Ջավախքի խնդիրը

Էդգար Հելհելյան

æ²ì²ÊøÆ ÊܸÆð À

ԵՐԵՎԱՆ – 2006թ. Պատմա-քաղաքական խնդիրները Ջավախքու մ 1918թ. մայիսյան դեպքերից հետո, երբ հաջորդաբար իրենց անկախությունը հռչակեցին Վրաստանը, Հայաստանը եւ Ադրբեջանը` հայտարարելով Անդրֆեդերացիայի ինքնալուծարման մասին, ապա երբ 1918թ. հոկտեմբերի 30-ին Թուրքիան ռազմական լուծարման ենթարկվեց (այլ կերպª գրեթե ոչնչացվեց) Անտանտի կողմից եւ ստիպված եղավ իր զորքերը դուրս բերել Այսրկովկասից, Ախալքալաքի եւ Բորչալուի գավառների պատկանելության խնդիրը սրեց հայ-վրացական հարաբերությունները: 1918թ. մայիսի 21-ին ՀՀ խորհրդարանը ընդունեց, հետո 8 օր անց ձայների 19 կողմ, 8 դեմ, եւ 6 ձեռնպահ հարաբերակցությամբ պնդեց «Ախալքալաքի գավառը Հայաստանի անբաժան մաս համարելու» մասին որոշումը: 1918թ. դեկտեմբերի 1-ին ՀՀ կառավարությունը ՀՀ զինվորական նախարարությանը հրահանգեց առայժմ զերծ մնալ ռազմական գործողություններից եւ կատարել նախապատրաստական աշխատանքներ: Դեկտեմբերի 5-ին ՀՀ արտգործնախարարությունը Վրաստանին առաջարկեց շարունակել բանակցությունները, սակայն Վրաստանը, օգտվելով ՀՀ համար ստեղծված միջազգային ծանր իրավիճակից, թուրքական զորքերիª Ախալքալաքից հեռանալուց անմիջապես հետո զորքեր մըտցրեց եւ 1918թ. դեկտեմբերի 5-ին զավթեց Ախալքալաքի գավառը եւ Լոռու գավառի մի մասը` հայտարարելով, որ Ախալքալաքի նվաճումը քննարկման ենթակա չէ: Հասկանալով, որ հարցը խաղաղ ճանապարհով լուծելու իրենց ցանկությունն ապարդյուն է, ՀՀ կառավարությունը հրահանգեց ռազմական նախարարության կազմում գտնվող Լոռու զորամասի հրամանատար Դրոյին` մաքրել Լոռին վրացիներից: 1918թ. դեկտեմբերի 13-ին բռնկվեց հայ-վրացական պատերազմը, իսկ հաջորդ օրն արդեն Դրոյի զորամասը շարժվեց առաջ` Վորոնցովկա-Այրում գծով: Նույն օրը գնդապետ ՏերՆիկողոսյանի զորամասը գրավեց Վորոնցովկան, Պրիվոլնոյեն եւ Միխայլովկան: Գնդապետ Նեստերովսկին ազատագրեց Սանահին կայարանը: Առաջավոր դիրքեր գրավեցին նաեւ ռոտմիստր

Փիրումյանի եւ փոխգնդապետ Կորոլկովի զորամասերը: Դեկտեմբերի 15-16-ին հայկական զորքերի ճնշման ներքո վրացական զորքերը թողեցին Ալավերդին եւ Այրումը, իսկ 17-ին Ախթալա կայարանի մոտ հայկական ուժերը գրավեցին վրացական բանակի հրամանատար` գեներալ Ծուլուկիձեին պատկանող շտաբ վագոնը, իսկ Ծուլուկիձեն հազիվ ճողոպրեց: Դեկտեմբերի 18-ին Կորոլկովի ջոկատը մոտեցավ Սադախլոյին, իսկ Տեր-Նիկողոսյանի ուժերն ազատագրեցին Բոլնիս-Խաչենը: Դեկտեմբերի 19-ին ՏերՄարտիրոսյանի ջոկատը Սադախլոյի մոտ շրջափակվեց, եւ ՏերՄարտիրոսյանը գերի ընկավ: Դեկտեմբերի 19-ին Ասլանյանի զորամասը ազատագրեց Սադախլոն` ոչնչացնելով Ծուլուկիձեի զորամասը: Դեկտեմբերի 28-ին պատերազմական գործողություններին միջամտեցին անգլիական եւ ֆրանսիական բանակների սպաներ Ռայկրոֆտը եւ Շարդիյնին. նրանց ճնշմամբ 1918թ. դեկտեմբերի 31-ին, ժամը 24.00-ին, կնքվեց հայ-վրացական հաշտության պայմանագիր: Այսպիսով, ավարտվեց հայվրացական «կարճատև պատերազմը»` ընդամենը 18 օր տեւելով: Պատերազմի ժամանակ հայկական 6.000-անոց զորքերի դեմ վրացական 12.000-անոց բանակ հանելուց զատª վրացական կողմը կիրառեց մի շարք հակամարդկային գործողություններ, մասնավորապես. Վրաստանում բնակվող բոլոր հայերը Վրաստանի Հանրապետության օրենքով հայտարարվեցին ռազմագերիներ` տասնյակ հազարներով քշվելով Քութայիսի հանքավայրերը` տաժանակրության: Վրացահայությունը զանգվածաբար ենթարկվեց թալանի, սպանությունների եւ ձերբակալությունների` առանց տարիքային կամ սեռական խտրականության: Թիֆլիսում փակվեցին հայկական բոլոր` դիվանագիտական, հասարակական կազմակերպությունները, կասեցվեց հայկական մամուլի գործունեությունը: Ձերբակալվեցին եւ կտտանքների ենթարկվեցին Թիֆլիսի Դումայի հայ պատգամավորները, Վրաստանը շրջափակման ենթարկեց Հայաստանի Հանրապետությանը` սովի ճիրաններում գըտնվող ավելի քան 600 հազար գաղթականների դատապարտելով մահվան: 1918թ. հունվարի կեսերին Թիֆլիսում բացվեց հայ-վրացական հաշտության խորհուրդը, որն էլ հունվարի 17-ին ստորագրեց հաշտության պայմանագիր: Ըստ այդմ. 1. Լոռին հայտարարվեց չեզոք գոտի` Սադախլոյից մինչեւ Դսեղ:

2. Չեզոք գոտում հայկական եւ վրացական կողմերն իրավունք ունեին 660-ական զինվոր պահել: Բացի այդ Վրաստանն իրավունք էր ստանում եւս 250 զինվոր պահել Ախալքալաքում: 3. Հունվարի 20-ին պետք է տեղի ունենար ռազմագերիների փոխանակումը, իսկ արդեն մինչեւ հունվարի 21-ը կողմերը պիտի ամբողջովին զինաթափվեին: Ստացվում է, լինելով հաղթանակած պետություն, ՀՀ-ն, ենթարկվելով միջազգային ճնշումների, ստորագրեց պարտվողական պայմանագիր, որից հետո 1919թ. մարտի 8-ին Վրաստանը ճանաչեց Հայաստանի, իսկ մարտի 24-ին Հայաստանը` Վրաստանի անկախությունը: Հայ-վրացական հարաբերությունները ժամանակավորապես կարգավորվեցին եւ մտան խաղաղ զարգացման փուլ: Սակայն այս ժամանակավոր դադարը երկար շարունակվել չէր կարող՜ Ախալքալաքի գավառի եւ Բորչալուի գավառի որոշ շրջանների խընդիրը կրկին արծարծվեց 1919թ. Թիֆլիսում կայացած հայվրացական խորհրդաժողովում, որի ժամանակ քննարկվեց Ախալքալաքի գավառը Հեշտիա գյուղից հյուսիսª Վրաստանին, իսկ հարավª Հայաստանին տալու մասին առաջարկը: Սակայն, պայմանավորված Ալավերդու հանքավայրերի հետ կապվածª վրացական կողմի պահանջներով, նաեւ Վրաստանի ոչ կառուցողական քաղաքականությամբ, այս առաջարկը եւս իրավական լուծում չստացավ: 1920թ. ապրիլի 7-ին ձգտելով վիժեցնել հայ-վրացական ուժերի համախմբումը հակաադրբեջանական ճակատումª Խորհրդային Ռուսաստանը Ադրբեջանի եւ Վրաստանի հետ կնքեց պայմանագիր, համաձայն որի վրացական տարածքներ ճանաչեց Ախալքալաքի եւ Բորչալուի գավառներըª այդպիսով մեծացնելով իր քաղաքական ազդեցությունը Վրաստանում: Չորս օր հետո ՀՀ կառավարությունն ընդունեց հատուկ հայտարարություն` նշելով, որ Հայաստանի Հանրապետության համար անընդունելի է ՌՍՖՍՀ եւ ՎՀ միջև կնքված պայմանագրիª Ախալքալաքի եւ Բորչալուի գավառներին վերաբերող հատվածը: 1920Ã. ³åñÇÉÇ 28-ÇÝ ËáñÑñ¹³Ûݳóí»ó ìñ³ëï³ÝÁ, ÇëÏ ¹»Ïï»Ùµ»ñÇ 2-ÇÝ Ãñù³-µáÉß»õǽÙÇ ×Ýßٳٵ ËáñÑñ¹³Ûݳóí»ó ݳ»õ г۳ëï³ÝÁ, áñÇ Ï³½ÙáõÙ Áݹ·ñÏí»óÇÝ ºñ»õ³ÝÇ Ý³Ñ³Ý·Á, γñëÇ Ù³ñ½Ç ÙÇ Ù³ëÁ, Ô³½³ËÇ ·³í³éÇ ÙÇ Ù³ëÁ, ¼³Ý·»½áõñÇ ·³í³éÁ »õ ÂÇýÉÇëÇ Ý³Ñ³Ý·Çª 1920Ã-Ç ë»åï»Ùµ»ñÇ 28-Ç ¹ñáõÃÛ³Ùµ ÐРϳ½ÙáõÙ ·ïÝí³Í ßñç³ÝÝ»ñÁ: Èáéáõ »õ ²Ë³Éù³É³ùÇ ·³í³éÝ»ñÁ ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ Ð³Û³ëï³ÝÇ

