Քաղաքական աշխարհագրություն

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԱԷԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԼԵՄՎԵԼ

ԱՐՄԵՆ ՎԱԼԵՍՅԱՆ

ՎԱԼԵՍՅԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԴԱՍԱԳԻՐՔ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԲՈՒՀԵՐԻ

ԵՎ ՀԱՍԱՐԱԿԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՄԱՍՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ

ԵՐԵՎԱՆ

ՀԱՄԱՐ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

-

ՀՏԴ

911:32.001

(07)

Հրատարակությանէ երաշխավորվել ԵՊՀ աշխարհագրական ֆակուլտետի խորհրդիկողմից

ԳՄԴ 26.846677 Վ 152

Խմբագիր`

Ն.Հովհաննիսյան ,պատմ.գիտ.դոկտ.

Գրախոսներ ԵՊՀ միջազգային հարաբերություններիե դիվանագիտությանամբիոն, աշխ.գիտ.դոկտ.Ա.Ավագյան Վ 152

ՎալեսյանԱՍ.,ՎալեսյանԼ., Քաղաքականաշխարհագրություն Եր., ԵՊՀ հրատ.2005, 339 էջ: -

Դասագրքումհայ իրականությանմեջ առաջինանգամքաղաքական աշխարհագրությունըՍերկայացվումէ որպեսգիտությանինքնուրույնճյուղ. աշխարհագրականգիտություններիհաճակարգի ենթահամակարգ.որն զբաղվում է հասարակականկյանքիքաղաքականոլորտի տարածքայինկազմակերպմանհիմնախնդիրներով: Նախատեսվածէ աշխարհագրականն հասարակագիտականմասնագիտություններիուսանողների,ասպիրանտներիհամար: Կարող է օգտակար լինել հասարակականաշխարհագրությանհարակից գիտություններովք̀աղաքագիտությամբ,տնտեսագիտությամբ,պատմագիտությամբ,իրավագիտությամբ, սոցիոլոգիայովզբաղվողների,պետական կառավարմանու տեղական ինքնակառավարմանոլորտի պրակտիկ աշխատողների,հանրակրթականդպրոցի ուսուցիչների, բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրվածեն աշխարհում,մեր տարածաշրջանումու ՀայաստանիՀանրապետությունումտեղի ունեցող քաղաքական ու սոցիալտնտեսականերնույթներով:

Վ

1805060000 2 005 704102105

ԳՄԴ

26.8:66)7

ՏՑԻ

5-8084-0683-8

թ.

Օ

ԱՎալեսյան,Լ.Վալեսյան,2005

թ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ..........

ՕՐ )|ՖՁպսւՆՆ))))))))3 ԸՕՒԴՒԻՂՏ........

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ.

ԳԼՈՒԽ 1 ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

Յ ա.Տ

ատա

սաա

Ս

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ:

ջու.

աք

ՃՅՈՒՂԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ....

ՕԲՅԵԿՏԸ ԵՎ ԱՌԱՐԿԱՆ'

ԴԱՍԱԿԱՐԳՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ:

ՏԵՂԸ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՆԵՐՔԻՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Ս ապա.

1.2 ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ, ԳԼԽԱՎՈՐ ՓՈՒԼԵՐԸ

1.1 ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

..զՕղ7ղւռՁ7ՁզՁՈՐՁ

ԳԼՈՒԽ

2 ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏԸ

2.1 ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԵՎ ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ...

2.3 ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ

..Ձ..........

ԵՆԹԱԿԱՐԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ո...

ՄԻԱՎՈՐՆԵՐԸ:

ԳԼՈՒԽ 3 ԵՐԿԻՐ--ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ:

ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ

3.1 ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՏԵՂԸ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔՈՒՄ...

2.2 ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ՄԻԱՎՈՐՆԵՐԻ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՕԲՅԵԿՏ ԵՎ

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

3.2 ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ:

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

3.3 ԵՐԿՐԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ...

3 4 ԵՐԿՐԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՐԳ:

ՈՐՊԵՍ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՌԵԺԻՄ.

ԳԼՈՒԽ

4 ԵՐԿԻՐ-ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՏԱՐԱԾՔ...

4-2

ՊԵՏԱԿԱՆ ՍԱՀՄԱՆ: ՎԵՐՊԵՏԱԿԱՆ

4.3 ՔԱՂԱՔԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ԴԻՐՔ..........

4.4 ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ:

4.5 ՄԱՅՐԱՔԱՂԱՔ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ԳԼՈՒԽ 5 ՊԵՏԱԿԱՆ

ՍԱՀՄԱՆ.

,

ՅՅ

ՎԱՐՉԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԲԱԺԱՆՈՒՄ

8` րն

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ...

5.1 ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

`

ԳԼԽԱՎՈՐ

ԲՆՈՒԹԱԳՐԻՉՆԵՐԸ

ՔԱՂԱՔԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

Հաճ.1

աաա,

--

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՅԻՄՆԱԿԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ...

ՆԵՐՔԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ...

5 3 ԱՐՏԱՔԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

5.4 ԱՐՏԱՔԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԴՈԿՏՐԻՆԱ.......

ԳԼՈՒԽ 6 ԱՇԽԱՐՀԻ ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԲԱԺԱՆՈՒՄՆ ՈՒ ՎԵՐԱԲԱԺԱՆՈՒՄՆԵՐԸ.Ձ...........

ի

6.1 ԱՇԽԱՐՀԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԲԱԺԱՆՄԱՆ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ................

6.2 ԱՇԽԱՐՀԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐԻՑ

ՄԻՆՉԵՎ 20-ՐԴ ԴԱՐԻ ՍԿԻԶԲԸ..

6 3 ԱՇԽԱՐՀԻ ՎԵՐԱԲԱԺԱՆՈՒՄՆԵՐԸ 20-ՐԴ ԴԱՐՈՒՄ:

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

ւ109....114

պաապպադարդ

5.2

ԱՐԴԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՔԱՐՏԵԶԻ

Լ

ւաջաանաւ

63.1

ՎԵՐԱԲԱԺԱՆՈՒՄՆԵՐ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ԱՐԴՅՈՒՆՔՈՒՄ..

6.3 2 ՎԵՐԱԲԱԺԱՆՈՒՍՄՆԵՐԵՐԿՐՈՐԴ

ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ԵՎ

ՉԱՍԱՇԽԱՐՅԱՅԻՆ

-

ԳԱՂՈՒԹԱՅԻՆ ՀԱՍԱԿԱՐԳԻ ՓԼՈՒԶՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՈՒՄ

6 3.3 ՎԵՐԱԲԱԺԱՆՈՒՄՆԵՐ ՍԱՌԸ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ԱՐԴՅՈՒՆՔՈՒՄ:

Կ"ՇԽԱՐՀԻ ԱՐԴԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՔԱՐՏԵԶԻ

ԳԼՈՒԽ 7 ԵՐԿԻՐ ՄՈԼՈՐԱԿԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՄԱԿՐՈԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ...

7.1 ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

(ԳԵՈՊՈԼԻՏԻԿԱ)

Տ...

արը

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐՈՎ

ԲՆԱԿԱՆ

ԱՊԱՀՈՎՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԳԼՈՒԽ 8 ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ

ԳՈՐԾՈՆ

ԵՎ ԽԱՂԱՂՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

8.1 ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ՈՐՊԵՍ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԵՐԵՎՈՒՅԹ:

ԿԱՊԸ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԵՏ...............

8 2 ՀԱՍԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԽԱՂԱՂՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ...

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

Ժ-Ղ

ի

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ................

( 25)

.

8.4 ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ........

8.5 ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ ԵՎ ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՐԳԱՎՐՈՍԼԸ`՞։)Օ|9Ֆ999..

ւ

ա

(255,

Հ՛

ԳԼՈՒԽ 9 ՎԱՐԱՎԿՈՎԿԱՍՅԱՆ ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ................Ձ.,.Ձ։"`

9,

ՈՒ ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԿՈՎԿԱՍԸ ԷԹՆԻԿԱԿԱՆ

ՇԱՀԵՐԻ ԲԱԽՄԱՆ ՀԱՆԳՈՒՑԱԿԵՏ:

ՀԱԿԱՍԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

9.2 ՎՐԱՑ ԱԲԽԱԶԱԿԱՆ ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆ

9 3 ՎՐԱՑ

ՀԱՐԱՎՕՍԵԹԱԿԱՆ ՀԱԿԱՍԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆ.Օ7,

9.1

:

ԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ...

ՈՒ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԵՐԸ

7.2 ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ

7.3 ՑԻԿԼԱՅԻՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ԼԻԴԵՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԸ...

7.4 ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՀԱՂՈՐԴԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ.

7.5 ԵՐԿԻՐ-ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

)

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

-

-

ւ

Շ..

ԳԼՈՒԽ 10 ՎԱՅ-ԱԴՐԲԵՋԱՆԱԿԱՆ (ԱԴՐԲԵՋԱՆԱ ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ)

-

..

ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆ

10.1 ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԱՐՄԱՏՆԵՐԸ.

ԸՆԹԱՑՔԸ ԵՎ ԱՆԱՏՈՍԻԱՆ

10.2 ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ՀԻՍՆԱԽՆԴՐԻ ԼՈՒԾՄԱՆ ԻՐԱՎԱԿԱՆ

ՀԻՄՔԵՐԸ

ԵՎՈՒՂԻՆԵՐԸ...

ՎԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ,

ար

առաջա

ԳԼՈՒԽ 11 ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

411.

ՔԱՂԱՔԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

712.2

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

աաա

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ...

ասա

712.1

ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԲԱԶՍԱԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ...........

ՑԱՆԿ........զհՁ"ՁԸ`Ը(Ը`Ը`Ը``

30047

սաւ

ՔԱՂԱՔԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ԴԻՐՔԸ: ԱՅՆ ՈՐՊԵՍ ԱՐՏԱՔԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾՈՆ...

ՆԵՐՔԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ: ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ՏԵՂԱԿԱՆ ԻՆՔՆԱԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ...

ա

ո.

պաա

աա

.

300'4 ,

ն /Ճ., ԹՅոՇՇՋո

Թողճք Բ

ատը,

ոքոԸՅ8Ո6էլՅ

ՄԼ, ՈՕոԽՐԵԿՇՇԸԻՅՋ 160-քոֆոու,Էք.. էՅոու ԷՐՄ7,2005. 370.

"օք ՈՇԱՇՐՑԵՂՇՈԵՒՕՇԻԼ ՈՕա11ՎՇՇԵՅՑ

ՈՇքթետմ քո 8 ՅքումաՇ ԷՀՕրքճֆոտ

ՇՅԻԼՕՇ1ՕՑ16ՈԵՒօԽ Օքճճոււ էճ.

3ՅԷՌՈՎՅՕԱԾՔՇՑ Բ37ՎՇՒՈՒՇԻԼ ՈքՕՇՈՇԻ(

ԽՅՎՇՇԼՑՇ

ԷՅ)ւ, թոփաՇճաաչ

ՈՕՈՇԱՇՐՇԻԼԵԼ

Շ1101ՇԽՇ

ՐՇօ-

1Հքքաւ օքեյ եի օքումումտան Բ 8շուքողոց օՄՈՇԲ Աքօշա2ՅԵՅԿՇԻ2

16601ՑՇԻԻՕՅ 204381. ՇֆՇքեւ061

ԷԼ ՕՇԼԱՇՇՆՑՇՒԱԵՐ:

Խամտճ Խ(Օշոօ1 Էմո». ԽԹաոհ փում օԱՌ:6828 ԼՇՕՐքՅՓԱՎՇՇԵՈւ Շ ԸՇՇօՑՇհաօր

ՇԵՌԵ ՈՕՈՇԳԵՕԱ 121 ԱքշրօՅՑՔՈՇՈՇՑՇԽԵԽԵԵՐ,

ԷՀօքքոֆաչնառո 11621օթմաւ. ՇՕԼ:(ՕՈՕՐԱՅ.

ՈԺՅՀՒՂԾՈՕՐԱՒԸ

ԴԵՕԱԾԻՑՈԺՆ

ո

ԷՕքԷԱԱԼՎՇՇԽՆ Էմո.

քմնօ1ոոՑ մտ8 ՎԷՂՇՈՇՔՇքօոոքմտոծէուտ ԷԼ ո(ՇօՊԵ0ՕՐՕ «Խ.Մ ՈքՅՑՈՇՈւ, ՇՓօքեւՈՕՇ/ոճքօՑ6աօՐՕ

Ո011ՎՇՇԵՕԽ

ՆՑ,

-

ՒհՇՆ ԱՌՀԵԼ

ՇՎ,

Էլ 8ԸՇ«

ԷՌՂԵքՇԸՄՇ1ՇՑ ՈքՕտ«ՕՂՎԱԾՆ::

ԵԼՕ

ՔՇՇո)

ճ:ԱոՇՔԿԵՇԼՈՑԸՈՕՈՒՈՒԼՎՇՇՒԳԼՏՈՒ

ՇՕԼԱ11ՈԵՒ0-

հմքծ,

քԵՅՇԽՇ

ՒՅԼԱՇԵԼ

ԵՕԱՕԽՈԿՇՇԽԱԻՈՑ

Է

ԶՋԹՈՇԷԱՍՈՌԼ

ՕՐՂՃՏՐՎԱԻՒԵԱԸ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՕԼՀՃՏՂԵՆԱԱ,

ԸՕԿՊՈԱԿԻԼՏ

ոու

Լւ,

ԼՈՃՑՃ

1 ՈՕՊԻՂԻ

ՐԲՕԼԹՃՓԱՏԼ

ՎԵՇՐԻՃՏ4

ՓՕթԹՈԼԱԵՕՑՏՃՒԳՈ,

ՕԼԵՃԸՈՒ Է 43Դ է

Ք ՈՔԽԼԱՈԷԼՒԹՎՔԷԱԼՑ.

ԻԼԷԸ1Օ 8 ԸՔՇՂԷԽԵ

1 ՕՏԵԲԵԼ

1.5

ԸՂՃՑՃ

ԲԱՃՇՇԵԱՓԵԱՀՃԼԱԸ

ՕՇՕԵՒՒԻՕՇՆՔ

Խ-ԼՕ

ՕՏԼԱԸՐՑՔԵՒ ՕՔԹԷ

ԼՔԲՔԱՈՕՔԵՐԽԱԵՒՐՆ8

Ը1ՔՄ7:7ՔՃ 53.

ԼԱՃՅՃ

ԷՈՒ ոՕոժ

3 ԸԼՔՃ

8ՒԷԹՒՔՔԷԱԼ

ԱՔԸՂՔՄԷՂՄԻՃ...

.20

51ճոււ,,.......

ԸՓՔԹ4Ճ ՕՏԱԼԵԸՂՑՐՒՒԼՕՔ«13

ՇՕՈՔԲՅԱՃԻՈՔ ՈՕԱՂՔԿԷՇԵՕՍ ԸՓԷՔԵԼ

2 ՈՕՂՒՂԱՎԵՇԽՃ8

5.1.

ԷԵ.

ԲճՃ3821

12.(ՈՃՑԻԵՌՒ

ՕՔՒՃՒՈՈՅՃԼԱԼՑ

ԼԷՔՔԵՈՕՔԱՆՈԵՒԼ

ՆՏ արն

Ք

ՈՕՈՔՂՔՎԻԸԵՕՔ ԸՓՔՔԵԼ

ԼԵԼ 1ԷՔՔՈ ՕՔ ՃՈԵՒՕՔ Ը1Ք7ՂՄԻԵԼ

ՂԱ

ՎԷ(«ՍՔ ԸՓԷՔԵԼ ՍԲԵՐՃՔԿՈՎԻՕՇՆԵ ւՈՈՒՄԼԼ

Ճ-ՐՕԸՖ1Ճ6Ը180. ԻՈ

ՈթԱՅԻՒ

ՃԻ ՐՕԸՖՃԲԸՐՑԷՒԻԵՕՇՐԷ

ՕԵԵԷՒՒԻԼ

ԼՕՇՖՈՈՃՔԸ180Օ ԷՃՔ ՒՔՕԼՔՃՓԱԻՎՔԸԵԻԻ

ոՕո

ՈՒՎԵՇԻՕՔ

ԷԼԸ1ԵՈ5

ԷԼ ԷԷ

ԸՓԷԲԵԼՕՏԼԱԱԵԸԼՑԷԷՒԻ

ՕՈշ2043ՒԷտ

կ.ա.40

ԸՕՇՅՈՃՔԸՂՑՔԻԻՕՇՈԼ ՓՄԷԹՀԼԱՂՒԼԻԸՕՇԿՈՃԻԸՆ84........42

Ը1ԲՃԷԼՆԵԼ..

43 ԸՕՇԿՏՃՔԸՂՑԷՒԻՕն ՖԸԼ-ՕՈԸ1ՔՕ

աապկաաձ5

44 ԷՕՇԿԱՃԵԸԼՑԷՒԻԵԼՈ

Օ1ՔՃԻԵԼ ոօ ՕԼԵՕՔ ԷԼԻ.

4 ԸԼՈՃՑԱԵՌ:

ԼՈՃԵՃ ՈՕՈ Ա:

Օ-ՐԵՕԼԹՃՓԻԵՎԵԸՇԻԱԵ

12.

ՈՐԵՒԵ

Ո/ՎԷՇԲԵՔՍ

աջ

3.2.

ՊՃԲՃԵՐԸԹ ՈՐԴ:

Լ ԸՂՔՃԷԼԵԼԸՕԸՖ146ԸՂ84..

ՈՍՇՖ/ՃՔԸՂՑՒՒՄՆ ՆՋ՛1ԷՔՔԵՈՕԲՔՏ..

ԸՕԸՄ2ԱՃԵՇԼՑԷՒՒՆՆՔ ԼՔՃԷԽԱՆ` ԷՈ ՕՇԴՈՃՔԻՀՂՑԻԵՒՈՄԹ

Ն ԼՔՃՒԷԽԱՃ

2 «Օ-ԼԷՕՐՔՃՓԱՎՔԸՏՕՔ

ՈՕՈՕԻՒՒՄԼԲ

ԴՔՐԻԵՒՂԼՕՔԱՃՈԵՒՆՆՋ ՕԲՐՃԷՄՈՅ/ՃԼԱՎՑԼ

413. ոՕոՂ 4.4

ԼՈՃՑՃ

Տ Տ.1

Հ»

/ՃՄԳՔԱՈԸԼՔՃՐԹՑԷ(ՕՈՕՈՒՆՔՎԷՀԻՕք

(ՂՈՒՆ. ՓՏՁՑ 929929

ՐՕԸՖՄՆՃԵԸԼՏԵՒԱԼ

ՇՕԷՐԱԱՈ ՈՒԽ

ԼԻԼԱ

ՂԲՈՕՈՒՈՒՒ

ՈԲՒՈՒՒԻՒՔ.......

82ՈՕՈԹՈՒՈՒՆ

ԵԼՕՇԻՍՑԻԵԼ ՈԹԵՌԱՄՈՒԼ..........................

ՈՕՔՌԱՀՃ....................

ան

սաա

ավ

թա: ԱԼԱԱԱՒԵԼԱԱՆՆԱՆԸ

Տ.4

ՐՈՃՑՃ

ՈՕՒԼԵՔՒՆՃ

ԲԵԸՆԱՒՔՈՕՈՒՂԽՎԵԸԽԻՃ8

1ԵՔԲՒԼԼՕԲԱԼՃՂԵՒԼ(Օ-ոՕ.18111ԿԷՇԷՒՈթԹՃ31/Ա.Ղ

Է ԹՐՕ ՈՒԲԻԵ/ԸԷ.ՂԵԼ

հ11154

ՈԲոՒՒՔ

ՈՕԽՐՈՃԿՎԷՇԵՕԼՕ

ԸՇՈԲՐՒՈՔ

6.1

Ք ԻՈ/ՐՃ

ԽԱՎԻՃ (. ՈՐԲՅՈՒԱՈԼՔՀ

ՈՕՈՔՈՈՎԵԸԿԽՕՒԷ ՈԲՈՒՒԱ:

/Օ ԷՄՎՃՊՃ 20-ՕԼՕ ՑԷՒՃ

8 2Դ-ԶԽ/ 8ԷԽ):. ՓՕԵԽԱՈԻԸՍՑ/ՒԸ

63. ՈԲՔԲոՒյ1ԵԼ (16

թ4Ը

ԼՄ:

Ւ1ՈՒ

ԽԱՈԹ

ՈՆՆ4 ԲՈՈՒԻՆ

ԲԻ35.151411

6 17ՈՒՐԷՀՈ-4ԵԼ8

Բոյն

ՌՒԲՔՈՒ ԿԱԲՕԵՐ

ԱՌՒՑՍՈՑԹԻՌՈՒԹԱ ԷՕՌՒԽԻ

«ՎԱՍ

7.1.

