Քաղաքագիտության ներածություն

բ |

Ի. Ս. ԲԱԼՅԱՆ, Ա.Խ ԹԱՄԱՋՅԱՆ, Վ. Ս. ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ,

Լ, Բ. ՄԱԿԱՐՅԱՆ, Հ, Գ. ՄԱՆՈՒԶԱՐՅԱՆ,

Մ. Ս. ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ, Գ. Բ, ՄԵՂՐՅԱՆ, Մ. Լ, ՇԱՀԳԵԼԴՅԱՆ,

Ռ Հ ՎՆԵՍՅԱՆ, Լ Գ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

` ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՃՄԽԻԹԱՐ

ԱԲ

ԳՈՇ»

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Հայաստան

««ՄԽԻԹԱՐԳՈՇ»»

ԳԴՄ 66. 4 Ս 73 Ք161 Ի. Ս. Բալյան խմբագիր՝ Մասնագիտական Հեղինակներ՝ «Մ. Ա.Խ. Թամազյան գլուխ ': էԼ. Ի.Ս. Բալյան գլուխ ): 7/1 2: ՀԳ. 24Մ. Մանուչայան գլուխ 1-ի 4 3. ԱՆ Վ.Ս. Թումանյանգլուխ 1: Մ.Մ. Մարգարյան.Լ.Բ. Մակարյան գլուխ |, -

-

-

-

գ.Բ. Մեղրյան գլուխ Մ. Ռ.Հ. Վանեսյան գլուխ 11:լ, -

-

Լ.Գ.

Հաա

ի

Վարդանյան գլուխ -

նեա Գո. Միչիթուր

միութ.-Եր-: աղաքագետների քողոջ

24. Մ. Լ.

Շահգելդյան գլուխ -

չ1։

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

1996.-356

էջ

աժ Ամ

ր անների սպի ամախոսների հետաքրքրվողների գիտությամբ

ուսանողության.

համար:

Քաղաքական

ք.

ՆՅԱՆ,

0802 000 000

739(01)-96

ԳՄԴ

66.4

ՄԽԻԹԱՐ ԳՈՇ 1996

Քաղաքական գիտության ակունքներըսկիզբ են առնում հին աշխարհից, նրա առաջին հետազոտողներն էին Ցիցերոնը,Արիստոտելըեւ ուրիշներ: Սակւսյնիբրեւ գիտության առանձին Ծյուղ ձեւավորվել է 79-րդ դարի կեսերին. երբ ԱՄՆ-ի եւ Եվրոպայի առաջատար համալսարաններում ստեղծվեցին քաղաքական գիտությունների ամբիոններ: Այդ գիլռությունը բուռն զարգացում ապրեց հատկապես20-րդ դարում՝ կապած հասարակության քաղաքական կյանքի բարդացման, Իտալիայում եւ Գերմանիայում ֆաշիստական ռեժիմների հաստատման հետ: 1949թ. ստեղծվեց քաղաքական գիտությունների միջազգային ասոցիացիա (ՔԳՄԱ), իսկ 7960 թ.՝ քաղաքական գիտությունների խորհրդային ասոցիացիան: Սակայն քաղաքագիտությունը խորհրդային կարգերի ժամանակ համարվում էր բուրժուական հւսսարակագիտության մի ուղղություն եւ բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում չէր դասավանդվում: Այդ գիտության մի շարք հիմնահարցերտարրալուծվում էին հասարակագիտական մյուս առարկաներիմեջ, որոնք դասավանդվում էին միայն մարքսիստական կոնցեպցիայով եւ խիստ կուսակցականության սկզբունքով: Երբ 80 ականների երկրորդ կեսից սկսվեց հասարակության քաղագործընթացը, նախկին խորհրդային քական կյանքի դեմոկրատացման առաջատար համալսարաններում,այդ թվում նաեւ երեւանի պետական համալսարանում. ստեղծվեցին քաղաքագիտության ամբիոններ: Մշակվեցին ծրագրեր, սկսվեց այդ առարկայի դասավանդումը: Վերջին տարիների իրադարձություններնարմատապեսփոխեցին մարդկանց վերաբերմունքըքաղաքականգիտության, քաղաքական արժեքների եւ բուն քաղաքականության նկատմամբ:Այսօր հանրապետությունումծեարւավորվող քաղաքականշուկայում էապես մեծացել է քաղաքական պահանջարկը: դասաՔաղաքագիտություն տադրանքի առարկան վանդվում է հանուսայետության բոլոր ուսումնական հաստատություն3

հայերեն լեզվու

թե քիչ

վրա չկա հրապարակի ներում, սակայն ուսումնական ձեռնար: Այդ ուղղութկամ ամբողջականդասագիրք մ Երեւանի պետականհաեն յամբորոշակիաշխատանքներկատարվու սակայն բավարար այլ բուհերում, եւ հանրապետության մալսարանում կյանթու մ քաղահասարակության համարել չի կարելի: Ուստի, ելնելով կուլտուրայի, քաղաքական դերի աճից. մարդկանց գիտության քական անհրաժեշզարգացման պետականքաղաքականմտածողության ու տությունից, բազմահազարուսանողների պահանքներից շահերից. ամբիոնլ Հաքաղաքագիտության համալսարանի Երեւանիպետական եւ քաղաքագետների միության աջայկցութնի իրավաբանների իր յաստանի աստել է սույն դասագիրքը: շատ

առե ծավի հեղինակլերն մակելոց Կազակառոյվածյը նմանօրինակփորձը,այնպես էլ են

ինչպես արեւմտյանու ԱՊՀ երկրների մեր ազգայինավանդույթներնու առանձնահատկությունները:Այս ընդգրկվածեն այն հիմնահարցերը,որոնք կազ: առումով դասագրքում մում են քաղաքականգիտությանեւ քաղաքականհետազոտություննեչի ավարտվելքաղաքական րի առանցքը:Քանի դեռ վերջնականապես հեղինակներն իրենցհնարաւլ|ոգիտությանձեւավորմանգործընթացը, են հարցերի քննարկվող րության սահմաններումաշխատել չեշտը դնել տեսական կոնցեպտուալ եւ կատեգորիալապարատիվերլուծության վրա: Մենքնախապեսշնորհակալ ենք այն մարդկանցիցու կազմակեր: այություններից,ովթերկգնահատենկատարածաշխատանքըեւ օգւյական դիտողություններկանեն, որոնք,անշուշտ, հաշվի կառնվենմեր հետագա աշխատանքում:

Ի.Ս.ԲԱԼՅԱՆ

ԳԼՈՒԽ 1

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆՄԱՍԻՆ

4.1 ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Քօվնեռ բառից, որը նշանակում է քաղաք. պետություն եւ նրանիցածանցվածԲօ1էւօՏ այսինքն,ամեն ինչը կապված է քաղաքի. քաղւսքացու. պետությանհետ: Նրա ամբողջական բովանղակությունը մեզ է հասել Արիստոտելի«՛Պոլիտիկան»աշխատությունից. որը նվիրված էր հին հունւսկանհարյուրիցավելի քաղաք-պետություններիհասարակականկյանքիուսումնասիրությանը: Հին հունարենումիմաստային կապ

աղաթականություն բառը ծագել է հունական

-

յամբ

հայավ ծուն աար եվրոպական ակն ժամանակակից

նոճակու.

փոխանցվելէ

շատ լեզուների:

Աշխատանքի հասարակականբաժանմանշնորհիվ, ստեղծվեցին մարդաշատ քաղաքներ, առաջացավ շուկա, արմատապես փոխվեցինմարդկանցկյանքի հիմքերը, քաղաքները դարձան հասարակական,վարչական եւ մշակութային կենտրոններ.սկսվեց հասարակությանշերտավորման Այս բոլոր իրադարձությունները մի շարք հարցերծնեցին,ինչպե՞ս ապրել միասին, ինչպե՞սընղհանուրհամաձայնության գալ, ինչպե՞սզուգակցել մասնավոր եւ ընդհանուր շահերը. ինչպեսկարգավորել.ղեկավարելմարդկանցհամատեղ կյանքը եւ այլն: Հասարակությունըդարձավքաղաքական,ստեղծվեցին եւ ենթակայությանհարաբերություններ, տիրապետության սկիզբ առավ իշխակարգավոնությունը՝իբրեւ մարդկանց հավասարակշռող, հարաբերությունները րող ուժ, քաղաքականություն: Այդ ժամանակ«։քաղաքական»»հասկացությունը ուներ երկու հիմնականնշանակություն.առաջին՝ կյանքըհասարակությանմեջ եւ երկրորդ՝ պետության,պոլիսիկառավարման քաարվեստ:Առաջինդեպքում ղաքական եւ սոցիալւսկանհասկացություններիմիջեւ էականտարբերություն դիտվումէ որպեսորոշակի չկար. իսկ երկրորդ դեպքումքաղաքականությունը Գիտելիքների,փորձի եւ հմտությանշնորհիվ մարդկանցկառավարմանարվեստ, գիտություն: Հետագայում, հասարակականկյանքիզարգացմանհետ միեւս զարգացավ,բարդացավու բազմաբովանդակ ասին, քաղաքակասնությունը

գործընթացը: ,

դարձավ: ժամանակակից արեւմտյւսն քաղաքագիտական գրականության մեջ, հատկապեսանգլերեն լեզվով վերլուծություններում քաղաքականությունբառն օգտագործվում էերկու՝ լայն ՔօՄԱօՏ եւ նեղ՝ ՔօՈմ67 առումներով,մինչդեռ,թե ռու-

օգտագործվումէ ոօ.ս սէ քաղաքակասերենումեւ թե հայերենումմիանշանակ իրերիեւ երեւույթներիռեալ վինություն. որը միշտչէ, որ ճիշտ է արտահայտում

ճակը:

բազմաթիվսահմանումներ, որոնք ամԳոյությունունեն քաղաքականության բողջությամբչեն ընդգրկումնրա. բովանդակությունը:Հետեւաբար,որպեսզի մերասելիքը պարզ լինի եւ քննարկվողհարցերը՝հասկանալի,համառոտ ձեւով Ըստ Պլատոնի,թամի քանի հայտնի բնորոշումներ: նշենք քաղաքականության է: համատեղ ապրելու արվեստ գտնում էր, որ Արիստոտելը ղաքականությունը այն չէ, որ ձգտումէ բարձրիդեալների.այլ այն, որ գոլավ քաղաքականությունը քաղայություն ունեցող մատերիայից ստեղծում է այն, ինչը պետք է։ Ամերիկյան թագիտականդպրոզի համարյա բոլոր ներկայացուցիչներըքաղաքականությու5

|

իրւսկանացում:

հաստատումն խնատիրապետու թյան, դասակարգա) Քաղաքականությունը իրավինը

ն

ն

բնորոշումեն իբրե ԳԳ

է

ություն (Հեգել). կոնֆլիկտային արտահայտ բանակւսնության իշխանություն(Մոսկվա. Պարետո). ընտրախավի (Ֆրոյնդ Շմիտ), շղթա ( Լենին). կոմպրումիսների եսության խտացվւսծարտահայտություն մեծ

Աեքւծում ս),

:

մատուցւսծ գիտությանը ծառայություն այլն: Քաղաքական լԱբոգդանով) հւսսնելու հնարավորին արվեստ էր. քաղաքականությունն նշում Վեբերը ա, գրում Էն աի առեւ չի նորին ե ո քաղաքա: ամերիկյան եթեհաումնորից րն եւ

է՝

որ

Մ

կալ

տ

Խի

ԲԱ

դե

նորից 1նգվեին դե

ՈԹ Ե

խատության

ըենվե մով Ւ

աշխատությանմե մեջ,

որպես լիդերություն» «Քաղաքականությունը վրա. առաջարկումէ թաղաքազուն Պլատոնի««երկխոսությունների»: տ կու

նրա սահմանում. առաջին՝որսլես ձգտումիշխանության

ոքեւ

ի մ (`

իրականացում, ոո ք,

որպես ղեկավարում, լիդերություն երկրորդ՝բաղաքականությունը յան ուղղություն.երկրորդ՝ որպեսկոնկգործողութ որպես քաղաքականությունը են իշխանություն նվաճելու խմբերպայքարում տարբեր որտեղտարբեր բնագավառ,որտեղ եւ

րետ մեջ մարդկանցկառավարման արհամար, եւ երրորդ՝որպեսհասարակության ւ

վեստ":սահմանումները ։

են ուն արարո բովանդ ինչ ի նաբան կախվածէ նրանից, Բո հետազո-

են տալիս, Որ ցույց է՝ անկախ նրանից,թ

Այս բոլոր

տությունն անհրաժեշտություն դնում նրա մեջ: Ամեն ինչ կւսմ շատ հ արցին։ ն: է նայում քննարկվող հի նա կը. հետազոտողն ինչ տեսանկյունով քատալու ձգտել` չունի Հայտնի է նաեւ, որ անհնար է կամ, պարզապես,իմաստ է. եւ միակ ճիշտ բնորոշումը.դա անշնորհակալգործ սպառիչ ղաքականության երեբազմասեռ, բազմաժանրսոցիալական որովհետեւ քաղաքականությունը է, եւ օգտակւսրն այն որ նշվի այդ սահմանների մեջ ընդհանուրը ւույթ է: ճիշտն է սոցիալական տարբերվում եւ առանձնահատուկը,որով քաղաքականությունը է երկու մուսռանձնացնել մյուս ձեւերից: Այս առումով կարելի գործունեության սոցիէ անհատների, գործունեություն տեցում:Առաջինը՝բաղաքականությունը ինստիտուտների ալական խմբերի,հասարակական համար: Երկրորդ՝ քաղաքականության պաշտպանելու շահերը իրենց գավառում տարրերի զուգակցումը միջուկը պայքարն է իշխանությանհամար: Այս երկու եւ գործընթաց իբրեւ էությունը կազմումէ քաղաքականության կարգահարաբերությունները հւսսարակական երեւույթ: Քաղաքականությունը գաղւսփաէ էկոնոմիկան. վորող, վերահսկող գործունեությունէ, որն ընդգրկում Հասւսու կրոնականկյանքի ոլորտները: հոգեւոր րախոսությունը,իրավունքը.

ոու տի

բնահարաբերությունների հասարակական

քաղաքակւսնությունը ներգորհամակարգում րակական հարաբերությունների վրա՝ սկսած պետությունիցմինչեւ ծում է բոլոր կարգի հարաբերությունների մարդկանցմիջանձնայինհարաբերությունները: մյուս բաղադրամւասԻ տարբերություն հասարակականհարաբերությունների գւսղւսփարախոէ տնտեսության. մտնում անարգել սերի. քաղաքականությունն է կառավարման ամբողցւսեղծում ու ստեղ եւ սության, մշակույթի այլ ոլորտները ն նյութակւան. է արտադրության, ն երգործում կան դաշտեր: Քաղաքականությունը ։

ելաւ» ադ տաաամանթա 1.Բա ւ

լ

3. Տես`

5քօՓ

՛Ոռոստսգծե

08 «ծկ4"

(Ռօտսօ4օ:ս5

844ք:

ս

օօ3ԺԿ4)

Ի,

1220, էջ 238

`

ֆինանսւսկւսն, հոգեւոր. մարդկային ռեսուրսների բաշխման, նրանց պահանջմունքների բավարարմանվրա: Քաղւսքականությունըշոշափումէ հասարակութ» յան բոլոր անդամներիշահերը եւ սկսվում է այնտեղ, որտեղ բազմաքանակմար» դիկ կան Եքե քաղաքի մեկ խանութումհաց չի լինում, մարդիկայն վերագրում են տվյալ խանութի վատ աշխատանքին, իսկ երբ բոլոր խանութներում հաց չի

լինում. նրանք սկսում են հայհոյել իշխանություններին, այսինքն՝ հարցը թաղաքական բնույթ է ստանում: Մարդկանցկյանթը շատ դեւպբերումկախված է ոչ միայնօբյեկտիվ պայմաններից, այլեւ նրանից.թե ում ձեռքինէ գտնվում իշխանությունը, ում շահերն է այն արտահայտում: ճիշտ քաղաքականությունվարելու դեպքում.իշխանություններըկարող են ապւսհովել մարդկանց նյութական ու հոգեւոր պահանբմունքները, նրանց անվտանգությունը: Սխալի դեպքում մարդիկ քաղցած են լինում ու գործազուրկ, ներքաշվումեն պատերազմի մեջ, մտավորզարգացմամբետ են ընկնում: Այս երեւույթները դրսեւորվում են հատկապեսերկարատեւպատերազմների, վերափոխումների եւ քաղաքականկուրսի ժամանակ:Քաղաքականությունըունի իր օբյեկտիվ տրամաբանությունը՝անկախ այս կամ այնմարդուցանկությունից,կուսակցականպատկանելությունիցու արժեքայինկողմնորոշումից: Քաղաքականությունը կարող Է ճիշտ համարվել միայն այն դեպքում, երբ բխում իրականության խոոը վերլուժությունից, պատմական իրավիճակից,թաղաքականուժերի ռեալ փոխոր չի բխում ազգային պետական շահերից, քաղաքական ռեալ գործընթացների կյանքի վերլուծությունից, մարդկան պահանջմունքներիբավարարմանխնդիրներից,վերածվում է իր կեղծ քաղաքականության: Քաղաքականությունըլափում է նրանց, ովբեր իր առաջադրած հանելուկները չեն կարողանում լուծել: Քաղաբականությունը, շնորհիվ իր գործառնական բնույթի, ոչ միայն ներգործում է մյուս բնագավառների վրա, այլեւ կապվում Է նրանց հետ եւ հանդես է գալիս իբրեւ հասարակությանբազիսայինհարաբերություններիեւ շահերի խտացվածարտահայտություն: Հասարակականհարաբերություններիհամակարգում նրա գերիշխողդերը ցույց է տալիս, որ այն բարդ սոցիալականերեւույթ է եւ իր մեջ պարունակումէ կոնֆլիկտային տարրեր եւ սխալ վարելու դեւպքում կարող է հանգեցնել պատերազմի: Քաղաքակւսնության անբաժանելիմասն են կազմումնրա կառուցվածքային տարրերը.քաղաքական իշխանությունը,քաղաքականհամակարգը,քաղաքական վարքագիծը. քաղաքական լիդերությունը, քաղաքական կուլտուրան եւ այլն: Այս հարցերըկպարզաբանվենդասագրքի համապատասխան գլուխներիմեջ, նշենք միայն, որ քաղաքականեղանակ, շուկա է ստեղծվում հատկապեսիշխանության համար մղվող պայքարի ժամանակ: ու իշխանությունըմիահյուսվածեն, ամեն ինչ քաղաքակա» Քաղաքականությունն նության մեջ իշխանություն է, եւ ամեն մի իշխանություն քաղաքականություն է: է առանձին ԱՄՆ-ի եւ Արեվմտյան Եվրոպայի շատ համալսարաններում հասարակագիտւսկան որը կոչվում կրատալոգիա':

փոփոխման

է

Անունը:

ԿԱ

հակ դրությ `

առարկա,

է

Ստեղծվել

Ն

1.

հուն. Կրատալոգիա» /018:65-ուժ, իշխանություն 1696:

տեսություն, այսինքն ունմունք, հշխանագիտություն:

ւ սումնասիրում է իշխանության գիտություն իշխանության մասին ծագման. գոլծունեության. նրա ծեւերի. սուբյեկտների,՝ օբյեկտների, կրոդների. տարան: ջատման. նոլմերի եւ սկբունջների հարցերը: Իշխանությունըգիտելիջների համակարգ է որն ընդգլկում է ընդհանուրիշխանագիտությունը,կիրառականիշխանագիտությունը,իշխանության պատմությունը. սոցիոլոգիան. փիլիսոփայությունը. հոգեբանությունը. բաո այք գակիժեիմուկոզ երազով» ԲակԱԻԱոԱ

հասկանալու համար անհրաժեշտ է բաԱյս տեսակետից քաղաքալկանությունը սուբյեկտը: ցահայտել նրա օբյեկտը ձեւերից տարբերվում է նրանով..որ մ յուս հարաբերությունների հասարակական եւ սուբյեկտի տարանջատումը պայմանական բնույթ է կրում՝ նրա օբյեկտի կախված կոնկրետ պայմաններից:Ավանդական ձեւով ընդունվածէ նշել. որ քաղաքականությանսուբյեկտներն են անհատները. սոցիալական փոքր ու մեծ խմբերը`պետությունը. ազգերը. հասարակական քաղաքական կազմակերպություններըեւ այլն: Իսկ ո՞րնէ նրանց գործունեության օբյեկտը,դժվար չէ համոզվել, որ վերը թվարկվածսուբյեկտները մի այլ պարագայումհանդես են գալիս որպես օբյեկտ: Օրինակ.սոցիալական խումբը, հանդիսանալովքաղաքա-

ները եթե մւսսնակցում են այդ խադին. ապա սոսկ որւպես հասարակ շախմատային խաղաքարեր. որոնց շարժում են փորձվածեւ կրւսկոտ խաղացողները...'»»:

կառուցվածքն Քաղաքականության եւ

սուբյեկտ.իր համարորպես օբյեկտկարողէ ընտրել մյուս կան գործունեության խմբին,պետությանը,ազգին եւ այլն: Միաժամանակտվյալ սոցիալական խումբը կարող է դառնալ քաղաքական գործընթացի մյուս մասնակիցների համար օբյեկտ: Մի խոսքով, քաղաքականությանմեջ ամեն ինչ փոխկապակցված է եւ կառուցվածքը Քաղաքական հարաբերությունների փոխպայմանավորված: հասկանալու համար պետք է նրա կենտրոնումդնել մարդուն: Որոշ քաղաքագետներ նախընտրումեն քաղաքական հարաբերությունները. քաղաքական ւսշխարհը հետազոտել հիմնականումինստիտուցիոնալ' մակարդակում.մաթեմաանելով չափումների տիկական մոդելների օգնությամբ. հաճախ աչքաթող դժվար ենթարկվողկոնկրետմարդուն:Այսկապակցությամբբոլորից շուտ եւ բոլորից լավ ասել է Արիստոտելը.«Մարդը իր էությամբքաղաքական կենդանի է», նկատի ունենալով. որ մարդըքաղաքականության հիմնականգործոննէ ու որոշիչը։ ՄեկնաբանելովԱրիստոտելիմիտքը,կարելի է նշել, որ մարդիկ.ինչպես եւ կենդանիները,ապրումեն իրենց բնականկյանքով եւ կենսաբանորեն միմյանց կարիքնունեն՝ միատեղգոյատեւելու համար: Առանցքաղաքականության մարդ չկա, քաղաքական մարդըձգտումէ իշխանության, որը քաղաքական գործունեության ելման կետն է եւ վերջնական նպատակը: Իշխանության ձգտումըմարդու կողմից միջոց է ամրապնդելու իր քադաքա-

կան վիճակը, որի հետեւանքով քաղաքականությունը դառնում է քաղաքակա. նության սուբյեկտների սոցիալական փոխհարաբերությունների թատերաբեմ. իշխանության շուկա: Այդ շուկայում իշխանությունը որպես սուբյեկտների միջեւ հարաբերություններ,ապրանք, գնվում եւ վաճառվում է. այսինքն. այն իրականացվում է շնորհիվ շուկայական հարաբերությունների: Կարելի է առանձնացնել այդ շուկայի, թատերաբեմիհետեւյալ բնորոշ գծերը, յուրաքանչյուր մասնակից ունի իր դերը. բոլորը շահագրգոված են քաղաքական գործունեության զարգացմամբ, ռեժիսուրա անպայման կա, չի բացառվում իմպրովիզացիան՛ է պրոֆեսիոնալկատարողներիմի խումբ, ովքեր կարող են մե՛ առանձնացվում ազդեցություն ունենալ հւսնդիսատեսիվրա. չնայած բոլոր մասնակիցներըու նեն իրենց շահերը եւ հանդիսատեսը, սակայն բոլորն էլ շահագրգովածեն ներ ժա կայացման հաջող ավարտով: Հաճախ է պատահում,որ այդ ներկայացման մանակ ճշմարիտ գաղաւիարական ձգտումները խանգարումեն հաջողությա հասնելու, դրա համար էլ ««...իսկականգաղափարական, քաղաքական գործիչ 1: Ինստիտուցիոնալիզացիա նոր հասարակական հաստատությունների. հարաբերություններիիրավական, կազմակերպչականամրապնդում: 2. Իմպրովիզացիա ֆր. /ոթօԵ/5406ո անսպասելիբանաստեղծություն. երաժշտություն -

-

-

կամ որեւէ այլ գործողության հորինում:

կառուցվածքի Քաղաքակւսն

վերլուծությունը ցույց է տալիս. որ այն որպես եւ դրսեւորումներ: սոցիալական երեւույթ. ունի բազմաթիվ մակարդակներ Եթե որպես չափանիշ վերցնենք նրա գործառնական սկզբունթը. ապա կարելի է առանձնացնել մի քանի տւսրատեսակներ. սոցիալական. մշւսկուտնտեսական, թային. կրոնական. ւսսզգային.ռազմական, բնապահպանական եւ այլն: Եթե քաղաքականությունը դիտարկենք ուղղահայաց, պետության ներսում. ապա կարելի Է նշել երկու մւսկարդակ՝ համազգային եւ տեդական. որոնք փոխկապակցվում են միմյւսնցհետ եւ ունեն հարաբերականինքնուրույնություն:Եթե քաղաքականությունը դիտարկենք առանձինմի պետության համաշխարհայինընկերակցության կոնտեքստիմեջ, ապա անհրաժեշտ է առանձնացնելներքին եւ արտաքին քաղաքականությունը, որոնք պայմանավորված են մեկը մյուսով եւ լրացնում են միմյանց: ժամանակակիցարեւմտյան եւ, հատկապես, ամերիկյան քաղաքագիտության մեջ խորքային վերլուծություններ են կատարում քաղաքականության այս կամ ւսյն բնագավառում. արդյունքում առաջացել է նոր «հասարակական քաղաքականություն» կամ ««քաղաքականության վերլուծություն» ադանձին ճյուղ: «Քաղաքական վերլուծությունը» քաղաքական գիտությունների բոլոր ֆակուլտետներում դասավանդվում է որպես քաղաքագիտության կարեւոր բաժիններից մեկը: Ամերիկյանքաղաքագետ Թ.Դայի բնորոշմամբ.«« Հասարակականթաղաքականությունն այն է. ինչն ընտրում է կառավարությունը,որը կատարումէ կամ չի կատարում»»՛: Այստեղ հարց է ծագում, մի՞շտ է, արդյոք, կառավարությունն անում այն, ինչ ընտրում է: Մի շարք քաղաքական որոշումներբխում են ռեալ իրակւսնությունից.որպես ռռակցիա՝կատարվող իրադարձությունների նկատմամբ: Գործնականկյանթում պաշտոնական շատ անձինք, քաղաքական գորՓիչներ ««քաղաթականություն»» բառն օգտագործում են իրենց նկատառումները նշելու համար եւ ոչ իրականում այն ամենը,ինչ իրականացնում են: Խոսքի եւ գործի այս խզումը դրսեւորվում է հատկապես արտաքին քաղաքականության մեջ. երբ բոլոր քաղական գործիչները. անկախ տվյալ երկրի քաղաքական ռեժիմի բնույթից. խոսում են միայն խաղաղության ու բարեկւսմությանմասին.բայց հաճախ անում են հակառակը:Ուստի, առաջատար շատ քաղաքագետներ իրենց վելուծության արդյունքներն առանձնացնում են քաղաքականությունից եւ անվանում են «քաղաքականության էություն», որը ռեալ այն է. ինչը կատարում է տվյալ կառավարությունը: Այսպիսով, կւարողենք նշել, որ քաղաքականություննիրերի եւ երեւույթների այնպիսի իրավիճակ է, երբ քաղաքականության տվյալսուբյեկտը, կառավարությունը, ցանկանում Է անել այն. ինչը գործնական արդյունքում ստացվում է: Քաղաքականության վերլուծությունը նպատակահարմարէ սկսել հասարակության մասին որպես համընդգրկուն մի համակարգից.որը կազմված է փոխկապակցված բազմաթիվենթահամակարգերից:Այդ ենթահամակարգերից քաղաքականության վրա առանձնակի ներգործություն ունի տնտեսական համաբարդ

.ծ-ծ....

1989. էր 8ոօ4ո: 21, Տես` 7/2 Ճո /ՈՄսժսՇէթո, 1991. ԲԲ: .-

2. Տես՝ Քօ//188/

,

'

56/ԹՈ56.

,

,

Ս6/56).

կարգը: Բանն այն է, որ շատ դեպքերումքաղաքականությունը որոշվում է նյութական արտադրությանբնույթով, նրա զարգագմանմակարդակովեւ ուղղութտնտեսականհամակարգըքաղաքականության վրա ազյամբ: Միաժամանակ. դում է ոչ թե ուղիղ, այլ սոցիալական կառուցվածքի եւ նրանով պայմանավորված մարդկանցշահերի միջոցով։ Քաղաքականությանառանձնւսհատկությունը. նրամեջէ. որ հասարակականհարւբերությունների համակարգումզարկերակի

դեր է խաղում Ցանկացած տնտեսական. սոցիալական երեւույթ կարող է ձեռթ բերել կամ կորցնել քաղաքական բնույթը՝ կախված իշխանության հետ նրա ունեցած հարաբերությանաստիճանից: Քաղաքականությունը. իսկապես, արվեստ է. ուժ, վերլուծությունը` գիտութլուն: Երբ ասում ենք քաղաքւսկանությունը արվեստ է, նկատի ունենք նրա էմոցիոնալ, կամայինբաղադրամասը,որը էապես ազդում է նրա արդյունավետության վրա: Քաղաքականությունըարդյունավետ դարձնելուհւսմար կւսբարձրացման րեւոր նշանակություն ունի քաղաքական գործիչի պրոֆեսիոնալ մակարդակը.

ճիշտ. մեթոդների,

`

նրա կողմից գործողության եղանակների. տակտիկայի ընտրությունը: Քանի որ քաղաքականգործընթացը բացարձակապես ռացիոնալ լինել չի կարող. իսկ իոացիոնալ. չափումներիչենթարկվող. չվերահսկվող բնագավաոը վտանգավոր է, ուստի քաղաքական գործողության կազմակերպմանու իրականցմանժամանակառոնվագներկու խնդիր է ծագում: Առաջին. մասնագիտական գիտելիքների պակաս, որն անհրաժեշտ է լրացնել. եւ երկրորդ` դիմակայություն քաղաքականության իռացիոնալ բնագավառին սխալ որոշումներ չընդունելու եւ սխալ գործողություն չթույլատրելու համար: Առաջին խնդրի իրականացումը կապված է քաղաքականգիտության շերտւսվորման, քաղաքական գործիչի կողմից հարաբերությունների ու ուժերի ճիշտ հաշվարկման. մարդկանց շահերի, ուժեղ եւ թույլ կողմերի. զանգվածների վարքագծի եւ թաղաքական տեխնիկայիիմացությանհետ: Քաղաքականճիշտ տակտիկան.ճիշտ որոշումների արդյու նավետությունը. հոգեբանական իշտ հաշվարկները, խաղի կանոններին տիրապետելըհնարավորություններ են ստեղծում դուրս գալ ստարտեգիական որոշումների հարթության վրա։ Այս բոլորն արվեստ է. որով պետք է օժտված լինի քաղաքական լիդերը: Սակայն երբ այդ արվեստը իր տեղը զիջում է խորամանկությանը.ձեռներեցությանը, լուրջ քաղաքականությունը վերածվում է անսկզբունք քաղաքականության, որն ունի կործանարար հետեւանքներ: Երկրորդ խնդրի իրականացումը չի մտնում ռացիոնալիզմի բնագավառը. որը պահանջում է նեղ անձնականեւ պատահական հւսշիվներից զերծլինել: Այստեդ է, որ իսկական թաղաքակար իմաստության առաջին հատկանիշը մշտապես մնում է անհասանելիից նախօրոք հրաժարվելու կարողությունը: Վերը նշված խնդիրների լուծումը քաղաքական գործիչի ինտելեկտը մերձեցնում է նրա զգայական քաղաքական կյանքի հետ: Նրանց սահմանագլխին,ինտուիտիվ բնագավառում ծնվում է վառ իմպրովիզացիա.հաջող կոահումներ, գործընկերների ընտրություն ըստ ոգու եւ բնավորության եւ ամենակարեւորը՝ըստ պրոֆեսիոնալ մակարդակի: Ին չպեսնշվել է՝ քաղաքական աշխարհը թւստրոն է, խաղադաշտ. շուկա. որտեղ հաջողությունն ու անհաջողությունըկախված են ուժից. ճարպկությունից. եւ փոփոխմանենթարկվելու կարողությունից: ճկունությունից. համառությունից նաեւ ուժ է։ Այս առումով նկատի ունենք հւստկապես Քաղաքակառնությունը արտաքին, միջազգայինքաղաթականությունը:Հ.Մորգենթաուն նշում է. որ ուժը

միջազգայինթաղաքականության բազիսային տարրն

է: Առանց բավարար ուժի, տվյալ երկիրը չի կարող գոյություն ունենալ. չի կւսրող այս անհանգիստաշհասնել իր նպատակներին: ՈՒժըբարդ կառուցվածքային հասկացութ» խարհում յուն Լ. այն սոսկ ռազմականկատեգորիա չէ. որն ունի յուրահատուկ դրսեւորում: Ուժը տվյալ երկրի ընդհանուր ընդունակությունն է՝ հասնելու իր նճպատակներին։ ՈՒԺ)ներառումէ ռազմական.տնտեսական. քաղաքական. սոցիալ -հոգեբանական բազմաթիվ գործոններ: Ուժը շատ դժվար է չափել: ԱՄՆ-ի ԿՎՀ-ն, նախկին ԽՍ3ՅՄ ՊԱԿ-ը միլիոններ էին ծախսում միմյանց ուժը որոշելու համար: Ուժի մի քանի տարրեր, երկրի աչխարհագրությունը. բնական ռեսուրսները, պաշարները. բնակչությունը. տնտեսությունը կարելի է չափել եւ հաշվել: Սակայն առավել կարեւոր գործոնները՝երկրի ռազմականու հոգեբանականվիճակը, քաղաքական համակարգիսոցիալական որակը, առանցքային, ազգային. պետական հիմնահարցերինկատմամբմարդկանցվերաբերմունքը հնարավոր չէ իմանալ: Եվ դա այնքան ժամանակ,մինչեւ տվյալ երկիրը ներքաշվի կամ մասնակցի պատերազմին,որի ժամանակկորուստների գնով կարելի է ապացույց ստանալ տվյալ երկրի ռեալ քաղաքականության. նրա ուժի մասին։ Այսպիսով. քաղաքականությունը բարդ, շարժուն, սահող երեւույթ է, որտեղ հաշտության պայմանագրեր չկան. այլ կան միայն ժամանակավորզինադադարներ։ Իմանալովայս բոլորը, մենք մեր բանականության առջեւ բացում ենք քաղաթական կյանքի հարստությունները, բարդությունը եւ դրամատիզմը:

1.2. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԾԱԳՈՒՄԸ.

ԲՆՈՐՈՇ

ԳԾԵՐԸ

Հասարակության քաղաքական համակարգը.քաղաքական իշխանությունը, քաղաթական հաստատությունները. բուն թաղաքականությունն ուսումնասիրող գիտությունն անգլոլեզու երկրներում կոչվում է ՔօՄԱՇՅ| Տօ6ՈՏ6՝ քաղաքական իսկ մի շարք եվրոպական եւ ԱՊՀ երկրներում՝ Պոլիտոլոգիահուն. գիտություն, Քօ/Տտ քաղաք, պետություն եւ էօցօՏ:- ուսմունք. միտք. բանականություն: Ինչվես ծագումնաբանական,այնպես էլ կիրառականաոումով, քաղաքագիտութ» յունը հահարվելէ ուսմունք. գիտություն. արվեստ՝ պետության եւ հասարակության գործերի կառավարմանմւսսին: Բաղաթագիտությունն իր ծագումով սերվում է մի թանի տեսություններից:Դա նախ թաղաքական փիլիսոփայությունն է. որ դեռ հին ժամանակներիցհարց բարձրացրեց այն մասին.թե ի՞նչն է ընկւսծ հասարակությանգոյության հիմքում. ինչես են կարգավորվում մարդկային հւսրաբերությունները: Այս հարցերի պատասխանը քաղաքական գիտությանը մշակված չափորոշիչ մոտեցում հաղորդեց բարդյական բարձր արժեքներիտեսանկյունից: Սյուսրըուտուվիական ուսմունքներն էին, որոնք խորացրին քաղաքական գիտությամբ զբաղվող մարդկւսնց հայացքները՝ազատության. արդարության եւ իդելական հասարակության մասին. եւ հիմքեր ստեղծեցին հասարակության աւվագա քաղաքական զարգացումը կանխատեսելու համար:

-

-

։

էլ մեկն

Քաղաքական գիտության առաջացմանմլուս տեսական հիմքերից

իրավագիտությունն է, հատկւսպես պետականագիտությունը.որը թաղաթագիտությանը հնարավորություն տվեց կառավարությանբազիսային հաստատությունները վերլուծել որպես Սահմանադրությանեւ այլ իրավական նորմերի միջոցով մարդկանց փոխհարաբերությունները կարգավորող հաստատությունների:

զարգացել սկսած գիտությունըձեւավորվել Վերջապեսբաղաթական թիավելու ժամանակներից.քաղաքականռեւս: հարւսբերությունների փորձային եւ հիմք հանդիսացան հոգեբանականհետազոտություններիշնորհիվ. որոնք թյան համար: օբյեկտիվ երեւույթների քաղաքական Բացի վերը նշված տեսական. գւսղափարական հիմքերից.քաղաքական գիձեւավորմանընպաստել են նաեւ մի քանի այլ գորտության մասնագիտական գիտակլանիմացության.պետության կողծոններ։ Առաջին.քաղաքականության հասարակականպահանջն էր: Երկրորդ. կազմակերպման մից նրա ռացիոնալ զւսրգացումը.կապված քաղաքականության հետազուռության նոր ուղղությունների մասին գիտելիքներիշերտավորման. առաջագման,փիլիսոփայությանեւ էմպիրիկգիտությունների առարկայւսկան եւ ֆունկցիոնալ սահմանազատման գործընթացի հետ: Երրորդ. քաղաքազիտության ձեւավորմանընպաստել է աշխարհի եւ հասարակության գիտական ճանաչման ընդհանուր գործընթացը, բնափիլիսոփայության տրոհումը. բնական գիտություններիառաջացումը:Այդ գործընթացն ավելի արագացւավ՝կապեւ իշխանությանմասինփիլիսուիայականգիված մարդու. քաղաքականության տության շերտավորման.սոցիալական գիտությունների բուռն զարգացման է

եւ

Ն.Մա-

վերլուծու

քաղաքական. գիտելիքների բուն

հետ:

Վերջաւպես.թաղաքականգիտության ձեւավորմանընպաստել են գրւսկան. որոնք ապացույց են. որ քաղաթագեղարվեստականստեղծագործությունները. կան գիտության ծագումըոչ միայնգիտական.թաղաքական,այլեւ մշակութային երեւույթ է': Բավականին դժվար է ընթացել քաղաքագիտությանեւ պետականագիտութ»յան առարկայականու ֆունկցիոնալ սահմանազատմանգործընթացը: Սինչե' գիտությունը 20-րդ դարի 20-30-ականներըքաղաքականությունը, քաղաքական էր ուսմունք մասին՝ պետականապետության ավանդականձեւով համարվում հետո քաղաքագիտություննանգիտություն: Միայն 2-րդ համաշխարհայինից եւ դարձավինքնուրույն առարկա. հստակոջատվեցպետականագիտությունից րեն սահմանազատվեց նրա գործողության առարլլայական բնագավառը. հւսս: տատվեց քաղաքագիտության եւ մյուս հարակիցԳիտությունների փոխհւսրւբերությունների դաշտը: Ինչպես տեսնում ենք՝ պաւոմականորենայնպես է ստաց:

վել, որ քաղաքագիտությունը ծագել եւ զարգացել է հասարակական մյուս գիտությունների, հատկապեսպետականագիտության ընդերքում:Եթե այդ երեւույթը նախկինում դրական դեր է խաղացել այն տեսակետից, որ քւսղաքագիստական մի շարթ հարցերի մշակմամբզբաղվել են սպրոֆեսիոնալները բավական մշակվածգիտություններիխաչմերուկում.ապա այսօր այդ ուղին ոչ միայն ան» արդի բավարարէ, այլեւ վնասակար:Բանն այն է, որ գիտության զարգացման եւ շերտավորման փուլում տեղի է ունենենում նրւս ինտեգրացման գործընթացը: Ուստիքաղաքական բարդ իրադարձությունների արդյունավետհետւասզոտության համար անխուսափելի է տվյալ գիտության հւսրակից ճյուղերի համւսզործակցությունը:Միաժամանակհետազոտվող երեւույթին ճիշտ ախտորոշումտալու համար ւպետքԼ որոշակիորեն սահմանազատել գիտության այդ ճյուղերի առարկայական, ֆունկցիոնալ եւ կատեգորիալապարատը: Այսօր նախկին սոցլագերի եւ ԱՊՀ երկրներում գիտական վիճւարբանություն-

Լ. ՏԵՍ՝

-Ոօ/սՈօ/0807,ՖԽԱՍՈ0ՈՓԾԱՎՓՇԿԱԱ«2060օքե. ե,

քննարկումներեն գնում քաղաքագիտության առարկայիսահմանման եւ Այդ վիճաբանությունները են մասամբպայմանավորված շրջանակների ձուրջ: նրանով. որ այդ առարկան նորէ սկսվել դասավանդվել.եւ վերջռականապես չի ավարտվել նրա ձեւավորմանգործընթացը: Նման բանավեճերը շատ դեպքերում ոչ այնքան գիտական, որթան ակադեմիական ձանձրալիբնույթ են կրում։ եւ ընթերցողի միտքը.նշենք. որ որպեսզի չծանրաբեռնենք մեր ասելիթը Ուստի. այդ նյութերին կւսրելի է ծանոթանալ գրականությունից':.Այստեղնշենք. որ դասագրթում հիմնականում ընդգրկվել են քաղաքագիտական այն հիմնահարցերը. են դեռեւս 1948թ. ՄԱԿ-իկրթության. գիտության եւ մշակույորոնք հաստատվել իի (ՅՈՒՆԵՍԿՈ)հանձնաժողովիմի խումբ փորձագետներիկողմից: Այդ հիմնահարցերը բաժանվումեն չորս խմբի. 1. քաղաքական տեսություն, 2. քաղաքական հաստատությունների.իշխանության գործունեություն. 3. տարբեր քաղաքական ուժերի. կուսակցությունների,ընտրությունների վերլուծություն. 4. արտաքին քաղաքականություն եւ միջազգայինկազմակերպությունների գործունեության հետազոտություն: հետաաճախ հարց է ծագում. թե արդյոք վերը թվարկվածհիմնահարցերի զուռությունը, քաղաքականությունը կարելի՞ է համարելգիտություն.թե՞ոչ: Թող հարցադրումըզարմանքկամ տարակուսանքչառաջացնի: Նման հարցադրումներ եւ գիտականբանավեճերեղել են եւ այժմ էլ կան ոչ միայնհումանիտար,այլեւ որոշ բնական գիտությունների բնագավառում:Հարցը հետեւյալն է. ի՞նչ ենք հասկանում գիտություն ասելով: Այն ծագել է ֆրանսերեն տ6Շ/թոօօ բառից, որը նշանակումէ գիտելիք. գիտելիքներ: Դա մարդկայինգործունեության բնագավառ է. որի հիմնականխնդիրը իրականությանմասինօբյեկտիվ ինֆորմացիա տալն է. գիտելիքների մշակումն ու տեսական սիստեմավորումն է, նպատակը իրականության ու երեւույթների բացատրությունն ու կանխազուշակումն է: շրջանում բնական այնպիսի գիտություններ, ինչպիսիք են ֆիզիՍկզբնական կան եւ քիմիան,որոնք հենվումեն չափումներիեւ մաթեմատիկական հաշվում» ների վրա. ներառեցինայդ հասկացությանամբողջբովանդակությունը:Մինչղեռ քաղաքականության մեծ բնագավառներըչափումներիչեն ենթարկվում: Օրինակ.ինչու՞ եւ ինչպե՞սեն ընդունվումքաղաքականորոշումները,ինչու՞թաղաքացիները ենթարկվումկամ երբեմն էլ չեն ենթարկվում այդ որոշումներին: Բացի դրանից. բազմաթիվ որոշումներ, նույնիսկ դեմոկրատականռեժիմիպայմաններում. ընդունվում են գաղտնի: Սենք չենք կարող ստույգ իմանալ. թե ինչպես են որոչումներն ընդունվում Սպիտակ տանը. Ելիսեյան պալատո ւմ կւսմ Կրեմլում:Սւս նշանակու՞մէ. ւսրդյոթ. որ քաղաքագիտությունըչի կարող նմանվել բնականգիտություններին.գիտության կարգավիճակունենալ: Նրա այն մասը. որտեղ կարող ենք ստանալ թվեր. հստակ քանակական տվյալներ. օրինակ, հասարակականկարծիք. ընտրությունների արդյունքների եւ այլ հարցերի վերաբերյալ. իրոք. կարող է նմանվելբնականգիտություններին: Նման հարցերով զբաղվող գիտնականներըորոշ ներդրումունեն գիտության մեջ:Միաժամանակ, թաղաթազետգիտնականըկարող է հավաքել ոչ միայն քանակականտվյալներ. որն ավելի հեշտ է. այլեւ արձանագրել.հաստատելկայուն երեւույթներ: Օրինակ.ինչպե՞սէ կառավարությունըուզում ամրապնդելիր լեգիտիմությունը", ներ

1993, էջ 266-270

եւ

Ոօ6Ա010էԱ2, ՏԵես՝

հ" ՃՇ"ԱԱԱ,

Ցու, ոօՓքացտմ

Է/0Կ840ռ ՈԾ2ԱՊԱԿՓՔՇԿԽՕՄ

Խօկու, Խ, 1994 էք

ՕԼՈԵՑԽ

ՈՅՈԱՌՑ104ԱԱ,

66806.

Ռւծճած,

Լ 26-64

ոո. 320:0Թ60.

1994 էջ 79

են թեկնածուները ընտրություննեեղանակներուլ| ի'0չ մեթոդներով ն. խմբավորումինչպեսեն ձեւավորվումքաղաքական են տալիս. որ գ ույց եւ այլն: Այս վերլուծությունները կուսակցությունները են իրենց ունեցել նման նախատիերեւույթներն հենց այնպեսչի լինում,որ կատարել.այն դառնում էը նդհանրացում հետազոտողը սկսում Հետո. երբ պերը: որը շատ դեպքերում " վերածվումէ տեսության. » ն. օրենք: են գիտելիքներ.որոնք Լլ մասին կուտակվում որպեսկւսնոն.գիՎերջաւվես. կազմումեն տվյւսլ գիտությանբնագիրիմաստը: ընկերութ: ա ) գիտական են տարրերը. տությանմեջ առանձնացվում հետեւյալ

խումհաղթանակի,

կյանքի վերլուծությունը սկսեցին իրականացնել բազմապլանային,սոցիալական գործընթացներիհետ փոխկա ԻՑԻ նական քաղ

վարքագ ոիհոգեբա Վար Սոռիվների տեսանկյունով: քագ ծայինենրը՝ րի Ք:գիտությո սահմանափակումի Կա այլեւ բաղաքական մշակման.

ու

ները ոչինչ .

,

կարող համարել Լոր Նանամոր քաղաքականության )կսպես.

մի կամ մեկ գի ավատը առարկայի. գի:

Ա բացահայտելու Աոող յում, Խն որոնք ավալ կոչված-են ենր ւթյուններ, մանի որի օգնությամբ գործիքավորում. դ) մեթոդաբանական ։

։

անդմանբ.

այդ

տության էությունը,

Ըստ էության. թաավելանումէ գիտելիքներիքանակը տվյալ բնագավառում: բոլոր է գիտուբյան նչված իր մեջ ընդգրկում վերը

՝

ազլստեգինմետաֆիզիկական այն հասնել օբյեկտիվ գիտականարդյունքի

|

.

վրա հիմնվածայնպիսիախտորոշումների

որոնք ն որոնք հն հնարավորությու ազատվելու սոցիալականմի շարք հիվանդություններից։ Նրանք քաղաոա «բնական մարդու» փիլիսոփայական ղաթակա առջեւ խնդիր դրվեց քաղաքական «

մտան

երն րակազգրեցին Բնու Լաթար իերեւույթնե Ը նրանց ամբ Հանոաան բանական տեմու յունը ջովին տեսություն գրում դւսռնում Կ մաղաթական գիտությունը. Դա է խանա ոմա գիտության՝ հեխանության մասին: գիտություն թյան կամքի մեջ նրառացիոնալ համաձայնվածության կյան

է

ությա

ա

հե

Քետլին.

է հւսսարա-

-

եւ հասարակության իրական թ) ո': մասին նման սահմանումը սահմի պահ կարող է թվալ. որ բաղաթականգիտության է հետազոտություններիշրջանակները:նն

տարրերը: մա է վերլուռության էրեք մանափակում բաղաբագիտական եզրում Ա Ամրան սինթեզում թաո)/մմակարդակ. արժեքային ք է հասարա կամ չ բե Նո որը Գ ոությունների համակարգ քաղաքական ւթյան փիլիսոփայություն կարդակ. ինտեգրում կազմավորման համակարգի է ւ ղաթականկյանքը այս կամ այն չափով ուսումնասիրող որը Որոշում քաղաքական կաները քական տեսություն, եւ քաղաքական սոցիոլոգիան.որը է հստակեցվի նրա հետազոտությանբուն օբյեկտը: ի րոական ս կզբունքները. պետք հիմնական գործառնության համապատասխաձեւավորման գործառնության հշխանությունն սկիզբ,ոնթացթ Լ՝ որպեսքաղաքականության ստուգումէ համակարգի եւ նպատակ մի Բանն Քաղաքագիտությունը օբյեկտիվ հիմնավորված եւ նությունը չափորոշիչտեսություններին': այն է, որ երբ քաղաքական արժեքավոր գիտելիքն առաջինհերթինփոփոէ ղաքագիտությունն

ոցպ'"

ություն

հլ

առա

'

՝

ա

ու

է մեկուրիշ տեսություն.ապա տեսությանփոխարինում

մակարդակում, Մ ներ: այխինքը,

արժեքային կատարվում իրենց հերքի «Վ Այդ փոփոխություններն բնագավառում: փիլիսոփայության տեսությանվրա. միջուկիքաղաքական գործումեն բուն քաղաքագիտության են խություններ

բ են թակ Ա սպ Խն ունինի Քաղաքագիտության հեճազո բար է. նպատակը Կարի գլխավոր գրում մասին.Գիտության աւգավացում աթի խոմԽն ականու նը նկատի ունենք թե

'

ն

ության

ո

Խանինրն

մ

««Երբ

տազոտումն

կառուցվա

գի: ապա Լասսուէլը. ամերիկյանականավորքաղաքագետ քաղաքազետներ համալսարանի տություն իշխանությանմասին»»':Չիկագոյի վար: են Հ.Լասսուէլը. Ջ.Քետլին, որոնք հայտնի իբրեւ իշխանության Չ.Սերիամը. ունեն համաչխարհւասյին մեծ ներդրում հիմնադիրներ, քագծային կոնցեպցիայի քաղաթակամեջ: Նրանք քննւսդատեցին մտքիզագացման քաղաքագիտական :

է

-

մասին վերու աղրեցին փիլիսոփայաման նության աբստրակտ Բոր գի. ար քական Եա րային հաա ։

Բարոյազա

ջ

յ

:

9ր

ա ց թաղ ության ծրագիր,որը էապես լայնացրեց ու հար կան քաղաքական Նրանք եւ մեթոդոլոգիան: տության հետազոտության դաշտը

Ցա

1.

Լեգիտիմություն -/6ց/էոս

3.

-

համամայնօրենքի օրինական.

ՕՇԽ0ՅԵ Ո0տաԱզ4Հճօկ Իճկոն, հ,

ԸԳԽԱԼՈՓԾՅԿ,

/1 ոօ ոօ օ1օՀԱԱ, ՏԵՍ` //օիվսս տ.1, 1Չ2տս:, 1771 էջ 38

2. Տես`

ԸԱայեմց

4. ՏԷՍ՝ ԸՕպսցոծոօՈԳՂԱՊԱԿՑՇԿԱՑ

։

Խզլոս,

ո.

3 1271 էք 66

1270, էք Ժ

տալիս թաղաքական իրականությանմասին.նպաստում քաղաքական գործողությանարդյունավետությանբարձրացմանը: Նրա կողմիցհետազոտվողհարգերը ոչ թե վերացականու սոսկ տեսականբնույթ են կրում, այլ թե իրենց արմատներովեւ թե անմիջականորեն կապված են սոցիալական պրակտիկայի է

հետաի որոնք Գ ը որոշակիրորենառնչվում պետաԼՐ արը: կան իշխանության,պետականիշխանական Քաղա» քաղաքագիտության

զոտվու

կողմից,

,

են

հետ: հարաբերությունների

երեւույթն է. չափանիշը. որի շնորքականիշխանություննայն առանձնահատուկ հիվ քաղաքագիտությունըդառնումէ ինքնուրույն գիտություն: ե երբ լ իբրեւ գիտություն Քաղաքագիտությունը թյուս դ դառնում է անիմաստ, ե նի Նա ռեալ ր կյանքից.կյանքըկարգավորո յ

կտրվու

Ք արո մ ՍԱ արաերություն կամ իասում կան բիա Աա րապետա կ որալՆաի դեմկրատ էհատուկ էարժեքների Աե ելտ վրա: հենվում մակարգի տար. րությունը գիտությունը քաղաքականկոնկրետ մա

հա

ատո

բերել քաղաքականիրականությանմասին

գործողության պլան չի գործողությունից: քաղաքական Քաղաքագիտությունը

կազմում.դա քաղաքականկուսակգությունների.հւսստատություններիեւ այլ սուբյեկտներիխնդիրնէ, սակայն նա կարող է նպաստել այդ պլաններիարդյունավետ իրականացմանը: Յուրաքանչյուրերկրումքաղաքագիտությունըկապվածէ ազգայինառանձՍՏ

Ֆես

"

"8ոցչու՛,

՛

Լ

հռցոօ, 1787, էջ 98

ն շատ տվյալներ իրական են նրւս հետազոտության մով մենք չունենք քաղաքական հեւռազոենք առաջատեի.կոմպյուտերային չունենքլրատվական, լ

հետ. եւ

նահատկությունների

ետ եւապես տվյալ ո թատեխնիկական միայն բազա վոր :

երկրներից: հետազոտությանճյուղավորվածհասմահետազոտման Եր վարքագծի մարդկանց Բաթ կարծիքի ալական պրակտիկան ք աղաքական դեպքերում ախի բոլորի պատճառով անորոշության հայտնվում տեղերում տեսությունից ինչ-որ արա անցնում ուսուցումը դրվի քաղաքագիտության Նբարձում ենք՝ ժամանակն մեջ: ե հագեցված: րակաաԱա այանակակից տեխնիկայով հւսսկաբացարձակապես

գործընթացների

ն

իա

ս

մ

եւ

է

ինս-

շատ

է

անհ.

է, որ

ն հետազոտություններ

Ն

կատեգորիաներ մի օգտագործում րաղաքագիտությունն քաղաքականհամակարգ. իշխանություն. ություններ. օրինակք̀աղաքական

ի

է

եւ

շարք

աղաքական աղաքական անե հնարավորություննեկատարելագործման մեխանիզմի րրական կառավարման բովանդակություկառուցվածքն արտահայտում քաղաքագիտության րը: ը: նրա օբյեկտի կառուցվածքիտակ հասկանում քաղաքականկուլտուրա, քաղաքականլիդեր. գործունեություն. եւ այլն: Այդ սոցիալիզացիա կատեգոգործընթաց.քաղաքական տարբեր կողմերը`պեիշխանության ազահայտում են քաղաքական ու

են

(իչ ենք ապահովում որոնք կապերի ամբողջությունը. գործունեությունը:Ինչպես յուրաքանչյուր գիտութ»

Եկայուն խանության) տարբերի Քաղաքագիտության

տերմիններթե օգտազործումմի այնես էլ աղաքագիտությունն իմփիչօրինակ. փոխառնված. հարակից գիտություններից էլեկտորատ լեգիտիմություն. ի նստիտուտ. սիստեմ. կոնսենաում, իմիջ մենտ ընդունված.սակայն մեր բնական միջազգայնորեն միասնությունն

են նրա

երն

սեփական

եւ

ու

է

շարք

թե

եւ

գործընթացը այլն: նման'

է,

բոլոր տերմինները նկատվումէ շտապողւսկանություն՝ հանրապետությունում հանգեցնումէ պարզապես դեպքերում

հայեցի դարձնելուառումով. որը շատ տեսա» եւ թե բովանդակության թե ծագումնաբանական սխալ թարգմանության ՈՍ ու բովանդա կառուցվածքն

Ա ակվե հարորդ լայմ առումով քաղաքագիտությումը

.

-

գիտութկոնկավելի մասին. իսկ յուն է քաղաքականռեալության քաղաքականության է նյու Ջերսի համալ: տրված որ սահմանումը, ենթ այն րեւտ, հստակ. ընդունում

Այսպիսովկարող ենք նչել,

որ

է. գիտությունը կողմից:««ՔԼալաքական գիտնականների սարանի լտեսություն մա. եւ իշխանությանհամար մղվող պայքարի

գիտություն մին»: Է

4.3.

մրցակցության

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆՀԱՐԱԿԻՑ ԲԱՂԱԴՐԱՄԱՍԵՐԸ

ամբողջաառարկայիմասին մեր սպատկերացումներն Քաղաքագիտության փիլիսո. քաղաքական կան չեն լինի, եթե համառոտակիորենչպաարզաբանենք դերը ել հոգեբանության փայության,քաղաքական նջ: վերլուծության քաղաքականգործընթացների Քաղաքականփիլիսոփայությունը ծագելէ հնագույն ժամանակներիցիբրեւ

անան սոցիոլոգիայի

1.Տես՝ Ք6//1681

56/6Ո6Շ6:

/4ո

199 է.

1ՈՒՒԵԺԱՇԱօՈ

Խ/Քա 67/56).

էք 2

ընդհանուր փիլիսոփայության կարեւոր բնագավառներից մեկը: Նրա հետազոհիմնականբնագավառնեն եղել մարդու եւ աշխարհի, արդարության

հ

Իան դեով Անակեին հասակն ավանդույթներ է նության ընդհանուր սկզբունքները. քաղաքական սիրում

'

թ-

քաղաքակա-

ամբողջ համաարժեքների

կարգը. քաղաքականկեցության եւ քաղաքական գիտակցությանփոխհարաբերությունները: Քաղաքական կեցությունն իբրեւ քաղաքականհարաբերություն-

մեջ իրխտացված արտահա

թերի Աման

է

քաղաքական համակարգի գործառնությամբ: Քաղաքական համակարԳը որոշում է քաղաքականգիտակցությանձեւերը եւ եղանակները.ներգործում է առարկաներիեւ երեւույթների քաղաքականիմաստավորման, բուն քաղաթագտնում

աաա ղության արազմում էԱ րն գիգա ա ոակոթ Մեջ

կւսն բնույթի վրա: Քաղաքական գիտակցությանեւ մտածողութէ յան բովանդակությունըդրսեւորվում քաղաքականգործունեության ձեւով. :

գողությունը: մակարդ

ԱԱ

իսկ քաղաքական կեցությամբ

Քաղաքական գիտակցությունը ունի դրսեւորմանմի թանի պետակւան.բյուրոկրատականկամ էլիտար. որտեղ ընդունվում են կարեւոր թա-

կային Ան

որը մաղարական դիմանա ունը

|

,

ԻՆ Հասարազության ազգային Պու ենխանա խանարամ աժաաիիւչն Աթական Ք աան ման ի սց: միանաուծ ե թ վեր` դառնա ուժ րոչիչ ԵՑԱԱածն րիկող նրանց րականություն Ինչպետ նչեւ դառնան մից ա)

ա

լրատվականմիջոցների,հատկապեսհեռուստա-

'

ունի քաղաքականարժեքներիերեքխումբ. մեջ գոյություն եւ անկախություն.բ) բարեկեցություն եւ տնտե-

րե

ւ

։

,

:

փաբություննուսումնասիրումէ արժեքներիհամակարգըընդհանուրփիլիմո,

էունենում իր ազգեգությունն ոխություններ, աքա անմիջապես այն քաղա իրդթ եւպրակտիկայի փիհոփայու կան տեսության վրա: քաղաքական իասում էության բաժանվում մի կայալլան բնագավառը վեր, երկու մասի քաղաքականություն իր րա լուծության ենթարկվում հատկանիշ -

է

ըստ

է

բոլոր

տարածությանեւ ժամանակիփոխէությունը, քաղաքական փիլիսոփայական իսկ մյուսում՝կոնկրետբարոյականգնահատական հարաբերությունները, է տրվում քաղաքականգործունեության նպատակներիմիջոցներիեւ մեթոդների եւ իշխանությունների գործունեությանլեգիընտրությանը,քաղաքականության են քաղաքականփիլիսոփայության երկու տիմուրյանը:Այսպիսով,ձեւավորվում ճանաչոդականեւ անալիտիկֆուկցիաները:Սակայն,ինչպեսցանկացածփիլիսոփայություն,քաղաքականփիլիսոփայությունըեւս հետազոտումէ միայնհա» մընդհանուր,վերացականեւ իդեալականսկզբունքներ, որոնց համապատասխան գործառնումէ քաղաքականությունը: ենթարկում Այսպիսով. քաղաքական փիլիսոփայությունը վերլուծության ,

է

քաղաթականության եւ իշխանության սոցիալական իմաստը, նրանց համընդհանուր հատկանիշների փիլիսոփայական ասպեկտները. հանդիսանումէ քա47

ղաքականվերլուծության բաղկացուցիչ մասը եւ մեթոդաբանականհիթը սո Քաղաքականվերլուծության հաջորդ. բաղկացուցիչ մասը քաղաթական

Ա

ընՏի, իր Ա կապված ականների" ոովել Այա րւ ր Արարա

-

-50-ականներ ապված ընդհանուր -րդ դար պես ձեւավորվել ոցի ոլոգիայի եւ քաղաքագիտությանզարգացմանհետ: Սակայն քաղաքակարության սոցիոլոգիական

առաջատար

քաղաքագետներ

Սաքիավելին,

Սոնտեսքյոն.

Թոքվիլը,

Հոնտը

Մարքսը. Վեբերը եւ ժամանակակիցշատ քաղաքս: -Սիմոնը,Դրույթհեյմը. գետներ:Գոյություն ունի քաղաքական սոցիոլոգիայի բնորոշմաներկու մոտե. ցում՝ նկարագրականեւ չափորոշիչ: Առաջին մոտեցմանդեպքում քաղաքակա նությունը դիտվում է իբրեւ սոցիալական կյանքի փաստ. իսկ քաղաքական աէ ցիոլոգիան որպես արժեքային չեզոք զիտություն, որի արդյունքները կարող են օգտագործել քաղաքականության բոլոր սուբյեկտները՝ անկախ նրանց սոցի ալական ու քաղաքական շահերից եւ հայացքներից: Քաղաքականսոցիոլոգիայի նման ըմբռնումըենթադրումէ քսղաքագետների կողմից քաղաքականության ջանադիր դիահերձում,փաստ. որ նրանց ոչ ուրա խություն, ոչ էլ ղառնություն է պատճառում:Չափորոշիչմոտեցմանդեպքումթա» ղաքականությունը վերլուծվում է որոշակի սոցիալական, քաղաքական եւ աչ խարհայացքային արժեքների տեսանկյունից: Ամերիկյանհայտնի սոցիոլոգ եւ քաղաքագետԼիփսեթի կարծիքով ինչպես քաղաքական գիտությունը, այնպես էլ քաղաքականսոցիոլոգիան ուսումնասիրումեն հասարակության մեջ իշխա. հարցերը: Սակայն ի տարբերուբնությունների բաժանմանեւ իրականացման յուն քաղաքական գիտության, որը սկսում է պետությունից եւ հասարակության վրա նրա ներգործությունից. քաղաքական սոցիոլոգիան սկսում է հասարակությունից եւ պետության վրա ներգործությանուսումնասիրությունից': «Քադաթական սոցիոլոգիատերմինը. գրում է նա. սոցիոլոգիայումեւ քաղաքական գիտության մեջ ճանաչում է գտել իբրեւ դատրիկճյուղ. որը ընղգրկումէ ալդ գիտությունների ընդհանուրբնագավառը': Արմեւմտյւսնհասարակագիտության մեջ քաղաքականսոցիոլոգիայի օբյեկտը համարվումեն քաղաքականությանսոցիալականգործոնները. որոնք զան: եւ սոցիալական ենթահամակարգերի վում են հասարակության քաղաքական փոխգործունեության սահմանամերձբնւսգավառում:Անգլիականքաղաքագետ Բոտտոմորիկարծիքով.քաղաքականսոցիոլոգիայիհետագոտությանօբյեկտը իշխանությունն է իր սոցիալական ենթատեքստի մեջ: Ֆրանսիականհեւլինակ Մ.Դյուվերժեիկարծիքով. քաղաքական գիտությունը եւ քաղաքական սոցիոլոգիան նույնացնելը սխալ է. միեւնույն օբյեկտի հետազոտության ժամանակ կան հարցերի մի խումբ, օրինակ, սոցիալակւսն խումբ. կոլեկտիվ կամ ներկւսյացուցչական համաձայնության ձեւերն ու եղանակները. որոնք մտնում են քսվաթական սոցիոլոգիայի բնագավառը. իսկ կառավարողների միջեւ եղած հարաբերությունները. հարկադրանթի միջոցներըեւ որոշումներիընդունմանգործրնթացը, քաղաքական գիտության խնդիրները են: Քաղաքականսոցիոլոգիայի հետազոտության մի շարք մեթոդներ եւ եղանակներ օգտագործվում են նաեւ քաղաքական տեսության կողմից: Բացահա)տելով սոցիալ-քաղաքւսկանիրադրությանզարզացմանմիտումները. քաղաթաՍեն

-

-

ցույց է տալիս քաղաքթականության սուբյեկտների կողմից ընդունվող որոշումների սահմանը եւ միաժամանակ ընդգծում նրա պատւասխաօատվության չափը: Սեծ է թաղաքական սոցիոլոգիա յի դերը հասարակական կարծիքի. մարդկանց գործունեության ուսումնասիրությւսն մեջ: Այն չպետք է ընկնի հւսսարակական կարծիքի իշխանության տակ. որի դեպքում կարող է կորցնել հետազոտության իր օբյեկտը եւ գրկվել քւսղաքական համաձայնութէ ժամանակին ինյան ֆուկցիայից։ Քաղաքական սոցիոլոգիան ոչ միայն ֆորմացիա տա այս կամ այն քաղաքական գործիչի կամ հաստատության հանրաճանաչության մասին. սյլ ձեւավորի փոխադարձ հանդուրժողականության

կան սոցիոլոգիան

պետք

մթնոլորտ. ինֆորմացիա տա քաղաքական ռեալության մասին. ցույց տա. որ քաղաքական մասնակցությունըոչ թե ձեւականություն է. այլ քաղաքացիական քաղաքականկյանքի բարդացումըզգալիանհրաժեշտություն: ժամանակակից որեն նպաստել է քաղաքականսոցիոլոգիայի եւ քաղաքագիտությանփոխներբափանցմանգործընթացին. որը պայմանավորվածէ փորձային հետազոտությունների դերի աճով: Սակայն. չնայած հետազոտության օբյեկտի եւ մեթոդների տեսակետից այդ զիտությունները իրարից քիչ են տարբերվում, սակայն սկզբունքորեն մնում են տարբեր օբյեկտների ճանաչողության եւ մեկնաբանության տեսակետից: Քաղաքականգիտության միջուկը քաղաքական տեսությունն է որը) ուսումնասիրում է քաղաքականությունը որպես գործընթաց եւ որոշակի

նպատակի իրականացում:

Քաղաքականսոցիոլոգիւսն շեշտը դնում է քաղաքական գործընթացիսոցիալական կողմի վրա, եւ եթե քաղաքագետիուշադրության կենտրոնումթաղաքական գործընթացի արդյունավետությունն է, ապա սոցիոլոգի ուշադրության կենտրոնումմարդն է՝ քաղաքականությանմեջ: սոցիոլոգիան տարբերվումեն նաեւ Քաղաքագիտությունըեւ քաղաքական ինչպես իրենց խնդիրներով.ւսյնպես էլ դեպի հետազոտությանօբյեկտն ունելրացնելով միմյանց:Օրինակ.վերցնենք ցած իրենց մոտեցումով. միաժամանակ քաղաքական կուսակցություններիտեսության այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են քաղաթականկուսակցություն հասկացությունը, նրա տեղը եւ դերը թաղաքական համակարգում.ֆունկցիաները. քաղաքական կուսակցությունների սակցականհամւսկարգերիտիպոլոգիան հանդիսանումեն քաղաքագիտության

եւ`կու-

հետազոտությւսն խնդիրները: Իսկ քաղաքական կուսակցությունների սոցիալական բազայի. սոցիալական կառուցվածքի, նրանց էլեկտորատի' սոցիալական բնութագրությունը մտնում է քաղաքական սոցիոլոգիայի խնդիրներիմեջ: Հետեւաբար, անհրաժեշտ է այդ առարկաների փոխհարաբերությունները քննարկել պրոֆեսիոնալ մակարդակով.որպեսզի չխախտվեն նրանց առարկայականդաշ-

ֆունկցիաները եւ փոխհարաբերությունները: Այդպիսով. քաղաքականսոցիոլոգիան որպես քաղաքագիտություն.քաղաքական վերլուծության հւսրակից բաղադրամաս.ուսումնասիրումէ հասարակության մեջ տեղի ունեցող սոցիւսլ-քաղաքականիրադարձությունները,առանց որի թաղաթական տեսությունը զուրկ կլինի հետագոտության իր սոցիալական հիմթից: խորապեսհասկանաՔաղաքական հարւաբերությունների բարդ համակւարգը լու համար կարեւոր նշանակություն ունի քաղաքական հոգեբանությունը: Նրա հիմնարար հետազոտությունները սկսվել են ԱՍՆ-ում 20-րդ դարի կեսերին. երբ տլ,,

Ը

1. Տես՝

2.

'զՓքԱրԳԵՇՃՉՑՇՕԱԱԶՈՉՀԱՃ,

Մեջբերումըըստ

՛ՎՈօ

Ա3ց«զօտ

ոքօճոտո(ծ. 8,

ՈՓՔՇՈՓԽԹԱՅԻ,

1272, էք

ԽՅՄԾԵՆ, 1221, էբ

ՈՕՈԱՌՕՈՉՀԱՃ",

`

աաա

էլեկտորատ

Հ

/ ատ. 6/6616/

-

(ընտրող

կից ստեղծվեց հոգեբանների.սոգիւսսոցիագիային ամերիկյանհոգեբուժական մի խումբ.որը զբաղվումէ միջազգայինթադաոլոգներիեւ քաղաքագետների 1970 թ. այդ հիմքի վրա քականությանհիմնահարցերիհետազոտությամբ: եւ ինստիտուտ:Իսկ քաղաքականության արտաքին ստեղծվեց հոգեբուժության ստեւլլծվեց 1968 թ. ամերիկյանթաղաքական գիտություններիասոցիացիայում 1979 թ. ստեղծվեց վրա բաժանմունք, բազայի ո րի հ ոգեբանության քաղաքական միջազգայինընկերությունը: Նմանատիպ հասՔաղաքականհոգեբանության ստեղծվեցիննաեւ արեւմտյանմի շարք երկրներում:Այս բոլորը տատություններ

վկայումեն. որ այսօր էականնշանակություն են ստացել նաեւ քաղաքականութհարցերիուսումնասիրությունը:Լույս են տեսել քայլաթակայան հոգեբանական գործոններիվերլուծության մի շարք հետազոտություննության հոգեբանական ներ: Այս առումով ուշադրության ւսրժւսնի է 1986 թ. Մարգարետ Հերմաննի որտեղ հեղինակըընդհանրաց» լույս տեսած մենագրությունը", խմբագրությամբ նում է վերջինշրջանում հոգեբաններիմոտ տեղի ունեցող կարեքաղաքական մեծ մասըեկել.է Դրանքեն՝ առւսջին.հետազոտողների ւոր փոփոխությունները: է պետք կենտրոնացնելթաղաքաոր ուսումնասիրությունները այն համոզման, երեւույթներիփոխգործունեությանվրւս. երկրորդ. հեւտական եւ հոգեբանական զոտություններիօբյեկտը պետք է դառնանհասարակությանուշադրությլանն երրորդ. ավելի շատ ուարժանացածկարեւոր քաղաքականհիմնահարցերը, երեւույթներիքաղաքականեւ շադրությունդարձնելվերլուծվող հոգեբանական վրա, չորրորդ. ոչ միայնպետք է հետւսվոտել քաղասոցիալականենթատեքստի այլեւ փորձել ներգործության քականությանվրա հոգեբանլսկան արդյունքները, գործընթացը: ձեւավորման համոզմունքի հասկանալայս կամայն քաղաքական քաղաքականհոգեբաններըավելի Եվ վերջապես.հինգերորդ.ժամանակակից եւ հետազոտման են համբերւստար դարձելտվյալների հավաքմանմեթոդների պլյուրաոր մեթոդաբանական հանդեպ՝նկատի ունենալով, ընթացակարգի է ժ ամանակակից փուզարգացման լիզմն անխուսափելիերեւույթ տեսության 7: լում հոգեբանական Այսօր շատ կարեւորէ քաղաքականայնպիսիհիմնահարցերի եւ են մի ներթին քաղաքականության արտաքին վերլուծությունը,ինչպիսիք ճգնահարաբերությունների հասարակական շարք կողմերը,ահաբեկչությունը, ժամը. քաղաքացիների անվստահությունը կառավարության նկատմամբ. կոնֆլիկտներըեւ այլն: Ըստ էության,քաղւսքականհարաձգձգվողէթնիկական երեւույթիմասինմենքչենք կարող ամբողջական բերությունների,իշխանության պատկերացումունենալ` առանց ազգայինբնավորության. քաղաթական կուլտուրայի. քաղաքականվարքագծի եւ գիտակցությանձեւավորման.զանգվաեւ պահանջմունքների ծային շարժումների,հասարակականտրամադրության, շահերի հոգեբանականվերլուծության:Եթե քաղաքականփիլիսոփայությունը. հարաբեքաղաթականսոցիոլոգիան.իրավլսգիտությունը,սահմանադրական հետ. ամյա քաշփվումեն քաղաքականության րություններնանմիջականորեն մարդկանցմիջոցով: ղաքականհոգեբանությունը՝ միջնորդավորված՝ հահոգեբանությունը.որպես քաղաքագիտուր)ոսն Այսպիսով.քաղաքական է հետ: թաղաԵթե մեջ նրա սերտ փոխհարաբերության րակից բաղադրամաս, |

քագետին անհրաժեշտ.Է իմանալ. թե հոգեբանական գործոններն ինչ ներգործություն են ունեում մարդկանցքաղաքական վարքագծի ու գործունեության վրա. սպա հոգեբանին ոչ պակաս անհրաժեշտ է իմանալ,թե քաղաքական այնպիսի կատեգորիաներ, ինչպիսիք են քաղաքական համակարգը.իշխանությունը, ռեժիմի ձեւերը. քաղաքական կուլտուրան. կուսակցությունները.ինչպիսի ղերեն խաղում մարդկանցհոգեբանությանձեւավորմանմեջ: Ի տարբերություն վերը շարադրված բաղադրամասերի. քաղաքագիտության առանձնահատկությունն այն է, որ սոցիալականբոլոր երեւույթներըեւ շարժումներըքննարկվումէ քաղաքական համակարգի,քաղաքական իշխանությանհետ հարաբերակցված: Բացիքաղաքականփիլիսոփայությունից,քաղաքական սոցիոլոգիայից,քաղա-

քական հոգեբանությունից.որպես հարակիցբաղադրամասերի, քաղաքագիտությունը լայն կտրվածքով շփվում է պատմության,աշխարհագրության, տնտեսագիտական տեսության,ազգագրության, մարդաբանության, տեսական. մաթեմատիկայի, ֆիզիկայիեւ կենսաբանությանհետ:

1.4. ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

ԵՎ ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

Այսօր աշխարհումզգալիորեն բարձրացել է ձեւական տրամաբանության վրա հիմնված գիտելիքներիդերը: Հանդեսեն եկել մաթեմատիկորեն մտածող քաղաքագետներիմի խումբ,ովքեր ուզումեն ամեն երեւույթ խցկել բանաձեւերի մեջ: Կա նաեւ ավանդական,դասական քաղաքագետների մեծաքանակմի եւ բանակ.ովքեր իրենցհետազոտություններում հենվումեն փորձի,ներշնչման են ինտուիցիայիվրա: Առաջինխմբիներկայացուցիչները ցանկանում անտրամաբանականի տարրը դուրս նետել հետազոտությանբնագավառից, որը, ի դեպ, կիբերնետիկայիմեջ բավական հաջողությունունեցավ: Սակայն քաղաքականության հետազոտություննավելի բարդ, հարուստու բազմաժանր գործընթաց ու բանաձեւը:Միաժամանակ, է, քան տրամաբանությունն ավանդականքաղաքագետներըինչքան էլ ժխտեն առաջինների փաստարկները,չեն կարողհասնել գանկալի արդյունքի՝առանց ճշգրիտգիտություններիմեթոդաբանության: ճիշտը. օգտակարը եւ արդյունավետը փոխկապակցվածություննու փոխլրացումն է: Այս առումով շատ ճիշտ է ֆրանսիացի հայտնի մաթեմատիկոս Ժ.Ադամարի կարծիքը.«Մաթեմատիկական խստապահանջության նպատակնայն է. որպեսզի թույլտվություն տա օրինականացնել ինտուիցիայի նվաճումները,ուրիշ նպատակնրա առջեւ երբեք չիեղել»': այն կարծիքինեն, որ հետազոտություններիժամաԲոլոր քաղաքագետներն նակ պետք է օգտվել կոնկրետսոցիոլոգիականհետազոտությանմեթոդներից, հարցաթերթ (անկետա) փորձաբանության(էքսպերիմենտ), վիճակագրության, մայթայինմեթոդ,լաբորատոր փորձեր,ինչպեսնաեւ մաթեմատիկական մեթոդներ, մոդելավորում.խաղերիեւ որոշումների տեսություն եւ այլն: Քաղաքական են իրերն ու երեաշխատում գործընթացներիպրոֆեսիոնալ հետազոտողներն ւույթները տեսնել այնպես, ինչպես իրենք են ցանկանումտեսնել: Սակայնթաղաքագիտությւսն մեջ դա անհամեմատ ավելի դժվար է. քան աստղերիկամ մոլեկուլների մասին գիտության մեջ: Պատճառն այն է. որ քաղաքականությունը, բացի քանակական չափումներից.ունի մարդկային հոգեբանական դժվար չա՛

Թյ/շհօԵօց).

1. Տես` Բ6ԽԱ68/ Լ ԻԹոոծոո. ՏՃո ԷՐ8Ո61560 2. Տես

է

ՇօուտոքօՈ8Ռ/ՔՈ6Ե/ՏՈՏ ՑՈՎ /88ս65 (Էմ է)/

10556)

-

՝

|966,

ոօԱԱՌԱԿՃՇՐՇՄ

ԱՏՓ«ՈՇոց/, ՕՎՓծքոմ

`

Պ01ԻՅ/0ԱԿՄ,

Ցու

ճն,ԻՒ, 1220, էք 11

/

1 "Սոոճացու«Փեօծ Տես՝ ՈՏո

օոսքառսծ" է. 1970, էջ 313

փումներ կամ պարզապեսչափումների չենթարկվող բնատգավաներ. Յուրաքանչյուր հետազոտող. ընտրելով այս կամ լսյն հարցի ուսումնասիրությունը.ի սկզբանե արդեն ցուցաբերումԼ որոշակի նախասիրություն. երե չասենք՝ շահ: Ուստի ւսնհարժեշտ է. որ հետազոտողը մինչեւ վերջ կշուսդատիիր եզրակացությունը.ւսրժեքայինհակվածությունը հասցնի նվազագույնի. որի համար գիտական հետազոտությունըւվետքէ հիմնվածլինի փաստերովապացուցվածեւ

բաց

ստուգմանհամար:

հետազոտություններիժամանակչպետք Լ ընկնել որեւէ մասՔաղաքական 0ավոր տեսության ազդեցության տակ. այլ նկատի ունենալ. որ ձեր տեսակետի հետ միասին գոյություն ունի նաեւ ուրիշ տեսակետներ:Մ.Վեբերր նշում էր. որ ցանկացածհայտնագործություն. եթե հենվում է քաղաքական կանխակալ հայացքներիվրա, պետք է դեն շպրտել որսյեսկարծիք: «Նախազգուշացեք ձեր հետազոտություններըկառուցել կանխակալ հայացքների վրա. գրում է նա. հաշվիչ մեքենաներիաքսիոմանընդունելի է նաեւ քաղաքականգիտության մեջ: Եթե աղբ կա, ապա դեն նետեցեք այն»': Ապացուցմանհանրահայտությունը. ծանրակշիռգիտականաշխատանքը պահանջումէ ծւսնրակշիռքաղաքական ապացույցներ՝ինչպեսբնակւսն գիտություններիմեջ եւ ծանրակշիռ որակական ապացույցների̀նչպես հումանիտարգիտությունների,մեջ: Քաղաքագիտությունն օգտագործումէ ապացուցմաներկու եղանակները: Քանիոր խոսք եղավ հետազոտություններիքանակականմեթոդներիմասին, նշենք, որ արդյունավետության բարձրացմանհամար կարեւոր նշանակություն ունի քաղաքական երեւույթների մաթեմատիկական մոդելավորումը: Մոդելը ռեալության պարզեցվւսծ պատկերն է, որն օգտագործում են սոցիալականգիտության տվյալները կարգավորելու, տեսություն ստեղծելու եւ իրադարձությունները կանխատեսելուհամար:Մոդելի ստեղծումը հետւսզոտության պատասխանատու եւ կարեւոր մասն է. այն պահանջում է ոչ այնքան մաթեմատիկայի, որքան հետազոտվող բուն քաղաքական գործընթացի իմացություն: մոդելներիստեղծմանընդհանուր եղանակներչկան. յուրաՄաթեմատիկական քանչյուր կոնկրետքաղաքականերեւույթի համար կառուցած մոդելը պետք է որոշմանճշտությունից եւ հայտնի ելակեբխի հետազոտությաննպատակից, տայինտվյալներից:եթեելակետայինտվյալներիիսկությունըճշտված չէ. ապա իմաստչունի մոդելիստեղծումը:Մոդելը պետք է արտահայտիերեւույթի գլխավոր հատկանիշները.հաշվի առնի բոլոր էական գործոնները. որոնցից կախված -

-

քաղաքականերեւույթների հետազոտությանհաջողությունը: Ընդհանրապես երկու վտանգ է պարունակում. մեկը.երբ ավելորդ ձեւով կարող մոդելավորումը է թաղվել մանրուքների մեջ, ծառի պատճառով անտառը չտեսնել. եւ մյուսը՝ կւարծրացնելերեւույթները: Սակայնիրւսկանդժվարություավելորդ եղանակով նը մարդկայինբանականությանսահմանափակընդունակությունների մեջ է: Կարծումենք ճիշտը նա է, որ հետազոտությանարդյունքները որոշվեն մի քանի մոդելներիցստացված տվյալներով: եթե գիտական եզրակացություններըմի ապա դա լուրջ փաստարկ մոդելից մյուսին անցնելով, քիչ են փոփոխվում. է հեեն. ապա տազոտության օբյեկտիվությանմասին, իսկ եթե էապես փոխվում պետք է վերւսնայելընդհանուրկոնցեպցիան: մոդելավորումը. քաղաքականությանմշակումը Քաղաքականհամակարգերի է

1. 2.

ԵԿաաաաաա»

Տ6/ԹՈՏ9 ՏԵս՝Քօ/ԱՇ8|

Մողել

-

լատ.

ՌօժմմոՏ.

-

ո

(41Ի6ժ) 1991. Խ6Խ |Թ/56)/ էք 14. չափ. նմուշահատ

/ՈՒՕԺԿՇԱԹԴ

ֆր. ուօ0616

է այնպես,ինչպես կենսաբանական չատ դեպքերումիրականացվում համակարգում: Ինչպեսհայտնի է, կենդանիօրգանիզմըշատ բարդ եւ փոխինտեգրւսցված մի ամբողջությունէ. որտեղ նրա յուրաքանչյուր մաս (սիրտ. ստամոքս.ուղեղ. արյուն եւ այլն) կատւսրումէ իր ֆունկցիան: Եթե օրգաններիցմեկը ոչնչացնենք. կմահանատվյալ կենդանին.իսկ եթե վնասենք նրանցից մեկը. ապա մյուսները որոշւսկիորեն կփոխեն իրենց աշխատանքի եղանակը. որպեսզի լրացնեն եւ սլահպանեն կենդանի օրգանիզմը: Նման երեւույթը գործում է նաեւ թաղաքական համակարգում: Քաղաքագիտական մեհետազոտությունների ժամանակամենատարածված թոդը ուսմակարգային վերլուծությունն է. որը համեմատական մեթոդիհետ միասին լայնորեն օգտագործում են ամերիկյանքաղաքագետները (Իստոն, Օլմոնդ): Վերլուծության այդ մեթոդիժամանակ հետազոտությանսլաքը ուղղվում է օբյեկտի ամբողջությանբացահայտմանը, նրաներքին կառուցվածքի եւ արտաքին կապերի վերլուծությանը: ժամանակակիցամերիկյանքաղաքագիտության մեջ կարելի է առանձնացնելհամակարգայինվերլուծությաներեք փոխկապակցվածմուռեցումներ: Առաջին.ֆունկցիոնալ-կառուցվածքային, երբ հետազոտողիուշադրությունը կենտրոնանում է քաղաքական համակարգի կառուցվածքի գործառնության վրա. պետականմարմինների միջեւ իշխանականլիազորությունների բաշխման վերլուծությանը: Երկրորդ. Ձերմուտի եւ արտամուտիմոտեցում, երբ հետազոտողի ուշադրությունը կենտրոնանումէ այնպիսիհարցերի վրա, ինչպիսիք են համակարգիկայունությունը արտաքինազդեցությունից. համակարգիվարքաԳիծը պահանջների՝սպասումների ժամանակշրջապատիկողմից նրան որոշակի աջակցության սլայմաններում: Երրորդ. մոտեցում ըստ ոճտադարծձկապի սկզբունթի, երբ համակարգնընկալվում է որպես կիբեռնետիկականմոդելի սկզբունքով կառուցվածօբյեկտ, նրա բոլոր տարրերը ներդաշնակորենկապված են միմյանցհետ եւ ճկուն ձեւով արձագանքումեն ներթինեւ արտաքինազդեցությունիցհամւսկարգումտեղի ունեցողփոփոխությունները:Համակարգային մոտեցումը.կարելի է օգտագործել՝հետազոտելու. այ)քաղաքական համակարգնիբրեւ ամբողջություն(մակրոհամակարգային վերլուծություն), բ) քաղաքական հւսմակարգի շրջանակներումգործառնող ենթահամակարգերը (համակարգային վերլուծության միջին մակարդակ). գ) Քւսղաքական համակարգի առանձինտարրեր (միկրոհամակարգայինվերլուծություն):: Հետազոտության համակարգային մեթոդի ւրդյունավետությունը բարձր է, երբ ուսումնասիրում է կւսյուն համակարգեր.կայուն իրավիճակներ. շարժուն, փոփոխվողիրադրություններումայդ մեթոդըքիչ արդյունավետէ եւ դժվար կի-

րառելի:

Համեմատականմեթոդըքաղաքագիտությանամենահինմեթոդներիցէ, որ գալիս է Պլատոնիցեւ Արիստոտելից:Վետազոտությանհամեմատական մեթոդի կամ մեթոդներիառանձնահատկությունը նրանումն Է. որ հնարավորություն է

տալիսմի քանիքաղաքականօբյեկտների համեմատության միջոցովբացահայ-

տել նրանց տարբերություններնու նմանությունները: Քաղաքականերեւույթնե-

րում ընդգծելու ընդհանուրը եւ առանձնահատուկը, նշելու նրանց շարժմանընեւ զարգացմանմիտումները:Համեմատական մեթոդիմիջոցովհամադրվում. համեմատվումեն երկու եւ ավելի քաղաքւսկան օբյեկտներ. որոնք ունեն թացքը

1.

Տես՝

"Օ«ԽօՑե/ ոսմս/406ՀԱԱ", ԽԱ.

Խօ8:օքօծ, 1974, էք 23:

ընդհանուր գծեր. հատկանիշներ եւ կարող են համեմատվել: Առանց համեմատական մեթոդի, կստեղծվեն մի շարք դժվարություններ. հատկապես այն երկրներում. որոնք նոր են սկսել դեմոկրատականվերափոխումների գործընթացը: Այդ մեթոդը մի շարք քաղաքագետների կարծիքով, բավական արդյունավետ Լ փոքր երկրների ազգային քաղաքական շահերի, դեմոկրւստակւսնհւսստատությունների, քաղաքականհամակարգի,ընտրությունների եւ հասարակական կարմեթոդըհնարավոր է դարձնում ծիքի հետազոտմանժամանակ:Համեմատական ուրիշ փորձից.հւսշվի առնելով սեորոշումներիժամանակ օգտվել նմանօրինակ փական առանձնահատկությունները, որոնց շնորհիվ քաղաքական որոշումները կդաոնանռացիոնալ եւ սխւսլներնու վտանգը կհասնինվազագույնի: Հետազոեւ տության համեմատական մեթոդաբանության բազայի վրա ԱՄՆ-ում է արեւմտյան երկրներումստեղծվել քաղաքագիտությանկարեւոր ճյուղերից մեկը` ճամեմատական թաղաթագիտությունը, որտեղ հետւսզոտությունները գնում են երեք ուղղություններով. 1. Մոդեռնացման տեսություն. թե ինչպես են պետութ(արդիականլսցման) յունները դառնումժամանակակից, 2. Ռեժիմներիտիպոլոգիան, 3. Դեմոկրատականհամակարգինանցման գործընթացը: Քաղաքագիտականհետազոտություններիմեջ կարեւոր դեր են խաղում նաեւ որոշումներիընդունմանմեթոդը.որի հիմնականկատեգորիաներնեն. որոշումների ընդունմանկենտրոնը,որոշումներիընդունմանգործընթացը, քաղաքական որոշումներըեւ նրանց իրականացումը: մեջ բավականինտարածվածեն սիմուլյաԱրեւմտյանքաղաքագիտության որպեսքաղաքականերեւույթների, նրանց հետագւս զարգացտիվ մեթոդները', ման մոտեցմանգիտականձեւ: Այդ մեթոդներիառանձնահւստկությունը այն է, որ հնարավորությունէ ստեղծումքաղաքականմոդելներիօգնությամբիրականացնելու գիտափորձը:Այս առումովսիմուլյատիվ մեթոդներըհնարավորություն են տալիս հետազոտել քաղաքական այնպիսի երեւույթներ եւ հիմնահարցեր, որոնք հնարավոր չեն իրականացնելսովորական եղանակով:Առանձնացվում է քաղաքականսիմուլյացիայի երեք ձեւ. ա) խաղեր եւ վւսրժություններ՝միայն մարդկանց մասնակցությամբ,բ) միայն կոմպյուտերի(համակարգիչ) օգնությամբ,գ) մարդուեւ կոմպյուտերիմասնակցությամբ:Այս մեթոդներըհաջողությամբ օգտագործվում են ընտրությունների արդյունքները կանխատեսելու. բանակցություննեմիջազգային կոնֆլիկտների լուծման եւ դիվանագիտական րի ժամանակ: ժամանակակիցքաղաքագիտությանմեջ լայն տարածումունեն վերլուծության փործային սոցիոլոգիական մեթոդները:Նրանք իրենց մեջ ընդգրկում են կոնկրետ սոցիոլոգիականհետազոտություններիձեւերի եւ եղանակների ամբողջությունը,քաղաքականկյանքի փաստերիհավաքագրումնու վերլուծութարդյունքներըկիրառականարժեք ունեն իբյունը: Նման հետազոտությունների րեւ առանձնահատուկինտելեկտուալ ապրանք,որի պատվիրատունեւ գնորդը կենտրոնականեւ տեղական իշխանություններնեն, պետական կազմակերպություններն ու մասնավորֆիրմաները: Հետազոտության մեթոդներիմեջ վերջին ժամանակաշրջանումլայն կիրա-

Լադաբառանաաաաանա 1.

Սիմուլյացիա

-

/ատ.

5/ո70/41/օ

-

ունի հոգեբանությունից փոխառված քՔ/րոեվիորիստական՝մեթոդը. որը տարածված է հատկապես ամերիկյան քաղաքագիտության մեջ: Այդ մեթոդնօգնում է ուսումնասիրելու քաղաքական լիդերների, զանազան սոցիալական խմբերի ու խավերի վարքագիծը, նրանց արարքների հոգեբանական մոտիվները. քաղաքական գործիչների հեղինակության աստիճանը. մարդկանց տրամադրություններն ընտրություններից առաջ եւ այլն: Հետազոտության նման մեթոդի ռություն

դեւպքումկապ է ստեղծվումքաղաքագիտությանեւ սոցիալական հոգեբանության միջեւ: Ինչպես նշել ենք, քաղաքականվերլուծությունների ժամանակ օգ» մետագործվում են բնական գիտությունների, հատկապես մաթեմատիկական

թոդները,որոնք այսօրվա քաղաքականերեւույթների հետազոտության մեջ ընդամենըօժանդակդեր են խաղում: Այսպիսով.քաղագիտության զարգացմանժամանակակից փուլում բավականաչափընդլայնվել եւ խորացել հետազոտությունների մեէ քաղաքագիտական թոդաբանականբազան, առաջանումեն նոր մեթոդներ,այսինքն. գործում է մեթոդոլոգիական պյլուրալիզմիսկզբունքը:: Մեծ է քաղաքական գիտության սոցիալականդերը հասարակության մեջ: Նա է մի շարք խնդիրներ, ֆունկցիաներ. որոնք պայմանավորված իրւսկանացնում են սոցիալ-քաղաքական եւ սոցիալ-տնտեսական այն վիճակներով, որի մեջ գտնվումէ հասարակությունըտվյալ պատմականժամանակաշրջանում: Այսօրվա քաղաքական կյանքի բարդացմանպայմաններումզգալիորեն բարձրացել է քաղաքագիտությանճանաչողականդերը, նրա հնֆորմացիոն-Ծանաչողական ֆունկցիան: Մարդկանց միշտ էլ հետքրքրումէ. թե ինչ է իրենից ներկայացնում պետությունը. ինչպես պետք է զարգանա, ինչ դեր ունեն իշխանությունները, լիդերները՝ լճացման եւ նորմալ զարգացմանժամանակ:Քաղաքագիտությունը սոցիալական ինֆորմացիաէ տալիս, բացահայտում հետազոտվողհիմնահարցի էությունը, ճանաչում է համաշխարհային զարգացման տեսությունն ու պրակտիկան: Քաղաքագիտությունը կարող է օգտակար ծառայություն մատուցել կառավարությանը, հատկապես սենյակներումնստած մարդկանց,ի ցույց դնելով, որ ամեն ինչ չէ. որ լավ է ընթանում, ասել իշխանություններին.ճշմարտությունը: Քաղաքագիտությունը ոչ թե պարզապես նկարագրում է, թե ինչպես է գործում պետությունը, այլ պարզաբանումէ. թե ինչու է պետությունը գործում հատկապես այդպես եւ ոչ թե այլ կերպ: Պրոֆեսիոնալ քաղաքագետներն հստակորեն տարբերում են հետեւյալ հարցերը. ինչու՞ են երեւույթները գործում, ինչպե՞ս են նրանք գործում. եւ ինչպե՞սպետք է գործեն: Այլ խոսքով, քաղաքագիտությունը գիտակւսնորեն մշակված ինֆորմւսցիաէ տալիս քաղաքական իրադրության մասին, նրա հեւոազոտություններում պետք է դեղատոմսեր լինեն պետության լավագույնկառուցվածքիմասին: Այսօրքսդաքական գիտելիքներիսուր պահանջիպատճառով,բարձրացելէ քաղաքականարտադրանքիսպառողականարժեքը, ստեղծվել են տնաբույս քաղաքագետների խմբեր. որոնց գործունեությունը պրակտիկայում սպասվող արդյունք չի տալիս: Գաղտնիքչէ նաեւ. որ մի շարք կարեւոր օրենքների. հասարակական. քաղաքական որոշումներիքննարկումների ժամանակայսօր ոչ բոլոր պատգամավորներնու կուսակցական խմբերն են ցուցաբերումանհրաժեշտ մակար4.

շինժու. կեղժագորժում:

2.

Բիհեվիորիզմ անգլ. ԵօԽո Պլյուրալիզմ /ատ. Ք/ս/2//5 .

.

օա -

-

վարքագիժ. վարվելակերւվ:

բազմաքանակ

ԳԼՈՒԽ

դակի տեսական գիտելիքներ: Այսպիսի պայմաններում աուվել եւս անհրաժեշ. կուսակցուքյունների,պաստդատություն է ստեղծվում պետական մարմինների. օգտվելը: մավորականխմբերիկողմիցքաղաքագիտությունից եւ դասարարակչանկան Քաղաքագիտուբյուննունի նւսեւ աշխարհայացքային

ֆունկցիա: Քաղաքագիտությունըհետւսզոտում.վերլուծության է ենթարկում տարբերհայացքներ. կոնցեպցիաներ,բացահայտումնրանցԼությունը. սովորեց: նում գիտականդիրքերիցգնահատել երեւույթները:Նա մարդկանցմոտ մշակում է օբյեկտիվ պատմական մտածողություն,սեփական երկրի պատմությաննկատմամբ հարգանք. որպես անցյալը նետված քաղաքականություն, օգնում է նրանց՝ կարողանալ տարբերակել ճշմարտությունըմ̀ոլորությունից. ճշմարտուրյունը՝ հաճոյախոսությունից. ճիշտ քաղաքականությունըսխալ քաղաքականությունից: Քաղաքագիտությունըմարդկանցվրա դրական կամ այլ դաստիարակչական ազդեցություն ունի. նա ազդում է արդարության կամ անարդարության նկլստմամբ մարդկանցվերաբերմունքիվրա: Քաղաքագիտությւսն մեջ կարեւոր դեր է խաղում(անխաւտեսման ֆունկցիան: Ելնելով քաղաքականգործընթացներիօբլեկտիվ վերլուծության սկզբունքից, քաղաքագիությունը. ոչ միայն ընթացիկ հարցեր է լուծում. այլ ձգտում է ճանւսչել ապագան. կանխատեսել երեւույթների գիտության եւ զարգացմանընթացքը, որոշումներիիմաստը:ժամանակակից տեխնիկայիզարգացումըմեծացրել խորություէ քաղաքականնախագծումների նը, առաջացել են ֆուտորոլոգիական'ուղղություններ, որոնք հավաստի ինֆորեն երեւույթմացիայիեւ փաստերիվերլուծության հիմանվրա կւսնխագզուշակում ների զարգացմանհնարավոր ուղիները -աշխարհի ապագա քաղաքական նկա. րագիրը: Ընդ որում.հետազոտություններնիրականացվումեն եւ

ու զարգացմանը, մարդկանցփոխըմբռնմանը: հասարակությանկայունացմանն Այս հարցերիիրականացման մեջ մեծ է պրոֆեսիոնալ քաղաքագետներիպաՆրանք պետք է օգտագործենիրենց ինտելեկտուալիշ: տասխանատվությունը: դեմոկրատախանությունը.գիտելիքներնու անալիտիկ ընդունակությունները՝ կան կարգերի ստեղծման ճիշտ ուղիներըփնտրելու համար: Թող թաղաքական կողմնակից.այդգործիչները նշեն, թե որքանով են բարեգործու դեմոկրատիայի պիսի մարդիկմիշտէլ կւսն, քաղաքագետները պարտավորեն առողջ խորհուրդներ տալ: Ինչպես անցյալում, այնպես էլ այժմ կան մւսրդիկ.ովքեր հասարակա: կան ճգնաժամերի. աղետներիու պատերազմներիհամար մեղադրումեն թաղա. քական գիտությանը, մինչդեռ գիտությունը անաչառ է ու անկողմնակալ.նայած ովքեր եւ ինչպե՞ս են այն օգտագործում:Ոչ մի գիտություն պատրաստի դեղատոմս չի տալիս, հաջողությունը՝գործի հաջողությունը մտածվածու հմտորենվարելու մեջ է:

հետաքրքիրգիտություն է. որի լուրջ, բարդ Այսպիսով. քաղաքագիտությունը եւ ուսումնասիրություննընդհանրապես, մեր ազգային պետականությանկայուու

ոն

ժամանակակիցփուլում, հատկապես, ունի բւսցառիկկարեւոր նշանա-

թյուն:

1.

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄՏՔԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՓՈՒԼԵՐԸ

2.1 ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄՏՔԻ ՆՇԱՆԱՎՈՐ-ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉՆԵՐԸ

ամանակակիցքադաթական գիտությունն իր արմատներովգնում է դեպի

Ժ պատմության խորքերը. դեպի անտիկ աշխարհի նշանավոր մտածողների ի

աշխատությունները:

Պատմականորեն քաղաքականգիտելիքներիձեւավորումն սկսվել է պետութձեւերի ույան. որպես:հասարակությանքաղաքականկարգի. եւ կառավարման Հունասու է. Հին առաջինը Հայտնի որ սումնասիրությունից վերլուծությունից: տանում է ձեւավորվել այնպիսի հասարակական-քաղաքական կազմավորում. ինչպիսին պոլիսն էր: Այն իրենիցներկայացնումէր եւ քաղաք-պետություն,եւ քաորպես թաղաք հասարակություն: Հենց պոլիսից են առաջացել բազմաթիվ ղաքական հասկացություններ(օրինակ` «քաղաքականություն», ««։քաղաբաեւ այլն): Հիշյալ ժամանական գիտելիքներ»». «քաղաքական կառավարում»» կաշըջւսնի հայտնի, նշանավոր մտածողներիցէր Պլատոնը (մ.թ.ա. 427-347): Նրւս աշխատություններից.որոնք ամբողջովիննվիրված են պետության ամ հասարակության կյանքին.կարելի է առանձնացնել`««Պետություն»»(«Պոլիթէա»). «Քաղաքականագետը» («Պոլիտիկոս»») եւ ««Օրենքները»»(«Նոմոյի»»): Պլատոնիուսմունքում գլխավորը երկու աշխարհի(գաղափարներիեւ երեւույթների) մասին տեսությունն է։ Գաղափարներիաշխարհը ճշմարիտ. իսկական գոյն է. իսկ երեւույթների աշխարհը գաղափարներիաշխարհիաղճատված.խեբողաթյուրվասծ պատճենն է: Սրանով է նա առաջնորդվում քաղաքականության լոր հարցերի վերլուծության. այդ թվում՝ իդեալական պետության բնութագրման ժամանակ: է արիստոկրաԱռդրչսդառնալովկառավարմանձեւերին,նա առանձնացնում տական ձեւը, գտնելով. որ այն հնարավորությունէ տալիս, որպեսզի պետութլավագույն եւ շնորհալի յան կառավարումնիրականացնենարիստոկրատիայի կամկարող այդ ձեւն իր մեջմարմնավորում ներկայացուցիչները:Կառավարման է մարմնավորելմեկ կամ մի քանի անձնավորություններ: Ավելացնենքնաեւ, որ կառավարմաննշված ձեւին նա հակադրումէ օլիգարխիան.դեմոկրատիանեւ տիրանիան': հասարակությունըդասային է, հետեւապես, առՊլատոնի պատկերացրած որոնց առկայությամբանգամ,ոբկա են նաեւ ներհասարակական խմորումներ, մարդկանցպարտքն է ապրել հաշտ ու խաղաղ:եվ պես պետության անդամներ. նա շեշտը դնում է հասարակության կայունության. կարգուկանոնիվրա: Քաղաքականմտքի ձեւավորման գործումնշանակալից ավանդ ունի Արիստոտելը (մ.թ.ա 384 -322). որն, իրավամբ.համարվումէ քաղաքականգիտության. որպես գիտելիքներիառանձին բնագավառի, նախաձեռնողնու սկզբնավորողը: Սեր օրերումԱրիստոտելիքաղաքական գիտելիքներիեւ պետականըմբոռնումկազմել առավելապես««Աթենաների մասին կարելի է որոշակի պատկերացում բարոյագիտություն». «Պոլիտիկա». «Նիկոմաքեան ցիների պետություն». ,

քաղաթագիտութֆունկ.

տեսական,եւ կիրառական բնագավառներում: Քաղաքագիտությանհաջորդ խնդիրը նրա Սարգավորող. գործնական ցիան է: Քաղաքագիտությունը կարող է գնահատել քաղաքական իրականությունը. քաղաքականգործիչներիարաքները.պատասխանելայն հարցերին.թե ի՞ն) եւ ինչպե՞ս անել. որ քաղաքական որոշումները.գործողությունները նպաստեն յան

2.

Ֆուտուրոլոգիա

-

/ատ.

էստ

-

ապագա-ուսմունք. գիւոություն ապագայի մաս)ն

1. Տիրանիա (հուն. է/ռոո/տ)-հին հունական պոլիսներում պետականիշխանությանձեւ. որը հաստատվում է բռնի ճանապարհով. հիմնված միանծնյա կառավարմանվրա'

«Թագավորության մասին» երկերի հիման վրա: Պետական կառավարմանձեւերը նա բնութագրում ու գնահատում Լր այն սւեսանկյունից. թե ո՞վ կամ ովքե՞ր են կւսուսվարում (մեկ անձնավորություն. մի թանիսը. թե' բոլորը) եւ թե նրանք որքանով են ծառայում հւսնրության կչսմ առան: այս չափանիշով. կառավարման ձե։ե. ձին մարդկանց շահերին: Առաջնորդվելով րը բաժանում է` ճշմարիտի. որի դեպքում կառավարողները հաշվի են աթնում ընդհանուրի 7չահը. եւ ոչ ճշմարիտի՝ եթե հաշվի է առնվում միայն կառավարու Շերի անձնակւսն շահը: ճշմարիտ ձեւերից է հւսմարում միապետությունը, արիստոկրատիան եւ պոչիտիան. իսկ ոչ ճշմարիտ ձեւերից՝ տիրանիան. օլիգարխիան եւ դեմոկրատիան: Կառավարմաննշված ձեւերից առավելությունը տալիս է պոլիտիւսյին. կարծելով. թե շնորհիվ արիստոկրատիայի եւ դեմոկրատիայի լավագույն հաստկւսնի /: ների զուգակցման, պոլիտիան կւսրող է նպւսստել, որպեսզի մեծամասնության (առաջին հերթին նկատի ունի հասարակության միջին խավը) կառավարումը ծառայի ընդհանուրի շահերին: Առանձնահատուկուշադրություն դարձնելով կա ոավարմուն ձեւերին. Արիստոտելը կարծում էր, թե հենց դրանից է կախված քաղաքական արդարության բնույթը: Իսկ քաղաքական արդսսրությունն էլ իր հեր: թին հարաբերակցում է օրենքի եւ հասարակության հետ: Այս աոումով տեղին 1 վկայակոչել ճրա այն միտքը. թե քաղաքական կառավարումը ոչ թե մարդկանց կառավարումն է. ա յլ՝ օրենքի: Միաժամանակավելացնում է, թե սկզբունքորեն կառավարմանբոլոր ձեւերը, բացառությամբտիրանիայի, այս կամ այն չափով ենթադրում են քաղաքական արդարություն. իրավունք եւ օրենք: Այն հասարակություններում. ըստ Արիստոտելի, որտեղ ոմւսնք շատ ունեցվածք ունեն, իսկ մյուսները՝ ոչինչ. առաջանում է կամ ծայրահեղ դեմոկրաւտիւ. կամ մաքուր օլիգարխիա, կամ էլ երկու ծայրահեղություններից` տիրանիա (բոնակալություն): Այստեղիցեզրակացություն՝ պետության համար մեծագույն երջանկություն է, երբ քաղաքացիները միջին եւ բավարար ունեցվածք ունեն. իսկ կառավարումն էլ իրականացնումեն ոչ շատ հարուստները եւ ոչ շատ աղթատները. այլ՝ միջին դասը: Քաղաքագիտականմիտքն ավելի է լրացվում ու հարստացվում Վերածննդի ու լուսավորության ժամանակաշրջանի մի շարթ մտածողների կողմից: Դրա վկայությունն Է Նիկոլո Մաքիավելու (1469 .1527թթ.) քաղաքական ուսմունքը. որը շարադրված է ««Միապետը:»»(«Իշխանլչ»., «Թագավորը »:). «Պատերազմի (աշխատության արվեստը»», լրիվ անվանումն Լ Խորհրդածություններ» Տիտուս-Լիվիուսի ւսմռաջին տասը գրքերի վերաբեր«՛Խորհրդածություններ յալ») աշխատություններում: Նշված ստեղծագործություններում արծարծված հարցերից երեւում է, որ բավականին լայն է այն հարցերի շրջանակը.որոնցով նա զբաղվել է (կամ որոնց նա անդրադարձել է) որպես պետակւսն գործիչ. Գրող. պատմաբանեւ ամենակարեւորը. որպես քաղւսքական մտքի դասական ներկայացուցիչ: Այս առումով մեզ համար առավել հետաքրքրություն են ներկայացնում հետեւյալ մտքերնու հարցադրումները:Նախ՝ նա առաջինն էր. որ քաղաթակա: նությունը (նկատի ունենք քաղաքական գիտությունը) դիտեց որչպեսմարդկային գործունեության հարաբերական ինքնուրույն բնագավառ. որում գոյություն ունեն «բնսկան վատճառներ»» եւ «օգտակար կանոններ»: Հետեւելով անտիկ մտածողների օրինակին. նա առավել ցայտուն ու որոշակիորեն է թաղաքակա«.

նությունն անջատում աստվածաբանական անկասկած. շատ լավ է տարբերում բարին

ու

կանխադրույթներից: Մաթիավելին. չարը, սակայն քաղաքականությու-

անկախ: Իր երկերում նա բազմիցս հիշեցներկայացնում է այնպես. ինչպես որ այն կա. այլ ոչ թե այնպես, ինչպես որ պետք է լինի: Երկրորդ. պետությունը մեկնւսբանում է որպես այնպիսի կազմավորում, որը հավասարազոր չէ հասարակությանը: Մաքիավելին առանձնացնում է կառավարման վեց ձեւեր. որոնցից երեթը՝ տիրանիա. օլիգւարխիա եւ օխլոկրատիա, անվանում է «հիմար». «այլանդակ ». եւ այլն. իսկ մյուս երեքը՝ միապետություն. արիստոկրատիա եւ դեմոկրատիա. որոնք «ինքնին լավն են», բայց որոշակի հանգամւսնքներում կարող են դարձյալ կոչվել, համարվել ««հիմար»».«այլանդակ»: եւ այլն: Կառավարման այդ ձեւերը միշտ փոփոխվում են: Այս դեպքում կարեւոր դեր եռ խաղում պայքարող սոցիալական ուժերի սոցիալ-հոգեբանական նը ճերկայացնում է դրանից դուրս

նում

է. որ

իրականությունը

տեսնում

եւ

եւ

հատկանիշները: Այս կապակցությամբ Մաքիավելին նկատում է, որ եթե միաւվետն իշխանության գլուխ է եղել ժողովրդի օգնությամբ, ապա նա պարտավոր է ամեն կերպ ձգտել. պահպանելու այդ բարեկամությունը. որն այնքան էլ դժվար չէ. քանի որ ժողովուրդը միայն'պահանջում է իրեն չճնշել, չշահագործել: Իսկ եթե նա իշխանության գլուխ է եկել ավագանու. բարձր դասի օգնությամբ. հակառակ ժողովրդի կամքին, ապա նրա առաջին պարտքն է՝ իր համար նախապես ապահովել բարեկամությունը Ժողովրդի հետ. որը դարձյալ ամենեւին էլ դժվար չէ. եթե միայն ժողովրդին վերցնի իր պաշտպանության ներքո: Մարդիկ իրենց բնավորությամբ. հոգեբանությամբ եւ այլն. այնպիսին են. որ զգալով բարիություն նրանց կողմից, որոնցից միայն չարն է սպասվում. առանձնահատուկ հետ': ձեւով են կաւվվում բարերարների Երրորդ. նճա մարդուն դիտում է,որպես խելքով ու կամքով օժտված ազատ անհատ: Այդ հատկանիշները մարդուն դարձնում են ոչ թե նախախնամության է պայքարելու իր հլու-հնազանդ ծառան. այլ ակտիվ գործիչ. որը պատրաստ շահերի ու գաղափարների համար: Մարդուն հատուկ ակտիվությունը պայմանավորված է նրանով. որ այն միջավայրը. որում մարդն ապրում է, իրենից ներկայացնում է ոչ թե կարգուկանոնի ներդաշնակություն. այլ մարդուն հակադրված ուժերի խառնաշփոթություն: Եվ որպեսզի մարդը կարողանա իր գոյությունը պահւվանել, բնությունը նրան օժտել է զանազան կարողություններով: Այսպես. օրինակ.մի կողմից՝ բնությունը մարդուն պարգեւելէ կենդանի խոսթը, ապրելու ձգտումը եւ այլն. իսկ մյուս կողմից՝ նրա մեջ ներարկել փառւսմոլության եւ ագահության

թույնը:

|

Չորրորդ. քաղաքականությունն անջատում իրավունքից ու բարոյականութեւ իրավունքը հիմնվում յունից: Մաքիավելու կարծիքով քաղաքականությունը են ոչ թե քրիստոնեության դրույթների. բւսրոյականության սկզբունքների, այլ գործնւսկառ փորձի վրա. որում վճռական դերը պատկանում է ուժին: ելնելով դրանից. նա խորհուրդներ ու հանձնարարություններ է տալիս միապետին (իշէ

խանին): Դրանց իմաստը քաղաքական որոշակի նպատակների իրականացումն որն իր մեջ պարունակում է այնպիսի եղանակներ ու միջոցներ, ինչպիսին զիեւ դաժանութնուժն է. դիվանագիտական ճարպկությունը. խորամանկությունը յունը: Ընդունելով ուժի. դաժանության դերը քաղաքականության բնագավառում, միաժամանակ նա հիշեցնում է, թե դաժանությունը թույլատրելի միայն այն ժամանակ. երբ այն կիրառվում է մեկ անգամ եւ ընդհանուրի օգտին. իսկ եթե այն է.

է

1. ՏԵՍ`

Էլ 8ճքգոկաԳՑՇՕՎԱԿԾԽԱՃ ԽուաօՅ4ոս

Սէ. 1982.

էք 329-330.

է հսծԾախակի. օգտագործվում

քաղաքագիներին

դարացում չունի-

ճնշելու հւսմար.

ւսպա

այն

ար-

Մաքիավելու անունը կապված է ««մւսքիավելականություն»» արտահւայտության հետ: Այդ արտահայտությունն ըմբռնվում է իբրեւ թաղաքական լայքարում նպատակին հասնելու համար միջոցներիմեջ խտրություն չդնելու ուսմունք եւ

գործելակերւվ:

Նրա հայացքները գնահատելու ժամանակ միշտ պետք է հիշել. որ նրան դրդող հիմնականուժն իր հայրենասիրությունն Էր. Իտալիան միավորված տեսնելու ձգտումը, որի համարազդու միջոցներէր որոնում՝ առանց խտրության: Հայտնի է, որ 17-րդ դարը Անգլիայի պատմությանմեջ հանգուցայիր է: Առաջին հերթին նկատի ունենք անգլիական բուրժուական հեղափոխությունը, որի ժամանակակիցնէր Թոմաս Հոբսը (1588-1679թթ.): Նրան համարում են բացարձակապետությանջւստագով ու տեսաբան: նրա ապրած ժամանակըբնորոշ էր նրանով. որ այդ ժամանակաշրջանի իրավագետներն ու քաղաքական մտածողները. հրապարւսկախոսները փորձերէին անում հասարակության եւ պետական իշխանության առաջացումըբացատրել`ելնելով մարդկայինբնությւսն օրենքներից ու հատկություններից: Թ.Հոբսը պատկանում Լ այն մտածողների թվին. որոնք փորձումեն պետության եւ իրավունքի ծագումըբացատրել` ելնելով ոչ թե եկեղեցիականդրույթներից. ինչպես այդ ժամանակընդունված էր. այլ մարդու բնությունից: Պետությանեւ իրավունքի մասիննրա սչեսակետները շւսրադրվւսծ են ««Լեւիաֆան»: (165 թ.) աշխատությունում: Նրա հայացքներում կարեւոր տեղ է զբաղեցնում «մարդու բնական վիճակի»» քննարկման հարցը: Ըստ Հոբսի. բնական վիճակում մարդուն բնորոշ հիմնական գծերն են ընչասիրուքյունն ու վախը: Այդ վիճակում մարդիկ ղեկավարվում են միայո ինքնապաշտպանության բնական օրենքով. եւ յուրաքանչյուրն իրավունք ունի այն ամենի նկատմամբ. ին» չը նա կարող է վերցնել. զավթել: Փաստորեն. իրավունքը համընկնում է ուժի հետ, որի հետեւանքով բնական դրությունը ««բոլորի ւպատերազմնէ բոլորի դեմ»»,«մարդը մարդունգայլ է» եւ այլն: Այդ ւպայմաններում ոչ ոթ ապահով չէ: Եվ որպեսզիմարդիկկարողանանդուրս գւսլ այդ ««բնական»»ու անտանելի վիճակից, հիմնում են պետություն: Հոբսի պետությունը բացարձակէ եւ անբաժանելի, որի ցանկությունը պետք է բոլորի ցանկությունը լինի: Այդ անսահմանանւս տարածումէ ոչ միայն մարդուվարքի, այլեւ նրա կրոփակ իշխանությունը նական. բարոյական. գիտական հայացքների վրա: Փաստորեն, ստացվում է. որ այդ պետության մեջ կյանքի բոլոր բնագավառները, այդ թվում նաեւ եկեղեցին.

ենթակա են տիրակալի կամքին: Հոբսի ամենահայտնի համարվում է Ջռճ Լռլյը (1632-1704թթ.): ընդդիմախոսը Նաեւս Հոբսի պես պետության առաջացումըհետազոտելու համար ելակետ է ընդունում մարդու«բնական վիճակը ո»: Սակայն ի տարբերություն Հոբսի. Լոկի մոտ այդ վիճակը ոչ թե «բոլորի պատերազմն է բոլորի դեմ»».այլ՝ «խաղաղություն բարի կամեցողություն.փոխադարձօգնություն եւ պաշտպանություն»»: Եվ քանի որ յուրաքանչյուր անհատ Արարչի կողմիցօժտված է կյանքի. ազատության եւ ունեցվածքի իրավունքով. ապա պետության դերն այդ իրավունքները պաշտպանելուեւ ոչ թե խլելու մեջ է: Ըստ Լոկի բացարձակկառավարումնապօրինի է, քանզի այն իր բնությամբկամայականէ եւ պատրաստ անհատւսկան ազատությունները խեղդելու: Հոբսից տարբերվում է ճաեւ նրւսնով. որ Լոկը «(հասարակականպայմանագիրը»» «վեհասպետականիրավունքը»» չի փոխանցում մեկ այլ՝ գերհասարակականուժի. այսինքն` պետության: Յուրաթանչյուր ,

համաձայն պայմանագրի. պարտավոր է ենթարկվել մեծամասնությանը. թանզի վերջինիս վճիոր քաղաքական ամբողջությանվճիռն է: Անվստահություն ցուցաբերելով գործող քաղաքականիշխանության հանդեպ, նա միաժամանակ միջոգներէ փնտրումչարաշահումներըխափանելու համար: Այս առումով նրա բաժանման» տեսական վաստակներիցկարելի է համարել «իշխանությունների սկզբունքի մշակումը: Այստեղ որոշակիորեն ասված է. նախ՝ օրենսդրությունը պետք է վստահվինրանց,ովքեր իրենց մշակածօրենքներիննույնքան ենթակա են. որթան մյուս բոլոր քաղաքացիները:Օրենսդիրմարմինըիր իշխանությունը ստանու է ժողովրդից եւ չարաշահելու դեպքում պետք է զրկվի լիազորություն» ներից: երկրորդ` օրենք հաստատողները չպետք է նաեւ գործադրողներ լինեն այլապես իրենց ազատ կհամարենպետական օրենքներին ենթարկվելուց եւ այդ օրենքները կծառայեցնեն իրենց անձնականօգտին: Օրենսդրիիշխանությունը Լոկը վերապահումէր պառլամենտին,իսկ գործադիրը՝թագավորին:Դատական ասպարեզն առանձին, ինքնուրույն իշխանություն չէր համարում.այլ դնում էր մեջտեղը՝կշեռքի լեզվակի նման, իբրեւ չափանշված երկու իշխանությունների վորող գործոն: հետ միասին, իր հետ 18-րդ դարը ֆեոդալական հասարակությանճգնաժամի եւ է բերում քաղաքականմտքի աշխուժացում քաղաքական հարաբերություններն ու երեւույթները բացատրող նոր տեսական կոնցեպցիաներ.որոնց ստեղծ» ման գործումիրենց բաժինըունեն Վոլտերը. Դիդրոն,Հոլբախը եւ շատ ուրիշներ: Անկասկած. առավել ցայտուն դեմքերից է Շառլ Մոնտեսթիոն(1689-1755թթ.): Նրա նշանավոր աշխատություններից են «Պարսկական նամակներ», «Խորհրդակցություններ հռոմեացիների մեծության եւ անկման պատճառների մասին» եւ հատկապես ««Օրենթներիոգու մասին»» երկը. որը հեղինակին դրեց աշխարհի խոշորագույն մտածողների շարքին: Այդ վերջին աշխատության մեջ հեղինաորոնց կարծիքով գոյություն ունեն բացարկը հանդես է գալիս բոլոր նրանց դեմ, հաձակապես վատ իրավական ու քաղաքական համակարգեր:Յուրաքանչյուր է մակարգգնահատելիս, նրա կարծիքով. պետք կարեւորել. թե ինչ պայմանների ծնունդ է այդ համակարգը:««Օրենքներիոգու»» ելակետն այն է. որ կառավարման եւ իրավունքիտեսակը կախվածէ տվյալ ժողովրդի կյանքի պայմաններից, են մարդկանցկյանքը. նրանց բնավորութ» որոնք. ըստ էության. կւսրգավորում մասնավոյունը: Իսկ այդ բնավորությունն. առաջինհերթին. աշխարհագրական, է։ րապես, կլիմայական պայմաններիարդյունք իրավունքի առաջին օրենՀակառակ Հոբսի ուսմունքի, Մոնտեսքիոն բնական դեմ»». այլ խաղաղությունը: բոլորի պատերազմը թը հռչակեց ոչ թե ««բոլորի համար միջազգայինիրահասարակության դուրս եկած «Բնական»» վիճակից նա համարումէր այն օրենքը. որի համաձայն ժոսկզբունքը վունքի հիմնական պետք է մեկը մյուսի համար ստեղծեն ղովուրդները խւսղաղ պայմաններում հնարավորինչափ շատ բարիք. իսկ պատերազմիժամանակ՝փոքր չարիք: ուՄասնագետներընրանհամարումեն «սահմանադրությանհայր». նկատի են արդի նենալով. որ նրւս ձեւակերպած շատ դրույթները ուղղակի նպաստել եւ զարգացմանը:Հիշեցնենք. սահմանադրական վարչակարգիկազմավորմանը բռնակալականեւ հանրանա մ իապետական. տարբերումէր երեք վարչաձեւ՝ որ նաեւ է բաժանիշխանությունների համարվում պետական: Նրա վաստակներից ընդունումէրպետակւսն ման սկզբունքի իշխանության երեք բնագավառ օրենսդիր. գործադիր եւ դատական: Այս կապակցությամբնշենք. որ ճա բավականին մեծ նշանակություն էր տալիս քաղարք.

