաղե հաց է կերե, էնորեն հեռու կեցի:

- Վեվ օր կըսե` կ . . . . խիար է, բուռըմ աղ կառնեն, վազզեն կը:

- Տ . . . օռին գարի հացը մահանա; - Տեռե ընկավ, տըռճիկե չընկավ:

- Վեվ օր քեզի չարը կը կամենա, դու էնոր բարին կամեցի:

- Տիրացուի արժան մարթ է:

- Տղեն լալով կը մեծընա: - Տղեն հորը կը քաշե, ախչիկը` մորը: - Տղեն ձիավոր է էկե (մանկիկը թարս է ծնվում): - Տոտիկ-տոտիկ կը քալես, սիրտ վերվեր կը հանես:

- Ունիս պլիկ-բաղա՜րջ, իմ աշկի լուսը դու ես, Չունիս պլիկ-բաղարջ` իմ աշկի դևը դու ես: - Ուռմի պես ինադ է: - Ուսումնականին շապիքը կարճ կըլլի: - Ուտել կա, ուրանալ չկա:

- Տոտոն բարուճի սովոր չէ: - Ուտողն ի՞նչ գիտե, բրթողը գիտե: - Տվողն էլ է Աստված, առնողն էլ: - Ուրուշի աշկը լուս չի տա: - Տունը Բարկենդանք է (ուրախության մեջ է):

- Ուրուշին գործին մեչ մի՛ ընկնի:

- Տունը մեր, խոսքը մեր:

- Ուրուշին զիան միք էնե:

- Ցորեկվան պտտած տեղերըդ, գիշերն եմ պտտե:

- Ուրուշին խելքին աշողը էտքան անճաղ կըլլի:

- Ուզան բերանը կովին մասխուլեն շատ կը վաստըկե:

- Ուրուշին հըպիկին մի՛ զռա:

- Ուզողը մե էրեսըմ ունի, չտվողը` էրկու:

- Ուրուշին հացը մարթու փոր չի կըշտասնե: - Ուրուշին մալին թամայ մի՛ք էնե:

- Ո՞ւմ էի խեր էրե, օր ազատվա: - Ուրուշին քարոզ, քեզի լոլոզ մի՛ էնե: - Ում սելին նստի, էնոր խաղը կը կանչե: - Ունիս կին բարի, ի՞նչ ունիս հարսնետուն. Օր ունիս կին չար, ի՞նչ ունիս սքի տուն:

- Ուրփաթ-շափաթ-կիրակի, ուռմին տղեն տրաքի: - Փարա կա՞. ձեռքըդ կը պաքնեն: - Փարա ունի՞ս, ամմեն ինչ ունիս:

- Փարեն ձեռքի աղտ է, քուքայա, կերթայա:

- Քար ես թապլե, թև՞ըդ է ցավե: - Քար ըլլիր, չէր դիմանա:

- Փարեն մարթուն չի վաստըկե, մարթը փարեն կը վաստըկե: - Փափաղըդ ծեծե, ծեծե, թիր գլոխըդ. մեկ է, թե կընկանըդ ծեծե, ծեծե, առ ծոցըդ:

- Քարը սըխմե, ձեթը կը հանե: - Քացաղը իշքան սարթ ըլլի, իրեն բոշկեն կը տրաքի: - Քեզի զայմաթ, ինձի խըզմաթ:

- Փափաղըդ ծըռե ու քընա: - Փեսան էկավ տեղ չկա, թավեն թրին` եղ չկա: - Փեսա-փեսա, թիթինի քեսա, ես քեզի բաղնիքը չըփլաղ տեսսա:

- Քեզի էստեղ չիտեն, օր էրթաս վարի գեղանը (Թիֆլիզ), ղազնոցը կենեն: - Քեզի լացընողին քընա, քեզի խընդացնողին մի՛էրթա: - Քեզնեն քարվան կըտռող դուս չի քա:

- Փոխինդ էնողին քիրք են հաքուցե, աղցողեն` ճառմա են առե:

- Քեզի չընկած բանին մեչը մի՛խառնվի:

- Փչան է: - Քեզի պիտի հավնի՞ն, թե՞ շորերուդ: - Քա՛, խո սատանա չե՛ս կըտռե: - Քելեխի քշող է: - Ք. . . . մեչ հըլուն է գտե: - Քալը քընաց տանձի, վախենամ գլոխը խանձի: - Քալըդ բարի: - Քաչալը դեղ ունենա, իրեն գլխուն կը քսե:

- Քընա շենը, կը շինվիս, մի՛ էրթա ավերակը` կավըրվիս: - Քըսի-փըսին օսմանին տունը կը քակե: - Քթին ջուրը չի քաշվի: - Քիթը սըխմես` հոքին կուտա:

- Քառսուն օր միս չուտողն իրեն մսեն կուտե:

- Քիթը բանցըր է, ասղեր կը համռե:

- Քիթը վեր է:

- Օխտը տարվա մեռելնուն խառնըվավ:

- Քիթը վեր կը տընկե: - Օնքը շինելուն տեղ աշկն էլ հանեց: - Քիչ բառցի, շուտ դառցի: - Օռե խելառ է: - Քիչ խոսե, լավ խոսե: - Օռե խրտան է: - Քիչ կը մնա, թե գլխուս նստի: - Օռի կարկըտան է: - Քոռ է, թե թոփալ, ինձի ղաբուլ է: - Քոռը ճըպռոտին չի հավնի:

- Օսկեցե բախտ ունենաս, մարքըրիտե թախտ ունենաս:

- Քոռի շատ պետքն է, թե մոմը թանգ է:

- Օսկին պզտիկ է, գինը` թանգ:

- Քոռը շըլին` մատըս աշկըդ:

- Օսկոռ կըռծող է:

- Քռչի միչի ղուղան եմ, ախչըկներուն բ. եմ:

- Օսկոռ փերողը օսկոռ էլ կը տանի:

- Քրթի պես ինադ է:

- Օտքերը մանե կը (ծուռտիկ-ծուռտիկ է քայլում):

- Քունըս աշկերես կորել է:

- Օրե մալեզ, օրե խըլեզ:

- Քու տերն էլ պիտի ըսե, թե նախրին մեչ էշ ունիմ:

- Օրըս հասնիս, ինձի իմանաս: - Օրթըղուց մալը կռունկն է կերե:

- Քուրն ըսել է` ախպեր ունիմ, ախպերն ըսել է` քուր չունիմ:

- Օրհնած Ասված:

- Քու փորըդ ինչի՞ կը ցավի:

- Օց է:

- Օխտը իշու մսուրք կըլլի:

- Օցի խածած է:

- Օխտը հորե, մե մորե ես:

- Օցի խեթած է: - Օցը կերթա, ձաքնե հետը թող էրթա:

Երդումներ - Աժնիկ չըլլիմ, օր տունըս հասնիմ: - Ախպորըս արևը վկա: - Աստըծուն քար ցըգեմ (թե օր սուտ ըսեմ): - Աստված շահատ ըլլի:

- Թե սուտ կըսեմ, տղես մեռնի: - Ժա՛մեր (ժամը վկա): - Լուսըս քոռանա (թե սուտ կըսեմ): - Խա՛չ (խաչը վկա): - Խա՛չը վկա:

- Արևիս խերը չը տեսնեմ, թե սուտ կըսեմ:

- Է՛ն խաչը:

- Բարի լուսը շահատ ըլլի:

- Խավարի՛մ (կուրանամ, թե սուտ կըսեմ):

- Բերընսողս էրթում (թե սուտ կըսեմ): - Դժոխքի փայ ըլլիմ: - Ե՛ս, իմ Աստվածըս: - Ե՛ս, իմ Քրիստոսըս: - Էն անուշ մորըդ գերեզմանը կը սիրես: - Էս հացի խերը վկա: - Էրկինք-գետի՛նքը վկա: - Թե զուր ու շառ կենեմ, դժոխքի փայ դառնամ: - Թե սուտ կըսիմ, գետինը մտնիմ: - Թե սուտ կըսեմ, ջուխտ տղիս խերը չտեսնիմ:

- Կանանչ մեռոնը վկա: - Հացը աշվիս քոռասնե, թե խապար եմ: - Հացի արժան չըլլիմ: - Հորըդ գերեզմանը կը սիրես: - Ճա՛շակ (հաղորդություն): - Ճաշակի՛ խերը (վկա): - Մայրիկ մայր Աստվածածի՛նը վկա: - Մեր Սուրփ հավատքը վկա: - Մե՛ռոն: - Մեռո՛նը վկա:

- Նասիպ չըլլիմ գերեզմընի (թե օր սուտ ըսեմ): - Նարե՛կը վկա: - Պա՛տարաք: - Պատարա՛քը վկա: - Ջայիլ էմրըս վկա: - Սուրփ Կարապետը վկա: - Սուրփ մեռո՛նը վկա: - Տաք հացի հրեշտա՛կը վկա: - Տեղես վեր չկենամ (թե սուտ է): - Տղիդ գերեզմա՛նը կըսիրես (ճիշտն ասա): - Տղիս միսն ուտեմ, թե սուտ է: - Տղոցըս վրա եմին կենեմ: - Քրի՛ստոս: (Քրիստոսը թող հախ ու դատ էնե): - Քրիստո՛սը վկա:

Օրհնանքներ - Ապրիս, զորանաս: - Առաչըդ կանընչի: - Աստըծու շնորքը վրայեդ չպակսե: - Աստըծու օրհնութենը վրեդ ըլլի: - Աստված ամմեն չար ու փորցանքեն ազատ պայե: - Աստված ամոթալի չէնե: - Աստված արևըդ շատըսնե: - Աստծու աշկը միշտ վրեդ ըլլի: - Աստված բանիդ, գործիդ աչողութեն տա: - Աստված բարի վայելում տա: - Աստված տա, չը խնայե: - Աստված զավալ չը տա: - Աստված էնոր հոքին լուսավորե: - Աստված իմ հոքին առնե, քու գեշ օրը չտեսնիմ: - Աստված իրեն դրախտի բաժին դառցընե: - Աստված կարողութենըդ շատըսնե:

- Աստված ձեզի խելք տա:

- Աստված քեզի հետ ըլլի:

- Աստծու ձեռքը վրեդ ըլլի:

- Աստված հասնի:

- Աստված մեկիդ տասսը տա:

- Աստված էրկան արև տա:

- Աստված մեկուճարըդ քադարսըզ պայե:

- Աստծու հացը ուտես: - Աստըծու հետ հաղորդակցվիս:

- Աստված մեղքերը էրեսը չտա: - Աստված քեզի պահապան: - Աստված նորեն տա, նորեն խընդասնե: - Աստված շառ մարթուց հեռու պայե:

- Բարով էրթաս, բարով քաս: - Բարով-խերով տղոցըդ ձեռքով հողը մտնիս:

- Աստված ջանիդ սաղութեն տա: - Բարով-խերով վայելես: - Աստված սըրտիդ գյորա տա: - Բարութենով հողը մտնիս: - Աստված սուրփ պսակին արժանացնե: - Աստված տղեքըդ քեզի բաշխե:

- Դիշմընիդ աշկը քոռանա: - Դու սաղ ըլլիս, էտոնք բիրատի կըլլին:

- Աստված տնեդ բան պակաս չէնե: - Էրկան արև ըլլիս: - Ասված քադարսըզ պայե: - Էրկան ձեռքերդ չը կարճընան: - Աստված քեզ ուժ ու կարողութեն տա: - Աստված քեզի էրկան կյանք տա:

- Էրկուշափթի էրթաս բազար, վաստակըդ ըլլի բյուր-հազար, Հեչ չը դիպչի չար ու նազար:

- Աստված քեզի շեն ու պայծառ պայե: - Թագ ու պսակիդ արժանանաս: - Աստված քեզի շառ ու շալտաղե հեռու պայե:

- Թշնամիդ տրաքի:

- Թոռիդ թոռը տեսնիս:

- Ոտքըդ քարին չառնե:

- Ինչ բարին կամենաս, Աստված կատարե:

- Ջրի պես էրկան արև ըլլիս: - Սիմավոն ծերունի ըլլիս:

- Լավ օրով ապրիս: - Լըսի փայ ըլլիս:

- Սուրփ Սարքիսը քեզի օգնականպահապան ըլլի:

- Ծըլի՜ս, ծաղկիս:

- Տղոցըդ վրեն խնդաս:

- Կընկա ղուռի շառեն հեռու մնաս:

- Տղոցմովըդ խնդաս:

- Հալալ հաց ուտես:

- Ուղուրով հարս ըլլիս, ոտքըդ լիքը բարի ըլլի:

- Հեչ գեշ օր չը տեսնիս: - Ումուդըդ Աստըծմեն չըկտրես: - Հեչ նեղ օր չը տեսնիս: - Ուրախութենով Զատիկ ըլլի: - Հող բռնես, օսկի դառնա: - Քալած ճամփուդ մեռնիմ: - Հորով-մորով մեծընաս: - Քիչ դատիս, շատ ուտես: - Ձեռքերըդ կանընչին: - Քու թըշնամիդ մեռնի: - Մայր Աստվածածնա օրհնանքը առնես:

- Օղորմի հորըդ անուշ հոքուն:

- Մե բարցի ծերանաք:

- Օջաղըդ շեն ըլլի:

- Մեկ ցանես, հազար քաղես:

- Օրըդ ուրախութենով անցնի:

- Մուրադիդ հասնիս: - Շատ ապրիս, լավ ապրիս: - Շընավոր ըլլի:

Անեծքներ - Ազիզըդ մեռնի: - Ազիզըդ առնես առաչըդ, մալամիշ ըլլիս: - Ալըդ ու եշիլըդ ծալը մնան: - Անունդ մնա: - Ամմայ (կույր) նստիս: - Անեծքըդ բեյնեդ էլլե, ծոցըդ թափի: - Անոթի շան պես մնաս: - Աշխըրքի էրեսին լավ օր չըտեսնիս: - Աշկըդ էրկինքը մաշի, կուռըդ` գետինը: - Աշկիդ լուսը քաղվի: - Աստված ամանաթըդ առնե: - Աստված քեզի քոր տա, էղունգ չըտա: - Աստված քեզի դժոխքի բաժին դառցնե: - Աստծու դատաստընին ըռաստ քաս: - Աստըծու կրակն ու բոցը վրեդ թափի: - Աստծու փոփոլական կրակը գլխուդ թափի:

- Արևիդ խերը չըտեսնիս: - Արևըդ մեռնի: - Արևին քոռ աշելով մեռնիս: - Արժանի չըլլիս, օր պսակվիս: - Արտը ցանեմ, թումբը բուսնիս: - Բարկընաս, ասղին ծակեն ասնիս: - Բարցերուն տակը ուտեն: - Բեմուրադ ըլլիս: - Բեյնեդ արուն քա: - Բերա՜նըդ ծըռի: - Բերանըդ էտտիդ դառնա: - Բերանըդ պապանձվի: - Բկեդ քա: - Բուկըդ շիշըմ բանի: - Գարդանըդ (վիզ) խուրդ ըլլի: - Գետինը մտնիս: - Գետնին օխտը ղաթը անսնիս: - Գլո՜խըդ թաղեմ: - Գոռ ու ջալլամն էրթաս:

- Գրո՜ղը էրեսիդ (էրեսըդ):

- Զուգսըդ ու տեսակըդ հողին տակն անցնի:

- Գրողի՜ տարած: - Էլիմի ըռաստ քաս: - Գրողըմ բուկըդ բանի: - Էղած օրըդ սև ըլլիր: - Գրողե չելլես: - Գրողի ու մայի բաժին դառնաս:

- Էման մե ղըզիմ ըռաստ քաս, օր օցը պորտով, հավքը թևով սեյրիդ կայնին:

- Դառը դատիս, դարտակ նստիս:

- Էման կրակն ընկնիս, օր չըպրծնիս:

- Դառցըվորի՜ս:

- Էնոր միսը կայնի, կայնած թափի, նստի` նստած թափի:

- Դեղին ջրե՜րըդ վազզեն: - Էտ էլ քեզի, Աստծու կրակն էլ քեզի: - Դըժոխքի փայ ըլլիս: - Էտ ցավեն չըպրծնիս: - Դուռըդ սև քարով շարվի: - Էրեսըդ էտտիդ դառնա: - Դև ու հարամու ըռաստ քաս: - Էրեսըդ սև ըլլի: - Դուռըս քալողը էրկաթ կըտռի, էրթիք քալողը` քար կըտռի:

- Էրեխեքիդ խերը չըտեսնիս:

- Դըռնեդուռ ընկնիս:

- Էրթալըդ ըլլի, քալըդ չըլլի:

- Զահրումա՜յ:

- Էրեկդ ու էսօրըդ չիմանաս:

- Զահըր ու զըխկըլթի ուտես:

- Էրկընքեն պատիժըդ գտնիս:

- Զուխկում քեզի:

- Ընկնավորի՜ս:

- Զուլումի ըռաստ քաս:

- Թագըդ ու պսակըդ կիսատ մնա:

- Զուլումե չը պրծնիս:

- Թընդիրն ընկնիս, վառվիս: - Թշնամիներիդ էյթըճին մնաս:

- Ինձեն պրծընիս, դարդեդ չըպրծնիս: - Ինչըղ օր ինձի կենես, դունե էտ օրին ընկնիս: - Լաչակըս գլոխըդ ըլլի (ինձ նման սգո լաչակ կրես):

- Հացը` յայան, դու` ձիավոր` չըհասնիս: - Հեչ ուրախութուն չըտեսնիս: - Հեչ մե լավ օրըմ չըտեսնիս: - Հինադ քամին տանի:

- Լալըլմիշով օրըդ անցընես: - Ձեռվիդ հինած մնա: - Լավ օրի էրես չըտեսնիս: - Ձեռքըդ կուշտ փորիդ չըդնես: - Լարըդ լարեմ, պատանքըդ կարեմ: - Ձեռքըդ օ. . . չհասնի: - Լիզուդ ծործըկեդ էլլե: - Ճանճ ըլլիս, պատը կպչիս: - Խոխուրթըդ փորըդ մնա: - Ծակծըկիս, ծակ-ծակ շապիք հաքնիս (զրահաշապիկով պատիժ կրես): - Ծընած օրըդ սև ըլլիր:

- Ճաշակին (հաղորդությանը) արժան չըլլիս: - Մազերըդ էնքան էրեսիդ վըրեն ցախ-ցախ ըլլին, օր բառբառի էրես չըտեսնիս:

- Ծովը էրթաս, ծառավ ետ դառնաս: - Մեկըդ էրկուս չըլլի: - Ծուխըդ մարի: - Մեյմո՛ւն: - Կայծըկի ըռաստ քաս: - Մեշկըդ կոտռի՜: - Կատղիս, սարերն ընկնիս: - Մուրադըդ աշկըդ մնա: - Կերածըդ փորըդ մնա: - Յող դաֆտարը գրվիս: - Կերած կաթըդ քթեդ քա: - Յուրդ ու յուրեդ քամին տանի: - Կըտոր-բրթուճ ըլլիս: - Կրակ ուտես, արուն փսխես:

- Շալե շապիք հաքնիս, կեմե գոտի կապես:

- Շան ղանճըղ:

- Սապախտան էլլեինք, սև գուբիդ տեսնեինք:

- Շատ ապրիս, վատ ապրիս: - Սատանի դաս դասվիս: - Շատ ապրիս, շատ դարդ քաշես: - Սևը առնես, սուքը նստիս: - Շատ դատիս, քիչ ուտես, քչիցա զուրկ մնաս:

- Սև գիլլի ըռաստ քաս:

- Շան օրի մնաս:

- Սև դիշիմ ըռաստ քայիր:

- Շան կըռըջիկ լվասվիս:

- Սև գիրըդ քա:

- Շուն հաչե վրադ:

- Սև ղադայիմ ըռաստ քաս:

- Շըներոց-գելերոց ըլլիս:

- Սև օրվա ըռաստ քաս:

- Ոտքըդ կոտռի:

- Սև ըլլիս:

- Ոտքըդ քարին առնե:

- Սուտ ըսողը գոռբագոռ ըլլի:

- Չմեռնի՜ս, մե՜ռ մնաս:

- Սուտ ըսողը հեչ լավ օր չըտեսնի:

- Չվայլե՛ս:

- Սուֆաթըդ մեռնի:

- Չխընդաս, օր ու արև չըտեսնիս:

- Վարող վաստըկողըդ սև ըլլիր:

- Պատանքըդ կարեմ:

- Վրեդ արեքակ չըդիպնի:

- Պատանք չունենաս:

- Տանըդ տեղը գարի ցանեմ:

- Պատանքի չարժանանաս:

- Տառոսիս տառոսվիս:

- Ջաղասկըդ թարս դառնա:

- Տըղոցըդ խերը չըտեսնիս:

- Ջուխտ ախպորըդ մե օրըմ թաղես:

- Ցավը Աստըզմեն գըտնի: - Ո՜ւ, ո՜ւ, շապալակ, շապարա՜կ:

- Փորըդ սով մըտնի:

- Օտով-գլխով կորցըվիս:

- Փորըդ չըկըշտանա:

- Օր ու արև չըտեսնիս:

- Քանի վազզես, փորըդ անոթի մնա:

- Օրըդ ու արևդ լալով անցընես:

- Քըթեն ու բընչեն քա:

- Օր ու արևըդ սևով ըլլի:

- Քոքըդ վար անսնի:

- Օրիդ կեսը լալով անցըսնես:

- Քոքըդ Աստված կըտռե:

- Օրըդ ախուվախով անսնի:

- Քոքահան ըլլին տնով-տեղով:

- Օրըդ սև տարի դառնա:

- Օխտը դուռ մուրաս:

- Օրըդ սև լուրով ըսկսվի:

- Օխտը ղըզի ըռաստ քաս:

- Օրըդ գլխուդ սևնա, ձեռքեդ բռնող չունենաս:

- Օխտը կընիկ անսնիս, օխտենե չըխերվիս: - Օխտը մուրազ ունենաս, օխտնե փորըդ մնա:

- Օրերուդ համրանքը կորցըսնես: - Օրեօր վատանաս: - Օրըդ սուք ու շիվանի տարի դառնա:

- Օխտը սարին էտտին մեռնիս: - Օրվանդ միակ հույսը սև մահդ ըլլի: - Օջաղըդ մարի: - Օջաղըդ ելումուտ չունենա: - Օջախիդ դուռը սև քարով շարվի: - Օջախիդ ճամփան մոռանան: - Օջղիդ ծուխը կըտռի: - Օջաղըդ օրորոց չունենա:

ՀԱՎԵԼՎԱԾՆԵՐ

Հավելված 1

Թուր­քե­րեն վի­ճա­կի եր­գե­րը Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղում: (Եր­կու խոսք) Մին­չև 1830 թվա­կա­նի ար­տա­գաղ­թը Կար­նո հայ ժո­ղովր­դի զգա­լի մա­սը թուր­քե­րեն էր խո­սում: Նա իր եր­գե­րի մեծ մա­սը թուր­քե­րեն էր հո­րի­նում: Թուր­քե­րեն էին հո­րի­նում բո­լոր հայ ա­շուղ­նե­րը, ո­րով­հե­տև տի­րող ի­րա­վա­կար­գը հա­յե­րե­նը չէր հան­դուր­ժում: Գաղ­թից հե­տո եր­կար տա­րի­ներ Ջա­վախ­քի կար­նո­հա­յե­րը շա­րու­նա­կում էին եր­գել թուր­քե­րեն, մին­չև որ, տե­ղա­կան ա­վանդ­նե­րի ազ­դե­ցութ­յամբ, աս­տի­ճա­նա­ բար վե­րա­կանգն­վեց բնաշ­խար­հիկ հայ եր­գը: Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, մին­չև 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րը ո­րոշ գյու­ղե­րում թուր­քե­րեն ժո­ղովր­դա­կան եր­գե­րը երգ­վում էին հա­յե­ րեն եր­գե­րին զու­գըն­թաց: Իսկ ա­շու­ղա­կան գրա­կա­նութ­յան մեջ հե­ղաշր­ջում մտցվեց շնոր­հիվ ա­շուղ Ջի­վա­նու խի­զա­խութ­յան, ով էլ ար­ժա­նա­պատ­վո­րեն սրբագ­րեց պատ­մութ­յամբ պար­տադր­ված թրքա­պատկեր ող­բեր­գութ­յու­նը: Թուր­քե­րեն վի­ճա­կի եր­գե­րը, սա­կայն, ու­նեին սե­զո­նա­յին բնույթ: Կաթ­նապ­րի ծե­ սե­րից հե­տո դրանք լռում էին, ո­րով­հե­տև բո­լոր պա­րեր­գե­րը հա­յե­րեն էին: Կաթ­նապ­րի թուր­քե­րեն եր­գե­րը պետք է հա­մա­րել բուն հայ­կա­կան, ո­րով­հե­տև դրանք ել­նում են Համ­բարձ­ման ծի­սա­կա­տա­րութ­յու­նից և ծա­ռա­յում են նրան: Իսկ դա նշա­նա­կում է, որ թուր­քե­րեն լեզ­վով ստեղծ­ված եր­գե­րը թրքա­խոս հա­յոց ստեղ­ ծա­գոր­ծութ­յուն­ներ են և մահ­մե­դա­կա­նութ­յան հետ առն­չութ­յուն չու­նեն: Եր­գե­րի մի զգա­լի մա­սի մեջ բուն ազ­գա­յի­նը ե­րևում է թե՛ հար­կադ­րա­բար օգ­տա­գործ­ված հա­յե­ րեն բա­ռե­րից, և թե՛ բո­վան­դա­կութ­յու­նից: Որ­պես ստույգ փաս­տեր կներ­կա­յաց­նենք այդ եր­գե­րից մի քա­նի­սի վկա­յութ­յուն­նե­րը` մեր բա­ցատ­րութ­յուն­նե­րով հան­դերձ: Հայտ­նի է, որ Կար­նո նա­հան­գի հա­յոց մեջ մին­չև վեր­ջերս նշան­ված տղա­յին ի­րա­վունք էր վե­րա­պահ­վում այ­ցե­լել իր նշա­նա­ծին և գի­շե­րել նրա հետ: Այդ սո­վո­ րութ­յունն անս­քող ձևով ար­տա­հայտ­ված է թիվ 28 քա­ռա­տո­ղում, ուր աս­ված է, թե աղջ­կա ծո­ցումն է փե­սա­ցուն, հե­տևա­պես «­Խա­պար է­րեք խո­րո­զա», որ այս գի­շեր նա չկան­չի, որ ուշ լու­սա­նա: Միև­նույն միտքն առ­կա է նաև թիվ 29 քա­ռա­տո­ղում: Պանդխ­տութ­յու­նը Թուր­քիա­յում հա­յոց ազ­գա­յին դառն ճա­կա­տագ­րի դրսևո­ րում­նե­րից էր: Կ­յան­քը հե­ռու­նե­րում մա­շող ե­րի­տա­սարդ­նե­րի սի­րած ու վշտա­խո­րով աղ­ջիկ­նե­րը կամ նո­րա­տի կա­նայք լուռ ծե­րա­նում էին՝ սպա­սե­լով ու պանդխ­տութ­յան եր­գեր հո­րի­նե­լով: Թիվ 3 քա­ռա­տո­ղում աչ­քը ջուր կըտ­րած հե­րո­սու­հին ու­շա­նա­լու հա­մար մե­ղադ­րում է պան­դուխտ իր սի­րեց­յա­լին:

Ո­րոշ քա­ռա­տո­ղե­րում հի­շա­տակ­ված են Ե­րևան քա­ղա­քը և հա­րա­կից­նե­րը: Այս­ պես, թիվ 5 քա­ռա­տո­ղում խոսք կա Ե­րևա­նի, նրա բեր­դի, ինչ­պես նաև քա­ռա­տո­ղի հե­ րո­սու­հու սի­րեց­յա­լի` բեր­դում գտնվե­լու, նաև` քա­ղա­քի ե­րեք ե­կե­ղե­ցի­նե­րի ա­նու­նով երդ­վե­լու մա­սին հի­շա­տա­կում-հա­ղոր­դու­մը: Թիվ 118 քա­ռա­տո­ղն սկսվում է «Ե­րևա­ նըն աղ տու­զի», իսկ թիվ 119-ը` «Ե­րևան մառ­մառ տա­շի» սկզբնա­տո­ղե­րով, ո­րոնք բուն հայ­կա­կան կյան­քից են բխում: Թիվ 25 քա­ռա­տո­ղում հե­րո­սու­հին «ա­լամ ու­ռուս ի­չըն­դա» ա­նա­նուն տղա­յին հա­ տուկ սի­րով սի­րե­լու մա­սին է խո­սում: Ակ­նար­կը, ինչ­պես ե­րևում է, հայ բա­նա­կա­յի­ նին է վե­րա­բե­րում: Կի­սով չափ հա­յե­րեն է հո­րին­ված թիվ 27 քա­ռա­տո­ղի «­Բոս­տա­նըմ բա­զու­կի յամ, ի­գի­թըն նա­զի­կի յամ» երկ­տո­ղը: Հե­տև­յալ երկ­տո­ղում (թիվ 77) աս­ված է. Օ­թուր­միշ յա­զի յա­զար Ք­րիս­տոս­ն էշ­խը­նա: Հա­յե­րեն «շատ» բա­ռը օգ­տա­գործ­ված է թիվ 57, իսկ «արտ» բա­ռը՝ թիվ 124 քա­ ռա­տո­ղե­րում: Այս տվյալ­նե­րը հաս­տա­տում են, որ հա­յե­րեն բա­ռեր չու­նե­ցող բա­զում եր­գեր նույն­պես ստեղծ­ված են հա­յե­րի կող­մից: Ան­շուշտ, մեր պնդու­մը բնավ չի նշա­նա­ կում, որ մեր կող­մից գրի առն­ված եր­գե­րի մեջ չեն կա­րող չլի­նել բուն թուր­քա­կան եր­գեր նույն­պես, ո­րոնք փո­խառ­ված թուր­քա­կան ժո­ղովր­դա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծութ­ յուն­ներ են: Այդ­պի­սի­նե­րից են հատ­կա­պես այն սի­րո եր­գե­րը, ո­րոնք Համ­բարձ­ման հետ ան­մի­ջա­կան առն­չութ­յուն չու­նեն: Այս ի­րո­ղութ­յուն­նե­րը մեզ հայտ­նի էին, ուս­տի 1940 թվա­կա­նի ամ­ռա­նը, երբ ար­ ձա­կուր­դըս անց­կաց­նում էի հայ­րե­նի գյու­ղում, ազ­գագ­րա­կան և բա­նահ­յու­սական այ­լևայլ նյու­թե­րի հետ գրի ա­ռա նաև թուր­քե­րեն մա­նի­ներ, ո­րոնք հի­շում էին ա­վագ սերն­դի կա­նայք: Այդ եր­գե­րը հա­յե­րեն վի­ճա­կի եր­գե­րին հա­վա­սար ար­տասան­վում էին Կաթ­նապ­րի ծաղ­կա­հա­վա­քի, ծաղ­կեփն­ջե­րը ըն­տա­նիք­նե­րին բա­ժա­նե­լու և վի­ ճա­կա­հա­նութ­յան ժա­մա­նակ: Գ­րի առն­վա­ծը, դժբախ­տա­բար, եղա­ծի անն­շան մասն է միայն. ըն­դա­մե­նը 135 քա­ռա­տող-մա­նի­ներ368:

368 Թուրքերեն մանիների թեմատիկ-բովանդակային ուղղվածության գոնե մոտավոր շրջանակը ընթեր­ցո­ղին հրամցնելու ի­մ ցանկութ­յա­նը­ սի­րահոժար արձա­գա­նքեց­ և շուր­ջ մեկուկե­ս տասնյակ քա­ռա­տող հայերեն տողացիների վերածեց բանիբուն բանասեր, թուր­քագետ Արամ Թ­ու­մասյանը­, ու­մ էլ­ հայտնում ենք անկեղծ մեր շնորհակալու­թյ­ու­նը­: Տողացիները ներկայացվում են բնագրերին­ զ­ու­գա­հեռ: (Կազմ­ող­` Ռաֆայե­լ Ղարիբյան):

Յոլ­տը­մըզ տիշ­տի ի­րա­ղա, Ջան­դա յա­նա­մազ բու ֆի­րա­ղա. Ջա­նըմ` ղար­տաշ ղա՛խ­ ա­յա­ղա, Տոլ­տուր վեր­վիա­լա վախ­տի:

­ եր ճա­նա­պար­հը հե­ռուն ըն­կավ, Մ ­Հո­գին չի դի­մա­նա այս կա­րո­տին. ­Հո­գիս, եղ­բայրս, ոտ­քի ել, Լց­րու, տո՛ւր, հար­բե­լու ժամն է:

Սա­պախ սա­հա­րըն­դա բան գա­զար ի­քան Ա­լը­մա բիր ալ­մա տալ ը­ռաստ գալ­տի. Տե­տըմ ալ­մա տա­լի, ջան ը­ռաստ գալ­տի, Գ­յո­նիլ իս­տա­տի­կիմ յար ը­ռաստ գալ­տի:

Երբ շրջում էի ար­շա­լույ­սին, Խն­ձո­րի մի ճյուղ դի­պավ ձեռ­քիս. ­Հո­գի հան­դի­պեց քեզ, ա­սի ճյու­ղին, Սր­տի ցան­կա­լի յար հան­դի­պեց:

Ըս­տամ­բոլ յոլ օլ­տի բա՛լ, Գեզ­լա­րըմ սել օլ­տի, գալ. Կի­տըն մի­խան­նաթ յա­րըմ, Կի­տըն թա­մամ օլ­տի, գա՛լ:

Ս­տամ­բու­լի ճա­նա­պար­հը կիս­վեց, Աչ­քերս հե­ղե­ղից լիճ դար­ձան. Գ­նա­ցիր, ցավ տվող սի­րե­լի, ­Տա­րիդ լրա­ցել է, ա­րի՛:

Է­րևան ա­սի յա­րըմ, Բաղ­դատ խուր­մա­սի յա­րըմ, Շա­մի շա­մա­խե յա­րըմ, Թավ­րիզ ա­ղա­սի յա­րըմ:

Է­րի­վա­նի դնգոզ յա­րըս, ­Բաղ­դա­տի ար­մա­վիկ յա­րըս, ­Դա­մաս­կի շա­մա­խե յա­րըս, ­Թավ­րի­զի ա­ղա­յիկ յա­րըս:

Է­րի­վան էր­քի յա­րըմ, Ուս­տին­դա քուր­քի յա­րըմ. Ուչ քի­լի­սա հախ ի­չուն, Ուս­տուն­դա քուր­քի յա­րըմ:

Է­րի­վա­նի առ­նա­կան յա­րըս, ­Քուր­քը հա­գու­կապ յա­րըս. Աս­տը­ծո ե­րեք ե­կե­ղե­ցուն հա­մար, ­Քուր­քը հա­գու­կապ յա­րըս:

Ա­լար ախ­չին չին-չի­նի, Է­փեմ աղ­զըն ի­զը­ներ. Նե­րա­լար­դա՞ գա­զեր­սան, Գեն­գը­մըն գո­գառ­չի­նի:

­ այ­լուն դրա­մը զրնգուն է, Փ ­Կա­րոտ եմ բե­րա­նիդ համ­բույ­րին. Ո՞ր տե­ղե­րում ես ման գա­լի, ­Հո­գուս ա­ղավն­յակ թռչուն:

Ա­լար ախ­չին թեք­միշ ամ, Ղոյ­նում­դա ղու­ռութ­միշ ամ. Բու նա՞­սըլ սավ­դա ի­տի, Նա­մա­զըմ ու­նութ­միշ ամ:

Զրն­գուն դրամ­ներս նե­տել եմ, ­ իր­կըս չոր է ու դա­տարկ. Գ Էս ինչ տե­սակ սեր էր, Ա­ղո­թելս մո­ռա­ցել եմ:

Սիա փու­շում սա­րա­րամ, Ի­թըր­մի­շամ ա­րա­րամ. Այ­վա­նըմ յոլ իս­տա­տըր, Ի­թըր­մի­շամ ա­րա­րամ:

­ և քո­լոզս փա­թա­թել եմ, Ս ­Կոր­ցը­րածս ման եմ գա­լի. Ի­ջևա­նա ճամ­փու վրա, ­Կորց­րածս ման եմ գա­լի:

Սիա փու­շում սան­դա տըր, Բիր ու­ճի­տա բան­տա տըր. Ջան­լատ­տան յու­րի չխսա, Գե­նա մե­լըմ սան­դա տըր:

­ և քո­լոզս քո մոտ է, Ս ­Ծայ­րի մե­կը ինձ մոտ է. Դ­րախ­տից հու­րի էլ ել­նի, Ուշք ու միտքս քո մոտ է:

Ղա­րան­ֆիլ ամ տա­տըմ յոխ, Ղո­չա գե­րան յա­րըմ յոխ. Յար մա­լա­տա տո­լա­ներ, Ջա­հիլ ամ, խա­պա­րըմ յոխ:

­ ե­խակ եմ, հոտ չու­նեմ, Մ ­Խո­յան­ման յար չու­նեմ. ­Յա­րըս շուրջս էր պտտվում, Ան­փորձ, ան­տեղ­յակ եմ:

Ղը­զըլ ա­լամ օ­լա­սըն, Դի­լիմ-դի­լիմ դի­լա­սան. Բիլ­սա ի­տըմ յար գե­տա՞ ի­տի, Ա­րա­սը­նա կի­րա­սան:

Ա­ռել եմ խնձո­րը կար­միր, ­ եր­տա­տել` շերտ-շերտ. Շ ­Յա­րիս գնա­լն ի­մա­նա­յի՞, ­Շեր­տե­րի ա­րան­քը կմտնեի:

Քու­փու­չըն­դա ի­զըմ վար, Քի­չի­կըն­դա գե­զըմ վար. Բան գու­զալ, յա­րըմ գու­զալ, Ույ­դուր­մի­շամ գյա­դը­մի:

­Քույ­րե­րի հետ­քով եմ գնում, ­ ոք­րի վրա աչք ու­նեմ. Փ Ես սի­րուն, յարըս սի­րուն, ­Հար­մար­վել եմ, կա­տար­վի:

Բա­դան ղու­բու­նըն խա­սի, Սիլ­տըմ ի­րա­կըմ փա­սի. Էլ­լար նա տիար տե­սըն, Ալ­տըմ ի­գի­թըն խա­սի:

Ընտ­րել եմ նի­հար լա­վը, Սր­բել եմ սրտիս ժան­գը. Ինչ կու­զեն, թող ա­սեն, Ընտ­րել եմ քա­ջե­րից լա­վը:

Բա­դան զու­բում բիշ­տի­կիմ, Թաֆ­տի ճի­չան դիշ­տի­կիմ. Յուզ բին ի­գիթ ի­չըն­դա, Ա­լի­մի­նան շեշ­տի­կիմ:

­ արմ­նիդ հա­մար ձևածս, Մ ­Թաֆ­տա կտո­րով կա­րածս. Ան­թիվ քա­ջե­րի մի­ջից, Իմ սրտով ընտ­րածն ես:

Ղը­զըլ ալ­մա բու ալ­մա, Սու­յա սալ­մա բու ալ­մա. Հախ­վե­րա­նի սա­վեր­սան, Յա­րա՛ գեթ­սըն բու ալ­մա:

Չի­բուխ ատ­տըմ, գեթ գա­թար, Յա­րը­նան բեր ու­մուդ գա­թըր. Ալ­քա յա­րըմ գալ­մա­սըն, Քան­քի­լա­նըն թութ գա­թըր:

Ղա­տի­ֆա յաս­տըղ ի­զի, Բիզ նա՞ թա­ներ­տըխ սի­զի. Բիզ սավ­տա բիլ­մազ ի­տըխ, Սավ­տիա ալ­տըն բի­զի:

Ղա­լա­տան են­դըմ ե­նիշ, Մայ­րը­մամ դո­լի ե­միշ. Յոլ­լա­տըմ յար ե­մա­միշ, «­Գան­դի գալ­սըն» տե­միշ:

Ին­ճա­ճիկ սու­տան օլ­տում, Հար դար­տըն յու­դան օլ­տում. Գի­նիզմ խա­յա­լըմ խա­յալ, Գե­ճա ույ­խու­տան օլ­տում:

Ղա­րան­ֆի­լամ թի­թա­րամ, Տաշ ալ­թըն­դա բի­թա­րամ. Ա­նամ­տամ էք­սիկ ղալ­տըմ Բոյ­նում ակ­րի­թու­թա­րամ:

Ըս­տամ­բոլ թա­նըմ բա­ղըմ, Խոշ գեր­տըմ ա­ղա յա­րըմ. Ալ­թը­նի­նան բա­րա­բար, Շա­քա­րի­նան դաթ­լի յա­րըմ:

Ղա­րան­ֆի­լամ բիր սի­նի, Քի­չիկ­տան սավ­տըմ սա­նի. Փա­տի­շայ յա­րըմ օլ­սա, (­Գե­նա) ու­նութ­մամ սա­նի:

Ղըռ աթ ղաշ­խա սավ­տի­կըմ, Սա­նի էշ­խա սավ­տի­կըմ. Ա­լամ ու­ռուս ի­զըն­դա Սա­նի բաշ­խա սավ­տի­կըմ:

Մա­նի-մա­նի ման թու­թար, Չայ քա­նա­րի չիմ թու­թար. Յա­րըմ աթ­լամ­միշ գե­տար, Ի­զան­գը­սը քի՞մ թու­թար:

Ղը­ռաթ ի­չըն­տա գա­զար, Հա­լի ղը­չըն­դա գա­զար. Ղուր­բան օ­լեմ բու քևա, Յա­րըմ ի­չին­դա գա­զար:

Քա­բաբ­չիամ շի­շըմ յոխ, Ղո­ջալ­մի­շամ դի­շըմ յոխ. Բու դուն­յա­դա քեֆ չա­քախ, Օ դուն­յա­դա ի­շըմ յոխ:

Բոս­տա­նըմ բա­զու­կի յամ, Ի­գի­թըն նա­զի­կի յամ. Բոս­տան­տա յա­շըլ խիար, Բո­յըմ բո­յըն­տա սիար:

Տաղ­լար տաղ­լա­տի բա­նի, Գե­րան աղ­լա­տի բա­նի. Բան ֆա­լա­գա նեյ­նա­տըմ, Չափ­ռաստ բաղ­լա­տի բա­նի:

Բու տաղ­լար օլ­մա­սաի­տի, Չի­չակ­լար սոլ­մա­սաի­տի. Բիր այ­րը­լըղ, բիր է­լիմ, Ի­քի­սի օլ­մա­սաի­տի:

Կուզ­ղը­կի ատ­տըմ բա­յի­րա, Շոլ­վա վեր­տի չա­յի­րա. Է­շի­տան ա­մին է­տըսն, Ի­շըմ դուշ­տի խեյ­րա:

Ա­լար ախ­չին չին չի­նի, Օ­փեմ աղ­զըն ի­չը­նի. Նե՞­րա­լար­դա գա­զար­սան, Գոյ­նը­մըն գո­գառ­չի­նի:

Մա­նի յամ մաթ­լի յա­րըմ, Փու­լու­սի ղաթ­լի յա­րըմ. Ա­յան­դա ղար­տա­շըմ սան, Գեչ­լին­ճա ղաթ­լի յա­րըմ:

Ա­լար ախ­չի ում­մի­շամ, Ղոյ­նում­դա ղու­ռութ­մի­շամ. Ղա­րըն սավ­դա­սըն­նան, Նա­մա­զըմ ու­նութ­մի­շամ:

Փուն­ղա­րըմ բա­շի բա­նի, Դի­պըն էյ տա­շի բա­նի. Գու­նուզ գա­զան յոս­մա յար, Գե­ճա­լար յոլ­դա­շի բա­նի:

Դա­գիր­ման իս­տին­տա­յամ, Դալ բոյ­նուն դաս­տըն­սա­յամ. Ղ­նա՛յմա­յըն ղոմ­շու­լար, Բան մու­րադ իս­տին­դա­յամ:

Ար­զի­րիմ­տա բիր ղուշ վար, Ղա­նատ­լա­րա պի­պիլ վար. Յա­րըմ գետ­տի, գալ­մա­տի, Հալ­բաթ օն­տա բիր իշ վար:

Մա­նի յամ խո­շըմ գալ­դի, Ադ­լա­մա, յա­շըմ գալ­դի. Զ­խեմ ղա­փը­տա բա­խեմ, Գե­րեմ ղար­տա­շըմ գալ­դի:

Ար­զի­րիմ­տա ղա՛խ տա գալ, Սու­լա­րի­նան ա՛խ տա գալ, Ման բուր­տա ահ, է­տան­դա, Սան ալ­լայ­դա ղո՛ռխ տա, գալ:

Ղար­տաշ ա­թըն յոխ­մի­տի, Բի­նիփ գալ­մախ չո՞խ­մի­տի. Ետ­տի ի­լըն հար­սա­թի, Սան­դա ի­ման յո՞խ­մի­տի:

Տալ­դա գա­զար­սան, օղ­լան, Բո­յըն սու­զար­սըն, օղ­լան. Ֆաս նա՞ տըր, փուս­կուլ նա՞ տըր, Զա­թի գո­զալ­սան, օղ­լան:

Դալ­տան յուռ­քուտ­տում ղուռ­տի, Ա­թըմ թառ­լատ­տի, դուտ­տի. Չըխ­տըմ յար գյոր­մա­տըմ, Յը­խըլ­սըն բե­լա յուր­տի:

Գոգ­դա ել­տըզ մայ գե­դար, Կայ ագ­լա­ներ, կայ գե­թար. Գոգ­դա ել­տըզ սա­յըլ­մազ, Չիկ յու­մուր­թա սո­յուլ­մազ: Բիր ջան բիր ջա­նա սա­վա­սա, Օ­նա չա­րա բա­լում­մազ:

Դա­գիր­ման բոլ դո­լա­ներ, Սուր սար­խոշ դո­լա­ներ. Ա­ղամ բիր փու­շի ալ­միշ, Բե­լը­մա բեշ դո­լա­ներ:

Ղա­րա չու­խան գեյ­միշ­սան, Դու­վա­րա յան վեր­միշ­սան. Հար սաթ­լի­կըմ բան չաք­տըմ, Ման նիա՞ սա­թըլ­միշ­սան:

Սո­ղան ախ­տըմ ա­լագ-ա­լագ, Դա­տան­դի ղա­րա լագ­լագ. Տե­րըմ քի­մուր­տա ա­լեմ, Ղոյ­մա­տի ղայ­ֆա ֆա­լագ:

Թաս ի­չըն­դա ին­ճի յամ, Ման ա­նա­մըմ գան­ջի յամ. Խա­պար է­տըն նա­նա­մա, Ման բուր­տա զա­րըն­ճի յամ:

Սո­ղա­նըն զա­րի նեյ­նիմ, Բա­շըն­դա չա­րի նեյ­նիմ. Գին գալ­դի բու վախտ օլ­տի, Ման է­լա յա­րի նե՞յ­նիմ:

Մա­նի դե­միա գալ­տըմ, Ղայ­մաղ է­միա գալ­տըմ. Մա­րա­մըմ ղայ­մաղ դա­գիլ, Յա­րի գեր­միա գալ­տըմ:

Աֆ սի­փի­րեր թոզ է­տեր, Ղըզ օղ­լա­նա գոզ է­տեր. Օղ­լա­նըն նա՞ սու­չի վար, Սե­զըն ղայ­փա ղըզ է­տեր:

Աշ­շըղ տիեր քի յուզ օ­լա, Տա­րա զիլ­ֆըն դուզ օ­լա. Տոխ­սան տոխ­խուզ յա­րամ վար, Բիր­տա սան վար, յո՛ւզ­ օ­լա:

Մա­նի տե­տըմ հեչ տե­տըմ, Գալ ղա­փը­տա քեչ տե­տըմ. Օ սավ­տա, սավ­տա տա­գիլ, Օ սավ­տա­դան քե՛չ տե­տըմ:

Ղա­րա տըր ղա­շըն, օր­դագ, Ե­ղիլ տըր բա­շըն, օր­դագ. Չիֆտ ի­տըն, թաք ղալ­տըն, Հա՞­նի յոլ­տա­շըն, օր­դագ:

Մա­նի յամ, մա­նը­ճի յամ, Լապ­լա­րա գա­մը­ճի յամ. Դուն­յա­յի սել ա­փա­րա, Ման յա­րա գա­մը­ճի յամ:

Ղա­րա չու­խան ղայ­թա­նի, Չըխ յար յոլ­դան ու­թա­նի. Է­լա բիր յար սավ­մի­շամ, Ա­լամ­լա­րըն սուլ­թա­նի:

Թաս ի­չըն­դա յու­մուր­թա, Ա­նա բա­նի ու­նութ­մա. Ու­նու­թեր­սան սան բի­լեր­սան, Գե­զըն յա­շի ղու­ռութ­մա:

Բախ­չա աք­տըմ, բար գալ­տի, Հայ­վա աք­տըմ, նար գալ­տի. Ղա­փիի քոլ­գա բաս­տի, Է­լա բիլ­դըմ, յար գալ­տի:

Բու տաղ­տա մա­րալ ազ տըր, Ալ­ճի չոխ, մա­րալ ազ տըր. Աղ­լա­մա քո­մի՛ր գեզ­լամ, Էլ­մա­րամ յա­րամ աղ տըր:

Է­րևան ա­սի յա­րըմ, Բաղ­դատ խուր­մա­սի յա­րըմ. Շա­խի շան­գի Շա­մա­խի, Թավ­րիզ ա­ղա­սի յա­րըմ:

Բու տաղ մա­րա­լա ղալ­տի, Չի­չակ սա­րա­լա ղալ­տի. Սո­վուխ բու­լաղ գյոգ յայ­լաղ, Օ­տա մա­րա­լա ղալ­տի:

Բախ­չա­նըն խչը­նա ղը­զըլ գիլ օ­լուր, Ման սա­նի սավ­մի­շամ, ետ­տի իլ օ­րուր. Դի­վա­նա գե­տա­րամ, սե­զըմ բիր օ­լուր, Սոյ­լա ա­լա­գոզ­լի, քի­մը՞ն յա­րի սան:

Ղա­լա­տան ըն­դըմ դու­զա, Սու բաղ­լա­տըմ նար­գի­զա. Ետ­տի իլ խըզ­մաթ էտ­տըմ, Բիր ա­լագ­յոզ­լի ղը­զա:

Բախ­չա­լար­տա փա­թա­րաղ, Գա­լիզ քի­մի օ­թու­րաղ. Ալ բա­նի, ա­լեմ սա­նի, Էլ դի­լը­նան ղուր­թու­լաղ:

Սու գա­լեր բան­դի բու­լուր, Տո­լա­ներ գան­դի բու­լուր. Բիր ղուլ քի ալ­տա տուր­մազ, Ղո՛յ վե­րըն գան­դի բու­լուր:

Բախ­չա­լար­տա ղուլ բուռ­նի, Դի­պի դո­լի էշ­խը­նի. Բան յա­րը­մի սավ­մի­շամ, Յա­լըն ա­յաղ ղըշ գյու­նի:

Բու տա­ղըն ար­տի մե­շա, Գուն ա­շա քոլ­գա դո­շա. Բա­նըմ յա­րըմ գուլ ի­սա, Սա­նըն քի մոռ մա­նամ­շա:

Ե­րևա­նըն աղ տու­զի, Ղայ­նա­շըր ղո­յին, ղու­զի. Բան յա­րը­մա ջան տե­տըմ, Հար սու­րի­տան բիր ղու­զի:

Բու տա­ղըն ար­տըն­դա յամ, Ալ օս­ման յուր­տըն­դա յամ, Բան բուր­դա, յա­րըմ օր­դա, Ղա­վուշ­մաղ դար­տըն­դա յամ:

Ե­րևան մա­մառ տա­շի, Յա­րըմ տըր քար­վան­բա­շի. Յուտ­տուր­տուն յո­լա վուր­տուն, Համ յա­րի, համ յոլ­տա­շի:

Սու գա­լար, ա­խար գե­տար, Դա­րա­լար ա­խար գե­տար. Դուն­յա բիր փան­ջա­րա տըր, Հար գա­լան պա­խար գե­տար:

Աշ­շըղ տըր ա­վըմ սան­նան, Չախ­մա­խըմ, ղա­վըմ սան­նան. Էլ­սըն մա­սա­րա կիր­սըն, Քաս­լա­մազ դա­վամ սան­նան:

Ին­ճա­ճիկ սու­տան օլ­տում, Հար դար­տըն յու­դան օլ­տում. Գի­նիզ խա­յա­լըմ, խա­յալ, Գե­ճա ույ­խու­տան օլ­տում:

­ ութ ա­ղա­ճի թու­թին­ճա, Թ ­Թութ ե­մա­տըմ դո­յուն­ճա. Աղ­ղըմ դի­լըմ ղու­ռուլ­սուն, ­Յար սավ­մա­տըմ դո­յուն­ճա:

Ալ­մամ դալ­տա բեշ-բեշ օ­լուր, Ե­րա դու­շար օն­բեշ օ­լուր, Մա­նի սա­վան սար­խոշ օ­լուր: Ալ­մամ դալ­տա ալ-ալ օ­լուր, Ե­րա դի­շար բալ-բալ օ­լուր, Սա­նի սա­վան աբ­դալ օ­լուր:

­ աս ի­չըն­դա ին­ճի յամ, Թ ­Բան ա­նա­մըն գյան­ջի յամ. ­Խա­պար է­տըն նա­նա­մա, ­Բան բուր­տա յա­րըն­ճի յամ:

Ա­րա­բա բի­զըմ օ­լա ի­տի, Թա­քա­ռի ղը­զըլ օ­լա ի­տի. Կի­րար­տըմ յար ղոյ­նու­նա, Գե­ճա­լար ու­զուն օ­լա ի­տի: Բախ­չա­նըն ի­չըն­դա Թո­փուղ­լի խըզ­մա, Ման սա­նա դիե­րամ Սան բա­նա գյոզ­լա: Ին­ճա­ճիկ սու­տան օլ­տում, ­Հար դար­տըն յու­տան օլ­տում. ­Գու­նուզ խա­յա­լըմ խա­յալ, ­Գե­ճա ույ­խու­տան օլ­տում: Ալ չու­խա, ֆա­րա չու­խա, ­Յա­րա­շեր յա­րա չու­խա. ­Քիմ քի յա­րա չոռ դիա, ­Դի­լը­նա յա­րա չը­խա: ­ ե­գին ե­միշ ե­մի­շամ, Բ ­Յա­րա բիլ սեզ­տե­մի­շամ. Աղ­զըմ դի­լըմ ղու­ռուլ­սուն, Ա­ճի դիլ­նան տե­մի­շամ:

­ ա­րան­ֆիլ օյ­տի բա­նի, Ղ ­Հա­րա­մի սոյ­տի բա­նի. ­Սոյ­տի բե­ճա­րա­մա­տի, ­Յա­րա­լի ղոյ­տի բա­նի: ­ ուք ուս­տուն­դա փի­րու­զա, Յ ­Խա­պար է­րեք խո­րո­զա. ­Բու գե­ճա սաս վեր­մա­սըն, ­Յար գալ­տի բի­զա: ­ ու­քուն յուք­սի թա­պախ տըր, Յ Ան­նըն ղաշ­խա ղա­պախ տըր. ­Խո­րո՛զ, դի­լըն ղու­ռուլ­սուն, ­Նե՞­չըն տե­տըն սա­պախ տըր: ­ ա­լիի վուր­տում յու­քա, Խ Ետ­տի ղաթ բի­քա-բի­քա. ­Բան յար­տան քեչ­մե­րամ, Էթ­սա­լար թի­քա-թի­քա: ­ ա­պախ ա­չըլ­տա յա­րըմ, Ս Ա­թի ղամ­չը­տա յա­րըմ. ­Բիր բար­մաղ քա­ղըզ յոլ­լա, ­Գեն­գըմ ա­չը­լա յա­րըմ:

­ եգ­դա ել­տըզ սոուլ­մազ, Գ ­Չիկ յու­մուր­թա սոուլ­մազ. ­Բիր ջան, բիր ջա­նա սա­վըս­տըն Ա­նա չա­րա բու­լում­մազ:

Աշ­շըղ տիեր յա­րա­լի բա­նըմ, ­Ֆի­թիլ յա­րա­լար բա­նի. ­Յա­րա­սըզ յա­թա­ղա կիր­սան, ­Յա­թաղ փա­րա­լար բա­նի:

­ ի­բուխ ատ­տըմ չի­մա­նա, Չ ­Չի­մա­նըն չի­չա­կը­նա. Ի­փակ օ­լեմ սար­լեմ, Ի­գիթ սա­նըմ գեգ­չը­նա:

Աշ­շըղ դի­րեր գի­նա դուշ­տըխ, ­Քոլ­գա­դան գու­նա դուշ­տըխ. ­Դիշ­ման գե­զըն քոռ օլ­սուն, ­Տե­տը­ղըն գու­նա դուշ­տըխ:

Այ­վան յափ­տըմ, բան յափ­տըմ, ­ ան­ջա­րա­սի գեն յափ­տըմ. Փ Այ­վան այ­վա­նըն իս­տի տըր, Այ­վան յո­լըն իս­տի տըր:

Աշ­շըղ տիեր նա­չա ա՛ղլա­մա, ­Գուն տուր, գե­չար, ա՛ղլա­մա. ­Բու ղա­փի ղա­փան ալ­լայ, ­Հալ­բաթ ա­չար, ա՛ղլա­մա:

Ըս­տամ­բոլ մի­նա­րա­սի, Ալ չու­խա քա­նա­րա­սի. ­Ղը­զըմ մեիչ սան­տա տըր, ­Վեր­մաղ քա­ֆի­րա­նա­սի: Ըս­տամ­բուլ ու­ղուր օլ­սուն, ­Դերթ յա­նի չու­ղուր օլ­սուն. ­Բան­դան այ­րի յար սա­վար­սան, ­Հա­րա­մի բոյ­նուն վուր­սուն: ­ առ­շը­տա աթ­լի կեշ­տի, Ղ ­Նա­լի փա­ռատ­տի կեշ­տի. Էլ­լա­րա սա­լամ վեր­դի, ­Բա­նի աղ­լատ­տի կեշ­տի: ­ ա­նի յամ քա­լամ-քա­լամ, Մ ­Յա­րա յոլ­լա­տըմ սա­լամ. ­Քիս­մա­յըն, ին­ճիմ­մաըն, ­Բալ­քի դո­լա­նեմ գա­լեմ:

­ ո­գառ­չին հա­վա­տա տըր, Գ Ա­լըմ էթ­մազ յու­վոր­տա տըր. ­Գո­գառ­չին վուր­տում յախ­մազ, ­Յա­նի սել օլ­միշ օխ­մազ: ­ ուշ բա­յիր­դա օ­րու­րեր, Ղ ­Ղուշ-ղու­շա եմ գե­թի­րեր. Ա­վալ գենգ­լում շատ ի­տի, Ին­տի բայ­ղու­շօ­րու­րեր: ­ եգ­դա ել­տըզ սա­յըլ­մազ, Գ ­Չիք յու­մուր­թա սո­յուլ­մազ. ­Բիր ջան քի բիր ջա­նա սա­վար, Օ­նա չա­րա բու­լում­մազ: ­ եգ­դա ել­տըզ օ­լե­յիմ, Գ ­Տու­բուկ­տա դուզ օ­լե­յիմ. ­Յար ղա­փը­դա գե­չան­դա, Ավ­տա յալ­ղըզ օ­լե տըմ:

­ ա­յազ դալ­մա­լի յա­րըմ, Բ ­Գե­բըն ալ­մա­լի յա­րըմ. ­Բա­յազ դալ­մա բոյ­նուն­դա, Ալ­թըն սա­հաթ ղոյ­նուն­դա: Ալ­թըն սա­հաթ­լի յա­րըմ, ­Հա­ճափ քի­մը՞ն ղո­յուն­դա: Այ չը­խար բա­բըռ ալ­լայ, ­Բու սավ­տա նա­տըր, ալ­լայ. ­Յա յա­րա սա­լամ գե­թուր, ­Յա բա­նի սա­պըռ, ալ­լայ: ­ ա­պախ­տան ել ղալ­տը­րեր, Ս Էյ­րա­մըմ ել ղալ­տը­րեր. ­Չոխ­տա գի­զալ դա­գի­լամ, ­Ճուվ­լամ բա­նի էլ­տու­րեր: ­ ան­թա­լի տըր ղա­փը­սի, Ղ ­Գան­դի մա­լաք յա­փը­սի. Է­լըն ա­թախ սա­վա­րըմ, ­Ղոյ չաթ­լա­սըն հա­քը­սի: ­Սիա փու­շըմ սա­րա­րամ, Ի­թըր­մի­շամ ա­րա­րամ. ­Սիա փու­շըմ միլ-մի­լի, ­Գալ էր­կաթ բի­զըմ դի­լի. ­Ման բու­րա­լի դա­գի­լամ, ­Մը­սը­րըն ղոն­ճա կի­լի: ­ իա փու­լըմ մի­լի­նան, Ս ­Յա­րըմ այ­նար գի­լի­նան. Էլ­լա­րա մե­յիլ վե­րեր, ­Մա­նա յալ­դատ դի­լի­նա:

­ եշ­կիր-փեշ­կիր իս­տին­դա, Փ ­Փեշ­կիր դի­զըն իս­տին­դա. Օ­թուր­միշ­յա­զի յա­զար, Ք­րիս­տո­սըն էշ­խը­նա: ­ ա­պախ­տան չըխ­տըմ ի­շը­մա, Ս ­Շա­քար դոշ­տա­տըմ ա­շը­մա. Էլ­լար շի­րին ույ­խու­տի, ­Դով­լաթ ղոն­դի բա­շը­մա: Այ տա­գի­լամ, յըլ­տըզ ամ, ­Գա­լըն տա­գիլ ամ, ղկզ­ ամ. ­Բա­ճա­տա դու­րան օղ­լան, Ի­չա­րի գալ, յալ­դըզ ամ: Այ բախ, յըլ­տը­զա բախ, ­Գա­լը­նա բախ, ղը­զա բախ. ­Ղըզ, ալ­լա­հըն սա­վար­սան, Ի­զըն չա­վիր բի­զա բախ: ­ ուն­ղար նա՞ ճոշ ա­խար­սան, Փ ­Մոռ մա­նամ­շա ղո­խար­սան. ­Փուն­ղար բախ­տը­լի սա­նա, ­Յար գա­լան­դա բա­խար­սան: ­ ուն­ղա­րըն բա­լի բան ամ, Փ ­Տի­պըն­դա դա­լի բան ամ. ­Գու­նուզ խա­յա­լըմ խա­յալ, ­Գե­ճա յոլ­տա­շի բան ամ: ­ ու տա­ղըն սըր­տըն­դա յամ, Բ Ա­լօս­ման յուր­տուն­դա յամ. ­Բան բուր­տա, յա­րըմ օր­տա, ­Ղա­վուշ­մաղ դար­տըն­դա յամ:

­ ու տա­ղըն օ՛ յուր­զըն­դա, Բ ­Մա­ռալ օթ­լար դու­զըն­դա. ­Բան յա­րը­մի թա­նա­րամ, ­Չիվ­տա խալ­լար ու­զըն­դա:

Ըս­տամ­բոլ բա­ղի բա­նըմ, ­Խոշ գալ­դըն, ա­ղա յա­րըմ. Ալ­թը­նի­նան բա­րա­բար, ­Շա­քա­րի­նան դաթ­լի յա­րըմ:

­ ա­խը­րըն է­կի գալ­տի, Ն ­Չի­մա­նըն գե­գի գալ­տի. ­Գե­րի տու­րուն ա­ղա­լար, ­Մահ­լա­նըն բա­կի գալ­տի:

­ ա­լիի վուր­դում ի­քա, Խ Ետ­տի ղաթ բի­քա, բի­քա, ­Ման յա­րըմ­նան քեշ­մե­րամ, Էտ­սը­լար թի­քա-թի­քա:

Աշ­շըղ տըր քի գու­լա­սար, Գ­յուլ յափ­րա­ղի գու­լա­սար. ­Բաղ­պան­չի, ղա­տան ա­լեմ, ­Յար յա­թա­ղի գա­լա­սար:

­ ուք ուս­տուն­դա խա­լի յամ, Յ ­Խա­լը­նըն խա­յա­լի յամ. ­Դագ­մա զի­լիֆ թե­լը­մա, ­Բան բիր ի­գիթ մա­լի յամ:

­ ըխ­տըմ Թիֆ­լիզ գյո­րըն­դի, Չ ­Յո­լի դում­ղուզ գյո­րըն­դի. ­Չի­նի չու­խա­լի յա­րըմ ­Հա­սի գուլ­գազ գո­րուն­դի:

Ալ չու­խա խը­շըր-խը­շըր, ­Փուն­ղար­տա ղում ղայ­նա­շեր. Օ­դա­տան սա­սըն ալ­տըմ, Ավ­տա դի­լի դո­լա­շեր:

­ ըխ­տըմ չի­նար դա­լը­նա, Չ ­Չոխ ագ­լատ­տըն սան բա­նի. ­Ջա­նի դիլ­դան սավ­տի­գըմ, Ավ­տա դո­գան վար բա­նի:

­ իփ ի­չըն­դա ի­զըմ վար, Ք Ի­զըմ սան­դա, ի­զըմ վար. Ա­նա­սը­նըն իչ օղ­լի, ­Քի­չի­կըն­դա գյո­զըմ վար:

­ ըխ­տըմ է­շիկ ա­թա­սի, Չ ­Բուլ­տըմ աթ­լազ փա­րա­սի. Գ­յոզ գյոր­տի, գյո­նուլ սավ­տի, ­Նա՞ տըր բու­նըն չա­րա­սի:

­ իփ ի­չըն­դա բան­դը­մա, Ք ­Մա­յի­լըմ ա­ֆան­դը­մա. ­Ման գի­զալ, յա­րըմ գի­զալ, Ույ­դուր­մի­շամ գան­դը­նա:

­Ղա­լա­տան են­դըմ ե­նիշ, ­ այ­րը­մամ դո­լի ե­միշ. Մ ­Յոլ­լա­տըմ, յար ե­մա­միշ, ­Յոլ­լիան գալ­սըն` տե­միշ:

­ ոյ­նա­կի քե­տան օղ­լան, Ք ­Բա­խա­պար յա­թան օղ­լան. ­Նը­շան­լըն է՛լ­ ա­փար­տի, ­Բե­խա­պար յա­թան օղ­լան:

­ ա­զի յազ­դըմ ղըշ ի­տի, Յ ­Ղա­լա­մըմ գու­մուշ ի­տի. Օ­խիան ին­ճըմ­մա­սըն, Ի­րա­կըմ յամ­միշ ի­տի:

­ ա­նի յամ քա­լամ-քա­լամ, Մ ­Յա­րա յոլ­լա­տըմ սա­լամ. ­Սա­պախ­տան չըխ­տըմ ի­շը­մա, ­Դոլ­վաթ ղան­դի բա­շը­մա:

­ ա­զի յազ­տըմ բի­լա­սան, Յ Օ­խի­յա­սան, գու­լա­սան. ­Բու յա­զը­նըն ուս­տը­նա, ­Տուր­միա­սան, գա­լա­սան:

­ ոյ­նըն­դա քի յուզ, Ղ ­Մին­դա­րըն ալ­թը­նա դուզ. ­Սան օ ղա­փը­տան վը՛զ, ­Բիզ բի­լե­րըխ բիզ:

­Սու գա­լեր ար­տըմ-ար­տըմ, ­ իմ բի­լեր բա­նըմ դար­տըմ. Ք ­Սու­լար մի­րա­քաբ օլ­սա, ­Յա­զըլ­մազ բա­նըմ դար­տըմ: Օ­դամ, օ­դամ, օ­դա­մա, ­Խոշ գալ­միշ­սան բու դա­մա. Ա­նամ սա­նի ղըզ վեր­մազ, ­Գե­նա յալ­վար բա­բա­մա: Ին­ճա չի­բուխ, իշ­տա գալ, Ին­ճա յո­լըն, դի՛շ տա գալ. Ա­կար յո­լըն ղա­լար­սան, ­Քար­վա­նա ղա­ռըշ տա, գալ: ­ ան բիր մա­ռալ ի­տըմ, Բ ­Բիր չո­ճու­ղա վեր­տը­լար. ­Նա՞­սըլ լա­յեղ գոր­տի­լար: ­Տաղ բի­զըմ, մա­ռալ բի­զըմ, ­Նա՞­սըլ լա­յեղ գոր­տի­լար: ­ ա­նըմ յա­րըմ հար տըր, Բ Ի­գիթ­լա­րըն խա­սի տըր. Աս­մա խան­չալ բե­շըն­դան, ­Դորթ յա­նի ա­բա­սի տըր:

Հավելված 2

Զրույցներ գրողների մասին

Գ­րի­գոր Նա­րե­կա­ցի Գ­րի­քոր Նա­րե­կա­ցին մե ե­թում տղա էր, հո­րից-մո­րից զրկված, ան­բախտ վի­ճա­կով մե­ծը­ցած: Է­նիկ կապ­րիր ի­րան քե­ռի վար­թա­պե­տին քո­վը և մա­լի չոբ­նու­թեն կե­ներ: Ու­ներ ու­րուշ վեց ըն­կեր չո­բան: Էտ ըն­կեր­նե­րը ի­րան ա­նու­նը Խը­շո էին թրե և վրեն կը խնդա­յին: Օր­վա­նըմ մե օ­րը Խը­շո­յին ըն­կեր­ներն ը­սին. - Ծո՛, Խը­շո՛: - Ի՞նչ է,- ը­սավ: - Ա­րի դու քը­նա մա­լին ա­ռա­չը կայ­նե,- ը­սին,- մենք հաց ու­տենք, է­տևե դո՛ւ­ ա­րի, նստե, կեր: Խեղճ Խը­շոն ձեն չհա­նեց. է­լավ, սուս ու փուս, դա­գի­նա­կը ու­մու­զին ա­ռավ, քը­ նաց, մա­լին ա­ռա­չը կայ­նավ: Օ­րը շատ քա­մի էր. Խը­շոն մը­սիր կը: Տը­ղե­քը Խը­շո­յին օր ճամ­փե­ցին, ի­րենք նստան, տա­վար­ճուղ­նին ա­ռաչ փե­րին, կե­րան, կշտա­ցան, Խը­շո­յին էլ բա՛ն չ­թո­ղին: Է­նոր վրեն խըն­դը­լու հա­մար ի­րեն տա­ վար­ճու­ղին մե­չը Էր­կու հատ թի­թեն թրին ու կան­չե­ցին, տվին ձեռ­քը: Խը­շոն տա­վար­ ճու­ղը վե­րուց, բաշ­լա­յեց լվաս­վիլն ու ա­ղոթք է­նե­լը, չուն­քի է­նոր պար­տա­կա­նու­թենն էր` ամ­մեն օր ի­րեք ան­քամ, հաց ու­տե­լեն ա­ռաչ լվաս­վիլ, Աս­սուն փա­ռա­փա­նել, է­տև ու­տել: Ամ­մեն ան­քամ է­նիկ ի­րեն ա­ղոթ­քեն ա­ռաչ կը­սեր. - Տե՛ր Աստ­ված, դու գի­տես օր ես իմ ման­կու­թե­նեն որփ եմ մնա­ցե, ան­տեր, ան­ տի­րա­կան եմ է­ղե, ու­րուշ­նե­րուն դուռն եմ ըն­կե, Տե՛ր, էրկ­նա­յին լու­սա­վոր թա­քա­վոր Աս­ված, մե լու­սըմ բաց իմ ա­ռաչ, մե գի­տու­թե­նըմ տուր ին­ձի, քամ դու­ռըդ, ծա­ռա­յեմ: Լ­վաս­վավ, ա­ղոթքն է­րավ, պրծավ, տա­վար­ճու­ղին հալ­ղես­տա­նը քա­կեց, թափ տվեց ու տես­սավ օր ի՜նչ տես­նի. ի­րեն սև կլիկ հա­ցե­րը դառ­ցել են էրկ­նա­յին լուս, ան­մա­հա­կան հա­ցեր: Հա­ցեն քի­չի­կըմ դուս քա­շեց ու ը­սաց. - Տե՜ր Աստ­ված, մի՞­թե ես ար­ժա­նի էի քու լու­սե­ղեն հա­ցին, ու դառ­ցավ Աս­ված փա­ռա­փա­նեց, բաշ­լա­յեց ու­տե­լը: Եփ օր է­նիկ հա­ցը կու­տեր, տա­վար­ճու­ղեն դուս քա­ շած վախ­տը պակ­սա­ծին տե­ղը կա­վել­նար: Ըն­կեր­ներն օր հե­ռուն նստել, սեյր կե­նեին, թը` ա­շենք Խը­շոն թի­թե­նը հա­ցի տեղ պի­տի ու­տե՞: Տես­սան օր ճե՜ր­մակ լա­վա­շը խը­փըշ­տա­լով նես կու­տա, զար­մանքից լրջա­ցան ու ը­սին. - Ծո՛, ծո՛, հը­լը բա­նի ա­շե­ցեք, թի­թե­նը կե­րավ, թի­թե­նը հա­ցի տեղ կե­րավ: Եվ չորս

թա­րա­ֆեն խըն­դը­լով վրա վազ­զե­ցին: Խը­շոն հա­ցին մեկն օր կե­րավ, ձեռ­քը տա­րավ օր մե­կելն էլ դուս հա­ներ ու­տեր, տղե­քը վրա պրծան ու ի՞նչ տես­սան` թի­թե­նի տեղ` էրկ­նա­յին հաց: Ըս­կը­սե­ցին ի­րար է­րես ա­շել ու պա­ղան, մնա­ցին: Խը­շոն գլխու չըն­կավ, չուն­քի բա­նի է­ղե­լու­թե­նը չի­տեր: Տը­ղե­քը էտ բա­նի հա­մար մա­լը թե­զըմ թա­փե­ցին գեղ ու, հա­ցը ձեռ­քե­րը, վազ­զե­ցին վար­թա­պե­տին քո­վը: Վար­թա­պե­տին օր բա­ցատ­րե­ցին, է­նիկ ը­սավ. - Որթ­յակ­ներս, է­նիկ մե ան­մեղ տղա­յիմ Աստ­վա­ծու­թան տված ցու­ցումն է (Ա­նուշ ապ­լա­յի պա­տու­մի տար­բե­րա­կում տա­վա­րած­նե­րը հան­դի­պում են ջրա­ղա­ցի համար ջրանցք կա­ռու­ցող­նե­րին. այս և հաջորդ երկու համեմատումը կազմողինն է): Վար­թա­պե­տը Խը­շո­յի հրա­շա­գոր­ծութ­յունն ի­մա­նա­լով, է­նոր նախ­րեն ետ ա­ռավ: Էտ վախ­տե­րը վան­քին հա­մար մե ջա­ղաս­կըմ կը շի­նեին: Ջաղ­չին հա­մար վազ­զան ջուր չկար: Գու­զեին օր ծո­վեն մե հնար­քով ջուր վեր առ­նեն ու ջա­ղաս­կը դառց­նեն: Էտ բա­նին վրա կաշ­խա­տեին կը տաս­վեր­կու ուս­տես­տան: Էտ ուս­տես­տա­նը ամ­մեն բան է­րել էին, հը­մը մե բա­նիմ դեմ էին ա­ռե. բան­դին տե­ղը մե մեծ քա­րըմ կար. ինչ­ քան օր կաս կե­նեին, էր­կը­թե չի­վի­նե­րը կու­տա­յին, քա­րը չէր տրա­քի, կա­սը ղապ­պաղ կու­տար ու կանց­նիր կը: Օ­րը շա­փաթ օր էր, լու­սը` կի­րա­կի: Վար­թա­պե­տը Խը­շո­յին հաց տվեց ու ճամ­փեց ուս­տես­նուն, հետն էլ ը­սավ. - Որ­թիս, թը կըր­նաս, բա­նըմ էլ օք­նե է­նոնց: Գիր­քո­րը հացն ա­ռավ, բառ­ցեց ա­վա­նա­կին, ըն­կավ ճամ­փա: Ուս­տես­տա­նը Գիր­ քո­րին հռչա­կը ի­մա­ցել էին. եփ օր է­նոր տես­սան, ճվա­ցին. - Գիր­քորն է­կավ, տը­ղեք, Գիր­քորն է­կավ, ու վրա պրծան: Գիր­քո­րը հա­ցը ա­վա­նա­կին վրա­յեն վեր ա­ռավ, ը­սավ` կե­րեք, խմեք: Ուս­տես­տա­նը հա­ցի կե­րու­թու­նը մըտ­յան է­րին. բաշ­լա­յե­ցին հարց ու փորց է­նելը, թե` Գիր­քոր ջան, էս ջրի ճամ­փին օր­թեն դեմ ենք ա­ռե այ­սի քա­րին, չենք կըր­նա ճեղ­ քե. հը­նար ու­նիս, հը­նա­րըդ տե՛ս: Գիր­քորն ը­սավ. - Է­տիկ հեչ, դուք նստե­ցեք հա­ցերդ կե­րեք, ես հի­մի է­տոր հը­նա­րը կե­նեմ: Ը­սելն ու ծե­րին (կտու­ցա­ձև մուրճ, ո­րով քա­րի վրա կաս-ա­կոս են փո­րում, ա­պա պող­պա­տե սե­պե­րով քա­րը ճեղ­քում) առ­նե­լը մեկ է­ղավ: Մո­տե­ցավ քա­րին, վրեն խա­ չա­ձև գիծ քա­շեց, Աս­ված կան­չեց ու ը­սավ. - Ծո՛, օրհ­նած քար, տաս­վեր­կու ուս­տեն ի՞նչ կը տան­ջես. Աս­սու օ­ղոր­մու­թենո­վը տրա­քե ա­շեմ (Ա­նուշ ապ­լա­յի փո­փո­խա­կում վար­պետ­նե­րը շղթա­նե­րով կապ­կպում և մի քա­նի լուծ եզ­նե­րով քա­շում են այդ ժայ­ռը): Գ­րի­գոր Նա­րե­կա­ցին նստում է լծին և` «­Դե՛ բա­լամ եզ­ներ, քա­շե­ցեք ա­շեմ»: Այդ ա­սե­լուն պես ժայ­ռը տե­ղա­հան­վում է, և քա­րը մեչ­տե­ղեն հա­զար կը­տոր ըլ­լի­լը մեկ է լի­նում: Ուս­տեստա­նը ու­տե­լը մըտ­յան է­րին, օտ­վին գետ­նեն կը­ռավ: Է­նոն­ցեն մե­կը ա­փալ-թա­փալ վազ­զեց վանք, օր աշ­կի­ լուս է­նե վար­թա­պե­տին:

- Հա՛յ սուրփ, ը­սավ, չես ը­սե, մեր Գիր­քո­րը էս­ման-էս­ման հրա­շա­գոր­ծու­թեն գոր­ ծեց, քա­րը հա­զար կտոր է­րավ: Վար­թա­պե­տին օտ­վին գետ­նեն կը­ռավ: Գիր­քո­րի հռչա­կը սաղ աշ­խա­րը հրա­տա­ րակ­վավ: Ուս­տես­տա­նը Գիր­քո­րին հետ ի­րի­կունն է­կան տուն: Է­կան, քնան, լու­սը կի­րա­կի` վեր է­լան օր Գիր­քո­րը չկա՜: Է­սան զար­կին, է­նան զար­կին, չգտան: Դու մի­սե, Գիր­քո­րը ժո­ղովր­թի­ն աշ­կեն թո­ղել փա­խել էր, չուն­քի է­նիկ միշ­տա կը­սեր, թը ես ար­ժա­նի չեմ, օր մար­թիք քան, ին­ձի սրփի տեղ թը­նեն: Գիր­քո­րը էս­տից օր փա­խավ, շատ քը­նաց, քիչ քը­նաց, էտ էլ Աստ­ված գի­տե, հասսավ մե գե­ղըմ, դառ­ցավ մե աղ­քատ, տնանկ մար­թում ծա­ռա (Ա­նուշ ապ­լա­յի պա­տու­մի տար­բե­րա­կում Գ­րի­գո­րը ոչ թե ծա­ռա է դառ­նում, այլ պա­տա­հա­բար հան­ դի­պում է այդ աղ­քատ մար­թուն այն ժա­մա­նակ, երբ վեր­ջինս պար­տա­պան­նե­րին ցո­րեն բա­ժա­նե­լիս է լի­նում): Խեղճ վար­թա­պե­տը էս­թուն ըն­կավ, էն­թուն ըն­կավ, Գ­րի­ քորին չը­կըր­ցավ գտնի օ­րա, մե այ­տա­րա­րու­թե­նըմ տվեց աշ­խը­րին. «­Վեվ օր էս­մանէս­ման նշան­նե­րով ման­չըմ տես­նի, Աս­ված սի­րո­ղը թող բռնե, է­սինչ վան­քը փե­րե»: Իսկ Գ­րի­քո­րը չկա՜ր ու չկար: Գա­րու­նը է­կավ, Գ­րի­քո­րին ա­ղեն բաշ­լա­յեց ցան­քը: Ի­րար հետ կեր­թա­յին, ցան­քը կե­նեին, քու­քա­յին: Շատ էլ ցա­նե­լու բան չու­նեին: Ցան­քը պրծան, վրա հաս­սավ գա­ րու­նը (այ­սինքն` ա­մա­ռը): Է­կավ քա­ղին ժա­մա­նա­կը: Գ­րի­քո­րը ա­ղին հետ հա­ցը քա­ ղեց: Օ­րա­նը փե­րին, կալ է­րին, ծե­ծե­ցին, թե­ջը զար­կին, մե­մե տես­սան օր չորս թա­րա­ ֆեն պարտ­քա­տե­րե­րը վրա պրծան: Գրի­քո­րին ա­ղեն, ձեռ­վին ծո­ցը թրած, կայնավ մնաց: Գրի­քորն ը­սաց. - Ա­ղա՛, ին­չի՞ շվա­րած մնա­ցիր: - Ի՞նչ է­նեմ,- ը­սավ օ­ղուլ,- տես­նի՞ս կը, ու­նե­ցած­նիս էս է: Պարտ­քե­րըս օր տամ, տա­կը բան չի մնա: - Փե՛ կո­տը,- ը­սավ Գիր­քո­րը,- Աս­սու ձեռ­նեն ի՞նչ է պրծե, օր է­տիկ պրծնի: Կոտն ա­ռավ, ծո՛ւնկ չո­քեց թե­ղին ա­ռա­չը, Աստ­ված փա­ռա­փա­նեց, ի­րեն ա­ղոթքն է­րավ ու ը­սավ. - Պարտ­քա­տե­րե՛ր, փե­րե՛ք ջը­վալ­նե­րը: Կան­չեց, ի­րեն ձեռ­քո­վը ցո­րե­նը չա­փեց ու տվեց, չա­փեց ու տվեց, ամ­մե­նին ի­րեն տե­ղը ճամ­փեց: Ա­ղեն էտ վախ­տը շվա­րած կայ­նե-մնա­ցել էր, չէր հաս­կը­նա, թե ին­քը ուր­տե՞ղ կը գտնվի: Աշ­կին տը­կով ցո­րե­նին թե­ջին օր կա­շեր, տես­նիր­կը, օր քա­նի ­Գրի­քո­րը կո­տը թե­ջին կը զայ­ներ, ցո­րե­նը ջվա­լը կը լը­լեր, թե­ջը էն­քա­նեն ա­վե­լի կուռ­չեր, շա­տը­նար կը: Էս մար­թը էս­տեղ ա­վե­լի շվար մնաց: Համ­բավն ըն­կավ գե­ղը, ան­ցավ գե­ղա­նը: Գիր­քո­րը տես­սավ, օր ի­րեն պի­տի երկրպա­քեն, գլոխն ա­ռավ ու մե քա­րեմ փա­խավ: Եփ օր փա­խավ, դեմ ա­ռավ մե դու­րան մեյ­դա­նիմ: Տե­րըդ մեռ­նի դու­րան. մե ծերն էս­տեղ է, մե­կե­լը չկա: Էս դուրա­նին

մե­չը է­նիկ տես­սավ մեծ-մեծ ե­ղըն­ներ: Գի­շե­րը վրա հաս­սավ: Գիր­քո­րը մնաց ե­ղը­նուն մե­չը ու ինքն ի­րեն դի­շիմ­միշ կըլ­լիր, թե Տեր Աստ­ված, էս ի՞նչ է իմ վի­ճա­կը. ո՞ւր եմ ես, ին­ձի ին­չի՞ կը տան­ջես: Էս մտած­մուն­քին հետ էր, մե­մե ա­շեց օր գայ­լե­րի ու­լու­լո­ցին ձե­նը մո­տե­նա կը ի­րեն: - Տե՜ր Աստ­ված,- ինքն ի­րեն մը­տա­ծեց, ը­սավ,- մի՞­թե իմ ա­ջա­լըս է­կել է, մի՞­թե գայ­լե­րուն բա­ժին պի­տի դառ­նամ: Մե­մե ա­շեց օր ի՜նչ ա­շեց, էր­կըն­քեն կան­թե­ղի պես բա­նո­վըմ գայ­լե­րուն ամ­մեն մե­կին ա­ռան­ձին-ա­ռան­ձին հաց ի­չավ: Գայ­լե­րը կե­րան ու քը­նա­ցին: Գրի­քո­րը, ե­ղը­նին մեչ մտած, սեյր կե­ներ: Գի­շե­րը ցուրտ էր. մե կեր­պըմ լու­սա­ցուց: Եփ օր լու­սա­ցավ, Գրի­քո­րը տես­սավ, օր էր­կըն­քի դռնե­րը բաց­վե­ցան. Հայր Աս­վածն է­րևաց` ա­թո­ռին նստած, հրեշ­տակնին բո­լո­րը բռնած: Գիր­քո­րը սուրփ հո­քով լցվե­ցավ: Խեյ­լըմ օր ան­ցավ, է­լավ նըստավ խրցիմ վրեն, էր­կըն­քի դռնե­րը փակ­վե­ցան: - Է՛ս­ ինչ էր,- ը­սավ: Ին­չի՞ էր­կըն­քին դու­ռը փակ­վե­ցավ: Էն­տից է­տև նստավ մե ու­ րուշ խրցիմ, մե­մե մե ու­րու­շիմ, վեր­չը էր­կըն­քին բան չտե­սավ: Էս ան­քամ է­լավ նստավ ա­ռաչ­վա խրցին ու տես­սավ, օր բիր­տան էրկն­քի դռվին բաց­վան: Հի­մի ըսկըսեց էտ խրցին խո­տե­րը մեկ-մեկ ձեռքն առ­նել ու հետն էլ էր­կինք ա­շել: Ամ­մեն խո­տին էս­ման ձեռք տա­լով՝ գտավ է՛ն խո­տը, որն օր հրաշք ցուց կու­տար: Ի­տիկ օր գտավ, էս ան­ քա­մին ա­վե­լի լրումն ա­ռավ: Լ­րումն օր ա­ռավ, ը­սավ. - Օ՜յ Աստ­ված, մի՞­թե ես ար­ժա­նի էի, օր տես­նեի քու լուս է­րե­սըդ: Նս­տավ, էր­կան ու բա­րակ մտա­ծեց: Հի­մի էս խոտն ի՞նչ է­նեմ, ը­սավ ինքն ի­րեն: Ծո­ցըս պայե՜մ, պի­ տի չոր­նա, թա­փի, կո­րի: Թե չտա­նի՜մ, հրա­շա­գոր­ծու­թե­նեն պի­տի զրկվիմ: Ո­րո­շեց միան­քա­մից փռշել, կուլ տալ: Էտ­մա­նե է­րավ: Փռ­շեց, կուլ տվեց ու ճիպտան էր­կըն­ քին դռնե­րը լեն-լեն բաց­վե­ցան: Մեր Գրի­քորն էտ­տից է­լավ քը­նաց դե­մի մե քա­ղա­քըմ, ուր­տեղ օր կապ­րեին իսկա­կան քրիս­տո­նա­կան հա­յե­րը: Հաս­սավ քա­ղա­քը, մտավ մե պա­ռա­վիմ տու­ նը: Գիրքո­րը մնաց մե գի­շե­րըմ: Պա­ռա­վին հետ հաց կե­րավ, ջուր խմեց: Մե­կել օ­րը տեսսավ, օր պա­ռա­վը կու­լա կը: - Ի՞նչ է է­ղե, օր կու­լաս,- հարց­րեց պա­ռա­վին: Պա­ռա­վը ը­սավ, թե տաս­վեր­կու հատ հա­վի ծիք­ծիք թնդրին մե­չը սատ­կել են, տա­ նիր­կը օր թա­փեր չեփ­լի­կը: - Մա­մի, մի վա­խե­նա, մեծ է Աս­սու օ­ղոր­մու­թու­նը: Դու քը­նա,- ը­սավ Գրի­քորը,ին­ձի հա­մար մե խմե­լու ջու­րըմ փեր, ես է­տոնց խոսք կը հաս­կըս­նեմ: Ը­սավ ու ձեռքն ա­ռավ մա­ղով­ սատ­կած ծիք­ծիք­նե­րը: Պա­ռա­վը դիո­րի ծեծ­կը­վե­լով ախ­պու­րը քնաց է­կավ, Գիր­քո­րը ծիք­ծիք­նուն ձեռք տվեց, հետ­նե­րը խո­սակ­ցու­թեն է­րավ, ը­սավ. - Թը­ռե՛ք, ձա­քե­րըս, թռե՛ք մե­րե­րուդ քով: Ծիք­ծիք­նին 0՛ սա­հաթ սաղ­ցան ու ըս­կը­ սե­ցին ճըվ­ճը­վալ: Գիր­քորն է­նոնց մո­րը տվեց ու ինք­նա ու­րախ-ու­րախ է­նոնց վրեն կա­շեր: Ծիք­ծիք­նին կոչ­կո­չա­լով մո­րը հետ կեր­թա­յին, եփ օր պա­ռա­վը նես մտավ ու

ու­րա­խու­թու­նից էլ շատ զար­մա­ցավ: Է­ղե­լու­թենն օր ի­մա­ցավ, ըն­կավ Գիր­քո­րին օտ­ գին: Գիր­քորն է­նոր վեր հա­նեց, ջու­րը խմեց, նստավ: Էս բանն օր պա­ռա­վը հրա­ տա­րա­կեց, քաղ­քին շեն­լի­կը ի­րար ան­ցավ: Դիո­րի է­նոնք թա­փան պա­ռա­վին տու­նը, Գիր­քորս գլոխն ա­ռավ, է­լի փա­խավ: Էն էր, գու­զեր քաղ­քեն դուս քար, վան­քին լու­սա­ րար տի­րա­ցուն է­նոր թևը բռնեց: - Ո՞ւր կեր­թաս,- ը­սավ տի­րա­ցուն,- էր­կին­քը ժուռ քու­քա­յինք, գե­տի­նը գտանք, էլ ո՞ւր պի­տի պրծ­նիս մեր ձեռ­քեն: Գիր­քո­րին տա­րան վանք: Հա­քու­ցին հրա­շա­լի ըս­քերք­ներ (զգեստ­ներ) ու թրին կա­մու­նե­թը (կա­բի­նե­տը): Վան­քը կը­սեն թե մե­կեն լու­սա­վոր­վավ: Էս է­ղավ ու էս, ու Գիր­քո­րը աշ­խար չըմ­տավ: Դառ­ցավ վար­թա­պետ ու սկսեց թարք­մա­նել (ստեղ­ծա­գոր­ծել) ի­րեն Նա­րե­կը, հա­զար ու մեկ ան­վա­նով: Ի­րեն հո­քին սուրփ ըլ­լե­լով, գիրք­նե լուս հո­քով լցվե­ցավ: Է­նիկ գըր­վավ Աս­սու բեյ­նով, Ասսու շնչով, է­տոր հա­մար էլ­ Նա­րե­կը դառ­ցավ կրո­նի գրքե­րուն մեչ ամ­մե­նեն ունթու­նա­կա­նը աշ­ խը­րին վրեն: Նա­րեկն օր թարք­մա­նեց պրծավ, է­նոր ա­նու­նը աշ­խը­րին մեչ մնաց Սուրփ Գ­րի­ գոր Նա­րե­կա­ցի:

Աշ­շըղ Ջի­վա­նին մշակ Ջի­վա­նին ջա­յիլ վախ­տը Չան­դու­րա մշակ կըլ­լի: Ի­րեն ըն­կեր­տան­ցը հետ գիշեր­ նե­րը ք­նի կը մա­լին քո­վը: Մե օր­մե ա­ռա­վոտ վեր կել­լե, ըն­կեր­տան­ցը կը­սե. - Ես ա­ղոն­ցը տնեն փախ­չիմ պի­տի: - Է՛, ին­չի՞ կը փախ­նիս,- կը­սեն տղե­քը: - Է­նոր հա­մար կը փախ­նիմ, օր ես պի­տի էր­թամ աշ­շը­ղու­թեն է­նեմ: - Ծո՛,- կը­սեն տղա­քը,- աշ­շը­ղու­թե­նը քու ի­տի ղոռ-ղոռ ձե­նի՞դ պի­տի ուր­միշ քա, թե՞ ի­տի փա­տե ձեռ­վը­նուդ: Ա­րի կըլ­լի, թար­կը տուր, նստե վար: - Չէ՜,- կը­սե,- ես գի­շե­րը է­րա­ծըս տես­սա, օր աշ­շըղ պի­տի ըլ­լիմ: - Է՛, է­րա­ծըդ պատ­մե հը­լը, ա­շենք ի՞նչ տես­սար: - Տես­սա, օր գի­շե­րը փե­րին մե կո­տըմ կո­րեկ գլխես դա­րի­վար լցին: Էս խոս­քը կը­ սե ու փախ­նի կը, շի­տակ կեր­թա Ղար­զաղ: Ա­ղան կա­շե, օր մշա­կը չկա: Կեր­թա ըն­կեր­տան­ցեն խա­պար կառ­նե, կը­սեն. - Ա­ղա, մշա­կըդ փա­խավ, քը­նաց ի­րենց գե­ղը: Ա­ղան կեր­թա է­տը­թին, հաս­նի կը Ղար­զաղ, հո­րը կը­սե` Տ­ղեդ է­կե՞լ է: - Հա՛,- կը­սե հա­րը,- հը­մը չի­տեմ` ին­չի՞ է է­կե: - Հը­լը կան­չե քա,- կը­սե ա­ղան,- հար­ցը­նենք ին­չի՞ է է­կե, ին­չե՞ն է դժգոյ, ա­շենք, թե ա­խըր մե պատ­ճա­ռըմ կա:

Կան­չեն կը, քու­քա, հար­նա, ա­ղա­նա հարց­նեն կը պատ­ճա­ռը թե` օ­ղուլ, ին­չի՞ ես է­կե: - Է­կել եմ, օր էլ մը­շա­կու­թուն չե­նեմ,- կը­սե տը­ղան: Ես աշ­շը­ղու­թուն պի­տի է­նեմ: Իմ զբաղ­մուն­քըս է­տիկ տի ըլ­լի: Հար­նա հեր­սո­տի կը, տղուն կըս­տի­պե, օր դար­տակ բա­նե­րուն վրա ժա­մա­նակ չը­վատ­նե, բայց իլ­լաջ չիլ­լի, չի էր­թա: Ա­ղան քոռ-փոշ­ման դառ­նա, կեր­թա ետ: Սուլ­դա­յի մե­չը էն վախ­տը համ­բա­վա­վոր աշ­շըղ Սիա­յին (­Ղա­րա Ղա­զար) կար: Ջի­վա­նին կել­լե, կեր­թա ա­նոր տու­նը: Կեր­թա, բա­րև կու­տա, կը­սե. - Ուս­տա Սիա­յի, ես է­կել եմ, օր քո­վըդ աշ­կերտ մնամ: - Ծո՛, կը­սե, դու ո՞ւմ տղան ես: - Ես ղար­զաղ­ցի է­սինչ մար­թու տղեն եմ,- վճռա­կան տո­նով կը­սե տղան: - Է, լա՜վ, դու բա­նըմ օ­րա գի­տե՞ս, օր է­կել ես: - Բա­նը­մա չի­տեմ, կը­սե. հը­մը պի­տի սոր­վիմ: - Լա՛վ, կը­սե, օր գու­զես, կե­ցի, սոր­վե: Ար­թըղ մնա կը աշ­կեր­տու­թան: Սիա­յին է­սոր չա­լել կու­տա, եր­քել կու­տա, քիչ-քի՜չ սոր­վես­նե կը: Ջի­վա­նին սավ­դան կը ցը­գե ուս­տի՜ն, սա­զի՜ն, ա­րես­տի՜ն, օր զօր ու գի­շեր չա­լե­ կու, չա­լե կը: Կանս­նի մե ժա­մա­նակ, տես­նի­կը օր ի­րեն ուս­տան դիո­րի մե բա­նըմ խրատ կուտա, ին­քը իր­մեն տաս­սը բան կստեղ­ծե կը: Սիա­յին կը զար­մա­նա՜, թե` էս տղան էս ի՜նչ կե­նե, էս բա­նե­րը ո՞ւր­տից կը թարգ­մա­նե: Վեր­չը, մե քիչ ժա­մա­նակ օր կանս­ նի, Ջի­վա­նին դի­մե կը իր ուս­տին, կը­սե. - Ուս­տա, ին­ձի ուս­տա հա­նե, օր էր­թամ պի­տի: Սիա­յին չի ու­զե բաց թող­նել, չուն­ քի տես­նի­կը, օր Ջի­վա­նե­ցեն ա­վե­լի բան կը սոր­վի, քանց թե ին­քը կը սոր­վես­նե: - Է՜, լավ, կը­սե, օ­ղո՛ւլ,- ո­րոշ ժա­մա­նակ անց­նե­լուց հե­տո,- եփ օր չես կե­նա, ուս­ տա հա­նենք: Կան­չե կը ի­րեն գիտ­ցած աշ­շըղ­նե­րուն, քու­քան թոփ կըլ­լին, հաց­կե­րույթ կե­նեն, է­տև է­սոր ա­նու­նը փո­խեն­կը ու թը­նեն կը Աշ­շըղ Ջի­վա­նի, քա­նի օր ջա­յիլ ջի­վան է է­ղե: Փե­րեն է­սոր մե սա­զըմ կը բաշ­խեն, նո­րեն նըս­տես­նեն եր­քել կու­տան: Էս ու­րա­խութ­ յան ա­ռի­թով էլ Ջի­վա­նին մե քա­նիմ բան կը­սե, աշ­շըղ­նե­րը բիտ­տուն կը զար­մանան է­նոր մար­քա­րեու­թան վրա: Ար­թըղ ա­ռոք-փա­ռոք ճամ­փու կը թը­նեն, կը­սեն. - Քը­նը, օ­ղուլ, Աստ­ված հե­տըդ ըլ­լի: Էտ­տից կել­լե, կեր­թա շի­տակ Թիվ­լիզ: Թիվ­լի­զու ղայ­ֆա­խա­նեն ամ­մեն օր չալե­ կու, ու­րա­խաս­նե կը բիտ­տու­նին: Հե­տո` Գ­յում­րի-Ա­լեք­պոլ: Գ­րե ու կստեղ­ծա­գոր­ ծե, եր­քե, չա­լե­կը տևա­կան մի ժա­մա­նակ էլ Ա­լեք­պո­լում, դիո­րի 1895 թվա­կա­նը` հայ ա­շու­ղա­կան ար­վես­տը բարձ­րաց­նե­ կը նոր մա­կար­դա­կի: Ջի­վա­նին ստեղ­ծե կը նաև իր դպրո­ցը, բուն ժո­ղովր­դա­կան (գեղջ­կա­կան) մո­տիվ­ներ կը փե­րե ա­շու­ղա­կան եր­

գար­վեստ` իր եր­գով զար­գաց­նե ու հարս­տաց­նե կը Նա­ղաշ Հով­նա­թա­նի հիմք թը­րած և Սա­յաթ-նո­վա­յի զար­գաց­րած եր­գար­վես­տի ա­վան­դույթ­նե­րը: Ա­լեք­պո­լում Ջի­վա­ նին մեծ սի­րով կապ­վի կը ա­շուղ­ներ Մա­լու­լի, Զահ­րիի, Ղեյ­րա­թիի, Ֆի­զա­յիի և այ­լոց հետ. նրանց կող­մից էլ կընտր­վի ուս­տա­բա­շի` գլխ. վար­պետ:

Զ­րույց­ներ Վա­հան Տեր­յա­նի մա­սին (­Շու­շան ապ­լա­յի պատ­մա­ծը) Վա­նոն ին­քը ճեր­մակ, չայ­րան գըն­տը­լիկ ման­չըմ էր: Է­նոր հետ պզտկուց մո­տիկ դրկցի տղա էինք: Է­նոնք շախ­գամ ցա­նել շատ գի­տեին, մե­րա խել­քը, միտ­քը շախ­ գամն էր: Գու­զեինք օր Վա­նո­յին տըլ­մըզ­տեինք ու շախ­գա­մը փե­րել տա­յինք: Է­նոր հա­մար կը­սեինք. - Վա­նո, էր­թանք Քռ­չե­րը (ժայ­ռե­րը) խաղ­լու, որ հենց Տեր­տե­րանց տա­նը մո­տիկ էին: Մեն­քա օր խաղ­լու կեր­թա­յինք, հետ­վը­նիս ան­պայ­ման քի­չըմ ու­տե­լու բան կը տա­նեինք: - Դուք հավ­կիթ փե­րեք, ե­սա` շախ­գամ,- կը­սեր Վա­նոն: Հա­մա­ձայն կըլ­լեինք, տռճիկ տա­լով վազ­զեինք կը տուն: Ա­մեն­քըս ի­րեն խոսք տվածն օր կը փե­րեինք, կեր­թա­յինք Քռ­չերն ու բաշ­լա­յեինք կը թի­թեն ժող­վե­լը: Տներեն յա­մաղ (յուղ­հա­լիկ) կտա­նեինք ու օ­ջա­ղը կը վա­ռեինք, յա­մա­ղով հավ­կի­թը կը խա­շեինք: Շատ վախտ էտ խա­շած հավ­կըթ­նին կու­տա­յինք Վա­նո­յին, օր է­նիկ էր­թար շախ­գը­մի: Կեր­թար ի­րենց բոս­տա­նը, հը­մը չէր ղը­մը­շի, օր խո­շոր­նե­րեն փե­րեր. մանդըռ­նե­րը ժող­վեր, փե­րեր կը մե­զի: Մե օր­մա էն­քան քիչ փե­րեց, օր բիտ­տու­նին չըհաս­սավ: Ձեն չհա­նե­ցինք, ը­սինք` լավ, ջա­նըմ, մեր Վա­նոն է. մե­մա տես­սար էն­քան կը փե­րեր, օր մե քա­նիմ հատ կը հաս­նիր ա­մեն մե­կիս: Մե­կել օր­վա հա­մար մի­շա­վա­րա օր է­րինք, Վա­նոն ը­սավ. - Տ­ղեք, էք­վան օր քանք, դուք հավ­կըթ­նե­րը է­լի հում-հում փե­րեք, չե­փեք, դուք տվեք ին­ձի, ես շախ­գամ շատ կը փե­րեմ: Հա­մա­ձայ­նանք ու էք­սի օրն էլ թոփ է­ղանք, հում հավ­կըթ­նե­րը տա­րանք, տվինք Վա­հա­նին: Վա­հա­նը ձու­թը բե­րա­նը ծա­մե­լեն առաչ էր ըն­կե, կեր­թար կը սեի­զի պես, մեն­քա` է­տը­թին: Հավ­կըթ­նին օր ա­ռավ, գե­ զընա­սավ­տի­գըմ Վա­նո, քը­նաց ու էլ չե­կավ: Մեր հեր­սը շատ-շատ է­լավ, մի­շա­վա­րա է­րինք, թե ի՞ն­չըղ է­նենք, օր է­տոր հա­խեն քանք: Տ­ղա­քը գլոխ չը թրին. ես էի, օ­ղորմած հո­գի Յա­ղութն էր, Դես­տիկն էր, Բեթ­խենն էր` բիտ­տուն­նա ախ­չիկ: Էք­սի օրն օր է­կանք, ը­սինք. - Յա­վա՛շ, Վա­նո մանչ, յա­վաշ, ա­շե քու հա­խեդ քու­քանք թե չէ: - Դուք ին­ձի ի՞նչ պի­տի է­նեք,- ը­սավ Վա­նոն,- շատ-շատ շախ­գամ տի գող­նաք. ե­սա ձե­զի վեր­տեղ օր բռնե­ցի, էն­տեղ քե­թըկ կու­տամ:

Մենք էն­քան միա­միտ էինք, օր գի­տեինք, թե Վա­նոն մեր հավ­կըթ­նին ա­ռել, տա­ րել ի­րիս­կանն է տվել: Դու մի՛սե, մեզ­նեն օր կը ջոկ­վի, կեր­թա տուն, բըն­կըլտո­ցե­նա է­լի մե քա­նիմ հավ­կիթ կը գող­նա, մե ա­ծան հա­վըմ կը բռնե ու կեր­թա խոտնո­ցը: Խոտ­ նո­ցին քո­վը Վա­նոն մե տուն­տու­լի­կըմ էր շի­նե: Հավ­կըթ­նին սաղ թը­նե կը տուն­տու­լի­ կը, էս ա­ծան հավ­նա վը­րեն, օր թուխս նստի: Խեղճ հավ­նա ա­ծան հավ, է՜, խելքդ ի՞նչ կը կըտ­ռե, թուխս կըր­նա՞ նստի: Տուն­տու­լի­կի դու­ռը քա­րով վեր կը շա­րե ու քու­քա տուն: Է՛, Վա­հա­նի շատ պետքն է, թե հա­վը թուխս չի նստի: Ի­րի­կուն օր կըլ­լի, ի­րիս­ կի­նը կա­շե օր մե հա­վըմ պա­կաս է: Նես ու դուս կե­նե, չկա, կը­սե. - Տեր­տեր, մեր բայլ­լը­լի չթչթիկ հա­վը չկա: - Ինչ է­նեմ, չկա, ա­շե, գտի,- կը­սե տեր­տե­րը,- հա­վե­րուն ղո­րուխ­չին դու ես: Քա­նիմ օր է­տև մենք ախ­չըկ­նե­րով մի­շա­վա­րա է­րինք, քը­նա­ցինք Վա­նո­յենց բոս­ տը­նեն շախ­գամ գող­ցանք: Ես իմ փա­յըս օր տուն տա­րա, մե­րըս տես­սավ: Վա­նոն կա­շե կը օր շախ­գա­մը գող­ցած է, ի­րան ի­րան կը­սե. «­Կա, չկա, է­սիկ էն ախ­չըկ­նուն է­րածն է»: Քու­քա մեր տու­նը, մորս կը­սե. - Թա­քուն շա­քար, Շու­շա­նը շախ­գամ փե­րել է ձե­րը: Մար­սա կը­սե` հա, ձեռ­քը քա­նիմ հատ կար: Վա­նոն կեր­թա տուն, մեծ ախ­պո­րը` Ա­րա­մին խա­պար կու­տա, թե ախ­չըկ­նին շախ­գա­մը գող­ցել են: Մե­մա ա­յեմ` Ա­րա­մը քու­քա մե­րը: Մերս ա­յեց օր բա­նը ղա­պա­ցավ, էս ան­քա­մը ին­քար է­րավ: Ա­րա­մի էտ­տե­ցեն Վա­հան­նա է­կավ ու կը­ռի­վը ըն­կավ մեր մե­չը: Ես ա­ռա ճակ­կը­լը, է­նոնք` ա­կի­շը, զար­կինք ի­րար: Մերսա ան­ցավ է­նոնց թա­րա­ֆը, ու ես լա­ցի: Էք­սի օ­րը սա­պախ­տան վայ­նան ըն­կավ, թե չեք ը­սե, ի­րիս­կի­նը չըթ­չը­թիկ հա­վը գտել է: Է­տև ի­մա­ցանք օր տեր­տե­րը քը­նա­ցել է խոտ­նոց խոտ փե­րե­լու, ան­գը­ճին հա­վի ձեն է ըն­կե ու, ձե­նին էր­թը­լով էլ, հա­վը գտել է: Ի­րիս­կի­նը կեր­թա տուն­տու­լի­կի դու­ռը կը քա­կե, կա­շե օր հավն ու օխ­տը հատ հավ­կիթն էլ մեչն են: Վախ­տըմ օր ան­ցավ, Վա­հա­նի հետ է­լի բա­րը­շանք, է­ղանք ա­ռաչ­վա պես: Հի­մի խո­րուրթ կե­նենք, թե ի՞նչ փե­րենք, օր էր­թանք գե­ղեն դուս, լավ տե­ղըմ գտնինք, ըշ­ տը է­փենք, ու­տենք ու խա­ղանք: Ը­սինք` ա­րիք կա­րաք գող­նանք: Ամ­մեն մե­կըս մեր տնե­րեն կա­րա­քը քիչ-քիչ գող­ցանք, փե­րինք, հը­մը դուս է­կավ օր բիտ­տու­նին­սա ա­ղի կա­րաք է է­ղե: Քը­նա­ցինք ախ­պը­րին քո­վի մա­րա­քը, հա­ցը բրթե­ցինք ու բաշ­լա­յե­ցինք ճը­մուռ է­նե­լը: Ճը­մուռ է­րանք պրծանք, Վա­հա­նը փան­չեն զար­կեց, ճմու­ռը տա­րավ բե­րա­նը, էս­թուն ծա­մեց, էն­թուն ծա­մեց, ա­շեց օր ու­տե­լու բան չէ: Մեն­քա փոր­ցեցինք ու թո­ղինք: Վա­հա­նը չու­զեց, օր ճմու­ռը թա­փենք, ը­սավ` կե­ցիք, ես էր­թամ Լու­լու­կենց Օս­կան ա­ղա­մուն կան­չեմ, թող քա ու­տե: Կան­չեց: Ճը­մուռն է­նոր տվինք, քը­նա­ցինք: Էք­սի օ­րը ի­մա­ցանք, օր Օս­կան ա­ղա­մին ճմու­ռը կե­րել, վրեն էնքան ջուր է խը­մել, օր քիչ է մնա­ցե գի­շե­րը մեռ­նի: Խա­պարն օր տղո­ցը ան­գաճն ըն­կավ, Վա­նոն ը­սավ. - Յա­ման գի­տի, չըլ­լի թե դուս ը­սեք, չուն­քի ա­ղա­մին օր մեռ­նի, մե­զի կը բռնեն,ընդ­հա­նու­րիս զգու­շաց­րեց Վա­նոն, ինքն էր, ա­խըր, է­նոր քը­նա­ցե կան­չե:

Մե օր­մա Վա­նո­յի Նախ­շուն քու­րո­չը հետ քը­նա­ցինք ղմու: Վա­նոն թե` ե­սե քու­ քամ: Մենք չէինք ու­զե, թե քու­քա քը­թե­րես կը փե­րե, մե­զի խայ­տա­ռակ կե­նե: Չէ, մե­զի ան­գաճ չե­րավ. սև մաշ­կա շունն ա­ռավ ու ըն­կավ ար­տե­րը: Մենք ղմի կը ժող­վենք, է­նիկ ի­րեն հա­մար ավ­ճու­թեն կե­նե, շու­նը կը ցը­գե լո­րե­րուն էտ­տին, լո­րե­րը կը թըռ­չին: Էտ օր­նե էտ­ման ար­տե­րը կոխ­կըռ­տեց ու է­կանք տուն: Մե օր­մե խո­րուրթ է­րինք, օր էր­թանք ժա­մին դու­ռը կրակ վա­ռենք: Հը­մը մեծե­րը մե­զի կրակ չտվին: Վա­հա­նը Հա­մա­սին ը­սավ. - Հա­մաս, ա­րի կրա­կը դիր ջե­բըդ, էր­թանք ժա­մին քով: Հա­մաս, դու Հա­մա՜ս, կը­ րա­կը թրեց ջե­բը ու, դիո­րի ժա­մին հաս­նի­լը, ջե­բը վա­ռավ, ճը­վըր­թին ըն­կավ: Էտ վախ­ տը մե­զի հետ խաղ­ցող Իշ­խա­նին հե­րը պա­տա­յավ: Վա­նոն գլոխն ա­ռավ փա­խավ տուն: Քի­չըմ է­տև խա­պարն է­կավ, թե խեղճ Հա­մա­սին փո­րը կլոր վա­ռել է: Մենք էտ դեպ­քից հե­տո լավ վա­խե­ցել էինք. այ­վը­նուս մե շա­փա­թըմ տնե­րեն դուս չե­կանք: Վա­ նո­յի է­րած օ­յին­նե­րը վե՞վ գի­տե: Տ­նա­շե­նը պզտը­կուց այտ­նի էր. հը­մը շատ չար էր: Օր ­չէր ըլ­լի, օր է­նիկ ջրվոր­նե­րուն հո­քեստ­նուն հետ չը խա­ղար: Ջ­րից դառ­ցող ախ­ չըկ­նում լի­քը վեդ­ռես­նուն մեջ հող կը լը­լեր, օր է­նոնք գե­նա դառ­նա­յին ախ­պուրը: Նե­ ղե­նա­յին կը ու չէին նե­ղե­նա է­նո­րեն: Մե­զի հետ էն վախտ­ը բա­զի-բա­զի խա­ղա­լու քու­քար մեր գե­ղի քուրթ չոբ­նին ախ­ չի­կը` Զեյ­թոն: Վա­նոն է­տոր հո­քուն հետ շատ կը խա­ղար: Միա­միտ վախ­տը է­տոր չորս բո­լո­րը ճիզ կը քա­շեր: Զեյ­թո­նը կու­լար ու ճզեն դուս չէր քա: Վա­նոն կը խընդար, է­նիկ կու­լար: Մեխքն օր կու­տար, ու­շու­րեկ ճի­զը կը քա­կեր: (Այս հու­շե­րը 1947 թվա­կա­նի օ­գոս­տո­սի 18-ին պատ­մեց գան­ձա­ցի Շու­շա­նիկ Ա­ղա­նի­կի Ի­գիթ­յա­նը, ծնված` 1872-ին: Շու­շա­նի­կը Գան­ձա­յում ե­ղել է Վա­հան Տեր­ յա­նի ման­կութ­յան շրջա­նի ա­մե­նամ­տե­րիմ խա­ղըն­կեր­նե­րից մե­կը: Տե՛ս ԱԱ թիվ 47, էջ 1-7):

Մես­րոպ Ան­տոն­յա­նի պատ­մած­նե­րը Վա­հա­նը դպրո­ցում Մե ան­քա­մըմ գար­նան գլխուն ա­շա­կերտ վախ­տերս դա­սա­մի­չո­ցին ես ու Վա­ նոն, մե­մա Պ­լի­կենց Հա­մոն քնա­ցինք զա­վո­դը (օ­ղու գոր­ծա­րան Գան­ձա­յում) պտտե­ լու: Շատ օր պտտանք, դա­սեն ու­շա­ցանք. է­կանք օր դա­սա­րան է է­ղե: Դա­սա­րա­նին դռան ա­րե­ցեն ա­շե­ցինք, օր վա­ժա­պե­տը դաս կը պա­րա­պի: Դու­ռը մե քի­չըմ բացինք, վա­ժա­պե­տը նես կան­չեց, ը­սավ. - Վա­նո՛, դու քը­նա նստե տե­ղըդ, իսկ մե­զիա թե` չո­քե­ցեք պո­լին: Մենք չոքանք: Վա­նոն ետ դառ­ցավ, է­կավ մե­զի հետ չո­քավ պո­լին: Վա­ժա­պետն է­լի ը­սավ. - Վա­նո, դու մի չո­քի, քը­նը տե­ղըդ նստե:

- Չէ,- ը­սավ Վա­նոն,- թե մե­ղա­վոր ենք, ի­րեք­սա մե­ղա­վոր ենք, պի­տի չո­քինք, թե օր մե­ղա­վոր չենք, է­նոն­քա թող նստին, ե­սա նստիմ: Էտ բա­նի հա­մար վա­ժա­պետն ու Վա­նոն շատ դա­վա է­րին ի­րար հետ: Վա­ժապե­ տի դասն օր վեր­չա­ցավ, ը­սավ` Լավ, է­լեք, քը­նա­ցեք տե­ղերդ: Վա­նոն էտ­ման տղա էր, միշտ խեղ­ճե­րուն տղո­ցը հետ կը խա­ղար: Իմ հե­րը Դի­լիս­կու Գան­ձա գաղ­թած մարթ էր: Ին­ձի է­տոր հա­մար վա­ժա­տուն չէին ըն­թու­նել: Վա­նոն իմ ըն­կե­րըս ըլ­լե­լով, հո­րը մի­չո­ցով ին­ձի ըն­թու­նել տվեց վա­ժա­ տուն, և մենք է­ղանք դա­սըն­կեր­ներ ու ի­րար հետ սոր­վանք թա­խի եկ­րորթ դասա­րա­նը: Է­տև ին­ձի է­լի դուս է­րան, չուն­քի մենք վրաբ­նա­կիչ էինք: Մե պու­լի­կը չի պա­ջի Վա­նոն շատ հըզ կե­ներ ծիք­ծիք­նուն ու ղա­զի պու­լիկ­նուն հետ խա­ղալ: Օր­վան մե­կը մա­րը կը­սե թե, հը­լը քը­նե մեմ մեր ղա­զի պու­լիկ­նուն ա­յե, օր ա­քիս­տը չու­տե: Է­կավ ին­ձի ա­ռավ, է­լանք քը­նա­ցինք պու­լիկ­նուն քո­վը: Էտ վախ­տը պու­լիկ­ներն օր մտան ախ­պը­րին ջրին մե­չը, Վա­նոն վա­խե­ցավ, ը­սավ. - Մես­րոպ, ա­րի պուլ­կը­նին պառ­կես­նենք, օր ջու­րը չմտնին, չխեխ­տը­վին: Բըռնե­ ցինք բիտ­տու­նին ճտե­րը օ­լը­րե­ցինք, թը­րինք ղան­դը­նուն տա­կը, պառ­կե­ցու­ցինք ջըրին քա­նա­րը, հը­մը մո­րը բռնել չկրցանք: Քի­չըմ է­տև քը­նա­ցինք Վա­նո­յին մո­րը քո­ վը, ը­սինք. - Ի­րիս­կին ապ­լա, բի­րա­տի ճու­ճու­նին պա­ջան, մե ճու­ճուն չպա­ջավ: Ի­րիս­կին ապլան օր ի­մա­ցավ, հել­թը­փավ, դուս է­կավ, վազ­զեց ախ­պը­րին ջուրն օր ի՞նչ տես­նի. Պու­լիկ­նին բիտ­տուն սատ­կե­ցու­ցու­ցել ենք, մեն­նակ մերն է մնա­ցե: Իր ծընկ­վը­նուն զայ­նե­լով ու մեր էտ­տես­տա­նը ընկ­նե­լով, ը­սավ. «­Ձու­նը քա գլխուս, էս ի՞նչ եք է­րե»: Դե մենք էլ փա­խանք, օր ծեծ չու­տենք: Վա­նոն ավ­ճի էր Վա­նոն ավ­ճու­թեն կե­ներ. շատ յա­մանն էր: Կեր­թա­յինք լո­ղա­նա­լու, է­նիկ վրեն չա­մուռ կը քսեր, մտնիր կը ջու­րը, օր օր­տըկ­նին չփախ­չին: Պա­տա­յիր կը օր պզտի օր­տըկ­նին խափ­վեին­կը ու բռնը­վեին կը: Բռ­նած ձա­քին օտ­քին թել կը կա­պեր: Է­ման կըլ­լիր օր բաց թո­ղած էտ ձա­քը մե­կալ տա­րիե է­լի մեր գե­ղը քու­քար: Վա­նոն ջրի մե­չը խե­լառ-խո­լոք բա­ներ շատ կե­ներ. տը­նեն տախ­տակ կը փե­րեր, ցը­գեր կը ջու­րը, ձիու պես հեզ­նիր կը վրեն: Ջուրն ի­րեն տա­նիր կը վար, ու ինքր շատ կու­րա­խա­նար: Մե օր­մա է­լի տախ­տա­կով լո­ղա­նա­լու վախ­տը գե­տի խոր տե­ղերն էր հաս­սե, ջու­րը քշեց, ինք­նա շրջը­վեց, տախ­տը­կին վրա­յեն ըն­կավ ու քիչ մնաց թե խեխ­տը­վիր: Լո­ղեն կել­լեինք, վազ­զեինք կը Ավ­ճա­լու հո­տած գե­լը` օր­տը­կի հավ­կիթ գող­նա­լու: Էտ հավ­կըթ­նե­րը տա­նեինք կը տուն, մե­րե­րես եղ ու յա­մաղ կառ­նեինք, տա­