ϳ½ÙáõÙ ãÁݹ·ñÏí»óÇÝ: ²Ûë ·³í³éÝ»ñÇ Ñ³ñóÁ ùÝݳñÏí»ó ÑáõÉÇëÇ 27-Á ÂÇýÉÇëáõÙ` èÎ(µ)Î ÎáíϳëÛ³Ý µÛáõñáÛÇ åÉ»ÝáõÙáõÙ, áñÁ Ó³ÛÝ»ñÇ 6 ÏáÕÙ, 1 Ó»éÝå³Ñ ѳñ³µ»ñ³ÏóáõÃÛ³Ùµ áñáß»ó Èáéáõ 㻽áù ·áïÇÝ í»ñ³Ùdzíáñ»É ÐÊêÐ-ÇÝ, ÇëÏ ²Ë³Éù³É³ùÇ »õ ̳ÉϳÛÇ ßñç³ÝÝ»ñÁ ÐÊêÐ-ÇÝ í»ñ³Ùdzíáñ»Éáõ ѳñóÁ ï»Õ³÷áË»ó ìñ³ëï³ÝÇ ÎÎ Ï»ÝïÏáÙ` ùÝݳñÏ»Éáõ »õ »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝ ëï³Ý³Éáõ ѳٳñ: ìÊêÐ ÏáÙÏáõëÁ 1921Ã. ÑáõÉÇëÇ 16-ÇÝ Ù»ñÅ»ó ³Ûë ³é³ç³ñÏÁ: ÐáõÉÇëÇ 17-ÇÝ ÐÊêРϳé³í³ñáõÃÛáõÝÁ ÏñÏÇÝ µ³ñÓñ³Ó³ÛÝ»ó ²Ë³Éù³É³ùÇ »õ ´áñã³ÉáõÇ ·³í³éÇ ÙÇ Ù³ëÁ ÐÊêÐ-ÇÝ í»ñ³Ùdzíáñ»Éáõ ѳñóÁ, µ³Ûó Ç í»ñçá ÐÊêÐ-Ý ëïÇåí³Í »Õ³í 1921Ã. ÝáÛ»Ùµ»ñÇ 6-ÇÝ ÂÇýÉÇëáõÙ ÏÝù»É ѳÛ-íñ³ó³Ï³Ý å³Ûٳݳ·Çñ, áñáí Ýßí³Í ·³í³éÝ»ñÁ ÙݳóÇÝ ìÊêРϳ½ÙáõÙ: 1922թ. ստեղծվեց ԽՍՀՄ-ը: 1921թ. հուլիսի 16-ին ՎԽՍՀ կազմում ստեղծվեցին Աջարական, իսկ դեկտեմբերի 16-ինª Աբխազական ինքնավար հանրապետությունները, մինչ այդ 1921թ. ապրիլի 20-ին Վրացական ԽՍՀ կազմում ձեւավորվել էր նաեւ Հարավ-Օսական ինքնավար մարզը: Ախալքալաքի եւ Բորչալուի գավառների քաղաքական կարգավիճակը փոփոխություն չկրեց: Նշյալ գավառների քաղաքական կարգավիճակը փոփոխության չենթարկվեց նաեւ ԽՍՀՄ 1924թ., 1936թ. եւ 1977թ. Սահմանադրություններով: 1929թ. ՀԽՍՀ-ն եւ ՎԽՍՀ-ն ընդունեցին իրենց առաջին Սահմանադրությունները, որոնցով վերոնշյալ տարածքներն ամրագրվեցին որպես ՎԽՍՀ տարածքներ: Ախալքալաքի եւ Բորչալուի գավառի որոշ հատվածներ Հայաստանին միավորելու հարցը կրկին բարձրացվեց 1936թ. ԽՍՀՄ երկրորդ Սահմանադրության ընդունման ժամանակ, սակայն այս անգամ եւս վրացի «կոմունիստ ընկերների»` մասնավորապես Բերիայի ջանքերով, անարդյունք մնաց: 1924-1953թթ. ստալինյան բռնապետության պայմաններում վերոգրյալ տարածքների խնդիրը, որպես Հայկական Հարցի բաղկացուցիչ մաս, բացարձակապես լռության մատնվեց: Խորհրդային ամբողջ ժամանակաշրջանում Ախալքալաքի եւ Բորչալուի գավառները Հայաստանին վերադարձնելը, զանգվածային ահաբեկումների եւ բռնաճնշումների պայմաններում բացարձակ լռության մատնվեց` քաղաքական հարցից հետզհետե վերածվելով սոցիալ-տնտեսական գործոնի: Այս միտումը որոշակիորեն սկսվեց փոխվել եւ ազգային-քաղաքական դրսեւորում ըստանալ ԽՍՀՄ փլուզումից եւ Վրաստանում Գամսախուրդիայի իշխանության գալուց հետո:

Գալով իշխանությանª Զվիադ Գամսախուրդիան սկսեց վարել ազգային խտրականության քաղաքականություն: Շրջանառվեց «21 կիլոմետրանոց գոտի» հասկացությունը, որում ներառվեցին նաեւ Վրաստանի հայաբնակ շրջանները. այս տարածքներում արգելվեց հողի առուվաճառքը եւ մասնավորեցումը: Ախալքալաքում եւ մյուս հայաշատ քաղաքներում ու շրջաններում հայերին ազգային միատարրությունից զրկելու, ինչպես նաեւ արհեստականորեն ժողովրդագրական պատկերն ի վնաս հայերի փոխելու, ինչպեսեւ Ախալքալաքի ու Բոգդանովկայի շրջանները վարչական ինքնուրույնությունից զրկելու համար վրացական իշխանությունները Ախալքալաքի, Ախալցխայի, Բոգդանովկայի, Ասպինձայի եւ Ադիգենեյի շրջանները միավորեցին իբրեւ մեկ վարչական նահանգ` Ախալցխա կենտրոնով: Ինչի շնորհիվ, մասամբ նաեւ պայմանավորված վարչական մարմիններիª Ախալքալաքից ավելի քիչ հայերով բնակեցված Ախալցխա տեղափոխմամբ, վարչական մարմիններում հայերի կշիռը սկսեց նվազել: 1918-1920-ական թթ. Ջավախքը հայաթափելու վրացական քաղաքականությունը էական արդյունք չտվեց: Բայց ահա, Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, երբ իշխանության եկան գամսախուրդիականները եւ, առավել եւս, Սահակաշվիլու վարչակազմի հաստատումից հետո, երբ ԱՄՆ-ն սկսեց ընդարձակվել Այսրկովկասում (ռուսական ազդեցության թուլացման հաշվին), «ժողովրդավարության կղզյակ Վրաստանը բնականաբար պիտի օգտվեր «ժողովրդավարության հայր» ԱՄՆ-ի աջակցությունից եւ փորձեր վերականգնել իր մտացածին տարածքային ամբողջականությունը եւ դերը տարածաշրջանում: Սակայն հաշվի առնելով, որ այս ծրագրի իրականացման համար Վրաստանը առայժմ իրական ուժեր չունի, վրացական իշխանությունները այս ամենը իրագործում են քարոզչությամբ` փորձելով երկրում ձախողումների ու դժվարությունների պատճառ ներկայացնել ազգային փոքրամասնությունների, մասնավորապես, հայերի` իբր թե անջատողական տրամադրությունները: Եվ այսպիսով, Ջավախքի հայաթափման քաղաքականությունը (որը Վրաստանի համար կարեւոր է ոչ միայն Վրաստանի մտացածին տարածքային ամբողջականության տեսանկյունից, այլեւ իր ռազմավարական դաշնակիցներ Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի պահանջները կատարելու եւ վերջապես Հայաստանին