տեսական հիմնավորումը: Մոնտեսքիոն

նահլ քական ինստիտուտներիներդաշնակ փոխգործողություններին, ինչոյես անհրա վրա հասարակությանկողմից այդ ինստիտուտներիգործունեության

ժեշտ հսկողություն սահմանելուն: Վերջինիսանհրաժեշտությունը կարեւո: րությունը Մոնտեսթիոնհիմնավորումէր նրանով. թե իշխանություն ունեցող չարաշահումնեամեն ոք նրա չարաշահման միտումունի, ուստի ««իշխանուրյան եւ

խափանելուհամարգործերնայնպեսպետքէ դասավորել.որ մի իշխանութ: յուն մյուսինսանձահարի:»»: Ավելորդ չէ ավելացնել.մերժելովբռնակալությունը.նա մեծ տել էր տալիս րը

ազատությանը. իբրեւ բոլոր վարչակարգերի առաջնահերթ խնդիր: Իսկ ազատությունը, Մոնտեսքիոիյիըմբռնմամբ.մարդուիրավունքնէ անել ամեն ինչ. ինչը թույլատրելիէ օրենքով: Քաղաքականգիտությունը նշանակալիցչափով հւսրստացրել է ֆրւսնսիացի խոշոր թաղաքականու պետականգործիչ. քաղաքագետԱլեքսիս դի Թոկվիեւ հետազոտությունների գլխավոր եւ հիմնրա մտորումների լը(1805-1859թթ.): ծագման.էության եւ զարգացմանհեռւսնկարի նական թեմանդեմոկրատիայի մասին Ամերիկա. հւսրցերն են, որոնք շարւսդրվածեն նրա ««Դեմոկրատիայի

ենյում»» աշխատությանմեջ: նշված գրքում հանգամանորենվերլուծության նա տեսնում էր ոչ միայն քաղաքական թարկելով ամերիկյանդեմոկրատիան. սկզբունթներիվրա հիմնվածնոր հասանոր կարգ. այլ նաեւ հավասարության հաջողությունբնույթիինստիտուտների րակարգ: Ամերիկյանդեմոկրաւտական ները նա կապումէ հենց այնպիսի հասարակարգիգոյությանհետ. Ռրումսոցիալական տարբերություններըգրեթեաննշան են: Նշված աշխատությունումառաջադրված եւ վերլուծության ենթարկված հարցերից առավել ուշադրության են արժանի: է Առաջին. միտք այն մասին. որ ամբողջաշխարհումորոշակիորեննկատվում հաստատման անհաղթահարելի գործընթացը: Ցանկացւսծ դեմոկրատիայի կամխոչընդոտելայդ գործընթացը,նշանակումէ դեմ դուրս փորձ՝արգելակել աստիճանական կամբին».այնքանով.որթանովհավասարության գալ է. ամբողջ ւա/ունի փաստ որը գոյություն հաստատումընախախնամության են ու խարհումեւ բոլոր իրադարձություններնմարդիկծառայում այդ նպատա-

«աստծո

կին՝:

ավելի բիչ զարգացման ունի պատմական Երկրորդ.չնայածդեմոկրատիան հեռու են կւստւսրհդեռեւս էլ միջոցներն օգտագործվող նրա կողմից փորձ.իսկ այլագործվածլինելուց ու հաճախէլ գործումեն ի վնասայդ դեմոկրատիայի. են: ա կնհայտ նուհանդերձ.վերջինիսառւսվելություններն մարմնանրա կարծիքով.իր առավել ամբողջական Երրորդ. դեմոկրատիան. սահմանադրության է ամերիկյան կյանքում. վորումն գտել ԱՄՆ-ի քաղաքական ամերիկյանժողովրդի քաղաքամեջ. պետականմարմիններիկառուցվածքում, եւ կան բարքերում այլն: Չորրորդ. թվարկելով ամերիկյան դեմոկրատայիառավելությունները. Թոկվիլը միաժամանակաչքաթող չի անում նրան բնորոշ թերությունները:Դրանք հաառաջին հերթին տեսնում էր նրանում,որ այն մարդիկ,որոնց վրա է դրված ԱՄՆ-ում. հաճախիրենց կարողություննեսարակականգործերի կառավարումը ավելի ցածր մակարդակիվրա են գտնվում. րով եւ բարոյականարժանիքներով թան անհրաժեշտ է: Սակայնանմիջապեսնշում Է, թե դա ժամանակավորէեւ ուղ-

ք Տես`

7Շոծաւն 4, ՛Օ

Փաօսքօոսս

Ճածքսիծ'ի,

1897, էք 3-1

ղեյի: Նրա տեսադաշտից չի վրիսյում նախ այն հանգամանքը,որ անհատականությունն իր հերթինսպառնումէ դեմոկրատիային. իսկ դա հանգեցնումԷ նրան որ քաղաքացիներնհրաժարվումեն մասնակցել քաղաքականկյանքին: Եվ դրվում է նրանով, թե դեմոկրատիայի ժամանակներումմասնավոր բացաւ կյանքնայնպեսեռանդունէ, այնպեսանհանգիստ.այնպեսէ լցված գործերով ու ձգտումներով,որ յուրաքանչյուր մարղումոտ քաղաքական կյանքին մասնակցելու համարչի մնում ոչ էներգիա,ո) ժամանակ': Հասարակականգիտությունների մի շարք ճյուղերի, այդ թվում նաեւ քաղաքական մտթի զարգացման վրա վիթխարի,մեր ժամանակներումէլ չթուլացող. ազդեցություն է թողել գերմանացի նշանավոր մտածող Մաքս Վեբերը (1864-1920թբ.): Նրւս ազդեցությունը համաշխարհայինսոցիոլոգիայի եւ քւսղաթագիտուբյւանվրւս. հատկապեսամերիկյան.ընդունում են բոլորը: Այդ ներդրումն առկա է նրա մի շարք աշխատություններում, որոնցից առանձնահատուկ նշանակություն ունեն «Տնտեսությունը եւ հասարակությունը», «՛Գիտնական-հասարակագետի «օբյեկտիվությունը» եւ սոցիալ-քաղաքականիմացությունը»» աշխատությունները: Իշխանության վերաբերյալ հարցերում Վեբերըորոշակի տարբերություններ եւ, միաժամանակ, փոխկապակցվածությունէ տեսնում հասարակականկյանքի երեք հիմնականբնագավառների՝ իշխանության.տնտեսությանեւ արժեքների միջեւ: Քաղաթագիտության կարեւոր է իշխանության(քաղաքաբնագավառում կան ասպեկտ) եւ նրա օրինականացման (արժեքներիասպեկտ,կուլտուրական ասւվեկտ) միջեւեղած կասխվածության հիմնահարցի վերլուծությունը:Այս առու» մով. ըստ Վեբերի.քաղաքագիտությանկենտրոնականհասկացություններիցմենա ավեկը «Գերիշխել»» («տիրապետել») հասկացությունն է: Միաժամանակ լացնում է. թե ւվետք է տարբերություն տեսնել ««իշխանությունեւ «գերիշխել» (տիրապետել)հասկացություններիմիջեւ: եւ կառավարվողների Գերիշխելըկառավարողների միջեւեղած այնպիսիհարաբերություն Է, որում առաջինըպարտավորեցնողհրամաններիմիջոցովկարող է երկրորդինթելադրել իր կւսմքը:Սակայնայդպիսիգերիշխանությունը միայն ուժ ունենալու արդյունք չէ: Անհրաժեշտէ նաեւ որոշակիարժեքների,համոզմունքներիառկայություն. որոնց վրա էլ կառուցվումէ կառավարվողների հնազանդությունը: Իր, այսպես ասած, ««պետությանսոցիոլոգիայի»»հիմքում նա դրել Է ««իդեալական տիպիպետությունների»»հատուկ սխեման,որը ներառումէ՝ ա) ավանդականիշխանություն. բ) «խւասրիզմատիկական»» իշխանություն Գ) «ռացիոնալ» կւսմ ««լեգալ» իշխանություն: Այնուհետեւ անդրադառնումէ դրանցառաջացմանպայմաններին. բացահայտում այդ տիպի էությունը. տարբերիչ գծերը եւ ւսյլն: Առավել հանգամանորեն եւ հիմնավորեվերլուծության ենթարկելով լեգալ իշխանությանհամակարգը. մեծ լով նրա առավելությունները,.Վեբերը բավականին ուշադրություն է դարձնում բյուրոկրատական:ապարատի հետ առնչվող հարցերի մեկնաբանմանը: Պետական կազմակերպության բյուրոկրատական համակարգը.հաճախ է նշել

դա

(Լ Տես` 7օոնս/ծ 4, ՛Օ Յ6:օոքօյոնմ 8 /եզօքեռծ"Խէ, 1897, էք 545 Բյույյլոկրատիա(ֆրանս. Եսոօճս-գրասենյակեւ հուն. Խուօ8-իշխանություն)-բառացիորեն գրասենյակայինիշխանութուն ,

Վեբերը. իր կւսյունությամբ. խստապահանջությամբեւ հուսալիույյամը: գերագանցում է ժամանակակից հւսսարակություններում գործող ցանկացած նամակարգին: Որպեսիշխանություն իրականացնող ապարատի. նրան բնորո են հետեւյալ հատկանիշները: 1) Պաշտոնականգործերի կառավարումըտեղի է ունենում առավել հաստատուն կամ աննշան փոփոխություններիենթարկվողմեթոդներով: 2) Նրանց որոշումները հենվում են նաիապես հաստատված նորմերի ու սկզբունքների այնպիսիհամալիրիվրա,որում սահմանված էյուրաքանչյուր աշխատակցիպարականությունները՝ կապված նրա դիրքի. իշխանության ոլորտի, ինչպես նաեւ նրա տրամադրության տակ եղած ազդեցիկմիջոցներիհետ: 3) Յուրաքանչյուրաշխատակցիիշխանությունը եւ պատասիւանատվությունը կազմումեն ամբողջիշխանությանպաշտոնակարգության միայն մը մասը եւ ածանցված են այդ պաշտոնակարգությունից: Աշխատակիցը(ֆուսկսիոռերը) օժտված է իշխանությամբոչ թե զուս։ իր անհատականհատկանիշների շնորհիվ, այլ այն տեղի, որ նա զբաղեցնումԷ իշխանության հիերարխիայո։ մ: 4) Այն բոլոր միջոցները.որոնք օգտագործում են իշխանության իրականաց: եւ ոչ թե առանձին ֆունլլցիման համար. հանդիսանումեն կազմակերպության ոներների սեփականությունը: 5) Ծառայողական տեղերը եւ զբաղեցրածպաշտոններըայն զբաղեգնողի սեփականությունըչէ. հետեւապես.դրանքչեն կարող վաճառվել.նվիրվելկամ իոխանցվել ժառանգաբար: Մ.Վեբերըմիւսժամանակնշել է. թե ինչպիսին պետք է լինի այդ ասյարատի աշխատակիցը.ֆունկցիոները: Նախ՝ 1) մարդ.որն անձնապեսազատ է եւ այդ 2) մարդ.որն իչխանութպաշտոնինէ նշանակվել ըստ կնքված համաձայնագրի, է պաշտոնականօրենքներիհիմանվրա եւ որի օրինապայունն իրականացնում հությունը որոշվում է պաշտոնականպարտականություններիճշգրիս: կատարմամբ,3) մարդ, որին համապատասխան պաշտոնի նշանակելու ժամանակհաշվի է առնվել նրա որակավորմանաստիճանը.4) մարդ.որն իր պաշտոնում աշխատում է ոչ թե դեպքիցդեպք. այլ` մշտաւվես։Եզրակացություն. ահա այս հատկանիշները (սկզբունքները) հաշվի առնելով պետք է իրականացվի աշխատա-

կիցների ընտրությունը,պաշտոններիբաշխումը եւ առաջքաշումը ըստ: ծառայության: Ընդունելով բյուրոկրատիայի արդյունավետությունը, նա միաժամանակ էր հայտնում, որ նրա համատարածզարգւսցումըկարող է մտավախություն հանգեցնելանհատականությանճնշմանը.որ այն կարող է դառնալ սպառնալիք համար: դեմոկրատիայի ընթացքումհարստացել.համալրվելէ Քաղաքականմիտքըիր զարգացման Դրանցիցմեկն էլ մի շարք դրույթներով.տեսություններով.կոնցեւպցիաներով: Վ. Պարեեն է. որի համարվում հիմնադիրներն էլիտայի' տեսությունն տոն(1848-1923թթ.) եւ Մոսկան(1858- 1941թթ.): Անկասկած. դրա` արմատները կարելի է տեսնել այն հին քաղաքականտեսությունների մեջ,որոնցումհակադրում են առաջնորդներինեւ զանգվածներին:Վ.Պարետոնիր հիմնական հայացքները շարադրել է ««Տրակտատընդհանուրսոցիոլոգիւայիմասին՛չ։ աշխաէլիտա (ֆրանս.Փ/16-լ ընտրյալ) ավագույն. Տրակտատ (լատ. 186181ս6-քննում.քննարկում) 1 Գիտականշարադրություն. ոյյում քննարկվումեն առանձինհարցեր ու հիմնահարցեր:2/ Միքազգայինպայմանագիր 1,

|

2.

մեջ: երա կարծիքով ցանկացած հասարակություն միշտ կառավարելու կասռավաքելու է Լլիտան որն իրենիլյ ներկայացնում է բնակչության ընտյալ մասը: Անկախ այն բանից. թե որ բնագավառումէ (քաղաքական. տնտեսական.ինտելեկտության

տուալ) կազմակերպվումէլիտան. այն բաժանվում է «կառավարող» եւ ««ոչ կառավարոդ»» էլիսոայի:Կառավարող էլիտայի ծագումը եւ առկայությունըպայմա-

նավորված ւսյնպիսիհատկանիշներով. որոնք կանէ մարդկանց հոգեբանական խորոշում են մասսաներին ղեկավարելու,իրենց կամքը թելադրելու կարողություններն ու ընդունակությունները:Ընտրախավին պատկանելը. ըսկը Պարետոէ բնածին հոգեբանականգծերով: Սայի. առաջին հերթին պայմանավորված կայն սոցիալականպայմանները պատճառ են հանդիսանումայն բանի համար, որ բոլորը չէ, որ օժտված են ընտրախավայինհատկանիշներով,բոլորը չէ, որ իրականում կարողանումեն հասնել կառավարականդիրքի: Բոլոր նրանք. ուլքեր իրենց հոգեբանականգծերով պատկանումեն ընտրախավին. բայց սոցիալական դրության շնորհիվ ի վիճակիչեն հւամալրելուղեկավար խումբը, կազմում են. այսւվես կոչված. ««հւսկարնտրախավը»»: Արդյունքում ստացվում է. որ հւսսարակության մեջ քաղաքական կյանքը իրականացվում է տարբեր ընտրախավերի պայքարի եւ փոփոխման ««շրջաւպտույտխ»»ձեւով: Նախկինում գերիշխող ընտրախավը աստիճանաբարկորցնում է սկզբնական շիջանի հատկանիշներըեւ իր տեղը զիջում իշխանության ձգտող նոր ընտրա-

խավին:

Պարետոյիվերոհիշյալ տեսությանմեջ ուշադրության է արժանի նաեւ այն են միտքը.թե քաղաքական գործընթացներում,որպես կանոն, առանձնացվում եւ եւ տիպի երկու ընտրախավ՝««առյուծների» ««աղվեսների»» որ դրանցիցյուրաքանչյուրին համապատասխանումէ կառավարմանիր ոճը: ««Առյուծների»» ընտրախավին բնորոշ է նվասճողականությունը. իշխանության՝հեղինակության անառարկելիորեն ենթարկվելը եւ բռնություն գործադրելու հակվածությունը.

իսկ «աղվեսների». ընտրախավին՝խուսանավելը. չարաշահությունը, խաբեբւսյուքյունը եւ այլն': Էլիտայի տեսության մյուս հիմնադիրը,ինչպես նշեցինք. Գաէտւսնո Մոսկան է.

որին միսժամանակհամարում են նաեւ քաղաքականությանմասին գիտության հիմնաղիրը Իտալիայում։ Նա իր հայացքները շարադրել է «Քաղաքական գիտության տարրերը» աշխատության մեջ: 1939թ. այդ աշխատությունը թարգմանվել է անգլերեն՝«Գերիշխողդասակարգ» («հօ հսհց Շ/Տտտ»)վերնագրով: Այստեղնա որոշակիորենւվնդումէ, թե իշխանությունը միշտ եղել եւ պետք է լինի փոքրամասնությանձեռքում: Եվ երբ այդ իշխանությունըմի ձեռքիցանցնում է մյուսին. ապա իրականումմի փոքրամասնությունից փոխանցվումէ մյուսին, բայց ոչ երբեքփոքրամասնությունից Այդ կառավարողփոքմեծամասնությանը: Մոսկանանվանումէ «Գերիշխող դասակարգ»:(կամ ընտրյալ): րամասնությանը Միաժամանակ զարգացնումէ այն միտքը,թե անկախ սոցիալ- քաղաքականհամակարգերիբնույթից, հասարակական խմբերիեւ գաղափարախոսությունների հասարակությունը բաժանվում է երկու դասակարգի՝տիբազմազանությունից. րաւպետող քաղաքական դասակարգ, որ իր ձեռքում է կենտրոնացնումպետական բոլոր ֆունկցիաները եւ օգտվում դրա հետ կապված արտոնություններից, 1. Տես՝ 14. 60066886

ՈՇ4ԱԾ7օՀԱՃ,

/նզօթնռօկըճց8 ԸՇՕՑքՅոցաա07 ճլքյալ 448 2. Տես` Ըօդքօուճազք )ցո0010Ք «ՕՎԱԳՊՀԱՑ, ԸՈօՅօքե1990, էք 200-201

/Ցհ.

1289, «տք. 02

կառավարվող դասակարգ. անկազմակերպ մեծամասնություն»: Ըստ Մոսկայի. քաղաքական դասակարգը («Գերիշխող դասակարգը») ձեւավորվում է տարբեր եղանակներով. սակայն դրա հիմքում միշտ ընկած է անհատների հւստկությունհաշվի առնելը: Կառավարող փոթրամասնություների ու րնդունակությունների նը կազմող անհատները սովորական մասսայից տարբերվում են այնպիսի հատկանիշներով. որոնք փոքրամասնությանըտալիս են որոշակի նյոթական. ինտելեկտուալ եւ անգամ բարոյական արտոնություններ, այլ կերպ ասած. այդ փոքրամասնությունը պետք է ունենա այնպիսի հատկանիշներ, որոնք բավականին թանկ են գնահատվում եւ ուժ տալիս այն հասարակությանը, որում աւվրում են': Մոսկան տարբերումէ երեք հատկություն, որոնք տարբեր աստիճաններով մուտք են բացում դեպի քաղաքական դասակարգ: Դրանք են՝ ռազմական արիությունը, հարստությունը եւ քահանայությունը, որոնց հետ են կապված արիսֆինանսական եւ հոգեւորատոկրատիայի հետեւյալ երեք ձեւերը՝ ռւսմզմական., եւ

կան:

Ելակետ ունենալով հասարակությունը դասակարգերի բաժանելու վերոհիշսկզբունքները, նա ձգտում է ապացուցել, որ պատմության մեջ գործում են երկու հիմնական միտումներ` արիստոկրատական եւ դեմոկրատական: Եվ դրանցից ոչ մեկը չի նախատեսումմասսաներիկառավարում,որքանով դա հնարավոր չէ: Արիստոկրատականեւ դեմոկրատականընտրախավերի միջեւ եղած տարբերությունն (ըստ Մոսկայի) այն է, որ կառավարող արիստոկրաւոական ընտրախավն իրենից ներկայացնում է մարդկանց մեկուսացած ինքնամփոփ խումբ, որը երբեք չի համախմբվումիր միջավայրիցդուրս մարդկանցով,իսկ կառավարող դեմոկրատական փոքրամասնությունը հավաքագրվում է լայն մասսաների շրջանակներից. սակայն ի հաշիվ այն մարդկանց, որոնց հոգեբանական հատկանիշները իշխանության իրականացմանառումով բավականին օգտակար են: Նա նաեւ ավելացնում էր, թե դեմոկրատիայի նորմալ գործունեության համար անհրաժեշտ է բավականին լավ կազմակերպված ղեկավար յալ

խավ':

Քաղաքական մտքի եւ ընդհանրապես քաղաքական գիտության կարեւորւսգույն հիմնահարցերիտեսական հիմնավորմանեւ վերլուծության յուրահատուկ մոտեցում է ունեցել Կ.Մարքսը: Այդ յուրահատկությունն իր արտահայտությունն է գտել հասարակության քաղաքական կազմակերպման եւ կառավարման. քաղաքականության եւ իշխանության. պետության եւ դեմոկրատիայի. քաղաքական կուսակցությունների եւ կազմակերպությունների գործունեության. անհւստի քաղաքական ակտիվության ձեւավորման ու բարձրացմւսնեւ այլ հիմնահարցերի քննարկմանժամանակ: Ըստ Կ.Մարքսի.քաղաքականհարաբերությունները. եւ ընդհանրապես բոլոր տեսակի հարաբերությունները ծագում եւ զարգանումեն հասարակւս տնտեսական հարաբերությունների հիմքի վրա: Անդրադառնալով մարդկանցգործունեության տարբեր ձեւերին, նա նշել է, թե հիմնականը նյութական գործունեությունն է, որից կախված են ցանկացած գործունեություն՝ մտավոր. քաղաքական, կրոնական եւ այլն: Մարքսի կարծիքով տնտեսապես գերիշխող դասակարգը միաժամանակ 1. Տես`

2. Տես՝

ՇօծքգուՓոսզ2 ԱքԱՉԻ

7982, Հոր. 20-29 քս Ցորք, ՇօվԱԾՈՇՀԱՑ

ոճ

Խցկոց

ՕԹՌԱԿՓԸՐՉՔ

ՈՅՂԱԹԱԿՓՇոՍԸ

(ոօծ

օՌաօաՓոիսմ, 1,

Քօծ օճպ. 1979,

7.

«ոք.

ԱՄզչոխօ3օքօ64),81,

նաեւ

քաղաքականապես

եւ

գաղափարապես իշխող դասակարգ է: Դա նշանաայն դասակարգը. որը ներկայացնումէ հասարակության տիրապետող նյութական ուժը. դրա հետ մեկտեղ նաեւ նրա տիրապետող հոգեւոր ուժն է":

կում

է. որ

2.2

ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՀՎԻՄՆԱԿԱՆ ԴՊՐՈՑՆԵՐԸ:

Տարբեր ժամանակներիեւ երկրների քաղաքական մտքի մի շարք մտածողնե-

րի մտորումների, հարցադրումների եւ լուրջ ուսումնասիրությունների արդյունջը հանդիսացավ համաշխարհայինքաղաքագիտական դպրոցների երեւան գալը: Առավել ազդեցիկ դպրոցներից մեկը պայմանականորեն կարելի է համարել ամերիկյան դպրոցը: ԱՄՆ-ում ավելի վաղ. քան ուրիշ երկրներում, թաղաթական գիտությունը ձեւավորվել է որւվես գիւոության առուսնձին ճյուղ. իր բւսվականին բարձր մասնագիտական մւսկարդւասկովեւ հետազոտության սեփւսկան մեթոդոլոգիայով: Նշված գիտության զարգացման բնագավառում կարելի է առանձնացնել հետեւյալ փուլերը: Լ 19-րդ դարի վերջերից մինչեւ Առաջին աշխարհամարտը: մ. երկու աշխարհամարտերի միջեւ ընկած ժամանակաշրջանը: տ. Երկրորդ աշխարհամարտիցմինչեւ մեր օրերը: Առաջին փուլը կամ շրջանը բնութագրվում է գիտության այդ նոր բնագավառի ձեւավորմամբ ու հաստատմամբ:Ամերիկյանխոշոր համալսարաններին կից ստեղծվում են քաղաքական գիտության բաժիններ կամ բարձրագույն դպրոց-

ներ: Այսպիսի դպրոցներից մեկը 1880թ. Կոլումբիայի համալսարանում բացված քաղաքական գիտության դպրոցն է, որի հետ են ամերիկյան քաղաքագետները կապում նշված գիտության ծնունդը որպես հատուկ ուսումնական առարկայի: Իր ձեւտվորման ու հաստատման ժամանակից սկսած, քաղաքական գիտությունն այստեղ հատուկ ուշադրություն է դարձրել պետության եւ հասարակության կապի, ինչպես նաեւ պետական կառավարմանեւ այլտեսակի թաղաքական ինստիտուտների գործունեության էմպիրիկ վերլուծության վրա: Այդ նպատակով էլ ԱՄՆ-ում ստեղծվում են հատուկ կենտրոններ. սկզբում տեղական, իսկ հե-

տագայում ֆեդերալ մակարդակներում: Երկրորդ էտապում, աշխարհում տեղի ունեցած փոփոխությունների ազդեգության տակ. որոշակի փոփոխություններ են նկատվում նաեւ ամերիկյան քաղաքագիտության ուղղություններում: Նկատենք, որ դեռեւս 20-րդ դարի 20.30 ական թվականներին առավել որոշակիորեն է զգացվում ամերիկյան քաղաքագիտության սերտ մերձեցումը հասարակական եւ բնական գիտությունների մյուս բնագավառների հետ: Վատկապեսուժեղանում եւ ամրապնդվում է նրա կապը սոցիոլոգիայի հետ: Ոչ պակաս ակտիվորեն է ընթացել ամերիկյան քաղա-

եւ հոգեբանության հետ ունեցած փոխազդեցությունը. որի շնորհիվ մի շարք հեղինակներ (Ֆրոմմ. Ուոտսոն եւ ուրիշներ) խորը արմատներ են թողել ամերիկյան հասարակւսգիտության բնագւսվառում: Այսօր էլ սմերիկյւսն բազմաթիվ հեղինակների հոգեվերլուծության տեսության հիմքում ընկած են

թագիտության

Զիգմոնդ Ֆրոյդի գաղափարները, համաձայն որի, կրթությունը. բախումները. բոլոր տեսակի հասարակական երեւույթների փոխազդեցությունը տեղիէ ունենում հոգեբանական գործողությունների հետեւանքով: Այս առումով կարելի է եւ քաղաքականությունը »» վկայակոչել Հ.Լասսուելի՛ ««Հոգեախտաբանությունը -«----.-1. Տես'

Կ

Մարքս

եւ

Ֆ.էնգելս. Ընտիր երկեր: Հ 1. էք 50

աշխատուբյունը.որում հետազոտվումէ թաքնված. ինչպես (1930թ.յարժեքավոր մղումների ւսզդեցությունն անհատի քաւլլաքական նաեւ ենթագիտւսկցական

Խսոզեր, անգլիական թաղաթագետների ուշադրության կենտրոնում է գտնվում քաղաքական իշխանության փոփոխվող մեխանիզմներիուսումնասիրությունը. որի շրջանակներում վերանայվում են երկկուսակցական համակարգի գործումնուքթյան մասին առկա կոնցեւլցիաները. ճնշուլ խմբերի. պառլամենտի,պետակառ ապարատի. տեղական կառավարման. ինչպես նաեւ քադաքական մյուս

վրւս: ակտիվության

կարելի է ասել, որ առավել համարձակորենԷ իր մասին Առանց վերապւսհման

բիհեւորիզմը,որպես քաղաքականկյանքի ուսումնասիրության հայտարարում մեթոդ: Անշուշտ. ւսյդ մեթոդը միանգամիցչի հաստատվել քաղաքագիտուրյան

գործունեությունը: Անգլիական քաղաքաու գործընթացների ինստիտուտների առանցքային մեկը եղել եւ այսօր էլ համարվումեն հիմնահարցերից կանության

դեռեւս Ջ.Քետլքնի ուսումնասիրություններում, նկատի ունենք 1908թ. գրած «Կառավարմանգործընթացը» աշխասոութ՝ զարգացում է ապրում ամե. յունը: Հետագայումայն առավել բազմակողմանի ու այդ թվում՝Չ. Մերրիամիեւ 3. Լասսուելիի րիկյան մի շարք քաղաքագետների. տարրերը առկւս են մեջ: Բիհեւորիզմի

քաղզաթականկուսակցությունների հետ կապված հիմնահարցերը:Դրանցկարեչորությունը ժամանակինՍ.Ջենինգսը այսպես է գնահատել. Մեծ Բրիտանիայի պետական կարգի վերլուծությունը անհրաժեշտէ սկսել եւ ավարտել քաղաքակաս կուսակցությունների գործունեության վերլուծությունից՝: Երրորդը ֆուճնմ- իչոալական դպրոցն է: Բադաքական գիտությունը Ֆրանսիայում անցել է ձեւավորման եւ զարգացման երկու հիմնական էտապներ: Առաջինը. սկսվումէ 19-րդ դարի վերջերից եւ ավարտվում 2-րդ աշխառհամարտով:Երկրորդը սկսվում է դրանից հետո եւ շւսրունակվում մինչեւ մեր օրերը:Առաջին էտապի առավել բնորոշգիծը համարվում է այն. որ քաղաքական գիտությունը աստիճանաբար առանձնանում է սահմանադրական իրավունքից: Այդ իրավունքի թաղաքականագմանսկզբնավորողը հսմարվում է Ա. էսմենըիր «Մահմանադրականիրավունքի տարրերը»: (1895թ.)

սումնասիրություններում:

ժամանակաշրջանի ամերիկյան թաղաքագիտութոսն Հետպատերազմյան շրջանակներումառավել ակնհայտորեն հն առանձնացվում բաղաթակոոնյւ թյան

-

հետազոտմանհետեւյալ ուղղությունները: եւ Քաղաթալկանությունըայն ներառում է հա» ա) Ամերիկյանկառավարումը մազգային քաղսքական ինստիտուտները.քաղաքական վարքագիձը. ընդ որում. ինչպես տեղւսկան,այնպես էլ ֆեդերալ մակարդակներում: որը ենթադրում է մի շարք երկրնեՔ) Հսմեմատական քաղաքականությունը համար: օգտագործելու արդյունավետ այն րի փորձիուսումնասիրություն՝ եւ քաղաքոայկանութհամաշխարհային հարաբերություննելը 9) Սիջազգային եւ հետ՝ պատերազմի խաղա յունը այն գործ ունի հետեւյալ հիմնահարցերի իշիչանությունըմիջազգային ընկեղության. արտաքին քաղաքականության. միջազգայինկազմակերպություններըեւ իրավունթը. ազ: րակցություններում. գային ու միջազգային անվտանգությունը եւ այլն: եւ քաղաքականությունը այս ուղղութ)ուկառավարումը դ) Հասարակական են քաղաթականը միավորումէ այն գիտնականներին,որոնք ուսումնասիրում իրենց առջեւ մասնագետներն նության կիրառականասպեկտները: Այստեղ է քաղաիրականացվում ի նչպե՞ս խնդիր են դնումցույց տալ, թե գործնականում տպավոՒ ազդեցություն, է ի նչպիսի՞ քականությունը.ի՞նչ ձեւեր այն ընդունում. այդ քաղաքաինչպե՞սէ հասարակությունը արձագանքում րություն է թողնում. եւ կանությանը այլն: Խոսելով ամերիկյանդպրոցի մասին, կարեւոր ենք համարումավելացնել. որ է ո) ներկայումսամերիկյանքաղաքականգիտությունը խորությամբ թափանցել եւ երկր" աֆրիկյան նաեւ ասիական լաւտինաամերիկյան, միայն Եվրոպա. այլ -

|

.

աշխատությամբ: Հետագայում այդ հարցերը կարեւոր տեղ են զբաղեցնում Լ.Դյուգի եւ հատկապեսՄ.Օրիումիուսումնասիրություններում: Հասարակական-քաղաթականգիտությունների բնագավառում արմատակառ փոփոխություններ են տեղի ունենում 2-րդ աշխարհամարտիցհետո: Իսկ 60-/0-ական թվականներին երեւան են գալիս ֆրանսիական մի շարք քաղաքագետների ուսումնասիրությունները(Մ.Պրելո. ժ.Բյուրդո. Ռ. Արոն. Մ. Դյուվերժե եւ ուրիշներ). որոնցում քննարկվումեն քաղաքական գիտության կարեւորագույն հիսնախնդիրները.հատկապես քաղաքական ինստիտուտները եւ հարաբերությունները. ընտրությունները եւ ընտրական համակարգր. հասարակական կառավաիհումնու քաղաքականություն եւ այլն: Քաղաքական գիտության վերածնունդը Իտալիայում, որն ընդհատվել էր կապված ֆաշիստական ռեժիմի տիրապետության հետ, ընթացել է ծայրահեղ դանդաղ: Բանն այն է. որ ւսյստեղ հասարակական գիտության բնագավառում իշխում էր այն տեսակետը. թե անհրաժեշտ է զարգացնել գիտության ավանդական(փիլիսոփայություն. իրավագիտություն, տնտեսագիտություն եւ այլն) ճյուղերը. որոնց ամբողջությունըկարելի է անվանել քաղաքական գիտություն: Քաղաքական գիտության վերածննդի նախաձեռնողիդերը պատկանումէ Ֆլորենցիայի համալսարանի քաղաքական գիտության ֆակուլտետին: Շուտով այդ ֆակուլտետի ժամանակակիցքաղաքագիտականուղղության լիդերն է դաոնում ԴԺ. Սարտորին, որի ««Կուսակցությունները եւ կուսակցական համակարգեեւ դեֆինացիա'»» աշխատությունները համաշխարհային րր». ««Դեմոկրատիա ճանաչումեն ստանում: Վերջին տասնամյակներումԻտալիայի քաղաքագետները կարեւոր ուշադրություն են դարձնում քաղաքականության եւ սոցիոլոգիայի, սոցիոլոգիայի եւ քաղաքակաս գիտության. ինչպես նաեւ քաղաքագիտության

-

-

ներ:

անգլրա(/աՄյուս դպրոցը կարելի է անվանել (դարձյալ պայմանականորեն) երկրներ): Սկանդինավյան Գերմանիա. (Անգլիա, հասարակու» ՔաղաքականգիտություններիՈւսումնասիրությունները.որպես է վերջեդարի անցյալ կան գիտությանինքնուրույն ճյուղի, Անգլիայումսկսվել եւ է թաղաթա՛ տնտեսության րից, երբ Լոնդոնի համալսարանին կից հիմճվում են կան գիտության դպրոցը: Այս եւ հետագայումբացված դպրոցներում կենտեւ քաղաքականինստիտուտների.անգլի՞ րոնացվումպետականկառավարման եւ պետական ծառայությոսն. վարչականիրավունքի, սահմանադրական ական

նը:

քաղաքականփիլիսոփայության սեսութմիջազգային հարաբերությունների, տարիներինավեեւ ուսումնասիրումը:Հետպատերազմյան յան դասավանդումը եւ սոսոցիոլոգիական լի է ուժեղանում անգլիական քաղաքականգիտության հիմնաՈրպես կարեւոր ածությունը: ու սլ-հոգեբանական արդիական դի Բպ Կ ցիալ-հոգեր Թոք եւ

դղ4

Լ

ԼՏես՝

ԸօՑքՓաաուտ ճկքյկօԻՉՔ

1282, «տք.

է55

2.Դեֆինացիա (լատ.

ժՏՌուօ

-

ԽԳկխզ(ոօծ օճպ. քօե

ՈՉՊԱՌԱԿՓԸԵՉՑ

սահմանում)

Ո

7.

Ա/Հոզյճքօ84),

վանից ՈՒռնայրթագավորին. բայց ազատէ արձակում: Պապ թագավորը

փիլիսոփայության հարաբերակցության հարցերին: Քաղաքական գիտությունը. ինչպես նախկին խորհրդային հանըսպետություններում.այնպես էլ մեր մոտ նոր ձեւավորվողգիտություն է: Ուստի. նրա հիմ. նահարգերը մշակելու ժամանականհրաժեշտ է հաշվի առնել համաշխարհային եւ

մանում է նրան.իսկՄուշեղը պատասխանում է.

թաղաքագիտությանդպրոցների փորձը եւ մեր ւսզգային առանձնահատկութ-

յունները:

2.3 ՎԱՅ ՔԱՂԱՔԱԳԻՏԱԿԱՆ ՄՏՔԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՓՈՒԼԵՐԸ

Հայոց քաղաքագիտականմիտքըանցել է զարգացման5 փուլ: վռաջինընրա ծնունդն է. 5-րդ դարը. որումամփոփվեցիննախընթացդարերի հայոց քաղաքականկյանթի ողջ ձեռքբերումները: Երկրորդփուլն ընդգրկումէ 6-16-րդ դարերը՝հայոց միջնադարը: Երրորդը՝ 17-18 -րդ դարերն են, հայ քաղաքական կյանքի յուրատեսւսկ վերածննդի դարաշրջանը։ Չորրորդփուլն ընդգրկումէ 19-րդ դարի վերջի եւ 20-րդ դարի առաջի երկուՍան-Ստեֆանոյի հաշտության պայմանագրիցմինչեւ ական տասնամյակները՝ 1918թ.մայիսը,հայոց ազգային պետականությանվերակերտումը: Հինգերորդըարդիփուլն է, որ ընդգրկում է Հայաստանիերեքհանրաւպետութ1918թ. մայիսիցմինչեւ մեր օրերը: յուններիժամանակաշրջանը՝

"ո

Հայկական լեռնաշխարհը,Առաջավոր Ասիայի հետ միասին, բնակեցված է սկսած: Սակայննախամարդու եղել նախամարդու տարածմանժամանակներից չափազանց անկայուն հանրույթի՝նախնադարյանհոտի քաղաքական կյանքի գոյության կամայն լուսաբանող հու շարձաններիմասին խոսք անգամչի կարող լինել: Մարդկանցքաղաքականգործունեության տարրերկարող էին առաջահամայնքիառաջացմանը տոհմական մայրիշխանական նալ կայուն հանրույթի էր նախնադարյանդեմոկրատիայիսկզբուն» զուգընթաց:Տոհմըկառավարվում ու ցեղակիցների վարքի պարտադիր քով: Տոհմի ղեկավարներըտոհմակիցների ու կրողներնէին: Հին Հայաստանի 2000-ամյա պեկանոններիպահապաններն տության եւ իրավունքի դարաշրջաններիցմեզ չեն հասել քաղաքական մտքի խեթական,ասորական,ուրարտական գրավոր հուշարձաններ,բացառությամբ որոնք խոսում են միայն ռազմականզանասեպագիր արձանագրությունների, հաղթանակներիու ձեռթբերած ավարի մասին:Բնականէ. զան արշավանքների, կարող էին կերտվել ազոր քաղաքագիտականմտքիիսկականհուշարձաններ գային գրերի գյուտից հետո: Եվ ահա 5-րդ դարը, հայոց մշակույթիոսկեդարը, որում սկզբնավորվեցին գիտության ու մշակույթիշատ ուղղություններ. հիմք դրվեց նաեւ հայոց քաղաքագիտական մտքին: Փավստոս Բուզանդը. Մովսես Խորենացին, Եզնիկ Կողբացին եւ մյուս մտավորականները մշակեցին հայրենիքի, ազգւսյին պետականության. գաղափարները: ազգային միասնության,մարդասիրության տիրասիրութՓավստոս Բուզանդըընդգծում էր ազգայինպետականության, յան. ասպետականվեհանձնությանու ազգայինարժանապատվությանգաղափարները։ Երբ Մուշեղ ՄամիկոնյանըՁիրավի ճակատամարտումգերում է Աղ40

հանդի-

իմ ընկերներին՝բոլորին կոտորեցի. իսկ նրանք.որ թագ են կրում. իմ ընկերներըչեն, այլ թո...։ Ես թագավոր մարդու վրա... ոչ ձեռք եմ մեկնել. ոչ էլ կմեկնեմ»»':Առաջնորդը.թագավորը.ումն էլ որ լինի. անձեռնմխելիԷ, ոչ ոք իրավունք չունի ձեռք բարձրացնելնրա վրա. սա Է հայ քսղաթական մտքի ակունքում կանգնած մտավորականի պետական ««

ես

մտածողության ելակետը:

Անձի, քաղաքական գործչի. ազգի եւ պետության ինքնիշխանությանհարցերն առավել ամբողջացածներկայացվածեն Մովսես Խորենացու կերտած «Հայոց պատմության»:էջերում:Վայ ազգի ծագումը կապելովս.Գրթիհետ, սերելով հայերին Հաբեթի ցեղից՝ Խորենացին հայ ժողովրդի համար ստեղծեց պատվավոր տեղ հին ազգերի շարքում: Հայ ազգի պատմությունըԽորենացու համար անկախության. ւվետականությանհամար պայքարող ժողովրդի կենսագրություն է: Այն գործիչները. որոնք հետամուտեն եղել ազգային պետության հզորացմանը. արժանացել են Խորենացու բարձը խրախուսանքին. Նրանք մահկանացուծնվելով անմահացելեն իրենց գործերով»»: Դրանցիցեն Տիգրանը, Արտաշեսը.Տրդատը:Քաջերիսերունդներըքաջերն են լինում. սա է Խորենացու ընդհանրացումը:Միաժամանակ.Խորենացին թննադատումէր խստասիրտ ու չար թագավորներին,տմարդի,խաբող, իրավունքը չպաշտպանողկաշառակեր դատավորներին,գողերին հովանավորող,ագահ իշխաններին.կեղծավոր ու փողասեր կրոնավորներին,սովորելու մեջ ծույլ աշակերտներին: Խորենացին կենտրոնացված ուժեղ պետության կողմնակից էր. բայց ոչ բացարձակ միապետության: Լավագույն կյանքն այն է, երբ պետության կողմից նվազագույնարգելքներնեն պարտադրվում մարդուն:Մարդկանցմիջեւգոյություն ունեցող բոլոր տարբերություններըպետք է որոշվեն միայն նրանց գործերով: Ազնիվ գործիչն իր լսելի ձայնըպիտի ունենա կառավարողշրջաններում: Եթե պետությունը անհատիհամարհնարավորությունչի ընձեռումառաքինի,երջանիկ ու ստեղծագործական կյանքով ապրելու. նման պարագայում պետությունը չարիք է: Այսուհանդերձ,'ազգիմեջ բոլորը ւվետքէ ենջարկվեն պետական կարգ ու կանոնին, համախմբվեն թշնամուդեմ մղվողպայքարում:Պետականիշխանությունը Խորենացու կարծիքով ոչ միայնազատ ու անկախկարգավիճակն է, այլ նաեւ ուրիշներինիշխող եւ հպատակեցնող կեցությունը:Խոսելով Երվանդյան Տիգրանի մասին. գրում է. «Սա մերթագավորներից ամենահզորնու ամենւախոհեմնէր եւ նրանցից բոլորից քաջ: Նա մեր բնակությանսահմաններնըճնդարձակելովհասցրեցմինչեւ հին բնակությանսահմանների ծայրերը7: Խորենացու ընդհանրացումնայս հարցում հետեւյալն է. ««..զի սահման թաջաց. ասէ, զէնն իւրեանց. որթան հատանէ. այնքան ունի»»։ Խորենացին հաճախ մեջ է բերում նամակներ,պայմանագրերեւ այլ վավերագրեր. որոնք լույս են սփոումբնութագրվողժամանակաշրջանի. պետությունեւ նրանցիցյուրաթանչյուրի գեների քաղաքական փոխհարաբերությունների ««

րակշիո կամ թերակշիռ դիրթի վրա։

այ քաղաքական մտքի սկզբնավորման ժամսնակաշրջւսնիկարեւորագույն իրադարձությունը քրիստոնեության պետական կրոն հոչակելն էր Հայաստանում: ԱշխարհումառաջինըՀայաստանում պետական կրոն հոչակվելու առաջին .

աաա

Փավստոս Բուզանդ.« Պատմություն հայոց» Երեւան 1968թ.էջ 241 Մովսեսխորենացի.« Հայոց պատմություն»».Երեւան 1990, էջ 46

Տես՝

`

պատճառն այն էր. որ ավատատիրությանը բնորոշ տնտեսական ու քաղաքաքրիստոնեական եկեղեցին իր կական մասնատվածությանպայմաններում.

ժւսդիր

պաշտոնյաների: դարերի հայ քաղաքագիտական մտքի հուշարձանները հիմնականում բաժանվում են երկու խմբի՝ արտաքին քաղաքական կյանքը լուսաբանող եւ ներքինկյանքը կարգավորող հուշարձանների: Առաջինխմբի հուշարձաններից են ««Գիրքթղթոց »'. «Կնիք հավատո»՛, «Արմատ հավատո»: 6-16.

ստեղծելու գաղափարառուցվածքով կենտրոնացվածուժեղ պետականություն կան լավագույն հիմնավորումնէր: .

երկրորդ պատճառնայն էր, որ նորամուտքրիստոնեությունը կոչված էր պահպանելուՀայաստանիքաղւսքականինքնուրույնությունը: Հայ քաղաքականմտքի զարգացմաներկրորդ փուլը` 6-16-րդ դարերը, առանձնանում են ազգային պետականության առկայությանեւ անպետականության կարգավիճակներով.Մեջընդմեջ գոյատեւած պետականությունը գլխավորությամբ.1190- 1240քք. ընդգրկել է 885-1045թթ. Բագրատունիների եւ Զաքարյանների 10701375թթ.Կիլիկիայիհայոց պետականությսնգոյութ-

յամբ: Անպետականության ժամանակաշրջանն ընդգրկումէ մարզպանականեւ արաբականտիրապետությունը (428.885), Սելջուկյանը (1065-1120), թաեւ թուրք-պարսկական տիրապեդարիկեսեր) թար-մոնղոլականը (1240-15-րդ

տության շրջանները (16-18.րդ դարեր): Ֆեոդալականաստիճանականությանդասական օրինակ են ֆեոդալիզմի դարաշրջանիհայկականայս երեք պետականմիավորումները:Հւսյ թագավորը, որպես ֆեոդալականսուվերենպետությանգլուխ. օգտվում էր միապետին վերապահվածբացառիկիրավունքներից:Միայն թագավորն իրչսվունք ուներ

դրամ հատելու, մաքսատուրքվերցնելու. քաղաքներ կառուցելու. Նրան էին պատկանումոսկու հանքերը, նա երկրի օրենսդիր, գործադիր եւ դատական մարմիննէր: բարձրագույն կենտրոնն արքունիքն էր: Այն կազմված էր երկրի երկրի կառավարման բարձրխավիներկայացուցիչներից. պետությանառօրյա կյանքը կարգավորող Որպեսճյուղային կաուսվարման կենտրոնական պաշտոնյաներից: մարմիններ. այս ժամանակաշրջանումէլ գոյատեւում են գործակալությունները. որոնց գլխավորումէին պալատականխոչոր աստիճանավորները` գործակալները. ժամանակակից իմաստով՝նախարարները: Ֆեոդալականմասնատվածության լվայմաններումերկրիքաղաքականհամակարգումառանձնահատուկտեղ է զբաղեցնումեկեղեցին ու նրւս բարձրւսԵրբ հայոց թագավորիիշխանություն: հեռավոր գագույն ղեկավարությունը: վառներիու ինքնիշխանշրջաններիվրա ձեւական բնույթ էր կրում. ասպարեզ եւ ապահովում էր գալիս հայոց եկեղեցին իր միաձույլ կազմակերպությամբ ՎայաստաԱնպետականության դարաշրջանում հայ ժողովրդիմիասնությունը: նի քաղաքական համակարգի ւսռանցքըազգայինպետականությանփոխարեն դառնումէ ազգային եկեղեցին:Կւսրեւորդեր են ստանձնում հայոց իշխանը եւ սպարապետը. նախարարական ւսնվանիտներիգահերեց իչխանները՝Մյունիքում. Սասունում, Արցախումեւ Վայաստանի լեոնայինայլ շրջաններում:Մեծանում է տեղականկառավարման մարմինների՝գյուղալվետերի,տանուտերերի եւ քաղաքայինինքնավար մարմիններիդերը: Անպետականությւսնդարաշրջաններումգերագույն իշխանությունըպատկանումէր նվաճողներիկողմից նշանակված պաշտոնյաներին: ւ

Բացի բարձրագույն կառավարիչներից.նվաճողները տեդերում նշանակում էին ռազմական. հարկահանության. շինարարությանգործերը մոնօրինող գոր42

այլ

րդ

ժողովածու-

ները եւ հոգեւոր ու աշխարհիկայլ գործիչների երկերը:Երկրորդխմբի հուշար»". ՍխիթարԳոշի««Գիրք ձաններիցեն «Կանոնազիրք դատաստւասնի»»". «« ՍմբատՍպարապետի եւ այլ գործիչների Դատաստանագիրք»»' երկերը։

Հայոցը

Արչակունիներիպետությանանկումից հետո հայությանը համախմբող ու գլխավորողհիմնականուժը մնաց հայոց եկեղեցին:Բյուզանդական կայսրության նպատակնէր այդ հարստությունըեւս ենթարկելիրեն: Այս նոր պայմաններումհայ ժողովրդին անհրաժեշտէր պաշտպանական ճկուն մեխանիզմստեղծել՝ դիմակայելուքրիստոնյա արեւմուտքիոտնձգություններին: Այդնպատակին հասնելու պատրվակ դարձավ451թ. հրավիրվածՔաղկեդոնի4-րդ տիեզերական ժողովը: Եկեղեցական տիեզերականժողովների գումարմանհիմնական հավատի մաքրությանեւ դավանաբանական վեճերի ւպարզաբաննպատակը ման հարցերնէին: Բայցայդ նպատակների տակհաճախթաքնվածգործում էին քադաքական ձգտումները,տիրապետական տենչերը: Հայ ժողովուրդը 6-րդ դարի սկզբներին.երբ կայսրությաննվաճողական ձեռքբերումները ավելի բուռն ու վտանգավորդարձան, իսկ նրանց՝ եկեղեցու առաջ թաշած գաղափարները միահյուսվեցին կայսրության ամբողջատիրական կանությանը.մերժեքաղաքս ցին Քաղկեդոնիժողովի երկաբնակություն քարոզող դոգմաները:Դարագլուխ կազմող այս քայլով քրիստոնեությունըՀայաստանում ձեռք բերեց ազգային

նկարագիրեւ մեզ համար վերականգնվեցնրա էթնոպաշտպանֆունկցիան։ Սակայն երկաբնակությանմերժումով հարցը չլուծվեց: Հայաստանըբազմաթիվ

կապերովկաւպվածէր կայսրության հետ. ու պետականորենէլ ենթակաէր նրան: Հայ ժողովրդի համարազգային ազատագրական պայքարի նշանակությունէր ստանում դավանաբանական պայքարը: Բյուզանդացիները դավանաբանական բազմաթիվ աշխատություններովջանում էին հիմնավորել Քրիստոսիերկու բնության դոգմանեւ միւսբնակհայերին հարկադրումանվերապահորեն ընդունել դրանք: Գաղափարականքաղաքական այս ճնշման դեմ կազմակերպվող պետթ է գաղափարականբովանդակությունունենար: դիմադրությունը Հայ հեղինակներնաշխատումէին հերքել երկաբնակությանդոգմաներըեւ պաշտպանել հայոց եկեղեցու ավանդույթները:««Գիրքթղթոց»» ժողովածուն կազմվելէ ԿոմիտասԱ Աղցեցի կաթողիկոսիօրոք (615-628). որի մեջ տեղ են գտել Սահակ Պարթեւին.ՄեսրոպՄաշտոցին, հայոց եկեղեցու ճանաչված այլ գործիչներին.բյուզանդականկայսրերին ու հայ արքաներինվերագրվածփասու տաթղթեր.որոնք լույս են սփռում նշված պետությունների ժողովուրդների քաղաքականհարաբերություններիվրա: -

-

Ինչպես արդեն նշվել է. 6-16-րդ դարերում հայոց ներքին թաղաքթականկյան-

Գիրքթղթոց. Տես'

Թիֆլիս. 1901: ենիք հաւատոյ... էրմիածին. 1914: ՏեսԱ̀նասյան ՎարդանԱյգեկցինիր նորահայտ երկիլույսիտակ. ՎՆՏ. 1969: Հ. Տես՝ ԿանոնագիրքՀալոց. հ. 1-2. եր 1964-1971: 5 5ես՝ ՄխիթարԳոշ. Գիրթդատաստանի,Եր.1975: ծ ՍմբատՍպարապետ. Դատաստանագիրք. եր. 1958:

2. Տես՝

Տես՝

կարգավորողհուշւսրձաններիցեն «Կանոնագիրք Հայոցը»։. ՄխիթարԳոշի եւ ՍմբատՍպարւսպետիդատաստանագրթերըեւ այլ երկեր: ու քաղաքա«Կանոնագիրք Հայոցը»։ հայ միջնադարյանիրավաբանական է՝ կան փաստաթղթերիպաշտոնականժողովածու բաղկացած ցական. բարոյա-խրատական.գաղափարական-քաղաքական. տնտեսական թը

հոգեւոր-եկեղե-

ել աոան աաա:յր Ա հանրաատոնեական աիեմերական ազգայ

չ

.

ժողովնե-

կնղեցական

րում:Իսկ հայոց եկեղեցական ժողովներն իրենց նշանակությամբհամազգային կրոնա դավանաբանաքաղաքական հաստատություններ էին. քանի որ բացի

ալհարոդ հարայ

զանի մեան հայա կակա հմչան Ր իեեկ̀ ականմենտի եկեղեցականժողովները հատում նախա կանոա տիպ: Այդ կանոնախմբերը առաջինը հավաքել եւմիասնական միավորել րեմաահաեա ակ եիեթովպ են

րե

Տե

'Լ.

՝

'

:

»-

`

մեջ: 10-րդ մաշխարհային դ. կեսերին, 11-րդ պատմության իրավագիտության րք նոր լրչսցումների.որտեղ եւ

ենթարկել դայոցը 1-ՐԴ դարերու «անագի

վա Գալ անանքի կածի ունքի իսատարության, հագերորականների համակեցության ։

:

։

,

ավատատիրական հասարակարգի

վորա" Անայիխարանի

ձեւերի, հասարակության ամուսնության. ընտանիթի, ժառան-

:

Գոռի ազգի խարության քաղաքագիտական պետության ինի

գաղափարի վրա Է խարսխված միջնադարի տքի հսկա Մխիթար Գոշի իրավաքաղաքական ուսմունքը: Ստեղծելով «Հայոց դատաստանագիրքը»»,Գոշը դառնում է ազգային ինքնագիտակցությանսկզբնավորմանդրոշակակիրը. ազգային անկախություն կերտող Զաքարյաններիգաղափարականխորհրդատուն: Հայոց միջնադարումչկա մի այլ գիրք, որը նրա պես բազմակողմանիորենարտացոլի հայ իրավաքաղաքականու հասարակական-տնտեսականհւարաբերությունները: Գոշը երկրի միասնությունըեւ անկախությունը տեսնում էր ուժեղ. ինքնիշխան պետականության եւ այն մարմնավորող թագավորի անձնավորությանմեջ: Թագավորներընրանք են, գրում է Գոշը. որոնք ողջ ազգին են տիրապեՐՎ եթե եւ

:

իրենց

եւ որա աեր ենվերցնում, առի յամի մում Գողգիննց րավագիտության

պատմությա

ջ առաջ

րար

սահմանում

պետական սուվերենություն հասկացությունը, ուր տեղ են գտել պետւսկան սուվերենության երկու գլխավոր հատկանիշները՝պետական իշխանության լիակատարությունը երկրի ներսումեւ անկախությունը՝ արտաքին հարաբերություննե-

ձեւավորվել ԻՎՀայտնի լ տաուվերենությար ուսմունթը Եվրոպայում տոնին (1530-1596) «« Վեց գիրք պետութԲոդենի ս յան մասինա խատ թյունում էՀենոԹԻննաին ենքարկ: հան ահմ Անբան նիվ թագավորի կում Թագավորի իրչավունթներըսահմանափակ» վուարտադիր բոլորի համար: շոշափվում ուրիշ պետությունների ժողոժան

»

`

՝

՝

՛

է

աեւ

ը

դ

Նր

:

են

երբ

եւ

Գոշը

վուրդնե րդների օրինական իրավունքներնու շահերը:

----Մխիթար Գոչ. Գիրք դատաստանի, Տես`

էջ

28:

սահմանում

է. որ եթե

ինք-

նիշխան թագավորն անարժանաբար վարվի իր թագավորությունում եւ անհարկի խսխտի խաղաղությունը. ապա նա պետք է գահընկեց արվի: Խոսելով խաղաղության, ուրիշ պետությունների ներքին գործերին չմիջամտելու. միջազգային վեճերը խաղաղ ճանապարհով լուծելու, միմյանցսուվերենությունը հարգե-

մասին,Գոշը, փաստորեն,սահմանելէ միջազգայինհարաբերությունների մի շարք հիմնարարսկզբունթներ: պետությաներաշխիքներից մեկը գահածով հոժառանգման կարգնէր: Գոշը սահմանում է գահի փոխանցում ու րից դեմին»: Գոշը մեծ նշանակություն է տալիս աշխարհիկ եւ հոգեւոր հարստութի կթ ասի Գոլի գառներ գոեհարաչերոթունեյին յայի են տալիս ասելու, որ նա ձգտել է սահմանազատել նրանց լիազորությունները. լինելը ուցարան է եւ տնտեսական Գոշը բացատրում նեւոր- տերերի ընչազուրկ-ծառաների՝ ուրիւ չու

ՌԻժեղ ավազ ո այ ոդիներից որդուն: ո անպայման առա ական ՝

աաա բացառված պանիրն եզր երկ: վեճաանիվ ությունն ու հանգա արարո ով: նշո հին որ մարդկա եւ էարարվել, ջ րի ազատ հոլի կարիքներից հորում երերին ծառայելը

իրենց Արար ոո Նա

դր

ա

.

ո

էր նորություն իրավաքաղաքականուսմունքներում:Գոշից մի թանի դարհե-

հավասարության առաջացմանԳոշի պատճառաբանությունը եւս

ողջ

միջնաղարի

են ավեայտուն արտա Աարագարներն Գոշի իրավաքաղաքական հարաբերություններիկարգավորամուսնա-ընտանեկան տո

միսյնԹումաս Մորնու Կամպանելան եկան նույն

եզրակացության:

եւ քրեաիրավական մանը նվիրված հոդվածներում:

Սմբատ Սպարապեւռի «Դատաստանագիրքը»» կոչված էր բավարարելու Կիլիկիայի հայկական պետությւսն պահանջները: Թագավորին հւսմարելով տեղապահը երկրի վրա, Սմբւստընրան օժտում էր բոլոր բարեմասնություննե-

աստծո

միապետութրով ու բացառիկ իրավունքներով: Կառավարմանկենտրոնացած յան կողմնակից է: Նրա կարծիքով միայն ուժեղ կենտրոնացված թագավորությունը կարող է երկիրը պահպանել կենտրոնախույսուժերից եւ արտաքին թշնա-

միների ուոնձգություններից:Միապետությունը, սակայն. Սմբատըչի հասցնում արեւելյան բռնապետության. այլ որոշակիօրենքներովսահմանափակումէ թագավորի իշխանությունը: Օրինակ. թագավորը իրավասու է զրկելու իշխանին իրավունթիցմիայն այնդեպքում. եթե ինքն է շնորհել այդ իրավունքը: Իսկ ում թագավորը առանց մյուս ֆեոդալների համաձայնութնախնիներնէին շնորհել. շնորհազրկել: իրավունք յան. իրավ չուներ որ

17-18-րդ ղարերումՀայաստանը շարունակումէր մնալ թուրթ-պարսկական

հասարակականհւսրաբերությունների լծի տակ: Հայկական գաղթօջախներում.

զարգացմանը զուգընթաց. ձեւավորվում էին հասարակական-քաղաթական

տիրապետությունից ազատագրե

եւ սեփամտքի կենտրոններ. որտեղ օտար Վամաեւրոպականազգական պետություն ստեղծելու ուղիներ էին որոնում: շարժմանվերելքն իր արձագանքնէ գտնումնաեւ բուն Հային-ազատագրական յաստանում:Սկսվումէ ձեւավորվել ազգային միասնության գիտակցությունը: շարժմանզարթոնքին նպաստումեն նաեւ միջազգաԱզգայինազատագրական յին պայմանները.Թուրքիայի ու Պարսկաստանիթուլացումը եւ նվաճված ժողովուրդների արթնացող հավատը իրենց մոտալուտ հաղթանակի նկատմամբ:

Հայոց պատմությանայս նոր դարաշրջանի արդեն աուսջադրված քաղաքական խնդիրների ձեւավորմանակունքներում են հայ ժողովրդի քաղաթական միտքըկերտողներԻսրայել Օրին. ՀովսեւիԷմինը. ՇահամիրՇահամիրյանը.Մովեւ ուրիշներ: Առաջադրված սես Բաղրամյանը խնդիրըսեփականազգի պահպա» եւ այն ապահովող արտաքինքաղաքական ճիշտ կողմհաստատման Օության

աշխարհիստրատեգիսլյի նորոշմանհարցն էր: Մեզ շրջապատող մահմեդական հիմնականխնդիրը միշտ էլ մահմեդականպետություններիկրոնականու քաղաքականհամագործակցություննէ եղել: Բնականէ. որ այդ վիթխարի մեթենայի դեմ դիմակայելու համար մասնատված. ազգային պետականությունից ուղիզրկված Հայաստանըլվեւոք է փնտրերհզորներիհետ համագործակցելու

անալ, քաջանալ եւ ազգային ամոթն ու նախատինթըվերացնել, ոտքի կանգնել իբրեւ վերածնվող ազգ եւ արյան գնով անկախություն ձեռք բերել: փառավոր անցյալին եւ Հայ երիտասարդությանըիր ժողովրդի պատմության նպատակով. մի ամբողջ գլուխ ճվիանդառնալիկորուստներինծանոթացնելու րում է հայոց պատմությանը:Հայոց պետականության կորստի գլխավոր պատճառներ համարում է բռնապետության առկայությունը. մտքի կուրությունը. քաղաբական անմիաբանությունը.անկարգապահությունը. ավանդական արժեքների կորուստը եւ այլն: Ոչ մի ժողովուրդ առանց պայթարի ու զոհերի չի ազա46

եվրոպական մտածողներիհայացքներումնոր էին միայն սկզբնավորվում: կարեւոր հիմնահարցերը, դրանցիցԼին իրավունքի փիլիսոփայության այնպիսի ինչպիսիք են իրավունքի. օրենքի եւ ազգային ազատագրականպայքարի փոխհարաբերությունները:«Որոգայթ փառացը»»բաղկացած է երկու մասից:Առաջին մասը/էջ 1-139/ տեսական բնույթ ունի, որտեղ շարադրված են հասարակական-քաղաքականկարգերի իր սկզբունքները.իսկ երկրորդը/էջ 140-473/ ազահավաք օրինացի նախագիծն է՝ տագրվելիք Հայաստանիսահմանադրության՝ հոդվածներից: Գիրքն ամբողջությամբ հրատարակվել է բաղկացած է 1913թ. Թիֆլիսում։ 1788-1789թթ. Մաղրասում.վերահրատարակվել Առաջին մասում այն միտքն է զարգացնում.թե մարդիկ բնությունից հավամիեւնույն իրավունքներն սար են ծնվում եւ պետք է ունենան: Մարդիկ չպետք է հանդուրժեն ոչ մի այլ իշխանություն, բացի բոլորի համար ընդհանուր եւ պարտադիր այն օրենքներից. որոնք իրենք կամենան իրենց բնական բնությանը համապատասխան:Արդ. եթե կամենում եք լինել թագավորել ձեր աշխարհիվրա. գրումէ Շահամիրյաազատ եւ հավասարապես նը. հարկավոր է, որ դուք սահմանեքբարի օրենքներ՝բովանդակժողովրդիկամքի ու ցանկությանհամաձայնգալ եւ մնալ կախված ձեր օրենքից.որպեսզիոչ է հասաոք չիշխի ձեր վրա բացի ձեր օրենքից: Այս ճանապարհով հաստատվում ու ազգի ազգի իշխանությունը րակության իշխանությունը հասարակության. վրա: Պետականկառավարման լավագույն ձեւը համարելով հանրապետությունը, Շահամիրյանըհամոզվածէր, որ միայն այդւվիսի իշխւսնության դեպքումկարող է սրդարության եւ առաջադիմությաներաշխիքներ լինել: Այս միտքն հաստատելու հւսմար բերում է Հռոմի օրինակը: Երբ հոոմեացիներըօրենքով էին ղեկավարվումու պետականմարմիններնընտրվումէին. ծաղկում էին աւպրում.իսկ երբ իշխանությունըմիապետականդարձավ. եւ ընդհանուրի կամբը փոխարինվեց միապետիկամքով.ապա հռոմեացիները ««օր-օրի թյուլանալով նվազեցին. մինչեւ ընկան»: Կաուսվարմանհանրապետականձեւի հաստատման անհրւսժեշտությունը նշում է. եղանակով հիմնավորելուցհետո. Շահամիրյանը պատմավերլուծական ժոեւ որ հայոց ազգային պետւսկանությանկործանման դրա հետեւանքով հայ եղել պատճառընույնպես գլխավոր է ղովրդի կրած անլուր տառապանքների կառավարմանմիապետականկարգը: մասը հայկական ստեղծվելիք պետության ««Որոգայքփառացի»»երկրորդ սահմանադրությաննախագիծ է։ կառուցվածքի քաղաքական հասարակականԱշխատուքյան առաջին մասում առւսջադրված տեսական դրույթները երկրորդ քաղամասում օրենթի ուժ են ստանում: Այն պարունակումէ սահմանադրական, քական. թրեաիրավական.ամուսնա-ընտանեկանեւ իրավունքի այլ ճյուղերին այդ

ներ:

տանում Լին դեպի Եվրոպա,դեւվի քրիստոնյամեծ պետությունՈրոնումները ների համադաշնությունը:Այդ հույսերը առկայծում էին միայն այն ժամանակ. երբ Թուրքիան վտանգ էր ներկայացնումեվրոպական երկրների համար: Սակայն. 1699թ. Կարլովիգի սլայմանագրիցհետո. երբ ջախջախված Թուրթիան ետ շպրտվեց Եվրոպայից. վերջիններիս համար թրիստոնյա ։փոքր ժողովուրդները. այդ թվում եւ հայերը. զրկվեցին հետաքրքրությունից: Հակաթուրքական համասդաշնության կենտրոնումմնացՌուսաստանը. որի հետ էլ հայ ժողովուրդը կապեց իր ազատագրությանՍնորհույսերը: Հենց այս քաղաքական շրջադարձովէ նշանավորվումԻսրայել Օրու եւ Հովսեփէմինի գործունեությունը: Սակայն հայ ազգի գոյապահպանության,ազգային ազատագրականպայքարի եւ ազգային պետականությանստեղծման ամբողջականքաղաքական ծրագիրը ծնունդ ՇահամիրՇահամիրյանի,Մովսես Բաղրամյաառավ հնդկահայգաղթօջախում՝ Օի. Հակոբ Շահմիրյանի.Հովսեփէմինիջանքերով. 18.րդ դարի կեսերին: էմինը ծրագրումէր համագործակցելովվրաց թագավոր Հերակլ 2-րդի հետ՝ ստեղծել բանակ,կազմակերպել հայ-վրացականմարտունակ սպստամբությունԹուրքիդեմ, ազատագրել Հայաստանն ոչ Վրաստանըեւ ստեղայի ու Պարսկաստանի ծել հայ-վրացական միացյալ պետություն: Այդ պայքարի ընթացքում նախւստեսվումէր ռուսական պետության աջակցությունը. Մադրասիխմբակըառաջիննէր հայ իրականությանմեջ, որ քաղաքական քարոզչության համարօգտագործեց տպագրությունը: Նրանց հիմնադրածտպարանում1773թ.լույս տեսավ ՄովսեսԲաղրամյանի«Նոր տետրակ որ կոչի յորդո»», 1789թ. ՇահամիրՇահամիրյանի փառաց». եւ 1783թ. ««Նշա««Որոգայթ րակ վակ» գրքերը: «Նոր տետրակը» դարագլուխ կազմող կոթողային հուշարձան է. առաջին քաղաքական երկը հւսյ իրականությանմեջ. որով հեղինակը հայ ժողովրդի որը նս կոչում է ««ՄայրՀաառաջ դնումէ մի մեծ գաղափար.մեծ պաշտամունք. յաստան» եւ որի ազատագրության ծրագիրն է հանդիսանումայս արժեքավոր ձեռնարկը:Հայ երիտասարդությանըհորդորում է սթափվել թմրությունից.արի-

տագրվել ուրիշի տիրապետությունից. եւ ոչ մի ժողովուրդ իր մղած ազատագրական պատերագմումչի սպառվել: Ազգի մի մասը պետք է գլուխը դնի մյուսների ազատագրության գործին: Բաղրամյանը գտնում էր. որ ազատագրված Հայաստանում պետք է հաստատվեն հանրաւվետական կարգեր: Այս կոնցեպցիան առավել մանրամասնու համակողմանիմշակվեցմի այլ կոթողային հուշարձանի՝ «Որոգայթ փառացի»» էջերում: Այստեղ Շահամիրյանը առաջադրումեւ լուծում է այնպիսի իրավաքաղաքականխնդիրներ. որոնք մինչ

հասարակական կյանքում

.

ՀԱռաաաաաաաւ-

1.

Որոգայթ փառաց. էջ Տես՝ նույն տեղում էջ 78:

21:

2. Տէս՝

բնաիրավական հայացքներն ընդգրկում են վերաբերող նորմեր: Շահամիրյանի երեթ փոխկապակցվածտեսություններ՝ բնական իրավունքի. աստվածային իրավունքի եւ հասարակականդաշինքի: Բնական իրավունքը բխում է մարդու բնությունից եւ բանականությունիգ: Մարդնիր բնույթով փոփոխականէ: Եթե մարդուբնությունը դրականիհետ ունի նաեւ բացասական կողմեր.ապա նույնը չի կարելի ասել բանականությանմաէ սին: Բանականությունըանթերի ու կատարյալ: Բնականիրւսվունքը փոփոխվող ու զարգացող կատեգորիաէ, իսկ աստվածայինիրավունքը՝անփոփոխ: Աստված ստեղծելով մարդուն.ոչ մեկինիրավունք չի վերապահելիշխելու նրա վրա: Մարդու եւ Աստծո միջեւ կարող է միայնմի ծայրագույն իշխանություն լինել. օրենքը, որը ամեն մեկինտալիս է իր երկիրըկառավարելու,նրա ճակատա-

գիրը տնօրինելուիրավունք: Խռսելով հանրապետականկարգերի մասին.նա նշում է, որ այն ստեղծվում է հասարակականդաշինքիհիման վրա, որտեղ եւ ժողովուրդը.եւ պետությունը եւ՛ իրավունքներ,եւ՛ պարտականություններ:Միունեցել են փոխադարձաբար կարգերում ժողովուրդը ապետական չունենալով ոչ մի իրավունք, կատարումէ միայնպարտականություններ:Ըստ նախընթացդարաշրջաններիմտածողների, պետությանգերակա/սուվերեն/ իշխանությունը պատկանումէր Աստծուն եւ երկրիվրա նրա տեղւսպահթագավորին:Շահամիրյանը այդ դերը վերապահեց ժողովրդին:«Հիշիր, իմ արքա,-Շահամիրյանը գրում է Հերակլ Երկրորդին.-որ ժողովուրդը չի ստեղծվելթեզ համար,այլ նախախնամությամբ դու ես ընտրված է, թո ժողովրդիհամար,որի բարիքը քո բարիքն որի ազատությունը՝քո ազւս-

տությունը»»':

1.

1883. Տես` )(08ո67,

թիվ 4: Որոգայթփառագ. հով.

ապագա քաղաքացիներիիրավունքներիու պարւոականությունների մասին. «Ամենայն մարդ ազատպեսկարէ խորհիլ, խօսիլ եւ գործիլ»»', այսինքն՝այն պաշտպանումէ մտքի,խոսքի եւ գործունեությանազատությունը: Ըստ կառավարման ձեւի, Հայաստանըլինելու էր պառլամենտական հանրապետություն: Իր նպատակիիրականացման ճանապարհին ակՇահամիրյանը Նա ցանկանումէր Արցախի տիվ դեր է հատկացնումՂարաբաղիմելիքներին: տարածքումստեղծել համահայկականպետություն, որի տնտեսականու ռազմական հզորությունը կօգտագործվի բովանդակ Հայաստանիազատագրման

գործում:

Շահամիրյանի««Նշավակը» Մադրասի հայ գաղութի ինքնավարության կանոնադրությունն է, որի նպատակնէր համախմբված պահել գաղութի հայությանը, թույլ չտալ, որ տարրալուծվենհամայնքինյութականմիջոցները, այլ մնան ազգի ներսում եւ այլն: |

..

:

«Որոգայթ փառացում»»ավելի խորությամբեն մեկնաբանվումպետաիրավական հարաբերությունները:120 հոդված նվիրված Է այդ խմբին.իշխանութու գործունեությանը: Ըստ յան եւ կառավարմանմարմիններիկազմակերպմանն «Որոգայթ փառացի»»,հայոց պետության բարձրագույն օրենսդիր եւ գործադիր մարմիններըընտրովի են: Ընտրությունների ժամանակ երկիրը բաժանվում է մարզերի,որոնցից յուրաքանչյուրը պետք է ունենար 1200 տնտեսություն: Յուրաքանչյուրգյուղ ընտրելու է մեկ պատգամավոր, որոնք իրենց միջից վիճակահանությամբընտրումեն երկու ներկայացուցիչ՝փոխանորդներ։Դրանցիցմեկը դառնալուէ օրենսդիրմարմնի՝«Հայոց տան» անդամ.մյուսը՝գործադիր մարմնի պաշտոնատւսրանձ, սյսինթն՝ բոլոր մարզերիներկայացուցիչներիընդհանուր թվիկեսըդառնալուէ օրենսդիրմարմնիանդամ.իսկ մյուսկեսը՝ գործադիր մարմնիպաշտոնյա': Հայկականպետությանբւսրձրագույնմարմինըլինելու է «Հւսսյոցտունը». պառլամենտը:Նրան պետք է ենթարկվենեւ հաշվետու լինեն պետության մնացած բոլոր մարմինները: Հայոց տունը ընտրումէր նախարար/նախագահ)եւ 12 հոգանոցնախարարականխորհուրդ: Հայոց պետության բարձրագույնգործադիր մարմինը՝ նախարարությունը /նախարարներիխորհուրդը՛. բաղկացած է լինելու նախարարից եւ 12 տեղակալներից:Նախարարըպետության ղեկավարնէ, առաջին պաշտոնատարը:Նւս հսկում է օրենսդրությանճիշտ կատարմանը, միջազգայինհարաբերություններում ներկայացնումէ 3այաստւսնը, Հայոց տան թույլտվությամբ իրավասու է

2. Տես՝

պատերազմ հայտարարել. հւշտություն կնթել եւ այլն: Սակայն «Հայոց տան» որոշումները չկատարող նախարարը հեռացվում է պաշտոնից. նրա փոխարեն նշանակվում էր 12 տեղակալներից առաջինը: հետո ընտրվում են հանՀայոց նախարարիցու նախարարականխորհրդից րապետությանգերագույն դատարանը,հայոց սպարապետը,հազարապետը, եւ այլն: կերակրապետը,հարկապետը. ռոճկապետը, գանձապեւոը նախագծումբազմաթիվ: Սահմանադրության հոդվածներ կան Հայաստանի

Հայ քաղաքագիտական մտքիզագացմանհաջորդ փուլը 19-րդ դարիվերջին են, շուրջ 40 ւոարի, 1878թ. երկու եւ 20-րդ դարի առաջին երկու տասնամյակներն փետրվարի 19-ի Սան-Ստեֆանոյի հաշտության պայմանագրիստորագրումից մինչեւ 1918թ. մայիսի 28-ը. Հայաստանում ազգային պետականության վերահաստատումը:Չափազանց քաղաթականացված ժամանակահատված՝լի հաու անդառնալիկոխուռն իրադարձություններով. անակնկալ ձեռքբերումներով րուստներով: Սան-Ստեֆանոյիպայմանագրով,Հայաստանիազատագրությանու անկախ պետականությանհաստատման հարցը՝«Հայկական հարցը», դարձավմիջազգայինդիվանագիտությանհարց եւ որոշ դրականընթացք ստացավ: այս համաձայնագրի հետ, ոգեւորվեց, Հայ ժողովուրդը մեծ հույսեր զրեթե բացեց իր դիվանագիտական խաղաթղթերը,բացահայտեցիր հակաՍակայն, ընդամենըչորս ամիս հետո, գութուրքականտրամադրությունները: հօդս մարվեց Բեռլինի վեհաժողովը, կտրուկ փոխվեցին հանգամանքները,

կապելով

եւ ազատագրությանհույսեցնդեցինհայ ժողովրդի իրականձեռքբերումները րը:

ու կորուստնեԻրարհաջորդողնույնքանճակատագրական ձեռքբերումներն րը մի քանի անգամ կրկնվեցին 20-րդ դարի առաջին երկու տասնամյակներում: Մի կողմից. 1915թ. կազմակերպվեցհայոց ցեղասպանությունը, մյուս կողմից՝ ոուսական բանակի կողմից ազատագրվեց Արեւմտյան3այաստանի մեծագույն մասը, մի կողմից` Սայքս-Պիկոյի զինադադարը. որը կնթվեց 1916թ. մայիսի 16-ին. որով Թուրքիայի ասիական տարածքներնանցանԱնգլիայինու ՖրանսիՀաաա

Տես՝Որոգայթփառաց,հոդվ. 500։

Լ

14: 19:

.

մյուս կողմից` Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրի /1918թ. մարտի 3/ վրա խարսխված Բաթումի պայմանագիրը. որով Հայաստանի Հանրասլեւռության մի կողմից Սեւրի պայմանագիրը տարածքը մնաց ընդամենը10 հազ.քաոռո.կմ. ագատ /1920թ. օգոստոսի 10/. որով Ժուրքիան ճանաչում էր Հայաստանը որպես ու անկախ պետություն 161300 թառ.կմտարածքով. մյուս կողմից Լոնդոնի կոնֆերանս /1921թ. փետրվար/.եւ Մոսկվայի Սովետա-թուրթական պայմանագիր Հա/1921թ. մարտի16/. որով ոչ միւայնԱրեւմտյւսնՀայաստանը. այլեւ ու Ադրբեջանին. իսկ Հայաստանի մասն Թուրքիային անցավ յաստանիզգալի Հանրապետությանտարածթը մնաց ընդամենը29 հազ.թառ կմ. Այս գլխապնույնիսկ դիվանագիտականհզոր կառույցներ ուտույտ փոփոխություններից. նեցող վետությունը չէր կարող գլուխ հանել. ինչ մնաց պետականությունիցու քաղաքականմիասնությունիցզուրկ հայ ժողովուրդը: ԴժվարԼր մի ժողովրդի որոգայթների համար գտնել միջազգայինմութ ու խրթին դիվանագիտական հանգույցները. ժողովուրդ. որի թաղաքականմիտքըկերտումէին միայն մի քաային.

րԲ խատեսված ուներ Աե արենորու գ

:

նշանաբանով. ազգային կրթության դպրոցի, լեզվի, գրականության եւ գիտության առաջարկով: Դեռեւս դարակեսերինՍտ. Նազարյանը հայերի փրկությունը կապում էր ոչ միայն հայ ազգի կուլտուրականմակարդակի.այլեւ ողջ առաջահետ. վոր Ասիայիբարբարոս ժողովուրդներիքաղաքակրթությանբարձրացման կոչումըմարդկության որում պետք լիներ հայերի վածում: Նազարյանը հայ ազգի կոչումը համարումէր Ասիայի ժողովուրդներին լուսավորող միջնորդի դերը: Այդ դերն իրագործելու համար հայ ազգը նախ պետք է ինքը ընդունի եվրոպականլուսավորությունեւ ապա նոր միայն լուսավորի հետամնաց Ասիան: Փրկելով նրանց տգիտությունից կփրկվի ինքը

էմեծ

դերը: «Հայերի

մեջ» հոդ-

բնաջնջումից: ,

են. Իսկ Րաֆֆին այն կարծիքին էր. որ անկիրթ թուրքերն անկիրթ ավազակներ դառնալը. հրեշտակ թուրքերի Մինչեւ ավազակներ: կրթյալ կրթված թուրքերը՝ Թուրքիայումհայի անունը միայն մնացած կլինի':

Մեղու Հայաստանի.1:6855»520ՁՁվ11,լը,ՁՁ,զՁԷ,ըլչՁ`՝Ձըղ(ԲՁ(զՁ.ՁՁՁՍ Հյուսիսափայլ. 1859, թ. 5` Տես՝ Րաֆֆի, հ.9. էր 272:

յ, Տէս՝ 2. Տես 3.

Արծրունու

հույս

|

ենարահանդների ելնելո լ

ո

ո

|

հայերն

բառերն էին. որոնք. իբր. ցույց էին տալիս. որ ունենալու են նահանգական ինքնավարություն: Իսկ մինչ այդ. հայերը Թուրքիայում կարող են միայն գոյատեւել հուսալի ինքնապաշտպանությամբ: Եթե Թուրքիայի հայերը պաշտպանության

Արեւելյան

գրողներ ու հրապարակախոսներ: ճի նվիրյալ մտավորականներ՝ հանդես էին գւսլիս հայկական քաղաթական հոսանթԱյս նոր իրավիճակում կուսակցուբյունները եւ ները. ազգային-ազատագրական խմբերը. քաղաքական անհատ մտավորականները: մտքի առավել պահպանողականթեւը. Հայ հասարակական-քաղաքական հոսանթ»»անունն է տվել. «կղերա-ֆեոդալական որոնց հւս) պատմագրությունը հայության գոյությանմիակ միջոցնհամւսրումէր հայոց եկեղեցին եւ Խսյոց լեզուն. պահանջում.որ ազգը համակերպվիտիրող կարգերին. եւ տիրողների ««ՄեղուՀայաստանի»լրագիհասնի որոշ բարեփոխումների: ողորմածությամբ րը գրում է. ««Մենքկարծումենք. որ նույնիսկՏաճկաստանիկառավարությունը ճանաչում է հայ ազգի նշանակություննիր տերության ապագայի համար. իբրեւ լուսավորություն տարածելու միջնորդ, ուստի եւ չի կարող նրան մոռանալ եւ ապահովել զլանալ»»': մտքի առավել առւսջավոր թեւը՝ լիբեՀայ հասարակական-քաղաքական Ստ. Նազարյան. Գր. Արծրունի հոսանքի ներկայացուցիչները՝ րալ-բուրժուական եւ ուրիշներ. հանդես էին գալիս հասարակականկյանքի եւրոսլականացման

որ

.

նպատակովմի ձեռքովմուրճ. արոր կամ բահ, մյուս ձեռքով հրացան բռնեն. դա գուցե )լինի միակ միջոցը թուրթահայ տիրակալության տակ ճնշված հայոց ազգի': Դժվար չէ նկատել, որ այս գաղափարները խարսխված են Մ. Նալբանդյանի «Ներկա օրերում այլ ինչ սեւ քնար. սուր է հարկավոր կտրիճի ձեռթին»»հանրահլսյտ տողերի վրա: Բարձրգնահատելով ժողովուրդներիներուժը, Րաֆֆին գտնում էր, որ հուսալթված ժողովրդին կարողէ միայնազատագրել հենց ինքը՝ժողովուրդը. ժողովրդի ծոցից դուրս եկած կրթված երիտասարդությունը: րաֆֆին ազատագրական պայքարի ընթացքը ւվատկերացնումէր երկու ճակատով. մեկը՝ վերեւից. երբ անպատրաստ զանգվածների փոխարենհանդես են գալիս ժողովրդի զարգացած ու գործունյա շերտերը. պահանջելով ու բողոքելով. մյուսը՝ ներքեւից. երբ զանգվածներն են այնքան հւսսունագած. որ իրենք են ներկայացնում իրենց պահանջները:: Վերեւից միայն հրաշքներ կարող են գործվել. բայց մի երկրի իրական ազատությունն ու բարեկարգությունը կարող է միայնսկսվի արմատից: Այստեղ տեղին է նորից հիշել Նայբանդյանի դասական ձեւակերպումը.«« Վայ այն ծւսռին. վայ այն բուսակւսնին, որի արմատն անընդունակ է յուր հատակից ընդունելու եւ պատրաստելույուր հյութը.... վայ այն ծառին ու բուսականին,որի հույսը դրվածէ միմիայնգիշերային եւ առավոտյան բարձրիցգալու ցողի վրա...: Մարդու համարվերեւից եկած ազատությունը այն ցողից ավելի չէ. եթե մարդը նախ յուր մեջ ազատ չէ»: Հայության փրկության հույսը ՌաֆայելՊատկանյանընույնպես համարում էր զինված պայքարը: Անհրաժեշտէ երկրագործի խոփը զենքի վերաձուլել,զինել հայ ժողովրդին. սակւսյնմինչեւ զինելը պետք է նրա մեջ արթնացնելազգային արժանապատվությանզգացումը: 19-րդ դարի 70-80-ական թթ. կազմակերպվեցինազատագրականխմբակներ, որով ազգային ազատագրության գաղափարախոսությունը գործնական կիրառմանբնույթ ստացավ: Ձատկապեսլայն գործունեություն ծավալեցին Վանի ««Սեւ խաչ»» եւ Կարինի «Պաշտպան հայրենյաց» կազմակերպությունները: Տարերայնորենբարձրացողժողովրդական այս շարժումներնանհրաժեշտ էր Քաղահամախմբել.մշակել քաղաքական կայուն եւ իրատես կոնցեպցիաներ: նոր մակարդակ քագիտական տեսականմտքիզարգացման ստեղծեցինթաղաթականկուսակցությունները: Ի տարբերություն արեւմտաեւրոպականմեծ տերությունների ազգային-քաղաքական կուսակցությունների. որոնց գլխավոր նպատակը սոցիալ-դասակարգային ու տնտեսական հարցերի լուծումն էր. վտանգված հայ ազգի ծնունդ առնող կուսակցություններիգլխավոր նպատակը ազգի ազատագրությանուղիների մշակումնէր: ««ԱրմենականՎայ իրականությանանդրանիկթաղաքականկուսակցության՝ տապալել ների»» նպատակն էր ոտքի հանել ժողովրդին. հեղափոխությամբ .»Հ----Հ

--

.

Գր. Արծրունի. Թուրքահայ հայերի տնտեսակւանդրությունը. Թիֆլիս. 1904.էջ38: Տես՝ Րաֆֆի. հ.3. էջ 298: Տես Մ. Նալբանդյան. ԵԼԺ. հ. էջ 56:

1. Տես՝

թուրքական բռնաւվետությունը եւ «իրավունք ձեռք բերել ինքզինքն ազատորեն կառավարելու ։ Հեղափոխություննանհրաժեշտ էր կազմակերպելնախաւվես. տարածել հւսյրենասիրական գրականություն, ժողովրդի մեջ ւվրուվագանդել կուսակցության նպատակները,արթնացնել նրա մեջ ազգային գրւսկանությունը: ««Ինքնապաշտպանության գաղափարըգործնականացնելուհամարանհրաժեշտ է ոչ միայն հայի ձեռքըզենք դնել, այլեւ կրթել ստրկացածբնմսվորությունը. զարգացնելանոր մեջ մարդկայինարժանապատվության զգւսցումը:Առւսնց սրան, փութկոտորեն,բռնի միջոցներովեւ սարսափներով ժողովուրդը զինելու պարտավորեցնելը,բացասականհետեւանքներ միայն կարող է ունենալ Ազատագրականշարժմանգործումպետք է հաշվի առնել արտաքին հանգա: մանքներըեւ հեղափոխություննսկսել այն ժամանակ,երբ մեծ պետությունների քաղաքականությունն ու հարեւան ժողովուրդների տրամադրությունները նպաստավորկլինեն: Հնչակյաններնարեւմտահայությանազատագրությունը կապումէին մեծ տերությունների քաղաքականությանհետ. սակայն անհրաժեշտ էին համարում ստեղծել ապստամբական խմբեր, որոնթ խաղաղ պայմաններումպաշտպանելու էին հայ բնակչության գույքն ու անձը: Հայ հեղափոխական դաշնակցությունկուսակցությունըարեւմտահայության էին. ազատագրությանգլխավոր միջոցըհամարում էրպայքարը: Նրանք գտնում պայքաոր ցանկալի արդյունքիհասնելու համարպետք համընդհանուր է դիմել րի այն ձեւին, որով ազատագրվեցինբալկանյանժողովուրդները:Սակայն մուսուլմանական ցեղերի հետ շերտընդմեջապրելու պայմանները թելադրեցին դաշնակցականներին անցնել պայքարի պարտիզանական կամ հայդուկային »»

եղանակին:

Առաջին համաշխարհայինպատերազմիտարիներին դաշնակցությունը մեծ հույսեր էր կապումԱնտանտի տերություններիհետ, գտնելով, որ նրանց հաղթանակը Թուրքիայի հանդեպ, ազատություն կբերի արեւմտահայերին: Հայ բոլշեւիկների կուսակցությունը, ըստ իր տեսաբան Ստեփան Շահումյանի, ազգայինազատությանհարցի վերջնականլուծումն համարումէր ինքնորոշումը: Հեղափոխությանհաղթանակիցհետո ԱրեւմտյանՀայաստանը պետք է անկախհանրապետություն դառնար,իսկ Արեւելյան Հայաստանը մնարՌուսաստանի հետ՝ ներքինինքնավարությամբ: Ինչ տվեցին հայ քաղաքականմտքիդեգերումները: հայերի դաշնակից եվրոպական Առաջին համաշխարհային պատերազմում քրիստոնյա տերություններնհաղթեցին,ցարիզմըտապալվեց.բայց արեւմտահայերը բնաջնջվեցին,նրանց հայրենիքնանցավ թուրբերին. իսկ Արեւելյան Հայաստանը բզկտվեց: Նրա մի շարք տարածքներ բաժին դարձան ազերիներին ու վրացիներին, իսկ բնակիչներն ընկան կրկնակի լծի տակ կամ հարկադրված տարագրվեցին:Ասել թե հայ քաղաքականմտքի թույլ տված սխալների պատճառով է այսպես ստացվել. ճիշտ չի լինի: Երեք դարերի ընթացքումհայ բաղաքական միտքըորոնել ու առաջադրել է հնարավոր բոլոր միջոցները. նույնիսկ. երրորդականնշանակություն ունեցող տարբերակները:Ասել. թե հայ քւսղաթաէ եվրոպականեւ ռուսական դիվանագիտութկան միտքըմիամտորեն խաբվել յան կողմից, նույնպես սխալ է: Բոլոր սերնդի հայ քաղաքագետներնհասկացել ,

/ ՀԱԱ լ

ԱԱ 28աոակաց շարժման օրերին, Փարիզ,

1947. էթ 178:

են

այդ քաղաքագետների դիվանագիտական որոգայթների էությունը, սակայն այլընտրանք, այլ ելք չեն ունեցել: Դրա համարէլ, բազմիցս խաբվելուցհետո, նորից են դիմել. աղերսել. փրկություն

հայցել: "ոռ

Հայ քաղաքագիտական մտքի զարգացմանարդի փուլն ընդգրկում է 4918թ. մայիսիցմինչեւ մեր օրերը. երեք հանրապետությունների ժամանակաշրջանը: Ինչպես նշում է ժամանակիաչքի ընկնող պետական եւ հասարակական գոր-

ծիչ Սիմոն Վրացյանը. արցունքի ու տառապանքի ծովից ծնվեց Հայաստանի Հանրապետությունը, 1918թ. մայիսին, սակայն. անընդհատ պատերազմական իրավիճակներում կւսրճ ժամանակամիջոցում կայացավազգային պետությունը: Հայւսստանիպառլամենտիընտրություններըտեղի ունեցան 1919թ. հունիսին, որտեղ 80 տեղից 72-ը ««շահեցհայ հեղափոխական դաշնակցություն»» կու-

սակցությունը: Ընտրվեցինխորհրդի նախագահ,երկու փոխնախագահներ, ավագ ու կրտսեր քարտուղարներ, խորհրդարանական12 հանձնաժողովնե ՀայաստանիՀանրապետությանգործադիր բարձրագույնմարմինըկաոավարությունն էր: Վարչապետինընտրում էր պառլամենտը: Պետականու դիվանա-

գիտական ներկայացուցչություն էր հաստատվելբազմաթիվ Հաներկրներում:

րապետությունըբաժանվեցտասը գավառների:ՀայաստանիՀանրապետության քաղաքական համակարգի մեջ մտան մի շարք հասարակական կազմակեր: պություններ, միություններու ընկերություններ:Ամենամասսայականը կոոպերատիվներիմիություննէր: Հայաստանում խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո. բանվորների, գյուղացիների եւ կարմիրբանակայինների դեպուտատների խորհրդի փոխարեն իշխանությունն անցավ ռազմահեղափոխական կոմիտեի ձեռքը: 1922թ. ՎԽՍՀ բանվորների. գյուղացիների եւ կարմիրբանակայինների պատգամավորների խորհուրդների1-ին համագումարը /1922թ. հունվարի 30/ ընտրեց կենտրոնական գործադիր կոմիտե. ընդունվեց սահմանադրություն: 1925թ. Հայաստանի սովետների4-րդ համագումարումընդունված օրենքը օրենսդրականկարգով վավերացրեցՀանրապետության մուտքըԱնդրկովկասի խորհրդայինֆեդերատիվ սոցիալիստական ու նրա միջոցով հանրապետություն ԽՍՀՄ կազմիմեջ: Պետական իշխանությանեւ պետական կառավարման բարձրագույն մարմիններիզգալի մասը՝ արտաքին թաղաքականության, պատերազ հայտարարելու եւ հաշտություն կնքելու. զինված ուժերի կազմակերպման եւ մի չարք այլ էակւսն ֆունկցիաներ, անցւսն անդրֆեդերացիայի եւ ԽՍՀՄ պետական իշխանությունների բարձրագույն մարմիններին: Հւասյաստանի Հանրապետության իրավասության տակ մնացին ներքին քաղաքականության ընդհանուր ղեկավարությունը.Հւսնրապետության ներքին վարչական բաժանումները.ԽՍՀՄ իշխանություններիկողմիցսահմանված որոշումների ու կարգադրությունների իրագործումըեւ այլն: Այսպիսով,Հայաստանը կորցնելով միջազգայինհարաբերություններում ու դիվանագիտականպրակտիկայում սուբյեկտի դերը, տարածքային ինքնավարության կարգով մտավ ԽՍՀՄ կազմի մեջ: Զարգացմանորոշակի փուլում ԽՍՀՄ-ը ավելի էական ձեւախեղումների ենթարկվեց: Հանրապետությունը իշխանությունից:Բնականէ, որ իր իսկ ազգի քաղաքական կյանքից մեկուսացվածժողովուրդը չէր կարող ազգային բաղաքակւսնություն մշւսկել կամ քաղաքականության տեսական մտքի ներդրում անել.

իրական աաա քաղաքական

պայմաններում. երբ արգելվում էր նույնիսկ խոսել հայկական հարսի» մահարցը տեղափոխվեց հայկական սփյուռք. իսկ 3Հայաստանումշեշտը դրվեց անցյալի արժեքների գնահատման. քաղաքական ու ու արժեքա» կարեւորագույն վավերագրերի հրատարակման դիվանագիտական

Պահանջատիրուբյան սին: այն

վորման վրա:

երկրորդ կեսին ազգային ազատագրականշարժման 80-սկան թվականների էր Մայր Հայրենիքի հետ. եւ վերամիավորումն նպատակըԼեռնային Ղարաբաղի անկախ պետականությանվերականգնումը:1990թ.օգոստոսին Վայաստանի գեհաղթեց « Հայոց համազգայինշարժում»: րագույն խորհրդիընտրություններում կազմակերչվությունը։1990թ. օգոստոսի 23-ին Հայաստանի :Գերագույն խորհուրդը ընդունեց ««Հոչակագիր Հայաստանի անկախության մասին»: 1991թ. սեպտեմբերի21-ին անցկացվածհանրաքվեով Հայստանը դուրս եկավ ԽՍՀՄ

կազմից:

Հայ ժողովուրդը մեծ հաղթանակ տարավ: Վերականգնվեց70 տարի առաջ կորցրած անկախ պետականությունը:1995թ. հուլիսի 5-ի հանրաքվեով ընդունվեց նորանկախ Հանրապետության Սահմանադրությունը. որը Հայաստանի

Հանրապետությունն հռչակեց ինքնիշխան. ժողովրդավարական. իրավական

պետություն:

հայ քաղաքագիտականմիտքնառավել գործնականկի: Նոր պայմաններում րառականբնույթ ստացավ: Այսօր հայ քաղաքագետի հիմնականխնդիրն է բաահայտել ՎՁայաստանի Հանրապետությանեւ նրա սահմանակիցերկրների քաեւ նրանց շահերի զարգացմանուղիներն ու հե-

հարաբերութ յունները աքական ռանկարները:

ԳԼՈՒԽ

«

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

3.1 «ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ»

ՄԵԿՆԱԲԱՆՄԱՆ ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ.

ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ. ՍՈՑԻՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԵՎ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ:

հասարակարգստեղծել իր շահերինպահանջներին Յ ուրաքանչյուր մապատասխան իշխանություն: Իշխանությունը. որպես մարդայինհամակեէ

եւ

հա-

ցության ֆենոմեն, առկա է ամենուր՝ ընտանիքում.տարբեր տիպերիկոլեկտիվների. կազմակերպությունների. միությունների, պետություններիհարաբերութ-

յուններում: Իշխանությունը մարդկային համակեցությանհիմնարար,որոշիչ, ընդգրկուն, տարողունակ. բազմաշերտհասկացություններից մեկն է: Քաղաքականության մեջ իշխանության հարցը հիմնայինէ, այդ առումուլնա առնչվում.է քաղաքագիտության համարյաբոլոր թեմաններիհետ:

«Իշխանություն», հասկացության բազմաշերտությունը առավել վառ է երե««իշխանություն»» բառի ստուգաբանական մեկնությունից:Այսպես, դեո թաղաքակրթության օրրանում հին հույները մշակել են ««իշխանություն»» հասկաեւ այն ընկալել են. որպես ««արխե» (ուօեծ)՝ եւ՛ գերիշխանություն. եւ՛ ցությունը. ինքնիշխանություն. եւ՛ անկախություն. եւ՛ սկիզբ: Արխեյ բառը հին հույների հաունեցել է գործողություն կատարող երկու իմաստ. ««կառավարել » եւ ««սկւՈւմ

մար

սել»:

Լատիներենումիշխանությունը (թօէտ5185)նշանակում է ուժ, կարողություն. հզորություն: Իր իմաստայիննշանակությամբ«իշխանություն», հասկացության նմւսնօրինակընկալումները փոխառնվել են ռոմանո-գերմանական,ռուսական. արեւելյան լեզուներից, ստանալով յուրօրինակմեկնաբանություն՝ պայմանավորված տվյալ հասարակության զարգացմանսոցիո-մշակութայինառանձնահատկություններով: Անգլերեն տարբերակումիշխանությունը ընկալվում է որ-

պես ուժ, հզորություն (քօմօ-) եւ հեղինակություն (ճսէհօոէ/): Հենց այսպիսի մեկ-

նաբանությամբԷլ քաղաքագիտականգրականության մեջ տարբերակվում է իշխանության երկու տեսակ: Հեղինակություն-իշխանություն (ռսէհօոծ/) եւ հզո-

(թօ6-): րություն -իշխանություն

Ռուսերենում իշխանության ««Տոճօ1Ե»» բառըհոմանիշ է տեր՝ ««օ6«Լ6ՓԵ ԵԼՆ», հասկացությանը. այս բոլորը սեփականատեր «««օ32ԿԻ». առաջին հերթին ընդգծումէ իշխանությանտնտեսականասպեկտը: Հայերենում առավել ամփոփմեկնաբանությունը առկա է ՀրաչյաԱճառյանի մոտ, համաձայնորի, իշխել նշանակումէ. տիրել. տիրապետել:Հենց այդպիսի բազմաշերտությամբ էլ ընկալվումէ իշխանությունը.որը նշանակումէ ոչ միայն տեր լինել իր ստեղծածին. այլ նաեւ ստանալ. ժառանգել հարստություն կամ տիրապետել ուրիշի ունեցածը: Այս համառոտ ստուգաբանությունիցակնհայտ Է. որ իշխանությունը բարդ. բազմաշերտբովանդակություն ունի. եւ յուրաքանչյուր դարաշրջանումայն մեկնաբանվել է ըստ իշխանությունը կրող սուբյեկտի արժեքների ու շահերի: Անտիկ աշխարհի որոշ մտածողներ ««իշխանություն»»հասկացությունը վերլուծում էին հիմնականում տնտեսական ելակետից: Տնտեսական գործոնը ընդհանրապես հանդես էր գալիս որպես իշխանության շարժիչը: Վաղ դրամատիբության շրջանում ծագումէ իշխանության ընկալմանիրավավկւսնկողմը. երբ իշ....

՛

դրվում են իրավական հիմթի վրա խանությունըեւ նրա բոլոր բաղադրամասերը զարգացմանարդբնապատմական են հասարակության եւ ընկալվում որպես իշխանության. ունի մեջ գոյություն գրականություն յունք:Քաղաքւսգիտական մեկնափիլիսոփայական սոցիոլոգիական. հոգեբանական. կենսաբանական.

է. որն էլ դիտվում է որպես իշխանության աղբյուր: Քաղաքական իշխանության հոգեբանական մեկնաբանման մեջ լայն տարածում է գտել բիհեվքո-

յունն

րիզմի'ուղղությունը: Նրանք իշխանությունը դիտում են որպես այլոց կառավարելու ««ընդունւսկություն-հնարավորություն»»: Այդ «ընդունակությունը» սուբէ, որպես «ա յեկտների միջեւ եղած փոխհարաբերությունների արդյունք տանքի բաժանման» րի. հասարակությունըչի կարող բնականոնգործել: Եթե հասարակականհարաբերություններըփոխվումեն, ապա հարց է բարձրանումնրա (հարաբերությու ների) հին ձեւերից հրաժարվելու եւ իշխանությունը փոխելու մասին: Քաղաքագիտական գրականությունումելակետային է համարվում իշխանության սահմանումը, են Լասսուելլը եւ մասնակցություն է որոշումներիընդունմանը.երբ Ա-ն իշխանություն ունի Բ-ի վրա Կ-ի արժեքներինկատմամբունեցած հարաբերություններում,եթե Ա-ն մաս» նակցում է Բ-ի քաղաքականության վրա ազդող որոշումներիընդունմանը,ու-

ել Արանց ոին հիմնական մանանինակ հարաբերո

բանություններ:

-

մոտեցումըիշխանությունըվերլուծում է որպես կենդանաԿենսաբանական արդյունք, առաջին հերթին. մարզարգացման կան աշխարհիկենսաբանական էակ: Իշխանությանվերլուծության կենսաբանական դուն դիտարկելովորպես է մտքի արչալույս: Գոյաքաղաքական գնում այս մոտեցումնիր արմատներով էին հոտերով ստիպված կենդանիները, բոլոր տեւելու համարմարդիկ.ինչպես ձեւավորվեց հենց էլ ներսում Հոտի էր: եւ վիճակն դա նրանց բնական ապրել, հարաբերություն. եւ ենթարկվողների իշխվողների՝ իշխողների. առացնորդների՝ է սերնմիջոցով փոխանցվում որն էլ բնածինմարդկայինվարքագիծ էեւ գեների յուրօրինակ տարդիգ-սերունդ: Իշխանությանվերլուծության կենսաբանական կողմից: եւ 204 դ սկզբին սոցիալ-դարվինիստների 2-Ս4դ վերջին բերակ մշակվեց կենսաբանականէվոլյուցիան. բնաԸստ նրանց, մարդկայինհասարակության խնդիրներըորոշում են գոյապահպանության կան ընտրությանսկզբունքները, բովանդակությունը: ցանկացածիշխանության նչում են. որ բնականընտ՝ ուղղության ներկայացուցիչները Կենսաբանական են գործել հասայաշարունակում խնդիրները րության եւ գոյապահպանության Սակայն այժմ: էլ` գիտատեխնիկակության մեջ. ինչպես նախկինում.այնպես հետեւանքով. շնորհիվ ձեռք բերված հաջողությունների կան առաջընթացի է խնդիրըքաղաքակիրբձեւ է ընդունել. եւ ստեղծվել այնպիյապահպանության նաեւ իրենց մակար» է ապրել. տալիս որը հնւսրավորություն սի իշխանություն, դատապարտված դակումիշխել բոլոր նրանց, ովքեր նախկին պայմաններում ուղղութկենսաբանական մեկնաբանման կլինեին կործանման:Իշխանության հետ: իշխանութուղղությունը Այս է յունը սերտորենառնչվում հոգեբանականի է հիմնականում անձի եւ սուբյեկտիվ ընկալումներիցելյունն ուսումնասիրում եւ ենթարկվողի է կ րողի՝ եւ վարքաբանության հենվում իշխանություն նելով

որըտվել

րեմն հւսրաբերություն ունի Կ-ի արժեքների հետ»:: Այդպիսի պայմաններում ձգտել մասնակցել ընդունվող որոշմանը՝քաղաքականություն է «հանուն իշխա-

նության»:

Բիհեվիորիստականմոտեցումըդիտարկումէ ««հանուն իշխանության» թաղաքականությունը որպես վարթաբանության հատուկ տիպ, որի ընթացքում մարդկանցիցոմանքհրամայումեն, ոմանք՝ ենթարկվում:Անձնավորելովիշխանության ընկալումըբիհեվիորիստներըայն հանգեցնումեն իրական անհատների փոխհարաբերություններին, հատուկ ուշադրություն դարձնելով իշխանության մեկնաբանման շարժառիթներին: Ըստ էասսուելլի, իշխանության ծագման առաջնահերթ ազդակները պայմանավորվածեն անհատի դեպի իշխանություն ունեցած քաղաքական էներգիայի եւ կամային ձգտման մեջ: Մարդը իշխանության հասնելու մեջ է տեսնում իր կյանքի լավացման միջոցը:Քաղաքականիշխանությունը միահյուսվումէ տարբեր կամքերիբախումից, որպես քաղաքական ուժերի միագումարեւ հավասարակշոում: Ամբողջությամբվերցրած, հոգեբանական մուռեցումըօգնում է բացահայտելու իշխանության մեխանիզմիշարժառիթները որպես հրաման եւ ենթարկում: Իշխանությունը, որպես հասարւսկականերեւույթի ուսումնասիրումըհնարավորություն է տալիս ճիշտ կողմնորոշվել այդ բազմաբնույթ հասկացության առանձինկողմերիմեջ: Իշխանությունը եւ քաղաքականությունն անբաժանելի ու փոխկապակցվածհասկացություններ են: Իշխանությունը միջոց է քաղաքահամար:Քաղաքականություննէլ պայքար է հանուն կանության իրականացման իշխանության:Ինչպեսնշելէ Տ. Բոլլը՝ ««ՉԿԱ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՆՑ ԻՇԽԱ-

գո-

վրա:

մոտեցումըհնարավորությունէ տալիս պարզել. թե իշխանության նկատմամբինչպիսի հասարակականեւ անձնականարժեքային հակվածությունը,ինչպիսի՞ փոխաեն ձեւավորվումմարդու հոգեբանական եւ համար դարձ կւսւվ գոյություն ունի անձի հոգեբւսբանության իշխանության միջեւ: Իշխանությունըեւ հադրսեւորումների մղվող պայքարիհոգեբանական երեւույթ նա երեւույթ է: Որպեսհասարակւսկան սարակականեւ՛ հոգեբանական անկախ օբյեկտիվ է մարդուձգտումներիցու պատկերացումներից ենթարկվում է օրենքների,որտեղ որոշիչ դերը պատկանում տնտեսական զարգացմանմաճա գոյություն ունի անձի ընկալումերեւույթ հոգեբանական կարդակին։Որպես ոչ միայն հասարակութ: որը ձեւավորվում ռերի ու ապրումներիմակարդակում. է արժեքների հիմթի վրա. այլեւ պայմանայան. նրա տնտեսական-մշակութային վորված է անհատի անձնական հատկանիշներով:Իշխանությանմեկնաբանման ուսումնասիրումեն իշխանության. ուղղության կողմնակիցները հոգեբանական ընկալման տեսալլետից։ Սյդհոգեբանական նրա մասնակիցներիսուբյեկտիվ անմիջականկրողի է կամ իշխանության հիմնվում պիսի սուբյեկտիվ ընկալումը իրավիճակի հոգեբանական մարդու էլ կամ հատկանիշների. առանձնահատուկ անհատի վարքաբանութելակետայինը մեջ ուղղության Հոգեբանական վրա։ Նման

համակարգում

Ա.Կապլանը. «Իշխանությու

ՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՉԿԱ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՆՑ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ»::

..

քաղաքականությունըկապված են պատճառա-հետեւանթային կաւվով։ Հարցի նման դիտարկումըկարեւոր է ոչ միայն իշխանության տեսական վերլուծության. այլեւ առանցքային է կոնկրետ քաղաքական իրականության ուսումնասիրման համար:Քաղաքականությանբոլոր հարցերը այս կամ այն ձեւով առնչվումեն իշխանության հետ եւ՝ հակառակը: Ինչքան էլ փոքր լինի իշխանությունը,հենց նրւս առկայությունն արդեն քաղւսքականություն է: Իշխանությունը եւ

ՀԼ `

բիհեվքորիզմ- (անգլ.ԵՓհտ/օսւ)վարվելակերպ Տես՝ վարքագիծ. Տես՝ «ՀԱՉՀՈՒԵ՛Խնկո, 1989,

3. Տես՝

1«4Հտծ", Բօճո

էջ

ՈՇոսծ, 1993

ի/5. էջ 63

Եթե ընդունենք. որ իշխանության ուսումնասիրությունլ: հիմնարար Է քաղաքականության համար, ապա քաղաթականությւսն տեսությունը չսուսջին հերթին պետք է դիտարկել որպես քաղաքական իշխանության տեսություն: Քաղաքականության տեսությունը պատմականհոլովույթում ներկայւսցնումէ որպես իշխա-

նության նկատմամբ կոնկրետսոցիալկան խմբերի,դասակարգերի.խմբերի.պետության. կուսակցությունների, հասարակական կազմակերպությունների. զանգվածայինշարժումներիեւ հաստատություններիմարմնավորում: Իշխանությունըեւ նրա փոխհարաբերությունը քաղւսքականությանհետ անվերապահորենհաստատվածբացարձակմեծություն չէ: Յուրաքանչյուրպատմականժամանակաշրջանում հասարակությանընդերքում տեղի ունեցող բազմաբնույթփոփոխությունների ազդեցության տակ մոդելավորվումէ իշխանության քաղաքականեւ գաղափարականուղղվածությունը: Այսպիսով, բիհեվորիստական եւ հոգեբանականմեթոդը իշխանության մեկնաբանումըսկսում է ներթեւից- վերեւ, անհատից դեպի հասարակություն-պետություն: Իշխանությունը դիտվում է որպես մի խմբի քաղաքական ազդեցությունը մյուս խմբի նկատմամբ: Ըստ լեհ քաղաքագետ Վլյուտլի, ոչ մարքսիստական քաղաքական սոցիոլոգիայում գոյություն ունի իշխանության բնորոշմանմոտ վեց տիպ. իսկ յուրաքանչյուր տիպ էլ իր մեջ ընդգրկումԷ մի շարք ենթատիպեր: 1. Բիհեվիորիստական, ըստ որի իշխանություննհանդիսանումէ վարքաբաՕության հատուկտեսակ: 2. Նպատակաբանական,որի իշխանությունը որոշակի նպատակներինվա-

ճումն է: 3.

յուն:

Գործիքային,որպես որոշակի միջոցների,օգտագործմանհնարավորութ-

4. Կառուցվածքային, որպես կառավարողի եւ կառավարվողի միջեւ հատուկ տեսակիհարաբերություն:

Իշխանությունը, որպես ազդեցություն: 6. Բախումնաբանական, որպես կոնֆլիկտային իրավիճակումհարաբերությունները կարգավորողորոշումներիընդունում': Քաղաքագիտությանմեջ առկա են նաեւ իշխանության սիստեմային(համակարգային)եւ կառուցվածքաբանական մեկնաբանությունները, որոնք հենվում են սոցիալականհամակարգի, նրա էության, հատկանիշներիվրա՝ բացահայտելով ամբողջի եւ մասի փոխհարաբերությունների ընթացքը: Համակարգայինմոտեցմանհիմնախնդիրներից Թ.Պարսոնսըիշխանությունը մեկնաբանումէ որպես համակարգիընդունակություն՝ապահովելով նրչս տարրերի կողմից ընդունված պարտականություններիկատարում.ուղղված համաԸստ Թ.Պարսոնսի, իշխակարգի կոլեկտիվ նպատակներիիրականացմանը: նությունը տարբերքաղաքականդերասաններիմիջեւ եղած հարաբերություն է, որը ֆունկցիոնալ կարեւորություն ունի ամբողջքաղաքականհամակարգիհամար:: Թ. Պարսոնսի դպրոցի ներկայացուցիչներից ոմանք(Կ. (1) Դոյչ, Ն. Լուման) իշխանությանմեկնաբանմանմեջ ընդգծվում են սոցիալական խմբերիմիջեւ կոմունիկատիվկապերը:Ըստ նրանց, սա հնարավորություն է տալիս կարգավորել խմբայինբախումներըեւ ապահովել հասարակության ինտեգրացիան: Կւսռուց5.

1. 2.

ՓՈխօաժոսն", Էլ, 7979թ. էք Տես՝քոս Ցտոօք "ԸօվսճոՕէԱտ Ի5,1991, էր.38 ՏԵս՝Բ/օ6ծ-ԵՓՈ1ա3-Ո0ՈմԹԱոց-Ո04ս«, Օս

ԱԿՓՇՊԱՃ

վածքային ուղղությունը լրացնում է ֆունկցիոնալ-համակարգային ուղղությունը, որը իշխանությունը դիտում է որպես սոցիալական օրգանզմի հատկանիշ,

մարդկային հասարակության ինքնահաստատման, ինքնահասունացման,ինքնակառավւսրմանմիջոց: Առանց իշխանության հնարավորչէ մարդուկոլեկտիվ գոյությունը: Ինթը՝հասարակությունը,հիերարխիկկառուցվածք ունի եւ տարա» ու կատարողների: բաժանվում է կառավարողների Իշխանությունը սոցիալկան կարգ, դեր, տեղ հաստատող հատկանիշ է. որը հնարավորություն է տալիս հսկել ռեսուրսները,ազդեցության միջոցները:Իշխանությունը կապված է կառավարող պաշտոնյաների նախասիրությունների հետ. որը կամ դրական, կամ բասական ազդեցություն է ունենում մարդկանց վրա: Իշխանությունը հարաբերություն է, եւ պարտադրաբար պահանջում է երկու եւ ավելի գործընկերների առկայություն. որոնցից մեկը որոշակի ազդեցություն է թողնում մյուսի վրա: Այս դեպքում իշխանությունը իրենից ներկայացնում է օբյեկտի եւ սուբյեկտի փոխհարաբերություն, որի սուբյեկտը որոշադեպքում կի միջոցներով հսկում է օբյեկտին: Իշխանության այսպիսի ընկալումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել նրա կառուցվածքը եւ նրա տարաբնույթ վի-

ճակները:

«Իշխանություն». հասկացությանփիլիսոփայական մոտեցումնամփոփում է այն արժեքավորը, որը կա վերոհիշյալ մոտեցումներում:Այստեղ իշխանությունը սուբյեկտի (անձի,կուսակցության,դասակարգի,պետության եւ այլն) ունակությունն ու հնարավորություննէ՝ իրականացնելու իր կամքը,ազդելու մարդկանց գործունեության վրա՝ հեղինակության,իրավունքի, բոնության եւ այլ միջոցներով՝': Փիլիսոփայականմոտեցմանշրջանակներումավելի լայնորեն է բացահայտվումիշխանությանիրականացմանհիմնականմեթոդները.կազմակերպել, համոզել, դաստիարակել, հսկել եւ հարկադրել: Փիլիսոփայական մոտեցումը

ենթադրումէ.

Առաջին. իշխանությունը հասարակւսկան կատեգորիա Է եւ մարդկանցմիջեւ կամայինհարաբերությանարդյունք է: Երկրորդ. հասարակականության իշխաեն հասարակության կյանքի նյութանության ակունքները պայմանավորված կան պայմաններով,նրա տնտեսականհարաբերությունների համակարգով:երրորդ. քաղաքական իշխանությունը հանդիսանումէ հասարակականիշխանության հատուկ տարատեսակ,նրա բարձրձեւ: Չորրորդ.քաղաքականիշխանությանէությունը եւ բովանդակությունը ձեւավորում է իշխող այս կամ այն դասի,սոցիալականխմբի կամքը:Եվ վերջապես, հինգերորդ. քաղաքական իշխանության միջուկը պետական իշխանությունն է, որը կազմակերպվածեւ ամրագրվածէ իրավական եւ այլ սոցիալական նորմե`

րով: Այսպիսով. իշխանությունը հասարակական հւսրաբերություն է, որը ենթադ-

րում է.

ա) ծրկու եւ ավելի սուբյեկտներ, որոնք իշխանություն են իրականացնու Նրանք կւարողեն լինել եւ իրավահավասար. անկախ. ազատ եւ՝ հակառակը: բ) Իշխանություն իրականացնողը հրաման է արձակում. որը ուղեկցվում է սանկցիայի կիրառմանսպառնալիքով, ում ուղղված է հրամանը,եթե վերջինս չի

հնազանդվում:

գ) ՅԼաստատվածհասարակական նորմեր,որը վկայում է, որ-հրամանարձա-

1. Տես`

եսս

8. 8.

՛ՓայօօօժստՃոզօոս",

հ.

Վ,

,

1993, «ո.

կողն ունի այդ իրավունքը եւ հետեւաբար ում որ վերաբերումէ հրամանը. վարիրականացնողիհրամանին: տավոր է ենթարկվել իշխանություն դ) Վպատակություն իշխանությունիրականացնողին. այսինքն, հնազանդություն հրամանարձակողիկամքին: Նշված բոլոր առկայություննէլ կազմումէ ««իշխանության»»հասարակականէությունը:

գործոնների

3.2 ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ. ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

ԵՎ ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄԸ

Լինելով բազմակողմանի հասկացություն. իշխանությունն ունի բարդ կառուցվածք: Նրա կառուցվածքային բաղադրամասերնեն` սուբյեկտը. օբյեկտը. ռեսուրսները(պաշարները)եւ «հանուն իշխանության» համար վարվող թքադաքականգործընթացը:Սրանքմիասինվերցրած շարժմանմեջ են դնումեւ բնութագրումեն իշխանությանիրականացմանմեխանիզմըընդհանրապես: Իշխանությանկառուցվածքինակտիվ ուղղություն տվող սկիզբը մարմնավորում է բարդ ու բազմաբնույթէություն ունեցող սուբյեկտ-դերասանը: Սուբյե//ւո կարելի է համարելյուրաքանչյուրին,ով այսպեսթե այնպես. ուղղակի թե անուլ-

գոլիժընքացին.դառնում 1 ղակի. մասնակցելովիշխանության իրականացման ««թաւտրոնի»գործող դերասան:Դա կարող է լինել անձը. քաղաքականության մարդկանցխումբը. ազգը. պետությունը. այս կամ այն կազմակերպությունը, մակարդակիղեկավարը:Իշխանությանկառուցվածքումսուբյեկտներիցյուրապայմանավորվածշահերի եւ արժեքների քանչյուրն ունի աշխարհաճւսնաչմամբ իր համակարգը.որի հիման վրա էլ ձեւավորվում է նրա ւոեղը քաղաքական խա. են իրւարիցեւ այդ սկզբունքով էլ ղում: Ըստ շահերի.սուբյեկտները տարբերվում են ստորակարգված իշխանությանկառուցվածքում:Այսպիսիստորակարգումը ոչ միայնսուբյեկտիինքնագիտակցության.այլեւ օբյեկտիվ վիճակիարդյունք է: Սուբյեկտներիցյուրաքանչյուրն իր դերն ունի իշխանության կառուցվածքում.այնկարելիէ դասակարգելհետեւյալ կերպ: 1. քաղաքականդերիտարերային-զգայական՝ չգիտակցվածկատարում. 2. դերի գիտակցումը լիովին կապված է նախօրոք գրված եւ արժեքավորված քաղաքականխաղի բովանդակությանհետ. 3. ոչ միայն բացարձակգիտակցված մասնակցությունը քաղաքական խասյուժեի մշակումսեփականիշխանությանլիարժեք ղին. այլեւ նոր քաղաքական հաստատման նպատակով: Առաջինտեսակիմոտ կամ խիստ սահմանափակԼ. կամ էլ լիովին բացակամեխանիզմի,գիտակցումը: յում է իշխանության.որպես հատուկ կառավարման եւ հանդիսանալով է համար, տեսակը ապրում ուրիշի կարծես Սուբյեկտի այս նրանց շահերիարտահայտիչ. ուղղակի օգնում է ուրիշներին հասնել իչշխանուքյան: Իշխանության ստորին օղակներումնա իր տեղն է գրավում. զինվորի նման միշտ պատրաստ է՝ չքննարկելով հրամանը.կրակել: Սուբյեկտի այս տեսակը կոչվումէ՝ ««կրակողմարդ»»,որը թույլ է տալիս որ իրեն կառավարեն(իշխեն) եւ անվերապահենթարկվումէ արձակվածհրամանին: Երկրորդ տեսակը Լսպրումէ իր համար,եւ գիտակցորեն իրեն տեղ է ապահովում իշխանությանհամւսկարգիստորին եւ միջին օղակներում:Այս տեսակի սուբյեկտ-դերասանները չունեն իշխանության կառուցվածքի վրա ազդելու ունակություններ: Բայց պատշաճ քաղաքական կուլտուրա եւ ոչ էլ մտտավոր

իրենց տեղլ: սոցիալական սանդղահատթակումպահելու համարկարող են Ծոճվել` ունենալով հետեւյալ տրամաբանությունը՝ ««Ով ուզում է թող իշխի. միայն մեզ չդիպչեն»: Երրորդ տեսակը գործող է. խոսթը առավել ակտիվ եւ գիւուսկից սուբյեկտ-դեբասանի մասին է: Սրանք են կուսակցական. խմբակայինշահեր արտահայտում եւ առաջին հերթին իշխանության կառուցվածթումպաշտպանումեն իրենց շաեն՝ ««Ես եմ իշխելու. այդպես է հերը: Նրանց կարգախոսներն պահանջումիմ շահլը». եւ «Ես եմ իշխելու, ըՆտրեք ինձ, ես կարող եմ համաձայնեցնել բոլորիդ շա՝

հերը»»: Եթե առաջին եւ երկրորդ տեսակիսուբյեկտներն ունեն միարժեքկարգախոսային համակարգ, ապա երրորդտեսակիկարգախոսները են պայմանավորված իշխանության կառուցվածքում նրանց կողմից քաղաքական խաղը վարելու

են: Իշխանության հմտությամբեւ բազմարժեք կառուցվածքումյուրաքանչյուր սուբյեկտ իր դերը գիտի այնթանով, որքանով ընկալում է դիմացինիշահերի բարդ նրբերանգները: Այս ամենովպայմանավորված, յուրաքանչյուր սուբյեկտ եւ՛ անկախ է. ինքնորոշված.եւ՝ ոչ: Հենց այս փոխկապակցությանդինամիկօգտագործմանմեջ էլ թաքնված է իշխանությանիրականացման.նաեւ պահպանման, քաղաքականությանգալլտնիքը: Սուբյեկտի էությամբ պայմանավորված իշխանությունը բաժանվումէ պետականի, կուսակցականի, արհմիութենականի. զինվորականի, ընտանեկանի, եւ այլն: Իշխանությանռեսուրսներն խմբայինի,անհատականի իրենցէությամբ ու են. այդ իսկ պատճառովնպատակահարմար բազմաբնույթ բազմաբուլանդակ է նրանց համալիրօգտագործումը: Ի շխանությանսուբյեկտներից այդպիսիհնարավորություն ունի նրանցիցամենահզորը,ամենակազմակերպվածը՝ ւպվետությունը: Իշխանության սուբյեկտը գործում է մեգա,մակրո,մեզաեւ միկրոմակարդակներում:Մեգամակարդակում իշխանություն են իրականացնումմիջազգային կազմակերպությունները, մակրոմակարդակում գործունեություն են ծավալում պետության կենտրոնականօրգանները,մեզոմակարդակ՝ կենտրոնին Արջանային. մարզայինեւ նմանաբնույթվիճակների)ենթակա կազմակերպությունները. միկրոմակարդւակում հանդես են գալիս իշխանության սկզբանական կազմակերպություններըեւ փոքր սոցիւսլակւն խմբերը: Ընդունված է իշխանության դասակարգում՝ ըստ նրա մասերիգործառնության. օրենսդրական.գորեւ սուբյեկտի փոխներգործության ծադիր եւդատական, ինչպես նաեւ օբյեկտի առումով՝ դեմոկրատական, ավտորիտարեւ այլն: Քաղաքակրթության փորձը ցույց է տալիս, որ ինչպիսինէլ լինի սուբյեկտը. այն հրամանի(կարգադրման)միջոցովպայմանավորում է իշխանությանօբյեկտի վարքաբանությունը.վավերացվում այն թույլատրելին. որը կարողէ հետեէ ւել հրամանիկատարմանը կամչկատարմանը: Հրամանիբնույթով է պայմանավորված օբյեկտի (կատարողների) վերաբերմունքըդեպի իրականացվողիշխանությունը: Առանց օբյեկտի իշխանությանիրականացման,մեխանիզմըչի կարող գործել. ուստի, օբյեկտն իշխանության բաղադրամասի երկրորդ կարեւոր |

տարրն է: Իշխանության օբյեկտը- իշխանությունը. երբեք միայն մեկ գործող սուբյեկտ-դերասանի (կազմակերպության)հատկություն կամ հարաբերություն չէ: Իհարկե.չի կարելի անտեսել մարդու ինքն իր վրա ունեցած իշխանությունը. որը ենթադրում է անձի (մարդու) վարքի ենթարկվածություն բանականությանը: Սրան հասնելը բարդ է. բայց. եթե ինչ-որ մեկը (սուբյեկտ) սովորեց իշխել ինքն

կան թերապիայի միջոցով պետք է հանի մարդկանցվախը միմյանց եւ իշխանությունների նկատմամբ:««Առողջհասւսրակությունում»» կառավարումըպետք է իրականացվի համամարդկային արժեքների միջոցով: Ըստ անկախ առաջ

մեխանիզմում նր իամության իրականագման է իշխանութաղաքական լիդերը կարող կառավարել որոշիչ տեղ ունեց այլ) մակւարի դավանաբանական հոգեւոր, վաական տարբեր(վարչ իր վրա,

նմա տության յո

ազատություն:

եպի ներքին

ապա

լ

Ազա-

եւ

քաշված կարգախոսների, «բոլոր

եւ

աններում: եւՊի Ա րութուն եկտի Իշխանությունը նրա սոբյենտի փոխ թինԷ Առանցայդպիսի հպատակեացման: '

դա

ողի

օբյեկտի առանց

ապահովող յան կայացու

կամքի առաջնություն վրա. Բշխանութ-

Այսպիսուլ,մարդունհատուկ

ինչպես ենթարկվելու,այնպես էլ հրամայելու մի շարթ գործոններից՝իշխող օբյեկտի անհատական որակից, նրան ներկայացվող պահանջներիբնույթից.քաղաքական իրավիճակի ընկալմանմակարդակից, որոնց տնօրինում է սուբյեկտը: Վվատակեցում են ուժի միջոցով. իրականացնում այն ունի վախի, շահի, սովորույթի,հեղինակության դրսեւորում: Փաստորեն,հպատակեցումիրականացնող ցանկացածիշխանության բնույթը պայմանավորված է նրա քաղաքական կուլտուրայով,գիտակցությամբ, արժութային համակարԳով: «Հանուն իշխանության»» սկզբունքըցանկացած հպատակեցումիրականացնող թաղաքական գործընթացիառանցքն է:

եւ

ամենաուժ) գործադրել, դիտվումորպես իշխանությանիրականացման Հպատակեցումը իմ

է

մնացածմիջոցները՝ազդեցություն. իրավունք արդյունավետ Քան պայմաններում:Յպատակեցման միջոցը,

հաատակեցման ան Վամակարգվածմռտեցում մարդկանց նին շարժառիթները բավարա երեւույթ. ցուցաբերում ամա մշակութային հպատակեցմանը, ո վիր իշխանությանկրողը մակարդակներում եւ այլն,

նի

գործում

ի

որ

դ են:

է նե-

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ.-Քանի որ

ուժի միջոցով.հետեւաբար

իրականացնումեն հպատակեցում հպատակեցում իրականացնողիշխանություննունի տնտեսական,սոցիալական,հոգեւոր, քաղաքական, դեմոգրաֆիական, լրատվական

տարբեր մից իրականացվողիշխանությունըանհրաժեշնրա է մարդուէությունը: Մարդըինքնահաստատտաբար պահանջում հետշփվելիս կրելիս, զերծ է մնում վում է, եթե ցանկացածիշխ Օտարմանհետեւանքով թերարժեքություն եւ է ում մարդը մեխանիկորեն ենթարկվ իշխանությանը. հենց դրանով էլ վերած-

ոֆրոյդիստէ.Ֆրոմը: մարդն է, հետեւաբար.

Ի

" կր ուտե ֆեխերի Լն

ռեսուրսներ,որոնք իրենցհերթինունեն իրավականեւ փաստացիդրսեւԼորումներ:Այս բազմաբնույթ համակարգում իշխանությանառանձնահատու ռեսուրս է հանդիսանում (արդը: Մարդիկ ամենահամընդհանուր, բազմագործառնական ռեսուրս են (դեմոգրաֆիկական), որոնք օգտագործում, մշակում, ստեղծում, սպառում են մյուս բոլոր ռեսուրսները: Մարդընյութականբարիջքների ստեղծող է (տնտեսական ռեսուրսներ),զինվոր է եւ միաժամանակ տարբեր կռւսակցությունների անդամ (ուժային-քաղաքական ռեսուրսներ), գիտելիքներ եւ լրատվություն ամբարողշտեմարանէ, եւ տարածող (մշակութային-լրատվական ռեսուրսներ)եւ այլն: Մարդըիշխանության. է հանդես գալիս, երբ ռեսուրս օգտագործվում է որպես ուրիշի կամթի իրականացման միջոց։ Ամբողջությամբ վերցրած, մարդըոչ միայն իշխանությանռեսուրսէ. այլեւ իշխանությանօբյեկտ եւ սուբյեկտ է: Մարդկանցմի մասը հպատակվում (ենթարկվում) է մյուսին՝ իշխանության ռեսուրսներիանհավասարաչափ բաշխված լինելու պատճառով: Ի՞նչ են իրենցից ներկայացնում «իշխանության ռեսուրսները»:Քաղաքագիտության մեջ այդ հասկացությունը դիտարկումեն լայն եւ նեղ իմաստով:Լայն առումովիշխանության են այն ամենը,ինչն ռեսուրսներ անհատըկամ սոցիալաման կարող են օգտագործել ուրիշներիվրա ազդեցություն հաստատե-

կամ

ման հոգեբանությունից:

րան

վում է «իրի», կորցնելով իր գոյությա

ն

րել:

մարտնչողգիտություն, հո-

հՈգեբանությունը: Հպատակվելու պատրաստականությունը կախված է

. չնայած նրան, որ իշխանությանձգտող իշխանություն, հպատակեցմա Վ կամք նույնիսկ հարկադրանք երն արտահայտված վառ սուբյեկտը ունի

շին հնարավորություն:

որմի

իշխանությունները, որոնք առաջեն

մարդասիրական հասարակություն է

:

ափ,

այն

նորդվել միարժեթգաղափարներով. ստեղծել գեւոր արժեքներիցզուրկ ոչ են

իսկականիմաստը՝սիրել-սիրվել-արա-

ՁՖրոյդի-ական ճորեոնների փոխհարաբերութ այնպես էլ տիրաւլեւոման նիականացման, նոն իրԻր «Փախուստ ազատությունից": ո մասին» քոնադա(1961) աշխատություններում, ԱԱ ումը դասակարգային դիրքերից մեկնամտքի մեջ առաջին անգամուսումնասիրեց կան կաթաղաքագիտա այդմ պատճառա-հետեւանքային հպատակեցման Ը ե իշխանութշարժառիթները հոգերանությու սոցիալական պի մեջ դիտարկեցկենսաբա աա իրականացնող հպատակեցում

տարբերություն բացահայտեցհոգեբանակա յունները. ինչպես Ի խանիզմներիմշակման ա «Մարքսի կոնցեպցիան4 տելով իշխանությանիրակա բանելը, է.Ֆրոմը

աբանալկլանը,

Ի

Ֆրոմը մե-

(1941)

եւ

զռւտ

եւ

ըստ

ը

ԷՖրոմը ությունը համարելով «հիվանդ». Ցանկացած

Խա իշխանությունը

'

նն

ուղիներ մշակեց նրա առողւթյուն իրականացնող է եւ՛ ր ինքնօտարված մարդն

Ի արարո Մարգարե յո Իարաշրջանում Հիմար...»':Պատմական կատակումէ. Աէ յուր դրսեւորումներով` իր ներքինվախը արտահայտու Նրա տարբեր ջացման համար: մարդը«...եւ՛ Աստվածէ. եւ կա ԱԱ

լու

գո-

Ե րի ամբ է զբաղվում. ագրեսիվ գաղաեն- ոց իշխանությաննկատմումբ է մղում այն ամենը, ինչը չի այ ուրն Լ տիող կարգին: Իշխողների կողմից անգիտակցաբ

եւ Պարբ ղանում է, պոռնկությամբ եւ Փաստոր է այլն: փարներ մշակում

ցած վախը ճնշումէ,

եւ

ունե-

հա-

նական խաղի լաբիրինթոսից մարդուն

Բոր փրկելու նպատակովէ. մշակված քաղաքակա առաջինհերթին սոցիալաՖրոմը մշակեց առողջ հասարակությանծրագիր. որն 1 Տէս՝3

Փռօոու

Քօ:«ոՅօ

օտ

օ8060ծա, Խ.,1995,

«ո.