ՖԸՇՂՔՕՈԸՂՔՕ3է

73.

74.

8.1

8ՕՈՒԼՃ ԱԽ

ՈԹՕՃՂԷԽՃ

ԷՃԻ

ԲՕԱԱԵԼ Ք ու

941.

Ք

աա239

ԽԷԹԱԾԵՃԲՕՈՒԵՐ,

..249

ԵՕԷՓորաՆՇՑ.

ԽռՕՈ1Փո15 ԲՃՑԵՄ3-

53ԲՈ

ՂԵՐ:

ՐՕՔԵՃՎԱԵՒՋԵԼԻ

աը

ՕԸՇՕՏՔԻՒԵՕՇԼԽՕԷՓումԼՕՑ

Լթ»32110-ՃԵԿ:Ճ3ԸԷ 1. ԿՕՒՓուաԼ

ԼՔ3Ա1Է10-ՕՇԲԼՈՒԸՀԸ

..266 ..2)3 .275

..

ԲՕԽՒՓՈՒՄԸ........

ՃՔ814Ւ1(Օ-Ճ35ԷԲԵ4Ճ

ԵԱՃՒԸԽԱՈ

(Ճ:3ԲԹԵ2

1/2: Ճ1Օ-ԵՃԹՃԵՃԽԸԻԱՈ) ՒՕԻ

ՈՔԽԵՕՔՒԼ

«Օղ Բ ՃԷՃՆՕԽԱՈ

ՕՇԷԼՕԹԵԼ Էւ 74

ԹթՇՈՖԵՊՂՒԼՈԸ

ԲոՈՕՈՒՂԼԱԿՔԸԹ ԼՈՓճւՕՔ

ՆՁ ԷՒԼ

ՖՈԲՃՅՈՒՒԸ

Ց

ՃԹՈՂԵՒՒԼ

ոՕո Բ Օ-ՒՔՕԼՔՃՓՔՎՔԸԽՍԷ

ՑԷՔ

ՔԷԼԱԲՒԼ

ՌԱ

Ց «ՕՒՓՈՒՄՀՆՃ.........................279

ՃՃԹՃՒՂԻԹԱԸՂԻ

ՕՐԵՃՓԱԻՎԻԸԵՃՏ

11 ՈՕԴՈԼԱՒՆՕ-ՐԷ,

11.2 8ԷԹ ՔՔ

..266

ՈԹՕՈՈՅՕԷՕՔԸԼՑ"

ԷԲՕՈՕՈՒՈՒՎԷԸԵԻՉՀ

ԷՃԲՃԵՃՇԿՕՈ ՈԲՕՏՈՒԽ/ԵԼ...

ՇՈՒՇՕՒԻ

ԷՕՒՓՈՒՌՇԼ

111ԹՕ8Ճ1 18

ՈՔՃՑՕ Է ՔԷ»

ԽԱՅՈՑՒ ՃՔՕՈՒՕԷ

102 ՈԹՃՑՕՑԵԼԷ

11.

Աւօ.

ՂԲԹԹԵՈՕՔԵՈԵՒԵԼ:

10.1) .ՇՂՕՐՈՎՔԸ

ԼՈՃՑՃ

ՇՕՂԹՄԱԽԿՎԷԸ7ՔՕ

ՔՒՂԲԻՔԸՕՑ.

ԼՈՃՑ4

ՇԹչջՅԵ Ը ոՕ

Է ԲՅՕՈՃԸԻՕՇՐՀ

ՈՄՈՆՀՎԾԵՈ

ԼՔՔԹԵՈՕՔԱՃՈԵՒԵՍՀ

ԶԸ

ՋԲՈՒԲՒԷ

ԸՕԼԱՃՈԵՒՕԼ

ԹՇԷՕԻԼԼԼԻՐՕ ԻՈ4ԹՃ Ք

9 102: ԱՕՒՃՅԵԻՃ3ԸԽԱԲ

91.

ԲԸԼՔՇԼՑՔԻՒԵԽՈՎ

ՕԼՔՃԷ-ՐՕԸՑՆՃՔ0Ղ8

:ՕոՕ ՈՎԷԸԾՈՔՒՓճայՕթ

ՕՓՃՒԽԹ/ԼԵԱԼ..

ԼՌՃՑՃ

Է4"7ԵԼԻՈԼԻ4

ԼԻ

ԱԱԵՐՐՐԻ

ԽԵՏ

ՈՕԻԼՐԼՎԱԵՐԻԵՕԷ,

ա

8 ԼԲՕՐԹՃՓ::Տ

8.4

ԵԼ» ՕԼԻ ԽՐՈՒՄ

Լ ՓՕՔԵՄՔՕՑՃԻԱՆՑ ԷԼՃՖՎԻՕԼՕ ԷՃՈՔՃՑ)1ԲԷՈ14

ՐԲՕՈՕՈՒ ՆՄ: Բ էԷՕԷԳքում .174

ՕՇՒՕՑԻԵԼՐՔ 1ԷՕՔո

ա մ. ՈՒ

Ք ԿՕԷԼՒԷՈԼԱՆՑ ԽՔՐՕ8010

ԼԱԿՈՒՎԷԸԽՕք ՔՃ38Ք

ՈՒՄԲՔԸՂՈՃ

Է ԽԷԿՆԷՐԲՔՕՌՒԵԼ

ՈՀ

ԼԷՕՈՕՈՔՈՒՈԾ

ԸՕՕԵԱՄ:ՒՅ Ց

ՔԷԸԽՔԸՃԻ/ԼՆ

Բ

ՈՔԲյՈՕՇԵԼՈՒ

7 6 ՍՏԷՇՈԲՎԲՒԻԵՕՇՀՆԵ

ՈՈՃՑՃ

ՂԵՆ,

ԻՐԱՈԴՒԻՐԵՍՔ

«ՅԻԽԼԿՎԵՍԱՕԹ

ՓՕԻՈԼՕՌ4Է11:

7 ԼՃԵԽՔՕՐԵԷՕՐՔԹՃՓԱՎԻԷԸԵՕՒ

ԼԱՃՑՃ

Է38

ՇՕՏԲԵԽԻՒԻ

ՕՔ

ՈՕՈՔՈՍՎՔԸԾՕՄ Է/ՃԲՆԵԼ

6.4 1 ՈԵԲԼՀԱ-ԴԻԼ 8 ԻԷ

6.35 ՈՒԻԵԱ-5518 ԲԷ

ԷԼ ՌՐԲԽԼՐ

ՈՕԽՂ

ոՕ1(ՕՉԵԲՒԼ

ՈՒԷ ՃԱ

թթ

կաա289

էճ

ԼԷՏՔԵԼՕՔԱՃՈԵՒՕՔ

ՔՈՒՆ

Էլ ԽԲԸՐԻԼՕԷ

Լաւ

.279

ԸՃԽ(ՕՄՈՔՃԲՈՒՒՆԸ.............

112 1 Թ /Ք4 15 0թյճ

տՈԷ4ԲՏԽԱՔ.

112.2 //00ո42ՌՈՈՒՑԸՆԵ. ՂՎԱԵԱՕԽՆԱՒԵԿՑ1Է01Ի4Փ8.9699..

111Է64Ճ՛Ր5

.317

ԲԵԼ...

Ն216492ոՃ., ՄՅ/6452ոԼ...

Շ60քոճքհ)ջ,ՄՇՐԿճո:

0.ՍՇ21

Քսետի., 2005. 370 ք.

ՏՍ

Շշօքոոքհ) 25 ո 1հՇ 5)512տ օք Օշռքոոքիհլոճլ ՏօմՇոշ«տ ԼոմՇքՇոմՇուֆուճուրՇ Եւռոշհ, 2 ՏսԵտյաետ օքոուշոնօո օք 1հ6Շ56121 ԽքԲ"5 քօհսօշ) Շոջշբոմլո Օճք|Ծոռքհօ 15Տսօտօք հօ (աթո Ղեւտ ԵՐօԷ, 167 ԼհՇ Ոտք ատօ

ՇճքՇոՇոօճ,քոօ4ՇուՏԲօննօշ|

Ճոտծուո

ւո

Յո

մօոոյո.

ւո Օշօքոոքհջ ՕՇօջոռքհ)"Տ8մյ2ՇՇու ՏԸՇՈՇԸ» հՃՇ ՔՕրոՇշո| ՏՇւՇոօճ, Ե-Օոօո». ԷՍՏԼօո7.Լշա. ՏօԸւօ10ք7.884 ՇԱ Տ հւքի Տշհօօ| ԼՇՅՇհ6/5 Ձոմ ՀԱ հօտ Խհօ Յ16 1ուօոօտ164լո էհօ քօինճք|Յոժ Տօ000ՇՇՕոօուՇ քհշոօտծոտԼո ԼհՇ ոոօժօքո ԼաԵս ՇուԽօղմ, Լոշլսձւոջօսք ՄօսԵլ6մ ո6քւօոՀոմ ԷհՇ ՔշքսԵօ օք Ճոոշուռ.

Տլսժծուտ Տքեոիշմոք քօջտէ-քոոմսուՇ

ՂհւՏ Իօօէ 15 1ոլՇոմօժ քօր ՏՇուօղ ոմ

ՏՈՎ ՏԸՇԼՁ| ՏԸԼՇոՇԲՏ. 11Շոո ԵՇ 3150 սՏքնլ

(67 մհՇ

ՏՏ օք Տօօւո) Տբօօւ2ի

ԸՕԿԽՂՔԻ՛ԼՏ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ.....

Դ

ՕՐՈՃՅՈՒՒՄՎԸ

ՇՕԽՎՔԻՂՏ

1ԻՈՐՔՕԾՆԸՊՕԿ

.-

ՇՈՂՔՂԷԽ

ԲՕԼՆՈՎԸՃՆ

ՇԵՕՇՔՃԹՈՒ:

ԻՕԽՈՈՃ

ՕԷ ՈՒԹ, ԲԵՃՎՇԱ

ՕՒ ԱՕ

ՃԻԾ ՏԱՅՍՔԸՂ ՕԲ ՔՏՏՇՃՔԸՒԷԼ

ՏՇՒԿՇԸՒ..

Օ8)ԷՇՂ

1 1 ՂԷ

11Տ ԲԼՃԸԷ

ՏՍՏԼԷՒԼՕԷ

111ՒԼԲ

ՏԸԲԱԸԷՏ

ԷԱԲԵԷՒԱՃԼ ՏՈԼՋՆԸԼՆՔԻԵ

ԸԷԼՃՔՃԸՂԷԵՔՏՈԸՇՏ

1.2. ՒԼ

ՕԱՃԻԼԵԽ

ՂԵ ՂԻ

ԹՕԼՈԼԸՃՆ

ՂՏ

ՔԼՃՇԸՔ 11 ՂԷ.

ԷԷ

1 ԵՔՔՈՕՔԱՃԼ

ՂԷԼԷ ՍՂԱԼՏ ՕԷ ՈՒ

ՂԷՔՔ/ԱԼՕՔԱՃԼ

ԹՕԼ11ԸՃԼ

ՕԱՃԵՂԵՑ

ՕԿԱԿ

5.1

ՇՕԿԱԵՒԼ

ՕՒ 1ԷՒԲ ԲՕԼ111ԸՃԼ

ԻԲ

ՏՐՃԼԷ

/Տ

ՒԷ

ԲԲՃՍՔԷՏ

1.3

ԷԷ

51418

ՂԷԲ ՏՐՃԼԷ

Ո

ԷԻՃ

Ճ ՕԲՕՕԽՃԲԷՄԸՃԼ

ԷՏ1Ճ1ԷՂԷՔՔԱՕՔՆ

ՂԷ:

4.4

ԵՕԼՈՂԸՃԼ-ՇԲՕՕՔՃՔՒԷՈԸՃԼ

ՂԻԷ ԸՃՔՈՃԼ

ՌՕՔՇԷՔ:

54.

ՇԱՃԻՐԵՔ

ԴԷԲ ԸՕՒԱՔՒՈ

ԷԼՕԽԷ

Լ1ԲԲ.........

ՕԲ Տ1ՃԼԷ

ԼԱՆ-51/1է,

8ՕԲՇԷՔ

ՏՍԲԼՃՏ141Է

ՕՔՇՃԻՃՈՕԻՆ

Բ051

ՕՐՈՂՏԼՕԿ

սա

ԵՕԼԸՆ...... ՕԻԷ'ԼԷ ԹՕԼԸ.

.108 ՈՒՔ

Խ1ՃԼՎ ԹՔԱՎՇԼՔԼԷՏ

«109

010...

ԷՕՋԵԼՇԻ

ԲՕԼԱԸԴ...

ԲՕԽՔԼՇՎ

ԹՕԼԸՎ

6 ՒԼ:

ւ.

ՔՕԼՈՈՎԸՃԼ-ՃՇԽԱԻԱՑԼՆՃԼՆԾՔ

ՏՈՃՂԷ

ՃԻԾ

ՌԼՃՎԵՕԼԱԼԸՃԵ-ՇԵՕՇՔՏՃԻՈՒԼԸՃԼ

ՇԱՃՅՃԸՂԵՃՆՂԼ1ԸՏ

ՕԷ ՂՈՒՍ ԸՕՆԻ

ՇԸԱԵԻԼԻԽ 5 ՂՈՒ

ՔԲՕԼԻԽԷ,

ՂԱՆ

ՂԵՔՔԼԼՕԽԱՃԼ

ԿԿԱՏ

ԲՍԿ(ՂՒՕԻՏ

ԷԲ

ՔՕԼՈՎԸՃԼ

42.

Ր

ԾՕԽԸՈՃԱՎ

ՕԲ

ՂՆՔՔ

ՏՅՏԼԻԽԼ

ՏԼՃԼԲ

ակա

ՄՋԷԵՏ ՕԲ ՏՈ4ՃՐ:ՈԱՕՕԾթ

Օ8)ԲՇ1

ՕԲ Տ1Ճ՛ԲԷ(0ՕԾ

51 ՔՆ

շան

ՇՕԽԼՃԼՎ ՕԲ ՏՕՇԼՃԼ

ՕԲ ԲՕԼՈՈԸՃԼ

ՂԷ

ԹՕԼԱ1ԸՃԼ

ՏԼՔԱԸՂԱՔԷ

ԷԼԷՔ/ՃՔԸՒԷԼՆ ՕԲ՛ՐՒԼԷ

5.1

ակա

ՃԱՇ

ՕՒՂԻԷ

ՒԼ:

Նիք

ԼԱՒ

ՂքՔԵԼԼՕՔԼՃԼ

4'ՐԷ.

ԷԼ

ՇԻԽԷԼՕՔԵՈ

Օէ

ՕԷ ՏՕՇՆԼ

ՕԽԱԿՎԻ,

ՕԲՕՃԵՉՃՈՕԻ

ՔՕԽՃՈԼ

ՃԱ ԻՏԼՈՄՈՕԻ

ՇԱՃԻՂԵԽ

ՏՕՃԼ

ՏԼՃՍՕՂՈՔԷ

3 ՕՕՍԻՈՒԻԾ-Տ

3.1

ՃԱԾ Խ1Ճ1ԻՎՏԼՃՇԷՏ

ԷՔ.

ՔԵՍՄ151ՕՎՏ

0ՕՇՈԿԻՔ..... ՃԽԾ

ՕՋճԼ- Ք0111ԸՃԼ. ՇԽԼՏԼՕՆ

ՕԲ ՒԷ

Իա

աա

Մ/ՕՔԼ.

աակ

պակա

աաա

ան

ա.

ռասջաը

պ»

կաայ34

ԴՒԼԲ ԸԳԱԲԻՈ

ՕԷ՛1ՒԷԼԸ ՔՕԼԼՈԸՃԼ

6.2. ՂՒԷԼԷԹօՕԼԼԱԸՇԸՃԼ ՕԽՂՏ1(ՕԽՊՕք ՒԼԷ

ՇԼԽԾԱՏԼՕԻ ՕԷ ԷԷ

ԲՔՕր/(

6.1

ՃԻԸԲՔԻԵԼ ԽՈՏ

6.3

ԴԷ

Օք ՒԷԼԸ Խ'ՕՃԼՇ

45 ԱԷ

ԲԲչսւր

71/8 ԵՔՕԼԵՏԱԸԻԽՏ 15 Ո/Է

ԲԷՏՍԼ

ոք

ԲԻԲՔԽՈՏՎՕ5

Օք (ՕՇԷԲ»Խ

ԲՕր(4ՃՈՕԻԽ

ՏԼՔՆԸԼԱՔԻ

Օք ԱԱ:

ՌՈՏ ՔԵԲԸՕԿԵԼՈՕԻՏ

ՂՈՔ ԽՃԻ

ԼԷԲՕՃՌՒ5

ԴԱԼ: ԸՊԸԼԸՃԼ

ՇԷՕՔՕԼԱԼԸՏ

ԸՕԽՈՒԼԻԱԸՃՈՕԽ

ՇՕՍՒԱՔՅ-ՏՈՃՂԷՏ'

կաւապ

ՃԻԾ

կաա

Զա

ԻճԸ1ՕՔ

ՔԲճԸԲ

ՃԵԾ

ԲԻԲԱՕՒԽԱԷԿՕԿՎ

ԲԷՃ(

ՏԸԲԸՍՔԱՀՎ

ՔՔԱՃՈՕԿՆՃԼ

ՄԱՂ

ԸՕՕՔԷՔՃ՛ՈՕԿԽ

Ք

ՃԱԾ

ՃԻԱԾ

ՕՔՇՃԻԱԱԼ2411ՕԻՏ

«243

ՂԷԲՔՂՕՔԱՃԼ

ԸՕՒՒԼ1Ը1Տ

ՕԲ

ԼՃԽ/

ՇՃՍԸՃՏՍՏ

ականն

մաշա

աա

1ԷՔՔ ՕՔ յճՃԼՇՕԿԻԼԼԸՂՏ

ձՏ

Ճ ՒԻՕԼՕՔ

ՌԱԲՔՔՏԼՏ.

ՕՔ -..200

ԵԷՌՈՎԸ ձՃԻիԾ

ԸՕՎԲՔՕՒՈՂՆՕ

.

ՔԵԷԸՇՍԼԱՃՔԻՂԵՏ ՕՔ ՒԼ:

ԸՕԻԲԼ

ՇԵՕՔՕԼՃԱ-ՃՑԵՒ

Ճ271ՃԻԱ

ՇԲՕՔՕԵԻԼՕՏՏԵՈՃԻԱ

ՃԱԾ՛Րէէ.

ԴՈՒ 1 ԵՍԱՂՕԽՃՆ

ԸՕՎԻԱԸ1Տ

ՂԱ

ՏՕՍՂԱ ՇՃՍԸՃՏՍՏ

ՊՔ

Լ

Ը

ԼԷՃՇԵՔՏՒԷՍթ

ԽՂՒԼՐԹՕԼՆԼԸՊ

ԲՔԵՕՑԼԸՒ/ԼՏ ՕԲ ՍԿԱՄՔՔՏՃԼ

ՇԷՕԹՕԼԱՈԸՃԼ

ՇՕԿՔԼՆԼԸՂՏ

Լ

ԸՕԿԲԼԸ՛Ր

.266

.233

10 Ճ 1ԷՒՈՃԻ-Ն7ԷԽՔՃԼՃՒՄ

(ԷՃԵՃՑՃՅՈ-ՒՆ2ԵՔՑՃ1ՃԵ0)

10 171

ՂՏ

10:27

Է ԷՈՏՂԼՕՔԱԸՃԼ

ՕԷ ԷԲ

ԽԷ Ք

ԿԽ Ճ8Ճ ԽԵ

Է|ՔՔՕՑԼԻՔԻ/Լ..