նեինք կը բոս­տա­նը, էն­տեղ, դաշ­տում ձվա­ծեղ կե­փեինք, ու­րախ-ու­րախ կու­տեինք: Էշ հեզ­նող­նե­րը Ի­րիկ­վընկ­տի­քը, հոր­թե­րը քա­լուն մա­հա­լը (ժա­մա­նակ) ըն­կեր­նե­րով կեր­թա­յինք էշ հեզ­նե­լու: Ամ­մե­նըս մե է­շըմ կը բռնեինք, հեզ­նեին­կը ու քշեինք կը գե­ղին մեչ: Պա­ տա­յիր կը, օր մեր ի­շա­նը տա­նեինք կը գո­մը, պա­յեինք կը, օր սա­պախ­տան հեզ­ նեինք, էր­թա­յինք դի­զը (դաշ­տը) քի­լի­լի: Շա­տա թե ի­շա­նուն տիր­վը­տան­քը ճին­լամիշ կըլ­լեին. մեր շատ պետքն էր: Քար գլի տա­լը և խաս­յա­թը ­ ա­նոն ու ես շատ հըզ կե­նեինք սա­րեն քար գլի տալ: Կեր­թա­յինք Քռ­չու­տը, քա­ Վ րեր կը հա­նեինք ու գլի կու­տա­յինք ցած: Վա­նո­յի խաս­յը­թին մե­չը չավվ­նե­լու բա­նը է­ղունգ­նե­րը կըռ­ծըռ­թելն էր, մե­մա ձութ ծա­մե­լը: Տ­նա­շե­նի տղեն խա­ղին վախ­տը կը ծա­մեր, կռվի վախ­տը կը ծա­մեր: Ին­քը խո­լոք էր, խաս­յա­թը լավ էր: Բիտ­տու­նըս է­նոր լսեինք կը: Հը­մը մե քի­չըմ է­րես ա­ռած էր, չուն­քի տեր­տե­րի տղա էր: Չար էր. մե տե­ղըմ մնալ չէր կըր­նա: (Այս հու­շե­րը 1947 թվա­կա­նի օ­գոս­տո­սի 17-ին պատ­մեց գան­ձա­ցի Մես­րոպ Ա­ղանի­կի Ան­տոն­յա­նը` ծնված 1884թվա­կա­նին, չքա­վո­րի ըն­տա­նի­քում: Մես­րո­պը Վա­հան Տեր­յա­նի ման­կութ­յան մտե­րիմ ըն­կերն էր, ում հետ ա­պա­գա բա­նաս­տեղ­ծը բա­ժա­նել է մանկա­կան ու­րա­խութ­յուն­ներն ու տխրութ­յուն­նե­րը: Վա­հա­նը նրա ջերմ պաշտ­պանն է ե­ղել միշտ): Մի­սակ Գ­րի­գոր­յա­նի պատ­մա­ծը Մեր գե­ղի քուրթ չո­բան Չա­չո­յի ախչ­կա ա­նու­նը Զեյ­թոն էր. շատ ը­ռընտ­լիկ ախ­ չիկ էր է­նիկ, մե­զի պես պըզ­տը­լիկ-մըզ­տը­լիկ: Վա­հա­նը է­նոր էն­քան գու­զեր, օր խել­քը գլխեն կեր­թար: Բա­զի վախ­տա մե­զի հա­մո­զեր ­կը, թը` Զեյ­թո­նին էլ հետ­ներս խա­ղա­ լու կան­չենք: Սա­տա­նու­թուն­ներ կը բա­նես­ներ, տար­բեր-տար­բեր պատ­մու­թուններ կը հո­րի­ներ, օր մենք էր­թա­յինք Զեյ­թո­նին կան­չեինք: Վա­հա­նը գի­տեր թե, մենք է­տոնք չէինք հաս­կը­նա: Ու երբ կեր­թա­յինք կան­չեինք կը, Վա­հա­նի քե­ֆին էլ քեֆ չէր հաս­նի: Զեյ­թո­նը, ըշ­տը, Վա­հա­նին սրտին դուր քու­քար: Թ­թու թա­նը Վա­հա­նենց տունն օր կըլ­լեինք, ի­րիս­կի­նը մե­զի թթու մա­ծուն կու­տար. ցո­րեն հա­ ցը մե­ջը կը բրթեինք, կու­տեինք: Հը­մը Վա­հա­նը թթու բան հըզ չէր է­նե: Միշ­տա կը­սեր.Մա­րի, քու թթու մա­ծունդ չի ուտ­վի: Ես պի­տի էր­թամ Պո­ղոս տա­ցու­յենց (հո­րեղ­բոր)

տու­նը, օր է­նոնց հա­մով թթու թա­նը ու­տեմ: Մեր տունն օր կեր­թա­յինք, է­նիկ մո­րես թան գու­զեր: Մերս կել­լեր թա­նը կը փե­րեր, գա­րի հա­ցը կը բրթեինք ու կու­տեինք: Վա­ հա­նը ու­տե­լու մեչ էլ շատ կո­կիկ էր ու նուրփ: Ձկնորսություն Մե օ­րըմ Վա­հա­նը մե­զի ա­ռավ տա­րավ բեր­թի տա­կը, ը­սավ. - Տ­ղեք, ա­րիք էս­տեղ հա­վու­զըմ շի­նենք, քա­րե­րուն տա­կը ձուկ բռնենք: Հա­վու­զը շի­նե­ցինք, պրծանք, մտանք ջու­րը, բաշ­լա­յե­ցինք պզտի-պզտի ձկներ բռնել ու էտ հա­վու­զին մեչ լըց­նել: Ա­հա­քին ժա­մա­նակ օր ան­ցավ, էտ ձկնե­րը լավ խո­ շոր­ցան: Մենք էն­տից է­տև ար­թըղ ըս­կը­սե­ցինք քալ, բռնել էտ ձկնե­րից, օ­ջաղ վա­ռել, խո­րո­վել ու ու­տել: Սահնակախաղ Ձ­մեռն օր քու­քար, խը­զակ կը խա­ղա­յինք: Վա­հանն էս խա­ղեն շատ հըզ կե­ներ: Է­նոր հետ մեր խըզ­կը­նե­րը կը շալ­կեինք ու կել­լեինք գե­ղին դե­մը, Շապ­կա­նենց ջաղ­ չին վե­րը­թին, նըս­տեինք ­կը ու ի­րար է­տև դա­րի­վար կը ղըժ­ժա­յինք: Էտ խըզ­կի օրե­րին մեր ըն­կեր Համ­բա­րը խըզ­կով ըն­կավ Շապ­կա­նենց ջաղ­չին բան­դին ջու­րը: Ձը­մեռ, սառ­ցա­կա­լած ջուր, ի­րար վրա հա­քած հաստ շո­րեր... Ես ու Վա­նոն օք­նեցինք, Համ­ բա­րին հա­նե­ցինք ջրից ու շատ ա­րագ հաս­սու­ցինք ի­րանց տու­նը: Խեղ­ճը դո­ղար կը, լավ սա­ռել էր. օք­նե­ցինք նաև շո­րե­րը փո­խե­լուն: Հե­տո, եփ նրանց տնից դուս է­լանք, Վա­հա­նը, տե­սա­կըմ փոշ­ման քա­լով, ափ­սո­սանք հայտ­նեց Համ­բա­րին օք­նե­լու հա­ մար: Իսկ իմ զար­մա­ցա­կան հա­յաց­քին պա­տաս­խա­նեց, թե. - ­Նոր տա­րուն մե քա­նիմ օր է մնա­ցե, ափ­սոս չէ՞ր. Համ­բա­րը, ըշ­տը, օտ­քով-գըլ­ խով շատ բնա­կան Ձ­մեռ պա­պ կըլ­լիր: Վա­հա­նի մած­նոտ կա­տուն Հեչ մտես չի էլ­լե. եփ օր Վա­հա­նը կատ­վին ձա­քը տա­րավ կո­խեց ի­րենց մած­նին փառ­չը, մած­նո­տեց ու թը­րեց ի­րեն շի­նած տուն­տու­լի­կին մե­չը, դուռ­նա վեր շա­րեց, օր դուս չել­լե: Ին­չի՞ էտ­ման բան է­րավ, չի­տեինք պատ­ճա­ռը: Զա­թի Վա­հա­նը խընդը­լու բա­ներ շատ կը մո­գո­ներ, ջար­թեինք կը խըն­դը­լեն: Է­տև բա­ցատ­րեց, թե` տեսնինք մա­րը ճան­չե՞ կը իր ձա­քին, ճան­չե­լեն է­տևա ի՞նչ տի է­նե, եփ ձա­քին մո­տե­նալ չը կըր­ նա: Վա­հա­նին էտ­ման բա­նե­րը, ըշ­տը, շատ կը հե­տա­քըր­քը­րեին: Վա­հա­նի թամ­քած շու­նը Մե հեղ­մա էս Վա­հա­նը է­լավ, ի­յը­րը փե­րեց, թրես ի­րենց շան վրեն, կապկը­պեց ու

նստավ վրեն, բաշ­լա­յեց քշել: Խեղճ շու­նը, չըկր­նա­լով տա­նիլ Վա­հա­նի ծան­րու­թու­նը, պառ­կավ-փռվեց գետ­նին ու վըն­կըս­տաց` գլու­խը էս ու էն կողմ նե­տելով: Վա­հա­նը շա­նը ծե­ծեց: Շուն­նա հեր­սեն շի­տակ Վա­հա­նի վրեն «հա՛ֆ» է­րավ, թևը կծեց ու, ի­յա­ րը վրեն, փա­խավ տուն: Է­տև Ա­րա­մը վրան ջղայ­նա­ցել էր: Պի­պի­լով խա­ղը Վա­հա­նը պզտիկ վախ­տը շատ կը սի­րեր պի­պիլ­նե­րով խա­ղալ: Գույ­նա­վոր պի­ պիլ­նուն հա­մար խել­քը ի­րա­նը չէր. ամ­մեն մե ը­ռանգ պի­պի­լը ջոկ-ջոկ կը շա­րեր ու կը խա­ղար: Մենք էտ պի­պիլ­նե­րի հա­մար ա­ռան­ձին տուն­տու­լիկ կը շի­նեինք: Մե­կը մե­կին պի­պիլ փոխ կու­տար ու եփ օր փոխ ա­ռած­նե­րըս չէինք տա, մե­զի սիդ կե­նեին: Սիդ­յան Վա­հա­նը կըլ­լիր, չուն­քի մեզ­նեն մեծ էր ու զոռ կու­տար, հա՜: (Այս հի­շո­ղութ­յուն­նե­րը պատ­մեց Մի­սակ Պո­ղո­սի Գ­րի­գոր­յա­նը` Վա­հան Տեր­յա­ նի հո­րեղ­բոր թո­ռը, 1947-ի օ­գոս­տո­սի 18-ին: Բա­նա­սա­ցըս ծնվել է 1887 թվա­կա­նին: Վեր­ջինըս քար­տաշ - որմն­դիր է աշ­խա­տում գյու­ղում (­Տե՛ս ԱԱ թիվ 74, էջ 15-17):

Սեդ­րակ Հախ­վերդ­յա­նի պատ­մած­նե­րը Ես քա­րե­րի տկեն ձուկ բռնել շատ կը սի­րե­յի: Մեր Լու­սախ­պը­րին քռչե­րուն մե­չը շատ վախտ տես­նե­յի կը Վա­հա­նին գիր գրե­լիս: Լավ միտ­քըս չէ, տաս­նը­մե՞կ թվին էր, թե՞ տաս­վեր­կու, Վա­հան Տեր­յա­նը մեծ-մեծ գրքե­րը թևին տա­կը թը­րած, կեր­թար Գնդ­լիկ թը­փին ծե­րը, էն­տեղ նստիր կը, կար­թար ու գրեր կը: Մե օ­րըմ ես պա­տա­յա Վա­հա­նին է­լի էտ­տեղ, տես­սա օր գնձե­րեն սե­ղան է կա­ռու­ցե, իր գրքե­րը դար­զել է վրեն, կաշ­խա­տի կը: Ին­ձի օր տես­սավ, քո­վը կան­չեց ու ը­սավ. - Սեդ­րակ, դու գրել-կար­թալ գի­տե՞ս: Ը­սի` հա, գի­տեմ: Մե գիր­քըմ բա­ցեց, ը­սավ` կար­թա: Ես ա­ռա էտ գիրքն ու բաշ­ լա­յե­ցի կար­թա­լը: Վա­հա­նը կար­թա­լըս հավ­նավ: Գո­վե­լեն է­տևա ը­սավ, օր կար­թը­լեն ետ չը կայ­նիմ, օր ժա­մա­նա­կին ե­սա կըր­նը­նամ մեծ-մեծ գրքեր գրեմ: - Ա՛յ,- ը­սավ Վա­հա­նը ինձ հա­մո­զող տո­նով,- էս մեծ գրքե­րը մե­զի պես մարդիկ են գրե: Էր­կօ­րըմ է­տև մեր Լու­լուկ­յան Ա­ղա­սի վար­ժա­պե­տին հետ մեր ե­րորթ դա­սարա­ նի ա­շա­կերտ­ներս քը­նա­ցինք Քո­ռօղ­լու բեր­թը` պտտե­լու: Տես­սանք օր ի՞նչ, Վահան Տեր­յա­նը նստել է էն­տեղ մե կար­միր քա­րիմ տակ, գիր կը գրե: Մեր վարժա­պե­տը բա­րևեց, բա­րևն ա­ռավ, գրքերն ու տետ­րակ­նե­րը թոփ է­րավ ի­րան սուն­քին մեչ, բաշ­ լա­յեց մե­զի հետ յա­րա­նու­թեն է­նե­լը: Էտ վախ­տը մե­զի մե քա­նիմ թա­զա բան էլ ը­սավ աշ­խըր­քին վրեն ու ետ դառ­ցանք, է­կանք տուն: Վա­հա­նը ար­թեն օտ­քով-գլխով թաղ­վել էր գրքե­րուն մեչ: Գ­յու­ղա­ցի­նե­րը էն ժա­

մա­նակ էլ ա­ռան­ձին սի­րով ու հար­գան­քով էին նա­յում նրան: (1947-ի օ­գոս­տո­սի 18-ին պատ­մեց 1892-ին ծնված Սեդ­րակ Կա­րա­պե­տի Հախ­ վերդյա­նը, ով 1914-ին Լե­հաս­տա­նի ռազ­մա­ճա­կա­տում մաս­նակ­ցել է Գեր­մա­նիա­յի դեմ պա­տե­րազ­մին, կու­րա­ցել գեր­մա­նա­ցի­ների կող­մից կի­րա­ռած թու­նա­վոր գա­ զից: Դ­րա­նից նա ըն­կըղմ­վել է ան­փա­րատ վշտի մեջ, եր­գեր էր հո­րի­նում: (­Տե՛ս ԱԱ թիվ 74, էջ 18-19): Մանր դրվագ­ներ մեծ բա­նաս­տեղ­ծի կյան­քից Ծե­րու­նի­նե­րը պատ­մում են, թե Վա­հա­նը հոր կրո­նի դա­սին մի ան­գամ չա­րություն ա­նե­լիս, նրա կող­մից քո­թակ­վել է: Վարդ Ղա­զար­յա­նը պատ­մում է, որ մի ան­գամ Վա­հա­նը մե­կի հա­վի ճու­տիկնե­րը սպա­նեց, տա­րավ թա­ղեց, որ տե­րը չի­մա­նար: Վ­կա­յում են, թե Վա­հա­նը ճը­ղըզ (ան­հաշտ, ի­րա­սա­ծի) էր, ըն­կեր­նե­րի հետ յո­ լա չէր գնում: Վեգ խա­ղա­լիս, հի­շում է Վարդ Ղա­զար­յա­նը, այն­քան ճը­ղը­զու­թեն էր ա­նում, որ տղա­նե­րը հեր­սից բռնում մի լավ քո­թակ էին տա­լիս: Երբ Վա­հա­նը կար­գին ե­րի­տա­սարդ էր ար­դեն ու գա­լիս էր հայ­րե­նի գյու­ղը, ա­մեն մի հա­սա­րակ մար­դու հետ բա­րևում, զրույց էր ա­նում: Ա­ռանձ­նա­հա­տուկ սի­րով էր հաց­կե­րույ­թի նստում ի­րենց մշակ­նե­րի հետ: Պատ­մում են, օ­րի­նակ, թա­նա­պուր ու­ տե­լիս, գդա­լով զա­նա­զան կա­տակ­ներ էր ա­նում մշակ­նե­րի հետ, ո­րոնք միև­նույն բացսր­տութ­յամբ էին վե­րա­բեր­վում նրան: Ա­մա­ռա­նոց ե­կած օ­րե­րին զու­գա­դի­պում է այն­պես, որ ինչ-որ մի ռուս «նաչալ­ նիկ» է գա­լիս Գան­ձա և, տե­ղի-ան­տե­ղի, սկսում է բար­կա­նալ գյու­ղա­ցի­նե­րի վրա: Ա­կա­նա­տես լի­նե­լով նրա ջղա­յին նո­պա­նե­րին` Տեր­յա­նը ծաղ­րի է ա­ռել այդ նա­չալ­ նի­կին` Պա՛հ, պա՛հ, պա՛հ, տե­սե՜ք, տե­սե՜ք, բա­ցա­կան­չութ­յուն­ներ ա­նե­լով: Ա­սում են` նա­չալ­նի­կը թարս նա­յել է նրա վրա և մրթմրթա­լով հե­ռա­ցել (­Տե՛ս ԱԱ թիվ 74, էջ 19-21):

Հավելված 3

Ա­նուշ ապ­լա­յի եր­գե­րը

Ա­նուշ Մա­թևո­սի Բ­դո­յա­նը ծնվել է Ջիգ­րա­շե­նում, 1880 թվա­կա­նին: Ա­մուս­նա­ցելհարս­նա­ցել է Փոքր Խան­չալ­լիում: Ն­րա ա­մու­սի­նը Մես­րոպ Բ­դո­յանն էր, ով կռվեց և սպան­վեց Դի­լի­ֆի լեռ­նանց­քում, թուր­քա­կան խու­ժա­նի ձեռքով, 1918-ի մա­յիս­յան ճա­կա­տա­մար­տին մաս­նակ­ցե­լիս: Տեգ­րը` Խն­կոն, սպան­վեց 1919-ի հուն­վա­րին Փոքր Խան­չալ­լիում վե­րաբ­նա­կութ­յուն հաս­տա­տած թուր­քե­րի կող­մից: Եր­կու տղա­նե­րը` Գ­րի­գո­րը և Զա­վի­կը, նա­հա­տակ­վե­ցին 1941-1942-ի ծանր տա­րի­նե­րին: Ա­նուշ ապ­ լան խո­րով­վեց իր վշտե­րի մեջ և դրանք ար­տա­ցո­լեց ցա­վից ու մոր­մո­քից ծնված իր բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րում: Իր հո­րից Ա­նու­շը ժա­ռան­գել էր բա­նաս­տեղ­ծե­լու ա­նու­ րա­նա­լի ձիրք ու ըն­դու­նա­կութ­յուն: Կ­յան­քի ծանր պայ­մաննե­րը և Հայ ե­կե­ղե­ցու հան­ դեպ մաք­րակ­րոն իր հա­վատ­քը ելք ու կեր­պա­րանք էին առ­նում ո­տա­նա­վոր­ներ հո­րի­ նե­լու կա­րո­ղութ­յան մեջ: Անգ­րա­գետ էր: Հո­րի­նած­նե­րը ան­գիր էր հի­շում, ար­տա­սա­ նում ու մոր­մո­քուն լա­լիս էր ա­ռա­ջա­ցած տա­րի­քում: Ն­րան ցավ պատ­ճա­ռե­լու չափ շատ էր մտա­հո­գել Չամ­դու­րա­յում ե­կե­ղե­ցու քան­դե­լը և առ­հա­սա­րակ Աստ­վա­ծա­ նար­գու­մի ա­թեիս­տա­կան ա­նաս­նա­կա­նութ­յու­նը: Լի­նե­լով ան­պաշ­տոն ե­կե­ղե­ցա­կան գոր­ծիչ` Ա­նուշ ապ­լան սխալ­նե­րի հա­մար դի­տո­ղութ­յուն­ներ էր ա­նում կի­սագ­րա­գետ քա­հա­նա­նե­րին ու տի­րա­ցու­նե­րին: Նա ի­րեն հա­մա­րում էր Ե­կե­ղե­ցու և ե­կե­ղե­ցի­նե­րի պաշտ­պան: Շատ-շատ հատ­ված­ներ ան­գիր գի­տեր Նա­րե­կա­ցուց, Աստ­վա­ծաշն­չից: Ա­հա այս­պի­սին էր Ա­նուշ ապ­լա Բ­դո­յա­նը, ում ան­ձի հան­դեպ սի­րուց ու հար­գան­ քից էլ ա­ռա­վել, խոր ակ­նա­ծանք եմ տա­ծել միշտ: Գ­րի ա­ռածս չնչին է 1953-ին իր հետ գե­րեզ­ման տա­րա­ծի հա­մե­մատ: Գ­րա­ռել եմ նաև ո­րոշ ա­ռակ­ներ, եր­գեր: Սի­րա­կա­նին մոտ գնա­լը դի­րին է, Բայց զատ­վի­լը` շատ դժվար է, սի­րե­լիս. Սեր քա­շո­ղին խելքն ու միտ­քը խո­րին է, Մի ծածկ­ված գա­ղա­փար է, սի­րե­լիս: Կու­լամ կը լա­լու նման, Դարդ ու­նիմ սա­րի նման. Կ­յան­քիս մեչ ղա­զալն է ըն­կե, Ան­տեր բաղ­չե­քի նման:

Ես Ա­նուշն եմ Ես Ա­նուշն եմ, ան­ցու­ցել եմ սև ան­բախտ օ­րեր, Հայ­րե­նի­քե չեմ տես­սել խնդում ու ա­րև. Չեմ ու­նե­ցե հայր ու մայր, մի մտե­րիմ ախ­պեր, Ան­բախտ աշ­խա­րը թա­փեց թևե­րըս: Վեր­չի ժա­մա­նա­կիս գլխա­տե­րըս ա­ռավ, Առ­յու­ծի պես դեմ­քը խո­շոր` տղեքս էլ տա­րավ. Ա­պե­րախտ աշ­խա­րը թա­փեց թևերս: Ղա­րա­բախ վի­ճա­կիս ծնվե­ցա մո­րես, Խն­դում, ու­րա­խու­թեն չու­նիմ աշ­խա­րից, Ի՞նչ բա­նով գան­գատ տամ ես իմ օ­րեն, Աս­ղըս ալ տես­նում եմ խա­վա­րի նման: Ես Ա­նուշն եմ, Մա­թևո­սեն եմ ծնվե, Ան­գին քա­րով, մատ­նու ա­կով եմ շին­վե, Վառ­ված սրտով ո­տա­նա­վոր եմ կա­պե, Ա­պե­րախտ աշ­խա­րը թա­փեց թևերս: Մա­թևոս օր կը­սեմ, մե հայտ­նի մարթ էր, Բա­նաս­տեղ­ծութ­յունն ա­մե­նից բարձր էր. Ան­բախտ հայր ըլ­լե­լով` որ­թի չու­նե­ցավ, Այդ պատ­ճա­ռով թանկ ա­նունն էլ կո­րավ: Ես Ա­նուշն եմ, Աս­տը­ծու հետ ուխտ ու պայ­ման է­րել եմ, Բա­վա­կա­նի կյան­քիս օպ­պուզ ա­ռել եմ. Տ­ված ա­մա­նա­թը ան­քին քա­րով պա­յել եմ, Ն­պա­տա­կի հաս­նե­լու­յա միտք ու­նիմ: Ն­պա­տա­կըս էն է` ժա­մե­րը շին­վին, Տաս­վեր­կու աշ­կերտ մե­չը կը կայ­նի. Իմ դիա­կըս ժա­մի օր­թան կը թրվի. Գու­բիս ճեր­մակ` վրան սևով կը ներ­կեն, Ալ խա­չե­րով­ փե­րեն ը­ռունդ կը նախ­շեն: Ջա­նըս ու ջի­գըր­նե­րըս մո­մեր կը վա­ռեն, Ին­ձի տա­նին պա­տա­րա­քով կը թա­ղեն.

Սե­րոբ­բե, Քե­րոբ­բե նա­խավ­կա են, Հո­գիս կառ­նեն Հայր Աս­տը­ծու կը տա­նեն, Չա­րե, վտանգ­նե­րե ա­զատ կը պա­յեն, Այն ժա­մա­նակ ու­ղուր օլ­սուն մեռ­նե­լը: Նո­րից կը հաս­կըս­նեմ ձե­զի այդ բա­նը. Գու­բիս օր կը տա­նիք հախ գե­րեզ­մա­նը, Դիա­կըս կը հա­նեք, հո­ղին փա­թա­թեք. Ին­ձեն ի­շա­տակ կը մնա ժա­մին, Հո­գիս շատ ու­րախ է մե­մա այդ բա­նին: Ես Ա­նուշն եմ, տե­ղա­կան եմ բո­լո­րից. Ան­համ­բեր կըս­պա­սեմ ես այդ օ­րին: Հա­զար ին­նը հա­րուր ե­ռե­սուն թվին, Մի­չա­մը­տան ե­կե­ղեց­յա սիա­մը քա­կեն. Ը­սին ու կա­տա­րե­ցին այդ բա­նը, Փե­րին ու քա­կե­ցին ժա­մե­րուն դու­ռը: Խղ­ճա­լի կա­նայ­քը քը­նա­ցին ժա­մը, Քը­նա­ցին ու տես­սան, շը­վար մնա­ցին, Ար­տաս­վե­լով ա­ղոթք է­րին ու լա­ցին, Վ­րա գլխու ետ դառ­ցան ու քը­նա­ցին. Մեծ կընկ­տի­քը կայ­նան խո­րուրթ է­րե­ցին, Ե­կե­ղեց­նա մա­սին ը­սին ու լա­ցին: Մեր ժա­մը փակ­վե­լը մեզ մեծ մայ է, Այ­սու­հե­տև մեր մնա­լը շատ վատ է. Մեծ կընկ­տի­քը կայ­նան խո­րուրթ է­րե­ցին, Ե­կե­ղեց­նա մա­սին ը­սին ու լա­ցին, Կոն­ցո­մո­լեն է­կան, կայ­նան, խըն­դա­ցին, Մեծ կընկ­տի­քը բե­րըն­նե­րը բա­ցին, Ա­նեցք կար­թա­ցին, Յո­թը խո­րուրթ ե­կե­ղեց­նա խընթ­րե­ցին, Ձեռ­քե­րը առ Աստ­ված­նա բըռ­նե­ցին: Թող թեզ տես­նի վե­րա­տե­սիլ Աստ­վա­ծը, Թող ա­զա­տե եր­կա­րա­միտ Աստ­վա­ծը: Մար­թիք կան օր ը­սին սիր­տըդ է ժա­մը, Բամ­բա­սան­քի հա­մար դուք կեր­թաք ժա­մը. Այդ խոս­քը խո­սե­լով, կրո­նը կո­րավ, Կ­րո­նը կո­րե­լով` սրտե­րըս վա­ռավ: Օ­րի­նա­կի հա­մար մե­զի` ղա­լայ­չին.

Ա­ռանց աշ­խա­տան­քի չի սրփե թա­սը, Այդ օ­րի­նակն է մեր ժամ էր­թա­լը, Ըն­թու­նե­լի է­նե մեր ա­ղո­թան­քը. Օտ­քե­րըս ու ձեռ­քե­րըս մը­սե­լու բա­նը: Հիշ­տե­կը քու­քա, Կի­րա­կին հե­տը, Մութ տե­ղը մնաց մե­րա Հախ տե­ղը. Սուրբ Աստ­վածն ու սուրբ Ես­թե­րը մե­չը, Լույ­սու վարդն ու սուրբ Կա­րա­պե­տը մե­չը: Կի­րա­կի ա­ռա­վոտ յու­ղա­փեր կա­նայք Ձե­նը չը լսե­լով դառ­ցանք կը­ռա­պաշտ. Կ­րոն­ներս կո­րավ, սրտերս վա­ռավ, Թող թեզ տես­նի վե­րա­տե­սիչ Աստ­վա­ծը, Թող լուս է­նե եր­կա­րա­միտ Աստ­վա­ծը: Ես Ա­նուշն եմ, տե­ղա­կան եմ բո­լո­րից, Ան­համ­բեր կըս­պա­սեմ այդ օ­րին:

Հա­վել­ված 4

Միքայել Հովսեփյանի ստեղծագործություններից Կազմողի կողմից վերջին՝ 4-րդ հավելվածի ընդգրկումը կարևոր մեկ այլ նպա­ տակ էլ է հետապնդում. չընդհատվող, մշտատևորեն կենդանի կապի մեջ տեսնել ժա­մա­նակների ու սերունդների հոգևոր հաղորդակցումը, ժամանակների հոլովույթի ան­ընդհատականությունը հավիտենական ընթացք որպես առ լույսը Աստվածային: Շուր­ջ ե­րե­սուն տար­վա վա­ղե­մութ­յան հու­շը ա­նաղ­մուկ վե­րա­թար­մաց­նում է հի­ շո­ղութ­յանս մեջ իմ ա­ռա­ջին հան­դի­պու­մը բա­նաս­տեղծ Մի­քա­յել Հով­սեփ­յա­նի հետ: Ներ­կա­յա­նում է որ­պես փո­կա­ցի բա­նաս­տեղծ, որն իմ հայ­րե­նի Գան­ձա­յից 6-7 կմ հե­ռա­վո­րութ­յան վրա է գտնվում և փռված է Փար­վա­նա գե­ղա­տե­սիլ լճի ա­փին: Թե­ րևս ինձ հա­մար էլ, ա­նակն­կա­լո­րեն ան­բա­ցատ­րե­լի, տաք, ա­վե­լին` հրա­շունչ մի ա­լիք ո­ղո­ղում է ներսս. մի­ջա­հա­սակ է, շարժ­մուն­քը, խո­սե­լա­ձևը զուսպ են, խո­հուն և շի­տակ հա­յացք ու­նի: Հ­րա­տա­րակ­չութ­յան իմ սեն­յա­կում ենք նստած, եր­կա­րո­րեն զրու­ցում ենք մեր հող ու ջրից, և ես ինք­նա­բե­րա­բար վերց­նում եմ նրա ձեռ­քից բա­ նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րի բա­րակ տետրն ու սկսում եմ թեր­թել: Մեջ­տեղ­նե­րից սկսում եմ կար­դալ: Հի­մա դժվա­րա­նում եմ ա­սել, թե ինչ­քան ժա­մա­նակ եմ կլան­ված այդ­պես կար­դա­ցել: Հե­տո եր­կու­սով ե­կանք մեր տուն, շոգ ա­մառ էր, փոքր-ինչ թար­մա­ցանք, նույ­նիսկ պառ­կե­ցինք-հանգս­տա­ցանք, ու դարձ­յալ մեր զրույ­ցը շա­րու­նակ­վեց: Տար­ վա գրահ­րա­տա­րակ­չա­կան պլա­նա­վո­րու­մը ար­դեն վա­ղուց ե­ղել էր, Մի­քա­յե­լի բա­ նաս­տեղ­ծութ­յուն­նե­րը ա­ռան­ձին գրքով հնա­րա­վոր չէր տպագ­րել, ուս­տի մենք ճիշտ գտանք եր­կու այլ բա­նաս­տեղծ­նե­րի գոր­ծե­րի հետ ալ­մա­նա­խի տես­քով լույս աշ­ խարհ բե­րել նրա` իմ կար­ծի­քով զու­լա­լո­րեն մաք­րահն­չուն ե­րա­խայ­րիք­նե­րը: (Ի դեպ, հենց այդ տետ­րից բա­րե­բախ­տա­բար ինձ մոտ էին մնա­ցել Մի­շա­յի պոե­տա­կան ձե­ ռագ­րով գրված մի քա­նի բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն, ո­րոնք էլ ես նպա­տա­կա­հար­մար գտա զե­տե­ղել ժո­ղովր­դի հո­գուն ու սրտին հա­րա­զատ սույն հրա­շա­լի գրքում` ընդգ­ծե­լով, ի ցույց հա­նե­լով­ պարզ, հիմ­նա­վոր այն հա­մո­զու­մը, որ ճշմա­րիտ բա­նաս­տեղ­ծութ­յու­նը միշտ էլ ժո­ղովր­դա­կան հենք ու հանգր­վան ու­նի): Մեր ա­ռա­ջին հան­դի­պու­մից թե­րևս եր­կու տա­րի անց իմ հայ­րե­նի Գան­ձա­յում էի, Մի­շան ինչ-որ կերպ տե­ղե­կա­ցել էր այդ մա­սին, ման­կութ­յանս ըն­կեր­նե­րից Վա­ ղի­նակ Թան­գամ­յան հետ (Վ. Տեր­յա­նի տուն-թան­գա­րա­նի տնօ­րե­նը) ե­կան, գտան ինձ: Հե­տո մենք Սա­ղա­մո լճի ա­փին կե­րու­խում կազ­մա­կեր­պե­ցինք, ան­մո­ռա­նա­լի օր անց­կաց­րինք, ո­րը, ցա­վոք, մեզ նաև ստվե­րող ա­մո­թան­քի չա­փա­բա­ժին թո­ղեց:

Եր­կու մե­քե­նա­յով Սա­ղա­մո գյում­րե­ցի­ներ էին ե­կել բա­դի որ­սի, հրա­վի­րե­ցինք հաց­կե­րույ­թի, և թե­պետ նրանք, խո­րա­պես զգաց­ված, հրա­ժար­վե­ցին, ես, սա­կայն, փոքր-ինչ հա­մա­ռե­ցի, նստեց­րի սե­ղան: Հե­տո ինչ-որ կերպ ան­հա­մա­ձայ­նութ­յուն ու սուր լեզ­վակ­ռիվ սկսվեց, ո­րը նաև աս­տի­ճա­նա­բար խո­րա­նա­լու կեր­պա­րանք ա­ռավ: Մե­րոնք խմած էին, և իմ ջա­նա­դիր սաս­տում­նե­րը բա­նի տեղ չան­ցան: Եր­կուս­տեք խճճվել էին անց­յա­լից ե­կող «հա­շիվ­նե­րի» մեջ: Ս­տիպ­ված ե­ղա ձայնս բարձ­րաց­ նել և ու­ժով լռեց­նել մե­րոնց, քա­նի որ գյում­րե­ցի­նե­րը, գրո­ղը տա­նի, կա­տա­րե­լա­պես ճիշտ էին, իսկ մե­րոնք` կա­տա­րե­լա­պես սխալ: Մենք, ախր, նաև մեր տանն էինք, ին­ չը մեզ ո­րևէ ա­ռու­մով, եր­բևի­ցե պար­զե­րես չէր դարձ­նի: Ինձ ան­կեղ­ծո­րեն շատ զար­ մաց­րել էր հատ­կա­պես Մի­շա­յի ակ­տի­վութ­յու­նը. ես կար­ծում էի, թե գո­նե նա բա­ժա­ նող-խա­ղա­ղեց­նող պետք է լի­ներ: Տա­րի­նե­րը գլխի­վայր թա­վա­լում­նե­րով ան­ցան, և ես կորց­րի փո­կա­ցի Մի­շա-­Մի­ քա­յել բա­նաս­տեղ­ծի հետ­քը, թե­պետ միշտ հի­շել եմ նրան և նա­խան­ձախնդ­րո­րեն ցան­կա­ցել եմ ի­մա­նալ նրա ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան ըն­թաց­քի ու հա­ջո­ղութ­յուն­նե­րի մասին: Մի քա­նի տա­րի ա­ռաջ դիպ­վա­ծով հան­դի­պե­ցի նրա հա­րա­զատ­նե­րից մե­ կին, ի­մա­ցա նրա կյան­քից ման­րա­մաս­ներ, և ափ­սո­սան­քի պա­հեր ապ­րե­ցի բնութ­ յու­նից օժտ­ված հայ բա­նաս­տեղ­ծի հա­մար: Նա­մակ էր ու­ղար­կել ինձ Ռու­սաս­տա­ նի հյու­սիսա­յին մա­սե­րում գտնվող հե­ռա­վոր Սուր­գուտ քա­ղա­քից: Պանդխ­տա­կան` կյան­քի, գո­յութ­յան ա­մե­նօր­յա խնդիր­ներ էր լու­ծում բա­նաս­տեղ­ծը: Մեկ նա­խա­դա­ սութ­յուն մտա­պահ­վել է հատ­կա­պես. «Որ­պես բա­նաս­տեղծ ես այ­լևս չկամ, ես մե­ ռա»: Ինձ մխի­թա­րող բա­ներ էլ էր գրել, որ ին­քը ստեղ­ծա­գոր­ծում է այ­նուա­մե­նայ­ նիվ: Հե­տաքրքր­վել էր Երևանում գրքի հրա­տա­րակ­ման ծախ­քե­րով: Այս­պես, ա­հա:­ Կար­ծում եմ` փո­կա­ցի Մի­քա­յե­լի ներ­կա­յաց­վող ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յուն­նե­րը` քնքշո­ րեն քնա­րա­կան` հա­րա­զատ են սույն ժո­ղո­վա­ծուի ո­գուն, ծրա­րում են­ մեր ժո­ղովր­դի բնա­պաշ­տա­կան խոր ա­կունք­նե­րը, լու­սաժ­պիտ հա­յաց­քը, կեն­դա­նի շունչն ու մաք­ րա­մա­քուր սպա­սում­նե­րը, կենսասիրությունն ու խոր հավատը ապագայի հանդեպ: Բայց առավել կարևորը, որ առավել է զարմացնում ինձ, բանաստեղծի ենթա­ գիտակցականի շերտերում ծփացող նախնական ակունքային ինֆորմացիան է, մեր թանձրամշուշ անցյալի անէացող հուշը, որ բանաստեղծական կատարյալ ձևերի մեջ, որպես նրբազգայուն կռահողականություն, ընձայաբերվում է ընթերցողին: Ռաֆայել Ղարիբյան 11.08.2013թ.