Խումբը

համար:

Ռեսուրսների այսպիսի ընկալումը բավականինլայն՝ ընդգրկուն է եւ հնարավորություն չի տալիս տարբերակել իշխանությանկառուցվածքայինտարրերը՝ սուբյեկտը.օբյեկտը. միջոցները: Իշխանության կառուցվածքիեւ իրականացման մեխանիզմի ուսումնասիրմանհամարցանկալիէ ռեսուրսներիճեղ մեկնաբանություն. այսինքն՝ ռեսուրսները բոլոր այն միջոցներիմիագումարնէ, որոնց օգտագործումըսուբյեկտի շահերին համապատասխան ազդեցություն է ապահովում իշխանության օբյեկտի վրա': Ռեսուրսներն իրենցից ներկայացնումեն /ամ օբյեկտի գործունեության համար որոշիչ արժեքներ.(փող, հաստատութՆ

Տես "70

ՈԳՃԱՊԱԿՓՇՐՇՄՅ10-կ"

աքօչկկ

(/4Ք06ծՀխան օոաո). ՔԱօ8, 1994 շո.114

որոնք ազդում են մարդու յուն, թանկարժեքառարկաներ եւ այլն), (//ոմմիջոցներ.

հոգեւոր (ներքին)աշխարհի վրա (ԶԼՄ ը, գրքեր. գաղափարներ.հեռուստատեսություն եւ այլն) (ամ հնարավորություն, որը մարդուն կարող է զրկել նաեւ չնորհել, օժտել. նվիրել. պարտադրելայս կամայն արժեքը: Իշխանությանկառուցվածքումռեսուրսների հիմնահարցը համակարգված ներկայացված է «սոցիալական փոխանակության»»տեսության մեջ: Համաձայն այս տեսությանգաղափարակիր Պ.Բլաուի,իշխանության իրականացման հիմքում ընկած է, հատկապեսսակավ,ռեսուրսների անհավասարաչափբաշխման եւ ռացիոնալ փոխանակմանմեխանիզմը:Մարդիկ. որոնք զուրկ են որեւէ ռեսուրսից. իրենց պահանջմունքներիբավարարմանհամարստիպված հարմարվում, ենթարկվում,հպատակվումեն նրանց, ովքեր տնօրինում են ռեսուրսները: «Սոցիալական փոխանասկության»» տեսությունը իշխանությւսն իրականացման հարցումորոշիչ են համարումոչ միայնռեսուրսներիառկւսյությունը, այլ նրանք օգտագործելու ձեւերը`«Սոցիալական փոխանակության»տեսաբաններըիշխանությանիրականացմանժամանակառավելությունըտալիս են այն սուբյեկտներին, ովքերգիտեն իրենց ունեցած ռեսուրսների արժեքը. օգտագործելու

ձեւերը:

են, որքան մարդՌեսուրսներնայնքանբազմազանեւ փոխպայմանավորված կանց սլահանջմուրթների բավարարմանեւ շահերի մեխանիզմը:Ա.էտցիոնին արժեքների վրա հիմնված իշխանության ռագիզարգագրեց համւամարդկւսյին ոնալ իրականացմանգաղափարը: Ռացիոնալացմանհիմնական պայմանը կենտրոնացվածհսկողությունն է. ի տարբերություն Թ.Պւսրսոնսի.որը հսկողության համար մշակել էր նորմավորվածվարքաբանությանսկզբունքը. Ա.էտ. ցիոնին իշխանությանռեսուրսների հսկողության բւսրդ մեխանիզմի իրականացման համար հիմնային համարեց կիբեռնետիկական ծրագրավորվածությունը: Այս սկզբունքը ելակետ ունենալով նրա ռեսուրսները դասակարգեց երեք տեսո: կի՝ օօտապաշտական(ուտիլիտար),հարկադրականեւ կանոնակարգային:Ալս դասակարգման նպատակնէ համեմատելռեսուրսներիառանձինտեսակների -կառավարել». գոլրծդրսեւորմանառանձնահատկությունները՝ «ւիշխելտիրել

ընթացում:

Օցգտապաշտական (ուտիլիտար)ռեսուրսները նյութական եւ սոցիալական են, որոնք այն բարիքներն բավարարումեն մարդկանցառօրյա պահանջները: հատկապես պետականը, կարող է ««գնել օգնությամբ իշխանությունը, Նրանց (կաշառել. կերակրել)»» ոչ միայնառանձինանձանց, այլեւ բնակչության ամբողջ

խմբեր:

Իշխանությունիրականացնողներիկողմից օգտապաչտական ռեսուրսները կիրառվումեն ինչպես խրախուսանքի,այնպես էլ պատժի համար:Նրանք ունեն գործարքայինկողմնորոշում» աշխատանքի նկատմամբ.այսինքն, ցանկա-

«

ցած

աշխատանքկատարվում է

բացառւսպես Որպես Գոյության աղբյուր

եւ

են-

թարկվումէ շուկայի օրենքներին: Հարկադրականռեսուրսներըվարչական միջոցներն են. որոնց օգնությամբ իշխանությանսուբյեկտը սահմանափակումէ իր ենթակաների ազատությունը: Դա տեղի է ունենում հատկապես այն ժամանակ.երբ չեն գործում օգտապաշ.

տական ռեսուրսները: Նորմատիվայինռեսուրսները ընդգրկում են մարդու ներթին աշխարհի վրա ազդելու վարքաբանական նորմերը, արժութային. կողմնորոշումները:Նրանք կոչված են հպատակներին համոզել կառավարողներիեւ կառավարվողների չա64

հերի ընդհանության առկայությունը: ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ,- Իշխանության

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

կառուցվածքային տարրերի

օբյեկտ. ռեսուրսներ) առանձնահատկությունները հիմք են հանդիսանում իշխանության տեսակավորման համար: Ցանկացած իշխանության տեսւսկ սուբյեկտ.

հենվում է իր ունեցած ռեսուրսների վրա: Նկատի ունենալով այս. քաղաքագիէ նաեւ համաձայն տական գրականության մեջ իշխանությունը դասակարգվում դավալրատվական. հոգեւոր. նրա ռեսուրսների`տնտեսական, սոցիալական. եւ այլն: քաղաքական նաբանական.հարկադրական, Տնտեսականիշխանություն: Սա հսկողություն է տնտեսական ռեսուրսների. արժեքների նկատմամբ: նյութական տարբեր տեսակի սեփականատիրական տնտեսականիշխաընթացքում կյանքի զարգացմանամբողջ Հասարակական հնարավոր է է, նությունը գերիշխող քանի որ նրա առկայությանպայմաններում նպատակի: ապահովելով, հասնել ցանկացած հսկողություն Սոցիալական իշխանություն: Սա սերտորեն կապված է տնտեսական իշխանության հետ: Եթե տնտեսական իշխանությունը ենքադրում է նյութական բաէ րիթների բաշխում. ապա սոցիալականը պւսշտոն. դիրք. ւսրտոնություններ ժամանակակից զարգացած ապահովում սոցիալական աստիճանահարթակում։ ազպետություններն շնորհիվ իրենց վարած սոցիալական քաղաքականության. վրա կարգավիճակի դում են ժողովրդականլայն մասսանների սոցիալական դրանով իսկ վայելում են նրանց բարձրացնելովնրանց կենսամակարդակը,

աջակցությունը: Հոգեւոր իշխանություն: Գիտելիթներիայն համակարգնԷ, որն օգտագործեւ հասարակությանկառավարվում է համակեցության նորմերիսլահպանման է որ մարդիկենթարկվում ման համար: Քաղաքակրթությանփորձն ապացուցում. են նրանց. ովքեր ունեն գիտելիքներ, կարողացել են ստեղծել արժեքներ. եւ են հարաբերությունհաստատելիս եւ կառավարում իրաղրանք օգտագործում կանացնելիս:

Լրատվականիշխանություն: Ի տարբերությունիշխանությանմյուս տիպերի, հեշտությամբ մանիպուլյացիայի են ենթարկվում.այն նվազ վերահսկելի է: Իշխանության այս տեսակի համար բնութագրիչը լրատվության բովանդակութհայունն եւ պտույտի ձեւերն են: ԶԼՄ-ն օգտագործումէ այն տեղեկությունը. որը եւ սոցիէ օքԵլ). հանրային դա (ո՛ԵԼօէ ինքն իրեն հասցեագրում սարակությունը ունեցող տեղեկություն է. որի շնորհիվ հասարակություալական արժեթավորում նը

է: ինքնակարգավորվում

ՈՒժայինռեսուրսների(բանակ.ոստիկանութՀարկադրական իշխանություն:

ծառայություն. դատարւսնեւ այլն) միջոցով մարդկանց յուն. անվտանգություն, գրականության վրա ֆիզիկականսպառնալիքի կիրառում:Քաղաքագիտական

մեջ հաճախ հարկաղրականիշխանությունընույնացնում են քաղաքականի եւ ցանկալի չէ: Անվիճելի է, որ հասարակության հետ: Դա նպատակահարմար թաղաքամասշտաբով ուժի. բռնության,հարկադրանթիլեգալ օգտագործումը կան իշխանությանկարեւորագույն տարբերակիչառանձնահւստկությունն է: Քաղաքական իշխանությունը սուբյեկտների միջեւ. շահերի եւ արժեթների ընդհանրությամբ պայմանավորված.հասարակականհարաբերությունները հւէ մակարգող գործառնությունունի. որպես այդպիսին այն բնութագրվում մի շարք տարբերակիչ գծերով. 1. Ընդունված որոշումների եւ հրամաններիկատարմանպարտադիր բնույ`

թով:

'

Հանրային շահի առաջնություն անձնականկամ խմբայինշահերի համեմատ: Այս հիմքիվրա քաղաքական իշխանությունըիրավունքի օգնությամբ ամբողջ հասարակությանանունիցդիմում Է բոլոր քաղաքացիներին եւ աչթի է ընկնում հարկադրանքի(ուժի) օգտագործմանլեգալությամբ: Յ. Ընդհանուրի շահը որոշումների ընդունման մրակենտրո: համակարգող նությամբ (մոնոցենտրիզմ)՝ի տարբերություն իշխանության մյուս տեսակների. որոնցից յուրաքանչյուրը իշխանություն է իրականացնումիր արժութաշահային իրարամերժհամակարգի վրա: 4. Տարաբնույթպաշարների(ռեսուրսների) օգտագործման համակարգված գործառնությամբեւ այն: Այսպիսով.հասարակությանմեջ իշխանությանայս տեսակներըգտնվում են մեջ. եւ ցանկալիչէ նրանցից բարդ փոխհարաբերությունների մեկի.հատկապեստնտեսականի,գերիշխանությունը քաղաքականիվրա եւ՝ ընդհակառա2.

'

որեւէ

կը:

3.3 ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԼԵԳԻՏԻՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Քաղաքացիներիկողմից օրինական իշխանության եւ իշխողների կառավարելու իրավունքի Ծանաչումը.ընդունումը եւ նրանց հպատակվելու համաձայ:

նությունը կոչվումէ լեգիտիմություն": եւ ամբողջացնում է իշխանությանհեղինակութԼեգիտիմություննամփոփում յան նըկատմամբ քաղաքացիներիճնշող մեծամասնությանմեջ տիրող այն հավատը. որ հիմնարարքաքաղական արժեքների բնագավառումձեռթ բերված եւ գոյություն ունեցող կարգր տվյալ փոխհամաձայնությունը քաղաքացիական է: երկրի համարլավագույնն Բնութագրելովցանկացած քաղաքականվարչակարգի էությունը. «(իշխանությանլեգիտիմություն»»հասկացությունը ունի հետեւյալ բաղադրամասերը. մհ (կողմիցայն հասարակության (կամ ծայրահեղ են տվյալ կառավարման դեպքումնրա նշանակալիմասի) պատկերացումներն կարգիօրինականությանմասին,մ/ուս (ողմից. կառավարողներիմոտ իրենց իշխանությանիրավունքի գիտակցումնէ: Այս ամենն էլ բնութագրումէ իշխանության լեգիտիմությունը,որպես իրավասու եւ արդար, որպես հասարակության եւ քաղաքական իշխանությանմիջեւ փոխհամաձայնությունապահովու հարաբե-

րություն:

Քաղաքագիտությունումլեգիտիմությունհասկացությունը առաջին ւասնգամ օգտագործել եւ վերլուծելէ Մ.Վեբերեը(1864.1920): ՀամաձայնՄ.Վեբերի,իշխատեսակետից չի հանգում մինության լեգիտիմությունըռացիոնալ-իրավական սոցիալ: հո։ այն տվյալ վարչակարգի օրինականությանընդունմանը.ա// նեւ է գեբանականֆենոմեն է: Որպեսայդպիսին.այն իր էությամբպայմանավորում կամ հասարակությանկողմից տվյւսլ իշխանությանանվերապահ ըոդունում. կամ էլ նրա նկատմամբկրավորական չեզոքության պահպանում:Այսւվես, քահետո վարչակարգերը կարող են դառնալ լեդիս իւք ղաքականհեղաշրջումներից աջակցությունը: եթե ձեռք բերեն բնակչության մեծամասնության Իշխանությանլեգիտիմությանմեխանիզմըանհրաժեշտ է քննարկել կոնկարժեքների հենքի վրա: Այսպիսի մոտեցումը /2այխմ րետ պատմամշակութային 1.

--

է եւ թարգմանալչայնշանակումէ Լեգիտիմություն//69/1/7ս5)տերմինլ) լատիներեն

օրինական, օրինականություն:

հնարավորություն է տալիս բացահայտել քաղաքականությանցանկացած սուբյելյտի գիտւսկցության էվուլյուցիան իշխանության գաղափարի նկատմամբ,այնուհետեւ ստեղծում է առկա իշխանությունը լեգիտիմորեն գնահատելու եւ նրա նկատմամբ վերւսբերմունքմշակելու հարցը: Լեգիտիմությունը ունի մի շարք ունիվերսալ գծեր. որոնք առաջին հերթին դրսեւորվում են գերիշխանության եւ կառավարմանիրականացմանձեւերի մեջ: Սա ակնհայտ ամրակայվումէ հետեւյալ օրինակով. կար ժամանակ երբ միապետըգերագույն եւ անսահմանափակիշխանություն ուներ: Աստիճանաբար,հասարակական կյանքի դեմոկրատացմանը զուգահեռ, միահեծան(բացարձակ)միապետությանը փոխարինելու եկավ սահմանադրականմիապետությունը,իսկ ժամանակակիցԱնգլիայում թագուհու իշխանությունը սահմանափակվումԷ ներկայացուցչական գործունեությամբ: Փաստորեն, պատմականդարաշրջանը, սովորույթը, հեղինակությունը, որոշում է իշխանության լեգիտիմությունը եւ փոխհարաբերությունըկառավարողներիեւ կառւսվարվողներիմիջեւ: Որոշիչըիշխանության լեգիտիմությանբովանդակության մեջ հասարակության նպատակաուղղված կառավարմանկազ: մակերսյումնէ: Իշխանության լեգիտիմությունըառաջին հերթին ճաատակաԽւսրմարություն է, նա պետք է քաղաքական գործընթացումարտահայտի ոչ միայն կառավարողի. այլ ներդաշնակի հասարակությանշահերը ամբողջությամբ: Հասարակության մեջ լեգիտիմիշխանությունը կարգավորիչի դեր է կատարում առանց կարգավորմանմեխանիզմի չկա իշխանություն: Վերջինս չի կարելի շփոթել ««կարգ ու կանոնի իշխանություն»»հասկացության հետ, քանի որ այն հասեն ուժով՝ ընդհանուրի շահերը ենթարկելով մասնավո» տատում եւ պահպանում է. ցանկացած պետականիշխանություն անհրաժեշտորեն րի շահերին: ճիշտ հաստատում է կարգ ու կանոն, հսկումիրավիճակը,կանխում սոցիալականթաոսը. մեխանիզմ է մշակում(թեկուզ կարգախոսիտեսքով) հասարակության անհամար,բայց, կարող Է լեգիտիմչլիբավարարման դամներիպահանջմունքների է «կարգ ու կանոնի իշխանությունը»» նել այն: Հենց սրանով էլ տարբերակվում իշխանության լեգիտիմ կարգավորմանմեխանիզմից:Այս հիմքի վրա Մ.Վեբերը մշակեց իշխանության լեգիտիմության իրականացման«ւիդեալականտիպերի»» տեսությունը. որի համաձայն, իշխանության լեգիտիմության համար որոշիչը հասարակությանտնտեսականկյանքի. տւսրբեր սոցիալական խմբերի եւ կրոնական գիտակցությանկապերի բացահայտումնու վերլուծությունն է: Մեծ տեղ հաստկացնելովսոցիալական կառուցվածքին եւ դասակարգային կոնֆլիկտին, Վեբերը՝մարքսիզմիպրոլետարականհեղափոխության(հատկապես պրոլետարիատի դիկտատուրայի)տեսությանը հակադրում է իր տեսակետը. որտեղ ընդգծում է հասարակությունումդասակարգայինտարբերությունների բազմաձեւության անհրաժեշտությունը իշխանության լեգիտիմությանհաստատման համար: Ըստ նրա. միայն ռացիոնալիզմիհիմքի վրա իրականացվողիշխանությունները կարող են լինել եւ՛ լեգիտիմ,եւ՛ լեգալ: «Լեգիտիմություն»» հասկացությունը չի կարելի նույնացնել «՛լեգալության»» հետ սրանք իրար հարող. բայց համարժեքհասկացություններ չեն: ««Լեգալություն», /օցոիտ) տերմինընույնպես լատինական ծագում ունի եւ նշանակում է օրինական: Այս հւսսկացությունը իրավագիտությունից քաղաքագիտություն է բերել Մ.Վեբերը, ցանկանալով. որպես սոցիալ-հոգեբանական ֆենոմեն, ընդգծել սոցիալական կարգը եւ վարքաբանությունը օրինւսկանւսցնողձեւերից մեկը՝ լեգիտիմուքյունը: Ցանկացած սնվացած

անություն, իշխանությ

ընդունումէ րը 05Դ որը

եւ Էնդ ընդունակկ է ւսյդ օրենք ինք յդ օրեն օրենքի

ու

իրականացումն ապահովել. նույնիսկ չվայելելով հասարակության համակրանէ: Միաժամանակ.այն կարող է լեգիտիմ չլինել. այսինքն` չլինդունվել ժողովրդի կողմից, բայց իր հայեցողությամբ. հանուն իշխանության. օրենքներ հրատարակել, եւ դրանք, թեկուզ բռնությամբ, կազմակերպված իրականացնելով՝ գերիշխանություն հաստատել: Հասարակության մեջ կարողէ գոյություն ունենալ ոչ լեգիտիմ.ինչպես նաեւ. օրինակ՝ մաֆիոզ կառուցվւսծքների անլեգալ իշխանություն. եւ հանցագործ աշխարհի իշխանություն: Այսպիսով, իշխանությունը լեգիտիմ է, եթե այն համապատասխանումէ իրավունքի եւ արդարության մասին մարդկանց գաղափարներին, նրանց հիմքում ընկած արժեքներին եւ նորմերին. որոնց վրա հիմնվում է բոլորի կողմից ճանաչված պետական իշխանությունը: Յուրաքանչյուր պետական իշխանություն վստահության, օրինականության կարիք ունի: Այն կարող է էվոլլեգիտիմության յուցիոն զարգացում ապրել եւ հարատեւել որպես գլխավոր քաղաքական արժեք՝ փոխհարաբերության. այլ ոչ միայն հոգեբանալկյանեւ ֆիզիկական ներգործության ու առավել եւս ահաբեկչության միջոցով: Այսօրվա քաղաքական պահանջներին համապատասխանիշխանությունը լեգիտիմ է. եթե. ւս) այն ժողովրդից է բխում. եւ իրագործվումէ մեծամասնության կամքին համաձայն. այսինքն պետականիշխանություն ունեցողն ուղղակի կամ էլ անուղղակի ընտրվածէ ժողովրդի կողմիցորոշակի ժամանակովեւ նրւս կողմից էլ կարող է վերահսկվել. բ) թը. լեգալ

պետականիշխանություննիրւսկանացվումէ սահմանադրականսկզբունքներին

համաձայն:

ԼԵԳԻՏԻՄՈՒԹՅԱՆ

.

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Մ.Վեբերը մշակել է իշխանության լեգիտիմության երեք տեսակ. Հավերժ արժեքի հեղինակություն, բարքերի հեղինակություն. անհատական հեղինակութընդունված օրենքներով. պայյուն՝ հարիզմովպայմանավորված: Եվ ռացիոնալ՝ մանավորված ««լեգիտիմիորյուն»»': Գործում է ավանդույթի շնորհիվ եւ հիմնված է Ավանդական լեգիտիմություն: ձեռք բերված. հասարակության եւ քաղաքակրթության որոշակի մակարդակում կառավարողներիվարքաբանությունումամրագրվածիշխանությանը ենթարկվելու հոգեբանության վրա: Գերիշխանությանավանդական ձեւը բնորոշ է միապետությանը: Իր պատճառա-հետւեանքային կապով այն կառուցվածքային առումով նման է նահապետականընտանիքիհարաբերություններին,որտեղ մեծերին անվերապահենթարկվելը իշխանության իրականացման լծալյն է: Ավանդական լեգիտիմությունը հաստատուն է, թանի որ կառավարմանհամակարգում փոփոխությունըտեղի է ունենում միապետի (նահապետի) հսկողությամբ: Միհամաձայնապետը (նահապետը) կառավարման հետ կապված փիփոխության վում է միայն մեկ պայմանով.չձեւախախտելով ավանդական մշակութային արժեքների եւ կրոնական նորմերի որոնք հասարակության գոյապահէությունը, պանության համար պատմականորենքննություն են բռնել: աստվածային, մարգարեական)լեգիտիմության Հարիզմատիկ(հուն. հետո հարիզմատիկ ձեւը օգտագործվում է հիմնականումհեղափոխական ցանկացած փոփոխության ժամանակ:Յաստատված նոր իշխանությունը,քանի որ արդեն հեղափոխականորենմերժել է ավանդույթներիհեղինակությունը, եւ դեռ չի 1. Տես՝

8օ6Փք ԻԼ Ւ/6բ. ոքօԱ800օԽԱՔԲՄԼ,1220, «տ.

ճանաչվել քաղաթացիների կողմից. գիտակցաբար առաջնորդի անձը դարձնում է պաշտամունքիառարկա: Ի վերջո, առաջնորդի անձը քարոզչաբար մասսաների-կողմից ընկալվում Լ որպես Աստծու կողմից սրբազան պարգեւ: Արդյունքում

առաջնորդի հեղինակության արժեքավորումըպայմանավորվումէ իշխանութ-

յան համակարգիգործընթացով: Քաղաքականպրակտիկան ապացուցում է, որ

ամբոխիօգնությամբ իշխանության հասած առաջնորդները կառավարումիրականացնելիս կանխավ դատապարտված են կամ կործանման, կա՛մ էլ փոխակերպման են ենթարկվում դեպի ոացիոնալ-իրավական լեգիտիմության: Իշխանության այսպիսի էությունը հոգեբանորեն մասսաներին դարձնում է մարգինալ արժեքների. միֆերի կրող եւ ստեղծող: Լեգիտիմության ւսյս ձեւը հիմնված է առաջնոիդի եւ ամբոխի զգացմունքի. համակրանքի վրւս: Հւսրիզմատիկ վիճակը իշխանության գործընթացում կարող է ընթանալ եւ հարատեւել այնքան ժամանակ. մինչեւ որ կառավարողները իշխանությունը կիրականացնեն իրավական (կամ լեգալ) հիմքի վրա: ռացիոնալՌացիոնալ- իրավական (կամ լեգալ) լեգիտիմություն: Քաղաքացիների, ինչպես նաեւ առանձին անձանց կողմից իրենց սահմանադրականիրավունքի եւ պարտականության գիտակցումը նրանց դրդում եւ շահագրգռում Է ենթարկվել պետության որոշումներին.դա էլ կոչվում է կոչվում է ռացիոնալ-իրավական լեգիտիմություն: Վերջինս բնութագրական է դեմոկրատականպետությունների համար: Այն հիմնված է պետության եւ լիդերների ն0կատմամբ թաղաքացիների ունեցած վստահության վրա: Պետությունն էլ իր հերթին պարտավոր է ««համակեցության կանոնների»։» հիմքի վրա փոխհամաձայնեցնել քաղաքացիների շահերը: Մ.Վեբերը ջատագովն է ռացիոնալ լեգիտիմության. եւ անվերապահ ընդունում է այն որպես պետության թաղաթականկուլտուրայի որոշիչ գիծ: Քաղաքագիտության մեջ Մ.Վեբերի իշխանության լեգիտիմության այս երեք ձեւերից բացի. գոյություն ունեն լեգիտիմության այլ եղանակներ եւ տեսակներ եւս: Նրանցից առավել ընդունվածը արժութային համակարգի քաղաքական Լությամբ պայմանավորվածլեգիտիմությունն է: Սա իր էությամբ հակված է արդարացնելու իշխանության ցանկացած դրսեւորում գաղափարախոսության օգ-

հիմնավորումէ իշխանության լեգիտիմութնությամբ:Գաղափարախոսությունը յան համապատասխանությունըժողովրդի, ազգի կամ դասակարգի արժութային համակարգին: Որոշիչը այն է, թե գաղափարախոսությունը արժութաշահային համակարգի ո՞ր շերտն է օգտագործում,ու՞մ եւ ի՞նչ է վերարժեքավորում կամ արժեքավորում:Իշխանության լեգիտիմությունը որպես արժութաշահային

համակարգի հաստատման հնարավորության մեխանիզմ. երկակի վիճակ ունի. իշխանություն, երկրորդ դեպառաջին դեպքում հաստատվում է գաղափարի քում` իշխանության գաղափարը: Երկու դեպքում էլ լեգիտիմացվող յունը ենթարկվում Է որոշակի կաղապարման: Վերջապես կառավարության լեգիտիմությունը որոշվում է նաեւ պետական խորհրդանիշների համակարգով.որոնց շարքում պետականհիմնի,անկախության օրվա. սահմանադրության ընդունման եւ զանազան ազգային պետական մակարդակիմիջոցառումներիհրապարակայնորեն նշումը:

հշխանո

646-647.

ԳԼՈՒԽ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԸ

4.1 ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԽՄԲԵՐԸ

աղաքականության սուբյեկտի վերաբերյալհարցը շարունակ գտնվել է քեղաքագետների,փիլիսոփաների,իրավաբանների.պատմաբանների. օրենսդիրներիեւ քաղաքականգործիչներիուշադրության կենտրոնում: վաղ ժամանակաշրջան Քաղաքակրթության ն ն ղաքակրթության վաղ կաշրջանիցսկսած, ծ, քաղաքականությա վերաբերյալ աշխատություններումառաջին պլանի վրա Է մղվում մարդկանց ճակատագիրըտնօրինող.քաղաքականկյանքի բնույթն ու դրսեւորմանառանձնահատկությունները պայմանավորող ուժերի հայտնաբերման եւ առավել եւս դրանց գործունեության տեսականհիմնավորմանու արդարացմանխնդիրը: Սկզբնականշրջանում թաղաքական եւ իրավական հայացքները շղարշված էին դիցաբանական.իսկ հետո՝ դարեր շարունակ, բացառապես կրոնական քողով: Զգալի, էին գերբնական ուժերի, աստվածային կամքի վկայակոչմամբ մարդկանցքաղաքականկյանքիերեւույթներըպատճառաբանելումիտումները: Դրանք.անկասկած. խոչընդոտումէին քաղաքականկյւսնքի վերաբերյալ դրաու ընդլայնմանգործընթացներին:Բայգպատկան գիտելիքներիհարստացման մական անհրաժեշտությունըհաղթանակեց:Քաղաքականեւ իրավականհայացքները աստիճանաբարմաքիվեցինդիցաբանակւսնեւ կրոնական այն թյուր ըմբռնումներից,. որոնք թելադրված էին վաղ քաղաքականությանեւ հետագա ժամանակաշրջանների սոցիալ-պատմականկոնկրետ հանգամանքներով: Քաղաքական եւ իրավական հայացքներում անբաժան տիրապետող է դառճում այն ճշմարտությունը,որ մարդիկիրենք են կերտումիրենց պատմությունը, իրենք են հանդիսանում իրենց քաղաքական կյանքի սուբյեկտները: Քաղաքագիտականգրականության մեջ քաղաքականության սուբյեկտների վերաբերյալ հարցը քննարկվումԷ ինչպես ընդհանուր առմամբ՝հասարակական կյանքի տարբեր երեւույթների ուսումնասիրմանհետ կապված.այնպես էլ կոնկրետ ձեւով` նպատակ ունենալով հանգամանորեն պարզաբանել քաղաքականության սուբյեկտների էությունը. ցույց տալ նրանց հիմնականխմբերիտեղն ու դերը հասարակականկյանքում":Ըստ որում. տարբերհեղինակներտարբեր տեսանկյուններով են քննարկում հարցը եւ ոչ միշտ միանշանակմոտեցումունենում քաղաքականությանսուբյեկտների տւսրբերակմանհւսրցերին: Չնայած դրան, բոլորն էլ այն համոզմաննեն, որ քաղաքականությանսուբյեկտներ են հանդիսանումմարդիկ, նրանց զանազանխմբերըեւ հաստատությունները: )

սոցիալական հանրույթները, պետական ու ոչ պետական հաստատությունները, ֆորմալ եւ ոչ ֆորմալ հասարակական-քւսղաքականկազմակերպություններն ու միավորումները,կրոնական հաստւստություններնու ընկերությունները, մարդկանցզանգվածային շարժումներ.որոնք այս կամ այն ձեւով մասնակցում են քաղաքական կյանքին : Քաղաքականության սուբյեկտի կարգավիճակ ունենալը միշտ էլ որոշվումԷ կոնկրետհւսնգամանքներիցելնելով: Այն կապված է ոչ միայն անձի կամ հասարակության քաղւսքական հասունության եւ գործունեության հետ, այլեւ նրա նկատմամբքաղաքականության այլ սուբյեկտների վերաբերմունքի եւ որոշակի կառույցներին ու հաստատություններին անդամակցելուհամար սահմանված նորմերիու պահանջներիկատարմանհետ: Քաղաքականության սուբյեկտների գործունեությունը տարարժեք է: Այն ոչ միշտ է դրսեւորվում օրինականության շրջանակներում.լինում արդարացի եւ մարդկանցկողմիցընդունելի: Այլ կերպ ասած, ոչ միշտԷ լինում լեգիտիմ: Լեգիտիմության հարցը որոշվում է կոնկրետ հանգամանքների հաշվառմանհիմքով: Ըստ որում, այն պետք դիտարկել երկու տեսանկյունով՝մի դեպքում նկատի ուէ նենալով քաղաքականության սուբյեկտի լեգիտիմությունը,մյուս դեպքում: նրա գործունեության լեգիտիմությունը:Այնպես որ, քաղաքականության սուբյեկտների լեգիտիմ կամ ոչ լեգիտիմ լինելն ամենեւին չի պայմաճավորումնրանց քաղաքական գործունեության եւ վարքի լեգիտիմ կամ ոչ լեգիտիմ լինելը: Քաղաթականության սուբյեկտների լեգիտիմությունն անմիջականորենպայմանավորվածէ ինչպես օրինականության շրջանակներումնրանց գործունեության բնույթով, այնպես էլ սոցիալական արդարության պահանջներին համապատասխանության եւ մարդկանցմեծ խմբերիկողմից ընդունելի լինելու փաստով: Քաղաքականությանսուբյեկտների բնութագրման ժամանակերբեմնանհրաժեշտ է լինում պարզել. թե որքանով նրանք ինքնիշխան են, որքանով ինքնուրույն ու անկախ եւ ինչ մակարդակներովու ինչպիսի կոնկրետ պայմաններում են դրանք դրսեւորվում: Ինքնիչխանությունը բացառիկ կարգավիճակէ, որը հատուկ է ժողովրդին, պետությանը:Պետւսկանիշխանության բարձրագույնմարմինները՝որպես ներկւսյացուցչականհաստատություններ,հանդես են գալիս իշխանության կարգավիճակն արտահայտող եւ իրականացնող սուբյեկտների դերում։ եւ անկախությունը ինքնիշխանության հատկանիշներից Ինքնուրույնությունը են: Սւսկայն դրանք հւստուկ են թւսղաքւսկանության ւսյլ սուբյեկտներին եւս: Քաղաքականության սուբյեկտներն իրենց կարգավիճակի եւ իրավասությունների շրջանակներում ինքնուրույն եւ անկախ են: Բայց դա հարաբերական ինքնուրույնություն եւ անկախություն է, ի տարբերություն ինքնիշխանությանը հատուկ ինքնուրույնությանն ու անկախությանը. որոնք բացարձակնշանակութ» յուն ունեն եւ երկրի ներսում չեն սահմանափակվածքաղաքականության որեւէ այլ սուբյեկտի կողմից: Քաղաքականության սուբյեկտների հիմնահարցըմշտական ուշադրության եւս: Քաղաքական կենտրոնումէ գտնվում եւ քննարկվում մի այլ տեսանկյունով եւ ու այժմ էլ մտահոգումԷ այն հարցը. տեսաբաններինմտահոգել գործիչներին եւ արդյունավետ իրականացման թե պետական իշխանության պահպանման համարինչպիսի ապւսրատ պետք է ստեղծել, ինչպիսի ինստիտուտներ. հաստատություններ եւ կառավարման ինչ լծակներ պետք է ունենալ: Դեմոկրատական պետություններում քաղաքական կյանքի ւսզատականւս-

կան ուշավի տաղաքակում ամի Սակա Սաաաաթյունեեթ Քաղաթականության Քաղաքական

սուբյեկտները

գործելակերպով եւ քաղաքական արժեքով հանդիսանում այն բոլոր անձինք, նրանց փոքր

են

Հաաա 1. Տես՝

էրեւույթնէր

սոգիալ-քաղաքական

ու

մեծ

Էն՝

հրեն

սուբյեկտներ խմբերը,էթնիկական ու

ԻՆ.1295. 3 ԷԱ Րօոզօքօծ, Օ. 8 /եսծօ8, 1/1 Փ6Յ0«606, Օ«ԿօՅե ՈՉՊԱՈՉՈՕՀԱՆ. ԽզԿգՈօ ՈԶՃԱՌԱԿՓՇԿՉ0 ազկոն. ԻԼ, 1224 8 Ռ ՈլկչօԿօ6,Վ 11. ԸՇօոօնեօծ, Աթսոսծակ,

ՔՅՓ00:ԱՓ Յ ՈօՈԱՌՕ/0ՀԱՓ.

հլ, 1225, 8. Հգոս/ոօճ, Քոցօտե (ՕՀԽօՅԵ/Ւ ճթզօ70Հսս). |, 1225, ՕՀԿօՅԵ ՌՕՃԱՌԱԿՓՇԿՉԱ սզկոս (Ոօծ քօժ Ց Վ Ոյչ9«0609). Բէ 1225 եւ ուրիշներ

թն",

4.

Ց

Ք

Աե Լ ցման եւարիԻան համար բարձրացման կան ումը

չայն

հնարավորություններ է ստեղծում մարդու

քաղաքական

արի

սոցիալա-

ւ

Մ

քաղաքական կուսակցությունների.հասարւսկակւասն-քաղաքական կազմակերպությունների. մարդկանց զանազան միավորումների ազատ գործունեության

եւ տարբեր ուղիներով քաղաքական կյանքին մասնակցելու համար: Այդ պայմաններում է ձեւավորվում նաեւ քաղաքական ընդդիմությունը: Քաղաքակոսնության սուբյեկտներիծավալուն. բազմաշերտհամակարգիձեւավորումը պեեւ քաղաքական կյանքի ազատականացման տության ժողովրդավարացման է հնարավոր դառնումքաղաէական հատկանիշնէ: Միայն այդ պայմաններում քականությանսուբյեկտներիբնականոն գործունեությունը. նրանց ազատ մրՑակգությունըեւ իշխանությանհամար պայքարը: քաղաքականհամակարգում,առանձնապեսամբողջաՈք դեմոկրատական եւ ինքնակալականռեժիմների պայմաններում,էապես փոխվում է տիրական սուբյեկտների կազմը: Մարդիկ, նրանց փոքր ու մեծ խմբեքաղաքականության ու կազմակերպություններ զրկվում են քաղաքահաստատություններ շատ րը, եւ ազատություններից. կորցնում քաղաքականությանը կան իրավունքներից ակտիվորեն մասնակցելու՝ ձեւականորեն օրենթներով սահմանված կարգւսվի-

ճակը: ՝

ր

եէ քաղաքւսկան ընդդիմության գործունե ն սահմանափակվում

ԱԱ

նաեւ

սուբյեկտների կարգավիճակըկարող է փուիոխվել Քաղաքականության է հասարակական Դա մեծ մասամբպայմանավորված այլ հանգամանքներում: տեղի է կյանքի ոչ բնականոն

ն այոաիսի ե ունենում զարգացմամբ, ԱԱ աար աա առնական աճարակներ արտազարգ: ն րերՆման ԵԼ: հասարակու Ա ավի լառավարման են լան ր ԱՐՔկանու կատարվում համակարգում սուբյեկտների աա դեպքումհայտարարվում Անհրաժեշտության փոփոխություններ: Աաակային ռազմականռեժիմ, կատարվում դրություն սահմանվում իի

իր

է

ախ

ան

երում

քաղա-

արտակարգ

են ստեղծվում

քաղաքական գործառություններիվերաբաշխում.ըստ կարիքի են մարդկանց. քական նոր կառույցներ. այս կամ այն չափով սահմանափակվում ինչպես նաեւ առանձին հաստատությունների ու կազմակերպությունների իրավունքներն ու ազատությունները: Տեղի է ունենում իշխանության նպատակա-

Քաղաքականությանու

հարմար

կենտրոնացում:

,

իի երի ԿԱ մնա ո ականու ր Այ եըկամված Բար կապ փոփոխվու ներն

ձեւերը

հաճ

թյան բնույթի է. որ քաղաքահետ: վկայում փորձր Պատմության ուղղության փոփոխության

անիկա ւն ու

քաղաք

պաշ

պես

արիանԱ դրանց

առաջացմա

ք

առիթ

ւ

.

ն

ուժերը, շահերից ու որոնց շառերից րը, որոնց

ատ

տա

այր սոցիւսլ-քաղւաքւսչ կոչվում ելնելով կյանք են ոլանլով կյանքի ջմունթներից պպահանջմունքներից են նաեւ

:

իրենց առա կազմավորման հիմունքներով: Այս առումով, թերեւս, կարելի .

ջացման

ու

են

տակցության զարգացումը. անա ամանթներով քաղաքականության ձեւավորված հիմքով թոիկական ոառրության յեկտների հենց սկզբից, ծննդյան օրից. ընդգրկանդամ-մարդիկ, անհատները ընդհանրության մեջ: նրանք չեն ընտրելու նիկական Ա լինում կարող Էթնիկական,ազգային պատվա՞ ր կարգամիճակը, ձեռքաղաքական փոխել իրենց կյանքին մասնակցում որպես Նթնիւկան յանրոմթները որոնց տեղը շակի. ի դերը պայմամիավորներ, քաղաքական Քսուրույ Է

սուբ-

ե

են

ազատ

-

են

նն ավորված

եւ

ո

մի շարք հանգամանքներով՝կապված 0րանց կյանքի օբյեկտիվ պայմանների,քաղաքական հասունության, նրանց շահերի ու պահանջմունքների ճշմարիտ արտացոլման եւ արդյունավետ իրականացման համար ընդունակ կառույցների առաջացման հետ: հանրության հիմքով առաջացած քաղաքականության սուբ: են

մոցիալական

անը անոր Աաենավոնվում

հանգ զոԱԱ չ

յան բնաւվատմականզարգացման ընթացքում:Բայց, ի տարբերություն էթնիկական հիմթով ձեւավորված քաղաքականության սուբյեկտների. այստեղ մարդու՝ տվյալ խմբինպատկանելը պայմանավորվածէ նրա սոցիալ-տնտեսականկյան-

քի հանգամանքներով:Դրանք վճռական նշանակություն ունենալով հանդերձ, չեն բացառումմարդուազատությունը եւ ինքնուրույնությունը, ինչպես նաել, սոդրությունը կամ պատկանելիությունըփոխելու հնարավորությունը:

ցիական

ԱԱ

ը. ի ան անավորված

սոցիալա նալը

նն

քաղաքականության սուբյեկտ դառնալը նույնպես եւ կոլեկտիվ շահերի քաղաքակ պատակների ձեւավորմամբեւ իրականացմանն ուղղ-

Աո Ր

հասունացման Ա ոծունեությամբ: այնպիսի խնդիրնեի Մարան ժողովրդականզանգվածների լայն Կան Հաաահանն

հիմ

է

'

րի լուծման

նսլաստակով որոնք

կապված

են

խավերի. ազգերի, երկրների, տարբեր տարածաշրջանների բնակչության եւ համամարդկայինարժեք ներկայացնող շահերի արտահւսյտմանու պաշտպանության հետ: :

:

ու դրանք: Քաղաքականության սուբյեկտները միմյանցից տարբերվում ն

-

Կրո վերո . արե նպաս Նկները ո րժառիթները

իրականացմանձեւերը. բնական է, տարբեր

Նրանց հասունացումը, թաղաքական

են

սուբյեկտների կազմը, գործունեությանբնույթը. քաղաերը, ե

առանձնացնել հետեւյալ հիմնական խմբերը. հանրության հիմքով առաջացած քաղաքականության փուբյեկւոէթնիկական ր որ զանազան փոքր ու մեծ էթնոսները. ժողովուրդները, ազգերը. ազգային փոքրամասնությունները,հասարակության բնապատմականզարգացմանարդ» յունք են. որոնք ունեն իրենց շահերն ու պահանջմունքները: քաորոշակի ղաքական սոցիալականացումը՝քաղաքական գիու կ յանքին մասնակցության ուղիներն քաղաքական անավորված են լինում սոցիալ-քաղաքական կոնկրետ

ի

է

հարու

հերո սառչելու արը հանի պագկանց զոնդ(ածայն բնույթով. ծավալով, մարդկանց ընդգրկմանչափերով. տեւականությամբ, կազ-

մաներպականհիմունքներով եւ գործունեությանառանձնահատկություններով: սուբյեկտների դերում զանգվածային չարժումների է առաջ քաշված խնդիրների հանդես գալն անմիջականորենպայմանավորված եւ քաղաքական ձեռնարկումների էությամբ դրանց իրականացմաննուղղված Ըստ մարդկանց մասնակցություշարժումներին որում. զանգվածային բնույթով: նը նրանց քաղաթական սոցիալականացման դրսեւորման ձեւերից է: Այստեղ

Քաղաքականության

առավել. քան սոցիալական հանրույթների մեջ մարդիկ ազատ են դրսեւորելու իրենց կամքը,քաղաքականիրւսվունքներնու ազատությունները: Զւանգվածակուսւսկկարող են ձեւավորվել ու գործել որեւէ թաղաթակասն յին շարժումները ցության կամ կուսակցություններիխմբւսկցությանկողմից,որպես հզոր սոցիհամար:Իրենց քաալ-քաղաքականուժ՝ որոշակի խնդիրներիիրականացման ղաքականդերը կատարելուցհետո զանգվածայինշարժումները.որպես կանոն, ենթարկդադարումեն գործելուց կամ նոր պայմաններինհամապատասխան, վում են որոշակիփոփոխությունների:Չի բացառված նաեւ զանգվածային շարժումներիհիմքի վրա նոր քաղաքական կուսակցությունների առաջացումը: Քաղաքականությանսուբյեկտների առավել ստվար ու բազմաճյուղ խումբ են հաստատությունները, կւսզմակեր: կազմում հասարակական-քաղաքական` Այս խմբիմեջ ընդգրկվումեն պետությունը՝ իր պությունները եւ միավորումները: բազմաթիվ հաստատություններով,քաղաքական կուսակցությունները, հասազանազան ֆորմալ ու ոչ ֆորմալ կազմակերպությունրակական-քաղաքական ու միջազգայինքաղաքականհաստւստություններն ու միավորումները, ներն եւ ուսումնականհաստատութգիտահետազոտական կազմակերպությունները, եւ ծ առայությունները, հասարակավիճակագրւսկան յունները, սոցիոլոգիական լրատվության զ անգվածային կենտրոնները, ուսումնասիրման կան կարծիքի ծառայությունները եւ այլն: Քաղաքակրթությանվաղ ժամանակաշրջանիցսկսած մինչեւ մեր օրերը քաղաքականությանստեղծմանեւ իրականացմանվերաբերյալ հարցեր քննարկելիս. միշտ էլ ուշադրություն է դարձվել. թե ովքեր. ինչ քանակության մարդիկու խմբակցություններ են իրականացնումիշխանությունը: Միապետությունը. արիստոկրատիան,օլիգարխիան. պլուտոկրատիան. դեմոկրատիան.օխլոկրա. տիան պատմությանմեջ կյանքի կոչված բաղաքական իշխանության այն ձեւե: են իշխանության բարձրագույնօղակներից են, որոնք միմյանցիցտարբերվում Հենց դրանք էլ հանդիսանումեն քաղաքանակով: մարդկանց րում ընդգրկված սուբյեկտներ: թական իշխանությունըիրականացնող որոշակի սուբյեկտներ են հանդիսանում Քաղաքականության

բյուրոկրատի-

հատկապես քաղաքական էլիտան: Տարբեր պւստմականժամանա. տարբեր տիպի ու կառուցվածքի քաղաքականհամակարգեկաշրջաններում, ու գործուներում բյուրոկրատիանեւ էլիտան ունեցել են իրենց կազմավորման

ան

եւ

ության բնորոշ կողմերը:

Ընդհանուր աոմամբ, պետական եւ ոչ պետական հաստատություններն ու քաղաքական կյանքին մասնակցելու իրենց ձեւերով կազմակերպությունները. ու եղանակներովեւ հատկապեսքաղաքականորոշումների ընդունման. քաղաունեցած դերով էաւպեստարբերձեւավորմանգործընթացներում քականության վում են միմյանցից: Քաղաքականությանորոշակի սուբյեկտնեն են հանդիսանում (րոնական կազմակերպություններնու հաստատություններըե̀կեղեցին, զանազան հոգեւոր միավորումներ,քարոզչական եւ ծիսակատարության գործառույթներ զանազան խմբեր՝իրենց առանձնահատուկ կառույցներով: իրականացնող եւ հաստատությունների դերը քաղաքաԿրոնականկազմակերպություների ու է հաստատությունների քաղաքական էապես տարբերվում կան կյանքում. նաեւ գործունեության եղանակներից. տւսրբեր են կազմակերպությունների նրանց թաղաքականնպատակները: դեր ունեն մարդի Քաղաքական սուբյեկտների շարքում առանձնահւստուկ

Քաղաքական կյանթին նրանց մասնակցությունը կամ. ինչպես ընդունված է ասել. քաղաքական սոցիւսլականացումը, պայմանավորվածԷ մի շարք հանգա-

մանթներով՝կապված նրանց ֆիզիկական. մտավոր.հոգեկան եւ քաղաքական հասունացման. տարիքի. քաղաքական գործունակության. քաղաքացիական եւ

սոցիալական կարգավիճակի հետ եւ այլն: Քաղաքականկյանքին մարդկանցմասնակցություննիրականանումէ երկու կարգով: Մի դեպքում.երբ նրանք հանդես են գալիս քաղաքականությանմյուս սուբյեկտների կազմում. մյուս դեպքում. երբ քաղաքական կյանքին նրանք մասնակցում են անհատապես՝օգտվելով իրենց քաղաքացիական եւ քաղաքական իրավունքներից եւ ազատություններից: 4.2

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՄԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Քաղաքականության սուբյեկտներն իրենց կարգավիճակով եւ գործունեության առանձնահանտկություններով լինում են` հիմնական, հարակից եւ օժանդակ սուբյեկտներ, անմիջական երկայացուցչականհիմունքներովգործող սուբյեկտներ եւ կոլեկտիվ (խմբային,հավաքական)ու անհատականսուբյեկտներ: Քաղաքականության հիմնական,հարակից եւ օժանդակ սուբյեկտների տար-

բերակումըհնարավորություն է տտալիս հստակ որոշելու եւ գնահատելու քաղաքականությաննառնչվող սուբյեկտներիտեղն ու դերը, գործունեության առանձնահատկությունները,որոշումներիընդունման եւ քաղաքականձեոնարկումնե-

րի համար ւպատասխանատվությանհարցը եւ այլն: Քաղաքականության հիմնական սուբյեկտներն են մարդիկ. նրանց խմբերը. հաստատություններն ու կազմակերպությունները,որոնք իրենց կարգավիճակից ելնելով. տվյալ հանգամանքներում վճռական դեր են խաղում եւ պատասխանատու են իրենց գործունեության հետեւանքների համար: Քաղաքականության հարակից սուբյեկտները, ի տարբերություն հիմնական սուբյեկտների, տվյալ գործընթացներում վճռական դեր չեն խաղում եւ պատասխանատու չեն հնարավոր հետեւանքների համար, եթե տվյալ գործունեությունը կանոնակարգող նորմերում այլ բան չի նախատեսված: Քաղաքականության սուբյեկտները չեն կարող ընդհանրապես անփոփոխ կերպով հիմնականկամ հարակից լինել: Քաղաքականությանմիեւնույն սուբյեկտները տարբեր գործընթացներում,նայած ինչպիսին են նրանցխնդիրները,կարող են լինել հիմնականկամ հարակից:

Քաղաքականկյանքում հաճախ լուրջ դժվարություններ են առաջանում՝ կաւվված վճռական նշանակության որոշումների ընդունմանփաստի կամ քաղաքական ձեռնարկումներիորակման,դրանց հիմնականհեղինակներին պարզելու հետ: Քաղաքական հաջողությունների եւ հաղթանակների դեպքում հեշտ է

լինում պարզել. թե որոնք են հիմնական սուբյեկտները: Մինչդեռ պարտությունների եւ քաղաքական անհաջողությունների դեւպքում ամենեւին հեշտ չի լինում անցավագին լուծելու այդ հիմնահարցը: Չի կարելի արղարացնել հաճախ նկատվող այն միտումը. երբ հասարակական-քաղաքական կյանքում հաջողությունները կամ անհաջողություններըվեկամքաղաքականիշրագրվում են բացառապես պետության առաջին

դեմքերին

խանությանբարձրագույն մարմիններին: Պետության տարբերմարմինները՝օրենսդիր,գործադիր եւ դատական իշխանություններ կամ նրանց առանձին կառույցներնու օղակները չեն կարող միեւ75

Դրանթ կարող են լինել թե ֆիզիկական եւ թե իրավաբանական անձինք: Քաղաթականության սուբյեկտների մեծամասնությունը հիմնականում գոր-

նույն գործընթացներումմիաժամանակհիմնականսուբյեկտ լինել: Իշխանությանօրենսդիր մարմիններըքաղաքակւսնության հիմնական սուբյեկտ են հանդիսանումքաղաքական կյանքի այն գործընթացներում,որոնք կապված են քաղաքականությանուղղության ընտրության.օրենքների. հիմնւսրար որոշումներիու իրավական ակտերի ընդունման եւ դրանց կիրարկման կարգի սահմանման հետ: Մինչդեռ գործադիր իշխանությանմարմիններնայդ նույն գործընթացներումկարող են հանդեսգւսլ հարակիցսուբյեկտներիդերում այն բոլոր դեպքերում.երբ իրենց կարգավիճակիցբխող գործունեությամբայս կամ այն ձեւով առնչվում են վերոհիշյալ գործընթացներին:Ասենք. հանդես են եւ օրենսդիր իշգալիս օրենսդրականնախաձեռնությամբ, նախապատրաստում խանության քննարկմաննու հաստատմանն են ներկայացնումօրենքների, որռշումների,զանազան այլ իրավականակտերիեւ քաղաքական ձեռնարկումների վերաբերյալ նախագծեր.առոաջարկություններեւ այլն: Իսկ օրենսդիր իշխանությունների կողմից ընդունված օրենքների, որոշումների եւ իրավական այլ ակտերի իրականացման գործլչնթացներումհւսնդես են գալիս հիմնակւսնսուբ-

ներկւսյացուցչական հիմունքներով: Այդպիսն են պատգամավորները. հւսնձնաժողովները,հանձնախմբերը,պաշտոնատար պատվիրակությունները. ու լիազորված անձինք եւ այլն: Դրանց գործունեությունը միշտ էլ կարգավորվում է համապատասխանիրավականակտերով.պայմանագրերովու համաձայնություններով: Միեւնույն քաղաքականգործունեությունըդիտարկելով տարբեր տեսանկէ յուններով.կւսրող ենք նկատել, որ այն մի կապակցությանմեջ հանդես գալիս ծում

որպես ներկայացուցչական,մյուսում`որպես անմիջականհիմունքներովգորհանծունեություն: Հասարակությունը.ժողովուրդները,ազգերը, մարդկանց են թե անմիջարության այլ խմբեր սուբյեկտների իրենց դերն իրականացնում միջոցովարհարցումների երբ հանրաքվեների, հանրահավաքների կանորեն. եւ ու կամ էլ մասնակ-՝ են դիրքորոշումը քաղաթական կամքն իրենց տահայտում ցույցեշարժումներին. թաղաքակւսն իրադարձություններին՝ ցում քաղաքական ստեղեւ հւսստատությյուններ ներկայացուցչական այլն. թե միտինգներին րին, են նրանց կամքը, արմաու պաշտպանում ծելու միջոցով. որոնքարտահայտում եւ ձեռնարկումեն անհրաժեշտ տական շահերն ու քաղաքականդիրքորոշումը քայլեր դրունք իրականացնելուհամար: Տարբեր հիմունքներովձեւավորված (ընտրված կամ նշանակված)ներկայաիրենց իրավացուցչականմարմինները.պաշտոնատարեւ լիազորվածանձինք, են ինքհարաբերականորեն բերում ձեռք երբեմն շրջանակներում սությունների է տալիս նրանց հնարավորություն որը արժեք, միավորի քւսղաքական նուրույն որպես քաղաքականության անմիջական սուբյեկտ: Բացի հանդես գալու հաստատություններնիրենց հերթին դրանցից. այդ կարգի ներկայացուցչական կարող են սւոեղծել ստորադաս ենթակայությանտարբեր ներկայացուցչական կառույցներ: Քաղաքականության սուբյեկտների գործունեության այդ առանձնահատեւ կությունները բնորոշ են ինչպես պետությանը.նրա օրենսդիր. գործադիր դասուբյեկտ քաղաքականության տական իշխանությանմարմիններին.այնպես էլ հանդիսացող այլ հաստատություններին: Քադաթականությանսուբյեկտները միմյանցիցտարբերվումեն նաեւ քաղաեն քաղաքաքական կյանքին մասնակցողներիքանակով: Այս առումով լինում եւ ս ուբյեկտներ: հավաքական/ կանությանանհատական կոլեկտիվ/խմբային, անհատականսուբյեկտներըառանձինմարդիկեն, քաՔաղաքականության ղւսքացիներ.ֆիզիկակւսնանձինք, որոնք այս կամ այն կոնկրետ երկրի. պետության մեջ սահմանվածկարգուկանոնիհամաձայն քաղաքականառումով եւ գործունակեւ իրավունակեն, տարիքային, ֆիզիկական մտավոր զարգացեն թաղաթացու, անձի համար անհրաժեշտ պամամբ համապատասխանում եւ իրավունքներիեւ ազատությունների սահչունեն քաղաքական հանջներին մանափակում: Քաղաքականության կոլեկտիվ /խմբային. հավաքական/ սուբյեկտների դեու միավորումները. պերում հանդես են գալիս մարդկանցփոքր ու մեծ խմբերն ու ֆորմալ կազմաոչ տական ու ոչ պետականհաստատությունները.ֆորմալ կերպությունները.մարդկանցզանգվածայինշարժումները. լրատվության միջոցները եւ այլն: Քաղաքականությունըկոլեկտիվ կյանքի արգասիքլինելով հանդերձ,միշտէլ

եւ նրանց յեկտներ: Նույնպիսի տարբերություններկամ օրենսդիր մարմինների կողմից ստեղծված ստորւնդաս կառույցներիգործունեության միջեւ: Պետական իշխանությանօրենսդիր.գործադիրեւ դւստականգործառույքներըիրականւագվում են տարբերձեւերովու եղանակներով` նրանցհամակարգիտարբեր կա-

ռույցների՝կոմիտեների, հանձնաժողովների, պատգամավորական խմբերիեւ կազմավորումների մասնակցությամբ: Օրենսդիրմարմիններումայդպիսի կառույցների գործունեությունը թեեւ անռչվում է օրենսդրականքաղաքականության հետ, բայց օրենսդրականբովանդակություն չունի: Այլ կերպ ասած. դրանք իրենց գործունեությամբ,տվյալ կոնկրետպարւսգաներումքաղաքականության ոչ թե հիմնական, այլ հարակից սուբյեկտներեն: Իսկ օրենսդիր իշխանությունը. ընդունելով նրանց մշակած, առաջարկված իրավական ակտերը, այլ

դրանց տալով օրենքի ուժ, հանդես է գալիս որպեսքաղաքականությանհիմնական սուբյեկտ: Քաղաքականության օժանդակ սուբյեկտներըսահմանված կարգով նախաեն ամեն ինչ եւ օժանդակումեն հիմնականու հարակից սուբպատրաստում յեկտներին՝իրականացնելուիրենց խնդիրները:Նրանց կազմը իր թվաքանակով. կառույցներով.գործունեության ոլորտներովեւ աշխատանքներիծւսվալով. թե պետականեւ թե ոչ պետականհաստատություններիհւսմակարգում.որպես կանոն, մի քանի անգամգերազանցումէ հիմնականեւ հարակիցսուբյեկտների թվաքանակը: Ավելին են նաեւ նրանց պահպանմանու գործունեության համար հատկացվողնյութականու ֆինանսական միջոցները: Քաղաքականությանօժանդակ սուբյեկտներից են խորհրդատուները. ռեֆերենտները,փորձագետները փաստահավաք կառույցները, հետախուզական-տեղեկատվականմարմինները.օրենքների. որոշումների.հանձնարարականների մշակման.տեսական հիմնավորմանեւ իրավաբանականձեւակերպման հարցերով զբաղվող մասնագետները, խմբագիրները.սղագրող ու տեսագրող անձինք,լրատվակւսն ծառայությունները. ապարատի տեխնիկական անձնակազըըեւ այլն: Քաղաքականության սուբյեկտներիգործունեությունըտեղիէ ունենում ամր. ջականկամ ներկայացուցչական կարգով: Քաղաքականկյանքինանմիջական մասնակցությունը դրսեւորվումէ նրանով, որ քաղաքականությանսուբյեկտները հանդես են գալիս իրենց կարգավիճակիեւ իրավասությւսնշրջանակներում:

է

'

իրականանումէ որոշակիկարգավիճակու լիազորուրյուններ ունեցող անհատների գործունեությանշնորհիվ: Նայած ինչպիսին են այդ անհատները. ինչպիսի կարողություններու համոզմունքներունեն, նրանց քաղաքւսկան գործունեությունը կարող է ավելի կամպակաս արդյունավետլինել: Քաղաքականությանսուբյեկտների գործունեության ակտիվացումըհիմնա-

կանում կապված է նրանց կարգավիճակներիփուիոխությունների,իրավասությունների եւ լիազորությունների ընդլայնմանհետ: Դրւսհամարկարեւոր նշանակություն ունեն նաեւ անհրաժեշտ պայմաններիստեղծումը. իրավակւսն պաշտպանության երաշխիքների առկայությունը, պաշտոնատար անձանց եւ համապատասխանհաստատությունների եւ կազմակերպություններիկողմից ժամասուբյեկատնակից ձեռնարկվողգործողությունները եւ այլն: Քաղաքականության ների ակտիվությանմոտիվներըկարող են տարբեր լինել: Այն բոլոր դեպքերում. երբ սուբյեկտների քաղաքական ակտիվությունը հարկադրական Է կամ թենրանք. որւվես կալադրված է լոկ պաշտոնականդիրքով ու հանգամանքներով. են այն, ինչ հնարավորչէ չկատւսրել: Իսկ երբ քաղանոն, որեւէ կերպ կատարում քական ակտիվությունը բխում է այդ սուբյեկտների քաղաքական դիրքորոշումից ու համոզմունքներից,կատարվումԷ կամովին,նրանք միշտէլ ձգտում են օգտագործել բոլոր հնարավորությունները, գտնել քւսղաքական խնդիրների կենսագործմանառավել արդյունավետ միջոցներու ձեւեր: Հասարակությունը, ժողովուրդը. ազգերը, էթնիկական խմբերըդասակարգերը սոցիալական շերտերը, զանգվածային շարժումները քաղաքականության սուբյեկտ լինելով հանդերձ, ինքնուրույն իրավաբանական անձ չեն հանդիսանում: Նրանց գործողությունները միշտ էլ ուղեկցվում են համաւվատասխան ներ. որոնք արտահայտում ու պւսշտւլակայացուցչական կառույցների ստեղծմամբ, նում են նրանց շահերը. մշակում գաղափարախուությունը, հստակեցնումնպատակները եւ, հենվելով հենց այդ սոցիալական ուժերի վրա. ձեռնարկումեն գործնական քայլեր՝ նրանցնպատակներըկենսագործելու համար:Դրանք արժ: նավորվածսուբյեկտներ են, որոնք հանդես են գալիս մարդկանցմեծ խմբերի նրանց քաղաքաանունից: Գասարակական կյանքի այդ ուժերի անձնչսվորումը կան սոցիալականացման մակարդակիբարձրացման վկւսյությունն է: Քաղաքական կյանքի իրադարձություններըդիտարկելիս միշտ էլ անհրա» ժեշտ է լինում պարզել. թե ովքեր, ինչ հաստատություններ եւ կազմակերպություններ են դրանց հորականսուբյեկտները: Երբեմնհեշտ չի լինում լուծել խնդիրը: Քաղաքականության հորականսուբյեկտները տարբեր պատճառներով միշտ չէ, որ ցանկանում են հայտնի լինել կամգործում են այլ սուբյեկտների անունից: Վերջիններս որպես սուբյեկտներ հաճախ ձեւական բնույթ են կրում: Ձեւական սուբյեկտներն իրավունակ լինելով հանդերձ,կարող են քաղաքական կյանքի համարգործունակ չլինել: Նման դեպքերում.սահմանվածկւսրգով. նրանց անունից հանդես են գալիս այլ սուբյեկտներ:Չի բացառվումնաեւ. որ սուբյեկտներն իրավունակեւ գործունակ լինելով հանդերձ, նույնիսկ ունենալով ինքնիշխանկարգավիճակ.ձեւական դեր խաղան քաղաքականկյանքում: Այդպիսինեն հանդիսանումմարիոնետային(տիկնիկային)իշխանությունները,քաղաքական նպատակներովկաշաոատվության.,շանտաժի. զանազան միջնորդությունների եւ ազդեցությունների միջոցովգրավված պաշտոնատար անձինք եւ հաստատությունները, որոնք օգտագործելով իրենց պաշտոնատար դիրքը. գործում են քաղաքական այլ ուժերի թելադրանքով: Քաղաբականության սուբյեկտների շարքում թիչ չեն այնպիսիք. որոնք չունե78

նալով համաւվւստասխանլիազորություններ. ներկայանում են որպես պաշտոազո զբաղվումեն քաղաքական գործունեությամբ,

մենիԿԳԱ Խան

ԳԲԱ

փաստորեն, ւններից՝ դրանք.

այն մարդկանց եւ Դրանց շարքին կարելի կեղծ սուբյեկտներ ընդունած որոշումներն ու թահաստւստությունները. որոնց գործունեությունը՝ ղաքական ձեռնարկումներըդուրս են գալիս իրավասությունների շրջանակնեեն:

է դասել նաեւ

րից:

Քաղաքական կյանքում լինում են այնպիսի դեպքեր, երբ առանձին պաշտոնատար անձինք եւ քաղաքական շրջաններ փորձում են անհայտ մնալ որպես սուբյեկտներ. ապակողմնորոշելհասարակական կարծիքն ու համապատասովքեր խան հաստատություններին, իրադարձությանհեղինակ համարել մասառնչություն չեն ունեցել դեպքերի հետ կամ էական բնույթ չի կրել նրանց են սպանւսկցությունը: Նման փորձերըսովորաբար կատարվում քաղաքական նությունների.շանտաժի, խռովությունների,քաղաքական հեղաշրջումներիփորխուսափելու համար: ձերի հետքերը թաքցնելու եւ պատասխանատվությունից Հասարակությանքաղաքականկյանքի բնականոնընթացքի դեպքում.քաղաթականությւսն սուբյեկտներն ունենում են իրավականհիմք, հանդես են գալիս սուբյեկտներ. եւ նրանց գործունեությունն էլ դուրս որպես հրավական չի գալիս տրված իրւսվասություններիշրջանակներից: Իրականում.որպես կանոն, այդպես էլ լինում է. քաղաքականությանիրավական սուբյեկտները միաժամանակ հանդիսանում են. փաստական,/դճ ֆակտո) սուբյեկտներ:

նրանց,

(դեյուրե)

Սակայն քաղաքական կյանքին մասնակցում են իրավական հիմք չունեցող անձինք եւս: Այլ կերպ ասած. երբեմնառանձինմարդիկ եւ կազմակերպություններ. չունենալով իրավական կարգավիճակ.կատարում են չարտոնվածգործողություններ եւ դրանով իսկ հանդես գալիս որպես փաստական(դե ֆակտո)

սուբյեկտներ:

ոչ իրավական,բայց փաստականսուբյեկտների շարքը Քաղաքականության են գործունեությանոլորտներով.նպատակնեծավալուն է: Նրանք տարբերվում եւ այլն: Քաղաքականութքաղաքականազդեցությամբ րով. գործառույթներով, են առանձինմարդիկ. լինել ինչպես մեջ կարող յան փաստականսուբյեկտների ու ոչ պետականհամպետական ունեցող անձի կարգավիճակ իրավաբանական տատություններ ու կազմակերպություններ.որոնց քաղաքական գործունեութէ գալիս տվյալ յունը չի արտոնված կամ արտոնված լինելով հանդերձ. դուրս եւ լիազորությունների շրջանակներից: Ի դեպ. քաղաքաիրավասությունների հետո են իրավաբական կյանքում քիչ չեն դեպքերը.երբ քաղաքական ակտից ու լիազոիրավասություններն այն սուբյեկտի այս կւսմ նորեն ձեւակերպվում

րությունները:

փաստականբայց ոչ իրավականսուբյեկտներիդերում Քաղաքականության ու հաճախ հանդես են գալիս ոչ ֆորմալ հաստատություններն կազմակերպութխմբավորումհանցավոր յունները՝ մաֆիոզ միավորումները.կազմակերպված շահերի ները. լոբբիստական կազմավորումները. եւ այլն: մլսսսոնականակումբները

ու

ճ0շման զանազան խմբեր.

կերպ ձգտում Պեւռական իշխանությունները.ընդհանուր առմամբ. քաղաքական կյանքը զերծ պահել սոցիալ-քաղաքականայդպիսի ուժերի ազպատեհ առիթով. օգտվում են այդպիսի ուժեդեցությունից. բայց միաժամանակ. րի ծառայություններից: ունենում ինչ-, Քաղաքականության սուբյեկտների գործունեությունը տեղի է

ամեն

են

'

պես սոցիալ-քաղաքական համակարգերիշրջանակներում.այնչպեսէլ միջհամակարգային փոխհարաբերություններում:Ներհւսմակարգայինսուբյեկտների Գործունեությունը եւ փոխհարաբերությունները կազմակերպվում են ենթակարգության (ստորակարգության) եւ համադասության (հւսվասարազորության. իրավահավասարության)կարգով: Սուբյեկտների ենթակարգությունըհամակարգիյուրահատուկ կառուցվւածթի դրսեւորումն է, որտեղ քաղաքականությանսուբյեկտերըմիմյանցիցտարբերվում են միասնական,հիերարխիկսանդղակիտարբերաստիճաններումիրենց գրաված տեղով:Նրանց գործունեությունը համակարգիբնակւսնոն գործառույԷ ենթակարգությաննորմերիհամիշտ էլ կազմակերպվում թի պայմաններում են մաձայն,որոնք ամրագրված լինում օրենքներով,իրավւսկանակտերով. կանոնադրություններովեւ սոցիալական այլ նորմերով: Ներհամակարգայինսուբյեկտները հասարակական-քաղաքական կյանթի միեւնույն հարթությանվրա գտնվելու դեպքումմիմյանցնկատմամբգերակայություն չեն ունենում, այլ հանդես են Գալիս որպես համասարա-իրավահավասար քաղաքական միավորներ: Քաղաքականսուբյեկտների համադասության սկզբունքը միջազգայինքաղաքական հարաբերությունների կառուցման, պետությունների փոխհարաբերությունների կազմակերպման,զանազան թսղաքական հաստատությունների ու միավորումների շրջանակներում տարբեր երկրներիներկայացուցչությունների, պատվիրակությունների,հանձնախմբերի համագործակցության կանոնակարգմանմեջ ելակետայինքաղաքական արժեք է ներկայացնում: Համադասության հիմունքովսուբյեկտների փոխհարաբերությունների կազմակերպումնարտացոլումԷ լոկ իրավահւսվասարության փաստը,ամենեւին նկատի չունենալով նրանց սոցիալ-տնտեսւսկանկշիռը, ռազմականհզորությունը. քաղաքականարժեքը,ազդեցության շրջանակներըեւ այլն: Միջհամակարգային փոխհարաբերություններումքաղաքականությանսուբյեկտների ինտեգրացումը.փոխադարձկապերիու համագործակցության ձեւերի ընդլայնումը,փոխհամաձայնությամբ զանազան ենթակարգվածկառույցների ստեղծումը (օրինակ ԱՊՀ-ն, ԵԱՀԿ-ն, ՆԱՏՕ-ն եւ այլն) փաստորենհիմք է դւառնում նոր համակարգերիառաջացմանհամար, որտեղ քաղաքականության սուբյեկտների կարգավիճակըեւ իրավասություններըսահմանում են համապատւսսեւ լ պարտավոխան համաձայնություններով,որոշումներով.պայմանագրերով րություններով: Այդ նոր համակարգերում նույնպես քաղաքականության սուբյեկտների գործունեությունը իրականանում Է ենթակարգության եւ համադասության պահանջներին համապատասիւան: սկզբունքների Սակայն չի բացառված. որ տարբեր պատճառներով, այդ թվում քաղաքական ազդեցությունների. սոցիեւ քւսղւսքականնոր ալ-քաղաքականուժերի հարաբերակցության փոփոխման կողմնորոշումներիշնորհիվ դրանք ենթարկվեն այնպիսի փուիոխությունների. որոնց համարբնորոշ է դաոնումոչ այնքան իրավական կարգավիճակովպայմանավորվածհամադասության սկզբունքը.որթանսոցիալ-քաղաքական իրւսդ» րությամբթելադրված ենթակարգությանսկզբունքը: Քաղաքականությանսուբյեկտների համւսկարգումկան մի շարք այլ տիպի սուբյեկտներ. որոնք հաճախակի են հիշատակվում սուբյեկտներիկւսրգավիճա-

կի եւ գործունեության այս կամ այն տեսանկյունը ընդգծելու նպատակով: Քաղաքականության սուբյեկտների գործունեությունը. որպես կանոն. դիտարկվում

է. հաշվի առնելով նրանց դիրքը, զբաղեցրած պաշտոնը. իրավասություններն ու գործառույթները: Քաղաքականության սուբյեկտների այդ հիերարխիանպաշ: տոնատար անձանցեւ հաստատությունների ենթակարգության արտահայտությունն է հանդիսանում: Տարբեր մակւսրդակներովքաղաքական. հարցերիքննարկումն ու լուծումը դրսեւորում են ինչպես ներհամակարգայինշրջանակներում. այնպես էլ միջհամակարգայինփոխհարաբերություններում:Բարձր մակարդակիհանդիպումներում (գագաթաժողովներում)զանազան հիմնահարցերիքննարկումներնու որոշումների ընդունումը իրականանումեն պետությունների կամ հասարակաու շարժումների ղեկավար առաջին կան-քաղաքականկազմակերպությունների

դեմքերիմասնակցությամբ: ու լուծումը կամ ավելի բարձր Տարբերկւսրեւորությանհարցերիքննարկումն սուբյեկտներիններկայացվելիք հարցերի նախապատրաստումը մակարդակի (որոշումների.պայմանագրերի,համաձայնություններիեւ այլ փասւտտաթղթերի են ամենատարբեր նախագծերիկազմումը)իրականացվում մակարդակներում, այդ թվում խորհրդատուների,փորձագետների,բաժինների վարիչների, նախարարների. վարչապետներիեւ այլ մակարդակներով: քաղաքական գործունեոքթյունն Միջհամակարգայինհարաբերություններում իրականացվում է համադասությանհիմունքով. քանի որ սուբյեկտները. որպես ունենում են միատեսակ կանոն. լինում են միեւնույն մակարդակիանձինք, վասություններ եւ լիազորություններ: կատարվումէ մի շարք այլ հիՔաղաքականսուբյեկտների տարբերակումը նկատի է առնվում նրանց գործունեության մունքներովեւս. մասնավորապես, եւ կառույցներում ոլորտները. տարբեր սոցիալ-քաղաքականհամակարգերում մասնակցության առանձնահատկություններըգործառույթները, քաղաքական ակտիվության չափանիշները,ներգործականկամ կրավորական դերը, քաղաքական իշխանությունների բնույթը, քաղաքական առաջնորդների տիպերը, նրանց գործունեությանարդյունավետությունըեւ այլն": Այսպիսով, քաղաքականության սուբյեկտների.բազմազանությունըեւ գործունեության առանձնահատկություններ, պայմանավորվածեն հասարակական կյանքի տվյալ ժամանակաշրջանի խնդիրների բնույթով: Միայն կոնկրետ իրադրության հանգամանորենվերլուծության միջոցով է հնարավոր հստակո-

իրա-

րեն որոշել նրանց տեղը, դերը քաղաքական կյանքում:

1. Տես՝ րէ

924,

Ո.Լ0Կսքօծ, «տ.

77-92

1.

Սակի, ճոսոօծ,

Խօկոն",

ոԳ4ԿՈԱԿՓԸ

«ԳՄ 8. 1295,

Խքճոսծաե, "04449 (ՕՇԿօՅԱ «Ք Յ/օէսն).

"Ք/ճ«տե՛

«տ,

94-115

ԳԼՈՒԽ5

-

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

ՎԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

5.1. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

ամակարգհասկացությունը փոխանցվելէ էլեկտրոնիկայիցեւ կիբեռնետիկայից: Վամակարգը ինտեգրացվողհասկացությունէ, որն իր մեջ ընդգրկում է գործընթացները. ինստիտուտները,քաղաքացիների.կոլեկտիվմիտումները, ների. կազմակերւվությունների վարքագիծը,հասարակականակտիվությունը (կամ պասիվությունը),գործողությունը եւ փոխգործողությունը:Համակարգ է, որ բոլոր ինստիտուտները,կառույցներըայս կամ այն տերմինընշանակում չափով ազդումեն թաղաքականորոշումներիընդունմանեւ իրականացման

վրա:

Համակարգը (սիստեմը)հունականծագում ունի եւ նշանակումէ ամբողջ.ամբողջություն՝կազմվածմասերից:Ավելի լայն իմաստովհամակարգըմեկը մյուսի հետ սերտ կապերովու հարաբերություններովկապված բազմաթիվտարրերն են, որոնք կազմումեն որոշակի ամբողջությունեւ միասնություն: կարծիք չկա ««ջաղաթականհամակարգ» Գրականությանմեջ միասնական բնուհասկացությանվերաբերյալ:3ասարակությանքաղաքականհամակվսսրգը թագրվումէ որպես քաղաքականսուբյեկտների,կառույցներիու հարաբերությունների միասնական, ինտեգրացվողամբողջություն,որն արտահայտումէ սոհամակարգն ցիալականուժերի եւ ընդհանրություններիշահերը: Քսսղաքական եւ ընդհանուր նպւստակների ապահովումէ հասարակությանինտեգրացումը ուղղված օրա գործունեությանարդյունլսվետությունը': իրականացմանն ԱմերիկյանքաղաքագետՏ.Պարսոնսըհասարակությունը դիտում է որպես որն իր մեջընդգրկումէ հարաբերականորեն ինքնուսոցիալականհամակարգ, ադապտացիա(էկոնոմիկա),ճպատակահասւսրույն չորս ենթահամակարգեր. լատենտնություն(սոցիալիզացիայիինստինելիություն(քաղաքականություն), տուտ), ինտեգրացիա(սոցիալական ընկերակցություն)':Նրա կարծիքով, նշված ամեն մի համակարգ Է հահարաբերականորենինքնուրույնէ եւ իրականացնում տուկ ֆունկցիա: Քաղաքականհամակարգինպատակնէ ինտեգրացիայիաւվամշակումը եւ իրացումը: հովումը. ընդհանուր նպատակների Արեւմուտքիքաղաքագետներիմեջ Դ.Իստոնըհամարվումէ «Քաղաքական աշհամակարգի»տեսության հիմնադիրը:Նրա «Քաղաքական համակարգ»» խատությունը լույս է տեսել դեռեւս 1953թ.,որտեղհեղինակըքաղաքականհամակարգըբնութագրել է որպեսզարգացող եւ ինքնակարգավորվողօրգանիզմ. արտաքին ազդակներինակտիվորենհակազդող ուժ: Դ. Իստոնը գտնում է. որ քաղաքականփոխգործողությանամբողջությունէ. քաղաքական համակարգը Որի միջոցովտեղիէ ունենում արժեքներիկամայինբաժանում: քաղաքականհամակարգիհասկւԱմերիկյանմյուսքաղաքագետԳ.Ալմոնդը ցության մեջ գլխավորը համարումէ օրինականացված,լեգիտիմ ֆիզիկական հարկադրանքըհասարակությանմեջ: «Դա օրինականացվածուժ է. գրում է -

1. Տես`

2. Տես.

՛ՈռոԱՈօ40ՀԱՎՓՇոսՑ ՛7091ա046:ԱՔ

Ց ժՅլ.5 ԿԳ-ՈՑ,

64200գքե"

ԿՉՇՈԵ

ՈՕՈԱՌԱՎԳԸղՇՍ 0ԴՉՀՌԱ",ԿԱՓճ, 1224 Հ.,

հեղինակր. որը թափանցումէ հասարակությանբոլոր ««մուտքի»»եւ ««ելքի»» ոլորտները`տալով նրանցհատուկ իմաստու հատկություն.ապահովելովնրա որպես համակարգ': համախմբվածությունը համակարգըավելի տարոԱյնուհետեւ,Գ.Ալմոնդը գտնումէ, որ քաղաքական հասկացությունը, ղունակ հասկացությունէ, քան «պետականկառավարում», քանի որ այն իր մեջ ընդգրկումէ բոլոր մարդկանցու ինստիտուտները. որոնք ինչպես նաեւ ոչ ֆորմալ եւ ոչ մասնակցումեն քաղաքականգործընթացներին, են կառավարւսկանգործոնները,որոնք ազդում պետականհարաբերություննե-

1, Կ,

էջ

սծ.

՛ՈՍԿ", 1224

չ.,

էր

րի շրջանակներում որոշումների մշակմանըեւ իրականացմանը': է որոՑանկացածհասարակությանքաղաքականհամակարգբնութագրվում են նրա կայունութորոնք երլսշխավորում առկայությամբ, շակի մեխանիզմների է նրա գործունեյունն ու կենսունակությունըեւ որոնց միջոցովիրականացվում

լուծվում են սոցիալականհակասութօգնությամբ ությունը: Այդ մեխանիզմների են տարբեր հասարակական ու խմբեյուններն կոնֆլիկտները, կոորդինացվում ու րի, կազմակերպությունների շարժումներիջանքերը, հարաբերականորեն ձեռք է բերվում ներդաշնակեն դառնումհասարակականհարաբերությունները, հասարակությանզարգացմանուղղությունների,նպատակներիու հիմճական ապահամակարգն համաձանություն:Քաղաքական արժեքներիհարաբերական հովում է հասարակության ինտեգրացումըեւ ընդհանուրնպատակներիիրակաԱյսպիսով,քանացմաննուղղված նրա գործունեությանարդյունավետությունը։ հարաբերութբնորոշ ղաքական համակարգնայս կամ այն հասարակությանը է. որոնց օգեւ հ ամակարգ ոչ պետականինստիտուտների յունների. պետւսկան հասաէ Յուրաքանչյուր կյանթը: նրա քաղաքական նությամբիրականացվում ձեւավորվումէ, ունի իշխանությանմեխարակություն միչտքաղաքականապես սոէ նրա նորմալգործունեությունըորպես միասնական նիզմ,որն ապահովում են քաղաքագիտությանմեջ անվանում ցիալականօրգանիզմ:Այդ մեխանիզմը է բարդ կառուցվածքային որն իրենից ներկայացնում քաղաքականհամակարգ, թակազմավորում:Նրա մեջ մտնում են պետականիշխանությանմարմինները, կազմակերպությունները, հասարակական ղաքական կուսակցությունները, անցնումէ հասարակութորոնց շրջանակներում միավորումները, շարժումները, եւ իշխանությունը: պետական կյանքը իրականացվում յան քաղաքական մասն ունեն թաղաքական մի Հասարակականկազմակերպությունների կանանց կազմակերմիություն. բնույթ (արհմիություններ,երիտասարդական եւ ուղղվածություն քաղաքական մյուս մասը՝ յ ուրահատուկ իսկ այլն), պություն ստեղծված չունի (ստեղծագործականմիություններ.ըստ նախասիրությունների են որոշաեւ կ արող հ ամակարգում այլն): Քաղաքական կազմակերպություններ կոլեկտիվները,կոոպերատիվկազմակի դեր խաղալ նաեւ աշխատավորական

կերպությունները:

Հասարակությանքաղաքականհամակարգըբարդ կառուցվածքունի: Այն տարրերից.եւ համակառուցվածքային կազմվածէ երկու բաղադրամասերից՝ ունեն տարրերի կառուցվածքային ո րոնք գոյություն կարգ կազմողկապերից, են եւ են միասկայուն կազմում կապված փոխադարձաբար միջեւ:Այդտարրերը եւ տարրերը հարաբերականոկազմող այն համակարգը նություն: Քաղաքական եւ փորեն փոփոխականմեծություններ են. որոնքունեն շարժման.զարգացման Լ Տես`

2. Տես՝

՛Ըքոծոսոգոծազտոճզսոոօքաճ, Վ. 1222, էք 49 էք 49 տեղում

Այօքօս

նույն

Ո

փոխման տարբեր արագություններ: Այդ տարրերից մի քանիսը շարժվում են դանդաղ. եւ նրանց փոփոխությունները նկատելի են դառնում տասնամյակների, հարյուրամյակներիընթացքում: Մյուսները կարող են փոխվել տարվա. ամսվա. շաբաթվա ընթացքում: Այսպիսով. քաղաքակւսն համակարգերն ունեն փոխադարձաբարիրար հետ կապված ֆունկցիաներ, նորմեր.արժեքներ. ինստիտում-ներ: Սա է հիմնականը. չնայած որ փոխվում են մարդիկեւ սերունդներ: Քաղաքականհամակարգիհիմնականկառուցվածքային տարրեր են. քաղաքական իշխանությունը. քաղաքականության սուբյեկտները. հասարակական-քաղաքականկազմակերւվությունները. հարաշարժումները. քաղաքական բերությունները, քաղաքականկուսակցությունները, մասսայականտեղեկաս"վության միջոցները.թաղաթական գիտակցությունն ու քաղաքական կուլտուրան: Քաղաքական համակարգիկառուցվածքայինտարրերի մեջ կենտրոնականը հանդիսանում է թաղաքւսկանիշխանությունը. այնպես. ինչպես տնտեսական համակարգումայդպիսին հանդիսանում է սեփականությունը: գրականության մեջ առանձնացվում է քաղաքական հաՔաղաքագիտական մակարգի կառուցվածքային տարրերի չորս խումբ: Առաջին՝ քաղաքական ինստիտուտները (կազմակերպությունները. հիմնարկները).երկրորդ` քաղաթական հարաբերությունները. երրորդ` թաղաքական նորմերլ: եւ սկզբունքները. չորրորդ` քաղաքական գիտակցությունն ու թաղաթական կուլտուրան: Քաղաքական ինստիտուտները (կազմակերպությունները.հիմնարկությունները).կապված են քաղաքականիշխանությանգոյացմանեւ գործունեության հետ: Կարելի է առանձնացնելերեք կարգի կազմակերպություններ. ըստ էության քաղաքական, ոչ ըստ էության քաղաքականեւ ոչ քաղաթական: Ըստ էության քաղաքական կազմակերպություննուղղակի եւ անմիջականորեն իրականացնումէ թաղաթականիշխանությունը ողջ ծւսվալով կամ. ծայրահեղ դեպքում. ձգտում է դրան: Իշխանության իրականացումըկամ պայքարը իշխանության համարգլխավորն է նրա գործունեության համար: եւ նրւս գործունեություՈչ ըստ էության քաղաքական կազմավկերպությունը նը. չնայած կապված Է քաղաքականիշխանության իրականացմանհետ. այնու: հանդերձ, դա նրա գործունեության մի ձեւն է միայն. օրինակ, արհմիություննեեւ այլն: րը, կոոպերատիվկազմակերպությունները Ոչ քաղաքական կազմակերպություններն իրենց գործունեության յուրւսհւստկությամբ քաղաքական իշխանությանըչեն մասնակցում:Դրանք ստեղծագործական միություններնեն, րստ նւմխասիրությունների ստեղծված կազմակեր-

պությունները:

Այսպիսով. քաղաքակւսն համակարգիկառուցվածքի մեջ մտնում են ըստ Ըստ էության էության եւ ոչ ըստ էության քաղաքական կազմակերպություններ: քաղաքական կազմակերպությանմեջ առաջատար դերը պատկանում է պետությանը. որը հանդես է գալիս որպես ողջ հասարակության ներկայացուցիչը: Քաղաքականհամակարգիտարրերից է հասարակության Քաղաքական կազմակերպությունը` պետական ու հասարակական կազմակերւվությունների մի համակարգ. որը ներկայացնումէ տարբեր ինստիտուտներ. եւ որոնց միջոցով էլ իրականացվում կ ղեկավարումը | յան քաղաքական ղեկւսվ ցվ է հասարակության ը եւ կսռավար եւ կւսռւսվարու-

քաղաքացիական

ա

թաղաքական

Քաղաքականհւսմակարգի կառուցվածքային տարրերից են քաղաթական կուսակցությունները. որոնց հիմնական նպատակը ւվայքարն է իշխանության

համար: Մյուս կառուցվածքային տարրը քաղաքական հարաբերություններն են. որոնք ձեւավորվում են քաղաքական իշխանության գոյացման գործընթացներում: Քաղաքականհարաբերությունները կարելի է բաժանել երեք խմբի: Առաջինը դասակարգերի, ազգերի, պետությունների միջեւ հարաբերություններն են: Այդ հարաբերություններն արտացոլվումեն համապատասխան քաղաքական կազմակերպություններիգործունեության եւ նրանց փոխհարաբերությունների մեջ: Մյուս խումբը կազմված է այնպիսի հարաբերություններից,որտեղ կողմերից մեկն հանդիսանում է թաղաթական կազմակերպություն: Դրանք, այսպես են քակոչված, ուղղահայաց հարաբերություններն են. որոնք կազմավորվում ղաքական իշխանության իրականացմանգործընթացում:Երրորդն այն հարաբերություններն են. որոնթ ձեււսվորվումեն քաղաքական կազմակերպությունների եւ հիմնարկների միջեւ: Հաճախ հենց այդ հարւսբերությունները քաղաքական կազմակերպություններիհետ մեկտեղ,միավորվումեն հասարակության քաղաքական համակարգհասկացության մեջ: Քաղաքական հարաբերություններն ունեն տարբեր ուղղվածություն: Դրանց մի մասը կարող է ուղղված լինել գոյություն ունեցող թաղաքական ինստիտուտների ամրւսպնդմանըեւ զարգացմանը. մյուս մասը կարող է հանդես գալ ընդդիմության դիրքերից: Քաղաթական համակարգիբոլոր կառուցվածքային տարրերը ցեմենտողգործոնը քաղաքական հարաբերություններն են: Նրանք էական դեր են խաղում հասարակության կենսագործունեության բոլոր ոլորտների ապահովմանհամար:

սոցիալական

են նաեւ ««քաղաքաՀ Քաղաքականհամւասկարգի կառուցվածքային տարրերից կան սկզբունքները եւ նորմերը». որոնք եւ հանդիսանումեն համակարգինորմատիվայինհիմքը: Այդ նորմերը կանոնավորումեն թաղաքական հարաբերությունները եւ համակարգիամրւսպնդմանդիրքերից որոշում ցւսնկւսլին եւ ոչ ցանկալին. թույլատրելին եւ ոչ թույլատրելին: Մյուս տարրը բաղաքական գիտակցությունն ու քաղաքականկուլտուրան է: Քաղաքականկուլտուրան առաջին հերթին ծառայում է որպես գոյություն ունեցող քաղաքական համակարգիհենարան, նպաստումբնակչության բոլոր խավերի. խմբերիմիաբանությանը,միաժամանակ ստեղծելով իշխող քաղաքական էլիտայի համար լայն սոցիալականբազա, ապահովելով բնակչության մեծա» մասնության կողմից թաղաքական համակարգիպաշտպանությունը:Քաղաքա» է հասարակական կւսն գիտակցությանառանձնահատուկտարրը հանդիսանում եւ քաղաքականգիտակցություկարծիքը: Ընդ որում. հասարակական,ինչպես նը. նրա վիճակը. ուղղվածությունը, հասունացման ու դինամիկայիաստիճւսնն արտահայտվում են հասարակական.կարծիքի մեջ: Նրա փոխգործողությունը սոցիալական եւ քաղաքական ինստիտուտների հետ ունի երկակի բնույթ: Առաջին. ոչ մի քաղաքական եւ ոչ մի կառւսվարչակւսն որոշում չի կարող հաջողութ» յուն ունենալ, եթե հաշվի չի առնվում հասարակւսկան կարծիքը: Եվ երկրորդ. Ժողովրդավարության պայմաններում. որպեսզի թաղաքականությունն հասնի սլվասվող արդյունքի. բոլոր ձեռնարկվող քայլերը պետք է հաշվի առնեն հասարակական կարծիքի վիճակը եւ ուղղվածությունը: Քաղաքական համակարգի նորմալ գործունեության համար անհրաժեշտ է ««հայելի»»։Այդպիսի դեր կատ» րում է հասարակական փորձարարականուղի հակ, .բավարար որը եւ մարմինների հասարակության միջեւ: դարձ կապ՝կառավարման Քաղաքակսն համակարգի կառուցվածքային տարրերից են զանգվածային որոնք որոշ քաղաքագետներանվանումեն «. չորտեղեկատվության միջոցները.

կարծիքը.

է,

իշխանություն»: Զանգվածայինտեղեկատվության միջոցներըթաղաքական համակարգումհանդես են գալիս երկու ձեւով՝ որպես պեւոական հիմնաղկություն եւ որպես կուսակցությունների,ւ կերպություններիօրգան: Զարգացմանարդի էտապում էականորեն աճել է դրանց դերն ու նշանակությունը,նրանցազդեցությունը ողջ քաղաքական կյանՔի վրա: Նրանք մեծ հնարավորություններ ունեն հասարակայնությանը րորդ

կարող

է

դառնալ

այլ

համակարգիհամար«մուտք» կամ շրջակա միջավայր': Գ.Ալմոնդը առանձնացնում է քաղաթական համակարգի«մուտքի» չորս 2. շահերիարտաֆունկցիա. 1. քաղաքական սոցիալիզացիա եւ հավաքագրում. 3. շահերի միագումար(88քթ6աքՕ84ԻՒ.6), 4. քաղաքական բերում(ռթուխյոտԱտր), հաղորդակցում(ԽՕԽԽՄՒՔԵՃԱԻՋ) «Ելքի» համար՝երեք ֆունկցիա. 1. կանոնաստեղծֆունկցիա, 2. կանոնների եւ նորմերի օգտագործմանֆունկցիա. 3. կանոնների. նորմերի պահպանման նկատմամբհսկողության ֆունկցիա: Նրանք գտնում են. որ ««ելքի»» ֆունկցիան ընդգրկում է այն, ինչ գերմանական քաղաքագետներն անվանում են ««։կառավարակւսն»»ֆունկցիա, այսինքն՝ կանոնների եւ նորմերիմշակման ֆունկցիա, կանոնների եւ նորմերիգործադրման ֆունկցիա եւ կանոններիեւ նորմերիպահպանման նկատմամբհսկողության ֆունկցիա: Դա. համարյաթե. համընկնումԷ իշխանությունների օրենսդիր, գործադիրեւ դատականմարմիններիֆունկցիաների դասական վերլուծությա-

կազմա ասմայական հասարակական տեւլյակ

պահելու ինչպես ներթին. այնպեսէլ միջազգային ասպարեզում կատարվող հրատապ քաղաքական իրադարձությունների մասին, պետական հիմնարկների գործունեության. կառավարողեւ ընդդիմադիրկուսակցությունների. ինչպես

հասարակական-քաղաքական շարժումներիքաղաքական կոնցեպցիաների եւ պրակտիկգործունեության մասին: Երբեմն հասարակության քաղաքական համակարգի կառուցվածթային տարր են համարում նաեւ քաղաքականսոցիալ տնտեսական.քաղաիզացիան, քական. զինվորական եւ կուլտուրական էլիտան, մարդկանցառանձին պրոֆեսիոնալ խմբեր եւ այլն': Այսպիսով.ցանկացածքաղաքական համակարգ,նրա մեջ մտնողցանկացած տարր ունի սոցիալական բովանդակություն եւ հանդիսանումէ որոշակի սոցիալական խմբերիշահերիարտահայտիչը:Աշխարհումչի եղել, չկա ոչ մի քաղաքական հւսմակարգ.որը գործի դատարկությանպայմաններում, մեկուսացված՝ դասակարգերիեւ այլ սոցիալական խմբերիշահերից: Իրականում.հասարակության թաղաքակւսն համակարգի է խոր սոձեււավորումըպայմանավորված ցիալականպատճառներովեւ. իհարկե, առաջին հերթին դասակարգերի.սոցիալական խմբերի արմատական շահերի իրացմամբ ու պաշտպանության նաեւ

անհրաժեշտությամբ:

լամա իան արային համակարգիկառուցվածքային

Քաղաքականհամակարգերը իրենց

ջական (օրգանական)

քական

ում

կառուցվածքով

կարող

են

աեւթաղա,

տարրերի միջեւ գոյություն

լինել ամբռղ-

ունեն

փոխ-

համագործակցության հարաբերություններ.ձեւավորվում է ամբողջական,օրգանականհամակարգը, իսկ այնտեղ, որտեղքաղաքական համակարգիտարրեի միջեւ տեղի է ունենում նրանց որակներիպարզ միացում՝ ձեւավորվումէ գումարային.սումատիվային համակարգը:Այս երկուսը ոչ թե քաղաքական համա-

կարգի հատկանիշներեն, այլ նրա դրսեւորումները: Ցանկացածհասարակությանքաղաքական համակարգկարելի է քննարկել նաեւ կազմակերպական, ֆունկցիոնալ, հաղորդակցմանկամ կոմունիկացիոն.

կարգավորմանկամ կանոնակարգման ասպեկտներով: Քաղաքագիտության մեջ միասնական կարծիք չկա քաղաքական համակարԳի ֆունկցիաների վերաբերյալ: Քաղաքագետների մեծամասնություննընդունում է ամերիկացի քաղաքագետներ Գ.Ալմոնդի.Դ.Իստոնի,Ս.Պաուելլի կոնցեպ-

ցիաները:

Նրանք քաղաքական համակարգի ֆունկցիաները բաժանում

են

երկու մասի`

եւ ««ելքի»»ֆունկցիա: ««Մուտք»» ««մուտքի»»ֆունկցիա նշանակում է շրջակա միջավայրի ազդեցությունը քաղաքական համակարգի վրա կամ նրա առանձին կառուցվածքայինտարրերի վրա: Վերջինիս հետ սերտորեն կապվւսծ է «ելք»: հասկացությունը,որը բնութագրվումէ որւպեսքաղաքականհամակարգիազդե1. ՏԵԱ՝

ցություն այդ միջավայրիվրա: Մեկ համակարգի «ելքը»

՛ՇՉԱԱԳ/ԵԽՉ-ՈԳՈԱՌԱԿՑՇՊԱՑ

կզկոս, ԷԼ 1995, էք 66-76,

"ՈՕՈսՈՅ/օԱճՔ, կԿՓՇԿՇՑՈՕՇՕՃԱՑ»,Խ 1925. էջ 167,

նը:

'

Քաղաքականհամակարգիկանոնաստեղծ ֆունկցիան իր մեջ ընդգրկումէ օրենքների, իրավական նորմերի. ենթաօրենսդրականակտերի մշակումպետության ներկայացուցչական եւ գործադիր մարմիններիկողմից: Այս ֆունկցիփաստորեն,որոշվումեն հասարակության մեջ մարդկանց այի իրականացմամբ, եւ սոցիալական խմբերիվարքագծի իրավական ձեւերը: Ամբողջ գործընթացի համարորոշումներիընդունումը տեղի է ունենում մի քանի էտապներով: Ասենք. առաջին էտապում մշակվում է ընդհանուր նպատակը. թաղաքականությունը: Հետւսգա էտապներում մշակվում են տակտիկական միջոցները եւ ուղիները՝ նպատւսկունենալով հասնել առաջադրված խնդիրներիիրացմանը: Քաղաքականհամակարգիկանոնների եւ նորմերի ֆունկցիան ենթադրումէ ընդունված նորմերի,օրենքներիու կանոններիկիրառում,որում շահագրգռված են գործադիր մարմինները, վարչական բյուրոկրատիան,ինչպես նաեւ օրենսդիր մարմինները: Քաղաքականհամակարգի կանոնների ու նորմերիպահպանմաննկատմամբ ակհսկողության ֆունկցիան իր մեջ ընդգրկումէ օրենքներիու նորմատիվային տերի մեկնաբանություն՝նպատակ ունենալով որոշել տվյալ օրենքի, կանոնի, փաստը:Մեծամասամբ դրանով որոշվումէ իշխանության դանորմիխախտման տական ճյուղը, չնայած, որ իշխանության մյուս ճյուղերը եւս մասնակցումեն նրա իրականացմանը: Դ.Իստոնը ««մուտքի»» ֆունկցիան բաժանումէ երկու մասի. պահանջների. են ներկայացվում որոնք քաղաքական համակարգին(մօո3ոժ58). եւ ծառայությունների. նրան օգնություն ցույց տալու համար (տսքքօոտ): Դրանք կազմում են քաղաքական համակարգիշրջակա միջավայրըեւ դաոնումնրա պահպանման եւ գոյատեւման համարփոփոխականմեծություն: Համակարգիմեջ մուտք են գործում սոցիալ-քաղաքական ազդակներ`ա) է քաղաքացիներիթաղաքապահանջ, տեղեկատվություն, որն արտահայտում կան, տնտեսական, սոցիալական,հոգեւոր շահերը եւ սպասումները,բ) աջակգործունեութցություն, այսինքն, հավանությունտալ քաղաքականհամակարգի .

է Տես՝

"Ոռոստօո

օտա«քճողսմ

Թգ

ԱԿՓՇՃԱՄ

«օՅՉթծ", Ցաո.1

ԽԼ

1992, էջ 37

յանը. գ) ակտիվ կամ պասիվ հակազդեցություն գործող. մահացողեւ ծնվող սոցիալական ուժերին. դ) ««ներքին»»ազդակներ(ժողովրդականությունվայելող եւ չվայելող), որոնք մշակվում են քաղաքականհամակարգիեւ այն կառավարող այդ ազդակներըվերամշակում էլիտայի կողմից:Քաղւսքականհամակարգն էեւ է՝ ««ելքի»»համարթողարկում ա) քաղաքականորոշումներ.բ) քաղաքականգործողություններ, գ) հակադարձ կապի ազդակներ քաղաքականարարքներ.

մեջ:: ընդունվումեն համակարգի որոնք անմիջականորեն Քաղաքականհամակարգնանընդհատ զարգանումէ ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին գործոնների ազդեցությամբեւ կարող է փոխել իր գործունեմեջ եւ ժամանակիընթացքում:Նրա սահմաններնընությունը են դարձակվում ռազմականգործողությունների, սոցիալականեւ թաղաքական եւ նեղանում է հասարակությանխաղաղ. կայուն եւ աստիաղետներիժամանակ ժամանակ:Քաղաքականհամակարգնարդյունավետ ճանական զարգացման երբ կառավարող էլիտայի կամքըդնումէ հւսմակարող է լինել այն ժամարակ. եւ դրանովիսկ սահմակարգի հասարակությանկառույցների շրջանակներում՝ եւ ճանապարհը: նափակելովսուբյեկտիվիզմի տնարխիզմի

աաոժության

5.2. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՏԻՊԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

հետազոտությունը ենթադրումէ նրանց դասաՔաղաքականհամակարգերի կարգումն ըստ տիպերիՆախկին ԽՍՀՄ-ում քաղաքագիտականեւ փիլիսուիայականգրականության կութմեջ իշխող էր տիպաբանության ֆորմացիոնասպեկտը՝հիմնվածհասար յան տնտեսական բազիսի վրա՛: Սա ընդունելի չափանիշ չէ. որովհետեւ միեւմիեւնույնտնտեսականբազիսիպայմաններումկարող են նույն ֆորմացիայում. Պասմության մեջ այդպիսի ձեւավորվելտարբերքաղաքականհամակարգեր: օրինակներշատ կան:

:

Գ.էքստայննառաջարկումէ քաղաքական Արեւմուտքիքաղաքագետներից երեքտիպեր. համակարգերի 4. Վերազգային համակարգեր՝ կայսրություն.ֆեդերացիա.կոնքաղաքական ֆեդերացիաեւ այլն: 2. Ազգայինքաղաքական ֆեդերալ պետություն.ունիտար պեհամակարգեր՝

տություն եւ այլն: 3. Սուպերազգային քաղաթականհամակարգեր՝գյուղական համայնքը. ռեքաղաքները եւ այլն': գիոնալ ընդհանրությունները.ցեղային միությունը. Այստեղ հեղինակը քաղաքական համակարգերիտիպաբանության չափանիշ է ընտրել այս կամայն երկրի.ռեգիոնի պետություններիկւսռուցվածքն ըստ ւազգային, էթնիկականկազմիեւ այլ գործոնների: Նույն չափանիշներն է ընտրել իսպանականքաղաքագետէ.Սիլվա Սւսնիստետիպեր համարելովկայսրությունները.կոնֆեբանը.քաղաքականհամակարգի ազգայինւվետությունները": դերացիանեւ ժամանակւսկից 1. Տես`

"Ոռոդադօտ0:ԱԿՓՇՃԱՄ ՕՈօՅծքե՛,8

00/1

ԿԳՀՈՔՃ,

ԿՕօՌԵՆ Լ

1274 էր 198

2. Տես՝ -՛Օ«ԽօՅԵ Ռծօքսս ոզոսսվՓճու1 ՇսՇՓու., Է, "1/ռլոճ՛, 1982

ՈՕօՕՃԱՅ, ս)

ԽՐ, 1990, էք 58 3. Տես՝ "ՅՅՓՅԳ.սծ Յ ոզոսոն10ՀԱԹԱՎՇԵՇ-ՅՈ0ՕՅԱԿՓՇԿՕՑ "ՕՇԿՉՅԽ ՈՕՈԱՌԱԿՇԸԽօԱ հճկոս, հ. 19920,էք 117-126 4. ՏԵս՝ / ՇԱ/եՅց ԸՇզկաօՈ6ՓճԳո,

Քաղաքագետժ.Բլոնդելը տի աբանո կան ռեժիմները. է կան տիպեր. լիբերալ.դեմոկրատական. կոմունիստական. ավանդական քաղա-

առանձնացնում քաղահական համակ նդանելով Քաղաք

քական, զարգացող երկներիեւ

.

ավտորիտար-պահպանողական': ,

Երբեմնտիպաբանության չափանիշէ ընդունվում

քաղաքական համակարգե

ել գործելաձեւի րի կազմակերպման եղանակըեւ այդ հիմքիվրա առաջադրվում

ժողովրդավւսրական. ավտորիտար: եւ տոտալիտարհամակարգերը: Արեւմուտ-

քի քաղաքագետների մեծամասնությունն առաջադրումէ քաղաքական համա-

կարգերիերեքտիպեր. 1. կնգլո-ամերիկյան

կան

հաշվարկների» եռխա աղաքացիների բան ելեյիվում իրականացվում իշխանությունների քաղաքական համ

սկզբունք իշխանո բյուրոկրատիայի ձեռքին,

ու

րության վրա.

է

բաժանման

.

Ամբողջատիրական տիպիքաղաքական համակարգեր, որտեղ յունը կենտրոնացածէ փոքրաքանակ թաղաքական 3. Եվրոպական-մայրցամաքային քաղաքականհամակարգեր՝ նկատի 2.

:

:

ունե-

նալով Ֆրանսիան. Իտալիան. Գերմանիանեւ այլ երկրներ։ Սկանդինավյանպեդասվում են որպես միջանկյալօղակ Եվրոպական եւ Անգլո-Ամետությունները

րիկյան քաղաքականհամակարգերի միջեւ: Այս տիպի համակարգերի համար բնութագրականեն հին եւ նոր մշակույթների տարրերի.քաղաքական ավանդույթների եւ թաղաքականգործունեությանձեւերիգոյությունն ու փոխազդե-

ցությունը::

"'

Որքանէլ շատ լինեն տիպաբանության ամեչափանիշները, այնուհանդերձ նից ընդունվածչափանիշըքաղաքականհամակարգի կառուցվածքային տարրերի միջեւգոյություն ունեցող կապերիբնույթն է: Այդ չափանիշիհիմանվրա են երկու կարգի քաղաքական տարբերակվում համակարգեր՝ ժողովրդավարաեւ կան ոչ ժողովրդավարական»: Ոչ ժողովրդավարական քաղաքական համակարգի օրինակ է միապետությունն իր տարատեսակներով: Քաղաքական համակարգի այդ տիպը պահպանվել է Ասիայիեւ Աֆրիկայիմի շարք պետություններում (Արաբականէմիրաթներ, Քուվեյթ. Մարոկկո. Հորդանան եւ այլն): Իսկ ավանդույթի.խորհրդանիշիձեւով Եվրուպայիմի շարք առաջատար պետություններում (Իսպանիա,Հոլանդիա. Դանիա, Շվեդիա,Անգլիաեւ այլն): '

"

խմբիմեջ գոյություն ունեն նաեւ դուալիստական միՄիապետությունների ապետություններ. որոնցումօրենսդիր մարմինը՝ խորհրդարանը,լիովին մեկուսացված է գործադիրիշխանությունից:Այս պայմաններում գործադիր իշխանությունընշանակվումէ միապետի կողմիցեւ հաշվետուու պատասխանատու է միայնմիապետին: Կարողեն լինեն նաեւ միջանկյալ երանգունեցող քաղաքական համակարգեր. բացարձակմիապետություն, սահմանադրական միապետություն. դասային ժողովրդավարություն, ներկայացուցչական ժողովրդավա-

րություն եւ այլն:

Միւսպետությունների երկրորդխումբն իի պետականկառավարմանհամակարգովհիշեցնում է խորհրդարանական: որովհետեւ այդհանրապետություն. Ն

1 Տես` Հ. Տես

մ 1995, էջ 172 "ՈռԱՌօՈթէստ", կԿ ՈՇՇԾ6ԱՑ, 8. 1995, էջ 172

ԱԳ'ՈՉՇՇՃԱՑ,

Գ/օՀԱՊ",

"ՈԶ

Մ. Տես` "ՈՅԳԵԵ

)ճետսն «ապսօքէոաճ 4. 53. 1290, էջ 9

ս

,

«Փօծսսցշուսմ

թօ «կք ՔՓոօաՓածօվան

"Ոռ

ծտօչար",

չնայած միապետիառկայությանը. օրենսդիր իչշխապիսիպետություններում. է իսկ գործադիր իշխանությունը կա խորհրդարանին. պատկանում նությունը է կողմից:Ընդհանրապես,ոչ ժոխորհրդարանի կ ազմվում ռավարությունը. են միջպետական հարաբերուքաշխատում պետություններն ղովրդավարական

մեկի արդյունքն

ընտրության տւսրբեր ուղիներից այն է. որ վարչապետիկուսակցությունը միշտ մեծամասնություն է կազմում խորհրդարանում. մինչդեռնախագահի կուսակցությունը կարող է եւ

Այսպիսով,քաղաքական համակարգիբնույթը է տվյալ պայմանավորված մշակութայինկյանքի առանձնահատկություններով. պատմականարժեքներով,բնակչությանազգային կազմով ու նկարագրով,հոգեւոր կերտվածքով այլն: Պետականկառավարմանայս կամ այն համակարգն ինքնիրեն դեմոկրատիա կամ բռնապետություն չի ծնում, բայց նրանցիցյուրաքանչյուրը միահյուսվելով հասարակական կյանքիայլ օբյեկտիվգործոններիհետ, կարող է հիմք հանդիսանալ.մի իսկականդեմոկրատիայի ձեւավորման,մեկ այլ դեպքում՝ բռնակալությանհաստատման համար:

յուններումեւ միջազգայինասպարեզումիրենց ներկայացնել որպես ժողովրդավարներ.այն դեպքում.երբ մարդուեւ ժողովրդի իրավունքները. ազատութ-

յունները պաշտոնապեսհռչակված եւ ազրագրվածչեն. Դեմոկրատականքաղաքականհամակարգունեն ներկայումսաշխարհի Ներ50-ը: կարգեր՝ ինքնիշխանպետություններից65-ը, կիսադեմոկրատական եւ կիսադեմոկրատական պետություններիթիզն րուսկայումսդեմոկրատական է. որ Առաջինանգամմն 8776-ը: նում է 115-ի, ընդգրկելովաշխարհիբնակչության թիվը գերազանեւ ազատ երկրների ազատ հասարակությունների ցում է անազատ երկրներինեւ դրանց բնակչությանթվին՝: Արեւելյան Եվրոպանթոթափելէ կեսդարյա ամբողջատիրությանիր լուծը. սկսել են դեմոկրատանախկինԽորհրդայինՄիությանՎանրապետություններն վերւսփոխվելուգործընթացը:Հյուսիսայինու Հարավային կան պետությունների երկրներ են, Աֆրիկան Ամերիկայիմեծ մասում. փաստորեն,դեմոկրատական մի շրջան, իսկ Ասիաննախադեպ բարեփոխումների ապրումէ դեմոկրատական ու եռ դեմոկրատւսկան շարժունակ այում արմատավորվում նոր կարգեր: քաղաքական համակարգնհայտնի է երկու` նախագահաԴեմոկրատական ձեւերով: Երեւ խորհրդարանական կան հւսնրապետության հանրապետության են ժողովրդի են, որ ընտրվում թանի էլ համակարգերն կու ողմից ազատ ընտրությունների միջոցո: Ռոբերս: Դալլը նախագահականՔաղաքական համաարգը եւ ուղղաղի նոբաժանումէ երկու մասի՝նախագահական-խորհրդարանական Է խագահականկառավարմանհամակարգ:Առաջինը հայտնի եվրոպական նախկինԽորհրդայինՄիության ՀանԼատինականԱմերիկայում, երկրներում, իսկ երկրորդըմ̀իայն ԱՄՆ-ում, որովհետեւ րապետություններում. մեկ մարդու մեջ միավորում Էեւ երկրիքաղաքական համակարգը քաղաքական

երկրի քաղաթական, տնտեսական,սոցիալական եւ

եւ

դեպքո

բնակչության

ոգով

Տաղաբագեռ

լիդերին, եւ՛ պետությանղեկավարին: ժողովրդի կողմից ընտրված նախագահնամերիկյան«հայտնագործութհամակարգըեզակի է իր մեծ ուժի եւ թույուն» է: Ամերիկյաննախագահական են այն մասին, թե լության տարրերով:Դրա համար էլ ԱՄՆ-ում մարդիկ խոսում ռախագահականհամակարգ»: Ահա թե ինչու մենք ունենք ««կայսերասկան է Ռ.Դալլը ամերիկյանթաղաքականհամակարգն անվանում զուտ նախագահա-

կան:

ձեւը ներկայացուցչա` դեմոկրատիայի Արդի աշխարհում ամենատարածված են թաղաապաշտոնյաներ՝ ը նտրում է. կան դեմոկրատիան երբ թաղաքացիներն համար: եւ իրականացնելու ծրագրեր թական որոշումներկայացնելու այլ ժոԽորհրդարանականքաղաքական համակարգը ճախագահականի տաձեւն է. որը կրկնակիանգամ ավելի այլընտրանքային ղովրդավարական վարչապես'նընտրվումէ ոչ թե համակարգում րածված է: Խորհրդարանական եւ ընտրողների.այլ օրենսդիրներիկողմից:Նախագահների

7. Տես.՝ «Ի՛նչ

է

ժողովրդավալությունլ)»,.Միացյալ

Հանքի

ւ.

26ր.

|

5.3. ԳԱՅԱՍՏԱՆԻ

վարչապետների

տեղեկատվության Նահանգների

|

խորհրդարանական հանրապես

1920թթ., 1920. 1990թթ.,

ոչ ընտրվում լ աուն, ժողովրդի կողմից,

«մքոզ՛,

՛ԸՉԱԱՈԵԿՇ-ՈՅՈԱՌԱՎՓՇոցՔ

-

սի 28-ին: Խորհրդարանը թե էր ները նշանակվումէին ԱզգայինԽորհրդի կողմիցկուսակցական ներկայացուց չական սկզբունքով: Խորհրդարանինախագահ ,

ընտրվեց Ա.Սահակյանը, իսկ անդրանիկկառավարությաննախագահ`4.Քաջազնունին։ Կառավարությունը կոալիցիոն էր՝ կազմված դաշնակցականներից. ժողովրդական

կուսակցությունից եւ անկուսակցականներից: Այս կառավարությունըԽորհրդարանի որոշմամբ 1919թ. մայիսի28-ին հանդես եկավ Հայաստանի անկախությանհայտարարությամբ,որտեղ ասված էր. ««..ներկայումսՀայաստանի ժողովուրդն է իր

տնօրենը,

ամբողջացածհայրենիքիտերն ու եւ Հայաստանիպառլամենտն ու կառավարությունը հանդիսանումեն ՄիացյալՀայաստանի ազատ ժողովուրդը շաղկապողբարձրագույն օրենսդիրեւ գործադիր 1919թ.հունիսի 21-23-ին Վայաստանում տեղի ունեցան նոր խորհրդարանական ընտրություններընդհանուր,գաղտնի եւ համեմատական սկզբունքներով: Նոր խորհրդարանը ձեւավորեցնոր կառավարություն՝Ա.Խատիսյանիղեկավա-

իշխանությունը

րությամբ: |

|

կեսերին Հայաստանըկազմակերպված պետություն էր. ժողովրդավար հանրւսպետություն, ուներ ազատ ընտրություններովկազմված խորհրդարան եւ կառավարություն: Երկրում կար թաղաբական: եւ կրոնական համեր մունքների,խոսթի, մամուլի ու ժողովների ազատություն: Գործում էին հին կուսակցություններըեւ կազմվում էին նորերը: Քաղաքներումեւ գավառներում

.

1271, 8/8, էք 70-71.

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

ՀայաստանիՀանրապետությունը Սահմանադրությամբ հռչակվել է րպես ինքնիշխան,ժողովրդավարական, սոցիալական եւ իրավական պետություն: Ընդորում. հայոց պետականություննունեցել է զարգացմանմի քանի փու հին եւ միջինդարերում եղել է Միապետական-Թագավորական իշխանությանձեւով, իսկ 20-րդ դարում ունեցել է երեք 1990-1994թթ.: ԱռաջինխորհրդարանականՀանրապետությունը ծնու

|

ամերիկյան

մեծամասնություն չունենա խորոտ"

նում:

թ.

ընդհանուր միությանԵրեւանի անագի 37մարմնակրթական կանացում Տես`..Անցա

-

հաստատված էր ինքնավարություն. կազմակերպված էր երկրի վարչությունն ու եւ պահակազորքը: Կատարվել էին տնտեսական սոցիալականբնույթի կարեւոր Գործածության մեջ էր դրվւսծ հայկականդրամ եւ հիմնվել վերափոխություններ: էր դրամատուն:Ընդունված էր ընդհանուր. ձրի եւ պարտադիր կրթության սկզբունքը: Հիմնվումէին միջնակարգեւ բարձրագույնմասնագիտական դպէր Պետականհամալսարանը. որոշվածէր բագել րոցներ: Բացված բարձրագույն երաժշտանոց,պետականթատրոն: Վերակազմված էր դատական գործը. բանակը. մտցված էր պարտադիր զինվորագրություն: Հայաստանն արտաքբինւսշխարհումճանաչված պետություն էր: Նւս դիվւսնագիտական ներկայացուցիչներուներ Թիֆլիսում. Բաթվում.Թեհրանում. Վաշինգտոնում. Լոնդոնում. Փարիզում, Հռոմում, Աթենքում. Պոլսում, Ռուսաստանում.

Բելգրադում,Կահիրեում,Բեոլինումեւ այլուր: 1920թ. մայիսյան անհաջող ապստամբությունիցհետո Ս.Խւստիսյանի ղեկավարած կառավարություննհրաժարականտվեց եւ կազմվեց Հ.Օհանջանյւսնի դահլիճը: Հայաստանումառաջին խորհրդարանականհանրաւվետությանվերջին կառավարությունը կազմվեց Ս.Վրացյանիղեկավարությամբ:1920թ. դեկտեմբերի սկզբներին թուրթերիու բոլշեւիկների համագործակցությամբ խորժնեւում.

նացում»»: Սա նոր

«

աեղվեր երկմանդատ աապիսով: Վայաստանում առվարման համա-

կարգ: Դա նշանակում է, որ ժողովուրդն անմիջականորենընտրում է եւ՛ խորհրդարան` Ազգային ժողով եւ Հանրապետության նախագահ: Այնուհանդերձ. ՀՀ նախագահականքաղաքական համակարգըզուտ նախագահական անվանել, ինչպես անվանումեն ԱՍՆ-ի քաղաքական համակարգը, Ճիշտ չէ: 6շմարիտնայն է, որ ըստ ՀՀ Սահմանադրության74-84 հոդվածների,31 քաղաբական համակարգնունի եւ խորհրդարանական, եւ՛ նախագահական համակարգերին բնորոշ գծեր: Ավելին,ՀանրապետությանՆախագահի լայն իրավունքների կողքին գոյություն ունեն Ազգային ժողովի՝ խորհրդարանիոչ պակաս իրավասությունները: Սահմանադրությանմեջ կան հակակշիռներ՝ Հանրապետության նախագահի

եւ

տակվեց Հայաստանիանկախությունը: ձեւավորվեց Երկրորդ խորհրդարանականքաղաքականհամակարգը բոլ շեվիկյան տիրապետության եւ ստալինյան տոտալիտար վարչակարգիպայմաններում: Հայաստանում 1920-1990թթ. ստեղծվեց տոտալիտար իշխանությամբ օժտված ««խորհրդարանչական»համակարգ.կամ կուսբյուրոկրատիայի դիկտատուրա: ինքնավար հւսնրապեւություն էր նախկին ««Դե-յուրե»»Հայաստանը ԽՍՀՄ-ի կագմում. իսկ իրակւասնում՝ ՎայաստւսնիՀանրապետությունը զրկված էր ինքնուրույնությունից եւ հանրաւվետությանը վերաբերող ինքնավարությունից. հիմնականհարցերը` ֆինանսներից մինչեւ կրթությունը եւ լուսավորությունը. լուծվում էին Միությանկենտրոնական մարմիններիկողմից: 1990թ. գարնանը տեղի ունեցան Հանրապետությանխորհրդարանինոր ընտրություններ. որի հետեւանթովձեւավորվեց երրորդ խորհրդսրւսնական քաղաքական համակարգը: Ընտրություններից հետո, երբ է Տեր-Պետրոսյանն ընտրվեց ԳԽ-ի նախագահ.խորհրդարանը1990թ. օգոստոսի 23-ին ընդունեց «անկախ պետականությւսնհաստատման գործընթացիսկիզբն», ազդարարող ՀայաստանիանկախությանմասինՀռչակագիրը: Այն որոշակիացրեցմերպետականու հասարակականկառուցվածքի հիմնական սկզբունքները՝«չիշխանությունների տարանջատում.սեփականության ձե: ւերի հավասարություն. խոսքի, խղճի. մամուլի ազատություն. քաղաքական բազմակարծություն.բազմակուսակցականությունեւ կուսակցությունների հավասարություն. գինված ուժերի եւ իրավապահ մարմիններիապաքւասղաքակաեւ հաերեւույթ էր դեռեւս գոյություն ունեցող ԽՍՀՄ ի պայմաններում ԽՍՀՄ Սահմանադրությանը:Հռչակագիրըհիմթհանդիսացավ կասում էր գործող ազգային օրենսդրության եւ 4 նոր Սահմանադրությանհամար: 1991թ. օգոստոսի 1-ին հանրըապետությւսնխորհրդարաննընդունեց ««Հանրաւվետության նախագահիմասին»»օրենքը. որով. խորհրդարանականքաղաթական համակարգըփոխվեց նախագահականով. իսկ հոկտեմբերի16-ին նշանակվեց նախագահի եւ փոխնախազահիընտրությունները: Այղ օրենքով, ինչպես եւ 1991թ. նոյեմբերի19-ի Հայաստանի Գերագույնխորհրդի մասին»: օրեն-

քով. ձանրապետությունում ձեւավորվեց նախագահակւսն քաղաթական համաամրագրվեց Սահմանադրության մեջ: ՝ արգը. որը հետագայում

Ազգային ժողովի լիազորություններին:

Քաղաքական ոչ մի համակարգիդեալական լինել չի կարող: Եվ՛ նախագահական. եւ՛ խորհրդարանականթաղաքական համակարգերըբոլոր պետություններում իրենց առավելություններով հանդերձ, ունեն որոշակի թերություններ, բացթողումներ: Եթե այս կամ այն Երկրումհետեւողականորենչեն իրականացվումեւ ամրապնդվում դեմոկրատական գործընթացները,չեն հարգվում

մարդկանցբոլոր խմբերիշահերը, մարդուիրավունքները,չեն պաշտպանվում ձեւ, զարգանալեւ ընդարդեմոկրատիան,որպես ժողովրդապետության ձակվել չի կարող: Եվ՝ հակառակը.ցանկացած ժողովրդավարական բաղաքաայդպիսինէ կան համակարգկարող է եւ պետք է ձգտի քակիրթազգերի զարգացմանմիտումը: ապա

դեմոկրատիայի. քաղա-

նախագահական-քաղաքական համակարգի անցած հինգ տարիների փորձն ապացուցումէ, որ դեմոկրատւսկանուղիով Վանրապետության հհտագա

զաբգացումն ընթանալու է պետական կառավարմաննախագահականձեւը միահյուսելով խորհրդարանական կառավարման համակարգի հետ, բացառելով ցանկացած կուսակցության, հասարակականշարժման. խմբավորման,պետական մարմնիկամ պաշտոնատարանձիմենիշխանությունը: Ամերիկյանքաղաքագետ Ռ.Դալլը նշել է, որ կա դեմոկրատիա,որ գոյություն եւ կա դեմոկրատականիդեալը, որը ոչ մի տեղ ունի Արեւմուտքիերկրներում. եւ է, ձեոք չի բերվել հնարավոր որ սկզբունքորեն ձեռք չբերվի: Բայց կարելի է

Դեմոկրատական արժեքնեշարժվել, մոտենալ այդ իդեալականհամակարգին: գոյություն ունենալ: Եվ րին աջակցող ինստիտուտներըկարող են իրականում: նրանք գոյություն ունեն ժամանակակիցԱրեւմտյան այն ձեւով, որը ես անվանումեմ «« Պոլիարխիա»': դեմոկրատիայի ՆերկայումսՀայաստանի Հանրապետությունըգտնվումէ անցմանշրջանում. եւ թե ներկայի. ամբողջատիրությունից՝դեմոկրատիայիեւ առկա են թե անցյալի նաեւ ինչո' չէ. ապագայի բնորոշ տարրերը: եւ Այդ ինստիտուտներից ու գործընթացներից շատերն առաջացել են վերաբերումեն պատմականտարբեր դարաշրջաններին: Ռչ մի երկրում մաքուր քաղաքական համակարգ լինել չի կարող. օրինակ, ԱՄՆ-ում կան տարա՛Փաշրջաններ, որտեղ մինչեւ օրս պահպանվել են ավանդական հարաբերութիրենց հետ բերել են կենցաղի, մշակույթի, տնտեյուններ. արտագաղթողներն

հասարակություններ

վաղուց

.

«Հա աաառար 1 Տես առքոս՝ԻԼ, 1721, 8, Շվագուաօ-ՈՉՄԱՈԱՎՓՀոսծ ւ

էջ

68:

սության յուրահատուկ ճեւեր: Ամեն մի երկիր ունի իր քաղաքական համակւսրգի.

նույնությամբ ընդօրինակել: Այսպիսով. ներկայումս 33 քաղաքակւսն համակարգումգոյություն ունեն եւ դեմոկրատիային բողջատիրության, ավտորիտարիզմին բնորոշ գծեր. եւ որը չի կարելի

բնական է:

ամդա

Այսօր Վանրապետությունում ստեղծվել է խառը քաղաքական համակարգ` նախագահական-խորհրդարանական հանրապետության ձեւով. ինչպես Ֆրանեւ այլուր: ՀՀ-ում ուժեղ է սիայում. Ռումինիայում նախագահական համակարգը. որը ենթադրումէ կենտրոնաձիգիշխանությունեւ ուժեղ Հեսնպպետւսկանություն: րապետության ներկա իրավիճակիպայմաններումդա օբյեկտիվ անհրաժեշտություն է. եւ ինչպես նշել է Հանրապետության նախագւնհը. այսօր եւ առւաջիկա մի քանի տասնամյակների հեռանկարումՀայաստանում նախագահական քաղաքականհամակարգը այլընտրանք չունի»»': Մյուս հիմնահարցըվերաբերում է գանրապետությանքաղաքական հւսմակարգի կառուցվածքին:Այն իր կառուցվածքային տարրերով ներկայանում է ոիպես պետականմարմինների(օրենսդիր. գործադիր. դատական. ինչպես նահ զանգվածային տեղեկատվության միջոցներ).քաղաքական կուսակցություննե. րի, հասարակականկազմակերպությունների, միավորումներիամբուլջության. որտեղ առաջնակարգդերը պատկանում է պետությանը: Քաղաքականհամա կարգը, առաջին հերթին, քաղաքական ինստիտուտներիփոխադարձկապիեւ փոխազդեցության համակարգԷ, որտեղ պետականիշիանության յուրաքանչ: յուր մարմին ունի օրենքով սահմանվածֆունկցիաներ եւ լիազորություններ. են տալիս նրանցկատարելու որոնք հնարավորություն ոչ միայնիրենց ֆունկցիոնալ պարտականությունները. այլեւ. անհրաժեշտության դեպքում. հակակշռելու միմյանց:Միայնայս դեպքումէ հնարավորաւվահովելժողովրդավարությունը, իշխանությունների կայունությունը,մարդուբնականիրավունքներնու ազա-

տությունները:

1995թ. հուլիսի 5-ի ընտրություններովձեւավորվեցՀՀ նոր խորհրդարակլը` Ազգայինժողովը՝ 190 պատգամավորներով, որոնցից 150-ը ընտրվել են մեծա. մասնականեւ 40-ը՝ համամասնականընտրական համակարգերով: Ըսս: Սահ: մանադրության63-րդ հոդվածի. եկող ընտրություններումպրոֆեսիոնալ Ազգային ժողովի համարկընտրվի 131 պատգամավոր:Ազգային ժողովում ստեղծվել է 6 մշտական հանձնաժողով. իսկ անհրաժեշտությանդեպքում կարող են

ժամանակավոր եւ ֆիհանձնաժողովներ: Պետաիրավական նանսավասրկային յուրաքանչյուր հանձնաժողովում ընդգրկված է 48 պատգա24 պատգամավոր: մավոր.իսկ մնացած 4 հանձնաժողովներում՝ ՀՀ գործադիր իշխւսնությունն իրականացնումէ կառավարությունը: Կառա: վարությունը կազմված է վարչապետից եւ նախարարներից: Կառավարության եւ օրենթներով. Կալիազորություններըսահմանվում են Սահմանադրությամբ ռավարության կառուցվածքը եւ գործունեության կարգը վարչապետիներկայացմամբսահմանվումէ Ցանրապետությաննախագահիհրամանագրով: ստեղծվել

նաեւ

"նն իրականացնում են արդարադատու

դատարանները` Սահմանադ»

րությանը եւ օրենքների) համապատասխան: 33 քաղաքական համակարգի կառուցվածքայինմյուս տւարրը՝քաղաքական կուսակցություններն են: Վերջին տվյալներով (1996թ. հունվար) արդարադա`

1 Տես`

ՆՏ

կողմից գրանցվել են շուրջ տության նախարարության

եւ 923

կազմակերպություններ ցություններ, 50 հասարւսկական-քաղաքական այդ թվում՝ մշակութային,բարեգործահասարակականկազմակերպություններ. կան. մարզական.հայրենակցական եւ այլն: տարբեր կուսակՆերկայումս Ազգային ժողովի 190 պատգամավորներից 34Շ անդամներ՝65. ««Շւս108 է այդ թվում անդամ պատգամավոր. ցությունների 6. կուսակցություն՝ 7. Լիբերալ-դեմոկրատական միրամ»՝ 8. Կոմկուսակցություն՝ 4.