Թ01111ԸՃ1.-ՇԻՕՇԻԵՎԹԱՈԸՃԼ

ՇԱՃՔՃԸՂԷԽՏՆԸ

Օք 11:

ԲԷԵՍՑՆԼԸԸ

11 11

ԹՕԼՈ1ԸՃԼ-ՇԲՕՇՋՃԵՒԱԸՃԼ

ԷՃՇՂՕՔ 1 ԲՕՔՔԼՇԻ ՔՕԼԸՆ

11 2ՔՕԽՈՔՏՈԸ ԵՕԱԸՅԽ. 1ԷՔՋ

Օրյ ՈԱ

ՃԻՒԾ ԼՕԸՇՃԼ

1Է2.1 718

աշնան

ԷԼ:

11111:

ՏԲԼԷ-ՇՕՄԵԷՔԻՃԱԸԵ

ԹՕՏՈՂՕԻ

«289

ՕԲ ՃԵՈԱՒԻԱ:Ն

«.300

ՃՏ Ճ

ճւ ՃՇԽՈՒՏՈՆՃՈՕԽ

Տ1ՔՍԸԼՆՍԻՔ ՕԲ 1ՏԲԵՌՕՈԼՑԼ

112.2 ԽՍԼՈ-ԲՃՔՐՒ

ԽՏԱՕՇՔՃԲԵՄ

ՇՕՒԿՏԱԸՆԼ

ՔՕՕՒՏ

ՕԲ 1 ԷԲ ԸՕԿԽԷԼՆԼԸԸՂ.

ՍԲՆԵԼՕԲԻԵ(ԵՒՄ ՃԻԱԾ ՃԱՃՆՕՒՈ

ԼԵՇՃԼ 8ճՏՏ Ճ-ԱԾ ՒԷ

ՃՄՏ ԷՕՔ ՈՒ

ՔԷՏՕԼՄՈՕՏ

ՇԱՂՔԼԷՔ

117: ԽՕՃԽԼՕՁ

Օէ ՃԵ

ՃՏ Ճ ՏՕԸԼՃԼ

ՔԲՏՕԼԼ(Ղ1ՕԻ

Խ/(4Բ8Օէ

ՃՏ Ճ ՕԷԾԶՔՕԼԻՈԸՃԼ

8.5 ՂԱԼԷ ՒԱԷՔԻՃՈԱՕԻԵՃԼ

ՇԱՃԵԼԵԽՔ

ԹՕՏՏԷՏՏԼԱՕԿ ՕԷ ԻճՃԼՍՔՃԼ

ՌՈԲՔԻՃՈԱՕԻԵՃԼ

ԸՕԼք

ՔՕՄԼԷՏ

ԹԱԲՔԻՃՈՕԿԽՃԼ

1/2.

ԲՕ0ՔԵՈՃՈԱՕԿ

ՔԻԼՃՈՕԻՏ

8.2 ԼԲ

ԽՃ

ՃԿ0Շ ՇՕԿԸԷՔՂ1Տ

ՇԵՕՇԽՃԻՈԼՆ

8.1 ԴՈԼ Խ/ՃՔ

ՕԱՃԻՂԵՔ

/

ՃԻԱԾ ԳՂԲՔԻԱՃՈՕԿԽՃԼ

ՔԲՏՕՍՔԸԷՏ

8 ՂԱ

ԱԷ

ԲՈԼՈԼՐԼՈԼ

ՇԲԿԷԼՕՔԵԵԷՒԽԼ

74.

51578:

ԽՃԻ

ԷՃԻՆՐԼ

ՕԲ

ՂԷԼԷ ԸՇՕԿԸԲՔՂ ՕԲ ԿԽՕՋԼՇ

ՂՏ

ՃՏ Ճ ՏԸԷԽԸՔ

ՕԲ ՇՔԲՕԹՕԼՈԼԸՏ

ՕԳԱԵՐԵՔ

ՕԲ ԽՕՃԼԸ

ԻԲ5ԵԼ71ՕԷ

«15 Ո/Է

ՇԷԿԼԱՔՃ.

ԲԸՕԵԱԱԱԸՃԼՆԽՃՇՔՕՇԵՕՇՔՃԻՒԱԸՃՆ

ԴԱ:

7.3

ոբ ԽԽՈւԼք

ՕԲ ՛11Է ԸՍԼԸՀՆՈԼ

71/Բ ՇՕԼԼ4ԲՏԷ

-3:3 ՄԲ

Ի/1ՕԹԷՔԻ ՔՕԼՈԼԸՃԼ

Ւ

6.3 1 1.

ԵԲՕՆՏ1Օր5

1ՒԷԼԲ 20 ՈՒ ԸԷ,Պ1Ս8Մ

ՂՒԷՌ:ԷՕՔԵ(ՃՈՕԿՆՎՕՒ

6.32

ՇԱՃԻՂՐԵ:

ՑԲՇԱԻԽՀԻԵ Օք ՂՒԲ 201

ՈԼԼՈՒ:

ԲԲՁԼԾ1Տ/ՕԽ

ԽՃՕՔԼԾ

Խ'ՕՔԼՕ

Ը

նան

ՄՈՕԽ ՊԶԽրիմջո աման

ՇԵՕՇՔՃԲԻՌ ՕԷ ԲԼՔԸԱՕԻԽՏ.

ՏԷՏԼԵԽԼ

..

աաա

«317 «320

ա,աա337

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Մարդկային հասարակությունն իր ներքին կյանքը կազմակերպում ն փոխհարաբերություններըբնական միջավայրի հետ կարգավորում է տարածության մեջ: Մարդկությանառանձին տարածքային հատվածները` ցեղերը, ազգությունները, ժողովուրդները պատմական զարգացման ընթացքում գործ են ունեցել իրենց բնակության վայրի, արեալի, շրջանի, պետական տարածքի հետ ն կազմակերպվել են դրանց սահմաններում: Վասարակականառաջընթացի համեմատ այդ սահմանները փոփոխվել են, ընդարձակվել կամ սեղմվել: Դրան համեմատ էլ փոխվել է բնական պայմանների, որպես զարգացման գործոնի դերը: Աշխարհագրականմեծ հայտնագործությունների, հաղորդակցությանմիջոցների,գիտության ու տեխնիկայի աննախընթաց զարգացման շնորհիվ 18-19-րդ դարերից սկսած ն հատկապես 20-րդ դարում մարդկության զարգացումը պայմանավորող ն դրան ուղեկցող երնույթներըստացել են համամոլորակային ընդգրկում Մարդկությունըվերածվել է մեկ միասնականսուպերհամակարգի, որի ամեն մի բաղադրիչ` մշակութային, էթնիկական,քաղաքական կամ այլ տարածքայինմիավոր սերտ փոխազդեցության ու մեջ է գտնվում մյուս բաղադրիչներիմ̀եծ ու փոքր համակարգերի

հետ: ենթահամակարգերի «Համաշխարհային պատերազմ», «համաշխարհային տնտեսություն», «Ժողովրդագրականպայթյուն» «համամոլորակայինէկոլոգիական հիմնախնդիր», «մարդկության ինքնաոչնչացման վտանգ», «միջազգային անվտանգություն»,«աշխարհաքաղաքականություն», «աշխարհաէկոնոմիկա»երնույթներն ու հասկացությունները դարձել են համայն մարդկությանըհուզող խնդիրներ, որոնք իրենց լուծումը կարող են գտնել աշխարհի բոլոր ժողովուրդների համատեղ ջանքերով միայն: Նոր իրադրությունը նոր խնդիրներ է դրել գիտության առաջ, որը 20-րդ դարում վիթխարի առաջընթացարձանագրեց աշխարհի գիտական Ծանաչողության,նրա նորագույն գիտականպատկերի կերտման գործում- Ծնվեցին նոր գիտական տեսություններ ու գիտությունների ամբողջ ճյուղեր (կիբեռնետիկա, ինֆորմատիկա, սիներգետիկա), հեղափոխական փոփոխություններ տեղի ունեցան գիտության ավանդական ճյուղերում` դրանց ներկայացվող նոր սոցիալական պատվերինհամապատասխան:

Բովանդակայինու տեսական, մեթոդաբանականվերակառուցում ապրեց աշ/խարհագրական գիտություններիհամակարգը.Ձնան վորվեց վերջին տասնամյակներումբուռն զարգացում է ապրում քաղաքական աշխարհագրությունը, որը զբաղվում է անընդհատ հասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտի տարածբարդացող Այժմ տասնյակներով են քային կազմակերպմանհիմնախնդիրներով: հաշվվում աշխարհի տարբեր երկրներում հրատարակվող գիտության այդ ճյուղին վերաբերող մասնագիտականամսագրերն ու պարբերականները,գործում են համաշխարհային, տարածաշրջանային ու ներպետական քաղաքաաշխարհագրականգործընթացների ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտականկենտրոններ, հրավիրվում են միջազգայինգիտաժողովներ, ստեղծվում են գիտական ասոցիացիաներ,տպագրվում են հիմնարարմենագրություններ ու դասագրքեր: Այդ բոլորը վկայությունն է այն բանի, որ կտրուկ մեծացել է քաղաքական աշխարհագրությանհասարւսկականարժեքը, նրան ներկայացվող սոցիալականպատվերը Ներկայումս գիտության այդ ճյուղի վիճակով է գնահատվում այս կամ այն ժողովրդի, հասարակության ոչ միայն աշխարհագրականայլե քաղաքականմշակույթի

մակարդակը: Մեզանում քաղաքական գործընթացների աշխարհագրական ասպեկտներինկատմամբ հետաքրքրությունըկտրուկ աճեց ղարաբաղյան շարժման տարիներին ն հատկապեսՀայաստանի Հանրապետությանանկախացումիցհետո, երբ մեր երկիրը դարձավ միջազգային իրավունքի սուբյեկտ: Պատմագիտական,քաղաքագիտական, սոցիոլոգիական, իրավագիտական ուսումնասիրությունների քանակականու որակական աճի հետ մեկտեղ նկատվեցաշխարհագրականհետչսզոտություններիընդհանուր ուղղվածության փոփոխություն դեպիքաղաքականերնույթները:-Քաղաքական աշխարհագրությունը սկսեց հանդես գալ որպես աշխարհագրականգրտությանինքնուրույն ճյուղ: Երնանի պետական համալսարանի աշխարհագրական ֆակուլտետում 1995թ. սկսած «Քաղաքական աշխարհագրությունը» ավանդվում է որպես պարտադիրառարկա: ՀՀ ԿԳ նախարարության կողմից դեռնս 90-ականներիսկզբին հաստատված«Աշխարհագրություն առարկայիհայեցակարգի»համաձայն «Քաղաքականաշխարհագրության հիմունքներ» հատուկ դասընթացըմտավ հանրակրթական դպրոց, հրատարակվեցառս'ջին համանուն փորձարկվող դա10

սագիրքը: Ընթերցողների ուշադրությանն առաջարկվող սույն ուսումնասիրությունը մեր իրականությանմեջ լինելով գիտության այս ճյուղի բազմակողմանի վերլուծման ու գնահատման առաջին փորձը, կոչված է ծառայելու որպես բուհական դասագիրք: Ներկայացված են գիտության այդ նոր ճյուղի բովանդակությունը, տեղը գիտությունների դասակարգմանհամակարգում, հասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտի աշխարհագրական հետազոտության տեսական ու մեթոդաբանականհիմունքները, տարածքային կազմակերպմանառանձնահատկությունները,աշխարհաքաղաքական հիմնական տեսություններն ու հայեցակարգերը, երկիրպետության քաղաքաաշխարհագրական բնութագրիչները:Քննարկված են աշխարհի բաժանման ու վերաբաժանման հիմնական փուլերը, Երկիր մոլորակի ներկայիս աշխարհաքաղաքական կառուցվածքը: Վերլուծված ու գնահատված են այդ կառուցվածքի միջազգային գործընթացներիվրա աշխարհագրականգործոնների ազդեցության ուղղություններն ու հետնանքները: Գրքում հատուկ տեղ է հատկացված պատերազմիու խաղաղության աշխարհագրությանը, տարածքային հակամարտություններին: Մասնավորապեսվերլուծված են Կովկասյան տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական իրավիճակը ն հարավկովկասյան հակամարտությունները, ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտությունը, նրապատմականարմատները, ընթացքն ու անատոմիան: Առանձին բաժին նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության քաղաքաաշխարհագրական բնութագրմանը, վերլուծված են աշխարհագրականայն գործոնները, որոնք ուղղակի ազդեցություն են ունենում միջազգային հարաբերությունների սուբյեկտի կարգավիճակ ստացած Հայաստանի Հանրապետությանարտաքին Լ ներքին քաղաքականությանվրա: Հեղինակները շնորհակալություն են հայտնում ԵՊՀ սոցիալտնտեսական աշխարհագրության ամբիոնի աշխատակիցներ ժԺ. Մնացականյանին,Ա. Նանյանին, Լ. Սարգսյանին,Մ. Չիքիլիզյանին գրքի ձեռագիրըտպագրությաննախապատրաստելուհամար:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ:

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՃՅՈՒՂԻ

1.1 ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՆԵՐՔԻՆ

ՕԲՅԵԿՏԸ

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԵՎ ԱՌԱՐԿԱՆ: ՏԵՂԸ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ:

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Քաղաքականաշխարհագրությունըորպես գիտության ինքնուրույն ճյուղ ձնավորվել է 19-րդ դարի վերջին, 20-րդ դարի սկզբին, թեն «քաղաքական աշխարհագրություն»տերմինը շրջանառության մեջ է եղել դեռես 18-րդ դարիցսկսած: Գիտությաննորաստեղծճյուղի զարգացմանուղին եղել է հակասական ն պայմանավորվելէ այն տատանումներով,որ կրել է հասարակության գործնական հետաքրքրությունը նրա նկատմամբ: Իսկ այդ հետաքրքրությանաճը կամ նվազումը կախված է եղել տնտեսության զարգացմանցիկլից, միջազգային հարաբերություններիվիճակից ն աշխարհագրականգիտությանզարգացմանմակարդակից: Քաղաքական աշխարհագրությանորպես ինքնուրույն ճյուղի ի հայտ գալը, նրա հիմնարար հայեցակարգերիու գիտական դրույթների ձնավորումը համընկնում է Առաջին համաշխարհային պատերազմին նախորդող ժամանակաշրջանի հետ,եծրբպետությունների միջն սրվում էր պայքարը աշխարհիվերաբաժանման հւսմար, կատարվում էր ուժերի վերադասավորում, ձնավորվումէին պետուխմբավորումներ, խորանում էին թյուններինոր ռազմաքաղաքական

տարածքային վեճերը:

Քաղաքականաշխարհագրությաննկատմամբ հասարակական հետաքրքրությաննոր ալիք բարձրացավԱռաջին ն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմներիմիջն ընկած ժամանակաշրջանում, երբ սյայքար սկսվեց Առաջինպատերազմիարդյունքներիվերանայման ն աշխարհիքաղաքականքարտեզի նոր վերաձեման համար: Հայտնվեցինինչպեստեսական,այնպեսէլ կիրառականուղղվածություն ունեցող բազմաթիվաշխատություններ:Ձեավորվեց գեոպո(աշխարհաքաղաքականություն) ուղղությունը: Խիստ-աճեց Վլիտիկա քաղաքական աշխարհագրության վարկը, դրա շնորհիվ էլ ուղղակի ազդեցությունը պետություններիարտաքին ն ներքին քաղաքակա12

նության վրա: Երկրորդ աշխարհամարտին դրան հաջորդած տարիներին հնե-

տաքրքրություն, քաղաքական աշխարհագրության նկատմամբ նվազեց, ն դա առաջին հերթին այն պատճառով,որ ցեռպոլիտիկան ն տեսական. ուղղակիորեն սպասարկելով գերմանական ֆաշիցմին հիմք ծառայելով նրա ռասիստականու նվաճողականքաղաքականության համար, մարկաբեկվել հ.հանրության էրմիջազգային աչքում սկսած քաՈրոշ ժամանակ անց, 1960-70-ական թվականներից ղաքականաշխարհագրությունը ճոր վերածնունդապրեց ն այժմ էլ հանդես է գալիս որպես գիտությանարագ զարգացող մի ճյուղ, որի գիտաճանաչողականն գործնական,կառուցողականհնարավորություններըշատ բարձր են գնահատվում Գաղտնիք չէ, որ ինչպես գիտության մյուս ճյուղերի, այնպես էլ քաղաքական աշխարհագրության անցած ուղին տարբեր երկրնեբում պետք է տարբեր է լինեին-նան լիներ:Տարբեր-պետք զարգաց-

մակարդակները: ""նյդ առումով մեզ համար հատուկ

ման

հետաքրքրություն ներկալացնում են Ռուսաստանըն նախկինԽորհրդային Միությունը, որոնց ասն է կազմել Հայաստանը:Հատկանշականէ, որ 19-րդ դարի վերջին ն 20-րդ դարի սկզբին ռուսականքաղաքաաշխարհագրա էին (հայտնի ոչնչով զիջում եվրոպական Վ.Պ.Սեմյոնով-Տյան ԴատկապեսՆ.Պ. Օգարյովի աշխաՇանսկու ն Խորհրդայինառաջին տասնամյակներում նույնպես ձի շարք` առաջատար աշխարհագեւներ շարունակում էին զբաղվել ջաղաքաաշխարհագրական ուսումնասիրություններով, թեն այդ ուսումնասիրությունների շրջանակները թեմատիկ առումով խիստ կրճատվել էին: Տոտալիտար ռեժիմի ն ծայրահեղ քաղաքականացված հասարակական մթնոլորտի պայմաններում, երբ քաղաքական սշխարհագրությունը նույնացվում էր հակագիտականու ռեակցիոն ոռչակված առանձին տեսությունների ու գաղափարների հետ, Դրանքսահմանափակվում էին արտասահմանյան առանձիներկրնեբի թեմատիկայով: վերաբերող հարցերից թույլատրելի էին ԽՍՀՄ-ին Դամարվումերկրի քաղաքական կյանքի տարածական դիֆերենյումը, ն այն էլ կապվածտնտեսական շրջանացման ն արտադրողավան ուժերի տեղաբաշխման հետ: Համաշխարհայինմակարդւսկի օաղաքաաշխարհագրական սուր հարցերը խորհրդային հետազոտողներիհամար փականքիտակ էին գտնվում Դրությունը նկատելիորեն փոխվում է 70-ական թվականների

ձիտքը չէր

մակարդակին

քությունները)-

սահմանափակումները կեսերից սկսած, երբ գաղափարախոսական որոշ չափով թուլացել էին: Քաղաքաաշխարհագրականհետազոտությունները կտրուկ ձեով ակտիվանում են 80-ականիվերջերին, երբ սրվում է քաղաքականիրադրությունը երկրի ներսում, պայթում են առաջին ռեգիոնալ, հատկապես ազգամիջյան հակամարտությունները (Միջին Ասիա, Մոլդովա): Խորանում են անջատողական ն անկախացման (ուվերենիացման) տրամադրությունները,ֆեդերալիզմի հիմունքներով կառուցված ԽՍՀՄ-ի փլուզման վտանգըդառնում է իրական: Քաղաքաաշխարհագրական հետազոտություններիի համար առաջնակարգ թեմա են դառնում երկրի Հթնոքաղաքականմիավորների կարգավիճակի,ԽՍՀՄ կենտրոնականիշխանության ն միութենական հանրապետություններիմիջն կառավարման գործառույթների վերաբաշխման,այլընտրանքայինընտրությունների տայրածՔային կազմակերպման, նոր ստեղծված ն գործունեության ազատություն ստացած կուսակցություններիու այլ հասարակական-քադաքական կազմակերպությունների գործունեությանտարածքային տալրբերություններին այլ հարցեր, որ ուղղակիորենառնչվում են հասարակականկյանքի քաղաքական ոլորտի տարածական կահետռուցվածքի ու կազմակերպման Այդ ամենի շնորհիվ քաղաքական աշխարհագրությունը հայտնվում է հասարակականկյանքի կիզակետում գտնվող գիտությունների շարքում ն բարձր սոցիալականվարք է ձեռք բերում Դրա հետ մեկտեղ ավելի ցցուն է դառնում քաղաքաաշխարհագրական գիտահետազոտական կենտրոններիանհամաչափ տեղաբաշխումը, այն փաստը, որ քաղաքաաշխարհագրական գրեթե բոլոր շատ թե քիչ արժեքավորուսումնասիրությունները կատարվումեն Մոսկվայի ն Պետերբուրգի մի քանի գիտականկենտրոններումու համալսարանների աշխարհագրական ֆակուլտետներում Պատահական չէ, որ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո անկախություն նվաճած բոյոր նախկինմիութենականհանրապետությունները, բացառությամբ ՌուսաստանիԴաշնության,հայտնվեցինմի վիճակում, երբ քաղաքական աշխարհագրությունը որպես գիտության ճյուղ իսպառբացակայումէր, կամ գտնվումէր սաղմնայինվիճակում Բացառությունչէր կարող կազմել ն Հայաստանի Հանրապետությունը: Ստեղծվել էր մի անտրամաբանական վիճակ. նորաստեղծ պետությունը հայտնվել էր դեմ-հանդիմանբոլորովին նոր խնդիրների, որոնք ծագել էին` կապված մի կողմից երկրի քաղաքական