դեպի նավահանգիստներ` ըստ այդմ էլ դեպի Ռուսաստան եւ Եվրոպա հաղորդակցության ուղիներից զրկելու համար) նոր թափ ստացավ խորհրդային իշխանության տապալումից հետո: Տնտեսական ծանր վիճակում գտնվող երկրամասը հայտնվեց սոցիալ-տնտեսական աղետի առջեւ. 1989թ. մինչեւ վերջին տարիները շրջանը զրկված էր տրանսպորտային հաղորդակցության ուղիներից, էլեկտրաէներգիայի մատակարարում գրեթե չէր կատարվում, կրթական, մշակութային, առողջապահական ոլորտները ոչնչացման եզրին էին: Այս պայմաններում պետական աջակցության բացակայությունը հանգեցրեց զանգվածային արտագաղթի` հիմնականում դեպի Ռուսաստան եւ Արեւելյան Եվրոպա: Նախագահ Շեւարդնաձեի կառավարման շրջանում ըսկսեց կիրառվել «բաժանի°ր, որ տիրես» սկզբունքը. պետական մարմինների թողտվությամբ եւ աջակցությամբ հրահրվեցին ազգամիջյան բախումներ ազգային փոքրամասնությունների, հատկապես, հայերի եւ սըվանների միջեւ: Այս քաղաքականությունն ամրագրվեց նաեւ նախագահ Սահակաշվիլու ձեռագրով: Չնայած այս ամենին Ջավախքում վերջին տարիներին սկսեց աշխուժանալ հասարակականքաղաքական կյանքը` հանգեցնելով Ջավախքի խնդրի նկատմամբ միջազգային հետաքրքրություն առաջացնելուն, եւ այն ՋավախքՎրաստան հարթությունից դեպի միջազգային քաղաքական հարթակներ տեղափոխելու իրական հնարավորություններ տվեց: Ստեղծվեցին մի շարք հասարակական կազմակերպություններª «Մենք ենք, մեր Ջավախքը», «Ջավախք երիտասարդական մարզամշակութային միությունը» եւ այլն: Որոշակի քայլեր իրականացվեցին հատկապես 2005թ.ª Ջավախքում հասարակական հոսանքների միավորման եւ միասնական հասարակական ճակատ ստեղծելու ուղղությամբ: 2005թ. Ջավախքի հասարակական կազմակերպությունների ղեկավարները համատեղ հանդես եկան ինքնավարության պահանջով, որին հետեւեց հայերի նկատմամբ իրականացվող կադրային ջարդը` դատաիրավական, մաքսային եւ մյուս ոլորտներում: Շրջանի կենտրոն Ախալքալաքում, հետո 2005թ դեկտեմբերի սկզբներին Բավրայի անցակետի մոտ տեղի ունեցան բախումներ հայ ցուցարարների եւ Վրաստանի ուժային կառույցների միջեւ: Սա Ջավախքի նկատմամբ հետաքրքրության

ալիք բարձրացրեց Հայաստանում: Մի շարք հասարակական-քաղաքական, ռազմական գործիչներ, երիտասարդական կազմակերպություններ բողոքեցինª որոշ դեպքերում հանդես գալով շատ կոշտ հայտարարություններով: Այս ամենը, սակայն, չստացավ պետական աջակցություն: Հայաստանի Հանրապետությունը շահագրգռված լինելով հայ-վրացական հարաբերությունների բնականոն զարգացմամբ եւ հարցը միջազգային չափանիշներին համապատասխան` խաղաղ ճանապարհով լուծելու ձգտմամբª փորձում է պահպանել հավասարակշռություն: Օգտվելով սրանից, ինչպես նաեւ գիտակցելով, որ Արեւմուտքի հետաքրքրությունները այս տարածաշրջանում զուտ շահադիտական են եւ Արեւմուտքին հուզում է միայն նավթային, գազային եւ տրանսպորտային ենթակառուցվածքների անխափան աշխատանքը (ինչն, ի դեպ, բխում է նաեւ Վրաստանի եւ նրա ռազմավարական գործընկերներ Թուրքիայի, Ադրբեջանի շահերից), վրացական իշխանությունները շարունակում են պետականորեն մշակված հայաթափման քաղաքականություն իրականացնել: Ջավախքի հայաթափման դեպքում, ինչը նշանակում է Ջավախքի թրքացում, Հայաստանը կհայտնվի թուրքական բացարձակ շրջափակման մեջ. նկատի ունենանք այն հանգամանքը, որ ՀՀ սահմանակից ԻԻՀ տարածքները եւս բնակեցված են թրքական տարրերով: Այդպիսովª Թուրքիան Կասպից ծովից Սև ծով ձգվող բոլոր հաղորդակցության ուղիների եւ նավթային ու գազային ենթակառուցվածքների վերահսկողը կդառնա: Վրաստանը կկորցնի Աբխազիան, Օսիան, Սվանիան, հարավում` Աջարիան եւ Մեսխեթ-Ջավախեթին: Հայաստանը գործնականում կզրկվի դեպի Եվրոպա եւ Ռուսաստան տանող ճանապարհներից, կըկորցնի իր դիրքերը ոչ միայն տարածաշրջանում, այլեւ ամբողջ աշխարհում` վերածվելով երկրի, որի գոյությանը հաշտվում են (իսկ գուցե եւ ոչ), բայց հետը հաշվի չեն նստում: Ազգային-ժողովրդագրական խնդիրը Ջավախքու մ Անդրադառնալով հայ-վրացական հարաբերություններում առկա մի շարք խնդիրներին եւ, գլխավորապես, Ջավախքի հայատարհանմանը, ինչպես նաեւ Խորհրդային Վրաստանի եւ Վրաստանի 3-րդ հանրապետության ժամանակաշրջաններում

Ախալքալաքի գավառում եւ Բորչալուի գավառի հայաբնակ շրջաններում բնակչության ժողովրդագրական կազմը ի վնաս հայերի փոխելու վրացական իշխանությունների քաղաքականությունն ապացուցելու համար, կարեւոր եմ համարում ներկայացնել քննարկվող ժամանակաշրջանում Ջավախքի ազգային-ժողովրդագրական շարժը: Եվ այսպես, 1918թ. Ախալքալաքի գավառն ուներ 111 գյուղ, որից` 64-ը հայկական. 1. Աբուլ-935 բնակիչ 25. Մերենիա-1280 2. Արագվա-1858 26. Մեծ Սամաստ-657 3. Կարտիկամ-1391 27. Փոքր Սամաստ-718 4. Կուլիկամ-1075 28. Սիրիկվա-187 5. Մաջադիա-1010 29. Տուրցխ-978 6. Բավրա-1380 30. Խանդո-2252 7. Օլավերդ-1305 31. Գյումբուրյա-1762 8. Բզավեթ-680 32. Դիլիսկա-2778 9. Օրջա-1617 33. Չանդուրա-1400 10. Մեծ Խոսպիա-473 34. Վաշխան-2643 11. Կորխ-995 35. Դադել-1805 12. Խուլուգամա-778 36. Դիլիֆ-1144 13. Ագանա-557 37. Գոնդուրա-1435 14. Ալաթուման-553 38. Ղուլալիս-308 15. Բալանթա-278 39. Մեծ Գոնդուրա-695 16. Բալխո-600 40. Մամզարա-1000 17. Բեժանո-1654 41. Մուրճախեթ-181 18. Բուղաշեն-548 42. Սուլդա-2755 19. Բուռնաշեթ-597 43. Փոքր Խանչալի-505 20. Հադո-655 44. Մեծ Խանչալի-1972 21. Գոմակ-1548 45. Կարծախ-3813 22. Հակ-580 46. Մրակոլ-507 23. Էխտիլա-700 47. Մեծ Արագյալ-925 24. Կաճո-420 48. Փորք Արագյալ-425 49. Գանձա-2450 58. Չխատուլա-317 50. Գաջալար-945 59. Ազավրեթ-1431 51. Սաթխա-3400 60. Ալաստան-2235 52. Խոջաբեգ-882 61. Վարնան-1123 53. Ջիգրաշեն-1817 62. Խորենիս-613 54. Ղաուրմա-502 63. Ոչմանա-635 55. Թախչա-492 64. Հեշտիա-2610