Միություն՝ 5, Հանրապետական կուսակցություն՝ Ազգային-Դեմոկրատական Միություն` 3, «Մտավորական Հայաստան»` 3. Քրիստոնեա-Դեմոկրատական Միավորում՝3, ՍոցիալԴեմոկրատական ԱզգայինԻնքնորոշում կուսակցությո ՀՅԴ՝ 1:

1, (46չ.)՝ 2. Ռամկավարազատական-լիբերալ-դեմոկրատական՝ գործընթացում ստեղծման քաղաքականինստիտուտների Հայաստւսնում Հանրապեորպես միավորումը, է կարեւոր դեր խաղում«Վզանրապետություն»» լայն ապագա ուժերի տության ազգային, ազատական.ժողովրդավարական դաշինքիստեղծմանհեռանկար: Նախագահն ընդգծեց, որ ՀՀՇ ԿԱ համագումարում Հանրապետության իրենց սոցիալական ինստիտուտներ է լուրջ անհրաժեշտ ստեղծել քաղաքական հնարաներկայումս էլ համար Դրա չեն: ձեւավորված բազայով. որոնք դեռեւս գործունեվոր չէ խոսել դասականառումով քաղաքականկուսակցությունների «Հանության մասին: ՀանրապետությանՆախագահն առաջարկեցընդլայնել «Արդյունաբեընդգրկելով րապետություն»միավորումը,հատկապես նրանում սեփարողների Միությունը». ԳործարարներիՄիությունը». «Գյուղացիական քաղաե րեք Հայաստանում նաեւ եւ Նա հայտնեց կարծիք կանատերերին»: այլն: քականուղղություններիձեւավորմանմասին. աջ ուժեր, որոնք պաշտպանելու ազատ ձեռշահերը, ժողովրդավարությունը, են մասնավորսեփականատերերի պաեն ներեցությունը,ձախ ուժեր, որոնք պայքարելու ժողովրդի սոցիալական համար,եւ ծայրահեղազգայինուժեր: հանջներիբավարարման քաղաքաՇարժումըդարձելէ կառավարող Համազգային Վայոց որ Հայտնի Լ, է «...կուսակցություկան կուսակցությունեւ ինչպես վարչապետն բնութագրել՝ երաշխիքը նը պետք է մասնավոր սեփականությանինստիտուտիքաղաքական են ՀՀՇ-ի համագործակցում կ ամ լինի»: Մնացած մյուս կուսակցությունները ունեն: համարում հետ. կամ ընդդիմության հիմնականում, ընդդիմությունը. ընդդիմադիր կուՎանրապետությունում. կւսրող են միավորվել. ստեղծել դասակցություններըմիավորված չեն,մինչդեռ. շինթ կամ միավորում:Միավորման.միացյալ դաշինքի ՀՀՇ-ն, քան ընդդիառայժմ ավելի լավ է օգտագործում Հանրապետությունում դեր են կառուցողական ՀՀ դրական. քաղաքականհամակարգում մությունը: կազմակերպութհասարակական-քաղաքական խաղումնաեւ հասարակական, եւ այլն: միջոցները տեղեկատվական յունները. զանգվածային տարրերի միջեւ գոյությու ն ՀՀ քաղաքական համակարգի կառուցվածքային են կապեր:ՈՒղղահայացկապերըգործում ունեն ուղղահայաց եւ հորիզոնական «

քաղաքականու

13 տարածքում, իրավականնորմերի իշխանությանմակարդակներիմիջեւ եւ են վերաբերում հանրապետությ կապերը Հորիզոնական շրջանակներում: եղած հարաբերութմիջեւ կառույցների մարմինների կառավարման տեղական , կազմակերհասարակական յուններին եւ կապերին.ինչպեսնաեւ քաղաքական. Այդ կարգի պությունների եւ շարժումներիմիջեւ փոխհարաբերություններին: ո չ իրավ ավաեւ՛ եւ՛ են իրավ կ կարգավորվում հարաբերությունները կապերը. ՛իրավական

ս

.Հայաստանի Հանրապետություն"օրաթելթ.

հունիս. 1994թ.Խ112

|

քաղաքականկուսակ-

ց5

կան նորմերով: Քաղաքականհամակարգի

տարրերը կարող են

ԳԼՈՒԽ

արդյունավետ համագործակցություն ունենալ եւ կարող են նաեւ չհամագործակցել. դառնալ ընդդիմություն: Ուստի4 թաղաքական համակարգի կ այունությունը. կենսունա. եւ ամբողջականությունը Է նրա պայմանավորված մսրրերի ստեղծա րար համագործակցությամբ եւ փոխօգնությամբ: Գսությամբ

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՊԵՍ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

կությունը եվ այսպես 1.

6.1. ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿՈՆՑԵՊՑԻԱ

Քաղաքական են իշխանու համակւսրգերը կազմավորվում

թյան հւսրաբե րություններիեւ քաղաքականէլիտայի ու զանգվածիմիջեւ ենթակայության սկզբունքիշնորհիվ: 2. Քաղաքական համակարգերում. անկախնրանց բնույթից.գոյու թյուն ուն ի իշխանության անհավասար բաժանում: 3. Քաղաքական համակարգերում տեղի է ունենում պայքար իշխանության համարէլիտայիներկայացուցիչների եւ նրանց միջեւ. ովքեր ցանկանում են մտնելայդ համակարգի մեջ կամ փոխելայն: 4. Քաղաքական համակարգիանդամներըկարող են հետապնդել տարբեր, նույնիսկ հակադիրնպատակներ, որոնք եւ հանդիսանումեն նրա ներքին կոնֆ. լիկտներիադբյուրը: 5. Ներքին կոնֆլիկտները կարող են հաղթահարվել համաձայնությունների կամ բռնությանուղիներով: 6. Քաղաքական համակարգերում իշխողէլիսան ձգտում է լեգիտիմության, որի համարստեղծումեւ ւոարածում է իր դրությունըարդարացնողգաղափար:

-

'

'

։

ներ: 7.

Քաղաքական համակարգերում էլիտան բռնությունն օգտագործում է

պես իր իշխանությունը պահելու միջոցներից

որ-

մեկը: 8. Քաղաքական համակարգերը դինամիկեն. նրանցումտեղի են ունենում պայքար պահպանողական. եւ հեղափոխական ռեֆորմիստական խմբերիմի-

ջեւ: 9. Քաղաքական

համակարգերը միմյանցիցմեկուսացված չեն: Նրանց արղյունավետ Գործունեությունը պայմանավորված այլ համակարգերի հետ ունեէ ցած նորմալ.գործարար հարաբերություններով: 14 գործող Այսպիսով.

Սահմանադրությամբ ապահովվածԷ պետականիշխա-

նությանմիասնականությունը եւ կայունությունը. պետական

համաձայնեցված

մարմինների փոխ-

դրանով իսկ բացառելովհասարակության գործունեությունը, համարամենավտանգավոր աղետը`անիշխանությունը. եւ

նլսխատեսումէ նաեւ քաոսը: Սահմանադրությունը

պետաիրավական

ունենալուժեղ օրենսդիրիչ: կառավարմաննախագւսհական /չատական իշխանություն,որոնքՏ եւ հանդիսանում են ի

գործադիր մակարոն մեր իխանություն՝

ամակարգով,

եւ

ուժեղ

Հանրապետության կայունության վկայությունները:

ետության հասկացության, բովանդակության,ֆունկցիաներիու խնդիրների հարգերը եղել են բոլոր ժամանակներիականավոր ուշադրությանկենտրոնում:Ամենահիմնական հիմնահարցերը,որոնք նպաստում են պարզաբանելուպետության կոնցեպցիան,խնդիրնեիը,անհրաժեշտությունը, նրա դերը քաղաքականությանմշակմանու կենսագործման մեջ, հանդիսանումեն պետությանծագմանպատճառներնու պայմանները,նրա գործունեության գլխավոր ուղղությունները, զարգացմանդինամիկան,ինչպես նաեւ պետության ապագայի հարցը մարդկությանքաղաքակրթության հեռանկարում: Այս հիմնահարցերիննվիրված բազմաթիվ ուսումնասիրություններ ու աշխատություններկան, եւ այսօր էլ գրվում են նորերը: Խորհրդայինվարչակարգիժամանակպետությանհիմնահարցերըլուսաբանվել են միակողմանիորեն,միայն մարքսիստական տեսանկյունով: Մինչկան դեռ, այդ հարցերի վերաբերյալ մի շարք այլ տեսակետներ: Պետությունըծագել է աշխատանքիհասարակականբաժանման,մասնավոր սեփականությանառաջացմանու բնակչության` տարբեր խմբերի բաժանվելու հետեւանքով: Մարդկային ընդհանրություններիկառուցվածքներում կատարվողգործընթացներիկարգավորումնանհրաժեշտությունստեղ: ծեց պետության կազմավորմանհամար: Այն ամենից առաջ ստեղծել են տնհատեսական գերիշխող խմբերը,որպեսզի կարգավորենհասարակական րաբերությունները,իրականացնեն քաղաքականությունը:Պետականության զարգացման գործընթացին նպաստել են սոցիալական, տնտեսական, քաղաքական. հոգեւոր, պւսշտպւսնական,ազգային եւ աշխարհագրականգոր-

մտածո

ծոնները:

Պլատոնը ւվետության անհրաժեշտությունը

բաժանման ու սարակական

կապում էր աշխատանքիհաբնակչության տարբեր խմբերի`կառավարող-

ների ու զինծառայողների, արհեստավորներիու հողագործներիառաջացԵրկրի տնտեսական, քաղաբական,ռազմականեւ այլ գործընթացների կառավարմանըմասնակցում էին միայն առաջին երկու խմբերը,իսկ արհեստավորներնու հողագործները,ընդհանրապես,հեռացված էին քաղա: Արիս արծիքական գործընթացին ուղղակի մասնակցությունից: ետական տոտե քով, պետությանէությունը պայմանավորվածէ մարդու բնույթով: Պետական իշխանության զարիշխանության կոնցեպցիայի համաձայն, է բոլորի անունից՝ ընդհանուրիօգտին: գացած ձեւն Է, որն իրականացվում Միջնադարումկրոնը պետությանբովանդակությունըկապումէր աստվածային կամքի մարմնավորմանհետ, կայսրությունների ստեղծումն համարելով որպես այդ կամքի արտահայտություն: 16-17-րդ դդ. ականավոր մի շարք մտածողներ (Թ.Հոբս, Ջ.Լոկ, Բ.Սպինոզա,ժ.ժ.Ռուսո, Ֆ.Վոլտեր։Դ.Դիդրոեւ ուրիշներ) մշակեցին «բնական իրավունքի»»տեսությունը,որի համաձայն,պետությունը համարում էին որպես «Հասարակական Դաշինք»: Ըստ այդ կոնման հետ:

պետությունն

ցեպցիայի. պետությանը նախորդել է լիակատար անսրխիան. «բնական վի»: Մարդիկ ստեղծել են պետությունը, որպեսզի բնական վիճակից անցճակը նեն քաղաքացիականվիճակին եւ պետական կառավարման ձեւերին: Պետությունը պետք է սանձահարի մարդկանցփոխադարձագրեսիվությունը. ապահովի կարգուկանոն.պաշտպանիմարդկանցազատությունը եւ անձնական աշխատանքովձեռք բերածսեփականությունը:Պետությանկոնցեպցիան 19-րդ դ. քննարկվումէր պայքարի,բռնության ասպեկտով: ««Բռնության

տեսության» ներկայացուցիչները պետության բովանդակությունըկապում են ավելի ուժեղ ու կազմակերպված մարդկանցկողմից ավելի թույլ մարդ. կանց ստրկացմանհետ: Մարքսիստականկոնցեպցիայիհամաձայն. աշխատանքիհասարասկական բաժանման եւ մասնավորսեփականությանառաջացմանհետեւանքով առանձնացվումէ զբաղմունքի աստիճանաբար յուրահատուկ արտոնյալ տեսակ՝ կառավարումը,նոր ֆունկցիաներ,հարկադրմանայլ միջոցներ: Ստեղծ-

վում է ո/ռապարակայինիշխանություն: Նրա բովանդակությունը դառնում է դասերի բաժանված հասարակական կառուցվածքների պահպանումը: Այսպիսով, մարքսիստները պետությունը դիտում են որպես հասարակության ձեւ, որը պաշտպանում | գոյության, նրե քաղաքական կազմակերպության եւ գաղափարականշահերը. սեփականատերերիտնտեսական, քաղաքական պահպանումնրանցիշխող դիրքերը: Լատինաամերիկյան նշում է, որ պետութքաղաքագետԼ.Ս.Սանիստեբանը է, յունը սոցիալականերեւույթներիհատուկ տիպ իրավականնորմերի հւս-

մակարգ,մարդկանցսոցիալականվարքագծի, հարաբերությունների նրանց իրավական կարգավորմանորոշակի տիպ, որը գոյություն ունի կոնկրետ տարածության եւ ժամանակիմեջ: Այն սոցիալականերեւույթ է, որի տարբերիչ գիծը իրավականնորմերիմիջոցով մարդկանցվարքագծիհարկադիր

կարգավորումնէ': Պետությանբովանդակությանվերաբերյալ կան մի քանի սահմանումներ Նախ, պետությունը բնութագրվում է որպես քաղաքացիներիընկերակցություն: Այս իմաստով պետությունն հասկացվում է որպես ««երկիր»»,««Ժողովուրդ». ««պետականորենկազմակերպվածհասարակություն»»: Երկրորդ. պետությունըորպեսներհասարակական կւսպերիու ձեւերիորոշակի ամբողջություն: Այս ասպեկտով այն հասկացվում է ««վարչակազմ», «կառավարություն»: Եվ վերջապես,պետությունընեղ իմաստովհասկացվում է որպես հրապարակայինիշխանությանինստիտուտների,նորմերիհամակարգ,որը վերաբերումէ ոչ թե ամբողջհասարակությանը,այլ միայն նրա մի ինստի-

տուտին:

Այս իմաստով պետությունը հասարակության կառավարման հատուկ է, «պետական մեքենա»: Այս բոլոր հասկացությունները լայնորեն օգտագործվում են քաղաքագիտական,իրավաբանական,սոցիոլոգիական գրականության մեջ: Քաղաքագիտության մեջ պետություն հասկացությունն օգտագործվում է որպես քաղաքական համակարգի հիմնական հաստաապարատ

1. Տես՝

/

՛"Օ-ոՕՅԵԽ ՌԳՊԱՌԱԿՑԸՃօ0 Խգլոս, Խմ. 1970, էք 27-24

ՇԿ/եՅՉԸԶԽԱՇՈՓՇՉԿ,

/ԹոզզքօՏ,/Ծ 6. վքտսս,8 Բ Խքցոսնսհ,"Մ0ԿԳՈՇ ՌՕՊԱՌԱՎՓԸԿՇՍհցկոն",

2. Տես՝ Ո. Կ

/.

1924, էք 123

տություն:

Այսպիսով. պետության նշանակության, անհրաժեշտությանու նրա գոյության իմաստի վերաբերյալկան երկու հիմնականտեսակետներ:Դրանցից մեկը ղասակարգայինմոտեցումն է, որի համաձայնպետությունը կոչված է իրականացնելու մի դասակարգի տիրապետությունըմյուսի նկատմամբ,

: «Քանի որ պետությունը կարգավորելու նրանց փոխհարաբերությունները է ծագել դասակւսրգայինհակադրությունըսանձահարելուպահանջից...դասակարգերի բախումներիմեջ, այդ պատճառովէլ այն տնտեսապես տիրապետող դասակարգերիպետություննէ, դասակարգ,որն այդ պետությանօգնությամբ նաեւ թաղաքականապեսիշխող դասակարգէ դառնում...»»': Պետության մասին մյուս տեսակետն այն է, որ պետության գոյության եւ անհրաժեշտության իմասւոր հասարակական կյանքի կարգավորումնէ, կար-

գուկանոնի պաշտւվանումը. թաղաքացիների ւսնվտանգության եւ իրւսվունքների պաշտպւսնումը. նրանց ներդաշնակ զարգացման համար պայմանների ստեղծումը: Թվում է, որ պետության դերը ավելի լայն Է, քան դասակարգային տիրապետության իրականացումը կամ քաղաքացիների իրավունքների ու ազատությունների պաշտպանումը,նրանց անվտանգության ապահովու-

մը':

Պետության միջոցովքաղաքականկուսակցությունները, հասարակական կազմակերպություններնու քաղաքական համակարգի մյուս ինստիտուտներն իրականացնումեն իրենցծրագրայինեւ տակտիկականնպատակները: Պետականինստիտուտներումմշակվում ու կենսագործվումեն քաղաքական կյանքի զարգացման հիմնական ուղղությունները: Պետությունն ««իրականացնումէ նյութական եւ հոգեւոր արժեքների բաշխումը», համաձայնեցնում է պետության, սոցիալական տարբեր խմբերի եւ անհատների շահերը: Դրա հետ միասին, պետությունը ձգտում է հանդես գալ չեզոք դատավորիդերում եւ ստիպված զիջումներ է անում բնակչության առանձին խավերին, եթե նրանց պայքարը վտանգում է պետության գոյությանը: Պետությւսն գործունեության վրա ազդում են նաեւ պետականապարատի ներքին կազմակերպականօրենքները: Պետական կառուցվածքներիպաշտպանության համարապարատիաշխատողներնհաճախ ձգտում են հարմարվել արտաքին պայմաններին,քան իրենց կազմակերպականկառուցվածքներին: Հետեւաբար. պետության ինքնավարության,ինքնուրույնության աստիճանը կախված է սոցիալ-քաղաքականուժերի հարաբերակցությունից: է տնտեսապես տիրապետող սոցիՊետությունն իր մեջ կենտրոնացնում ալական խմբերի,ամբողջ հասարակությանշահերի իրականացմանհամար անհրաժեշտ ռեսուրսներ ու միջոցներ: Պետությունը ստեղծում ու պաշտպանում է նրանց շահերը հիմնավորող ու արդարացնող իրավական. քաղաքական, գաղափարալյան եւ այլ համակարգեր: Իր հերթին պետական ինստիտուտների դինամիլյան. նրանց որակական փոփոխությունները ւվայմանավորված են սոցիալ-քաղաքական եւ տնտեսական հարաբերությունների յուրահատկություններով, քաղաքակրթության զարգացման աստիճանով եւ արտաքին քաղաքականգործոններով:

ԹՐ ՀՀ է

Տես՝ Կ.Մլարքսեւ Ֆ.էնգելս, Ընտիր երկեր, հ.3. Երեւան, 1978. էջ 433

"Ս/ՇԿ0/ՈՇՈՉԴԱՌԱԿՑԸ"ՇԱ ԻԽօլյոս"

հե 1224, էք 124

2. ՏԵՍ՝

Այսպիսով. պետությունը բւսզմասպեկտ սոցիալական. քաղաքական երեէ: Մի կողմից այն հանդես է գալիս որպես հասարակության կառավարման հատուկ ապարւստ, մյուս կողմից՝ որպես հրապարակայինիշչիյանության հարաբերություններով, ինստիտուտներով,իրավականնորմերովմիասնացվող հասարակության կազմակերպություն: Պետությունը բնութագրվում է մի շարք հատկանիշներով.որոնք նրան տարբերում են քաղաքական համակարգիմյուս ինստիտուտներից.քաղաքական իշխանության առկայություն, բնակչության վարչա-տարածքային բաժլսնում, հասարակության կառավարումն իրականացնողհատուկ ապարատի կազմակերպում. օրինականությունը եւ կարգուկանոնը խախտողներին սպետականհարկադրման մենաշնորհ, բնակչության բոլոր խավերի համար պարտադիր օրենքներ, իրավական այլ նորմեր եւ կարգադրություններ հրապարակելը:Պետությունն օժտված է նաեւ պետական կառուցվածքների պահպանմանհամար տարբեր տեսակի հարկեր սահմւսնելու, գանձելու'եւ պետականբյուջեն ձեւավորելու իրավունքով: Պետությունը, որպես քաղաքականհամակարգիհիմնականհաստատություն. բավական մեծ դեր ունի մարդու սոցիալական կերպարի ձեւավորման ու զարգացմանգործում: Մարդը տարբեր թելերով կապված է պետության հետ, պետության պատկանելիությունըսոցիալական, քաղաքական անհրաժեշտություն է, որն իր ձեւական-իրավական արտահայտությունն է գտնում ինչպես ներքին օրենսդրություններում, այնպես էլ միջազգային իրավունՔում: Անպետականություննանբնական երեւույթ է, քանի որ այն հասցնում է կոնֆլիկտների, եւ անտեսվում է մարդու իրավունքների պաշտպանությունը: Պետության հիմնական հատկանիշներից մեկն էլ սուվերենությունն է (ինքնիշխանությունը): Ուրեմն, պետությունն իր տարածքում հանդես է գալիս որպես բարձրագույն իշխանություն, նա իրավաբանորեն բարձր է կանգնած տվյալ պետության տարածքում գտնվող ցանկացած այլ հիմնարկի իշխանությունից: Միջազգային հարաբերություններում սուվերենությունն արտահայտվում է նրանում, որ տվյալ պետության իշխանությունն ինքնուրույն է, նա իրավաբանորենպարտավորչէ կատարելու մյուս պետությունների հրամանները: Միջազգային հարաբերություններում սուվերենությունն ապահովող սուբյեկտները պետք է ապահովեն պետության ինքնուրույն եւ անկախ գոյության զարգացումը: Պետությունը քաղաքական ընդհանրություն է, որի տարրերն են տարածքը, բնակչությունը եւ քաղաքական իշխանությունը: Տարածքը պետության տարածությունն է, որը զբաղեցված է բնալլչությամբ եւ որտեղ գործում է պետական իշխանությունը: Տարածքն իր մեջ ընդգրկում է հողը, ընդերքը, օդային տարածությունը եւ տարածքային ջրեմեկը պետության տարածքային րը: Իշխանության գլխավոր նպատակներից է, համար օգտագործվում են դիպաշտպանումն որի ամբողջականության վանագիտական ել այլ միջոցներ: Պետության հաջորդ տարրը բնակչությունն է, մարդկանց այն ընդհանրությունը, որը բնակվում է նրւս տարածքում եւ ենթարկվում տվյալ իշխանությանը: Բնակչությունը կարողէլինել մի էթնոսից կամ մի քանի ազգերից: Ներկայումսկան մի շարք բազմազգ պետություններ (Ռուսաստանը, Մեծ Բրիտանիան, Բելգիան, Կանադանեւ այլն), որոնցից յուրաքանչյուրի բնակչութ-

յունը պատկանում է տարբեր ազգերի: Նրանց միջեւ

հարաբերություննե

դեպքերում լինում են լարված. իսկ առանձին դեպքերում նաեւ կոնֆլիկ" տային: Տարբեր ւսզգերի միջեւ հարաբերությունները կարգավորելու համար իշխանությունները ստեղծում են դաշնության պետություն. որտեղ տարբե ազգերից յուրաքանչյուրն ունենում է սեփական քաղաքական մարմինները եվ վերջապես, պետության մյուս տարրն էլ իշխանությունն է. կառավա՛ րողների ու հասարակության մնացած մասի միջեւ տիրելու եւ ենթարկվելո'

ւույթ

շատ

հարաբերությունները: Իշխանությունն իրականացվում է ոչ թե երաչխավո՞ րությունների, այլ հրամանների միջոցով, որոնք պետության մեջ ունեն պե՛ տական, իրավական հաստատության բնույթ:

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ ԵՎ ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

6.2. ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Տարբեր ժողովուրդների պետականության զարգացման հազարամյակն պետություննե րի փորձն հարուստ նյութ է տալիս քաղաքագիտությանը հիմնական տիպերի եւ ձեւերի բաժանելու համար: Պետությունների դասա

կարգման հիմքում դրվում են մարդկության քաղաքակրթության ու ֆորմա՛ ցիոն զարգացման գործոնները: Դրանցից յուրաքանչյուրին հատուկ են նոցի՛ ալ-քաղաքական բնութագրերը եւ իշխանության րը, պետական կարգի ու կառավարմանձեւերը: Պետության տիպը կախված է այս կամ այն հասարակության տնտեսա ՛ կա" կան, սոցիալական ու հոգեւոր զարգացմանմակարդակից եւ բավական յուն երեւույթ է: Սակայն պետության, պետական կառավարմանձեւը շարժո'՞ Պետա՛" նակ է եւ կախված Լ ներթին ու արտաթին մի շարք պատճառներից: ունե՛ են կան կարգի ու կառավարման ձեւավորման վրա մեծ ազդեցություն տնտհի՞ նում քաղաքական ուժերի հարաբերակգզությունըեւ հւսսարակության սական ու մշակութային զարգացման մակարդակը: հան" Ցանկացած պետություն ունի որոշակի ձեւ, որի տակ ընդհանրապես կացվում է պետական իշխանության կառուցվածքը: Քաղաքական գրակա" նության մեջ ընդունված է համարել, որ այն իր մեջ ընդգրկում է իշխանուհի յան տարածքային կառուցվածքը եւ կառավարման ձեւը: Պետության համապատասխանաբարբացահայտում է պետության բարձրագույն ՛ մինների կազմավորման,կազմակերպման կարգը, կենտրոնական ու կան պետական մարմիններիփոխադարձկապը, այդ մասերի նության աստիճանը: Պետության կարեւորագույն բնութագրությունից է պետական վածքի ձեւը, որի տակ սովորաբար հասկացվում է պետության յին-տարածքայինկազմակերպումը,ինչպես նաեւ իշխանությանկենտրոնա կան ու տեղական մարմիններիփոխգործողությունները: քային կառուցվածքի իմաստով պետություները լինում են. Ունիւտար' մի ամբողջություն կազմող պետություն (Ավստրիա. Մեծ Բրի

առանձնահատկու

ձեւն մար"

տեղա

ինքնուրու

կառուց ազգա Ազգային-տա |

Շվեդիա, Ֆրանսիա,

Ֆինլանդիա, Լեհաստան, Հայաստմ տանիա., Իտալիա, եւ այլն): Այն բնութագրվում է պետական իշխանության բարձրագույն

մար՞

ընԴ միններիմիասնականհամակարգով, միասնականսահմանադրությամբ, ՏՍ

1.

Ունիտար ֆր. սո/թոտ. լատ. սո/է85 -

-

միասնական

հանուր քաղաքացիությամբ. իրավունքի եւ դատական միւսսնական համւակարգով եւ այլն: Պետական այս ձեւի կառուցվածքում ազգային փոքրամաս. նությունները չունեն իրենց ինքնավար կազմավորումները, կան միւայն վարչատարածքային կազմավորումներ: (բարդ, ֆեդերացիա) ինքնուրույն պետությունների միություն Դաշնություն է, պետական կառուցվածքի ձեւ. որի դեպքում պետական մի շարք կազմավո-

րումների (հանրաւվետություններ,նահանգներ) միավորվում են եւ կազմում մի պետություն (ԱՄՆ, Ռուսաստան, Գերմանիա, Կանադա, Շվեյցարիա, Հնդկաստան եւ այլն): Դաշնության պետության համար բնորոշ են մի թանի ոլորտներում իրավական ու քաղաքական որոշակի ինքնուրույնությունը, դաշնության ու նրա սուբյեկտներիմարմինները,երկակի օրենսդրությունը եւ քաղաքացիությունը, ընդհանուր եւ դաշնության սուբյեկտների լեզուն եւ

այլն:

`

Դաշնության պետության հակասական հիմնահարցերից է դաշնության ու նրա սուբյեկտների իրավասության սահմանումը: Դաշնության սսհմանադրությունը սահմանում է դաշնության իրավասության ցանկը. որի համաձայն միայն դաշնությունը կարո՛ղ է հրապարակել իրավական ակտեր: Մնացած բոլոր հարցերը վերաբերում են նրա սուբյեկտների իրավասությանը: Որոշ խնդիրներ կենտրոնը եւ սուբյեկտները կարող են միասին լուծել: Այսպիսով, ունիտար եւ դաշնության պետությունների միջեւ տարբերությունը քաղաքական իշխանության շատ թե քիչ կենտրոնագմանկամ ապակենտրոնացմանմեջ է, այլ ոչ թե էության մեջ։ Պատմությանը հայտնի է նաեւ համադաշնությունը (կոնֆեդերացիան): Այն մի քանի սուվերեն պետությունների միություն է, նրանց ներկայացուցիչների ժողով, որն ստեղծվում է արտաքին հարձակումներից պաշտպանվելու եւ ներքին պլանով որոշակի կոնկրետ պետական հարցեր քննարկելու եւ լուծելու համար: Վամադաշնությունըսովորաբար ստեղծվում է համապատաս: խանպետությունների ներկայացուցիչների կողմից ստորագրված միջազգային պայմանագրերիհիման վրա: Դրանցում հաստատվում են միության կողմից նախատեսվող նպատակները, քաղաքական-վարչական մարմինները, պետությունների միությունը, տրվում համապատասխան լիազորություններ: Ընդ որում, կենտրոնն այլ լիազորություններ չունի, բացի համադաշնության հիմնադիրների կողմից նրան տրվածը: ՎՀՎամադաշնությունը չունի իշխանություն, կենտրոնականմարմիններ,միասնական սահմանադրություն, միասնական քաղաքացիություն, ֆինանսներ եւ այլն: Թեեւ դրանք ընդհանուր չեն

անդամ-պետությունների համար, այնուամենայնիվ,միաձուլվում են միասնական պետության մեջ, դառնում մի ամբողջություն: Անհրաժեշտության դեպքում միության մեջ միավորված պետություններն անսահման իրավունք ունեն բաժանվելու այն պահին, երբ դրա կարիքը նրանք ունենան: Ֆինանսական միջոցները ստեղծվում են համադաշնության մեջ մտնող պետությունների վճարումներից: Զինված ուժերը պատկանում են յուրաքանչյուրին, թեեւ

ձեւականորեն դրանք գտնվում են ընդհանուր հրամանւստարությւսն տակ: Օրենսդիր մարմնի կազմի մեջ հավասար թվով ու միատեսակ լիազորություններով մտնում են համադաշնության անդամ-պետությունների ներկւսյացուցիչները: Նրանց որոշումները ընդունվում են որակյալ մեծւսմասնության կողմից եւ սովորաբար ուժի մեջ են մտնում համադաշնության անդւասմ-պե-

տությունների կողմից վավերացնելուց հետո: Միջազգային քաղաքականությունն անցկացվում է համաձայնեցված. բացառված չէ ինքնուրույն դիրքորոշումը այս կամ ւսյն կոնկրետ հարցի վերաբերյալ: Համադաշնության օրինակ կարող է ծառայել ԱՊՀ-ը. որը ստեղծվեց նախկին Խորհրդւսյին Միության տարածքում: նրա անդւսմները ընդհանուր շահերի ոլորտում գործողությունները կոորդինացնելու համար ստեղծել են համսգործակցության մարմիններ: Դրանցից են մասնավորապես ««պետությունների ղեկավարների խորհուրդը»» եւ «։կառավարությունների ղեկավարների խորհուրդը»: Այդ ընդհանուր մարմիններնստեղծվել են իրավահավասարության եւ մասնակիցներիհամաձայնության հիման վրա: Վամադաշնությունները հավիտենւսկան չեն, նրանք կամ մասերի են բաժանվում կամ վե-

րածվում են դաշնության: Մեր դարի 50.ական թվականներից հետո աշխարհում առաջացան պետությունների ձեւավորմաներկու հիմնական միտումներ: Առաջին, ազգային պետականության զարգացում եւ սուվերենության ամրապնդում: Երկրորդ,

սահմանակից երկրների մայրցամաքային եւ այլ պետական խմբավորումների ու միջազգային կազմակերպությունների ստեղծում: Հատկապես նախկին Խորհրդային Միության փլուզումից հետո սեփականաշնորհման շուկւսյական հարաբերությունների արմատավորումը, սոցիալական կառուցվածքների փոփոխությունները հիմք հանդիսացան այդ երկրներում քաղաքական կառուցվածքների փոփոխության համար: Ինչպես նշվել է. պետությունը քաղաքական համակարգի գլխավոր հաստատությունն է. նրւս. առանցքը: Դա պայմանավորված է նրանով, որ միայն նւս կարող է արդյունավետորեն կազմակերպել հասնելու քաղաքական, տն-

տեսական, սոցիալական, մշակութային եւ ընդհանուր այլ նպատակների եւ լուծելու հասարակության առջեւ ծառացած խնդիրները: Այդ ամենը ոչ մի հասարակական քաղաքական կազմակերպությունչի կարող անել այնպիսի մասշտաբներով ու ձեւերով, ինչպես կարող է դրանք իրականացնել պետությունը: Պետության այդ դերը՝ որպես քաղաքական համակարգի գլխավոր ինստիտուտ. պայմանավորված է մի շարք հատկանիշներով: Միայն պետությունն է ապահովում սոցիալական տարբերխավերի ու խմբերի պաշտպանվածության ու ւսնվտւսնգությւան հիմւսն վրա հւսսարւսկության կազմակերպումը: Նա. որւվես կազմակերպված քաղաքական ինստիտուտ, կազմակերպում ու կարգավորում է բոլոր քաղաքացիների. ամբողջ հասարակության գործունեությունը: Պետությունը կոչված է ապահովելու իր տարածքի սուվերենությունը: Նա ներառում է համակարգեր, մարդկանց հատուկ խմբեր. որոնք իրականացնում են հասարակության քաղաքական կառավարումը: Պետությունը, ի տարբերություն քաղաքական համակարգի մյուս ինստիտուտների. ունի հասարակության վրա ներգործելու յուրահատուկ միջոցներ, նւս մասնավոր շահերից վեր կանգնած հաստատություն է, կոչված է մեղմացնելու սոցիալական հակասությունները: Պետությունը երկրի քաղաքական կյանքի կենտրոնն է, նրա միջուկը, որի շուրջը պտտվում են լեգալ ու ոչ լեգալ քաղաքական կազմակերպությունները: Նրանցից շատերը ձգտում են կամ մասնակցել պետության գործունեութմեջ է յանը. կամ տիրել նրան: Հետեւաբար. ւվեւոությունը փոխգործողության մտնում մյուս բոլոր քաղաքակւսն ինստիտուտների հետ, կարգավորող եւ

ներգործող ազդեցություն է ունենում նրանց գործունեության վրա: Պետության ֆունկցիաները նրա գործունեության հիմնական ուղղություններն են, որոնք բաժանվում են ներքին եւ արտաքին է հասարակությաններքին կյանքում: Ներքին ֆունկցիան կենսագործվում Ամենից առաջ երկրի տնտեսական զարգացման, առաջադիմության ապահովումը: Այստեղպետությունը հանդես է գալիս որպես տնտեսական գործընթացների ձեռնարկիչ,կարգավորող ու կոորդինատոր:Դրանով իսկ պայմաններ է ստեղծում բնակչության նորմալ կյանքի համար: Քաղաքականկյանքում կարեւորն այն չէ, թե ինչ է ասում իշխանությունը իր գործողությունների մասին, այլ այն, թե իրոք ինչ է անում: Պետությունըհանդես է գալիս որպես սոցիալական կյանքի կազմակերպիչ: Բնակարանային,կենցաղային,մշակութայինօբյեկտների շինարարությունը, քաղաքների կանաչապատումը,զանազան կոմունիկացիաներիստեղծումը եւ այլն, պետության կարեւորագույն խնդիրներից են: Պետությունը, ներքին ապակայունացնող ուժերից պաշտպանում է գոյություն ունեցող պետական ու հասարակական կարգը, ապահովում քաղաքացիների իրավունքներն ու ազատությունները։ Պետության ներքին ֆունկցիաներում կարեւոր տեղ ունեն գիտության, կրթության, մշակույթի,դաստիարակության, ազգագրական ու էկոլոգիական գործընթացների,կենդանական եւ բուսական աշխարհի, ջրային ռեսուրսների, օդի եւ այլնի պահպանումը, կարգավորումը, բնության տարերային աղետներիհետեւանքներըվերցնելու, բնակչության օգնության կազմակերւպումըեւ այլն: Պետությանարտաքինֆունկցիան վերաբերումէ նրա միջազգայինգործունեությանը, մյուս պետությունների ու ժողովուրդների հեւո փոխգործողություններին։ Պետականիշխանությունըպատասխանատու է պետության տարածքային ամբողջականությանպահպանման,նրա շահերի ու սուվերենության պաշտպանության համար: Պետության առջեւ ծառլսգած խնդիրներից են նաեւ տարբեր պետություններիհետ փոխշահավետհամագործակցության եւ նորմալ հարաբերությունների ստեղծումը եւ ամրապնդումը: ու Երկրի պաշտպանության միջազգային հարաբերությունների կարգավորման գործում շատ կարեւոր է պետականիշխանության հմտությունը: Լինում են դեպքեր, երբ պետական իշխանությունր ամրապնդումէ իր դիրքերը

ֆունկցիաների:

ընդհակառակը: Հասարակությանկազմակերպմանեւ նրա կառավարմանգործում վճռական դեր է խաղում պետականապարատը (պետության մեխանիզմը):Պետական ապարատի կառուցվածքային տարրերնեն. օրենսդիր-ներկայացուցչական, գործադիր-կառավարման, դատական-վերահսկողական մարմինները, հասարակական կարգի պաշտպանության մարմինները, պետական անվտանգության մարմինները, պաշտպանության մարմինները: Պետական ապարատը ստեղծվում է կենսագործելու պետության ներքին ու արտաքին եւ՝

ֆունկցիաները:

Քաղաքագիտական գրականության մեջ նշվում պետական ապարատի կազմակերպմաներկու հիմնական սկզբունքներ. իշխանությունների բաժանման սկզբունք եւ նրանց միասնության սկզբունք: Աոաջին դեպքում օրենսդիր, գործադիր եւ դատական իշխանություններըպետք է փոխադարձաբար

։

համագործակցեն միմյանց

հետ.

լրացնեն.

հակակշռեն. հավասարակշջռեն.

սահմանափակենեւ վերահսկեն միմյանց. որպեսզի իշխանությունը չափից դուրս չկենտրոնացվիմի անծի կամ ինստիտուտի ձեռքին. որպեսզի սահմանափակեն պետական իշխանության հնարավոր կամայականություններն անհատի նկատմամբ: Այս դասական դրույթները մինչեւ այժմ կազմում են քաղաքակիրթ երկրներիպետականապարատի կազմակերպմանելակետային սկզբունքները: Պետական ապարատի կազմակերպմանմյուս սկզբունքի համաձայն, պետական ֆունկցիաներ իրականացնելու մանդատը տալիս է օրենսդիր մարմինը կամ գործադիր. դատալլան. հսկող-վերահսկողական եւ մյուս մարմինները գործում են օրենսդիր իշխանության անունից. նրա համաձայնությամբ:

Պետական իշխանության օրենսդիր մարմնի (պառլամենտ, կոնգրես. դաշնության ժողով. եւ այլն) միջոցով են լուծվում սոցիալական հակասությունները. վեճերը, կոորդինացվում հասարակական տարբեր խմբերի, կազմա-

կերպությունների ջանքերը. իրականացվում ժողովրդի լիիշխանությունը։ Սակայն. քաղաքական պրակտիկայումժողովրդական ներկայացուցչության ֆունկցիաները հաճախ զավթվում են առանձին քաղաքական խմբերի, լիդերների եւ կուսակցությունների կողմից: Այս դեպքում իշխանությունն օգտվում է նրանցից, ում որ այդ իշխանությունն իրավամբ պետք է պատկանի։ ժողովրդական ներկայացուցչության մարմիններըմիայն ձեւականորեն են պահում իրենց իրավունքները: Պետական իշխանության գորժադիր մարմինը՝ կառավարությունը, գտնվում է պետության ղեկավարի (միապետի. նախագահի. վարչապետի, կանցլերի եւ այլն) իրավասության տւսկ: Գործադիր իշխանության նպատակները. խնդիրները կենսագործվում են պետական ապարատի միջոցով. առանց պետական ապարատի, քաղաքական գործիչների կամքը կարող է մնալ որպես սոսկ մտադրություն: Քաղաքական ղեկավարությունը նչում է պետության նպատակները. խնդիրները.նրա գործունեության մայրուղին,իսկ պետական ապարատի վրա է դրվում լսյդ խնդիրների կենսագործման համար անհրաժեշտ ինֆորմացիայի ստացումը. վերլուծումը. համակարգումը, սոցիալական տարբերխմբերի շահերի կարգավորումը եւ այլն: Պետականապարատն ունի հիերարխիկ կառուցվածք. նրա շրջանակներում գործերը վարող անձանց միջեւ բաժանվում են աշխատանքները:Հասնելով որոշակի մակարդակի եւ իրավական իշխանության, քաղաքական ղեկավարությունը երբեմն օգտվում է հասարակությունից, որը լինում է ոչ դեմոկրատական ռեժիմի ժամանակ:

Պետական իշխանության համակարգում հատուկ տեղ ունեն դատական մարմինները` դատարան. դատախազություն եւ այլն: ժողովրդավարական պետություններում նրանք իրականացնում են անկախ եւ ինքնուրույն ֆունկ-

ցիաներ. հետեւում են օրենսդրությանը, պետական իշխանության մյուս երկու ճյուղերի գործողություններին։ Այժմ ԱՊՀ-ի երկրներում, այդ թվում նաեւ Հայաստանի Հանրապետությունում,յուրացնելով ժողովրդավարականկարգերի փորձը. ձեւավորվում են սահմանադրականհսկողության մարմինները. որոնք պետք է անկախ լինեն. երաշխավորեն սահմանադրականօրինակա-

նությունը:

.

6.3. ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Քաղաքացիականհասարակությունը ժողովրդավարականսկզբունքնեեւ նրանց ասոցիացիաների, ընկերութրով օրինականացված -անհատների հասարակության կենսագործունեությունն յունների շահերի դրսեւորման, սոցիալական կաքաղաքական, տնտեսական, ապահովող ոչ պետական, ռուցվածքների, հոգեւոր, բարոյական.կրոնական եւ այլ հարաբերությունների ոլորտ է: Այղտեղսահմանվում են պետության եւ հասարակության. տնտեսության եւ քաղաքականությանփոխհարաբերությունները, անձնական եւ ու պարտւականութհասարակականշահերը, քաղաքացիների

յունները:

իրավունքներն

հասարւսկության

տարրերըսկսել են ձեւավորվել պեՔաղաքացիական տությունից առաջ. սննդի համատեղ հայթայթման,կենցաղի առարկաների վայրի կեդանիներիցու թշնամիներիցպաշտպատվելուհապատրւսստման. առաջացման մար մարդկանց հասարակ, ոչ բազմաքանակմիավորումների

ճանապարհով,որոնքհետագայումդառնումեն բազմաքանակ ե կայուն: Բառիս այժմյան իմաստով, քաղաքացիականհասարակությունն Անգլիայում սկսել է ձեւավորվել 12-րդ դ., իսկ Եվրոպականառաջավորմյուս երկրհասարակությանձեւավորումըկաներում՝ 16-17-րդ դդ.: Քաղաքացիական տարվում էր միապետությանդեմ քաղաքացիներիդարավոր պայթասրիընթացքում:Միապետությանդեմ մղվող պայքարի շրջանումհասարակությունն

ստեղծեց տարբեր ասոցիացիանէր, ընկերություններ, քաղաքական Լյլուսակ-

ցություններ

եւ այլ

կազմակերպություններ:

Հետագա զարգացմանըզուգընթաց, քաղաքացիականհասարակությունն հասնում է այն բանին, որ օրենսդրականկարգով կանոնավորվումեն նրա եւ

Վերջինսստիպված որոշ համաձայնութպետությանհարաբերությունները։

յան է գալիս մարդու իրավունքների,ազատություններիեւ տնտեսականան-

կախության հարցերում: հասւսրակությանեւ պետության փոխհարաԱնհատի, քաղաքացիական բերություններումշրջադարձկատարվեցֆրանսիական մեծ հեյլափոխությունից հետո, երբ ««Մարդու եւ թաղաքացու իրավունքների Դեկլարացիայում» իրավական հիմքեր ձեռք բերեցին մարդու սուրբ իրավունքները՝ ազատությունը,սեփականությունը,անվտանգությունը եւ այլն: Դեկլարացիայի 5-րդ հոդվածում հռչակված Լ «Թույլատրվում է այն ամենը. ինչր չի արգելված օրենքով» սկզբունքը: Քաղաքացիականհասարակությանգաղափարները շարադրել են՝ Թ.Հոբսը, Ջ.Լոկը, ժ.ժ.Ռուսոն, Վ.Համբոլդտլըեւ նրանց ժամանակւսկից թաղաքական մտքի մյուս ներկայացուցիչները: Այսպես, Վ.Վամբոլդտիկարծիքով. քաղաքացիականհասւսրակությունըներքեւից, անհատներիկողմից ձեւավորվող ազգային,հասարակականհիմնարկներիհամակարգէ. իսկ 'վետությունը, պետականկարգն ինքնանպաւոակչէ, այն միայն մարդու գարգացման է: միջոց Հեգելը քաղաքացիականհասարակությունըբնութագրումէր որպես ղաքացիականիրավունքով փոխադարձաբարկարգավորվող. պետությունից հարաբերականորեն անկախ առանձին անհատների.սոցիալական խմ-

քա-

եւ ինստիտուտների ամբողջություն: Մարքսն այն կարծիքին էր, որ նոր տնտեսական հարաբերությունների բնույթը հիմք ստեղծեց քաղաքացիական հասարակությանհամար: ««Վերց-

բերի

ԵՎ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ու սպառմանմի որոշակի աստիճան, րեք արտադրության,փոխանակման գրել է Մարքսը. եւ դուք կստանաքորոշակի հասարակարգ,ընտանիքի,դասերի կամ դասակարգերիորոշակի կազմակերպություն, մի խոսքով, որոչակի քաղաքացիականհասարակություն:Վերցրեքորոշակի քաղաքացիական հասարակություն, եւ դուք կստանաքորոշակի քաղաքական կարգ, որը քաղաքացիական սոսկ պաշտոնական արտահայտությունն հասարակության -

-

է»:

Այսպիսով, քաղաքացիական հասարակության մասին վերոհիշյալ բնորոշումները հիմք են տալիս ասել, որ քաղաքացիականհասարակությունը ինքնակւսռավարվող.ինքնակարգավորվող համակարգ է: Այն կարող է հաջող եւ զարգանալ այն ժամանակ,երբ նրա համար ստեղծվում են ներքին գործել եւ արտաքին բարենպաստ պայմաններ: Դրանք զգալի չափով ստեղծում է ինքը՝ հասարակությունը՝պետության միջոցով, իսկ երբեմն էլ նրան հակառակ: Պետության ներգործությունըքաղաքացիականհասարակությանվրա բոլոր ժամանակներումտարբեր է եղել։ Պետությունը նվազեցնումէ սոցիալա» կան լարվածությունը, նպաստներիեւ սոցիալական այլ ծրագրերի միջոցով կյանքը ու նպաստում կարգավորումհասարակությանսոցիալ-տնտեսական քաղաքացիականհասարակությանծեւավորմանը։ Քաղաքացիական հասարակության հիմնահարցը կապված է մարդկության զարգագմաննոր փուլին աստիճանական անցման հետ: Այժմ քաղաքակիրթ երկրներումձեւավորվել է քաղաքացիականհասարակության որոշակի տիպ, որի շնորհիվ սետական կամայականություններիցզգալիորեն աճել է անհատական ու հասարակական ոլորտների պաշտպանվածությունը, քակայուն ռեղաքացիական հասարակությունը դարձել է ժիմների հիմք: Քաղաքացիականհասարակությանը բնորոշ են. հասարակությանկենսագործունեություննապահովողմասնավոր սեփականությունը, մասնավորսեշահերի առաջնությունը, շուկայական տնտեսությունը, փականատիրական ազատությունը: Նրան հատուկ մարդկանցտնտեսական ինքնուրույնության են նաեւ բարձր կենսամակարդակը, սոցիալական տարբեր խմբերիշահերն արտահայտող հասարակական-քաղաքականինստիտուտների առկայությունը եւ այլն: Պետությունը, որպես բարձր կազմակերպվածօրգանական ամբողջություն, հանդես է գալիս որպես քաղաքացիականհասարակությաներաշխիք եւ հասարակությունը ներկայացնում է նրա միասնության մեջ: Արմատականվերափոխումներիուղին թեւակոխած երկրներումձեւավորանցումայինտիպ, որի մեջ ներժծվում է քաղաքացիականհասարակության այնպես էլ ժողովրդավարական վում են այդ երեւույթի ինչպես ավտորիտար, կառուցվածքներիհատկություններ ու գծեր: Այդ երկրներումհասարակությունը ձգտում է պետականհաստատություններիեւ հասարակությանդիրքե-

ժողովրդավարակա

ՍՏ

/:

3.էենգելս. Ընտիրերկեր. Տես` ե.Մարքս եւ

հ./

էջ 708-709:

րի համաձայնեցմանհիման վրա ապակենտրոնացնել պետական իչխանութհասարակությունն ունի իր ներքին բարդ կառուցյունը: Քաղաքացիական վածքը: Նրա համարբնորոշ են ինչպեսբազմաթիվհորիզոնական. այնպես էլ մի քանի մակարդակների ուղդահայաց կապեր: Այդ հասարակությանտնտեսական հիմքը սեփականության ձեւերի բազմազանությունն է. որն անհրաժեշտ պայմաններ է ստեղծում անհատի եւ ամբոդջ հաւարակո։ թյան շահերը պաշտպանելու,սեփականությունից մարդու օտարումը հաղքահարելու համար: Բաղաքացիականհասարակությունը միայն այն ժամանակ Է կենսունակ. երբ նրա անդամներըսեփականությանեւ արտադրվածմթերքներիիսկական տերն են, ունեն դրանք օգտագործելու եւ տնօրինելու իրավունք:Եվ ընդհանրապես,սեփականությանառկայությունը ցանկացածհասարւսկությունում անձիազատությանհիմնարարպայմաննէ: Քաղաքացիական հասարակությանտնտեսականոլորտի կառուցվածքային տարրերնեն. ոչ պետական ձեռնարկությունները,կառուգվածքները, վարձակալականկոլեկտիվները.ընկերությունները եւ քաղաքացիների տնտեսականգործունեության այլ կամավորմիությունները: Քաղաքացիական հասարակությունն ունի իր սոցգիալակսն հիմքը: Այն ամենից առաջ տարբեր խավերի ու խմբերի շահերն արտահայտող զւարգացած սոցիալական բազմազանկառուցվածքներն են: Ընդ որում, այդ կառուգվածքների սահմանագծերը փոփոխական են, երբեմն ընդհատվում ու ուղղահայաց հորիզոնական կապեր: ստեղծվում են նոր կառուցվածքներ, հասարակության տարբերիչ գիծը նրա անդամճերի սոցիՔաղաքացիական եւ բարձր մակարդակն ինտելեկտուալ մշակութային ալական, քաղաքական, է: Նրա անդամները,ունենալով զարգացմանբարձր մակարդակ.ներքուստ ազատ են, կարող են հրաւվարակորենարտահայտելիրենց մտքերը: Նրանք ընդունակ են ինքնուրույն գործողություններկատարելու հասարակական կյանթիտարբերինստիտուտներում: Քաղաքականհասարակությունը տարբեր երկրներում ունի իր դրսեւորման առանձնահատկությունները:Այսպես, արեւմտյան քաղաքակիթության համար քաղաքացիականհասարակության ձեւավորման ժամանակբնորոշ էր հասարակականոլորտի անհատականությունը:Արեւելքի մի չարք երկրներում (Սինգապուր. Հարավային Կորեա եւ այլն) քաղաքացիական հասւսրակության գոյացումը եւ զարգացումը կատարվում է գոյություն ունեցող մշակույթի. կրոնի, սովորությունների. ավանդական քաղաքա- հոգեբանական երեւույթների պահպանմանպայմաններում:Նախկին Խորհրդային Միությունում չձեւավորվեց քաղաքացիականհասարակություն: Այն,ինչ-որ մի ժամանակ անվանում էինք հասարակականկազմակերպություններ,փաստորեն. եղել են կուսակցական.պետականկառուցվածքների ձեւափոխված շարունակությունը հասարակականկյանքիբոլոր ոլռրտներում:Այժմ ստեղծվել եւ ստեղծվում են ձեւական եւ ոչ ձեւական կառուցվածքներ.այդ թվում այնպիսիները. ինչպիսիք են. քաղաքացիականնախաձեռնությունները,քաղաքացիական անհնազանդության ակտերը եւ այլն: Քադաքական կոնցեպգիաներում այդ երեւույթները դիտվում են որպես քաղաքական համակարգիհասու:

նության, անհատի եւ հասարակության շահերի պաշտպանության. թաղաքացիական հասարակության ձեւավորման չափանիշ: ԱՊՀ-ի երկրներում. ինչպես նաեւ Հայաստանի Հանըապետությունում

բարդ եւ երկարատեւ

կյինի քաղաքացիական հասարակության գոյացումը:

Այն պայմանավորվածէ այդ երկրների քաղաքական կենսագործունեության

կիսաավտորիտար-ամբողջատիրական, չձեւավորված ժողովրդավարական կառուցվածքներով: Այդ սւպիրալաձեւ. հասարակականգործընթացը կարող է զարգանալ միայն իրավալան պետության ձեւավորման, ժողովրդավարության զարգացման հիմւսն վրա: Իրավական պետության գաղափարը տվել են Արիստոտելը.Ցիցերոնը եւ ուրիշներ, իսկ քաղաքական մշակել են Ջ.Լոկը եւ նրա մյուս ժակոնցեպցիան

մանակակիցները: Իրավականպետությունը պետական իշխանության կազմակերպմանայնւվիսի ձեւ է. որի ընդհանուր բովանդակությունը ժողովրդի ինքնիշխանության հաստատումն է, որպես պետականիշխանության միակ աղբյուրը: Իրավական պետությունը բնութագրվում է մի շարք սկզբունքներով: Դրանցից են. պետական.իրավականմարմիններիեւ բոլոր քաղաքացիների վրա օրենքի գերակայությունը (բոլոր քաղաքացիները,ինչպիսի սոցիալական կարգավիճակ էլ որ ունենան, ենթարկվում են միայն օրենքին): Այնուհետեւ. բոլոր քաղաքացիների իրավահավասարությունը. արդարությունը. սոցիալական. քաղաքակւան. բարոյական, մշակութային եւ այլ արժեքների

ձեռքբերման, մարդու ազատությունը, նրւս իրավունքների ու շահերի ապւսհովումը. պետության եւ անհատի փոխադարձ պատւասխանատվությունը: Իրավական ւյետությունում կենսագործվում են միջազգային ճանաչված նորմերի մակարդակով մարդու քաղաքացիական իրավունքները, բացառվում է ազգային-էթնիկական, քաղաքական, կրոնական, սեռահասակային հատկանիշներովցանկացած խտրականություն: Յուրաքանչյուր քաղաքացի ունի իր անձնականեւ ընտանեկանկյանքն անօրինական միջամտությունից, իր պատիվը եւ բարի համբավըոտնձգությունից պաշտպանելու իրավունք: Իրավական պետությունը ենթադրում է ոչ միայն քաղաքացիների իրավունքներն ու ազատությունները, այլեւ նրանց պատասխանատվությունը՝ սահմանադրության.օրենքների եւ իրավական այլ ակտերի կենսագործման համար: Իրավական պետությունը վետության առավել զարգացած. իդեալական տիպ է: Այն ներառում է ամբողջ լավագույնը. ինչ-որ կա համաշխարհային տեսության. պետական չինարարության եւ իրավունքի պրակտիկայում: Առանց օրենքի եւ իրավական ակտերի, պետություն չի կարող լինել: Ցանկագած պետությունում կան որոշակի օրենքներ: Խոսքը այստեղ, ամենից առաջ, իրավունքի համակարգի զարգացման, հասարակության ժողովրդավարացման մեջ նրա դերի, ամբողջ բնակչության իրավական կյանքի, իրավական մասին է: Իսկ դրանք կարող են լինել միայն մշակույթի բարձր մակարդակի :

իրավականպետությունոււէ Իրավական պետության գռյացումը բարդ, բազմակողմանի ու երկարատեւ գործընթաց է: Այն պայմանավորվածէ հասարակությանտնտեսական, սոցիալական ու մշակութային զարգացմանմակարդակով, ժողովրդի իրավական կյանքի եւ քաղաքական մշակույթի ավանդույթներով:

Դիտելի հեռանկարում պետությունը. որպես քաղաքական հւասստատություն. պահպաճվելու է: նրա զարգազման ընթացքում ավելի շատ խորացվելու ես հասարակության դեմոկրատացումը. մարդու նորմալ կյանքի, նրա իրւս109

ԳԼՈՒԽ

վունքների պաշտպանության, զանգվածների ինքնակառավարման գործընթացները: Պայմաններեն ստեղծվելու քաղաքացիական հասարակության եւ պետականիշխանության լավագույն փոխհարաբերությունների համար: Այս դեպքումավելի շատ կենսագործվելու է ««Ոչթե մարդը պետության համար, այլ պետությունը մարդու համար սկզբունքը:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

7.1 Ի՞ՆՉ է ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

»

Ք

աղւասքականշարժումներըեւ դրանց հատուկ. ինստիտուցիոնալացված ձեւը. ինչւվիսիք են թաղաքթականկուսակցությունները. հանդիսանումեն թաղաքւագիտության ուսումնասիրությանկարեւորագույն օբյեկտներից մեկը: Պատմությունից հայտնի է, որ տարբեր քաղաքական համակարգերումմարդիկ կազմակերպվել են իրենց շւսհերը պաշտպանելու հւսմար: Կւսզմակերւվվել են նաեւ. որպեսզի իրենց կամքը թելադրեն ուրիշներին: Այս իմաստովքաղաքակւսն կուսակցությունները գոյություն են ունեցել դեռեւս հին Հունաստանում եւ Հռոմում. ինչպես նաեւ միջնադարյան Եվրոպայում:

Կուսակցություն տերմինըառաջացել է լատիներեն /քճ/Տ-մաս/ Մինչեւ բառից: եւ կուսակցությունների ձեւավորուժամանւսկակիցքաղաքական շարժումների մը /մինչեւ 224դմ, այդ տերմինըհասկացվումէր որպես այնպիսի խմբերիգոյությու, որոնք իրար հետ մրցակցումէին իշխանության բնագավառում: Մասնագիտական գրականության մեջ առավել տարածված է այն տեսակետը, համաձայն որի քաղաքական կուսակցություններիձեւավորմանպատմությանմեջ առանձնացվում են հետեւյալ էտապները: չա) Արըստոկրատական կարերիստներ. (ֆրանս. օօէջՈ6 խմբակ. մարդկանց համախմբված խումբ, որոնք հետապնդումեն ինչ-որ խմբակային նւպատակներ): Ք) Քաղաքական ակումբներ. (անգլ. օ(սԵ-ակումբ) 1) հասարակւսկան կազմակերպություն. որը գործնական եւ թաղաքական նպատակներով միավորում Է որոշակի շրջապատի. մասնագիտությանմարդկանց. 2) 18-րդ դարի ֆրանսիական հեղափոխության շրջանում քաղաքական կուսակցությունների անվանում (օրինակ՝ Յակոբինների ակումբ): Գ) Մասսայական կուսակցություններ: Իրակւսնում նշված էսչապներն անցել են միայն անգլիական երկու կուսակ-

ցությունները՝ լիբերալները (վիգերը) եւ պահպանողականները (տորիները): ժակուսակցությունների պատմությունն համեմամւսնակացից մյուս թաղաքւասկան միանգամիցձեւավորվել են տաբար կւսրճ է: Դրանց ճնշող մեծամասնությունը որւվես մասսայական կուսակցություններ Մասսայւսկւսն կուսւակցություններն սկսում են հանդես գալ 19-րդ դարի 2-րդ կեսին: Ակումբներից տւսրբերվում էին նրանով. որ իրենց տրամադրության տւսկ ունեին քաղաքւսկան ւսզդեցությւսն անհամեմատ ավելի շատ միջոցներ՝ քարոզչություն, քաղաքական դաստիւսրակություն. լուսավորություն. կուլտուրական գործունեություն եւ ւսյլն: Առաջինմասսայական կուսակցությունը հիմնադրվել է Անգլիայում 1861թ. (լիբերալ կուսակցություն). 1863թ. հանդես է եկել առաջին մասսայական բանվորական կուսակցությունը`Գերմանականհամընդհանուր բանվորական կուսակցությունը (հիմնադրվել է Լասսալի կողմից): 19-րդ դարի 80-ական թվականների2-րդ կեսին սկսում են ձեւավորվելհայ քաղաքական կուսակցությունները: Առաջինը 1887թ. ժնեւում կազմակերպված «Հայ սոցիալիստ հեղափոխականներիկուսակցությունն էր». որն իր տպագիր օրգանի անունով կոչվեց Հնչակյան: (Հիմնադիրներից էին Ավետիս եւ Մարո Նա.՛

|

զարբեկյանները. Ռուբեն Խանսզատյանը. Գաբրիել Կաֆյանը

եւ

ուրիչներ):

տարրերից մեկն է. կամավոր եւ ամուր կազմակերպություն. որը, միավորումէ հրենց ընդունուր սոցիալ- դասակարգային. քաղաքական--տնտեսական. կուլ: տուր ազգային կամ այլ կարգի շարերով եւ իդեալներով կապվաժ մարդկանց: Քաղաքական կուսակցությունը դա սոցիալական խմբի կամ մի քանի խմբերի առավել ակտիվ, գիտակից եւ կազմակերպվածմասն Է:

1890թ. Թիֆլիսում հիմնադրվում է «Հայ Հեղափոխական Դաշնակզությունը»»՝ էին Ք.Միքայելյանը. Ս.Զավարյանը. Ս.Զորյանը (Ռոստոմը) հւ ու(Վիմնադիրներից

րիշներ):

Քաղաքական կուսակցությունների մասին առաջին գիտական պատկերացումները կապված են այնպիսի մտածողների ու քաղաքական գործիչների Ռուսսոն. Վաշինգտոնը.Մեդիսոնը. անունների հետ. ինչպիսիք են `Մոնտեսքիոն. եւ ուրիշներ: ՔաղաքւականկուսակցություններիհիմնահարցերըկարեՄոկզիլը են զբաղեցրել 20-րդ դարի սկզբներին լայն ճանաչում գտած սոցիւոր տեղ եւ ուրիշ մտածողների Մ.Վեբերի.Գ.Մոսկայի.Վ.Պւարերոյի ոլոգ-քաղաքագետներ նվիրված հատուկ Քաղաքական կուսակցություններին աշխատություններում։ են գալիս 19-րդ դարի վերջին եւ 20-րդ դւարի երեւան ուսումնասիրությունները որոշակի չափով իրենց դրսեւորումնեն սկզբներին:Այդ աշխատություններում եւ գտել ԱՄՆ-ի,Անգլիայի, Գերմանիայիսոցիալ-դեմոկրատական այլ երկրների քաղաքականկուսակցություններիփորձիվերլուծությունը: Այդ աշխատությունեւ ների հեղինակներ Մ.Օստրոգորսկին.Ռ.Միխելսը.Դժ.Բրայսը ուրիշներ բաղաեն կուսակցութքական գիտությանմեջ համարվում խոշոր հեղինակություններ՝ տասյուններին վերաբերող տարբեր հիմնահարցերիգծով: 20-րդ դարի վերջին հիմնահարկարեւորագույն նամյակներումքաղաքականկուսակցությունների կարեւոր ներդրում ունեն Կլաուս Ֆոն ցերի ուսումնասիրությանբնագավառում Ռ.Մակրիդիսը. Մ .Դյուվերժեն, Բոյմեն. ժ.Բլոնդելը. Ֆ.Բրոն.Ա.Բոդնտը. Կ.Լոուսոնը, Դժ. Սարտորին,Ռ. Շվորցենբերգըեւ ուրիշներ: են պատասՎերոհիշյալ բոլոր հեղինակներնէլ տարբեր առիթներով ձգտել պաէ հարցին կ ուսակցությունը խանել հետեւյալ հարցերին: Ի՞նչ քաղաքական է իրենից է՝ նչ ի այն դիրթը. որոշել ելման տասխանելուհամար նախ կարեւոր է այդ հասկացությունը: Կուսակցության ընդհանուր հասկացութներկայացնում են ցանյունն իր մեջ պետք է ներառի այն բոլոր հատկանիշները.որոնք բնորոչ նկատենք. որ այնԱյս կապակցությամբ կացած քաղաքականկուսակցության: է նշաթե ի՛նչ այն ու հարցին, պատասխանել կոնկրետ հասարակ չէ հեշտ քան էլ է եւ նակում քաղաքականկուսակցություն,ի՞նչ տեղ է զբաղեցնում ի՛նչ դեր խաեւ թաղաքական ղում հասարակականկյանքում ընդանրապես հասարակության են համակարգում՝մասնավորապես: Հայտնի է. որ այսօր աշխարհում գործում ՀանրաՀայաստանի ի սկ միայն քաղաքական կուսակցություններ. շուրջ պետությունում՝50-ից ավելի (կամ՝շուրջ 50) քաղաքականկուսւսկցություններ իրարից եւ կազմակերպություններ: Վայտնիէ նաեւ, որ այդ կուսակցություններն ֆունկցիգւսղափարախոսությամբ. տարբերվում սոցիալականբազայով, գործունեությանծրագրերով. կազմակերպչական աներով. նպատակներով. եւ այլն: Այդ իսկ պատու ձեւերով. իրենց քւսղաքականությամբ սկզբունքներով առավել ընդհանուր բնութագէ դժվար առանձնացնելայն ճառով բավականին են դիմանկարըե' տիպիկ րերը եւ հատկանիշները.որոնք որոշում այդ ֆենոմենի ենք բնական էլ կարծում դերը: Այս տեսակետից հասարակական-քաղաքական մոտ տարբեր առկա մասնագետների եւ օրինաչափ է հիմնահարցովզբաղվող բովանդաէ ության. կապվածքաղաքականկուսակցությունների ըմբռնումները՝ կության. սոցիալական նշանակության եւ ֆունկցիաների որոշման Մասնագիտականգրականությանմեջ առկա է «քաղաքական կուսակցություն» բազմաթիվսահմանումներ: Ահա դրանցից մեկը. Քոռյաթական ցությ ան բազմաթ

են

հասկագու կուսակցությունը հասարակության քաղաքական համակարգի

հարցում:

-

կարեւորագույնՇ

`

Կապված ««կուսակցություն»» հասկացության սահմանման, նրա հիմնական հատկանիշներիորոշման հետ. գրականության մեջ առանձնացվումեն մի քանի ուղղություններ, 1) Ավանդական սահմանում-երբ շեշտը դրվում է քաղաքականկուսակցությունների եւ ընտրականպրոցեսներիմիջեւ եղած կապի վրա: Այս դեպքումկուսակցությունը դիտվումէ որպես ընտրողներիկամավորմիություն կամխումբ, հաղթանակ տանել եւ դրա շնորհիվ տիրել որը ձգտում է ընտրություններում եւ հսկողություն սահմանելկառավարութպաշտոնականհիմնարկություններին Դժ.Սարտորին. յանվրա։ Օրինակ. որը քաղաքագետների շրջանումհայտնի է որպես կուսակցությունների տեսության եւ կուսակցության համակարգերիբնագավառի ճանաչված մասնագետ, քաղաքական կուսակցությունը սահմանում է որպես մարդկանցցանկացած խումբ. որն ակտիվորեն մասնակցում է ընտրությունների անցկացմանը եւ դրւս շնորհիվ հնարավորություն է ստւսնում իր թեկնածուներն ունենալ պետական հիմնարկություններում:: Հաճախ օրենսդիր մարմիններումթեկնածուներ առաջադրելը հայտարարվում է որպես ցանկացած կուսակցության հիմնականգիծը: Օրինակ. հիմնահարցն ուսումնասիրողհեղինակներից Ֆ.Ռիգսընշում է, թե բոլոր կուսակցութ» հակայունները պետք է թեկնածուներ առաջադրենօրենսդիր մարմիններում, ռակ դեպքումդրանք կուսակցություններչեն:: Դժվարչէ նկատել, որ նշված սահմանումներումառկա են թույլ կողմեր: Օրինակ,եթե այս կամ այն քաղաքական կուսակցություննընտրություններիժամանակպարտություն է կրել եւ չունի ներապա մի՞թեայդ կուսակցությունըդակայացուցիչներ օրենսդիր մարմիններում. դարումէ գոյություն ունենալուց: Իհարկե՝ ոչ: Կապված կոնկրետ իրադրության հետ, կուսակցությունը կարող է ակտիվորեն մասնակցել կամ չմասնակցելպետական ներկայացուցչակւսնմարմիններիընտրություններին: Դա ավելի շուտ կուսակգության տակտիկական հարցերից է: Պատմությունից հայտնի է, որ եղել են կուսակցություններ, առանձին երկրներում տարբեր ժամանակներում որոնթ գործելով ընդհատակում.հնարավորություն չեն ունեցել մասնակցելու

ընտրություններին:

Երկրորդ ուղղությունը որպես սահմանման ելակետ նկատիունի,

ա) կուսակցության կառուցվածքայինառանձնահատկությունները:

բ) կուսակցությանգործունեությանտեւողությունը: զանազանգործոններըեւ այլն: գ) «սոգիալական կուսակցության»» են առանձնացնելեւ քննարկել քաղա» Որոշքաղաքագետներէլ առաջարկում քական կուսակցություններիայնպիսիհատկանիշներ.ինչպիսիքեն՝ կազմակերպության գործունեությունը ժամանակի մեջ, կուսակցության մշտականկապը տեղական եւ համազգային մարմիններիհետ, կուսակցականգործարարների

վճռականությունը՝ գրավել ԱԶ.

1 Տես

2. Տես

եւ

պահպանել իշխանություննինչպես համւազգային.

Լ

«100օքա՞ 382 "Ռաս տօոօՀաՎՓՀոկմ ՏոԷԾՈ 6, Քո/Ծ/ 8ոժ թճց/ 5)/Տէ6ոՏ.

Հեմ Օցց9 Բ: ՇՕՌԹՅՈՒՑՓ

ՔօՈՒՐՏ

,

«ԿՀ,

ԷՄ Մ.

ճոմ էհջ

«96 |, 1է 1976: «տք.04

1274. չոք

8օՏ(Ծո, ՏԽժ) օՐթՅՈ) օժցնՈ1/2546ո:

1968: էը.51

այնպես էլ տեղական մակարդակներում: Ընդունել որոշումներ առանձին կամ կուսլիցիայի մեջ գտնվող մյուս կուսակցությունների հետ եւ այլն: 3) ժամանակացից քաղաքագիտական եւ սոցիոլոգիական գրականության մեջ առավել տարածված է քաղաքական կուսակցություններիայնպիսի սահմա-

նումը. որը կապված է հասարակության քաղաքական համակարգումկուսակցությունների տեղի եւ ղերի հիմնահարցիհետ: Այս ուղղության ներկայագուցիչները /Կ. Լոուսոն. Պ.Մերկլ.Ռ.Մակրիդիսեւ ուրիշներ/ կուսակցությունները գերազանցապես դիտարկում են ֆունկցիոնալ առանձնահատկություններիտեսակետից եւ սահմանման ժամանակ շեշտը դնում կուսակցության կողմից իրակա. նացվող ֆունկցիանների վրա: ֆունկցիոնալ սահման թերություններից կարելի է նշել այն. որ նրա կողմնակիցները սահմանափակվումեն միայն առանձնացնելովկուսակցության ընքա: ցիկ. առօրյա գործունեությունը: Այս դեպքում հաշվի չեն առնվում կուսակցության հեռանկարայիննպատակները, որոնց իրականացմանհամար անհրաժեշտ է իրականացնել նաեւ հեւտեւյալ ֆունկցիաները՝ ա) թեկնածուներիառաջադրումըներկայացուցչականմարմիններում. բ) ազդեցությունըեւ հսկողությունը կառավարությանքաղաքականությանե գործունեությանվրա, գ) ազդեցությունը մասսաներիգիտակցությանվրա եւ այլն: Նշված ուղղության ներկայացուցիչների մոտ բացակայում է կուսակցության գաղափարական ֆունկցիայի ճանաչումը. որի նպատակն է ազդել ինչպես կուսակցության անդամների.այնպես էլ բնակչության լայն շրջանների գիտակցութ: յան վրա. որպեսզի վերջիններս ընդունեն եւ պաշտպանեն կուսակցության ծրագրային դիրքորոշումներըեւ քաղաքական գիծը: Քաղաքական կուսակցությունների սահմանման ժամանակելնում ենք կազ: մակերպության ձեւավորմանսկզբունքներից. նրանց կողմից իրականացվող ֆունկցիաներից.իրենց առջեւ դրված հիմնականխնդիրներից ու նպատակներից եւ այլն: Միաժամանակ.դժվար է տալ այդ ֆենոմենի ամբողջականկամ սպառիչ սահմանումը.որովհետեւ հասարակական-քաղաքական կյանքի զարԳացումը(իր բարդություններով ու դժվարություններով հանդերձ) միշտ էլ նորանոր խնդիրներ. նպատակներ է առւասջադրելուքաղաքական կուսակցություններին. ստիպելու նրանց փոխելու կազմակերպչականձեւերը. գործելու. նպա. տակներին հասնելու եղանակներն ու մեթոդներըեւ այլն: `

7.2

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԵՎ ՏԻՊՈԼՈԳԻԱՆ

քաշումը: բ) նոր անդամների«հավաքագրումըեւ սոցիալիզացիան»: Գ) ընտրել այնպիսի միջոցներ,որոնց օգնությամբկուսակցությունըկարողանա ազդել իրեն շրջապատող սոցիալական միջավայրի եւ ինստիտուտների

վրա:

ներընթացքում առաջացող դ) տվյալ կազմակերպության.գործունեության քին կարգի տարբեր բնույթի հիմնահարցերիլուծում եւ այլն: Գերմանացինշանավոր քաղաքականագետ Կլաուս Ֆոն Բոյմենի կարծիքով, քաղաքական համակարգերումկուսակցություններն իրականացնումեն հետեյալ հիմնական ֆունկցիաները: 1) Նպատակի որոշումը, սահմանումը:Մշակելով գաղափարախոսությունը եւ ձգտում են որոշել գլխավոր նպատակիուղղվածրագիրը, կուսակցությունները ծությունը:

2) Վասարասկական շահերի միավորումըեւ արտահայտումը: 3) Քաղաքացիներիակտիվացումըեւ սոցիալիզացիան տվյալ համակարգի

հատկապես ընտրություններիժամանակ: շրջանակներում՝ եւ կառավարությանկազմու 4) Քաղաքական ընտրախավիհավաքագրումը

մը:

Որոշ քաղաքականագետներավելի նացնելով հետեւյալ ֆունկցիաները...

են

շրջանակները. առանձընդլայնում

ա) հասարակականկարծիքի մշակումնայնպիսի հարցերի շուրջ. որոնք շոշոփում են ազգի կենսական շահերը: բ) ընտրությունների ժամանակ ընտրողներիհամախմբումը կուսակցության թեկնածուների շուրջ: գ) «Հասարակական կարծիքի դաստիարակում».կուսակցությունների կողմից «քաղաքական սոցիալիզացիայի ընթացքում իրականացվող ընդհանուր կրթականդերի» առավել ակտիվ իրականացում: բնակչության միջեւ առկա քաղաքական կապերի դ) պառլամենտիեւ '

:

'

Ա կակից քաղաքական գրականության մեջ նշանակալից

նդրադառնալով վերոհիշյալ հարցի պարզաբանմանը, նշենք, որ ժամանաոյ

շաղրություն

Է

դարձվում քաղաքականգործընթացի մասնակիցներիկողմից իրականացվող ֆունկցիաներին:Մեծ ուշադրություն է դարձվումնւսեւ այնպիսիկարեւոր քաղա: քական ինստիտուտի ֆունկցիաների հեւուսզուռմանը.ինչպիսիք քադաթական

կուՍակցություններնեն: Քաղաքական կուսակցությունների ֆունկգիաներիիրականացմանմիջոցով կարելի է որոշել նրանց գործնական. փաստացի դերըտվյալ հասարակության Քաղաքական համակարգում. բացահայտել քաղաքական գործընբացին նրանգ

մասնակցության աստիճանը եւ արդյունավետությունը՝ սկսած որոշումների ընդունումից. վերջացրած ղրանց գործնական իրականացմամբ: Այդ ֆունկցիաների հետազուռումը եւ որոշակի տեսքի բերումը հնարավորություն է ւոալիս լուծելու տեսական եւ գործնական 0շանակություն ունեցող մի շարք խնդիրներ. որոնք վերաբերումեն տվյալ ինստիտուտին: Կուսակցությունների կողմից իրականացվող ֆունկցիաների հիմնահարցերիուսումնասիրությունը մեծ տեղ է գրավում քաղաքագիտականեւ ընդհանրապեսքաղաքական գրականության մեջ. որտեղ առկա են բազմաթիվ հակասական տեսակետներ, միտումներ,դիրքորոշումներեւ այլն: Օրինակ. ամերիկյան հայտնի քաղաքագետ Կ. Լոուսոնի վկայությամբ.կուսակցության Գործունեության ոլորտը կարող է հավասարվել հենց քաղաքականության ոլորտին: Ցանկացած ֆունկցիաներ. կարող են իրականացորոնք իրականացնումեն քաղաքական համակարգերը. վել նաեւ կուսակցությունների կողմից՝: Հիմնւսհարցով զբաղվող որոշ հեղինակների կարծիքով էլ այդ ֆունկցիաներից հիմնական ու գլխավոր կարելիէ համարել: ա) կուսակցության շարքերիցկուսակցականեւ պետականլիդերներիառաց-

ապահովում:

երկրի

աեջսաաաա

Տես

ԼՅաօո

Լ

Շօութ/8

ԱՑ

Տէսժ)/ օ7Քօ11681

Թ8ո/658. 111976. էջ.2 ԻՄ.

է) քաղաքականմյուս ինստիտուտների հետ միասինպետականեւ հասարամեխանիզմիձեւավորում: կական կառավարման ե մեքենայի գործունեության կայունության զ) կառավարական

ապահովում

այլն`: :

է, որ քաղաքական սոցիալիզացիայի հետ կապված կարեւոր հարցերից է հւսսա-

րակության անդամներին. առաջին հերթին երիտասարդությանը. թաղաթական կյանթին հաղորդակից ղաձնելը. նրանց ներգրավումն ակտիվ հասարակական-քաղաքական գործունեության մեջ: Մասնագիսմականգրականության մեջ հաճախ է ասվում այն մասին, թե հասարակության անդամներիքաղաքական հետ կապված հարգերը կազմում են բոլոր քաղա: թյան զարգացման ակտիվու թական կուսակցություններիուշադրության եւ հոգատարության առարկան: Ընդգծելով քաղաթականսոցիալիզացիայի եւ մյուս ֆունկցիաների կարեւորությունը քաղաքականկուսակցությունների գործունեության մեջ. կարծում ենթ չԼ անտեսել գաղափարական ֆունկցիան: Ասենք քաեւ. որ նպատակահարմար են ընդունումնշված ֆունկցիայի. ոչ բոլոր քաղաքացիներնու մասնագետներն էլ ընդհանրապես ժխտում են դրա առանձին դեպքերում իսկ կարեւորությունը. Հիմռահարցնուսումնասիրող առանձին առկայությունը եւ անհրաժեշտությունը: հեղինակներ մտքեր են արտահայտում այն մասին. թե քադաբական կուսակ

պես նաեւ

ծրագրային նվիրվածությունը. հակվածությունը եւ այլն: Որպեսկանոն, քաղաքական կուսակցությունների, այսպես կոչվաժ. ապագա-

ղափարսչկան բնույթը փորձում են հիմնավորելնրանով, որ այդ կուսակցություններն իրենց անդամներինկամ կողմնակիցներին չեն պարտադրումորեւէ գաղափարականպահանջներ. եւ որ ընդհանրապեսչունեն գաղափարական «կրեդո»։-ով շարադրված ծրազրեր: Գոյություն ունեն. իհարկե. կուսակցութ» յուններ. որոնք չունեն այնպիսի կանոնադրություն.որում որոշակիորենսահմանված են կուսակցությանշարքերն ընդունվելու գործընթացը,նախագծված լինեն սյ: պահանջները,ներառյալ գաղափարական.որոնք ներկայացվումեն կուսանկցությանշարքերն ընդունվողներին: Վերը արղեն նշել ենթ. որ երկրորդ խումբը կազմում են այն ֆունկցիաները, որոնք հիմնականում բնորոշումեն կուսակցության դերը քաղաքական համակարգում. Դրանցիցկարելի է առանձնացնել՝ ա) իշխանության համար պայքարի ֆունկցիան: բ) քաղաքական հավաքագրումըկամ զինվորագրումը: եւ գ) մասնակցությունը կուրսի մշակմանն ու իրականացմանը այլն: Կարծում ենթ, որ քաղաքական կուսակցություններիգլխավոր նպատակներից մեկը քաղաքական իշխանության հասնելն է: Այս դեպքումառավել ռեալ են դառնում կուսակցությանըներկայացվող.նրանից պահանջվողհամապատասխան խնդիրներիեւ նպատակներիիրականացումը:Այս կապակցությամբ որոշ քաղաքագետներիաշխատություններում խոսվումէ այն մասին,թե քաղաքական կուսակցությունները ծառայում են որպես գործիք պետականկառավարման մեքենայիվրա հսկողություն սահմանելուհամար. որ մեկ անգամտիրանալով այդ մեթենային,այն օգտագործումեն հետագա քաղաքական օգուտներ ստանալու համար: Իսկ այն հարցին. թե քաղաքական կուսակցությունները որ դասակարգերի ու սոցիալական խմբերի ու խավերի շահերին են ծառայեցնում իշխանությունը, մասնագիտականգրականության մեջ որոշակի. կոնկրետ պատասխան )ի տրվում: Առավել տարածված է այն պնդումը, թե քաղաքական կուսակցությունները հանդիսանում են միջնորդ ժողովրդի եւ պետական իշխանության միջեւ. որ կուսակցություններն հանդիսանում են միջնորդ ժողովրդի եւ պետական իշխանության միջեւ, որ կուսակցություններն հանղիսանում են ժողովրդի կամքըարտահայտողներ: Քաղաթականհամակարգի շրջանակներումիրականացվող գործողությունների մեջ նշանակալիցտեղ է հատկացվումայսպես կոչված (ադրային ֆունկգիային. Այս կապակցությամբ մասնագետներնառավել շատ խոսում են քաղաքական հավաքագրման,զինվորագրմանֆունկիայի մասին, որը հւսմընդհանուր Ճանաչում է գտել քաղաքական գրականության մեջ: Քաղաքականզինվորագ: րում կամ հավաթագրում ասելով, նկատի է առնվում կադրերի ընտրությունը եւ առայջջաշումն ինչպես կուսակցության. այնպես էլ քաղաքական համակարգի կառողվածքի մեջ մտնող մյուս ինստիտուտների համար: Որոշակիորեն կարելի

թաղաթական

է

աա

լ. Տէս՝

ամերիկյանայդ երկու նշանավորկուսակցությունների ղեկավարության. ինչշարքային անդամների մոտ բացակայում է գաղափարականկամ

մասնագիտա

Քաղաքական կուսակցությունների ֆունկցիաներիհարցում կան գրականության մեջ եղած տեսակետները.կարծիքները եւ այլն. կարելի է խմբավորելհետեւյալ ձեւով: Լ. Կուսակցության կապը դասակարգերի. սոգիասլականխմբերի. հւսսարակության հետ՝ ընղհանրաւվես: մ. Կուսակցության վերաբերմունքը հասարակության քաղաքական համա: կարգի եւ նրա առանձինինստիտուտներինկատմամբ: ա. Ներկուսակցական կյանքի հետ կապվածֆունկցիաները: կուսակցություններիեւ սոցիալականընդհանրություններիմի. Քաղաքական ջեւ եղած կապը բնորոշող ֆունկցիաներից կարելի է առանձնացնել ճոցիայա. կան ինտեգրացիայիֆունկցիան: Ինտեգրացիաասելով. առանձին թաղաքագետներ նկւստի ունեն` ա) անհատներինքաղաքական համակարգիմեջ ներգրավելու նպատակահարմարությունը.ինչպես նաեւ` բ) միմյանց հետ ընդհարվող. բախվող դասակարգերի եւ սոցիալական խմբերի շահերի հաշտեցում. որն. ըստ էության. հանդիսանում է նշված ֆունկցիայի գլխավոր բովանդակությունը: Ինտեգրացմանֆունկցիայի հիմնականխնդիրը եւ նպատակը սոցիալական հակասությունների մեղմացումնէ. ձգտումը որքան հնարավորէ թույլ չտալ. որ առկա կոնֆլիկտները զարգանւսն մինչեւ ւվայթյունի աստիճան: Նշված ֆունկցիայի նպատակներիցէ նաեւ առկա համակարգիպահպանումը.այնւվիսի պայմաններիստեղծումը,որոնք կապահովեն ինչպես կուսակցության գոյությունը. այնպես էլ այն քաղաքական համակարգի.որի չրջանակներումկուսակցությունը գործում է: Գրականության մեջ առանձնացվումէ նաեւ Քաղաքական սոցիալիզացիւայի ֆունկցիան: Այս ֆունկցիան նույըպես արտահայտումէ կուսակցության. հւսսւնրակությանեւ սոցիալականընդհանրություններիհետ ունեցած կապը: Հայտնի

աը

ցություններն ընդհանրւսլպեսհեռու են գաղափարւսկան ըմբռնումներից եւ այդ իսկ պատճառովէլ այդպիսի ֆունկցիա չեն իրականացնում: Հաճախ նրանք վկայակոչում են ԱՄՆ-ի երկուհայտնի կուսակցություններիփորձը.նշելով. թե

Կ

11 510քԿօուշ

Լ

Փցքոյաշո,

"Ծնքտնօ3"

ՈՇԴստաԱ«ԿճՇՑԱ6

ոն/ԽոՍկ", ԻԼ,

1257, ԷՐ

1՛

ասել

որ

նչված

ֆունկցիան

բնորոշ

Է բոլոր

քաղաթական կուսակցություննե-

րին, սակայն մասշտաբներն

ու ծավալը կարող է տարբեր լինել. Հայտնի է նան. որ քաղաքակւսն կուսակցություններն հանդես են գալիս օրենսդիր. գործադիր

դատականմարմիններիհամարհիմնականկադրերմատակարարողների դերում: Դեմոկրատւսկան ռեժիմիպայմաններում պետականներկայացուցչական մարմիններիեւ ժողովրդի միջեւ հաստատվումեւ գործումէ կապող օղակ՝ քաղաքական կուսակցություններիձեւով: Կարծում ենք չպետք է աչքաթող անել այն հանգամանքը. որ հւսճախ ընտրողներընախապատվությունը տալիս են ոչ թե այս կամայն թեկնածուին,այլ կոնկրետորեւէ քաղաքականկուսակցության: Հավաքագրման վրա ազդում են մի շարք գործոններ՝ազգային, ուսսսայական. կրոնական. կուլտուրւսկան,գաղափարականեւ այլն: Վերը նշված բոլոր հետ ֆունկցիաների միասինկարեւորդեր է հատկացվումնաեւ թաղաքւակաեւ նության մշակման քաղաքականկուրսի իրականացման ֆունկգիային: նշված ֆունկցիայի իրականացմանծավալը եւ արդյունավետությունըգլխավորաւվեսկախվածէ այն բանից,թեքաղաքականհամակարգումտվյալ կուսակցությունն ինչ տեղ է զբաղեցնումեւ ինչ դեր է խաղում:Պարզ ու հասկանալի է. որ իշխանությանըմոտ կանգնած,իշխանությանիրականացմանը մասնակցող կուսակցություններիհամարայն ավելի ռեալ ու արդյունավետէ. թան ընդդիմադիրկուսակցություններինը: Այդկախվածությունըկարելի է պատկերաց: նաեւ նել այսպես: Քաղաքականության մշակումըեւ կյանքում դրա կենսա: գործումնհանդիսանում է կուսակցությանդրության, նրա գործունեությանւսլոդ` յունավետությանցուցանիշը տվյալքաղաքականհամակարգում: Երբեմնշեշտը հիմնականումդրվումէ քննարկվող ֆունկցիայի«՛տեխնոլոգի ական»»կողմի վրա, այն բնորոշելով «քաղաքական որոշումներիմշակմանեւ ընդունմանգործունեություն»»: Քաղաքականկուսակցություններիֆունկցիաների ուսումնասիրումնիրենից ներկայացնումէ հետազոտությանկարեւոր հիմնահարց, որքանով այդ ֆունկցիաների միջոցովէ դրսեւորվումքաղաքական կու. է. նրառեալ դերը հասարասակցություններիէությունը. եւ որ ամենագլխավորն կական կյանքում: Այստեղից էլ այն հանրահայտ պահանջը. թե քաղաքական կուսակցությունների/)նաեւ քաղաքական գործիչների/մասինդատում են ոչ թե լոկ խոստումներով.հայտարարություններով, առաջ քաշած կարգախոսնելովեւ անգամընդունածծրագրերով,այլ կոնկրետ,փաստացիգործերով: Արդիքաղաքականգիտությունը կարեւոր ուշադրություն է դարձնումնաեւ քաղաքական կուսակցությունների կարեւորագույն հիմնահարցերիցմեկի՝ չտիպավորմանվերլուծությանը:Հայտնիէ. որ կուսակցությանհատկանիշները վերացականձեւովգոյություն չունեն, դրանք դրսեւորվումեն կոնկրետ տարատեսակների միջոցով:Այդ իսկ պատճառով էլ քաղաքականկուսակցությունների նաեւ հասարակականզարգացմանգործում նրանց ինչպես բովանդակության. հնարավոր է միայն կուսակցության առանձին տիպերի դերի բացահայտումը վերլուծության միջոցով:Տիպավորմանմեթոդի ճիշտ ընտրությունը եւ օգտա. գործումըհնւսրավորությունէ տւսլիս կուսասկցություններինխմբավորելորոշակի տիպերի մեջ. ելնելով նրանց առավել ընդհանուր հատկանիշներից: Այս դեպ: քում կարեւոր է. որւվեսզիքաղաքական կուսակցգությունների ազգային-յուրու հատուկ կառուցվածքներումեւ գործունեուբյունումի հայտ բերվեն այն առավել էական. արմատական.կայուն գծերը եւ հատկությունները. որոնք հնարավոդասել ըստ տիպերի: րություն են տալիս կուսակցություններին Առանձին հետազոտողներկուսակցություններըտիպավորումեն` ելնելով նրանց ֆունկցիոնալ եւ կազմակերպչական հատկանիշներից: Այս չափանիշի եւ

են կուսակցությունների վրա առանձնացվում հետեւյալ տարատեսակնեհիմքի

րը

ա) Ավանգարդ ային տիպիկուսակցություններ:Այսդեպքում.առաջինհերթին. նկատիեն ունեցել բոլշեւիկյան կուսակցությունը: Գրականության մեջորոշակիորեն ասվում է. որ երբ այս տիպի կուսակցություններըգալիս են իշխանության գլուխ. ապա արագ կերպովդառնումեն վարչական համակարգիբաղկացուցիչ

մասը: բ)

Կուսակցություններ. որոնք գլխավորապես կյանքի են կոչվում թնտրական կոմսլանիա կազմելու համար. նպատակ ունենալով ընրությունների

անցկացման համար միջոցների հավաքում, թեկնածուների առաջադրում, նրանց աջակցելու նպատակով ագիտացիայի կազմակերպումեւ այլն: Այդ կուսակցությունները գործում են կամավոր նվիրատվությունների եւ պետբյուջեի հատկացումներիհաշվին /գրականությանմեջ որպեսօրինակ նշվում են ԱՄՆ-ի երկու կուսակցությունները/: Որպես կուսակցություննե դրանք իրենց զգացնել են տալիս հատկապեսիշխանությանկենտրոնական եւ տեղական մարմիններիընտրությունների ժամանակ: գ) Պառլամենտականկուսակցություններ,որոնց առջեւ ծառացած հիմնական խնդիրներից կարելի է առանձնացնել`ընտրականկամպանիայի ստրատեգիականկուրսի մշակումը, առկա իրադրության վերաբերյալհասարակական կարծիքի ուսումնասիրումը, թեկնածուներիընարությունըեւ առաջքաշումը, նրանց նախապատրաստումնընտրական կոմպանիային մասնակցելու համար: Այնուհետեւ՝ իշխանության մեխանիզմներումգործունեություն ծավալելը, մրցակից Լլուսակցությունների գործունեությանը հաչ կազդել կարողանալը,հսկողությւսն իրականացումըպառլամենտումընւտորված պատգամավորների գործունեության վրա: Այս կարգի կուսակցություն» ների ներքինկյանքի սկզբունքներիցմեկը տարբերհռսանքներիեւ ֆրակցիաների' գործունեության թույլատրելիությունն է: Ընդհանրապես,պառլամենտւականկուսակցություններն այն կուսակցություններնեն, որոնք ունեն պառլամենտական աշխատանքիկողմնորոշումեւ գործում են պառլամենտարիզմիշրջանակներում:Այն է` պառլամենտում,ինչպես նաեւ մունիցիպալ. տեղական,գավառականեւ այլ ներկայացուցչական մարմիններում: դ) Ընկերություն/համայնք/կամ ակումբ կուսակցություններ, որոնք քաղաքացիներին միավորումեն ոչ այնքան որպես քաղաքականծրագրի ու նպատակներիհամախոհների,որքան. եւ ավելի շատ, ընդհանրապեսհայացքների. հոգեւոր-մշակութային պահանջմունքներիընդհւսնրությւսն հիմքի վրա։ Այդպիսի խմբի կարելի է դասել «կանաչների» կազմակերպությունը. հին Ռուսաստանի ««Կեդր»։ էկոլոգիհուշարձանների պահպանմանմիությունը. ական կուսակցությունը եւ այլն: Սակայն նկատենք, որ վերջին տարիներին չատ երկրներումտեղի է ունենում այդ կազմակերպությունների /ընկերութԴրանցից շատերը դառնում յունների. միությունների քաղաքականացում:

|.

նելխումգոյություն ունեցող Ֆքակցիա /Ֆրանս./261/6ո. բաժին. մաս/ կուսակցության է կուսակցության որնիր հայացքներովչեղվում անբատախումբ. քաղաքական գժից, պայքարում դրա դեմ. մնալովկուսակցությանշարքերում -

են ընտրական կոմպանիաների ակտիվ սուբյեկտներ. մասսայական քական ակգիաներիմասնակիցներեւ այլն:

քաղա-

Քաղաքագիտականեւ Սոցիոլոգիականգրւսկանության մեջ լայն տարաէ գտել Մ. Դյուվերժեի'կողմից առաջարկվածկուսակցություններիբաժա: նումը կադրային»»-ի եւ «մասսայական» ի: Դրանցմիջեւեղած հիմնական.գլ: խավորտարբերություննըստ հեղինակի.պետքէ տեսնել ոչ թե անղամներիթվի Որպեսմասսայականկուսակմեջ. այլ կուսակցությունների կառուցվածթում։ 1905թ. Ֆրանսիականսոցությունների օրինակ նա ղիտարկում հիմնադրված է ցիալիստականկուսակցության փորձը: զբաղվող հեղինակներիմեծամասնությանկարծիքով. մասսաՀիմնահարցով յական կուսակցություններիհամարբնորոշ է: ա) իրենց շարքերումընդգրկել ավելի շատ անդամներ. են. աղբյուրն անդամավճարներն բ) նրանց ֆինանսավորման հիմնական Գ) կուսակցության անդամներիմիջեւ գոյություն ունի ամուր եւ մշտական ծում

««

կապ.

գործունեություննունի առավելապես հիմնական դ) այդ կուսակցությունների

բնույթ. գաղափարականեւ դաստիարակչական նաեւ ընտրությունների ե) ակտիվ մասնակցությունեն ցուցաբերում

ժամա-

ճակ''

է պրոֆեսիոնալքաղաքականգործիչնեպատկանում զ) ղեկավարությունը պրոֆեսիոնալբյուրոկրատիային: րին. մշտական ու Մասսայականկուսակցություններիխմբինեն դասվումկոմունիստական բանվորականկուսակցությունները.որոնք մյուսներից/մասնավորապեսկադեն կուսակցության անդամիկարգավիճակի. նրա դրութրայինից/տարբերվում ու պարտականություննեունեցած իրավունքների յան. կազմակերպությունում րի հստակ սահմանմամբ: Ի տարբերությունմասսայականկուսակցությունների. կադրային կուսւասկցությունները նախ՝

են: ա) սակավաթիվ

են «անդամներիանջատվածությամբ»: բ) տարբերվում ինչպես գ) կուսակցությանշարքերիպաշտոնականհամալրմանմեխանիզմի.

նաեւ

կարգավիճակի կուսակցության անդամներիհամարխիստ սահմանված

բացւսկայությամբ:

դ) այդ կուսակցություններըչունեն անդամավճարներիգանձման ինստի-

տուտ:

ժամանակ կոմւպանիաների ե) հիմնականում գործում են նախընտրական

այլն:

եւ

.

էությունը բնորոչող գծերից Կադրայինկուսակցությունների դեմոկրատական համարվում խիստ որոշակի եւ մշտականանդամությանբացակայությունը. ինչպես նաեւ կուսակցությանանդամներիազատությունը կուսակցության առկամ. ինչպես ընդունված է ասել. ազատ ջեւ ունեցած պարտավորություններից. հստակ որոչանդամությանփաստը, որի կարգավիճակըկանոնադրությւսմբ են

ված չէ: Առանձին մասնագետներ ամերիկյաներկու հայտնի կուսակցություն» ներն Էլ համարում են կադրային: Կադրային կուսակցություններլըը. ըստ Դյուվերժեի,դրանք հայտնի մարդկանց

խմբավորումներեն. ընտրություններինախապատրաստման. անցկացմանեւ թեկնածուների հետ շփումներ պահելու համար: Իսկ ովքե՞ր են այդ մարդիկ: Նրանք. նչում է Դյուվերժեն.նւսխեւառաջ.ազդեցիկ մարդիկեն. որոնց անունը. հեղինակությունը եւ կապերը կարող են նշանակալից աջակցություն ցույց տալ թեկնածուներին,եւ ապահովել ձայներով: Երկրորդ, նրանք փորձագետներեն, որոնք գիտեն. թե ինչպես վարվել ընտրողներիհետ եւ ինչպես կազմակերպել ընտրականկամպանիան: Երրորդ,նրանքֆինանսիստներեն. որոնք կարող են տրամադրելփող եւ նյութականայլ միջոցներ': Այսկապակցությամբ Դյուվերժեն անդրադառնումէ նոտաբլների՛ միավորմանանհրաժեշտությանըեւ առանձնագնումմի քանիկարգինոտաբլներ: ա) Ովթերիրենց անունով. արժանապատվությամբ բարձրացնումեն պատամւսսվորության թեկն թեկնածուի ի հ հեղինակությունը սկո եւ զգալիորեն նպաստումձայնե

րիբ)հավաթմանըն

-

կազմակերւվելընտրական կոմպաարդյունավետ

Ովթեր կւսրողանումեն նիաները: գ) Նուռաբլ -ֆինանսիստներ:

Ստացվումէ, որ հեղինակությունը.կազմակերպչական կարողություններնու մեծ ունեցվածքը հանդես են գալիս որպես կուսակցական աշխատանքիմեջ

ընգրկելու կարեւորագույնչափանիշներ.որոնք կարեւոր դեր են խաղում,հատ» կապես,ընտրականկամպանիւսների ժամանակ: Մասնագիտական գրականությանմեջ լայն ճանաչում է գտել նաեւ քաղաքաեւ տոտալիտարի:Այս կան կուսակցությունների բաժանումըդեւմոկրատականի են միխումբհատկանիշներ, կապակցությամբ առանձնացվում որովօժտվածեն են՝ ա) հատկանիշներ, նշված կուսակցությունները: որոնքվերաբերում Դրանցից են ներկուսակցական կյանքին,բ) որոնքբնորոշումեն կուսակցությանվերաբեր» մունքը հասարակությաննկատմամբ.գ) որոնք արտահայտումեն կուսակցության վերաբերմունքը քաղաքական կյանքի այս կամ կողմերի, տարրերի նկատմամբ եւ այլն: Նման տիպավորմանժամանակ տոտալիտար բնույթի կուսակ» ցություն են համարումինչպես կոմունիստականու բանվորւսկան. այնպես էլ ֆասշիստական կուսակցությունները:Ներկուսակցականկյանքը բնորոշող հատեն խիստկանոնականիշներից համարումկուսակցությանպնդամինկատմամբ կարգի սահմանումը,կուսակցության չարթերի ընդունման/համալիր/խիստ. այնպիսիպայմաններիսահմանումը/կանոնադրությամբ:, որի կարգավորումը: է միայնպայմանավորված ճսնաչմամբեւ ընդունմամբ կուսակցությաննանդամագրվելը Տուռալիտարկուսակցություններիներքինկյանքի առանձնահատգոյություն ունեցող խիստ կություններից է համարվում նաեւ

նրանում

Լ Տես` Տէմէօ

Լ

Սս76ՈԺ6/ 8. Քօ/168| Քոո68

էց.64

1ից/՛

4Ոժ Օրց8Ո/22Ա6ո

.«

:»

մն

հ/ո

Խ/օժՓո

Նոտաբլը (ֆրանս. Ոօէե/թջնշանավոր. կարեւոր. իմաստալից եւ այլն): ՃԱՄ-4211 դ.դ. Ֆյանսիւոյում ժողովի անդամներ. որոնք հրավիրվում էին թագավորի կողմից՝ քննարկելու նշակարեւոր պետական. հանկապես.ֆինանսական եւ վարչական հարցեր: նՆոտաբլները ազնվականության. հոգեւորականությա ճակվում էին թագավորի կողմից՝բարժրաստիճան ել քաղաքային վերնախավիշրջաններից:

1. ԿՈււմակցությունների տեսության ստեղծելու ուղվությամբ բավակա" մասին ընդհանուր է կատարել Մ Դյուվելժեն, որը դեռեւս 1551թ.գրեց իր նին լուրք հեռտազոտություններ նշե նավոր Բաղաքոա:լան նուսակցություններ աշխատությունը:

բացւսկայությունը եւ այլն: Այս բոլորի կարգապահությունը.անջատասխմբերի առկայությունը դիտվում է որպես դեմոկրատիայիանտեսում. ժխտում.Այդ կար-

գի կուսակցությունների /օրինակ. Մարքս-լենինյան/ կողմից ընդունված որոշումները պարտադիրօրենք են կուսակցության բոլոր անդամների հսւմար. այղ թվում նաեւ նրանց համար. ովքեր քննարկման ժամանակ ունեցել են այլ կար՛ ծիք. տեսակետ. ցուցաբերել են այլ մոտեցում: է հասարՏոտալիտարտիպի կուսակցությունների առանձնահատկություններից վում նաեւ գաղափարականգործոնը, որը մեծ տեսակարար կշիռ ունի կուսակցութ:

բար աոթյուների Ա Աաանակու

կան

յունների մեջ: Կարեւոր ենք համարում Լսվե՛ նշանակություն: չրկրորդական 0շված գործոնն ու լացնել, որ դեմոկրատականռեժիմի պայմաններումքաղաքականկուսակցություն: ները պահպանումեն. այսպես կոչված. խաղի կանոնները»: Նրանք ընտրական պայքարում հավատարիմեն մնում դեմոկրատիայիեւ օրինականության0որմերին. հաստատված պառլամենտականկանոնակարգերին,ինչպես նաեւ, միջկուսակցական մրցակցության կանոններին: Դեմոկրատականկուսակցությունները կարելի Ւ «

բնորոշել

նաեւ

որւվես սահմանադրական կուսակցություններ. որքանով որ դրանց

եւ սոցիալական այլ ու կանոնը ճանաչո ւմ կարգ կուսակցությունները տոտալիտար նորմերով: Մինչդեռ եւ ընդունում են միայն հարկադրանքով: Եվ երբ նման կուսակցությունն սկսում Է վե. րահսկել կառավարությանը, ապա սահմանադրությունն էլ ծառայեցվում է կուսակ: ցության նպատակներին եւ շատ շուտով իրեն է ենթարկում նաեւ պետությունը: Քաղաքագիտականգրականության մեջ տոտալիտար կուսակցությունները երբեմն անվանվումեն «Մոնոպոլիստական»»,քանի որ ձգտում են մյուս կուսակցություններին հեռացնել Քաղաքական ասպարեզից: Գալով իշխանության գլուխ. այդ կուսակցություններնամեն կերպ փորձում են իրենց նպատակներինծառայեցնել եւ

գործունեությունը սահմանափակված է սահմանանդրական

ենթարկել բոլոր սոցիալականխավերինու խմբերին: Իրենց նպատակներին հասնե: լու համար այդ կուսակցությունները(օրինակ` նախկին Խորհրդային երկրի կոմու: նիստական կուսակցությունը. Գերմանիայի նացիոնալ-սոցիալիստականկուսակ» ցությունը)ոչնչացնումեն քաղաքականբոլոր մրցակիցներին: Գրականությանմեբ հանդիպում ենք նաեւ քաղաքականկուսակցությունների հե. տեւյալ տարբերակմանը՝փակ եւ բաց, ավտորիտար եւ դեմոկրատական. ինտեգրա` տիվ եւ ներկայացուցչական, գաղափարականեւ եւ դեմոկրատականեւ հեղափոխական. մասսա» տեղական, կրոնական եւ յական եւ ընտրախավայինեւ այլն: Իրականումբավւսկանինլայն Է այն հատկանիշների շրջանակը. որոնք կարելի | դիտել կուսակցություններիտիպավորման հիմքում: Այդ տիպավորումը կարելի է ինչպիսիք են կուսակկատարել նաեւ ըստ այնպիսի չափանիշ-հատկանիշների. կարգավիճակի անդամների ցությունների ծագումը. նրանց ներքին կառուցվածքը, դասակարգային կ ուսակցությունների առանձնահատկությունները. կարգավորման էությունն ու նպատակները. վերաբերմունքնառկա քաղաքական համակարգերի նկատմամբեւ այլն: ենք հաԱվարտելով հարգերի համառոտակի շարադրանքը. նպատակահարմար տիւվա կուսակցությունների որ աշխատություններում իրենց ավելացնել. մարում շատ քաղաքավորման բավականին հետաքրքիր տարբերակներ են առաջւասրկում գետներ ու սոցիոլոգներ:

աշխարհիկ,

ազգային պրոգմատիկական.

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

էշոս

Քոռք,

"Ըօպաօոօչատ

Ոզ/Ադսա6., ԽՎ., 1270,

ՈՑՔՓՅօՅ է ԱՇՈՑԻՇ:ՉՀ0օ

ստենտ

ՈՕՃԱՌԱՎԸՇ

ՃԱՆօԹխպօածաամ",

ԸցԿԱ«Ոօ6ՉԿ

՞՛Օ-ԿՇՑԱ

մ,

չ.,

ՈՇՈԱՌԱԿՑՀԽՇԱ

Քօշծեօք, ՛/ոյ"օ

Խծլոս",

սաց,

'

հետոխազդեցութ կայու քաղաքական կուսա ւթյունների յ

՝

գ) դրանց քաղաքականությունը երիտասարդական,արհեստակցական, մարզական. մշակութայինեւ այլ կարգի կազմակերպություններինկատմամբ. որոնք հանդիսանում են կուսակցությունների շարքերի համալրման բազա եւ աղբյուր: Մասնագիտական գրականության մեջ սուսնձնացվում են ՝ ա) միակուսակցական համակարգ՝ այդ բառի խիստ իմաստով. երբ բացառվում է այլ կուսակցությունների գոյությունը. բ) միակուսակցական համակարգ` փաստացի առումով. որում իրականացվում է գաղափարականեւ կազմակերպչականտոտալիտար հսկողություն «պետական»: կուսակցության կողմից. գ) ձեւական բազմակուսակցական համակարգ, երբ թաղաթական կյանթի առանցքային դիրքերը զբաղեցված են երկու կուսակցությունների կողմից, որոնք պւսրբերաբարփոխարինումեն մեկը մյուսին պետական իշխանության .

ղեկի մոտ. դ) բազմակուսակցականհամակարգ, որը գործում է պետական մակարդակներում. որպես երկու կամ ավելի կուսակցությունների հաստատուն կոալիցիա'. կուսակցություններ, որոնք իրենց դաշնակցային հարաբերությունները պահպանում են ոչ միայն կառավարությանկազմում մասնակցությունունենալու ժամանակ. այլ նաեւ դրանից դուրս՝ ընդդիմությանժամանակ. ե) բազմակուսակցական համակարգ պլյուրալիստական: կողմնորոշմամբ, որում թուլացած է (բայց մինչեւ վերջ սպառվածչէ) կուսակցությունների միտումները բլոկայինքաղաքականության տարբերակի նկատմամբ: Միակուսակցական կամ բազմակուսակցական համակարգի ձեւավորման բնույթի մի շարթ գործոններ՝ վրա ազդում են կոնկրետ-պատմական ա) սոցիալական ուժերի դասավորվածությունը եւ հարաբերակցությունը, բ) տվյալ երկրում առկա կուսակցությունների գործունեության նկատմամբ հասարակության ունեցած բավարարվածությունը կամ անբավարարվածությու-

նը.

Գ) իրենց համար քաղաքական կուսակցություններ ստեղծելու զանւսզան հա-

Կոալիզիա (լատ. 6օօ810օ-միություն)-մի քանի քաղաքական կուսակցությունների համաայնությունլ: ստեղժել կառավարություն այդ կուսակցություններիներկայացուցիչներից:

4.

Ս

հայացքջնարի համակարձ. հա: "դլյուրալիզմ վատ.թխԽոռհտ-բազմաքանակ)-թաղաքական որոնց պետությունը հնարավորութորի հասարակական կազմակեյվություննել). չուն է ւոաւիս :ւզատորեն արտահայտելու իրենց չաչհերը: 2.

:

ՏԻՊԱՎՈՐՈՒՄԸ

Քաղաքական կուսակցությունների գործունեության հետ կաւվված հիմնահարցերի պարզաբանման ժամանակ անհրլսժեշտ է առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնել կուսակցական համակարգերի տիպավորմանհետ կապված հարցերի վերլուծությանը: Նշվւսծ հարցերի քննարկումն ունի եւ՛ գիտական. եւ՛ գործնական նշանակություն: Այդ համակարգերըձեւավորվում են այնպիսի բաղադրամւսսերից,ինչպիսիք են` ա) քաղաքական կուսակցությունների դիրքը հասարակության պետական եւ քաղաքացիական կառուցվածքներում. ' Ուսւ ություն բոոյթթյառ

մածժայն

ԾԾ----Ի-Ո

|. Տես`

7.3 ԿՈՒՍԱԿՑԱԿԱՆ

խմբերի պատրաստակամության աստիճանը. դ) քաղաքական ազատությունների մակարդակը.

սարակական

ե) հասարակության մեջ տիրւսպետողքաղաքական կուլտուլյան. դեմոկրատականսովորույթներիառկայությունըկամ բացակայությունը

Գ)

վերցնենք երբեմնի«.դեալ սոցիալիզմի երկիր Լեհաստանը: Մինչեւ «Սոլիդարնոստի՛» երեւան գալը. երկրում գոյություն են ունեցել եւ գործել հիմնականում երեք քաղւսքական կուսակցություններ, ա) Լեհական միացյալ բանվորական կուսակցություն. »»

եւ

այլն:

: ԱԱ :)

է գլխավոր հիմնահարցիվերլուծությունն Կարծումենք նպատակահարմար հարցի պարզաբանումից. կարեւոր Ի՞նչ է իրենիգ ներկայացնումբազմակուսակցական համակարգըհասարակության համար.բարիք. թե չարիք. իշխանության մեխանիզմիուժեղացում, թե՛ թուլացում, դեմոկրատական լայն ազատություններ. թե դրանց մահմանափակում եւ այլն: Գրականությանմեջ կան իրարամերժկարծիքներ՝ կապված միակուսակցականեւ բազմակուսակցականհամակարգերիէուքյան ու բովանդակության եւ. որ ամենագլխավորնէ՝ դրանց արդյունւսվետության գնահատման

հետեւյալ սկսել

Այսօր էլ կան տարբեր մասնագիտությունների (քաղաքագետներ. սոցիոլոգներ. փիլիսուիաներ, իրավաբաններ, հրապարակախոսներեւ այլն). որոնք շուրջ:

բացասականվերաբերմունքունեն բազմակուսակցության նկատմամբ: Նման դիրքորոշումը հիմնավորելու. արղարացնելու համար բերում են զանազան փաստարկներ.որոնցից կարելի է առանձնացնել` ա) բազմակուսակցական համակարգըհւսսարակությունը բաժան-բաժան է անում միմյանցդեմ պայքարող քաղաքական խմբավորումների միջեւ. բ) ընդհանրապեսմասնատում է հասարակությանմիասնությունը, գ) խանգարումկամ խոչընդոտումէ ուժերի համախմբմանը. որը նպատակամղված է լուծելու հասարակությանառջեւ ծառացած գլխավորխնդիրները. դ) սպառնումէ հասարակության կայունությանը եւ այլն: Մինչդեռ միակուսակցական համակարգը.նրանց կարծիքով. հասարակուբյան համար նման սպառնալիքներչի ստեղծում: Մյուսները. հատկապես նոր քաղաքական կուսակցությունների լիդերները. գտնում են, որ միայն բազմակուսակցություննԼ որ չունի ««բիծ»» եւ համարվում է քաղաքական համակարգիիդեալական տարբերակ: ժամանակակից քաղաքական գիտությունը բացահայտառավելությունը՝ տալիս է բազմակուսակցա. կան համակարգին,այն համարելովառավել դեմոկրատական: Պատմության,հատկապես 20-րդ դարի փորձը. երբ ձեւավորվել են հասունացած քաղաքականհամակարգեր, հնարավորություն է տալիս ասելու. որ միակուսակցական համակարգը.որպես կանոն,բնորոշ է այնպիսիհւսՍչսրակության քաղաքական կյանքին. որում իր դրսեւորումըչի գտել հասուն սոցիալական կառուցվածքը. պահպանվել է հետամնացտնտեսությունը.բնակչության մեծամասնությանքաղաքականկուլտուրայի ցածր մակարդակը, իր զարգացումը չի են նաեւ քագտել ժողովրդավարությունըեւ այլն: Այս բոլորր պայմանավորում ղաքացիներիհասարակական-քաղաքականպասիվությունը: նշված պայման. ների ւսռկայության դեպքումերկրումստեղծվում է հզոր քաղաքական կուստկցություն. որն իր ձեռքում է կենտրոնացնումոչ միայն քաղաքական ղեկավար» ման ֆունկցիաները, այլ նաեւ վարչական.տնտեսական: Կուսակցությունը. փաստորեն. ձուլվում Լ պետական կառույցներիհետ եւ դրանց ենթարկում իրեն: որը Ծնվում է յուրահատուկ խառնածին` կուսակցություն-ւվետություն, ապահովումէ կուսակցությանամբողջական,միանձնյագերիշխանություն երկրի հասարակական կյանքում:Եթե անգամորոշ կուսակցություն» -քաղաքական են. ապա որեւէ ինքնուրույն դեր չեն խաղում: Որպեսօրինակ ներ պահպածվում

Միացյալ

կուսակցություն: պատկանում Միացյալ

գյուղացիական

կուսակցություն. »

էր Իրականումղեկավար դերը բանվորականկուսակ» էր օրենքով, իսկ մյուս կուսակցությունները.որոնց ցությանը. որը ամրապնդված անվանում էին «կցորդ»», հանդես էին գալիս ««փոթրեղբոր»»իրավունքով: Միակուսակցականքաղաքական համակարգիհիմնական արատներիցկարելի է առանձնագնել` ա) այն արգելակումէ հասարակությանբնական զարգացումը. հաճախ Լլ արգելակումէ հասարակականկյանքի դեմոկբ) դանդաղեցնում, րւստացումը.որի պատճառով պահպանվումէ բնակչության հիմնականզանգվածի օտարացումըքաղաքականկյանքին մասնակցելուց. գ) քաղաքականեւ ողջ հասարակականկյանքը չափից առավել գաղափա-

րայնացվումէ,

հրամայականմեթոդները. դ) աուսջնայինպլան են մղվում ղեկավարման

ռեժիմ՝կուսակցությանգլբյուրոկրատական-հրամայական է պետական ապարատին եւ տնտեսական խավորությւսմբ,որը փոխարինում մարմիններին:Արդյունքումստացվումէ, որ բոլոր երկրներում.անկախ սոցիալ-տնտեսական ոեժիմիցու ժողովրդավարության աստիճանից. միակուսակցական համակարգերըկորցնում են հավասարակշոությունըեւ հայտնվում Սյդ համակարգերն իրենց տեղը զիջում են բազճգնւսժամային իրավիճակում: ե) ստեղծվումէ

մակուսակցականհամակարգերին. որն այսօր բնորոշ

է

աշխարհի երկրների բա-

ցարձակմեծամասնությանը:Բազմակուսակցությանգործընթացի ձեւավորու» որոնք չեն ունեցել ժողովրդավամը. հատկապես այնպիսի պետություններում, րության փորձ, սովորություններ եւ այլն. չի կարող ընթանալ հեշտ ու հանգիստ. Ուստիեւ առանցորոշակիդժվարություններիու հիվանդագինդրսեւորումների: Վերոպարտադրել հասարակությանը: օրում հնարավորչէ այն միանգամից. մեկ եւ է կախված մի շարք գործոնզարգացումը հիշյալ համակարգիձեւավորումը եւ այլն. առաջին հերթին՝հասարագործընթացներից ներից, փոխկապակցված նրա հասունության աստիճաէությունից. կառուցվածքի սոցիալական կության նից: Այն ենթադրումէ նաեւ հասարւսկականկյանքի բոլոր ոլորտներիդեմոկրատացում. քաղաքացիներիմեծամասնությանկողմից ռեւսէ իրավունքներինվաճում, Սահմանադրական կարգ ու կանոնիհաստատում. օրենքի գերւսկայություն եւ այլն: Քաղաքականպլյուրալիզմը կյանքի կոչող եւ նրա բնույթը որոշող գործոններից կարելի

է

առանձնացնել նաեւ՝

ս) բնակչության մոտ բարձր քաղաքականկուլտուրայի ձեւավորում. բ) երկրումգործող կուսակցություններըկարողանան հրաժարվել հւսկամար-

տությունից եւ բռնությունից. դիկտատուրահաստատելու ձգտումից. դեպի ուժերի միավորում՝հանուն Գ) հակվածությունըդեպի կոմպրոմիսները, սդցիսլական առաջընթացի.

դ) համբերություննու հանդուրժողականությունըայլախոհների նկւստմամբ. ե)

պետականորոշումներիընդունման ժամանակ դեմոկրատականկանոնա-

եւ այլն: կարգերի օգտագործումը ուշադրություն առանձնահատուկ մեջ Գրականության

է

դարձվում երկկու-

սակցական հւսմակարգ հասկացության բովանդակության վերլուծությանը: Այս կաւվակցությամբաս: քաղաքագետներնշում են, թե առւսջին հերթին դա իշխանության երկկուսակցական մեխանիզմիառկայությունն է. որում կառավարող կուսակցության հետ մասին գործում է այլ կուսակցություն(կամ կուսակցությունների բլոկ). որը չնայած լայն աջակցություն չի ստացել ընտրողների մեծամասնությանկողմից. բայց կարողացելէ որոշւսկի քանակությամբտեղեր նվաՃել իշխանությանբարձրագույն եւ տեղական մարմիններում: Հարկ է նշել. որ այդ հասկացություննունի պայմանականբնույթ: Օրինակ. եթե ««երկկուսակցա-

կան»»համակարգ հասկացություննօգտագործվումէ ԱՄՆ-իկւսմՄեծ Բիրտանիայի քաղաքականհամակարգըբնութագրելու համար,ապա ամենեւինչի նշանակում.թե այդ երկրներիքաղաքականկյանքումգոյություն ունեն միայներկու

քաղաքական կուսւսկցություններ: Այստեղգլխավորապեսհաշվի է առնվում այն փաստը, որ քաղաքական իշխանությունն իրականացնում են իրար հաջորդող երկու քաղաքականկուսակցությունները: Ինչպես. օրինւսկ. դեմոկրւստականեւ հանրապետականկուսակցություններն ԱՄՆ-ում, պահպանողականեւ լեյբորիստական կուսակցություններնԱնգլիայում:Այդ համակարգերըկարելի է անվա. նել նաեւ դասական «երկկուսակցական» համակարգ.որովհետեւ ուրիչ այլ կուսակցություններերբեք հաջողությամբպայքարի մեջ չեն մտել երկու գլխավոր կուսակգություններիհետ: Ստացվումէ. որ երբ խոսումեն երկկուսակցականհամակարգիմասին, ասլա. փաստորեն,նկւստիունեն ոչ թե երկրում առկա կուսակցություններիքանակն ընդհանրապես.այլ քաղաթականիշխանությանհսնար պայքարող կռւսակ-

ցուններին:

Երկրորդ`քաղաքական պլյուրալիզմի դեպքում նշանակալի չափով

թուլա-

նում է իշխող խավի տիրապետությունը.սահմանափակվում է հասարակության

քաղաքական համակարգիգործունեությանվրա եղած կառավարողբյուրոկրատիայիխիստկենտրոնացվածազդեցությունը: Բնակչությանհսկայական զանգվածները թույլտվություն եւ հնարավորություն են ստանում մասնակցելու պետական եւ հասւսրւսկականգործին:

պայմաններումձեւավորվումէ մրցակցութԵրրորդբ̀ազմակուսակցության յան մեխանիզմը.այդ մրցակցություննընթանումէ կուսակցությունների. կուինչպես նաեւ սոցիալականխավերի ու խմբերի սակցական խմբավորումների. էլ, իր հերթին, եթե գործում է քաղաքամրցակցությանմեխանիզմն միջեւ: Իսկ ձեւով, երբ օրենքի շրջանակներում. արդեն ընդունվել է քաղաքականկուկիրթ դարձնում լ լուծել լ Ք քաղաքասակցություններիմասինօրենքը, ապա պ հնարավոր րավէ Դոր եւ կան համակարգի ամբողջհասարակությանհամարկարեւորնշանակություն ունեցող խնդիրներ: Քաղաքականմրցակցության. ինչպես նաեւ ընդդիմությանհանդես գալն ավելի է ընդլայնում քաղաքականպրոցեսներիակտիվ մասնակիցներիշրջանը.

մակարգումհնարավոր չարաշահումներիեւ ոչ իրավասության դեմ: Այս առումով հնարավոր չէ չնկատել ընդդիմությանզսպիչ դերը քաղաքւսկան համակւարզի բյուրոկրաւուսցմանգործում: Առւսջինը երկրորդին հարկադրում է գործել

առավել արդյունավետ: Դա կարող է տեղի ունենալ այն բանի շնորհիվ. եթե ընդդիմադիրկուսակցությունները խիստ ուշադիր եւ հետեւողական հսկողություն կառավարող կուսակցությունների գործունեության. ինչպես նաիրականացնեն եւ օրենսդիր եւ գործադիր մարմիններումիրենց նկատներկայացուցիչների մամբ: Այս դեպքումընդդիմադիրկուսակցությունները հանդես են գալիս որպես

յուրահատուկհակակշիռ. մրցակից`խոչընդոտելով պետական քաղաքականությունը հասարակությանարմատական շահերից դուրս տանելու փորձերին: Ընդգծելովբազմակուսակցական ակնհայտ առավելությունհամակարգերի ներն ու արդյունավետությունը,նպատակահարմար է նաեւ նշել. որ բազմակուսակցականությանամենաքաղաքակիրթ տարբերակնանգամ ոչ միայն զուտ. մաթուր բարիք է թաղաթւսկան համակարգերիարդյունավետ գործունեության համար. այլ նւսեւ աղբյուր է կամ կւսրող է պայմանհանդիսանալ որոշակի դժվարությունների համւսր. հատկապես այն երկրներում. ուր այդ համակւսրգընոր է

ձեւավորվումու գործում: Տարբերերկրների քաղաքական կյանքի փորձիցհայտնի է. որ ընդդիմության անընդհատհակաազդեցությունն,առանձին դեպքերումկամ հաճախ. ղեկավար կուսակցությանուշադրությունը շեղում է կարեւոր, հիմնականհարցերի լուծուեն. ժամանաԻր հերթին.այն կուսակցությունների ընդդիմադիր կի ընթացքումմշակումէ այնպիսիստերիոտիպ.որը հիմնականումբացասաէ գնահատում իշխանությանօրենսդիրեւ գործադիրմարմինների, կան հատկաէ արժանի նաեւ այն պես կառավարությանքաղաքականությունը:Ուշադրության նվիրվածությունըկուսակցությանղեկափաստը. որ երբեմննեղ կուսակցական վարությանը,մոռացությանէ տալիս համապետականշահերը. նրան մղելով իր նպատակներինհասնելու ոչ քաղաքակիրթ մեթոդներիու միջոցների օգտագործմանը: Արդյունքումտեղի է ունենում միջկուսակցականհարաբերությունների կտրուկ սրում, որոնք ձեռք են բերում ապակառուցողականբնույթ: Վայտնիէ նաեւ. որ երբ կիրառվումեն պայքարի ոչ քաղւաքակիրթմեթոդներնու միջոցները, ապա կուսակցությունների միջեւ ավելի է սրվումկոնֆրոնտացիան': Այսւպիսով.ավարտելով հիմնահարցիուսումնասիրությունը.նպատակահարմարէ հիշեցնել. որ ցանկացածերկրումաոկա միակկուսակցությունըինչքանէլ շահերը, դա ձեւական եւ ժամանակավոր ձգտի արտահայտվել համընղհանուր Ըստ է թե փորձել ծառայել այն արտահայտությունը, էության ճշմարիտ կլինի։ նման տիպի կուԱյսօր բոլորին. նշանակում Է վաղ թե ուշ ոչ մեկին պետք չգալ: են են. որոնց փոխարինելու սակցություններըմահացող կուսակցություններ տիպի կուսակցությունները: եկել պառլամենտական

մից:

մոտ. որոնք

նպաստում բարեփոխումներին.հասարակական կարգի կատարելագզործմանլ: Դրանով իսկ բազմակուսակցությունը կարծես թե կատարում է յուրահատուկ ««էլիքսիրի»»' դեր. հասարւսկությանը զառամյալությունից դարձնելով կենաոնակ: Ընդդիմադիրկուսակցություններըկարծեսթե երաչխիք են իշխանության հաէլիքսիր /ֆրանս. «/1/- բուժահեղուկ, կենսահեղուկ) միբնադարյանալքիմիկոսների մոտ կախարդականհեղուկ. որը երկարացնում է կյանքը է: միշտ էրիտասարդ պահում 1.

1.