Անդրկուլկաս, Հյուսիսային Կովկաս,

կարգավիճակիփոփոխությանու միջազգայինհարաբերությունների սուբյեկտ դառնալու ն մյուս կողմից` ամբողջատիրականհասարակարգից դեպի ազատական, ժողովրդավարական հասարակարգ անցում կատարելու ն հասարակական կյանքի տարածքային կազմակերպման նոր սկզբունքներ ներդնելու հետ: Այդ խնդիրներից շատերի լուծումը կարիք ուներ քաղաքաաշխարհագրականմեկնաբանությունների ու հիմնավորումների: Մինչդեռ հանրապետությունում գրեթե բացակայում էին այն գիտական ուժերը. որոնք ի վիճակի էին կատարել արդիական մակարդակի քաղաքաաշխարհագրական հետազոտություններ ն հասունացած հարցերի լուծման գիտական հիմնավորումներ տալ: Նոր անկախացած Հայաստանի Հանրապետությունումքաղաքական աշխարհագրությունըըստ էության ստիպված էր սկսել զրո յից ինչպես մասնագետներիպատրաստման,այնպես կ գիտահետազոտական աշխատանքներիկազմակերպման ն հետազոտությունների գերակա ուղղություններիորոշմանասպարեզում ` փ

`

Գիտության որնէ ճյուղի կամ նոր ուսումնական դիսցիպլինի ուսումնասիրությունըընդունված է սկսել հետեյալ պարտադիրհարցերի պարզաբանումից: 1. Ո՞րն է գիտության ճյուղի բովանդակությունը,ի՞նչ է այն ուսումէ նրա ուսումնասիրության նասիրում, այլ կերպ ասած` ռն օբյեկտը ն առարկան: 2. Ո՞րնէ նրա տեղը գիտությու կարգման համակարգում: Սկսենք առաջին հարցից Գոյությունունի քաղաքական աշխարհագրության`որպես գիտությանճյուղի ն նրա ուսումնասիրության օբյեկտի ու առարկայի խահմանման բազմազանություն: Այդ սահմանումները փոխվել են գիտության ճյուղի զարգացմանհամեմատ սկսած 19-րդ դարի վերջերից, երբ Ֆ. Ռատցելը հրատարակեց. իր «Քաղաքական աշխարհագրություն». գիրքը: ազդեցության տակ տա ւմ ստացավ այն պատկերացումը,որ քաղաքական աշխարհագրությունը ուսումնասիրումէ քաղաքական երնույթների

Դրա

աշխարհագրական վրա երկրի դիրքի նբնական պայմանների ազ-

դեցությունը ն.դրւ հեւ. կապվաժ` միջազգային

հարաբերությո իր բոլոր տարամոտեցումն տարաճձական-ասպեկտները--Այս ների

տեսակներով հանդերձ բնորոշ էր տարբեր հեղինակների կողմից քաղաքական աշխարհագրությանըտրվող բոլոր սահմանումներին': Ներկայումս տիրապետող է այն տեսակետը, որ քաղաքական աշխարհագրությունը հասարակականաշխարհագրական գիտություն է հասարակականկյանքի քաղաքականոլորտի ն նրա բաղադրիչների տարածքային կազմակերպման մասին (Քաղաքական ոլորտին ն նրա բաղադրիչներինմանրամասնկծանոթանանք գրքի հաջորդ բաժնում): Հիշենք, որ ընդհանրապեստարածքայինկազմակերպում ասելով հասկանում ենք ինչպես բուն գործունեությունը.տարածքի կազմակերպման գործընթացը ն նրա բովանդակությունը, այնպես էլ գործընթացիարդյունքը: Գործընթացիբովանդակությունըկանխորոշվում է տարաբնույթ գործոններիհամատեղ ազդեցությամբ:Այդպիսիգործոններ են կոնկրետ աշխարհագրականտարածքի բնածին ն մարդածին առանձնահատկությունները, դրանց փոխազդեցությունն ու փոխկախվահամածությունը: Կարնոր գործոն է տարածական-քաղաքական կարգերի (ՏՔ՝Հ) տարբեր տիպերի առկայությունը, դրանց ընդհանրություններն ու տարբերությունները: Հայտնի է, որ աշխարհագրականտարածքի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը աշխարհագրական գիտության ավանդականուղղություններիցէ ն բավարարմակարդակովմշակված է. հայտնի են դրանց տեսականին,կազմը (աշխարհագրական դիրք իր տարատեսակներով,բնականպայմաններ ու ռեսուրսներ, հասարակական հարաբերություններ,ժողովրդագրական,տնտեսական, հոգնոր-մշակութային ներուժ Լ այլն), բացահայտված ու գնահատն հետնանքները: Համեմաված են դրանց փոխազդեցությունները տաբար նոր բնագավառ է տարածքայինլքաղաքական համակարգերի (ՏՔ1 տիպերի, դրանց ընդհանրություններիու տարբերու-

թյուններիուսումնասիրությունը: Առանձնացվումեն տարածքային-քաղաքականհամակարգերի երկու տիպ` ՏՔՂ դեյուրե ն ՏՔԴ դե ֆակտո: Դե յուրե տիպին են պատկանումայն տարածքային-քաղաքական համակարգերը, որոնց սահմաններըհաստատված են պաշտոն Քաղաքականաշխարհագրությանո̀րպեսգիտության ճյուղի տարբեր սահմանումների դրա հետ կապված զարգացմանփուլերի մանրամասնվերլուծությունը տվել է ռուս աշ11 ՈՕՀՌՈՒԿԵՇՈՃՏ

ՇՕՈՕՈՒՒՒԵՑ

խարհագետՎ.Կոլոսովը: Տե'ս 8 /Ճ. ԷՕ1օՇօ8. ԷԼ Ը. ԽՈոքօեոծՒուօ.

հ/., 5002. ՒՇ0Րքռֆոտ.

Շ

239-297.

նապես ն իրավական ուժ ունեն: Այդպիսիք են պետությունները, պետությունների միավորումները(միությունները), պետության ներքին քաղաքական ու վարչական բաժանման միավորները, ընտրական տարածքներն ու տեղամասերը, հատուկ գոտիները (արեալները), որոնք ստեղծվում են կոնկրետ գործնական խնդիրներ լուծելու համար (ազատ առնետրիգոտիներ, արգելված գոտիներ, չեզոք գոտիներ ն այլն), նման տիպի այլ տարածքները: ՏՔ37 դե ֆակտո տիպը նույնպես ունի իր արտաքին սահմանները (ինչը պարտադիր է ամեն մի տարածքային համակարգի համար ընդհանրապես),բայց դրանք իրավական ձնակերպում չունեն ն չեն համընկնում պաշտոնականսահմաններին(էթնիկական, լեզվական, կրոնական ն այլն): Վենց դրանով էլ պայմանավորվում է այդ ծրռ(/ուտիպերի գլխխավոր` կառավարելիությանտարբերությունը Դե յուրե տիպը հասարակության տարածքային-քաղաքական կազմակերպմանսուբյեկտ է. Նրա կոնկրետ միավորների (պետություն, վարչական մարզ, քաղաք, գյուղական համայնք ն այլն) օրենսդրորեն սահմանված մասնակցությամբ է իրականացվում պետության տարածքային կառավարումը, իսկ համամոլորակային ու տարածաշրջանային մակարդակում` պետությունների տնտեսական ու ռազմաքաղաքական միությունների ստեղծումով:Մինչդեռ դե ֆակտո տիպիմիավորները ձնավորվում են օբյեկտիվորեն,առանց իրավաբանականձնակերպման: Դրանք ունեն ակնհայտ յուրահատկություններ, տարբերիչ գժ-ր, որոնք արդյունք են բնաաշխարհագրական,էթնոաշխարհագրական, տնտեսաաշխարհագրական պայմանների ն պատմական զարգացման տարբերությունների, որոնք սակայն իրավական ձնակերպում չեն ստանում: Քաղաքական աշխարհագրությանուսումնասիրության օՕբյ/ելտյի ու առարկայի հարցում կարող ենք հանգել հետնյալ հետնությանը: Ուսումնասիրությանօբյեկտը հասարակականկյանքիքաղաքական ոլորտնէ, որն ընդհանուրէ մի ամբողջշարք հասարակականգիտությունների համար (քաղաքագիտություն, միջազգւային իրավունք ն այլն): Ուսումնասիրությանառարկանհասարակականկյանքիքաղաքական ոլորտի տարածքային կազմակերպումնէ, որը, ինչպես տեսանք, բուն գործունեությունից, գործընթացից բացի ներառում է դրա արդյունքը` ձնավորված ճտտարածքային-քաղաքական կառուցվածքըն նրա միավորները: Վերը շարադրվածի հիման վրա կարող ենք տալ պատասխանը ՛"

երկրորդ հարցի` ո՞րնէ քաղաքականաշխարհագրությանտեղը գիտություններիդասակարգմանհամակարգում: Հայտնի է, որ գիտականճանաչողությանզարգացման հազարամյակներիընթացքում, սկսած Արիստոտելից,տարբեր սկզբունքներով գիտությունների տարբեր դասակարգումներ են կատարվել: Ներկայումս պաշտոնականկարգավիճակ ունեցող ե առավել տարածվածը դասակարգմանօբյեկտայինսկզբունքն է, որի համաձայն ինքնուրույն կոչվելու կարող է հավակնել գիտության այն բնագավառը, որն ունի ուսումնասիրությանսեփականօբյեկտ ն առարկա: Քաղաքական աշխարհագրությունը, ինչպես տեսանք, այդ պարտադիր պահանջը բավարարումէ. նրա օբյեկտը պատկանում Է հասարակական կյանքին (հասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտին), հետեապես այն պատկանում է հասարակականգիտությունների համակարգին: Չասարակականգիտություններըբնական, տեխնիկական ն փիլիսուիայականգիտությունների հետ միասին կազմում են գիտությունկոչվող գերհամակարգըՄիաժամանակմենք տեսանք, որ քաղաքական աշխարհագրության ուսումնասիրությանառարկանհասարակականկյանքի քաղաքական ոլորտի տարածքայինկազմակերպումնէ- Ղայտնի է, որ աշխարհագրականթաղանթի ոլորտների ն դրանցից յուրաքանչյուրի բաղադրիչներիտարածքայինկազմակերպումըաշխարհագրության ն նրա ճյուղային գիտություններիուսումնասիրությանառարկան է Ուստի ն քաղաքական աշխարհագրությունընույնպես, ինչպես ե աշխարհագրականթաղանթը ե այնտեղ ընթացող երնույթներն ուսումնասիրող մյուս բոլոր գիտությունները սահմանային, միջանկյալ դիրք են գրավում ն դրանովիսկ միաժամանակպատկանումեն նան աշխարհագրականգիտություններիհամակարգին: Աշխարհագրականգիտություններիդասակարգմանհամակարգում հասարակականաշխարհագրության ն մյուս ճյուղային բաղադրիչների տեղի խնդիրը մենք առիթ ենք ունեցել հանգամանորեն քննարկելու մեր «Հասարակականաշխարհագրության ներածություն» (1999թ.) ե «Աշխարհագրական գիտությունների մեթոդաբանական ն տեսական հիմունքներ» (2004թ.) աշխատություններում: Այստեղ սահմանափակվենքհասարակական աշխարհագրության կառուցվածքի ն դրանում քաղաքական աշխարհագրության ե նրա ճյուղերի ու ենթաճյուղերիգրաֆիկականպատկերումով(տե'ս գծ.1): նան

Է

-Հ-

-

--

1.Աշխարհի

|քաղաքական

Չ

Ր...

Հ

քարտեզ ` 2.Պետության » 5:28. ||տարածքային

5.

ՅՋ 6. |կազմակերպում 3 Ռեգիոնալ հաՅՅ : Յ

Փ

ՋՅ

ռ

Յ5 լ

աշխ -ն| աշխ- ր

|կամարտ. աշխ.-ն

Ընտրություն-

Մշակ. | Սոցիալ աշխ.-ն|աշխ-ն

ների աշխ.-ն

55 |5.Աշխարհաքաղա-

8 Տ. լ քականություն Յ 6.Քաղաքական ,27 |գեռէկոլոգիա

| Է

Գծ. 1.

(ն նրա ենթաճյուղերի) Քաղաքականաշխարհագրության գիտությունների տեղը հասարակականաշխարհագրական ենթահամակարգում

Հիշյալ գրաֆիկը, ինչպես տեսնում ենք, պատկերում է քաղաքական աշխարհագրությաններքին կառուցվածքընույնպես: ժամանակակից պատկերացմամբքաղաքական աշխարհագրությունը որպես գիտության ինքնուրույն ճյուղ, չնայած համեմատաբարերիտասարդ հասակին` ընդամենը մեկ հարյուրամյակ, ունի բավականին բարդ կառուցվածք:Այն բաղկացածէ մեծաքանակենթաճյուղերից,ուղղություններից, ուսմունքներից, տեսություններից,հայեցակարգերից. Ենթաճյուղերից համընդհանուրճանաչում են ստացել աշխարհի քաղաքական բաժանումը` քաղաքական քարտեզը', պետության տարածքային կազմակերպումը,ռեգիոնալ հակամարտությունների աշխարհագրությունը,ընտրությունների աշխարհագրությունը, աշքաղաքական գեոէկոլոգիան(երկրախարհաքաղաքականությունը, բնապահպանությունը): '

Քաղաքական աշխարհագրությանճյուղը «Աշխարհիքաղաքականքարտեզ» են անվանում պայմանականորեն.Տվյալ դեպքում ընդունվում է, որ աշխարհիքաղաքական քարտեզ ասելով նկատի է առնվումոչ թե քարտեզիվրա պետություններիլոկ տեղադիրքնու

սահմանները,այլ աշխարհիքաղաքականոլորտի, նրա բաղադրիչներիտարածքայինկառուցվածքն իր ամբողջ բովանդակությամբ,պետություններիփոխհարաբերությունները, խմբակցությունները, միջազգայինիրադրությունը:

Հիմնականում ձնավորված հիշյալ ենթաճյուղերի կողքին ուրվագծվում են նոր ենթաճյուղեր, որոնք արդյունք են քաղաքական աշխարհագրության ն մյուս աշխարհագրական գիտությունների ու ինտեգրման: Մասնագետներնայդպիսի փոխհամագործակցության նոր սաղմնավորվողենթաճյուղերեն համարումքաղաքական շրջաւ-

նացումը, քաղաքական լանդշաֆտագիտությունը,իշխանության ն էկլիտոգենեզիաշխարհագրությունը,քաղաքական քարտեզագրությունը, արդյունաբերությանզարգացմանու տեղաբաշխմանքաղաքական գործոնները, պրոգնոզայինքաղաքական աշխարհագրուԴրանք առայժմ ներկայանում են որպես թյունըն ճի քանի ուրիշներ:' գիտական ուղղություններ, ուսմունքներ կամ տեսություններ, բայց ինքնուրույն ենթաճյուղ դառնալու նախանշաններնակնհայտ են: Ինչպես աշխարհագրականմյուս գիտություններին, այնպես էլ քաղաքական աշխարհագրությանը վերաբերող ուսումնասիրությունները դասակարգվում են նան ըստ տարածական ընդգրկման: Առանձնացվումեն ճրնք հիմնականմակարդակներ`մակրոմակարդակ (համամոլորակայինն խոշոր տարածաշրջաններ), մեզոմակարդակ (երկիր-պետություններ) ն միլրոմակլարդակ(պետության ներսում տարբեր մեծության շրջաններ, առանձին քաղաքներ, քաղաքական հետաքրքրություններկայացնողտարածքներ` անկլավներ, էթնիկականփոքրամաւնություններիարեալներ ն այլն):

1.2 ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ԳԼԽԱՎՈՐ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ,

Լաթեր Է

ՓՈՒԼԵՐԸ

՛

»

Օրինաչափ է, որ քաղաքականաշխարհագրությաններկա կառուցվածքը ձնավորվել է ոչ միանգամից: Այն ապրել է զարգացման որոշակի փուլեր` պայմանավորված հասարակականկյանքի զարգացման, համաշխարհայինտնտեսության ընդհանուր աճի ու կառուցվածքային փոփոխությունների, միջազգային հարաբերությունն դրանց առաջաղդների զարգացման առանձնահատկությունների րած ու լուծում պահանջողնոր խնդիրներով,իհարկե նան գիտության այդ ճյուղի ինքնազարգացման, ներքին ռեֆլեքսիայի ավելի բարձր ու խորացմանհանգամանքով: տիպի`մեթոդոլոգիզմի ամրապնդման '

Քաղաքականաշխարհագրության ավանդականն նոր ձնավորվողճյուղերի ու ենթաճյուղերի ուշադրության արժանիվերլուծությունէ տվել ռուս երիտասարդաշխարհագետՏուրովսկին: Տե'ս Բ.Փ. 19բժտշաար.ՈՇուաԿօշեճտ Ոճռղաֆոտ,ԾՎՇԾԵ:`ՇՇ ՈՕՇՕՇտ6.ԽԼՕՇատո-Ըու6ՄՇԽԸԽ.

1999.

Ռուս հայտնի քաղաքաաշխարհագետ քաղաքաՎ.Ա.Կոլոսովը է 4 փուլի: Այդ կան աշխարհագրության զարգացումըբաժանում են Աղյուսակ 1-ում: փուլերը ներկայացված Առաջին փուլը, (1897-1914թթ.) ինչպես երնում է աղյուսակից, մրցակցության սրումով: Դա բնութագրվում է իմպերիալիստական ԱՄՆ-ի ու Գերմանիայիմիջն, ակնհայտ էր հատկապես Անգլիայի, Հատկանշական որոնք ձգտում էին համաշխարհային. հեգեմոնիայի: զարգացած երկրներում տնտեսական ն էին նան աշխարհի առավել սոցիալքաղաքականփոփոխությունները,որոնք պայմանավորված էին ինդուստրացմանե ուրբանիզացմանբարձր տեմպերով:Կարնեոր գործոններ էին նան քաղաքական ձախ կողմնորոշում ունեցող կուսակցությունների ուժեղացումը ն ազգայնական տրամադրությունների տարածումը: Քաղաքական աշխարհագրություն գիտության ճյուղի պատմությանմեջ այդ ժամանակաշրջանը,--ինչպես նշվում է,-«աչքի է ընկնում տեսալյանընդհանրացումներիառացինալիքով»: Քաղաքականաշխարհագրությանզարգացման երկրորդ փուլի ձնավորման(1915-1949թթ.) նախադրյալներիցգլխավորները Առաջին, է

Ր

ն են, համաշխարհային արդյունքում պատերազմներն որոնց ար/ ւ Երկրորդ լուրջ փոփոխություններ ունեցան մոլորակի աշխարհաքաղատեղի

քական (գեռպոլիտիկական)կառուցվածքում ն աշխարհակարգում ընդհանրապես:էապես փոխվեցաշխարհիքաղաքականքարտեզը, փլուզվեցին կայսրություններ, վերաձեվեցին պետական սահմանները, ստեղծվեց սոցիալիստականգաղափարախոսությանը հետնող ԽՍՀՄ պետությունը, աշխարհում հաստատվեցերկբնեռ (կապիտաՎիստական ն սոցիալիստական)գեոպոլիտիկականկարգը: Գիտության ճյուղի զարգացման այս փուլի համար բնորոշ էր կիրառական ուղղվածություն ունեցող աշխատությունների գերակշռությունը, որոնցում հատուկ քննության էին առնվում տարբեր պետություններիտարածքներիու ազդեցության գոտիների կազմի, ձնավորմանհանգամանքների,պետական սահմանների հիմնավորված լինելու, վիճելի տարածքների,կայսրություններիվերացման ն նոր պետությունների ստեղծմանհարցերը: Բարձրացավքաղաքական աշխարհագրության ն քաղաքաաշխարհագետներիսոցիալական վարկը: Շատ մասնագետներ հրավիրվեցին պատասխանատուպետական քաղաքական պաշտոնների, դարձան մասնագիտացված քաղաքագիտական հաստատությունների ն հայտնի քաղաքական գործիչներիխորհրդականներ:

ԱՂՅՈՒՍԱԿ

զարգացմանփուլերը/ Քաղաքականաշխարհագրության

Հետազոտու- |Կենտրոնական Հիմնականսոցիալականգործ- | թյունների դեմքերը գերակշռող (առաջատար ընթացները ն պատմականփումակարդակը լենիշերը | գիտնական(մասշտաբը) ները)

ԳԱԱ

տեողութ՝ ուն ոն

|

1897-1914թթ.| Աշխարհիառաջատար պետությունների (Անգլիա,ԱՄՆ, Գերմանիան մյուսներ) իմպերիալիստական մրցակցություն,բուռն ինդուստրացում ն ուրբանիզացում, զանգվածայինձախ կուսակցություններիտարածում, ազգային պետություններիկայացում

|

Ֆ.Ռատցել, Աշխարհն Հ.Սաքինդեր,

արեր

|ԱԶիգֆրիդ |նետություն

ԿԿԲոՂՏուԹ| յամբ, | 1լյաքինդեր, ամ պ ետու-

հային պատերազմներն աշխարհի գեռպոլիտիկականվերակազմավորում, ԽՍՀՄ-ի ստեղծում ն աշխարհիերկբնեռգեոպոլիտիկական կարգի հաստատում

թյուն. երկու

Ս.Բոումեն,

մակարդակ| ըերի միա-

|

1950-1975թթ. Զարգացածերկրներում արդյունաբերությանարագ աճ ն հարաբերականսոցիալական կայունություն, Արնելքին Արեմուքտիգեոպոլիտիկական մրցակցություն,գաղութային համակարգիվերջնականփլուզում, համընդհանուրճգնա-

1975թ.