ԱՂՋԻԿ

ՏՈՆԻ ՀՐԱՎԵՐ

(­Ժո­ղովր­դա­կան)

Աչ­քերս` զույգ ցո­ղեր, ի­ջան: Ծափ տուր, ծա­ղիկ ե­ղեգ­նա­ծուխ: Ձայ­նեղ ար­յունս ձեզ ըն­ծա, Երփ­նաջ­րեր նվա­գա­ծու:

Ջու­րը տա­րավ: Ջու­րը գնաց: Տա­կը` ոս­կի ա­վազ մնաց: Հո՜յ, մայ­րիկ:

Ով որ ու­նի սրինգ ու դափ, Սե­րը կաթ էր: Մեր սիր­տը` փարչ: Կե­րանք օ­րը` կար­միր բա­ղարջ: Հո՜յ, աղ­ջիկ:

Ալ է հագ­նում, կա­նաչ կա­պում... Ե­կեք` ցնծուն լա­ցով, ձեզ տամ Սիրտս` բաց­դուռ ա­ղավ­նա­տուն:

Մա­զե կա­մուրջ: Մեր մի­ջև` սուր: Աղ­ջիկ, ա­նուշ մի պա­չիկ տո՛ւր, Հո՜յ, ծա­ղիկ:

Վար­դի վրա ու Բա­նի մեջ Հո­գիս լույս է ըն­թեռ­նե­լի: Հո՜յ, ե­կեք ինձ, ե­րե­խա­ներ, Ժա­մը ըն­կավ` էլ չեմ լի­նի:

Կար­միր հավ­կիթ ըն­կավ գե­տին: Իմ ե­ղուն­գին փայլ է ձե­թի... Հո՜յ, Զա­տիկ:

ՏՈՆ Է ՀՈԳՈՒ ՈՒ ՄԱՐՄՆԻ

ՎԵՐՋԻՆ ԸՆԾԱ

Ժ­պիտ­ներդ` ա­ղավ­նի­ներ, Բույն են հյու­սում իմ աչ­քե­րում: Ոս­կե­սայ­լը իջ­նում է դեռ` Իբ­րև պար­գև, իբ­րև նե­րում:

Աչ­քերս մո­մեր էին ձեռ­քե­րիդ: Իմ լույսն էր գլխիդ վե­րևը: Պո­կե­ցինք մեր մերկ մարմ­նից Թ­զե­նու դեղ­նած տե­րևը:

Ող­բեր­գութ­յան բա­ռե­րը հին

Ին­չո՞ւ են բա­ժան­վում կես­ ճամ­փին:

Դեռ ծխում են ջրի վրա: «Ի՞նչ ա­նուն տամ ես իմ գո­յին», Հարց­նում են ձյուն ու կրակ:

Չ­գի­տի, օ՜, ին­քը Տե­րը: Զար­մանք են աստ­ղե­րը գե­տա­փի: Զար­մանք են թափ­վող խո­տե­րը:

Քա­նի՜ ան­գամ կյան­քը փոր­ձեց Դա­նակ­նե­րի բութ շեղ­բե­րով: Բայց ար­յունս ճեր­մակ հոր­դեց Սի­րո, Գե­ղի նոր շեր­տե­րով:

Գ­նում ես: Մր­սում են եր­գերս: Ծա­ղիկ է լա­լիս մաս­րե­նին: Թող հանգ­չեն վի­րա­վոր ձեռ­քերս Քո այդ մե­ղա­վոր վար­սե­րին:

Հե՜յ, ուխ­տա­վոր, անց­նենք թե­թև Լույ­սի մի­ջով ու Կար­մի­րի... Ցա­վի հա­մար չե­կանք այս­տեղ: Տոն է հո­գու ու մարմ­նի:

Լույս մնաց ու մո­խիր թևե­րիս: Գ­նա: Ար­ցունք­ներն ի­զուր են... Ի վե­րուստ տրված է ե­րևի. «­Հեռ­վից կա­րո­տեն ու սի­րեն»:

ՆՎԱԳ ՆԱԻՐՅԱՆ ՔԱՐԻ

Ես քար չեմ: Այլ մի քա­րա­ցած Ո­գի: Ես շունչ եմ, խո­րան, մա­գա­ղաթ, խաչ­քար: Սա­փոր եմ` լե­ցուն աս­քե­րով ոս­կի: Ես` ձեռն ի ծնոտ` ծե­րուկ բամբ­ռա­հար: Իմ քա­րե գի­նին Աստ­ված­ներն ըմ­պում, Ա­ռա­վո­տի պես ծա­վալ­վում են տաք... Եվ իմ ծա­ղի­կը` ար­մատն իմ խոր­քում, Իմ Ծուռ Մ­հե­րի պատ­րանքն է ճեր­մակ: Վեր­քերս` վար­դեր: Բոց բե­րա­նիս շուրջ Լուս­նի եղջ­յու­րը սրվակ է թույ­նի... Հին սպի­ներս Լույս են ար­ձա­կում: Օ­տար մե­ղուն է բզզում իմ բույ­րից: Դեռ պի­տի բխեմ, դեռ բա­ցեմ լե­զուս: Եվ կար­միր օ­դում սիրտս բուր­վա­ռեմ: Վի­շա­պա­ձուկ եմ տո­չոր Երկ­նի տակ, Դեռ պիտ բար­բա­ռեմ... Ես սա­փոր եմ լի թույ­նով ու մեղ­րով: Ծե­ծե՛ք կո­ղերս, ժա­մա­նակ, քա­մի... Թող Լույ­սի նման ժայթ­քի ար­յունս: Օ՜, սուրբ է Ո­գին իմ` Նաիր­յան քա­րի:

ՕՐ ԱՐԵԳԱԿԱՆ

Օր ա­րե­գա­կան, ես քո պատ­կերն եմ: Եվ իմ ար­յու­նը գի­նիդ է հրկեզ: Ա­հա իջ­նում են ոս­կե մուր­ճերդ, Ա­հա լույ­սերդ խմո­րում են մեզ: Սի­րո խա­րույ­կը իմ մատ­նե­րի մեջ` Ն­շան մա­տա­նի: Ինձ ո՞ւր է տա­նում: Ես ինձ բա­ցում եմ ողջ ի­րե­րի մեջ: Հո­սում եմ...­Մի կերպ չեմ ամ­բող­ջա­նում: Ինչ­պե՞ս Ան­հու­նիդ ձայ­նը թա­գա­կիր Ամ­փո­փեմ Բա­նի մեջ, բե­րեմ ըն­ծա: Լ­ռութ­յան թա­սերդ իմ մեջ դա­տար­կիր: Մե­նակ եմ: Ու­րիշ ձեն ու ձուն չկա: Ա՜խ, քա­նի ան­գամ սրին­գով ար­ծաթ Երփ­նաջ­րե­րիդ մո­տե­նամ, ծնկեմ... Օր, կրա­կիդ մեջ հե­թա­նոս` մի վարդ Ս­պա­սում է ինձ, ե­կա, որ գտնեմ: Ա՜խ, իմ կյան­քը կարճ` փե­տուր է ոսկ­յա Վի­րա­վոր հավ­քի, որ չվեց ան­լուր: Օր, պաշտ­պան ե­ղիր, աջս պտուղ տա: Քայ­լերս են բո­ցեր դեպ դրախ­տի դուռ: Դու սնիր որ­դուդ կա­թով Հա­վա­տի: Տար հի­շա­տա­կաց հո­վիտ­նե­րը խաս: Նոր օրն իմ ար­յան Կար­միր գույնն ու­նի: Կմ­նամ այս­տեղ` մո­խիրդ վրաս:

ՓԱԿ ԿՐԱԿ

ԼՈՒՍԻՆ

Ես հո­սում եմ առ­վի հու­նով, Ուր ապ­րում է կա­պույտ քա­րը: Եր­կինք, բաց է վեր­քի նման Կա­կաչ­նե­րի վայ­րի պա­րը...

Լու­սին` գնչու ոս­կեա­տամ: Խա­ծիր խնձո­րը գի­շեր­վա: Ին­չո՞ւ ե­կա: Ին­չո՞ւ գնամ` Գաղտ­նի­քիդ աղն հո­գուս վրա:

Ա՜խ, լույ­սերն են ա­նի­րա­կան:

Տես աչ­քերս տաք բներն են

Մեր այ­ցը` կարճ, անկրկ­նե­լի: Ժամն է հո­սում: Էլ ինձ հա­մար Չի շող­շո­ղում պտուղն երկ­րի:

Նո­յան ճեր­մակ զույգ ա­ղավ­նու: Մեկ օ­րով եմ այս­տեղ ե­կել... Ա՜խ, պսակ­վիր ինձ հետ, գնչու:

Գաղտ­նիք­նե­րի գա­վաթ­նե­րը Տե­ղից տեղ են մեզ դա­տար­կում: Ա­մեն հայց­վոր` ա­ջը կրծքին, Դե­պի եր­կինք է նա­վար­կում:

Բայց մի պագ են քեզ­նից ա­ռել: Չեմ հասց­նի սի­րել և ես... Լու­սին, լու­սին, ա՜խ, ի՞նչ ա­նեմ, Զ­րույց ա­նենք գո­նե...Այս­պես...

Պաղ դի­մակ­ներ: Ու ծուխ ծաղ­կի: Ո՞ւր է դեմ­քը մեր բնա­ծին... Քիչ հե­թա­նոս գի­նի լի­ներ Ու մի խաչ­ված Աստ­վա­ծա­ծին:

ՕԳՈՍՏՈՍ Ցուրտ են շնչում սա­րերս: Ի՞նչ ար­ցունք է այ­տե­րիդ: Ինչ­պե՞ս ժող­վեմ սե­րերս, Օ­գոս­տոս, քո ար­տե­րից: Ինչ կար­միր է ե­րե­կոն` Հու­շե­րի պես հար­բա­ծի: Ես խառ­նում եմ իմն ու քոն: Ո՞ւր է ճամ­փան հետ­դար­ձի: Քույր, ի՜նչ ջրեր մենք ան­ցանք: Սր­բիր մու­թը աչ­քե­րիս: Ես ար­ցունքն եմ քո պայ­ծառ, Շ­շուկ­նե­րը աստ­ղե­րիդ:

ՀՐԱՎԵՐ ԵՐԳՈՎ

ԱՂՋԻԿ` ԿՐԱԿ ՈՒ ԿԱՅԾ

Օ­րը ըն­կավ ար­ցուն­քի պես: Այ­տերս ի վար` ճեր­մակ ա­ռու: Ջա՜ն, աղ­ջիկ­ներ, ջրերն ի վեր Խա­րույկ­ներ են բո­ցա­վառ­վում:

Աղ­ջիկ, աչ­քերդ սև-սև սար­յակ­ներ, Կտ­ցե­ցին սիրտս: Կար­միր էր, ջա՜ն: Աղ­ջիկ, ծո­ցիդ մեջ զույգ խնձոր­նե՜ր, Կ­ծե­ցի, բե­րանս ոս­կի է, ջա՜ն...

Ջա՛ն­ աղ­ջիկ­ներ, նե­տեք ի ծով

Աղ­ջիկ, անձ­րևը քո կու­ժը լցրեց:

Հու­ռութք­նե­րը ձեր հմայ­քի: Թևերս օ­ծեք ձի­թա­յու­ղով Եվ ինձ սու­զեք խոր­քը ծայ­գի:

Սերս է թափ­վում շուր­թե­րից, ջա՜ն... Աղ­ջիկ, ի՜նչ կլնի չիթ շորդ հա­նես... Քա­մին կրակ ու կայ­ծեր փռի, ջա՜ն...

Ես գա­լիս եմ տես­քով ջրի: Ո՞վ եմ: Ես ինձ չեմ ճա­նա­չում: Տաք վայ­րե­րում հրա­պույ­րի, Հո՜յ, իմ մար­մինն է կա­նա­չում: Հո­գիս զատ­վում, Լույ­սի նման Իջ­նում է վար` ջրի վրա: Իսկ մար­մինս` հո­ղի ըն­ծան, Լուռ սուզ­վում է խոր­քը նրա: Ջա՜ն, աղ­ջիկ­ներ, զուգ­սեր հա­գեք: Կրծ­քիս շա­րեք ծա­ղիկ ու դաղձ: Օ­րը ըն­կավ` Տի­րոջ պար­գև: Հե­ռա­նում ենք ու չկա դարձ:

ՋԱՎԱԽՔ Եվ ձյու­նե դուռ` երկ­նից կախ­ված: Եվ ջրե­րի կա­նաչ կան­չեր: Ես գա­լիս եմ` թևերս բաց, Բե­րա­նիս մեջ` ալ կա­կաչ­ներ: Ես բա­ցում եմ դու­ռը: Դ­րա՜խտ: Բ­լուր­ներն են ու­սիս պառ­կում: Ի՜նչ մա­քուր են ար­ցունք ու աղ: Ամպ­րոպ­ներն են կուրծքս պատ­ռում: Եվ փշոտ է ար­յունս հին: Դեմքս են հյու­սում խո­տե­րը պերճ: Այս­տեղ կապ­րեմ հա­զար տա­րի, Աստ­ղե­րի մոտ, երկն­քի մեջ:

ԶՐՈՒՅՑ

ՋԻՎԱՆԻ

(­Մորս` «­Ճեր­մակ ա­բա­յիս») - Մայ­րի՛կ, ա­սա, ինձ ո՞վ բե­րեց: - Քեզ` Հա­զա­րան հավ­քը, որ­դիս:

Ե­լավ, գնաց ինքն ի­րե­նից` Մա­խա­ղի մեջ աստ­ղեր ու երգ: Գ­յուղ ու բլուր ի­ջան երկ­նից. - Էդ ո՞ւր, որ­բուկ, բո­բիկ ու մերկ:

Դեռ չէր քա­ղել մորդ հան­դից

Ջուր էր` կան­չեց, դար­ձավ ծա­ղիկ:

Նախ­շուն քա­մին, ա՜հ, էն տա­րին... Դեռ չէր բե­րել հորդ ար­տից Առ­վի ջու­րը Ա­բուլ սա­րի:

Բախ­տը բնից թռած ղուշ էր: Խոտ էր` կան­չեց, դար­ձավ խա­ղիկ: Գ­նա­լը` շուտ, մնալն ուշ էր...

Ձայնդ ա­ռա: Ձայն չէր, ջուր էր: Կուժս լցվեց: Ջուրն էր ոս­կի: Ձայնդ ա­ռավ` հայրդ զարթ­նեց Հա­տի­կի մեջ ցո­րեն հաս­կի:

Տե­սավ` քար էր: Կ­րակ էր հորդ: Տե­սավ` սով էր: Իր եր­գը` հաց: Խն­ջույք ա­րեց: Ար­քա ու ճորտ Ճա­շա­կե­ցին գի­նի ու լաց:

Հավ­քը թռավ: Քո սրտի տեղ Ար­ծաթ սրինգ էր դրել նա: Վար­դա­վա­ռի թեր­թե­րի մեջ Ես քեզ ինչ­պե՞ս ա­նուն գտա:

Սի­րո, հու­սո հան­դերձ կա­րեց Քա­նի սև-սուգ սի­րա­վո­րի: Չի­մա­ցավ էլ` ի՜նչ նախշ ա­րեց Աչ­քե­րի մեջ ուխ­տա­վո­րի:

Մենք հյու­սե­ցինք կտու­րը մեր Թարմ խո­տե­րից կա­նաչ-կար­միր... Մենք` եր­կու հավք: Ա­ռանք թևեր, Երբ քայլ ա­րիր, երբ քայլ ա­րիր...

Ան­ցավ վար­դի ցոլ­քի մի­ջով` Ս­րին­գի մեջ սիր­տը դրած: Սեր էր: Ծա­ղիկ: Ծա­րավ մի ծով: Հո­սեց սրտից սիրտ ու...մնա՛ց:

ՉԱՓԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ ԵՎ ՄԻԱՎՈՐՆԵՐ

Մարդ­կա­յին հար­ևա­նա­կան ա­մե­նօր­յա հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րը, ինչ­պես և հա­սա­ րա­կութ­յուն­նե­րի, ժո­ղո­վուրդ­նե­րի շ­փում­ներն ու պարզ փոխ­հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րը կանգ­նեց­րել են նրանց չա­փում­նե­րի, հետ­ևա­բար նաև չա­փե­րի ա­ռա­ջաց­ման ան­ հրա­ժեշ­տութ­յան առջև: Չա­փա­յին հա­մա­կար­գե­րի, նաև ընդ­հան­րա­կան միա­վոր­նե­ րի պա­հան­ջը պար­տա­դիր է դար­ձել հատ­կա­պես ապ­րան­քա­փո­խա­նա­կութ­յան ա­ճող ծա­վալ­նե­րին զու­գըն­թաց, ո­րոնք նախ­նա­կան վի­ճա­կում խիստ պայ­մա­նա­կան և մո­ տա­վոր են ե­ղել: Եվ այ­նուա­մե­նայ­նիվ, անհ­րա­ժեշտ մեկ վե­րա­պա­հում պար­տա­վոր ենք ա­նել. մար­դը իր ֆե­նո­մե­նա­լութ­յան մեջ, որ­պես հա­մե­մա­տող կեն­դա­նի, կրում է հաշ­վարկ ու հա­շիվ ա­նե­լու, գցել-բռնե­լու, չափ ու չվան դնե­լու հատ­կա­նիշ-ո­րա­կը: Չա­փա­գի­տութ­յու­նը (մետ­րո­լո­գիան), որ­պես օ­ժան­դակ մի գի­տութ­յուն, զբաղ­ված է հենց խոր անց­յա­լում նա­խա­ժո­ղովր­դի, նաև հե­տա­գա­յում` ինք­նու­րույ­նա­ցած ժո­ ղո­վուրդ­նե­րի կող­մից օգ­տա­գործ­ված ա­մե­նա­տար­բեր չա­փե­րի (ժա­մա­նա­կա­չա­փա­ կան միա­վոր, քա­նա­կութ­յուն, ծան­րութ­յուն, եր­կա­րութ­յուն, ծա­վալ, տա­րո­ղութ­յուն, մա­կե­րես ևն­) ա­ռա­ջաց­ման, գոր­ծած­ման և դ­րանց զար­գաց­ման ա­ռանձ­նա­հատ­կութ­ յուն­նե­րի ու­սում­նա­սի­րութ­յամբ: Այս­ գի­տութ­յու­նը ուղ­ղա­կիո­րեն ա­ղերս­վում է դրա­ մա­գի­տութ­յա­նը (նու­միզ­մա­տի­կա), քա­նի որ ա­ռաջ­նե­րում դրա­մա­կան միա­վոր­նե­րը և կշռա­չա­փե­րը հա­մա­պա­տաս­խա­նեց­վել են` կրե­լով միև­նույն ան­վա­նում­նե­րը: Հարկ կա՞, արդ­յոք, փաս­տար­կել հօ­գուտ այն բա­նի, թե ա­ռանց սույն գի­տութ­ յան վե­րա­բեր­յալ ստույգ, նաև հա­մա­կող­մա­նի գի­տե­լիք­նե­րի տի­րա­պետ­ման ճշգրիտ պատ­կե­րա­ցում կկազ­մենք մարդ­կա­յին քա­ղա­քակր­թութ­յան ան­ցած փու­լե­րի, գա­ ղա­փար կու­նե­նանք ապ­րանք­նե­րի գնե­րի, դրանց պա­հան­ջար­կի և շր­ջա­նա­ռութ­ յան, երկր­նե­րի տնտե­սա­կան կա­պե­րի, միմ­յան­ցից կախ­վա­ծութ­յան և հա­րա­կից այլ խնդիր­նե­րի վե­րա­բեր­յալ: Վեր­ջա­պես չա­փա­գի­տա­կան միա­վոր­նե­րի հա­վաս­տիութ­ յամբ կա­րող են վա­վե­րա­կան հա­մար­վել պատ­մա­կան աղբ­յուր­նե­րը, պատ­մա­կան կոնկ­րետ տեղն ու մի­ջա­վայ­րը, ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նը: Մարդ­կութ­յան զար­գաց­ման վա­ղա­գույն ժա­մա­նակ­նե­րում նախ­նա­կան չա­փեր հան­դի­սա­ցել են մար­դու մարմ­նի մա­սե­րը, քայ­լը, ա­ռան­ձին ա­ման­ներ, ո­րո­շա­կի գոր­ ծիք­ներ, զեն­քի տե­սակ­ներ, գիր­կը, բու­ռը, փե­շը, քի­լը և­ այլն: Այս ա­ռու­մով թերևս Հա­ յաս­տա­նը շա­հե­կան դիր­քում է, և հար­կա­վոր չէ սույն փաս­տը մատ­նել մո­ռա­ցութ­յան: Ա­մե­նայն հայ­կա­կա­նը ա­ծանց­յալ է դառ­նում, ստո­րա­դաս­վում է ա­մե­նուր ու միշտ ոչ միայն կողմ­նա­կալ օ­տար­նե­րի, այլ, ցա­վոք, նաև հա­յե­րիս կող­մից: Ար­դա­րա­տես չ­լի­ նե­լով հան­դերձ, ինք­նան­վաս­տա­ցու­մի հաս­նող բեռ-բար­դույթ է առ­կա այս­տեղ, ո­րը, ինչ-որ կերպ, պետք է հաղ­թա­հա­րել կա­րո­ղա­նանք: Հին Ար­ևել­քում և­ ան­տիկ պե­տութ­յուն­նե­րի մի­ջերկ­րա­ծո­վա­յին տա­րա­ծաշր­ջա­

նում չա­փե­րի հա­մա­կար­գե­րը ձևա­վոր­վել են բա­բե­լա­կա­նի ազ­դե­ցութ­յամբ` հիմն­վե­ լով հաշ­վարկ­ման 60-ե­րոր­դա­կան հա­մա­կար­գի վրա: Ան­գամ կենտ­րո­նաց­ված պե­ տութ­յուն­նե­րում (Ե­գիպ­տոս, Հին Հու­նաս­տան) չա­փե­րի միաս­նա­կա­նութ­յու­նը ե­ղել է հա­րա­բե­րա­կան: Մինչև ան­գամ միև­նույն պե­տութ­յան սահ­ման­նե­րում նույ­նա­նուն չա­փերն էլ հա­ճախ տար­բեր են ե­ղել: Գու­ցե նաև այս ան­հար­թութ­յուն­նե­րը հաղ­թա­ հա­րել-դյու­րաց­նե­լու նկա­տա­ռու­մով, հռո­մա­յե­ցի­նե­րը ի­րենց նվա­ճած բո­լոր երկր­նե­ րում պար­տադ­րե­ցին սե­փա­կան չա­փակշ­ռա­յին հա­մա­կար­գը: Հ­նա­գույն ժա­մա­նակ­նե­րից մինչև 20-րդ դա­րի սկիզ­բը Հա­յաս­տա­նում օգ­տա­ գործ­վել են տար­բեր չա­փում­նե­րի` եր­կա­րութ­յուն, ծան­րութ­յուն, տա­րո­ղութ­յուն, մա­ կե­րես ևն, ո­րո­շա­կի չա­փա­յին հա­մա­կար­գեր: Այս­պես, ըստ Է­րե­բու­նի և Կա­յա­լի Դե­րե հնա­վայ­րե­րում հե­տա­զոտ­ված տա­ճար­նե­րի հիմ­նա­կան չա­փում­նե­րի. Ու­րար­տա­կան մի­ջին ոտ­նա­չա­փը հա­վա­սար էր` 31,4սմ. ­Փոքր կան­գու­նը` 1,5 ոտ­նա­չափ` 47,1սմ. ­Մեծ կամ փի­լե­տեր­յան ոտ­նա­չա­փը, (­Գառ­նու տա­ճար)` 35,31սմ. ­Մի­ջին կան­գու­նը` 1,5 մեծ կամ փի­լե­տեր­յան ոտ­նա­չա­փի` 53սմ. ­Մեծ կան­գու­նը` 2 մեծ կամ փի­լե­տեր­յան ոտ­նա­չա­փի` 70,62սմ. Միջ­նա­դար­յան Հա­յաս­տա­նում (4-16-րդ դա­րե­րում կա­ռուց­ված ճար­տա­րա­պե­ տա­կան հու­շար­ձան­նե­րի զննում­նե­րի ­հա­մա­ձայն) կի­րառ­վել են` ­Փոքր ոտ­նա­չա­փը` 26,5սմ. ­Մի­ջին ոտ­նա­չա­փը` 30,9սմ. ­Մեծ կամ փի­լե­տեր­յան ոտ­նա­չա­փը` 35,6սմ. Հա­մա­ձայն հայ­կա­կան միջ­նա­դար­յան չա­փա­գի­տա­կան սկզբնաղբ­յուր­նե­րի` կա­րող ենք ա­ռանձ­նաց­նել եր­կա­րութ­յան հետև­յալ չա­փե­րը` - Գա­րին (գա­րե­հա­տը). - Փոքր մատ­նա­չա­փը` 1,66սմ. - Մեծ մատ­նա­չա­փը կամ ե­ղուն­գը` 2,22սմ. - Կո­ճը` 2,90սմ. - Բոյ­թը` 4,43սմ. - Բու­ռը` 10սմ. - Ներ­բա­նը` 20սմ. - Թի­զը` 23,175սմ. - Փոքր, մի­ջին և մեծ ոտ­նա­չա­փե­րը` 26,5սմ, 30,9սմ, 35,6սմ: - Փոքր, մի­ջին և մեծ կան­գուն­նե­րը` 46,35սմ, 53սմ, 71սմ. - Փոքր, մի­ջին մեծ և­ երկ­րա­չա­փա­կան սո­վո­րա­կան քայ­լե­րը` հա­մա­պա­տաս­խա­ նա­բար` 71,2սմ, 79,5սմ, 92,7սմ, 105-108սմ.

- Փոքր, մի­ջին, մեծ և­ երկ­րա­չա­փա­կան-թա­գա­վո­րա­կան գիրկ-կրկնա­քայլ-մար­ դա­չա­փե­րը` հա­մա­պա­տաս­խա­նա­բար` 1,4մ, 1,54-1,59մ, 1,85մ և 2,11-2,16մ. - Ձո­ղը` 3,09մ. - Խ­րասխ-պլեթ­րո­նը` 30,09մ. - Աս­պա­րե­զը կամ ըստ օ­դա­չա­փութ­յան` վտա­վան-աս­պա­րե­զը` 213մ. - Աս­պա­րի­զաց աս­պա­րեզ, պար­սից աս­պա­րեզ կամ աս­պա­րեզ նե­տա­ձիգ` 227մ. - Հ­ռո­մեա­կան մղո­նը` 1480մ. - Փի­լե­տեր­յան կամ ե­գիպ­տա­կան մղո­նը` 1575-1590մ. - Հ­րա­սախ, փար­սախ կամ մեկ ժամ­վա հե­տիոտ­նի ճա­նա­պար­հը` 4770մ. - Մեկ օր­վա ճա­նա­պար­հը` 31,4-38,2կմ: Ուշ միջ­նա­դա­րում և 19-րդ դա­րում ճա­նա­պար­հի չափ­ման հիմ­նա­կան միա­վո­րը սո­վո­րա­բար ըն­դուն­վել է 1(մեկ) ժամ­վա ճա­նա­պար­հը, ո­րը հայտ­նի է փար­սախ, ֆար­ սանգ, ա­ղաճ, սա­հաթ ան­վա­նում­նե­րով: - Մար­դու 1 ժամ­վա ան­ցած մի­ջի­նաց­ված ճա­նա­պար­հը ե­ղել է` 5կմ. - Մաք­սա­յին կար­ճա­հա­սակ ձիու­նը` 5,3-6,4կմ. - Եր­կա­րա­հա­սակ ձիու­նը` 7,5կմ. -­ Մեկ օր­վա ճա­նա­պար­հի մե­ծութ­յու­նը մի­ջին հաշ­վով հա­վա­սար է ե­ղել 7-8 ժամ­ վա ճա­նա­պար­հի` 35-40կմ: 19-րդ դա­րում և մինչև 20-րդ դա­րի սկիզ­բը Հա­յաս­տա­նի և Անդր­կով­կա­սի բնակ­ չութ­յան ա­մե­նօր­յա կեն­ցա­ղում կի­րառ­վել է գազ կամ խա­նա­կան ար­շին միա­վո­րի վրա հիմն­ված եր­կա­րութ­յան չա­փա­կան հա­մա­կար­գը, ո­րը հա­վա­սար էր` - Եր­ևա­նի նա­հանգ` 102,4սմ. - Շա­մա­խի նա­հանգ` 102սմ. - Դար­բան­դի նա­հանգ` 101,8սմ. - Թիֆ­լի­սի նա­հանգ` 100,5սմ. - Զան­գե­զու­րի և Նա­խիջ­ևա­նի գա­վառ­նե­րում գա­զը` 94,4սմ. - Շու­շիում` խա­նա­կան ար­շի­նը կամ գա­զը` 72,13սմ. - Օր­դու­բա­դի գա­վա­ռում կի­րառ­ված գազ-կան­գու­նը` 44,7սմ. - Նա­խիջ­ևա­նում կի­րառ­ված գազ-կան­գու­նը` 112,7սմ: Այժմ ընտ­րո­ղա­բար ներ­կա­յաց­նենք չա­փե­րի ռու­սա­կան հա­մա­կար­գը, ո­րը ա­վան­ դա­բար կի­րառ­վել է Հին Ռու­սիա­յում և ռու­սա­կան կայս­րութ­յան սահ­ման­նե­րում, ո­րոնց փո­խա­րի­նե­լու ե­կավ չա­փի մետ­րա­կան հա­մա­կար­գը (4 հու­նի­սի, 1899թ.), ո­րը և նա­խա­պես ՌՍՖՍՀ-ում` 1918թ. սեպ­տեմ­բե­րի 14-ին, ա­պա և ԽՍՀՄ-ում` 1925թ. հու­լի­սի 21-ին, հա­մար­վեց պար­տա­դիր:

- Դ­յույմ` մատ­նա­չափ` 2,54սմ. - Վեր­շոկ` 4,4սմ. - Թիզ` 22-23սմ. - Թիզ (շրջված)` 27-31սմ. - Ֆուտ` 30,5սմ. - Ար­շին` 71,12սմ. - Սա­ժեն` 213,4սմ. - Վերստ` 1068մ. - մղոն (ծո­վա­յիւն)` 1852մ. - մղոն (աշ­խար­հագ­րա­կան)` 7420մ. - մղոն (հին ռու­սա­կան)` 7 վերստ` 7,4676կմ. - ֆունտ` 409,5գ. - Ֆունտ (Անգ­լիա­յում)` 453,6գ. - Դույլ` 12,29941լ. - Շ­տոֆ (շտո­ֆա­նոց` գա­վաթ)` 1/10 դույլ. - Գար­նեց` 3,28լ (սո­րուն նյու­թե­րի չափ)` քա­ռորդ դույլ` 12 բա­ժակ. - Կոր­չա­գա` մեծ կճուճ, կա­րաս, թա­ղար, խե­ցա­ման` 2 դույլ` 25լ. - Քա­ռորդ (չետ­վերտ)` 200լ. - Տա­կառ` 40 դույլ` 491, 96լ. - Շիշ` 0,6լ. (հե­ղուկ­նե­րի ռու­սա­կան չափ). - Շիշ (կո­սուշ­կա)` կես շիշ (0,307475լ.). - Բա­ժակ` 0,273լ. - Գա­վաթ (չե­տուշ­կա)` 1/50 դույլ. - Գա­վաթ (չար­կա)` 1/100 դույլ. - Գա­վաթ (շկա­լիկ)` 1/200 դույլ` 61,5մլ. - Լաստ` 3000լ.` 72փութ (նա­վա­բեռ­նե­րի կշռա­չափ). - Բեր­կո­վեց` 10 փթի ծան­րութ­յան հին ռու­սա­կան չափ. - Բաթ­ման` 4,095կգ. - Բեզ­մեն` 1,022կգ (նաև` ձեռ­քի զսպա­նա­կա­վոր կշռեք). - Կի­սա­բեզ­մեն` 0,511կգ. - Մեծ գրի­վեն­կա` 409,5գ. - Փոքր գրի­վեն­կա` 204, 8գ. - Գ­րոս` 12 դյու­ժին` 144 հատ. - Դ­յու­ժին` 12 հատ. - Ս­տո­պա` (կա­պոց, կույտ, դեզ)` 20 դաս­տա` 480թերթ թուղթ. - Դաս­տա` 1/20 ստո­պա` 24 թերթ թուղթ.

­ ե­ղատ­նա­յին կշռա­չա­փեր Դ - Ֆունտ` 12 ուն­ցիա` 358,323գ. - Ուն­ցիա` 8 դրախմ (Ար­ևել­յան փող)` 29,860գ. - Դ­րախմ` 1/8 ուն­ցիա` 3 սկրու­պուլ` 3,732գ. - Սկ­րու­պուլ` 1/3 դրախմ` 20 գրան` 1,244գ. - Գ­րան (գրամ)` 62,209 մգ: ­ ա­մաշ­խար­հա­յին չա­փա­նիշ­նե­րով գի­տա­տեխ­նի­կա­կան ա­ռա­ջըն­թա­ցը և­ ակ­տի­ Հ վա­ցող շփում­նե­րը ո­րո­շա­կի կար­գա­վո­րում­ներ մտցրին նաև չա­փե­րի հա­մընդ­հան­ րաց­ման բնա­գա­վա­ռում: Այլևս ֆրան­սիա­կան մեծ հե­ղա­փո­խութ­յան տա­րի­նե­րին ստեղծ­վեց մետ­րա­կան հա­մա­կար­գը, որն այ­նու­հետև դար­ձավ մի­ջազ­գա­յին: 1791-ին Ֆ­րան­սիա­յի ԳԱ հանձ­նա­ժո­ղո­վի ա­ռա­ջար­կութ­յամբ Ազ­գա­յին Ժո­ղո­վը հաս­տա­տեց չա­փե­րի նոր հա­մա­կար­գը: - Եր­կա­րութ­յան միա­վո­րը դար­ձավ մետ­րը. - Մա­կե­րե­սի միա­վո­րը` ա­րը. - Տա­րո­ղութ­յան միա­վո­րը` լիտ­րը. - Ծան­րութ­յան միա­վո­րը` գրա­մը: Չա­փա­յին ըն­դուն­ված նոր միա­վոր­նե­րը կազմ­վե­ցին տաս­նոր­դա­կա­նի սկզբուն­ քով (այն է` տար­բեր աս­տի­ճան­նե­րում հիմ­նա­կան միա­վո­րը 10-ով բազ­մա­պատ­կե­լու կամ բա­ժա­նե­լու մի­ջո­ցով): Եվ այ­նուա­մե­նայ­նիվ, չա­փակշ­ռա­յին հին միա­վոր­նե­րը որ­քան էլ չու­նե­նան այլևս գործ­նա­կան կի­րա­ռութ­յուն, նրանց ի­մա­ցութ­յու­նը անհ­րա­ժեշ­տութ­յուն է, քա­նի որ նրանք շրջա­նառ­ված են մնում վաղ, մի­ջին և­ ուշ շրջա­նի պատ­մա­կան տա­րաբ­նույթ փաս­տաթղ­թե­րում ու վա­վե­րագ­րե­րում, ժո­ղովր­դա­կան բա­նար­վես­տում, հատ­կա­պես դարձ­վա­ծա­բա­նութ­յուն­նե­րում և, ի­հար­կե, պատ­մա­գի­տա­կան աշ­խա­տութ­յուն­նե­րում ու պատ­մա­վե­պե­րում: Ընդգրկ­ված նյու­թե­րի պար­տադ­րան­քով` չա­փա­գի­տա­կան տվյալ­նե­րի­ սույն քաղ­ված­քը ժո­ղո­վա­ծուում զե­տե­ղե­լը, կար­ծում եմ, անհ­րա­ժեշ­տութ­յուն էր: Խն­դի­րը լու­ծե­լիս, օգտ­վե­ցի բա­ռա­րան­նե­րից, մա­նա­վանդ Հայ­կա­կան Սո­վե­տա­կան ­Հան­րա­ գի­տա­րա­նի հա­մա­պա­տաս­խան բա­ռա­հոդ­վա­ծից: Այդ նյու­թե­րի հե­ղի­նակ­նե­րին էլ հայտ­նում եմ իմ շ­նոր­հա­կա­լութ­յու­նը: ­Ռա­ֆա­յել Ղա­րիբ­յան

ԲԱՌԱՐԱՆ Ագ­լա­միշ լի­նել - զբաղ­վել, ժա­մա­նակ անց­ կաց­նել

Ավ­ղու­շութ­յուն - թռչ­նոր­սութ­յուն Ավ­ճի -­որ­սորդ Ա­րա - մեջ­տեղ, կենտ­րոն Ա­րիկ - ծի­րա­նի չիր

Ա­դամն նաս­լի՞ գա­րակ, յոխ­սա՞ ուս­լի - մար­դու ցե՞ղն է կար­ևոր, թե՞ կրթութ­ յու­նը

Ար ու էք - ա­րու և­ էգ

Ա­զատ­լա­մա - փրկա­րար

Աֆ­ֆա­րըմ - կեց­ցես, ապ­րես

Ա­ֆիո­նի ղուտ­տիկ - ա­ֆիո­նի (ա­փիո­նի) տուփ

Ազմ­զել - շո­շա­փել Աթ­մա­թի­թոն - ա­տոլ (՞)

Բա­զի - եր­բեմն

Ա­լա­ճա - խա­տու­տիկ

Բա­զիր­գան - վա­ճա­ռա­կան

Ա­լա­ճա կտոր - զո­լա­վոր գործ­վածք ներք­ նա­կի հա­մար

Բալ­լի - հայտ­նի

Ալ­խա­լուղ - տե՛ս­ ար­խա­լուղ

Բաշ­ղա - ա­ռան­ձին, ջոկ

Ար­խա­լուղ - 1. կնոջ եր­կար զգեստ. 2. տղա­ մար­դու կարճ զգեստ` բաճ­կոն

Բաս բռնել - գրազ գալ

Ա­ղու - թույն Ա­ճալ - տե՛ս­ ա­ջալ Ա­ճա­լով մեռ­նել - տե՛ս­ ա­ջա­լով մեռ­նել Ա­մա­նաթ -­ու­րի­շին պատ­կա­նող ա­ռար­կա Ամ­մայ - կույր Ամ­ռա­յը բռնել - ա­լա­րել, ծու­լա­նալ. 2. զար­ մա­նալ Այ­ման - տուն, տեղ

Բալ­քի - գու­ցե, որ­պես­զի

Բաք­լա­յել - ս­պա­սել, համ­բե­րել Բե­դել­վաթ - տ­նա­վեր, ա­նօգ­տա­կար Բե­լիկ - բո­լուկ, խումբ Բեյ - ն­շան, նշա­նադ­րութ­յուն Բի­լա­զուկ - ա­պա­րան­ջան Բիլ­մազ - ան­տեղ­յակ Բի­րա­տի - բո­լո­րը Բիր­տան­բիր - հան­կարծ, իս­կույն ևեթ

Այ­սա­նես - այս տե­ղե­րը Ա­նա­լըղ - մո­րու (մե­րա­ցու) Ան­թա­րի - կ­նոջ և տ­ղա­մար­դու շրջազ­գեստ Ան­կան -­ուշ Ան­կե­նա­նալ -­ու­շա­նալ Ան­պե­ճար - ան­ճար Ան­վե­րի - անբ­նակ. 2. ան­բուն

Գամ - սանձ Գա­մակ - տե՛ս կա­մակ Գառ­գի­լա­միշ լի­նել - հո­րան­ջե­լով ու գա­լար­ վե­լով` մար­մի­նը վեր ձգել Գար­դան - վիզ, պա­րա­նոց Գե­զա - աղբ­յուր

Ա­պե­լեն­նի - հայ­տա­րա­րութ­յուն

Գե­զաթ է­նել - ճամ­փա պա­հել, մե­կին սպա­ սել, դի­տել

Ապ­րաստ - ող­ջութ­յուն, ողջ լի­նել

Գե­զը­նա­սավ­տի­կըմ - աչքդ սի­րեմ

Ա­ջալ - մահ

Գեզ­լիկ - ակ­նոց

Ա­ջա­լով մեռ­նել - բա­ռա­ցի` բնա­կան մա­հով մեռ­նել

Գե­նա - նո­րից, դարձ­յալ

Ա­ջամ - պար­սիկ Աս­սա - ան­պայ­ման

Գեստ - զգեստ Գե­տան-գա­լան - բա­ռա­ցի` գնա­ցո­ղը վե­րա­ դառ­նում է

Գե­տան գալ­մազ - գնա­ցո­ղը չի վե­րա­դառ­նա

Էպ­պե­ճա - բա­վա­կա­նին

Գի­գիմ - թեյ­նիկ, թեյ ե­փե­լու պղն­ձե ա­ման

Էս­թը­ղըր - այս­քան

Գիլ - վարդ

Է­րած - ե­րազ

Գ­յու­ման - հույս

Էր­դագ - բադ Էր­թըմ­նալ - երդ­վել

Դալ - ճյուղ

Է­վա­տի - շ­տապ

Դարթ­լա­միշ լի­նել - վշ­տա­նալ, մտած­մուն­քի մեջ լի­նել

Էտ­մըլ - այդ­պես

Դար­մա­դա­ղըն լի­նել - տե՛ս տար­մա­տա­ղըն լի­նել

Ը­զին - գծա­հետ­քին

Դիզ­գին - սանձ Դի­շիմ­միշ լի­նել - խոր­հել Դի­վան - դատ, դա­տաս­տան Դոլ­վաթ - հարս­տութ­յան ո­գի

Ըխտ­յար - ծե­րու­նի Ը­ռաստ գալ - հան­դի­պել Ըս­կուհ - այդ­պի­սի Ըս­մոթ - տե­ղազն­նում Ը­րա­զի լի­նել - հո­ժար­վել

Դոշ - կուրծք Դուզ - ու­ղիղ, ուղ­ղա­միտ Դու­թար - ուժ, կա­րո­ղութ­յուն Դու­խու­րել - նիր­հել

Թա­բիաթ - բնա­վո­րութ­յուն Թաբ­տի­րի ղը­լըղ հագ­նել - ծպտ­վել (այլ հա­գուս­տ կրել) Թա­զա - նոր