ւ.հակամարտություն)

Կոնֆրոնտացիա (ֆոանս. Շծո/Փոէմէ ԹՈ գաղափարահամակարգերի. դասակարգային՝'շահերի. Սոգիալական կան-քաղաքականսկզբունթերի.հայացքների ընդհարում:

որոնք հանդիսանում են քաղաքագիտությանհետազոտության Բացի դրանից. քաղաքական ռեժիմը նաեւ քաղաքական հիմնահարցերը: րեւոր իր մեջ պարուբարդ համակարգ է. նրւս իրականացումն հարաբերությունների չենթարկչափումների ա յլեւ մեխանիզմներ. ակում է ոչ միայն ինստիտոցիոնալ է. որ բուն քաղաքական Պատճառն այն ու գործընթացներ: վող երեւույթներ ու բազմազանեն. քան նրա սահմանադկյանքը, ռեալությունն ավելի հարուստ

թագծի

ԳԼՈՒԽՑ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՌԵԺԻՄ

(ՎԱՐՉԱԿԱՐԳ)'

8. 1. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՌԵԺԻՄԻ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ՝

ՏԻՊՈԼՈԳԻԱՆ'

աղաքական ռեժիմը միջոցների,մեթոդների ամբողջություննէ. որոնց օգնությամբիրականացվումէ քաղաքական. պետականիշխանությունը: Քաղաքական ռեմիմը ստեղծվումէ հասարւսկականքաղաքական համակարգի սահմաններում մի չարք գործոնների ազդեցության տակ: Այդ գործոներն են. կառավարող քաղաքական վերնախավի կողմից առաջադրված խնդիրները. նպատակներըու նրանց լուծման եղանակները,հասարակական-քաղաքակւան

ուժերի հարաբերակցությանվիճակը, տվյալ երկրի ազգային պետական ավանեւ այլն: դույթները, դեմոկրատիայիեւ քաղաքական կուլտուրայի մակարդակը Քաղաքագետներիմեծամասության կարծիքով, քաղաքական ռեժիմը բնութագրվում է մի շարք չափանիշներով. որոնք արտացոլումեն հասարակության քաղաքականկյանքի. դեմոկրատիայի. թաղւսքացիներիիրավունքների եւ ազաունեն պետության տությունների վիճակը: Վատկապեսկարեւոր նշանակություն

առաջին դեմթերիդերը եւ ֆունկցիաները քաղաքական կառավարմանհամակարգում. ներկայացուցչական հիմնարկներիձեւավորմանմիջոցներըեւ եղաեւ զան նակները. քաղաքական կուսակցությունների

կա-

հետ,

հասարակության րական.իրավականմոդելները: Պետականիշխանությունները են նաեւ տարբերմիհաղորդակցվում հետ բացի վերը նշված նորմերից.շփվում. քաղաքա» ջոցներով.խողովակներով.իրենց որոշումներով՝որպես արձագանք է օրենկապի Այստեղգործում հետադարձ կանությանռեալությաննկատմամբ: եւ Հետեւաթը. որը որոշում է ոեժիմիլեգիտիմության կայունությանաստիճանը: եւ իրավականնորէ սահմանադրական միայն իրականացվում ռեժիմը եքե բար. եւ զրկվել կարող է կարծրանալ ճկունությու մերի միջոցով.ապա կառավարումը մեջ եւ թե՛ պրակտեսության թե՛ մի հարց եւս: Այսօր նից: Այս

կապակցությամբ

մասին. հատկա. տիկայումչատ է խոսվում իշխանություններիտարանջատման է: Միաժամանակ ճիշտ որը շատ է վրա. հակակշոության պես. շեշտը դրվում միեւնույն համւահարկ Լ նշել. որ պետական իշխանություններիերեք ճյուղերը դիպուկ բնորոչեն. Ռուսոյի որտեղ. կարգի, կենդանի օրգանիզմի տարրերն է. օրենսդիր ուղեղն իշխանությունընրա գործադիր մեկը լրացնումէ մյուսին Այսինքն` նրանք գործում են փոխկապակցված. տր: ու ամբողջությունն նորմալ կենսագործունեությունն

Սիրիշխանություն

մամբ. Ա ապահովելուԿիա ամար:

մի ձեւից մյուսին անցման նրա զուգակցելսահմադիրքը, Տ կարողանալ համար պետք կարգավիճակը, ղաքացիների րավական կազմակերպությունների ծրնթացը ճիշտ հասկանալու

լրատվության օբյեկտիվ աղբյուրների գոյությունը եւ այլն: Քսղաքական ռեժիմի կառուցվածքումէականդեր են խաղում,սահմանադրականկարգը. իրավական նորմերիհամակարգըեւ նրանց կոնկրետ իրականացումըգործնական կյանքում: Միաժամանակքաղաքականռեժիմըորոշում է ինչպես վետական մարմինգորների. այնպես էլ հասարակական.քաղաքական կազմակերպությունների ծունեության պայմանները. ապահովում է քաղաքական համակարգի բոլոր նորմալ կենսագործունեությունը: Եվ

այսպես. աի

եւ լ նազան նոր, իրավական սահմանադրական

թաղ սքականռեժիմի

էությունը

ճիշտ

հա

անհրաժեշտ է պաշտոնական, մեր համադրելպետության կողմից իրականացվող քաղաքւսկանության. հասատեսանկյուրակության ռեալ թաղաքական կյանքի հետ: Քաղաքագիւոության նից սահմանադրականկարգր. իրավական նորմերը. անշուշտ. էական դեր են խաղում քաղաքական ռեժիմի բնութագրման մեջ եւ պատահականչէ. որ այն նաեւ իրավագիտության հետւսզոտությանօբյեկտ է: Սակայն սահմանադրական կարգը.իրավական նորմերն անհարժեշտ. բայց բավարար չեն քաղաթական ռեժիմիկառուցվածքնու գործունեությունն ուսում» նաիսրելու համար: Բանն այն է, որ սահմանադրականկարգը. իրավական նորմերըադեկվատձեւով չեն կարող ընդգրկել քաղաքւսկանամբողջռեալությունը:

Գործնական կյանքում կառավարման իրականացումը բազմաթիվ ՝

կապված 1. 2.

է

կողմերով

քաղաքականության սուբյեկտների գործունեության. նրանց վար-

ՌեժիմՏիպոլոգիա-

'

լատ. 76018)Փ6ո. ֆրանս. ՒՓց/ուճ-կառավարում.կառավարմանպատկեր: հուն. է/թօ5 հետք. նմուշՀլոգիա-աոռլւարկանհրի. երեւույթնելի դասա-

կարգումը ստ

հատկանիշնելի ընդհանրության:

ռեժիմիբնույթը, մյսպիսով.քաղաքական

գոր-

է

եւ նադրական.իրավականմեխանիզմները քաղաքականռեալությունը: ռեժիմներ.որոնք են 100-ից ավելի քաղաքական գործում ա յսօր Աշիւարհում եւ կրկնվումեն: Ուստոիորպեսզի չխճճվենք նրանց շատ գծերով նման են իրար ուսումնասիրությանմեջ, անհրաժեշտ է դասակարգել:Քաղաքականռեժիմների փորձը գալիս է Պլատոնի եւ Արիստոտելի ժամանակներից. դասակարգման

Կրա Բրոնց լան-քաղաքավա

յանթի

Արո,

ԿԱ

ահատկություն

առա

:

արապես պատ ռեժիմի իր ձեւը ս

-

մական յուրաքանչյուր ժամանակաշրջանունի քաղաքական են մեջ ըստ պետակամ ձեւերը. որոնք հաճախ օգտագործվում գրականության

հետասոցիալականբազայի: Քաղաքականայդ ռեժիմները կան իշխանության էլ այնպես զոտության օբյեկտ են հանդիսանումինչպես քաղաքագիտության.

հիմհամար:Ուստի. եւ իշխանագիտության քննարկվող պետականագիտությածն այեւ նրա դասակարգման ըմբռնելու ճնահարցըբազմակողմանիորեն համար.

նշենք դրանք: նպատակով բարձր.ընտիրԻեոճնօտ-իշ

սօրվա մեր մոտեցումներնընդգծելու ԷԱրիստոկրաւիա-լհուն. ՁՈՏԷօԵԵՅ-2ՈՏէ05նուբյուն) բարձրախավիիշխանություն: էտ 2. Ավտոկրատիա

ԴԱ

ինքնակալություն: -լհուն.-ռսէօհւռ -՛տնաիչխանություն)

ժո-/հուն ԳՓաեոմո-ժծուօտժողովուրդ" ջխանույո աստվածՀիչխանություս)-

ՍԱաաա րուն.

ղովրղաիշիոսնություն: լ

իշխանութաստծո դասին

/շօտ

է հոգեւոր երբ թաղաքական իշխանությունըպատկանում յուն. լԻրան.Վատիկան): 5.

Մերըտոկրատիա-կլատ.

Բ՛6Ո ԱՏ

արարժանիՀհուն.Կոուօտ-իշխանությ

ժանավորների իշխանություն: 6. Օլիգարխիա-(հուն. Օ1ցոոշհէռ- օԱցօտ-քչաքանակՀուօհ6-իշխանություն) քչերի իշխանություն:

Օխլոկրատիա- (հուն.ՕօհլօեւճԱո-օճհԼօՏ-ամսոխՀեուօՏ-իշխանություն)

7.

ամբոխաիշխանություն:

8. Պլուտոկրատիա- (հուն.Ք|սէօեոռէռ-Բ|սէօՏ-հարստությունԻիւուօտ-իշխանություն) հարուստների իշխանություն: 9. Պոլիկրաատիա(հուն. Քօի/-շատՀեւուօտ-իշխանություն) բազմաիշխանութ-

յուն եւ այլն: 70,

Տիմոկըւատիա-(լատ.էոտօ-վախ) վախի վրա հիմնվածռեժիմ:

գացմանինդուստրիալ փուլ մտնելու հետ: Քաղաքականլեքսիկոնիմեջ առաջին անգամմտցրել է Մուսսոլինին 20-ականներ. իսկ առաջին գիտնականը, որ օգտագործել է ւսյդ տերմինըգերմանացիքաղաքագետ Կ.Շմիդնէր 242 դ.30-ականներին: Այդ հասկացությանգիտականհիմնավորումըսկսվել է 40-50-ականներին, առաջին հետազոտությունը լույս է տեսել 1944թ. ավստրիացի հեղինակ որը կոչվում էր «ճանապարհ դեպի ստրկութՖ.Ա.Վայեկի հեղինակությամբ, յուն»»: երեւան գալու պատճառը համարում էր 2417դ. Հեղինակը տոտալիտարիզմի եւ վերջին դւսսւականլիբերալիզմի գաղափարների,սկզբունքների Ծգնաժամը հիմտոտւսլիտարիզմի Սակայն զանգվածայինսոցիալիստական շարժումները: նարար հետազոտություններն սկսվեցին 50-ականներին ամերիկյան քաղաքա-

կողմից. մասնավորապես, երբ լույս տեսան Հ.Արենդզի «Տոտալիտաեւ Զ.Բժեզինսկու «Տոտալիտար դիկտատուեւ րա եւ ավտոկրատիա» աշխատությունները:Տոտալիտար ռեժիմի երկրների Գերմանիային,ֆաշիստականԻտալիայինեւ նացիստական են դասումկառավարման դարձավքաղաժ ամանակ: Տոտալիտարիզմը ԽՍՂՄ-ը՝ Ստալինի են հահամարում հետազոտողները քականիրականություն,որի պատճառները հասարակական ստեղծումը, համակարգերի ղորդակցությանզանգվածային հին կասոցիալ-քաղաքականեւ սոցիալ-տնտեսական կապերի բարդացումը, եւ միառաջացան Հատկապես 2414դ. ս կզբին այլն: ռուցվածքների վերացումը հեշտութորոնք մ արգինալ խմբեր, շարժումներ, ագաղափար զանգվածային գաղափարախոսությունը:Ստեղծվեց գայամբ ընկալեցին տոտալիտարիզմի ղափարականայն մոդելը, որից հեշտությամբօգտվեցին իշխանությանձգտող է ոչ դեմոկրատականքաղաքականուժերը: Եվ այսպես, ի՞նչ իրենից ներկայացնում տոտալիտար ռեժիմը: Քաղաթական բնագավառում.իշխանության եւ առաջնորդի պաշտամունք, երբ իշխանությունը վերածվում է մարդկային գոյի բարձրագույն արժեքի: Միակուսակցականհամակարգ,օրենքով գործող միակկուսակցությունըիր ձեռքն է վերցնումպետականկառավարման բոլոր լծակները.տեղի է ունենում կուսակցակւսն եւ պետականապարատի սերտաճում,կուսակցությունից սկսվում եւ վերջանումէ իշխանությունը:ՔաղաքացիներիփաստացիօտարումըքաղաքաԿ.Ֆրիդրիխսի գետների րիզմի ծագումը»»

ով կան: Ավաճդակնը մարքսիստական շարքին

Այսօր քաղաքագիտականգրականության մեջ սակարգմանտարբեր մոտեցումներ

քաղաքական ռեժիմն

|

ցեպցիայիհիմքումընկած է ֆորմացիոն,սոցիալ-դասակարգայինմոտեցումը, բաժանվումեն բուրժուական,սռցիալիստականեւ անցման ըստ որի ռեժիմները շրջանի: Վերջին տարիների իրադարձություններըբովանդակազրկեցիննման մոտեցմանսկզբունքը:Հետազոտողներըոեժիմներիդասակարգմանժամանակ կուսակցությունների հիմք են ընդունումզանազան չափանիշներ.քաղաքական քանակը,քաղաքականընդդիմությանառկայությունը,պետականմարմինների սահմանադրականփռխհարաբերությունները, քաղաքական ազատությունների եւ ազատ ընտրություններիգոյությունը եւ այլն։ ժամանակշեշտը Քաղաքագետներիմի մասն էլ ռեժիմներիդասակարգման զարգացմանաստիճանիեւ դնումեն քաղաքականդեմոկրատիայի ների ռեալ իրավա-քաղաքականկարգավիճակիվրա։ Այս բոլոր տեսակետների զարգացմեջ կա մեկ ընդհանուրգիժ՝ որպես հիմքընդունումեն դեմոկրատիայի եւ ման աստիճանը: նրա հակողմնակիցները Իսկապես,երբեքդեմոկրատիայի են սուր այդքան իրենց տեղերը, հակաորոնք կառակորդները, երբեմնփոխում ժամանակակից կյանքի այժմ: ք աղաքական մարտությանմեջ չեն եղել, ինչպես եւ հակադեմոկրատական ուժերի հիմնականհակասությունը դեմոկրատական էւ վեմիջեւ պայքարնէ՝ հանուն արժեքներիգնահատման,վերագնահատման

քաղաքացի-

րաբաժանման: Ըստ

վաղ թե ուշ դեմոկրատ սկզբունքի, հասարակականառաջընթաց հաղթանակըանխուսափելի է տիայի զարգացմանաստիճանը, ժամանակակիցքաղաքական ռեժիմներըլայն կտրվածքով բաժանվումեն դեմոկրատական.որի մեջ մտնում են պրեզիդենտական ու պառլամենտական ռեժիմներըեւ ոչ դեմոկրատական՝տոտալիտար եւ ավտորիտարռեժիմները,կամ ուղղակի՝տոտալիտար, ավտորիտար եւ դեմոկանհրաժեշտ նշել, որ այս դասակարգումըպայմարատական։Միաժամանակ նական բնույթ է կրում,նրանց միջեւ կան որոշակի ընդհանրություններ, անցողիկ եւ խառըձեւեր: Քննարկվողհիմնահարցըպարզ դարձնելուհամար համառոտ նշենք վերոհիշյալ ձեւերի բնորոշ գծերը: -արմատն իշխում են շատ Ռիզմի -(լատ.օէճնտ-ամբողջ, -(լ բողջ.լրիվ)-արմատներն Տռտալիտարիզմի' արտահայտված ն րա գաղափարական որոշ սկզբունքներ հին ժամանակներից, են Պլատոնի,Հոբսի, Հեգելի, եւ Մարքսի աշխատություններում։ Սակայն այն քաղաքական ռեալություն է դարձել 204 դարում՝ կապված հասարակության զար-

ա մորի Աա րամարակութան Հիմք է

1, Տես՝

էզբո Ոճոոօթ

"ՕտոքատօօօճպՓշտծօ

ս

0քօ:ս,

տ.

1 2, 8,

վան Գոր

ւն Կրի

եւ

ընդդիմությա արգո

բնակչության նկատմամբ, հեարտաքին թշնամիներինկատտանջանք՝ ոեժիմի ներքին տաքննություն մամբ:Բոնությունը, իբրեւ քաղաքականպայքարի միակ եղանակ, ուժային նաանմիջական ենթակայությունըառաջնորդից: խարարությունների հսկողության տակ են տնտեսությւսն բոլոր Ճյուբնագավառում. Տնտեսական պլանային համակարգը: ղերը. գործում է գերկենտրոնացված տիրապետումէ պաշտոնականգաղափարախոսութ3ոգեւյր բնագավառում. յունը, որը ւվետք է հւսրմարվիեւ արտահայտի միայն կառավարող խավի շահերը. նրա ուղղությունը հաճախ որոշում է առաջնորդը: Լրատվությունը, գիտությունը, մշակույթը գտնվում.ենխիստ վերահսկողությանու գրաքննությանտակ: Այսպիսով, տոտալիտար ռեժիմըջնջում է անձնականիեւ հասարակականի ձգտումէ բոլոր միջեւ սահմանը,եւ քայքայումանձնականնախաձեռնությունը, Տոտալիտար բւսղաքացիներինենթարկել իրեն, դարձնել իր լում:

Զանգվածային ու

ահաբեկչություն

սեփական եւ

կամակատարները:

1. Տէս՝ Է 4. էո 61,

իծ

Թ08մ (Թ ՏօՈՄօՌ.

Լօոմօո

1944.

ռեժիմի արեւմտյան հեղինակների. մասնավորապես.Ֆրիդրիխսի եւ Բժեզինսկու բնութագրումներիմեջ. մի շարք քաղաքագետներիկարծիքովկա մի թերություն Բանն այն է, որ նշված հեղինակներիկարծիքով տոտալիտար ռեժիմները չեն փոփոխվում, այլ կորձւսնվում են պատերազմի կամ այլ արտաքին ուժերի ներգործության սակ: Սակայնթաղաթական պրակտիկանցույց տվեց. որ այղ ոեժիմները կարող են աստիճանականփոփոխություններիենթարկվել:Ըստ լեհ քաղաքագետ Վլյուտի, օրինակ. ԽՍՀՄ-ըՍտալինի. Խրուշչեւի եւ Բրեժնեւիժամանակ բավականին փոփոխությունների ենթարկվեց: Խրուշչեւին սզատեցին պաշտոնից քաղբյուրոյիձայներիմեծամասնությամբ. Ստալինիժամանակայդպիսի դեպքումբոլորին կգնդակահարեին: Բրեժնեւիժամանակաշրջանը կարելի է քննադատել. բայց նա բռնւսւվետչէր ինչպես Ստալինը: եվ Վլյատի կարծիքով. տոտալիտար ռեժիմըկարելի է բաժանել դասական տոտալիտարիզմիեւ հետտոտալիտար շրջանների', երբ տոտալիտարիզմըկորցնում է իր որոշ հատկանիշները, կուսակցությունը վերածվում է օլիգարիւիայի, պաշտոնական գաղափարախոսություննաստիճանաբար կորցնում է իր մոնոպոլ դերը. հանղես են գալիս ռեւիզիոնիզմիտարրեր. որի համարքննադատում.բայց չէին գնդակահարում եւ անգամբանտ չէին նստացնում: Ավտորիտարռեժիմ: Բավականինդժվար է նրա հստակ սահմանումը,որով: հետեւ այդ ռեժիմն իր կառուցվածքովեւ բովանդակությամբընդգրկում ոչ միէ այն տոտալիտարիզմի.այլեւ որոշ չափով դեմոկրատիւսյիտարրեր եւ ամենատարածված ռեժիմներիցԷ: Ավտորիտարռեժիմներիժամանակ գործադիր իշխանության լիազորություններըանհամեմատ չատ են օրենսդիրիշխանության համեմատությամբ:Իշխանություն կրողը մեկ կամ մի խումբ մարդիկ են. որոնց գործողությունները չեն հսկվում ու չեն ենքարկվում պետական այլ մարմինների։ Ընտրություններիհամակարգը սահմանափակ է. մւսրդիկ օտւսրված են ի/խանությունից, փաստորեն, չի գործում իշխանությունների տարանջատման սկզբունքը: Ավտորիտար ռեժիմներըսովորաբար հենվում են ուժի վրա, կարող են զանգվածային ռեպրեսիաներիչդիմել, բայց եւ տիրապետում են բավականաչափ ուժի. որպեսզի անհրաժեշտությանդեպքում մարդկանցստիպեն ենէ օրինական ընդդիմությոսթարկվել: Լրիվ արգելվածկամ սահմանափակված նը. մրցակցությունըքաղաքականբնագավառումբացակայում է: Միաժամանակ, ի տարբերություն տոտալիտարիզմի.ավտորիտար ռեժիմները հասարակությանվրա տոտալ հսկողություն չեն սահմանում: Քաղաքական իշխանություններըաուսջինհերթինզբաղված են սեփականանվտանգությունը ապահովելու. հասարակականկարգ ու կանոնի, երկրի պաշտպանության եւ ար տաքին թաղաքականությանհարցերով: Ամենահիմնական տարբերությունը. որ փշխանությունը չունի տոտալիտար պատվամոլություն.եւ հասարակությանմեջ որոշակի հեղինակություն ունի: Տոտալիտարռեժիմները իրենց անփոփոխ եւ մշտական են համարում.իսկավտորիտար իշխանություններն այդպիսի նպատակ չեն հետապնդում:Ավտորիտարռեժիմների պայմաններում սովորաբար արգելվում կամ սահմանափակվումէ մարդկանցքաղաքական գործունեության բնագավառը. այլ պարագայում,մասնավորապես. ազատ վարվելակերպի եւ ինտեեն: Այդ ռեժիմլուկտուալ աշխատանքիժամանակ.նրանք հիմնականումազւստ ները չունեն ամբողջատիրական գաղափարւախոսությունեւ շատ դեպքերում գ."Տես Տես՛

2. Տես՛

Ավտորիտար-ֆոանս.8516ո/5/6-իշխանություն. ազդեցություն:

՛/Ցյպաս

դօ

ՈԳԱԳ/օՀԱՍ,

՛

0/տն», 1771, էջ

, 81

,

հենվում

են

ազգային շահերի վրա: Ավտորիտար ռեժիմները բավականաչափ

կառուցողականխնդիրներ են իրականացնումանցումային փուլերում. արտակարգ իրադրությունների ժամանակ: Մեծ հնարավորություններունեն ապահովելու հասարակության քաղաքական կայունությունը. իրականացնելուկառուցվածքային վերափոխումներ. կոորդինացնելու ռեսուրսները. նպաստելու ազգւսյին շուկայի.քաղաքացիական հասարակությւսն եւ իրավական պետության ձեւավորմանը.հաղթահարելու հասարակության մեջ տիրող քաոսը: Այս բոլորը

Բ

այն նախադրյալներն են. որոնք հնարավորություն են ստեղծում արմատական դեմոկրատականվերափոխումներիրականացնելու համար: Նկատի ունենալով վերը նշված դրական հատկանիշները. շատ քաղաքագետներ այդ ռեժիմները անվանումեն պրագմատիկդիկտատուրա: Գոյություն ունի ավտորիտար ոեժիմիմի շարք ձեւեր. թեռրաւական, որտեղ երբ գործում իշխանությունը պատկանումէ հոգեւոր դասին.ճեռտուտալիտարը, է զանգվածային կուսակցությունը. թույլատրվում է քաղաքական ընդդիմության Գոյությունը. ւսնցկացվումընտրություններ: Ռազմական կառավարում:Օրինակ Լատինական Ամերիկայիերկրներում. անձնավորվածոեժիմներ՝ Աֆրիկյան երկրներում, վերջապես. անհետացող միապես'ությունները, որոնց մի մասը սիմվոլիկ Է. Անգլիան, Նորվեգիան. Շվեդիան. Դանիան.Բելգիան. Լյուքսեմբուրգը. Իսպանիան.որտեղ միապետները.փաստոդեմոկրատներեն: րեն. պառլամենտական Հետաքրքրությունը ավտորիտար ռեժիմինկատմամբմեծացավհատկապես 80-ականների վերջերին՝կապված սոցլագերի փլուզման հետ: Քանի որ այդ երկրներումբացակայումեն դեմոկրատականպայմանները, ապա կարծում ենք. որ չի բացառված, որ նախկին խորհրդային եւ Արեւելյան Եվրոպայի որոշ երկրդեմոկրատականկարգերիանցներումհաստատվի ավտորիտար ռեժիմ.որւվես մանընախորդող փուլ: Դեմոկրատականռեժիմ: Դեմոկրատիահասկացությունը քաղաքագիտության, իրավագիտության, փիլիսոփայության,սոցիոլոգիայի եւ այլ գիտությունների կարեւոր կատեգորիաներից է: Դեմոկրատականկարգերի հաստատումըեղել է, կւս եւ մնում է առաջադեմհասարակական ուժերի հիմնականնպատակը.թաղաթագիտության մեջ բոլորից շատ քննարկվող հարցերից մեկը: Դեմոկրատիայի մասին շատԷ գրվել. գրվում Է եւ դեռ կգրվի. թանի դեռ գոյություն ունի մարդկայիս հասարակությունը: Այն շահարկում են պետական. քաղաքական գործիչները, տարբեր հասարակական.քաղաքական կազմակերպություններիղեկավարները. սովորական մարդիկ. եւ անգամ նրա հակառակորդները: Առաջին հայացքից պարզ թվացող այդ հասկացության մասնագիտականվերլուծությունը ցույց է տւսլիս. որ գոյություն ունի դեմոկրատիայիբազմաթիվկոնցեպցիաներ. որոնք արտահայտումեն նրա բովանդակության տարբեր կողմեր. կան պաշտոկոչվող երկրներ.որոնք իրականումնրա էության հետ նաւվես դեմոկրատական բառր. ծագել է հուն. մծոռօտ-ժողովուրդժիոէօՏ-իշկապ չունեն: Դեմոկրաատիա խանություն. բառերից՝ժողովրդաիշխանություն:Այս գաղափարնառաջին ան», գամ շրջանառությանմեջ է դրել Հերեդոտը (մ.թ.ա. 5-րդ դար), ըստ որի, այն հավասարության վրա հիմնված պետություն է (հուն.խլոնոմիա).որտեղ պաշտոնները զբաղեցնում են վիճակահանությանկարգով: Անտիկ շրջանի դեմոկրատիայի գաղափարը ձեւակերպել է Արիստոտելը. որի համաձայն քաղաքացիներն

հավասար. նրանք մասնակցումեն աետական կառավարման գորնշառակություն ունի: Ի տարբեվճռական ն կարծիթը ծիքը ձարակությ վ Բ ծերին, մեծամասնության ազատ

են

ու

:

րություն Արիստոտելի, Պլատոնը դեմոկրատիանհամարում էր ամբոխի իշխանություն (օխլոկրատիայ եւ չէր թաքցնում իր բացասական վերաբերմունքը նրա

հանդեպ, որովհետեւ դեմոկրատիանըստ նրա հավասարեցնումէ հավասարներին, անհավասարներին։ Հետագայում դեմոկրատիայիդասական, շումպետերեւ այլ յան, պլյուրեալիստական, էլիտար,մարքսիստական, ներկայացուցչական տեսություններըհենվումէին այդ մտածողների հայացքներիեւ իրենց ժամանակի սոցիալական,տնտեսականեւ քաղաքական իրադարձությունների վերլուծության վրա՝':Պատահական չէ, որ ամերիկացիներն իրենցքաղաքականհամակարգի ստեղծմանժամանակնոր մակարդակով վերականգնեցինհռոմեական քաղաքական համակարգիսկզբունքները: Օրինակ,պրեզիդենտիիշխանությունն իր մեջ ներառումէ կոնսուլի, թագավորականիշխանությանտարրեր, սենատը՝արիստոկրատիայի, ներկայացուցիչների,պալատը՝ժողովրդական տրիբունալի, գերագույնդատարանը՝ ցենզորների(բարձրպաշտոնյաների) համա-

կարգի:

Այսօր թե՛ տնտեսականեւ թե՛ գործնական առումով դեմոկրատիանօգտագործվում է տարբեր իմաստներով.որպես պետական կառուցվածքի բնութագրություն, կուսակցությունների, արհմիություններիեւ տարբեր հասարակական կազմակերպությունների կազմակերպմանձեւ, պետական կառավարմանըժողովրդի մասնակցության որակական եւ քանակական չափանիշ, քաղաքակւսն աշխարհայացք եւ հասարակական շարժում, թաղաքական, սոցիալական արէ իշխանության,քաղաժեք: Բոլոր առումներովէլ դեմոկրատիան հանդիսանում եւ իրականացման քականռեժիմիկազմակերպման եղանակ: Դեմոկրատականքաղաքական ռեժիմներըբնորոշվումեն մի շարթ հատկանիշներով:Նշենք դրանցիցառավել ընդհանուրներըեւ էականները: Նախ՝ անհրաժեշտ է (անոնավոր, մրցութայինեւ մաքուր ընտրություններ: Ընտրությունները մրցութային է համարվում այնժամանակ,երբ տարբերկուսակցություններ, խմբեր, անհատներ ազատ կարող են դնել իրենց թեկնածությունը, հակառակ պարագայում այն կորցնում է իր այդ հատկանիշը եւ ձեւական բնույթ է ստանում: Ընտրություններըմաքուր է համարվում երբ չկան օրինախախտումներ, գործում է ազնիվ խաղի հատուկ մեխանիզմ:Եթե բյուրոկրատական մեքենան պատկանումէ մի կուսակցության, որը կարող է օգտագործել զանգվածային լրատվության միջոցներնայն աստիճանի, որ ազդի հասարակական կարծիքի վրա, ապա ընտրություններըմաքուր, ազնիվ համարելչի կարելի: էլ չենք խոսում այն մասին, որ դեմոկրատական ավանդույթներչունեցող երկրում, որտեղ շատ ցածր է նաեւ քաղաքականկուլտուրան, կարող են կեղծվելընտրություննեռեժիմիմյուս բնորոշ հատկանիշն այն է, որ րի արդյունքները:Դեմոկրատական միջոցով: Բավարարչէ. որ ընտրութկառավարությունըծնվում է Ռնտրությ/ան յուններնանցկացվենպարբերաբար,անհրաժեշտէ, որ ռեժիմըհենվի ընտրովի կառավարության վրա, որովհետեւ դեմոկրատիայի անհրաժեշտ պայմանըկառավարությանհերթափոխություննէ ընտրություններիհետեւանքով, եւ ոչ այլ ճանապարհով:Ընտրություններիդերը քաղաքական գործընթացներում կախված է հասարակության քաղաքական համակարգից, ռեժիմի ձեւից:Եթեդեմոկրատական երկրներումընտրությունները որոշիչ դեր են խաղում քաղաքական 1 ՏԵՍ՛

1(-տօքստոՓօքսմ ՅՓաօոքզոսս՛, 19220. 1291, էք 38-55 ԷՄՓ51ծքո քօ/168/ էհՓօՌ71ո իծ 1866 օՐԼԻծ /Խէսքտ.

ՇԱՈՒԵՐ/ց6

ՍՈ/ԽՓՈՏ

Խչք:աու

4. 1

էջ.1-29

համակարգիկայուն գործառնության համար.ապա ոչ դեմոկրատականերկրնեհամարում այնքան էլ որոշիչ չէ ընտրություններիդերը: Միակուսակցական չեն քաղաբերում իշխանության ընտրությունները երկրներում կարգ ունեցող քականնոր ուժերի: նույնը նաեւ բազմակուսակցականայն երկրներում, որտեղ ապարատը կենտրոնացված է մեկկուսակցությանձեռքին:Ընտրութպետական որտեղ ներէականդեր չեն խաղումնաեւ այնպիսի պետություններում, մեծ մասը ոչ թե ընտրվում,այլ նշամարմինների անդամների կայացուցչական են: Քաղաքացիներիմի մասիմոտ կարելի է հանդիպել այնպիսի կարծիքի, ըստ ռրի, ընտրություններն ընդամենըյուրահատուկքաղաքականծիսաեն, որոնք էական դեր չեն խաղումքաղաքական գործընթացնեկատարություն արտաքին տեսք են ստեղծում՝քաղաքականորոշումնեընդամենը նրանք րում. թաղաքացիներիմասնակցության մասին:Նման կարծիքը բխում րի ընդունմանը է այն հիմքից. որ ընտրովի ւվաշտոնների հւսմար թեկնածուների առաջադըրումը հանդիսանումէ քաղաքական կուսակցությունների պրեռոգատիվան':Այսինքն, ազատ բնտրությունը սահմանափակված է ինչ-որ նորմերով,եւ մարդկանցիրաէ կատարել ընդամենըմրցակից կուսակցություննեընտրություն տրվում վունք րի կողմից առաջադրած թեկնածուների միջեւ: Ինչպես տեսնում ենք, ընտրութքաղաքական ռեժիմիբնութագրմանմեջ էական դեր յունները դեմոկրատական եղանակեն խաղում,ուստի ընտրականհամակարգի,ձեւերի. իրականացման ների, ընտրություններիմասին օրենթների ուսումնասիրությունն անհրաժեշտություն է: Քանի որ ընտրությունը կարեւոր քաղաքականիրադարձությունէ, տեսակետիցկարեւորվում ապա քաղաքագիտության է նրա հետեւյալ ֆունկցի-

յուններն

նակվում

աները.

.

Իշխանության խաղաղ անցմանապահովումըմի խմբից՝մյուսին: համակարգի ձեւավորում: Դեմոկրատորենգործող ներկայացուցչական 3. Քաղաքական լիդերների, գործիչների անձնական ու գործնական հատկանիշների նկատմամբվստահության արտահայտությունեւ այլն: ռեժիմիբնորոշ հատկանիշներից մեկն էլ հաքաղաքական Դեմոկրատական եւ առանձինանհատների շահերի երաշմեջ փոքրամասնության սարակության 1.

2.

խավորված ձեւով պաշտպանությունն է: Ընտրություններիմիջոցով արտահայտված մեծամասնության կարծիքը դեմոկրատիայիանհրաժեշտ,բայց ոչ բաիրավունքներիպաշտպանութվարար պայմաննէ: Առանց փոքրամասնության իրականացմամբ քաղաքականության յան, նրանց նկատմամբ խտրականության բնույթը՝անկախ ընտրություններիմաթռեժիմըկորցնումԷ իր դեմոկրատական րությունից, ազնվությունիցեւ կառավարություններիփոփոխմանհաճախակաքաղաքականռեժիմի բնորոշ գծերից նությունից: Վերջապես,դեմոկրատական եւ ազատ շումեկն էլ այն է. որ այն հենվում է տնտեսության ազատականացման կայականհարաբերություններիվրա: Շուկան սահմանափակում Է այն հարցերի շրջանակները. որոնք որոշվում են քաղաքական եղանակներով. դրանով մինիենթակայությունը քաղւսքական մումի հւսսցնելով տնտեսական իշխանության

իշխանությանը: Շուկան ստեղծում է ոչ միայն տնտեսական, այլեւ քաղաքական բազմազանություն. ընդարձակումէ տնտեսական ու քաղաքականազատությունների շրջանակները: Այստեղ յուրաքանչյուրը, քաղաքական լեզվով ասած, քվեւսրկումէ նշանակում է մարդկանցմի իր ապրանքի համար: Քաղաքական ազատություն

1993. --

1.

Պրեռոգատիվա -

(ատ.

իրավունք թ/661օց481//8-բացառիկ

խմբիկողմից մյուսի վրա հարկադրանքիվերացում։ Վարկադրանքըամենամեծ վտանգն է ազատության համար. անկախնրանից. թե՛ ով է այն գործադրում բռնապետը.թե' դեմոկրատը։ ՈՒստի.տնտեսականգործունեության դուրսբերումը քաղաքական իշխանությանհսկողությունից զգալիորեն վերացնում է հարկադրանքի այդ աղբյուրը: Տնտեսականհզորությունը դառնում է քաղաքական իշխանությանըոչ թե նպաստող. այլ՝ սահմանափակող գործոն: Քաղաքականռեժիմներիդեմոկրատւսկան տիպը ենթադրում է օրինական ընդդիմությանառկայություն. ռեալ գործող բազմակուսակցական համակարգ. իշխանություններիտարանջատման սկզբունքի պահպանում,օրենքներիգերակայություն. քաղաքացիների իրավունքների եւ ազատությունների իրականացման երաշխիքներեւ այլն: Սակայնաշխարհումչի եղել եւ առայժմչկա մի երկիր. որ վերը նշված պահանջներն իրականացնիամբողջությամբ: Դեմոկրատիան, դեմոկրատական կարգերը, բացի վերը նշված առավելություններից. իրենց մեջ պարունակումեն նաեւ խոցելի կողմեր.որոնք հաճախեն քննադատվում նրա հակառակորդների կողմից: Ակամայիցհիշում ենքՈՒ.Չերչիլի միտքը՝««դեմոկրատիան սարսափելի ուղեբեռ է, բւսյց նրանից լավը մւսրդ-

կությունը դեռ ոչինչ չի հնարել»: Նույնիսկ կան քաղաքացիներ. որոնց կարծիթով դեմոկրատիայիառատության կամ. ինչպես անվանում են. ««ավելորդ»»դեմոկտրատիանվկայում է պետականկառավարմանթուլության մասին: Ամերիկյան հայտնի քաղաքագետԼիփսեթի կարծիքով ժողովրդի չափից ավելի մասնակցությունը քաղաքականգործընթացներին բոլորովինչի նպաստում դեմոկ-

է րատական վերւսփոխումների հաջողություններին: Առանձնապես վտանգավոր

զանգվածային շարժումներիժամանակմարդկանցմղել դեմոկրատիայի. դեմոկրատականվերափոխումներիառանց համապատասխան գիտելիքների. նյութական եւ հոգեւոր նախադրյալների ստեղծման: Դեմոկրատական գաղամոտ արթնացնումեն ակտիվություն, փարները,ազատութայունները մարդկանց որը կարող է ունենալ ինչպես կառուցողական,այնպես էլ ոչ կառուցողական բնույթ: Այդպիսիպայմաններում դժվար է որոշել, թե ի՞նչքանեւ ի՞նչպիսիուժ պետք է գործադրել դեմոկրատիան պաշտպանելու համար:Հաճախ հասարակության սոցիալական,գաղափարա-քաղաքականշերտավորումնստեղծումէ այնպիսիխայտւսբղետություն,երբ դժվար է որոշել այն մեծամասնությունը. որի կամբըպետք է արտահայտիիշխանությունը: Այդպիսի իրավիճակները թուլացնում են իշխանությռւնների կայունությունը, կառավարմանարդյունավետությունը եւ ընդհանուր վնաս հասցնում հասարակությանը:Թույլ սոցիալ-տնտեսական հիմքեր ունեցող հասարակության մեջ, հատկապեսքաղաքական ու իրավական ցածր կուլտուրայի պայմաններումբավականին դժվար է լավագույն կապ հաստատել պետության եւ հասարակությանմիջեւ, արդյունավետ դեմոկրատականկարգեր հաստատել: Մինչդեռլուսավորված ժողովլրդին,ինչ խոսք. ավելի հեշտ է վարել, քան՝ քշել, եւ ավելի հեշտ է կառավարել,քան ստրկացնել: Այս բոլորը չի նշանակում,որ պետք է հրաժարվել դեմոկրատիայից. դեմոկրատական վերափոխումներիկայուն քաղաքականությունից: Ինչպես արդեն նշվել է. դեմոկրատականքաղաքական ռեժիմները լայն կտրվածքով բաժանվումեն պրեզիդենտականեւ ւվառոլամենւոռական կառավար» ման: Քանի որ կառավարմանայդ ձեւերի կառուցվածթի, էության. ֆունկցիանե-

րի մասին հարցերը լայնորեն լուսաբանվում են նչսեւ իրավաբանական գրականության մեջ, ուստի շառ: համառոտ, քաղաքագիտության տեսանկյունից նշենք մի քանի խնդիրներիմասին: ,

Դեմոկրատական թաղաքական ռեժիմների նման դասակարգումը կարող է շփոթություն ստեղծել. որովհետեւ պրեզիդենտական ռեժիմի ժամանակէլ կա ռեժիմիժամանւսկգործապառլամենտ.եւ` ընդհակառակը: Պրեզիդենտական դիր իշխանությունըկենտրոնացվածէ պրեզիդենտի ձեռթինեւ անմիջապես չի պառլամենտին.որի դասական օրինակ կարող է ծառայել ԱՄՆ-ը: ենթարկվում Սշսնակումէ գերատեչությունների ղեկավարներին.նախարարնեՊրեզիդենտը են կառավարությանանդամներ: Նրանթպրեզիդենտի րին. որոնք հանդիսանում են, եւ ենթարկվումեն միայննրան: Ահա պրեզիդենտականկաօգնականներն ռավարմանէությունը: Սակայնսա չի նշանակում. թե պրեզիդենտըբռնապետ է: Նրա կառավարումնունի իր սահմանները. որը նշված է Սահմանադրությամբ: Պրեզիդենտըչունի օրենսդրականլիարժեք լիազորություններ. ամբողջօրենսպատկանումէ օրենսդիր մարմնին,որը տարբեր երկրներում դիրիշխանությունը տարբեր անվանումներունի: Օրինակ.ամերիկյանկոնգրեսը իրավունք ունի փոխել պրեզիդենտի ցանկացած նշանակում (վետոյի իրավունք), Սահմանադրութ» յունը խախտելու. կամ պետական դավաճանության դեպքում իրականացնե պրեզիդենտինիշխանությունից հեռացնելու` իմփիչմենտիգործընթացը: Սա. կայն իմփիչմենտիեղանակովպրեզիդենտինչի կարելի հեռացնել իշխանությու նից. եթե. դիցուք. կոնգրեսըհամաձայնչէ նրա վարած քաղաքականությանհետ: Պառլամենտականոեժիմի պայմաններումեւ օրենսդիր, եւ գործադիր իշխանությունը պատկանումէ պառլամենտին:Գործադիրիշխանություննի դեմս նախարարներիխորհրդի միայնպառլամենտիհաշվինիշխանությունունի: Պառլաէ կառավա: մենտականռեժիմի ամենակարեւոր ինստիտուտը քվեարկությունն րության հանդեւվ վստահություն կամ անվստահություն հայտնելու առումով: Անվստահության դեպքում. բացառությւսմբ վարչապետին կամ պրեզիդենտի պետական հանցագործության մեջ մեղադրելուց, կառավարությունը պետք է հրաժարական տա: Պառլամենտականռեժիմի երկրներումպառլամենտըիրականացնում է որոշակի ֆունկցիաներ: Ամենագլխավորը օրինաստեղծ ֆունկցիչ ան է. որը սկսվում է օրինագծերի քննարկումիցմինչեւ ճրա ընդունումը: Մյուսը նրս ներկայացուցչական ֆունկցիան է. երբ ընտրված պատգամավորները պարտավոր են ներկայացնել եւ պաշտպանել իրենց ընտրողներիշահերը: Հաջորդը հետադարձկապի ֆունկցիան է, առանց որի պետականիշխանության մարմինները չեն կարող ապահովել իրենց վարած կուրսի սոցիալկան աջակցությունը: Այնուհետեւ պառլամենտնիրականացնումէ գործադիր իշխանության ձեւավորմանեւ նրա գործունեության վրա վերահսկողության ֆունկցիա, բյուջեի ժեւավորմանկամ. ինչպես սնվանում են` «զամբյուղի իրավունք»» ֆունկգիա: Վերջապես.անհրաժեշտ է առանձնացնելպառլամենտիարւռաքին քաղաքական ֆունկցիան. որի մեջ մտնում է պատերազմհայտարարելու եւ հաշտություն կնքելու. միջազգային պայմանագրերիեւ համաձայնագրերի վավե-

րացման խնդիրները:

Քայլլաբագիտական գրականության մեջ առանձնացվումէ պառլամենտական ռեժիմիերեք հիմնականձեւեր: Առաջին՝միակուսակցական ռեժիմ, երբ մեծամասնությանպառլամենտական մեկ կուսակցություն այնքան ուժեղ է. որ մշտապես կազմավորումէ կառավարություն՝ պառլամենտումունենալով ձայների 5025-ը:Երկրորդ՝կոալցիոն պառլամենտականհամակարգն է. երբ կառավարությունը ձեւավորվում է տարբեր կուսակցությունների կոալիցիայի հիմթի վրա, այսինթն՝ այդ կուսակցություններից յուրաքանչյուրն առանձին վերցրած. բացարձակմեծամասնությունչի կազ137

Տ|Ջ866 Ո

Ց

-ա--Հ--Հ--

ՁԵՆ

մում պառլամենւոում:Երրորդ՝ կոնսենսուալ պառլամենտականռեժիմ, որը Գործում է տեղականկամէթնիկականմեծամասնությանհաշվին:

Այսպիսով, քաղաքական ռեժիմներիէության. նրանց տիպաբանության հիմհնարավորությունէ ստեղծումավելի խորացնահարցգերի ուսումնասիրությունն ված կերպով տեսնել հասարակությանքաղաքական կյւսնքի բնորոշ կողմերը. ճիշտ կողմնորոշվելքաղաքականընտրությանժամանակ:

ԱՆՑՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

Այսօր թաղաքական պրակտիկան շաղաքական գիտության առջեւ հարցեր

է

լ յթը: ինչվե՞ս բարձրացրել.բացահայտել դեմոկրատականմեխանիզմներիբնույթը. ստեղծել անհարժեշտ նախադրյալներ դեմոկրատականքաղաքական համակարգի ձեւավորմանհամար,հատկապես այն երկրներում.որոնք նոր են սկսում այդ գործընթացը: Ըստ էության, արեւմտյանքաղաքագիտություննսկզբունքորեն լուծել է այդ հարցերը, այժ փորձենքայն բացատրել: Քաղաքականփակհակարգերին անցման փուլի տեւողությունը. մակարգիցբաց դեմոկրատական եւ բարդությունը հաջողությունըպայմանավորված է մի շարք գործոններով: Այդ են խաղումտվյալ երկրի տնտեսական ու հոգեւոր գործոններիմեջ էականդեր

Ան առկայությունը, ԿԱ Գագոն մազաբդանը, հաստատությունների կան,իրավական

Ար, երը, եւ

ներքին արտաքին սոչի եղել այլն: Քաղաքականպրակտիկայում անցումն մյուսին մի դեւվք, որ հասարակականմի համակարգից առանց Մեծ կամ փոքր ցնցումների:Այս տեսակետիցհաջողություններենունեցել մեծ Բրիտանիայի,Հոլանդիայի եւ Հյուսիսային Եվրոպայի երկրները այն էլ Դեմոկրատականկարբավականիներկար պատմականժամանակաշրջանում: այն ժամանակ. երբ այդ անցումը կագերի ստեղծումըհաջող է իրակառացվում տարվումէ խաղաղ ճանապարհով: Քաղաքականառումովհեղափոխություննեուժարը չեն բերում դեմոկրա«մ կան կարգերիհաստատման: Գործող ռեժիմի հաէ ռեժիմի դեմոկրատական այլ՝ ոչ մեկ բացում ճ անաւվա-յյհ յին տապալումը են խաղացել մեծ մեջ դեր պ ատմության Գուցե որոշ հեղափոխություններ ճար: եւ ցիալ-քաղաքականպայմանները

իրականացվի

ինչպես սղենապազուցում չեցհաստատել: եմոկրատիա մով բայց ՈԱ .դդ ֆրանսիական, ոուսական.չինական սոցիալ

-տնտեսական ւ

էլ)Օ-րդ

այնպես

հէղ ափոխու թ) ուները:

այական բայա

պայմաններ ստեղծելու

զարգացման համար նոր

՞

դարի

առու-

ու

'

ոբրանի

կու-

նի Աա

յունից մինչեւ 22 դ. /0.ականների վերջը: Այդ ժամանակաշրջանումտեղի ունեցան հեղափոխություններ.հաստատվեցինբոնապետություններ, միապետություններ եւ ավտորիտար ռեժիմներ:Եվրոպականմի շարք քաղաքակիրթ ժողովուրդներ չկարողացան ինքնուրույն ձեւով հաստատել կայուն դեմոկրատական քաղաքականռեժիմներ: Եթե քաղաքական պրակտիկայումչի եղել տոտալիտաանցմանմի դեպբ, ալպա կւսն ավտորիտարիզմից դեմոկրիզմից դեմոկրտիային իրականացվող վերափոխումներն են, որոնք շատ հազվագյուտ են հաջողություն բերում, սակայն այդպիսի օրինակներկան: Նման վերափոխումներիրականացվում են այն ժամանակ, երբ տվյալ երկիրը գտնվում է տնտեսականու քաղաքական խոր ու երկարատեւ ճգնաժամիմեջ: Այդ դեպքում ավտորիտար ղեկավարությունն իր կամքով, եւ ոչ միայն ընդդիմությանճնշմամբ,ցուցաբերում է

բավականաչափողջամտություն.իմաստություն, սկսում է դեմոկրատականվերափոխումներիգործընթացը:Այդ ուղղու դժվարությունն այն է, որ վերափոխումներիրականացնողավտորիտարղեկավարություննուզում է միկողմիցռեեւ՝ միաժամանակմնալ իշխանությանգլուխ: ժիմը դարձնել դեմոկրատական. Իսկ հին պահպանողականուժերը, որոնք բավականաչափհսկողություն ունեն պետական մեքենայի վրա, խանգարումեն այդ գործընթացին:Բացիայդ, վերափոխումներըոգեւորում են ժողովրդին. առավել՝ ձախ ուժերին, ծնվում է շարժում. քաղաքական իրադրությունը բարդանումէ:-Այսպիսի պայմաններում ղե-

կավարությունը կարողէ ոչբավարար հետեւողական լինել. նահանջել դիքերից, ընկնել երկու ուժերի քաղաքական ծուղակի մեջ: Ավտորիտարռեժիմներըդեմոկրատականիվերաճմանմյուս ուղին էլ այն է, երբ ստեղծվածքաղաքական, ռազմական սուր ճգնաժամի.կամ անձնական այլ շարժառիթներիպատճառով

իշխանություններըհրաժարվում,կապիտուլացվումեն: Դրանքվերաբերումեն հատկապես զինվորական. ռազմական ուժերին: Վերջապեսամենակայուն ու հիմնարարճանապարհըաստիճանականվերափոխումներնեն, որոնց պետք է մասնակցենհասարակության բոլոր առողջ ուժերը: Այստեղ գլխավորն այն է, որ իշխանության գլուխ կանգնած ավտորիտար ուժերը համաձայնեցվածեղաճահետ. հնարավորություններ ստեղծեն կառուցողակով աշխատենընդդիմության կան ուժերի ակտիվացմանհամար: Այս տեւական ժամանակաշրջանիդժվար ղեկավարությունների մեծ մասը պայմանավորված է նախկին ոեժիմից Ժառանգություն ստացած չլուծված խնդիրներով, որոնց մեջ առանձնահատուկ տեղ է գրավում ազգային հարցը: Վերափոխումներիժամանակ,եթե քաղաքականգոբմղումով. ապա ծիչներն առաջնորդվումեն ազգային շահերի պաշտւպանության է վարքագծի մեջ իշխո»փոխզիջումների. ն րանց նրանք պետք պատրաստ լինեն

Խն Արո: ետ լին չառա աո եւ արարի սակամիառ համագորնակջոյ րա վոտ ողականակգբութ ներկայանում դեպքերում քաղաքական բազմազանությունը ձգտում թե՛ կառու: սպիտակ գույներով: Այդպես ներկայացնողները կերաքդեմոկրատիայի ցողական հանույուն՝ Ա աաղայագիական պայքարի. թե համագործակցության. գործողություների, կարճ ժամանակաշրջատալիս. քը

յ

ական ..

՝

որ սկզբունքները: Ֆրանսիայի փորձըցույց է նում հասնել դեմոկրատական ազատության հնարավոր չէ: Դեռեւս էդ. սկզբներինԱլ. Թոքովիչը զգուշացնումէր ֆրանսիականքաղաքական մտածողներին եւ հեղափոխական գործիչներին,որ ձգտել շատ արագ հասնել ազատուրյան, նշանակումէ կանգնել ուղիղ դեպի ստրկությունտանող ճանապարհի վրա: ռեժիմ հասՇատ քաղաքագետների կարծիքով Ֆրանսիայինդեմոկրատական տա թ հեղափոխոբետք եղավ թ. հեղ էու խամ ր ի սկսած համարյա համարյ եղավ համար պետք տատելու

թ.

դան

Լը

՛

շատ

սեւ եւ

մարդկանց

այլ

ոչ

այլ

է

են ոչ

գործընթացիհաջողությունը հաղթանակի:Դեմոկրատականվերափոխումների

տվյալ րԱնյան կուլտուր պայճանավորված հասարակության Քաղաքական կուսակցություն, լ

6 բեկուսակցությունմեր կարեց աս քաղաքական կարեւոր հասարակության աղաբակ մով մեթոգների, իրականացման խմբավորումներիմիջեւ վերափոխումների

ն երի եւ

Խր է. որ

Ն

մեջ

տարբեր

եղանակԼերի վերաբերյալ գործի ««համաձայնության»»եւ ««անհամաձայնութկուլտուրան: Անցման շրջանի այս գործընթացների վերլուծությունը ցույց

յան»

է տալիս. որ վերափոխումների ընդհանուր օրինաչափուբյունների հետ միասին, յուրաքնչյուր երկիր ունի իր առանձնահատկությունները: Կոնկրետ դեպքում մեր

հանրապետությանհամարանցումայինայդ փուլը պարտադիր չէ. որ ւսյնքան երկար լինի, ինչպես եղել է այդ շրջանն անցած այլ երկրների համար: Այստեղ ազգային մի շարք առանձնահատկությունների հետ միասինէական նշանակություն ունի այն հանգամանքը, որ նախ՝ իշխանություններիփոփոխությունը մեզ մոտ տեղի ունեցավ խաղաղ ճանապարհով.եւ երկրորդ՝այդ անցումը կատարվումէ 224 դ. վերջին, բաղաթակրթության Պատմաավելի բարձր մակարդակում։ կան փորձը ցույց է տալիս. որ դեմոկրատական վերափոխումների սկգբնական փուլում հաջողությունն ուղեկցում է այն երկրներին,որտեղ գործում է ուժեղ Գործադիր իշխանությունը: Բանն այն է. որ տնտեսականու հոգեւոր կյանքի ապապետականացման սկզբնական փուլում ոչ պետական սեփականության ինստիտուցիոնալ ձեւավորմանը զուգընթաց.տեղի է ունենում հասարակության սոցիալականբեւեռացում, առաջանումեն նոր սոցիալական խմբեր,միջին դասակարգ,շահեր, կոնֆլիկտներ,քաոս: ՈՒստի,մինչեւ քաղաքական ու տնտեսական համակարգերիարմատական կայունացումը,անհրւժեչտ է, որ քաղաքական բնագավառումպահպանվիավտորիտարռեժիմը:Այդ ընթացքում թույլատրելի է դեմոկրատիայի սահմանափակում կամ կառավարելիդեմոկրւստիա:Սակայն պատրանքներից, ավելորդ գործողություններիցխուսափելուհամար անհրաժեշտ է, որ իշխանություններըժողովրդինբացատրեն այդ սահմանափակումու ների անխուսափելիությունն ժամանակավոր բնույթը: Միաժամանակ. ավտորիտարռեժիմն այդ ժամանակահատվածում պետք է զբաղվի դեմոկրատական քաղաքական մեխանիզմների ստեղծմամբ՝այդ գործընթացիմեջ ներգրավելով հասարակական,թաղաքականտարբեր ինստիտուտներ, աստիճանաբարավեեւ լիազորությունները. լացնելով նրանցիրավունքները պահպանելովգլխավոր դատավորիիր դերը:

Այսպիսով,դեմոկրատական վերափոխումների գործընթացըբարդ

եւ

երկա-

րատեւ փուլ է, որը բերում է հասւսրակական եւ ազակյանքիբազմազանություն տություններիաճի. մարդիկպետք է պատրաստվեն հանդիպելու

ազատության

հետ:

Սակայն ադայժմ. ինչպես գրում է ամերիկյան հայտնի տնտեսագետ Մ.Ֆրիդմանը. ««Դեմոկրատական երկրներում տիրապետող մտահոգությունը եղել է ոչ թե՛ ազատության. այլ բարեկեցության ստեղծումը։»': Դեմոկրատիան. դեմոկրատական կարգերը չեն ներմուծվումեւ չեն արտահանվում. նրա իրականացմանհամարպետք է պայմաններ ստեղծել. այն պետքէ մշակել, յուրացնել եւ դարձնել մարդկանցսեփականությունը:

Լ Տեն

ամ

ս

ԺՓռսծացա1905

Ա»

ՈՓքօ00ԺԸ

ՉԵԼՏԱՍՇԿՕԷՕ ՈՇՑ

քօ0 ԽԾաճԱԿօ, |

ԳԼՈՒԽ

ՄԱՐԴԸ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

մ

9.1. ՄԱՐԴԸ ՈՐՊԵՍ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՍՈՒԲՅԵԿՏ

աղաքական մտքի զարգացման պատմությանընթացքում անհատի դերի հարցի շուրջ ձեւավորվել է երկու ուղղություն: Դրանցից մեկը, որը հին պատմություն ունի, հանգում է ««էլիտարիզմի»» տեսությանը: Ըստ այդ տեսության. ամբողջ քաղաքական գործընթացը բացատրվում է հւսսարւսկության լիդերի. առաջնորդի կամ հատուկ ընտրովի մարդկանցհեղիճակությամբ եւ գործունեությամբ: Երկրորդ ուղղությունը հանգում է քաղաքականության մեջ անհատի դերի նսեմացմանըկամ ուղղակի ժխտմանը: Քաղաքականության մեջ անհատի հիմնահարցը քննարկելու համար հարկ է հաշվի առնել մի քանի մեթողոլոգիական սկզբունքային դրույթներ. ա) սոցիալական գործոնների որոշիչ դերի սկզբունքը. բ) քաղաքականության վրա մարդու, անհատի հակադարձ ազդեցությա սկզբունքը. բնույթ ունի գ) քաղաքականգործընթացը.առաջինհերթին, վերնաշչենքային եւ երբեք չի նույնացվում նյութականհիմքի հետ: Քաղաքականությունն ունի իր

զարգացմանօրինաչափությունները:

Ելնելով վերը նշված մեթոդոլոգիական անհրաժեշտ է նկասկզբունքներից. տի ունենալ. որ մարդկանցկյանքում քաղաքականությունը պատմականզարԳազման գործընթացում միանշանակ չի եղել: Վին աշխարհումմարդըհամարվել է քաղաքական էակ. միջին դարերում կրոնական էակ. վերածնության դարաշրջանում՝բանական էակ. 212: դ.՝ առեւտրական էակ. իսկ 2424դ. վերականգն» վում է հինը՝ քաղաքական էակ հասկացությունը: Անհատի եւ քաղաքականությանբարդ փոխհարաբերություններում առանծնացվումեն երկու հիմնւսկանմիտումներ.ա) բնակչության լայն շրջաններիհետաքրքրության աճը քաղաքականության նկատմամբեւ բ) իշխանությունների սլաշտոնական ներկայացուցիչների նկատմամբվստահության անկումը: Առաջին միտումն արտահայտվումէ բազմաթիվ ձեւերով. մասնակցություն պետաօրենքների, իրավական նորմերիստեղծմանը.իրականացկան կառավարմանը, ընտրություններին, քաղաքական կուսակցություննեմանը եւ պաշտպանմանը. րի եւ այլ հասարակական -քաղաքական կազմակերպությունների գործունեութ» յանը. քաղաքական տեղեկատվության ընդունմանը եւ տարւսծմանը,հասւարակական կարծիքի ձեւավորմանը եւ այլն: Գրականության մեջ տարբերակումեն մասնակցության նաեւ կոլեկտիվ եւ անհւստական, կամավոր եւ հարկադրական, ակտիվ եւ պասսիվ ավանդական եւ այլընտրանքային, հեղափոխական ու պաշտպանական եւ այլ ձեւեր: Երկրորդ միտումը` իշխանությունների պաշտոնական ներկայացուցիչների նկատմամբվստահության անկումը արտահայտվում է կամ այդ քաղաքականության արարմանըչմասնակցելուձեւով. կամ նրա արմատականքննադատությանձեւով: Ամեն մարդ ունի միայն իրեն յուրահատուկ բանական.զգայական եւ կամալին որակներ: Նա հանդես է գալիս որւվես անհատ, երբ հասնում է ինքնագիտակգության, իր սոցիալականկարգավիճակին. պատմականպրոցեսումսուբյեկտի իր դերի

ճանաչման:

Քաղաքականգիտությանը ամենիցշատ հետաքրքրողը շարքային րին քաղաքականությանմեջ ներգրավելու հիմնահարցնէ: Բանն այն է, որ քաղաքականությունն արարումեն ոչ թե վերացական զանգվածները. այլ մարդիկ՝ իրենց շահերով, նպատակներով,մտքերովու զգացմունքներով:Քաղաքականության անմիջականսուբյեկտիդերումհանդես է գալիս առանձինմարդը.որի կամքովիրականացվումեն հասարակության.ազգի, սոցիւսլասկանտարբեր խավերի շահերը: Անհատը,որպես քաղաքականությանանմիջականսուբյեկտ. բնութագրվում է հասարակությանմեջ քաղաքական գործընթացների եւ գլխավորապեսքաղաու քական իշխանությանվրա ունեցած ազդեցությամբ հնարավորություններով: Այս առումով կարելի է առանձնացնելանհատի հետեւյալ հիմնական տիպեւսնհատնե-

րը:

1. Անհատը որպես հասարակության անդամեւ քաղաքացի, որը օտարված է քաղաքական գործընթացից եւ նեգատիվ վերաբերմունքունի քաղաքականութԱյս պարագայումանհատի դերը կարող չնչին լինել. կամ անյան նկատմամբ: հատի մոտ կարող է գերիշխել անտարբերությունը քաղաքականության նկատմամբ:Վերջինսկարող է արտահայտվելերկու ձեւով. մի դեպքումկարող է լինել սոցիալական թերզարգացածությանարդյունք,մյուս դեպքումկարող է եւ կեղծ լինել` ընդունելով բողոքի ձեւ՝ անհեռատես քաղաքականության նկատմամբ: Այսպես է ձեւավորվումանհատի ապաքաղաքական տիպը:

է

ու2. Քաղաքականության նկատմամբպասիվ,աննշանհետաքրքրություններ նեցող անհատի տիպ: 3. Անհատը որպեսհասարակականկազմակերպություն, զանգվածայինշարժումներիեւ այլ կազմակերպություններիանդամ հետաքրքրվումէ քաղաքական հարցերով,ունի իր կարծիքը այս կամ այն իրադարձությաննկատմամբ:Կազմաիրենց քաղակերպություններումու շարժումներումընդգրկված անհատներն քական ակտիվությունն արտահայտումեն ժողովներին. նախաձեռնություններին, ընտրություններին, հանրաթվեներին. հանրահավաքներին մասնակցելու ներգրավվածությամբանհատիտիմիջոցով:Առաջանումէ միջնորդավորված

ը:Ավելի ամբողջականանհատի տիպ է

այս կամ այն քաղաքականկուսակցության անդամը:Ընդունելովկազմակերպությանծրագիրը եւ կանոնադրությունը, մարդիկիրենց ժամանակի զգալի մասը ծառայեցնումեն քաղաքական գործունեությանը: Ընդ որում, իրենց ազատ կամքովու նպատակասլաց գործումեջ: նեությամբընդգրկվումեն քաղաթականության 5. Պրոֆեսիոնալքաղաքական, հասարակական-քաղաքական գործիչ. որի համարթաղաբականգործունեությունը զբաղմունքներիցգլխավորն է. ծ. Անհատի բարձրագույնտիպը քաղաքականղեկավարն է, քաղաքական լիֆորմալ եւ ոչ ֆորմւսլ դերը, կազմակերպական, քաղաքական, գաղափարական, կազմակերպություններիղեկավարը: Այսպիսով,անհատի ամեն մի մակարդակ իր մեջ ընդգրկում է նախորդ մակարդակները:Այսպես, պրոֆեսիոնալ քաղաքական ղեկավարը. լիդերը չի դադարումհասարակության անդամկամ քաղաքացի լինելուց. որեւէ կազմակերպության կամ որեւէ շարժմանանդամ լինելուց: Առանձինդեպքերումւսնհատի եւ պասիվ տիպերը հանդես են գալիս որպես քաղաքակաապաքաղաքական եւ կարող են բազա հւսնդիսաայդ հատկությամբ, նության օբյեկտ, իսկապես, նալ տարբեր. այդ թվում հետադիմական.թաղաթականմունիպուլյացիաների 4.

հաճար: Անհատի քաղաքական սուբյեկտիվությունն

է նրա արտահւսյտվում

քա-

լուռ կամ խուլ դիմադրություղաքականվարքագծի լայն տարապատվկերում նից մինչեւ բացահայտ քաղաքականծայրահեղականություն: Անհատի քաղաքական գործունեության մեջ հաճախ քաղաքական-հոգեբա-

նական իմաստով առանձնացվումեն այնպիսի հասկացություններ. ինչպիսիք նպաեն` քաղաքականությանը մասնակցելու մոտիվները.պահանջմունքները. է քաղաքական եւ դառնում մարդը որոնց շնորհիվ իդեալը, տակը. արժեքները որոնք արտահայտամբողջի մի մասը, հուզականությունը եւ դրամադրությունը. կարծիքը. են տեղեկատվությունը. Գիտելիքը, գործունեության մեջ: նրա վում եւ այլն: Մարդը. որպես քաղաքաեն մեջ հասարակության տարածվում որոնք կան գործունեությանսուբյեկտ, ամբողջականլինել չի կարող, եթե ուշադրութեւս: լուն չդարձնենքնրա քաղաքականկառուցվածքիմակարդակներիվրա են /. Կենսաբանական մակարդւսկ.որի բաղադրիչներից ժառանգականությունը. սեռը. տարիքը. առողջականվիճակը եւ այլն: Քննարկենքդրանցիցմի թաէական նշանակություն քաղաքական գործընթացներում նիսր- Այսպես: Տարհիթը է արմահեղափոխությունների. է: դրսեւորվում ունեցող գործոն Այն հատկապես թաերբ շրջանում, ճգնաժամայինիրավիճակների փոփոխությունների. տական

գործիչներ: մեջ ընդգրկվումեն երիտասարդ քաղաքական ղաքականության մեջ կարող նաեւ այլ դեր կատարել. այսպես. ավանրիթը թաղաքականության եւ պատվավոր դույթ ունեցող շատ երկրներումբաղաքական հասունությունը ունեն գործունեպրակտիկ քաղաքական տարիքը հսկայական նշանակություն բնութակենսաբանական հ երթին առաջին տարիքն ությունում:Այնուհանդերձ. տարիքային անհատի Բայց է. չունի: նշանակություն որը քաղաքական գիր տվյալները կարող են ձեռք բերել քաղաքականնրբերանգներքաղաքական ազդեցութպահանջմունքների կուլտուրայի.ավանդույթների.հասարակական Տա-

է

յան ներթո: են սոցիԱնհատի կենսաբանականմակարդակի բաղադրիչները ենթակա բնության ազդեցությանը, ալ- բաղաքական միջավայրի ուժային դաշտերի Իսկ վերջինս ոչ միշտ կարող Փրենթներինեւ հատկապեսժառանգականությանը: անհատ իր նախահայրերիկծիկն է. որ է. «Ամեն է կայուն Գ.Նժդեհը գրել լինել: փոխանցվումէ անհատինորպես կեննախահայրերիզօրութենականությունը ցեղի գերագույն ուժերին. նա. անմշտահաղորդ Մնալով կարողություն: սական եւ հենց դրահատը ապրումու ապրեցնումէ ցեղի հավիտենականարժեքները ,

նով էլ նպաստումէ իր հոգեկան ինքնահսկայացումին»': մեջ ոչ պակաս նշանակությունունի սեռը: Կանայք քաՔաղաքականության մեջ մեծ դեր են խաղացել եւ այժմ էլ այդ դերն անընդհատ ղաքականության աճում է:

։

շարժումնառաջացել է ֆեմինիստական

որտեղ Արեւմուտքում,

Հայտնի է, որ կառավարող էլիտայի կողմիցկանանց խտրականությանհետեւանքովառաջացան հզոր ֆեմինիստականշարժումներ»:Միայն վերջին տարիների ընթացքում եւ Գրավել բականայք կարողացան ազդել թաղաթականգործընթացներիվրա եւ վական բարձր պաշտոններ (Հնդկաստան.Ֆինլանդիա. Թուրթիա. Անգլիա Աաաա

/

շ.

գ.Նսդեհ. Հավատամք. երեւան. 1991թ. էջ 86-87:

ինտէրնացիոնալը.որը կանանց Սոցիալիստական

Ներկայումս

է

1978թ., մճավորում աշխարհի չույջ նում է Սոցինտերնիմեր:

.

է

ստեղծվել

եւ մտերկրներիկանանց կազմակերպություններ

այլն): Ներկայումս նրանք զբաղեցնում են տարբեր քաղաքական կուսակցությունների, շարժումների.հասարւսկականկազմակերպությունների. ոչ ֆորմալ միությունների ղեկավար պաշտոններ. դարձել են խորհրդարանների ։անդամներ. պետական ապարատի ղեկավար աշխատողներ: Քաղաքականությունն արարելու գործում էակւսն նշանակություն ունեն նաեւ ժառւսնգականությունը,

կարելիությունը, աշխատունակությունը,դիմացկունությունը.առողջությունը

այլ

եւ

գործոններ:

2. Հոգեբանական մակայդակ.որի բնութագրողկողմերն են կամքը. հուզականությունը. հիշողությունը. ընդունակությունը.մտածողությունը,բնավորությունը եւ այլն: Այս տարրերիցյուրաքանչյուրը կարող է ազդել մարդուքւսղաթական գիտակցությանեւ վարքագծիվրա: Այսպես.հուզականության դերը շատ մեծ է քաղաքականությանմեջ: Վախը,ուրախությունը, զարմանքը.թշնամանքը. նախանձըեւ ուրիշ այլ զգացմունքներմիշտ ուղեկցել եւ այժմ էլ ուղեկցում են օբյեկտիվ քաղաքական գործընթացներին: Կամքըանհատիամենիցգիտակցվածհոգեբանականտարրն է. Առանց կամքի հնարավորչէ արդյունքի հւսսնել ցանկացած գործունեության մեջ: Քւսղաթականության մեջ կամքը ենթադրում Է վեր բարձրանալմանր-մունր, անհւստական շահերից հանուն մեծ խնդիրների, նպատակների: Քաղաքականմտածողություննարւոացոլում է օբյեկտիվ աշխարհի իրական պատկերըանհատականեւ հասարակականգիտակցությանմեջ. հւսնդիսանում է ճանաչողությանբարձրագույնաստիճանը:Քաղաքականնոր մտածողության հավատամքըհամւսմարդկային արժեքների. հւստկաւվես մարդկությանգոյատեւման ճանաչումն է: Դա նշանակում միջազգայինքաղաքականության հիմքում դնել համամարդկային-բարոյաէթիկական նորմերը.մարդունվայել դարձնել, մարդասիրությամբ համակել միջպետական հարաբերությունները:Քւսղաքական մտածողությանբովանդակությունըարդի քւսղաթական, սոցիւսլական. տնտեսական, ոազմա-ստրատեգիական, համաշխարհայինիրականության հատկանիշների. կապերի եւ հարաբերությունների մասին գիտելիքներն են. որոնց օգնությամբիրականացվումէ անցումը երեւույթներից դեպի նրանց էության ճանաչումը:Քաղաքականմտածողություննընդգրկում է մարդու բանականության. գիտելիքների ու հմտությունների մակարդակը, նրա մտածողական գործընթացներիբնույթը. ինչպես նաեւ այն հասկացություններիբովանդակութնա հենվում է իր տեսւսկան ու յունը, որոնց վրա քաղաքական բնագւսվառոում պրակտիկ գործունեությամբ:Քաղաքագիտությանմեջ այդ անվանում ենք թւսղաքական մենտալիտետ': Անհատի քաղաքական մենտալիտետըմեծապեսկախված է սոցիալական այս կամ այն խմբի պատկանելիությունից.կրթության, ընւտուսնեկան դաստիարակության.կոնկրետսոցիալ-կուլտուրակւսնմիջավայրից, որտեղ իրացվում են նրա պահանջմունքները եւ շահերը: Ներկայումսքաղաքականգործրնթւացնենաեւ պակաս րում կարեւորչեն մարդկանցհիշողությունը. ընդունակությունը եւ

է

:

բնավորությունը:

3. Սոցիալական մակարդակ.որի մեջ մտնում են արժեքները, նպատակվլլ. աշխարհայացքը.դիրքորոշումը եւ այլն. որոնք շատ կարեւոր են քաղաթականության մեջ: Այնպիսի դեմոկրատականարժեքներ. ինչպիսիք են` քաղաքացիների լայն շրջանների մասնակցությունը քաղաքականությանը, խաղաղ գոյակգութ-

1.

յունը. սոցիալական արդարությունն ու հավասարությունն իրենց ուղղվածությամբ հակադիր են անհատաւպաշտությանը. շահառությանը. ընչաքաղցությանը ու շովինիզմին: Ընդ որում, քաղաքական գործընթացներում անհատը պետք է կարողանա տարբերակել եւ բացահայտել իրական արժեքները ոչ իրական, դեկլարւստիվ արժեքներից: Քաղաքական գործունեության մեջ հաճախ ւսոանձնացվումեն թաղաքականությանը մասնակցելու դրդապատճառները, պահանջմունքները. որոնք բւսվաեւ իդեալը, որոնց րարվում են այդ մասնակցությամբ,նպատակը, արժեքները շնորհիվ անհատըդառնումէ քաղաքականամբողջիմի մասը, հուզականությունը եւ տրամադրությունները.որոնք արտահայտվումեն նրա գործունեության մեջ. գիտելիքները,տեղեկացված լինելը, կարծիքը. որոնք նա տարածումէ: Դրդապատճառները անհատի քաղաքականգործունեության եւ վարքագծի են. նրա կողմիցիր գործունեության ու նպատակ» սուբյեկտիվ դետերմինացիան ների գիտակցումը:Անհատը կւսրող է մասնակցելթաղաքական իրադարձություններին՝ ելնելով համընդհանուրշարժառիթներից(պայքար սոցիալական արդարության, հւսվասարության համար եւ այլն) եւ նեղ անձնական նկատառումներից (հասնել քաղաթական իշխանության, հարստության, պաշտոնի եւ այլն): կարող են տարբեր Դրդապատճառները լինել. այսպես. մարդկանցթաղաթական գործունեության մղողշարժառիթը կարող է լինել ոչ սովը, ռչ գործազրկությունը. այլ ամենից առաջ համընդհանուրգոյատեւմանհիմնահարցը:Արհմիութեմասնակցելու շարժառիթըտնտեսականն է, էկոլոգիական նական շարժմանը՝շրջակա միջավայրիպաշտպանությունըեւ այլն: Այլ կերպ ասած,

չարժմանը

պատճառաբանվու

են: անհատիքաղաքականբոլոր գործողությունները են Մարդիկներգրավվում քաղաքականությանմեջ՝ ելնելով իրենց շահերից եւ քանի որքաղաքականության մեջ առաջնայինեւ երկրորպահանջմունքներից, դական պահանջմունքներչկան, հատկապեսմեր օրերում, երբ թաղաքականացված են կյանքի բոլոր ոլորտները: Անհատի աշխարհայացքը շրջապատող իրականության մասինկարող է լինել գիտականեւ ոչ գիտական,աթեիստականեւ թեական, հեղափոխական եւ պահպանողական: Անհատի սոցիալական մակարդակի առումով աշխարհայացքը մակարդակճ է: Այն ամբողջությամբիրենէ անհատի զարգացմանամենաբարձր ենթարկել մարդու գործունեության բոլոր բնագավառները. այդ թվում. անհատի դրսեւորման կենսաբանական եւ հոգեբանական մակարդակները:Բովանդակությամբ անհատի աշխարհայացքը կողմնորոշման,գիտելիքների, հարաբերությունների, դիրքորոշմանեւ- զգացողության-համակարգէ, որոնք սերտորեն կախված միմյանցից: կապված են եւ փոխադարձաբար

քաղաքակ

են, բայց եւ Ներկայուս անհատները:քաղաքականացվում եւս է յունը պահանջում անհատի նոր տիպի առկայություն, ակտիվ քաղաքացիկրել եւ ների. որոնթ կարողանայինքաղաքացիական պատասխանատղվություն ընդունել ինքնուրույն որոշումներ: Իրավական պետության ստեղծումըխնդիր է դնում ավելի լայն շրջանների մարդկանցդարձնել քաղաքականկյանքի սուբյեկտներ: Այդ նշանակումէ սովորել Գիտակցել, արտահայտել պաշտպանել շահերը քաղւսքական գործընթացներում:

եւ

Մենտալիտետ անգլ. ո56Ոէ3//Ծ/ խելքի կերտվածք. մտատրամադրվածություն .

-

իր

9.2. ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ

ԵՎ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ւ

սահմանադրական դրույթներից. քիչ թե շւստ ծանրակշիռ փաստաթղթեր չեն ըն. դունվել. երբ տարիներ շարունակ գիտակցաբար ոտնահարվել են այդ իրա-

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

'

:

Մարդու իրավունքների եւ ազատությունների բնույթը բխում է ««անհատ եւ պետություն»», «անհատ եւ հասարակություն»»հարաբերություններից:Մարղու իրավունքը կարեւոր համամարդկային ւսրժեք է. իսկ նրա իրակւսնացման ւսսւտիու առաջւսդիմության ճանը՝ հասարակականկարգի դեմոկրատացման հիմնա-

այսօր: ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների հանձնաժողովըժնեւում ընդունել բանաձեւեր, որոնցով դատապարտվումէին մարդու իրավունթների ու ազա տությունների խախտումները: Առաջինքաղաքական-իրավականփաստաթղթերը.որոնք ամրագրեցինմար: դու հիմնականիրավունքները, հանդիսանում են Վերջինիայի դեկլարացիան. (1776 թ.) Բիլլ ԱՄՆ-ի սահմանադրական իրավունքների մասին(1789 թ.). եւ Մարու դու քաղաթացու իրավունթներիֆրանսիականդեկլարացիան(1789 թ.): Բայց մարդու իրավունքների եւ ազատությունների վերաբերյալ պետությունների միմիայն44դ. 40-ական թվականներից: ջազգային սկսվեց 1945թ. ընդունվեց ՄԱԿ-ի կանոնադրությունը.իսկ 1946թ. ««Մարդու իրավունքնե րի միջազգայինԲիլլ»-ը. 1948 թ., «Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը», 1950 թ., ընդունվեց ««Մարդուիրավունքի եւ հիմնականազատությունների պաշտպանության Եվրոպականկոնվենցիան». 1966 թ.՝ ««Տնտեսական, սոցիալականեւ մշակութայինիրավունքների միջազգային պակտը». 1981 թ.՝ «Մարդու եւ ժողովուրդների իրավունքների Աֆրիկականխարտիան». 1990 թ. «Նոր Եվրոպայի համար Փարիզյան խարտիան» եւ այլ փաստաթղթեր: Մարդու իրավունքների իրացման մեխանիզմը վերահսկելու նվատւակով ստեղծվեցինմիջազգայինմարմիններ.ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների հանձնաեն աեւ է

է

համագործակցությունն

քաղաքացիականհասարակության ստեղծումը, մարդու իրավունքների ազատություններիպւսհպանումը,դեմոկրատական կարգերի հասւոատումը դուրս են գալիս ներպետական խնդիրներիշրջանակներից եւ դառնում են միջազգային հանրության մտահոգության առարկւս: Միջազգայնորեն ճանաչված ու վավերացված մարդու իրավունքների ու ազատությունների համակարգըարտացոլվում էին նաեւ առանձին երկրների ներպետական օրենսդրություններում:Օրինակ.նախկին Խորհրդային Միուրյու: նում մարդու իրավունքների ու ազատությունների վերաբերյալ, բացի ձեւական ու

ու

այլ է: ԽՍՀՄ

երկրներում իրենց

Յուրաքանչյուրժողովրդավարականպետության մեջ քաղաքացիների իրավունքները. ազատությունները եւ հիմնականպարտականություններնարտացոլված են տվյալ երկրի ՀիմնականՕրենքում:Մի դեպքում դրանք հարգվումհւ են պետականկառույցներիմիջոցով.ըստ գործող օրենսդրութպաշտպանվում յան, մյուս դեպքումկրում են ձեւականբնույթ. չեն պաշտպանվումօրենքով. ոտեն: նահարվումեւ խախտվում Մարդու իրավունքներիեւ ազատություններիխախտումները չարունակվում

յան

:

փլուզումից հետո նախկին հանրապետությունները բռնեցին ամբողջատիրությունիցդեմոկրատիայի անցման ուղին՝ ստեղծելով մարդու իրավունքների պաշտպանությանկոմիտեներ, մարդու եւ ազգությունների իրավունքներիպաշտպանությանպատգամավորականհանձնւսժողովներ: Պետականմակարդակովգործումեն ՀՀ Ազգային ժողովի մարդու իրավունքներիեւ ազատությունների հարցերի մշտական հանձնաժողովը. որը զբաղվում է ինչպես օրենսդրական գործունեությամբ,այնԱվելին, ՀՀ արպես էլ քաղաքացիներիդիմումներիու բողոքներիքննարկմամբ: ստեղծվել է Մարդու իրավունքների բատաքին գործերի նախարարությունում ժին. որը հիմնականումզբաղվում է մարդու իրավունքների բնագավառումայլ պեւոություններիեւ միջազգայինատյանների հետ փոխհարաբերություններով: Մարդու իրավունքներիպաշտպանությանասպարեզումզգալի ավանդ ունեն այնպիսի ոչ կառավարականկազմակերպություններ,ինչպիսիք են՝ Առաջընթացի. Մարդու իրավունքների պաշտպանության եւ գթասրտության,Ա.Սախարովի մարդու իրավունքների, պատանվան հայկական ֆոնդը, ««Հուշամատյան»» եւ բարեգործական ընկերությունը, «Հայրենիք»» իրավամաա-լուսավորչական գործում են նաեւ մարդուիրավունքների պաշտպան միությունը: Վայաստանում պաշտպանությանայլ կազմակերպություններ,որոնց թվում են՝ մարդու իրամիությունը.Հելնինկյանասամբվունքների հայկականլիգան.« Արդարություն»» լեան, «Օգոստոսի 23»» կազմակերպությունըեւ այլն': Անհատի ազատությանհիմքը կարող լինել միայն ճրա սուվերենությունը: Ինչպես նկատել է Հեգելը, ազատությունը պետք է նախորդի իրավունքին եւ ոչ հակառակը: Միայն այս դեպքում կարող է հարց դրվել պաշտպանելումարդու իրավունքներիու ազատություններիողջ համալիրը:

կան ցուցանիշը:

ժողովը, խտրականությանկանխման եւ փոքրամասնությունների ւվաշտպա . Կանանց վիճակի հարցերի հանձնաժողովլւ նության ենթահանձնաժողովը. Մարդու իրավունթներիկոմիտեն,տնտեսական.սոցիալական եւ մշակութային իրավունքների կոմիտեն.Միջազգային դատարանը եւ այլն: Միջազգային այս զգալի մասը.խորհրդատվականկւսրգավիճակով. հակազմակերւվությունների մագործակցումէ ՄԱԿ-ի, նրա մասնագիտացված ինչկազմակերպությունների., պես նաեւ միջազգային այլ մարմիններիհետ: Այսպիսով, իրավական պետութ:

Սերում վիճակն

ունքն

9.3.

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՍՈՑԻԱԼԻԶԱՑԻԱՅԻ ԳՈՐԾԸԹԱՑԸ:

-

Հիմնահարցըթննարկելու եւ բացահայտելու ընթացքումմենքօգտագործում ենք երկու հասկացություն.««սոցիալիզացիա»»եւ «քաղաքական սոցիալիզացի-

ա»:

Գիտականգրականությանմեջ ««սոցիալիզացիա»հասկացություննօգտագործվումէ որպես անհատի կողմից հասարակականարժեքների,կուլտուրայի հասկացություն նվաճումներըյուրացնելու գործընթաց: ««Սոցիալիզացիա»» է «դաստիարակություն». «անհատի ձեւավորում»» հասկասերտորենկապված ցությունների հետ. բայց եւ միաժամանակայն լայն հասկացություն է, որովհետեւ մի կողմից սոցիալական նորմերի. արժեքների. կուլտուրայի տարրերի յու--.

Տես՝Ասրյան 4.

Մարդու եւ քաղաքացուիրավունքներըժամանակակից աշխարհում, ԵրեԱրեգ. 1994թ., էք 27: 2, Մենք գիտակցաբար«սոցիալիզացիա» տերմինլ)հայերեն չդարծրեցինք.թանի որ բառակարծիքով րաններում այն թարգմանվումէ «սոցիալականացում»: «սոցիալիզացիա» բառի իմաստը՝ մարդկանց թաղաքականությա ճիշտ չի արտացոլում մեջ ներգրավելու գործընթացը:Ուստի որոշեցինքօգտագործելայն, առանցթարգմանութ1.

ւան.

Մեր

յան:ը

(7

Թարգման

սոցիրացումն է, եւ այդ հիմքի վրա դիրքորոշման.արժեքայինկողմնորոշման. մյուս ռեալ ալական պահանջմունքների ի սկ կողմից` անհատների մշակում. ասած. սոցիալիզացիանամընդգրկումըհասարակականկյանքում:Այլ կերպ է բողջությամբնշանակում հասարակությանանդամների«'քաղաքակրթության» գործընթաց: բարդացումըհասցրել է Արդիէտապումքաղաքականհարաբերությունների նրւսն. որ սոցիալիզացիահասկացություննօգտագործվումէ որպես մարդու մուտքը դեպի քաղաքականություն,նրա տեղը եւ դերը քաղաքականգործընթացներում,նրա քաղաքականգիտակցության ձեւավորումը: Քաղաքականսոցիալիզացիանընդգրկումէ բոլոր այն գործոնները. որոնք հայացքմարդունդարձնումեն քւսղաքական անհատ: Դրանք արժեքները.գիտակները, գործելակերպը.գործելու պատրաստակամությունը. եւ ընդունակությունը, որոնք ունեն քաղաքական ցության ձեւերը,մոտիվացիան եւ են բովանդակություն ուղղված դեպիքաղաքականությունը:Այդ բոլորի յուրացումըանհատինհնարավորությունէ տալիս դառնալուքաղաքականհարաբերություններիլիիրավ մասնակից: մեծ մասը քաղաքականսոցիալիզացիայի Քաղաբագետների գործընթացը Է բացահայտումերկու ասպեկտով.մի կողմիցքաղաքականկարծիքները.գաեւ նորմերըմեկ սերնդից մյուսին փողափարները. տրամադրությունները խանցելու գործընթաց.մյուս կողմից անհատի քաղաքականհասունացման, սեփականկարծիքի աշխարհինկատմամբ քաղաբական««ես»-ի ձեւավորման, գործընթաց': զարգացման, սեփականքաղաքականկողմնորոշման Քաղաքականսոցիալիզացիանգործընթացէ, որտեղ անհատըհանդիսանում է հասարւսկությանձեէ «յուրացնող», «սովորող»» եւ ակտիվորենմասնակցում ւավորմանը: Ավելին. ոչ մի հասարակություն.ոչ մի քաղաքականհամակարգ չի եւ կայունության,եթե նա չի կարողանումիր անկարող հասնել ինտեգրացման քաղաքականգիտեդամներիմշակելհասարակությանհամարհամընդհանուր Դա է արդի եւ շատ հիմնահարց կարեւոր լիքներ, արժեքներ դիրքորոշումներ: քաղաքակիրթերկրներում: Որպեսհետազոտությանհիմնականուղղություն, քաղաքականսոցիալիզաերբ լույս տեսավամերիկացիթացիան գոյություն ունի այն ժամանակվանից, սոցիոլոգիա»»(1959թ.)աշխատությունը, ««Քւսղաքական ղաքագետ Գգ.Խայմենի չնայած նրան,որ առանձինհիմնահարցեր.թեմաներուսումնասիրվելէին դեեն ուսումնասիրվելքաղաքագիտության ռեւս մինչայդ եւ շարունակվում սոցոլոգիայի, ընդհանուրհոգեբանության,փիլիսոփայությանեւ այլ գիտությունների կողմից:Գ.Խայմենիաշխատությունից10-տարի հետո լույս տեսավ Ե.Դւսուսոնի եւ Կ.Պրիուիտտի«Քաղաքական սոցիալիզացիա»ուսումնասիրությունը,որեն քաղաքականսոցիալիզացիայի տեղ ավելի ամբողջականձեւով քննարկվում հւսրցեր: հետաքրքիր վերաբերյալ մի շարք են քաղաքականսոցիալիզաՔաղաքականգիտությանմեջ առանձնացվում ցիայի մի քանի տիպեր:Դրանցից են` 1. Սոցիալիզացիայիներդաշնակտիպը. որը արտացոլումմւսրդու եւ իշխաէ նության ինստիտուտներինորմալ. հոգեբանական հարաբերությունները:Այն ծնում է ուսցիոնալեւ հարգալից վերաբերմունք իրավակարգի.պետության եւ իր նկատմամբ: քաղաքացիականպարտակւսնությունների

են՝գիտելիքները.

.

1 Տես՝ "ՈՅ օ/օ4Ա8՛,

լԿՓ6 ՈՇՇՇճԱՓ ոօծ. քօժծԿքզժխօ846. է1, էԼ, ՛Շօօ4", 1995, էբ 357:

2. Սոցիալիզացիայիպլյուրալիստական տիպը. որը նշանակումէ մարդու կողմից մյուս քաղաքացիների հետ հավասարության,նրանց իրավունքներիու ազատություններիճանաչումը: Այն ենթադրումէ. որ նրանք կարող են փոխել ինչիրենցքաղաքականհակումները՝անցնելովայլ արժեքայինկողմնորոշման.

այլ

միխոսքով, նկատմամբ, յունների սոցիալիզացիայի անուրալիմը արտահա ստեղծվի ես նաեւ համբերատարություն

քաղաքական

վում է նրանում,որ

եւ

գաղափարական

ուղղութ-

գործընթացներին որի

քաղաքական մասնակիցների հասարակություն: 3. Սոցիալիզացիայի հեգեմոնիստական դեպքում անհատներն տիպը. բացի նեգատիվվերաբերմունքունեն մնաիրենց քաղաքականհամակարգից նկատմամբ:Մարդիկ գած բոլոր սոցիալական,քաղաքական համակարգերի ո ւնեն են վեդեպքերում ընտրությանազատություն.եւստեղծագործաբար շատ եւ իրենց քաղաքական գիտելիքներին, դիրքորաբերվում

համոզվածությա

րոշմանը:

4. Սոցիալիզացիայիկոնֆլիկտայինտիպը. որը ձեւավորվում է միջխմբային պայթարի եւ փոխադարձաբար կախված շահերի դիմակայությանհիմթիվրա: Այստեղից էլ բխում է կոնֆլիկտներիտեսությունը,որը հասարակությունը դիտում է որպես կոնֆլիկտին մասնակից իշխասոցիալական խմբերիպայքար նության. հեղինակության,աշխատանքի,ազդեցության համար: Քաղաքականսոցիալիզացիայի գործընթացը,ինչպիսի դրսեւորումներէլ որ ունենա. միեւնույնէ, այն կարող է իրականացվելերկու ճանապարհով՝ուղղակի եւ անուղղակի:Ուղղակիքաղաքականսոցիալիզացիայիընթացքում մարդու կողմիցձեռքբերված դիրքորոշման բովանդակությունըբացահայտքաղաքաեն հասարակութկան բնույթ ունի: Դա հատկապեսմարդուպատկերացումներն յան քաղաքականեւ պետականկարգի,քաղաքականկուսակցությունների գործունեության,երկրի ներքին եւ արտաքինքաղաքականությանմասինեւ այլն: Անուղղակիքաղաքականսոցիալիզագիայիընթացքում մարդըիր մեջմշակում է այնպիսի դիրքորոշում, որը քաղաքականբովանդակությունչունի, բայց կաայս կամայն չափովազդեցությունունենալ նրա քաղաքարող է ապագայում, կան վարքագծիվրա: Այսպես. քաղաքականսոցիալիզացիայի վաղ փուլերում մարդըշփվելով ընտանիքիանդամներիեւ դպրոցի, ուսումնարանի.բուհի կոլեկտիվներիհետ: իր մոտ զարգացնումէ քաղաքական իշխանությանեւ հեղինակությունների նկատմամբհարգալից եւ նեգատիվ (ոչ հարգալից) վերաբերմունք:Վետագայում դրանցիցմեկնանհատիմոտ կարող է դառնալ կայուն համոզմունք: Ինչպե՞ս,ի՞նչմեթոդներիօգնությամբ:Նշենք դրանցից մի քանիսը: ՈՒղղակի, անմիջականքաղաքականսոցիալիզացիայիհիմնականմեթոդներն

են`

ընդօրինակումը, կանխագուշակումը, քաղաքականուսուցումը,քաղաքական փորձը:Անուղղակիքաղաքականսոցիալիզացիայիհիմնականմեթոդները է. հաղորդումը, միջանհատական մասնակցությունըոչ քաղաքափոխանցումն կան կազմակերպությունների գործունեությանը եւ- այլն: վերլուծության ենթարկելովքաղաքականսոցիալիզացիայի Համեմատական վերը նշված ուղիները եւ մեթոդները.Արեւմուտքիքաղաքագետներնառավելությունը տալիս են անուղղակի թբաղաքական սոցիւսլիզացիւսյին.գտնելով, որ քաղաքական սոցիալիզացիայի ւսնուղղակի ձեւը սերտորեն կապված լինելով հետ. մարդու համընդուսմարդուոչ քաղաքական կողմնորոշման.դիրքորոշման

նուր սոցիալական զարգացմանբնական շարունակություննէ: Արդի քաղաքական համակարզերին բնորոշ են քաղաքւակւսնսոցիալիզացի'

այի երկու մակրոմակարդւսկ, որը նշանակումէ անհւստի ներգրավումը թաղաքականությանմեջ ւսմբողջքաղւսքականհամակարգիշրջանակներում.եւ միկայսինքն. անհատիներգրավումըկոնկրետքաղաքականգործընրոմակարդակ. թացներում,այս կամ այն կազմակերպության մեջ. շարժումներումեւ այլն: Բացի այս երկու մակարդակներից. քաղաքական սոցիալիզացիայի աստիճանը եւ ընթացքը կախված են շատ ուրիշ գործոններից: Դրանց վրա հսկայական ազդեցություն են գործում քաղաքական եւ ոչ քաղաքական գործոնները: Այսւվես, քաղաքական գործոնի դերում հանդես է գալիս մակրոմիջավայրը` հասարակական-տնտեսական կարգերը, պետությունը. դասակարգերը, ազգերը, սոցիալական մյուս խմբերը,հասարակությանքաղաքականկուլտուրան եւ այլն: Ոչ քաղաքական գործոնի դերում հւսնդեսէ գալիս միկրոմիջավայրը՝ դպրոցը. ընտանիքը, ոչ ֆորմալ ընդհանրությունները, բուհը, հասակակիցներիխմբերը.եկեղեցին. մշակույթը, արվեստը.գրականությունը.ապրելակերպը. ազգային ավանդույթներըեւայլն:Քաղւսքական գործընթացիվրա ազդումեն սոցիալիզացիայի նաեւ անհատիգենետիկւսկան ներքինգործոնները,ինչպես նաեւ ինքնադասիարակությանգործընթացր: Քաղաքականսոցիալիզացիայիվերոհիշյալ ինստիտուտներըգործում են

անհատիսոցիալ-քաղաքական զարգացմանտարբերփուլերում եւ տարբեր Ամեն մի ինստիտուտ ունի որոշակի խնդիրներ,որոնց արդյունավետությամբ: է հասուն. կատարումըհնարավոր դարձնում ձեւավորել քաղաքականավպես համոզվածեւ ակտիվքաղաքացիներ:Քաղաքական սոցիալիզացիայի հանրագումարըանհատիմեջ քւսղաքականկուլտուրայի ձեւավորումն է: Քաղաքականսոցիալիզացիայիինստիտուտներըհաւոուկ ստեղծված կազմակերպություններիու մարմիններիհամակարգեն, որոնք ամենից առաջ, կրթության ու դաստիարակությանմիջոցով կոչված են ապահովել անհատի զարգացումը:Պետականորեն կազմակերպվածհասարակության մեջ ւսյդ ու մարմինների ունեն բացարձակմեծամասնությունը կազմակերպությունների նաեւ իրավականկարգավիճակ, չնայածոր չի բացառվում ոչ պետական,ինքնագործ կազմակերպությունների գոյությունը: Քաղաքականսոցիալիզացիայիինստիտուտներիցէ ընտանիքը,որի դերը աճում է քաղաքականկյանքի նկատմամբերեխայի հետաքրքրասիրության աճին զուգընթաց: Դա հնարավորէ, եթե գոյություն ունեն երեխայի եւ ծնողների միջեւ լավ հարաբերություններ,սոցիալական աջակցություն. ջերմ մթնոլորտ ընտանիքում:Այստեղկարելի է առւսնձնացնելքաղաքւսկանսոցիալիզացիայի երեքփուլ: 1. 5-13 տարեկաներեխաներ,որոնք բացարձակապես քաղաքականությանհետ շփվում են ծնողներիեւ մերձավորներիմիջոցով, ընտանիքում: 2. 13-18 տարեկան հասակում նրանց մոտ ձեւավորվում է սեփական ««ես»»-ը: 3. 18 տարեկանիցբարձր հասակում նրանք անմիջականորեն մասնակցումեն քաղաքականգործընթացներին: Սոցիալիզացիայի նշված փուլերը, իհարկե, բացարձակլինել չեն կարող, դրանք հարաբերականեն, որովհետեւ քաղաքականսոցիալիզացիանոչ քաղաքականբազմաթիվգործընթացներիամբողջություն է, որի միջոցով մարդեն ակտիվքաղաքականգործունեության: կանց նախապատրաստում Դեմոկրատական հասարակությւսնմեջ դւվրոցիխնդիրըիր մեջ ընդգիկումէ նաեւ քաղաքական կրթությունը. այսինքն, համապատասխան գիտելիքների եւ ուսուցումը. արժեքների ինչժողովրդավարականնորմերի ձեռթ բերումը, `

պես նաեւ քննադատական վերաբերմունքիձեւավորումըքաղաքականինստիտուտների ու գործընթացներինկատմամբ:Ընտանիքիցեւ դպրոցիցբացի,քա-

ղաքականսոցիալիզացիայիգործընթացումզգալի դեր են կատարումնաեւ մասսայականտեղեկատվությանմիջոցները,հասակակիցների խմբերը: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հասակակիցների խմբերըմեծ ունեն մեծ մախմբի անդամի Բայց յուրաքանչյուր վրա։ խմբերի ազդեցություն բնույթ չունի, պատճառով էլ որի նրանցից շատ բան պահանսը քաղաքական

ջել հնարավոր չէ: Աշխատողեւ սովորող երիտասարդությանքաղաքականսոցիալիզացիայիգործընթացը հաջողությամբկատարվումէ այն խմբերում, որոնք զբաղվում են քաղաքականությամբ: Դեմոկրատակւսն երկրներումքաղաքւսկւսն իրադարձություններիմասինտեղեկատվություն ստանում ենք զանգվածային տեղեկատվական միջոցներով: Շնորհիվ իր ունեցած հնարավորությունների,զանգվածայինտեղեկատվության

ի աարինե Աարդության, էլ զիլմիջնորդի գեր այնպես միջոզնե

աղաքական

Գոոծոնթագում

սոզիալիզացիայի

կարեւոր եւ

պոտենազ-

քադաքական իրադարգաբնակչության շրջանում: Հասարակություններում առաջինհերթին,ստանում ենք մասսայաձությունների մասինինֆորմացիան, կան տեղեկատվությանմիջոցներից: Հանդիսանալովսոցիալականկառավարման եւ քաղաքականմանիպուլյացիայի հզոր գործիք. զանգվածայինլրատ» հարաբերութվության միջոցներըդառնում են հասարակական-քաղաքական են էական գործում թաղաթաազդեցություն յունների կարեւոր տարրը: Նրանք ն ն եւ եւ ն, ձեւի, ն, կան պայքարի,նրա բովանդակության ձեւի, քաղաքակա գաղափարական, ա ռանձնահատկությունների, կուլտուրական պրոպագանդայի իշխանությունների քաղաքականության լուսաբանմանեւ մեկնաբանության վրա: Ազդելով միլինրանք մասնակցումեն պետական ոնավորմարդկանցվարքագծի վրա,դրանով ապարատի գործունեության վրա սոցիալական հսկողության իրականացմանը: Իհարկե, քաղաքականսոցիալիզացիայի բոլոր ինստիտուտներըբնութագրել հնարավոր չէ, բայց պետք է նշել, որ քաղաքականեւ ոչ քաղաքականինստիտուտները տարբեր կերպ են ազդում մարդկանցքաղաքականվարքագծի, քաղաքական գործընթացներիննրանց մասնակցությանվրա: Մի դեպքումնրանք իսկ մյուս դեպքում՝նրանցա̀պակարող են նպաստելնրանցակտիվացմանը, տիային: Մեր կարծիքով,դժվար չէ այդ տեսւսնկյունից վերլուծել նշված բոլոր գործունեությունը: ինստիտուտների Ամփոփենք: մեջ անհատիվրակարեւորազդեցութ: Արդիքաղաքականության է որոշակի քաղաքականարժեքներ յուն է գործում ընտանիքը,որը փոխանցում մեկ սերնդից մյուսին. Սոթութ/անհամակարգը.զանգվածային տեղեկատվութան միջոցները.որին հավատումէ բնակչության բացարձակմեծամասնությունը. (րոնական կազմակերպությունները.որոնք նաեւ քաղաքւսկան ազդեցութ» յուն են գործում, քաղաքական ինստիտուտնելյը՝խորհրդարւսն,թաղաթական կուսակցություններ, իրավապահ մարմիններ.բանակ եւ այլն, եւ առանձինքաղաքական իրադարձություններ: Բոլոր այդ գործոնները, տարբերձեւով ու տարեն ազդում քաղաքացիների բեր մակարդակներով վարքագծի քաղաքական են շարժել նրանցակտիվությունը եւ հակառակը՝ հասցնել անտար։

պարող

Գոյությունունի հարցիմյուսկողմը.որո՛նք են քաղաքականմասնակցության ,

են կամ շարժառիթները. որոնց օգնությամբբացահայտվում դրդապատճառները մարդուպահանջմունքներըեւ որոնք նպւսստումեն ճարդկւսնցներգրավմանը

մեջ: Ամերիկյան հոգեբան Ա.Մասլոուն առանձնացնում է 5 մակարդակ:Ամենացածրաստիճանումդնում է ս անդղակի պահանջմունքների մարդու ֆիզիոլոգիական պահանջմունքները:Հաջորդ մակարդակրնւ հւսմւսրում է անվտանգության պահանջմունքը. ինչպես սոցիալական :պւսշտպանվածությունը, այնպես էլ սեփական ֆիզիկական անվտանգուրյունը: Երրորդը՝ սիրելու ւվահանջմունքն է. չորրորդը` ինքնահաստատմւսն.եւ հինգերորդը` ինքքաղաքականության

նադրսեւորմանպահանջմունքը, այսինքն, անհատիպոտենցիալհնարավորությունների իրացումը': Քաղաքական հարաբերություններում մարդկանց վարքագբացատրվումեն նշված պահանջմունքների մակարդածի կով՝ սկսած ֆիզիոլոգիականից մինչեւ ինքնադրսեւորումը: Քաղաքական սոցիալիզացիայի գործընթացումկարեւոր դեր է խաղում գաղափարախոսությունը: Ինչպես հայտնի է, սոցիալական խմբերի հասարակական գիտակցության եւ նրանց նյութական պայմաններիու կենսագործունեության միջեւ գոյություն ունի փոխադարձկապ: Քաղաքական համոզմունքների եւ քաղաքականկողմնորոշմանձեւավորմանգործընթացումբախվում են տարբեր գաղափարախոսական հայացքներ: Եվ պատահական չէ. որ գաղափարական ազդեցությունն իրականացվումէ ամենիցառաջ քաղաքական տիպի ֆորմալ կազմակերպություններիմիջոցով. որոնք գործում են եւ՛ ազգային. եւ՛ համազգային, եւ՛ միջազգային կազմակերպությունների մակարդակով: Քաղաքական սոցիալիզացիայիգործընթացն անմիջականորենկապված է նաեւ անհատի քաղաքական գիտակցությանձեւավորման հետ: Այն ընդգրկում է այնպիսի տարրեր. ինչպիսիք են՝ պահանջմունքների եւ սոցիալական սւվասումների համակարգիձեւավորումը, արժեքային կողմնորոշումը. սեփական շահերի գիտակցումը, քաղաքական գործունեության հնարավորությունների գնահւստումը, սոցիալ-քաղաքական արժեքների ու համոզմունքների համւսկարգի ընդունումը եւ այլն: Քաղաքական գիտակցության գոյացման վերջնական արդյունքը հանդիսանում է քաղաքական կողմնորոշումը, որով բացահայտվում է անհատի նկատառումները քաղաքական գործունեության միջոցների ու նպատակների մասին: Այստեղ քաղաթական գիտակցությունը հնարավորություն է տալիս անհատին

դրդապատճառները

կողմնորոշվելուքաղաքականիրադրության մեջ

եւ

ընդունել որոշումներ. նույ-

պայմաններում: նիսկ. ոչ բավարար եւ հակասական Հետազոտություններըցույց են տալիս. որ հասարակության սոցիալական խմպայմանականորենկարելի է առանձնացնելանհատի բերումեւ կոլեկտիվներում հոգեբանականընդհանրության մի քանի մակարդակներ. ա) Ցածր կամ տարրականմակարդակ,որտեղ սոցիալական խմբի կամ տիվի բոլոր անդամներնունեն ընդհանուր սոցիալ-հոգեբանական հատկանիշ-

ինֆորմացիայի

կոլեկ-

ներ:

բ) Բարձրմակարդակ.երբ սոցիալական խմբիկամ կոլեկտիվիանդամներըգիտակցում են իրենց պատկանելությունը այդ խմբին,կարողանումեն առանձնաց-

նել ««իրենց»»եւ ««ուրիշի»»շահերը: գ) Ամենիցբարձրմակարդակ,որն առաջանումԷ այն ժամանակ.երբ սոցիալական խմբումկամ կոլեկտիվումգոյություն ունի միասնականգործողությունների

համարհոգեբանականպատրաստակամություն: հետ անխզելիորենկապված Անհատիհոգեբանականպատրաստակամության

թաղաթւսկանությանը մարդկանց մասնակցությանկազմակերպված եւ Կազմակերւվվածձեւեր են համարվումմասնակցությունըընդհաձեւերը: պասիվ նուր ընտրություններին,հանրահավաքներին. պետական իշխանության ընտրովի մարմինների կազմավորմանը.օրենքների ընդունմանը.դատական մարմինների ն նաեւ

ձեւավորմանը. հասսրակական-քւսղաքական կազմակերւվությունների.կուսակցությունների եւ շարժումների գործունեությանը. ցույցերին. բւսնավեճերին. գործադուլ ներին եւ այլն: Պասիվ ձեւի մեջ կարելիէ առանձնացնել ընթացիկ մամուլի ընթերցումները.մասնակցությունըհասարակական կարծիքի ձեւավորմանը, քաղաքական տեղեկատվության ընդունումը եւ տարածումը. ստորագրությունների հավաքումըեւ այլն: Ի մի բերելով վերոհիշյալ բոլոր քաղաքական ինստիտուտների եւ գործոնների ազդեցությունը մարդուքաղաքւսկանսոցիալիզացիայի գործընթացի վրա. արեւմուտքի քաղաքագետներըդրանք բաժանումեն երեք խմբի: Առաջին խմբի մեջ մտնում են մարդու բնական հատկությունների սկզբնական կազզարգացմանինստիտուտները՝ընտանիքը եւ միջդպրոցական-մանկական մակերպությունները (ծնված օրից մինչեւ 6-7 տարեկւսն): Քաղաքագետներնայդ շրջանն անվանում են վաղ սոցիալիզացիայի ժամանակաշրջան: Երկրորդ խմբի մեջ մւոնում են մարդու ուսուցման եւ կրթության ինստիտուտները (6-7 տարեկանիգ մրնչեւ 18-25 տարեկան): Այդ ընթացքում մարդիկ հասնում են մտավոր հասունության. ձեռթ բերում հիմնական սոցիալական որակներ: Այս շրջանն անվանվում է մարդու կյանքի ճանապարհինախապատրաստական փուլ: Երրորդը համարվում է հասուն մարդկանց կենսագործունեության ժամանակաշրջան. երբ. բառիս լայն իմաստով.ձեււսվորվում է անհատը որպես հասարակական հարաբերութ-

յունների ամբողջություն`: Եվ. վերջապես. քաղաքական սոցիալիզացիայի մեխանիզմներիմասին, որոնք ունեն մի քանի մակարդակներ. 1. սոգզիալական մակարդակ(ամբողջ հասարակության մասշտաբով): Գոյութմեջ մարդկանցներգրավելու տնտեսական մեխայուն ունեն թաղւսքակւսնության նիզմներ.օրինակ, գործազրկությունը. ընտրողներինկաշառելը, բոնությունը. տեռորը եւ ւսյլն: Ներկայումս մասսայական շարժումներին մարդկանց մասնակցելու պատեհզոր մեխանիզմ է հանդիսանում Գլոբալ պրոբլեմների առկայությունը`

տարածված հիվան անոջակ միջավայրի ոածությունը, րազմի դությունները Ա

եւ

այլն:

2. սոցիալ-հոգեբանական մակարդակ. որտեղ քաղաքական արժեքները փոխանցվումեն ինչպես մեծ սոցիալական խմբերին.այնպես էլ փոքր խմբերին: 3. միջանձնականմակարդակ. որտեղ որպես քաղաքական սոցիալիզացիայի մեխանիզմհանդես են գալիս պահանջմունքները,դրդապատճառները.շահերը, արժեքային կողմնորոշումը.համոզմունքները.որոնք կարգավորումեն քաղաքականության մեջ անհատի գիտակցությունը եւ վարքագիծը: Այսպիսով,քաղաքականսոցիալիզացիայի արդյունքն անհատի որոշակի կա-

ռուցվածքի ձեռքբերումն է, որտեղ քաղաքական արժեքները եւ նպատակը դառնում են հաստատուն եւ «աշխատող» տարրեր: Ուստի մարդու մեջ ի սկզբանե, չի կարողդրվել ոչ կոմունիստական.ոչ ֆաշիստական, ոչ պահպանողականհամոզմունքներ:Դրանք ձեւավորվում են երկժամանակայինձեւով. որտեղ որոշակի դեր է խաղում ւսնհատի կենսական եւ քաղաքական անմիջական փորձը: Հետեւաբար,

'

ՀաԿաաաաա-). Տես`

(ԱՓ6Թօոօմ

Լ Տես` Է

6.

՛ՕԿՓքոս ոԳ4ԱՌԱՎՑՇՆՕ0

6, 8Լ,

ոՇԱՃԳՊՉՀԱԿ"

Յառկծս

1220, էք

՛"ՈԺոսոօՈօՀԱ8, կՎ ՈԾՇՇՃԱՅ, 1.

1995, էք 359

ԳԼՈՒԽ

եւ տնտեսական ու ելնելով յուրաթանչյուր ւսնհատի առանձնահատկություններից քաղաքական օբյեկտիվ իրավիճակից. ւոեղի է ունենում մարդկանցհւավաքագրումն այս կամ այն թաղաքականկամ հասարակականկառույցներում. այլ կերպ

ասած,

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԼԻԴԵՐՈՒԹՅԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆ

,

ընթանում Է թաղաքականսոցիալիզացիայիգործընթացը:

է0.1. ԼԻԴԵՐՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԸ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄՏՔԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

ասարակության թաղաքւսկանհամակարգի

բարենպաստ արդյունավետ » գործառնությանհամարինչպեսնախկինխորհրդային մի շարք. այնպեսէլ մեր ու

հանրապետությունումստեղծվել են պրեզիդենտականինստիտուտներ:Այս առումովբավականինմեծացելէ հետաքրքրությունըլիդերի եւ լիդերության տեսության նկատմամբ:Սկզբիցեւեթնշենք.որ քննարկվողհարցերըբազմակողմաեն արեւմտյանքաղաքագիտականգրականության մեջ. ճիորեն ուսումնասիրված մինչդեռԱՊՀ երկրներում.չհաշված հիմնահարցիառանձինկողմերիեւ առանձին դեպքերի. համարյաչի ուսումնասիրված:Հասարակական կյանքի դեմոկրատական վերափոխումներիգործընթացը մեծացրեց մարդկանց մտահոգությունը. նրանց հավատն ու երկյուղը այն հարցերի նկատմամբ, թե ո՛վ եւ ովքե՞ր են իշխանության ղեկի մոտ. ու՞մ է վստահված ժողովրդի անունից որոշումներընդունելու իրավունքը:Քաղաքականլիդերության մեխանիզմի ձեւավորմանբացահայտումը կարեւոր է ինչպեսպետական կառուցվածքներումմարդկանց առաջընթացիլեգիու ընդդիտիմրնըթացակարգի մշակման.այնպես էլ լիդերի.նրա համախոհների ձախոսներիփոխգործունեության լավագույն տարբերակներիստեղծմանտեսակետից: Քաղաքականլիդերության հիմնահարցերը օբյեկտ են հետազոտության հանդիսանումինչւվեմ քաղաքագիտության, այնպես էլ քաղաքական սոցիոլոգիայի հյ քաղաքական հոգեբանության համար: Քաղաքագիտությանը հետաքրքրում են այն հարցերը, թե ու՞մ կարելի է համարելթաղաթականլիդեր. ի՞նչ դեր է խադում նա հասարակության զարգացմանմեջ, ի՞նչ ֆունկցիաներ է նա իրակա-

նացնում. նրա քաղաքականուժը. տիպաբանությունըեւ այլն: Քաղաքական սոցիոլոգիան ավելի շատ զբաղվումէ քաղաքական լիդերի սոցիալակւսն ծագման,սոցիալական միջավայրի հետ ունեցած փոխադարձներգործության,սոցիալական բազայի հարցերով: Քաղաքական'հոգեբանությանմւսսնագետները. հոգեբանները ուշադրություն են դարձնում լիդերի անձնական բնութագրումների, բնավո» րության առանձնահատկությունների.հոգեկանհատկանիշների. նրա գործողութ-

յուններիհոգեբանականմոտիվների վրա: Ինչպեստեսնում ենք. քաղաքականլի: դերի հիմնահարցը բազմակողմերեւույթ է, եւ ժամանակակից սոցիալ-քաղաքագիտականտեսությանմեջ ստեղծվել է լիդերությանհետազոտմանբազմառար»

կայականմոտեցում: Հասարակության մեջ լիդերի խաղացածդերին անդրադարձելեն ականավոր եւ կենսագիրներ: Դեռեւս հնագույն դիցաբաձատ մտածողներ, պատմաբաններ նության մեջ առանձին անհատներ աչքի էին ընկնումգերմարդկային հատկանիշներով նրանք սխրանքներէին գործում.պատերազմներ էին վարումու պետութուններ ստեղծում: Ըստ Պլատոնի. կառավարողի գլխավոր հատկանիշն է. եւ երբ մեծագույն իշխանությունըմիանում իմաստությունն է իմաստությանու հետ. է Ազմտության ստեղծվում ամենալավագույն պետական կարգը: ՊլուտարՔոսը եւս առաջնորդի. լիդերի մեջ բարձր էր գնահատումիմաստությունը. խելթը, նշելով. որ եթե զգացմունքներն ունեն իրենց ելակետային սկիզբը, ապա նրանց աշակցում

ու

կւսրգավորում է խելքը:

Ըստ

նրա. լիդերը պետք է օժտված լինի

փառքի. անպարտելիության, մեծահոգության.զսպվածության եւ մարդասիրության հատկանիշներով.Կային մտածողներնաեւ, որոնք նշում էին. որ պատմուքյունը կերտումէ Աստված. իսկ մարդըենթարկվումէ կւսռավարողին ժիայս մարմսական գործողության մեջ: Եվ այսպես. բազում օրինակներ: Քաղաքական լիդերի մասին մի ամբողց կոնցեպցիա էր մշակել քաղաքական մտթի խոշոր տեսադոոն Ն.Մաքիավելին: Նա Իտալիայի միավորմանամբողջ հույսը կապում Լր մեծ մարդու, մեծ պետական գործչի խելացի գործունեության հետ: Աս կառավությի առաջնակարգ խնղիրնէր համարումազգային շահը. ազգային համածսայյնուբյունը. ազգային բւսրեկեցությունը եւ չէր պատկերացնումազգային ուժեղ սլետուբ-

յուն առանց քաղաքականկայունության:Իր հայտնի ««Ֆլորենցիայիպաոմուբյունը»» աշխատությանմեջ քննադատումէր երկրի ներսում տիրող անկարգո:թյուոՑերր. այն դեկավարին,որն առաջնորդվումԷ ոչ թե համազգային.այլ անձնական կամ խմբակային շահից ելնելով: Նա Իտալիայիմիավորումըկաւվումէր այնպիսի եւ ռազմականտահետ, որն օժտված էր քադաքականընդունակությամբ լիդերի Եւստ է է հստակորեն քե պեւոք լիդերն իրեն պահի ղանդով: նկարագրում, ինչպես հարեւանների,դաշնակիցների,հակառակորդիու ենթականերիհես: Նա լիդերներին, ղեկավարներինբաժանումէր երկու կարգի.առաջինընրանք են. ովքեր իրենց խելքի. քաջության եւ ուժի շնորհիվ են հասել իշխանության.երկրորդը՝նրանք. ում օգնել է պատահականությունը.ճակատագիրը:««Նրանքովքեր քաջության. խիզախության ճանապարհով են գնում.. գրում է նա.- նրանցհամարդժվար է նվաճել իշխանություն. սակայն հեշտ է այն սլահելը. եւ ընդհակառակը. ովքեր ճակաեն առաջ շարժվում. նրանց համար հեշտ է իշխանուքտագրի ողորմւսծությամբ յան նվաճումը,բայց դժվար է այն պահելը»։':Մաքիավելինմեծ նշանակություն էր տալիս ղեկավարիհոգեբանականհատկանիշներին.նրա դիվանագիւուսկանոմտությանը: Ղեկավարն. րստ նրա. չպետք է այնպիսիարարքներգործի. որ ենթա կազժեկաների մոտ ատելություն առաջացնի:Նրախելքի մասինպատկերացում է տեսնել. իսկ եթե թե ինչպիսի մարդկանցով իրենշրջապատել. լու համարպետք է ղեկավարը խելոք չէ. ապա անիմաստէ նրան օգտակար խորհուրդներ տալլ։: Ղեկավարըպետք է առյուծի նման ուժեղ լինի, որ վախեցնի գայլերին. եւ /ադվեսի պես խորւսմանկ,որ շրջանցի թակարդները,եզրակացնումէր Մաթիավելին: Քաղաքականլիդերի մասինբավականինհետաքրքիր մտքերեն արտահայտել Լոկը, Շոպենհաուերը,Նիցշեն եւ այլոք: Օրինակ. Եիցկը. Հելվեցիոսը. Հոլբախը.Հեգել շեն գտնում էր, որ համաշխարհայինգործընթացի հիմքը ձգտումն է իշխանության, որ այդ ճանապարհինբարոյականությունըթույլերի զենքն է. իշխանության ձգտողը պետք է անտեսի բարոյականությունը: Ֆրանսիացիհեղինակ Շ.Թարդըգտնումէր. որ քաղաքականությանբոլոր նվա. ճումներն արդյունք են մեծ մարդկանցգործունեության: Ըստ նրա. սոցիալական է հետեւյալ ուրվագծով. առաջնորդ-գյուտարար. առաջընթացն իրականացվում է որ պայթարում ամբոխիանշարժությանդեմ. ամբոխ.որ հրաւվուրվումԼ ճորարարությամբ.եւ ամբոխ.որ լռակյաց հետեւում է լիդերին: Առանցլիդերի ամբոխը գլխատված իրան է, ամբոխինհաճախ հրապուրումեն ոչ քե ընտրյալները. այլ թափբփուկները.նա ատում է թույլ լիդերին եւ ստրկաբար ենթարկվումուժեդին՝: Մի քիչ այլ կերպ է դատումնրա հայրենակիցԼեբոնը, նշելով որ հասարակությու-

նը քեւակոխել է «զանգվածների

՛7Չ«կծօքե", ճԼ, ՛Ոոզոօոճ", 1220, էք 18. 12 Ոքօճոօոծ: /ոճօքամ Ա ոքցոայոմհն, Յեո. Մ, Կ. /, հԼ, 1920, էը

1. Տես

ԱԱԽօՈօ Խ.ՃԱՑ6ոս

Ոօոսոսոզ:

Բավականին հետաթրքիր եւ մտածելու առիթ են տալիս Պլեիռոնովի դատողությունները թննարկվող հիմնահարցի վերաբերյալ: Որպեսզի որոշակի տաղանդ ունեզող անհատը պատմականանցքերի վրա մեծ ազդեցությունունենա, անհրաժեշտէ երկու պայման:Առաջին,նրա տաղանդը, նշում էր Պլեխմանովը. դարձնի տվյալ դարաշրջանի պետք է նրան մյուսներիցավելի համապատասխան հանճարիւիոխաիր զինվորական եքե Նապոլեոնն կ արիքներին, հասարակական րեն Բեթհովենիերաժշտականհանճարնունենար,ապա, իհարկե,կայսր չէր դառնա: Երկրորդ. ըստ Պլեխանովի գոյություն ունեցող հասարակականկարգը չպետք է փակի այն անհատի.լիդերիուղին, որը հենց այդ ժամանակիհամարուաղբյուրը:

նի անհրաժեշտու օգտակարընդունակություն:Շարունակելուվմիւոքը,Պլեխանոմարդիկկարող են փոխել միայնանցքերիանվը նշում էր. որ ««...տաղանդավոր հատական կերպարանքը,այլ ոչ թե ընդհանուրուղղությունը: նրանք իրենք գճյություն ունեն միայն շնորհիվ այդ ուղղության: եթե այդ ուղղությունը չլիներ. սրանք երբեք չէին անցնի այն գիծը. որը բաժանումէ հնարավորությունը իրականությունից

ժամանակակիցքաղաքագիտությանլիդերության հետազոտության մեթոդաբանությանմեջ կարեւորու արդյունավետդեր է խաղումԶ.Ֆրոյդիհոգեվերլուծականմեթոդիկիրառումը:Ըստ նրա, մարդկանցքաղաքականգործունեությանակէ քաղաքական, արգաղափարական տիվություննառերեւույթ պայմանավորված են բնազդային անգիտակից, նրա հիմքումընկած ժեքներով,մինչդեռիրականում մոտիվները:Նա քադաքակրթություննհամարումէր մարդուենթագիւռակցական դեպի քաղասուբլիմացիան» հակումների,առաջին հերթին, սեքսուալ (լիբիդո)' թականգործունեության,իշխանության: բնազդները,հոգեկանէներգիայի(իցթերը միջավայրում Սոցիոկուլտուրական են անհետանում. տարբերճաճապարհներ՝ իրականացման փնտրում նրանք չեն առաջացածլիբիդոն Այդ գործընթացում ջղւսձգության: կերպարանաւփոխվելով վրա-իշսուբլիմացվումէ առաջինհերթին իշխանության. լիդերության.-ուրիշների խելու ձգտմանմեջ։ Այդպիսիշղախտավորների,խելացնորներիմեջ շատ հաճախ առանձնանում են մեծ մարդիկ. լիդերներ. որոնթ ձգտում են իշխել մ/ուս մարդկւռնց վրա: Ֆրոյդը եւ նրա աշակերտներըկազմելէին քաղաքականեւ այլ կարգի լիդերների մի ցուցակ. որի մեջ մտնում էին Կեսարը. Նապոլեոնը,Ռոբեսպիերը.

2.

».

կումը:Սոցիալական կյանքում գլխավոր դերը խաղումէ ամբոխը.նա ծրագիր է առաջադրումեւ թելադրում առաջնորդին:Լիդերն ամբոխընվաճելու համար, ամնշում էր նա. պետք է կարողանա շեշտակի.կտրուկ արտահայտություննեիդվ նրա հեշտությամբ կդառնա տերը,իսկ գցել. որի մոլորությանմեջ դեպքում բոխին եքե փորձիբանականությունբերել`կդառնանրա զոհը: Հոլբախընշում էր, որ ժողովուրդներըբոլոր ժամանակներումէլ եղել են իրենց տգիտության. անխոհեմության. դյուրահավատությւսնեւ, առանձնապես. ամբոխըիրենց ենթարկելկակրքերիզոհերը: Ըստ նրա, ժողովուրդներնհաճւսխեն փոխել րողացող մարդկանց կամ այն ձեւը, բայց նրանք երբեք չեն ունեցել ընդունազութայս կառավարման իսկական յուն՝ վերափոխելուէությունը. հասկանալուիրենցդժբախտությունների

էք 341: ձգտում: 1Ե/4օ-ցանկություն. վերափոխվել -քիմ.պինդ. նյութիգոլորշիացում Սուբլիմացիա-/ատ.տսծոոօ-քարծրանալ.

Լ. Տես՝

2. Տես՝

դւսրը որին կհետեւի քաղաքակրթությանան-

3.

Լիբեդո-

Գ.Վ. Պլեխանով. Փիլիսուիայական ընտիրերկեր.երեւան 1962. հ. / լատ.

առանց հեղուկանալու:

Նիցշեն. Պուանկարեն.Հիտլերը. Ստալինը եւ այլք: Նա նչում էր. որ պատմական գործընթացը զարգացել է մեծ լիդերների որոշակի ազդեցության տակ: Լեբոնի նման Ֆրոյդը եւս գտնում էր. որ լիդերները օժտված են հիպնոսացմանկախարկառքով, որան զանգվածներինզրկում են սեփականկամբից.զանգվածներնէլ կարիք ունեն լիդերի. ինչպես ընտանիթում՝հորը: Ֆրոյդը եւ նրա կողմնակիցները բամանում էին խելացնորների ու մտամոլների հասարակությունը եւ հոգեպես նորմալմարդկանց.որոնք սակայն անընդունակեն ստեղծագործականնորարւարության: նրանք նշում էին. որ լիդերության կողմնորոշումունեցող մարդկանց առաջ է մղում մեղավորության զգացումը.որոնք թեթեւանում. ազատ են զգում շնորհիվ ուրիշներին իշխելոււմերկացնելու դեպքում: Այդպիսի մարդիկմանկության ժամանակմի շարք հույսերի կորուստներեն ապրել եւ իրենց թերարժեքութան կոմպլեքսըփոխհաւտուցումեն նրւսնով. որ կատաղի պայքար են մղում ինք-

հետազոտողներ են Ադժրնոն, Կն րիո: աարի ուտվում հարի՝մատիկ խր : հատկապես՝տոտալիտար առանձնահատկու յունները ան թն րե ում. դեպի բոնապեհակված ռեժիւ պայ Կրում,որտեղ եկավարներ ւթյան

մրի ոմ Մ ոմ աաական լիդերի մասին հասարակական-քաղաքական մտքի ո նկնող միշարք ներկայացուգիչներիհայացքների վերլուծությու Նմհնարավորունյուն տալիս բացահայտելու նրանց գործունեության մ ռիթներ մոտիվներ,որոնք որտե

են

րը

համառոտ

լ

առիթ

եւ

այսօր ունեն ոչ

.՝ կան նշանակություն:

10.2. ԲԱՂԱՔԱԿԱՆ ԼԻԴԵՐՈՒԹՅԱՆ

ո

Հոգեվերլուծական դիրթերից էր հիմնավորումիր հայացքներըլիդերության մասին է.Լասսուէլլը Նա նշում էր. որ լիդերներն անհատներ են. որոնք մանկուց են ունեցել: Հոգեախտաբանական հույսերի կորուստներ անհատներնալեկոծված են լիդերությանկրքերով եւ հաճախ վերագտնումհն ասւպարեզում:Իշխանություն փնտրող մերժվածներըըստ Լասսուէլլի. ելք են փորում չիգրե կազմագերսված հանգագործույան քե, փան ե լիա մյուսներիվրա: Նրանցհւսմար միեւնույն է որտեղ հաստւստվեն.միլայնթե իշխանություն ունենան մարդկանցվրա: Նա առաջ քաշեց այսպես կոչված կոմպենսացիայի /փոխհատու տեսությունը. որի համաձայն.մարդուձգտումն իշխացման/

չատ շաը-

միայն տեսական, այլեւ կիրառա-

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

ժամանակակից քաղաթագիտավան Գին մեջ Ան կներ եբ մ ե ՄԱրո եկտների լիդերությա ործունեությ Աաաները հաղաքազանության նրանը փոխան վեջության աործունեւթյան հեմինակ մեխանի լալն մկա«րան լեոան աաա աաա լ խաեայ ունըամբողջացնելու տվյալ նպատակով` ոուան

նության՝ ինջնահաստատման ցածր արտահայտությունէ եւ նպատակ ունի հաղթահարելու սեփական թերարժեքության զգացումը: Սակայն այդ տեսությունը լայք տարածումչգտավ. չնայած կյանքում այդպիսի օրինակներշատ կան։ նվելին. առաջ քաշվեց այն թեզը. ըստ որի. ցածր ինքնագնահատումը խանգարում է մարդունմասնակցելու է Բուկ րությունները քաղաքական գործունեություն ծավալելու համար: Լիդերիմաս ամբողջական պատկերացումկազմելու համար կարեւոր նշանակությունունեն լրկագրավան ականը ոնչ առ ատուկը ե րանն ոերր ծական տվյալներով:Քաղաքական լիդերի հոգեկենսագրության մեթոդըմշակելէ Զ.Ֆրոյդը:Դեռ 1932թ.նա ամերիկացի դիվանագետՈՒ.Բուլլիտիհետ միասինգրեց առաջին հոգեկենսագրությունը ՀՎիլսոնի մասին: Հոգեկենսագրական մեթոդի հիմնականնպատակնէր բացահայտել տվյալ թաղաքական լիդերի որոշումների ընդունման եւ գործունեության հոգեբանական եւ հոգեպաթոլոգիականպատճառները: Այդ մեթոդը ժամանակակիցթաղաթագիտական հեւոազուտությունների մեջ ծառայում է կոնկրետ գործնական նպատակների համար: Ամերիկյանքաղաքագետ Մ.Հուկը ««Հերոսը մեջ»: Ն նում՝ օգտագործելով Ֆրոյդի տեղադրումները.նշում է, որ մարդը զանգվա ը մեջ երբեք չի ազատվում կախվածությունից.սկզբում ծնողներից.հետո ուսուցիչներից: Դրա համար ամբոխը փնտրում է առաջնորդի, որը հասարակության մեջ նույն դերն է խաղում, ինչպես հայրը՝ընտանիքում:Ըստ հեղինակի,ւպատմությունը մեծ մարդկանց արարումն է. միայն լիդերները կարող են ազդել մարդկության զարգացմանվրա: Նա բացարձականացնում էր լիդերի դերը պատմությանմեջ՝ երկրորդ համաշխարհայինպատերազմնհամարելովոչ թե ընդհանուր ճգնաժամի. այլ Հիտլերիչար կամքիհետեւանք: Քաղաթական լիդերի, լիդերության մասին բավականին արդյունավետ աշխատւսնք են կատարել ֆրանկֆուրտյան դպրոցի

դերի'.