56. Թորխա-650 Ընդհանուր առմամբª 57. Տրկնա-359 87085 բնակիչ Ախալքալաք քաղաքն ուներ 4303 բնակիչ, որի 95%-ը կամ 4084ը հայեր էին: Բորչալուի գավառը, որի կազմում էին Բորչալուի, Բոլնիսի եւ Ծալկայի շրջանները, ուներ 155900 բնակիչ, որից 63148-ը կամ 40,5%-ըª հայեր: Այսպիսով, 1918թ. Ախալքալաքի եւ Բորչալու գավառի` Ծալկայի, Բոլնիսի, Բորչալուի շրջաններում ապրում էին 150233 հայեր` չհաշված հայ-վրացական, հունահայերի գյուղերում եւ ազգային այլ կազմ ունեցող գյուղերում եւ շրջաններում ապրող հայ բնակչությանը: Խորհրդային տարիներին Վրաստանի իշխանությունների վարած ազգային զտման քաղաքականության հետեւանքով մեծ չափերի հասավ Ջավախքի հայ բնակչության արտագաղթը դեպի ԽՍՀՄ այլ վայրեր` մասնավորապես դեպի ՀԽՍՀ եւ հյուսիսային Կովկաս: Այդպիսով, 20 տարվա ընթացքում Ախալքալաքի եւ Բորչալուի գավառների կամ, ինչպես ընդունված է ասել ներկայումս, Սամցխե-Ջավախեթիայի հայ բնակչությունը կրճատվեց գրեթե 1/3 մասով` 1939թ. կազմելով 100594 բնակիչ` 1918թ. ավելի քան 150 հազարի փոխարեն: 1939թ. դրությամբ վերոնշյալ տարածքում հայերն ապրում էին հետեւյալ համամասնությամբ` Ախալցխա-16454, Ախալքալաք-54081, Ադիգեն-942, Ասպինձա-1741, Բոգդանովկա-27376 հայ բնակիչª կազմելով ընդհանուր բնակչության 44%-ը: 1944թ. հուլիսի 15-18-ը, հաշվի առնելով թուրք-մեսխերի հակումները դեպի Թուրքիա եւ խորհրդաթուրքական սահմանախախտումները, ԽՍՀՄ կառավարությունը Ասպինձայի, Ախալցխայի, Ադիգենի, Ախալքալաքի, Բոգդանովկայի շրջաններից դեպի միջնասիական ԽՍՀ-ներ աքսորեց մոտավորապես 67 հազար եկվոր թուրք-մեսխերի: Միաժամանակ, վրացական կառավարությունը սկսեց իրականացնել լքված բնակավայրերը Վրաստանի տարբեր վայրերից եկած վրացիներով բնակեցնելու քաղաքականություն` նպատակ հետապնդելով արհեստականորեն նվազեցնել տեղի բնիկ հայ

բնակչության թվական գերակշռությունը շրջանում: Վրացական կառավարության այս քաղաքականությունը որոշակի արդյունք տվեց: Եվ ահա 1939թ. մարդահամարի տվյալների համաձայն, եթե նշված տարածքներում վրացիները շատ փոքրաթիվ էին, ապա 1959թ. մարդահամարի տվյալներով արդեն վրացիները նշված տարածքներում կազմում էին բնակչության մեկ երրորդը` թվաքանակով զիջելով միայն հայերին: 1959թ. քննարկվող տարածքներում բնակչությունը տեղաբաշխված էր հետեւյալ համամասնությամբ: Շրջանը

Հայեր

Վրացիներ

Այլ ազգեր

Ախալցխա

25753

18857

Ախալքալաք

57209

Ադիգեն

16187

Ասպինձա

Բոգդանովկ ա Ընդհանուր

27090

113747

47741

12102

Ընդ որում, այս ամբողջ ժամանակահատվածում Ջավախքի հայ բնակչությունը, չնայած ծնելիության բարձր մակարդակին, թվակազմի աճ գրեթե չի տվել` 20 տարվա ընթացքում ավելանալով ընդամենը 3128 հոգով: Եվ չնայած այս ամենին, բնիկ հայ բնակչությունը ինչպես 1939թ., այնպես էլ 1959թ. մարդահամարի տվյալներով մեծամասնություն էր` ընդհանուր բնակչության 64,5%ը: 1960-70-ական թվականներին մեծ չափերի հասավ Ջավախքի հայ բնակչության զանգվածային արտագաղթը, միաժամանակ շարունակվում էր շրջանը վրացիներով բնակեցնելու քաղաքականությունը: Այստեղից էլ 1970-ական թվականներին սկսեց նկատվել վրացիների թվի աստիճանական աճ, որը հաստատապես բնակչության բնական աճի հետեւանք չէր: Վրացական բնակչության այս «աճը» մասամբ պայմանավորված

էր նաեւ մարդահամարի տվյալների` ի օգուտ վրացիների կեղծմամբ: Այսպիսով, 1979թ. մարդահամարի տվյալներով ՍամցխեՋավախեթիի վարչական շրջաններում բնակչությունն ուներ հետեւյալ կազմը` ՇՐՋԱՆ Ախալքալաք Ախալցխա Ասպինձա Ադիգեն Բոգդանովկա

ՀԱՅԵՐ 63892 24036 32331

ՎՐԱՑԻՆԵՐ

21702 17287

Ինչպես արդեն նշել ենք, 1990-ական թվականների կեսերին Վրաստանի նախագահ Շեւարդնաձեի հրամանով ստեղծվեց վարչատարածքային Սամցխե-Ջավախեթիայի նահանգը, որը ներառեց Ախալցխայի, Ախալքալաքի, Ասպինձայի, Ադիգենի, Բորժոմի, Ծալկայի եւ Բոգդանովկայի շրջանները: Այս քայլը եւս միտված էր ազգայինժողովրդագրական պատկերը Ջավախքում հօգուտ վրացիների փոխելուն: Ջավախքի բնակիչների թվին Բորժոմի շրջանի 30 հազար վրացիների ավելացումը արհեստականորեն բարձրացրեց Ջավախքում վրացիների տեսակարար կշիռը: Չբավարարվելով սրանովª վրացական իշխանությունները կեղծեցին նաեւ 2002 թվականի մարդահամարի տվյալները` վրացիների քանակը չափազանցված ցույց տալով: ՇՐՋԱՆԸ

ՀԱՅԵՐ

ՎՐԱՑԻՆԵՐ

Ախալքալա ք Ախալցխա Ասպինձա Ադիգեն Բորժոմ Բոգդանովկ ա Ընդհանուր

19800

ԱՅԼ ԱԶԳԵՐ 20700

57500 16900 32900

10700 28500 27300

13100 61100 46100 32400 34300

119700

90000

207700

Միակ նպատակը մի կողմից հայերի տեսակարար կշռի նվազեցումն էր, մյուս կողմից Ջավախքը «զուտ վրացական էթնիկ տարրերով» բնակեցնելը: Ինչպես տեսանք, վրացական իշխանությունների քաղաքականության շնորհիվ Ջավախքում սկսեց նկատվել ժողովրդագրական պատկերիª ի վնաս հայերի փոփոխություն: Ստացվեց, որ 1918թ. ավելի քան 150 հազար գրեթե միատարր հայկական բնակչություն ունեցող Ջավախք աշխարհում` չնայած բնական աճի մեծ չափերին, արդեն 2002 թվականին հայերի թիվը նվազել էրª հասնելով 113 հազարի: Դրան հակառակ արհեստականորեն բարձրացվել էր վրացական տարրի թվային կշիռը` 1918թ. 40 հազարի փոխարեն հասցնելով 90 հազարի: Այսօր շըրջանառվում է նաեւ 1944թ. աքսորված թուրք-մեսխերի վերաբնակեցման հարցը. ընդ որում, եթե նրանք աքսորվեցին հիմնականում ոչ հայաբնակ շրջաններից եւ նրանց երբեմնի բնակավայրերում այսօր ապրում են հիմնականում Վրաստանի ներքին շրջաններից բերված վրացիներ, ապա այժմ նախատեսվում է նրանց վերաբնակեցնել հիմնականում հայաբնակ շրջաններում, ինչը կհանգեցնի բնիկ հայկական տարրի տեսակարար կշռի անկման եւ ազգային բախումների թատերաբեմի կվերածի Ջավախքը: Փաստորեն, հայկական շրջանները թուրք-մեսխերով վերաբնակեցնելով` Վրաստանը հասկանում է, որ ի վերջո այս երկու` գենետիկորեն անհամատեղելի տարրերից մեկը կլքի Ջավախքը: Այսպիսով, Վրաստանը կկատարի ԵՄ առաջ ստանձնած իր պարտավորությունները եւ, միաժամանակ, Ջավախքը հայաթափելու համար կստեղծի եւս մեկ գործոն:

Ðá·¨áñ-Ùß³ÏáõóÛÇÝ ËݹÇñÝ»ñÁ æ³í³ËùáõÙ Քննարկվող նյութի առումով կարեւոր է նաեւ անդրադարձը Վրաստանում ազգային փոքրամասնություններիª առավելապես ջավախահայերի նկատմամբ կիրառվող հոգեւոր եւ կրթամշակութային քաղաքականությանը: Ներկայացնելով վերոնշյալ խնդիրըª հարկ է ընդգծել, որ մինչեւ Հայաստանի եւ Վրաստանի խորհրդայնացումը, ջավախահայությունը հոգեւոր առումով ենթարկվում էր Մայր աթոռ սուրբ Էջմիածնին եւ կառավարվում էր Հայ Առաքելական եկեղեցու Ախալցխայի եպիսկոպոսական թեմի (90 հազար հավատացյալ և 67 եկեղեցի) եւ Տփղիսի արքեպիսկոպոսական թեմի (150 հազար հավատացյալ եւ 177 եկեղեցի) միջոցով: Վերոնշյալ երկու եկեղեցական թեմերը երբեմն միավորվում էին Հայ Առաքելական եկեղեցու Վիրահայոց թեմում: 2001թ. հունվարի 6-ին Հայ Առաքելական եկեղեցու առաջնորդ Գարեգին 2-րդ-ի հայրապետական կոնդակով Ջավախքում հիմնվեց Հայ Առաքելական եկեղեցու Սամցխե-Ջավախքի (ներառյալ նաեւ Ծալկան եւ հարակից գյուղերը) առաջնորդանիստ փոխանորդությունը: Խորհրդային շրջանում, չնայած հալածանքներին, Ջավախքում աննախադեպ եկեղեցաշինություն սկսվեց: Այս շրջանում կառուցվեցին ավելի քան 100 եկեղեցիներ: Խորհրդային տարիներին մեծ վերելք ապրեց նաեւ կրթամշակութային կյանքը:

Ախալքալաքի շրջանում գործում էին 34 ութամյա եւ 8 տարրական հայկական դպրոցներ` ընդհանուր 18 հազար 5 հարյուր աշակերտներով, սակայն 1980-ական թվականներին արտագաղթի պատճառով աշակերտների թիվը սկսեց նվազելª արդեն 1985 թվականին կազմելով 125 հազար աշակերտ: Ծալկայի շրջանում կային 5 միջնակարգ, 5 ութամյա և 4 տարրական հայկական դպրոցներ` 2619 հայ աշակերտներով: Մառնեուլի շրջանում կային 3 միջնակարգ և 8-ամյա հայկական դպրոցներ: Բոլնիսի շրջանում կար 1 միջնակարգ, 1 ութամյա դպրոց: Ահա այսպիսի ծաղկում ապրող կրթամշակութային կյանքով էր ապրում Ջավախքըª մինչեւ Վրաստանի անկախության հռչակումը: Դրանից հետո Վրաստանն անդամակցեց մի շարք միջազգային կազմակերպությունների եւ ստորագրեց մի շարք միջպետական ու ներպետական իրավական ակտեր` հայտարարելով երկրում ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների պաշտպանվածության մասին: Մասնավորապես 1997թ. Վրաստանն ընդունեց «Զանգվածային լրատվամիջոցների մասին օրենք», ըստ որի արգելվում են ռասսայական, ազգային, կրոնական խտրականության դրսեւորումները, մինչդեռ՜ 2003թ., 2004թ. եւ 2005թ. ընթացքում բազմաթիվ հակահայկական քայլեր իրականացվեցին Վրաստանում հենց կրոնական եւ ազգային պատկանելության հողի վրա, մասնավորապես հայկական մեծաթիվ բնակչություն ունեցող Ախալցխա եւ Ախալքալաք քաղաքներում տարածվեցին հայերին ֆիզիկական հաշվեհարդարի ենթարկելու մասին հայտարարություններ, ինչը, չնայած մեծ աղմուկին, վրացական իշխանությունների կողմից համապատասխան արձագանք չստացավ: Եվ, հասկանալի է, որ մեղավորներն էլ չպատժվեցին: Վրաստանը ընդունել է նաեւ 1985թ. Օսլոյի հանձնարարականները, որի 14-րդ կետում, մասնավորապես, խոսվում է ազգային փոքրամասնության ներկայացուցչի` մայրենի լեզվով վարչական իշխանությունների հետ շփվելու եւ վարչական իշխանություն իրակա նացնելու իրավունքի մասին «այն շրջաններում եւ վայրերում, որոնցում տվյալ ազգային փոքրամասնությանը պատկանող անձանց թիվը զգալի է»: Սակայն Վրաստանի իշխանությունները հաշվի չառնելով իրենց իսկ վավերացրած միջազգային իրավական ակտը` 2005-2006 թվականներին մաքսային, դատական եւ վարչական իշխանություններում իրականացրեցին կադրային ջարդ` աշխա-

տանքից ազատելով գրեթե բոլոր հայերին` վրացերեն չիմանալու պատճառով: Նույնը կատարվում է նաեւ կրթության ոլորտում: Ըստ Վրաստանի Հանրապետության 1997թ. ընդունած «Կրթության մասին օրենքի» եւ ազգային փոքրամասնությունների կրթության իրավունքի վերաբերյալ 1996թ. ընդունված` «Միջազգային փաստաթղթերի ոգին» անունը կրող Հաագայի հանձնարարականների` ազգային փոքրամասնությունները իրենց ուրույնությունը պահպանելու համար ունեն «կրթական գործընթացում մայրենի լեզվի պատշաճ իմացության» իրավունք, որը ոչ միայն պիտի «հանդուրժվի», այլեւ պիտի խրախուսվի տվյալ պետության կողմից: Սակայն, այս ոլորտում եւս Վրաստանը իրականացնում է հակաօրինական քաղաքականություն` արգելելով հայկական դպրոցներում հայոց պատմության դասավանդումը եւ պատշաճ պայմաններ չստեղծելով, դեռ ավելին. խոչընդոտելով «հայոց լեզվի» դասավանդումը: Դրա արդյունքում ԽՍՀՄ-ից ստանալով փայլուն կրթական համակարգ` 1990-2005թթ. այն հասցրեց աղետալի վիճակի: Վրացական կառավարությունը գրեթե նույն քաղաքականությունն է իրականացնում նաեւ հոգևոր ոլորտում: Անտեսելով «մարդու իրավունքների եւ հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» 1950թ. եվրոպական հռչակագրի 1-ին կետը, 1995 թվականին Վրաստանի կողմից վավերացված «Ազգային փոքրամասնությունների մասին» շրջանակային հռչակագիրը եւ Վրաստանի Հանրապետության Սահմանադրությունըª Վրաստանի իշխանությունները ոտնահարում են ազգային փոքրամասնությունների` գլխավորապես հայերի դավանանքի ազատության իրավունքը: Այսպիսով, Վրաստանի անկախացումից ի վեր «վերականգման» պատրվակով վրացականացվել եւ ոչնչացվել են մոտ երեք տասնյակ եկեղեցիներ` այդ թվում. Կուսանանց սբ. Ստեփանոս, Բեթղեհեմի սբ. Աստվածածին, Ձորաբաշի սբ. Գեւորգ, Շամքորեցոց Կարմիր Ավետարան, Նորաշենի սբ. Աստվածածին եկեղեցիները, ինչպես նաեւ Սուրամի, Նախշիրգորայի, Շահնապատի, Լիսի, Սղնախի, Թելավի, Վելիսցխեյի եւ հայկական այլ գյուղերի եկեղեցիները, Խոջիվանքի գերեզմանատունը եւ 300-ից ավելի հայալեզու արձանագրություններ: Այս ամենը վկայում է, որ չնայած ընդունած օրենքներին եւ միջազգային իրավական ակտերին, Վրաստանի Հանրապետությունում ազգային փոքրամասնությունների, այդ թվումª նաեւ Ջավախքի բնիկներ հայերի իրավունքները եւ ազգային

արժանապատվությունը պաշտպանված չեն, ինչը իրավունք է տալիս ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներին` սեփական ուրույնությունը եւ հոգեւոր մշակութային ժառանգությունը պահպանելու համար պահանջել ավելի շատ իրավունքներ: Հետևաբար, ջավախահայերի կողմից վերջին շրջանում բարձրացվող ինքնորոշման իրավունքի պահանջը խիստ արդիական է եւ քաղաքական ու իրավական առումով բացարձակապես արդարացված: Մեսխ-թու րքերի վերաբնակեցման խնդիրը çավախահայու թյան եւ ՀՀ անվտանգու թյան տեսանկյու նից 1944 թվականին Վրացական ԽՍՀ կառավարության դրդմամբ եւ ԽՍՀՄ կառավարության որոշմամբ Վրաստանի մի շարք շրջաններից, այդ թվումª նաեւ Ադիգենի եւ Ասպինձայի, որոշ չափով նաև Ախալցխայի վարչական շրջաններից մոտ 120 գյուղերի գրեթե 75 հազար թուրք-մեսխեր եւ այլ մահմեդական ազգերի ներկայացուցիչներ աքսորվեցին միջնասիական ԽՍՀ-ներ: Ձգտելով այդ տարածքներում մեծացնել վրացական տարրի տեսակարար կշիռըª վրացական իշխանությունները ձեռնամուխ եղան դատարկված թուրք-մեսխեթական գյուղերը վրացիներով բնակեցնելուն: Արդյունքում գյուղեր ամբողջապես վրացականացվեցին, 5 գյուղերում ներկայումս ապրում են հայեր, քանի որ դրանք գըտնվում են Ախալքալաքի միատարր հայկական բնակչություն ունեցող շրջանում եւ ունեն ծանր սոցիալտնտեսական եւ խիստ բնակլիմայական պայմաններ: Վերջին գործոնով էլ պայմանավորված այստեղ վրացիներ չբնակեցվեցին: Մնացած մոտ 50 գյուղերը գրեթե ամբողջապես անմարդաբնակ են: Այսպիսով Վրաստանը որոշակիորեն լուծեց իր խնդիրը` վրացական եկվոր բնակչության շնորհիվ նշյալ տարածքներում վրացիներին արհեստականորեն դարձնելով թվաքանակով երկրորդ բնակչությունը եւ միաժամանակ հայկական գավառների միջեւ ստեղծեց բաժանարար` վրացական պատնեշ` Ասպինձայի վարչական շրջանը բնակեցնելով վրացիներով: Ինչպես տեսանք, թուրք-մեսխեթների լքված գյուղերը հիմնականում բնակեցվեցին վրացիներով: Այսօր Եվրոպական Միության առջեւ ստանձնելով