Ել­տող­տի - բա­ռա­ցի` քա­մի ծնեց

Թազ­բեյ - համ­րիչ, տե­րո­ղորմ­յա, մե­ղե­սիկ

Ե­մին - եր­դում

Թա­կար - թե որ, ե­թե որ

Ե­սիր - գե­րի

Թա­մալ - հիմք

Ե­վից ըլ­լիլ - ներ­կա­յա­նալ

Թա­մալ­լա տալ - բար­ևել Թամ­բալ­խա­նա - ան­կե­լա­նոց

Զայ­րու­մար - գրող ու ցավ Զա­ռա­ֆա­թի առ­նել - ծաղր ու ծա­նա­կի են­ թար­կել

Թամ­բեյ է­նել - ապսպ­րել, պատ­վի­րել, հանձ­նա­րա­րել Թամ-թա­զա - բո­լո­րո­վին նոր

Զար­զըմ­բել - զար­հու­րել

Թավ­լի խա­նա - ա­խոռ

Զա­րըն­ճի - տե՛ս զարն­ջի

Թա­վի­րըմ լի­նել - մի տե­սակ վատ զգալ

Զարն­ջի - ան­քուն մնա­ցած

Թա­տա­ռիկ - պատ­րաս­տութ­յուն Թա­րաֆ - կողմ

Է­լիմ - մահ

Թար­քար - նո­րից, կրկին

Էլ­լիկ - ժո­ղո­վուրդ

Թար­քար­տան - կր­կին ան­գամ

Էլ ղը­զի - ու­րի­շի աղ­ջիկ

Թարք­րել - կրկ­նել

Է­լօղ­լի - ու­րի­շի տղա

Թաք - կենտ

Էմր - կ­յանք

Թա­քըռ - ա­նիվ

Էյ­թաճ լի­նել - կա­րոտ լի­նել, պա­հանջ զգալ

Թթն­կել - հա­մա­ռել

Էն­թա­րի - տե՛ս­ ան­թա­րի

Թիր­մա - բանտ

Խո­նախ - հ­յուր

Թի­քա - պա­տառ Թ­ղի մնալ - հ­ղիա­նալ

Կա­մակ - հի­վան­դի կամ բան­տարկ­յա­լի ցան­կա­ցած ու­տե­լիք

Թպ­ղի - իս­կա­կան

Կե­նաց­վա­լո - ցավդ տա­նեմ

Թի­քան - խա­նութ-ար­հես­տա­նոց

Կե­չի - այծ Ժի­ժի կայ­նիլ - նույն բա­նը շատ կրկնե­լով` համ­բե­րութ­յու­նից հա­նել

Կեքս - կուրծք

Ժուռ ա­ծել - փնտրել

Կոտ­կի­րի­րի կոտ - կ­րիա­յի գո­գա­վոր պատ­ յան, կոնք

Իլ­լաճ - դեղ, մի­ջոց, հնար

Կ­ռա­նոց - գո­մի աղ­բա­փոս

Ի­ճաթ ա­նել - հ­նա­րել, մտա­ծել

Կու­լաբ - այ­ծե­նա­կաճ

Ի­յար - թամբ, թամք

Կուր­ղան - սահ­մա­նան­շան

Կ­ծո­տել - գի­ջա­նալ

Ինչ օր ի­սա - ինչ որ է Ին­սան - մարդ

Հըզ գալ - դուր գալ, դու­րե­կան

Ին­սա­նօղ­լի - մար­դու տղա

Հալ­ղա - օ­ղակ

Ին­տատ - օգ­նութ­յուն

Հախ­խաթ - իս­կա­պես, ճշմա­րիտ

Իշ­տը­ղըր - ինչ­քան որ

Հա­մա­շա - շա­րու­նակ

Իպ­տի­տա - սկիզբ

Հա­յիֆ - վ­րեժ

Ի­սոնք - ս­րանք

Հաջ գնալ - մահ­տե­սի գնալ (­Տի­րոջ գե­րեզ­ մա­նը, Ե­րու­սա­ղեմ)

Իտ-ի­տիկ - այդ բա­նը. 2. նա Իք-ի­քը - բան

Հա­րա­մօ­դա­սի - ա­վա­զա­կա­տուն Հա­րի - մինչև որ

Լա­խա­նա - կա­ղամբ Լա­չառ - անզ­գամ

Հա­րիֆ - միա­միտ Հա­րի որն օր -­ով­քեր որ Հըյ­տը բղի­կով - այս կճու­ճով

Խա­զի­նա - գանձ, գան­ձա­նակ, մթե­րա­նոց Խալթ - հի­մա­րութ­յուն

Հի­ժան - թա­րախ Հոր - տե՛ս շա­լա­գոր­ծի դազ­գահ

Խա­պար - լուր Խաս­յաթ - բնա­վո­րութ­յուն Խեր - օ­գուտ, բա­րիք Խըս­տու - դիտ­մամբ Խեյ­լի վախտ - բա­վա­կա­նին ժա­մա­նակ Խեյ­րաթ­խա­նա - բա­րե­գոր­ծա­կան տուն, հյու­րա­տուն

Ղա­զա - փոր­ձանք Ղա­թըր - ջո­րի Ղալ­մա­ղալ - աղ­մուկ, խառ­նա­կութ­յուն Ղա­մուշ - ե­ղեգն Ղա­յա - ժայռ Ղայ­դա - ե­ղա­նակ, մե­ղե­դի

Խեյ­րա­թու­թեն ա­նել - բա­րիք գոր­ծել

Ղայ­փա­խա­նա - հա­սա­րա­կաց տուն

Խո­խուրթ - խոր­հուրդ

Ղան­թար­մա - սանձ Ղան­ճըղ - քած

Ղառ­ղառ - ագ­ռավ

Մե­կա­վա - միշտ

Ղա­չաղ - ա­վա­զակ

Մեյ­մուն - կա­պիկ

Ղա­սա­բօղ­լի - մ­սա­գոր­ծի տղա

Մեյ­վա - միրգ

Ղաշ­ղա - պի­սակ, պի­սա­կա­վոր

Մը­կըր, մա­կար - Դու մի՛ ա­սի

Ղա­վալ - ս­րինգ

Մը­կի­տան - գի­նե­տուն

Ղա­վաղ - բար­դի

Մըռ­չը­մուկ - մրջ­յուն

Ղա­րա­ղոլ - պա­հակ

Միա­զըմ - բա­վա­կա­նին

Ղա­րա­ման­դուլ - սա­տի­նից կար­ված սև զ­գեստ

Մի­շա­վա­րա է­նել - խորհր­դակ­ցել

Ղը­մի - վայ­րի բան­ջար` հում ու­տե­լու և թ­թու դնե­լու

Մի­սա­վիր - հ­յուր

Ղըռ ձի - ս­պի­տակ ձի Ղիա­պին խո­սել - հաս­ցեին խո­սել, բամ­ բա­սել Ղո­լայ - դյու­րին Ղս­մաթ - բախտ Ղութ­նի-ղու­մաշ - զո­լա­վոր գործ­վածք ներք­ նա­կի հա­մար

Մինչ­ևա­կան - մինչև իսկ Մոհ­լաթ առ­նել - ժա­մա­նակ սահ­մա­նել Մուլք - կալ­վածք Մու­խան­նաթ - ե­րախ­տա­մոռ Յա­դի­քար - հի­շա­տակ Յա­թաղ - ան­կո­ղին Յա­մաջ - լանջ

Ղում­ռի դոխ - եր­գող ա­ղավ­նի

Յա­յան - հե­տիոտն

Ղուշ - թռ­չուն

Յա­վաշ - դան­դաղ

Ղու­ռի շառ - զրպար­տութ­յուն

Յոլ - ճա­նա­պարհ. 2. պար­տա­կա­նութ­յուն

Ղուտ­տիկ - տուփ

Յող դավ­թար գրվել - բնա­ջինջ ա­նել, չքաց­ նել

Ճա­շակ - հա­ղոր­դութ­յուն Ճետ - աք­լոր Ճիպ­պա - կնոջ տո­նա­կան եր­կար զգեստ Ճիտ - վիզ, պա­րա­նոց Ճո­րել - խ­ռո­վել Մաթ մնալ - զար­մա­նալ Մա­լա­միշ լի­նել - ող­բալ Մախ­սիզ - դիտ­մամբ, դի­տա­վոր­յալ Մա­ղա­րա - քա­րան­ձավ Մայ­րը­մա - թաշ­կի­նակ, լա­չակ Մա­յիլ մնալ - զար­մա­նալ, շշմել Մա­շալ­լա - ջահ. 2. սքան­չե­լի Մա­րի­ֆաթ - շ­նորհք Մե­զեթ - շու­կա (՞)

Յուզ­բա­շի - հար­յու­րա­պետ Յու­լար - սանձ Նը - ոչ Նա­պախտ - բանտ Նարդ­վան - սան­դուղք Նո­քար - ծա­ռա, մշակ Շա­հատ - վ­կա Շա­պա­լակ - այ­լան­դակ, չար ո­գի Շառ - զրպար­տութ­յուն Շա­փա­լաղ - ապ­տակ Շել­լիկ - ժո­ղո­վուրդ Շեյ­շեյ­բաթ - գույք Շղ­վա - բա­րա­կի­րան, սլա­ցիկ հա­սակ

Շո­ռաղ - վա­վա­շոտ

Ջ­վուտ-ջֆուտ - հ­րեա

Շո­րոր­լա­միշ ըլ­լել - շո­րո­րա­լով քայ­լել Սա­լա­խա­նա - թա­փա­ռող Չա­գիլ - քա­րաց­րոն

Սալ ու սոլ - աջ ու ձախ

Չա­թին - դժվար

Սա­կա­ֆել - սա­կա­վա­նալ

Չալ­ղը­ճի - ն­վա­գա­ծու

Սան­յաթ­քար - ար­հես­տա­վոր

Չամ-չրաղ մա­րել - Եղևն­յա ճրագ մա­րել (տունն ա­վե­րել)

Սա­վա - բա­ցի

Չան­գա - ծնոտ

Սար­դար - զո­րագ­լուխ, պա­րագ­լուխ

Չա­րա - հնար, փրկութ­յուն

Սե­պող - հ­նա­զանդ, լսող-կա­տա­րող

Չա­րա­սի՞ նա - ի՞նչ հնար կա

Ս­ևա - դռան շրջա­նակ

Չարխ ու ֆա­լակ - բախ­տի ա­նիվ

Սի­լայ - զենք, զենքուզրահ

Չար մը­կա - մինչև այժմ

Սիլ­լա - ապ­տակ

Չար­սու - հ­րա­պա­րակ, վա­ճա­ռա­նոց, փո­ ղոց

Սիլ­սի­լա - ար­յա­նա­ռու, սե­րունդ

Չա­չա­փըռ­կել - ճան­կել, խլե­լով յու­րաց­նել

Սավ­դա - սեր

Սըռ - գաղտ­նիք Ս­նունթ - սե­րունդ, ցեղ

Չա­փառ - մի­լի­ցիո­ներ Չեփ­լիկ - աղ­բա­նոց Չեփ­չի - հ­նո­տի հա­վա­քող Չըռ­զար­կած - չո­ռի զար­կած, գրո­ղի տա­ րած Չի­նի - հախ­ճա­պա­կի Չի­չակ - ծա­ղիկ Չու­չուստ - ա­րագ, շտապ, ճե­պով Չուռ - «­Բերդ» խաղ

Վա­րա­վիրտ - ու­շա­դիր լի­նել Վե­րա­նա - ա­վե­րակ Տար­մա­տա­ղըն լի­նել - ցաքուցրիվ գալ, տակ­նուվ­րա լի­նել Տը­ռըս­խա է­նել - ծաղ­րել Տղ­զել - կ­ռա­նալ Տո­լաղ - պա­տա­տանք սրունք­նե­րի Տու­զաղ - թա­կարդ

Պապ - հայր

Տուր­մա - բանտ

Պատ­վի­րաք - Պատ­րիարք Պի­պիլ - ա­պա­կու կտոր Պիտ­վա­նալ - դուր գալ

Ուզ­բա­շի - տե՛ս յուզ­բա­շի Ու­մուդ - հույս, ա­պա­վեն Ու­մուզ - ուս

Ջալ­լաթ - դա­հիճ Ջալ­լամ - գրո­ղի ծոց

Ույ­միշ­վիլ - հար­մար­վել, փո­խա­դար­ձո­րեն միմ­յանց ըմբռ­նել

Ջաղ­չի կու­ռիկ - Կա­վե փոք­րիկ ա­ման, ո­րով ջրա­ղաց­պա­նը վարձ էր առ­նում

Ուր­միշ գալ - ի­րար սա­զել

Ջաղ­չի օ­լուղ - ջա­ղա­ցի ճնշման խո­ղո­վակ Ջան­սըզ - ան­հո­գի

Փա­լի - գո­նե Փաջ - մաքս (՞ բաժ)

Ջինս - ցեղ

Փաս­բանդ - գի­շե­րա­պահ (՞)

օխ­տը ոտք)

Փե­շակ - ար­հեստ

Օղ­լու­շաղ - կին

Փեշ­կիր - թաշ­կի­նակ

Օ­ղուլ - որ­դի

Փիճվ­ներ - ու­սեր (տղեկ­ներ ՞) Փու­շի - ծաղ­կա­վոր գլխա­շոր

Օ­յա­լա­միշ լի­նել - զբաղ­վել ժա­մա­նակ վատ­ նե­լով. 2. ձգձգել

Քալ­լա - գլուխ. 2. հասկ

Օ՛սա­հաթ - այդ ժա­մին, ան­մի­ջա­պես

Քալ­փա­թին - աք­ցան

Օր­թա - մեջ­տեղ, կենտ­րոն

Քայ­րը­բար - սաթ

Օր­թան­ջիլ - միջ­նեկ

Օ­յին փե­րել - փոր­ձան­քի բե­րել

Քա­նար - կողմ, եզր Քան­քիլ - խո­պո­պիք

Ֆանդ խա­ղալ - հ­նար­քի դի­մել

Քար­վան - քա­րա­վան

Ֆայ­դա - օ­գուտ, շահ

Քար­վան­բա­շի - քա­րա­վա­նա­պետ

Ֆա­նել - կ­տո­րի տե­սակ

Քեխ - վայ­րի բան­ջար

Ֆավն - այ­ծա­մարդ

Քեխ - ջր­կիր է­շի հա­մետ

Ֆա­սի փիս­կիլ - օ­րիոր­դա­կան ֆե­սից կախ­ վող փար­թամ մե­տաք­սա­թել, ծոպ

Քե­չակ խա­ղալ - կենտ պար պա­րել Քընծ­ղալ - ծի­ծա­ղել Քը­շո-քըշ - հա­վին վռնդե­լու ձայ­նար­կութ­ յուն Քի­թիկ - գե­րան Քի­սա­ճի - բաղ­նի­քում մարդ­կանց լո­ղաց­նող Քիս­կի - լոմ Քի­րա - վարձ Քոք - ար­մատ Քո­թուկ - կոճղ Քո­փակ - զա­ռամ­յալ ծե­րու­նի Քռ­չիկ - կա­ղամ­բով ճաշ Քու­թուկ - գե­րան Քուլ­լահ-­Սըր­քուլ­լահ - գլխարկ, ո­րի կրողն ան­տե­սա­նե­լի է դառ­նում Քուլ­լի - բո­լո­րը Օ­դա - ձմեռ­նա­տուն, գո­մին կից. հա­ճախ ծա­ռա­յել է հյու­րա­սեն­յակ Օ­դի ոտք - ձ­մեռ­նա­տան մուտք Օ­լան - տո, ծո Օխ­տը ոտք - գե­րեզ­մա­նա­փո­սի եր­կա­րութ­ յու­նը (աշ­խը­րեն ի՞նչ պի­տի տա­նիս`

Ֆա­սոն - տեսք, կեր­պա­րանք. 2. տա­րազ, տի­պար (հագ­նե­լի­քի) Ֆաս­ֆա­սու­թեն - կաս­կա­ծամ­տութ­յուն Ֆա­րա­ջա - քա­հա­նա­յի վե­րար­կու Ֆար­դա - քող, վա­րա­գույր. 2. կու­սա­թա­ ղանթ Ֆի­դան - նո­րա­տունկ, մա­տա­ղա­տունկ Ֆի­լան - այ­սինչ Ֆ­ռան­գի - եվ­րո­պա­կան սնդու­կի կող­պեք

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՏՐԹԱՏ ԹԱՔԱՎՈՐԻՆ ԲԵՐԹԸ

Պատ­մել է Գ­ևորգ Բ­դո­յա­նը, 1940թ., Եր­ևա­նում: Ծն­վել է Ա­խալ­քա­լա­քում, 1890թ., կոշ­կա­կար Թադ­ևո­սի ըն­տա­նի­քում: Մաս­նա­գի­տու­թյամբ կոշ­կա­կար էր. ապ­րել է ծննդավայ­րում, Խար­կո­ վում, Եր­ևա­նում և Ռոս­տո­վի մար­զի, Մ­յաս­նիկ­յա­նի շրջա­նի Չալ­թըր գյու­ղում: Շատ նշա­նա­վոր բա­նա­սաց էր` հե­քիա­թա­սաց, ա­ռա­կա­խոս և­ եր­գիչ: (Բ­նա­գիրը տ. իմ անձ­նա­կան ար­խի­վում. այ­սու­հետև` ԱԱ թիվ 79, էջ 127-128):

ՆԱԴԻՐ ՇԱՀՆ ՈՒ ՀԱԿՈԲ ՄԶՄՆԱՆ

1940թ. հու­նի­սի 11-ին պատ­մեց Ջա­վախ­քի Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղա­ցի, ինք­նուս տի­րացու և կարկ­տա­կապ Մի­նաս Իս­կան­յան-Ե­սո­յա­նը: Ծն­վել է1870 թ.: Ա­ռա­կա­խոս էր: Զբաղ­վում էր հո­ ղա­գոր­ծութ­յամբ և «­Գիր կա­պե­լով»: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 134): ԿԱԹՔԱՐԸ 1940-ի ամ­ռա­նը պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լե­ցի Ա­նուշ ապ­լա Բ­դո­յա­նը: Ծն­վել է Ջիգ­րա­շենում, ման­կա­վարժ և­ ինք­նուս բա­նաս­տեղծ Մաթ­ևո­սի ըն­տա­նի­քում, 1880թ.: Անգ­րա­հետ էր: Հայտ­նի ա­ռա­կա­խոս էր, եր­գա­սաց և­ ո­տա­նա­վոր­ներ հո­րի­նող: Ն­րա­նից գրի եմ ա­ռել մի շարք եր­գեր ու ա­ռակ­ներ. նրա ո­տա­նա­վոր­նե­րը զե­տեղ­ված են «­Հա­վել­ված 3-ում»: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 139-140):

ՄՈՒՐՃԱԽԵԹԻ ԿԱԹՔԱՐԸ

1940թ. հու­նի­սի 13-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լե­ցի Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Ծն­վել է Ծալկա­ յի Նար­դի­վան գյու­ղում, 1870թ.: Ապ­րել է Ջա­վախ­քի Ղու­լա­լիս գյու­ղում և­ ա­մուս­նացել Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղում, Հա­րութ­յուն Բ­դո­յա­նի հետ, 1887թ.: Հ­մուտ տնտե­սու­հի էր, կաթ­նամ­շակ և կա­վա­գործ: Գի­տեր ըն­տա­նե­կան հա­րա­բե­րութ­յուն­ներն ընդգր­կող բազ­մա­­թիվ ա­ռակ­ներ, թուր­քե­րեն մա­նի­ներ, ո­րոնց զգա­լի մա­սը գրի եմ ա­ռել 1940-ա­կան թթ.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 137-138):

ԽԱՉԱՓԱՅՏԻ ԱՂԲՅՈՒՐԸ

1959-ի հու­լի­սին պատ­մեց Կար­նո Դի­նա­րի­գում գյու­ղի բնակիչ Սի­մոն Մկրտ­չի Դավթ­յա­նը (նախ­կի­նում` Կո­պալ­յան): Ապ­րել է Լե­նի­նա­կա­նում: Հոր գեր­դաս­տա­նը կազմված էր 33 ան­ ձից. տա­նը օ­րոր­վում էր հինգ օ­րո­րոց: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 19, էջ 76):

ՄՇՈ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

1944-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղից դու­դու­կա­հար Ա­րամ Իս­պիր­յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 117):

ԽՈԶԱՊԻՆ ԼՃԻ ԱՆՈՒՆԸ

1982թ. փետր­վա­րի 2-ին պատ­մեց սուլ­դա­ցի ման­կա­վարժ, ներ­կա­յումս Եր­ևա­նի բնա­կիչ Պետ­ րոս Թո­րո­յա­նը: Ու­նի բարձ­րա­գույն կրթութ­յուն: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 126, էջ 9-10):

ԱՆԻ ՔԱՂՔԻՆ ԱՆԱՍՏՎԱԾՆԵՐԸ

1939-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղից Սան­դուխտ Իս­պիր­յա­նը: Ծն­վել է 1875-ին, Կա­ րա­պետ Հու­բո­յա­նի ըն­տա­նի­քում: Ա­մուս­նա­ցել է Մաթ­ևոս Իս­պիր­յա­նի հետ: Անգ­րագետ էր: Զ­բաղ­վել է տնա­յին տնտե­սութ­յամբ: Ա­ռա­կա­խոս էր, նրա­նից գրի եմ ա­ռել մի շարք ա­ռակ­ներ ու եր­գեր: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 72):

ՀԱՐՍ - ՂԱՐՍ

1940-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղից Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը տե՛ս թիվ 4 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 126-127):

ՀԱՅԲԱՇ - ՀԱԲԱՇ

1940թ. հու­նի­սի 17-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղից Հով­սեփ Իս­պիր­յա­նը` ծնված 1892ին: Ա­ռա­կա­խոս և­ եր­գա­սաց է: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 176-177):

ՀԱՅՐ ԱԲՐԱՄԻ ՏՂԵն

1980թ. մա­յի­սի 27-ին պատ­մեց մե­րե­նե­ցի Մամբ­րե Գոմկց­յա­նը` ծնված 1901թ.: Ամ­բողջ կյան­ քում զբաղ­վել է հով­վութ­յամբ: Ն­շա­նա­վոր ա­ռա­կա­խոս և­ ազ­գագ­րութ­յան բա­նա­սաց էր, ու­մից գրի եմ ա­ռել մի քա­նի ա­ռակ: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ126, էջ 8):

ՄԱՐԻԱՄ ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆԸ

1980թ.­մա­յի­սի 27-ին այս նյու­թը պատ­մեց մե­րե­նե­ցի Մամբ­րե Գոմկց­յա­նը: Ն­րա վե­րա­բերյալ ակ­նար­կը տե՛ս թիվ 11 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 126, էջ 5-6):

ՁՈՒԿ ԴԱՌՑՈՂ ԻՐԻՍԿԻՆԸ

1940թ. հու­նի­սի 16-ին պատ­մեց Ա­նուշ ապ­լա Բ­դո­յա­նը (գյուղ Փոքր Խան­չալ­լի): Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը տե՛ս թիվ 3 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 155-158):

ՔԱՐՎԱՆ ՂՌԱՆ

1942-ի հոկ­տեմ­բե­րի 18-ին պատ­մեց ա­խալ­քա­լաք­ցի Գ­ևորգ Բ­դո­յա­նը: Ն­րա վե­րա­բեր­յալ ակ­ նար­կը տե՛ս թիվ 1 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 179):

ԿԱՂԸՆԴԻՆ ԳԻՇԵՐՎԱ ՋՈՒՐԸ

1940թ.-ի ամ­ռա­նը պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղից Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Նրա վե­րաբեր­յալ ակ­նար­կը տե՛ս թիվ 4 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 83):

ՃԳՆԱՎՈՐ ՏՂԱՆ

1940-ի ամ­ռա­նը պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղից Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Բա­նա­սա­ցի մա­սին ակ­նար­կը տ. թիվ 4 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 104-105):

ՄԵՂԱՎՈՐՆԵՐԻ ՔԵԽԵՐԸ

1980թ. մա­յի­սի 27-ին պատ­մեց մե­րե­նե­ցի Մամբ­րե Գոմկց­յա­նը Եր­ևա­նում: Ն­րա մա­սին ակ­ նար­կը տ. թիվ 11 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 126, էջ 6-7):

ՀԱԲԱՇ ԷՐԹԸՑՈՂ ՏԵՐՏԵՐԸ

1940թ. հու­նի­սի 17-ին պատ­մեց Ա­նուշ ապ­լա Բ­դո­յա­նը: Բա­նա­սա­ցի մա­սին ակ­նար­կը տ.­թիվ 3 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 174-176):

ՀԱՅԵՐԻ ՈՒ ԵԶԴԻՆԵՐԻ ՖԱՐԴԵՆ

1944թ. դեկ­տեմ­բե­րի 2-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղից Մու­շեղ Հա­բո­յա­նը` ծնված 1873ին: Ա­կա­նա­վոր ա­ռա­կա­խոս և­ եր­գի­ծա­բան էր: Զ­բաղ­վում էր հո­ղա­գոր­ծութ­յամբ: Ն­րա ձմեռ­ նա­տու­նը գ­յու­ղում հե­քիա­թա­սա­ցութ­յան վայր էր, որ­տեղ գլխա­վոր պատ­մո­ղը ին­քը` Մու­շեղն էր: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 124):

ԳԱՅԼԵՐԻ ԱՍՏՎԱԾԱՅԻՆ ՀԱՑԸ

1940-ի ամ­ռա­նը պատ­մեց Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Ն­րա վե­րա­բեր­յալ ակ­նար­կը տ. թիվ 4 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 110-111):

ՕՋԱՂ ԽԱՌՆՈՂ ՀԱՅԸ

1940-ի ամ­ռա­նը պատ­մեց Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը տ. թիվ 4 ծան.: (Բ­նա­ գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ79, էջ 86-87):

ՔԱ՞Մ ԹԵ՞ ՉԸՔԱՄ

1940-ին պատ­մեց Գ­ևորգ Բ­դո­յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 103-104): ՕՉԻԼԸ ՄԱՏԱՂ: Պատ­մեց Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը:(Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ67, էջ 112):

ՀԵՔԻԱԹՆԵՐ

ՂԱՍԱԲՕՂԼԻ

1940-ին պատ­մեց ա­խալ­քա­լաք­ցի Գ­ևորգ Բ­դո­յա­նը: Հե­քիաթն ա­նա­վարտ է: Բա­նա­սա­ցի մա­ սին տ. թիվ 1 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 71-102): ԴԱՐՎԵՇԸ 1940-ի հուն­վար-փետր­վար ա­միս­նե­րին պատ­մեց Գ­ևորգ Բ­դո­յա­նը և Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բար­բա­ռով գրի ա­ռավ Վ. Բ­դո­յա­նը: Բա­նա­սա­ցի մա­սին ակ­նար­կը տ. թիվ 1 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 52-70): ՊԵԽՈ 1938թ. պատ­մեց ա­խալ­քա­լաք­ցի Գ­ևորգ Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը տե՛ս թիվ 1 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 5-18):

ՃԻՏՈՒ ԽՐԱՏԸ

1947-ի օ­գոս­տո­սին պատ­մեց Ջա­վախ­քի Ուճ­մա­նա գյու­ղի բնակիչ Վա­չա­գան Թու­մաս­յա­նը` ծնված 1921թ.: Ա­ռա­կա­խոս է. նրա­նից գրի եմ ա­ռել մի քա­նի ա­ռակ: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ65, էջ 100):

ՃԱԿԱՏԱԳԻՐԸ

1938-ին պատ­մեց Գ­ևորգ Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը տ. թիվ 1 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 19):

ՆԱԽՐՃԻՆ ՈՒ ԹԱՔԱՎՈՐԻ ԱԽՉԻԿԸ

1947-ի օ­գոս­տո­սին պատ­մեց Ջա­վախ­քի Բոգ­դա­նով­կա­յի շրջա­նի Թո­րիա գյու­ղի բնա­կիչ Պո­ ղոս Գա­լո­յա­նը` ծնված 1910թ.: Կի­սագ­րա­գետ էր, բայց հմուտ ա­ռա­կա­խոս. նրա­նից գրի եմ ա­ռել մի շարք ա­ռակ­ներ: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 114):

ՋՐԱՏԱՐՆ ՈՒ ԳԱՅԼԱՏԱՐԸ

1968-ին պատ­մեց Ջա­վախ­քի Բոգ­դա­նով­կա­յի շրջա­նի Փոքր Գ­յոն­դու­րա գյու­ղի բնա­կիչ, ա­տաղ­ձա­գործ Թո­րոս Պո­ղոս­յա­նը` ծնված1886-ին: Կի­սագ­րա­գետ էր, սա­կայն հայտ­նի հե­ քիա­թա­սաց էր: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 166-180):

ԹԱՔԱՎՈՐԻՆ ԿԸՆԿՏԻՔԸ

1938-ին պատ­մեց չամ­դու­րե­ցի Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը` ծնված 1870թ.: Անգ­րա­գետ էր, զբաղ­մուն­քով` երկ­րա­գործ: 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րին ըն­տա­նի­քով տե­ղա­փոխ­վել է Եր­ևան: Կա­տա­կա­բան էր և­ ըն­տիր ա­ռա­կա­խոս: Եր­ևա­նում նրա­նից գրի եմ ա­ռել բազմա­թիվ ա­ռակ­ներ և զ­վար­ճա­խո­սութ­յուն­ներ: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 91-99):

ՕՑՆ ՈՒ ՄԱՐԹԸ

1947-ի օ­գոս­տո­սին պատ­մեց Ջա­վախ­քի Բոգ­դա­նով­կա­յի շրջա­նի Ուճ­մա­նա գյու­ղի բնակիչ Մկր­տիչ Թու­մաս­յա­նը` ծնված 1901թ.: Երկ­րա­գործ էր, ա­ռա­կա­խոս ու հե­քիա­թասաց: Ն­րա­նից գրի եմ ա­ռել մի քա­նի ա­ռակ: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 90):

ԻՇՈՒ ԴԵՄ ԽԱՂՑԱԾ ԹԱՔԱՎՈՐԸ

1947-ի օ­գոս­տո­սին պատ­մեց Ջա­վախ­քի Ուճ­մա­նա գյու­ղի բնա­կիչ, 1910թ. ծնված Լ­ևոն Թու­ մաս­յա­նը: Ա­ռա­կա­խո­սից գրի եմ ա­ռել մի քա­նի ա­ռակ: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 104):

ԿԱՐԿՏԻ ՏԱՐՎԱ ՀԱՐՍԸ

1938թ. պատ­մեց չամ­դու­րե­ցի Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա վե­րա­բեր­յա­լ ակ­նար­կը տ.­թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 35-39):

ԹԱԳԱՎՈՐ ԳՈՂԱՑՈՂ ՏՂԱՆ

1939-ի փետր­վա­րի 19-ին և 20-ին պատ­մեց Գ­ևորգ Բ­դո­յա­նը: Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բար­բա­ ռով գրի ա­ռավ Վ. Բ­դո­յա­նը: Բ­նագ­րի մա­սին ակ­նար­կը տ. թիվ 1 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 30-51):

ԿԵՑԻ ՄԵՄ ՉԱՐԽ ՈՒ ՖԱԼԱԿԻՍ ԱՇԵՄ

1944թ. դեկ­տեմ­բե­րի 2-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Խա­չա­տուր Գ­րի­գորի Բ­դո­ յա­նը` ծնված 1888թ., նույն գյու­ղում: Ապ­րել է հայ­րե­նի գյու­ղում, Մամ­զա­րա­յում և Ա­խալց­ խա­յում: Զ­բաղ­վել է հո­ղա­գոր­ծութ­յամբ և ջ­րա­ղաց­պա­նութ­յամբ: Կի­սագ­րա­գետ էր, բնույ­թով` զվար­ճա­բան: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 119-123):

ՀԱՎՔԵՐՈՒՆ ԹԱՔԱՎՈՐԸ

1942թ. նո­յեմ­բե­րի 28-ին պատ­մեց­ Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Սան­դուխտ Իս­պիրյա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը տ. թիվ 8 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 181-183):

ԱՍՏՎԱԾ ՈՐ ՉԸՏԱ, ՄԱՀՄՈՒԴՆ Ի՞ՆՉ ԷՆԵ

1940թ. հու­նի­սի 16-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Ա­նուշ ապ­լա Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը տ. թիվ 3 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 158-161):

ԶՐՈՒՅՑՆԵՐ, ԱՌԱԿՆԵՐ ԵՎ

ԶՎԱՐՃԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԱԼԱԼ ՈՒ ՀԱՐԱՄ ՍԵՐՄԵՐԸ

1940թ. հու­նի­սի 16-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Ա­նուշ ապ­լա Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 3 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 162-166):

ԷՏ ԷԼ ՉԻ ՄՆԱ

1940-ին պատ­մեց ա­խալ­քա­լաք­ցի Գ­ևորգ Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին տ. թիվ1 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 128-132):

ԱՏԱՆՔ ՕՐ ՉԸԼԼԻՐ, ԱՍԱՆՔԱ ՉԷՐ ԸԼԼԻ

1980թ. մա­յի­սի 24-ին պատ­մեց մե­րե­նե­ցի Մամբ­րե Գոմկց­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 11 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 126, էջ 1-4):

ԻՄԱՍՏՈՒՆ ՍՈՂՈՄՈՆՆ ՈՒ ՔՈՌ ԲՈՒԲԲՈՒՆ

1940թ. հու­նի­սի 17-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Ա­նուշ ապ­լա Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 3 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 168-173):

ԻՄԱՍՏՈՒՆ ՏՂԱՆԵՐԸ

1940թ. հու­նի­սի 8-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Մու­շեղ Հա­բո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ19 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 148-151):

ԻՄԱՍՏՈՒՆ ՍՈՂՈՄՈՆԻՆ ՇԻՆՈՒԹՅԱՆ ԳԻՆԸ

1940 թ. հու­նի­սի 8-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Մու­շեղ Հա­բո­յա­նը: Ն­րա մա­ սին ակ­նար­կը` թիվ 19 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 146-148):

ԻՄԱՍՏՈՒՆ ՍՈՂՈՄՈՆՆ ՈՒ ՍԱՏԱՆԵՆ

1940թ. հու­նի­սի 8-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Մու­շեղ Հա­բո­յա­նը: Ն­րա վե­րա­ բեր­յալ ակ­նար­կը` թիվ 19 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 143-145):

ՍՈՒՐԲ ՍԱՐԳԻՍԸ

1947-ի օ­գոս­տո­սին պատ­մեց ուճ­մա­նե­ցի Մկր­տիչ Թու­մաս­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 32 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 92):

ԱԿՈԲ ՊԱՏՎԻՐԱՔՆ ՈՒ ՍՈՒԼԹԱՆԸ

1940թ. հու­նի­սի 20-ին պատ­մեց Ջա­վախ­քի Բոգ­դա­նով­կա­յի շրջա­նի Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ, հմուտ երկ­րա­գործ, ա­կա­նա­վոր ա­ռա­կա­խոս Ե­ղի­շե Պո­տոս­յա­նը` ծնված 1877թ. շա­ լա­գործ Մով­սե­սի ըն­տա­նի­քում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 145-152):

ՊՅՈՏՐ ՎԵԼԻՔԻՆ ԵՎ ՎԱՐԴԱՊԵՏՆԵՐԸ

1940 թ. պատ­մեց ա­խալ­քա­լաք­ցի Գ­ևորգ Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 1 ծան.: (Բ­նա­ գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 113):

ԿԱՇԱՌՔՎԱԾ ՏԵՐՏԵՐԸ

1944թ. նո­յեմ­բե­րի 27-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 4 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ67, էջ 160-163):

ՄԵԿ ՕՐԸ ՏԱՍԸ ՏԱՐԻ

1947-ի օ­գոս­տո­սին պատ­մեց ուճ­մա­նե­ցի Լ­ևոն Թու­մաս­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 32 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 103):

ՏՈՒՆ ՇԻՆՈՂ ՏՂԵՔԸ

1947-ի օ­գոս­տո­սին պատ­մեց Ջա­վախ­քի Բոգ­դա­նով­կա­յի շրջա­նի Թո­րիա գյու­ղի բնա­կիչ Սու­ րեն Աս­լան­յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 103):

ԱՌԱՆՑ ԲԱԽՏԻ ԲՐԴՈՒՃ ՉԵՍ ՈՒՏԻ

1944թ. դեկ­տեմ­բե­րի 16-ին պատ­մեց Ջա­վախ­քի Բոգ­դա­նով­կա­յի շրջա­նի Փոքր Խանչալ­լի գյու­ ղի բնա­կիչ Սո­ղո­մոն Վար­դան­յա­նը` ծնված 1901թ.: Զ­բաղ­մուն­քով հո­ղա­գործ էր: Ապ­րել է նաև Չամ­դու­րա գյու­ղում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 158-160):

ՕԽՏՆ ԱԽՊՈՐ ԱՌԱԿԸ

1944թ. նո­յեմ­բե­րի 27-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Ա­նուշ ապ­լա Բ­դո­յանը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 3 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 156-158):

ԼՈՐԵՐՆ ՈՒ ԾՈՒՅԼ ՀՆՁՎՈՐԸ

1938-ին պատ­մեց չամ­դու­րե­ցի Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 14-16):

ՏԵՐՏԵՐԻՆ ՀԱՐՍՆԻՔԸ

1938-ին պատ­մեց չամ­դու­րե­ցի Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը տ. թիվ 31 ծան.:

ՏԵՐՏԵՐՆ ՈՒ ՄՇԱԿԸ

1940 թ. հու­նի­սի 11-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Մի­նաս Իս­կան­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 153-155):

ԳԱՓՐԵԼ ՀՐԻՇՏԱԿՆ ՈՒ ԳԵՂԱՑԻՆ

1942թ. նո­յեմ­բե­րի 25-ին պատ­մեց­ Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Սան­դուխտ Իս­պիրյա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 8 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 179-180):

ԷՇԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԸ՝ ՍՐԲԱՎԱՅՐ

1938-ին պատ­մեց չամ­դու­րե­ցի Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին տվյալ­նե­րը ` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 27-29): Վե­ղա­րը ի­շուն գլխուն 1938-ին պատ­մեց չամ­դու­րե­ցի Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը ` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 22-23): Զան­գի­նը 1940-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակնար­ կը` թիվ 4 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 85-86):

ՏԵՐՏԵՐԻՆ ԿԱԹՆՈՎ ՀԱՑԸ

1940-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին տեղե­ կութ­յուն­նե­րը` թիվ 4 ծան.: (Բ­նա­գի­րը իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 106-107):

ԺԱՄՆ ՈՒ ՋԱՄԻՆ

1940-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­ կը` թիվ 4 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 119-121):

ՎԱՐԴԱՊԵՏՆ ՈՒ ՔՐԴԵՐԸ

1938-ին պատ­մեց չամ­դու­րե­ցի Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 182-183):

ՆԱՍԻԲ - ՆԻՍԻԲ ԹԵԲԱՍԻ

1940-ին պատ­մեց Փա­ռան­ձեմ Հայ­րա­պետ­յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 33):

ՊԱՌՎԻ ՆՇԱՆԸ

1938-ին պատ­մեց չամ­դու­րե­ցի Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 20):

ԳԵՇ ՅԱՐԱ

1947-ի օ­գոս­տո­սին պատ­մեց ուճ­մա­նե­ցի Մկր­տիչ Թու­մաս­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 32 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 89):

ԳԱՎՌԱԳԻՏՈՒՆՆԵՐԸ

1947-ի օ­գոս­տո­սին պատ­մեց ուճ­մա­նե­ցի Լ­ևոն Թու­մաս­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 33 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 107):

ՄԱՀՏԵՍ ՄԱՐԴԸ

Պատ­մեց ուճ­մա­նե­ցի Լ­ևոն Թու­մաս­յա­նը 1947-ի օ­գոս­տո­սին: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 33 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 106):

ՏԵՐՏԵՐՆ ՈՒ ՏԻՐԱՑՈՒՆ

1947-ի օ­գոս­տո­սին պատ­մեց ուճ­մա­նե­ցի Վա­չա­գան Թու­մաս­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 27 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 101):

ՂԱՌՂԱՌ ԾՆՈՂ ՄԱՐԴԸ

1947-ի օ­գոս­տո­սին պատ­մեց թո­րիե­ցի Պո­ղոս Գա­լո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 29 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 119):

ՀԱՎԿԻԹ ԱԾՈՂ ՄԱՐԴԸ

1939 -­ ին պատ­մեց­ Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Սան­դուխտ Իս­պիր­յա­նը: Ն­րա մասին ակ­ նար­կը` թիվ 8 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 74-75):