սկսած

ձուլումը

հ

Մակար-

դակներնԴ.Հարվի օրգա-

Հետինդուստրիալժամանակաշրջանիծավալում, էկոնոմիկայի ն ողջ հասարակական կյանքիինտերնացիոնալացում, ԽՍՀՄ-ի ն սոցիալիստական համակարգիփլուզում, ԱՄՆ-ի գերիշխանությանուժեղացում

միասնության մեջ

Ջ.էգնյու, Կ.Կոկս

նական

)

Ըստ 8.Ճ.Է006օ5, ԼՇօոօուուսճ Բ ՈՕուոււ«ՇՇեոտ ԷԼԸ.ԽՆոքօԽՇուօ ն կրճատումներով) (մասնակիփոփոխություններով

ի

ոլո

գերիշխանությանձգտելու ակնհայտ նշաններ

/

Ռ.Հարտշորն, ուրիշներ

ի 7օօոքֆու.

Խ/Լ.. 200».

էջ 246

Գիտական հետազոտությունները ի տարբերություն առաջին փուլի, երբ գլխավոր օբյեկտը առանձինպետությունն էր, ընդգրկում էին նան աշխարհը, իսկ երկու` մեզո ու մակրոմակարդակներըհանդես էին գալիս միասնական,միաձուլված տեսքով: Երրորդ փուլը. որ ընդգրկում էր 20-րդ դարի մոտավորապես երրորդքառորդը (1950-1975թթ.)նշանավորվումէ զարգացած երկր-

հենվում էրերրորդ -երկընկրի

ներիարագ տնտեսական-աճով.՛որը

արդյունաբերական հումքի վառելիքի վրա: Դա բերեց ներմուծվող սոցիալական վիճակի որոշակի Վերջբնակչության բարելավման: ու

նականապեսփլուզվեցհարյուրամյակներ տնած գաղութայինհամակարգը. տասնյակ երկրներստացանքաղաքական անկախություն, բայց նրանց տնտեսականկախվածությունը նախկին մոնոպոլիաներից գրեթե չթուլացավ: Փուլի համար բնութագրիչ էր այն, որ զարգանում ու խորանում էր երկու բնեռների` ԱՄՆ-ի ու ԽՍՀՄ-ի, ու Արնելքի Չնայած դրան, մրցակցությունը: նույնն է թեԱրնմուտքի ուժերի հավասարակշռությունը հիմնականում չէր խախտվում, որի շնորհիվ էլ աշխարհի գեոպոլիտիկական իրադրությունը շարունակում էր մնալ համեմատաբարկայուն: Միենույն Ժամանակ գիտական հետազոտությունների ոլորտում նկատվում է քաղաքական աշխարհագրությանակտիվության նվազում, որը պայմանավորվածէր վերը թվարկվածարտաքին գործոններից բացի, նան աշխարհագրականգիտությունների համագործընթացկարգի ներսում ընթացող մեջոդաբանական-տեսական ների(ներքին ռեֆլեքսիայի)առանձնահաւոկություններով Չորրորդ փուլը, որ ընդգրկում է նան ներկա Ժամանակաշրջանը, ի տարբերություն նախորդ փուլի, աչքի է ընկնում հետազոտությունների քանակի կտրուկ աճով ե ճոր մուռեցումներովու գաղափարներով Բնորոշ է հատկապես գիտությանճյուղի տեսականացման, ինքնաճանաչման` ներքին ռեֆլեքսիայի բարձրացումը նոր մակարդակին սոցիալական տեսության հետ կապերիսերտացումը: Ընդլայնվումէ քաղաքական աշխարհագրությամբզբաղվող մասնագետներիշրջանակը, հայտնվում են նոր գիտական ամսագրեր ու այլ պարբերականներ: Վետազոտողներիկարծիքով պատահականչէր, որ այդ վերելքը համընկավ 7975թ. ճգնաժամի հետ, որը բերեց համաշնավթային խարհային շուկայում մասնավորապես նավթիգների տասնապատիկ աճին ն ընդհանրապեսբեկումնային դարձավհամաշխարհային տնտեսությանզարգացմանհամար: Դրանովճ0շանավորվեց ավարտը

արնմտյաներկրներիէքստենսիվզարգացման,որը հենվում էր բնական ռեսուրսներիշահագործմանընդլայնման վրա, ն սկիզբը հետինդուստրիալ ժամանակաշրջանի:Այս ասցումն ուղեկցվում էր լուրջ որակական փոփոխություններով հասարակական կյանքի բոլոր բնագավառներում`արտադրությանմեջ, սոցիալական հարաբերություններում, մարդկանց կենսապայմաններումու ապրելակերպում, բարոյական-արժեքայինհամակարգում, քաղաքականգերակայութ-

յուններում: Այս տեղաշարժերով են պայմանավորված այն նոր պահանջները, որ այժմ հասարակությունըներկայացնումէ քաղաքական աշխարհագրությանը:Կոլոսուլը առանձնացնումէ այն պրոբլեմներն ու բնագավառները,որոնք արդի փուլում հայտնվել են գիտության այդ ճյուղի ուշադրության կենտրոնում:Դրանք են` «. սյետությանն տեղական իշխանություններիքաղաքական դերը (1970 թվականների վերջերից սկսած), ժամանակակիցաշխարհաքաղաքականության էությունը (1980-ականներից սկսած), անդրազգային ն համամոլորակային պրոբլեմներիքաղաքական ասպեկտները(հատկապես 1980-ականիկեսերից սկսած)»՝ (ընդգծումըմերն է, Ա.Վ.. Լ.Վ.):

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

1.

ՎայաստանիՀանրապետությունումե՞րբն ինչպիսի՞պայմաններում հանդես եկան քաղաքաաշխարհագրականհետաքրքրություն ներկայացնողերնույթներնու խնդիրները:

2.

Ո՞րնէ քաղաքականաշխարհագրության ուսումնասիրության օբյեկտը ն առարկան: Ո՞րն է քաղաքական աշխարհագրության տեղը գիտությունների դասակարգման համակարգում:Որո՞նք են նրա ուսումնասիրության մակարդակները: Ինչպիսի՞նէ քաղաքական աշխարհագրությանո̀րպես գիտությանճյուղի կառուցվածքը: Համընդհանուրբնույթի ինչպիսի` պրոցեսներուլեն պայմանավորված քաղաքական աշխարհագրության զարգացումը ն կառուցվածքիհարստացումը: Որո՞նքեն քաղաքական աշխարհագրությանզարգացման հիմ-

Յ.

4.

5.

6.

8.Ճ.Խ006օռ, ՒԼԸ.ԽՈւքօիծէոօօ. հիշատակված աշխատությունը,էջ 249

նականփուլերը: Ո՞վնՆի՞նչբնութագրիչներիհիման վրա է կատարել զարգացման փուլերի առանձնացումը:

Բնութագրե՛ք յուրաքանչյուր փուլը ըստ բնութագրիչների` փուլի տնողության, հիմնական սոցիալականգործընթացների ու պատմական փուլենիշերի, գիտական հետազոտությունների գերակշռող մակարդակի:

10.

Թվարկեք յուրաքանչյուր փուլի առաջատար գիտնականներին (կենտրոնական դեմքերին): Ի՞նչ պայմաններում սկսվեց քաղաքական աշխարհագրության զարգացման արդի փուլը ն որո՞նք են նրա գլխավոր բնութագրիչները:

ԳԼՈՒԽ2

Սրան

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՈԼՈՐՏԸ

2.1 ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏԻ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ,ՏԵՂԸ

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔՈՒՄ

Վասարակականկյանքը չափազանց բարդ, բազմաբովանդակ են հակասություններովլի երնույթ է: Ինչպես արդեն ասվել է, ընդունված է այն բաժանել չորս հիմնական ոլորտների` տնտեսական, սո-

ցիալական,հոգեոր-մշակութայինե քաղաքական: Հիշենք, որ տնտեսական ոլորտը (կամ տնտեսությունը` բառիս լայն իմաստով) ընդգրկումէ հասարակականկյանքի այնպիսի բնագավառներ, ինչպիսիք են ճյութական արտադրությունը,փոխանակումը (առնտուրը), սպառումը, դրամաֆինանսականգործունեությունը: յՀոգնոր-մշակութային ոլորտին են պատկանում լեզվական, գաղափարական,գիտակրթական,կրոնական, ազգային, էթնիկական, արվեստիբնագավառները: Սոցիալականոլորտը ընդգրկում է հասարակականկյանքի այն բնագավառները,որոնք վերաբերումեն մարդկանցկենսածնին,ապրելակերպին, բարեկեցությանը,կենսամակարդակին,ամփուի ձնով ասած` կյանքի որակին, նրա բարելավմանը Իսկ կյանքի որակը ձնավորւվումէ ոչ միայն կյանքի օբյեկտիվ պայմաններով (բնակարանով ապահովվածություն, սպառվող սննդամթերքի քանակ ու որակ, զբաղվածություն,կրթությանհնարավորություն, առողջապահություն ն այլն), այլն սուբյեկտիվգործոններով,ինչպիսիք են մարդկանց բավարարվածությունըաշխատանքիցու կյանքի պայմաններից, հասարակությանմեջ, աշխատանքայինկոլեկտիվում ու միկրոշրջանում տիրող բարոյահոգեբանական մթնոլորտից, քաղաքացիական ազատություններիու պաշտպանվածությանաստիճանից: Քաղաքականոլորտը ի տարբերությունմյուս ոլորտներիավելի ընդգրկուն է ու համապարփակ:Այն ընդգրկում է այն ամենը, ինչ առնչվում է համայն մարդկության` մարդկային հասարակության, նրա տարբեր ոլորտների ու հատվածներիկառավարման, պետական իշխանության ն նրա տարբերմակարդակներինվաճման, պահ26

պանման ն օգտագործման հետ: Քաղաքական ոլորտին է վերաբերում նան աշխարհի ու առանձին երկիր-պետությանքաղաքական «տարածականկառուցվածքը, պետությունների երկկողմանի ու բազմակողմանիտարաբնույթ հարաբերությունները,ընդհանուր միիրադրությունը: ջազգայինու տարածաշրջանային Ընդունված է հասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտի բովանդակությունըկազմող բազմաբնույթ երնույթներն ու տարրերը խմբավորելըստ հետնյալ 3 հիմնական բաղադրիչների(բնագավառների)՝քաղաքական հարաբերությունների, քաղաքական գործունեության,հատուկ հաստատությունների(ինստիտուտների) (Գծ.2):

Քաղաքական

Յատուկ հաստատությունների (ինստիտուտների)

հարաբերություններ

համակարգ

Քաղաքական գործունեություն Գծ. 2

Չասարակական կյանքիքաղաքականոլորտի հիմնական բաղադրիչները

համաԲաղադրիչառաջին՝քաղաքականհարաբերությունների (արգՀասարակությանմեջ առկա են բազմապիսի, ամենատարբեր բնույթի հարաբերություններ` սկսած միջանձնային մտերմիկ-ընկերական ու պաշտոնական հարաբերություններիցմինչե միջպետական, միջազգայինհարաբերությունները: Քաղաքականհարաբերությունները հատուկ տեսակիհարաբերություններ են, որոնց հիմքում ընկած են կառավարման,մասնավորապես պետականիշխանությաննվաճման,պահպանմանու Օգտագործմանհարցերը:

Քաղաքական հարաբերություններըլինում են պետությունների, ազգերի, բնակչության սոցիալականխմբերի, կուսակցությունների, առանձին հասարակական-քաղաքականկազմակերպությունների. հասարակությանու անհատի, պետությանու անհատի. ինչպես նան առանձին անհատներիմիջն: Բաղադրիչ երկրորդ` հատուկ հաստատությունների (ինստիտուտների) համակարգ,որոնք իրականացնում են քաղաքական ն պետական գործունեություն: Դրանք պետականիշխանության մարմիններն են, որոնք մեծաքանակ են ու բազմազան` կենտրոնական, տեղական, դատական,պետականանվտանգության, բանակ, ոստիկանություն: Քաղաքական գործունեություն իրականացնող հաստատություններ են նան քաղաքական կուսակցությունները, արհեստակցական միությունները, հասարակական-քաղաքականայլ կազմակերպություններ: Բաղադրիչ երրորդ` քաղաքական գործունեություն Այդպիսի գործունեություն են ընտրությունները, հանրաքվեները, հանրահավաքները, խաղաղ երթերը, քաղաքական գործադուլները ն նման տիպի այլ զանգվածային միջոցառումներ, որոնք դարձյալ առնչվում են պետական իշխանության նվաճման, պահպանման կամ օգտագործման հետ: Քաղաքականգործունեությունիրականացնում են ինչպես պետական իշխանության մարմինները,այնպես կլ քաղաքական կուսակցությունները, հասարակական-քաղաքական մյուս կազմակերպությունները: Ասվածից դժվար չէ եզրակացնել, որ հասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտը ոչ միայն բազմաբովանդակ, այլն դինամիկ, անընդհատ շարժման ու փոփոխությանմեջ գտնվող բնագավառէ: Եվ դրա ամեն մի մասնակից`լինի պետականիշխանությանմարմին, թե հասարակական-քաղաքական կազմակերպություն,ձգտում է այդ ն ամեն շարժումը դրա մի փոփոխությունենթարկելիր քաղաքական

նպատակներինմ̀շակելով ու իրականացնելովորոշակիքաղաքա(անություն: Քաղաքականությունը հասարակականգործունեության տարատեսակ է, որի միջոցով կարգավորվումեն պետությունների,ազգերի, սոցիալականխմբերի ու կուսակցությունների,պետության ու անհատի,ինչպես նան առանձինանհատներիմիջն եղած հարաբերությունները:

Քաղաքականությունը որպես հատուկ տեսակի պետական-հասարակականգործունեություն, ընդգրկումէ հասարակականկյանքի բոլոր` ոչ միայն քաղաքական, այլ նան տնտեսական, սոցիալական, հոգնոր-մշակութայինոլորտները: Կարնոր է այն հարցի պարզաբանումը, թե հասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտն ու քաղաքականությունը ի՛նչ հարաբերությանմեջ են գտնվում մյուս ոլորտների, հատկապես տնտեսականոլորտի հետ: Նախկինում այն կարծիքն է տիրապետել, որ քաղաքականութն յան հասարակականկյանքի ոլորտների միջն որնէ կապ գոյություն չունի: Ուստի ն քաղաքական գործողությունների ու շարժումների դրդապատճառըհամարել են ընդհանրապեսմարդու բնույթը. այն, ծնե մղում ունի զբաղվելու քաղաքականությամբ,որովոր մարդն րհ հետն դա նրա էությունն է: Այստեղիցհետնություն էր արվում, որ քաղաքականությունըծագել ու զարգանում է հասարակականկյանքի ոլորտներիցանկախ Կա նան այնպիսի կարծիք, որ քաղաքական հարաբերությունները, ըստ էության, դասակարգայինհարաբերություններեն, իսկ քաղաքականությունըդասակարգայինշահերի բախմանարտահայտություն է ն ծնվել է դասակարգերի հետ մեկտեղ: Դրանիցբխեցնում են, որ քաղաքականությունը պատմականկատեգորիաէ ն երբ չեն չի լինի նան քաղաքականություն: (ինի դասակարգեր, Ներկա պատկերացումն այն է, որ մարդկային հասարակությանը ներհատուկ են որոշակի հարաբերություններ, դրանք ձնավորվում են մարդկայինհասարակությաններսում ընթացող բազմաբնույթ երնույթների, այնտեղ առկա ազգային, էթնիկական,կրոնական, սոցիալական տարբերություններից Այդ հարաբերությունները եղել են, կան ու կլինեն նան ապագայում: Քառաքականությունը ծնվել է հասարակական հարաբերությունների կարգավորման ու կատարելագործման օբյեկտիվանհրաժեշտությունիցԱյժմ քաղաքական ոլորտի (քաղաքականության)ն հասարակական կյանքի մյուս ոլորտների, մասնավորապեստնտեսական ոլորտի փոխազդեցություններիէության մասին համառոտակի: Հայտնի է, որ մարդկությանպատմականզարգացման ընթացքում ձնավորվել ն անընդհատզարգացել ու կատարելագործվել է հասարակությանտնտեսականբազիսը` հիմքը, այսինքն տնտեսական հարաբերությունները.Տնտեսական բազիսի զարգացման ու համեմատ կատարելագործման ձնավորվել ու զարգացել է հասա29

րակության քաղաքական վերնաշենքը Այն պայմանավորված լինելով տնտեսական բազիսով, մշտապես հակադարձազդեցություն է ունեցել վերջինիս վրա: Յասարակությանքաղաքական վերնաշենքը այն ամենն է, ինչ վերաբերում է քաղաքական ոլորտին, այսինքն` պետությունը, քաղաքական կուսակցությունները, մյուս հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունները,դրանց միջն եղած հարաբերությունները: Այստեղից էլ` մոնտեսությանն քաղաքականության կապի առանձնահատուկբնույթը, դրանց փոխպայմանավորվածությունը: Սկզբունքորենքաղաքականությունըկախմանմեջ է տնտեսությունից, ածանցյալ է դրանից- Սակայն, միշտ պետք է հիշել, որ այդ կախվածությունըմեծ մասամբոչ թե ուղղակի է այլ անուղղակի,միջնորդված, հանդես է գալիսոչթեբացահայտ,այլ քողարկվածձնով: Լինում է նան այնպես, որ որոշակի պայմաններումքաղաքականությունը կարող է ազատվել տնտեսությունից ն ձեռք բերել հարաբերականինքնուրույնություն, դառնալանկախ.Ավելին, ինքը հակադարձ ազդեցություն ունենալով տնտեսական,ինչպես նան սոցիաչական ն հոգնոր մշակութային ոլորտների վրա, կարող է դառնալ առաջնային,որոշիչ: Ներկայումս բազմաթիվեն այն դեպքերը, երբ քաղաքականությունը հանդես է գալիս որպես հզոր առաջնային ուժ, որի միջոցով (լուծվում են թե՛ տնտեսականն թե՛ ազգային, կրոնական,միջազգային խնդիրները,պատերազմին խաղաղության հարցերը: Ինչպես պատմականանցյալի, այնպես էլ ներկայի բազմաթիվ օրինակներովապացուցվում է, որ քաղաքականությունը դառնալով անկախ,այդուհանդերձչի կարող հաջողել իր նպատակներիմեջ, եթե չի համաձայնեցվումհասարակականկյանքի մյուս ոլորտների հետ, եթե հաշվի չեն առնվում հասարակությանտնտեսական ն հոգնորմշակութային առանձնահատկությունները, հնարավորություններըն շահերը: Հասարակականկյանքը կայուն առաջընթաց է ապրում, եթե ապահովված ( դրա բոլոր` քաղաքական,հոգնոր-մշակութային,սդցիալական ն տնտեսականոլորտների ներդաշնակ,փոլխպայմանավորվածզարգացումը: Մեծ ձախողումներեն լինում հատկապեսայն դեպքում, երբ գծրագնահատվումէ քաղաքական ոլորտի նշանակությունը,ն տնտեսությունը, մյուս ոլորտները բացարձակկախման մեջ են պահվում քաղաքականությունից:Այդպիսիվիճակ էր, օրինակ, նախկին ԽՍՀՄ30