թուրք-մեսխերի Վրաստանում վերաբնակեցնելու պարտավորությունըª Վրաստանը ձգտում է թուրքական տարրերին հավանական վերադարձի ժամանակ բնակեցնել հայկական միատարր բնակչություն ունեցող Ջավախքում` մասնավորապես Ախալքալաքի, Ախալցխայի, Ասպինձայի, մասամբ նաեւ Ադիգենի շրջաններում: Անկախ քաղաքական հետեւանքներից սա կհանգեցնի առանց դրա էլ խիտ բնակեցված շրջաններում հողի եւ բնակմակերեսի պակասի: Չնայած թուրք-մեսխերի քաղաքական ղեկավարության այն կարծիքներին, թե այդ շրջանները այսօր ավելի նոսր են բնակեցված, քան 1944 թվականին, բայց ժողովրդագրական պատկերը այլ բան է ցույց տալիս. եթե ըստ 1939թ. մարդահամարի այդ շրջաններում կար 100594 հայ բնակչություն, ապա 2002թ. մարդահամարի տվյալներով բնակչության ընդհանուր թիվը 133300 հայ է (ավելացրած հայկական շրջաններում բնակեցված վրացական բնակչությունը, աջարական աղետներից հետո այստեղ բնակեցված աջարները եւ այլն): Բացի այդ, եթե 1944 թվականին Վրաստանից աքսորվեցին 95 հազար մեսխ-թուրքեր, ապա նրանց բնական արագ աճի շնորհիվ, այսօր իրենց այսպես կոչված «հայրենիք» վերադառնալուն են սպասում մոտավորապես 600-700 հազար թուրք-մեսխեր`մոտ 350 հազարը ԱՊՀ-ից, մնացյալը նախկին ԽՍՀՄ այլ երկրներից, Արեւելյան Եվրոպայից եւ Թուրքիայից: Սա կտրուկ կփոխի ժողովրդագրական պատկերը Ջավախքում` վտանգելով հայ բնակչության ֆիզիկական գոյությունը, առավել եւս եթե հիշենք այս տարրերի կողմից պարբերաբար սանձազերծվող արյունալի բախումները տարբեր երկրներում եւ նրանց ամենաարմատական կազմակերպությանª «Վաթանի» հնչեցրած «թուրքական ինքնավարության» ստեղծման մասին հայտարարությունները: Եթե մինչեւ ԵՄ անդամակցությունը Վրաստանի իշխանությունները թուրք-մեսխերի բերաբնակեցման խնդիրը փորձում էին ձգձգել` հաշվի առնելով ճգնաժամային իրավիճակը, ապա այսօր այն արագ ծավալվում էª պայմանավորված թուրք-մեսխերի տարբեր կազմակերպությունների, Եվրոպական Միության եւ Թուրքիայի կողմից եկող ճնշումներով: Ջավախքը թուրք-մեսխերով բնակեցնելու քաղաքականությունը կսրի շրջանում քաղաքական իրավիճակը, կհանգեցնի պատերազմական իրավիճակների, ինչը կարագացնի երկրամասի հայաթափման գործընթացը:Կստեղծվի թուրքաբնակ

գոտի` ներառյալ նաեւ Ջավախքի հարակից Դմանիսի եւ Մառնեուլի ադրբեջանական շրջանները, որը հետո ինքնավարություն ձեռք կբերի, ինչը Հայաստանի Հանրապետությանը հարյուր տոկոսանոց թուրքական շրջափակման մեջ կպահի:

Այսպիսով, թուրք-մեսխերի հնարավոր վերաբնակեցման դեպքում Ջավախքում կկուտակվի բախումային ներուժ, որը ամեն պահի կարող է պայթել: Բնականաբար այս տեսանկյունից հաշվի առնելով ԱՄՆ-ի եւ Եվրոպայի տնտեսական ու ենթակառուցվածքային շահերը տարածաշրջանում եւ հանուն այդ շահերի տարածաշրջանում կայունության պահպանման կարևորությունըª հնարավոր է «խաղաղարար» ուժերիª մասնավորապես ՆԱՏՕ-ակերպ թուրքական զորքերի մուտքը տարածաշրջան: Հաշվի առնելով նաեւ ռուսական ռազմակայանի «զսպիչ» գործոնի այլեւս բացակայությունըª դա մեծ խնդիրներ կստեղծի Հայաստանի Հանրապետության համար: Հայաստանը կզրկվի դեպի Ռուսաստան եւ Եվրոպա տարանցիկ ուղիներից, նավահանգիստներից, ինչը կհանգեցնի տնտեսական ճգնաժամի: Օգտվելով սրանից, ինչպես նաեւ վերահսկելով տարածաշրջանային եւ

համաշխարհային նշանակության նավթային, գազային եւ տրանսպորտային ենթակառուցվածքներըª թրքա-ադրբեջանական դաշինքը կվտանգի Հայաստանի Հանրապետության գոյությունը: Այս ամենից հետո ակնհայտ է, որ Ջավախքում հայ բնակչության պահպանումը ոչ միայն պատմական եւ իրավական արդարության պահանջն է, այլեւª Հայաստանի Հանրապետության ազգային անվտանգության կարեւորագույն երաշխիքը: Առավել եւս եթե հաշվի ենք առնում Վրաստանի քաղաքականությունը Հայաստանի եւ Թուրքիայի ու Ադրբեջանի հետ: Մեկ կարեւոր հավելում էլ. եթե «Վրաստանի ազգային անվտանգության հայեցակարգում» Հայաստանի հետ հարաբերությունների մասին ընդամենը նշվում է ՀՀ հետ առկա տնտեսական համագործակցությունը եւ այն, որ «Վրաստանին հաճելի են մտերիմ հարաբերությունները Հայաստանի Հանրապետության հետ», ապա Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի վերաբերյալ նույն անվտանգության հայեցակարգում բոլորովին այլ դիրքորոշում է: 1. «Թուրքիան Վրաստանի կարեւոր ռազմավարական դաշնակիցն է», որը «մեծ չափով նպաստել է վրացական ռազմական ուժերի հզորացմանը»: 2. «Ադրբեջանի հետ հարաբերությունները վերածվել են ռազմավարական համագործակցության: Համատեղ էներգետիկական, տրանսպորտային հաղորդակցության ծրագրերի իրականացումը կընպաստի տարածաշրջանային անվտանգության կայացմանը: Երկու գըլխավոր էներգետիկական ծրագրերը` Բաքու-ԹբիլիսիՋեյհան նավթամուղը եւ Բաքու-Թբիլիսի-Էրզրում գազամուղը ունեն ոչ միայն տնտեսական նշանակություն: Վրաստանը Ադրբեջանի հետ համագործակցում է նաեւ քաղաքական անվտանգության ոլորտներում»: Վրաստանի համար առաջին քաղաքական եւ ռազմավարական փաստաթղթին այս փոքրիկ անդրադարձն անգամ բավարար է հասկանալու համար, որ եթե Հայաստանի հետ Վրաստանը ունի միայն տնտեսական ինչ-ինչ հետաքրքրություններ, ապա մեր ախոյաններ Թուրքիան եւ Ադրբեջանը Վրաստանի համար կարեւորագույն ռազմավարական գործընկերներ են: Սա ակներեւաբար նշանակում է, որ վերոնշյալ խընդիրների ծագման դեպքում ՀՀ-ն հայտնվելու է Անկարա-Բաքու-Թբիլիսի առանցքի դեմ միայնակ:

Վերոշարադրյալ փաստագրական նյութերից հստակ է, որ չնայած Վրաստանի եւ Հայաստանի բարձրաստիճան այրերի կողմից մշտապես հնչեցվող «Հայ եւ վրացի ժողովուրդների դարավոր բարեկամության» մասին «զգայացունց» մտքերին, վերջին հարյուրամյակի ընթացքում, Ջավախքի մշտապես առկա խնդրի գոյությամբ, Վրաստանը հակահայկական քաղաքականություն է իրականացնում, որի առաջին «պտուղներն» այսօր Ջավախքում ակնհայտ են: Ո±րն է ելքը եւ ի±նչ հնարավոր զարգացումներ են սպասվում: Այս տեսակետից խիստ արդիական է վերջերս շրջանառվող «Ջավախքի երկընտրանքը. Արցախ, թե Նախիջևան» նշանաբանը: Այսօր իրապես Ջավախքի խնդրի լուծման համար կան երկու տարբերակներ. Առաջինª Ջավախքը Միացյալ Ազգերի Կազմակերպության գլխավոր համաժողովի 2200 Ա (21) բանաձեւով ընդունված «քաղաքացիական եւ քաղաքական իրավունքների մասին» միջազգային դաշնագրի առաջին հոդվածի համապատասխան դրույթի համաձայն («բոլոր ժողովուրդներն ունեն ինքնորոշման իրավունք եւ այդ իրավունքի ուժով նրանք ազատորեն սահմանում են իրենց քաղաքական կարգավիճակը եւ ազատորեն ապահովում իրենց տնտեսական, սոցիալական ու մշակութային զարգացումը») առանց կողմնակի միջամտության իրականացնում է իր ինքորոշման իրավունքը եւ. 1. Ստանում է քաղաքական ինքնավարություն Վրաստանի Հանրապետության կազմում: 2. Ստեղծում է Ջավախքի ինքնիշխան հայկական պետություն: 3. Միավորվում է որեւէ անկախ պետությանª օրինակ Հայաստանի կամ, ասենք, Ռուսաստանի Դաշնության հետ. Երկրորդª մոտակա 10-15 տարիների ընթացքում հայաթափվում է, զրկվում է իր պատմական հուշարձաններից եւ մշակութային օջախներից, վերաբնակեցվում է թուրքական եւ վրացական տարրերով եւ, որպես հայկական ինքնուրույն տարածաշրջանային գործոն, վերանում է պատմաքաղաքական ասպարեզից: Երրորդ` մեզ համար ոչ ցանկալի իրավիճակից խուսափելու ու Ջավախքի հայաթափումը (իմա` թուրքացումը) կանխելու համար անհրաժեշտ է.

1. Ջավախքն ընդգրկել համահայկական կրթակա-մշակութային համալիր ծրագրերում. 2. Համահայկական դրամական ներդրումներով վերականգնել Ջավախքի հայկական դպրոցները եւ ապահովել համապատասխան գույքով: 3. Վերանորոգել Ջավախքի թանգարանները, թատրոնները, պատկերասրահները, բացել նորերը, աշխուժացնել մշակութային կյանքը: 4. Ջավախահայ ուսանողներին մեծ արտոնություններ տալ Հայաստանի Հանրապետության պետական բուհերում, ցուցաբերել դրամական օժանդակություններ, սահմանել կրթաթոշակներª հայրենի եզերք վերադառնալու պայմանով: 5. Ջավախքում բացել մսուր-մանկապարտեզներ, մանկապատանեկան ստեղծագործական կենտրոններ, արվեստի եւ մարզական դպրոցներ: 6. Ջավախքում բացել աշխատատեղեր, ներդրումային գոտիներ, նպաստել տնտեսության զարգացմանը: 7. Օժանդակել ջավախահայերին իրենց եկամտի հիմնական աղբյուր համարվող բնամթերքի սպառման գործում: 8. Ջավախքում բացել Հայաստանի Հանրապետության հատուկ դիվանագիտական ներկայացուցչություն: 9. Ջավախքում բացել Երեւանի պետական համալսարանի եւ այլ պետական ու մասնավոր բուհերի մասնաճյուղեր: 10. Ջավախքում բացել Հայ Առաքելական եկեղեցու առանձին թեմ` ամենաբարձր հոգեւոր կարգավիճակով: 11. Հայաստանի Հանրապետության պետական միջոցներով Վրաստանի Հանրապետության հետ միջպետական համաձայնագրերի շրջանակներում վերանորոգել Հայաստանի Հանրապետություն-Ջավախք եւ Ջավախքի ներքին ավտոճանապարհները: 12. Նյութապես խրախուսել Ջավախքում աշխատանքի անցնող հայ երիտասարդներին: 13. Վերականգնել եւ տեխնիկապես հագեցնել Ախալքալաքի եւ Ախալցխայի քաղաքային հիվանդանոցները, վերաբացել գյուղական վայրերի բուժկետերը, գյուղերին հատկացնել շտապօգնության մեքենաներ:

14. Ստեղծել «Ջավախք» համահայկական հիմնադրամª բացառապես Ջավախքում առկա սոցիալ-տնտեսական խնդիրները լուծելու համար: 15. Պետական աջակցություն ցուցաբերել Ջավախքում ստեղծվող երիտասարդական, հասարակական, մշակութային եւ այլ կազմակերպություններին: Վերոնշյալ խնդիրները պիտի լուծվեն հայ-վրացական համաձայնագրերով, միջազգային կազմակերպությունների, դոնոր կազմակերպությունների աջակցությամբ, հայկական սփյուռքի բարեգործություններով եւ մեծածավալ ներդրումներով: Միայն այս խնդիրները լուծելու պարագայում է հնարավոր պահպանել հայաբնակ Ջավախքը` որպես հակակշիռ թուրք տարրերի, եւ խուսափել Հայաստանը հարյուր տոկոսանոց թուրքական շրջափակման մեջ դնելուց: Ինչը ոչ միայն կհարվածի Հայաստանի տնտեսական զարգացմանը, այլեւ կվտանգի Հայաստանի Հանրապետության ազգային անվտանգությանը: Հետեւաբար, Ջավախքի հարցը Հայաստանի Հանրապետության եւ Հայ Ազգի հետագա արժանապատիվ ու ինքնիշխան գոյության կամ այլ կերպª լինել-չլինելու խնդիրն է: Եզրակացու թյու ն Ինչպես տեսանք, պատմաքաղաքական տարբեր ժամանակներում եւ տարբեր իրավիճակներում ինչ-ինչ ուժերի հակահայկական քաղաքականության հետեւանքով, պատմական անհիշելի ժամանակներից Հայկական Բնօրրանի կազմում գտնվող Գուգարաց աշխարհը կամ, ինչպես առավել հայտնի է, Ջավախք աշխարհը բռնակցվեց ընդամենն այս թվականությունից առաջ 2-րդ դարում պատմության ասպարեզ իջած վրացական պետությանը` կտրվելով Պատմական Հայրենիքից: Անհերքելի փաստերը եւ քաղաքական տրամաբանությունը ապացուցում են, որ Ջավախքում ոտնահարված են բնիկ տերերի` հայերի ազգային, քաղաքական, կրթա-մշակութային եւ հոգեւորդավանանքային իրավունքները, վտանգված է ջավախահայության ապագան: Ուստի ելնելով Ջավախքում հայապահպանման կարևորությունից եւ Հայաստանի Հանրապետության ազգային անվտանգության խնդիրներիցª անհրաժեշտ է արդարացի լուծում տալ Ջավախքում առկա խնդիրներին` միջազգային իրավական նորմերի, մարդու անօտարելի իրավունքների, Հայաստանի