սա

Ամ

'

լ

շահերի բավարարմանը», իքն կազմակերպությանկամ փոքր խմբի հեղինականվորանդամէ, որի ությունը տալիս սոցիալական գործընթացում գլխաանձնական ազդե վոր Լիդերը խմբի անդամն որին խումբը իրավունք վերախաղալու»: իր համար նշանակություն ունեցող իրադրությունումընդունելու ահում "ւ Որոշում,այսինքն ամենահեղինակավոր անձը, կենտրոնաի համատեղգործունեության փոխհարաքերություննե, հերխաղում ուղղված

ղ

կ

ըն-

ը

թույլ

դե

է

է

Է.

լ

իջեցնում թաիւ: լավ արի

'

ղ

է

Նահաստատման խանության համար,

իրերց

եր

'

պա-

անատու

որը

ել

րի կարգավորմանմեջ': ":

Լիդերությունը Լիդերությունըանձի ընդունակությունն Է

ազդելու

աոան

անեք քաթան ամաաթնպակա ո մակար արմո կանց վարքագծի գործունեության վրա. նրա բնորոշ քաղաքական Ֆրանսիացի ժ-Բլոնանխափանկապն իշխանության գիծտական Գ գլխավոր բաղադրամասն քանի ւան

եւ

ք

նշում

է որ

եւ

հետ:

է

իշխանությունը լիդերության

է,

ն ն «վերեւում» գտնվող մեկ կամ մի քանի մարդու ընդունակությունն Է՝ ստիա1 ուրիշներին անելու դրականը կամ բացասականը. որը նրանթ հավանալիդերի հեղիբար չէին անի" Ամերիկյանմիշարք թաղաքագետների կարծիթով՝ ո

նակությունը պայմանավորվածէ Նրա կողմից ենթակայություն նվաճելու ընդու-

կատզության անգվածքրի նակությամբ: նու է Քին որն ավա Ամի կ ունակու ուններով. իրադրությանը տիրապետելը, որոշումների բազմաթիվ թ)

`

եւ մասշտաբի.

լ

-

է,

լ

ն ընդ

րով.

՛

-

1.

(անգլ./846/)-առաքատար.դեկավար: Տես՝Լիդեր'

էր1 իմ թի ժոՐժԱԿ6ւՅամ ՍՐԱ» ԱԱ 122իա)0թ-ոՑծ-

Ռ4ԱԹ6/ 0508, գամ 2Տես,

: Ն ՆՆ

Տ.Ֆէս՝

Լ,

՛

Քօ/ԱՇՅ/

Տ6/6Ո65

ո

ՈՒ ՓԺԱՇԱՇՈ., ԽՓ.

6156)

1223,

199, էթ 20

ր

գոր-

|

պատասխանատվությունը ընդունումը.

կատարելլչ։Նա

իր վրա խմբիամենահե

լ

լերց նելը-.

ճ

իի

քաղաթական

տ

ո Նի ուպեղային Սենար հրականագնում հաստատու

ընտրություն նություն ունեցող դեմքն է. ֆունկցիան, ստեղծում է հոգեբանական բարենպաստ եղանակ հասան կապեր. թուլացնում խմբի ներսում եղած լարվածությունը: կականշարժման.կազմակերպության. կուսակցականլիդեր. որի մեջ աոգիա կան խմբերըտեսնում են իրենց շահերի եւ նպատակներիիրականացման բավորությունը:Այդ մակարդակի լիդերը ազդում է հասարակականկարծիքի վրա ինչպես իր անձնականհատկանիշներով. այնպես էլ խմբի,կազմակե յան միջոցով:եւ վերջապես.երրորդմակարդակի լիդերը ծիչն է, որի գործունեությունը ծավալվում է է համակարգում,ի դեմս որի քաղաքական լիդերությունը ալական հաստատության ձեւով: Լիդերի անձնականհատկանիշներն մակարդակիդեպքում ավելի էական ճշանակություն ունեն. քան երկրորդ եւ էր. րորդ մակարդակներում.Քաղաքականլիդերի մ երկրորդ ե: րորդ մակարդակներիդեպքում պայմանավորվածէ իշխանության եւ հասարա:

ի

երկրորդ`ո. եր Են րոլ արը րզ քաղաքական Ր րոնի հարաբերութ իշխանական :

ներկայացված առի առաջին

եր, ազդեգությունը '

կության սոցիալական լայս խավերի կապերով, զանգվածների քաղաքական պահանջների, նրանց գիտակցության եւ լիդերի ծրագրի նկատմամբ Շոանգ դրսեւորած վերաբերմունքուլ.Դրահամարկարեւոր նշանակություն ունի կողմից որսալու մարդկանցտրամադրությունը.իմանալու նրանց կարիքները. որի հաջոդուրչան դեպքումկարող է դառնալ նրանց խորհրդանիշը:ժամանա.

լիդերի

կակից արեւմտյանքաղաքագիտության եւ սոցիոլոգիայի մեջ լիդերության հիճ նահարցնուսումնասիրվում Է ընդհանուրտեսականեւ փորձային Երկու դեւվքումէլ իդեալականԷ համարվումայն լիդերուբյունը, որը է աշխատանքիսրտադրողականության բարձրագմանըեւ սոցիալական կոնֆ. լիկտը հասցնում է նվազագույնի: Ըստ ռուս հեղինակ Գ.Ալինիփորձային(էմպիի նպատակը կապիտալիստականստատուս: րիկ) հետազոտությունների, պահպանումնէ: Քաղաքագետները.սոցիոլոգները եւ հոգեբաններըմշալ լիդերության ավելի արդյունավետ մեթոդներ.որը իբր ծառայում է մի կայունացմանը':Անշուշտ. արեւմտյան շաւո հեղինակների մոտ նկատվու սուբյեկտիվ եւ հոգեբանական գործոնների դերի գերագնահատում.իսկ մարք: սիստականկոնցեպցիայի հեղինակներըչափազանցումեն օբյեկտիվ կական պայմաններիդերը: Մինչդեռ երկու ծայրահեղություններն էլ սխալ են գիտությունըպահանջումէ օբյեկտիվ եւ սուբյեկտիվգործոնների ճիշտ զուգակ: գում, անկողմնակալվերլուծություն: Լիդերության անհրաժեշտպայմանր այն համընդհա նություն ունենալն է բոլոր տիւպիկազմակերպություններում, եւ հարէ: արժանիքները ընդօրինակման երեւույթ Լիդերի անհատական նուր : գանքի արժանի են: Բաց ինֆորմացիոնհասարակությանմեջ չատ դժվար թաբցնել լիդերիթերությունները.եւ. հակառակը՝հեշտ է ցույց տալ նրա «ությունները: Լիդերության պայմաններիցմեկն էլ քիչ ժամանակի ընթացքում շատ ինֆորմագիա. ստանալն է. ժամանակակիցկապի եւ ինֆորմացիայի տեխեննիկական միջոցները այդպիսի պայմաններապահովում են: թադրում է որոշակի շրջապատ. որը պետք է հավաքա Գրվի րստ գործնական եւ չզրոֆեսիոնալ հատկանիշների: Անձնական նվիրվածությունը կարեւոր եւ անհբաժեշտ հատկանիշ է. սակայն ոչ բավարարժամանակակից քաղաքականութ-

մակարդակով

նոլաստուս

ո ումր կապիտալի, տ

հասարա:

իշխա,

առավե-

Լիդերությունը

։

ԸՀպաաաա-աա»Լ Տես:

՛ՌռոսդսոԳ՛, Ոքօճ/

:

«Ա շում

Պճօքսս

Ա

Ոբցոաոն,

ՅՏ/ո.

7,

Կ.

2, էլ,

1220, էք 188

սերտորեն կապվ եջ Քաղաքականգործրնթագիկառավարումը գիտելիքները.ընդուխորը հետ. ենթակաների որովհետեւ րերի կառավարման են. քան սեփական նակությունները.հոգեբանությունըերբեմնավելի կարեւոր կարողանում երբ լիդերը ժամանակ. փորձը:Եւ գործերը հաջող են ընթանումայն փորձւսբարձրորակ ընտրված «ուղեղային կենտրոն»՝ Լ ստեղծել իր չուրջը յն 1

կ

:

դ

է իշխանություններիպատասխազետներից: Այսօր. երբ կտրուկ բարձրացել նրանց նկատմամբ,անհրա» եւ պահանջները նատվությունը հասարակության իշխանությանտարբերկաորոնք խումբ. ժեշտ է լավազույնպրոֆեսիոնալների են զբաղեզնում:Պատահական չէ. որ պեբարձրպաշտոններ

ռուցվածքներում ստեղծումեն համակարգում գործիչներըիշխանության տական.քաղաքական Նման հաստիք: երեւույթներ, խորհրդականների փորձագետպրոֆեսիոնալների. զբաղեցնեն է, հաստիքները որ այդ են. այն կարեւորն հաստիքներմիշտ էլ եղել

գիտնականները:

շողոքորթները.մեծատոհմիկները. թե կեղծավորները. լիդերության կարեւորպայմաննէ: Ազգայինպետակսնշահին նվիրվածությունը են միայն անձնականհարաբերություննեհետ լիդերինկապում այլ

ոչ

եթե շրջապատի կորցնումէ իր ռացիոնալի» ապա լիդերությունը րը կամ նրա կախվածությունը. մեջ իշխումէ շրջապատում քաղաքականության ությունը: Այդ ժամանակ լիդերի է բնույթ կրում. մարդկանց հավաիրեն նվիրված. որը երբեմնժամանակավոր

կապերով: է հւսյրենակցական թագրումը.որի արդյունավետությունըորոշվում եւ լիդերությունը կապերի ընկերական.խմբակային Դա բերում է կուսակցական. է վոժդիզմի.լիդերի շրջապատը սահմանափակառացնորդիզմի` վերածվում պլան են մղվում: ժամանավում է. օրենքը. իրավականնորմերը երկրորդական փոխվումէ հրամանի.վոժդի ցանկութբարդ մեխանիզմը կակից իշխանության գաքաղաքականությունը՝ է պետության. յան, հասարակությունընույնացվում հետ: Իրակակամթի ժողովրդի կամքը (վոժդ) առաջնորդի ղափարախոսության. եւ շրջապատի որ առաջնորդի նությանընկալումըղառնումէ իռացիոնալ.բանի Ի վոժդիզմի, կորգնումէ իր բնականհիմբերը: տարբերություն հարաբերությունը է նորից. նրան ծնվում լիդեր նոր յուրաքանչյուր լիդերությունըչի ժառանգվում, Նորմալ գործառնողքանա լիդեր է դառնում

տարերայնորեն:

չեն նշանակում.

ղաքական համակարգումնորարարությունըլիդերության հերթափոխությա պարտադիրէ դւսրձնումեւ այդ գործընհիմքն է: Օրենքը այդ փոփոխությունը թագը դառնումէ լիդերությանդպրոց: հետազոտությանմեջ առաջնութՔաղաքական լիլլերությանհիմնահարցերի այս առումովկարելի է առանձէ արեւմտյան հեղինակներին. յունը պատկանում ունենքննարկվող նացնել մի քանի տեսւսկետներ.որոնք էական նշանակություն

համար: պարզաբանման

հարցերի

մեջ լայն տարածումունի Լիդերությանմասին արեւմտյանգրականության ձեւավորվել է անգլիացիմարդա«լիդերի հատկանիշներիտեսությունը.որը ազդեցությանտակ: Դեռեւս դարի բան Ֆ. Հալթոնի հետազոտությունների ժառանգա» նրա հատկանիշները. էր. որ լիդերությունը, սկզբին նա ապացուցում տեսության սահմաններումհետականությանհիմքի վրա են ստեղծվում:Այդ կառավարողնե դինաստիաները. զոտվումեն տարբերազգերիթագավորական ն: Այսպիսի մոտեցմանհիմնականգաղաեւ այլ րի միջեւ ամուսնությունները են. որոնց շնորհիվ հատկա նիշները ժառանգական է. »

փարն այն նա

որ

եթե լիդերի

տարբերվումԼ իր հետեւորդներից.

առանձնացնել. դասակարգել:

«Լիդերի

հատկանիշների»

ապա

պետթ է այդ

հատկանիշները

(է.Բոգարդուս, ներկայազուցիչները տեսության

Յ.Ջենինգս. Ռ.Ստոգդիլլ

եւ ւսյլն) կազմել էին հատկանիշների աղյումակ. որոնք պետք է ունենան տվյալ քաղաքական լիդերները: Առանձնագվում էր հատկապես այնպիսի հատկանիշներ. ինչպիսիք են՝ էներգիան. խելքը. հաստատուն բնավորությունը. ինտելեկտը.հումորիզգացումը,կանխատեսելուշնորհքը. հաճելի երեւալու ընդունւսկությունը եւ այլն: Միաժամանակ թվարկվումեն լիդերի տասնյակհւստկանիշներ.որոնք ժխտումեն միմյանցեւ չկան մի քանի հւստկանիշներ. որոնք հետազոտողներիմեծ մասիկողմիցկրկնվեն երեք անգամ.այսինքն` այդ դասակարգման մեջ կարեւոր դեր է խաղում սուբյեկտիվ. կամային գործոնը: Այդ տեսությունը չնայած ինչ-որ չափով ընդլայնում է լիդերի էության ընկալմանհնարավորությունները, բայց անտեսում է սոցիալական գործոնների

դերը:

Մյուս տեսակետն այն է. որ լիդերը հանդիսանումէ խմբի շահերի արտահայտիչր. այսինքն. խումբը ինքը ընտրումէ լիդերին. լիազորում նրան իր շահերը պաշտպանելու:Ըստ այս տեսակետի.լիդերը հանդես է գալիս որպես ««խմբի ֆունկցիայի»» իրականացնողը:Այս հիմնահարցիհետազոտության մեջ բավահայտնի գիտնականԹ.Պարսոնսիդերը. որպես ֆունկկանինմեծ է ամերիկյան ցիոնալ-համակարգայինդպրոցի ստեղծող: Ֆունկցիոնալ-կառուցվածքային տեսությանհեղինակներիկարծիքով, քաղաքական լիդերի հիմնականխնդիրն այն է, որ իր ֆունկցիան իրականացնելուժամանակպահպանիհամակարգի եւ կենսագործունեությունը, ամբողջությունը ժամանակին կանխատեսիեւ լուծի սոցիալականկոնֆլիկտը: Խմբի ներսումգործող փոխգործունեությունըորոշվում է ձեւականեւ ոչ ձեւականլիդերությունը: Լիդերը. որը մեծ հեղինակություն եւ ազդեցություն ունի խմբիանդամների վրա, կիրթ է. բանիմաց. դառնումէ ոչ ձեւական,իսկ հաճախ.նաեւ՝ որոշակիիրադրության մեջ նրւս ինստիտուցիոնալ ճանաչման դեպքում լիդերը դառնում է ձեւական: Եվ Պարսոնսի այն գաղափարը. որ լիդերը խմբիֆունկցիան է, նպաստելէ մի նոր ««հետեւորդներիորոշիչ դերի»»տեսությանզարգացմանը.ըստ որի, խումբն ինքը ընտրում է իր լիդերին. որը աշխատումէ իրականացնել խմբի պահանջները, այսինքն. նա ավելին չէ. քան խմբիգործիքը: Այս տեսությունը. իհարկե. փորձայինսոցիոլոգիայի հայտնագործությունչէ, ինչպեսարդեն նշել ենք, դեո Լեբոնը 204 դարում նշումէր.որ զանգվածներըհաճախլիդերին թելադրումեն նրա գործելակերպը:Այս առումով քաղաքագիտությանմեջ տարածված է այն կարծիքը,որ եթե լիդերը միայն հետեւողէ, ապա նա ոչ ավելին է, քան իր ստրուկներիպարոնստրուկը: Լիդերությանհետազոտությանմեջ բավականինտարածված է նւսեւ ւսյն մոէ տեցումը.ըստ որի լիդերը «իրադրության ֆունկցիան» կամ ինչպես նշվում է՝ սիտուացիոն մոտեցում: Պատմականյուրաքանչյուր իրադարձությունառաջ է է հատկւսպեսայդ իրադրությաքաշում իր լիդերին,որը համապատասխանում նը, այդ ժամանակաշրջանին: Սիտուացիոնմոտեցումը ամբողջովինչի անտեսում «հատկանիշների տեսությունը»», նրա կողմնակիցներընշում են, որ լիդերի մի քանի հատկանիշներ ձեւափոխվումեն պայմանավորվածպատմական իրւսդրությւսմբ:Օրինակ,մարդը գործելով շուկայական տնտեսության պայմաններում,աշխատում է իր մեջ են իրավիճալի մշակել այնպիսի հատկանիշներ,որոնք համւապատասխանում պահանջներին,ձգտելով ավելի թանկ վաճառել իր գիտելիքները. փորձը. նորությունները, կարողությունները եւ այլն: Լիդեր է դառնումնա. ով կոճկրետ ադրության մեջ ավելի լավէ կատարում իր դերը: ««Մեծլիդերը.-գրում է Գ.Աշի-

է աԱոնգիտի թուլտա մինչեւ իրն զգում ինչպես նրւս զարգացումը

այն կետը. երբ կարող է նրանից օգտվել: Մեծագույն լիդերները օժտված են

իրադրություննիրենց օգտին վերածելու ընդունակությամբ:Իրադրությունները լիդերը կարող է ստեղծվել իրադրության ուժով'»»։ Իրադրությանուսումնասիրությունը, որտեղ գործում է լիդերր. կարող է նրա շատ հւտկանիշներ բւսցահայտել: Ավելին. տարբեր իրադրությունների մամանակտարբերկարգիեւ ոճի լիդերի կարիք է զգացվում, է. Ֆրոմի կարծիքով՝««հերոսներիցմինչեւ Ֆլյուգերը»» (հայացքները եւ որոշում. ները արագ փոփոխող մարդ): Չնայաց սիտուացիոն մոտեցումը չի հերքում «հատկանիշների տեսությունը»», ւսյնուհանդերձ. արեւմտյան մի շւսրք հետազոտողներ գտնումեն. որ այն իջեցնում է լիդերի ակտիվությունը՝ նրան դարձնելով իրաղրության գործիք: Իրոթ. իրադրությունը կարող է ոչ միայն ազդել լիդերի վարքագծի վրա. այլեւ էապես փոխել նրան, դարձնել իր գործիքը: Սակայն միայն իրադրությամբհնարավոր չէ բացահայտել լիդերության բարդ երեւույթը: Լիդերը ոչ միայն կարող է իրադրությանգերի որը բնորոշ է թույլ լիդեդառնալ, րին, այլեւ կարոդ է վերահսկել ավելին՝ ազդել նրազարգացման իրադրությունը, ընթացքի վրա: ՈՒստի,կարծումենք, ճիշտ են այն հեղինակները.մասնավորալվես Ջենինգսը.երբ նշում են. որ ««...եթեիրադրությունըհասունացելէր Նապոլեոնի համար. աւպա Նապոլեոնն էլ հասունացել էր իրադրությանհամար:Մեծ իրադրություններըմիշտէլ հարսանիքեն մարդուեւ ժամանակիմիջեւ»: Քաղաքականլիդերության հիմնահարցի հետազոտությանմեջ մեծ է ամերիկյան քաղաքագետների. մասնավորապես.ՄարգարետՀերմանիհետազոտությունների դերը: Վերջինսուսումնասիրելով լիդերության մասինվերջին տարիների հրաւվարակումները. հանգեց այն եզրակացության. որ քաղաքական լիդերի վրա կարող են ազդել հետեւյւսլ գործոնները. քաղաքական համոզմունքները. ոճը. շարժառիթները. ռեակցիան, հւսնգամանքները. փորձը. քաղաքական եղանակը եւ այլն: Այս հարցում նրա ծառայությունը այն է. որ լիդերության հիմնահարցի վերլուծության ժամանակ կարողացավ հաղթահարել սոսկ հոգեբանական գործոններիազդեցության շրջանակները.որը չատ ընդգծված է արեւմտյան հեղինակներիմոտ: Գործնականկյանքումբաղաքականլիդերի աստիճանական զարգացումն ընդգրկում է մի թանի փուլ: Դա նախ հասարակական է, լիդերներիի հայտ գալը, այնուհետեւ կուսակցություն» շարժմանառաջացումն (հիերարխիա)ձեների կազմավորումը, կառավարման պաշտոնակարգության իշխանությանհամարմղվող ւավորումըեւ. վերջապես. բոլոր մակարդակներում պայքարը. որն ընդգրկումէ ուժային, շուկայականեւ խաղայինմոդելները:Քաղաթական լիդերի ծնունդը հաճւսխ տեղիէ ուրենում ոչ սովորակւսն պւսյմաններում, երբ խմբի. կազմակերպությանառաջ անհետաձգելի որոշում ընդունելու Ռ, Թաթերի կարծիքով. «.լիդերի խնդիր է առաջանում: Ամերիկյանքաղաքագետ պահանջն աուսջանումէ ւսյն ժամանակ. երբ պարագայի բերումով իրադրությունը. որի մեջ ընդգրկված են մարդկանց մեծ խմբերը,պահանջում է գնահատական, որպեսզի խումբը կամ որեւէ մեկը նախաձեռնիորոշակի գործողություն»»:: Այսօր քաղաքւսկանլիդերներիշարքն են դասվումոչ միայնպետական,կուսակղեկավարնեցական եւ հասարակական-քաղաքականկազմակերպությունների կարող են ստեղծվել մեծ լիդերի ուժով. որքանով թույլ

ԶՆ

1.

Տես` ՛ՈՇոստԱճծ, Ռքօճոգոլեմօօքաս

, Տա բ `

Ն.

ս

1270, էջ 125

ոքզոտման, Յար, ՄԱ,«. 1, մ,

ՈօՈԱՊԱ/0,

/օքճգ«66օ", ԸԱՍ4. "ՅԽօԽՉՅԱԽՉ, ,

8«պաա Բան -եաց Ա0Փ019:Ա8 .

»

1220:

:

ՄՍ էջ 83

ՄՏԿԱԿց 80

րը. այլեւ հանրահայտ եւ քաղաքական կյանքի վրա մեծ ւսզդեցություն ունեցող գործիչները: Այս առումովանհրաժեշտ է որոշակի հստակություն մտցնել «.լիդեր»» եւ «ղեկավար»» հասկւսցություններիմիջեւ Լիդերը խմբում.կազմակերէ շնորհիվ իր հեղինակությանեւ պության մեջ իշխանությունըիրականացնում անձնականազդեցության,նա ծնվում է տարերայնորեն:Ղեկավարընշանակվում կամընտրվումէ, այսինքն.իշխանականֆունկցիաներէ ստանում որոշւսկի կանոնների եւ նպատակամղվածգործունեության շնորհիվ: Լիդերն անձնավոբնականընտրությանարդյունք.լիղերուքյունն րություն է, անհատականություն, անկայուն Է. պետք Է անընդհատպահպանել: Ղեկավարությունը կայուն է: Ի տարբերությունղեկավարի, լիդերը չունի օրենքով խիստ կանոնակարգված իրավունքներեւ պարտականություններ:Եթե տվյալ խմբիկամ կազմակերպության ղեկավարը եւ լիդերը նույն մարդըչէ. ապա նրանց փոխհարաբերությունները կարող են նպաստելխմբիգործունեությանը կամ ընդհակառակը: Քաղաքականլիդերի հռչակը, հեղինակությունը կախված է ոչ միայն ընդհանուր պայմաններից.անձնականհատկանիշներից.այլեւ այն ֆունկցիաներից. է: Նշենք դրանցից միքանիսը: ԿառուցողականՖունկորոնք նա իրականացնում ցիա, որն արտահայտվումէ կոնկրետծրագրի մեջ. որն ընդգրկումէ հասարակության բոլոր անդամներիկամ մեծամասնությանշահերը: Պատմությանմեջ անհանրա նախաձեռնողներին թիչ չեն եղել դեպքեր,երբ շատ վերափոխումներ ջողության են մատնել՝մարդկանցհամարպարզ ու հասկանալիհստակ քաղաքական ծրագիր չունենալուպատճառով:Չնայածլիդերները երաշխավորված չեն սխալներից.բայց միշտչէ. որ նրանք գործումեն լավագույն ձեւով: Նրանք խնդիրներիլուծման ամենաընդունելի պարտավորեն գտնել հասարակական

եղանակը:

Կազմակերպչականֆունկցիա, որն իր մեջընդգրկումէ կառավարմանհամակարգի եւ կադրերի ստեղծումը:Լիդերը ձեւավորում է ապարատը, բաշխում պայմաններստեղծում պաշտոնականանձանց դասպարտականությունները,

տիարակությանու առաջընթացիհամար: Կարգավորումու վերահսկում է նախապատրաստում նրանցփոխզիջումնենրանց միջեւ հարաբերությունները, րի կամքաղաքականկուրսի վճռականփոփոխության: Կոորդինացիոնֆունկցիա` իշխանության ինստիտուտների.հիմնարկների Լիդերը պարտւսվոր է նրանց որոշումները. գործունեության համաձայնեցում: համապատասխանեցնել հասարակական կարծիքաղաքականընտրությունը լիդերը իրականացքին եւ ընդունվածարժեքների համակարգին:Քաղաքական նում է ինտեգրացիոնֆունկցիա միավորումէ հասարակությանը, զանգվածնեեւ է ցույց ծրագրի պետությանը ժողովրդին ծառայելու օրինակ իր շուրջը, րին հանդես է գատալիս: Ուրիշպետություններիհետ փոխհարաբերություններում '

լիս որպես ազգային միասնությանխորհրդանիշ:Լիդերը կոչված է պահպանելու ազգային ավանդույթները.մարդկանցհավատը հւսսարակական իդեալի եւ արՔաղաքւսկանլիդերի հիմնականֆունկցիաներից մեկն էլ ժեքների նկատմամբ: զանգվածներիպաշտպանություննէ անօրինականություններից. դա նրա. այսպես կոչված, ճոցիալականդատավորի դերն Լ. որը հնարավոր է իրականացնել միայնայն դեպքում.երբ նա հենվումէ ժողովրդի մեծամասնությանվրա. հետեւում է կարգ ու կանոնի օրինականությանպահպանմանը: Քաղաքական

լիդե-

եւ

է. Տես՝ 2. Տես՝

ատ.-6օ(ո)-միաս

կարգի: ի0Էօ/ո8Թ-տեղւադրում դո րըստ կարգի Կոորդինացիարդինացիա-լ Ինտեգրացիա-/ատ./ոէժց/3(/0-վերականգնում. միավորում:

րը նաեւ

(այի.

(կոմունիկացիոն)ֆունկցիաէ իրականացնում հաղորդակցման

բազիշխանության զանզվածներիմիջեւ: Իշխանության պաշտոնակարգման եւ

մեծ է այդ ֆունկցիայի մաստիճան բարդությանպայմաններում բավականաչափ նշանակությունը.Այդպիսիկապի միջոցներիցառաջին հերթին պետք է առանձնացնել զանգվածային լրատվությանմիջոցները.հեռուստատեսությունը, հանդիպումներըընտրողների. ժողովրդի հետ. որոնքհնարավորություն կտան նրան անմիջականորենչոշափել հասարակությանտրամադրությունը: Այդ խնդրի իրականացումնօգնում է կասեցնելու քաղաքականղեկավարությունից քաղաքացիներիօտարացմանգործընթացը: Քաղաքականությանճակակախված տագիրը շատ դեւպքերում է ոչ միայնլիդերի կողմիցիր ֆունկցիաների նրա գործունեությանհամարանհրաժեշտպայմաննեհստակ իրականացումից. րի գոյությունից. այլեւ նրա ինտուիտիվ.բնազդային զգացմունքներից,որոնք

վստահության. վիճակը փրկելու դրսեւորվումեն սեւիականուժերի նկատմամբ եւ անսպասելիորենզինաթաստեղծման հակառակորդին համարպայմանների էլ պետք է բավարարի շրջապատն փելու շնորհքի մեջ: Ոչ միայն լիդերը. այլեւ եւ աջակցի լիդերին: Քիչ չեն հասկանա ժամանակի պահանջներին. որպեսզի

երբ լիդերը չի կարողացել իրեն դրսեւորել շրջաեղել պատմության մեջ դեպքեր. ւպատումաջակցություն չգտնելու պատճառով:Լիդերի եւ հասարակության միիր լիդեէ. հասարակությունը պետք է ճւսխապատրաստի ջեւ կապը փոխուսդարձ րին. ստեղծի քաղաքական այն մատերիան.որից ծնվում է էլիտան: Քաղաքաէ դաշնական լիդերի ֆունկցիաների արդյունավետությունըպւսյմանավորված հետ որակով: եւ հարաբերությունների ունեցած կիգների հակառակորդների նրա մի ամիրաղարձությունների Քանի որ քաղաքականությունըչնախատեսված է իրավիճակում է. ցանկացած պետք լինի ուստի լիդերը պատրաստ բողջ շղթա ճիշտ որոշում ընդունել: Դրա համարանհրաժեշտէ. որ նա յուրացնի քաղաքամեթոդները,տիրապետիմարդկանց կան իրադրությանգիտականգնահատման եւ հատուկ եղանակներգործության ինքնակարգավորման վրա հոգեբանական

ների:

Այսպիսով. քաղաքականլիդերի էությունը. ֆունկցիաներնիրենց կիրառական արտացոլումնեն գտնում նրա քաղաքականգործունեությանմեջ, որի քաղաքական կայունության.պետականամբողնպատակնէ հասարակության ու սոցիալականհարաբերություննետնտեսական ապահովումը. ջականության կուլտուրայի աճի եւ հասարակաթաղաքական մարդկանց կարգավորումը. րի կան կյանքի զարգացումը:

10.3. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԼԻԴԵՐՈՒԹՅԱՆ

ՏԻՊՈԼՈԳԻԱՆ'

առարկաների Երբ խոսումենք քաղաքականլիդերների,ընդհանրապես, երեւույթների տիպոլոգիայի մասին, անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ ցանէ կացած տիպոլոգիաավելի սահմանափակհարաբերություններընդգրկում. քան նրա գործնական դրսեւորումները:Քաղաքական լիդերները միմյանցից տարբերվումեն իրենց բնավորությանգծերով. ղեկավարմանմեթոդներով. զանգվածների վրա ունեցած ազդեցությամբեւ իրենց նպատակներինհասնեէ առանձնացնել լու միջոցներով: Ելնելով տարբեր չափանիշներից. կարելի ու

հուն. դչթօՏ. ՏիպոլոգիաԸստ

հետք.

նմուշչլոգիս-առարկանելիերեւույթների դասակարգում Մ

ճրոչակը հաւտկանիչների ընդհանրության: ,

քաղաքական լիդերների տարբեր տեսակներ: Օրինակ. ըստ Պարետոյի. լիդերները բաժանվում են աղվեսների եւ առյուծների: Աղվեսի նման լիդերները կարողանում են խուսափել,կռահել իրադարձություններիելքը. քողարկել իրենց ճշմարիտնպատակները. զգույշ եւ խորամանկեն, կարողանում են խուսափել թակարդներից,շեղել իրենց հետքերըեւ այլն: Առյուծի նման լիդերները գործում են ուղղագիծ. ուժային մեթոդներովեւ հաճախ են ընկնում թւսկարդիմեջ: Այդպիսիլիդերներիհիմնականսկզբունքնէ վճռականպահինբաց ճակատամարտումջախջախելհակառակորդին: Ըստ Պարետոյի,իդեալական տիպը այն թաղաքականգործիչն է, լիդերը, որն իր մեջ զուգակցում 1 առյուծի ջախջախիչ ուժը, հաստաւոակամությունըեւ աղվեսի ճարպկությունն ու խորամանկությունը: Բայց ավաղ, շատ հազվագյուտ է դա պատահում: Քաղաքագիտականգրականության մեջ ընդունված է լիդերության տիպոլոգիայի առւսջին դասականօրինակը համարել Մ.Վեբերիդասակարգումը.որի հիմքում ընկած է իշխանության իրականացմանգործընթացը, անձի հեղինակությունը: Այս առումով նա տարբերակումէր լիդերության երեք տիպ. ավանդական.ռացիոնալ կամ բ/ուրոկրատականեւ հարիզմատիկ: Լիդերության ավանդականձեւը՝ հիմնված է հավատի եւ սուրբ ավանդույթների վրա: Օրինակ,միապետիավագ որդին հոր մահիցհետո դառնում է թագավոր: Լիդերությանայդ ձեւը, քաղաքագետներիկարծիքով,բնորոշ է նախաինդուստրիալհասարակությանը:Լիդերությանռացիոնալ օրինակ կամ բյուրոկրատականձեւն հիմնված է գործող քաղաքականհամակարգիլիգիտիմության վրա։ Նա իրականացնումէ ռացիոնալ, որոշակի նպատակամղված պետականֆունկցիա՝ համակարգիամբողջությունըպահպանելու համար: Եվ ավանդական,եւ ոացիոնալ-բյուրոկրատականլիդերությունները գործում են կայուն սոցիալական կառուցվածքում,եւ կոչված են ամենօրյա խնդիրներ լուծելու: Վարիզմատիկլիդերությունն առաջանումէ պատմականկտրուկ շրջադարձերի ժամանակ: ««Հարիզմա»»հասկացությունը Վեբերը վերցրել է վաղ քրիստոնեականգրականությունից,որը նշանակում է աստվածային պարգեւ, աստվածատուր:Այդպիսի լիդերը մյուսներիցտարբերվումէ իր բացառիկութեւ յան, ինչպես երբեմն նրան վերագրում են, գերմարդկայինու գերբնական հատկանիշներիշնորհիվ,ամեն մի կասկած նրա աստվածայինշնորհի մասին համարվում է սրբապղծություն: Շատ քաղաքագետներիկարծիքով լիդերության հարիզմատիկձեւը բնորոշ է տոտալիտարհամակարգին,սակայն չի բացառում հարիզմայիդրսեւորումընաեւ դեմոկրատական հասարակությանմեջ: Ըստ ամերիկյանորոշ քաղաքագետների, ««Լիդերիհեղինակությանմի մասն էլ գալիս է պաշտոնի հետ միասին, որը պետք է զարգացնել: Ամերիկյանպրեզիդենտը հսկայական հեղինակություն ունի միայն նրա համար, որ նա պրեզինա չի կարող միջոցով »': միայն հրամանագրերի դենտ է, սակայն կառավարել իր լիդերության Հարիզմատիկ լիդերը,որպեսզի պահպանի կայուն կարգավիճակը, պետք է էապես փոխվի քաղաքական գործընթացների զարգացման. հասարակական աստիճանականկայունացման համապատասխան`աստիճանաբարվերափոխվելով ռացիոնալ-օրինականլիդերի: Սովորաբար քիչչեն այնպիսի օրինակներ,երբզանգվածային շարժման մակերեսիվրա երեւան են գալիս հարիզմատիկլիդերները. որոնց հեղինա7.

Տես՝Քօ/Ա631

Տ66Ո6ծ.

Ճո /ՈՒՒԾԺԿՇԷԹՈ. 1991 Խ6ա-Մ6/56)

թ.5-6.

կությունը որոշ ժամանակից հետո արագ մարում է. քանի որ բնակւանիցնրանք մեծ ընդունակություններ չեն ունենում: Խորհրդային ռեժիմի փլուզումը նման օրինակներ շատ տվեց: Անսպասելի ձեւով քաղաքական կյանք մտած որոչ գործիչներ զանգվածների պաշտամունքի առարկա դարձան. սակւսյն նրանք չկարողացաննորմալ անցում կատարելհարիզմայիցռացիոնալիզմին: Այսինքն. նրանք չկարողացանսովորական թաղաքական գործիչից. որը մտածում է ընդամենըմի ընտրությունից մինչեւ մյուսը, դառնալ պետական գործիչներ.որոնց գլխավոր նպատակը ազգային պետական շահն է: Լիդերությանայս ձեւերը երբեք բացարձակձեւով չեն դրսեւորվում,չնայած նրանցից առանձին օրինակներկարելի է շատ բերել: Ըստ էության, յուրաքանչյուր համակարգումայս երեք կարգի լիդերության տարրերըգոյութքաղաքական

յուն ունեն: Քաղաքական լիդերության տիպոլոգիայիհարցում բավականաչափ աչ: խատանքեն կատարելՉիկագոյիդպրոցի ներկայացուցիչները:Հ.Լասսուէլլը իր «Իշխանություն եւ անձ», «Հոգեբանություն եւ քաղաքականություն» աշ:

խատությունների մեջ հետազոտում է քաղաքական լիդերի բազային տիպը, որի համար իշխանությունը հանդիսանում է կյանթի գլխավոր արժեթը: Նա մանրամասն վերլուծության է ենթարկում քաղաքական լիդերների երեք հիմեւ տեսաբան,որտեղ շեշտը նական ենթատիպ.ագրտատոր. ադմինիստրատոր դրվում է քաղաքականլիդերի դերի հոգեսեքսուալ զարգացման առանձնալիդերների տիպոլոգիայիհետազոտութհատկություններիվրա: Քաղաքական յան ժամանակակիցմոտեցումներումորոշակիորենհւսղթահարվել է հոգեվեր-

լուծական մեթոդին յուրահատուկ համասեքսուալիզմիսկզբունքը: Այսպես, ամերիկյան քաղաքագետ Ջենինգսը՝ հենվելով Նիցչեյի մեթոդաբանության վրա, նշում է, որ մարդկությունը սպասում է գերմարդկանց.որոնք ընդունակ են վերացնել հին, խարխլված արժեքները եւ նորը ստեղծել: Լիդերները, ըստ նրա, բաժանվում են երեք խմբի. գծրմարդիկ.հերոսներ եւ գահաժառանգներ. որոնց մեջ իդեալական լիդերը գերմարդիկ են. որոնք ընդունակ են հսղթահարել իրերի եւ երեւույթների հնացած կարգը: Քննարկվող հարցի կապակցությամբ բավականաչափ հետաքրքիր աշխատանք են կատարել Օհայոի համալՄ. Յերմանի գլխավորությամբ':Ըստ Մ. Հերմանի, սարանի քաղաքագետները՝ է դասակարգելչորս խմբի. դրոշակակիր: կարելի քաղաքական լիդերներին ներ. առեւտրականներ.խաղատիկնիկներեւ հրդեհաշեջներ:Դրոշակակիրները մեծ լիդերներ են, որոնք որոշում են գործունեությաննպատակներնուղղությունները՝իրենցհետեւից տանելով մարդկանց:Նման մոտեցմանդեպքում որոշիչը լիդերի բնահատուկհատկանիշներնեն։ «Առեւտրական» լիդերի հահաճելիորեն մար առաջին հերթին հատկանշականէ նրա ընդունակությունը » նրանց իր գաղափարները, մւստուցել ««ստիպել գնելու.համոզել մարդկան զանգվածներիննրանց իրականացմ նրանց առավելության մեջ,ներքաշել մեջ: Գլխավորն այստեղ մարդկանց պահանջմունքներիեւ նրանց բավարարման նկատմամբ ուշադրությունն է: Երրորդ կարգի լիդերները՝ խաղատիկնիկներր, հանդիսանում են իրենց համախոհների շահերի սւվասավորներ, որոնց եւ ուժ են տալիս ճրւս կողմնակիցները. ղեկավարում նախմբիգործակալնէ. վահան՝ նրա անունից: ««Հրդեհաշեջ»» լիդերն աչքի է ընկնում պահի պահանջԷ Տես

՞Ոօոսօ", 1991

"|

ների նկատմամբ արագ ռեակցիայով. իրադրությունը ծնում է պահանջարկ՛լիդերը պատասխան Է տալիս: Ընդհանրապես. թադաքական ռեալ պրւսկտիկայում բոլոր լիդերներն էլ օգտագործում են վերը նշված լիդերության չորս եղանակները: Քաղաքական լիդերության տիպոլոգիայի տեսության մեջ որոշ ներդրում ունեն լեհ քաղաքագետ Ե.Վյատրը եւ ռուս Գ. Ալինը։ Ե. Վյատրը գաղափարախոսության նկատմամբ վերաբերմունքի տեսակետից առանձնաց-

եւ լիդեր-պրակտիկ Առաջինըհավատարիմ է լիդեր-գաղափարախոս իր շարժման գաղափարախոսությանը՝նույնիսկ իշխանությունը կորցնելու վտանգիժամանակ.երկրորդը պատրաստ է հրաժարվել գաղափարախոսական սկզբունքներից՝ հանուն իշխանության պահպանման:Ըստ հակառակորդի նկատմամբունեցած վերաբերմունքի,Վյատրը նշում է լիդեր-համաձայնողակի եւ լիդեր-ֆանատիկոսի տիպերը: Առաջինը ձգտում Է կոնֆլիկտի մեղմացման, կոմպրոմիսի,երկրորդը ձգտում է սրել կոնֆլիկտը եւ հակառակոր-

նում

է

դին ոչնչացնել ցանկացածգնով: Ելնելով նախկին եզրակացության վերանայ:

ման, ուրիշների կարծիքները հաշվի առնելու, իր հասցեին արված քննադատությունն ընդունելու սկզբունքից, նա առանձնացնում է լիդերի եւս երկու

տիպ, բաց-լիդեր եւ լիդեր-դոգմատիկ՝ Հսկայական աշխատանք կատարելով լիդերության մասին արեւմտյան հեղինակների հայացքների վերլուծության եւ համակարգման ուղղությամբ. Գ.Կ.Աշինը ընդգծում է լիդերության տիպոլոգիայի հետեւյալ

հիմնական

սկզբունքները.

1) պատմականությանսկզբունք. երբ լիդերության տիպը կախված է ժամանակաշրջանիբնույթից, 2) լիդերության մասշտաբայնությունըեւ լուծվող խնդիրներիմակարդակը, որոնց համապատասխանլիդերները լինում են համազգայինեւ այս կամ այն սոցիալականխմբի լիդերներ, 3) ըստ դասակարգայինսկզբունքի, 4) ըստ սոցիալական համակարգի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունՔի-կողմնակիցներ.նրա զարգացմանընպաստողներեւ հակառակորդներ,

5) լիդերներ՝ միջակություն, տաղանդավոր, լիդերներ՝

8) մշտական եւ ժամանակավորլիդերներ, 7) նախաձեռնողեւ կատարողլիդերներ, 8) տիպոլոգիայի հիմքում կարող է լինել լիդերության ոճը. որը նա բաժանում է երկու կարգի՝ ավտորիտարեւ դեմոկրատական": Վեղինակիորոշ սկզբունքների հետ կարելի է եւ չհամաձայնվել, սակայն. անշուշտ. այն օգնում է քննարկվող հիմնահարցերըեւ խորությամբ, եւ լայնությամբ ըմբռնելու համար: վրա մեծ ազՔաղաքականհամակարգիկառավարմանորակի եւ է Քաղաքական լիդերները շատ թողնում քաղաքական ոմճը։ լիդերի դեցություն դեպքերում սիրում են իրենց շրջապատել այնպիսի մարդկանցով, որոնք իրենց գործունեության ոճով նման են իրենց եւ որոնց հետ հարմար է ւսշխատել։ Այդ-

ընթացքի

1. Տես. Ցոոք Է, ՛ՇՉԱԱԾՇՏԱՃՌՇՈԱՌԱՎՓՀԿԱՃ

օԽօաՓխամ, հմ, 1272

Ա ՌՇԱԼԸ/ՇՀԱՎՓՇՃԱՑ

2. Տե՛ս. Ճասո ՐԸ "/սՅօքժՈՅ6. ՇօՎԱԾԴԵԻԽՉ-ՈԳՈԱԹԱԿՓՇԿԱՓ

(ՈռոսԱկծ.

Ոքօճոցուն ՈՓօքասն Ա ոքԳոՌԱ"ՊԱ,Լ,

1220,

ՅԵր.

7,

'.

պիսի դեպքերում լիդերի քադաքական ոճը տարածվում է այն քադաքական ամբողջ կառուցվածթի վրա. որը դեկավարում է տվյալ լիդերը: Քաղաքական գրականության մեջ լիդերության քաղաթական ոճը սովորաբար դասակարգում են երկու խմբի՝ ավտորիտար եւ դեմոկրատական: Լիդերության ավտորիտար ոճի ժամանակ բոլոր հրահանգները արվում են գործնական ձեւով. կարճ, ուղիղ եւ բաց. ինչպես կենդանիներիվարժեցմանժամանակ, հստակ եւ ոչ բա»

րեհամբույրտոնով. գովքն

ու պարսավանքները սուբյեկտիվ են: Ավտորիտար լիդերն իրեն շրջապատում է հնազանդ մարդկանցով,չի սիրում առարկությունները, վճռական է ու դոգմատիկ, ագրեսիվ է, իշխանասեր, խմբի միջեւ եղած կապերը իրականացվում է իր միջոցով կամ իր հսկողությաններքո:Աշխատում է ենթակաների ակտիվությունըբարձրացնելվարչական մեթոդներով, իմպուլսիվ է եւ շեշտակի՝ մարդկանցհետ, կարողէ կտրուկփոխել իր քա. ղաքական կուրսը: Բավականինվտանգավորէ, երբ լիդերի ավտորիտար բնավորությունը զուգակցվում է նրա բռնապետական հակումների հետ. իշխանության ծարավը նրա համար դառնում է ամեն ինչից վեր. քաղաքականություն՝ պահպանողական. միահյուսվում են անձնական եսասիրությունն ու կոշտ բնավորությունը՝ ստացվում է մի հատուկ որակ. որը պատմության մեջ հայտնի է բոնապարտիզմ անունով: Միաժամանակպետք է նշել, որ ոչ բոլոր ավտորիտար լիդերներն են կոպիտ, կամային, նրանք կարող են լինել նաեւ բավաեւ բարենորոգիչ: Լիդերության դեմոկրատական կանաչափ առաջադիմական ոճը բոլոր քաղաքագետներիկարծիքովավելի նախընտրելիէ: Նման ոճի դեպքում բոլոր միջոցառումներնիրականացվում են կոլեկտիվ քննարկման,վիճա» բանության եւ կոնսեսուսի' եղանակով, գովեստն ու պարսավանքը տրվում Է խորհրդի ձեւով: Այդպիսի լիդերներն օբյեկտիվ են, ունեն տակտի զգացողություն, հակված են խմբի ներսում ստեղծել համագործակցության մթնոլորտ, ՍՈցիալական կապերը նորմալ են, ինֆորմացիան նրա կողմից գրաքննության չի ենթարկվում, նրա մենաշնորհը չէ, բաց է բոլորի հւսմար եւ այլն: Այդպիսի լիդերներլչ գործում են մահմանադրւսկան սկզբունքներով, ավելի շատ են հակված երկխոսության ու համագործակլցության: Քաղաքական պրակտիկայում հաճախ են հանդիպում նաեւ չեզոք, չխառնվող ոճի լիդերները. որոնք խուսա. փում. շրջանցում են հիմնահարցի լուծումը՝ թողնելով այն ենթակաների վրա: Քաղաքականկայուն, նորմալ պայմանների ժամանակ գերադասելի է լիդերի դեմոկրատական ոճը. իսկ արտակարգ իրադրություններում՝ ավտորիտարը: 60-70-ականներին լայն տարածում գտան ամերիկյանպրեզիդենտների կամ, ինչպես անվանում են, «պրեզիդենտական բնավորության» հետազոՆա նչեց, որ կարելի պրեզիտությունները քաղաքագետ Բարբերի դենտի բնավորության մասին բավականաչափ պատկերացում կազմել նրա նախապբրեզիդենտական կյանքի հոգեբանական ուսումնասիրությունից: Իր հետազոտությանմեջ նա կանգ առավ երկու առանցքային հարցերի վրա. 1. ինչքանո՞վ է տվյալ անձը սիրում զբաղեցնել ղեկավար պաշտոն, 2. ինչքա՞ն էներգիա է նա դնում դրա մեջ։

Ջ.

կողմից:

Առաջին հարցը իր հերքին բաժանեց երլԼլու ենթահարցերի. ա) այն անձը, որն իսկաւվես սիրում է աշխատանքը եւ հակում, Ծաշակ ունի

ՕՇՈԾԿՈԵ."

2, էք 319-414)

է

. Տես՝

կոնսեսուս-լատ.«ոտօոՏաՏտ-համամճայնություն

դեպի իշխանությունն ու եկամուտը,անվանեց ճ«/ոգիտիվ. բ) այն անձը. որն առանձնապեսբավականություն չի սւոանում աշխատանթից. բայց պատվամոլէ եւ ձգտում է հաջողության՝ անվանեց նեգատիվ: Երկրորդհարցը եւս բաժանեց երկու ենթահարցերի. ա) անձ, լիդեր. որը մեծ էներգիա ունի եւ նպատակամղվածէ դեպի աշխատանքը, անվանեց ակտիվ. իսկ քիչ էներգիա ունեցողը՝ պասիվ: Եվ այսպես. արդյունքումստացվեցհետեվյալ քառատակտ սանդղակը. 4) ակտիվ-պոզիտիվ, 3) պասիվ-պոզիտիվ 2) ակտիվ-նեգատիվ 4) պասիվ-նեգատիվ' Ակտիվ-պոզիտիվոճի պրեզիդենտները բավականությունեն ստանում, որ

իրենքպրեզիդենտեն եւ մեծ էներգիաեն դնում այդ աշխատանքիմեջ (Ռուզվելտ, Քենեդի,Բուշ), նրանքճկուն են օժտված են հումորիզգացումով. պատրաստ են սովորելու, փոփոխվելու եւ զարգանալու: Պասիվ-պոզիտիվ ոճի պրեզիդենտները(Թաֆտ. Հարդինգ, Ռեյգան) մի կողմից սիրում են. որ պրեզիդենտ են, սակայն ոչ բավարար էներգիա են ծախսում, նրանք նախընտրում են իրենց գործերը հանձնարարելենթականերին, ընկերասեր են եւ ցանկանում են դուրեկան լինել: Պասիվ-նեգատիվ բնավորության պրեզիդենտները(Քուլիջ, էյզենհաուեր) շատ քիչ են, նրանքնշանակվում են. փաստորեն, բավականություն չՍտանալով այդ աշխատանքիցեւ քիչ էներգիա են ծւսխսում: Ակտիվ-նեգատիվպրեզիդենտները(Ջոնսոն,Նիքսոն) ցածր մակարդակիվրա են. էներգիա ունեն, սակայն հանգիստ ժամանակներում նրանք բավականաչափ բավականությունչեն ստանում իշխանությունից:Պաշտոնըծանր բեռ է նրանց համար,սիրում են մխրճվել բոլոր հարցերի մեջ, ԱՄՆ-ի համար ամենածանր ժամանակ էր: Առաջինհայացքից Բարբերի տարիները նրանց կառավարման է այս մշակածմոդելըկարող շատ պարզունակթվալ, սակայն իրականումինչպես առաջարկումէ հեղինակը, եթե քաղաքագետները,հոգեբաններնուսումնասիրենթեկնածուներիբնավորությունը, նրանց գործունեության ոճը, կապերը նախքան պրեզիդենտդառնալը, ապա ավելի օբյեկտիվ եւ հստակ պատկերացումկունենանքնրա մասին,ում ընտրում ենք: Քաղաքականլիդերի սոցիալական որակի, գործունեության բնույթի շատ հարցեր ավելի պարզ կլինեն, եթե ուսումնասիրենքնրա մուտբը քաղաքականաշխարհ, քաղաքական մասնակցության դրդապատճառները։ Քաղաքական լիդերի գործունեությանորակը որոշելու համար անհրաժեշտ է պարզել,հ՛Զ/Հնաուզում. ուղղությունը, տեղադրումները, միտումները,պահանջները, ր՛ռչ կարող է անել. տաղանդը,ընդունակությունը եւ հ'՞չ պետք է նա անի հասարակականառաջընթացըապահովելու համար: Այս հարցերի համարհամագործակցությանլայն դաշտէ ստեղծվել քաղապարզաբանման քագիտության.քաղաքականհոգեբանության եւ քաղաքական սոցիոլոգիայի ,

համար:

Քաղաքական լիդերի հոգեբանությունը, վարքագիծը իրենց մեջ պւսրունաեն իշխանության այնպիսի տարրեր.որոնք շատ բարդ են. հասարւսկությունից գաղտնի եւ քաղաքականության հնարավոր շրջադարձի հւսմար հւսնելուկային: Հասկանալ այս բոլորը հնարավորէ ոչ միայն անուղղակի վկայությունների, այլեւ օբյեկտիվ գործոնների հաշվառման, լիդերի քաղաքական գոր-

կում

յ. Տե՛ս. ՔՇՈՍ8/

56/թոօծ.

Ճո 1ոէօգսծմծո

1991-թ. 303-304. . Իփո՛161656):

ծունեությանարդյունքների վերլուծության շնորհիվ: Հոգեբանականկուլտուէ րան. որպես բարդ կառուցվածք. ընդգրկում մտածողության. զգացմունքնեեւ գիտակցությանայնպիսիտարրեր. որոնքներդաշնակում րի, հիշողության. դրսեհնարավորեն դարձնումլիդերի գործունեության գաղտնի ֆունկցիայի է տալիս, որ քաղաքաւորումը:Այս առումով պատմականպրակտիկանցույց համարառավել կարեւոր նշանակությունունի հումանիտար կանլիդերության առաջինհերթին նրա միջոցով եւ նրա շնորհիվ է որովհետեւ կրթությունը. է ստեղծվումգիտելիքների այն պաշարը. որի բազայի վրա խարսխվում թաղաքականհարաբերություններիբարդ համակարգը: Ժամանակակիցքաղաեն քական կյանքի բարդացմանպայմաններումկարեւոր նշանակություն է որոնք կարելի բաժանել չորս ստանում լիդերի գործնական հւստկանիչշները, խմբի: Առաջին՝ընդհանուր կուլտուրական.աշխարհայացքային. որիմեջ մտնում է նպադիրքերի հաստատակամությունը. համոզվածությունը,գաղափարական ինտուիցիան,էրուդիցիան,ինտելիգենտությունը: տակամղվածությունը, մտածողական. էմոցիոնալ, հատկաԵրկլրորդ`հռգեբանական-կամային. չփումը, լաինքնատիրապետումը, վճռականությունը, հոգեսինթեզ. նիշների համակրելիությունը: վատեսությունը, թիմ, տիկարողանալստեղծել մակարդակով Երրորդ՝պրոֆեսիռնալիզմը. տեխնոլոգիսոցիալական րապետել որոշումների ընդունմանմեխանիզմին, այի բոլոր ձեւերին: որոշումների Չորրորդ`թարոյական.ստանձնած պարտականությունների, հայրենասիրություեւ խոստումների կատարումը,պատասխանատվությունը. նը: Եթե իսկապես լիդերը օժտված է վերը թվարկած այս հատկանիչներով,

ընդամենը Ժա-

նեղ մասնագիտականգիտելիքների եւ փորձի պակասը պայմանավոր: մանակի հւսրց է: ժողովիդի վստահությունը լիդերի նկատմամբ եւ գործնա. է պ րոֆեսիոնալիզմով ված լիդերի արտասովոր հատկանիշներով, է. կառապետությունը նշում Կոնֆուցին կանությամբ: Հին չինականմտածող եւ է կառավարողինկատսպառազինում հաց. վարելու համար անհրաժեշտ մամբժողովրդի վստահությունը:Ըստ նրա, ամեն ինչից կարելիէ հրաժարվել, շատ դժվարություններիդիմանալ,բացի հացից եւ վստահությունից: ինչպես քաղաքական,այնպես Այսօր մեր նորանկախհանրապետությունն էլ բոլոր բնագավառներում լիդերներինոր սերնդի խիստ կարիք ունի: Անհրաապա

ու ստրատեգիակա լիդերներ, որոնք ունենան ստեղծագործական մտածողություն,ներքին եւ արտաքին քաղաքականությանհիմնահարցերի խոր ընկալում. ազգային ու համամարդկային արժեքների զուգակցման շնորհք. հանրապետությունն առաջադիմության մակարդակի դուրս բերելու կարողություն: Լիդերների նոր սերնդի ձեւավորման գործընթացը ւպայման վորվածէ մի չարք սռանձնահատկություններով: Նախ՝ այդ գործընթացը իրահականացվումէ փորձի, դեմոկրատականավանդույթներիբացակայության, Ա յնուհետեւ, սարակության ցածր քաղաքականկուլտուրայի պայմաններում։ սկզբունքը, անհետանում է միալիդերության կողմնորոշման աստիճանաբար է լիդերությանմիակենտրոնհամակարգը փոխվում բազմակենտրոնհամաեն հասարակութկարգի.առաջանում են նոր լիդերներ, որոնք արտահայտում յան տարբեր Ռուսանտանի Դաշ: խավերիշահերը: ԱՊՀ երկրների՝հատկաւվես նությանօրինակը ցույց է տալիս. որ քաղաքականլիդերները ձեւավորվել են

ժեշտ

են

երկու ճանապարհով. մի մասը ԽՄԿԿ նախկին անդամներն են, որոնց վրա ուժեղ են բոլշեւիկյան ավանդույթները,մյուս մասը՝ նոր մարդիկ են, ովքեր փորձ ու պոզիտիվ ծրագրերչունեն. Միաժամանակ,ինչպես ԱՊ

ԳԼՈՒԽ

որու երկրներում,

այնպես էլ մեր հանրապետությունում, դեմոկրատական վերափոխումների գործընթացը քաղաքական ասպարեզէ հանել սոցիալականնոր դիմանկարով լիդերների.ովքերփնտրում են գործունեությաննոր ոճ. քաղաքականության տարբերբնագավառումգործում են իբրեւ պրոֆեսիոնալներ: Անշուշտ,միայն ժամանակը կարող է գնահատել քաղաքականության, ինչպես ընդունված է ասել, «երիտասարդգեներալների » ընդունակությունները, նրանց ւպետթականությունըքաղաքականդերի համար:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿՈՒԼՏՈՒՐԱ

11 1. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿՈՒԼՏՈՒՐԱՅԻ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

աղաքականությունլըսոցիալականսուբյեկտի շահերով եւ նպատակներով պայմանավորված գործունեություն է, պետական իշխանության նվաճեւ իրացմանխնդիր: Քաղաքականությունըգաղափարնե: ման, պահպանման րի. ցանկություններիիրականացում է, այսինքն, բաղաքականությունըշահերի դրսեւորմանու հետապնդմանգործընթացէ: Իսկ շահերը կարող են լինել ան. հատական, ազգային, կուսակցական, պետական եւ այլն: համար անհրաժեշտ է ունենալ որոշակի գիտեԱյս ամենը իրականացնելու լիքներ եւ օգտավետ փորձ. փոխանցված ավանդույթներ եւ տվյալ ժամանակում ընդունված վարքի չափանիշների շրջանակներումհամապատասխան գործելակերպ, այլ կերպ ասած՝ կուլտուրա: Քաղաքական հարաբերությունների ձեւավորմանգործում կարեւոր նշանակություն ունի հասարակությանկուլ-

տուրան: Ինչպես գիտության մեջ, այնպես էլ առօրյա խոսակցականլեզվում, ««կուլտուրա» հասկացություննօգտագործվում է բազմանշանակ իմաստով: Այն

եւ այս թափանցումԼ հասարակականկյանքի բոլոր բնագավառները իմաստով կուլտուրայի սլատմությունն, ըստ էության, հասարակությանպատմություն է: Վերջին ժամանակներում մեզ մոտ ««կուլտուրա»» հասկացության փոխարեն օգտագործվում է ««մշակույթ»» հասկացությունը: Բայց, մեր կարծիքով, «մշակույթը»»համապւստասխանումէ կուլտուրայի միայն մեկ՝ հոգեւոր ոլորտին: Դեռ ավելին, «մշակույթը»» իր ընդգրկման իմաստով ավելի նեղ է, քան հոգեւոր կուլտուրան, քանի որ վերջինի մեջ մտնում են ոչ միայն արվեստի եւ գրականության, ազգային ավանդույթների ոլորտում ստեղծվածը եւ պահպանվածը, այլեւ քաղաքականությունը,կրոնը եւ այլն։ Կարելի է տարբեր առումներով օգտագործել «մշակույթ»» հասկացությունը. բայց իմաստայինբոլոր հատկանիշները,որոնք հատուկ են ««կուլտուրային», «մշակույթը» չի ներառում: Եվ սա գալիս է ոչ միայն նրանից, որ ««մշակույթ» հասկացությունը նոր է օգտագործվում, լայն շրջանառությանմեջ չի մտել, այլ որ այն ամբողջությամբչի բացահայտումերեւույթների էությունը: Ընդհանրապես պետք է նշել, որ կուլտուրան ունի իր ենթաշերտերը. հոգեԼոր կուլտուրա. նյութական կուլտուրա. քաղաքական կուլտուրա. կառավարբարդ է եւ

ման

կուլտուրա,իրավական կուլտուրա

չերտերը կողք-կողթի դրված չեն,

բանը սռավել

վառ կերպով

այլ

եւ այլն: Կուլտուրայի այս բոլոր ենթապայմանավորված են մեկը մյուսով: Այդ

դրսեւորվումէ քաղաքական բնագավառում անձի

կուլտուրոլոգիական գործառնության մեջ, քաղաքականության եւ

քաղաքա-

կան սոցիալիզացիայում.Բւսցի դրանից, քաղաքական կուլտուրան մշտւսպես

Գտնվում է համապատասխան շարժընթացի մեջ: ««Քսղաքականկուլտուրա» հասկացությունը. ինչպես նշում է ֆրանսիացի քաղաքագետ Ֆ. Բրոն. անփոփոխ. անշարժ չէ: Այն միոխազդեցության մեջ է գտնվում գոյություն ունեցող

քաղաթական համակարգիհետ` օգնելով կամ ընդլայնելով այն. համապա-

կան կուլտուրան կապաապատասխանելով ենթաշերտի.մոդելների որոնցօգնությամ տեղի եոտուրայի սոցիալական (հարմարում) րներ իրողու նրա պահանջներին: Քւսղաքա-

ւո

այն ռեալ

այլ

ում

ծունեությունը': րաժամն ակ պետք է նշել. որ

հետ.

ադապտացիւս

կատմամբ.որոնցումմարդըծավալումէ իր գորկուլտուրայիյուրաքանչյուր ոյա րոշակի մասովընդգրկվումէ հոգեւոր կուլտուրայի համակարմԱ յս իմաստով իմ էլ քաղաքական կուլտուրան որպես կուլտուրայի ինքնուընդգրկվումէ հոգեւոր կուլտուրայի համակարգում, բայց կուլտուրանհանդես է գալիս որւվես քաղաքւաբնութագրում,հասարալությանքաղաքական համակարգի կու ւթյանոմ մեջտրվումեն կուլտուրայիտարբեր մեկնաբան տարիներինհանվեց Վերջին այն սահմանափակումը. որ կուլտուրանԵե ներկայւսցվում էր որպես նյութական եւ հոգեւոր արժեքների. նվաճումների հանրագումար, շեշտը տեղափոխվեց նրա ուսումնասիրմանը որպես մարդկային գործունեությանառանձնահատուկ բնագավառ:Կուլտուրանորպես հասարակական գործունեությանորոշակիբնագավառբնութագրվում է մարդկանց գիտակցությանհամապատասխան եւ պրակտիկ արդմակարդակով յունքով, նրա հիմքում ընկած է քաղաքական կուլտուրայիէության բացահայտմանբանալին: Գոյությունունի կուլտուրայիեւ քաղաքականության փոխաղարձկապ. եւ մեկը, եւ մյուսը ծառայում են որպես բնության, մարդկանց սուբյեկտիվ խարհի վրա իշխելու միջոց: Քաղաքականությունն արտահայտում է մարդ. կանց իշխանությունըհասարակականհարաբերությունների եւ մարդկանց ազդում է իշխանությանիրականացման եղանակների վրա: վրա կուլտուրայիազղեցության հիմնականուղիներից չել անձի սոցիալիզացիան, որը հնարավորություն է տալիս մասա կցելու քաղաքական կյանքին.արժեքներիհամակարգիստեղծմանը,վարքի չափանիշներիձեւավորմանը եւ կուլեւ այլն: Սակայն, քաղաքականության տուրայի փոխմիասնության փաստըչի նշանակումնրանցնույնացում: Քաղաիմաստըիշխանությաննվաճումն ու պահպանումնէ, կուլտուրայի իմաստը՝անհատիվերափոխումնու զարգացումը: Քաղաքականության միասնությունն արտահայտվումէ «քաղաքական կուլտուրա» մեջ, որը եւ արտացոլումէ կյանքի կարգավորման միջոցների ի պալոմականզարգացումից, քաղաքական կյանքի ծագումն

ենթաշերտ իրո մա

Գուր

մտո թողնման Գոնե անՔանան կան Խուական

Գիտական կանու Իմ նություններ: ։

աշ-

քրտ, կուլտուրան

ի ոթյան կարե ն

քականության

եւկուլտուրայի ասվացության

մ զածությունը ը: ' նչպես տեսնում ենք.քաղաքականության իզին ոլորտը

կարողէ դիտվել ինչպես էլ կուրտուրոլոգիականտեսանկյունից:Առաջին հանդեսէ գալիս որւվես հասարակականկյանքի կառ

այնպես ագամ անկար

դեպքում այն

հասարակության ոա Քա

Քադաքական կուլտուրան հանդես չի գալիս միայն որպես քաղաքական

գործունեությանինտելեկտուալ գործոն: Քաղաքական կուլտուրանքաղաքականությանեւ իշխանության. քաղաքական ինստիտուտներիգործունեության եւ կառուցվածքի բնույթի իմացությանյուրացումն է, մարդկանցվարքագծի եւ գիտակցությանվրա ազդող քաղաքական արժեքների ճանաչումը: Քաղաքա-

կան կուլտուրւսն վարքագծի. գործելակերպի, միջոցների ամբողջություն է, որոնց միջոցով իրականացվումէ մարդու մուտքը եւ գործունեությունը քաղաքագիտությանմեջ: Որպեսհասարակական երեւույթ, քաղաքական կուլտուրան ծագել է ավելի վաղ. քան հանդես է եկել «քաղաքական կուլտուրա»» հասկացությունը:Քաղաքականկուլտուրայի հանդես Գալը, նրա առանձնացումըորպես կուլտու: րայի առանձին տեսակ, կապված է տեսության,քաղաքականությանեւ հասարակականկյանքի կառավարմանվերաբերյալ համակարգվածգիտելիքների ծագման հետ: Հետեւաբար, քաղաքականկուլտուրան որպես հասարակական երեւույթ իր պատմությունն սկսում է հին աշխարհի մտածողներիաշխատություններից: Ինչ վերաբերում է քաղաքական կուլտուրա հասկացության օգտագործմանը. ապա կան տարբեր մոտեցումներ: Ոմանց կարծիքով ««քաղաքական կուլտուրա» հասկացությունը առաջինն օգտագործել եւ գիտական շրջանառության մեջ է դրել ամերիկյան քաղաքագետԳաբրիել Ալմոնդը', մյուսՀերդերը': ների կարծիքով՝գերմանացիլուսավորիչ-փիլիսոփա Իհարկե. պետք է նշել, որ ««թաղաքականկուլտուրա» հասկացության մշակման եւ գիտականշրջանառության մեջ դնելու գործում կարեւոր դեր են խաղացել ամերիկյանքաղաքագետներԱլմոնդի,Վերբայի,Պայի աշխատությունները: 50-60-ականներին նրանք հրատարակեցինմի շարք աշխատությունուսումնասիրմանը:: ներ՝ նվիրված կուլտուրայի եւ քաղաքականության Քաղաքականկուլտուրան մարդկությանընդհանուր կուլտուրայիծավա» կապվածէ քաղաքականության,քալուն բնագավառէ. որն անմիջականորեն ղաքւսկան գործունեության,մարդկանցգիտակցության եւ վարքագծի հետ: Բայց քաղաքական կուլտուրայի գործունեության ոլորտը չի սահմանափակվում միայն քաղաքականհարաբերություններիեւ գործունեության ոլորտով: Քաղաքականկուլտուրայի ոլորտը հանդիսանումէ հասարակության ամբողջ քաղաքական կյանքը, այն ամենը, ինչը շոշափում է իշխանության եւ կառավարման հիմնահարցերը, մարդկանց մասնակցությունը քաղաքականությունը, քաղաքականությանեւ իրավունքի. քաղաքականությանեւ տնտեսության, քաղաքականությանեւ բարոյականության հարաբերությունները:՝Ինչպես նշում է Ֆ.Բուրլացկին.դա թույլ է տալիս քաղաքականկուլտուրան դիտել ոչ միայն որպես հասարակության հոգեւոր կյանքի կարեւոր բաղադրամաս, այլեւ որպես ցանկացած հասարակությանքաղաքականհամակարգիկարեւո`

.

յին տարր, երկրորդդեպքում՝ որպես յի 0նդոա«Ք նուր համակա րգ իտ արր: «Քաղաքական կուլտուրա հասկացությունը կոչված է համադրելնշված մոտեցումները. քաղաքագիտությանեւ կուլերկու համարհանդես տուրոլոգիայի գալով որպես կից հասկացություն:

1 Տես

»

.

1. ՏԵՍ՝

5բօՓ., "Ոօոսօ46202՝1992,էջ

Ըօաբոոռէյծ ՔօՍԱՇՅԼ Տյ5Լ6ո).-Տօս/ոճ1

.Ճ/րօոժ

Ը,

(Ճ1ոօոծ

Շ.Մ8/Թ5

ԽՅԱԾՈՏ. ՔՈոշ6էծո.

2. Տէս՝ 3. Տես՝

Լ.Ք)6.

ՔՌոօծԼօո.

Տ. հ

Կ.)

Ը/Խ/Շ ՇԱար6: 1963.

ՔՇՈՍՇՅԱ 41065

ՔԾ/ԱՇԶ|

ՇԱ/էԵ/6

օԼ

ԲօՈՍ6Տ.1956. 4ոժ

ՁՈԺ Քօ/Ա681

666146)

ՄՍ 18.813. ո Բ/մ6

ՕօմՓ/2Քոժու Բժ Ե)

1985:

ԱԿՓՇՃԱՃ հ, 1979, էք 151 օԹխօաՓխամ", Քոոճք Է, ՛ՇօԱԱՇՈՇՀԱՑոսո ԻԼ, 1266, էբ 10: 1 Ռ ՛Կկտետլքճ ՈՇ4ԱՌԱԿՓԸՃ0Հօ

Յ9ՄմՀՈՅԱ8Ց"

ԱՓքՇՅԵԱԿԸոոօ ՈՉ թօ3 8. )Լ խքօ:»"օ54, 8է, 1225, էք 343. "/օ4ԱՈ0/օՀԱՏ", կՎ ՈՉ

րագույն տարր. որպես թաղւսթական հւմալրարգի գործունեության պրոգեսում քաղաքական հլրձաբերությունների բնութագրում::

Քաղաքական կուլտուրան. ամենիցառաջ. մարդու ստեղծագործւսկանգործունեություննէ քաղաքական հարաբերությունների ոլորտում.գործունեություն. որը ծավալվումէ քաղաքական ինստիտուտներումեւ այլ կազմակերպություններում:Այս իմաստով քաղաքական կուլտուրան հանդիսանումէ ոչ միայն տվյալ քաղաքական կարգինհատուկ արժեքների եւ կողմնորոշումներիարդյունք. այլեւ դրանց ստեղծմանեւ յուրացման միասնական գործընթաց: Այսպիսի մոտեցումը թույլ է տալիս թաղաթականկուլտուրայի գործունեության առարկայական ոլորտում ընդգրկել նաեւ քաղաքական հարաբերությունների,քաղաքական գործունեության մեթոդները, եւ արդյունքները: մեխանիզմները Անձիգործունեությանընդգրկումըքաղաքականկուլտուրայումհիմք չի տալիս նույնացնել կոնկրետ գործունեությունը կուլտուրայի հետ: Վերջինս բնութագրում է քաղաքականության բնագավառումմարդու գործունեության որաեւ վարբի եղանակը.որը բովանդակումէ կականկողմը, նրա մտածողության անձի վերաբերմունքը իր գործունեության պրոցեսի եւ արդյունքինկատմամբ: Լեհ քաղաքագետ Վյատրի կարծիքով.«քաղաքական կուլտուրան վարքագծի. արժեքների,դիրքորոշումների ամբողջությունէ. որոնք վերաբերում են իշխանությանեւ քաղաքացիներիմիջեւ փոխադարձհարաբերություններին»»:նա գտնում է, որ թաղաքականկուլտուրային պետք է վերագրել. 1) Քաղաքակսանության վերաբերյալգիտելիքները.ծանոթություն փաստերիհետ. հետաքըրթրություն դրանց նկատմամբ:2) Քաղաքականերեւույթների գնահւստումը.գնահատվողկարծիք այն մասին.թե ինչպես պետք է իրականացվի իշխանությունը: 3) Քաղաքական դիրքորոշումների հուզական կողմը, ինչպես օրինակ. սեր հայրենիքի նկատմամբ:4) Տվյալ հասարակությունում ընդունված թաղաքական վարքագծիտիպերը,որոնք որոշում են, թե ինչպես կարելի է. եւ ինչպես պետք է գործել թաղաքական կյանքում): Քաղաքական կուլտուրա հասկացությունըչի կարելիհանգեցնելբացւսուսպես հոգեբանական նրանումպետք է ընդգրկվեննաեւ վարթի որովիճակների, շակի տիպեր,որոնք էլ հենց համապատասխանում են կուլտուրայի ընդհւսնուր

ըմբռնմանը:

Ռուս հետազոտողՎ.Շչեգորցեւը գտնում է. որ «քաղաքական կուլտուրա»: հասկացությունըկարող է դիտվել. քննարկվելհետեւյալ ասպեկտներով. որպես կուլտուրայի ընդհանուր համակարգիկարեւորագույն բաղադրւս-

մաս.

եւ ւխ ըմբռնման. -

ան աարի րացնել աստիճանի

Որպես բնակչության որպես

կողմ

ետության

քաղաքականության

հմազության. ացու

հասարակությունում եւ պետական քաղաքական կյանքում ընդգրկմանակտիվությանաստիճանիբնութագրում. որպես քաղաքացիական իրւսվունքներիեւ ազատությունների ըմբռնմանեւ օգտագործմանգիտելիքների աստիճանի բնութագրում. որպես գոյություն ունեցող քաղսթական համակարգի. նրա դեմոկրատիւսյի -

-

-

-

1 Տես`

2. Տես`

՛Ոռճս

Քլբոցվոսն Փ. ԻԼ

ՈՕԱՊԱԿՓՇՃԱՑ ՇԱՇՈԳ/Ա

Ազգա

ՇԱՇոգուց

օճպՓտՅ4:

ոՕԽտկտ

ս

1ՌՓածոտա

հմ, 19278. չք 12

ՕՕՅՔՏ:Փ»ԿԽՇՇՈԱ.,

Քոոգք Է ՛ՇՉվԱԳՈՉՀԱՃՈԳՃԱՌԱԿՓՇԿԱՃ օՌԽօաՓոսմ" հ, 1272, ձը 259

8. 1(է

արդյունավետությանաստիճանի բնութագրում:: «Քաղաքական կուլտուրա»: հասկւագությունն իր ընդգրկմանլայնության ու պատճառովճշգրիտ կերպով չի կարող սահմանվել: Քաղաքական խորության կուլտուրայիուսումնասիրմանբարդությունը հանդես է գալիս նրանում. որ այն է ինչպես քաղաքական գործունեության. հասարակությանքաղաբնութագրում քականղեկավարմանհիմնակն սկզբունքները եւ նորմերը.գոյություն ունեցող ինստիտուտներըեւ համակարգերը. այնւվես եւ մարդկանցքաղաքաղաքական գիտակցության աստիճանը. նրանց կողմից հասարակական զարգացքական ման օրենթների տիրապետմանմակարդակը. բնակչությանը քաղաքական ղեկավարմանարվեստին հաղորդակից դարձնելը, նրանց կողմից քաղաքական փորձիյուրացման աստիճանը եւ ընդհանպայքարիեւ համագործակցության րապես.սոցիալ-քաղաքականհարաբերությունների ոլորտում մարդկանցգորու

ծունեության եղւսնակը: Քաղաքականկուլտուրան ընդգրկում կուլտուրայի այն որը կապված է պետականեւ հասարակականգործերի կառավարման, քաղաքականգործունեության, ինչպես նաեւ իշխանությանիրականացմանդեմոկրատականմեխա-

է

մասը,

նիզմիհետ:

|

Մասնակցելով պետական եւ հասարակականգործերի կառավարմանը,մարդիկ աստիճանաբարմտնում են որոշակի հարաբերությունների մեջ, որը հանդիսանում է նրանց քաղաքականկուլտուրայի մի մասը:Դրանքքաղաքական հարաբերություններ են եւ դրսեւորվում են անկախ այն բանից. թե ինչ բնույթ է կրում անձի թաղաքական գործունեությունը. տվյալ հասարակության համար առաջավոր է. թե ընդհակառակը:Ինչպես գիտենք. մարդը չի կարող դուրս մնալ քաղաքական գործունեությունից. օբյեկտիվորեն կապված է նրա հետ, հաճախ անկախ իր կամքիցեւ ցանկությունից.քանի որ պետական իշխանության նկատմամբայս կամ այն վերաբերմունքնունի, որոշակի հարաբերությունէ դրսեւորում: Եվ. փաստորեն,այդ ամբողջգործունեությամբարտահայտումէ իր քաղաքական կուլտուրայի մակարդակը:Այս իմաստովքաղաքական կուլտուրան հանդեսէ գւալիսորպես անձիներքին ազատության,նրա քաղաքացիության չա»

փանիչ: աշխարհիկենտրոնական Հայտնիէ. որ իշխանությունըքաղաքականության եւ երեւույթնէ. համարվում է նաեւ կուլտուրայի դրսեւորում: Քաղաքականության է տալիս ընդունելու. թե ինչպիսին իշկուլտուրայիփոխազդեցությունը է. թույլ խանությունը.ինչ չափով. ե՞րբ եւ ու՞մ համար է այն հանդիսանումարժեք, ինչպիսի՞ն է փոխհարաբերությունը զանազան արժեքների միջեւ, օրինակ, իշխանության եւ սեփականության. իշխանության եւ հեղինակության, իշխանության

եւ

հանդես է Գալիս որպես գորբարոյականության եւ այլն: Այսինքն.կուլտուրան որւսկական կողմ. իր մեջ բովանդակելով ամբողջականվերաբերմունք՝ինչպես գործունեության նկատմամբ.այնպես էլ նրա արդյունքի նկատմամբ:Այս բոլոր փոխհարաբերությունները ենթարկվումեն փոփոխությունների. են իրենց կայունությամբ: բայց առանձին կուլտուրաներում դրանք տարբերվում

ծունեության

տարածության եւ ժամանակիմեջ թույԿուլտուրաների տարատեսակությունը լատրում է հասկանալ. թե ինչու որոշ քաղաքականհամակարգերմիեւնույնպայմաններին համապատասխանելեն եւ պարտություն կրել այլ պայմաններում, ինչո՞ւ միեւնույն գործողությունները մի ժողովրդի տվել են սպասվող արդյունա--

յ. Տես`

Ա|ՏՀօքԿօ68.

4.

"ՈՇ/ԱՌԱԿՓՀո04

«ԱՃետկքօ, `

ԽՕՅՅԵ

Ա

Լ, 1220, էջ 31 քօԳՈՓԽՉՇՈե՛,

վետությունը.իսկ մի այլ ժողովրդիբերել են անհաջողություն: Կուլտուրաների տարբերությունը իրականության ընկալման եղանակների Լ. տարբերությունն նրա գնահատմանեղանակների տարբերությունըեւ այս իմաստովհանղես է գալիս որպես Գործունեության եղանակների տարբերություն:Կարծումենք, այս հետ կապված, հանգամանքի դրսեւորվումէ քաղաքական կուլտուրայի ղերն ու նշանակությունը որպես կուլտուրայի կարեւորագույնբաղաղրամասի:Քաղաքական կուլտուրայի զարգացմանաստիճանից են կախված աոկա քաղաքակա-

նության.քաղաքականփորձիընկալման, նրագնահատմանեղանակները եւ միթոդները,որոնց էլ համապատասխան են որոշակի իրականացվում գործողութ-

յուններ: Երբ խոսում ենք

կուլտուրաների եւ, մասնավորապես. տարբերությունների

թաղաքականկուլտուրայի մասին,ապա առնչվում ենք մի շատ կարեւոր՝սսզգի եւ ազգային հետ: Իհարկե.սա բ0ւսվորության հիմնախնդրի միակչափանիշըչէ. որի հիման վրա կուլտուրաները տարբերվումեն

Տարբերություն:

մեկըմյուսից: («եվրոպականկուլտու-

ներ կան խոշոր կուլտուրական տարածքներիմիջեւ

«Արեւելքիկուլտուրա» եւ այլն). ինչպեսնաեւ տարբերություններ ենթակաղտուրաների»» (առանձին. շրջանների, ացիալականսուբյեկտների` դասակարգերի.խմբերի.սերունդներիմիջեւ: Սակայն. Քաղաքականությունում հա տուկ նշանակություն է տրվում այն տարբերություններին. որոնք բխում են ազԳային կուլտուրաների եւ ազգային բնավորության գծերի ինքնատիպությունից: ՍԱնհայտէ, որ ազգային բնավորությունը պայմանավորումէ տվյալ ժողովրղի մեջ առավել տարածվածանհատիտիպ.կամ էլ առավել տարածվածվարքագծի տիպ:Հենցայս իմաստով էլ. ազգայինբնավորության ուսումնասիրությունը ցանկացածժողովրդիքաղաքականկուլտուրայիըմբռնման համարէակւսն նախադրյալէ հանդիսանում: «Ազգայինբնավորություն»» հասկացությունը թույլատրումէ համադրման միջոցով ընդգրկելհետազոտությսն երեք ոլորտ. պատրա».

.«

մակուլտուրական ավանդույթներ, հասարակական-քաղաքական պրակտիկան, մտածողության անհատական ձեւը':Այս մոտեցումները թույլ են տալիս հաստա-

տելու քաղաքականկուլտուրաների

եւ զարգացման տարբերությունները աստի-

ու Ծանների կարեւորությունն նշանակությունը: Այսպես,թջաղաքականագետը. եւ

պետական հասարակական գործիչը իր քաղաքական գործունեության ընթացքում պետքէ հաշվի առնի իր ժողովրդի ազգային բնավորությունըեւ կարողանա իր գործողությունը կամ ազդել նրա վրա: Այն համապատասխանեցնել քադաքական գործունեությունը. որը չի համապատասխանում ազգային բնսվորության կայուն գծերին. է ճշմարիտեւ իրավիճահանգեցնում անհաջոդության: կին համապատասխան քաղաքականգործունեությունիրականացնելու հւսմար առաջինհերթինանհրաժեշտ է, որ պայմաններ ստեղծվենքաղաքական դաստիարակության,քաղաքական կուլտուրայիբարձրացման համար:Օրինակ.եքե է դրվում նպատակ քաղաքացիներիմեջ դաստիարակել պետականպատասխա: նատվության զգացումը, ապա անբւսվարար է այդ բանին հասնել միայն քարոզչության միջոցով. պետք է ստեղծելքաղաքւսկանպայմաններ,որոնցում քաղաքացիներըկարոդանան. փաստորեն.իրենցվրա վերցնել ընդհանուրգործի համեծ մար առավել Այդ մասին

ներդրումըեւ Լ Տես`

է

պատասխանատվություն: վկայում չատ

երկրներում դեմոկրատական սկզբունքների

արմատավորումը, զանգվածներիկողմից դրանց

"Ացքոծ օ Ռոճակոծ"

Գիտակգումը եւ

մը: աջակցումը Այսպիսով.կարելի է ասել. որ քաղաքականկուլտուրան որպես հասարակաը երեւույթ կարող է ընդունել միայն հասարակական կյանքի բոլոր կողմերի եքստում՝ ամբողջական քննարկման մեջ: Այն հարստանումեւ նորանում կոնտնք է քաղւսքական,սոցիալականեւ հոգեւոր ոլորտկության տնտեսական, ոերի Միեւնույն ժամանակայս կամ այն երկրի. նրա ժոպրոցեսում: ների փ աղաքականկուլտուրայի մակարդակը հակադարձազդեցությունէ ունե զարգացմանգործընթացներիարագացման կամդանվ Հասարակության քաղաքականկուլտուրայի էականցուցանիշ է քաղաքացիներիիրականվիճակը հասարակականարտադհասարակականքաղաքական եւ հոգեւոր կյանքում համակարգում, մակարդակը, գիտակցականության. սոցիալական ընդգրկվածության բաղաքացիականության աստիճանը: Ինչպես արդեն նշել ենք. քաղաքականկուլտուրանկապվածէ քաղաքական հետ ինչպեսգործառնական էլ կառուցվածքային համակարգի առումով, այնպես տեսակետից:Այստեղիցբխումէ, որ քաղաքականկուլտուրայի կարեւորագույն է նրա դեմոկրատիզմը, որը այն սոցիալական հենքն է ծե աղս մեկըհանդիսանում ։ քաղաքա կան հարաբերությունների այն ձեւը, որոնքմի կողմիցհանդիմանում են հասարակական կյանքիքաղաքակիրթձեւի պայման.մյուս կողմից՝քաղաքական այիչափանիչ: է անել հետեւյալ եզրակացությունը, արինն որ քաղաքականկուլտուրան որպես հասարակական վել տարբերասսպեկտներով. կյանորպես նրաորակիարտահայտություն, որպես անչափանիշ եւ միջոց,որպես թաղաքականութբնավորության առանձնահատկություններիդրսեւորում. որպես դեմոկրատիայի չափանիշ: գարգացման Ռուս քաղաքագետԲ.Կրասնովը Է քաղաքականկուլտուրայի առանձնացնում հետեւյալ դրսեւորումները:Առաջինըհարաբերությունն է իշխանության նկատամբ, իսկ իշխանությունընդհանուրիմաստովընդունակությունեւ հնաիրավունքի. րավորությունէ ինչ-որ միջոցներով(կամքի, հեղինակության, նության)որոշակի ազդեցություն ցուցաբերելմարդկանց գործունեությանվրա: Այն բանը.թե իշխանությունն միջոցներ ինչպիսի է օգտագործումայդազդեցութէ բաղաքայունն իրականացնելուհամաբ,շատ դեպքերումպայմանավորում կան կուլտուրայիտիպը՝ դեմոկրատական, ավտորիտարկամտոտալիտար: քաղաքականգործունեռւթյան Քաղաքական կուլտուրայի մյուս դրսեւորումը ձեւն է: Օրինակ, դեմոկրատական երկրներումքաղաքւսկանկյանքը տաբար բաց է եւ հանդուրժող:Ռչ դեմոկրատականերկրներում բնույթի եւ կուլտուրաները կարողեն լինել սահմանափակ քաղաքական Քաղաքական կուլտուրայիդրսեւորումներից է նաեւ րի վրամարդկանց նրա ազդեցությանաստիճանըեւ այդ Քաղաքական կուլտուրայի դրսեւորու նակցության մակարդակը: այսպես կոչված, հասարակության քաղաքականտրամադրվածությունը: ՝ նակ,գերակշռողտրամադրվածությունը կարոդէ լինել հեղափոխականկամ ռե-

որ

փոփոխման դորՔոնակական մ ման ին դաց ծառայել

Ա ւն րանգ

ակտիվության, իճ

արարին Ղէի ա ային տարը, քիԱաանկաք սոգիալիզագիայի ումազգային

բո՞

համա»

քաղաքա հարկադրա արկ: ր եւ գործընթացու ի ներից |

Հաաա

1224, ԷՐ 198

քրի

եւ Լայլն': ֆորմիստական Է հասարակությանքաղակուլտուրան տարածվում Այսպիսով, քաղաքական

1.

ՏԵս՝

"ՈՇՈԱԹՅ4Չ8ԱՔ"

Կ.ՈՉՇԾԾԱԾ,ՈՉ0 60

6 Կքօժա8,

հ,

1225, էջ 337

քական կյանքի բոլոր ոլորտների վրա եւ ընղգրկում է թաղաթակասն գիտակզության. քաղաքական վարքագծի

գործունեության կուլտուրան էւ գործառնությու-

"6

Քաղաքական կուլտուրանըմբռնվում է որպես սոցիալ-քաղաքական բնագու գործունեության եղանակ.որը պայմանավորվատ | տվյալ հասարակական բնույթովեւ սոցիալական կարգի կողմից թասոյբյեկտի ղաթական փորձիավանդույթների, օրենքների. արժեքների.նորմերի.գիտելիքների յուրացմանաստիճանով ու կոնկրետիրավիճակում դրանք կիրառելուրիշ վառում իրացվող որոշակի

դոաոկությամբ

Խոսելով քաղաքական կուլտուրայի ֆունկցիաների մասին.ամենիցառաջ ետք է նկատիունենանք,որ բաղաքականկուլտուրանհանդիսանումէ ընդհա» նուր կուլտուրայի բաղադրամասը: Այսինքն.այս հանգամանքը րում է. թե ինչ ֆունկցիաներ է իրականացնում Լլուլտուրան.որոնք եւ կարող էն տարածվել թաղաքական կուլտուրայի. իհարկե. որոշ յուրահատուկ մոտեց մամբ. առանձնահատկությունների դրսեւորման:Այսպես.օրինակ. եթե կուլտոյբան ««ստեդծումէռ. ձեւավորում է մարդուննրա սոցիալականհականիշների եւ որակական կոլլմերիամբողջությամբ. ապա քաղաքական կուլտուրան ձեււսվորում է մարդուորոշակի հատկանիշներ, նրա քաղաքական պատկերըեւ գորմիաժամանակ հանդեսգալով որ.վես այդ գործունեության որակականբնութագիր:Ավելիլայն կտրվածբով կարելիէ ասել, որ նա մարղունձեԼավորում է որվես տվյալ հւասարակության քաղաքացի: Իսկ ի՞նչ է նշանակում լինել հասարակության թաղաթացի.առաջինհերթին՝նշանակումէ զիտենալ եւ կատարելիր քաղաքացիական պարտականությունները, գործել իր ժողովրդի բարեկեցության. դեմոկրատական սկզբունքների. քաղաթացիական հասարւակության հաստատման համար:Քաղաքական կուլտուրան հանդիսանում է թա-

պայմանավո»

,

ծունեությունը.

`

սոցիւսլ-

ղաթացիական հասարակության կարեւորագույն հատկանիչը:Անքակտելիկապ

գոյություն ունի քաղաքականկուլտուրայի. եւ թւաքաղաքական համակարգի ղաթացիական հասարակության միջեւ: Կամ եթե վերցնենք մարդուձգտումըեւ հնարավորությունը իր քաղաքական դիրքորոշումըպաշտպանելու. որը նույնպես դրսեւորվում է որպես քաղաքական կուլտուրայիպահանջմունք:6իշտ բա-

'

ղաքական դիրքորոշման են քաղաքական համարանհրաժեշտ գիտելիքներեւ

հմտություններ: Վետազոտությունները ցույց են տալիս. որ ով ցանկացած պաեւ

հին

ցանկագած ձեւով պաշտպանում է իր քաղաքացիական

դիրքորոշումը. միաժամանակ չունենալով ժամանակակից քաղաքական գիտելիքներ եւ հմտություններ. դժվար կարող է դասվել բարձր քաղաքական ունեկուլտուրա

մարդկանց շարքը: Միեւնույնժամանակ. եթե մարդըտիրապետումէ անհրաժեշտ քաղաքական

ցող

գիտելիքների.բայց ինթը գերադասում է մի կողմ կանգնել թաղաքական իրադարձություններից. քաղաթացգիական իրավունքների համարմղվող պայքարից.

նույպես չի կարող դասվել բարձր քադաթական կուլտուրա ունեցող մարդկանցչարթր։ Այսպիսով.թաղաքական կուլտուրայի ֆունկցիաներիցմեկը հանդիսանում է ապա

նա

ճանաչողական ստեղծագործական ֆունկցիան: Քաղաթական կուլտուրայիմյուս ֆունկցիան կարգավորման-կառավարման ֆունկցիանէ: Սյն ունի երկակինշանակություն:Մի կողմից. քաղաքական կուլտուրան մարդկանց է դարձնում հաղորդակից հւսսարակությլան սոցիալ-քւսղաթակահ կյանքի կառավարմանը եւ այղ աշխատանքը կատարհլուհամարմարդ-

կանց գինում է ունակություններովեւ հմտություններով: Այսինքն. քաղաքական է եւ իրական է դարձնումմասնակմարդկանցնախապատրաստում կուլտուրան Մ յուս կողմից. քաղաքականկուլկառավարմանը: գությունըհասարակության է ամենօրյա մարդու վարքագիծը. գործելակերպը:Այկարգավորում տուրան սինքն.սոցիալ-քաղաքականոլորտումկատարած յուրաքանչյուրարարք մարէ նրա քաղաքական հետեւանքներիտեսանկյունից:Հենց այդպիսի ղր մտածում մուռեցումնէլ տարբերումէ թաղաքականապեսկուլտուրականմարդուն: Այս կուլտուրանհանդեսէ գալիս որպես ներքինկարգավոառումովէլ քաղաքական ինչպեսառանձինանհատի,այնրիչ եւ դրանովմասնակցումկառավարմանը՝ Պետք սլես էլ որոշակիսոցիալականխմբիմակւսրդակով: է 0շել. որ հատկապես ներկայումս.շատ սուր կերպովկանգնածէ մարդկանցկենսագործունեության հարցը: Եվ համակարգի կատարելագործման բոլոր ոլորտների կառավարման է սուբյեկտներիբարձր դրա հաջող լուծումը հնարավոր ինչպես կառավարման եւ կառավարչականհարաբերությունների քաղաքականկուլտուրայի. այնպես բարձրկուլտուրայի ւսոկայությանդեպքում:Այսպես.մենքհաճախհանդիպում ենք մի կողմիցբարձրքաղաքականկուլտուրա ունեցող ղեկավարի.մյուս կողմից. ցածր քաղաքականկուլտուրա ունեցող կոլեկտիվի.որիննա ղ եկավարում է: Իհարկե. լինում է նաեւ հակառակպատկերը.որոնթբացասական ազդեցութեն ունենում հարաբերությունների «։կառավարող-կաոավարվող»» յուն վրա: Քաղաքականկուլտուրայի մյուս ֆունկցիան պատմականժառանգության կուլֆունկցիանէ: Քաղաքական փորձիհաղորդման կամսոցիալ-քաղաքական Է տուրան հանդիսանում ւսնցյալ սերունդներիկողմիցկուտակվածսոցիալ-քաէ ոչ միայն«կյանքի դաքական հաղորդմանմիջոց:Սերունդներիցփոխանցվում որոնք ունեն ավանդույթները. դասերը. իմաստնությունը». այլեւ քաղաքական կազմահարաբերությունների քաղաթական բացառիկ նշանակություն կերպման եւ գնահատման համար. Քաղաքական կուլտուրան ունի նաեւ այլ ֆունկցիաներ, որոնցից կարելի է արժեքայինըեւ այլն: նշել էվրիստիկականը.դաստիարակմանը. Այսպիսին են, համառոտ կերպով. քաղաքական կուլտուրայի հիմնական ֆունկցիաները:Որպեսհասարակականերեւույթ քաղաքականկուլտուրան այս վերցնումէ իր վրա. եւ այս իմաստովկարելի ֆունկցիաներըմիաժամանակ խնդիրների հաստատապես ասել, որ իր առջեւ դրված սոցիալ-քաղաքական մասշտաբով քաղաքականկուլտուրան կուլտուրայի մյուսբոլոր բաղադրամատեղ է գրավում,որը եւ շատ դեպքերում սերի մեջ առաջատար-կենտրոնական

է

է հասարակության կուլտուրայիմակարդակը: պայմանավորում կուլտուրայի գործունեությանոլորԱսվածիցպարզէ դառնումքաղաքական է միայնքաղա տը: երբեմն թվում է. որ քաղաքականկուլտուրան գործառնում քական հարաբերություններիոլորտում:Այդպիսի կարծիքը սխալ է. ծառնում է հասարակականկյանքի բոլոր ոլորտներում.տնտեսական, մ

թաղաքականմոտեցումըանհրաժեշտէ

իա

անի

Քանի գեղւսգիտական սոցիալական ցանկացած մարդու

ղային. քաղաքական. իրավական.բարոյական.

որ

եւ

այլն:

Ք

կուլտուրանչի կարելի սահուստի քաղաքական նկատմամբ. գործունեության գործունեությանոլորտով. մանափակել միայն հասարակական-քաղաքակւսն եւ գործումասնագիտությունից այն պետք է ցանկացած մարդու՝ անկախնրա նեությանբնույթից:

11. 2.

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆԿՈՒԼՏՈՒՐԱՅԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԱՐՐԵՐԸ

ԵՎ ՏԻՊԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

տարածմանեւ զարգացման համար: Պատկերավոր

Քաղաքական կուլտուրայի կառուզված քային տարրերիամբոզջությունն այն : է, որի միջոցով մեխանիզմն եւ ձեւավորվում են իրւսկանացվում նպատակաուղղված քաղաքական գործողություններ. կարգավորվումեն քաղաքւսկան հարւսբերությունները: Իր կառուցվածքային տեսակետից քաղաքական կուլտուրան հանդիսանումէ քաղաքական կյանքիտարբեր ասպեկտներիվերաբերյալ ոնց: պամ տամականորեն ձեւավորվածպատկերւսցումների ա մբողջու թյուն. որոնց մեջ մ տնում են հասարակության. սոցիալական խմբի, անձի, ազգի թւսղաքական փորձը, քաղաքական գործողության ավանդույթները, տիպերը. եղանակները, քաղաքական գիտելիքները. եւ համոզմունթները կողմնորոշումները. ինչպես նաեւ արժեքները. նորմերըեւ ձեւավորված քաղաքական ինստիտուտները: Այստեղից բխում է, որ |

քաղաքական կուլտուրան թաղաքական հարւսբերություննեգործունեության պատմականորեն եւ որոշակի համակարգում րի Քաղաթաման

ցիալական սուբյեկտի քաղաքական գիտելիքների,արժեքների.ավանդույթների. վարքագծիտիպերի իրացումն Լ: մյն ընդգրկում է ավանդույթներում եւ օրենքներումնշված հասարակության. նրա սոցիալական խմբերի.անհատների քաղաբակւան քաղւսքական իշխանության եւ քաղաքական փորձը. հարաբերությունների վերաբերյալնրանց պատկերացումների մակարդակը. հասարւսկական կյանքի երեւույթներին ճիշտ գնահւստականտալու ընդունակությունը. որոնք արտահայտվումեն կոնկրետ գործողություններում: Ինչպես տեսնում ենք. քաղաքական կուլտուրանբարդ, բազմանշանակ հասարակական երեւույթ է: Նրա բարդությունը կայանում նրանում. որ մի կողմից է քաղաքական կուլտուրան իր կազմում ընդգրկում Է մի շարք փոխադարձկապված տարրեր. որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է քննարկվել առանձին: Մյուս կողմից. քաղաքական կուլտուրան ունի պրակտիկ կողմ եւ մարդուն բնութագրում է ոչ միայնորպես որոշակի քաղաքական տեհայացքների. գաղափարների, սությունների ստեղծող եւ կրող, այլեւ իրական,պրակտիկորեն գործող. քաղաքական կյանթի,քաղաքական իրադարձությունների Ահւս թե ակտիվ մասնակից: ինչու քաղւթական կուլտուրանչի կարելի հանգեցնելմիայն քաղաքական գիտակցության եւ քաղաքական լուսավորության, այսինքն. չի կարելի համարել միայն հոգեւոր կազմավորում: Կուլտուրանազդում է մարդուզարգացմանբոլոր կողմերիվրա. այն կարող է այդ խնդիրըկատարել շնորհիվ իր կառուցվածքումառկա մի շարք փոխադարձ կապված տարրերի. որոնք միայն միասնության, ամբողջականության մեջ կարող են :

ապահովել մարդկային անհատի որոշակի տիպի ձեււսվորումը:Այս տեսակետից քաղաքական կուլտուրան իրենից ներկայացնում է մարդկանց գործունեություն եւ նրա արդյունք. որն ամրագրվում է այս կամ այն ժամանակաշրջանի քաղաքական փաստաթղթերում: Հետեւաբար,քաղաքական կուլտուրան գոյություն ունի ինչպես սերունդներիկողմից կուտակած սոցիալ-քաղաքական փորձի ձեւով. այնպես եւ կենդանի քաղաքական գործունեության ձեւով՝ որպես այդ գործունեության որակական բնութագրում, նրանում անհւասչի.սոցիւսլաուժի իրացման աստիճան: Այդ ձեւերին են. մի կողհամապատասխանում 9, սոցիալական փորձի կառուցվածքայինվերլուծու ունը, որը մարմնավորվում է քաղաքական կուլտուրայի նորեն ձեւավորված սոցիալական ինստիտուտներում. որոնք կոչված են նրա

մ.

ելատման, արժեքներում ուծ նորմերում

ասած.

դա քաղաքական

կողմից քաղաքական կուլտուրայի տիրապրոցեսը. որի հիմնակւսն փուլերը. մակարդակներնընդգրկում են ճապետման նաչողականփուլ, գիտելիքների տիրապետում,քաղաքական մտածողության ձեւավորում,այդ գիտելիքները քաղաքական համոզմունքներիվերափոխման փուլ. մարդկանց սոցիալ-քաղաքական գործունեությունում գիտելիքներիեւ համոզմունքներիիրացում,քաղաքական. դաստիարակչականեւ կազմակերպ» երում: ոական աշխատանքներիհմտություններիձե ձեռքբերում: այս երկու ձեւերի եւ նրանց գոյության Իհարկե, քաղաքական կուլտուրայի շատ դեպքերումպայմանական առանձնացումը տարրերի է: Քաղաքականգորկուլտուրայի ծունեության պրոցեսումտեղի է ունենում ոչ միայն քաղաքական հանփորձի հարստացում. ք աղաքական նրա այլեւ զարգացում, տիրւսպետում. եւ են Չի կարեսոցիալական ինստիտուտներ: նորմեր նոր գալիս արժեքներ. դես լի նաեւ ենթադրել. որ քաղաքական կուլտուրայի տիրապետմանփուլերը պարզ կերսլով բաժանված են ըստ ժամանակի:Այսինքն, սկզբից մարդը տիրապետում է գիտելիքների, հետո վերածվում են դրանք համոզմունքների. եւ արդեն հետո գործում է: Իհարկե. կյանքում երբեք այդպիսի բան չի լինում. բոլոր ւայս փուլերը փոխկապակցվածեն. իրականացվումեն միաժամանակ: Այսպիսով. սկսենք մարդկանց սոցիալական փորձի հիմնական տարրերի բնութագրումից:Այս սոցիալական փորձը ամենից առաջ մեզ հասել է շնորհիվ ինչպես նաեւ տարբեր մտածողքաղաքականփաստաթղթերի.ավանդույթների, եկող քաղաքականփաստաթղթերից Սերունդներից ների աշխատությունների: ու ավանդույթներից կարեւոր է առանձնացնել քաղաքական կուլտուրայի արեն նրա կարեւորագույն տարրերը: ժեքներն եւ նորմերը, որոնք էլ հանդիսանում Քաղաքականարժեքներն այնպիսի քաղաքական գիտելիքներ եւ պատկերացումներ են. որոնք քաղաքականգործողության սուբյեկտի հետ գտնվումեն անքակտելի կապի մեջ, նրա արարթներին տալիս են իմաստ եւ նշանակություն: արժեքները համարվում են քաղաքականկուլտուրայի պատճաԸնդհանրապես, ուսկան հիմքը. որը կարող է ժամանակի ընթացքում արժեզրկվել. ենթարկվել փուիոխությանեւ քայքայման:Այդպիսի դեպքերումսկսվում են քաղաքականեւ այլ համակարգերիարդյունավետ որոնումներ: կողմնորոշումների Քաղաքական կուլտուրայի բնութագրմանգործում կարեւոր դեր են խաղում արժեքներիերկու խումբ: Առաջինը.կարգ ու կանոն (սուբյեկտի կողմնորոշում աջակցելու սոցիալական համակարգի կայունությանը. նրա գործունեության պայմաններիպահպանմանապահովմանը)եւ զարգացում(սուբյեկտի ձգտումների ուղղում դեպի սոցիալական փոփոխություններիապահովմանը):Եվ երկապահովվում րորդ. ազատությունը. հավասարությունը.երբ է գոյատեւելու հնարավորությունըեւ յուրաքանչյուրին գործելու համար հավասար պայմաններէ ստեղծում: Քաղաքական կուլտուրայի համար որպես լավագույն տարբերակ կարողէ ծառայել այս արժեքների նկատմամբհասարակությանանդամներիհամաչափվերաբերմունքը. ինչպես նաեւ հսսարակությունում այդ արժեքների հավասար բաշխումը: Բայց իրականում քաղաքականկուլտուրայում. որպես կանոն, գոյություն ունի այս կամ այն արժեքների տարրերի գերակշռություն. որոնք ձեւավորվումեն պատմականորեն. ինչպես նաեւ այս կամ այն գաղափարախո-

կուլտուրայի««մարմինն»»է: Մյուս

,

ազդեցության տակ: ՔԲաղաթական կուլտուրայի կապը թաղաքական հւսրաբերությունների կարԳավորման հետ. նրա պրակտիկ ուղղվածությունը պահանջումեն նրա կառուցսության

'

`

վածքում

այնպիսիտարրերիառկայություն. որոնց միջոցովտեղի է ունենում քա. ղաքական գործունեության արժեթներիցանցում դեպի նրա կարգավորման

պրակտիկային:Դրա համարքաղաքական գիտակցության այս կամ այն մասը.

ոնոՂՄԻՑ

ընդունվածվւսրթիկանոնեեւ նրանումկարգավորող հարաբե

Ի

ն

--

Ընղհանրաւվես պետք է ասել. որ ամբողջկուլտուրան Լ: Դա նշչանորմատիվ նակումԼ. որ կուլտուրանմարդուններկայացնում է որոշակիպահանջներ. եւ մի. այն կատարելով այդ պահւսնջոերը. կուլտուրայինորմերը. մարղըկւսրող է կուլ. տուրականկոչվել: Քաղաքական կուլտուրայինորմատիվություն նշանակումէ յուրաքանչյուր մարդուքաղաքականզարգացմաննկատմամբ որոշակի պահանջմունքների առկայություն:Քաղաքական նորմերիմեջ առանձնացվում են ինքնաբերաբար ծագող նորմեր,սովորույթներ.որոնք հւստուկստեղծվումեն քաղաքական հարաբերությունների որոշակի տեսակի կարգավորմանհամար (քաղաքական կազմակերպության կանոնադրություն. կուսսկցությանծրագրեր.միջազգային եւ համաձայնագրեր այլն):Քաղաքական կուլտուրայինորմերըկոչված են կարԳավորել հասարակականհարաբերությունների եւ սոցիալական գործողությունների համակարգը: Սրանում Է հենց դրսեւորվում բաղաքական կուլտուրայի կարգավորման ֆունկցիան: Քաղաքական կուլտուրանենթադրումէ. որ հասարակության ավանդույթնեիը, նրաանդամների կոլեկտիվբանականությունը. ինչպես նաեւ նր:ս լրդերների եւ քաղաքացիների մեծամասնության վարքագծիգործող կոդեքսի ոչ միայն պատմական փորձիպատահականարդյունք են, այլ միասնական ամբողջության փոխկասյակցված մասեր.որոնք կազմում են իրական գոյություն ունեցո փոխհարաբերուքթյունների շղթա: Քաղաքական լ ամերիկ յան քաղաքագետԼ.Պայը.-առանձինմարդունտալիս է քաղաքական վարքագծի ղեկավարողսկզբունքներ.իսկ կոլեկտիվին՝ արժեքներիմշտականկառուց, վածք. որոնթ ապահովումեն ինստիտուտների եւ կազմակերպությունների գոր-

րոմ կուլտուրան,

«

եւ ծունեությանմիասնությունը փոխկապակցվածությունը Այժմ քննարկենք,թե ինչպես է տեղիունենում քաղաքական կուլտուրայիտիրապետմանպրոցեսը.որոնք են այդգործընթացի հիմնական փուլերը:Մենքարդեն նշել ենք. որ այն ընթանումէ գիտելիքից դեպի համոզմունքեւ կողմնորոշում, իսկ այնուհետեւ դեպիպրակտիկքաղաքական գործողություն: Այդփուլերից առանձին հնարավորություն չի տալիսքաղաքականկուլտուրայիտիրապետմանհամար: Դրահետ միւսսին.

յուրաքանչյուրը. վերցրած. դեռեւս

գիտելիքները. քաղաթական համոզմունքները. եւ հմտութկողմնորոշումները յուններըներկայացնում են քաղաքական կուլտուրայիորոշակիկառուգվածքային տարրեր՝ հասարակությունում նրա գործունեությանառումով:Այսինքն. ինչպես է ընթանումքաղաքականկուլտուրայի շարժման եւ դրսեւորման պրոցեսը հասարակությունում: Որեւէքաղաքական ճիշտ թայլ կատարելուհամարբավական չէ միայնգրագիտություն.անհրաժեշտեն լուրջ քաղաքական գիտելիքներ. որպես անձի, սոցիալական խմբիքաղաքական կուլտուրայի ձեւավորմանառաջին փուլը: Կարելիէ խոսել քաղաքական գիտելիքներիմի քանի մակարդակնե|

ՊՐՈ Տես Բոյ Լ

՛Օ/

Լ. ԲՕ/ԱՇՁ/ ԸՍԱՑ.

12. Բ. 14-15

ՔՈԼ6ՈՈՑԷ/0Ո31 6ո6յՇ/6թ36015

50613) ՏՇԱԲոՇոՏ ո)

մ այն րի մասին: Նրանցից պարզագույնն հանդիսանումեն այս կամ այնք քաղաքական

ար աքպի որոշակիի Անայի: է գնահատւն Ցիհիմնված

հարցիվերաբերյալառանձինկարծիքները են իրադարձության գնա բադրում

ուիջի ա

ո

:

՝

որպեսգիկարծիք: Այսիմաստովկարծիքըկարելի է համարել եւ տելիքիառաջին առավելպարզ բարդ ն են, որոնք բացահայտում քաղաքականԳա Մյուս մակարդակը եւ երեւույթա են չկա եւ

,

Ե ոկը

հար իրարձության Արա բերությւնները: եղ կաք Ի,իջեւ եղած )

րեր

Լ

'

առանձնահատուզ Կական կուլ Բի ն ի քաղաքական մտածողությունը որա մարդը համակարգում ստանում

Քաղաբականկուլտուրայի ծողությունը: Եթե քաղաքական

-

տեսակա տուրայիգաղափարա

է», յուրօրինակ «գործիք

որի աիական երեւույթների

եւ

թի

եւ

գիտելիքներ՝թափանց լով յուններիէության մեջ.ստեղծելով կուլտուրան որպես Լ նոր

Խա

ստեղծագործական ֆու

իրադարձութ.

Սորաափարներ: արդեննշել ենք.որ Մենք է ճանաչողական, իր եո կատարում

ացի: Քաղաքական զարգացման որոշող կարե-

կուլտուրայի

.

էքաղաքական խման հանրիաանում մտածողությ քաղաքականկուլտուրայիառաջին փումէ, իր բաղաքականմտածողությունն արա ց անցումդեպի

ւորագույս

ման եւ

պայսա

Այսպիսով, քականգիտելիքը եւ է կան մտածողությունըներկայացնում ղմնորոչ րայի նոր մակարդակ,դեպիքաղաքականհամոզմունքների կողմնորոշման .

ական կուլտո

է։

ե իրն

ձեւավորումը:

ձեւա

մեջ համոզված,երբ դրանք Մարդնայն ժամանակ է իր հայացքների վրա, այլ պրակտիկոր ոչ թե վորվում են ոչ թե մեխանիկորեն, իմաստավորված.մտածված եւ կշռադատվածձեւով: Վամոզմունքըառաջ է երում անհատի ակտիվ գործողություն,որոնք ուղդված պատկանելիության որոնցումնա հաայն հայացքներըեւ Սկզբունքները, -

հավատի

են կյանքում րացնելու

տարրերից կառուցվածքային Փաաքական ՀԱԱ" տեսակներըբազմազա կողմնորոշումը:Քաղաքականկողմնորոշման մոզված է:

է

կուլտուրայի

են քաղաքական տարբերտեսակների. գործողության բաժանվում ր 1. Կողմնորոշումը երբ մարդըչի ընդուօտարացում. դեպի քաղաքական հետ: նում այն ամենը,ինչ կապվածէ քաղաքականության 2. Կողմնորոշում պասիվվարքագիծ,որի շրջանակնեդեպի քաղաքական սուբյեկտիկրո» րում մարդըչի ձգտումեւ չի ցանկանում լինել ակտիվության է միայն ղը: Այս կողմնորոշման իրականացվում շրջանակներում կանհաղորդակցումքաղաքականիշխանությանհետ, այսինքն.

կոկորդ ա սոցիալա ցանկալի:

որպես անհրաժեշտ Պատրաստակամությունքաղաքականակտիվ գործողության,որը րող է իրականացվելինչպես ավանդականքաղաբական այնպես էլ ճոր քաղաքական միութ) ներիեւ կառույցների շրջանակներում, եւ ների կառույցների մեջ: է կողմնորոշման առանձնացնում երեք ց ՍմերիկյանսոցիոլոգՌոզենբաումը եւ

փոփոխություններըդիտվումեն

կա

3.

կազմակեր

.

:

|

հիմնական խումբ, որոնք թույլ են տալիս սովյալ քաղաքակյան կուլտուրայի վե րաբերյալ ստանալ անհրաժեշտ ինֆորմացիա: Դրանք են. կողմնորոչում դեպ|

կառավարական կառույցները, կողմնորոչում այլ քաղաքալյան համակարգե րի նկատմամբ, կողմնորոչում սեփական քաղաքական գործունեությունը': Քաղաքականկողմնորոշումըտարբերումեն նաեւ ըստ քաղաքական փոփո խությունների ։ոիպերի։ Այտեղ առանծնացվումեն պահպանողական.ռեֆորմիս տական հւ հեղափոխականկողմնորոշումներ: Պահպյանողական դիրքորոշումըընդունում է գոյություն ունեցող իրակա. Շությունըեւ հրաժարվումէ այն փոխելու ցանկացած քայլից: Պահպանողական: ները նույնիսկ քաղաքականհամակարգի փոփոխություննհամարում են վտանգավոր. իբր այն կարողէ բերել նոր սխալների:Հասկանալիէ. որ պահպանողականությունըորպես գաղափարախոսություն հիմնավորում է գոյություն ունեցող հասարակական կարգի արդարացիությունըեւ այդ իմաստովպաշտպանվումէ իշխող խմբերիկողմից:Բայց պետք է նշել նաեւ. որ ւպահւպանուլականությունը դեպքերում իր չուրջը ու ստեղծում որո է որոշակի համաձայն 4ատ դեպքեր ղ համաձայնություն. որին ընդգրկվում են շատ սոցիալական խմբեր. որոնք դրանից օգուտ չեն սռրասում: Դրանով է բացատրվում այն փաստը. որ լայն զանգվածներն աջակգում են եւ բնական են համարում պահպանողականներիիշխանությունը: Ռեֆորմիստականդիրքորոշումը ձգտում է հասարակական կարգր այնպիսի փոփոխում. որը չվերափոխի այն արմատական (ռադիկալ) ձեւով. բայց թուլացնի սոցիալական կոնֆլիկտները. կասեցնի հասարակության մեջ հասունացող ցնցումները:Ռեֆորմներըորւպես կանոն իրականացվում են վերեւից եւ շատ դեպքերումչեն բավարարում ւահպանողականներին.որոնթ այն համալրումեն չափազանց համարձակքայլ. եւ չեն բավարարումհեղափոխականներին. որոնք ընդունում են. որ իրացվող քայլերը չաւիազանց թույլ են։ Իր հերթին. հեղափոխական դիրքորոշումը ենթադրում է հասարակական կարգի ամբողջականվերափոխում: Ինչպես տեսանք, համոզմունքըեւ կողմնորոշումըառաջ են բերում ասհատի պատրաստականություն՝ ակտիվ գործողության: Բայց ղրանք դեռեւս քւսղաքական գործողություն չեն. այլ միայն պատրաստակամություն ակտիվ գորօովղության: Քաղաքական կուլտուրայի դրսեւորման համար շատ կարեւոր են պրակտիկ քաղաքական գործողությունները. որոնք ոչ միայն քաղաքական կուլտուրայի չափանիշ են. այլ նրա իրացման անհրաժեշտ փուլ: Պրակտիկգործունեության ամեն մի նոր փուլ մարդու առաջ խնդիր է դնում նրա գիտելիքների հեսչագա զարգացման եւ հարստացման.եւ այս ամբողջ գործընթացը սկսվում է նորից: Այսպես.իրականացվում է հասւսրակությունումքաղաքական կուլտուրաղի գոր.

ծունեությունը:

Քաղաքականկուլտուրայի բովանդակությունըշատ դեպթերում կախված է պատմականզարգացմանմակարդակիցեւ փոխվումէ քաղաքական զործըըթացներիժամանակ. չնայած շատ դեպթերումչի հասցնում համապատասխանորեն ընթանալ նրա հետ: Պատմությանընթացթում քաղւսքական կուլտուրայի փոփոխմանպրոցեսի. որոշակի քաղաքական ընդհանրության կամ հրա ինչ-որ

մս. մասի քաղաքական կուլտուրայի առասնձնահատկությանարսուսգոլ համար առանձնացվում է քաղաքական կուլտուրայի տիպ հասկացությունը. որր ընդգ-

1 Տես`

(թոսօքօտ Ո հ, Օթսս1Օ . 1794. էջ 247

8,

Աքօոսծսս 5 1են

Ճ,

ՀԱԹԿՅ410

ՈՇՊԱՌԱԿԾԻՇՄ

«ժվ:ս՝

ծում է մարդկանց քաղաքական մտածոդության

եւ վարքագծի առավել ընդհաՔաղաքական կուլտուրայի նուր Գծերը: տիւպերիառանձնացմանհւսմարհիմքերը կարող են շատ լինել. այդպիսին կարող են հանդես գալ եւ պատմական ժամանակաշրջանները, եւ քաղաքական գործունեության բնույթը. եւ աշխարհա-

յացքայինտիպերը եւ այլն: Առանձին երկրներումգոյություն ունեցող տարբեր քաղաքական կուլտուրաների համեմատականվերլուծության հիման վրա Ալմոնդը եւ Վերբըներկայացնում են քաղաքական կուլտուրայի ւտտոիպալոգիան. որոնց հետազոտությունները

եւ Մեքսիկային) առա(նվիրված ԱՄՆ-ին. Անգլիային. Իտալիային. Գերմւսանիային ջին փորձն էին` սահմանելու թաղաթական կուլտուրայի տիպերը: Նրանք առանձնացնում են քաղաքական կուլտուրայի երեք հիմնական տիպ. իհարկե, չկապելով նրանց որոշակի կտրուկ ժամանակի կամ սոցիալական խմբի հետ. բայց կենտրոնացնելով ուշադրությունը արժեքների. վարքագծի. իշխանության կազմակերպմանեղանակների վրա: 3. Նահապետական քաղաքական կուլտուրա, նրա հիմնական հատկանիշները ծւսուսյում են հասարակությունում բաղաբական համակարգինկատմամբհել

տաքրքրության բացակայությանը: Այն հատուկ է զարգացող երկրներին: Այդ է թաղաերկրներում գործող քաղաքական համակարգինհամապատասխանում քական կուլտուրա. որը բնութագրվումէ կառուցվածքային շերտավորմանցածր աստիճանով, քաղաքականշահերի գաղտնի,փակ ձեւերով,որոնցիրացումըըն» թանում է առավելապես բռնության գործողությունների տեսքով: 2. Երթարկմանբաղաքական կուլտուրա. որը բնութագրվումէ քաղաքական համակարգինկատմամբուժեղ կողմնորոշմամբ.բայց նրա գործառնությունում թույլ ակտիվ մասնակցությամբ: Այն տարածված Է շատ զարգացած երկրներում: Այսպես. Գերմանիսյյի քաղաթական կուլտուրայի համար բնորոշ է հետեւյալը: Ելնելով Հ դարում տեղի ունեցած իրադարձություններից (երկու Վամաշխարհային պատերազմները սանձազերծված Գերմանիայիկողմից. ֆաշիստական ռեժիմի հաստատումը), արվում են տարբեր եզրակացություններ. որոնցից մեկը հետեւյալն է. որ Գերմանիայումնացիզմի եւ տոտալիտարիզմիարմատները կրում են ոչ միայն քաղաքական բնույթ, նրանք ընկած են ազգային ոգու եւ սոԱյսօր հասարակութցիալական կառուցվածքի առանձնահատկություններում: յան բաղաթական համակարգինկատմամբդրսեւորվումէ հետեւյալ ւառանձնա» հայացք, եւ հատկությունը. քաղաքականության նկատմամբպրագմատիկական քաղաքականգործունեության նկատմամբտհաճության բացակայություն (մարդիկ շահագրգռված են կառավարության գործունեության եւ նրա վերջնական որոշումներիկապակցությամբ): Եվրուվայի մի շարք երկրներում (Ֆրանսիայում. Իտալիայում. ինչպես նաեւ Ռուսաստանում) քաղաքական կուլտուրան ավելիշատ կրում է կցկտուր. էկլեկտիկ բնույթ. այն բանի հետեւանքով. որ հասարակության տարբեր խմբեր մշակում են կուլտուրական զարգացման տարբեր մոդելներ: Այդ երկրներում հաս1ուստվել է ոչ թե միասնական այլ գոյություն ունեն տարբեր տիպի կուլտուրա, ենթւսկուլտուրաներ։ Այսպես. օրինակ. Ռուսաստանյան Ֆեդերացիայի համար առանձնացվումեն հետեւյալ տիպերը.տարածքթայինենթակուլտուրա, որը պայէ առանձին տարածքների միջեւ էկոլոգիակւսն տարբերություննե» մանավորված բով. լինգվիստիկակւանենթւակուլտուրա՝կապված լեզվական եւ էթնիկական հետ. սոցիալ-տնտեսական եւ կրոնական ենթա» առանձնահատկությունների կուլտուրաներ:Նույնը կաբելի է նշել Իտալիայի կուլտուրայի տիպերի մասին:

Բնականէ. բոլոր տիւվերը այս կամ այն կերւվ կապված են թւսդաթւսկան կուլտուրայի հետ եւ փոխազդում են մեկը մյուսին: Օրինակ. Իտալիայիքաղաքոսկան կուլտուրայի վրս: ուժեդ ազդեցություն է ունեցել հյուսիսւսյին եւ հարավային մարզերիխիստ տարբերությունը: 3. Ակտիվ թւսղաքական կուլտուրւս. այնպիսի էական գծերով. ինչպես շա-

հագրգովածությունըքաղաքակա համակարգինկատմամբ եւ ակտիվ մաս. նակցությունընրանում:Ալմոնդըեւ Վերբըբաղաքական կուլտուրայի բարձրաԳույն տիպ հռչակում են «քաղաքականության կուլտուրան». որը հատուկ է ԱՄՆ-ինեւ Անգլիային,որտեղ լայն կերպով ւսրտահայտվում է հասարակության

անդամների ազատության եւ քաղաքական համակարգի կայունության օրգանական զուգակցումը:Անգլո-ամերիկյան քաղւսքական կուլտուրան գնահատ» վում է. այսպես ասած. միջին դասակարգի տեսանկյունից.այսինքն. մարդիկ. որոնք նյութապեսւսպահովված են եւ որոնց շահերը լավ պաշտպանված են: Սլմոնդիեւ Վերբիքաղաքական կուլտուրայի կոնցեպցիայում շեշտը դրված է արժեքներիհարաբերությանվրա, նրանքառավելությունըտալիս են պրազմատիզմին եւ դեմոկրատական մասնակցության գաղափարին. այլ ոչ թե իրավունքի փիլիսոփայությանը. որը հիմք է հանդիտասնում գերմանականեւ եվրուվական այլ երկրների համակարգերին: Ինչպեսնշեցինք. ըստ տարբեր հիմքերիտրվում է քաղաքական կուլտուրայի տիպոլոգիան: Այսպես. ըստ սոցիալական առաջընթացի եւ վերափոխումների

առանձնացվումեն փակ եւ բաց. առաջադիմականեւ հետադիմական տիպեր. ըստ գաղափարախոսությւսնհիմքի՝ սոցիալիստական. սոցիալ-դեմոկրւստական. լիբերալ. պահպանողական:Ըստ ազգային-տերիտորիալ հիմքի՝ եվրոպա-

կան. արեւմտյան. արեւելյան. ասիական եւ այլն:

Հասկանալիէ. որ այս կւսմ այն երկրում չի կւարողգործել կուլտուրայի այս կամ այն տիպը, մաքուրձեւով: Օրինակ,դեմոկրատական հասարակությանը. բնական է, համապատասխանում է եւ դեմոկրատական թաղաքական կուլտուրա, բայց միեւնույնժամանակնրանում կան եւ տոտալիտար, եւ ավտորիտար.եւ նահապետականքաղաքական կուլտուրայիտարրեր: Քաղաքական կուլտուրայիշարժընթացիշատ բնորոշ գծեր կարող են բացաիրական քաղաքական պրոցեսներիվերլուձության ժամանակ: Մեր հահայտվել սարակության ներկայիս իրավիճակին բնորոշ

է այն

հիվանդագին հանգամանմեխանիզմըխորտակորոնումը. որը եւ բնաարժեքների: Կարծումենք. մեզ մոտ քաղաթական կուլտուրայի ցածր մակարդակըբացատրվում է. առաջին հերթին. կառավարմանպրոցեսում դեմոկրատական եւ քաղամւսսնակցության քական որոշումներիընդունման փորձիբացակայությամբ: Այսպիսով.քաղաքական կուլտուրայի բարձրացումըեւ այսօրվա պահանջմունքն է. եւ ապագայի խնդիր։ Այն ընդհանրապեսհասարակականկարգի կատարելագործմանբաղկացուցիչ մասն է: Դեմոկրւստական սկզբունքների հւսստատումըեւ իրականացումըմերհասարակությունում բարդ ու դժվարին խնդիր է. որը պահանջում է ոչ միայն հասարակության քաղաքական համակարգիկազմակերպչականկառուցվածքների արմատական փոփոխություններ. այլեւ խոո մարդկանց քաղաքական մտածողությունումէւ գործովութթը. երբ սոցիալական կարգավորմանապահովման հին վել է. եւ ընթանում է նոր մեխանիզժիբարդ, սնհրաժեշտ կան է. հանգեցնում է նոր կողմնորոշումներիեւ

փոփոխություններ

յուններում:

ԳԼՈՒԽ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑ

Ծ

12.1 ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

|

աղաքական համակարգերիներսում եւ նրանց միջեւ փոփոխությունների բնութագրմանհամար այլ քաղաքագիտական կատեգորիաներիշարքում

կարեւոր դեր է խաղում նաեւ ««քաղաքականգործընթաց»» կատեգորիան: Քաղաքական գործընթաց ասելով հւսսկանում ենք քաղաքականհամակարգի կազմավորմանեւ գործառնությանեւ այլ քաղաքական համակարգերիհետ նրա հասրաբերություններիժամանակ տեղ գտած քաղաքական սուբյեկտների գործոդությունների համալիր: Քանի որ հասարակական կյանքի թադաքական բնագավառը ինքնին բավականին բարդ է. հետեւաբար բարդ է նաեւ քաղաքականգործընթացներիբովանդակությունը: Այն ներառումէ քաղաքական գործողությունների բազմաթիվտե. սակներ եւ ձեւեր: Սակայն մի շարք. բաղաթագետներիկարծիքով. թաղաքական գործընթացների հիմնականբովանդակությունըքաղաքականորոշումներն են. Ավելի կոնկրետ կարող ենք ասել. որ քաղաքականգործընթացըհասարակական սուբյեկտների կողմից թաղաթական Որոշումների ընդունումն է ոլ

է'։ իրականացումն Քաղաքականգործընթացներըիրականություն են դառնումհասարակությակ քաղաքականկյանքի սահմաններում,որը միավորումէ քաղաքական սուբյեկտ. ներին. նրանց նպատակներըեւ այդ նպատակներինհասնելու համար սուբյեկտ. ների գործունեությունը Քաղաքականկյանքը ներառում է քաղաքական խաղի "

ու

գործունեության կանոնները,ազգային սովորույթները. մենտալիտետը. քա.

է քաղաքական համակարգի կառուց. ղաքական մշակույթը: Պայմանավորված վածքով. քաղաքական ռեժիմով,պետության կառավարմանձեւով. պետակակ

ձեւով, ազդում է սոցիալական եւ տնտեսակակ իշխանության կազմավորման եւ գործոնների կոդմից ընթանումէ կոնկրետ քաղաքական իրավիճակներում, Որպեսզի հնարավոր լինի խորությամբուսումնասիրել քաղաքական գործըկ. բացներն. անհրաժեշտ է դրանք դիտարկելմիմյանց հետ փոխկապվածությակ մեջ՝ քաղաքականկյանթիենթատեքստում:Հարցն այն է. որ ռչ մի քադաքակակ երեւույթ երբեք առանձին եւ լիովին անկախ հանդես չի գալիս եւ միշտ պայմա. նավորված է այլ երեւույթներով:Օրինակ, եթե դիտարկենքայնպիսի դեմոկրպ. եւ պլկ. տական գորձընթացներ,ինչպիսիք են ընտրությունները, հանրաթվեները բիսցիտները. որոնք. որսլես կւսնոն. բոլոր դեմոկրատականեւ դեմոկրատիայի կառուցման ճանապարհն ընտրած երկրներում հստակորեն ֆորմալիզացվաց են. այսինքն՝ օրենսդրորեն ամրագրված եւ կանոնակարգված են. ապա կտեւյ. նենք. որ դրանց վրս անմիջականորենազդում են իրավիճակը, թաղաքական ռեժիմը հասարակութիան սոցիալական կառուցվածքը. այլի: ռեժիմի Եթե դիտարկենք ավտորիտար

տնտեսական

ընտրություքները

Է պաներ արի ։

պահգանվո Խար

որ հաճախ օրենքները չեն է հստակորեն կտեսնենք. եւ ոճքան ավելի մեծ է լինում կայ սկզբունքը ընտրությունների անաչառության համար աճհաջող արդյունքների հնարւյ, կանխատեսվում իշխող վարչնկարգի ՝

Լ. Տես՝

՛ՌօճատծոօՀա«66ոմմ «2035թ

21, 1224, էք 4

.