Արնելյան Եվրոպայի սոցիալիստական երկրներում 1970-1980ական թվականներին: Նրանք ետ էին մնում իրենց սոցիալ-տնտեսական զարգացմանտեմպերովն Արնմուտքիերկրների հետ մրցակցությունում տանուլ էին տալիս: Հասունանում էր քաղաքական փոփոխություններիանհրաժեշտությունը: Սակայն այդ փոփոխությունները տեղի չունեցան, քաղաքականությունըչհարմարվեց տնտեսա(ան զարգացմանշահերին, ն ամբողջ հասարակականհամակարգը ում ն

փլուզվեց: Այժմ մասնագետները վերլուծելու ԽՍՀՄ-ի փլուզման պատճառները, առաջնակարգ են համարում հենց այն փաստը, որ հասարակական կյանքում գերագնահատվում էր քաղաքականության դերը ն անհարկիքաղաքականացվումէին մարդկային գործունեության բոլոր բնագավառները:

2.2 ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏԻ

ԵՎ ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Համայն մարդկության ն որնէ առանձին երկրի կայուն ն արդյունավետ զարգացումը կախված է ոչ միայն հասարակական կյանքի ոլորտների ներդաշնակ ու փոխպայմանավորված գործունեությունից, այլն դրանց օրինաչափ ու արդյունավետ տարածքայինկազ-

մակերպումիցԳիտականորենապացուցվածէ, որ Երկիր մոլորակիվրա տարածության մեջ օրինաչափ ձնով են բաշխվումաշխարհագրականթաղանթի բոլոր բաղադրիչները` թե' բնական, թե' հասարակական, օրինակ, մայրցամաքներնու օվկիանոսները,անապատներնու անտառները, օդային զանգվածները,բնակչությունը,արտադրականգործունեությունը, դրա ճյուղերը: Այլ կերպ ասած, Երկրի աշխարհագրական թաղանթիբոլոր բաղադրիչները,ինչպես նան աշխարհագրականթաղանթն ամբողջությամբվերցրած, (ազմամերպվումեն տարածականորեն,գոյացնում են տարածականմիավորներ,որոնք միմյանց հետ գտնվում են մշտականկապերիու փոխներգործությանմեջ, ձեռք են բերում հատկանիշ,որնընդհանուրէ բոլոր տեսակիերկրահամակարն ամբողջականություն: գերիհամար,այն է՝ կառուցվածքայնություն Աշխարհագրականթաղանթի թե' բնական, թե' հասարակական բաղադրիչներնայդ ընդհանուր հատկանիշի հետ միասին ունեն նան էական, սկզբունքային տարբերություններ:

Բնական բաղադրիչների, նույնն է թե բնական երկրահամակարգերումդրանց տարածականմիավորներիսահմաններըկերտել է ինքը՝ բնությունը, ն դրանքտեսանելիեն անզենաչքով Բնության մեջ ակնհայտ են ծովն ու ցամաքը, անտառն ու տափաստանը,լեռներն ու հարթավայրերըիրենց ֆիզիկական հատկանիշներով ու սահմաններով:Այդ բոլորը բնականտարածքային միավորներ են, որոնք կարող են պատկերվելֆիզիկական, կլիմայական, հողերի, բույսերի քարտեզների վրա: Այդ սահմանները բնական սահմաններենԱյլ է վիճակը հասարակականկյանքի տարածքային միավորների դեպքում: Դրանք նույնպես բազամաթիվ են ու բազմաբնույթ: Այդպիսիք են օրինակ, պետությունները, մարզերն ու նահանգները, վարչական շրջանները, ազգերի, քաղաքակրթությունների,լեզուների ու լեզվաընտանիքներիտարածման արեալները, տնտեսական շրջանները. բնակչության տարածքային համակարգերը, կոնկրետ նպատակով առանձնացված տարածքները: Բայց այդ ամենը ն դրանց բաժանող սահմանները աչքի համար տեսանելի չեն: Չասարակականկյանքի տարածքային միավորների սահմանները, ի տարբերություն բնական տարածքայինմիավորների սահմանների, կարելի է որոշել մտովի ն արտահայտելմիայն քարտեզների վրա: Այդպիսի տարածքայինմիավորները ն դրանց սահմանները մարդկային գործունեության արգասիք են ն պատկերվում են տարբեր տիպի թեմատիկ, մասնագիտական,օրինակ, քաղաքական, վարչական, բնակչության ու տարաբնակեցման,տնտեսական, ազգերի, կրոնների, լեզուների քարտեզներում: Ընդունված է դրանք անվանել արհեստականսահմաններ: Եվ իրոք, ժամանակակիցաշխարհն իրենից ներկայացնում է տարբերբնույթի ու տարբեր մեծության տարածքայինմիավորների ն դրանք բաժանող տեսանելի ու անտեսանելի,բնական ու արհեստականսահմաններիմիչափազանցբարդ խճանկար: Մյուս (արնոր տարբերություննայն է, որ հասարակականկյանքի տարածքայինկազմակերպումնու կառուցվածքը, վերջինիս միավորներն ու սահմանները,ի տարբերությունբնականմիավորներիու սահմանների,լինելուլ մարդկայինգործունեությանարդյունք, շատ ավելի արագ ու հաճախակիեն փոփոխվում,քան բնական միավորներն ու դրանց սահմանները Բնական միավորների փոփոխությունների տնողությունը սովորաբարհաշվվում է հազարավոր ու միլիոնավոր տարիներով, հասարակականմիավորներինը` հարյու32

րավոր,տասնյակ, միավոր տարիներովու նույնիսկ օրերով: Շատ ավելի արագ ու հաճախակիեն փոխվումհասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտի տարածքայինմիավորները ն դրանց սահմանները:Դրանք կարող են փոխվել ամիսների, օրերի ն նույնիսկ ժամերի ընթացքում: Եվ ոչ միայն դա: Բնորոշ Է նան, որ այդպիսի փոփոխությունները սովորաբար ծնամերպվում են պետականիշխանության բարձրագույն մարմիններիկողմից պետականորոշումների կամ միջազգային երկկողմ ու բազմակողմպայմանագրերիմիջոցով: Վերլուծենք ոչ վաղ անցյալից մի քանի օրինակ: Գերմանիան Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմում պարտվելով ու օկուպացվելու|դաշնակիցպետությունների`ԽՍՀՄ-ի, ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայիու Ֆրանսիայի կողմից, 1945թ. մայիսի 8-ից դադարեց գոյություն ունենալ որպես անկախ պետություն ու բաժանվեց չորս օկուպացիոն գոտիների: Այնուհետն ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի ու Ֆրանսիայի որոշմամբ դրանցօկուպացիոն գոտիները միավորվեցին, ն ստեղծվեց Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետությունը (ԱրեմտյանԳերմանիա): Դրան հաջորդեց Գերմանական Դեմոկրատական Հանրապետության (Արնելյան Գերմանիա) ստեղծումը խորհրդայինօկուպացիոն գոտում: Գրեթե 40 տարի Գերմանիանմնում էր տրոհված հաղթող պետություններիգծած պետականսահմանով:1989թ. հոկտեմբերի 3-ին այդ սահմանը վերացավն Գերմանականմիասնականպետությունը վերականգնվեց 1922թ. դեկտեմբերի 30-ին Խորհուրդների 2-րդ համագումարի որոշմամբ ստեղծվեց մի վիթխարիբազմազգ պետություն`Խորհրդային Սոցիալիստական ՀանրապետություններիՄիությունը: Այն հասավ տնտեսականն հատկապեսռազմականմեծ հզորության: Երկրի ներսում ն նրա շուրջը ծավալված արտաքինիրադարձություններնի վերջո, կործանեցին այդ պետությունը: 1991թ. դեկտեմբերի 25-ին ԽՍՀՄ բարձրագույն օրենսդիր մարմնի` Գերագույն խորհրդի որոշմամբ /Նորհրդային Միություննինքնալուծարվեց Մեկ պետության փոխարենստեղծվեցին 15 անկախպետություններ` իրենց պետական սահմաններու ու մայրաքաղաքներով,արձճատապեսփոխվեց նրանցկապերի ու փոխհարաբերություններիբնույթը: Մեկ օրինակ նս. Եթովպիա պետության հս.-արլ. ծովափին գտնվում էր արաբներով բնակեցված էրիտրեա տարածքը, որի բնակչությունըդարեր շարունակ պայքար էր մղում պետական ան33

կախություն նվաճելու համար: Կիրառվել են պայքարի տարբեր մեթոդներ: Ի վերջո, էրիտրեայի ազգային-ազատագրականպայքարի պարագլուխների ն Եթովպիայիպետականիշխանության միջն ձեռք բերված երկկողմ համաձայնությանհիման վրա անցկացվեց բնակ1991թ. մայիսին Աֆչության հանրաքվե: Հանրաքվեիարդյունքում րիկայում ծնվեց նես մեկ անկախ պետություն` քրհտրեան,որն անմիջապես պաշտոնապես ճանաչվեց ինչպես Եթովպիայի, այնպես էլ աշխարհի մյուս պետություններիկողմից: Ռեֆորմներով ու որոշումներովկատարվում են նան պետության ներքին` վարչականբաժանմանփոփոխությունները: Այսպես, ուրեմն, հ տարբերություն բնական տարածքայինմիավորների սահմանների, հասարակականկյանքի տարածքային միավորներն ու դրանց սահմաններըփոխվում են անհամեմատ հաճախակի ու արագընթաց.Դրանք անընդհատ շարժման մեջ են, վերանում են հները, գոյանում են նորերը, փոփոխվում են տարածքներն ու սահմանները,վերագծվում են դրանք պատկերող քարտեզները: Վատկանշականէ նան, որ հասարակականկյանքի, մասնավորապես նրա քաղաքական ոլորտի տարածքային միաւլորների սահմանայինփոփոխությունները հաճախ կատարվում են ոչ հարթ, է ոչ խաղաղ եղանակով:Սրվում հակասությունը հասարակության ներսում, ուժեղանում են բախումներըսոցիալական,էթնիկականու կրոնականխմբերի,ազգերի ու պետություններիմիջն: Այդպիսի հակամարտությունների սրումը ի վերջո, կարող է հասցնել զինված բախումների` մեծաքանակ մարդկային զոհերով ու վիթխարի ավերածություններուվհանդերձ: Ինչու՞ է այդ ամենը տեղի ունենում, ի՞նչն է ընկած դրանց հիմքում, որո՞նքեն այդ փոփոխություններիշարժիչ ուժերը: Դրանք բազմաբնույթեն, բազմաշերտ ն գտնվում են հասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում ն կարգավորվում են քաղաքականության միջոցով: Հասարակականկյանքի քաղաքական ոլորտում այդ փոփոխությունների պատճառներըկապված են քաղաքական ուժերի դասավորության ու վերադասավորման,ինչպես նան քաղաքական շարժումների ն ոլորտի բարձր կարգի տարածքային միավորների տեղաբաշխմանմեջ ընթացողպրոցեսներիհետ: Ադ բոլոր պրոցեսներն ու փոփոխությունները,դրանց պատճառներն ու հետնանքներըգտնվում են քաղաքական աշխարհագրության ուշադրության կենտրոնում:

2.3 ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏԻ

ՄԻԱՎՈՐՆԵՐԸ:

ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ՄԻԱՎՈՐՆԵՐԻ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ

ԵՆԹԱԿԱՐԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գրքի նախորդ բաժիններում մենք ծանոթացանք քաղաքականության իրականացմանձներին ու մակարդակներին,ինչպես նան հասարակականկյանքի քաղաքական ոլորտի տարածքային կազմակերպման ու կառուցվածքի, այլ կերպ ասած հասարակական կյանքի շրջանացման հիմնական դրույթներին: Մենք տեսանք, որ այդ տարածքայինտարբերությունների երեք` մակրո, մեզո ն միկրոմակարդակներն իրարից տարբերվում են ոչ միայն ընդգրկման ու խնդիրներով տարածքի մեծությամբ, այլ նան բու/անդակությամբ է Ընդունված ըստ այդ մակարդակներիէլ քննարկել քաղաքական ոլորտի տարածքային կառուցվածքը ն այդ /առուցվածքի միավորների ենջակարգությունը(հիերարխիան) Այդ ենթակարգությանամենաբարձր`մակրոմակարդակիգլխավոր բովանդակությունը առանձին վերցրած պետությունների ու

են, աշխարհի դրանց միավորումների փոխհարաբերություններն ու ն համաշխարհային քաղաքականբաժանման փոփոխությունները քաղաքական, տնտեսականու ռազմաստրատարածաշրջանային տեգիականուժերի հարաբերակցությունը: Մեզոմակարդակիգլխավոր օղակը երկիր-պետությունն է որպես ամճբողջականմիավոր, նրա հասարակական-քաղաքականկարգը, արտաքին քաղաքականությունը, կառավարման ձենը,վարչատարածքայինբաժանումը, հարնաններիհետ հարաբերությունները: Կարնոր տեղ են գրավում բնակչության կազմի (հատկապես ազգային ու կրոնական) ն սոցիալական ու քաղաքական ներքին լարվածության հետ կապվածհարցերը: Միկրոմակարդակըգործ ունի առանձին պետության ներքին քաղաքական վիճակի, նրա մասը կազմող տարածքայինմիավորի, քաղաքական ուժերի հարաբերակցության ն սոցիալ-քաղաքական երնույթներիհետ: Ինչպես արդեն նշել ենք, մարդկությանքաղաքական-տարածքային կառուցվածքի առաջատար, կենտրոնականօղակը` առավել կազմակերպված տարածքային միավորըեղել ն այժմ էլ շարունակում է մնալ ան(այխինքնիշխան երկիր-պետությունը: Այն միջանկյալ դիրք է գրավում հասարակականկյանքի տարածքայինկառուցված35

քի միավորների ենթակարգայինշղթայում: Պետությունից վեր գտնվող մակարդակներըձնավորվում են պետությունների ու ժողովուրդների տարբեր բնույթի խմբավորումներից: Աշխարհի վերպետական` մակրոմակարդակի միավորներից բաղկացած տարածքայինկառուցվածքըընդունված է անվանել աշկամ գեռստրատեգիական (գեոպոլիտիկական) խարհաքաղաքական ն Երկրի աշխարհա(առուցվածք (Աշխարհաքաղաքականությանը է գրքի հատուկ` 7-րդ գլուխը): քաղաքականկառուցվածքիննվիրված Հասարակական կյանքի տարածքային կառուցվածքի ենթակարգային շղթայի պետություն կոչվող օղակից (աստիճանից) ցած գտնվող, այսինքն միկրոմակարդակի միավորները որպես կանոն ձնավորվում են երկիր-պետությանսահմանների ներսում: Այստեղ է գտնվում նան հասարակությանտարածքային-քաղաքականկազմակերպման ինչպես դե ֆակտո, այնպես էլ դե յուրե տիպի (տես գլ.1) ամենափոքր՝ստորինմիավորը Այդ միավորը ընդունված է կոչել տարրականքաղաքաաշխարհագրական վայր (ՏՔԱՎ)Քաղաքաաշխարհագրականշրջանացմանայդ ստորին միավորից`սկզբնական քաղաքաաշխարհագրական վայրից (ՔԱՎ) էլ սկսենք հասարակականկյանքիքաղաքականոլորտի տարածքային կառուցվածքի միավորների բովանդակության ն ենթակարգության

վերլուծությունը: Ի՞նչ է սկզբնականՏՔԱՎ-ը: Ռուս աշխարհագետ Կ.Ե.Ակսյոնովը' առանձնացնում է տարրական ՔԱՎ-ի հետնյալ գլխավոր հատկանիշները.բճնամյչության քաղաքական կուլտուրայի տեղականյուրահատկություններն մարդկանց (Կայունտարածքայինընդհանրություն,որի առկայության պայմաններում միայն կարող են ձնավորվել քաղաքական արժեքներ ն կողմնորոշումներ: Կարնոր հատկանիշ է նան այն, թե հստակ դրսնորվու՞մ է բնակչության /ոլյալ ինքնությունը, տվյալ վայրին պատ(անելու զարգացածզգացմունքը, այսպես կոչված «տեղական հայրենասիրությունը»: Տարրական ՔԱՎ-երըըստ էության այն «աղյուսիկներն» են, որոնցիցէլ կառուցվում են քաղաքական ոլորտի տարածքայինկառուցվածքի բոլոր ենթակարգայինմիավորները`ենթաշրջանից ու շրջանից սկսած ն պետությունների խմբավորումներովավարտած: ի

/ՃԵՇՀԵ0Բ է

օքՐՅՒոՅԼԻ

3. ՈՇՒտու:

Ի8ՈՅՇՌԼ

Քծաււօ8 ՕՇՕՇՇՒԱ ՇՐԻՈքօշքճի ա

Կօօտ

8 ՈՕՏՈՒՎՇՇԵԿՕՆ

հ ԲՇօղքթմֆում ԸԼԱՃ. «Ս3ԲՇՇՐտ 8ՒՕ», 1990. --. է22. ԲԵւո. 1

Դժվար չէ նկատել, որ տարրականՔԱՎ-ը որպես կանոն հոավաԱյն ընկալվում է որպես բանական ձնակերպում չի ունենում հարնան տարածքներից որոշակի հատկանիշներովտարբերվող մի վայր. որի բնակչության մեծամասնությունը դրսնորում է տվյալ վայրին պատկանելու զգացում ն դրանից բխող /ո(այլ ինքնություն Այդ հատկանիշներիձնավորման պատճառները կարող են տարբեր լիտնտենել, օրինակ, բնաաշխարհագրական, էթնոաշխարհագրական, սաաշխարհագրական, ազգագրական, պատմական: Հայաստանի դեպքում այդպիսի տարրականՔԱՎ-ի օրինակ կարող են ծառայել ազգագրականշրջաններն ու ենթաշրջանները ն ազգային փոքրամասնություններիտարածման արեալները: Քաղաքաաշխարհագրական շրջանինհաջորդող ենթակարգային է (ռեգիոնը) միավորըՔաղաքաաշխարհագրական տարածաշրջանն Քաղաքաաշխարհագրականռեգիոնիօրինակ կարող են ծառայել Վյուսիսային Կուլկասը Ռուսաստանի Դաշնությունում, ԱՄՆ-ի Հարավը, Իտալիայի հարավը (թերակղզայինմասը): Քաղաքաաշխարհագրականռեգիոնից վեր կանգնած միավորը

երկիրնէ՝ երկիր-պետությունը: Վասարակականկյանքի քաղաքական կառուցվածքում երկիրպետությունմիավորի տեղը ն դերը, ինչպես ասվեց, բացառիկ է: Այն կապող օղակ է մի կողմից տարածքայինհամակարգերի երկու` դե ֆակտո ն դե յուրե տիպերի ն մյուս կողմից բազմատեսակ սոցիալտնտեսական տարածքային համակարգերի միջն, որոնք ինչպես հայտնիէ, բազմաքանակեն: Վասարակականկյանքի քաղաքական կառուցվածքում «երկիր» կոչված տարածքային միավորը նույնանում է «պետության» հետ: Իսկ պետությունը, չնայած հասարակականկյանքի բուռն ինշարունակում է մնալ տերնացիոնալացմանըն միասնականացմանը, քաղաքական գործունեության ամենաուժեղ սուբյեկտը. Նա է, որ որոշում է հասարակականկյանքի քաղաքական կառուցվածքի ինչպես ավելի բարձր մակարդակի միավորների (պետությունների խմբավորումներ), այնպես էլ դրանից ցած գտնվող մակարդակների բովանդակություննու առանձնահատկությունները:Վերջապես, ճեփականպետության (երկրի) հետ նրա ազգաբնակչությանինքնանույնականացման (ինքնաիդենտիֆիկացման, լատ. 146ուրօոոօնույնականացում,նույնացում) զգացմունքը քաղաքական մշակույՔի ամենաուժեղ բաղադրիչներից է, որի շնորհիվ երկիր-պետությունը դառնում է հասարակական կյանքի քաղաքական կառուցված37

քի ոչ միայն ձնական (դե յուրե), այլն իրական(դե ֆակտո) միավոր: Պետության` որպես հասարակականկյանքի քաղաքական կառուցվածքի կենտրոնականտարածքայինմիավորի հանգամանալի քննարկմանըմենք կանդրադառնանքգրքի հաջորդ գլխում: Աշխարհի քաղաքական դիֆերենցմանենթակարգայինհամակարգում երկիր-պետությունիցվեր գտնվող միավորները` աշխարհաքաղաքական ռեգիոնները (կամ գեոստրատեգիականշրջանները), ինչպես ասվեց, ընդունված է պայմանականորենանվանել աշխարհի բաժանման միավորներ Մինչդեռ երկիրաշխարհաքաղաքական պետությունը ն դրանիցցած գտնվողմիավորներըհամարվում են 12շբաժանման, այլ կերպ` քաղախարհի քաղաքական-տարածքային

քականքարտեզի(նեղ իմաստով)միավորներ: Այդ բաժանմանը կհետնենք նան մենք ն գրքում հիշյալ երկու մակարդակները` աշխարհաքաղաքական(գեոպոլիտիկական բաժանման միավորները) ն քաղաքական-տարածքային(քաղաքաաշխարհագրական) բաժանմանմիավորները, կքննարկենք առանձինառանձին:

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

1.