Հանրապետության եւ Վրաստանի Հանրապետության Սահմանադրությունների հիման վրա: ²Ûëûñ ç³í³Ë³Ñ³Û»ñÇ ³ñ¹³ñ³óÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ Éé»óÝ»Éáõ ѳٳñ Ñ³Û (±) ·áñÍÇãÝ»ñÁ ѳÛï³ñ³ñáõÙ »Ý, áñ æ³í³ËùÇ ËݹñÇ ³ñͳñÍáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ëñ»É ѳÛ-íñ³ó³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇÝãÁ Ó»éÝÁïáõ ã¿ ïÝï»ë³Ï³Ý ßñç³÷³ÏÙ³Ý Ù»ç ·ïÝíáÕ Ð³Û³ëï³ÝÇÝ, ù³Ý½Ç ìñ³ëï³ÝÁ ϳñáÕ ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É Ï³Ù Ù³ëݳÏó»É ïÝï»ë³Ï³Ý ÍÁñ³·ñ»ñÇ, áñáÝù Ïßñç³Ýó»Ý г۳ëï³ÝÁ` ³í»ÉÇ í³ïóñ³óÝ»Éáí Ù»ñ »ñÏñÇ íÇ׳ÏÁ: ºÃ» »Ýóï»ùëïáõ٠γñë-²Ë³Éù³É³Ï-´³Ãáõ٠ϳ٠´³ùáõ-µÇÉÇëÇ-æ»ÛÑ³Ý Íñ³·ñ»ñÝ »Ý, ³å³ ¹ñ³Ýù ÙdzÛÝ ³é³çÇÝ Ñ³Û³óùÇó »Ý Ó»éÝïáõ ìñ³ëï³ÝÇÝ: ØÇÝã¹»é Çñ³Ï³ÝáõÙ, é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ³éáõÙáí, Ý»ñϳ ³ß˳ñѳù³Õ³ù³Ï³Ý ½³ñ·³óáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³å³ïÏ»ñáõÙ Áݹ·Íí³Í ѳϳéáõë³Ï³Ý ¹ÇñùáñáßÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ³Ûë ³Ù»ÝÁ ϳñáÕ ¿ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñÍÇ ¹ñí»É Ñ»Ýó Ç íݳë ìñ³ëï³ÝÇ: ÊáëíáõÙ ¿ ݳ»õ ìñ³ëï³ÝÇ ÏáÕÙÇó ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇ Ñݳñ³íáñ ÷³ÏÙ³Ý Ù³ëÇÝ, áñÝ Çëϳå»ë г۳ëï³ÝÇ Ð³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ïÝï»ëáõÃÛ³ÝÁ ϳñáÕ ¿ Éáõñç ËݹÇñÝ»ñ µ»ñ»É, ÇÝãÝ Çñ Ñ»ñÃÇÝ Ï³ñáÕ ¿ ѳݷ»óÝ»É ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñǪ ³ÙµáÕç å»ï³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç Ý»ñëáõÙ: Բայցեւ պիտի հստակ գիտակցենք, որ այդ սահմանների փա կումը ներկայումս, հաշվի առնելով Ջավախքի գործոնը, ընդամենը մի քանի օր կարող է տեւել: Առավել եւս, որ այդ պարագայում Հայաստանը կարող է օգտվել աջարական տարանցիկ ուղուց, մասնավորապես նավահանգիստներից: Եւ երկրորդª Ռուսաստանն իր հերթին կարող է արգելքներ ստեղծել ռուսվրացական սահմանի վրա, ինչը համարժեք խնդիրներ կառաջացնի Վրաստանի համար քաղաքական առումով, ուրեմն եւª տնտեսական առումով: Բացի այդ, եթե տվյալ դեպքում սահմանի փակումը կարող է տեւել մի քանի օր, ապա Ջավախքի հայաթափման, նույնն է թե վրացականացման կամ թրքացման դեպքում այդ սահմանները կփակվեն առհավետ: Խոսվում է նաեւ Ջավախքում հասարակական լարվածության առաջացման դեպքում երրորդ կողմի` մասնավորապես ՆԱՏՕ-ի միջամտության մասին: Սակայն այս տեսակետը այնքան էլ իրատեսական չէ, իսկ զարգացման նման հեռանկարը Հայաստանի Հանրապետության համար միանշանակորեն բացասական չէ, եթե հաշվի առնենք այն հանգամանքը, որ ԱՄՆ-ի եւ ԵՄ համար այս խնդիրը հետաքրքրական է զուտ տարածաշրջանում իրենց ազդեցության ընդլայնման եւ հաղորդուղիների անվտանգության տեսանկյունից: Այսինքնª նրանց համար կարևոր է ոչ թե այն, թե որ երկիրը կվերահսկի այդ շրջանները, այլª թե որ

երկիրը կարող է ավելի հստակ տալ այդ ուղիների անվտանգության երաշխիքները եւ ապահովել կայունությունը տարածաշրջանում: Ինչ վերաբերում է թուրքական գործոնին, ապա ԱՄՆ-ն թույլ չի տա թուրքական ուժերի թափանցումը Ջավախք, քանզի Թուրքիայի տարածքից Իրաքի վրա ցամաքային հարձակման մերժում ստանալուց հետո, այժմ ԱՄՆ-ն ինքն է ձգտում անմիջական ռազմական ներկայություն ունենալ տարածաշըրջանում: Այս համատեքստում բացառվում է «սուրբ տեղը» Թուրքիային զիջելու հավանականությունը, ինչն իր հերթին չի ենթադրում, թե Ջավախքը կհայտնվի ամերիկյան ռազմական վերահսկողության ներքո. քանզի Ռուսաստանի Դաշնությունը, ելնելով իր տարածաշրջանային շահերից, նման բան թույլ չի տա: Ու եթե այս համապատկերում ենք դիտարկում նաեւ Վրաստանի արմատական հակառուսական քաղաքական ուղին, ապա պարզ է դառնում, որ Հայաստանի Հանրապետությունը աշխարհաքաղաքական առումով, մասնավորապես իբրեւ ԱՄՆ-ՌԴ շահերը համահարթեցնող, հաշտեցնող պետություն (որը միաժամանակ իր ներքին ուժերով ի վիճակի է պահպանելու տարածաշրջանային կայունությունը եւ համաշխարհային նշանակության նավթային եւ գազային ենթակառուցվածքների անվտանգությունը), ավելի շահեկան իրավիճակում է, քան Վրաստանը: Այս պարագայում երրորդ ուժի հնարավոր միջամտությունը ուղղված է լինելու ավելի շատ Վրաստանի, քան Հայաստանի դեմ: Շրջանառության մեջ է դրված նաև դիվանագիտական եւ ռազմական առումով Հայաստանի Հանրապետության համար «երկրորդ ճակատի» բացման վտանգավորության մասին թեզը: Մինչդեռ, Ջավախքի ժողովուրդը միջազգայնորեն ունի° իր իրավունքների համար իրավական ճանապարհով պայքարելու իրավունքը, եւ եթե Վրաստանը փորձի հակադրվել ռազմական բիրտ ուժի միջոցով, ապա նա պատերազմ է հայտարարում ոչ միայն հայերին, այլեւª ամբողջ աշխարհի ժողովրդավարական երկրներին: Բայց եթե անգամ նման բան էլ ի վերջո կատարվի, ամեն ինչ չէ, որ Հայաստանի դեմ է: Նկատի ունեմ հետեւյալը. եթե խոսում են այն մասին, որ Արցախի «ոչ խաղաղություն, ոչ պատերազմ» կարգավիճակի պայմաններում Ջավախքի հարցի սրումը կարող է Հայաստանի Հանրապետությանը կանգնեցնել դիվանագիտական եւ ռազմական կրախի առջեւ, ապա պիտի

դիտարկվեն նաև Վրաստանի համանման հիմնախնդիրները` մասնավորապես աջարական, օսական եւ աբխազական գործոնները: Որոնք եւ ռուսական ու, ինչու չէ, նաեւ հայկական կողմը, իրավիճակի նման զարգացման դեպքում, կարող են շատ արագ աշխուժացնել, ինչի դեպքում Վրաստանը կկանգնի ամենաքիչը «չորս ճակատի» առջեւ: Այսպիսով, ինչպես տեսնում ենք, ունենալով իրական տնտեսական ռազմական եւ քաղաքական առավելություններ, Հայաստանի Հանրապետությունը ձգտում է իր համար կենսական այս խնդիրը լուծել դիվանագիտական ճանապարհով` շահագրգռված լինելով Վրաստանի ներքին կայունությամբ, եւ տարածաշրջանում խաղաղության պահպանմամբ: Սակայն, այս ամենն ի վերջո կարող է արդյունավետ չլինել, եթե Վրաստանի Հանրապետությունը չփոխի իր քաղաքական ուղին ու հաշվի չառնի ջավախահայության արդարացի պահանջները: Որովհետեւ հենց այդ հաշվի չառնելը կհանգեցնի ջավախահայության հասարակական պայքարի սրմանը, որի դեպքում եթե ոչ Հայաստանը, ապա հայ հանրությունը, կանգնած լինելով Ջավախք-Թբիլիսի հակամարտության փաստի առջեւ, աներկբա սատարելու է ջավախահայությանը: Ինչի հնարավոր բոլոր հետեւանքների համար պատասխանատվությունը ամբողջապես ստանձնելու են Վրաստանի իշխանությունները` որպես իրենց վարած հակահայկական ու հակաիրավական քաղաքականության հետեւանք վտանգելով նաեւ էներգակիրների տարանցումը, որի համար էլ հենց Արեւմուտքը «գնահատում» է Վրաստանը:

Էդգար Հելհելյան

Հայ Արիական Միաբանու թյան « Ոգու պահապաններ» ու սանողական եւ երիտասարդական կազմակերպու թյան ղեկավար

Աշխատու թյու նը գրելիս հեղինակն օգտվել է պատմաբաններ Տիգրան Սահակյանի, Աշոտ Մելքոնյանի աշխատու թյու ններից, արխիվային նյու թերից, զանգվածային լրատվու թյան միջոցներից ու համացանցից:

Էդգար Հելհելյան

ՋԱՎԱԽՔԻ

Խ ՆԴԻՐԸ

Հայ Արիական Միաբանու թյան հրատարակու թյու ն

Խմբագիրª Արմենուհի Մելքոնյան Սրբագրումըª Ալենուշի Համակարգչային շարվածքըª Արմինե Չալյանի

Երեւան – 2006թ.