այնքան վորությունը.

լայն (արածում

խԽախսյուժները. Քաղաքական գործընթացները կարող են /րսեւորվել տարբէր դրանց դասակարգման ճեւերով եւ ժամանակ չափազանցլարեւոր է են ստանում

դասակաոգմանճիշտ հիմքերի ընդունումը: Քադաքական գրականուչյան մեջ երբեմն, կարգման հիմթերի առկա դասա-

խառնաշփորը հաճախ հւսդգեցնում է տեսակների. ձեւերի. փուլերի խառնաշփոթին: Դրապատճառ ը. իհարլե, քաղաքակոսն Իոան րի ձեւերիեւ գործընթացնե "ԱՐՔ տեսակների բազմազանու թյունն է

Քաղաքական գործընթացների դասակարգումը

կարելի չ կասարել նախ՝ տարածքային հիմքի վրա՝ 1. տեղական բնույթի քաղաքական գործընթացներ. որորնքընթանում են պետության առանձին 2. քաղաքական շրջանձերում. ամբողջտաղածքում տեղ գտած կան գործընթացներ, թայլաքաորոնք ստանում են

վարչատարածքային համակարգերի

համասետական նշանակություն, 3. տարածաշրջանային նշանակության քաղսքական

՝

գործընթագներ.

ժումները.

քաղաքական լիդերների

առաջքաշումը. թաղաթական էս ոչ ֆորմալ թաղաքական

հսնդիսանում հեղափոխությունները

ներ:

ակցիաները. գործընթաց-

Ոչֆորմալ գործընթացներըկարող են ֆորմալացվել եւ

դառնալ ֆորմալ գործընթացներերկու ուղիով՝ Հիմնականում դա կատարվում է այն դեպքում. երբ ընդունվումեն նոր օրենքներ. որոնք իրենց մեջ նեհամակարգում թաղզաթական ր արգ

Էր

1 են ված տեղ գ գտած եւ կյանքի մեջմեջտեղ քաղաքակա եր որված երեւույթներ:

Սիությունում նակ` նախկին Խոհրդային

նախկինում օրենսդրորեն

չկար կոմերիտմիությունից բա-

ի այլ երիտասարդականկազմակերպություններիգործունեությունը կանոնա-

որեւէ նորմատիվակտ եւ կարգող

այդ պատճառով վերակառուցմանտարինեին մեծ արագությամբ ստեղծվող երիտասարդական կազմակերպությունները ««ոչ ֆորմալ» անվանումը:Այդ երեւույթը մեծ տարածում ստացավ եւ ն արձավ կարեւոր հասարակական-ջաղաքական հիմնախնդիր: Այժմ, երբ նախն ԽՍՀՄ հանրապետություններումընդունվել են հասարակակա ն կազմակերվերաբերալ օրենքներ. այդ հիմնախնդիրըկորցրել է իր նախկին քաղաքականնշանակությունը: Երկրորդ ուղին. որը միաժամանակինքն է հանդիսանում քաղաթական գոր-

Րտացան

պությունների Նեղաքական րնա

Դրոնք վերաբերում են համաչշխարհային քաղաքական է անպայման համակարգին: Պեւոք հաշվի առնել. քանի որ խոսքըվերաբերումէ Գոծընթացին՝ այսինքն, Կետեւողակւսնորեն փուիր դինամիկբաղաքական եւ սոցիալական շարժումների ինստիտուցիոնալիզացի» անքով գործընթացը կարողԼ դուրս գալ տեղական եւ մ ակարդակից ան է: Այդ շարժումներըփոփոխվելով,նորմատիվակտերիմիջոցովամրագրում ստանալ համապետական նշանակություն կամ դուրս գալ թաղաքական համակարգի են իրենց գործունեությանկանոնները. ստանում հստակ գծագրված կառուց» եւ սահմաններից ստանալ տարածաշրջանային կամ նշանակություն: աշխարհաթաղաքական վածք եւ վերածվում են ջաղաքականկուսակցությունների կամ ճնշման խմբերի: ՕրինակՎեյմարյան հանրապետությունում արդյունքում Ադոլֆ Հիտլերի ընչորությունների ՉԱԼ այդ մարապարհը, իսկ մենք նոր ենք ԿԱ իշխանության գալը վերջիվերջոհանգեցրեց րորդ համաշխարհային Երկենք: Այդ տեսակետից շատ հետաքրքիր է ուսումնասիրել կամ անցել անցնում պատերազմի սկսվելուն.որի ավարտից հետո ստեղծվեց սոցիալիստական Շարժում կուսակցության վերածՀայոզ շարժումը Համազգային ճամբարը Խորհրդային Սիության .

երեւույթին հետեւաբա իվող: դեպքերի զարավոր

Գլխավորությամբ Աշխարհաքաղաքական թատերաբեմում իշխանության երկու կենտրոն՝ դեմս ԽՍՀՄ-ի ի

առաջացան

եւ

ԱՄՆ-ի.Իսկ ԽՍՀՍ-ում Գորբաչովի Գալով սկիզբ առավ իշխանության վերակառուցման քաղաքականությունը. որի հետեւանքով Քայքայվեց եւ սոցիալիստական ճամ բարը. եւ ԽՍՊՄ-ը.իսկ աշխարհա կան համակարգում մնացմեկԳերտերություն՝ ԱՄՆ-ն. որն էլ հիմա է հանդիսանում իշխանության գլխավորիրականկենտրոնը: Ազգայինտեսակետից միատարը համապետական քաղաքական գործընթացները միաժամանակ հանդիսանումեն համազգային թացներ, ինչը իրականում գործընէ բազմազգ հազվադեպ պետուբյուններում: Քաղաքական Գործընթացների դասակարգմանմյուս ձեւի համաձայն. քական գործըճթնցները քաղալինում են ֆորմալ եւ ոչ ֆորմալ: Ֆորմալգործընթաց: ներն իրականացվում են իրավական տի

Քաղաբա-

համաշխարհային

պետություններում

դաշ սահմաններում՝ յան, օրենքների. կանոնա կարգերի, իրավականակտե րով Դա նշանակումէ, ամրագրվածձեւով, որ գործ ընթացը է տարբեր տիվ ակտերով եւ նրա մեջ տեսակի0Շորմաներքաշվածքաղաքական յան սահմանը սուբյեկտների ազատութ-

սահմանադրուքթ-

կանոնակարգված

բավականիննեղ

Այդպիսի գործընթացներ կարող են լինել պետական կառավարչական գործողությունները. Քաղաքականկուսակցություններումղեկավարների ընտրությունը. քաղաքական հաստատությունների տուտների/Գործունեության /ինստիՈչ ֆորմալ

է:

տարբեր ասպեկտները եւ այլն:

Գործընթացները կանոնակար Գված

միջոցով.այլ մարդկանց միջեւ եղած կապերով. քական

են ոչ թե

ակտեր նորմատիվ

բաղի հարաբերություններով, մշսկույթով. ագգային եւ յլն: սովորություններով

Քաղաքական շար-

"Ղարաբաղյան Դա տեղի վելու գործընթացը:

է ունենում.

երբ գոյություն

ունեցող քաղաքական

հաստատություններն արդենի վիճակի չեն լուծել պետության աոջեւ դրված խն-

դիրները:

|

Քաղաքականկյանքում հաճախ հանդիպում է

նաեւ

երբ քաղաքական հաստատությունները վերածվում

են

Բաց. այլաերա նու մ հնարավորու այդպբում»

հակառակ գործը ն շարժումների.

ֆորմալ կառույգներըվերածվում են ոչ ֆորմալների։ Դա տեղի է ուն այն դեպքում. երբ չափազանցխիստ ֆորմալիզացիան տալիս թաղաքականգործընթացիննորմալ զարգանալ նույնիսկ է քաղաքական հւսմակարգիշահերին: Դրա երբ դա համապատասխանում ւանքով առաջանումէ ճգնաժամ, եւ միաժամանակայդ իրավիճակն ինք ճգնաժամիարդյունք հանդիսանում: Որպես կանոն. տոտալիտար քաղաքական համակարգերիքայքայու մն թաղաջականուժի այթայումից: Սակայն վերջիններիս գորէ շարժումներիձեւով. սպասելով հարմար պահի ծՈւնեությունը շարունակվում նոր ֆորմալ կառույցներստեղծելու հւսմար: Այսպես եղավ ՀիտլերյանԳերմանիկուսակցության հետ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմումկրած ւգարտությունից հետո եւ Սոցիալիստական րի մի շարք երկրներում Սոցիալիստական համակարգիքայքայումից հետո: Այդ իմաստովչափազանց հետաքրքիր է Ռուսաստանի փորձը, որտեղ Կոմունիստական կուսակցությունը Յույնիսկ արգելվեց. վերակառուցվելով. վեձավ հզոր ի հզոր քքաղաքական ուժերից րածնվեց եւ դարձավ Բաղաքականգործընթացների Դասակարգման հաջորդ ձեւի համար որպես ասած.

ն

սկավում էղեկավար

արմ մաոիալիստական Նոնա

իիմեր

|

ճամբա-

հիմք կարելի է ընդունել քաղաքական համակարգի գոյության եւ գոլծունեության վրա դրականորեն կամ բացասականորեն ազդելու փաստր: Այդ տեսակե՛

տից տարբերվումեն՝

:

էվֆունկցիոնալգործընթացներ.որոնք նպաստում են թաղաքական համակարգի զարգացմանը: 2. Ավֆունկցիոնալ գործընթացներ. որոնք նշանակալի ազդեցություն չեն թողնում քաղաքականհամակարգիվրւս: 3. Դիսֆունկցիոնալ գործընթացներ.որոնք բացասականկամ կորձանարար ազդեցություն են գործում համակարգիվրա': էվֆունկցիոնալ գործընթացներըբազմաթիվեն, սակայն ամենից առաջ պեւոքԷ նչել քաղաթւսկանհամակարգի ստեղծման.այլ խոսքովասած. պետության կերտմաճ,գործընթացը: Իհարկե, խիստ կերպով ասած. պետությսն կերտումն այնթան.խոշոր եւ նշանակալից գործընթացէ. որ իր ծավալով դուրս է գւսլիս էվֆունկցիոնալության սւսհմաններից. սչսկայն իր էությամբայն անկասկած 1.

աֆունկցիոնալէ: էվֆունկցիոնալեն կառավարման. իշխանությանբարձրագույնմարմինների

ընտրության. քաղաքական ինստիտուտների ստեղծման, ռեֆորմների իրականացման, քաղաքական համակարգիմոդեռնիզացիայիարդիականացման եւ այլ գործընթացներ:Աֆունկցիոնալ քաղաքական գործընթացները հազվադեպ են հանդիպում:Դրանքավելի շուտ քաղաբական այն գործընթացներնեն. որոնք կամ փոքր մասշտաբիեն. որպեսզի ազդեն ամբողջ քաղաքական համակարգի վրա. կամ բավականին թույլ են. եւ դիմադրության հանդիպելով դադարում են կամ էլ ի սկզբանե պլաճավորվում են եւ իրականացվումեն զուտ սրտաքին. ցուցադրական նպատակներիիրականացման համար: Դիսֆունկցիոնալ քաղաքական գործընթացներն ինչպես եւ աֆունկցիոնալները. բազմաթիվեն եւ տարաբնույթ. օրինակ՝հեղափոխությունները.խռովությունները, ապստամբությունները, ոազմականհեղաշրջումներըեւ այլն: Այդ քաղաքական գործընթացներըերեւան գալով ու հասնելով իրենց տրամաբանական ավարտին.ոչնչացնում են քաղաքականհամակարգիհիմնականկառույցները` ծառայելով որոշակի գաղափարախոսությանեւ նպատակներիիրականացմանը:Այդ տեսանկյունից չափազանց հետաքրքիր է անարխիստական Բւսկունինյան միջազգայինսոցիալիստականմիությանծրագրի հետեւյալ հատվածը. «Մենք հեղափոխությունը հասկանում ենք որպես այն ամենի սանձազերծում, ինչը մինչ այժմ կոչվում էր վատ կրքեր եւ այն ամենիավերումը. ինչը նույն լեզվով անվանում են. հասարակականկարգ ու կանոն»»:Մենք չենք վախենում անիշխանության/անարխիա -Մ.Շ. կոչ անել համոզվածլինելով. որ այդ անիշխանությունից.այսինքն. ազատագրված ժողովրդականկյանքի լիակատարարտահայտումիցահտք է երեւան գան ազատությունը, հավասարությունը. արդաեւ հեղափոխությանուժը հակւսհեղափոխության դեմ»՛: րուբյունը, նոր ւ'գը Կան քադաս ական գործընթացներ.որոնք առաջին հւսյացքից դիսֆունկցիոնալ են թվում. սակայն իրականումաֆունկցիոնալ են: Դրանք. կոչված. այսպես -"

Տես

..Արյ.համակարգըմշակվել է ամերիկյանհայտնի սոցիոլոգ Ռ.Մերտոնկողմից: 8/6/16ո 46Շ1/Չո//472641Ըոո հց ՍոճՈ/Ը/թ816Ժ6օոտօցա6Ո5998 Օ/ ԲայքօՖ/7 80086 ՀՀեց/օգ1Ը20 6 Մ/6Ե՛ 1936. հԼ 76. ԻՒ 1527

Ս ՅՓՀՈՑՊԻԵՇՀ5-.

./Զ Շ`նն, ՛ՄԽճ0ս/ Ծօոլխսխ ԷՀՕ ՖԱԿ 4/262ո2ՉԻծքօմաԿ հր էբ ոչ Ց.

Էա.

-

ունենում

հեղաշրջումներն են. որոնք տեդի պալատական ուններում. ե տություններ այլեւ բազմաթիվ տություններում. հանրապ են

են շատ

ոչ

միւայն միապեդ դեմոկրա-

ուղ Ար պէ Լատինամերիկյան որտեղ ր

տական ռեժիմն արմատավորված չէ: Այդպիսիք անդամնետություններ: ՈՒժի կիրառմանմիջոցով իչխող վերնախավի մի շարք է ուտեղի որը ներկայացուցիչներով. այլ նույն վերնախավի րի փոխարինումը նենում պալատական հեղաշրջումներիժամանակ.-անմիջապեսչի փոխում թահամակարգի բնույթը եւ կառուցվածքը: դաքական Քաղաքականգործընթացներըկարող են իրականացվելվերեւից՝պաշտոնա» բնույթ. եւ առաջանալ ներկան ձեւով եւ ստանալ պետականկառավարչական

կաքեւից' հասարակականկամ քաղաքականշարժումներիձեւով: Պետական է հանդիգործընթաց ցանկացած գործունեությունքաղաքական ռավարչական սանում: Քաղաքական գործընթաց են հանդիսանումսոցիալականտարբեր խաեւ վերումեւ խմբերումառաջ քաշված նախաձեռնությունները դրանց իրակամեջ կա տարբերակման Այս համալիրը: նացմանն ուղղված գործողությունների մնում է աննկատ հաճախ սահման. կյանքում որը քաղաքական մի շատ նուրբ անիրազեկմարդկանց կամ ոչ մասնագետներիհամար: Երբեմններթեւի նախաեն վերեւի ձեռնություն թվացող թաղաքական գործընթացներն առաջանում Այդ դեպ» չնորհիվ: ակցիաների դրդմամբկամ ոչ բացահայտկառավարչական քաղաքական ունենում ձեւով կազմակերպված նուրբ շատ քում մենթ գործ ենք խաղի հետ: համաձայն,կախեվ որթանով այդ խաղը կընթանանախնականպլանների եւ առկայությունից է հմտությունից. տեղեկատվության խաղացողների ված ,

իրավիճակինտիրապետելուկարողությունից:Հակառակդեպքումգործընթացը անցնումէ ներթեւդուրս է գալիս նրանց հսկողությունից.նախաձեռնությունն Օրինակ՝ իններին եւ վերեւների համար գործընթաց. դառնում անկառավարելի: է կառավարող կուսակցություննիր քայլերն արդարացնելուհամար կարող կազեւ գործոայլ երթեր մակերպել հակառակ դիրքորոշումըպարսավող ցույցեր. ղություններ. որոնք հանդես են գալիս որպես ժողովրդականնախաձեռնություն: այդպիսի գործողություններըհսկայական Տոտալիտար ռեժիմի պայմաններում են ներթին թշնամու դեմ պայքարի նախերգանք թափ են ստանում. հանդիսանում եւ երբեթ դուրս չեն գալիս հսկողությունից: Տոտալիտար ռեժիմներնայդ գործընհամաքացներով ցույց են տալիս հասարակությանմեջ իբր գոյություն ունեցող

է

ձայնության համընդհանուր բնույթը: է տաԽորհրդային Միությանանցյալը մեզ բազմաթիվայդպիսի օրինակներ ԳերմանիԻտալիային.նացիստական լիս։ Դա հատուկ էր նաեւ ֆաշիստական ային: այդքան հանշված գործընթացներն Ավտորիտար ռեժիմի պայմաններում են գալ դուրս հսկողութմընդհանուրբնույթ չեն կրում եւ միայն երբեմն կարող

ձգտում ապայունից: Քանի որ ավտորիտար ռեժիմներումկառավարողները տիպի քաղատվյալ ապա ցուցել իրենց գործողություններիլիգիտիմությունը. ստանում. տոտալիինչպես չեն թափ քական գործընթացներն այնպիսի լայն տար քաղաքական համակարգերում: քաղաթականխաղը ինթնըստինքռեժիմի պայմաններում Դեմոկրատական յան համարվում է բնականոն եչ կարեւոր քադաքականգործընթաց: Այն հանդիեն

Ն

ատա

7 Տես

մարմինները.իսկ ներթեւից ասե Վերեւից ասելով նկատիունենք իշխանության լով՝ ժուլովըդականզանգվաժները:

յ

սանումէ թաղւսքականդեմոկրատիայի առավել կարեւոր մեխանիզմներից մեկը նպատակ է հետաւպնդումցույց տալ. ոլ։ իշխող կուսակցությունըվայելում է հւսսարակւական լայն խավերիօժանդակությունը: Քաղւսքակաւն կյանքում գոյություն ունեն նաեւ նշվածին հակսոռակգործընթացներ: Դրանթիրականացվումեն. երբ թաղաքական իշխոդ ուժը ցանկանում է թաքցնել. որ ինքը գործել է այս կամ այն կազմակերւվության. խմբիճնշման արդյունքում: Դւս կարող է ունենալ մի շարք դրդապատճառներ. օրինակ՝ իշխանությունը չի ցանկանում ցույց տալ. որ ինքն այնքան թույլ է. որ գնաց զիջումների. կամ չի ուզում նախադեպստեղծել.կամչի ուզում ցույց տալ իր կապն ւսյս կամ այն քաղաքականկազմակերպության կամխմբիհետ եւ այլն: Որքանավելի ժողովրդավարական քաղաքական եւ ֆորմաէ ռեժիմը. այնքան ավելի բացահայտ լիզացվածեն հասարակական կամբաղաքականխմբերի,կազմակերպություն: Վառ օրինակ կարող են հանդիսանալԱՄՆների ազդեցությանմեխանիզմներլ): ը. որտեղլոբբիզմըեւ ճնշման ու շահերիխմբերիգործունեությունըառավելչափով են օրենսդրորենկանոնակարգված: Երբեմն պատահումէ. որ վերեւից դրդված քաղաքական գործընթացները սկսում են ընթանալ սպասվածին հակառակ ուղղությամբ եւ ունենում էն անցանկալի հետեւանքներ:Դա կարող է տեղի ունենալ կամ քաղաքական պլանավորմանոչ համապատասխան մեթոդներիկիրառման,բոլոր գործոնները հաշվի չառնելու. տեղեկատվության ոչ բավարարլինելու կամ այլ պատճառներով: Այդ տեսակետիցչափազանց հետաքրքիրէ ՄիխայիլԳորբաչովիկողմից կատարված ԽՍՀՄ-ըվերակառուցելու փորձիուսումնասիրությունը: Այդ հարցի վերաեւ ժողովրդի շրջանում բերյալ քաղւսթականգործիչների. մասնւսգետների կա երկու կարծիք.առաջին՝Գորբաչովնիսկապեսցւսնկանումէր ռեֆորմներիիրականացման միջոցով փոխել երկրում տեղ գտած բացասական միտումները, որոնք խաթարումէին երկրի տնտեսական,ոազմականեւ քաղաքական հզորությունը եւ երկրորդկարծիքը.որ Գորբաչովն ի սկզբանենպատւսկուներ ոչնչացնել ԽՍՀՄ-ը որպես ամբողջականթաղաքական համակարգ:Երկրորդ դեպքն. իհարկե.հատուկ ուսումնասիրության օբյեկտ պետք է հանդիսանա:Այստեղ պետք է հաշվի առնվեն բազմաթիվգաղտնի պահվող եւ լատենտ գործոն» ներ ընդհուպ մինչեւ արտասահմանյան քայքայիչ գործունեություն: Եթե ԽՍՀՄ-ը քանդելը ոչ թե կոնկրետ Գորբաչովի,այլ նրա շրջապատի որոշ անձանց նպատակն էր. այդ դեպքում պետք է որպես հիմնւսդրույթընդունվի առաջին կարծիեւ

ՔԸ: Տարբերդեմոկրատական պետություններումերբեմն տեղ

են գտնում ավելի փոթր մասշտաբինույնանման գործընթացներ: Սակայն դրասնթքաղաքական համակւսրգերի համարդիֆունկցիոնալնշանակությունչեն ստանում. քանի որ գոյություն ունեն զսպանակողեւ հարվածը մեղմացնողդեմոկրաւակւսն տեխնոլոգիւսներեւ ընթացակարգեր, ինչպեսպետւսկանիշխանությանառաջին ան. ձանց իշխանությունիցհեռացմանլեգիտիմ միջոցների.պետականհամաձայ նեցված քաղաքականության իրականացմանեւ ներքեւից նրա նկատմամբ վերահսկողության իրականացման մեթոդների.քաղաքական կառավարման հւմապատւսսխան կուլտուրայի եւ ւսյլն։ Այն կառավարողները. որոնք տեսնում են, որ իրենց ռեֆորմները կարող են հանգեցնել պետության քայքայմանը կամ հրաժարվումիշխանությունից. կամ հեռացվում են օրինական ճանա:

իրենք Վ, պարհով:

Քաղաքւսկւսնզործընթացի ղասակարգմանեւս

միձեւ

կարող

է

հանդիսանալ

Այս դասակարգումըբավականին բազքանի որ քաղաքականսուբյեկտները բազմաթիվեն: Կարելի է տարաբաժանելամբողջ հասարակության սահմաններում ընթացող գործընթացսահմաննեներ. մասսայի սահմաններումընթացող գործընթացներ. էլիտայի րում ընթացող զործընթացներ.խորհրդարաններիներսում ընթացող գործընընթացող գործընթացներեւ այլն: Այդ գործընթացնեթացներ.վարչակազմում եւ րից ոչ մեկը չի կարող լիովին սահմանափակվելիր շրջանակներում կտրված լինել մյուս բնագավառներից: ժամանակ հաճախ առավել Քաղաքագիտականուսումնասիրությունների համադ: դասակարգումների կիրառել երկու-երեք լինում նպաւոակահարմար է պ ետականկաՕրինակ` դասակարգումները: բալոր հւսմադրել րությունը կամ կարող ենք բնորոշել որպես համապետական. ռավարչականգործընթացները են որոնքղեկավարվում գործընթացներ. ֆորմալ.էվֆունկցիոնալքաղաքական են Այսպիսի մասշտաբով: եւ վերեւից իրականացվում ամբողջհասարակության դեպքումհնարավորինչափով լիակատարձեւով է համադրվածդասակարգման առկաքաղաքականգործընթացիբնույթը: Նման դասակարգուներկայացվում նաեւ հնարավորություն է ընձեռումբացահայտել եւ վերհանել հաճախ քամը ղաքականգործընթացներինհատուկ հակասական բնույթը՝ կանոնւամկարգվաու ռացիոնալության եւ ծության եւ տարերայնության, գիտակցվածության ու Որքան փոխկապվածությունն փոխներթափանցումը: զգացմունքայնությւան գործըն» է քաղաքական ա յնքան ավելի ժողովրդավարականհասարակությունը. թացները լինում են բազմաբնույթ.իսկ կոնֆլիկտները՝լուծելի: Այդ պայմաննեեն ստարում դրանք դիսֆունկցիոնալբնույթ ավելի հազվագյուտ դեպքերում դեպքում.երբ նում: Տոտալիտար կամ ավտորիտւսրքաղաքականռեժիմների եւ բողոթի հնարավորություններչկան կամ ընդդիմության հասարակական կյանքի քաղաքականեւ այլ բնագախիստ սահմանափակեն. հասարակական է թաքնված դիմադրություն: վառներումառաջանում սոցիոլոգիայիՖրանսիացիխոշորագույններկայաԿազմակերպությունների գուցիչ Միշել Կրոզյեն'վերլուծելով ԽորհրդայինՄիությունումբյուրոկրատիայի միտումներ.որքան ավելի էր ուժենշում է երկու հակադարձ գործառնությունը, ուղղված ճնշումը սկզբնահ ասնելուն նպատակներին ղանումկառավարչական մեծանում դիմադրությունը եւ վերջինիս էր ավելի կան խմբերի վրա. այնքան են աշխատել ոչ ֆորմալ կապերը. հրամաններըշրջանցելու ձգտումը: Սկսում լինում իրականացնելղեկավահնարավոր էր միջոցով դրանց միայն թանի որ նպատակները: քաշած առաջ րությանկողմից աոքանի որ չեն համապատասխանում Իսկ ֆորմալ կապերըչեն աշխատում. եւ է կա իրավիճակին:Դա իր հերթինառաջացնում վերեւից ճնշման վերահսկո-

ըստ սուբյեկտների: դասակարգումն մաբնույթ է.

ղության մեծացում: որոնք իրենցյուրահատկությամբ Կան մի շարք քաղաքական գործընթացներ. են պայմանավորում քաղամեծ եւ են չափով առավել խաղում դեր առանձնակի վիճակը: համակարգի քական են քաղաքական ճգնաժամը.կոնֆլիկտը եւ համաՀԱռավել նշանակալիցներն

ձայնությունը:

են Քաղաքական կոնֆլիկտը եւ համաձայնությունը համարվում քաղւսքակաեն հիմնականում որոշվում եւ Դրանցով նպատակ: պայմւսն նության

գոյության

«Լ: քհջոծո)/ եսոշմաօ/ոնցած.Բ. ՄՏես" մի Շօցիթ

Տ|Ջ866 Ո

Ց

-ա--Հ--Հ--

ՁԵՆ

Քաղա քաղաքական Ռեժիմը.կառավարման բնորոշ գծերը. րը. քաղաքական կուլտուրայի

այլն: վոման ծես (նջացբը քաղաքականությունը եւ

րբ

են, որ

ասում

գո յություն

է ունենում ,

այնտեղ. Է

որոլ

ր աղաթականություը նելայդպիսի Աաերիոիւ «քան կոնֆԲաՔական ի լիկտը իր մեջ պարտաղիրկերպով ներառում լան համաձայնությունը. թվով մասնագետների կարծիքո քով հիա հանդիսանում քաղաբականության հիմնականնպատակներից մեկը" ծ բազմաթիվ քաղաքական են եւառար հասարակականկանքի ղաքական վրա բնագավաի ազդում այդեն բ Երբեմնբացասական բնույթ այն այդպիսի Ի ործոնթացնենն վ իչը կարող պատճառդառնալ կործա ոմԱրին աղաքական համակարգի տնտեսական ճգնաժամըկամ անկումը. տոցիալական ը:Օրիոան. չերտավորմ լատրելիորեն բարձրմակարդակը. հիմնադրույթների տեղ կա

կոն

սահմանման հետ.

քանի

եւ

որը մեծ

է

Կան

ոչ

են

ն

գո

քաղաքական

բերում

ունե-

.

ցող

հ

են

որ նշել.

նմ

ա

րսաս ասթույ-

ագե

ոտ:

տներ: բագ ն կարեւոր Ի

ծահարումըեւ այլն: /Վարկ է հեղափոխության առավել

կազմի կողմից ազգային եւ կրոնական մի

հարումը/:

ո կայ

շարք

Իրանումկրոնական ն համլսրում շահի վարչանորմերիեւ կանոնների ոտնա-

նէՔաղաքականության, քաղաքական իշխանությունը: Ցանկաղանը ծընթացների դիսանում Ինչպես ընդհանրապես

այնպես էլ քաղաքական

ործն

գոր-

Աո լուն: վոք:եԱ

կամ գրավմանը նրա իշխանության ցած թասղաքական

կա՛մքաղաքական ոկրատական ռեժիմի է երեւում ։ Կու-

բաժանումը Ան

պայմաններում գործառնական այդ սակցություններինպատակըիշխանության գրավումն է կամ տվյալ իշխանության մարմնիտապալումը.ճնշմանեւ շահերի խմբերի նպատակըիշխանությւսն մարմինների վրաազդելն Է: Այդպիսիգործընթացը անվանումեն լոբբիզմեւ այն է կարեւորագույնքաղաքականգործընթացներիցմեկը: այդ կազմակերպությունները, ինչպես եւ քաղաքականգործընա թացների մեջներգրավածցանկացած սուբյեկտ, միշտղեկավարվումեն իրենց չահերով: Նույնիսկ ոչ քաղաքական կազմակերպությունները.շարժումներն իրենց նպատակներիիրականացմանժամանակչատ հաճախ տեսնում են. որ իրենց շահերըսկսվում են առնչվել քաղաքականության հետ եւ որ այդ ի

ոո

՝

հաքարվում ԱԵաոոն

ավեր

շահե են

աը պահանջում է քաղաքական գործունեություն. սկսում ծ րգրավվել քաղաքական գործընթացներիմեջ:Ս րավումը կարող Ն ստանալԳն երթերի. ցույցերի, պիկետների եւ այլ ձեւեր, որոնք. վերջիվերջո. ունեն քաղաքական որոշակի շւսհեր իրականացնել: Հակառակ դեպկորցնումէ իր իմաստըեւ դադարումէ գոյություն ունենալուց: ա է շարք գործընթացների վերւսբերյա են հեւամրդում օրինակ: ը աա պաւուսկառաջանում.եւ թաղաքւսկան գործընթւսցներ, ք անորոշ են, օրինակ տարերայինխռովությունները /բունտերը/': աղաքական գործընթացներիվրա ազդումեն բազմաթիվգործոններ, որոնք

Գոության: արջեր: մի ղաքական

համ » ե ԱԱ

երան մՆ ո րԵԲանա աբական նս որոնց ական աղա

երն ՞

ք Հեմ.Ի/Ւսոժ-Օ/ԱՓՏԼ66 ,

70/18/88

-

ցս/2թծ//Էցսծօ.թ.. 1989

ԼՑ ԸՕՈՈՌԿՈՒՏՈՒՓ

4(ԹՔ/Գա6. Լ6 ՈԺՄՓԺՈՓՈՒ Օ6 ո8/

:

1568. ք..

1972. էր 137

գործընթացի պայմանավորում Արո Բաթակա ը այման չափով եւ հայական ենրանագների զարգացումըքաղաքակրթության դեմորկրատիայի ուղղվածությունը.

են

յափով հատկությունները. մեծ

առանձնա-

եւ այլն: Այդ գործոնները կարող ընդգր ված գործող անձանց ն պետության ներսո Ցանկացած եւ արտաքին: ներքին նել :

վրա Տնտեսական իրավիճակը: է հանդիսանում բաղանախապայման ներկա փուլում պարտադիր զարգացման 30-40 հաստատման համար: Վերջին քականիրւսկան եւ կայուն դեմոկրատիայի դեժիմնեավտորիտար որ պատմությունըցույցէ տալիս, տարվա քլսղւսքական

պահանեն այն երբ տնտեսությանզարգացումը րը դեմոկրատանում օրինակ են Հա նշվածի պայմաններ: քաղաքական ում նոր

դեպքում,

այինԿՈ-

վառ ի Շրի լետԱվանում ե ման ամանից ժամանակ Պինոչետի Չիլին՝ րեան. է

ժամանակաշրջան

որդու՝ Ձյան Ձի Գո-ի կառավարման առավել կարեւոր Սոցիալականեւ սոցիալ- տնտեսականբնույթի գործոններիցեւ մասսայի միջեւ էլիտայի ս տրատիֆիկացիան. ս ոցիալական են հասարակության դերը: մակարդակը.արհմիությունների խզվածության են ստանշանակություն Ազգային սովորույթները.ավանդույթներըհսկայական են տարկարող համակարգերում քաղաքական նում եւ բազմազգ.եւ մենազգային վրա: Բազմազգ պետություննեգործընթացների բեր ձեւերով ազդել քաղաքական եւ միմյանցնկատմամբ հանդուրժոհամակեցությունը րում տարբեր մշակույթների կ արեւորագույն գործընթագների ք աղաքական ղականությունըէվֆունկցիոնալ են: նախադրյալներից գործոններիազդեցությունը: Շատ մեծ է բարոյահոգեբանական ժամանակակից քաղաԱնհրաժեշտ է հատկապես նշել կրոնի ազդեցությունը: է ավելի եւ ավելի որոմեծանալ, սկսում նորից կբոնի դերը քական հւսմակւսրգում առաջացմանգործում:Դա առավել գործընթացների շիչ դեր խաղալ թաղաբական իսլամ դավանողերկրՇերում:Իրանում իսլամական հստակորեն է արտահայտվում ւսլժիրյան դեպքերը գալիս են ապւսցուցեեւ հեղափոխությունը վերջին-տւսրիների աշխարուժեղացումը:Քրիստոնեական լու այդ երկրներումկրոնի ազդեցության ու նշանա» դերն նույնպես կրոնի երկրներում, հում. եւ հատկապես կաթոլիկական հա,

ժամանակ ավելի ու ավելի կությունը մեծանում են: Կաթոլիկ եկեղեցինվերջին ավելի մեծ սոցիապահովելով ճախ է կոչ անում վերափոխելհասարակությունը՝ Հատ»

եւ չքավորության դեմ: աղքատության ալական արդարություն.պայքարելով է էնցիկլիկան» Կանն Ա Պողո կապես Հովհաննես է կոչվում որը նրա էնցիկլիկան. րեց Վատիկանի միջազգայինհեղինակությունը: է քւ «Ցենտեզիմուսաննկուն»: Կն գործընէ քաղաքական ազդեցություննիրականացվում

անա ցվում

Այս բոլոր գործոնների թացի բոլոր փուլերում:

աան

որուվու

ԳԱԱ

տւսրբեր ձեռնարկ» Քաղաքականգործընքացիփուլերը թաղաքագիտության որտաղա է ասել, հարելի գումներ Արա հ ար կրո է ասել. որ քաղակարելի մոտեցումները յացվում': Սակայնհամադրելովբոլոր Է Տես

.

Լ6

Լոջել

1956.

Տէ3ոԵօժ. Ուտսո

0թոոու օՒՔՇԽՍՇ. Լ..

յեկ.

1957.

ԷԼԼՅՏՏԿՓՈ-իծ ԹօՈՇյ ՏՇ/ՏՈՇ65.

ՔԾԽՄՇՅ) ոճ//5/5. Ջ.Օիտ81664/6/ո

Ը2օնօքծ ՒԼ, Աաաաամնե

/65-Մ6156)

«օթ,

Բ,

1964,

քական գործընթացի փուլերն են՝ թաղաթական հւսմակարգիկերտումը կամ կա-

րանքի կտո, եղական որմնա իրականացումը. քսղաքական որոշումներիիրականացմանվերւսհսկողություՈփ եթե քաղաքական գործընթացներնիրականացվում են պետության կամ քա-

ղաքական այլ հաստատությունների կամ կազմակերպությունների կողմից. քաղաքականորոշումներիընդունումը,իրականացումը եւ վերահսկողությունը կարողէ դիտարկվելորպես մեկ ամբողջական՝ քաղաքականկասռավարման փուլ: Անհրաժեշտէ տարբերակելպետակւան. քաղաքական եւ հասարակական կառավարումը: Քաղաքական կառավարումը վերաբերվումէ քաղաքական

ՍՄն-ում կոնգրեսին

եւ

այլն: Սակւասյնիրականում Զ

ուման իշխ անություն»» թյ ««որոշման որոշում-

եվա իետանա էակա ««

իակաամանքարակր մարմինների ը.երբ օրենքների կատարմանվերահսկողություն արության իրակւսնացնում: ւնիշխանություն, իսկ ար. ատաման իշխանութ որոշումներիկարելի աը ժ ի: տակա

,

են

:

բհություն: Սակայն այդ դույթները, տ ոն եկ աո տեսակիՔաղա անկամած ի Ամ մանՈրծընթաց մաչի կարող հանդես մի ր ե կառավարչական որոշումները քուր աղետն կամ եւով ողաքական վազնակերպությունների. ոեր խմբերի վող որոշումներիբարձրագույնտեսակներն ամակարգերում աատատությունների, ադպատճառով հատկապես կառավարմանը: Որոչ մասնագետներ որոշումների ընդունման ժամանակ այն, իոչ մենքայստեղթաղաքական Գործընքացների կաահ ուսվարումենք անվանումկոչում են որոշումների դառնում քաղաքականկազմակերպություննեհասարակական ժեշտ գործընթաց:' Արտասահմանյան չափ դասակարգերի հնարավորին լայն մասնակցությունը, որի ընրի շատ թաղաթագետներ խմբերի քաղաքական որոշումներիընդուհամաում նումը համարում քաղաքականության ՐՆ արժեքները միավորվում ընդունվում կարծիքները կարեւորագույնհիմնախնդիրներից ապա

ա

մինները ունեն վերա իհարկե.չի կարելի Բոն

մր

Լ

գալ

ո

քա-

եւ

այդ

եւ

է

են

եւ

Քոաքագիտազան ուսումնասիրությունների գլխավոր առարկա: Քաղաքականորոշումներիընդունման գործընթացը ժամանակակիցւսշխարարիր եմբլի Քարդ եւ ընդգրկուն դառնում, քանի որ ժամանակակից եւ ավտորիտար. եւ հատկապես հասարակությունների կառուցդեմոկրատական վածքըբազմաբնույթէ, որ բուն քաղաքակա՛ն որոշումներիընդունման տեսությունը որպես առանձինքաղաքագիտական դիսցիպլին ձեւավորվեց Երկրորդ Կ թական րարագրազ անմիջապես հետո:

է

ից

Քաղաքական որոշումների ընդունումըմենք կարող ենք ձեւակերպելորւվես կամայինքաղաքականգործընթաց.որի նւվատակն է որոշակի շահերի իրականացմանհամարգործունեության հնարավորուղիների, տարբերակներիձեւադերգում եւ որեւիցե մեկիընդունում: Քաղաքական որոշումներկարող են ընդունել եւ անհատը՝քաղւսքականլիարը ւ Քաղաքական խումբը,եւ վումակցությունները, եւ՝ քաղաքական հւաստատությունները.եւ՛ ամբողջհասարակությունը:Կախվածնրանից. թե որ թա'

ղաքական սուբյեկտն է որոշում

՝

ընդունում, որոշվում

ման տեսակները,ձեւերը,մեթոդները,միջոցները.

են նաեւ քաղաքական որոշ-

եւ ընթացքը ն ալը

Քաղաքականորոշումներըմիշտ հասարակական կա քաղաքական ուժեր ուժերի եւ համագործակցության. համաձայնությանեւ անհամաձայնության. եւ թշնամության հանդուրժողականության արդյունքեն:Ինչպեսեւ քաղաքական բազմաթիվայլ գործընթացներ,դրանքպայմանավորված են հասարակության մեջ տեղ գտած գաղափարախոսական. մշակութային,հոգեբանականեւ այլ գորճոններով: Հսկայականնքանակությունեն ստանում տնտեսականեւ սոցի: ալականգործոնները:

բախման

Քաղաքական որոշումների ընդունմանմեջ ներքաշվածկամ առնչվող թաղաջականսուբյեկտներն այսպեսթե այնպեսառնչվումեն քաղաքականիշխանության հետ: Սուբյեկտներիմի մասն ընդունումէ որոշումներնինքը. այսինքն՝ իրականացնում է իր «որոշման իշխանությունը»: Պետականկառավարմանտե-

սակետից հիմնական«որոշման իշխանությունը,»պատկանում է իշխանության օրենսդիր մարմնին:Մեծ Բրիտանիայում.Ֆրանսիայում` խորհրդարաններին. 1 Տես

Բհ.Ց/ոսժ

-

ԷՋ Խ9

քօ/նզաս.

թ.. 1992.

էք

են եւ

եւ

են

Որոշումներ:Իրակւսն համաձայնությունըհնարավոր միայն այնեցված թե անվանականդեմոկրատիայիպայմաններում.որի դեպքում վական է

իրա-

եւ ոչ

Սո-

հալական լայնխավերըառավել մեծ չափով հնարավորություն ունեն մանճակ9 Ք գործընբացներին: Բացիայդ. նրանք բողոջի եւ ընդդիմության եւ հնարավորություն ունեն: Ավտորիտարռեժիմիպայմանիրա ր ները հաճախ օրենսդրորեն ամրագրվածեն լինում, սախավեր: դրանքկյանքում կիրառել չեն կարողանում, Տոտալիտար ոեժիմի պայմաններումայդ իրավունքը կարող է ամրագրված լիր ունթ, սակայն յ բացակայումեն իրավականմեխա. նել որպես քաղաքականսկզբունք.

գել բաղաքական Լող վուն: գիտի Ք հրուայդկական Ցու տար լայն

արտա հանը ժամանակ

տոտալիտար ռեժիմներումքաղաքական որոշումների ընգերիշխող բաղաթական խումբը կարող է ուժային միջոցներ Դեմոկրւստականռեժիմներումուժը կարող է կիրառվել պետական ո օրենքի սահմաններումեւ միայն ընդունված որոշումների եւ

/

ունման

ւի արսիննե մի րիԱամանակ: խրա ունէ ի ընդունումնանցնում առել:

մ

մ ացսա

իրավիճակի Բաճահայտում ԱԱ գնահա» մների արժեսավորո «րորավոր Որո

է

մի շարք փուլեր, որոնք են՝

-

-

տու

հնարավոր

եւ

եւ

եւ այլընտրանքայ

ն նորի փուլերի Արման գործընթացի ընդունման

նտրություն րեէ մե մեկի ընտրություն

որեէ

-

կկամ

պարտադիր մշակումը այս-բոլոր պահանջումէ ռացիոնալ մոտեցում.ինչը ոչ միշտ է հնարավոր: Քաղաքական որոշ խոշոր լիդերներ շատ հաճախ ինտուիտիվ կերպով են քաղաքական որոշումներ ընդունում: 1993թ. Ռուսաստանի հեռուստատեսությամբ հեռարձւսկվումէր նախագահ Բ.Ելցինի հարցազրույցը: Թղթակիցը նախագապտտվող այն հին հւսրցրեց. թե արդյոյ» ճիշտ են քաղաքականշրջանակներում եւ ճիշտ թաղաքականորոշումներելցինն որ շատ կւսրեւոր է հակառակ: Ելցինը հաստատեց այդ փաս: ընդունում իր շրջապատիխորհրդին է եւ կերպով: Դա կարող հաճախ գործում ինտուիտիվ ինքը տը. ավելագրեց. որ էր. իհարկե. նաեւ հեռուստադիտողներիմոտ փոքր- ինչ հարիզմատիկլիդերի սե:

խոսակցությունները. :

փական կերպարի ստեղծմանն ուղղված քայլ լինել. սակայն փաստն ինքնին բավականին հետաքրքիրէ: Ամբոխիեւ երբեմնթադաքական շարժումներիկողմից ընդունվողդորոշումները որպես կանոն ավելի շատ զգացմունքայինբնույթ են կրում եւ համեմատաբար պակաս թվով ռացիոնալ տարրեր են պարունակում: Այստեղ առավել հա-

ճախ է արտահայտվումքաղաքականության իռացիոնալ կողմը: Տոտալիտար քաղաքական համակարգերում քադաքականորոշումները.որպես կանոն, ընդունվումեն մեկ կենտրոնում,որն էլ հանդիսանումէ պետական իշխանությանբարձրագույն օրգան: Ընդհանրապես այդ օրգանըիրենից խումբ է ներկայացնում: Սակայնորոշմանընդունմանգործընթացըխմբակայինբնույթ է կրում առաջնորդիանվիճելի հեղինակության պայմւսններում: Գործում են խմբակային գործունեությանգինամիկայի օրենքները, հաճախսուբյեկտիվգործոններըավելիմեծ գեր են խաղում,թանօբյեկտիվները: Լիդերիձայնըկարող է հավասարլինել մյուսբոլորի ձայներին՝միասին վերցրած: Քաղաքական իշխանության կենտրոնումեն ընդունվումտնտեսական,սոցիալական. հոգեւոր. կրոնականեւ այլ բնագավառներն ամբողջովինկառավարող ՝

Միությունում կարեւոր քաղաքականորոշումներն ընորոչումները։ Խորհրդային դունվում էին Կոմունիստական

թաղբյուրոյի կողմից:

կուսակցության կենտրոնական

:

կոմիտեի

Ավտորիտարիզմի կամ օլիգարխիայիպայմաններում քաղաքական Ռրոշումներն ընդունվումեն մեկ կենտրոնիկողմից,սակայն քանի որ քաղաքական իշխանությունըչի ներթափանցում մարդկանց կյանքիբոլոր բնւսգավառները. թաղաքականորոշումներիընդունմանգործընթացնավելի մաքուրձեւովէ հլսնդես

գալիս: Հասարակական մի շարք կորպորատիվ կազմակերպված խմբերկարողանում են ազդեցություն գործել որոշումներիըրդունման վրա. եւ անհրաժեշտէ դառնում այդ խոշորկորպորատիվ խմբերի հեռ.պետականիչխանությանբարձրագույն մարմինների որոշակի համաձայնությունը: Դեմոկրատական ռեժիմի պայմպններում քաղաքական Որոշումներիընդունման ժամանականհրաժեշյոէ կոռնֆչիկտները լուծել որոշակի կոմպրոմիսների միջոցով:Դեմոկրատական հատաբակարգերում Ժողովրդական լայն խավերը կարողանումեն մասնակցելքաղաքականության կերտմանը եւ որոշումների ընդունման գործընթացին: ժամանակակից դեմոկրատական հասարակությունները ավելի եւ ավելի չատ են ստանում բազմաթիվեւ տարաբնույթ սոգիալական խմբերիցկազմվածհամակարգերի տեսք, որոնք անպայմանպետքէ համակեցության մեջ.որպեսզիքաղաքական համակարգը կարողանագոյություն ունենալ: Այդ պատճառով հասարւսկւսկան ոչ մի խումբ կամ խավ չի կարողանում կազմելբացարձակմեծամասնություն

լինում քագաքական

գտնվեն որոշակի

միանձնյա ձեւովորոշումներընդունելուհամար:Այդ դրույթը Ծիշտ է նաեւ երկկուսակցականհամակարգ ունեցողպետություններում. քանի որ տարաբնույթԼ այդ կուսակցությունների սոցիալականբազան:Դեմ կապված է արդյունաբերական, գյուղատնտեսական. ձառայությունների բնագավառներում տեխնիկա-տնտեսական զարգացմածհետ, ինչը փոխում է հասարակությանսոցիալական կառուցվածքը:Դասակարգերը կորցնում եռ իրենց Շախկին նկարագիրը. ինչն ազդում է քաղ սքականության եւ. հետեւաբար.քաղաքական որոշումների վրա: Օրինակ՝ Մեծ Բրիտանիայում լեյբորիստականկուսակցության խոշորաույն

հրո

համարվում: արհմիություններն բազան այական բավականին Պրոլետարիատի են

ը

փոխվել

է:

Սակայն այժմ քանակը փոքրանում է. ին-

Ամն-ում ներկայումս թուլանում է ցածրացնումէ արհմիությունների «քաշը»: կուսակցական կարգապահությունըեւ կոնգրեսումորոշումընդունելիս պահպանողականդեմոկրատները ավելի եւ ավելի հաճախ քվեարկումեն պահպանողականհանրապետականների նման, իսկ լիբերալ /ազատական/դեմոկրատնման: ները, ազատական հանրապետականների Տոտալիտարիզմիցդեմոկրատիային անցումկատարող երկրներումանցման փուլերից մեկը հւսճախ խոշոր կորպորւստիվ միավորումներիստեղծումն է: Դա քաղաքականմրցակցությանհիմքն է, ինչը բացակայումէ տոտալիտարիզմի դեսյքում: Այդօրինակ գործընթաց Հայաստանումսկսվեց1995թ. ՀՀՇ համագումարումնախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի ելույթից հետո: ԸՆդհանրապեսպետականկւսեւորագույն որոշումներնընդունվումեն իշխանության վերին մարձեւ ունեցող պետություններում քամիններում:Նախագահական կառավարման է, որպես ղաքականորոշումներիընդունմանգործընթացը կենտրոնացվում կաեւ իշխանությանօրենսդիր մարմնի՝կոնգրենոն, նախագահիաշխատակազմի ձեռքում: սի, պառլամենտի Կիսանախագահականկառավարմանձեւի' պայմաններում,երբ կա նաեւ վարչապետ՝որպես գործադիր իշխանության երկրորդ թեւ, քաղաքական որոէ նաեւ սահմանադրությամբ եւ.օրենքշումների ընդունումըպայմանավորված ներով կանոնակարգվողնրա իրավասություններով եւ քաղաքականավանդույթներով: Որոշումներիմշակման եւ ընդունմանգործընթացը մասամբկարող է կենտրոնացվելնաեւ կառավարությունում: Խորհրդարանականկառավարմանձեւի պայմաններումքաղաքականորոեւ կառաէ խորհրդարանում շումներիմշակումըեւ ընդունումըկենտրոնացվում վարությունումեւ վերջինիսդերը մեծանում է: Տոտալիտար ռեժիմի պայմաններում քաղաքականորոշումներնընդունվում են մարդկանցնեղ խմբի կողմից՝գաղափարախոսության հզոր ազդեցության է տոտալիտար ռեժիմի Այդ առավել հատկապես ներքո: ազդեցությունն հզոր եւ այս կայացման ամրապնդման ժամանակ,երբ պետությանհաջողություններն են քաղաքականորոշումների կամ այն բնագավառումկարծեսթե ապացուցում ճշգրտությունը:Ստալինիկողմիցստեղծված ընդունմանտվյալ մեխանիզմների դրահիմնականում ռեժիմիլեգիտիմությունն, ամենայն հավանականությամբ, ֆը

'

նով էր պայմանավորված: Դեմոկրատականռեժիմում քաղաքական որոշումների ընդունման գործընթագի յուրահատկությունը լպայմանավորվածէ որոշումների ընդունման կենտրոնների բազմազանությամբ: Այդպիսիկենտրոններ են իշխանությանմարմինեւ ինքները. կուսակցությունները, շահերի խմբերը,տեղական կառավարման

նակառավարման մարմիններըեւ այլն: եւ՛ կիսանախագահական, կառաեւ՛խորհրդարանական Եվ նախագահական, վարման դեպքում հշխանության բարձրագույնօրգաններիցորոշումներիընդունմանկենտրոններնավելի բազմազանեն օրենսդիր իշխանությանմարմինկոմիտեներում: Ընդունվողորոշումներիվրա ազդում են խորհրդարանական ու ու, խորհրդարանական կուսակցություններն ներն հանձնաժողովները, մեջ խմբերն ու աշխատակազմի խմբակցությունները.պատգամավորական ներգրավված մասնագետները,այլ կերպ ասած՝ փորձագետները:

.

Է. Շատ

մասնագետներ կառավարման այդ ձեւը գերադասում են կոչել խառը: Այդ անվանուՀայաստանիքաղաքական գործիչների շրջանում:

մը տարածված է նաեւ

Խորհրդարանումբացարձակ մեծամասնություն ունեցող ուժի բացակսյյության դեպքում օրենքի կամ. այլ կերպ ասած նորմատիվ որոշմանընդունման համար անհրաժեշտձայներիքանակն ապահովելու նպատակովանհրաժեշտլինում տարբերբաղաքականուժերի միջեւ հանգել որոշակի կումւպրոմիսների: Բա-

է

են ստանում հանձնաժողովները վականին եւ նրանց անմիիշխանություն ջական ազդեցությունը որոշումներինախապատրաստմանեւ ընդունման ժամանակկարող Է որոշիչ հանդիսանալ:Եթե բազմակուսակցական համակալրգերում խորհրդարանումառկա է բացարձակ մեծամասնություն կւսզմող կուսակ» ցություն կամ խմբակցություն.ապա հանձնաժողովների քաղաքական դերլ/ փոքրանում է եւ. փաստորեն. որոշումներինախնականընդունումը կատարվում

մեծ

է

մեծամասնություն կազմող կուսակցությաններսում: Բացիհանձնաժողովնե-

եւ խմբակցություններից. րից. կուսակցություններից խորհրդարանումորոշման

կենտրոնեն հանդիսանումստորին եւ վերին պալատների.կամ ինչպես օրինակ Հայաստանումէ. խորհրդարանինախագահը:Կլսրեւորագույնազդեցության միջոցները.որ նա պահում է իր ձեռքումօրակարգի սահմանումն է. վարմանընթացակարգը եւ քննարկվողհարց այս կա՛մայն հանձնաժողով ուղարկելու բավականին մեծ իրավասությունները:ճիշտ է. այդ իրավասությունները տարբեր երկրներում տարբեր են, սակայն ցանկացած խորհրդարանում. որպես կանոն. խորհրդարանիկամ պալատներինախագահների ազդեցությունը քաղաքական որոշումներիվրա միշտ մեծէ լինում: Քաղաքականորոշումների նախապատրաստման ժամանակ մեծ աշչխատանք են կատարում խորհրդարանիեւ պատգամավորների աշխատակազմը. որոնք. ճիշտ է. չեն մասնակցումորոշումներիընդունմանպաշտոնական գոր. ծընթացին,սակայն իրենցգիտելիքների շնորհիվ մեծ ազդեցություն են գործում: Վերջին ժամանակներն արեւմտյան ժողովրդավարական երկրների խորհրդարաններում հաշվողականտեխնիկայիներդրումըսկսում է ավելի մեծ ազդեցությունգործել քաղաքականօպերատիվորոշումներիընդունման վրա: եւ օպերատիվվերլուծությունը Տեղեկատվության հավաքումը թույլ է տալիս օրենսդիրիշխանությանմարմիններին կառավարման բնագավառումմրցակցել հետ: գործադիրիշխանությանմարմինների Նախագահիաշխատակազմումորոշումներիընդունման գործընթացն ունի իր յուրահատկությունները: Քանի որ ըստ էությանքաղաքական կարեւորագույն որոշումներն պաշտոնապես ընդունում է մեկ անձ պետության նախագահը հսկայական կարեւորություն է ստանում անձնականգործոնը: Որոշ նախագահներ իրենք են ծգտում մշակել կամ գոնե բոլոր փուլերում մասնակցելորճշումների նախապատրաստմանը: են գտնում Այլ նախագահներնպատակահարմար Որոշումներինախապատրաստման գործն առավելապեսհանձնարարել աշխատակազմին հւ մերձսվոր օգնականներին. որոշիչ ձայնը, սակայն, պահելով իրենց: Քաղաքական որոշմանընդունման ոչ պաշտոնական գործընթացին որպես կանոն մասնակցումեն նախագահըեւ մի քանի մերձավորխորհրդական. ներ եւ օգնականներ,սակայն. իհարկե. նւսխագահի ձայնը պետք է հլսվասար լինի մնացածբոլորի ձայներին:Օրինակ.ԱՍՆ-ում քաղաքական որոշումներըլչնեն նախագւսհը.պետական դունմանըհիմնականումմասնակցում թարտուղ:սիը. խորհրդինախագահը. պաշտպանության նախարա: ազգային անվտանգության րը եւ երբեմնԿենտրոնականհետախուզական վւարչուբյանպետը: Հւսմարվում Լ. որ կարեւորագույն համապետականթւսդւսթական որոշումների ընդունման գոր ծում նախագահի ամենակարեւորդերը կայանում է ստրատեդիակ'սն համադ:

հույբներ առաջ քաշելու եւ դրանց իրականացման համար քաղաքական դաշինքներ ստեղծելու մեջ: Սհա այս գործառույթներն են. որ ստիպում են նախագահին համագործակցելկամ պայքարել օրենսդիր իշխանությանբարձրագույն

մարմնի հետ` Խորհրղարանի կամ կոնգրեսի հետ նախագահի այն փոխհարաբերություննե ստաըը. որոնք օրենսդրորեն ամրագրվածչեն որպես նրա իրչսվասություններ. նում են քաղաքական խաղի կամ. ինչպես որոշ մասնագետներեն դա կոչում. քաղաքական պրակտիկաների ծեւ'։ Այդ պրակտիկաներըկարող են իրականացվել երեք դեպքում. 1. երբ նախագահըխորհրդարանում հենվում է մեծամասնությանվրա, 2. երբ նախագահի կողմնակիցներըեւ ընդդիմադիրները խորհրդարանում հավասար քվով ձայներունեն, են կազմում: 3. երբ նախագահի կողմնակիցները փոքրամասնություն Առաջին ղեպքում նախագահըքաղաքականությանկերտմանմեջ գերիշխաորոշումնություն է ունենում եւ կարող է անցկացնել իր ցանկացած նորմատիվ Շերը. այնէ՝ օրենքները, հենվելով իր կողմնակիցներիվրւս: Սակայն իրավիճակը բարդանումէ. երբ նախագահին օժանդակող մեծամասնությունը ոչ թե մեկ կուսակցություն է. այլ խորհրդարանական խմբակցություն: Եվ որպեսզի այդ խմբակցությունը մնա ամրակուռ եւ միասնականորեն թվեարկի օրենքների ընդունման ժամանակ. նախագահը հաճախ կիրառում է «մտրակի եւ թաղցրաբչիթի»» քաղաքականությունը:Նա պետք է շահագրգռի խմբակցությանմեջ մտնող քաղաքական կուսակցություններին. միաժամանակ նրանց ցույց տալով. թե իրենք ինչպիսի անհաջողություններ կարող են ունենալ, եթե իր հետ համատեղ քաղաքականություն չվարեն: եւ ընդդիմադիրների քանակը հավասար է. Երբ նախագահի կողմնակիցների ու է հաճախ ավելի գնալ բանակստիպված լինում ավելի ապա. նախագահը եւ կ ոմպրոմիսների: համաձայնեցման, համատեղման ցությունների, շահերի Նախագահիդիրքերն ամրացնումէ այն փաստը. որ նա ընտրվածէ ամբողջժողովր» դի կողմից: Տվյալ դեպքումնախագահըհանդես է գալիս որւպեսհամաձայնողական որոշումների լիդեր եւ կարողանումէ բազմաթիվլծակների օգնությամբղեկավարել որոշումներիընդունման գործընթացները: Ընդունվող որոշումներիվրա ագդելու հանրապետության ճախագահիկարողություններն ավելի է թուլանում. երբ վերջինիս կողմնակիցներըխորհրդարաէ ընդնում փոքրամասնությունեն կազմում:Այդ իրավիճակում. եթե գերակշռում ու նախագահն ավելի դիմությունը. ապա որոշումներիընդունմանժամանակ ամեւ է ակտերով ավելի հաճախ կիրառումսահմանադրությամբ նորմատիվ րագրված իր իրավասությունները`խորհրդարանից պահանջելով դրանց հստակ իրականացում. օգտագործում է ««ոչ որոշման»»իր իրավունքը՝վետոն եւ է համարօժանդակություն վերջապես դիմում ժողովրդին իր այս կամայն քայլի ստանալու նպատակով:Տվյալ դեպքումհսկայական նշանակություն է ստանում

ժողովրդական լայն զանգվածների շրջանումնախագահիվարկը. ազգայինլիչ դերի նրա կերպարը. ինչես նաեւ այն. թե հասարակության կողմից նրա գործողությունները որքանով են ընկալվում որպես ջաղաքական համակարգիհամար էվ ֆունկցիոնալ: Օրինակ. Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո լայն խավերի եւ հասարւակւգեսների ու ՔաղաՖրանսիայի հասարակության յ.

էս՝

ՒՕամժԹ6Ր- ԼԸ

5)/5Լ4186

քտիր:ւ.5

Բ2ո6815.թ..

քական գործիչների շրջանում ավելի ու ավելի լայն տարածում էր ստանում այն կարծիքը, որ պետության կառավարմաննախագահական թույլ իրավասությունները եւ պառլամենտիհզորությունը երկրի անհաջողությունների հիմնական պատճառներն են: ՄասնավորապեսԵրկրորդ համաշխարհայինւպատերազմի սկզբում ֆրանսիական բանակի խայտառակ պարտությունը հիմնականում նշվածի հետեւանք էր: Մինչեւ Ֆրանսիականխորհրդարանը երկար վիճաբանություններից,որոնք մեկնաբանվումեւ լայնորեն քննարկվումէին լրատվական միջոցներում,հետո ընդունումէր այս կամ այն զինատեսակովբանակըզինելու որոշում,Գերմանիանարդեն ստեղծում էր ւսյդպիսիզինատեսակեւ կաստւսրելագործումիր բանակը:ԳեներալՇաոլ Դը Գոլլը դառնալովնախագահ.եւ շատ լավ

գիտակցելով սահմանադրականոեֆորմի անհրաժեշտությունը, նախագիծ առաջարկեց,որով մտցվում էին ուղղակի նախագահականընտրությունները: Դա, բնականաբար,փոխումէր նախագահիօրենսդրորենամրագրված իրավաեւ մեծացնումէր նախագահիիշխանությունը: սությունների մեկնաբանությունը Հանդիպելովխորհրդարանիդիմադրությանը՝ նախագահըդիմեցժողովրդին եւ` խախտելով սահմանադրության 11-րդ հոդվածը, 1962թ. հոկտեմերի12-ին հանրաթվեի դրեց այդ հարցը եւ շահեց՝ ստանալով ժողովրդի օժանդակությունը: Եթե խորհրդարանումգերակշռումեն նախագահի հետ կոմպրոմիսիհետ գնալու եւ կոնսենսուսիմիջոցով հարցերը լուծելու միտումները,ապա նւսխաեւ նույն կերպ, ինչպեսեւ իր կողմնակիցների գահը վարվումէ մոտավորապես ընդդիմությանհավասարաչափ դեպքում: բաշխման որոշումներիընդունմանժամանակհասարակականեւ քաղաՔաղաքական քական բազմաթիվ ուժեր իրենց ազդեցությունն են գործում: Ինստիտուցիոնալիզացված ձեւով այդ ուժերը հանդես են գալիս որպես ճնշման կամ շահերի եւ խտացվածձեւով ներկայացնումեն ւսյն սպասեխմբերեւ կազմակերպված, ու լիքներն ակնկալիքները,որոնք հասարակականլայն խավերնունեն պետական քաղաքականության նկատմամբ: լայն խավերըքաղաքականգործընթացների Եթեհասարակական մեջ են մտնում կամներքաշվումոչ կազմակերպված ձեւով կամ տարերայնորեն,ապա քաձեւ: ղաքական որոշումների կարող է ստանալ ամբոխավարության ընդունումը Այն սկսում է զուրկ դառնալ ռացիոնալությունից: Հանրահավաքներումքաղաքական որոշումների ընդունման գործընթացն ավելի կազմակերպված է լինում։ Սակայնայստեղ պետք է հստակորենտարբեեն ի սկզբանե կազմակերպում րակել երկու դեպք: երբ այդ հանրահավաքները թաղաքական կազմակերպությունների` կուսակցությունների, կուսակցական կամոչ քաղաթւսխմբակցությունների, լոբբիստականկազմակերպությունների. կան կազմակերպությունների՝ հասարակականկազմակերարհմիությունների, եւ ընդունման պություններիկողմից,ապա որոշումներինախապատրաստման են խումբըհստակոգործընթացներըղեկավարողբնույթ կրում:Կազմակերպող է ընդունվելիք որոշումը,հավաքվածժողովրդի տրամադրեն պատկերացնում է կառավարող ուժերի վերաբերմունքը: րությունները, մասամբկանխատեսում Եվ որպես կանոն ղեկավարումէ նաեւ որոշումների ընդունման գործընթացի մակարդակը:Սակայն, երբ ղեկավար խումբը կորցնում է զգացմունքայնացման կառավարչականնախաձեռնությունը,եւ իրավիճակը դուրս է գալիս նրւս հսկողությունից,հանրահավաքները վերածվումեն ամբոխի եւ հաճախ դառնում են հետեւանքներով հղի: Սկսում են գերակշռել զգացմունքային անկանխատեսելի գործոնները: Որպեսկանոն ընդունվող որոշումները ստանում են երկու հստակ

գծագրվածուղղվածություն՝ արտահայտում

են

կամ իրենց օժանդակությունը

է

երեւույթի նկատմամբկամ, որն ավելի հաճախ լիայս կամ այն քաղաքական ժանում. իրենց բողոթն ու ընդդիմությունը:Ամբոխումորոշումներիընդունման որը մթնոլորտը, հոգեբանական գործոն է հանդիսանում մանակ կարեւորագույն եւ շահերի Նույնիսկ է ընդունվող որոշումներիբնույթը: հենց պւսյմանովորում

ճանապարհներիգիտակցումըամորֆ դրանցիրականացման է

եւ

հեղհեղուկ ձեւ

ստւսնում: են Հաճախ որպես հանրությանկողմիցընդունվող որոշումներ

սահմանում

Սակայնդա մասամբէ պլեբիսցիտները: ընտրությունները. են, այլ ձեւակերպվածդրոճիշտ. քանիոր դրանք ոչ թե որոշումներիընդունում է որոշումընտրություն,այսինքն, հանրությունըներգրավվումմիայն հանրաթվեներըեւ

շումների գործընթացիվերջին փուլ: ների ընդունման

ԽՄԲԵՐԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻԸՆԴՈՒՆՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻՆ

12.3 ՇԱՀԵՐԻ ԿԱՄ ՃՆՇՄԱՆ

կամ ընդունմանը

մասնակցում.ենբւոզ-

եւ

հա-

գործիչներ լիդերըաղաթական աթյեկտներ՝ անհատ

ԿԱ կազմակերպություններ սոցիալականխմբեր,շարժումներ, ներ ւաղաքական որոնց մեջ հաստատություններ, քաղաքական հասարակւսկան պետական ինքը՝ ներառվումպետականիշխանությանմարմինները, վերջապես կությունը: իրենցշահերը,որոնք միմյանց հակամարունում

մ

եւ

ու

եւ

են

սա

եւ

Ադ սուբյեկտներն բոլոր համաձայնեցվում մտնում ունեն

հետ

Շահերի համաձայնեցումը կամ տության մեջ են որոշումներ:Պետաթույլ է տալիս ընդունել հասարակությունըինտեգրացնող հասարակութամբողջ գործառույթը հենց ամենահիմնական կան իշխանության շահերի ինթաղաքական առանձին յան բարօրություննապահովելու համար է: տեգրացիանեւ ընդհանուրշահի իրականացումն տարբեր ձեւով են եւ Տւսրբեր կազմակերպություներհաստատություններ բացաոաիրենց շահերը: Որոշ պետականհաստատություններ իրականացնում են ընդհանուրշահերնիրականացնելուփոխարենսկսում պես հւսսարակության յ ուրաբավականին իրականացնելնաեւ իրենց նեղ կորպորատիվշահերը, ինչը օժտհատուկ է դարձնումիրավիճակը.քանի որ այդ կազմակերպություններն ված են բարձրագույնիշխանությամբ: շահերն իրենց սեփականեւ հանրության կուսակցություններն Քաղաքական են ի շխանությունը: ձգտում գրավել պետական իրականացնելունպատակով եւ սոցիալական խմբեր իրենց մասնավոր ք աղաքական Որոշ ոչ պետական մարմինձգտումեն հասնել պետականիշխանության շահերի իրականացմանը է շաանվանել ների վրա ճնշումգործադրելումիջոցով:Այդ խմբերնընդունված որոշակիորեն հերի կամ ճնշման խմբեր:««Առավել լայն իմաստովբոլոր խմբերը մեջ ընդունված է նդիսանում: Սակայն քաղաքագիտության այդպես են կոչվումայն շահերը քաղաքաեն խմբերը.որոնք բազմաթիվձեւերով ձգտում ընդգծել իրենց են:

՛

եւնեղ նշանակությունը՝ երազել Ծշգրիտ

ԳԱ

առջեւ»: կանիշխանության :

ը

Լ ԽՏ5

թ. Շօութո6Փ՛". Խ/6ոյ/-ՔօԱՍզստ

1983.

էջ

ճնշման խմբերիգործունեության գլխավոր բովանդակությունը կայանում է հասարակական իշխանության մարմիններիկողմից որեւէ սոցիալական խմբի զահերինհամապատասխանող որոչումներ ընդունելու Ր

մեջ: համար, այբարի Շահերիխմբեր

'

:

գոյություն ունեն բոլոր արեւմտյանդեմոկրատականերկրնե» րում, չնայւսծ դրանցգործունեությունը տարբեր է լինում` կախվւսծ իրավական կարգավորումից.քաղաքականմշակույթից.ազգային եւ սոցիալական յուրահատկություններիցեւ այլն: Տոտալիտարռեժիմիպայմաններում.երբ պետությունն ունի թաղաթականության կերտման մենաշնորհ, ղասական իմաստով Ճնշմանխմբերգոյություն չունեն. Հասարակությանբոլոր բադկացուցիչ մասեեւ աշխատելբացարձակապես է լինել միւստարր րին պարտադրվում ընդհանուր շահն Ավտորիտար ռեժիմիպայմաններում որպեսշահերիխմբերհանդես են գալիս խոշորսոցիալականկորպորատիվմիավորումները: Օրինակ.մի շարք Լաս'իերկրներումբ̀անակը,ձեռնարկատերերի հողամիավորումները, նամերիկյան տերերիմիությունները, կրթականհամակարգը, արհմիությունները:

իրականացնելու համար:

են նաեւ խմբավորումները՝ որպեսշահերիխմբեր.առաջանում Կորւվորատիվ դեմոկրատիւչյին անցնելիս:Այսդեպքումդրանքմեծ չափով տոտալիտարիզմից

կապված են քաղաթականկուսակցություններիհետ: Այդպեսեղավ Պորտուգաեւ ԻսպանիայումՍ̀ալազարից եւ Ֆրանկոյից հետո: Հայւսստանում նույնպես քաղաքական աջ եւ ձախ դաշինքներիստեղծմամբշահերի խմբերի ընթանումէ նույն ճանապարհով: զարգացումն Նեո-կորպորատիվ միավորումներգոյություն ունեն նաեւ ժամանակակից երկրներում.օրինակ, կրթականհամակարգը,գյուղատնտեսության արեւմտյան բնագավառը:Սակայնտարբեր պետություններում այդ միավորումները տարբեր վելի քիչ, Ավստրիչափով են տարածված,ԱՄՆ-ում եւ Մեծ Բրիտանիայում՝ այում եւ Գերմանիայում՝ ավելի շատ: Տարբերդեմոկրատական պետություննեէ հարումշահերիխմբերիգոյությունն ու գործունեությունըպայմանավորված սարակությանկառուցվածքով, քաղաքական մշակույթով եւ պատմությամբ. եւ քաղաքական կուսակցություններիհզորութիրավականկարգավորմամբ յամբ: Որթանավելի բազմաբնույթեւ դիսկրետէ հասարակությունը, այնքան ավելի լայն տարածումեն ստանում այս կամ այն շահերն արտահայտողխմբեանվարը: Այդ իմաստովբավականինակնառուէ ԱՄՆ-ի օրինակը, որին հաճւասխ նում են իրավաբաններիեւ լոբբիստներիերկիր: Դեռեւս անցյալ դարումբարձր գնահատելովդեմոկրատիայիզարգացումնԱՄՆ-ում ֆրանսիացի հայտնի քաղաքագետ Ալեքսիսդը Թոթվիլլը իր մի չարք աչխատություններում գրում էր. որ ալդ դեմոկրատիայի գոյության ամենակարեւոր նախապայմաններից մեկը թաղաքացիներիմիություններնու շահերիխմբերնեն': Տարբերերկրներում իրավականհամակարգը տարբերչափովեւ ձեւով է կաշահերի.խմբերիգործունեությունը:Եվրոպականմի չարք պենոնակւարգում տբւթյուններում շահերիկամճնչմանխմբերիգործունեությունըկանոնակարգեւ քաղաքականկազմակերպութվում է խոսբի ազատության. հասարակական

լիայում

,

/

՛

3 Տես

.

Մ ՌԹջքո:օժժ- 01 ց/օԱԹ:Տ

հոնՄարան

7օօցսջոթ-

Օծ 18 Ժծ

մօ

ուօաԿ

աքրեագավառում

1960. թ/Փճճ/Ծո.բ. արկամ իծ

ՓՌ

ուժ

է

373.

ք.. Ռցսծ.

վերաբերյալ սահմանադրական հոդվածյուններիեւ դրանգ ֆինանսավորման ԼոբբիԱՄՆ-ում 1946թ. Կոնգրեսն ընդունեց կարգավորմանվերաբերյալ օրինաման կարգավոր որի կիրարկման ների ֆեդերալ օրենքը.

ներով եւ առանձին ճրենքներով: Իսկ

գիծն

մարդկանց առավել

է պետականկառավարման ա կախված

Բրիտանիայում. կառուցվածքից: ինստիտուտների իշխանության լերան մեկ մարդու ձեռքում ասենք՝ վարչապեթերի

ծունե գործունեությու

նը

««Մեծ

է. քաղաթա:լանիշխանությունը եւ. հետեւաեն շատ քիչ օղակներ կան. ուր կարեւոր որոշումներ ընդունվում Բայց. երբ կան: այդ որոշումներիվրա ազդելու թիչ հնարավորություններ կոնգպրեզիդենտը. են դատարանը. մ իշխանությանըմասնակցում պրեզիդենտը. դ թաղաբական եւ ենթակոմիտեներեսը /ներառյալ երկու պալատները.բազմաթիվկոմիտեները

ղրտեղ

տի

բար.

են

յ

է ԱՄՆ-ին. ծան.՝ Մ.Շ1. այդ բոլոր մակարդակներում վերաբերում որոչումներ: ընդունվումեն համապատասխանկարեւորությանթաղաքական Եվ որքան են սողանցքները: դրանց վրա ներազդելու բնականաբար. մեծանում հնարավորությունները. ազդելու են վրւս մեծանում քաղաքականության այնքան ու խմբավորումները ավելանումեն դրան ձգտող կազմակերպություններն ավելի այնքան են կուսակցությունները, հզոր ավելի որքան Որպես կանոն. տեսաեւ՝ Այդ ընդհակառակը: եւ թույլ են չահերի ու ճնչման խմբերը փոքրաթիվ համակարգերնիրարից քաղաքական եւ Եվրոպայի Արեւմտյան ԱՄՆ-ի կետից ի տարբերությունԱՄՆ-ի. թաղաքատարբերվումեն: ԱրեւմտյանԵվրոպայում. են բավականինհզոր են եւ առավել սերտորեն կապկան կուսակցությունները կուսակցութԱվստրիայում. Իտալիայում ված շահերի խմբերիհետ: Օրինակ. միությունմասնագիտական են աշխատանքային. մեծ հենվում չափով յունները թաղաքականշարների. հասարակականտարբեր տրամաի վրա: Հայաստանիքաղաքականհամակարգիզարգացման շահերի է տալիս, որ մեզ մոտ ամենայն հավանականությամբ եւրուպա-՝ կընթանա եւ կամճնշման խմբերիձեւավորումը հետագազարգացումը կան փորձի նմանությամբ: եւ մասնագիտական Գոյություն ունեն շահերի խմբերիտարբեր տեսլսկներ՝ եւ միավոմիություններ,ձեռնարկատերերի բանվորների արհեստակցական սպառողների իրավապաշտպանների. րումներ. կանանց. բնապաշտպանների, եւ են ռասայական գրավում եւ այլն: Յուրահատուկտեղ կազմակերպություններ խմբերը: ԱՄՆ-ում հատկաւվես ազգային հիմթերի վրա ձեւավորված շահերի կազմակերամենահզորազգայինշահերի խմբերը հրեական լոբբիստական նույնպես բավականին պություններն են: 4այկւսկանկազմակերպությունները Կոնգրեսնընդուեն լայն եւ ակտիվ գործունեություն ծավալել. որի արդյունքում արգեմասնավորապես. մեկը. նել է մի չարք հայանպաստորոշումներ.որոնցից իսկ Ադրբեջանին. լում է ամերիկյանօգնության որոշ տեսակներ տրամադրել եթե օգնությունը. ԱՄՆ-ի է տրամադրվող մյուսըսահմանափակումԹուրքիային երառաթքմանը օգնության Ամերիկայի Թուրքիւսնխոչընդոտի իր տարածքով եւս

րը. խոսքը

մոմե

գույց բանությունը

կազմակերպությունների.

Հայաստանը: երկրներին: Որոշմսն ընդունմանժամանակ հատուկ նշվեց առավել լայն ու սսկտիվ գործունեութ» Ամերիկայի Միաօյալ Նահանգներում յուն են ծավալում Սմերիկայի ՀայկականՀամագումարը եւ Հայ Դատը: բորդ

'

:

ԱԱԿ»

Է

ԱՄՆ. շահագրգրո

Ճեյմս Ք. Վիլսոն ժողովլդավարություն. խմբերը. Ամերիկյան Ե. 1954. ններ էԼ քաղաքականություն.

նան Սմերինյան ում

հիմնայկությու

էր 24

Տարբեր մասնագետներտարբեր ձեւով են դասակարգում շահերի խմբերը: մեկի համաձայն.շահերիխմբերըլինում են ««ձեռնարկութԴասակարգումներից յունների»»եւ «անհատական» շահերնարտահայտող:««Ձեռնարկությունների»» շահերի խմբերնարտահայտումեն արդյունաբերականձեռնարկությունների, կորպորացիաների, հոլդինգների,բանկերի,գյուղատնտեսականմիությունների շահերը:Այդ խմբերըկարող են ներկայացնելնաեւ արդյունաբերությանւսյս կամ այն Ճյուղի շահերը:Բոլոր երկրներում այդպիսի առավել տարածված կազմակերպություններիցեն առեւտրա-արդյունաբերական պալատները: ««Անհատական»»շահերի խմբերըմիավորումեն այս կամ այն շահերն ունեեն, քվեարկողկանանցեւ ցող մարդկանց: Դրանքվետերաններիմիություններն եւ ԱՄՆ-ում ԻսահակՎալտոնիլիգաները այլն: այդ տիպի խմբերիցառավել հայտնիեն Ռալֆ Նադերիկողմիցստեղծվածհասարակական շահերիկազմա-

կերպությունները:

գտնում են, որ մի կողմիցգոյություն ունեն պետաՄի շարք մասնագետներ կանիշխանության որոշ մարմիններ, որոնքերբեմնհանդեսեն գալիսորպեսշաեւ մյուս կողմից՝ոչ պեհերիխմբեր,օրինակբանակը,պետականվարչակազմը են տական կազմակերպություններ, որոնք միավորում ընդհանուրշահեր ունեցող մարդկանց:Երկրորդտիպի կազմակերպություններից առավել խոշորները են, արհմիություններըեւ գյուղատնտեպատրոնատի կազմակերպություններն սական միավորումները': Շահերիկամ ճնշմանխմբերիհիմնականգործունեությունըպետականիշխանության մարմինների վրա ճնշում գործադրելն է: Այդ գործունեություննընդուն» ված է անվանել լոբբիզմ.իսկ իրականացնողկազմակերպությունները՝ լոբբիսայն մարդիկ,որոնք տական կազմակերպություններ: Վամապատասխանաբար զբաղվումեն լոբբիզմովկոչվում են լոբբիստներ: ձգտումեն ««աշխատել ընդհանրապես Լոբբիստներն » պետականիշխանութու յան բոլոր մարմիններիհետ: Օրինակնախագահական աշխատակազմի կառավարման ձեւիդեպքում,նախագահական կոնգրեսիհետ նախագահական խորհրդարանիեւ կառավարությանհետ կիսանախագահաաշխատակազմի. կան կառավարման դեպքումեւ խորհրդարանի,եւ կառավարությանհետ խորկառավարման դեպքում: հըրդարանական Նախագահականկառավարմանդեպքում, փաստորեն,առաջանում է մի տեսակ եռակողմ դաշինք, որի մեջ մտնում են շահերի խումբը, կոնգրեսը եւ նախագահի աշխատակազմը:Դա ընդունված է անվանել /ԱՄՆ-ում/ եռանկյունի: ՕրինակԱՄՆ-ում, ինչպես նաեւ աշխարհի մի շարք երկրներում, գործում է, «երկաթյա եռանկյունին»»: Այդպես են անվանումռազմարդյունաԵռանկյունու մի թեւը ռազմականարդյունաբերության բերականհամալիրը: ձեռնարկություններիշահերն արտահայտող կազմակերւվություններնեն, է, եւ երրորդթեւը՝ կոնգրեմյուս թեւը՝ պաշտպանության նախարարությունն սականներիհամապատասխան խմբերը:Այդ եռանկյունու նպատակըպետականբյուջեի ռազմականհատվածը հնարավորինչափ մեծ պահելնԷ: Այս քաղաքականությունըվայելում է նաեւ բնակչության մի մասի աջակցությունը, քանի որ մեծ թվով մարդիկաշխատումեն ռազմականարդյունաբերության եւ այլն, ձեռնարկություններում,ռազմական հենակետերում բնագավառի 1. Տես՝ ՄԱ65 Խ/9՛ոյ-

Քօ//ցս6 ՇՕՌԹՅՐՑ6. Բ. 1993

է թողնել իսկ պետական ֆինանսավորման կրճատումը նրանց սպառնում է կամերեւակաիրական առանց աշխատանքի:Այստեղիցէլ հաճախ գալիս է յականթշնամի գտնելու անհրաժեշտությունը:Եվ դա հատուկ ոչ միայն ռազմարդյուԱՄՆ-ին: Ռուսաստանում խոշորագույն շահերի խմբերից մեկը համալիրն է: նաբերական Շահերի խմբերըորոշակիորեն մասնակցում են քաղաքականռրոշումների իրականացմանեւ վերահսկողությանհամարյա բոլոր փուլերին: ընդունման, ժամանակ լռբբիստականկազմակերՈրոշումներինախապատրաստման ու եւ պություններըպատգամավորներին նրանց օգնականներին աշխատալայն նաեւ հնարավորինչափ պաշտոնյաներին պետական կազմին,ինչպես Ընդ որում, են մասին։ հւսրցի տեղեկություններ տրամադրումթննարկվող պետք է ճշգրիտ լինեն: եթե դրանք սխալ եղան,ապա ոչ տեղեկությունները կամ պաշտոնատարանձ այլեւս չի դիմի այդ կազմակերմի պատգամավոր

պությանը: են փորտրամադրում կազմակերպությունները Բացիայդ, լոբբիստական եւ մասնագիտականվերլուծություն: ձագիտական ենկամ Որոշման ընդունմանժամանակ շահերիխմբերը կազմակերպում բոկամ ընդհակառակը՝ աջակցություն. խավերի տարբեր հասարակական :

կարող է արվել նամակների լայն հոսքի, հեռախոսազանգերի. ցույերթերի, մամուլում հոդվածների տպագրման եւ այլ միջոցներով: փուլում լոբբիստականկազՔաղաքական որոշումների իրականացման մակերպությունները նույնպես կազմակերպումեն սոցիալականորոշակի խավերի աջակցությունը կամ բողոքն արտահայտող գործողություններ՝ ձգտելով, որպեսզի դրանց արձագանքըմամուլում հնարավորինչափ լայն կա: Դա բավալինի եւ նույնիսկ թվա ավելի նշանակալից,քան իրականում անդամներիվրա՝ ապականինմեծ ազդեցությունէ գործում խորհրդարանի բավարարքանակ: հովելով կողմ կամ դեմ քվեարկողների լոբբիստներըմասնակվերահսկողությանը Իրականացվածորոշումների ղոք:

Դա

գերի

եւ

.

հաեւ քաղաքացիական ցումեն՝ կիրառելովիրավականպետություններում

բոլոր միջոցնեվերահսկողության սարակություններումառկա սոցիալական րը:

աշխատում Որպես կանոն, լոբբիստականկազմակերպություններն հետ: Եվ այդ աշեւ անձանց պաշտոնատար քաղաքական գործիչների մեկը ֆիմիջոցներից գործուն առավել խատւսնքիընթացքումւսզդեցության են ան-

հատ

նանսներիտրամադրումնէ: Փոդը հսկայական նշան.սկությունունի դեմոկրատական երկրներումտեղ գտած ցանկացածքաղաքականգործընթացի փողը տրամադրումեն հիմհամար:Լոբբիստականկազմակերպությունները եւ քաղաքանականումնախընտրականկամպանիաներիիրականացման կան տեղեկատվությանհավաքմանու վերլուծությանհամար: Նախընտրա-

համար: 6 եւ երա րաթանիայի մամուլում ոդվածների տպագրմա քաղաքական

ան

սմանակ

փողը

պետք

է ծախսվի միայն թեկնածուիկար-

ր

ԱՄՆ-ում ֆինանսակյան միջոցներըկենտրոնացվումեն

գոր-

ծողության կոմիտեներում.որոնց գործունեությունը կանոնակարգվումէ Այդ կոմիտեներնիրենց գործունեությունը կազ1973թ. ընդունված օրենքով: են ձեռներեցության.աշխատանքային մակերպում գաղափարախոսության. ել

այլ

Էբնագավառնելում: չավ

|

Տարբեր արեւմտյան մւսսնագետներ տարբեր կարծիքներ են արտահայյայն բանի վերաբերյալ. թե փոդը որքանով է ազդում իշխանության մարմիններում որոշումների ընդունման վրա. սակայն. որ ազդում է, դա ընդունում են բոլորը՝: Օրենսդրորեն թույլատրված միջոցների կողքին. լոբբիստական կազմակերպությունները հաճախ կիրառում են հանգավոր միջոզցնել:, ինչպես շանտաժ. կաշառք եւ այլն, նրանք կարող են կեղձ եւ վարքաբեկող տվյալներ տարածել այս կամ այն անձի մասին: Այսպիսով. ինոչպեսեւ ցանկագած քաղաքական մրցակցության ժամանակի որպես կանոն, առավել մեծ հաջողության են հասնում այն շահերի խմբերը. որոնք ավելի լավ են կազմակերպված եւ ավելի մեծ ֆինանսական միջոցներ տում

ունեն:

Դա. իհարկե. շահերի խմբերի որւվես դեմոկրատիան ապահովող ինստիտուտների բացասական գծերից է. սակայն մարդկությունը դեռեւս ավելի լա-

վը չի ստեղծել:

ԳԼՈՒԽ

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

13.1

ԱԶԳԱՅԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՔԱՂԱՔԱԿՍՆՈՒԹՅԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

ֆեոդալիզմից կաւպիտալիզմին անցման շրջանում ձեւավորված մւսրդընդհանրությունէ. որն ունի տարածքի. ծագման. լեզվի եւ հոգեկան կերտվածքի ընդհանրության եւ միայն իր զարգազման մակարդակինբնորոշ տնտեսական կյանքի. սոցիալ-դասակարգային կառուցվածքի. քսղաքական համակարգի եւ գւսղափարախուության ընդհանրություն: Մարդկային հանրության պատմականձեւերը զանազանելու համար օգտաԳործվում են տոհմ. ցեղ. ազգույթ. ժողովուրդ. «էթնոս»» հասկացությունները: «էթնոս» հասկացությունն ընդհանուր առմամբ արտահայտում է մարդկանց հանբույթի բոլոր մակարդակներիէությունը. ուստի եւ ամենահարմարն է ընդհանրական իմաստովօգտագործելու համար:

Ա կառց պատմականկայուն զգը

.».ջ

Մարդկային էթնիկական ընդհանրությունների

փոխհարաբերություններն

սկսվել են խոր հնադարում: Երբեմն բարեկամական, բայց հիմնականում անհաշտ հարաբերությունների մեջ են եղել ուժեղ ու թույլ հարեւան ժողովուրդները: եվ միշտ էլ հզոր ու կենսունակ ժողովրդների պետական ու հասարակական գործիչներն ուղիներ են փնտրել գերիշխանության. հարեւաններին նվաճելու. ձուլելու եւ. նույնիսկ. համաշխարհային տիրապետության հասնելու համար: Իսկ

փոքրաթիվ ու ճնշված ժողովուրդների պետական. հասարակական ու. մշակութային գործիչներն ուղիներ են փնտրել ճնշված ժողովուրդների ազատագրության ու անկախության համար: Թույլ էթնոսները պատմության վաղ շրջաններում հեռանում էին ներազդմանաղբյուրից՝ ավելի հզոր հարեւաններից: Հետագայում երկրագնդիբնակեցման խտացմանըզուգընթաց. նման լուծումներն անհնարին էին դւսռնում : Դա ստիպում էր որոնել ներազդմանըհակադրող կենսունակ նոր միջոցներ:Այդպիսի միջոցների դերում հանդես էին գալիս ազգային լեզվի. Գրի ու գրականության. ազգային գաղասփւասրախոսությանմշակումը. ավանդույթների, հավատալիքների. ամուսնա-ընտանեկան. հարաբերությունների ամրապնդումը

Լ Տես`

-/Թ5 6/6 /5 ժս Բօսոծ/5. ք. 1984 ԱՄՆ շահագրգիո խարէ:1` Ամերիկյան ժողով/'դավարություն ։ Ջ. Վիլսոն- Ամերիկյան կառավարությունը. հիմնարկութ: յուններ եւ քաղաքականություն. հն Օ/5Ռշօսո

:

Երու ան 1994.

Լւ

այլն:

Փուիփոխվող արտաքին միջավայրին համապատասխան,էթնոսի ճիշտ ժամաճակինկողմնորոշվելու ընդունակությամբէ որոշվում նրա. որպես սոցիալական օրգանիզմիճկունությունն ու կենսունակությունը: Սզգր բաց համակարգէ. այն մշտապեսհաղորդակցվումէ արտաքին աշխարհի՝ հեռավորեւ մոտակաազզերի հեւո. մտնում տնտեսական. մշակութային եւ հաղաքական փոխհարաբերություններիմեջ: Հենց դրանում է կայանում ազգի մշտականու առաջընթաց զաիգագմաներաշխիքը: Արտաքին աշխարհի հետ Թույլ կապերը. ինչպես ցույց են ւույլիս Արեւելթի ժոդովուրդների խիստ ավանԴապահ հարաբերություններիփորձը. չնայած պահպանումեն իրենց էթնիկական մշակույթիյուրահատկությունները, սակայն իրենց մեկուսացվածությամբ լճանում են, դուրս մնում մարդկության զարգացման մայրուղուց. երբեմն էլ ար/ուսթին միջավայրիկտրուկ փոփուխությունների պայմաններում կանգնում կորշս

.

ձանման եզրին.

Ազգերի բազմաբնույթ փոխհարաբերուբյունների համակարգից մեզ հետաքրքրումեն քաղաքական փոխհարաբերությունները։Ազգային թաղաթականությունը սկիզբ է առնում յուրաքանչյուր ժողովրդի ազգային տայլրածքիսահմաններում՝որպես որոշակի կազմավորվածհանրության պատմակյանասվա-

րեզ դուրս գալու եւ այլ ազգերի ու ւվետություններիհետ փոխհարաբերություն» ների մեջ մտնելուժամանակներից: Ազգայինքաղաքականությունն ընդգրկումէ ոչ միայն ազգի ներքին զարգացման,տնտեսականհարաբերությունների ձեւավորմանու կայունացման օրինաչափությունները.այլեւ արտաքին՝ ուրիշ մողովուրդների հետ հասստւստած կալվերի ու հարասբերությունների գործրնթացր: Քաղւսքականհարաբերություններըարտացոլումեն տվյալ ժողովրդի տեդը եւ դերը հւամւաշխարհւյին քաղաքականությանւվատմությանմեջ: Ազգերի թաղաքակւսն փոխհարաբերությունները դրսեւորվում են հիմնականում երկու մակարդակով՝ եւ ազգամիջյան:Միջազգայինթաղաքամիջազգային կանություն իրագործումեն պետականություն եւ անկախություն ունեգողդ/սզգերը. ազգամիջյան քաղաքականություն տարբեր կարգավիճակներով բազմազզ պետության կազմի մեջ մտնող ազգերը. ե. թաղաթականությունը տւսրածվում է ներւկզետականխնդիրների վրա: Չնայած բազմազգ պետություններում ընդգրկված ազգերից շատերի իրավական հավասարությանը. այնուամենայնիվ.նրանցից մեկը՝ շնորհիվ տնտեսաեւ ուսզմականգերազանգող ներուժի. գերիշխող դիրք է Գրական. քաղաքական

վում։

Նախախնամությունըմարդկությանըբաժանել է մի քանի արտոնյալ ազգերի՝ գերտերություններիեւ նրանց կողմից ճնշվող փոքրաթիվժողովուրդների մեծամասնության:Այս հարաբերության մեջ ազգային քաղաթականությունը բխումէ տվյալ ազգի շահերից. գերիշխողի իշխանության տենչից. նվաճվածի սզատագրության բաղձանքից:Մեծ տերություններն իրենց գերիշխող դիրթը ձգտել են պահպանել կոալիցիաների ստեղծմանմիջոցով. փոքրերը ձգտել են գոյատեՀ ւել արտաքին քաղաքական ճիշտ կողմնորոշմամբ/ծրիենտագիայով): Հարոլդ Նիկոլսոնը ԵվրոպականմայրցամաքումԱնգլիայի վարած քաղաքականության մասին գրում է. ««Բրիտանականքաղաքականությունը մշտապես կոչված է կոալիցիաներ կազմակերպելու՝ընդղեմամեն մի երկրի, որը տվյալ ժամանակամիջոցում ուժեղագույն պետությունն է Եվրոպայում:Այդ նշանակում է. որ թաղաքականության ընդհանուր միտումն այն է, որ մի պետություն կամ պետությունների խումբ կարողանաօգտագործել իր ուժերլ: մյուս երկրներինազատությունից ու անկախությունիցզրկելու համար:'»»Այս ճանապարհով. գրեթե առանց ռազմական ուժ գործադրելու. ԱնգլիանՆապոլեոնիդեմ տարավ փայլուն հւսղթանակ: Կուսմլիցիաների ստեղծմանդասականօրինակներեն առաջինեւ երկրորդհապատերազմների նախօրերինստեղծված խմբավորումներըԱնմաշխարհային եւ Եռյակ միույունը՝ Առաջին համաչխարհայինումեւ Գերմանական տանտը խմբավորումնընդդեմ ԽՍՀԽ-ի, Անգլիայի, Ֆրանսիայի եւ ԱՄՆ-ի՝ երկրորդում: խմբավորումներիցյուրաքանչյուրի Երկու հակամարտռազմաքաղաքական նպատակնէր հասնել համաշխարհայինտիրապետության: Սակայն. պատերազմի մեջ ներգրավված մեծ տերությունների կառավարություններն աշխատում էին ժողովուրդներին համոզել թե. իբր. պատերազմը մղվում է հանուն ազգերի

անում արյան գնով պաշտպանել հայրենիքը: Օրինակ, Առաջին հասմաշխարհային պատերազմիժամանակԳերմանիայումգրում էին. թե Ռուսական ցարիզմը սպառնում է ոչնչագնել գերմանականժողովրդի դեմոկրւստական նվաճումները.Ֆրանսիայում հւսվատացնումէին. թե պրուսականիմպերիալիվմըոտնատակ կտա Ֆրասիական դեմոկրատիան,Ռուսաստանում սլնդում էին. թե գերմանացիներնառաջինն են հարձակվել իրենց երկրի վրա եւ են այն ստրկացնել: ցանկանում Երկրորղ համաշխարհայինպատերազմն ապահովեց ԱՄՆ-ի եւ ԽՍՀՄ-ի հա-

փրկության.եւ կոչ էին

մաշխարհայինտիրապետությունը. սկսվեց ուժերի հարաբերակցության նաՔանի որ ազգային քաղաքականության խընթացըչունեցող ժամանակաշրջան: եղանակներնու հնարները մեխանիկորենչեն փոբնագավառում գործադրած են դարաշրջանից ապրում որոշակի զարգացում, մեկ մյուսին, այլ խանցվում ազգերի սոցիալ-տնտեսականու քաղաքականկյանքում տեղի ունեցած տեղաուստի եւ ասպարեզ նետվեցին նոր պայմաննեշարժերին համապատասխան. րին համարժեք՝ ««երկու թշնամականհասարակւսրգերի»». «սառը պատերազմի սպառնալիքի»», ««կոմունիստական վտանգի», ««նեռգաղութատիրության». «ազգային ազատագրականհեղափոխությունների»». «զարգացման ոչ կապիտալիստական ուղու»» մասին դոկտրինաները: Այս գերտերություններից որեւէ մեկի տիրապետությանոլորտի նեղացումը առաջացնում է բոլոր միջոցներով

կորցրածը վերականգնելու բուռն ձգտում: Զանազան տիպի օգնություն ցույց տալու պատրվակով նրանք իրենց ոլորտից դուրս եկող ժողովուրդներին խճոկազմակերպումդավադրություններու ղում են ստրկացնող պայմանագրերով. հեղաշրջումներ. բորբոքում ազգային երկպառակտություններ.տարածքային անցանկալի ղեկավարների վեճեր հրահրում նրանց միջեւ. կազմակերպում սպանություններ, ազգային ու էթնիկական գժտություններ: Ինչպես նշում է Վ.Կուլսկին,«(Օտարերկրյապետությանգերակշռողզինված ուժը կարող է ցանկացած երկրումհաստատելցանկացած վարչակարգ»: Բազմազգ պետություններիկազմիմեջ մտնող. տարբեր կարգավիճակունեցող ազգերի. հատկապես քաղաքականության սուբյեկտի իրավունքից զրկված ազգերի նկատմամբէ կիրառվումազգամիջյանքաղաքականությունը: Որպեսբազմազգպետության դասական օրինակ կարող են ծառայել նախկին ԽՍՀՄ -ը. Հարավսլավիան. Չեխոսլովակիան:Նմանատիւվ կարգավիճակը բնորոշ է նաեւ այլ գերտերությունների ազդեցության ոլորտում գտնվող երկրների

ժողովուրդներին:

Բազմաթիվսերունդների դարւսվոր որոՕումներըչլուծեցին ճնշված ազգերի ազատագրության խնդիրը: Ռուսաստանի ճնշված ազգերը խանդավառվեցին էր ստեղծել մի Հոկտեմբերյան հեղափոխությանհաղթանակով,որը խոստանում հասարակարգ. ուր պետք է վերացվեր ազգային անհավասարությունը.ստեղծ» վեր քաղաքական. իրավական պայմաններյուրաքանչյուր ազգի նյութական. զարգացման համար: Ազգերի ինթնորոշմանիրավունքը քաղաքակրթության բարձրագույն նվաճումն է, բոլոր ժողովուրդների իրավունթների փոխադարձ հարգմանվրա հիմնվածմիջազգային հարաբերությունների քաղաքակիրթ ձեւերը տանող մայրուղին: Սակայն հետագա համընդհանուր ձեւախեղումները Խորհրդային Ռուսաստանում արտահայտվեցին նաեւ ազգային քաղաքակաԽՍՀՄ նության բնագավարում: 1922թ. պայմանագրով միավորվեցին ոչ թե երկՀաա.

:

1. Տես՝

Է ՔՍՅՇՈւՇՇԿ,

՛սո/ճծժւցուստ", ՒԼ, 1941 էր

Լ

Տես՝՛

/

ԿՈՓՈՅԾ 3 ՔժԵօԽԵօոճդ/

էՈ 1:59 մայ. /ոէԹՈՑԱօոՅ/ քօիԱ6Տ ՔՕՄ168 (Ո): /714/341/0Ո87

496.

Խ/Փե Ւօ/ե.

1961.

էջք 326

րում ապրող բոլոր ազգերը. այլ միայն միութենական հլասնդիսագող հսնրապետությունները` դուրս թողնելով 38 ազգային կազմավորումներ: Հռչակված Մությունը բաղկացած էր ոչ թե բազմազգերկրում ապրող բոլոր ազգերի իրավա. հավասար անդամներից.այլ մի շարք միութենական տիրապետողազգերից եւ նրանց ենթակա Պրազտիկանհեռացավ հռչակված սկզբունքներից:Կամայականորեն ձե. վում ո վերաճեւվում էին սահմանները:Ազգամիջյան լուծման արդարացի սկզբունքների ոտնահարումը.որը սկսվել էր Ստալինի կող-

որհդային ճակատագրիտնօրինումն ասնցավխորհդային մարմիններիձեղիշխիշխանության թյ յի 4-5-ին հրա ՌԿ/բ/Կ ած կենտկոմիԿովկասյան Ր Լ Հայկական մում. իսկ ապա Ստալինի մասնակցությամբեւ միջամտությամբորոԱդրբեջանի տարածքի մեջ՝ նրան տալով մարզայինինթնավահայությունը երբեք չհաշտվեց այդ անարդարացի որոշման ուն: ' բազմիցս դիմել են երկրի ղեկավար մարմիննեոին՝մարզը հայքենի: խնդրանթով.բւսյցոչ մի արդյունքի չեն հասել: բ հայտնի է. 1988թ. փետրվարի 20-ին ԼՂԻՄ-ի ժողովրդական պատգամավորճերի մւսրզայինխորհրդի նստաշրջանը որոշում ընդունեց ԼՂԻՄ-ի Ադրբե2անի կազմից Հայաստանին անցնելու մասին: 1988թ. հունիսի 15-ին ՎայկականԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը. արտահայտելով հայ ժողովրդի կամբը.պաշտպանեց ԼՂԻՄ-ի ժողովրդական պատգամավոր» ների մարզայինխորհրդիարդարացի որոշումը: Ադրբեջանականկողմն այդ համարեց անընդունելի: ԽՍՀՄ Գերագույնխորհուրդը բազմիցսանդրադարձավ այդ հարցին, կազմվեցին զանազան հանձնաժողովներ. բայց հարցը սկզբունքային լուծում չստա-

որ պլեսումով բախ: որոչերին ոնային Ղարաբառը թողնել հանրապետությունների Վեայն մտցնել ազգերից. ութ Ղարաբաղի հետ: Նրանք հարաբերություններինվերամիավորելու

մից Հայաստանի սահմաններիկամայականոտնահարումով.իր տրամաբանական ավարտին հւսսավ ամբողջժողովուրդների՝ Ղրիմի թաթարների. Հյուսիսային Կովկասիժողովուրդների.Պովոլժիեյիգերմանացիների տեղահանման ու

աքսորման պրակտիկայով: Ազգերի ինքնորոշմանսկզբունքներիոտնահարումըհիասթափեցրեց բազմազգ երկրիշատ ժողովուրդների: Կարճ ժամանակումփլուզվեց սոցիալիստական համաշխարհային համսո կարգը. Ռուսաստարը զրկվեց Արեւելյան Եվրուպայիիր ազդեցության ոլորտից. նրա ազդեցությունը երերաց Մերձբալթիկայում.Միջին Ասիայում, Անդրկուլվասում

եւ

այլուր:

Պատմությանիրական ընթացքը

տվեց. որ կամայականություններ դրսեւորվել էին այն տարածքներում ապրող ազգերի նկատմամբ. որոնք ռւսզմացույց

վարական ու տնտեսական առավել կարեւոր նշանակություն ունեն: Առանձին ազգերի շահերի ոտնահարմանասպարեզում առանձնահատուկ տեղ է Գրավում հայ ժողովուրդը: Նրա տարածքներիմեծ մասը նվիրաբերվեցԹուրթիային.իսկ

Նախիջեւանըեւ Ղւսրւաբաղը՝ Ադրբեջանին: ԼեռնայինՂարաբաղիԻնքավար Մարզիհիմնահարցը.որ քաղաքական (կայքարի ասպարեզ հանվեց վերակառուցման ալիթով. որպես ազգամիջյան հարւսբերություններիամենասուր հարց, դարձել է առաջավոր մարդկության քննարկման

առարկա:

Այդ տարածքը.որը 14-րդ դարից սկսած կոչվել է Հա. Ղարաբաղ. պատմական յաստանի Արցախաշխարհի մի է: Երկրամասը տեղաբնիկ հայերի ծագման մասն ու գոյատեւման օրրանն է հանդիսացելանհիշելի ժամանակներից. որոնք այսօր էլ կազմում են նրա հիմնականբնակչությունը: Արցախի հայությունը եւ նրա քւս-

Գայա իշխանություններըդիմացել են շատ փորձությունների.Լենկ Թեմուրի արշավանքներին.կարա-կոյունլու եւ ակկոյունլու թափառական ցեղերի ծանր իան: եւ 18-րդ դարի վերջին 17-րդ դարի սկզբներինայնտեղի իշխանութ յունները մանրացել. վեր Լին ածվել գավառական վարչական միավորներիմե. լիքությունների.բայց պահպանում էին հայ պետականության վերջին բեկորնէհաշտությանպայմանագրովՂարաբաղը Արեւելյան Հայաստանի արեւելյան մյուս մարզերիհետ միացավՌուսաստանին: Ռու. հյուսիսսաստանի կազմում Ղարաբաղըթեւ կորցրեց քաղաքակւսն իշխանության վերջին բեկորները.բայց դարձավ Արեւելյան Վայաստանիհասարակական-քաղաթաղան եւ մշակութային խոշոր կենտրոններիցմեկը: ճարիզմիտապալումիցհետո Լեռնային Ղարաբաղընույնպես անկախություն

րը:1813թ. Գյուլիստանի

191820թթ.

ձեռք բերեց: երկրամասը կառավարում էր հայկական ազգային խոր հուրդը. որը կազմակերպեց ու գլխավորեց այն անզիջում պայքարը. որ մղում

էին Ղարաբաղիհայերը թուրքական ու ադրբեջանական զավքիչների դեմ: Անդրկովկասում խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո երկրամասի

.

ի Վե

Ինչպես

ցավ:

պատասխան հայերի արդարացի պահանջի. ադրբեջանականխաժամուժը կազմակերպեց հայ բնակչության կոտորածներ Ադրբեջանի հայաշատ վայրերում: Առաջինը 1988թ. փետրվարի վերջին հայ բնակչության կոտորածն էր ՍումԻ

գայիթում:

Ստեղծված վիճակիցդուրս գալու նպատակով. 1989թ. հունվարի 12-ին ստեղծվեց ԼՂԻՄ-ի հատուկ կառավարական կոմիտե` Ա.Ի.Վոլսկու գլխավորությամբ:ժամանակավորապեսդադարեցվեցինմարգիժողովրդական պատգամավորներիխորհրդի եւ նրա գործադիր կոմիտեի լիազորությունները, մինչեւ խորհրդի նոր կազմի ընտրությունները: Հետագայում վերացվեց նաեւ վոլսկու անարդյունավետկառավարությունը, իսկ տեղականիշխանությունները այդպես էլ չվերականգնվեցին: 1991թ. սեպտեմբերի2-ին Ստեփանակերտում հրավիրվեց բոլոր մակարթ.ժողովրդական պատգամավորներիԼեռնային Ղարաբաղիմարզահ ումս յին ե եւ խորհուրդների համատեղ նստաշրջան, որտեղ ընված տարածքների հիմքի վրա Լեռնային Ղարաբաղի ծման մասին: ««Արտահայտելով ժողովրդի կամթը.ում է անցկացված հանրաթվեով եւ րը վավերացված

կնե Ին րի մ յնիանի Ն Նանան աաաիը ո ԽԱ կարատ ԼՄ իեՀահումյանի՝ րջանի իշխանության մարմինների1988-1991թթ. որոհաի առնելով Ադրբեջանումվարվող ապարտեիդի մոք անրոմ.շվի հանրապետությունումստեղծել ականությունը " ա ւ

որ

եւ ոլորա-

է

հայ

Ժո-

էանհան վրդի ուրժողականությանմթնոլորտ, որը հանգեցրել է դղեմ լ ն հեհեւ հայկական գյուղերի բնակչության զանգվածայինտեՆ Իր է ով ու հետեւելով մարդու իրավունքների համընդհաարդնայի ոլ ուակա հռչակում է ԼեռնայինՂարաբաղիՀարապեՊին, նստաշրջանը ոն Լեռնա տու ինՂարաբաղիԻնքնավարՄարզի եւ դրան կից Շահումյանի անի սահմաններում»: Այս ձեռնարկման ճանաչումը շահագրգիռ պետութել հատկապես Լոնի Ռուսաստանի կողմից 20-րդ դարի ամերի լ ԱԴՐԲԵմանի իր

(

աարդարացի

ու

քայլը կան թայլը վճռական

կլինի ազգամիջյան հարաբերությունների

արդարացի լուծման ճանապարհին:Սակայնառ այսօր, չնայած երկարամյա լուծված չ չէ: զինադւսդւարին՝հա րցը երջնականապես վերջնակ աե դ դեռեւս լուծված

13.2 ԱԶԳԱՅԻՆ ՔԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍՈՒԹՅԱՆ ԴԵՐԸ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

պանն էլոյան ազգըպաա, արագու արմատական Արոն ՍԱ լ Արթ անԱԱ ան ակից |

՝

-

.

հակալագ գործունեոթյանը Գազափարախուույուն բոզրկում ոգի քաղաքականության արմատակւսն այն ամենը.ինչը կապված է հիմնահարցերը. եղել ժողովուրդներինու ազգերին նվաճելու. նվաճվածներինհնւսզանդեցնելու. տարալուծելու եւ ձուլելու հետ. ինչպես նաել նվաճվածների խեղված ոգին բարձրացնելու, ինքնությունը հւմստատելու եւ ազատության հասնելու ուղիների որոնման հետ: Ազգային քաղաքականության գաղափարախոսությունը ձեւա-

ի ԿԱ նորի Ն են Ան ր մ կոակուսակցությունների Ո») ե ԱՐ ոԳԾ ե աոան վետական գործիչների կա փաստա ական սական ԱոաՔղթեր ազգերը ձգտել քաղաքականգաղափարներիմիջոցով հիմնա Ի4գերիչխող ր

ե

րեւոր

։

աղա քաղաք

"պ

տ

են

-

վորել ու արդարացնել իրենց տիրապետող դիրքը. որի համար առաջադրվում էին նրբորեն քողարկված զանազան տեսություններ՝ ոչ միայն իրենց նվաճում-

էլաշխատել նվաճված ազգերն գաղափարները" հակառակ, պանի) Սրան են `

:

հիմնավորելիրենց գոյության ու ազատության իրենց գաղափարւաախոսությամբ հանդես է իրավունքները:Այսպիսով.գերիշխողազգի գաղափարախոսությունը

ապագան

զ

ճազաթոու

յուն:

Նվաճողակւսնգաղափարւսխոսությանհիմնականկոնցեւվցիաներըմշակվել դեռեւս Հոռմեականկայսրության ժամանակաշրջանում:Ազատության. մարդասիրության. արդարության. հավատարմությանկեղծ սկզբունքների վրա էր հիմնված պաշտոնական գաղափարախոսությունը: Իրականում.այն եսասիրական էր եւ հաշվի էր առնում միայն Հոոմի շահերը: ««Թող Ասիան նաեւ խորհի.- 0շվում է Ցիցերոնինամակներում.- որ զերծ չէր մնա եւ ոչ մի աղետից. արտաքին ու ներքին ւպառակտումներից. եթե այն չլիներ մերտիրւսպետութպատերազմից յան տակ: Սակայն. որքանով որ այդ իշխանությունը ոչ մի կերպ չի կարելի ւվահպանել առանց հարկ վճարելու. ապա Ասիան թող առանց ափսոսանթի.իր եկամուտներիորոշ մասիգնով հսվերժական խաղաղություն եւ հսնգիստ գտնի»»': որպեսՀոումեականկայսրության նվաճողական գաղափարաՄիջնադարում. են

ամքրիստոնեության խոսություն, անդես աերԵվրոպականւսշխարհակալությունները ու ո արի ություն փուլեր

այն ուղղությունը. որը հւսյտնի է

ջնադարի

հաջորդ

րուվական

ի

ներո

0 նոր

երկրներ նվաճելու մոլուցքով՝ համանման նորանոր գաղափարախուուբյուններ էին առաջադրում,որոնցից աչքի էին ընկնում ուղղափառությունը. կաթոլիկութՍ. Տես՝ Ոսօծուճ

ԱսվՓբջոց" ո.

|

8(,

1949, էջ 102

ունը

"

եւ

այլն:

ՒեհաստանումԱլեքսանդր Նեւսկու տաճարի կառուցմանկւսւվակցությամբ փոխարքանգրում Է «յն պետք է աշխարհին եւ անհանգիստ լեհերին ցարական Ռուէ հիշեցնի.որ այնտեղ. որտեղ կառուցված Ռուսական ուղղափառ եկեղեցին. ու ազգը չի զիջի անգամմի թիզ հող»: սականիչխանությունն առավել ամբողջական4 եւով հան-ը Նվաճողականգաղափարախոսությունն

գականձաղակարախ ասպա արտաքին ոչթե կարճատեւ արդեն գաոպաո հակորյուներ. արվավանքներու պահանջները գաղափարախոսական սոցիալական ոնտեսական ո երկւս Ատեք ղաքականությունը: երգր ունենալ, եթե զբաղվի մ հափարախոսություն ո չի հաջողություն ոն արտությամբ կեղծարարությամբ, հաշվի չառնինվաճվող երկր» քաղաքական հաշվի չնստի ումակենսականորեն շահերը. կարեւոր ների տեսական իրողությունների Գաղափարախոսական աադայականայթանհի

ա

հիմնական գաղափարախոսություն: գայինքաղաքականության Գաղութային նվաճումներնայժմ

ա-

.

:

բար ի

ար»

ու

ա

կարող

իգ

եթե

մ

հետ.

ու

նոր ու փիլիսոչհենվի որեւէ դպրոցի վրա:

գաղափարախոսական -եւ

փայական որեւէ ուղղության.

ձեւավորմանը Բուրժուական հասարակականհարաբերությունների դուքային լայն մ

աա

գա»

հատ» էզատ զրասայակ կենսաբանական, Անո մարդկանց բաժակում մյուսնե-

կանիշի եւ ձըգտումէ րի նկատմանբ:

ս.ռամ,

ս

։

Է

նրանցմի խմբիտիրապետությունը արդարացնել

Վենրի ցայտուն առացին, Ռասիզմի րղ Պյու րի ճանապա աոնում էր առաղիմության ոնաիներին բրակենիինըը :

ա

-

ընկած խոչընդոտներ.որոնց պետք է

վերացնել:

ա

յու

զորա

զիչտոպ հերթ ականն հատկանիշներով: Այդ

Աա ոնա հաախատնիո տի՝ մարդկանց կենսաբանական

խմբերի /ռասաների/

գոյությա

'

իրենց ընդհանուր մարդաբանական մարմնի կառուց» արվում էր տարբեր ցեղերի ու ռասաներիներկայացուցիչների ճանաանատոմիայիտվյալներիխեղաթյուրման վածթիմասինհամեմատական եւ պարհով ելնելով այդ բնականմարդաբակական հասարակական քաշեցինստորինեւ բարձրագույնռասաների մասին տեսութ» րից. նրանք առաջ

առանձնանում

են

Աաեութ

յունը' մարդկությանը բաժանելով բացահայտ որի գերազանցությունը խումբ

տերերի եչ Ստրուկներիռասաների:Ցերերի հա-

համարվեցեւրոպոիդ ռասան. նկատմամբ: մյուսՍքերի մարվեց

'

դարձավֆաշիստական գաղափարախոսություն Ռասիզմըպաշտոնական

գորպրակտիկ նացիոնալ-սոցիալիստների Այն հանդիսացավ Գերմանիայում:

ռասայականտեսութլուտեսականհիմթը։Սակայն,ֆաշիստական ծունեության նը

չէր: Վիտլերականհայացքներիպարզ կրկօությունը հիմնադիրների ռասիզմի

գործողությո

ները ռասայական տեսությունը պւսրզեցին. վերածեցին լինեն շարքայինգերմալոզունգների. որոնք հեշտությամբընկալելի այնպիսի նլագհների համար: յ

Տես

"Ոքւճշգոց

ՉՈծՔՈՀաՅծոօժրկ

Քօժոս",Վ,

Բ042ԿԱՀՅԿԱՓԽ6ՀՃՈՉՎԱԾԵՆՃԵԵՉԱ

1993, էթ ծ

Ֆաշիստական գաղափարախոսության հիմքում ընկած են ժ. Գոբինոյի եւ ժ. Լապուժի ռասայւսկան գաղափարները եւ Ֆ.Նիցշեի ու Շոպենուսուերի փիլիսոփայական ըմբռնումները:Այդ գաղափարներն իրենց առավել ցայտուն արտահայտությունը գտան Ա. Հիտլերի « Իմ պայքարը»: գրքում /1925թ.: Ֆրանսիւսցի սոցիոլոգ. դիվանագետ. գրող ժոզեֆ Գաբոնիոյի հիմնական դիույթները շւսրադրված են նրա «Փորձ մարդկային անհավասար ուսաների միջեւ» քառահւստոր գրքում': Հեղինակը գույց Է տալիս. որ համաշխարհային պատմությունը բարձր ու ցածր ռասաների միջեւ գոյություն ունեցող պայթարի պատմություննէ. որ գերմանականոասան բարձր է եւ պետք է տիրի աշխարհին.

իսկ սլավոնները ցածր են. ու պետք.է վերագվեն: Շոպենհաուերիուսմունքի հիմնականդրույթները շարադրված են «Աշխարհը որպես կամք եւ պատկերացում» երկհւստոր աշխատության մեջ. որտեղ նա զարգացրեց անհատի կամքի ամբողջական տեսությունը': Ֆաշիստները սեփականացրին նաեւ Նիցշեի «« գերմարդու» մասին դրույթնեՆիցշեն զարգացրեց այն հնմնական գաղափարը. րը: Իր աշխատուբթյուններում ««իշխւսնության ձգտելու կամքն է»»: ՈՒժեղները թե կյանքի գլխւսվոր աղբյուրը պետք է իշխեն. թույլերը՝ պարարտ հող հանդիսանան իշխողների համար: Պատերազմըբարձրագույնռասայի յուրաքւսնչյուր ներկայւսցուցչի կոչում է եւ նրա տիրապեւոությանպայմանը:Ընտրյալ արիստոկրատիայինպետթ է պատկանի ողջ աշխարհր: Ֆաշիստները Նիցշեի վերացական գերմարդուն պրակտիկ խնդիրների կատարմանկոնկրետ ասլարեզ տվին: Ֆւսշիզմի գաղսփարախոսությունը օգտագործում էր նաեւ գեուլոլիտիկայի. պանգերմանիզմի. սոցի-

Է շատ դեպքերումդրսեւորվում ինտերնացիոնալիզմի. ժողովուրդների բարեկամության կեղծ կարգախոսների ծեւով։ Թեեւ նրանց ծրագրային փւսստաթղթերումառւսջնակարգ տեղ է գրւսվում ժողովուրդներիինքնորոշման եւ իրավահավասարության իրավունքը. սակայն, դրա կողքին անթաքույց առաջադրվում ու պետական քաղաքականություն էին

դառնումազգերի մերձեցման. եւ,

ի վերջո. ձուլման կոնցեպցիաները:

Նվաճողական գաղափարախոսության ամենաահավորտեսակը Մերձավոր Արեւելթիժողովուրդների համար անիցլամիզմը ու պանթուրթիզմնեն։

ամոլ րա մոնոո ետության՝ նայած արին

ս

ր

Պանիսլամիզմը/համաիսլամականություարդյունավետծառայել իր շահերին: գաղափարախոսություն նը/ կրոնաքաղաքական է, որի հիմքումընկած են խալիֆի գլխավորությամբիսլամ դավանող բոլոր ժողովուրդների քաղաքական միավորման.նրանց վերազգային ընդհանրություն լինելու գաղափարները:Որպես թուրք ազգային նվաճողական գւսղափարախոսություն, այն ձեւավորվել է 19-րդ դարի 2-րդ կեսին:

,

Պանիսլամիզմի առաջին քարոզիչը ծագումով թաթար Ջամալ ադ դին ալ սֆ. մեջ միահյուսվել են կրոնական ու ազգա-

Աի Նա գաղափարախուության ուրը Գանի իկքիմների բաց: համր ակած անհավա րության աղբյուր չթե համար ապահոալ-դարվինիզմի շովինիզմի Է ում ԱԱ ԱԱ Տ անիսլամանանն էին, գտնում դրույթները: աբյուրհլով ֆիզիկական. տնտեսական ընձեռած Խեղ տեսական Ն: ոպոլիտիկան աշխարհագրական միջավայրըդիտում էր որւվես հսսարակակւասն ԱՈ.անի աաենակատարալը Հիմքւնելիվ Գրխազորություը: տեսանկյունով էլ արղարացնում ցանկացած կյանքի վճռական գործոն այր բոլոր պետք գաղափարը, աշխարհի մուսուլմանները է միավորվեն իսլամ Գաղափարները:

յին

Գ

աշխարհագրության

տվյալները.

աիզմի գաղափարախոսները

Ազգային բացւսռիկության. փոքր ազգերի շ7ւսհերըմեծ ազգերին ծառայեգնե լու. ազգայնամոլության գաղափարախոսություն է շովինիզմը` հատկաւվես մեծապետւսկան շռվինիզմը: Այն գերիշխող ազգի գսղափարախոսությունն ու քաղաքական պրւսկտիկան է, որի նպատակն է բազմազգ պետություններում եւ գաղութային կւսյսրություններում բացառիկությամբօժտել տիրապետող ազգին: Զանազան ձեւերի ու մեթոդների ւսյն համւսկւսրգը.որը մեծ տերություններն օգտագործում էին մյուս ժողովուրդներին ենթակա վիճակում պահելու հաի..,չ|ժՖՓ8ՏՑՏՏԵւԼ :

1. Տես` 2. Հես՝

(թճսոօ

մ

Ա/646ո-զլյօք

օ

քօօ. 1553. 1855 ոբօծժո26:6-ս6՛, Ը-ՈՇածքճյբ:, 1651 էր

ԿԳբԳՅՇԿՇՈՅՑ

՛խխք «ՉԻ

ԸօՈՑ

Ս

ՎՕՈՕՏԵ«ՇՐոԿ1

.

Այ»

պետք

որի անձի մեջ սուլթան-խալիֆին.

զեա Ք)աննե, այան հոկ այե) տապա Օսմանյան կայս Աֆղանստանը: Հնդկաստանի մուսուլմա ունը, Իրանը մմեր Միջին եւԱֆրիկայի մի երկրներ": Ինդոնեզիան ազ Ըան Ասիան ուղղված կայս ռլ հատկապես հայերի երսում . իսկ այն ուղղված էր դեմ. որի կազմում փո կայսրությունից կուսաստանի Ա ների կրոնական կախսական րություն գաղափարն անբնական էր սպասված արդյունքըչէր կա. ստեղծելու Պանիսլամիզմըի վիճակի չէր պահպանելու, նույնիսկ. օսմանյան Օսմանյանկայսրությունն ազգային տեսաամբողջականությունը: կայսրության դարձնելու ուրից միատարրյուրօրինակ Ն Թորայի ցեղապաշտավան թուրթացնել Թուրքիան: Թուրքիայ հիմըէր թուրթիզմը, որի նպատակն )

կան

Իս լասը

օ

յ ան

դուրս

էր

են

յսրութ)

ն

եծ

ժ

շարթ

:

եւ

րող տալ:

սմա

ւն

էր

իմնադիրները մերժելով իսլամ

եղբայրների անբնական միասնությունը, էին ստեղծել էթնիկական միասնություն: Դա նշանակում է, որ Թուրքիձգտում

թուրք

ալների

,

կան պետության մեջ՝ Գլուխ ունենալով

Լ

ՀԿ., "Օոետ

հ

ոն

Տես՝ /94օ6օքօժեոօ 7Տես՝ ՅՍիմոյան.

-

դաո.

:

լ

գերմանականպետությունը դիտում էին իբաի Ար գենի ա կերե գն տի, րածքների». որը պետք է ձեռք բերվի հարեւան երկրների հաշվին: Նրանթ ձգտում էին լեհական, ուկրաինական. բելոռուսական. մերձբալթյան հողերը տիրապետության: Ըստ Հիտնվաճել եւ հասնել գերմանականհամաշխարհւսյին ունենալ մեկ մեծ տերություն. որը էր միայն լերի, Եվրոպայումկարող գոյություն Այս նպատակներին հաւնելու հլսմար կարող էր լինել զտարյուն գերմանացին:րիր ֆաշիստները օգտագործում էին պրոպագւսնդւսյի ամբոխավարւսկանհնարները. ժողովրդին ներարկելով շովինիստւսկւսն ու զավթողական տրամադրութ: ի

համար

գե:

եւ այդ կանքաղաքականություն:

յուններ:

լինելուց. ոմաց

յ

Ելնե

ու

եւ քաղաքական

համոզմունք

:

՝

կանությունը.էջ

(11 1Օշօզասս). "Շոճբցտ ս Խօ0804 Մկքվստ",Կ, 1908, էթ 1 ազգային բուրժուազիայի գաղափարախուությունը եւ թաղաքա-

մ

է

այի ժողովուրդները պետք ուծացվեն. ծուլվեն թուրքերին ու թուրբասվեն: Կրո: ճական մոլեռանդրությանըսչեղի է տալիս ցեղային մոլեռանդությունը.

Թուրթիզմիգաղափարախուության զարգացմանը զուգընթաց. թուրք ազգային բուրժուազիայիծոցում 19-րսչ դ. վերջերինձեւավորվումէ ւզանքուրքիզմը. որը Թուրքիայի հովանավորության տակ, բոլոր թուրքալեզու ժոդովուրդների

միավորմանը ծգտոդցեղապաշտականուսմունք է:

Այս գաղափարախոսության առավել հայտնի տեսլսբաններնէին Զիա Գյոքալփը.Յուսուֆ Ակչարան. Ահմեդ

Սդաեւր. Ֆաուդ Քյոփրյուլունը:

Պանթուրթիզմը քարոզումէր. թե ինչպես պետք է Միջերկրականիափերից մինչեւ Չինաստանընկած տարածքների վրա օսմանյանթուրքերի գլխավորությամբ թուրքալեզու բոլոր ժողովուրդներըմիավորվեն: Մուսուլմանւսկանժողովուրդների համաշխարհային տիրապետությանփոխարեն պանթուրբիզմըհամաթուրքականկայսրություն ստեղծելու ուղիներն է մշակում:Զիա Գյոքալփըմերժում էր իսլամիայն պատգամը,թե բոլոր մահմեղա,

կաններըեդբայրներեն: Դա

լլեղծ Անատոլիայիթուրքը չի կարող ելլբայր լինել նրա հետ, ով մահմեդականէ. բայց թուրք չէ. այսինքն. չի կարողեղբայր լինել սեմականարաբի կամմարականսլարսիկի հետ: Բայց նույն Անատոլիայիբուրքը եդբայր է շամանիզմդավանող տունգուսիկամյակուտի հետ. որոնթ մւսհմեդական չեն. բայց թրքալեզու են: Մեծ թուրանի սահմանները պետք է տարածվեն ճասլորական ջրերից մինչեւ Սկանդինավյանլեռները եւ ԲեւեռայիռՕվկիանոսից մինչեւ Տիբեթի բարձրավանդակը':Պանթուրթիզմի նիզակն ուղված էր առաջինը՝Ռուսաստանիդեմ. որի կազմումէր թուրքալեզու ժողովուրդների մեծ մասը,երկրորդ՝հայ ժողովըրդի դեմ՝ Թուրքիայում եւ Կուվկասում:Պանբուրքիզէ:

ժի ամենաբնորոշ ներկայումսԹուրքիայում քուրդ ժողովրարտահայտությունը դի նկատմամբկիրառվող քաղաքականությունն է: Պանհսլամիվզմնու պանթուրքիզմը Թուրքիայի համար նոր նշանակություն են ստացել: Արդի ժամանակաշըջանում իսլամի գործոնը մեծ դեր է խաղումոչ միայն մուսուլմանականերկըների կյանքում, այլեւ միջազգայինհարաբերությունների ողջ համակարգի վրա: է սոցիալ քաղաքական Իսլամըայժմ օգտագործվում ամենատարբերուժերի ու կազմակերպությունների կողմից: Բացի նվաճողականգաղափարախոսությունից. աշխարհակալ տերությունները մշակել են նաեւ գաղափարապես նվաճման գաղափարախուություն. որի նպատակն է նաեւ գաղաւիիարապեսիրենց ենթարկել քաղաքականապես արդեն նվաճված ժողովուրդներին: Քաղաքականանկախությունըվերացնելուց հետո վերազնել նաեւ հոգեւոր անկախությունը:Դա ոչ թե նպաստավորչվահից օգտվելով կողոպուտի ու թալանի աղբյուրներ ձեռթ բերելու հապճեպ գործողություններ, այլ նվաճվածներին ձուլելու ծրագրված. հեռահար նպատակներ հե-

տապնդող թաղաքականություն է: Նվաճված ժողովուրդները. սակայն. երբեմն չեն հաշտվել ճնշման ու անարգանքի հետ: Նրանք հաճախ են բարձրագրել ազգային-ազատագրակատն շարժման հրավառ դրոշը. երբեմն զինված ապստամբության.երբեմն պարտիզանական շարժման.երբեմնուղղակի ազգային-ազատագրականպատերալմի ձեւով ի

).