Ո՞րնէ հասարակական կյանքի քաղաքականոլորտի բովանդակությունը: Ի՞նչ տեղ է այն գրավում հասարակականկյանքի ոլորտներիշարքում:

2.

Որո՞նք են քաղաքական ոլորտի բովանդակային բաղադրիչները: Տվե'քյուրաքանչյուր բաղադրիչի սահմանումը:

Յ.

Ի՛նչ է քաղաքականությունը:Այն ի՞նչ հարաբերության մեջ է գտնվումհասարակականկյանքիոլորտներիհետ:

4.

` Վասարակական հարաբերություններումքաղաքականության

5. 6.

7.

տեղի ու դերիմասինինչպի՞սիտեսակետներգիտեք: Ի՞նչ է տարածքայինկազմակերպումը:Ինչպե՞սէ այն դրսնորվում աշխարհագրական թաղանթում: է աշխարհագրական ՒԻնչպի՞սին թաղանթիհասարակականբաղադրիչի տարածքայինկազմակերպումը:Որո՞նք են նրա միավորները:

. Որո՞նքեն

աշխարհագրական թաղանթիբնական բաղադրիչների

նե հասարակականբաղադրիչներիտարածքային միավորների ն տարբերությունները: ընդհանրությունները Բերե'ք տարբերուՅՑ

թյունները բացահայտողօրինակներ:

Ի՞նչ պատճառներով ու եղանակներով են կատարվում հասարակականկյանքի քաղաքականոլորտի տարածքայինմիավորների սահմանային փոփոխությունները: Ինչպիսի՞նէ քաղաքականոլորտի տարածքայինկառուցվածքի ենթակարգությունը(հիերարխիան): 10.

ԲՕնութագրե'ք ենթակարգայինմակարդակներիցյուրաքանչյուրի բովանդակությունը:

11.

Ի՞նչ է տարրականքաղաքաաշխարհագրականվայրը (ՏՔԱՎ): Որո՞նքեն նրա գլխավոր հատկանիշները:

12.

Ինչպի՞սինէ երկիր-պետություն միավորի տեղը ն դերը հասարակականկյանքի քաղաքականտարածքային միավորների ենթակարգայինշարքում:

13.

Ո՞րն է աշխարհի քաղաքականտարածքայինբաժանման ն աշխարհաքաղաքական բաժանման սկզբունքային տարբերությունը:

ԳԼՈՒԽՅ

Սրա

ԵՐԿԻՐ--ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ:

ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ

ՈՐՊԵՍ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՕԲՅԵԿՏ

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏԻ

3.1 ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ի՞նչ է պետությունը: Այդ հարցի պատասխաննայնքան էլ դյուրին չէ, հատկապես, որ «պետություն» բառն օգտագործվում է տարբեր իմաստներով:Օրինակ, ի՞նչ իմաստ ենք տալիս «պետություն» բառին, երբ ասում ենք «Իտալիա պետությունը գտնվում է Ապենինյան թերակղզու վրա», «Բյուզանդիան եղել է միջնադարի խոշորագույն պետություններից մեկը»: Բոլորը հասկանում են, որ խոսքը որոշակի երկրի, այսինքն երկրագնդի ինչ-որ մասում գտնվող տակազմավորման`մարդկային հասարակուրածքայինքաղաքական թյան քաղաքական ոլորտի տարածքայինկառուցվածքայինմիավորի մասին է, որն ունի իր սահմաններըն ինչ-որ որոշակի հատկանիշներ, որոնք հատուկ չեն այլ տարածքային միավորներին, որոնք պետություն չեն կոչվում: «Պետություն» բառն իր այդ իմաստով արտահայտում է աշխարհագրականիրողությունը, օբյեկտը ն ամենիցշատ օգտագործվում է աշխարհագրության,պատմության,միջազգային իրավունքի ու դիվանագիտության կողմիցԱյսպիսով, դրանց համար գլխավորն այն է. որ ս"/ետությունը որոշակի երկիր, տարածք է իր սահմաններով, մայրաքաղաքով, բնակչությամբ,տնտեսությամբ, միասնականօրենքներով ն այլն: «Պետություն» տերմինի այս մեկնաբանությունը պարզ է ու հասկանալի, բայց ոչ սպառիչ: Ասում ենք «Ամբողջատիրականհասարակությունում պետության իրավունքներն անսահմանափակ են» կամ «Շվեդիան ժողովրդավարականպետությունէ»: Այս օրինակներում «պետություն» բառն արդեն այլ իմաստ ունի: 0/ս դեպքումխոսքը գնում է պետության՝ որպես հասարակականհարաբերություններըկազմակերպող հատուկ հաստատության,«հասարակականինստիտուտի մասին:

գոյանում է հասարակության ներսում ն բնորոշ է քաղաքական քարտեզումպատկերվածբոլոր երկիր-պետություններին: է Պետության՝ որպես հատուկ հաստատության, գործունեութկյանքիբոլոր ոլորտներինյունն առնչվում է հասարակական Բայց եթե տնտեսական ն հոգնոր-մշակութային ոլորտներում պետությունըորպես հաստատություն միայն օժանդակ դեր է կատարում, ապա քաղաքական ոլորտի համար այն գլխավորն է: Պետությունը հասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտի հիմնական հաստատություննէ (ինստիտուտը)Ընդհանուր ձնով կարող ենք ասել, որ պետություն կոչվող հաստատությունը (ինստիտուտը) պատմականզարգացման ընթացքում ծագել է կառավարում իրականացնելու, այլ կերպ ասած` հասարւակության անդամների`մարդկանցն հասարակականխմբերի համատեղ գործունեությունը ն հարաբերությունները կազմակերպելու, դրանց ուղղություն տալու ն կառավարելուհամար: «Պետությունը» իր երկրորդ իմաստով առաջին հերթին հետաքրքրումէ քաղաքագիտությանըն իրավագիտությանըՄարդկության հազարամյակներիփորձը ցույց է տալիս, որ երկիր-պետությաններսում հասարակության կազմակերպումն ու կառավարումըկարող է լինել հաջող կամ անհաջող: Հետաքրքրական է, որ դեռնս 2400 տարի առաջ Հին Հունաստանի խոշոր փիլիսոփա Պլատոնը (Ք.ա. 427-347) իր «Պետություն» հայտնի երկասիրության մեջ իշխանության` պետական կառավարման 5 ձն է առանձնացնում: 1. Արիստոկրատիա.սա կառավարմանամենահաջող ձնն է` լավագույնների իշխանություն: 2. Տիմոկրատիա.վատագույններին շահամոլներիիշխանություն: 3 Օլիգարխիա.մի խումբ ուժեղների ն հարուստներիիշխանություն: 4. Տիրանիա,բռնությամբպահվող իշխանություն, բշնատիրություն: 5. Դեմոկլլրատիա. ժողովրդի իշխանություն,ժողովրդավարություն: Հետաքրքիր է, որ Պլատոնը ժողովրդավարությունը համարում է աղքատների ապստամբության արդյունք, երբ նրանք ոչնչացնելով ու ցրելով իրենց հակառակորդներին, իշխանությունը բաժանում են ն իրենց հնից մնացած պաշտոնյաների միջն: Դեմոկրատիան նա անվանում Է «քանակի» կամ բազմազանության իշխանություն: Իշխանությանձները Պլատոնը բաժանելով «վատի» ու «լավի», դեմոկրատական ձեր համարումէ «վատիցլավ, բայց լավից վատ»: «Պետությունը» իր առաջին` «երկիր» իմաստով քաղաքական Նա

քարտեզի վրա արտացոլված մի որոշակի տարածք է, որը մենք ընկալում ենք իր որոշակի սահմաններով, բնական պայմաններով, ներքին հասարակականկյանքով ն արտաքին աշխարհի հետ ունեցած հարաբերություններով: Դա աշխարհագրական(տարածքային) օբյեկտ է-

3.2 ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ:

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

լ

Աշխարհի քաղաքական քարտեզում պատկերված երկրների թիվը 200-ից ավելի է, բայց միայն 195-ն են անկախ, ինքնիշխան պետություններ: Անկայխ,ինքնիշխան (սուվերեն) է այն պետությունը,

գործերում: անկախէ թե՛ ներքին ն թե' արտաքին որն ՀԻնքնիշխանությունը երկիր-պետությանանքակտելի հատկաչ

չկան երկիր-պետություննիշնէ: Չկա անկայխություն,

Երկիր-պետությունն ունի իր անկախության խորհրդանիշերը. դրանք են` այետական դրոշը, պետականհիմնը (օրհներգը) ն պետա-

կանզինանշանը: Եթե պետությունըկայացել է իրականում ւ, պաշտոնապես ճանաչվել այլ պետությունների կողմից, այդ դեպքում ձեռք է բերում միջազգայինգործերին մասնակցելու իրավունք, այսինքն` դառնում է միջազգայինիրավունքի սուբյեկտ, այլ կերա ասած պետությունդե ն դեյուրե: ֆակտո Կան օրինակներ, երբ երկիրը հռչակել է իր անկախությունը, ձնավորել է պետականությանհատկանիշներըն դարձել է ինքնիշխան պետություն դե ֆակտո, աշխարհագրականինքնուրույն Օբյեկտ, բայց ոչ պետությունդե յուրե, որովհետն այլ պետությունների կողմից պաշտոնապես չի ճանաչվել, միջազգային իրավունքի սուբյեկտ չէ: Ներկայումս այդպիսի, այսինքն ինքնահռչակ, դե ֆակտո կարգավիճակումեն Լեռնային ՂարաբաղիՀանրապետությունը,Աբխազիան, ՄերձդնեպրյանՀանրապետությունը,Հարավային ՕսեԹիան, Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետությունը,Տայվանը ն մի շարք այլ պետականկազմավորումներ:/ Իր երկրորդ՝ (ինստիտուտ) իմաստով պետութհաստատություն յունը տվյալ երկրի հասարակականկյանքի մի բաղադրիչն է դրա է առնվում այն, որ հասարաքաղաքական ոլորտի մի մասը: Նկատի կական կյանքի մյուս բաղադրիչները,որոնք կարող են համեմատվել '

պետություն բաղադրիչի հետ, անհատ մարդնէ ն հասարակությունը` ամբողջ բնակչությունը, ժողովուրդը (գծ. 3): Ստացվում է, որէիրեր(յրորդ իմաստով պետությունը մի հաստատություն է որը կոչված է

միջնորդիդեր կատարելնույն երկրի անհատ րակության(ժողովրդի) միջն: |

քաղաքացու

ն հասա-

Վասարակական կյանք

ճմճհատ Գծ.3

քաղաքացի

Չասարակական կյանքիբաղադրիչները

Վասարակական-քաղաքականզարգացման բարձր մակարդակի հասած երկրներում մարդ անհատը,հասարակությունըն պետությունը հանդեսեն գալիս որպեսհամազորմիավորներ,որոնց միասնությունը ե համատեղ կյանքը կառուցվում է ռս"/այմանագրային հիմունքներով: Ամեն մի երկրի համար այդպիսի համապարփակպայմանագիրէ սահմանադրությունըե̀րկրիհիմնականօրենքը: Քանի որ պետությունը հասարակականկյանքի քաղաքական ոլորտի հիմնական հաստատությունն է, կարնոր նշանակություն ունի այն հարցի պարզաբանումը, թե որո՛նք են հասարակական կյանքում նրա կոնկրետգործառույթները:

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

Կազմակերպման, Կառավարման

ԳԼԽԱՎՈՐ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

Տիրապետման ն

ճնշման

Իրավական համակարգիստեղծման

Այդ հարցով զբաղվել ու զբաղվում են ապյետությ/ան տեսության մասնագետներըս̀կսած անտիկ աշխարհի իմաստուններից մինչն

ներկայիս տեսաբանները: լ Այժմ գիտությունը առանձնացնումէ «պետություն» կոչվող հաստատության երեք գլ/նավորգործառույթ: | կառավարմանգործառույթ. Դրա միԱռաջին՝ կազմակերպման, ջոցով պետությունը լուծում է երկրի, հասարակության ընդհանուր գործերը, հետապնդում Է այնպիսի ընդհանուր նպատակներ,ինչպիսիք են ճոկրի բարեկեցությունը, միասնությունը, կայրգուկանոնի հաստատումը, անհատ քաղաքացիների ու բնակչության խմբերի միջն հարաբերություններիկարգավորումնու կառավարումը: | Է ծոկրորդ` տիրապետմանն ճնշման սպեցիֆիկ գործառույթ: Ամեն մի երկրում իշխանություն կրողը պետությունն է, որի շնորհիվ էլ հասարակականկյանքում դրա դիրքը տիրապետողէ: Պետության ձեռքում կենտրոնացվածէ տիրապետմանու ճնշման մեծ ուժ, որը ն գործողությանմեջ է դրվում միշտ այն դեպքում, երբ հասարակական կյանքի ընթացքը խախտվում է, երկրի անվտանգությունը, քաղաքացիների ու հասարակությանշահերը վտանգիտակ են հայտնվում: ի Երրորդ` երկրի ներսում իրավական համակարգի ստեղծման գործառույթ: |Ընդունվածէ ասել, որ ս"/ետությունը իրավունքին օրենքի աղբնա է որպես այդպիսին կարողանում է իրականացնել իր նան յուր ն առաջին երկրորդ գործառույթները, կազմակերպել հասարակության բարդ ու բազմաբովանդակկյանքը: Պետությունն է, որ կերտում է օրենքներ ն կիրառում կյանքում, կարգավորում է ոչ միայն անհատների ու հասարակականխմբերի փոխհարաբերությունները, այլն պետական մարմինների գործունեությունը ն դրա միջոցով էլ`

իշխանությանու ժողովրդի,կառավարողներիու կառավարվողների հարաբերությունները: | Երկրի հասարակական կյանքի կազմակերպման գործում առանձնահատուկդեր ունեն ս/ետության ղեկավարը ն կառավարության ղեկավարը:Պետության ղեկավարիպաշտոնը կարող է կոչվել թագավոր, սուլթան, նախագահ ն այլն, կառավարությանղեկավարի պաշտոնը` վարչապետ, նախարարներիխորհրդի նախագահ, կառավարությաննախագահ, կանցլեր ն այլն: Կառավարության ղեկավարըերկրի կառավարության գործունեությունը ղեկավարող պաշտոնատարանձն է: Մի շարք երկրներում, օրինակ` ԱՄՆ, Մեքսիկա ն այլն, պետության ն կառավարության ղեկավարների պաշտոններըմիավորվածեն մեկ` երկրի նախագահի (պրեզիդենտի) պաշտոնի մեջ:

Ոչ պաշտոնական փաստաթղթերումհաճախ օգտագործում են ոչ թե այս կամ այն «երկրի կառավարություն» բառակապակցությունը, այլ ղեկավարության նստավայրի անունը: Օրինակ` «Դաունինգ ստրիթ» ասելով հասկանում են բրիտանական կառավարությունը (դրա նստավայրը գտնվում է Լոնդոնի Դաունինգ ստրիթ, 10 հասցեով): Երբ խոսքը Ֆրանսիայի պրեզիդենտիմասին է, կարող են օգտագործել«Ելիսեյան պալատ» անվանումը(պրեզիդենտի նստավայրը): Երբ ասում են «Սպիտակ տուն», հասկանում են ԱՄՆ-ի բարձրագույնպետականղեկավարությունը,«Կրեմլ»` Ռուսաստանի Դաշնությանղեկավարությունը: 3.3

ԵՐԿՐԻ ՊԵՏԱԿԱՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ

Վանրահայտ է, թե աշխարհի երկրներն (պետությունները) ու ժողովուրդներըինչքան տարբեր են: Տարբեր են թե' աշխարհագրական միջավայրով, բնակչության լեզվական, ազգային-էթնիկական,կրոնական, ժողովրդի հոգեբանության ն թե' տնտեսպկան կյանքի ու

Յուրաքանչյուր լուծելիք խնդիրների առանձնահատկություններով:) երկիր իր առանձնահատկություններին համապատասխան ստեղծում է իր պետականկառուցվածքը: Երկրի պետականկառուցվածքը դա պետականկառավարման են` միասինվերցրածծեր ն կառավարմանսուբյեկտներն' Երկրի պետական կառուցվածքի բնութագրմանհամար օգտագործում են երկու գլխավոր բնութագրիչներն դրանց հիման վրա էլ կատարումեն պետություններիտիպաբանականդասակարգում: Հիշենք, թե' ընդհանրապես ի՞նչ է իրենից ներկայացնում տիպաբանությունը(տիպաբանականդասակարգումը): Դա օբյեկտների` գիտության մեջ կիրառվող տրամաբանական բաժանումն է, որը է կատարվում ըստ դրանց էական հատկանիշների:Երկիր-պետությունների, որպես աշխարհագրականօբյեկտների համար պետական կառուցվածքից բացի էական են համարվում վերը թվարկված առանձնահատկությունները նույնպես: Եվ ոչ միայն դրանք: |Պետությունները դասակարգվումեն նան ըստ աշխարհագրա/

Կառավարման սուբյեկտ են կոչվում այն գործող մարմինները.որոնք պետությանկառավարմաճըմասնակցելուիրավունք ունեն: Այդպիսիքեն պառլամենտը,կառավարությունը ու տարբերմակարդակի իր նախարարություններով հանդերձ, դագերատեսչություններով տականհամակարգը, վարչատարածքայինմիավորները:

կան դիրքի, տարածքի մեծության ու ձնի, բնական ռեսուրսներով ապահովվածության մակարդակի,բնակչությանխտության նայլն:1 Այս դասակարգումներիցշատերը, ինչպես տեսնում ենք, իրենց բովանդակությամբզուտ քաղաքաաշխարհագրականչեն, բայց քաղաքական աշխարհագրությանհետ ուղղակի առնչություն ունեն: Այդ դասակարգումներիհամար օգտագործվողհատկանիշները,օրինակ, աշխարհագրականդիրքը (հատկապես դրա տնտեսաաշխարհագրական ն քաղաքաաշխարհագրական տարատեսակները),տնտեսական զարգացման մակարդակը, ռեսուրսներով ատպահովվածությունը, բնակչության ազգային ու կրոնական կազմը մեծապես ազդում են երկրի քաղաքականության վրա, ունեն նան քաղաքաաշխարհագրական նշանակություն: Անժխտելիէ դրանց ազդեցությունը պետական կառուցվածքի ն դրա գլխավոր բնութագրիչներիվրա: Ընդունլած է այդպիսի բնութագրիչներ համարել պետականկարգը ն տիրապետողքաղաքական ռեժիմը: Մինչե դրանց` որպես երկրների տիպաբանականդասակարգմանցուցանիշների, վերլուծություն կատարելը (տե'ս 3.4) նշենք, որ աշխարհի պետությունների ընդհանուր աշխարհագրականտիպաբանությանավանդական ու առավել տարածված ցուցանիշներ են տարածքի մեծությունը, աշխարհագրական դիրքը, բնակչության թիվը, պետականկառուցվածքը, պետական իշխանությանտարածքայինկազմակերպումը:

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՏԻՊԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՄԱՆ

ԴԻՍՆԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

Տարածքի մեծություն

Ո--

Ւ---

Լ...