ԽԱԲՎԱԾ ՀԱՐՍՆԵՐԸ

1947-ի օ­գոս­տո­սին պատ­մեց Ջա­վախ­քի թո­րիա­ցի Սու­րեն Աս­լան­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակնար­ կը` թիվ 50 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 121):

ՄԱՐԹ ՈՒ ԿՆԻԿ

1947-ի օ­գոս­տո­սին պատ­մեց Ջա­վախ­քի Բոգ­դա­նով­կա­յի շրջա­նի Թո­րիա գյու­ղի բնակիչ, 1901թ. ծնված Նի­կո­լայ Տո­նա­կան­յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ65, էջ 116):

ՄԱՐԹ, ԸՍԵ ԳԵԼԸ

1947-ի օ­գոս­տո­սին պատ­մեց թո­րիա­ցի Պո­ղոս Գա­լո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 29 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65 էջ 117):

ՔՐԴՈՒ ՏՂԵՆ

1947-ի օ­գոս­տո­սին պատ­մեց թո­րիա­ցի Պո­ղոս Գա­լո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 29 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 114):

ԵՐԵՔ ՀԱՐՈՒՐ ԳԴԱԼԸ

1940թ. հու­նի­սի 16-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Ա­նուշ ապ­լա Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը ` թիվ 3 ծան.: ( Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 167-168):

ՆԱՆՆԻԿ, ԲԱԼԱ ՋԱՆ, ՆԱՆՆԻԿ

1940-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­ կը` թիվ 4 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 84-85):

ՇԱՅՄԱՐ ՕՑԻ ԱՌԱԿԸ

1947-ի օ­գոս­տո­սին պատ­մեց ուճ­մա­նե­ցի Լ­ևոն Թու­մաս­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 33 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 104):

ՕՑՆ ՈՒ ՄԱՐԹԸ

1938-ին պատ­մեց չամ­դու­րե­ցի Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 6-7):

ՎՐԵԺԽՆԴԻՐ ՕՁԸ

1940-ին պատ­մեց ա­խալ­քա­լաք­ցի Գ­ևորգ Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 1 ծան.: (Բ­նա­ գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 89):

ՄԵԾԱԳԼՈՒԽ ԴԱՏԱՎՈՐԸ

1938-ին պատ­մեց չամ­դու­րե­ցի Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 4-5):

ԵՐԿՈՒ ՆՎԵՐ

1940-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակնար­ կը` թիվ 4 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 109):

ԱՐՅՈՒՆՈՏ ՁԵՌՔԵՐՈՎ ՄԱՐԴԸ

1940-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սի­ն ակնար­ կը՝ թիվ 4 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ79, էջ 125-126):

ՀԱՐՈՒՐ ՏԱՐՎԱ ՔՆԱԾ ՄԱՐԹԸ

1939-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Սան­դուխտ Իս­պիր­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­ նար­կը` թիվ 8 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 73-74):

ՀՆԱԶԱՆԴՆԵՐԸ

1940-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակնար­ կը` թիվ 4 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 101):

ԴՈԼՎԱԹԸ ՇԻՏԿԸՎԱՎ

1940-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակնար­ կը` թիվ 4 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 100-101):

ԾՈՒՅԼ ՏՂԵՆ

1938-ին պատ­մեց չամ­դու­րե­ցի Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 184):

ՊԱՌԿԱԾ ԿԸ ՔԱՂԵՄ

1940-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակնար­ կը` թիվ4 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 111-112): ԹԱՄԲԱԼԸ 1938-ին պատ­մեց չամ­դու­րե­ցի Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ79, էջ 25-26):

ԱԼԱՐ ԷԼ ՉԵՍ ԷՆԵ, ԽՈՍԻՍ ԿԸ

1940-ին պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակնար­ կը` թիվ 4 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 132-133): ՍՏԱԽՈՍԸ Պատ­մեց ուճ­մա­նե­ցի Վա­չա­գան Թու­մաս­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 27 ծան.: (Բ­նա­գի­ րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 99):

ԲՈՇԻՆ ԱԽՉԻԿԸ

1940-ին պատ­մեց ­Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մասին ակնար­ կը` թիվ 4 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 107):

ՉԵՓՉԻ ՄՈՒՍՏԱՖԱՆ

1938-ին պատ­մեց չամ­դու­րե­ցի Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 19): ՄԻՍԸ 1938-ին պատ­մեց չամ­դու­րե­ցի Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 33):

ՀԻՄԱՐ ՈՐԴԻՆ

1938-ին պատ­մեց Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­ րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 32):

ԿՈՒՅՐ ՁԻՈՒՑ ԳՈՂԱՑՈՂ ՏՂԱՆ

1938-ին պատ­մեց Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­ րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 31-32):

ՏԵՐՏԵՐԻ ՄԻՐՈՒՔԸ

1938-ին պատ­մեց Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­ րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 29-31):

ՁԿՆԿՈՒԼԸ ԹՈՌՆ Է ԸՆԿԵ

1938-ին պատ­մեց Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­ րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 27):

ՏԵՐՏԵՐՆ ՈՒ ԿԻՆՏՈՆ

1938-ին պատ­մեց Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­ րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 24):

ԳԻՏՈՒՆ ՊԱՀԱԿՆԵՐԸ

1939-ին պատ­մեց Սան­դուխտ Իս­պիր­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 8 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 75-76):

ՊԵՇԲԵԹԱՐ

1940-ին պատ­մեց Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 4 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 81-82):

ՏԸԲԸՌ ԱԿՈՆ

1938-ին պատ­մեց Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­ րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 1):

ՀԱՐՍ ՈՒ ԿԵՍՈՒՐ

1939-ին պատ­մեց չամ­դու­րե­ցի Ա­նա­հիտ Հայ­րա­պետ­յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 73):

ՍԱՏԱՆԵՆ ԿԸՍԵ

1940թ. հու­նի­սի 6-ին պատ­մեց Գ­ևորգ Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 1 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ79, էջ 136): ԲՌԱԹԸ Պատ­մեց ա­խալ­քա­լաք­ցի Փա­ռան­ձեմ Հայ­րա­պետ­յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 102103):

ՎԱ՜Յ, ԲՌԱԹ ՋԱՆ, ԿԵՂՏՈՏԵՍ ԿԸ

1988թ. պատմեց գրող Վլադիմիր Դանիելյանը: Գրի է առել կազմողը՝ Ռ. Ղարիբյանը:

ԱՄԱՆ ՋԱՐԴՈՂ ՀԱՐՍԸ

1940-ին պատ­մեց Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 4 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 108):

ԴՈՒ ՉԸՍԻ՞Ր

1940-ին պատ­մեց Հով­սեփ Իս­պիր­յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 135):

ՎԱՐԹԱՊԵՏՆՈՒՆ ՊԱՐԸ

1938-ին պատ­մեց Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­ րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 17):

ԱԼԻՆ ՈՒ ԿԱՐԿՈՒՏԸ

1940-ին պատ­մեց Հով­սեփ Իս­պիր­յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 135):

ԷՇՆ ՈՒ ԹՐԻՔԸ

1938-ին պատ­մեց Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­ րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 18):

ԴԱՎԵՆ ԲՈՍՏԸՆԻՆ ՄԵՉ

1938-ին պատ­մեց Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­ րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 18):

ԴԱԼԻ ԲԱՐՍԵՂԸ

1938-ին պատ­մեց Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­ րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 19):

ՄԱՄՄԱԴԻ ՄԱԼԸ

1938-ին պատ­մեց Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­ րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 3):

ԷՓԻ - ԷՓԻ ԵՓՆ Ի ՎՐԱՆ

Գ­րի է առն­վել Ջա­վախ­քի Ա­խալ­քա­լա­քի շրջա­նի Կու­լի­կամ գյու­ղում, 1941-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 152):

ԿԱՆԱՆՑ ԲՈՂՈՔԸ

1980թ. փետր­վա­րի 4-ին պատ­մեց Մամբ­րե Գոմկց­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 11 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 192):

ԷՇԵՐԻ ԳԱՆԳԱՏԸ

1938-ին պատ­մեց Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­ րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 2):

ՄՇԱԿ` ՀԱՑՆ ԻՐԵՆԵՆ

1980թ. փետր­վա­րի 1-ին պատ­մեց Մամբ­րե Գոմկց­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 11 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 192):

ՀԵԼԵԼՆ ՈՒ ԱՌՅՈՒԾԸ

1980թ, փետր­վա­րի 1-ին պատ­մեց Մամբ­րե Գոմկց­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 11 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 191):

ՖԱԼԼՈՒՍՆ ՈՒ ՉԱՐՈԽԸ

1942-ին Եր­ևա­նում պատ­մեց չամ­դու­րե­ցի Հե­րիք­նազ Բ­րուտ­յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 190):

ՏՆԵԳՈՂ ՏՂԵՆ

1938-ին պատ­մեց Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­ րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 188-189): ՍԵՎ ԵԶԸ 1938-ին պատ­մեց Սան­դուխտ Իս­պիր­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը ` թիվ 8 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 164):

ՂԱՐԻԲ ՄԱՐԹՈՒՆ ՏՂԵՆ

1938-ին պատ­մեց Սան­դուխտ Իս­պիր­յա­նը: Ն­րա մա­սին` թիվ 8 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 164-165):

ՊԱՌՎԻՍ ՄԵԿ ԷԼ ՏԸՆԿՏԸՆԿԱՑՈՒ

(Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 67, էջ 103):

ԷՌՍՈՒՆ ԴԱԳԻՆԱ՞Կ

1938-ին պատ­մեց Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­ րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 12):

ՈՒՂՏԻ ՎԱԽԸ

1938-ին պատ­մեց Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը ` թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­ րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 26):

ՈՐՍՈՐԴՆԵՐԸ

1938-ին պատ­մեց Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ31 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 133):

ԽՈՐԱՄԱՆԿ ԱՂՎԵՍԸ

1938-ին պատ­մեց Գ­ևորգ Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 1 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 87-89):

ԱՆՏԵՐԸ ՏԱՐ ԹԵՐՄԱՇԸ ԲԵՐ

1947-ին պատ­մեց ուճ­մա­նե­ցի Վա­չա­գան Թու­մաս­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 27 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 102):

ԲԱԶԻ - ԲԱԶԻ

1947-ի օ­գոս­տո­սին պատ­մեց Պո­ղոս Գա­լո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 29 ծան.: (Բ­նա­ գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 119):

ՄԵՌՆԻ ԿԻՆ, ԱՌՆԻ ՔԵՆԻՆ

1947-ին պատ­մեց Պո­ղոս Գա­լո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 29 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 118):

ԵԹԵ ՎԱՅԼԵՆ

1940 -ին պատ­մեց Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 4 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 133):

ԵՐԳԵՐ

ԳՈՒԹԱՆԻ ԵՐԳԵՐ

Գ­րի է առն­վել Ջա­վախ­քում, 1940-ին: (1-ին էջ.......: Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 160-162): Գ­րի է առն­վել 1940-ին Փոքր Գ­յոն­դու­րա­յում: (2-3 էջ....: Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 23): Գ­րի է առն­վել Խո­ջա­բեկ գյու­ղում, 1940-ին: (4 էջ.....: Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 26): Գ­րի են առն­վել Փոքր Խան­չալ­լիում 1940-ին: (5-10 էջ....: Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 18, 48): Գ­րի է առն­վել Թո­րիա­յում, 1947-ին: (11 էջ ....: Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 109): Գ­րի են առն­վել 1947-ին, Ուճ­մա­նա­յում: (12-13 էջ ...: Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 87): Գ­րի է առն­վել Բալ­խո գյու­ղում, 1980-ին: (14 էջ...: Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 127, էջ 136): Գ­րի է առն­վել Փոքր Խան­չալ­լիում, 1980-ին: (15 էջ...: Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 127, էջ 32):

ՍԻՐՈ ԵՐԳԵՐ

ԽՆԿԱՆՈՍ. 1. ՍԻՐԱԿԱՆՆ ԱՆՈՒՇ

Գ­րի է առն­վել1947-ին, Ուճ­մա­նա­յում, տի­կին Չե­չիլ Խա­չատր­յա­նից: Վեր­ջինս տնա­յին տնտե­ սու­հի էր` ծնված 1908թ.: ( Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 97):

ԱԽՉԻ ՏԻՐՈՒՆ

Գ­րի է առն­վել 1965թ-ին Եր­ևա­նում, Ջա­վախ­քի Ա­բուլ գյու­ղից ա­մու­սին­ներ Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րից` ծնված 1908թ­-ին:1920-ա­կան թվա­կան­նե­րին ըն­տա­նի­քով տեղա­փոխ­վել են­ Բոգ­դա­նով­կա­յի Կաթ­նա­տու գյու­ղը, իսկ 1964-ին` Եր­ևան: Ռու­բե­նը ողջ կյան­քում հո­վիվ է ե­ղել, իսկ Սի­րու­նը` տնա­յին տնտե­սու­հի: Եր­կուսն էլ գյու­ղա­կան եր­գիչ­ներ էին, ո­րոնց եր­գերն ի­րենց մե­ղե­դի­նե­րով մեզ էին հա­սել Կար­նո Ու­մու­դում գյու­ղից: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 47-48):

ՉԻՆԱՐ ԵՍ

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը տ.­թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 66):

ՅԱՐԸՍ ԾԱՌՆԵՐԻ ՏԱԿ Է

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը տ. թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 45):

ԱԽՉԻ ՇՈՂԻԿ

1965-ի ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը տ. թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 46):

ԱԽՉԻ ՋԱՆԻԿԸՍ, Ո՞ՒՄ ՏՆԵՆ ԵՍ

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը ` թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­ գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 26):

ԱՐԻ ՄԱՆԱՆ, ԱՐԻ

Ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը 1965-ին: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­ գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 111):

ԱՌՆՈՂԻԴ ՀԱԶԱՐ ԵՐԱՆԻ

Ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը 1965-ին: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը ` թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­ գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 112):

ՀԱՅԿՈ ՋԱՆ

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­ գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 115):

ՕՍԱՆՆԱՆ ԵՄ, ՆԱՆԵ ՋԱՆ

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­ գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 117-118):

ՎԱՌԵՑԻՐ ՄԵԶԻ

Ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը 1965-ին: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­ գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 120-121):

ՄԱՐԱԼՈ ԱԽՉԻԿ

Ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը 1965-ին: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­ գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 123-124):

ՕՏԱՆ ՆԱՆԵ

Գ­րի է առն­վել 1939-ին Փոքր Խան­չալ­լիում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 4-5):

ՉԸՏԵՍՍԱ ՅԱՐԸՍ

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­ գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 132-133):

ՈՒԼ ՈՒԼ ԲՈՒԼՈՒԶՈՎ ՏՂԱ

Գ­րի է առն­վել Փոքր Խան­չալ­լիում, 1940-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 15):

ԷՐԵՍԻԴ ԽԱԼԸ

Գ­րի է առն­վել Ուճ­մա­նա­յում, 1947-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 98):

ՃՈՐԱՆ ՆԱԶԼՈՒ

Գ­րի է առն­վել Ջա­վախ­քում, հա­վա­նո­րեն 1940-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ79, էջ 49):

ՏՈՒՆ ԱՐԻ

Գ­րի է առն­վել Թո­րիա­յում, 1947-ի օ­գոս­տո­սին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 112): ԱՆԵԾՔ 1947-ի օ­գոս­տո­սին ա­սաց ուճ­մա­նե­ցի Ներ­սես Գաս­պար­յա­նը` ծնված 1910թ.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 94):

ԽԱՂԻԿՆԵՐ

Գ­րի է առն­վել (1. էջ..... ) 1940-ին: Ա­սա­ցին խմբված աղ­ջիկ­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 32-33, 47-48): 1940-ին գրի է առն­վել (2. էջ ...... .) Փոքր Գ­յոն­դու­րա­յում, խմբված աղ­ջիկ­նե­րից ու պատա­նի­ նե­րից: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 24): 1940-ին գրի է առն­վել (3. էջ....... ..) Դի­լի­ֆում, խմբված պա­տա­նի­նե­րից: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 22-23): 1965-ին ա­սա­ցին (4. էջ .....) Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 136-137): 1965-ին ա­սա­ցին (5. էջ...... ) Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը տ. «­Սի­ րո եր­գե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 72- 73): 1965-ին ա­սա­ցին (6. էջ......) Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին` «­Սի­րո երգե­րի» թիվ 2. ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 56-57): 1965-ին ա­սա­ցին (7. էջ.....) Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2. ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 51-52): 1965-ին ա­սա­ցին (8. էջ.....) Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2. ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 52-53): 1965-ին ա­սա­ցին (9. էջ..... ) Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2. ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ . իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 91):

1965-ին ա­սա­ցին (10. էջ.....) Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2. ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 92): 1965-ին ա­սա­ցին (11. էջ...... ) Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2. ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 96-97): 1965-ին ա­սա­ցին (12. էջ.....) Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2. ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 97-98): 1965-ին ա­սա­ցին (13. էջ.....) Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2. ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 99-100): 1965-ին ա­սա­ցին (14. էջ.... ) Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2. ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 100-101): 1965-ին ա­սա­ցին (15. էջ.....) Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 144): 1965-ին ա­սա­ցին (16. էջ ....) Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը ` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 61-62): 1965-ին ա­սա­ցին (17. էջ ....) Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75 էջ 89-90): 1965-ին ա­սա­ցին (18. էջ ....) Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 93): 1965-ին­ ա­սա­ցին (19-23. էջ ....) Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նարկը` «­Սի­ րո եր­գե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 94-96, 101-102, 30, 64-65): Գ­րի է առն­վել (24-25. էջ ....) Փոքր Խան­չալ­լիում, 1947-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 81):

ՄԱՆԻՆԵՐ Ծալկահայոց բանավոր ստեղծագործության արժեքավոր և խիստ ինքնատիպ մասը հանդիսացող մանիները մամուլից և գրավոր այլ աղբյուրներից հավաքել, դա­սա­կարգել և ժողովածուի մեջ է մցրել գիրքը կազմող և գրքի պատասխանատու խմբա­գիր Ռաֆայել Ղարիբյանը:

ՊԱՆԴԽՏՈՒԹՅԱՆ ԵՐԳԵՐ

ԿՌՈՒՆԿ ՍԻՐԵՍ ԷՐԿՈՒ ԲԱԼԻԴ ԱՐԵՎԸ (1)

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո երգե­րի» թիվ 2. ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 29):

ԷԼԻ ԵՐԿԻՆՔՆ ԱՄՊԵԼ Է (2)

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո երգե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 128-129):

ՉԵԿԱՎ ՅԱՐԸՍ (3)

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո երգե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 106-107):

ՆՇԱՆՎԱՐ, ԲԱՔՈՒ ՔԸՆԱՑԻՐ (4)

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակնարկը՝ «­Սի­րո եր­գերի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 127):

ՕՐՓԵՐԻ ՍԻՐՏԸ ՏԽՈՒՐ ՄՈԼՈՐ (5)

Ա­սաց Ռու­բեն Բ­դո­յա­նը 1965-ին: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը ` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­ գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 160): Գ­րի են առն­վել Ջա­վախ­քում, 1940 թվա­կա­նին (6-10):

ՊԱՐԵՐԳԵՐ

ՄԱՅՐԻԿ, ՍԻՐԱԾ ՅԱՐԻ ՏՈՒ

Գ­րի է առն­վել 1939-ին, Խո­ջա­բե­կում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 11):

ԴՈՒ ԻՄ ՍՐՏԻՆ ԴՈՒՐ ԷԿԱՐ

Գ­րի է առն­վել Փոքր Խան­չալ­լիում, 1939թ.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 7):

ՊԱՐԻ ՄԻՉԻ ՎԱՐԹ ԵՄ

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո երգե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 114-115):

ՅԱՐՈ ՋԱՆ, ՅԱՐ

1965-ին ա­սա­ցին Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո երգե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 102-103):

ՏՈՒՏՈՒԼՆ ԷԿԱՎ ՄԵՐ ՏՈՒՆԸ

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը` իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 54-55):

ԷԼԻ ՊԱՐԸ ԲՈԼՈՐԱՎ

Ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 57-58):

ՍԱՐԵՐ, ՀԵՏ ԳՆԱՑԵՔ

1965-ին ա­սա­ցին Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը` իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 59-60):

ՍԱՐԵՐ, ԵՏ ԳՆԱՑԵՔ

Գ­րի է առն­վել Ուճ­մա­նա­յում, 1947-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 85):

ՀՈՎ ԱՐԵՔ, ՍԱՐԵՐ, ՀՈՎ ԱՐԵՔ

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 74):

ԹԵԼԼԻ ՅԱՐ ՈՒՆԻՄ

Ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 71):

ՏՈՒՐ ՆՈՐՈՐ ԱՏԻՆՆԵ

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը` իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 69-70):

ՏՂԱ, ԱՆՈՒՆԸԴ ԱՍԱ

1965-ին ա­սա­ցին Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 75):

ԳՈՎԱԿԱՆ ՅԱՐ ՋԱՆ

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը` իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 84-85):

ԼԱՉԱԿԸՍ ԼՎԱՑԵԼ ԵՄ

1965-ին ա­սա­ցին­Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 28):

ԹԵԼԼՈ, ԹԵԼԼՈ, ԹԵԼԼՈ ՋԱՆ

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 31):

ՔՈՉԱՐՈՒՆ ՂԱՅՏԻՆ ԱՐԻ

1939-ին ա­սաց Գ­ևորգ Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը ` «Ա­վան­դութ­յուն­նե­րի» թիվ 1 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 1):

ԹԵԼԼԻ ՅԱՄԱՆ ՔՈՉԱՐԻ

1965-ին ա­սա­ցին Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը` իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 32-33):

ՔՈՉԱՐԻՆ ԿՈՏԸՄ ԳԱՐԻ

Ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 12-13):

ԿԱՅՆԵԼ ԵՍ ԿԱՐՃ ՈՒ ԲԱՐԱԿ

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո երգե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 34-35):

ԿԱՆԱՉ ԽԱԼԻՆ ՓՌԱԾ Է

Ա­սա­ցին Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 41-42):

ԵՍ ՄԱՐԱԼ

1965-ին ա­սա­ցին Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո երգե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 11-12):

ՀԱՔԵԼ ԵՍ, ԱԼ ԵՍ ԴԱՌԵԼ

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո երգե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 9-11):

ՇԵԿ ԱԽՉԻԿ ՊԱՐԱ ՄԵՉԸ

1965-ին ա­սաց Ռու­բեն Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­ գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 6-9):

ԿԱՅՆԵԼ ԵՍ` ԿԱԹ ԿԸԼՄԱՆԻՍ

1965-ին ա­սաց Սի­րուն Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­ գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 5):

ԾՈՒՆԿՍ Ի ԶԱՅՆԵՄ ԳԵՏԻՆԱ

1965-ին ա­սաց Սի­րուն Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 4:

ԲԱԹՈԼԼՈ ՋԱՆ, ԲԱԹՈԼԼՈ

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո երգերի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 14-17):

ԲԱԹՈԼԼՈ ՋԱՆ, ԲԱԹՈԼԼՈ

Գ­րի է առն­վել Ջա­վախ­քում: (­Բնա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 66):

ԱԿՈՓ ՋԱՆ

1965-ին ա­սա­ցին Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո երգե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 67-68):

ԱԽ ՋԱՆ ԻՄԱՆ, ՋԱՆ ԻՄԱՆ

Գ­րի է առն­վել Ջա­վախ­քում, հա­վա­նո­րեն 1940-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 57):

ԿՈԽԲԱ ԷԿԱՆ ՍԵԼԵՐԸ

Գ­րի է առն­վել Ջա­վախ­քում, հա­վա­նո­րեն 1940-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 58):

ՇԱԽՈՎ ՊԱՐ

Գ­րի է առն­վել Փոքր Խան­չալ­լիում, 1939-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 6-7):

Փա­փու­րի 1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո երգե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 17-20):

ԲՈՅՈՎ ԲՈՒՍՈՎ ԻՄ ՅԱՐՆ Է

Ա­սաց Սի­րուն Բ­դո­յա­նը: Ն­րա մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 25):

ՀՈՅ ՆԱԶԸՄ

Գ­րի է առն­վել 1940-ին, Փոքր Խան­չալ­լիում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 16):

ԷԼԼԻ ՅԱՐ

Գ­րի է առն­վել Փոքր Գ­յոն­դու­րա­յում, 1940-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 25):

ԷՐԹԻՔ, ԷՐԹԻՔ ԲՌՆԵԼ ԵՍ

Գ­րի է առն­վել Փոքր Խան­չալ­լիում, 1947-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 79):

ՔԵԼԵ ՆԱԶԱՆ

Գ­րի է առն­վել 1947-ի օ­գոս­տո­սին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 81):

ՀԱՄԱՅԱԿ ՋԱՆ

1947-ին գրի եմ ա­ռել Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Բա­լա­սան Բ­դո­յա­նից` ծնված 1930թ.- ին: Ապ­րել է հայ­րե­նի գյու­ղում, Ալ­թա­յում և Եր­ևա­նում: Հ­մուտ եր­գա­սաց և պարող է: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 76):

ՀԱՆԴԵ ԹԻԹԵՌՆԱԿ

Գ­րի եմ ա­ռել 1947-ին, Փոքր Խան­չալ­լիում, Բա­լա­սան Բ­դո­յա­նից, Սան­դուխտ Վար­դանյա­նից: Վեր­ջինս ծնվել է 1912թ.: Եր­գա­սաց և պա­րող է: Զ­բաղ­վում է տնա­յին տնտե­սությամբ: (Բ­նա­ գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 76):

ՀԵՏԵՎԻՑԴ ԳԱԼԻՍ ԵՄ

Գ­րի է առն­վել Փոքր Խան­չալ­լիում, 1947-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 77):

ՊԱՂ ԱԽՊՈՒՐԻ ՔԱՐԻ ՎՐԱ

Գ­րի է առն­վել 1947-ի օ­գոս­տո­սին, Փոքր Խան­չալ­լիում: (Բ­նա­գի­րը` իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 78):

ՍԵՐ ՉՄՆԱՑ, ԶՈՒՐ ՔՆԱՑ

Գ­րի է առն­ված Փոքր Խան­չալ­լիում, 1947-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 78):

ԳՆԱ, ԳՆԱ, ԳԱԼԻՍ ԵՄ

Գ­րի է առն­ված1947-ի օ­գոս­տո­սին, Փոքր Խան­չալ­լիում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 79):

ԲԱՂՈՒՄԸ ԾԻՐԱՆ ԿԸԼԼԻ

Գ­րի է առն­վել Փոքր Խան­չալ­լիում, 1947-ի օ­գոս­տո­սին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 80):

ՍԻՐԵԼ ԵՄ, ՍՐՏՈՎՍ ՉԷ

Գ­րի է առն­վել 1947-ի օ­գոս­տո­սին, Փոքր Խան­չալ­լիում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 80):

ՕՍԱՆ ՅԱՐ

Գ­րի է առն­վել 1947-ի օ­գոս­տո­սին, Փոքր Խան­չալ­լիում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 77): ԹԻՎ 47 Գ­րի է առն­վել Ջա­վախ­քում, հա­վա­նո­րեն 1940-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 60-61):

ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐԱԿԱՆ ԵՐԳԵՐ

ԱՆԹՐԱՆԻԿԸ (1- ին)

1965-ին հի­շեց և­ եր­գեց ա­բուլ­ցի Ռու­բեն Բ­դո­յա­նը: Նա այս եր­գը լսել է1914 թվա­կա­նին, երբ գառ­նա­րած էր: Մթ­նով տուն վե­րա­դառ­նա­լիս` այդ գյու­ղի գառ­նա­րած­նե­րը, սրտապնդ­վե­լու և­ ի­րենց քաջ զգա­լու հա­մար սո­վո­րութ­յուն էին դարձ­րել եր­գել այս եր­գը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 126): (2 - րդ) Ա­սաց Ռու­բեն Բ­դո­յա­նը 1965-ին, հա­վաս­տե­լով, թե իբր այս եր­գը հո­րի­նել է պար­նի­գեղ­ցի Թա­ թո­սը 1920 թվա­կա­նին, որ­տե­ղից էլ տա­րած­վել է Ջա­վախ­քում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 27): (3-րդ) Գ­րի է առն­վել 1942թ.-ին, Փոքր Խան­չալ­լիում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 40): (4-րդ) Գ­րի է առն­վել 1940-ին, Փոքր Խան­չալ­լիում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 34): (5-րդ) Գ­րի է առն­վել 1939-ին, Փոքր Խան­չալ­լիում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 10): (6-րդ) Գ­րի է առն­վել 1944-ին, Փոքր Խան­չալ­լիում:

ՇՈՒՆ ՏԱՃԻԿԸ ԱՐՓԱՉԱՅԸ ԱՆՑԵԼ Է (7-րդ)

Գ­րի է առն­վել Եր­ևա­նում, Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րից, 1965-ին: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 88-89):

ՀԱՍԱՆ ՂԱԼԱ (8-րդ)

Ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը 1965-ին: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 24:

ԷԼԵՔ, ՏՂԵՔ, ԷԼԵՔ (9-րդ)

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 87-88):

ՀՈՓՈՓ ՄԱՐԱԼ (10-րդ)

Ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը, 1965-ին: Ն­րանց մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 121-123):

ՄԻ ՏԱՆԻ ՅԱՐԸՍ (11-րդ)

1965-ին­ ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց մա­սին` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 48-49): (12-րդ) Հո­րի­նել է ա­բուլ­ցի Սմ­բատ Բ­դո­յա­նը Հայ­րե­նա­կան պա­տե­րազ­մի տա­րի­նե­րին: Ա­սաց Ռու­բեն Բ­դո­յա­նը 1965-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 159):

ՏԱՐԻՆ ՎԱՏ Ը (13-րդ)

Գ­րի է առն­վել 1947-ի օ­գոս­տո­սին, Ուճ­մա­նա­յում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 94):

ՄՈՒԺԸ ՊԱՏԵՑ (14-րդ)

Գ­րի է առն­վել 1947-ի օ­գոս­տո­սին, Փոքր Խան­չալ­լիում, Բա­լա­սան Բ­դո­յա­նից: Ն­րա մա­սին տես «­Պա­րեր­գե­րի» թիվ 38 ծան.:

ԿՌՈՒՆԿՆԵՐ (15-րդ)

Գ­րի է առն­վել 1947-ի օ­գոս­տո­սին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 94): ԿԵՐՉ (16-րդ) Ա­սաց Բա­լա­սան Բ­դո­յա­նը Փոքր Խան­չալ­լիում, 1947-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 83):

ՓԱԽԻՐ ՊՐՈՒՍ (17-րդ)

Գ­րի է առն­վել Թո­րիա­յում, 1947-ի օ­գոս­տո­սին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 120):

ՓԱԽԻ ՊՌՈՒՍ (18-րդ)

Գ­րի է առն­վել 1947-ի օ­գոս­տո­սին, Թո­րիա­յում: Հա­վաստ­վում է, որ իբր հո­րի­նել է թո­րիա­ցի Պո­ ղոս Դո­շո­յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 111):

ԿԵՆՑԱՂԱՅԻՆ ԵՐԳԵՐ

ՁԱԽՈՐԴ ՔԱՄԻՆ (1-ին)

Եր­գը հո­րի­նել է ա­բուլ­ցի Սմ­բատ Բ­դո­յա­նը, 1926-ին` ա­նա­սուն­նե­րի հա­մա­ճա­րա­կա­յին հի­վան­ դութ­յան անկ­ման տա­րում: Հի­շեց և հու­շեց Ռու­բեն Բ­դո­յա­նը, 1965-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 157):

ՀՈՐԹԵՐՈՒՆ ԵՐԳԸ (2-րդ)

Եր­գը հո­րի­նել է Սմ­բատ Բ­դո­յա­նը Ա­բուլ գյու­ղում, 1920-ա­կան թվա­կան­նե­րի մի հե­ղե­ղա­տից հե­տո: Հի­շեց Ռու­բեն Բ­դո­յա­նը 1965-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 158):

ԷԼԻ ՓՉԵՑ ՉԱՐ ՔԱՄԻՆ (3-րդ)

1965-ին ա­սաց Ռու­բեն Բ­դո­յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 128):

ԵՍ ԱՂՎԱՆՆ ԵՄ (4-րդ)

1941թ.-ի փետր­վա­րի 20-ին ա­սաց Հ­րազ­դա­նի շրջա­նի Ախ­պար գյու­ղի բնակ­չու­հի Աշ­խեն Մի­ քա­յել­յա­նը:

ԶՈՒԼՈՒՄ Է, ՄԱՅՐԻԿ (5-րդ)

Եր­գի մեջ հի­շա­տակ­վող սպան­վա­ծը գան­ձա­ցի է: Դեպ­քը տե­ղի է ու­նե­ցել 1914-ին: Հո­րի­նել են Ա­բու­լում: Ա­սաց Ռու­բեն Բ­դո­յա­նը, 1965-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 63-64):

ՔԱՄԲԱԽ ԸԼԼԻՆ ՁԵՐ ՋԱՂՉԸՆԻՆ (6-րդ)

Եր­գը հո­րին­վել է 20-րդ դա­րի սկզբնե­րին, Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Մա­նու­կենց Գ­ևո­յի կող­մից: Հի­շե­ցին և հու­շե­ցին նույն գյու­ղի բնա­կիչ­ներ Խա­չա­տուր Բ­դո­յա­նը և Հով­սեփ Իս­պիր­ յա­նը, 1944-ի նո­յեմ­բե­րին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 144): Ծա­նո­թութ­յուն. - 1830-ա­կան թվա­կան­նե­րին Փոքր Խան­չալ­լիում ա­ռա­ջին ջրա­ղա­ցը կառու­ցել է Բ­դո­յենց Պա­պոն` այս գյու­ղի Բ­դո­յան­նե­րի նա­հա­պե­տը: Ջ­րա­ղա­ցը, ո­րը հիմն­վել է Ա­թո­րիկ կոչ­ված բլրի լան­ջին, ջրի սա­կա­վութ­յան պատ­ճա­ռով ու­նե­ցել է մեկ քար: Պա­պո­յից հե­տո այս ջրա­ղա­ցը գոր­ծել է եր­կար ժա­մա­նակ: Բայց երբ այն հա­սել է Պա­պո­յի ծոռ­նե­րին, գյու­ղին ա­վե­լի մոտ ու հար­մար տե­ղում ջրա­ղաց են կա­ռու­ցում Այ­վա­զենք (­Դա­վի­թենք), ո­րը հայտ­նի էր «Ա­ղա­բա­կի ջա­ղասկ» ա­նու­նով: Այս նո­րի պատ­ճա­ռով Բ­դո­յենց ջրա­ղա­ցը շար­քից դուրս է գա­ լիս և ծաղր­վում: Բայց ո­րով­հետև Ա­ղա­բե­կը շատ ծույլ և­ ան­տար­բեր մարդ էր, նրա ջրա­ղացն էլ աս­տի­ճա­նա­բար դա­դա­րում է գոր­ծե­լուց: 1918-ին Բ­դո­յենց և Դա­վի­թենց ջրա­ղաց­նե­րը հիմ­նո­վին ա­վե­րակ դարձ­րին ա­վա­րա­ռու, ա­մեն ինչ վատ­նող, ոչն­չաց­նող թուր­քե­րը: Գ­յու­ղա­ցի­նե­րը հար­կադ­րա­բար օգտ­վում էին Դի­լի­ֆի ջրա­ ղաց­նե­րից:

ԻՐԵՔ ԿՈՒՌԻԿ (7-րդ)

Եր­գը 1944-ին հի­շե­ցին Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ­ներ Խա­չա­տուր Բ­դո­յա­նը և Հով­սեփ Իս­պիր­յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 146): Ծա­նո­թութ­յուն. - Դա­դեշ­ցի Դ­ժիր Մար­գա­րը, ո­րը «տնա­վան աշ­շըղ» էր, Դի­լի­ֆի մի ջրա­ղա­ցում ա­ղուն ա­ղա­լու հա­մար 1 կո­ռի­կի փո­խա­րեն 3 կո­ռիկ վարձ է տա­լիս և հո­րի­նում է այս եր­գը: Վեր­ջինս տա­րած­ված էր նաև շրջա­կա գյու­ղե­րում: (­Մար­գա­րը մա­հա­ցել է 1920- ա­կան թվա­ կան­նե­րին):

ԴԻԱ ԿԱՑԻՆ (8-րդ)

Գ­րի է առն­վել Փոքր Խան­չալ­լիում, 1939թ.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 3):

ԱՄՈՒՍՆՈՒԹՅՈՒՆ (9-12-րդ)

Գ­րի է առն­վել 1940 թվա­կա­նին, Փոքր Խան­չալ­լիում:

ՀԱՐՍԱՆԻՔ (13-րդ)

Ա­սա­ցին Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75,, էջ 89): Ծա­նո­թութ­յուն. - Ն­շա­նադր­վող տղա­յի բա­րե­կամ­նե­րը հարս­նա­ցուին նշան տա­լու գնա­լիս, նրանց տա­նը բա­վա­կան ժա­մա­նակ քեֆ են ա­նում ա­ռանց հարս­նա­ցուի: Եվ ա­պա հե­ղի­նա­ կա­վոր մե­կի ա­ռա­ջար­կով պա­հանջ­վում է, որ հարս­նա­ցուն «ա­ռաջ բեր­վի»: Ն­վա­գա­խում­բը կար­ծես թե հրա­ժեշտ է տա­լիս խնջույ­քի մաս­նա­կից­նե­րին` «տղեք, ձե­զի բա­րի գի­շեր» մաղ­ թե­լով և­ եր­գում ու նվա­գում է նշանտ­վե­քի եր­գի ա­ռա­ջին տու­նը: Քիչ հե­տո լսվում են նվագն ու եր­գը: Ն­վա­գող­ներն առջ­ևից և հարս­նա­ցուն մի հար­սի ու­ղեկ­ցութ­յամբ նրա ետ­ևից՝ գա­լիս են խնջույ­քի սրահ: Հարս­նա­ցուն և­ ու­ղեկ­ցող հար­սը, գլուխ խո­նար­հե­լով, ող­ջու­նում են հա­սա­րա­ կութ­յա­նը: Եր­գիչ­նե­րը եր­գով սո­խա­կին ներ­կա­յաց­նում են վար­դին: Ա­բուլ գյու­ղի եր­գը Ջա­վախ­քի մյուս վայ­րե­րի նույ­նա­նուն եր­գից տար­բեր­վում է հրա­ժեշ­տի քառ­յա­կով, ո­րը հնա­գույն եր­գի վե­րապ­րուկն էր լի­նե­լու: (14-րդ) Գ­րի է առն­վել Մեծ Գ­յոն­դու­րա­յում, 1944-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 48-49): (15-րդ) Գ­րի է առն­վել1944-ին, Փոքր Խան­չալ­լիում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 49): Այս եր­գը եր­ գում էին թմբկա­հար­նե­րը կամ դու­դու­կա­հա­րի դամ բռնող­նե­րը` նոր նշան­ված աղջ­կա­նը թոն­ րատ­նից ձմեռ­նա­տուն նվա­գախմ­բով ա­ռաջ բե­րե­լիս: (16-րդ) Գ­րի է առն­վել 1940-ին Փոքր Խան­չալ­լիում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 50-51): Հա­լա­ վօրհ­նե­քի եր­գը Ջա­վախ­քում եր­գում էին թագ­վոր­ցի­ներն ու ծաղկ­վոր­նե­րը` փե­սա­յին պսա­կի տա­նե­լուց ա­ռաջ: (17-րդ) (Գ­րի է առն­վել Ջա­վախ­քում, հա­վա­նո­րեն 1940-ին):

ԸՆՏԱՆԻՔ (18-րդ) Գ­րի է առն­վել 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րի վեր­ջե­րին: (19-րդ) Գ­րի է առն­վել 1965-ին: Եր­գը հո­րին­վել է Ա­բուլ գյու­ղից Էփ­րիկ­յան­նե­րի գեր­դաս­տա­նի հաս­ ցեին, 20-րդ դա­րի սկզբին:

(20-րդ) Գ­րի է առն­վել Ջա­վախ­քում, հա­վա­նո­րեն 1939-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 62): (21-26-րդ) Գ­րի են առն­վել հա­վա­նո­րեն 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րին: (27-րդ) Գ­րի է առն­վել 1980-ին, Փոքր Խան­չալ­լիում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 127, էջ 34-35): Ծա­նո­թութ­յուն. - Գան­ձա­յում հո­րին­վել և Փոքր Խան­չալ­լի է ան­ցել «­Խո­պան» չվող­նե­րին մտրա­­կող այս եր­գը, ո­րը սրտա­ռուչ մե­ղե­դիով եր­գեց 14 տա­րե­կան Սան­դուխտ Լևո­նի Ա­վագ­ յա­նը:

ԽԱՌՆ ԵՐԳԵՐ

ԴԱՍՏԱՆ (1-ին)

1965-ին հի­շեց Ռու­բեն Բ­դո­յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 138-143): Ծա­նո­թութ­յուն.- Ըստ բա­նա­սաց Ռու­բեն Բ­դո­յա­նի և ն­րա հո­րա­քույր Հո­ռոմ­սի­մա Ա­վագ­յա­ նի, այս «­Դաս­տա­նը» երգ­վել է Կար­նո այն գա­վա­ռում, որ­տեղ ապ­րել են Ա­բուլ գյու­ղի այժմ­ յան բնա­կիչ­նե­րը 1890 թվա­կա­նից ա­ռաջ: Ա­բուլ տե­ղա­փոխ­վող Ս­տե­փան Բ­դո­յա­նը հի­շել է այս պոե­մը և փո­խան­ցել իր ժա­ռանգ­նե­րին` հատ­կա­պես եր­գիչ Սմ­բա­տին ու Հո­ռոմ­սի­մա­յին: Սմբա­տը բո­լոր «օ­դա նստող­նե­րին» և հար­սա­նե­կան հան­դես­նե­րի ժա­մա­նակ Դաս­տանն ար­ տա­սա­նե­լիս է ե­ղել ժո­ղովր­դի խնդրան­քով: Ար­տա­սա­նել է եր­գե­ցիկ ձայ­նով, ո­րից էլ եր­ևում է, որ այն ժա­մա­նա­կին երգ­վել է հա­տուկ մե­ղե­դիով: Ար­տա­սա­նե­լիս Սմ­բատն իր գա­վա­զա­ նը որ­պես սազ է ձևաց­րել և­ օ­դա-ձմեռ­նա­տան նա­վի մեջ քայ­լել է ետ­ևա­ռաջ: Դաս­տա­նը իմ խնդրան­քով գրի է ա­ռել Հո­ռոմ­սի­մա­յի թո­ռը` Վալ­յան և­ ու­ղար­կել Եր­ևա­նում բնակ­վող Ռու­բեն Բ­դո­յա­նին, ու­մից էլ ես ար­տագ­րել եմ: Կան սխա­լագ­րութ­յուն­ներ, ա­ղա­վա­ղում­ներ, ո­րոնք բա­ նա­սա­ցից կամ Վալ­յա­յից են գա­լիս: Ո­րո­շա­կիո­րեն եր­ևում է, թե «­Դաս­տա­նը» եր­կու պոեմ­նե­րի խառ­նուրդ է: Այն­պես է թվում, թե այս դաս­տա­նը Խն­կա­նո­սի (­Ղուն­կիա­նո­սի) ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յունն է լի­նե­ լու:

ԱՇՈՒՂՆԵՐԻ ՄՐՑՈՒՄԸ (2-րդ)

1965-ին ա­սաց Ռու­բեն Բ­դո­յա­նը: Վեր­ջի­նիս մա­սին ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 22-23):

ԹՈՒԹՈՒՆ (3-րդ)

Գ­րի է առն­վել Թո­րիա­յում, 1947-ի օ­գոս­տո­սին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 111):

ԹՈՒԹՈՒՆ (4-րդ)

Գ­րի է առն­վել 1947-ի օ­գոս­տո­սին, Ուճ­մա­նա­յում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 110):

ԻՄ ԴԱՐՏԵՐՍ ՈՒՄ ՊԱՏՄԵՄ (5-րդ)

Գ­րի է առն­վել Ջա­վախ­քում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 69):

ՄԵՐ ՄԵԾ ԱՐՏԸ ՓՈՒՇ ԿԸԼԼԻ (6-րդ)

Գ­րի է առն­վել Ջա­վախ­քում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 68):

ԷԼԵՔ ԱՇԵՔ ՎԵՎ ՔՈՒՔԱ (7-րդ)

Գ­րի է առն­վել Ջա­վախ­քում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 77):

ԻՄԱԼ ԷՆԻՄ (8-րդ)

Գ­րի է առն­վել1947-ին, Թո­րիա­յում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 112):

ՎԱՐԹ ԿՈՇԻԿԸՍ (9-րդ)

1965-ին ա­սաց Սի­րուն Բ­դո­յա­նը: Ն­րա վե­րա­բեր­յալ ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 36-37):

ՎԱՐԹ ԿՈՇԻԿԸՍ (10-րդ)

1965-ին­ աս ­ ա­ցին Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց վե­րա­բեր­յալ ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­ րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 80-81):

ԼՈՒՍԸՄ ՏԵՍՍԱ (11-րդ)

1965-ին ա­սա­ցին Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: Ն­րանց վե­րա­բեր­յալ ակ­նար­կը` «­Սի­րո եր­գե­ րի» թիվ 2 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ, իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 35-36):

ԿՌՈՒՆԿ, ԹԵ ԿԸ ՍԻՐԵՍ ԱՐԹԱՐՈՒԹՈՒՆԸ (12-րդ)

1965-ին ա­սաց Ռու­բեն Բ­դո­յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 42-43): ԼԵԼԻԿ (13-րդ) Գ­րի է առն­վել 1940-ին, Փոքր Խան­չալ­լիում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 13):

ՄԵՐԸՍ ՔԸՆԱՑ ԱՎԵԼԻ (14-րդ)

1940-ին գ­րի է առն­վել Փոքր Խան­չալ­լիում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 14):

ՆՈՐԸ ՆՈՐԵԼ Է (15-րդ)

Գ­րի է առն­վել Ջա­վախ­քում, հա­վա­նո­րեն 1965-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 44):

ՀԵՔԱԹ - ՀԵՔԱԹ (16-րդ)

1944-ին գրի է առն­վել Փոքր Խան­չալ­լիում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 154):

ՀԵՔԱԹ - ՀԵՔԱԹ (17-րդ):

1947-ի օ­գոս­տո­սին գրի է առն­վել Ուճ­մա­նա­յում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 95):

ԶԸՄԲԱԹՆ ԵՄ (18-րդ)

1965-ին ա­սաց Ռու­բեն Բ­դո­յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 154-156):

Ծա­նո­թութ­յուն. - Զմ­բաթ էին ան­վա­նում ա­բուլ­ցի Սմ­բատ Բ­դո­յա­նին` ծնված 1887 թվա­կա­նին: Հո­ղա­գործ էր, տի­րա­ցու և­ եր­գիչ: Ն­րա պա­պը` Հա­կոբ Բ­դո­յա­նը, Կար­նո Ու­մու­դում գյու­ղից էր: Ա­բուլ էր գաղ­թել 1830-ին: Սմ­բա­տը մա­հա­ցել է 1963-ին: Իր կյան­քի եր­գը հո­րի­նել է1943 թվա­ կա­նին:

ՉԻՏԵՄ` ՎԵՐԱ՞Ն ԷՐԹԱՄ (19-րդ)

1965-ին ա­սաց Ռու­բեն Բ­դո­յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 129):

ՀՈՓ ՏԻՐՈՒՆ (20-րդ)

Եր­ևա­նում բնակ­վող գ­յում­բուր­դե­ցուց գրի է առն­վել1940-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 40):

ՉԵՄ ԸԼԼԻ ՀԱՎՏԵՍ (21-րդ)

1965-ին­ ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 132):

ԵՍ ՄԵԿ ԾԱՌ ԵՄ ԾԻՐԱՆԻ (22-րդ)

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 131):

ՍԱՐԸՆԳԻԼ (23)

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 104):

ՊՍԱԿՎԵՍ ՆԵ, ԼԱՎԱՍՆԵ (24-րդ)

1965-ին ա­սա­ցին Սի­րուն և Ռու­բեն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 135):

ՆՇԱՆ ՆԿԱՐԸ (25-րդ)

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 105):

ՇՈՒՌ ՏԱՄ ՓՈՒԹԱԼՈՒՍ ԾԱԼԵՐԸ (26-րդ)

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 107-110):

ԵՐԵՎԱՆ ԲԱՂ ԵՄ ԱՌԵ (27-րդ)

1965-ին ա­սա­ցին Ռու­բեն և Սի­րուն Բ­դո­յան­նե­րը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 110-111):

ՕՎԱՆԵՍ (28-րդ)

1947-ին ա­սա­ցին Բա­լա­սան Բ­դո­յա­նը և Սան­դուխտ Վար­դան­յա­նը Փոքր Խան­չալ­լիում:

ԿՈԼԽՈԶՆԻԿՆ ՈՒ ՄԵՆԱՏՆՏԵՍԸ (29-րդ)

1947-ի օ­գոս­տո­սին գրի է առն­վել Թո­րիա­յում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 120): (30-րդ) Գ­րի է առն­վել1940-ին, Փոքր Գ­յոն­դու­րա­յում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 25):

(31-րդ) Գ­րի է առն­վել Ջա­վախ­քում, հա­վա­նո­րեն 1940-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 48): (32-րդ) Գ­րի է առն­վել Փոքր Խան­չալ­լիում, հա­վա­նո­րեն 1940-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 2): (33-34-րդ) Գ­րի են առն­վել 1940-ին, Փոքր Գ­յոն­դու­րա­յում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 24, 26): (35-րդ) Գ­րի է առն­վել1940-ին, Մեծ Գ­յոն­դու­րա­յում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 52): (36-37-րդ) Գ­րի են առն­վել Ջա­վախ­քում, հա­վա­նո­րեն 1940-ին: Ջա­վախ­քի գյու­ղե­րի ծաղ­րա­նուն­նե­րը (38-րդ) Գ­րի է ա­ռել բնիկ ա­խալ­քա­լաք­ցի Սեր­գեյ Շի­րին­յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 126, էջ 11-13): Գ­յու­ղե­րի ծաղ­րա­նուն­նե­րը (39-րդ): «­Ջա­վախ­քի գյու­ղե­րի ծաղ­րա­նուն­նե­րը» ո­տա­նա­վո­րի հա­մե­մատ այս մե­կը հա­մա­ռոտ մի հո­ րին­վածք է: Պահ­պան­ված սահ­մա­նա­փակ գյու­ղե­րի քա­նա­կութ­յու­նը հիմք է տա­լիս են­թադ­րե­ լու, ո­ր այն ա­նա­վարտ է ե­ղել ի սկզբա­նե և կամ մեզ է հա­սել ա­ռան­ձին մի հատ­վա­ծը միայն: (­Կազ­մող և պա­տաս­խա­նա­տու խմբա­գիր` Ռ. Ղա­րիբ­յան): Թոյ­րա­ցոց դաս­տան (40-րդ): Գ­րի է առն­վել 1947-ին, Ուճ­մա­նա­յում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 98): Ծա­նո­թութ­յուն. - Հո­րի­նել է Ուճ­մա­նա­յի հան­դա­պահ Թու­մաս­յա­նը այն բա­նից հե­տո, երբ թո­ րիա­ցիք, բռնութ­յուն գոր­ծե­լով հան­դա­պա­հի վրա և ծե­ծե­լով նրան, հո­տը և նա­խի­րը ա­րա­ծաց­ րել են Ուճ­մա­նա­յի ար­գել­ված մար­գա­գե­տին­նե­րում: Ուճ­մա­նե­ցոց այս զա­վեշ­տա­կան եր­գը թո­րիա­ցիք լսում են մեծ զայ­րույ­թով և­ ան­ծա­նոթ­նե­րի մոտ հար­մա­րեց­նե­լով այն եր­գում են` ծաղ­րե­լով Ուճ­մա­նա­յին: 1985-ին լսե­ցի, որ թո­րիա­ցիք, մի բա­նաս­տեղ­ծի օգ­նութ­յամբ, մի պա­ տաս­խան քառ­յակ են ստեղ­ծել, ո­րը շատ սուր և հայ­հո­յա­խառն ­լի­նե­լով, չեմ ներ­կա­յաց­նում ըն­թեր­ցո­ղի դա­տին (Վ. Բ.):

ՀԱՎԱՏԱԼԻՔՆԵՐԻ ՀԵՏ ԿԱՊՎԱԾ ԵՐԳԵՐ

ՊՈՒՐՊԱՏԻԿ (1-ին)

1965-ին ա­սաց Սի­րուն Բ­դո­յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 85):

ՆՈՒՐԻՆ (2-րդ)

1947-ի օ­գոս­տո­սին գրի է առն­վել Ուճ­մա­նա­յում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 95):

ԾԱՐԾԱԹԱՐ (3-րդ)

1940-ին գրի է առն­վել Փոքր Գ­յոն­դու­րա­յում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 27): (4-5-րդ) 1947-ի օ­գոս­տո­սին գրի են առն­վել Ուճ­մա­նա­յում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 95): (6-7-րդ) 1940-ին գրի են առն­վել ­Փոքր Խան­չալ­լիում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 17):

ԱՐԵՎ-ԱՐԵՎ (8-րդ)

1947-ի օ­գոս­տո­սին գրի է առն­վել Ուճ­մա­նա­յում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 95): Ծա­նո­թութ­յուն. - Ար­տա­սա­նում են ե­րե­խա­նե­րը` քա­րա­քո­սով ա­փե­րը ներ­կե­լիս և­ ար­ևին դեմ ա­նե­լիս:

ՄԵԾ ՊԱՍ (9-րդ)

Գ­րի է առն­վել 1965-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 75, էջ 86): Ծա­նո­թութ­յուն. - Սույն բաժնի վերջին՝ 9-16-րդ միավորները գրառել է ժողովածուն կազմողը՝ Ռ. Ղարիբյանը:

ԱՂՈԹՔՆԵՐ

ԳԵԼԿԱՊԵՐ (10-րդ)

Գ­րի են առն­վել. Ուճ­մա­նա­յում` 1947-ին, Դի­լի­ֆում` 1939-ին, Խո­ջա­բե­կում` 1940-ին: (Բ­նագ­րե­ րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 85, թիվ 68, էջ 9, թիվ 68, էջ 26:)

ՇԱՆ ԿԱՊ (11-րդ)

1947-ի օ­գոս­տո­սին գրի է առն­վել Ուճ­մա­նա­յում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 85):

ՕԽՉՈՒՄ (12-րդ)

1947-ի օ­գոս­տո­սին գրի է առն­վել Ուճ­մա­նա­յում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 86):

ԵՐԿՈՒՆՔԻ ՊԱՀԻՆ (13-րդ)

1947-ի օ­գոս­տո­սին գրի է առն­վել Ուճ­մա­նա­յում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 96):

ՃՐԱԳ ՎԱՌԵԼԻՍ (14-րդ)

1947-ի օ­գոս­տո­սին գրի է առն­վել Ուճ­մա­նա­յում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 86):

ՃՐԱԳ ՄԱՐԵԼԻՍ (15-րդ)

1947-ի օ­գոս­տո­սին գրի է առն­վել Ուճ­մա­նա­յում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 86):

ՔՆԵԼԻՍ (16-րդ)

Գ­րի են առն­վել 1947-ին Ուճ­մա­նա­յում (ԱԱ թիվ 65, էջ 6), Դի­լի­ֆում` 1940-ին (ԱԱ թիվ 68, էջ 19) և դարձ­յալ Ուճ­մա­նա­յում (ԱԱ թիվ 65, էջ 95):

ԿԵՍԳԻՇԵՐԻՆ (17-րդ)

1947-ի օ­գոս­տո­սին գրի է առն­վել Ուճ­մա­նա­յում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 86): Ար­տա­ սան­վում է գի­շերն արթ­նա­նա­լիս կամ ճա­նա­պարհ գնա­լիս:

ՎԱՏ ԵՐԱԶ ՏԵՍՆԵԼԻՍ (18-րդ)

1940-ին գրի է առն­վել Դի­լի­ֆում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 19):

ԱՌԱՎՈՏՅԱՆ ԱՆԿՈՂՆՈՒՄ (19-րդ)

Գ­րի է առն­վել Ուճ­մա­նա­յում, Ա­նուր­կա­յից, 1947-ի օ­գոս­տո­սին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 85):

ԴՈՒՌԸ ԲԱՆԱԼԻՍ (20-րդ)

1947-ի օ­գոս­տո­սին ա­սաց ուճ­մա­նե­ցի Ա­նուտ­կան: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 26):

ԱՂՈԹԱՐԱՆԻՆ ԱՂՈԹԵԼԻՍ (21-րդ)

Գ­րի է առն­վել Դի­լի­ֆում, 1940-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ 68, էջ 19):

ԴՈՒՌԸ ՓԱԿԵԼԻՍ (22-րդ)

Գ­րի է առն­վել Ուճ­մա­նա­յում, 1947-ի օ­գոս­տո­սին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65, էջ 85): ԷՇՍ (23-րդ) Գ­րի է առն­վել Փոքր Խան­չալ­լիում, 1940-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 12): (24-րդ) Գ­րի է առն­վել Դի­լի­ֆում, 1940-ին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 23):

ՎԻՊԱԿԱՆ ԲԱՆԱՁԵՎԱՅԻՆ

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԱՆԵԼՈՒԿՆԵՐ ՓՈՔՐ ԽԱՆՉԱԼԼԻՈՒՄ (1-ին)

Գ­րի են առն­վել տար­բեր ժա­մա­նակ­նե­րում` սկսած 1938 թվա­կա­նից: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 66):

ՀԱՆԵԼՈՒԿՆԵՐ ԹՈՐԻԱՅՈՒՄ և ՈՒՃՄԱՆԱՅՈՒՄ (2-րդ)

Գ­րի են առն­վել 1947-ի օ­գոս­տո­սին` խմբված ե­րի­տա­սարդ­նե­րից և պա­տա­նի­նե­րից: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 65):

ՇՈՒՏԱՍԵԼՈՒԿՆԵՐ (3-րդ)

ԱՌԱԾՆԵՐ և ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ (4-րդ)

Գ­րի են առն­վել Ջա­վախ­քում և Եր­ևա­նում վե­րաբ­նակ­ված ջա­վախք­ցի­նե­րից, 1938-1944 թվա­ կան­նե­րին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 66):

ԵՐԴՈՒՄՆԵՐ (5-րդ)

Տար­բեր ժա­մա­նակ­նե­րում գրի են առն­վել Ջա­վախ­քում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 66):

ՕՐՀՆԱՆՔՆԵՐ (6-րդ)

Գ­րի են առն­վել տար­բեր ժա­մա­նակ­նե­րում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 66):

ԱՆԵԾՔՆԵՐ (7-րդ)

Գ­րի են առն­վել տար­բեր ժա­մա­նակ­նե­րում: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 66):

ՀԱՎԵԼՎԱԾՆԵՐ

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 1. ԹՈՒՐՔԵՐԵՆ ՎԻՃԱԿԻ ԵՐԳԵՐԸ ՋԱՎԱԽՔԻ ՓՈՔՐ ԽԱՆՉԱԼԼԻ

ԳՅՈՒՂՈՒՄ

Գ­րի են առն­վել 1940 թվա­կա­նի հու­նի­սի 21-ին: Ա­սա­ցող­ներ` Վար­վա­ռե Բ­դո­յա­նը, Սան­դուխտ Իս­պիր­յա­նը, Վե­րոն և Նա­զո Ե­սո­յան­նե­րը, Ե­վա Հա­բո­յա­նը, Եփ­րեմ Վար­դան­յա­նը և Ն­վարդ Ա­վագ­յա­նը:

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 2. ԶՐՈՒՅՑՆԵՐ ԳՐՈՂՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Գ­րի­գոր Նա­րե­կա­ցի (1) 1944թ. պատ­մեց Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղի բնա­կիչ Ե­ղի­շե Մով­սե­սի Պո­տոս­յա­նը` Ա­նուշ ապ­լա Բ­դո­յա­նի լրա­ցում­նե­րով: Ե­ղի­շեի մա­սին ակ­նար­կը տես ա­ռակ­նե­րի բաժ­նի թիվ 46 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 184-194): Աշ­շըղ Ջի­վա­նին մշակ (2) 1938-ին պատ­մեց չամ­դու­րե­ցի Գա­րե­գին Հայ­րա­պետ­յա­նը: Ն­րա մա­սին գրված ակ­ նար­կը տես հե­քիաթ­նե­րի բաժ­նի թիվ 31 ծան.: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 79, էջ 40-43): Զ­րույց­ներ Վա­հան Տեր­յա­նի մա­սին (3) Գ­րի է առն­վել 1947-ի օ­գոս­տո­սի 17-18-ին, Գան­ձա­յում: Հուշ-զրույց­ներ պատ­մող­նե­ րը, բա­ցի Սեդ­րակ Հախ­վերդ­յա­նից, Վա­հա­նի խա­ղըն­կեր­ներն են ե­ղել: Զ­րույց­նե­րը գրի եմ ա­ռել բար­բա­ռով, որ­պես­զի պահ­պա­նեմ մի­ջա­վայ­րի կո­լո­րի­տա­յին համն ու հո­տը:

Պատ­մող­ներն են` Մես­րոպ Ան­տոն­յա­նը, Մի­սակ Գ­րի­գոր­յա­նը,, Սեդ­րակ Հախ­վերդ­ յա­նը: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 74, էջ 1-21):

ՀԱՎԵԼՎԱԾ 3. ԱՆՈՒՇ ԱՊԼԱՅԻ ԵՐԳԵՐԸ

Հո­րի­նել է 1930-ա­կան թվա­կան­նե­րին: (Բ­նա­գի­րը տ. իմ ԱԱ թիվ 68, էջ 44, 46, թիվ 75, էջ 147-148): ՀԱՎԵԼՎԱԾ 4. Միքայել Հովսեփյանի ստեղծագործություններից... Ներ­կա­յաց­ված է Մի­քա­յել Հով­սեփ­յա­նի (­Ջա­վախք. գյուղ Փո­կա) մեկ տասն­յա­կի հաս­նող ա­ռա­ջին շրջա­նի ստեղ­ծա­գոր­ծութ­յուն­նե­րից փոք­րիկ մի փունջ, ուր, ա­ներ­ևույթ ու աշ­կա­րա, ներ­կա են հա­րա­զատ լեռ­նաշ­խար­հի համն ու հո­տը, բուր­մուն­քը, կան­չող գու­նա­ պատ­կեր­նե­րը: (Կազմող և պատասխանատու խմբա­գիր՝ Ռ. Ղա­րիբ­յան):

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ա­ռա­ջա­բան ­ ե­ղի­նա­կի կող­մից Հ

ՋԱՎԱԽՔԻ ՀԱՅՈՑ ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

Պատ­մա-աշ­խար­հագ­րա­կան ակ­նարկ 31

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

ՋԱՎԱԽՔԻ ՀԱՅՈՑ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԵՆՑԱՂԸ

Երկ­րա­գոր­ծա­կան չորս հա­մա­կար­գերն էին. ­­­­Բեր­քա­հա­վա­քը և ն­րա տեխ­նի­կան Կալ­սո­ցը և ն­րա տեխ­նի­կան

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

Ա­նաս­նա­պա­հութ­յուն ԵՎ կաթ­նատն­տե­սութ­յուն

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

ԱՐՀԵՍՏԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ՀԱՂՈՐԴԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԿԱՊԻ ՄԻՋՈՑՆԵՐ 139

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹ

ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐ

ՇԵՆՔԵՐ

ԱՐ­ՏԱԴՐԱԿԱՆ­ ԿԱՌՈՒՅՑՆԵ­Ր

ԿԱ­ՀԿԱՐԱՍԻ­ 201

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹ­ԵՐ­ՈՐԴ

ԶԳԵ­ՍՏՆԵՐ ԵՎ­ԶԱՐԴԵՐ

Գ­ՅՈՒՂԱԿԱՆ Ա­ՐԱ­ԿԱՆ Ս­ԵՌԻ ԶԳԵՍՏՆ­ԵՐ

Ջա­վախ­քի ժո­ղովր­դա­կան բա­նար­վես­տը 255

ԱՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 257

ՏՐԹԱՏ ԹԱՔԱՎՈՐԻՆ ԲԵՐԹԸ 258

ՆԱԴԻՐ ՇԱՀՆ ՈՒ ՀԱԿՈԲ ՄԶՄՆԱՆ

ԿԱԹՔԱՐԸ

ՄՈՒՐՃԱԽԵԹՈՒ ԿԱԹՔԱՐԸ 263

ԽԱՉԱՓԱՅՏԻ ԱՂԲՅՈՒՐԸ

ՄՇՈ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ 264

ԽՈԶԱՊԻՆ ԼՃԻ ԱՆՈՒՆԸ

ԱՆԻ ՔԱՂՔԻՆ ԱՆԱՍՏՎԱԾՆԵՐԸ

ՀԱՐՍ - ՂԱՐՍ 266

ՀԱՅԲԱՇ - ՀԱԲԱՇ

ՀԱՅՐ ԱԲՐԱՄԻՆ ՏՂԵՆ

ՄԱՐԻԱՄ ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆԸ

ՁՈՒԿ ԴԱՌՑՈՂ ԻՐԻՍԿԻՆԸ 268

ՔԱՐՎԱՆ - ՂԸՌԱՆ

ԿԱՂԸՆԴԻՆ ԳԻՇԵՐՎԱ ՋՈՒՐԸ

ՃՔՆԱՎՈՐ ՏՂԱՆ

ՄԵՂԱՎՈՐՆԵՐԻ ՔԵԽԵՐԸ

ՀԱԲԱՇ ԷՐԹԸՑՈՂ ՏԵՐՏԵՐԸ 272

ՀԱՅԵՐԻ ՈՒ ԵԶԴԻՆԵՐԻ ՖԱՐԴԵՆ

ԳԱՅԼԵՐԻ ԱՍՏՎԱԾԱՅԻՆ ՀԱՑԸ

ՕՋԱՂ ԽԱՌՆՈՂ ՀԱՅԸ

ՔԱ՞Մ, ԹԵ՞ ՉԸՔԱՄ

ՕՉԻԼԸ` ՄԱՏԱՂ

ՀԵՔԻԱԹՆԵՐ 275

ՂԱՍԱԲՕՂԼԻ 276

ԴԱՐՎԵՇԸ ՊԵԽՈ 299

ՃԻՏՈՒ ԽՐԱՏԸ 305

ՃԱԿԱՏԱԳԻՐԸ 307

ՆԱԽԸՐՃԻՆ ՈՒ ԹԱՔԱՎՈՐԻ ԱԽՉԻԿԸ

ՋՐԱՏԱՐՆ ՈՒ ԳԱՅԼԱՏԱՐԸ 315

ԹԱՔԱՎՈՐԻՆ ԿԸՆԿՏԻՔԸ

ՕՑՆ ՈՒ ՄԱՐԹԸ

ԻՇՈՒ ԴԵՄ ԽԱՂՑԱԾ ԹԱՔԱՎՈՐԸ

ԿԱՐԿՏԻ ՏԱՐՎԱ ՀԱՐՍԸ

ԹԱՔԱՎՈՐ ԳՈՂՑՈՂ ՏՂԵՆ 332

ԿԵՑԻ ՄԵՄ ՉԱՐԽ ՈՒ ՖԱԼԱԿԻՍ ԱՇԵՄ

ՀԱՎՔԵՐՈՒՆ ԹԱՔԱՎՈՐԸ

ԱՍՏՎԱԾ ՕՐ ՉԸՏԱ, ՄԱՀՄՈՒԴՆ Ի՞ՆՉ ԷՆԵ

ԶՐՈՒՅՑՆԵՐ, ԱՌԱԿՆԵՐ ԵՎ ԶՎԱՐՃԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԱԼԱԼ ՈՒ ՀԱՐԱՄ ՍԵՐՄԵՐԸ 348

ԷՏ ԷԼ ՉԻ ՄՆԱ 349

ԱՏԱՆՔ ՕՐ ՉԸԼԼԻՐ, ԱՍԱՆՔԱ ՉԷՐ ԸԼԼԻ

ԻՄԱՍՏՈՒՆ ՍՈՂՈՄՈՆՆ ՈՒ ՔՈՌ ԲՈՒԲԲՈՒՆ 353

ԻՄԱՍՏՈՒՆ ՏՂԱՆԵՐԸ 355

ԻՄԱՍՏՈՒՆ ՍՈՂՈՄՈՆԻՆ ՇԻՆՈՒԹՅԱՆ ԳԻՆԸ

ԻՄԱՍՏՈՒՆ ՍՈՂՈՄՈՆՆ ՈՒ ՍԱՏԱՆԵՆ

ՍՈՒՐԲ ՍԱՐՔԻՍԸ

ԱԿՈԲ ՊԱՏՎԻՐԱՔՆ ՈՒ ՍՈՒԼԹԱՆԸ 360

ՊՅՈՏՐ ՎԵԼԻՔԻՆ ՈՒ ՎԱՐԹԱՊԵՏՆԵՐԸ

ԿԱՇԱՌՔՎԱԾ ՏԵՐՏԵՐԸ

ՄԵԿ ՕՐԸ ՏԱՍԸ ՏԱՐԻ 366

ՏՈՒՆ ՇԻՆՈՂ ՏՂԵՔԸ 367

ԱՌԱՆՑ ԲԱԽՏԻ ԲՐԴՈՒՃ ՉԵՍ ՈՒՏԻ 368

ՕԽՏՆ ԱԽՊՈՐ ԱՌԱԿԸ

ԼՈՐԵՐՆ ՈՒ ԾՈՒՅԼ ՀՆՁՎՈՐԸ 370

ՏԵՐՏԵՐԻՆ ՀԱՐՍՆԻՔԸ

ՏԵՐՏԵՐՆ ՈՒ ՄՇԱԿԸ 372

ԳԱՓՐԵԼ ՀՐԵՇՏԱԿՆ ՈՒ ԳԵՂԱՑԻՆ 373

ԷՇԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԸ` ՍՐԲԱՎԱՅՐ

ՎԵՂԱՐԸ ԻՇՈՒՆ ԳԼԽՈՒՆ

ԶԱՆԳԻՆԸ

ՏԵՐՏԵՐԻՆ ԿԱԹՆՈՎ ՀԱՑԸ 377

ԺԱՄՆ ՈՒ ՋԱՄԻՆ

ՎԱՐԹԱՊԵՏՆ ՈՒ ՔՐԹԵՐԸ

ՆԱՍԻԲ - ՆԻՍԻԲ ԹԵԲԱՍԻ

ՊԱՌՎԻՆ ՆՇԱՆԸ

ԳԵՇ ՅԱՐԱ

ԳԱՎԱՌԱԳԻՏՈՒՆՆԵՐԸ

ՄԱՀՏԵՍ ՄԱՐԴԸ

ՏԵՐՏԵՐՆ ՈՒ ՏԻՐԱՑՈՒՆ

ՂԱՌՂԱՌ ԾՆՈՂ ՄԱՐԴԸ

ՀԱՎԿԻԹ ԱԾՈՂ ՄԱՐԹԸ

ԽԱԲՎԱԾ ՀԱՐՍՆԵՐԸ 386

ՄԱՐԹ ՈՒ ԿՆԻԿ

ՄԱՐԹ, ԸՍԵ ԳԵԼԸ

ՔՐԴՈՒ ՏՂԵՆ 389

ԵՐԵՔ ՀԱՐՈՒՐ ԳԴԱԼԸ

ՆԱՆՆԻԿ, ԲԱԼԱ ՋԱՆ, ՆԱՆՆԻԿ

ՇԱՅՄԱՐ ՕՑԻ ԱՌԱԿԸ 391

ՕՁՆ ՈՒ ՄԱՐԴԸ

ՎՐԵԺԽՆԴԻՐ ՕՁԸ

ՄԵԾԱԳԼՈՒԽ ԴԱՏԱՎՈՐԸ

ԵՐԿՈՒ ՆՎԵՐ 393

ԱՐՅՈՒՆՈՏ ՁԵՌՔԵՐՈՎ ՄԱՐԴԸ

ՀԱՐՈՒՐ ՏԱՐՎԱ ՔՆԱԾ ՄԱՐԹԸ

ՀՆԱԶԱՆԴՆԵՐԸ

ԴՈՎԼԱԹԸ ՇԻՏԿԸՎԱՎ

ԾՈՒՅԼ ՏՂԵՆ 396

ՊԱՌԿԱԾ ԿԸ ՔԱՂԵՄ 397

ԹԱՄԲԱԼԸ

ԱԼԱՐ ԷԼ ՉԵՍ ԷՆԵ, ԽՈՍԻՍ ԿԸ

ՍՏԱԽՈՍԸ

ԲՈՇԻՆ ԱԽՉԻԿԸ

ՉԵՓՉԻ ՄՈՒՍՏԱՖԱՆ 400

ՄԻՍԸ 400

ՀԻՄԱՐ ՈՐԴԻՆ

ԿՈՒՅՐ ՁԻՈՒՑ ԳՈՂԱՑՈՂ ՏՂԱՆ

ՏԵՐՏԵՐԻ ՄԻՐՈՒՔԸ 402

ՁԿՆԿՈՒԼԸ ԹՈՌՆ Է ԸՆԿԵ

ՏԵՐՏԵՐՆ ՈՒ ԿԻՆՏՈՆ 404

ԳԻՏՈՒՆ ՊԱՀԱԿՆԵՐԸ404

ՊԵՇԲԵԹԱՐ 405

ՏԸԲԸՌ ԱԿՈՆ 405

ՀԱՐՍ ՈՒ ԿԵՍՈՒՐ

ՍԱՏԱՆԵՆ ԿԸՍԵ

ԲՌԱԹԸ

ՎԱ՜Յ, ԲՌԱԹ ՋԱՆ, ԿԵՂՏՈՏԵՍ ԿԸ

ԱՄԱՆ ՋԱՐԴՈՂ ՀԱՐՍԸ

ԴՈՒ ՉԸՍԻ՞Ր 409

ՎԱՐԹԱՊԵՏՆՈՒՆ ՊԱՐԸ

ԱԼԻՆ ՈՒ ԿԱՐԿՈՒՏԸ 410

ԷՇՆ ՈՒ ԹՐԻՔԸ

ԴԱՎԵՆ ԲՈՍՏԸՆԻՆ ՄԵՉ

ԴԱԼԻ ԲԱՐՍԵՂԸ

ՄԱՄՄԱԴԻ ՄԱԼԸ

ԷՓԻ, ԷՓԻ, ԷՓՆ Ի ՎՐԱՆ

ԿԱՆԱՆՑ ԲՈՂՈՔԸ

ԷՇԵՐԻ ԳԱՆԳԱՏԸ

ՄՇԱԿ` ՀԱՑՆ ԻՐԵՆԵՆ 414

ՀԵԼԵԼՆ ՈՒ ԱՌՅՈՒԾԸ 414

ՖԱԼԼՈՒՍՆ ՈՒ ՉԱՐՈԽԸ

ՏՆԵԳՈՂ ՏՂԵՆ

ՍԵՎ ԵԶԸ

ՂԱՐԻԲ ՄԱՐԹՈՒՆ ՏՂԵՆ

ՊԱՌՎԻՍ ՄԵԿ ԷԼ ՏԸՆԿՏԸՆԿԱՑՈՒ

ԷՌՍՈՒՆ ԴԱԳԻՆԱԿ 416

ՈՒՂՏԻ ՎԱԽԸ 417

ՈՐՍՈՐԴՆԵՐԸ 417

ԽՈՐԱՄԱՆԿ ԱՂՎԵԶԸ 419

ԱՆՏԵՐԸ ՏԱՐ, ԹԵՐՄԱՇԸ ԲԵՐ 420

ԲԱԶԻ-ԲԱԶԻ 420

ՄԵՌՆԻ ԿԻՆ, ԱՌՆԻ ՔԵՆԻՆ 420

ԵԹԵ ՎԱՅԼԵՆ 421

ՍՐԱՄՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ, ԱՆԵԿԴՈՏՆԵՐ ԵՎ ՀՈՒՄՈՐԵՍԿՆԵՐ

ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԵՐԳԵՐ

Ժողովրդական երգեր (Գութանի երգեր) 482 Սիրո երգեր

Խաղիկներ Մանիներ (Ծալկահայոց բանարվեստը) Պանդխտության Երգեր 531 Պարերգեր Հայրենասիրական երգեր Կենցաղային երգեր Խառն երգեր Աղոթքներ

Վիպական բանաձևային ստեղծագործություններ 608 Շուտասելուկներ Առածներ և ասացվածքներ Երդումներ Օրհնանքներ Անեծքներ

ՀԱՎԵԼՎԱԾՆԵՐ

Հավելված 1 Թուր­քե­րեն վի­ճա­կի եր­գե­րը Փոքր Խան­չալ­լի գյու­ղում:

Հավելված 2 Զրույցներ գրողների մասին Գ­րի­գոր Նա­րե­կա­ցի Աշ­շըղ Ջի­վա­նին մշակ 673 Զ­րույց­ներ Վա­հան Տեր­յա­նի մա­սին Հավելված 3 Ա­նուշ ապ­լա­յի եր­գե­րը

Հավելված 4 Միքայել Հովսեփյանի ստեղծագործություններից 687

ՉԱՓԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ ԵՎ ՄԻԱՎՈՐՆԵՐ

ԲԱՌԱՐԱՆ

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Վարդ Հա­րութ­յու­նի Բ­դո­յա­նը ծնվել է 1910 թվա­կա­նի մար­տի 4-ին, Ջա­ վախ­քի Փոքր Խան­չա­լլի գյու­ղում (այժմ` Վ­րաս­տա­նի Հան­րա­պե­տութ­ յան Նի­նոծ­մին­դա­յի շրջան): Ազ­գագ­ րա­գետ-բա­նա­հա­վա­քը 1959-1986 թվա­կան­նե­րին ե­ղել է ՀՍՍՀ ԳԱ հնա­գի­տութ­յան և­ազ­գագ­րութ­յան ինս­տի­տու­տի ա­վագ գի­տաշ­խա­տող: Հա­վա­քել և հ­րա­տա­րա­կել է հայ ազ­ գագ­րութ­յանն ու բա­նահ­յու­սութ­յա­նը վե­րա­բե­րող ար­ժե­քա­վոր բազ­մա­թիվ նյու­թեր: Ա­ռան­ձին գրքե­րով լույս են տե­սել «­Հայ ժո­ղովր­դա­կան խա­ ղեր» (3 հա­տո­րով. 1963-1983թթ.), «Երկ­րա­գոր­ծա­կան մշա­կույ­թը Հա­ յաս­տա­նում» (1972թ.) աշ­խա­տութ­ յուն­նե­րը և «­Հայ ազ­գագ­րութ­յուն» (1974թ.) ու­սում­նա­կան ձեռ­նար­կը: Պատ­մա­կան գի­տութ­յուն­նե­րի դոկ­ տոր է 1970 թվա­կա­նից: Հե­ղի­նակ է բազ­մա­թիվ գի­տա­կան հոդ­ված­նե­րի: «­Ջա­վախ­քի հա­յոց ազ­գագ­րութ­յու­ նը և ժո­ղովր­դա­կան բա­նար­վես­տը» ծա­վա­լուն աշ­խա­տութ­յու­նը, ո­րը մե­ծար­ժեք ներդ­րում է հա­յա­գի­տութ­ յան բնա­գա­վա­ռում, ցա­վոք, լույս է տես­նում հետ­մա­հու: Վաս­տա­կա­ շատ գիտ­նա­կա­նը իր մահ­կա­նա­ցուն կնքել է 1986 թվա­կա­նի փետր­վա­րի 19-ին, Եր­ևա­նում:

ՎԱՐԴ ԲԴՈՅԱՆ

ՋԱՎԱԽՔԻ ՀԱՅՈՑ ԱԶԳԱԳՐՈւԹՅՈւՆԸ

ԵՎ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԲԱՆԱՐՎԵՍՏԸ

Պատասխանատու խմբագիր՝ Ռաֆայել Ղարիբյան Խմբագիրներ՝ Լիլյա Մելքոնյան, Լիլիթ Ստեփանյան Գեղարվեստական խմբագիր՝ Արմեն Պատվականյան Համակարգչային ձևավորումը՝ Արևիկ Ղարիբյանի

Չափսը՝ 60x84 1/16: Տպ. մամուլը՝ Տպաքանակը՝ 500 օր.:

ԵՊՀ հրատարակչություն Երևան, Ալ. Մանուկյան 1