Տե

ս.

Լրմոնյան. նշվ. լվշխ. էբ 249.

Տես՝ Շաեւ Ա.Համբարյան.երիտքուրքերը ազգային եւ հողային քաղաքանարությում ը եւ

ազատագունկաւն շարժոժնէրը Արեւելյան Պաաստանում/1908-

Եւ. 1879 1214:

էր19

թոթափելօտարի լուծը. ձեռք բերել ագգային անկախություն.պետաիրավունք: ինթորոշման կմ զարդն ու գոհարները ոչ թե Նապոլեոնի կամ պատմության ժոդովուրդների են. այլ փոքր ժողովուրդների պատերազմներն աշխարհակործման պաազատագրական բալկանյան ժողովուրդների մեծ պատերազմները. մղած ու չեխերի պայքարը գերմալեհերի կայսրության դեմ. Օսմանյան տերազմները նվաճողներիդեմ. հայերի հարատեւ պատերազմները նականու ավստրիական թուրթերի դեմ: Եվ. վերջապես. մեր օրերի մեծագույն արաբների. պարսիկների. անօրինակ կենաց-մահու գոտեմարտըազերիների աննկուն Արցախի սխրանքը. տել են

ոոություն,

:

զիտլերի

ժողովուրդները առաջ դեմ:Նվաճված

անկախության պայքարի համար մարտնչող անվեհեր մարտիկներ.ազգային-ազատագրական կենսունակ գաղափարներ: ու գոյապահպանության դասականձեւեր հանդես են գալիս Որւվես ազգայինգաղափարախոսության քաշել ազատության

են

ու

ամբողու սիոնիըզմը: գաղափարախոսությունն նացիոնալիզմի քացիոնալիզմն

գաղափարներիու կոնջական.խստորենսահմանազատվածչէ: Այն տարբեր է: Մեծ հիմնականում նացիոնալիզմն ւոերությունների հավաքածու ցեպցիաների է: ազգերի ու ճնշված շովինիզմի.ոասիզմի ազգային բացառիկությանթարոզ ունի: բովանդակություն համադեմոկրատական նացիոնալիզմըհիմնականում է համազգադեմ. արտահայտում է Այն ուղղված արտաքինոտնձգությունների զարգացման: ազգային ինքնագիտակցության յին շահեր եւ նպաստում մի շարք դրական ազգային հ իմքն իմացաբանական Նագիոնալիզմի

հ

Էվա : ԱԱ հա ազգերի գաղափարախոսություննաշխարհում":Վտանգված ոտացի ոնալիզմըդրսեւորվում որպես հակազավթողականգիտակցության նիշների՝ ազգային հպարտության եւ արժանապատվությանգիտակցումն

նահարցի մասնագետները պնդում

որնացգիորալիզմը

են.

է

Հի

,

ձեւ:

է

Սիոնիզմը իբրեւ հրեական ազգային գադափարախոսությունեւ քաղաքական պրակտիկա ձեւավորվել է 19-րդ դարի 80-90-ական թվականներին Ռուեւ Գերմանիայի տարածքներում.որտեղ սաստանի. Ավստրո-Հունգարիայի Հետագայում,դեպի մասը: կենտրոնացվածէր հրեա բնակչության հիմնական սիոնիստական հետեւանքով Ամերիկահրեւսկանմասսայականարտագաղթի խոշոր դեմառաջին Ս իոնիզմի շարժման խոշոր կենտրոնըդարձավԱմերիկան: քը հանդիսացավռուսականհրեա բժիշկ Լ.Պինսկերը: են. որ է, որ աշխարհիբոլոր հրեաները միասնականազգ Սիոնիզմը հռչակում է. եւ ազգ Աստծո խորհրդավոր ընտրյալ հրեությունըԱստծուց պատժված. բայց մեջ: պատմության է որը բացառիկ դեր խադացելհամաշխարհային

ու Ինչպես ճնշված մյուս ազգերը. այնպես էլ հրեաները. ներքին սոցիալական են համարում: Սիոնիստադասակարգայինհակասությունները երկրորդային ազգային պեկան շարժման գլխավոր նպատակն էր Պաղեստինում աստժծուն՝ Եհովային. որը ամտություն: Նրանք սկսեցին փառաբանել Իսրայելի բողջ աշխարհի հրեաներինկանչում է սուրբ Սիոն լեռան ստորոտը: ստեղծել ազ1920- ական թվականներին նրանց հաջողվումէ Պաղեստինում ու ջոկատգային իշխանության տեղականմարմիններ ինքնապաշտպանական որոշեց Պաղեստինի ներ: 1947ք,նոյեմբերի19-ին ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեւսճ վրայիցվերցնել անգլիականմանդատըեւ այն բաժանել արաբականՊաղեստինիեւ հրեական Իսրայելի՝երկո: անկախ պետությունների:Իսրայելի պետութ:

ստեղծել

արՀիմ

ՄԺցաթոոո,

7իծ քոջոծոծո

61Բ276Մ Շո.Ռ6ա:

ԹՈ.

1575.

էր (ո

շթ»

յունը. փաստորեն.դարձավ սիոնիստականշարժման գլխավոր արդյունթը: Իսրայելի թիկունքում կանգնում են աշխարհի հզոր տերու թյունների ԱՄՆ ԱՆԳլիայի.Գերմանիայի հրեական ծագում ունեցող ինան ու

ԳԼՈՒԽ

բազմաթիվ սիտտնելի

արդյունաբերողները: Բանիոր Իսրայելը միասնական հրեական ժողովրդիհայրենիքնէ

կենտրոնը, ւթյուն:

ի,

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

եւ

հոգեւոր

Այսպիսովբավական մեծ արդյունքի հասած այս գաղափարախոսությունը, իր կենսունակգործելակերպով. կարող Է յուրատեսւսկ նախօրինակ դառնալ համանման իրավիճակում Գտնվողազգերի համար` ազգային բաղձանքներիիրա-

14.1 ԿՈՆՖԼԻԿՏԻ

ԾԱԳՈՒՄԸ. ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ոնֆլիկտը' երկու կամ մի քնի

կողմերիմիջեւ սոցիալական հարաբերութեւ շահերը ռեալ կամ ենթադրաբարանհամատեղելի են: Կոնֆլիկտը հակադիր շահերի. կարծիքների եւ հայացթների բահրում է. լուրջ տարաձայնությունու սուր Բանավեճ, որը հանգեցնում է հակակողմերի պայքային: Քաղաքականկոնֆլիկտն անհատների. սոցիալառակորդ կսն խմբերի, կուսակցությունների. պետությունների. ռազմա-քաղաքական շահերի եւ գործողությունների անհամատեղելիութկազմակերպությունների է, նրանց հակադրությունը: յունն Խորհրդային կարգերի ժամանակ. հայտնի պատճառներով.քաղաքական կոնֆլիկտների եւ ճգնաժամերիուսումնասիրմանուղղությամբ հետազոտութլուններ չէր իրականացվումայն դեպքում.երբ ԱՄՆ-ում եւ ԱրեւմտյանԵվրոպա» յի մի շարք երկրներումվաղուց ստեղծվել էին կոնֆլիկտոլոգիայի լուրջ դպրոցներ: ԽՍՀՄ-ի փլուզումը. հասարակական հարաբերությունների լարվածությունը. ինչպես իշխանությունների. այնպես էլ գիտության առջեւ խնդիր դրեց ուսումնասիրել կոնֆլիկտների ծագման եւ նրանց լուծման հարցերը: Հասարակության կամ նրա առանձինոլորտների ճգնաժամն ստիպում է նրա ապաքինման միջոցներ փնտրել: Ահա թե ինչու կոնֆլիկտներիեւ ճգնաժամերի ծագման պատճառներիեւ հաղթահարմանուղիներիհարցերն այսօր գտնվումեն թաղաՀ քագեւտների,սոցիոլոգների, հոգեբանների ուշադրության կենտրոնում: Կոնֆլիկտների ուսումնասիրությունն սկսվել է վաղ ժամանակներից: ԿԱ-Մդդ. մ.թ.ա. չինական փիլիսուփանեռըգոյի շարժմանաղբյուրը համարում էին մատերիայի դրական եւ բացասական կողմերիփոխհարաբերությունը:Հին Հունաստանում արժեքավորէր համարվում հակադրությունների մասինուսմունքը. օրինակ. Հերոկլիտըիրերի եւ երեւույթների շարժումը դիտում էր որպես հակադրությունների պայքարի հետեւանքով առաջացած օրինաչւսփ գործընթաց: Սակայն մինչեւ 18 րդ դարի վերջը կռնֆլիկտների հարցերով զբաղվող հեղինակները հիմնւասհարցը հանգեցնում էին միայն իշխանության եւ ենթակայության հարաբերություններին: Նման մոտեցմանդեպքում կոնֆլիկտի հաղթահարմանլծակը հւսմաիում էին առաջին հերթին գործունեությունը: պետությանկարգավորիչ հետազոտության հարցերով զբաղվել են չատ հեղինակներ: Կոնֆլիկտների Հեգել, գտնում էր. որ կոնֆլիկտի գլխավոր պատճառըհասարակությանսոցիալական բեւեռացումնէ. 1.Սփենսերրկոնֆլիկտը դիտարկում էր սոցիալ-դարվինիզմիտեսանկյունից.այն համարելովմարդկային հասարակության անխուսափելի ուդեկիցը. սոցիալական զարգացմանխթան, Մ.Վեբերըկոնֆլիկտը համարում էր պայքար, Ռ.Պարկը կոնֆլիկտը մտցրեցսոցիալւաական փոխգործունեության ձեւերի (մրցակցություն.հարմարեցում.ձուլում) մեջ: Ամերիկյան թաղաքաԳետ Լ Քոզերըսոցիալական կոնֆլիկտը համարում էր որոշակի նպատակների ուղղված մարդկանց.սոցիալական խժբերիեւ այլ սուբյեկտների ձգտումներ: Այդ

կ /ուններ են. որոնց նւպատակնել|չ

«օո Կռնֆլիկո-լատ.

«Տես`

ԿՈՆՖԼԻԿՏՆԵՐ

,

ուստի բոլոր երկրների հրեաներին տրվում է կրկնակի քաղաթացի-

կանացմւսնճանապարհին:

Հաատ-բախում

ԴՈՏ2ԱՐ-ՕՈօՀԱՅ"ԱՍԻ ԴԾՈՅՅաԿՇՇոամ ԷՊծ6ճօքե՞, մ,

1993.

էր

ԱԱԹԹԹԹաթաթ---ՉՇԸԸԸԸ

ՏՏՀ Հ

նպատակների տւսկ նասհասկանում էր իշխանությանկարգավիճակիփուիոխություն. շահույթի վերսբաժանում եւ պայքար Լսրժեթներիվերագնահատմանհամար: Գերմւսնացի սոցիոլոգ եւ քաղաթական Գործիչ Դարենդորֆը իր սոգիոլոգիական կոնցեպցիանանվանում էր «կոնֆլիկտների

տեսություն»» հակադրելով այն ինչպեսդասակարգային պայքարի մարքսիստական. այնպես էլ Սույիալական համաձայնության» «

տեսություններին: Կոնֆլիկտընա համարում էր լուրարաբերության կությունում գորնող տիրապետության եւ հաենթակայության րաբերությունների արդյունք: Սոցիալական կոնֆլիկտի թողարկումը. ըստ նրա, տանո ւմ է դեպինրա սրմանը, իսկ նրառացիոնալկարգւսվորումը՝ վերահսկվող Դեմոկրատական էվոլյու ցիայի»»: ռեժիմիպայմաններում կոնֆլիկտներըհամաարյան. կարգու յանոնի հետ են Սոցի» հանդիսանում ալական առաջընթացիձարժիչներից մեկը.Ընդ որում. կոնֆլիկտրժամանակաէ. վոր իսկ վերջիներս՝ մշտական: Քաղաքականէլիտան հաճախ ձգտում է կոնֆլիկտներն անտեսել. համարել արհեստականորեն ստեղծված,կամ էլ փորձում է կարգավորել առանց նրանց արմատներըշոշափելու: Նման դեպքերում կոնֆլիկտի մի խայտառակ չրջապտույտ է սկսվում. է .։

աժան:

միասին

:

որը բերում

պագթույծի: Տարբերոլորտներում առաջացող

ընհանուր տեռորի կամ հեղափոխական

ձեռք են բերում քաղաքա» կոնֆլիկտները միջազգային. միջէթնիկական. ազգա-

կան բովանդակություն. երբ շոշափումեն

միջյան, միջհամայնքային, կրոնական, ժողովրդագրական, ռեգիոնալեւ տեղական հարաբերությունները: Նման կոնֆլիկտներն ուղդակիկամ անուղղակի կերպով կապվումեն իշխանության պահպանման, ամրապնդման կմ թալքայման հետ:

հիմնահարցերի

Քաղաքականության ներթինհակասականության, կոնֆլիկտային բնույթի մա|

Սին գաղափարն

է գիտության արմատավորվել մեջ Հ դարում Ա.Թոքվիլի. ԿՄարքսի,ՆԶիմմելի,իսկ հետագայում Լ, Քոզերիեւ այլ տեսաՔ.Բոուլդինգի. բանների կողմից: Նրանք կոնֆլիկտըհամարում էին քաղաթականությւսն սկզբնապատճասռ: է Այն եւ նրա հետ քաղաքականության կատարվողբոլոր փոփոխությունների հիմքում. որոշում է հասարակական կյանքի տվյալ ոլորտի գոյության սահմաններն ու բնույթը: Հաճախ ջաղաքականությունըդիտվում է որպես «սոցիալական համերաշխություն» :

ըրկած

ր

-

հաստատելու, վրա ««մանկավարժական հասարակության ազդեցութ» Սակայննման մոտեցումը միշտչէ. որ հւսմապա-

ասխակենացնելու իրականությանը: 08: Է Իրականում

տասխանում

ռեալ

քաղաքականությունը միշտ էլ ձեւա վորվում է մարդկանց փոխհպրաբերությունների միջոցով.որոնք ենթադրումեն ինչպեսհամագործակցություն. այնպեսէլ մրցակցություն: Ընդհանուր առմամբքաղաքական

երկո կոնֆլիկտը եւ ավելի կողմերիմիջեւ փոխգործողության տարատեսակԷ, որում

հակառակորդները վերաբաշխել ռեսուրսներըեւ իշխանությանը վերաբերողիրավասությունները: Ըստ էության. կոնֆլիկտըքաղաքականության սուբյեկտների փոխգործոՀ ղության հնարավորտարբերակներից մեկօ Է: Կոնֆլիկտիկողմերի միջեւ հարաբեձգտում են

լինելերկու

րությունները կարող են ձեւի. արմատական,երբ է ընդումբացակայում նուր շահը. եւ՝ մասնակի.երբ կողմերնինչ-որ տեղ ընդհանուրշահեր ունեն: Բլսցի դրանից. կոնֆլիկտի մասնակիցները կարող են ունենալ հավլսսար կամ անհավա» սար հՕարավորություններ՝ միմյանցվրա ազդելու առումով. որովհետեւ կոճֆլիկտր ու հարաբերությունների շփման այնպիսի վիճակ Է. երբ կողմերից մեկը սպասում վամ պահանջում Է մյուս կողմի վարքագծիեւ գործելակերաիփուիոխություն: լ

"

Ն

ՍՈՍ

որությունը որոշվում է հակասությունների եւ անհամաձայնության հետ անմիջական կապի մեջ են կոնֆլիկտի մեջ մտած սուբ: Կոնֆլիկտի հաճախականությունըկարող է բւսցասաբար անդրա-

որի

ԿԱ

)

Ո

ատները:

նրա խորության եւ ւ ռնալ

տեւողության վրա: Կարեւորընաեւ այն է, որ քաղա-

կոնֆլիկտներըհստակեցնելով քաղաթականությանսուբյեկտներիդիրական յի ոշումներըտվյալ քաղաքական խաղում.պայմաններ ստեղծումտարբեր կոալիցիաների.դաշինքների համագործակցության.՝ քաղաքական հո մերի ք

են

ջ ր

եւ

համար: Այս հանգամանքը յուրաքանչյուրքաղաքական ոռաձայնությունների

հա

ուղու վրա: ծընթացը կարող է դնել ավելի նպատակահարմար

Գոր անգելով իշխանություններին՝գոյություն ունեցող տարաձայնությունե հակասությունների ։ առկայությանմասին,կոնֆլիկտներն անհրաժեշտ Ն

րի

լ

ստեղծումքաղաքական գործընթացումստեղծվածլարվածության հաղթահարմանհամար:Հասարակությանեւ իշխանության ապակայունաների, այլ անհրաժեշտ աան " քաղաքական լուծում ններ են պայմաններ

Բն ոմ Քասպիսով կարելի ասել. հասարակության համարմիայն առանձին ունենալ, իրոթ. քայքայիչ բնույթ: Մինչդեռ կարող ական կոնֆլիկտները երկրներում. որտեղ գոյություն ունի սոցիալական ներկայացուցչության այն: է

որ

քա-

են

ա

ու ճկուն համակարգ, կոնֆլիկտների բացահայտումն կարգավոպա է յ մաններ ստեղծում պահպանել քաղաքականհամակարգիամբող-

զ արգացած եւ

մրԸ

րու ոո ունն Ի"

քաղաքականկոնֆլիկտների աղբյուրներըլինում ազվորաբար բնույթի: Ոչ բնույթի ու

զարգացումը:

են սոցիալասոցիալական աղբյուր է համարվում կենդանիներինհատուկ ագրեսիվությանդրսեւորումը:Սակայն ժա» գիտությունն ապացուցում է. որ մարդն ի սկզբանե հակված չէ միմանակակից այն կոնֆլիկտների կամ էլ միայն իր նմանների հետ համերաշխհամագործակ: ելուն: Քաղաքական կոնֆլիկտների բովանդակությունը առավել ճիշտ է բացագործոնների առաջնայնության ընդունումով: քաղաքագիտականգրականության մեջ առանձնացվում են քաղաքական առճակատմաներեք հիմնականաղբյուրներ': Առաջին հերթին դրանք

կան եւ

եւ մարդուն ոչ

սոցիալական

հայտվում սոցիալական

հասա

բազմազան ձեւերն ու ասպեկտներնեն. որոնք կականհարաբերությունների այնն բազմազ

այլն: պակասը խան նկատմամբ, բԱաարութ) Աաոեների նֆ իկտների օբյեկտիվ աղբյուրներն հաճախ հակասութէՋաոանկառավարող կառավարողէլիտաների,տարբեր յուններ սուբյեկտների խմբերի իշխանական համակարգի քաղաքական գրան ության

սուբյեկտների

կարգավիճակների անեւ

Ք

այս

եւ ոչ

եւ

ուբյեկտնե

այլ

՝

:

աղբյուրների Արժեքներ եւա երն Ք մանակակից պատմակա էմ

ն են Քաղաքականկոնֆլիկտների պատկանում մարդկանցտարաճայնությու քական իդեալներինկատմամբ. թաղաքական ու առան կոնֆլիկտներն լ իրադարձությունների մեկնաբանությունը: Հաճախ ջանում են այն երկրներում,որտեղ բախվումեն որակապես տարբեր եր կարծիքներ պետությանբարեփոխման.սոցիալական ճգնաժամից դուրս գալու ուղիների ուղիներ

ե

հարցում:

երրորդ խումբն Վերջաւվես.քաղաքական կոնֆլիկտներիադբյուրների

ւ. Տես՝ ՏՈՐ Ճ Ո .

ս

Ճ

` ,

Ո

Ռկ:զաօ6, Ու:զ«6

11 ԸՕ2օ6Ե06, Օ/օ6Է "80Փ0գոսծ 6 յ

ՈՉԴԱԹօ4օ5ԱԹ.,աթ»

վ.

8,

1928, 1225,

էթ 271232

են

կազմում այն գործոնները, որոնթ պայմանավորումեն յուրաքանչյուր քաղաթակամ խմբիհստակ տեղը քաղաքական համակարգում: ները բնորոշ են աուսջին հերթին քաղաքականապեսանկայուն հասարակություններին,որտեղմարղիկդեռ նոր են գիտակցումիրենց տեղը Ոորաստեղծ պետության մեջ. նոր տիպի հարաբերություններիմեջ են հետ /օրինակ.ներկայիսԱՊՀ երկրներում/:Եթե տվյալ հասարակություննիր ներսում կոնֆլիկտային գործոններ չունենար. ապա անհնար կլիներ վերլուծել եւ բացահայտելթաղաքականհամակարգի.հաստատություններիառաջացումն ու գործունեությունը.կոնֆլիկտի կարգավորմաննրանց ֆունկցիաները: Բացիվերը նշված աղբյուրներից. քաղաքագիտությանմեջ կոնֆլիկտի ծագմանարմատները կապումեն նաեւ այնպիսի չբավակւնացնող արժեքներիհետ. ինչպիսիք են իշխանությունը. նյութական. հոգեւար բարիքները. սոցիալական վարկը, ծելլինակությունըեւ այլն:

տիպի կոնֆլիկտ, Այս

ցու

սանդղակինույն աստիճանիսուբյեկտնեմիջեւ: էլիտայի.ընդդիմադիր

կյանքի քաղաքական րիզոնական՝

կուսակցությունների

րր միջեւ՝ կառավայուլ

կոնֆլիկտների սի քաղաքական գործընթացներում անկրետ յուրաքա հարաբեհամագործակցության եւ

տիպը ընդունակ խթանելմրցակցության ,ուբյունները: է

տեղէ տալիս կոնֆլիկտի զարգացման աղաթագիտությունը մտնում իշխանության ուսումնասիրությանը: ծնվու փուլեր Կոնֆլիկտային հարաբերությունները

|

14.2 ԿՈՆՖԼԻԿՏՆԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Քաղաքականկոնֆլիկտներիաշխարհըշատ հարուստ է եւ բազմազան: Կարելիէ նրանք դասակարգել տարբերհիմքերից ելնելով՝ ըստ սուբյեկտների. կոնֆլիկտայինհարաբերությունների աստիճանի.ընդգրկմանմասշտաբ» ների եւ այլն: Ըստ մասշտաբի ամենամեծ կոնֆլիկտը տարբեր սոցիալ-քաղաքական համակարգերիմիջեւ եղւսծ կոնֆլիկտն է. որն ունի համընդհանուր. գլոբալ բնույթ: Վերջին ժամանակներումլույս տեսած քաղաքագիտական դասագրքերումընդունված է կոնֆլիկտները եւ ճգնաժամերը դասա: կարգել հետեւյալ հիմունքներով:' Առաջին՝ըստ դրսեւորման ոլորտի. որտեղ առանձնացվումեն արտաքինեւ ներքինքաղաքականկոնֆլիկտները: երկրորդ`ըստ իրենց նորմատիվկարգավորման մակարդակիեւ բնույթի: է Տվյալ դեպքումխոսքըգնում կազմակերպչական ձեւավորումստացածկամ այդ շրջանակներիցդուրս մնացածկոնֆլիկտներիմասին: Երրորդ`բնորոշվումէ որակականբնութագրություններով.որոնք արտացոլում են կոնֆլիկտի կարգավորմանմեջ մարդկանցներգրավվածության

աստիճանը:

Չորրորդ,երբ կոնֆլիկտներն առաջանում են ըստ կողմերիմրցակցության հրապարակայնությանաստիճանի:Խոսքը վերաբերում է բաց եւ փակ կոնֆլիկտներին:Բացկոնֆլիկտներնաչքի են ընկնումքաղաքականկյանքում քաղաքացիներիզանգվածայինմասնակցությամբ.փակի դեւպքումհւստուկ է դրսեւորմանոչ հրապարակայինեղանակը: Հինգերորդ,երբ կոնֆլիկտները տարբերվումեն ըստ տեւողության՝երկա-

եւ կարճատեւ: րատեւ

Վեզերորդ՝ վերաբերվումէ քաղաքականռեժիմիկազմակերպման հարաբերություններին:Տվյալ դեպքումխոսքը վերաբերումէ ուղղահայաց՝կենտրոնական եւ տեղականէլիտաների.կառավարմանմարմիններիմիջեւ եւ հոէ Տես՝

Ց Ո

Ոլյչօ«օ6, 4 է

6 ՈՇ4ԱՌՕՈՉՃԱԹ",

Խ1, 1225, էք 271272, Ըօ:օճեՓտ, "Ք099Փոմ0

"Ոօ/սՈօ20ՀԱ8", ԽԱԿ". 9. "՛ՇՇԹ7՛, 1295:

1925, էք 132-133 ՛Ոօշստօ76:Ա1

)«Փ6ոՉօ

ՈՇՇՇ6սծ", 41,

մեծ

ձեւավորվումԷ լարված աՔ ցամանակ. երբ ընդդիմադիրկողմերի միջեւ ԱԱ

ւծ

սուբյեկտներիմիջեւ է մթնոլորտ. որը մատնանշում քաղաքական անհամապա դիրքորոշումների վեճի առարկան. քաղաքական կարելիէ միայնգու փուլում առաջին այս յունը: Կոնֆլիկտիզարգացման տվյալ հակասությունը: կել. թե ի՞նչ հունով է զարգանալու փուլում հակառակորդկողմերը որոերկրորդ կ ոնֆլիկտի Քաղաքական եւ ընտրում պայքարիձեւերը: Այս փուլումկողեն ստրատեգիան

ութ»

շում

իրենց

պայքարիմիջոցների. մերը պարզումեն իրենց հնարավորությունները Երրորդ փուլը կապվումէ պայքարի ուղղությամբ: թվում՝ուժային կիրառման է ներգրավմանհետ. ինչը արտահայտվումտարբեր մեջ նոր մասնակիցների է թեժացումնէ, որը բլոկերիստեղծմամբ:Չորրորդ փուլը պայքարի համադաշնակիցներին՛եւ մասնակից դառնալ հակառակորդկողմերիբոլոր համազգայինխոր քաղաէ հանգեցնել խոհներին:Այս հանգամանքըկարող փուլի ընթացքում քական ճգնաժամի:Կոնֆլիկտի զարգացմանհինգերորդ է գործադրման: կողմերիցմեկն անցնում ուժի բնույթ եւ նպատակէ Սկզբումայն կրում է սահմանափակ.ցուցադրական գնալ: ՎԵցերորդ փուլը բուն դնում ստիպել հակադիր կողմինզիջումների այդ

ստիպում '

վերածումէ զինված զինված կոնֆլիկտնէ, որը հայտնի պարագաներում զարգացմա Կոնֆլիկտը կարող է հաղթահարվել պայքարի`պատերազմի: հակամարվերացնել լինի եթե հնարավոր ցանկացածփուլի ընթացքում, պատճառները: տության արմատական ցույց է տալիս, վերլուծությունը մեջ կոնֆլիկտների Քաղաքականության են համար առավել հետաքրքրություն ներկայացնու որ քաղաքագիտության համակարգիբուն հիմեն այն կոնֆլիկտները.որոնք շոշափում քաղաքական կոնֆլիկտ արդեն բերը. այսինթն. պետությունը:Այս դեպքում ռեալ իրավիճակին.որովհեւոեւ դւս ոչ թե նը չի համապատասխանում ճգնաքաղաքակյան լիկտ. այլ ճգնաժամէ: Եվ այսպես. ի՛նչ ենք հւսսկանում դրսեւորումները: են ժամ ասելով. որո՛նք նրա հիմնական վիհամւսկւարգի քաղաքական հասարակության Ծգնաժամը Քլասղաքւսկան խ որացկոնֆլիկտների ունեցող է գոյություն ճակն է. որն արտահայտվում կտրուկուժեղացմամբ. լարվածության ու կառա քաղաքական մամբ սրմամբ. Այդ դժգոհությամբ՝: համընդհանուր ժողովրդի վարողշրջաններինկատմամբ եւ է նախեւառաջպետության իշխանության ճգնաժամը պայմանավորված օտարմամբ: զանգվածների մարմիներից եւս նույնպես բազմաբնույթեն. Ինչպես կոնֆլիկտները.ճգնաժամերը կառավարության իշխանության. նրանք ընդգրկումեն քաղաքականության,

հասկացո կո»

/. Տես՝

ԽԱԽ»,

"ՈՇՈսՈԾՈՉՅԱՑ"»,

1225,

էք

պեսությունը

տարբեր ոլորտներ: ճգնաժամերըկարող են ի հայտ գալ. երբ կամ նրա առանձինմարմիներն անընդունակ են դառնում իրականացնելու իրենց ֆունկցիաները. երբ իշխանությունըկաթվածահար է. եւ օրենքները չեն գործում. երբ քաղաքականհամակարգիարժեքը ժխտող տարածվումեւ բացահայտ կամ գաղտնի ընդդիմադիրգործունեություն է

յ

հաստատությունները: բազիսային դակության

ծանր իրադարձություն է ճգնաժամըբավականին Այսպիսով. քաղաքական

է Ա ամոնդիանութ տարբերվո տեղի աղետներից երբ թունքորեն

են գաղափարներ սկզբունք

բառի

ծավալվում`ուղղված քաղաքականհամակարգի.պետության եւ` առաջին հերթին.ուժային նախարարությունների վերացմաննպատակով: կան ճգնաժամիպատճառ կարող է դառնալ նաեւ ժողովրդիկյւսնքիմակարդակի անկումը,ազգայինկրոնական հիմնահարցերի սրումը եւ այլն: ճգնաժամերնիրենցլինելիությանժամանականցնումեն մի ուլեր. առաջին՝հասարակությանկամնրա քաղաքական համակարՔա է գի նախաճգնաժամային է փոխհամաձայնության միջոցովանհնար դառնումհարցերիլուծումը: Երկ։

խա

րը

»

ւ

ա

ունենում տվյալ հիմթ

։

մակարգի լրիվ արգելակում: ճգնաժամերըկարող

հա

են

զարգացման Տանն համակարգը հանդիսանալ համակարգ ր: կամ տալ թեւակոխելու

քաղաքական որ արվում երբ կոնֆիկան այնքան իրավիճակը,

143.

նոր փուլ

|

ստեղծել

նոր

ԿՈՆՖԼԻԿՏՆԵՐԻ ՀԱՂԹԱՀԱՐՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

դարձվո են ան ժերը, Աւ նույնիսկ Ի Իր նրելի գարձնելու համար, լ մը,ե որոեթ լեն կաամբ րորդբունոգնաժակի առադագուը քաղաջավանտւեկոներըհերթին, չահագիգովածլեն եր: րանը վեջնականաես կարգավոր ղղո հյուծման համապաշուտափույթ ճրա դնելով հույսը պայմաններ, րացնում անընդունելի ստեղ կրում, ԵՐԲ թայթայվում աոան: ան անաշխատունա» րաագերը կամ հակառակորդիմասին հասարակությանմեջ բացասականկարծիք արդյունքում մէ անի գրումը խոր Սակայն առդեարերոմ աղանական երամ. ամակոմաեկար լոր անարիագրամագնի խաղություն սահմանել կոնֆլիկտների վրա` դրանք կարգավորելու նպատակ ինչպես 22 ղեկավարութր զարգացման.նրա է հանդիսանալ ակու դեմոկրատիայի դեպքումկոնֆլիկտը կառավարողսուբյեկտ չառնչվող կոնֆլիկտի մեկը. որդ՝

ճգնաժամի առա

բուն

-

`

.

կությունը,

ղ ուց Խա

դրանց

Է

գ

ր

թյան մի մեջ

լուծմա

Գ

են կարետողերեն դեր

յան հմտության աստիճանը,ժողովրդիՍոցիալականապահովվածությունը եւս լինում են ներքաղաքական եւ միջպետական:Ներեւ այլն: ճգնաժամերը քաղւսքականճգնաժամերը կարոդ են լինել համազգային եւ մասնավոր: Մասնավորիմեջ ընդգրկվումէ ոչ թե ամբողջհամակարգը,այլ նրա տարբեր է կառավարական ճգնաժամը,որի բաղադրամասերը:Այս առումով հայտնի անկումն է: Երբ կառավարութ: պատճառըկառավարությանհեղինակության յունը չի կարողանումհսկել իրադրությունը, ապա օրենսդիրմարմինը՝ կարող է հրաժարվելպաշտպանելկառավարությանը,այխորհրդարանը, սինքն՝պաշտոնաթողանել: Կառավարականճգնաժամերըհաճախ տեղի են բազմաունենում այն երկրներում,որտեղ վ րությ ղ կառավարությունը լիցի է բազ ընկկոալիցիան

կուսակցական: մասնավորճգնաժամը կարող է արտահայտվել /նորհրՆերքաղաքական է Օլ աեադիրհարմինԱԱ ավարա երբ որոշումներըչեն արտափոփոխությամբ, րումուժերի հարաբերության ճգնաժամ հայտում քաղաքացիներիմեծ մասի կամքը:Խորհրդարանական հավակարող է ստեղծվել,երբ պայքարող քաղաքականխմբավորումներն սար ձայներ ունեն եւ կասեցնումեն որոշումներիընդունումը:Այս դեպքում արձակումնէ: Ներջաղաքական հաղթահարումը խորհրդարանի ճգնաժամը.երբ հին սահմաԾգնաժամիօրինակէ նաեւ սահմանադրական եւ կասեցնումէ նրա գործուէ իր կորցնում Շադրությունը լեգիտիմությունը, նեությունը, իսկ նոր սահմանադրությունառայժմչկա։ Իշխանությւսն համար ճգնաժամերնեն. երբ ««վերեւները»»չեն ամենավտանգավորըհամազգային կարողպնումկառավարելերկիրը:Այդպիսիճգնաժամն ընդգրկում է հասա-

Բերւմուժեր|

ճգնաժամի

.

--

Տես' "Ոռճոստճ/օՀԱԿՓՇՃԱՑ Հ/ՇԸՇօքե՞, Վ,,

լիտ

Իր

են

ում

գիտությանմեջ մեծ ուշադրությունէ ժամանակակիցքաղաքական

էք

75-76

է

ոգել

Այս հակադիր կողմերից

կարող

երրորդ ուժը: հակասութսուբյեկտը. Ով կամ ինչպիսինն էլ լինի կոնֆլիկտը կառավարող անխուսափելիորեն փնտրելիս ճ անապարհները յունը կարգավորելու հետ

այնպես էլ

առնչվում

մի շարք ընդհանուրխնդիրներիհետ: Նախ` անհրաժեշտ է խոչընդոտել կոնֆլիկտի ընդլայնմանմիտումները, գինը. հետո համարպահանջվող սոցիալական որովհետեւնրա կարգավորման շատ բարձրկլինի: բոլոր ստվերայինեւ ոչ հստակ կերպովդրէ բացահայտել Այնուհետեւ սեւորվող կոնֆլիկտները՝չվերահսկվող.անկառավարելի գործընթացներից խուսափելու համար: մոտ քաղաքականկյանքի լարվածությունը: կոնֆլիկտին Պետքէ թուլացնել կարող է ընթանալերկու

է

պետք

հաշտեցումը կողմերի րման րհներով: կարգավորում, ենթադրում երկկողմանի է

որը Առաջին՝ կոնֆլիկտի խաղաղ զիջումների շնորհիվ համաձայնություն:Ելակետայինդիրքորոշ պանմանվրա հիմնվածփոխհամաձայնություն:

ւմնե րի պ ահ»

եղանակով. երբանտեսվում Երկրորդ՝կողմերի հաշտեցումհարկադրական են. ընկած հիմքում եղանակի նրանցիցմեկի շահերը: Այս մյուսի նկատմամբ, հակառակորդ կողմերիցմեկի ուժերիգերակշռությունը իջեցումը. մակարդակի կարգավիճակի նրա նրանցից մեկի մեկուսացումը. կամ հակառակորդիլիակատաի ոչնչացումը.որի միջոցով խաղաղությունը պայմաններում: հաստատվումէ թշնամուբացակայության որոշակի մեթոդներ:'. Գոյություն ունեն կոնֆլիկւոների հաղթահարման

է

Տես` "ՌռոստօտօՀԱՏ՝

կԿ

10:56».

4.

1275, էր 277-281

,

'

":

ա

վերնախավըհաճա

էլ Ֆեր կրա՛

Լ

կառավարող

որոնցից յուրաքանչյուրը վերաբերում Է նշված երկու հիմնական ուղիներին: Առաջինը կոնֆլիկտի «խուսափման» մեթոդն է: Ցվյալ մեթոդի օրինակ կարող է հանդիսանալ քաղաքականասպարեզից ւսյս կամ ւսյն գործիչի կամավորհեռացումը. երկրից մեկնումը եւ այլն: Սակայն կոնֆլիկտից խուսափումըչի նշանակում դրա վերջնական հաղթահարում Կոնֆլիկտի հիմքում ընկած հակասությունըդեռեւս պահպանվումէ: Կոնֆլիկտի լուծման երկրորդ մեթոդը նրա ժխտումն Է կամ փոխարի0Օումըմեկ ուրիշով. Սա այն դեպքն է, երբ կոնֆլիկտը տեղափոխվում է քաղաքականայլ ասպարեզ:Նման մեթոդինեն դիմում քաղաքական շատ սուբյեկտներ. հատկապես.ընտրականմրցարշավների ժամանակ. Երանք փորձում են որոշ հակասություններինկատմամբհստակ դիրքորոշում չգրավել: Այս գործընթացումմասնակիցսուբյեկտների հիմնականխնդիրնէ ավելացնել կամ պահպանել ենթադրվող կողմնակիցներիթանակը: Շատ հաճախ կոնֆլիկտը հադթահարում երրորդը՝ բախմանմիջոցով: է Այս մեթոդիհիմքումընկած է անհաղթահարելիհակասությունըծաղաքական սուբյեկտներիմիջեւ: Բախումը հանգեցնում է խոր ճգնաժամի եւ լովյալ ռեժիմի պարտությանու ոչնչացման: Չորրորդ մեթոդըկոնֆլիկտի լուծման հետաձգումն է: Այն տեղի Լ ունենում. երբ հակառակորդ կողմերից մեկը զիջում է դիրքերը եւ իրեն պարտված է ճանաչում: Միեւնույն ժամանակ ուժերի կուտակման եւ իր օգտին իրադրության փուիոխմանհետեւանքով նա փորձ է անում վերադարձնել նախկինումկորցրած դիրքերը: Այս մեթոդի ամենավառօրինակն է Գերմանիայիհամարնվաստացուցիչ 1919թ. Վերսալյանպայմանագիրը:Դրա

հետեւանքներըհայտնի են՝ համւսշխարհայիներկրորդ պատերւսզմը: Կոնֆլիկտի հաղթահարմանհինգերորդ մեթոդը՝ կողմերի հաշտեցումն է միջնորդիօգնությամբ՝ հակառակորդներիդիրքորոշումներիու շահերի մերձեցմանհիմքի վրա:Միջնորդիդերում կարող են հանդես գալ հաշտարար հանձնաժողովները,քաղաքական գործիչները, իսկ միջպետական կոնֆլիկտների ժամանակ՝ առանձին պետությունները: Օրինակ. հայ-ադրբեջանականկոնֆլիկտի հաղթահարմանընթացքում միջնորդի դերում հանդես են գալիս ինչպես պետությունները, այնպես էլ առանձին գործիչներն ու ՄԱԿ-ի հաշտարար հանձնաժողովները: Վեցերորդ մեթոդը, որին կարող են դիմել հակառակորդ կողմերը. արբիտրաժն է: Այս դեպքում կոնֆլիկտի մասնակիցներըվեճի լուծումը թողնում են երրորդ կողմին, որի որոշումները պարտադիր են իրենց համար: Տվյալ պարագայում երրորդ կողմը գործում է համաձայն միջազգային իրավունքի ընդունված նորմերի. երկրների սահմանադրությունների եւ միմյանց միջեւ կնքված պայմանագրերի:Սակայն կոնֆլիկտի հաղթահարման այս մեթոդը չի կարելի հւսմարել կատարյալ, որովհետեւ Լողմե-

շատ անգամ ուղղակի պարտադրած ««Խաղաղությունը»» հետաձգումէ արմատականհակասությանվերացումը: Միջազգայինհարաբերություններում,ինչպես նաեւ առանձին պետությունների կյանքում, արմատավորվումէ կոնֆլիկտի հաղթահարման` յոթերորդ մեթոդը՝ բանակցությունների վարումը: Բանակցություններն անհրաժեշտ են ուժի գործադրումից խուսափելու համար եւ հնարավոր

րին «վերեւից»

են այն

ժամանակ. երբ կողմերի միջեւ գոյություն ունի շահերի համընկ-

նվազագույն հնարավորություն: Բանակցությունների վարման հստակ եղանակ չկա: Դրանք կարող են տարբեր ձեւերով եւ մեթոդներով: Հստակեցված չէ նաեւ իրականացվել մասնակցող կողմերի քանակը: Բացի հակադիր բանակցություններին մասնակից դրանց կարող են դառնալ նաեւ տարբերքաղաքակողմերից կանսուբյեկտներ: Կոնֆլիկտի ժամանակ. որպեսզի բանակցություններնհուսալի լինեն, անհրաժեշս: է պահպանել մի քանի հիմնական կանոններ: Նախ՝ պետք է հնարավորին չափ կոնկրետացնել եւ սահմանափակել վեճի առարկան, երկրորդ՝հւսշվի առնել կոնֆլիկտի մասնակից կողմերի էմոցիոնալ աստիճանը,երրորդ՝ կոնֆլիկտի օբյեկտի իմացության աստիճանը. նկատիէ առնվում մասնակիցների պրոֆեսիոնալ մակարդակը: Յաճախ նրանք առաջնորդվում են ««լավագույն պաշտպանությունը հարձակումն է». «ավելի լավ է վատ խաղաղություն,քան լավ պատերազմ», «թող մտածեն. որ իրենք հաղթել են»» սկզբունքները: բանակցությունների ժամանակ պետք է կարողանալ տարբերակել մասնակից սուբյեկտների պահվածքը եւ վարքագծի շինծու. ցուցադրական եւ բնական վիճակները: Բանակցություններիննախապատրասվելու ժամանակ պետք է ունենալ որոշակի պլան՝ ժամանակի. տեղի. ծառայության հարցերը կարգավորելու առումով: Նախկինում կոնֆլիկտի հաղթահարումըկապվում էր հիմնականում այն փաստի հետ. թե ով է հաղթանակել կամ պարտվել: Հակասության յուրաքանչյուր հաղթահարում նշանակում էր որոշակի զիջում հակաոակորդին: Ըստ էության նման զիջումներիէ գնում ավելի թույլ կողմը: Վերջին տարիներինկոնֆլիկտի նման հաղթահարումըչի ընդունվում միջազգային հանրության կողմից: Պրոֆեսոր Ջ.Քերթոնի /ԱՄՆ/ կարծիքով, կոնֆլիկտը համարվում է հաղթահարված ոչ միայն այն ժամանակ, երբ բացահայտվածու վերացված են տարաձայնությունների պատճառները, այլ նաեւ, երբ վերջ է տրված ուժի գործադրմանը: Այս մոտեցումը կոնֆլիկտի սպառման գործընթացը դիտում է ւառավել համապարփակ տեսանկյունից` ընդգրկելով նաեւ կոնֆլիկտի վնասազերծումնու կանխումը: Քաղաքականճգնաժամերիլուծման եղանակներիցմեկը սոցիալական հեղափոխություննէ. որը շատ թանկ է նստում հասարակության վրա: են, որը ավեՄյուս եղանակը. որը շատ տարածված է՝ վերափոխումներն լի արդյունավետ է քաղաքականուժերի հավասարակշոության.ազգային զարգացման տեսակետից: Սակայն ընդհանուր համաձայնության հասնելու համար կառավարող ուժերից պահանջվումԷ մեծ ճկունություն եւ վարպետություն. բոլոր հարցերը պետք է լուծվեն բանակցությունների, եւ կոմպրոմիսներիկոնսենսուսի հիմքի վրա: Այս եղանակիբարդությունը նրանում Է. որ բոլոր կողմերի համար պետքէ ընտրել ընդունելի որոշում-

ման գոնե

'

-

ներ:

՛

Այսպիսով. քաղաքական կոնֆլիկտներն ու ճգնաժամերը դրամատիկական պահեր են յուրաքանչյուր հասարակության ճակատագրի մեջ: `

Նրանք կարող են մի կողմից՝ ապակայունացնել իրսովիճաւկըեւ մյուս կողմից՝ հասարակության զարգացմաննոր փուլի հիմք հանդիսանալ:Նրանք հասարակությանմեջ կուտակվածկրքերի արտաժայբթքման կամ կողմնատար խողովակիդեր են խաղում:

ԳԼՈՒԽ

15. 1. ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

իջազգային քաղաքականությունըմարդկանցկենսագործունեությանծաէ պետականեւ ոչ պետա» վալուն բնագավառներիցմեկնէ: Այնընդգրկում ու միջպետական հարաբեկան հաստատությունների կազմակերպությունների՝ դրսեւորվող գործողությունները: րություններում Միջազգայինքաղաթականությանակունքներըգալիսեն դարերի խորքից: Մասնավոր սեփականության հիմքովհասարակության դասակարգայինշերտավորմանեւ պետության ու իրավունքի առաջացմանը զուգընթաց,ձեւավորվել են քաղաքականկյանքի. այդ թվում նաեւ միջազգայինքաղաքականությաննորմերը: Պետություններիառաջինիսկ քայլերը ուղղված են եղել ոչ միայնհրապաու ամրապնդման, այլեւ մյուս պետութ: րակային իշխանությանպահպանման յունների ու երկրների հետ կապերստեղծելու եւ վիԾելի հարցերըայս կամայն` ձեւով լուծելու նպատակին: Վաղ քաղաքակրթությանգրավորհուշարձաններում հանդիպում ենքբազմաեւ երկրներիփոխհարաբերությունների, թիվ վկայությունների՝պետությունների քաղաքականվարքուբարքիկարգավորման նորմերիու պատասխանատվութու յան վերաբերյալ:Դրանքթեթեւ, պարզամիտ աղքատիկէին եւ իրավաբանական առումովոչ խոր ու հստակ,բայցեւայնպեսարտահայտում էիճ հասարակական-քաղաքական կյանքի տվյալ ժամանւսկաշրջանի զարգացմա մակարդա» '

կը

եւ

բնորոշ կողմերը:

Սեր թվարկությունից առաջ

երկրորդ հւսզարամյակումՄերձավոր Արեւելքի

մեծ տերությունների Եգիպտոսի, Բաբելոնի,Ասորեստանի եւ

Խեթական թագա-

վորության միջեւ ծավալվել էին բազմաճյուղ դիվանագիտականհարաբերություններ. կնքվում էին պայմանագրեր, պետությունները հանդեսէին գալիս փո-

խադարձօգնության եւ աջակցության վերաբերյալ պարտավորություններով. ձեռնարկում էին համւստեղգործողություններ եւ այլն: Հին ՀնդկաստանիՄանուօրենքներում նախատեսվածէին պատերազմական մասնավորապես, գործողություններիկանոնակարգման, բռնություններիսահմանափակման վերաբերյալ որոշ նորմեր,արգելվումէր թունավորածզենքերի օգտագործումը.անզեն մարդկանց,գերիներին.քնածներինեւ վիրավորներին սպանելը:Բայց չէր արգելվումցանկացածմիջոցներով թշնամուդաշտերըեւ ամրությունները ոչնչացնելը: Հին Չինաստանիմիջազգայինհարաբերություններիկարգավորման վերաբերյալիրավական նորմերումորոշակի տեղ էր տրվումարբիտրաժին:Հին Հունաստանի քաղաք պետություններիկարգավորմանգործում կարեւոր նշանա» կությունունեին միապետություններ կազմելու, փոխադարձօգնության, այլ պեհեւտ դիվանագիտականկապեր հաստատելու, պատերազմական ու համաԳործողություններըկանոնակարգելուվերաբերյալ պայմանագրերն

տությունների

ձայնությունները':

Սիջպետական համակարգն առավել հարաբերություններիկարգավորման

զաբգացում ստացավ ՀինՀռոմում: Այստեղհատկապեսկարեւորվումէր դիվակաթո Նա

ՇՇՊոպաակաւաաւ

7 Տես՝

«ԱՓւծկացքօծաօց ոբռն6" ոօժ թօծ. Է

Լ

5ոօօ86մ,

Կ,

128), էջ 18-17

նագիտական գիտակ

ծառայոյությունների իրականացումը հատուկ ,

մարդկանգ՝ քրմերիեւ '

լիազորութ: ններ հրա տորագրելու պայմանա տո աղա

դիվանագետների կողմից.որոնք

օժտ

յուններով եւ ղաքական վիճելի հարցեր,հայտարարելու պատերազմ,կնքել դաշինք եւ այլն: 3ռոմեական պետության զարգացմանը զուգընթաց. ըն ցին միջպետական հարաբերությունների կարգագարմաճ

լ լայն -

դլայնմ Դրանքընդհանուրառմամբարտահայտում էինստրկատիրականարարեք ւբ յան իրավաքաղաքական հարաբերությունների էությունը հենց Ան

եւ

ր

այդ անա, -

ռով էլ որոշակի իրավականու բաղաքականարժեքէին ներկայացնումեւ րինակվումայլ պետություններիկողմիցինչպեստվյալ, այնպե էլ հո

նոԴ6ըն

գա

պատմական ժամանակաշրջաններում: Ֆեոդալականհարաբերությունների պայմաններում միջազգային քաղաքաիանությունընոր բնույթ ստացավ: Աե լ կան հիմնահարցերի լուծման վրա: Ձեռնարկվեցին մի շարք քայլեր մող պետություններինհաշտեցնելու,տարիներշարունակվող ա դադարեցնելու. միջազգայինհամագործակցության համար առաթելություններ իրականացնելուուղղությամբ: Առանձնաւվես |' էին Պիզայի(1409թ.), Կոնստանցիայի (1414-1418 թթ.), Բազելի (1431-1449 տաճարներում միջազգային իրավունքիու քաղաքականության մի շարք հարցերի լուծման նարամակով ա աան Հարք հիմնա: նակցումէին պետությունների ղեկավարներ,կրոնականտարբեր թ ար այլը» յունների ներկայագուծիչնեւդիվանագատցեր Ֆեոդալիզմիժամանակ որոշակիառաջընթացկատարվեցոչ ռւսզմականմի. ջոցներով(բանակցություններ,միջնորդություններ. արբիտրաժ)քաղաքական եւ կոնֆլիկաները հակասությունները,տարաձայնությունները հաղթահարելու ուղղությամբ,էլ ավելի ընդլայնվեցին պետություններիդիվանագիտական ոայություններիշրջանակները:Բայց,չնայած դրան. պատերազմները համարվում էին պետություններիբնականոնփոխհարաբերությունների դրսեւորում:

քաղաբական կացության հակասական լինելու փաստը եւ միհասարակության մատնանշում առավել քաղաքակիրթձեւերով միջազգայինքաղաաժամանակ հիմնահարցերի լուծման ուղիներըեւ միջոցները: քականության նոիակակարներ հարա միաետական բանի հարամիջպետական համակարգեր, մշակվեցին հարւբերությունների նոր կան ի պաշա աո Ան ն պահպանում ու ահը, անախավիհապարակականբաղացական բա նում էին վերնախավիհասարակական-քաղաքական շահերը, պահպանումու բխում էր քաղաքակրթության այն ամենը.ինչ անմիջականորեն ամրապնդում եւ քաղաքական զարգացման նորմակարդակի.մարդկանցԴ միջազգայինիրավունքների քաղաքականութ:

փակվեցին

ա նահարցերը լուծելու պահան րդա պրոնյադ Գունների աթե կարգավոր, խանա աաաաաաաեա»ՏաՒ Կաթ եց մ ճե ման ավով կանոնակակգված կատ ատե նոնի Ակն ման ուղիներով ու միջոցներով ու բռնությունների) մի աակ: ատելրերն արմատավորվեց կյան՝ ի ասռիմանաբար (բայՍառան ատել զմնե միջն ական : ւ. մե միա ի նշանակա ուծման միԱն Աա տեճու Կրի ինքերի կարգավորմա ում ձավ կյանքիինտեգրացիոն հասարակական-քաղաքական հն նլոի այմ նե հա հիմնա րո աապետություններիներքին արտաքինքաղաքականության կազմակեր վուն կոն միտումոկրատականհիմունքներիաստիճանականարմատավորման մեն հաստատու մեջ դե ներ բաղա: ԱԿԱ հիմք յետ վորել երկրի ըլ իր Ա առիր

կերար |

ական

:

ա

'

ր Աա

յ

ո

լ

րում

պ

եւ

րը.

ն

-

են

եր միհամագործակցությունն կարգավորելու երկրիհամագոր հր այություն նու քազիրթ դանակներով որպես որին ժի.

եւ

ա

ու

կանությունը տությունները այն Էիր րա ավար Անկախ յան բազմածյուզ համակար ինչ առանձնահատկություններով է դրսեւորվում բանից. որի կանությունը ոին կրող Ական աքա տ արբեր (ինել ավանն հիմնահարցերի Սաութ Գործուն նկատմամբ: նությ նների պատճառով նըն Ա էր արվում գրուի աո ելու ԱԱ Ամո կարեւորել ատարել աագոթյունները: լերը, զգային ունեցողայն ԱԵ, տվյալ ժամանակագրրանում կանոններն ընդունելի սովորույթները: իհարկե,չէր նշանակում, պագործողությունները.իրադարձությունները,հարաբետերազմներին մարդասիրական բնույթէր տրվում:Միան ոու,գործընթացները, կամ ձեւով դրսեւորվում պետությունների.միջները).որոնք ամանձին եթերում կարգուկանոնիպահպանումը ուն` զուգորդվում:էլ, անասելի Ա պատերազմի ների հես բռնություններով: Հաճախսրի քաշվումպատերազմի առնչությունչունե: Ար Աո խաղաղբնակչությունը, հաստատությունների դարձվում ված` արձան, ծա.

Ահա

թե ինչու քաղաքական

թե

հետ

էին հաղթողներիսեփակագերիները եւ հիվանդները նությունը,վիրավորները թողնվումէին բախտի բմահաճույթին ցող

գյուղերն հւ ավերվում Բաանվը աքները հիմնահարպայմաններում միջազգային :

ին

քաղաքականությւսն , ցերի լուծման փորձերըմի կողմից՝պատերազմական գործողությունների կանոնակարգման.որոշ սովորույթներիպահպանմանեւ մյուս կողմից` բարբարոսական պատերազմներիարդարացմանմիտումները.վկայում էին ֆեողալական :

-

հոծ

ճք6ծկօՓՈքճծօ՛, |

ոօծ քօծ Ւ

թյուններով

"րոարգեք

Աե

էր

աԱ

ազմակերաություններիործունեութ»

եւ

ող

որոչ

մ 7

ոլ

թե ինչ բնույթ ունի

հո

Դա.

ու

-

ո

Նա

Հենց այդ

կանոնա

եւ

/. Տես

ու

նթ իջա: Ս ա

գաղա

հետ կապված

փորձ

լ

'

Լ

ճոցտօտօմ,ԻԼ, 1287, էք 19

որվու

է

դար

են

Բոլոր

են

այն

այս

ԱԱ

Ի» համագոր:

Բանան

միջազգայինհաստատությունների համագորոլորտներում թյունների միջազգայ հաությ ունները կոնֆլիկտներ պատե ները. սոցիալական թաղական Անն րե ի զանգվածային ւմնե Մր եննրա Արան դառնում ոլորտը, րության աղաքագիտականգրականության ինչին ուղղվում աա անաթյան ընգ: աոաքյեկտի գործողությ Դա. Ե,

աաա

ի

գած

րի եւ

լ

'

լու

նգ

նե

հու

այն.

մեջ օբյեկտ

է

պարզապես համ

'

ը

մ ճիչտ լինելով առմամբ,

հանդերձ. միայն մատնանշումէ քթաղաքականության սուբյեկտների գործողության ուղղվածությունը՝ ա» կանությանօբյեկտի եւ սուբյեկտի թյունների բաց հանու ր

)

կո արեր ռխկապակցվ ունների սե

համակարգը:

Բրեւմրման Սոնա աղաբականության ընթացում,

Իրականում.միջազգային թաղաքականության

այդպիսիք են դառնումբ կան շատ երեւույթներ կարող են երկար ժամանակդուրս մնալ ղաքականությանուշադրության շրջանակներիցկամ էլ ընդհանրապես նալ միջազգային օբյեկտ: Լեռնային Ղարաբաղի քաղաքականության Հանրապետությանեւ Ադրբեջանի հակամարտությանհիմնահարցի միջազգայնացումը եւ ՀայաստանիՀանրապետությանշրջափակմանմիջազգային ճանաչումըոչ օբ-բ այլ ինչ էին. եթե ոչ դրանց փոխարկումը միջազգայինքաղաքականության յեկտ: Մինչդեռ 1915թ. հայերի գեղասպանությունըթուրթերիկողմից դարձելմիջազգային քաղաքականության օբյեկտ: Հետեւաբար,չեն էլ վել միջազգայինայնպիսիկառույցներ, որոնք հւսնդես գային կանությանսուբյեկտիդերումկամ էլ այդպիսիդերը ստանձներարդեն գո յություն ունեցող որեւէ կառույց:

միջազգային

չդառ.

դեռեւս եւավո 1` տվյալ քաղա ը

Ան սուբյեկտն անուքյան կան անում տականգրականությանմեջ միջազգայինքաղաքականության Միջազգային

կԱ գային

քաղաքականության

հա

մարվումպետությունները.միջպետական (միջազգային)եւ ոչ կառավարական ու կազմակերպությունները: հաստատություններն Միջազգայինքաղաքականությանսուբյեկտներիշարքում պետություններն առանձնահատուկդեր ունեն: Ընդորում.նրանքոչ միայնհիմնականկամգ վոր սուբյեկտներեճ, այլեւ բացառիկ սուբյեկտներ: Մյուս բոլոր յուններն ու կազմակերպութուններնածանցվածեն, ստեղծվումու գործում պետություններիփոխադարձ համաձայնությամբ, որոշակիիրավասությունների ու ներկայացնումու պաշտպանում են լիազորություններիշրջանակներում, նրանց շահերը. կատարումհանձնարարություններ. իրականացնում պատվիրաններեւ այլն: բացառիկսուբյեկտ լինելը պայմանավոր» Միջազգայինքաղաքականության ված է նրանով, որ պետություններն ինբնիշխանեն. ազատ են համընդհանուր երեի մրանմրեր ետք է բազարձա տությունների իշխանություն Ինքնիշխանությանհիմնականու հանդես են գալիս տությունները միջազգայինհարաբերություններում ժողովուրդներիիշխանությունըներկայացնողթաղաթականհաստւատություն-

միտ է վուրդները: են. Պէ. եկտները որպես

է

քաղաքոզանութ, տալիս միջազգային

դիմենք կողմի: տարի թան ավելի Աի հաա Անաունի ա ինքնիշխան, արանիրո Սյ Մինչպետություն: անկախ ինքնուրույն գոյություն ս ուն քաղաբականությած դարձել միջազգային դեռեւս բ կաքաղաքական ամրապնդումը,տարածաչրջաճում ԼՂՀ-ի աստիճանական ոգ

են

չորս

Հանրապետության օրինակին:

արաբաղի

եւ

որպես չի

յունության ստեղծմանուղղությամբկատարվողդրական տեղաշարժերը,Որոշ հիմք են տալին հու կամքիդրսեւորումները երկրների կողմից ընատվող հայ ժողովրդիայդ չոշափելիզանգվածի,հիսալու. որ Արցախիբնակչության մոտ եւ արդար ձգտումը,պայքարնու ձեռնարկումները րավի, տրամաբանական

բարի

ապագայումկպսակվենհաջողությւմբ: եւ քաղաքական գործիչներիորոշ մասի է թաղաքագետների Ինչ վերաբերում Կր կարձիքին, որ միջազգայինբաղաքագանությոն կողմիցտվյալ պեայլ պետությունների ար անհրաժեշտհիմքեն հանդիսանում եւ անարդար լինեու ճիշտ: ո չ տեսականորեն տության ընդունումն ճանաչումը, է Է հնարավոր իրականացնե դառնում միակը,որը հանդերձ,գործնականում պրակտի իջազգայինքաղաքականության

տայ

հաւտատ եկուԿաար ազմակերպություններ պամակայք այստեղ հանդիում ես ճանաչեն տվյալ պետությունը,որպեսզի այն ձեռք բերի միջազգային պետք սուբյեկտի կարգավիճակ:Միջազգայինհանրության վողմի դընդունված ոքականության լինելու մասինմիտքը նույնպես անորոշ հստակ չեն երեւում խնդիրը վերաբերում սուբյեկտի Մի խուբու, հստակեցմանը: նեին արգանակի Ա չափան չների նզու՝ լուծման ուղիները ձեւերը Կարքոը ԱԱ ինթնուինքնիշխան. որպես փարի հարաբերությունները միջազգային դեպքումիրականանում րույնուան մուր աԱ կախ պետություններ,յուրե նոր են նրանցկամթիդրսեւորմամբ, միջազգային ո ոլքաղաքականութ սուբյեկտներն եւ կաւվերի երի գործնակա իտական կայացումը տությունների հաստատմանը ուգլնթաց: ժասնավորապես վերաբերում միջազգային կազմակերպություններին. |

ու

,

հաստատություններ

|

է

է.

է

ճակի

|

Հետրելի Ա վրնան ԱԱ յին քաղաքականությանուբյեկտների Տեսականեւ գործնականառումով

կարեւոր ն

ու

.

որ

գրականության մեջ չկա Քաղաքագիտական ված հարցերի պարզաբանումը: այդ հւսրցիմիատեսակ ըմբռնում:Ոմանքայն կարծիքին են. որ պետությւսն կայացումնարդենիսկ հիմքէ հանդիսանումնրա՝ միջազգայինբաղաքականության սուբյեկտ դառնալու համար:Ոմանքէլ այն կարծիքին են. որ կայացումն անհրաժեշտ հիմք լինելով հանդերձ, բավարար չէ միջազգայինթաղա-

պետության

Խար ար Դիտարկելով

ցույց

միշտչէ. որ խստորեն յան փորձը.պետություններիփոխհարաբերություններում Շատ պետություն» հաճախ ինքնիշխան են փաստերը: օբյեկտիվ առնվում հաշվի մասնակից, հարաբերությունների միջազգային դառնալ կարողանում ները չեն կամ արգելակվում դատապարտվում. փորձերը ձեռնարկվող ուղղությամբ այդ

՝

|

ներ:

լինելու: Սակայն.իրականում,ինչպես

|

"Վ

.

արագա

գործիչների քաղաքական

դեռ ԼՂՀ-ն

խա. ԻԱՆ են

`

`

ռնայ

հա

սուբյեկտ են

հայեցակետերը,դժվար չէ նկատել. որ նրանց մեջ առկա են եւ խելացի. տասրբեր եւ ճշմարիտկողմեր,հւ վիճելի. ոչ լիովին ընդունելիկողմեր: Քաղաքագետների բավարար կայացումը պետության որ միտթը. այն սուբյեկտի կարգավիհիմթ է հանդիսանում միջազգայինթաղաքականության է ելնում են պետութ. Նրանք արդարացի ը ստ էության. համար, ճակ ստանալու բացարձակինքնուրույն եւ անկախ լինելու փաստից. յան ինքնիշխանության. եւ թե արտաքինհարաբերությունների բնագակյանքում երկրի ներթին որը թե է պայմանավորվածլինի նրա նկատմամբ այլ պետությունների չպետք վառում կողմից ճանաչված կամ չճանաչված եւ միջազգայինկազմակերւվությունների

քականության սուբյեկտ

.

րտորեն:

236:

ց

Սս

.

այլ

կապված. բայցեւայնպես

'

ճանաչման. դ

է

ւ

զաւ

այլ

-ին եւ նրա մասնագիտացվածհաստատությունների անդամակցությանը, `

,

տա

է ՄԱԿ-իեւ հաժցապատասխան իրականանում կազմակերւյությունների ՄՍԿ- ին 185 ւպետութպահանջներինհսմաւվատասխան: կանոնադրությունների յունների անդամակցությունը միջազգայինքաղաքականությանլիիրավ սուբյեկտների,նրանցբարձրկարգավիճակի հավաստումնէ: է ինչպես ներպետական Միջազգայինքաղաքականությունն իրականացվում հաստատություններիպաշտոնատարանձանցեւ այլ պետությունների տարւսծթում գտնվող դիվանագիտականու հյուպատոսական հաստատուքյունների, այնպեսէլ ոչ պաշտոնական հիմունքներով գործող զանազանհաստատություն» ների ու կազմակերպությունների. մարդկանց մասնագիտացված միավորումների միջոցով: Նրանց իրավասությունները եւ գործունեության շրջանակները որոշվումեն յուրաքանչյուր պետությաններքին օրենքներով`պահպանել ով միջազգային իրավունքինորմերը: Միջազգայինքաղաքականությւսնսուբյեկտների համակարգումկարեւոր ու հաստատությունները: դեր հն խաղումմիջազգայինկազմակերպություններն եւ հաստատություննեԳոյությունունեն միջազգայինկազմակերպությունների րի երկու հիմնական խմբեր,որոնք միմյանցիցտարբերվումեն իրենցխնդիրնեՄի խումբըկազրով եւ պետությունների,երկրներիընդգրկման շրջանակներով: մում են տարածաշրջանայինկազմակերպություններն ու հաստատությունները: Դրանցիցեն ԱրաբականՊետություններիԼիգան, ԱմերիկյանՊետությունների Աֆրիկյան ՄիասնությանԿազմակերպությունը. ԵվրուպաԿազմակերպությունը, կան Խորհուրդը, ԲիլդերբերգյանՍկումբը,ՆԱՏՕ-ն, Եռյակ հանձնաժողովը, եւ այլն: Նավթ արտահանողերկրներիկազմակերպությունը եւ ոչ կառավարականայնպիսի Մյուս խումբը կազմում են միջպետական ու հաստւաստությունները, կազմակերպություններն ինչպիսիքեն ՄԱԿ-ը.Աշխատանքիհամաշխարհային ԿՈնֆեդեկոնֆեդերացիան,ԱզատԱրհմիությունների րացիան. Արհմիությունների Համաշխարհային Ֆեդերացիան.Դեմոկրատական Վամաշխարհային Ֆեդերացիան,Խաղաղության ՀամաչԵրիտասարդության Ֆեդերացիան, խարհայինԽորհուրդը.ԿանանցՄիջազգայինԴեմոկրատական ՄԱԿ-ինՕժանդակող Համաշխարհային Միավորումների Ֆեդերացիանեւ այլն: Միջազգայինկազմակերպություններից առավել նշանակալիքաղաքական կազմակերպությունները. արժեք ունեն միջպետական որոնք ներկայացուցչական հիմունքներովմիավորումեն պետություններիմեծ խմբեր՝խնդիր ունենակարգավորել միջպետալով ծավալել երկրներիմիջեւ համագործակցությունը, կան հարաբերությունները,հնարավորությանշրջանակներում,խաղաղ միջոցներով լուծել պետություններիմիջեւ առաջացած հակասություններըեւ կոնֆ.

ապա դա

լիկտները:

միջպետականառավել զանգված.» ՄիազյալԱզգերիԿազմակերպությունը եւ բազմաճյուղայն եզակի հաստատությունն է, որի գերւսգույննպատակնէ միջազգայինանվտանգությանապահովումըեւ երկրներիհամագործակցութ: յան ծավալումը:ՄԱԿ-ըայդ խնդիրներնիրականացնումէ իր հիմնւսկանհաս: ԱնվտանգությանԽորհրդի, ՏնտեսաԳլխավորԱսամբլեայի. տատությունների՝ կան եւ ՍոցիալականԽորհրդի, ԽնամակալությանԽորհրդի.ՄիջազգայինԴատարանի,Քարտուղարության. ինչպեսնաեւ մասնագիտացված խորհուրդների եւ զանազան ծժանդակկազմակերպությունների միջոցով: է: Ստեղծված կուո ՄԱԿ-իգործունեությունն հստւսկորենկանոնակարգված համակարգը հնարավորություն է տալիս տարբերմակարդակներով կոնկրետ քայլեր ձեռնարկելու միջազգային թաղաքականությանտարաբնույթ հիմնային

,

հարգերիլուծման համար: եւ հաստատությունների միջազգայինկւսզմակերպությունների Ոչ պետական սուբյեկտներիհամակարգում տեղն ու դերը միջազգային քաղաքականության են՝ նայած ինչլվիսիք են նրանց գործունեությանբնույթը, ծավալը. տարարժեք հիմնական քաղաքականության նշանակությունը. սոցիալական հիմնշանակության գործունեությաննաջակցելու. միջազգային սուբյեկտների մասնակցելու նրանց նահարցերիլուծման աշխատանքներինակտիվորեն եւ թաղաքականութգործնական թյունը, կարողությունները պատրաստակամու հնարավորություն: օ բյեկտիվ եւ օժանդակելու յունը նյութական այլ միջոցներով

միջազգային

ները:

սուբյեկտիդերումկրոնիեւ եկեղեցուգորքաղաթականության Միջազգային միէ ծունեություննիրականացվում թե գաղափարախոսւսկան-քարոզչակ մւսսնակձեւերով տւսրբեր կյանքի ջոցներովեւ թե աշխարհիկ-քաղաքւական եւ ցությանկարգով:Բավական է նշել. որ կաթոլիկ եկեղեցու եւ մի-

կենտրոնատ

«Սուրբ Աթոռի'»» ՀռոմիպալպինստավայրՎատիկանը1984թ. Իտալիայի կարգաէ ««Պետություն-քաղաք»» ճանաչվել ջեւ կայացածհամաձայնությամբ հաստաեւ ներկայացուցչական վիճակունեցող սուբյեկտ: Վատիկանըկապեր միմասնակցում տություններունի եվրոպականմի չարք պետություններում. աշխա» հաստատությունների եւ ջազգայինկոնֆերանսների ՄԱԿ-ի զանազան

է

տանքներին:

15. 2, ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆԻՐԱՎԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՀԻՄՔԵՐԸ ԵՎ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

ներպետական ի տարբերություն Սիջազգային քաղաքականությունը. ներքին տնտե: երկրների այն կամ այս լ ոկ պայմանավորված քականության.չի եւ արժեքներով կացությամբ.հոգեւոր սական վիճակով. սոցիալ-քաղաքական վրա. է հիմքերի գոյանում այնպիսի այլն: Միջազգայինքաղաքականությունը կյանքին ու գործին: Իսկ որոնք առնչվումեն առնվազներկու պետությունների եւ ավելիպետությունն մեջ են մտնում տասնյակ երբ հարաբերությունների են հիմքերըէլ ավելի բազմազան միջազգայինքաղաքականության քաղա-

դառնում

հիմքերի չարքում սոցիալ-քաղաքական Միջազգայինքաղաքականության են

ունեն այնպիսի գործոնները.ինչպիսիք առավել վճռական նշանակություն մակար» զարգացման քաղաքակրթության իրավիճակը. աշխարհիքաղաքական համաերկրա ուժերի հարաբերակցությունը. դակը, սոցիալ-քաղաքական եւ քաղաքական խմհզոր պետությունների առավել", բնույթը. հիմնահարցերի ու ամրապնդման բավորումների շահերը.ազդեցությանոլորտներիընդլայնման

հիմնազարգացման քաղաքակրթության նրանցձգտումները, համաչխարհային կան միտումները եւ այլն:

պայմաններում

եւ նրանց առանձինպետությունների արդի մեջ իրենց ձեռնտու խմբերիձգտումները՝ միջազգայինքաղաքականության են: Հաեղանակ ստեղծելու գործում.որպեսկանոն.միչտչէ. որ իրականանում է հիմնակաու ծավալվում մաշխար հային քաղաքական շարժումըձեւավորվում հիմքի վրա: մեծ եւ շահերի նում լվետուքյունների նրանցխմբավորումների Ահա թե ինչու.

Քա-

աաաաը

1. Տես

Վատիկանըանվանվում Միբազգային փաստաթղթերում է«Սուրբ

Աթոռ»

նի դեռ փոքր պետությունների

տարածաշրջանային կազմավերւպությունների սոցիալ-քաղաքական ձեռնարկումներըլրջորեն չեն շոշափում այդ չահերը. թվում է. թե նրանքընթանում են իրենցնախանշած ուղիով եւ առանձնապեսոչ մեկինչեն խանգաբում:Բայց բավականէ, որ այդ ձեռնարկումներն այս կամ այն չափովչոշափեն մեծ պետություններիեւ քաղաքական խմբավորումների շահերը. նրանք անմիջապես զգւսցնել են տալիս իրենց գոյության մասին:Սեծ քաղաթափանիվնսկսում է իր հարաճուն պտույտները:Առանձինպեքականության տությունծերի՝մինչ այդ աննշանթվացողձեռնարկումները, ներառվելովմիջազգային քաղաքականությանոլորապտույտի մեջ. նոր երանգ են ստանում. լրացեն առավելհզոր պետությունների ու քաղաքական ուժեվում ու են րի ազդեցությաճ համապատասխան: Հենց դրանով միպայմանավորված ջազգային քաղաքականությանմեջ առանձինպետություններիդիրքորոշումների. մեծ պետություններինկատմամբ վերաբերմունթի՝ արտաքուստ տարօրինակ ու

վերափոխվում

թվացողփոփոխությունները: Միջազգայինքաղաքականությանհիմքերիշարքումառանձնահատուկ է միջազգային իրավունքիդերը: Իրավունքը որպես պարտադիրնորմերիհամակարգ, կոչվածէ կարգավորելումարդկանց, նրանց խմբերի.պետականեւ ոչ պետական հաստատություններիու կազմակերպությունների հարաբերություննեէ միջազգային րը: Միջազգային իրավունքըկարգավորում քաղաքականության սուբյեկտներիԳործունեությունըեւ փոխհարաբերությունները: Արդի միջազգային իրավունքը,ընդհանուրառմամբ,միջազգայինհարաբեէ. ունի համընդհարություններըկարգավորողնորմերի հիմնականհամակարգն նուր նշանակություն:Նրասկզբունքներըեւ նորմերըհավասարապեսվերաբերում են բոլոր երկրծերինու պետություններին.միջպետականեւ ոչ պետական `

այն բոլոր հաստատություններին ու կազմակերպություններին. որոնք այս կամ հանդես են գալիս միջազգայինքաղաքականությանսուբյեկտների դերում': Միջազգայինթաղաքականությանեւ միջազգային իրավունքի օրգանական կապն ամենից առաջ դրսեւորվում է միջազգային քաղաքականության սկզբունքներիմշակման,ընդունմանեւ կիրառմանգործընթացներում: Միջազգային թաղաքականության սկզբունքները եւ միջազգայինիրավունքի սկզբունքներըսերտորենկապված են միմյանցհետ, բայց նույնական չեն: Նրանք միմյանցիցտարբերվումեն թե իրենց բնույթով եւ թե գործառույթներով:Միջազեւ ոչ գային քաղաքականության պետությունների,միջպետական սկզբունթները կառավարականհաստատություններիու կազմակերւպությունների գործունեության այն ելակետայինհիմքերնեն. որոնթամրագրվածեն միջազգայինիրա-

այն ձեւով

վունքի նորմերում: քաղաքականությանսկզբունքներըսահմանվումեն մարդկանց Միջազգային կողմից.ելնելով տվյալ պատմական ժամանակաշրջանի կոնկրետհլանգամանքներից ու պահանջներից: Կյանքի պայմաններիփոփոխմանը զուգընթաց. Են. լրացվումու հստակեցվում:Սիջազգասկզբունքները նույնպես փոփոխվում եւ ոչ յին քաղաքականությանսկզբունքները պետությունների, միջպետական ու կառավարականհաստատությունների կազմակերպությունների գոլյչծունեության վճռականնշանակությունունեցող այն ելակետայինհիմքերն են. որոնք |

'

լ

էք 88-117 ոբժծօ`.

1. Տէս՝

"ՌՌմլոօթօծաօծ

2. Տես`

նույն տեղում

հիմնական մատնանշումեն քաղաքական դիրթորդչումը.գործունեության ու

ղությունը.գլխավոր նպատակը

եւ

միբոցնել)ն նրա հրականացման

ՇԵՐԸ:

ամեն լավագույնը. ինչ քաԱրդի միջազգայինիրավունքը. ընդգրկելով այն տարբեր երկրներումստեղծողջ պատմությանընթացքում,

ղաքակըրթության

կյանքի արժեքավորփորձի,ավանդույթների սովորույթնեվել է միջազգային րի հիմքի վրա: ու յուրաքանչյուրնունի իր կոնկրետարժեքն նչասկզբունքներից զիմնական խամիջազգային նպատակի՝ նակություննարղի ժամանակաշրջանիգլխավոր ու

համագործակ» եւ պետությունների ապահովման անվտւսնգության ղաղության. գործում: հիմնահարցերիլուծման ցությանզարգացման կողմիցառաջ են քաշվել պետությունների Տարբերժամանակաշրջաններում են միեւ վարքագծի նորմ դարձվելզանազանսկզբունքներ.որոնք վերաբերել առանձին հիմնահարցերի ջազգայինկյանքի տարբեր կողմերին.հետապնդել եւ միջազգային իրավունքիմեջ մշակվել վրա հիմքի լուծմաննպատակ։Դրանց բնույթ կրող մի շարք ամրագրվելեն առավել կարեւոր եւ ընդհանրական

հիմնա

սկզբունքներ: սկզբունքներըկարելի է բաժանել երկու Միջազգայինքաղաքականության մաեւ ընդհանրության հիմնականխմբերի.նկատի ունենալով նրանց բնույթը է միջազգային քաղաքականութմի մասը վերաբերում կարդակը:Սկզբունքների կողմերին: եւ տարբեր Այդյան սուբյեկտներիկարգավիճակի գործունեության հասարաեւ հաստատված ինքնիշխանության պիսիներիցեն պետությունների կարգի ճանաչման. տարածքայինամբողջականության կական-քաղաքական պետությանՇերթին գործերին հարգման.սահմանների անձեռնմխելիության. ինքու պարտավորություններն նորմերն չմիջամտելու.միջազգայինիրավունքի հետ իրավահավասա եւ երկրներիի նակամ կատարելու.այլ պետությունների հիմունքներովհամագործակցելուսկզբունթրության եւ փոխշահավետության րար

եւ այլն:

վերահիմնականում ավելի ընդհանրական սկզբունքներն Մյուս Խմբի կենսագործորոշումների բնույթի. քաղաքականության բերում

ները

են

են եւ

միջազգային

են միջազգային հիմունքների եւ մեխանիզմիհարցերին: Այդպիսիներից ապահովման. խաղաղության եւ անվտանգության պաշտպանության. եւ ազատությունների մարդուիրավունքների քաղաքականութեւ ազատ ինքնորոչման, եւ ազգերի իրավահավասարության ու կոնֆ» հւսկասություններն յան սուբյեկտներիմիջեւ տարաձայնությունները. եւ հագոյակցության լիկտներըխաղաղ. ոչ բոնի միջոցներովլուծելու. խաղաղ

մւան

իրավահավասա ժողովուրդ

հիմնահարցերի ու խորացման. համաերկրային ընդլայնման մագործակցության մարդասիր ջանքերովլուծման.միջազգայինքաղաթականության համատեղ ման սկզբունքներըեւ այլն:

ու զուգընկյանքի հարաճունզարգացմանն փոփոխմանը Հասարակական են հարաբերություններ ու միջազգային թաց, զարգանում կատարելագործվում են միու կազմակերպման ձեւերն ու եղանակները.լրացվում կոնկրետացվում առնելով հ աշվի սկզբունքները:Բացի դրանից. ջազգային քաղաքականության մակարդակովկյանքի բոհամաշխարհային առաջընթացի, քաղաքակրթության եւ լոր ոլորտներում դեմոկրատական հիմունքներիլայնորեն կիրառման պեու խորացող ինտեգրատություններիու երկրներիմիջեւ օրըստօրեընդլայնվող վարցիոն գործընթացները.ստեղծվումեւ միջազգայինքաղաքականության

ուղ-

եղանակ-

քագծի նորմ են դառԼում նոր սկզբունքներ Ինչպես նշվեց. միջազգային

բաղաքականության իրավունքը կարգավորմաննորմերիհամակարգ որոնք միջազգային է.

ու

եղանակներ:

ստեղծվում են

իրավական քա-

ղաքականության սուբյեկտների. հատկապես պետություններիկողմից. համաու պայմանավորվածության տեղ կայացրած համաձայնությունների միջոցով: Այնբոլոր դեպքերում,երբ պետություններիհիմնականշահերն ու ուպատակները համընկնումեն կամ բավականմոտ են լինում. իոխադարձ համաձայնությունՑերիհիմքովիրավականնորմերիընդունումըդյուրին է: Իսկ երբ նրանց շահերի. ու նպատակներիմիջեւ առկա են լինում լուրջ տարբերություններ.ամենեւին հեշտ չի լինում փոխադարձպայմանավորվածության ձեռքբերումը: Միջազգայինիրավունքի հիմնականաղբյուրը պետություններիմիջեւ փոխեն: Միջազգայինիրավունքի աղբկնքվածպայմանագրերն համաձայնությամբ նաեւ են յուր հանդիսանում միջազգային սովորույթները: Սակայն. վերջին հաշվով. ցանկացածմիջազգայինսովորույթ կարողէ միջազգային իրավունքի նորմի արժեք ստանալ միայնայն դեպքում.երբ պետություններըայս կամայն ձեւով (անհատապեսկամ կոլեկտիվ) ընդունեն տվյալ սովորույթի հիմքովորոչակի հարաբերություններկարգավորելուօգտակարությունը.համաձայնվենմիունենալ դրան համապատասխանող իրաջազգային իրավունքիհամակարգում

վականնորմեր: Միջազգայինիրավունքումչկան պայմանագրերի ստեղծման. նրա կառուցվածքի, ձեւավորման.ընդունմանու կիրառմանպարտադիրկարգ ու մեխաքաղաքականությանբազում տարիների փորձիցելնելով. 0իզմներ: Միջազգային մշակվել եւ համընդհանուրճանաչում են գտել պետություններիփոխհարաբերությունները կարգավորվողայնպիսի ձեւեր. ինչպիսիք են պայմանագիրը.համաձայնությունը. հայտարարությունը. հրովարտակը(խարտիա). կոնվենցիան. պակտը. կանոնադրությունը. ծրագիրը: Դրանք, նայած բովանդակությանն ու ունենում են բաժիններ, գլուխներ. հոդվածներ. կետեր եւ պարբերութ-

Գաալին.

յուններ:

ընդունման.վավերացՄիջազգայինպայմանագրերի կնքման, ստորագրման, կիրարկմանմեխանիզմըսահմանվումէ միջազգային իրավունքի նորմերովեւ ազգային (ներպետական)օրենքներով: Միջազգայինքաղաքականության իրավականհիմքերըչարունակ ընդլայնեն: Ավելի վաղ կնջված առավել հիմնարարիրավում ու կատարելագործվում վականփաստաթղթերը.անկախ այն բանից, թե ինչ կոնկրետհանգամանքների թելադրանքովեն ստեղծվել եւ ովքեր. ինչ պետություններ ու հաստատություններ են եղել դրանց նախաձեռնողներըեւ ընդունողները. շարունակումեն պահ: պանել իրենց քաղաքականարժեքը: Միջազգայինիրավունքի սկզբունքների եւ նորմերիհամաձայն.ցանկացած պետություն. սահմանվածկարգով. կարող է միանալ այն իրավական սկտերին. որոնք բաց են, նախատեսումեն այդ հնարավորությունը: Դրանից հետո պետությունը ձեռք է բերումտվյալ իրավականակտի լիիրավ սուբյեկափ կարգավիիրավունքներով: Չի բացառվլսծ նաեւ տարբեր պատճակ՝ համապատասխան դաղարեցումըվայմաճառներովառանձինպետություններիմասնակցության նագրին: Դա կարող է սահմանվածկարգով կատարվել ինչպես տվյալ պետության ինքնակամոոոշմամբ.այնպես էլ միջազգային իրավունթի հատապատասխան նորմերիուժով. եքե պետությունը չի կատարումպայմանագրովնախատեսված իր պարտականությունները: ման (ըստ անհրաժեշտության) եւ

Միջազգայինքաղաքականությանիրավականհիմքերիհետ կապված հար» իրավունքիեւ ազգային(ներպեէլ միշտ կարեւոր է միջազգային ցերիշչարբում ու տական) իրավունքիհարաբերության են ոչ հ ամարում ինքնիշխանությունը քեր պետության անտա դժվարությամբեն հաշտվում այն ոքի ոչնչով չսահմանափակված.

հստակեցման բոլոր րանք. խնդիրը: րթ Բն -

ազգա

արա նեւհիմնահարցի զիրազգային գործնակ լուծումը կարեւոր նշա0

դյուրին բնագավառում կանության քաղաքական հարաբերութ) րի կաթամակերպման համար» ժիջազգային իրավունթիգերակայությանընդուժամանակաշրջանում սն

)

։

այդ ոչ

"

հա

ությունների

արդյունաարդ

Արղի հիմնական կարգավորման հարաբերությունների նումը դարձելէ միջպետական ցանկամտնող մեջ հարաբերությունների Միջազգային մեկը: սկզբունթներից հետ եւ այսպես,թե է այդ հիմնահարցի առնչվում անխուսափելիորեն գած երկիր Միջազգայինիրավունքիեւ ազգային այնպես. դրսեւորումիր դիրքորոշումը: վերաբերյալայդ դիրքորոշուիրավունքիհարաբերակցության լներպյետական) եւ է սահմանադրությունների պետությունների կանոն, ամրագրվում մը. որպես ՍահմաՎանրապետության հիմնականայլ օրենքներիմեջ: Այսպես.Հայաստանի է պայմանագրերում եթե վավերացված նշված 8-րդ հոդվածում նադրության սահմանված են այլ նորմեր,քան նախատեսվածեն օրենքներով,ապա կիրառ»': վում են ւվայմանագրի նորմերը Միջազգայինկյանքումթիչ չեն նաեւ առանձինպետություններիփորձերը՝ կամ այս կամայն սկզբունքի իրավունքի վիճարկելուկամժխտելու միջազգային առանձին իրավականակտերի գերակայությունը:Նման դեպքերումնրանք այդ իրավական կամչեն վավերացնում պարզապեսչեն միանում.չեն ընդունում իրենց ակտերը. նկատի ունենալով այն, որ դրանք չեն համապատասխանում իրաեւ օգտակարչեն գտնումմիջազգային ու նպատակներին, երկրի շահերին

նական ակտերը Միջազգային երափոխելու թ

(ներպետաԱՈ ազգային

իրավունքիորեւէ սկզբունքիկամ առանձինիրավականակտե-

ունենում է իր հիմնավորպատճառները: րի նկատմամբնման վերաբերմունքն մշակմանեւ իրավաԲանն այն է. որ շատ հաճախ միջազգային պայմանագրերի կան նորմերիձեւակերպման ժամանակմեծ պետություններըեւ առավել ուժեղ

օգտագործելով իրենց դիրքը. ազդեցիկ քաղաքական խմբավորումները. եւ լծակները. ազդեցության տնտեսական, քաղաքական գաղափարախոսական ու ամեն կերպձգտումեն պայմանագրում ամրագրելիրենց շահերին նպատակ» նման բնականէ, ոչ միշտ են ներին համապատասխանող դեպքերում. նորմեր: կշիռ չունեցող հաշվի առնվում մյուս. հատկապեսփոքր. էական քաղաքական մեծ պեէ բացատրել պետք պետությունների շահերը: Թերեւս. հենց դրանով անվերապահ եւ տությունների առանձինազդեցիկ քաղաքականչրջանների ու

ընդունման: հօգուտ միջազգայինիրավունքիԳերակայության դիրքորոշումը եւ ազհարգման Այսպեսպետություններիտարածքայինամբողջականության ու արժեքն Գերի ինքնորոշման իրավունքիհանրահայտ սկզբունքների նշանա կությունըտարբեր կերպ եռ ընդունումմեծ պետություններըեւ ինքնորոշման իրավունքից օգտվելցանկացող ազգերն ու ժողովուրդները: Լեռնային Ղարա-

ՀՀ

1. Տես՝

նքա

Երեւան, 1955. էջ Սահմանադրություն. Հայաստանի Հանրապետության

բաղի Հանրապետության օրինական եւ արդար պւսյքարը. փաստորեն. չի հարգվում մեծ տերությունների կողմից. որոնթ անվերասլահորենկանգնած են պե-

տությունների տարածքային ամբողջականության պահպանման դիրքերում: Դրանովիսկ. փաստորեն. թերագնահատվում է ազգերի ինքնորոշմանիրավուն-

քի դերը.

Այսպիսով. ինչպես տեսնում ենք. միջազգայինիրւսվունքի գերակայության սկզբունքը թեեւ ավելի ու ավելի լայն ճանաչում է գւոնում միջազգայինթաղաջական կյանքում եւ բնորոշ դառնում հատկապեսժողովրդավարական հիմունքներով գործող պետությունների համար,այնուամենայնիվմիջազգային իրավունքի եւ ազգային (ներպետական) օրենքների հարաբերակցության նկաս:մամբ վերաբերմունքը,գերակայության հարցի որոշումը պետք է բացատրել կոնկրետ պատմական հւանգամանթներից ելնելով:

15. 3. ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ

Միջազգային քաղաքականության

ՁԵՎԵՐԸ

ԴՐՍԵվՈՐՄԱՆ

հիմն ական բովանդակությունն ընդունած

որոշումներիեւ քաղաքական ձեոնարկումների արդյունավետ կենսագործումն է կյանքում: Արդի աշխարհում դրսեւորվող մի շարք գործոններ, մասնավորապես.

ձեւերն միջազգային րակա ղաթավիրթ եղանակները մի ու

ղաքակիրթ

ձեւերն ու

եղանա

միջազգային

րը,

դաավել Բա միջպետականհաստատութ-

յունների ու կազմակերպություններիԳործունեության բարձր մակարդակը.միջազգային իրավունքի կուռ համակարգիձեւավորումը բավարար հիմք են հւասնդիսանում միջազգայինհարաբերությունների կարգավորման. միջպետական հակասություններիու տարաձայնություններիլուծման եւ միջազգայինխաղա-՝

"խարհի Բ ո

ն

կելանհրաժեշտ միջոցներ կոնֆլիկտներն

տարածքում առկա այն հանգամանքները, որոնք իրենցից լուրջ վտանգ կայւսցնում տարածաշրջանում խաղաղության եւ անվտանգության ման համար: Դրանք կարող են իրականացվել

հո

'

։

եւ

երկրների միջեւ ծագող տարաձայնությունները.երբեմն կոնֆլիկտների բերող հակասությունները.փոքրածավալ ոազմական գործողություններն ու պատե րազմները ներկա պայմաններում. ընդհանուր առմամբ. չեն խախտում համաչխարհային նոր կարգի եւ քաղաքակիրթ հարաբերություններիկայացմանբնա-

կանոն ընթացքը: Միջազգային քաղաքականությունը. պայմանավորված լինելով տարբեր երկրների ու տարածաշրջաններիտարաբնույթ խնդիրներովեւ դրանց իրակա-

նացման համար պետությունների միջպետականկազմակերպությունների գործունեության առանձնահւստկություններով, դրսեւորվումէ տարբեր ծեւերով ու մակարդակներով: Սյս առումով. միջազգայինթաղաքականությանմեջ կարող ենք առանձնացնել չորս հիմնականմակարդակ. 1.Համաշխարհային նշանակության քաղաթականություն, որը հավասարապես վերաբերում է բոլոր պետություններին եւ միջպետականու ոչ կառավարա» եւ հետապնդումէ հա. կան հաստատություններին ու մընդհանուրարժեթ ունեցող հարաբերությունների կարգավորման եւ հիմնում: հարցերի լուծման եղանակ: 2. Առանձին չվետություններին վերաբերող քաղաքականություն. որի նպա տակն է կարգավորել տվյալ տարասծաչրջանիկապւսկցությամբ պայմանավորված հարաբերուբյունները եւ լուծել տարաձայնություններըկամ օժանդակել ու

կազմակերպություններին.

նպաստել հսմապատասխան կառույցներին՝ կատարելու

այդ

խնդիրը. ձեռուսը-

ներ-

են

ահով» ամաիթ միջազգային Անկախ բանից թաղաթականությունը մակարդա այճ բե միջազգային ինչ րովէ դրսեւորվում, միշտ էլ առնչվում կողմեր կանքի այնպիսի երեւույթների ինչպիսիք /շխամինազգային բյոսոցիալ-քաղաքական րը, Բաղարա կանության մուբյեկտների գործողությունները. իրադար Պարանւիրարայիք սուբյեկտների կարգավիճա ազգա քաղաականության է

են

հետ.

ու

մ առանձին մետություններիկը

նգու

պատերազմական գործողություն»

ու

դադարեցնելու,տարածաշրջանում խաղաղությունը եւ մարդկանց անվտանգություննապահովելու համար: 3. Քաղաքականություն, որն անմիջականորենվերաբերում է առանձին պետություններինեւ հետապնդումէ նրանց միջեւ նորմալ հարաբերություններիվենպատակ: Դա. որպես կանոն. իրականացվումէ միջնորդություն» րականգնման սերի. քաղաքականազդեցությունների. խորհրդատվությունների եւ այլ` ոչ բոնի եթե քաղաքականիրադրությունը այլ բան չի թելադրում: միջոցներով. 4. Քաղաքականություն.որը վերաբերում է այս կամ այն առանձինպետությաօը` նկատիունենալով նրա ներպետական կյանքի այնպիսի իրավիճակը,որը. ըստ էության. հանդիսանում է միջազգայինիրավունքի հիմնականսկզբունքների ու նորմերիկոպիտ խախտմանհետեւանք: Դրանքսովորաբարդրսեւորվում են պետականու հասարակական կյանքում դեմոկրատականհիմունքներիայնպիսի խախտումներիձեւով. որոնք. վերջին հաշվով. ուղղվում են մարդկանց. ազգերի ու ժողովուրդների իրավունքների եւ ազատությունների դեմ: Պետության ներքին գործերին միջամտելուհիմք են հանդիսանում նաեւ տվյալ երկրի ները

տա

եւ

լ

ը, գորժընթաց

(

»

միջազգայինիրավունքով սահմանված

համոզվում իրավասությունները,

արար ԱԱ նրանջ ված միջոցներով օժտված ի րԱնան եղանակներովԳ Աւե ա ն սուբյեկտների նեռկարգավիճակը ճիշտ է, միջազգայինքաղաքականության չէ. րր Աաամենայքիվ, Կերի ոենակ փաստ քաղաքական Սանը եե նտարբեր են

ու

ք

մ յամբ։

լ

մա

Ա

արժեքները.

այնուամենայնիվ.

ուՓավալի, ենն դավների իշխանո բայցեւայնպես որոշակի '

'

հաքեի խանության,

ինքնուրույնության

եւ

անկախության հատկություն.

այլ

'

եւ իրավւսգիտականգրականության մեջ տարբեր տեՔաղաքագիտական են թննարկվումժողովուրդների. ազգերի. պետությունների ինքսանկյուններով

միջազգայինքաղաքականության փչխանության Խուբյեզտների իրան Չի վիճարկվում. ինքնիշխանության հարաբերակցության հարցերը:

ն

յան

նութբ

եւ

ու

որ

պետությունն ինքնիշխան է, եւ ւսյդ ինքնիշխանությունըժողովրդի. ազգի ինքԳրելումն է:Բայց նիշխանության տարբեր մտածողներ տարբեր արժեք են վերագրում Ոմանք գտնում են. որ այն բացարձակ պետության ինջնիչխանությանը: է եւ ոչն

:

ւ

մ իի եղել կմկարմանափակված. ակված իշխանությո լինեւի ո

րող բազարձակ.

ի

Տես`

ծիքին

իսկ ԿԱ ոչնչով չսա

ոքօ80 6 ՀօՏքճա ծաոա Ճսքծ՛, "Ի/0268կԻ0քօծպՇ6

են.

որ

երբե

:

մ,

1221, էր 60-65

Նա

Նրանք. ովքեր բացարձակ. անսահմանափակ են համարում պետության ինթնիշխանությունը. նկատի են ունենում երկրի ներսում եւ միջազգային հարաբէ

րություններում պետության ինքնուրույն. անկախ լինելու փւսստը եւ այն. ո պայմանագրայինհւսրաբերությունների մեջ մտնելով այլ պետությունների հես դառնալով միջազգային քաղաքականության սուբյեկտ, ամենեւին չեն դադա րում ինքնիշխան լինելուց եւ ւազատ են ցանկացած ժամանակ. սահմառվւս. կարգով. դադարեցնելու իրենց մասնակցությունն այդ հարաբերություններիք Իսկ նրանք. ովքեր գտնում են, որ պետությունների ինթնիշխանությունըերբեք չ կարող բացարձակ.անսահմանափակ լինել. մատնանշումեն ռրանց կարգավի ճակի այլ կողմը.այն. որ մյուս պետությունների հետ ցանկացած պայմանագրա յին հարաբերություն, ցանկացած փոխադարձ պարտավորություն. այսպես թ այնպես. տվյալ պայմանագրիգործողության շրջանակներում ու ժամանակա հատվածում սահմանափակումեն նրանց ինքնիշխանության շրջանակները: Դժվար չէ նկատել, որ պետությունների ինքնիշխանության. ինքնուրույնութ յան եւ անկախության վերոհիշյալ ըմբռնումներն ու մեկնաբանություններնամե նեւին էլ իրարամերժչեն: Նրանցում ընդգծվում են ինքնիշխանության կարգավի ճակի տարբեր տեսանկյունները: Ինչ վերաբերում է միջպետական միջազգայի թքադաքականության սուբյեկտների կարգավիճակին,աւվաայստեղ միւսնշանալ չենք կարող հավաստել կւսմ ժխտել ինքնիշխանության փաստլ: Բանն այն է. ոլ հարաբերությունների մեջ. անդա պետությունները՝մտնելով պայմանագրային մագրվելով միջազգային կազմակերպություններին, միանալուվ միջազգաի( իրավունքի հիմնարար նշանակություն ունեցող ակտերին. տարբեր չւփուլ ե( իրենց իրավունթներիմի մասըփոխանցումմիջազգայինկազմակերպություննե. րին եւ կամովինսահմանափակումիրենց ինքնիշխանությունը: Հետեւաբւար,պե. տությունների միջազգային միություններըեւ կազմակերպությունները. տարբեր բնույթի ու ծավալի լիազորություններ ստանալով. տարբեր կարգավիճակ են ու նենում: Բնականէ. տարբեր է լինում նաեւ նրանց իշխանությունը: Ցանկացածիշխանություն միշտ էլ ունենում է այս կամ այն որակի ո: քանա. կի ինջնիշխանության տարր, որը միջազգայինքաղաքականության սո:բյեկտների գործունեության մեջ երբեք չի կարող բացարձակ լինել: Այլ հարց Լ թե ինչ ծավալ ու խորություն եւ զարգացմանմիտումներու հեռանկարներ ունեն պետությունների միջազգային կապերն ու համագործակցությունը: Այսպես. Եվիոպայի զարգացած երկրների միությունը՝ Եվրոպական Խորհուրդը. միտում ունի ընդլայնելու իր շարթերը' եւ խորացնելու ինտեգրացիոն գործըոթացները. ընդգրկելով այդ երկրների տնտեսական,սոցիալական, կուլտուրական. քաղաքական կյանքի եւ ռազմական համագործակցությանոլորտները: Եվրոպական եւ այլ համատեղ հաստատություններիստեղծումը նոր ռրակ է տալիս Խորհրդի քաղաքականությանսուբյեկւոների դերում նրանց կարգավիճաչ-

կիրազգային ՍԱեն

Ոշում է Յու. «Մնալով ինքնիշխան պետություններ. հետ միասին ձեռք են բերում կոլեկտիվ

որակ»»:: եար

-

Ն.

Մալեւը.-

խկինԽորհրդայինՄիության փլուզումից

եւ

ինքնուրույն

ման

նպատակ,որոնք հիմք կդառնանայդ երկրների փոխհարաբերությո

ինտեգրացմանհամար: ԱՊՀ-ի համակարգում նոր մեխանիզմրի լայնահուն համապատասխանկառույցների ստեղծումը. վերջին հւսշձեւավորումը. ռերի են համատեղ իչխանության կազմավորմանխնդրի իրականաց» վով. ուղղված որն անպայմանկունենա ԱՊՀ-ի անդամ-պետությո մանը. իշխանություն, որոշակի ինքնիշխանություն:Այն չի ունենա բացար» սահմանված րի կամքով եւ անչի խաթարի պետություններիինքնուրույնության ձակ նշանակություն, կարգավիճակը, բայց. այսպես, թե այնպես. կսահմանափակվի կախության շրջանակը:Այլ կերպ ասած, բացարձակ,անսահմանրանցինքնիշխանության մասին խոսք լինել չի կարող: նափակինքնիշխանության կազմակերպություննեմիջպետական ասել միջազգային ենք Նույնը կարող նրա հիմնականմարԿազմակերպության, Ազգերի Միացյալ րի.հատկապես մասին: ՄԱԿ-ի համահաստատությունների եւ մասնագիտացված մինների մասնագիտացու կարգի կառուցվածքըեւ հիմնական օժանդակ մարմինների, է: կանոնակարգված ված հաստատությունների գործունեությունը խստորեն եւ իրավունքի միջազգային Այն ամրագրված է ՄԱԿ-ի Կանոնադրության մեջ համապւստասխաննորմերում՝ պայմանագրերի,համաձայնագրերի,կոնվենգիաների. միջազգային կոնֆերանսներիորոշումներիմեջ: ՄԱԿ-ի Կանոնադրության համաձայն, Գլխավոր Ասամբլեայի որոշումները, ունեն խորհրդակցական նշաու միջնորդություններն հանձնարարականներն ``

նակության իրավականարժեք: Հետեւաբար,.նրա իշխանությունըիրականացորոնք որոշված այն շրջանակներում. վում է սահմանափակինքնիշխանության են ՄԱԿ-ի Կանոնադրության մեջ: ու ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհրդի կարգավիճակը.իրավասություններն լիազորություններն այլ են: եւ Կանոնադրության համաձայն. միջազգայինխաղաղության կոլեկտիվ կազհամագործակցության անվտանգության ապահովման,պետությունների Աճվհամար խնդիրների իրականացման մակերպմաննպատակին ուղղված է լայն ավելի տանգության Խորհրդին տրված իշխանությունըբովանդակում Ասամբունեն Գլխավոր ՄԱԿ-ի ինքնիշխանությանիրավասություններ,քան թե լեանեւ մյուս հաստատությունները: կարող է իր իրւսվասությւսնշրջանակներում ԱնվտանգությանԽորհուրդը համար անհրաեւ ձեռնարկել դրանց ընդունել որոշումներ փոխհարաբերություննե ժեշտ քայլեր. այդ թվում առանձին պետությունների րին եւ ներպետականիրադարձություններիկ միջամտելու, ընդհուպ`ռազմա» կան ուժ գործադրելու հետ կապված միջոցներ: Նման դեպքերում Անվտան» թե դրաԳության Խորհրդի ինքնիշխանության փաստն ակնհայտ է: Չասենք,

իրականացման

նրանք

դրա

Բ

զարհարւաբերությունների ունենալով միջպետական օրսկողմերի տարբեր եւ կյանքի երկրների հիմնական միտումները ըստօրե ընդլայնման ու խորագզման գործընթացները.լիովին օրինաչափ է հադարում վերազգային եւ վերպետական այնպիսի կառույցների առաջացումը.

նկատի ՅուՆ.Մալեւը,

գացման

3էնց վերքերս Ռուսաստանի Դաշնությունը դարծավ Եվրոխորհրդի 19-րդ անդամ լո: տություն: Հայաստանի Հանրապետությունը (պաշտոնապեսդիմել է Եվրոխորհրդի չենդւսմ դառնալու խնդրանքով: 1.

:

ոքօ60

"ածո օօՅթՅու

ԱնկախՊետությունների

վերացվում է որ ինքնիշխանության տվյալ պետությունների ինքնիշխանության կարգավի նով յգ էապես սահմափակվում է այն: |

ա

2 Տես` "ԱՓուժ4թ00"06

հետո

(ԱՊ1) ստեղծումն հետապնդում է ինքնիշխան,անկախ Վամագործակցության դարձած պետությունների միջեւ այնպիսի նոր կապերի ստեղծ-

ա«սըօ",ԻԼ, 1221 էք

որոնց շրջանակներում միության անդամ -կպլետությունների գործունեությունը աստիճանաբար ձեռք կբերի ներհամակարգային ինքնիշխանությւսն արժեք': Միջազգային քաղաքականության հիմնականկողմերիցեն գործընթացները: Դրանք այն կոնկրետ ձեռնարկումներնու բայլերն են, որոնք անմիջականորեն

կապված են միջազգւսյինքաղաքականության սուբյեկտների գործունեության հիմն:սկանուղղությունների ընտրության. որոշումներիմշակմանեւ ընդունման. դրանց իրականացմանհամւսր համաւպւստասխան կառույցների ստեղծման, հսւուսնրանց իրավճասություններիսահմանման. գործունեության մեխանիզմի

կեցման,նյութական, տեխնիկական.ֆինանսւսկան.մարդկայինեւ. անհրաժեշ տության դեպքում.ռազմականմիջոցների առանձնացման. եղանակների ու ձե-

ւերի հարցերը լուծելու հետ: Միջազգային քաղաքականության գործընթացները դրսեւորվում են հետեւյալ հիմնականուղղություններով. 1. Միացյալ ԱզգերիԿազմակերպության Կենտրոնականմարմիններիեւ մասնագիտացված հաստատություններիգործունեության մեխանիզմներիմչակում եւ ոչ կառավաեւ իրավականդաշտի ձեւավորում,միջազգայինմիջպետական ու րական այլ հաստատությունների կազմակերպությունների գործունհության նպատակների ու խնդիրների հստակեցում. դրանց կենսագործմանհամար

անհրաժեշտհիմքերիստեղծում: 2. Պեւոություններիմիջեւ կապերիու բազմակողմանի համագործակցության կայուն իրավիճակիստեղծումեւ գոյություն ծավալում, տարածաշրջաններում ունեցող օրինական հասարակական-թաղաքականկարգերի պահպանմանն օժանդակում. միջպետականհարաբերություններում ինտեգրացիոն գործընթացների սատարում: 3. Պետությունների եւ միջպետական կազմակերպություններիմիջազգային գործունեության կոորդինացում ՄԱԿ ի կենտրոնական մարմինների եւ մասնագիտացված հաստատությունների գործունեության հետ, միջպետական հարս» բերություններիեւ տարածաշրջանային կազմակերպություններիգործունեության արդյունավետությանմեծացումու հեղինակության բարձրացում: 4. Միջազգայինքաղաքականության գործընթացներիմյուս հիմնականուղղությունը քաղաքականությանսուբյեկտների փոխադարձվստահության կայուն հիմքերիստեղծումն է: Միջազգային հարաբերություններիւվատմության մեջ քիչ չեն եղել պետությունների կողմիցհամաձայնագրերիու պայմանագրեհրաժարվելու դեպքեր: րի ոչ լրիվ կատարմանկամ պարտավորություններից «Պարտավորությունները պետք է կատարվեն» միջազգայինիրավունքի ոչ միայն խահանրահայտ սկզբունքի անտեսումըկամ կոպտորեն խախտումը թարումեն միջազգայինհարաբերություններիբնականոնընթացքը.այլեւ ստեղծում են անվստահությանմթնոլորտ.առաջ բերումկասկածամտություն մայնւվետությունների ու պաշտոնատարանձանց նկատմամբ.որոնց խոսքը եւ գործը. պարտավորություններնու գործնական քայլերը միշտ չէ, որ համընկնումեն: Փոխադարձվստահության խնդիրը միշտ էլ դժվարագույննէ եղել եւ այժմ էլ հանդիսանումէ միջազգային քաղաքականության այն հիմնահարցերիցմեկը. որի լուծումը պետությունների եւ միջպետականկազմակերպություններիմիջեւ չի լինում: Այն ձեւավորվումէ աստիճանաբար. լոկ խոսքերով ու խոստումներով միջազգայինգործնականքաղաքականությանփորձիեւ ավանդույթներիհիման ,

1. Տես՝

՛հ16ոմլոօքօմեօ6 ոքց80

ՇՕՅքՓոՓոպօոա պսքՓ",մ,

1921 էք 60-65

եւ պաշտոնատար անձանց անծրինական գորվրա: մռանձին պետությունների ու հիմնովին խախտում են պետությունների. ազԵրբեմն վարթը ծունեությունը

ժողովուրդների բարիդրացիականհարաբերությունների եւ համագործակցությանտեւական ժամանակաշրջանումստեղծված. կյանքի փորձով ստուգվածվստահությունը.Ոտնահարվումէ միջազգային իրավունքիսկզբունք» գերի

եւ

ներն ու ավանդույթները: շատ ավելի դժվար գործ է. քան առանձին Վստահությանվերահաստատումը ն դիրքորոշո ւմների ր ու նրանց խմբերիհամոզմունքների. քաղաքական մարդկ'սնց է պայ» դրանով Թ երեւս. հենց փոփոխումը: ուղղությունների եւ գործունեության համար անհրահարաբերություններիկատարման մանավորվածմիջպետւասկան պաեւ իրավունքի միջազգային սահմանումը ժեշտ երաշխիքների նորմերով ան ստեղծումը: ը ղ տասխանատվութ) Միջազգային կյանքի կարեւորւսգույն տարրերից

են

քւսղաքականության եւ ձեռնարկումները,

ենրաոունների Իղղված ւվարտավո» փոխադարձ ոնքԽր ականորեն համաձայնագրերի. պայմանագրերի.միջազգային միջպետական ե

:

ոոծողությունները.

այն

կոնկրետ

քայլերը

րությունների.

որոշումների ու հանձնարարականներիկատարմւանը: կազմւակերպությունների Միջազգային կյանքի հենց այս կողմնէ գործնական բնույթ տալիս թաղաքակաթաղաքականությանը. գործողության մեջ դնումորոշումները.առարկայացնում

նությունը:

մեջ հատկապեսկարեւորվում միջազՄիջազգային քաղաքականության եւ ապահովմանխնդիրները: անվտանգության կոլեկտիվ խաղաղության գային Պետությունների միջեւ լուրջ տարաձայնություններիեւ կոնֆլիկտներիդեպքում. առաջին հերթին կիրառվումեն հիմնահարցերիկարգավորմանոչ բոնի են

խորհրդատվությունները, այնպիսի միջոցներ. ինչպիսիք են դիմիջնորդությունները, փաստահավաք ծառայությունների կազմակերպումը, զինխաղաղարար տարածքներում լարված առավել տորդների ուղարկումը, ված կազմավորումների տեղաբաշխումը,իսկ ծայրահեղ անհրաժեշտության դեսլքում արդեն՝ զինված ուժերի գործադրումը:Դրանք որոշակիորենմատնանչհարաբեված են ՄԱԿ-ի Կանոնադրության 37-րդ հոդվածում: Միջպետական

րությունների կարգավորման եւ պայմանագրերիանվերապահ կատարումն համաձայնությամբ ապահովելու համար պետությունները միշտ էլ փոխադարձ են փոխհատուվնասների են նաեւ նախատեսում այնպիսի միջոցներ.ինչպիսիք տապատրաստակամությունը. կատարելու ցումը. զանազան ծառայություններ րածքային զիջումները եւ այլն:

Հասարակականկյանքի անկապտելի մաս կազմող երեւույթներիշարքում

ընտիրադարձությունները՝ որոշակի տեղ են գրավում սոցիալ-քաղաքական հերությունները. ցույցերը. գործադուլները. խոովությունները. կոնֆլիկտները.

ղաշրջումները. ռեֆորմները,քաղաքական սպանությունները,ահաբեկչությունը. պատերւսզմները.մարդկանց զանգվածային շարժումներըեւ այլն: Դրանցից են դաոնում միջազգային քամիայն աղն երեւույթներն ու իրադարձություններն ղաբակսաաությանօբյեկտ. որոնք դրսեւորվում են միջպետական հարաբերութդրական, թե սոցիալայունսերում կամ էլ իրենց արժեքով ու նշանակությամբ՝ կան փոռանգավորության աոումով. դուրս են գալիս այս կամ ւսյն երկրի ու տարածաշրջանի շրջանակներից. կաւվվում միջազգային խաղաղության ու անվտանգության խնդիրների հետ եւ դրանովիսկ դառնումմիջազգային քաղւսէ եւ ենքակարության Այլ Կերպ ասած. երեւույթը միջազգայնացվուժ առարկա: 249`

թակաԷ կարգավորման՝ միջազգայինիրավունքիսկզբունքների ու նորմերի պա-

հանջներիհամաձայն: Միջազգայինքաղաքականության դրսեւորման ձեւերից են տարբեր բնույթի

ծավալի. տարբեր մակարդակներով իրականացվող հարայերությունները եւ ոչ կառավարական պետությունների,միջպետական ու հաստատությունների կազմակերպությունների միջեւ: Դրանքընդգրկում են մարդկանցկենսագործունեության բոլոր ոլորտները՝քաղաքական. տնտեսական, սոցիալական. մշակույու

թի, գիտատեխնիկական. զանգվածայինլրատվությանբնագավառները եւ այլն: Միջազգայինհարաբերությունները դրսեւորվումեն ամենատարբեր ծեւերով: Նրանցից առանձնապեսկարեւորվում են բանակցությունները. խորհրդակցությունները, խորհրդատվությունները. դիվանագիտւսկան կապերի հասւուստումը.

ու համաձայնագրերի պայմանագրերի կնքումը.միջազգային քաղաքականութ: յան սուբյեկտներիներկայացուցչական խմբերի,պաշտոնատարանձանց տարբեր մակարդակներով եւ այլն: հանդիպումները.կոնֆերանսները Միջազգայինհարաբերությունները կարողեն ունենալ տարբեր կարգավի: ճակ՝ պաշտոնականկամ ոչ պաշտոնական:Պաշտոնական բնույթ կրող միջազգային հարաբերությունները տեղի են ունենում միջազգային քաղաքականության սուբյեկտների՝մասնավորապես, պետություններիեւ միջպետական կազմա-

կերպությունների միջեւ: Դրանք.որպես կանոն. իրականացվում են որոշակի լիու ազորություններ ունեցող հաստատությունների պաշտոնատար անձանց միջոցով: Ոչ պաշտոնական հարաբերությունները,անկախ նրանց կարեւորությու-

նից եւ սուբյեկտների կարգավիճակից.իրականացվումեն պաշտոնական ազորություններ չունեցող անձանց կողմից.թեեւ չի բացառված. որ

լի-

դրանք ՀԻ կա-

ե տաշտոնակա նախապատ աան Աաաա րությունների առումովմիչտ Տեսական եւ գործնական էլ կարեւորվում է, թե ինչպես. եւ ինչ հիմունքներովեն առաջանում միջազգային քաղաքականությանհամար հետաքրքրություն ներկայացնողխնդիրներնու հիմնահարցերը։ : Միջազգա յին քաղաքականության խնդիրներնու հիմնահարցերը բազմազանու տարաբնույթ են: Նկատի ունենալովդրանցառաջացմանպատճառներն ու էութ: յունը, կարելի է բաժանել մի քանի հիմնականխմբերի. 1. ԳԴիմնահարցեր, որոնք առաջանում են կյանքի բնակա)

-

հասարակական

աո ինտեգրացիոն աանրաաեր գործընթացների երիիք որա որա վորապեսհամաերկրային նոն

իրար

պես, համընդգրկող

շնորհիվ:

Դրանքգլխա-

նշանակությանայնսլիսի հիմնահարցերնեն. ինչպիսիք են համաշխարհային օվկիանոսի եւ տիեզերքի՝խաղաղ նպատակներով ի շահ մարդկության հետազոտումը,ջերմամիջուկայինէներգիայի խաղաղ նպատակներովօգտագործումը, աշխարհի նյութական. էներգետիկ եւ աշխատանքային ներուժի խելացի եւ արդյունավետ օգտագործումը, հպմաշխարհայինմասշտաբով զանգվածայինլրատվության կազմակերպումը. գիտատեխնիկականնորագույն նվաճումներիկիրառումը հանուն սոցիալական առաջադիմությանեւ մւսրդկանց բարեկեցության: 2. Հիմնահարցեր, որոնք առաջանում են հասարակականկյանքի ոչ բնա: կանոն զարգացման պատճառներով:Դրւսնցիցեն պատերազմները.միջազգային խաղաղության եւ անվտանգությանհամար լուրջ վտանգ ներկայացնող միջպետական տարաձւմյնություններն

ու

կոնֆլիկտները, մարդկանց

հակաօրինականշարժումները.ամբոխավարականվարքուզանգվածային բարքը եւ այլն:

.

Վիմնահարցեր,որոնք առաջանում են ներպետական եւ միջազգային իրավունքինորմերի զանգվածային խախտումների, հասարակական-քաաքականկարգերը. ժողովուրդների շահերը, մարդկանց իրավունքներն ու կոպտորեն ոտնահարելու պատճառով: Այդպիսիք են խոովությունները.միջազգայինահաբեկչությունը, միջազգային մասշտաբներ ընդունած կազմակերպված հանցագործությունները, թմրաբիզնեսը եւ 3.

ազատությունները այլն։ 4.

Յիմնահարցեր, որոնք առաջանում են բնակլիմայականեւ, առանձին

սոցիալականայնպիսի պատճառներով,որոնք մեծ մասշտաբդեպքերում. ներ ընդունելով, լուրջ վտանգեն դառնում երկրների, ազգերի,ժողովուրդ-

ների, առանձինտարածաշրջանների բնակչությանեւ, նույնիսկ. ամբողջ աչխարհի համար։Դրանցիցեն երկրաշարժերը,ջրհեղեղները,փոթորիկները, մեծ տարածքներ ընդգրկող երաշտը, հրդեհները, գրտահարությունները, տարափոխիկհիվանդությունների լայն տարածումըեւ այլն: 5. Հիմնահարցեր,որոնք առաջանում են մարդու սոցիալականցման,նրա կենսապայմաններիփոփոխմանհիմքով: Այդպիսի հիմնահարցերիցեն մարդու իրավուճքների եւ ազատությունների պաշտպանությունը, էկոլոգիական հիմնախնդիրներիլուծումը, միջավայրիաղտոտմանդեմ պայքարը. բնութան խելացի, արդյունավետ օգտագործումըեւ վերարտադրությունը: Բնական տեղի ունեցող զանգվածային աղետների, թունավորում»

"անում

ու

ների ռադիոակտիվ ճառագայթումներիհետեւանքներիվերացումը,դեմոգ-

րաֆիական եւ այլ բնույթի այնպիսի խնդիրների լուծումը, ինչպիսիք են բնական աճի կարգավորման,մանկականԿԱ եւ՝ արտադրությանոլորտում, տրանսպորտում,կենցաղում պատահար րի. Սպանությունների, ահաբեկչությանպատճառովմահացությանդեպքերի նվազեցումը,պատերազմենրի,կոնֆլիկտճերի,կյանքի համար խիստ ա բարենպաստպայմաններիպատճառով մարդկանց կարգավորումը,փախստականներիհիմնահարցերի լուծումը

բնակչության

ներ ը.

զանգվածայի տեղա"

ճարժերի . գա

Վիմնահարցեր, որոնք առաջանում են արդի քաղաքակրթության հետազարգացման մի չարք խնդիրների հիմքով: Դրանք պայմանավորված են

մ

թա Նայմանների գործունե պյանքի առաջընթացի, ստեղծման, բարիքների առողջապահության, ես,

անզ

կեն-

կան կապի, տրանսպորարտադրության, տի, զանգվածային տեղեկատվության եւ այլ ոլորտներում

լրատվության ինտեգրացիոնգործընթացներիկոունեցող համընդհանուր նշանակություն նաեւ որդինացման ու

կարգավորման հետ: Այդ կարգի հիմնահարցերից են

մարդու սոցիալականզարգացման, երկրի վրա նրա ապրելու

կենսապայ-

ջերմայինռեժիմի,ռադիացիոնվիմթնոլորտի, հիմնական ուղղությունների այլն) հնարավոր փուիոխությունների միտումների բացահայտումը եւ, անհրաժեշտությանդեպքում, համապատասխան երկրի վրա քաղաքականության գոյամիջոցների ձեռնարկումը՝ տեւման

մանների (սննդի, ջրի, օդի ճակիեւ ու

եւ

մարդկանց կենսագործունեության նպաստավոր պայմանների

պահպանման համար:

Այսպիսով, միջազգային քաղաքականության ոլորտը չափազանց լայն է. խնդիրներն ու հիմնահարցերըբազմազան ու տարարժեք են: Դրանգ լուծման եւ միջազգային հարաբերությունների արդյունավետ կարգավորման համար ստեղծված իրավական համակարգը եւ միջազգային քաղաքականության սուբյեկտների նպատակասլաց ու արդյունավետ գործունեության շնորհիվ, միջազգային քաղաքթականությունը դարձել է արդի քթաղաքականության հետագա առաջընթացի, հիրավի, հզոր գործոններից մեկը:

Բովանդակություն

Առաջաբ անմ... գլոխ

Նու...

ՆՆ...

ւ

աֆ ու... աակականվակաա Աաաա անական Աաաա կաա,

Գիտություն քաղաքականության մասին.Ձ....................1....

Ն

աա.

Քաղաքականությանէությունը....................................................... 5 Քաղաքականգիտության ծագումը, բնորոշ գծերը.................... 11 1.3 Քաղաքազիտության հարակիցբաղադրամասերը.....................16 144Քաղաքագիտության հետազոտության մեթոդներըեւ ֆունկցիաները......................................................... 21 1.1

1.2

Գլուխ

Քաղաքագիտական մտքի զարգացման հիմնական փուլերը... 1...

2.

ԼԼ

2.1

2.2

աապաաաաա

աաա

Քաղաքականմտքի նշանավոր ներկայացուցիչները................. 27 ձամաշխարհային քաղաքագիտական հիմնականՌպրգ եաե ականարա Վա)քաղաքագիտական մտքի զարգացմանփուլերը................ 40 նեւ...

2.3

Գլուխ

3.

3.1

Քաղաքական իշխանություն...

11.1.

աաաաաաարաաայաջ

Իշխանությանմեկնաբանմանկենսաբանական. հոգեբանական,սոցիոլոգիական եւ փիլիսոփայական եղանակները Իշխանությանկառուցվածքը, ռեսուրսները Ն

3.2

եւ

3.3

իրականացման մեխւԱՄիզմբը Լ...

մաաաաա

Նանա

Քաղաթականիշխանության լեգիտիմուբյունը.Ձ.........................

ցլուխ

Քաղաքականությանսուբյեկտները:.........11

4.

ա. 70

հությունը

Քաղւսքականության սուբյեկտների եւ հիմնական խմբերը... Քաղաքականսուբյեկտների

4.1

գլուխ

պապական

առանձնահատկությունները.... աւա

կաա.

Հասարակությանքաղաքականհամակարգը. ա.աաա82

5.

ՓԵՓ00006566662Է

20042098

Լիդերության հիմնահարցը քաղաքական մտքիպատմության 40.2 Քաղաքականլիդերության էություն

--«"1

Աո

գլուխ

11.1

Քաղաքական համակարգիհասկացությունը. մապպասապակաաաաաաւ82 կառուցվածքըեւ ֆունկցիաները... 5.2 Քաղաքական համակարգի ,ապպապակաանյաա 5.3 Հայաստանի Հանրապետության քաղաքականհամակւմր գը... աաա աաա 5.1

տիպաբանությունը...

կուլտուրա Քաղաքականկուլտուրայի բովանդակությունը.,հասկացությունը,

Քաղաքական

մեջ... ունկցիաները

10. Քաղաքական լիդերության

ակա

աաա

տեխնոլոգ իա...90400009

Քոսլաթական լիդերության

70.

40.1

Պասակարգման կապ աս, ..

4.2

գլուխ

Լ...

:

"

:

հիմնական

Քաղաքական կուլտուրայի եւ տիպաբանությունը

11.2

տարրերը

ՆՎ...

գլուխ

գլուխ

Պետությունըորպեսքաղաքական համակարգի

6.

հիմնական հաստատություն............

6.1 6.2

6.3

ամաց,

1.11...

Պետությանկոնցեւվցիան.... Պետությունների Քաղաքացիականհասարակությունը եւ իրավականպետություն ը.

12.2

եւֆունկցիաները. դասակարգումը ապապապա

ո...

12.3

աոատ

Գլուխ

7.1 7.2

Ի՞նչէ քաղաքականկուսակցությունը.... Քաղաքականկուսակցությունների

տիպոլոգիան....

7.3 Կուսակցական

Գլուխ

8. 8.1

8.2

9.1 9.2 9.3

աաա

73.

Ազգայինհարաբերություններիքաղաքականություն..............214

13.1 13.2

Ֆուսկգիաները եւ ապաս

Լանկա

Մարդըեւ քայղլաքականությունը......

ադ

աաա

աաա

Գլուխ

Մարդըորպես քաղաքականգործունեության սուբյեկտ.........144 Մարդու իրավունքներիեւ ազատությունների համակարգը...146 Քաղաքականսոցիալիզացիայի գործընթացը......................... 147

14.

Քաղաքականկոնֆլիկտներ......1........

14.1

ռեժիմիէությունը, տիպոլոգիան......................... 128 Քաղաքական ռեժիմիցդեմոկրատականի Ոչ դեմոկրատական անցմանգործընթացը... ամա

սկզբունքները.Ձ........................211 Ազգային քաղաքականության դերը Ազգայինգաղափարախոսության քաղաքականությանմեֆ... աա արաւ աաա րրա:216

"'տիպավորումը....123 համակարգերի ապա

սա»

ը ԼՎԱ

9,

ամաապաաա Ն. տապակա

Քաղաքականռեժիմ (վարչակարգ)...

`

գլուխ

ա...

Քաղաքականկուսակցություններ......

7.

գլուխ

..189

Քաղաքականգործընթացիբնութագիրը..............................189 Քաղաքական որոշումների ընդունումը.................................197 Շահերի |լամճնշման խմբերի մասնակցությունը քաղաքական որոշումներիընդունմանգործընթացին...........205

12.1

աաաասաաչ97

Քաղաքական գործընթաց.

72,

14.2

14.3

Գլուխ

15.

ո.

աաա աան

աաանոն

Կոնֆլիկտիծագումը, էու թյՈԼԱ,ե րանա ւա,223 Կոնֆլիկտների դասակարգումըո ուղիները.............................. Կոնֆլիկտներիհաղթահարման աաա

աաա

ՆՎԱ

աաա:

Միջազգային քաղաքականություն...

15.1

էությունը Միջազգայինքաղաքականության կառուցվածթլ Միջազգայինքաղաքականության հիմքերըեւ սկզբունքներ եւե Միջազգայինքաղաքականությանհիմնական

եւ

15.2

աաա

ււ.

Վ.Լ.

15.3

աաաաաւաաաաա

ուղղությունները

եւ

աաա

րակական

աաա 233 նանս,

իրավաքաղաքական աոա, ,, 239

դրսեւորման ձեւերը..................................244

ՔԱ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՔԱՂԱ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

17272711

ՆԱ

11117227»

ոողտւՕԾՕոօղուԾ ԾՇԾԺԹոավպաԹ:մ

/2ծօՅ

ԷՔ.

ՇԸ.

ժա.

"ԱԼ Էէ

76»

7-7

79-՞

ագո.

վաԼԸ՝

ԼԷւսսսուէլո Ալ Ինի Իրադրությունները Գ. Ալ ինը

«աա

թ

Գ.

Աշիթր Ժողովրդի

Քաս

Քաղա քակառՇ ԳՌՌԺըռթաւաս գի

ՎԱՇ

ղա քական Ռդթրոշոււնների Ը Շդուռու Ճթ

Երթ

մմ ՅԾՕՕ

ԱՐԱՆ»:

լիճ"

ԻՐադարծձությունռերը

Ժողղովիդի

է

րր

կուտերիսչմտներ ԹաղաառՓակրոթություն Հ. ԷԼաասսու էլը Գ. ԱշիեՇի

Գ.

ւո ւվաս թանակը` Է

«ե

Լ.

Իբատարակչակած Հաաա

ՆՆ1ՆԼԶ

Հ

Կարերիսւոներ Քասղղաթավկանությունռ

ՎԵրեւիժ ւի ռերչ»Ե Վերեւի: ՔԵ րթեւի փերեսրոժ Վերեւի Ժ ՔերքթեԵսի ռերբքեւիժ

փուլ

Յա

271277777772

ուց.

չասի

օրիռակ, ՄՐ

որ

6Օ»«8Յ4

ԳԻԸնԸնոր՝ ւ. աատայյա

Պ/16.,

։տպաՓրությունը

ույյմառա

գրային

էյ որաւա.

«թղ

ԵԵ»

Հ

2`

`

•

77727127

Դ

«թուղ

յայ.

«ՎՐԻ՛ԴԱԿՆԵԲ

ՆԿԱՏՎԱԾ

Ը" ՂԷ»

Թ

ԶՈ"

«րՏԵՈՐԹ 7 67: Շ--22227772 ՄԵԱ `

222222122172

ԿՏ

ՂԲՒԷԼ1:

Թ. Ց

ԱԱԼ