Աշխարհագրական դիրք

Բնակչությանթիվ Պետականկառուցվածք Հասարակությանքաղաքականտարածքային կազմակերպում

Հատկանշականէ, որ շատ հետազոտողներաշխարհի երկրների ավանդական դասակարգումներըչժխտելով հանդերձ, առաջարկում

ես: Նորագույն տեսակետներից հատամերիկացի հայտնի քաղաքագետ (Սամուել տեսակետը:Նրա կարծիքով ժամանակակից աշխարՀանտինգտոնի հի համարավելիկարնոր է պետություններըն ժողովուրդները դասակարգել ըստ այն հատկանիշի,թե նրանք ո՛ր մշակույթինու քաղաքակրթությաննեն պատկանում:Նա ելնում է այն փաստից, որ միասնական մարդկայինքաղաքակրթությունըմիասեռ չէ: Հանտինգտոնը առանձնացնումէ 7-8 հիմնական քաղաքակրթություններ(արնմտյան, կոնֆուցիական,ճապոնական,իսլամական,հինդուիստական,սլաւվոնաուղղափառ, լատինաամերիկյանն, հնարավոր է աֆրիկյան): Այդ տարբերվում են իրենց պատմությամբ, լեզքաղաքակրթությունները վով, մշակույթով, ավանդույթներովն, որ գլխավորն է, կրոնով: Տարբեր քաղաքակրթություններինպատկանողժողովուրդները տարբեր պատկերացումունեն Աստծո ն մարդու, անհատի ն հասարակության, ն պետության, ծնողներիտւ երեխաների, ամուսնու ն քաղաքացու նան է նրանց վերակնոջ փոխհարաբերությունների բերմունքը մարդուիրավունքներիու պարտականությունների, ազատության ն իշխանության, հավասարությանու անհավասարության, մարդկայինմյուս բարոյականարժեքներիհանդեպ. Հանտինգտոնի կարծիքով քաղաքակրթություններիայս տարբերություններըտեսանելի ապագայում աշխարհակարգիվրա ավելի մեծ ազդեցությունեն ունենալու, քան մյուս տարբերությունները Այսպես թե այնպես, երկրների տիպաբանությանհամար հիմք ծառայող վերը թվարկած հատկանիշների ամբողջությունն է, որ ձնավորում է պայմանները, որոնցից ծնվում է երկրի պետական կառուցվածքի տիպը: Քննարկելով պետական կառուցվածքը, ըստ էության պատասխանում ենք այն հարցին, թե տվյալ երկրի հասարակականկյանՔում ինչպիսի՞նէ պետություն կոչվող հաստատության (ինստիտուտի) դերը, այլ կերպ ասած, ինչպիսի՞նէ հասարակությունը,այն ենթակա՞է պետությանը,եթե այո, ապա ի՞նչ չափով, թե՞ ուղղորդված է դեպիինքնազարգացումն ու ինքնակառավարումը: Վերլուծենք պետական կառուցվածքի երկու գլխավոր բնութագրիչները`պետականկարգը ն տիրապետողքաղաքականռեժիմը:

են

նոր դասակարգումներ

կապես հետաքրքիր

է

մասին: Տարբեր

Տե'ս,

Պա

Ը. ԸՐՕՈՒԿՑՕՑՇԻԽՇ

ւաԹեաճւա ւԾԻ:

ն

ՈԾոաշ, 1944. 1

3.4 ԵՐԿՐԻ ՊԵՏԱԿԱՆ

ԿԱՐԳ: ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՌԵԺԻՄ

Պետականկարգը ցույց է տալիս երկրի կառավարմանձնը: Այն է լինել հանոապետական կարող կամմիապետական: Հանրապետականկառավարմանձն ընտրած պետությունը կոչօջՏ-գործ ն քսենօշ-հանվում է հանրապետություն(լատ. ոօշջքսԵնԸռ, րային, համաժողովրդականբառերից): Հանրապետության համար բնորոշ է կառավարմանայն ձնը, երբ գերագույն իշխանության իլրավունքը պատկանում է ժողուլրդին`երկրի բոլոր գործունակ քաղաքացիներինկամ նրանցմեծամասնությանըԻսկ ինչպե՞սկարող է Ժողովուրդը, որ բաղկացած է միլիոնավոր զանգվածներից, իրականացնել այդ իրավունքը: Ժողովուրդը ուղղակի ընտրությունների կամ ներկայացուցիչներ առանձնացնելու միջոցով ընտրում է պետականիշխանությանբարձրագույն մարմին| ները ն նրանցլիազորում է իրականացնելուիր իրավունքը Ընդունվածէ նան համապետականսկզբունքային հարցերի մասին վճիռներընդունելու համար անցկացնելհանրաքվեներՎամեմատաբարհստակ է նան /հշ/խանությունների տարանջատումը Դա նշանակում է, որ իշխանությունը օգտագործելու իրավունքը սահմանադրությամբն այլ օրենքներով հստակորենբաժանված է իշխանությանբոլոր 3 ճյուղերի` գործադիր, օրենսդիր ն դատականմարմիններիմիջն: Որոշված են յուրաքանչյուր ճյուղի իրավունքներն ու պարտականությունները, ըստ որում` մի ճյուղը մյուս ճյուղերի գործերինխառնվելուիրավունքչունի: Ներկայումս հանրապետությունը համարվում է առավել ժողովրդավարական պետական կազմավորում, թեն հանրապետություն կոչվող տարբեր երկրներում պետականիշխանության մեջ քաղաքացիներիմասնակցությանչափը ն ձները տարբեր են: ծագել են դեռնս հին դարե, Առաջին հանրապետությունները րում: Վայտնիէին, օրինակ, Հին Հռոմի հանրապետությունը,Հին Հունաստանիքաղաք պետությունները:Ներկայումս հանրապետական է. աշխարհի պետություննեկառավարմանձեը ամենատարածվածն րի ճնշողմեծամասնությունը1̀40-ը հանրապետություններ են: ՒԳոյություն ունի հանրապետության երկու տարատեսակ՝ նա' խագահականն խորհրդարանական(պառլամենտական) "Նախագահականի դեպքում հանրապետության նախագահը, ինչպես ն պառլամենտը, ընտրվումէ ժողովրդի կողմից ուղղակիորեն ընդհանուր ընտրություններիմիջոցով: Նախագահըհաշվետու .

չէ պառլամենտինն դրա հետ գործում է զուգահեռ: Նա ինքն է կազմում կառավարություն, նշանակում ու ազատում վարչապետին ու նախարարներին,իսկ որոշ երկրներում էլ` անձամբ ղեկավարում է գործունեությունը: կառավարության Կան երկրներ, որտեղ նախագահիառանձինիրավունքներ որոշ չափովսահմանափակվածեն: Ընդունվածէ այդպիսի երկրների կառավարմանձեր կոչել կիսանախագահական: հանրապետություննեԽորհրդարանական(պառլամենտական) է նախագահը պառլամենտիկողմից, որին ն հաշվեընտրվում րում տու է: Նրա իրավունքները համեմատաբարսահմանափակ են, նա պակասանկախ է իր գործողություններին վճիռներկայացնելու մեջ: Դրանհակառակ, ավելի լայն են պառլամենտիիրավունքները: Պառլամենտական հանրապետությանօրինակ են` Հնդկաստանը, Գերմանիան,ԻտալիաԾ: |Պետական կարգի մյուս տիպը միասյետություննէ (ձճոնարխիա. հուն.ոոօոճոշհւչ միիշխանություն)(տե'ս սխեման,էջ 53): Ներկայումս աշխարհում հաշվվում է 30 միապետություն, որից 14-ը Ասիայում, 12-ը` Եվրոպայում, մնացած 4-ը Աֆրիկայում ն Օվկիանիայում: Խոշորագույն միապետություններեն ճապոնիան, Մեծ Բրիտանիան, Թաիլանդը,Իսպանիան,Շվեդիան,ՍաուդյանԱրաբիան: Միապետություններիհամար ընդհանուրն այն Է, որ միապետի պաշտոնը,անկախ նրանից, թե դա կոչվում է թագավոր, կայսր, սուլթան, շեյխ, թե որնէ այլ կերպ, ցմահէ Այնփոխանցվումէ ժառանգաբար. Բացառություն են Մալայզիայիթագավորությունը ն Միացյալ Արաբականէմիրությունները, որտեղ պետության ղեկավարի` միապետի պաշտոնն ընտրովի է: Ընտրություններըկատարվում են 5 տարինմեկ: Միապետականկարգը նույնպես ծագել է շատ հին Ժամանակներում: Հին աշխարհի ն միջին դարերի գրեթե բոլոր պետություններն ունեցել են միապետականկառավարմանձն: Հիշենք, թեկուզ Հին Եգիպտոսը,Ասորեստանը,Հայաստանը,Հին Հռոմը միապետության ժամանակաշրջանում, Չինաստանը, Բյուզանդիան, Ռուսաստանը,Պարսկաստանը,Օսմանյանկայսրությունը: են, ինչպես ցույց է տրված Միապետությանտարատեսակներն սխեմայում, քացարծակ (անսահմանափակ)միապետությունը ն սահմանադրական (սահմանափակ)միապետությունը: Ներկայումս քացարծակ միապետություններնիրենց նախկին` դասականձնով չեն պահպանվել:Դրանց համար բնորոշ է եղել, որ -

միապետիպաշտոնը իր մեջ միավորել է իշխանությանբոլոր ճյուղերի իրավունքները: Միապետըընդունել է օրենքներ ու որոշումներ, ինքը իրականացրելու վերահսկել է դրանք, ինքը կայացրել դատական վճիռներ, որոշել պատժաչափը`ընդհուպ մինչն մահապատիժը ն ներումը:

ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՐԳԻ

ՁԵՎԵՐԸ

(ԵՐԿՐԻԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ)

ՊԵՏԱԿԱՆ

ԿԱՐԳ

Միապետական

Վանրապետական

Նախագա- ԽորհրդարանականԲացարձակ հական

(անսահմանափակ) (պառլամենտական)

միապետություն

Սահմանադրական (սահմանափակ) միապետություն

Ներկայումսայդ իրավունքներըսահմանափակվածեն: Այդու-

հանդերձ,պետական իշխանությունըհիմնականումկենտրոնացած է մեկ անձի` միապետիձեռքում, որը կառավարումէ ցմահ ն պաշտոնն ել փոխանցումժառանգաբար. Բացարձակ միապետություններ են ՍաուդյանԱրաբիան,Օմանը ն մի քանի ուրիշներ: ժամանակակից աշխարհում ավելի տարածված են սահմանադրականմիապետությունները: Այդպիսիք են. օրինակ` Եվրոպայի բոլոր միապետությունները,բացառությամբ Վատիկանի,ե Ասիայի 14 միապետություններից9-ը: Սահմանադրականմիապետություններիմասին ընդունված է ասել, որ միապետը«թագավորում է, բայց չի կառավարում»: Դա նշանակում է, որ միապետըչի մասնակցումերկրի ներքին ն արտաքին քաղաքականությանձնավորմանըն իրականացմանը,չի ընդունում միանձնյավճիռներ: Նրա դերը ավելի շատ խորհրդանշականն է Նա հանդես է գալիս որպես ներկայացուցչական-ծիսակարգային տվյալ երկրի սյետականությանխորհրդանիշ: Միապետըմիաժամանակիր երկիրը կարող է ներկայացնել արու տասահմանում միջազգայինգագաթաժողովներում:Երկրի ներքին հասարակական կյանքում քաղաքացի ժողովուրդ պետություն համակարգումմիապետըներկայացնումէ պետությունը: -

-

"Սահմանադրական

միապետությունում միապետի իրավունքների մասին լավ պատկերացում է տալիս Մեծ Բրիտանիայի օրինակը: Մեծ Բրիտանիանայն փոքրաթիվերկրներիցէ. որ չունի սահմանադրություն`որպես երկրի միասնականհիմնական օրենք: Սահմանադրությանը փոխարինում են պառլամենտի ընդունած օրենքները, որոնց թիվը հասել է հազարների: Պետության ղեկավարը միապետն է (1952 թվականից` Ելիզավետա 2-րդ թագուհին): Թագուհին համարվում է պետության իշխաՇությանգերագույն կրողը, դատականհամակարգիղեկավարը, զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարը,անգլիական եկեղեցու աշխարհիկ ղեկավարը: Նա իրավունք ունի հրավիրել պառլամենտի նստաշրջան, հաստատել պառլամենտիընդունած օրենքների նախագծերը, վավերացնել միջազգային պայմանագրերը:Նրա լրիվ թագավորականտիտղոսը հնչում է այսպես. «Աստծո ողորմածությամբ Մեծ Բրիտանիայիմիացյալ թագավորությանու Հյուսիսային Իռլանդիային նրան ենթակատիրույթներիու տարածքների թագուհի, Վամագործակցությանղեկավար, հավատքի պաշտպան,բրիտանականասպետականօրդեններիգերիշխան»: Դատելովասվածից,կարելի է ենթադրել,որ երկրի ամբողջ պետականիշխանությունը կենտրոնացածէ միապետիձեռքում: Բայց իրականում-թագուհու այդ բոլոր իրավունքներըձնական են- Իր պենա խստորեն առաջնորդվումէ պառտականգործողություններում ն լամենտի կառավարությանորոշումներուվ:Ամեն տարի թագուհին պառլամենտիառաջ հանդես է գալիս գահական ծառով որտեղ նշվում են պետական քաղաքականության գլխավոր ուղղությունները: Սակայն այդ ճառի հեղինակը կառավարությունն է, ն թագուհին դա միայնընթերցումէ- Բոլոր պետականօրենքները մշակվում ե ընդունվումեն պառլամենտի ն կողմից, բայց հռա-

կառավարության

պարակվումեն «Թագուհու անունից»: Ավելացնենք,որ Ելիզավետա թագուհին աշխարհի ամենահարուստ անձերիցմեկն է: Նրա կարողությունըգերազանցում է 5 մլրդ ֆունտ ստեռլինգը:Բացի այդ, թագուհին ն իր պալատը բյուջեից սեփականծախսերի համար ստանում են տարեկան 6 մլն ֆունտ ստեռլինգ:Թագուհուն են պատկանում110 հազ. հեկտար կալվածքներն 4 ընտանեկանպալատ-դղյակներ, Պետականկարգից (երկրի կառավարմանձնից) բացի, ինչպես ասվեց,պետական կառուցվածքըբնութագրող հատկանիշ է գործող Քաղաքականռեժիմը(լատ. ոօշաաւ-կառավարել բառից), կամ նույնն է,

թե քաղաքականիշխանության (վարչակարգի)տիպը (վարքագիծը): է կախվածքաղաքացու` անհատի ռեժիմի տիպից Քաղաքական ազատության աստիճանը, հասարակության մեջ նրա դերը, իրաքաղաքականությանը ն երկվունքներն ու պարտականությունները, րի կառավարմանըքաղաքացիների, հասարակության մասնակցու-

թյան չափը նբնույթը: Տարբերում են քաղաքական ռեժիմի երեք տիպ` ամբողցատրիրական (տոտալիտար), անձնիշխանական (ավտորիտար) ն ժո(դեմոկրատական): ղովրդավարական

ՏԻՐԱՊԵՏՈՂ

ՏԻՊԵՐԸ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՌԵԺԻՄԻ (ՎԱՐՉԱԿԱՐԳԻ)

Քաղաքականռեժիմ

Տոտալիտար Ավտորիտար (անձնիշխանակամ) (ամբողջատիրական) ն

ժողովրդավարական

Տոտալիտար (լատ. 1օանաջչ- լրիվ, ամբողջ, համապարփակբառից), ամբողջատիրական է կոչվում այն քաղաքական ռեժիմը, որը հասարակականկյանքիբոլոր ոլորտները ս/յահումէ պետությանբացարձակ վերահսկողությանտակ Տոտալիտար պետության օրինակներ էին նացիստականԳերմանիան, Խորհրդային Միությունը, իսկ ներկայումս`Հյուսիսային Կորեան, Կուբան: Առանձնացվումեն տոտալիտարքաղաքականռեժիմի հետնյալ բնորոշ գծերը: Բոլոր կուսակցությունները,բացառութՍիակուսակցություն: յամբ իշխող կուսակցության, ն պաշտոնականընդդիմությունը արգելված են: Հասարակականկյանքիբոլոր ոլորտների անհարկիգաղափարայնացում՝Օրինակ, սոցիալիստականերկրներում պետության ամեն մի որոշում ու միջոցառում պետք է հագեցած լիներ կոմունիստական գաղափարախոսությամբն մարքս-լենինյան տեսական դրույթներով: Պետական ահաբեկչության`որպես կառավարմանմիջոցի, լայնածավալ օգտագործում Պետական քաղաքականության մա»

»

»

քաղաքական հակառակորդներինն ամբողջ հասարակությունըպահում ահ ու սարսափիմեջ: Զանգվածայինլրատվության միջոցներիհամապարփակվերահսկողությունԲնակչությունն ստանում է միայն այն տեղեկատվությունը, որն անցել է ամենախիստպետականգրաքննությունը: Պաշտոնականտեսակետից տարբերվող կարծիքների տարածումը պատժվումէ խստագույնս: քկոնոմիկայիվերահսկողությունԱմբողջ նյութական արտադրությանոլորտը, ինչպես նան դրամաֆինանսական համակարգը պատկանումէ պետությանը կամ գտնվում է նրա ամենախիստ վետակ: Դուսմիջոցու|պետությունը քաղաքական ուժ րահսկողության նան հզոր տնտեսականուժ է հետնապես` ավելի բացի, լինելուց ներգործուն ազդեցություն ունի Երկրի ամբողջ հասարակական կյանքիվրաԱվտորիտար(լատ. Յս(օ)լօուռտջ- իշխանություն, ազդեցություն բառից)` անձնիշխանականքաղաքական ռեժիմ ունեցող երկրներում ամբողջ իշխանությունը կենտրոնացված է մեկ անձի կամ մեկ մարմնի(պետական կամ քաղաքական)ձեռքում: Ավտորիտարիզմիծայրահեղ դրսեորումը տոտալիտարիզմն է: Բոլոր տոտալիտար պետությունները միաժամանակ ավտորիտար պետություններեն: Ավտորիտարպետությանօրինակ են նան (բացի տոտալիտար պետություններից), Իրանը, Լատինական Ամերիկայի ու Աֆրիկայիպետությունների մեծ մասը, որոշ արաբականերկրներ: Նախկին ԽՍՀՄ-ում ամբողջ իշխանությունըկենտրոնացվածէր իշխող`կոմունիստականկուսակցությանբարձրագույն մարմնի ձեռքում, որը կոչվում էր ՔաղբյուրոԱվտորիտարքաղաքականռեժիմի բնորոշ հատկանիշներնեն. իշխանությանկենտրոնացում, կառավարմանհրամայականմեթոդներիլայն տարածում, ենթակայություն կառավակառավարվողների անառարկելի

կարդակովոչնչացնում

են

.»

՞

»

»

»

րողներին:

-

կոչվում է պետության քաղաքական ռեժիժողովրդավարական

իշխանությունը

մի այն տիպը, որտեղ քաղաքական իրականացվում է ժողովրդի կողմից: կամ միջազգային տերմինով` դեմոկրաժողովրդավարությունը տիան (հուն. մ6ղոօտ-ժողովուրդն օՇոռէօտՏ-իշխանություն բառերից) մարդկությանը հայտնի է հնագույն ժամանակներից:Դեռես նախնա,

ցեղային միությունները կառավարվում էին Ժողովրդավարականսկզբունքներով:Սակայն. հին ն միջին դարերում ավելի լայն տարածում ուներ բացարձակմիապետությունը ն դրան համապատասխանք̀աղաքականռեժիմի ավտորիտար տիպը: Ներկայումս ամբողջ աշխարհում, ինչպես ասվեց. տիրապետող են դառնում երրոր (առավարմանհանրապետականծեր ն դրա հետ տիպը. մեկտեղ`քաղաքականռեժիմիժողովրդավարական Բայց ինչպե՞ս որոշել, թե ո՞ր պետությունն է ժողովրդավարական ն ո՞րը՝ ոչ: Դրա համար գիտությունը առանձնացրել է մի քանի հատկանիշներ, որոնց վերլուծության միջոցով հնարավոր է լինում գտնել հարցի պատասխանը: Այդ հատկանիշներիցգլխավորներնեն. անձի ազատությունն ինքնիշխանություն, պետականկառավարմանսահմանադրականեղանակ, (ենթակաների)ընդհանուրհամաձայնություն, կառավարվողների լոյալ`օրինապահքաղաքական ընդդիմությանառկայություն: Մարդկությանփորձով ապացուցված է, որ պետական կառավարման դեմոկրատականսկզբունքների շնորհիվ ավելի հեշտ է լինում հասարակականկյանքի կազմակերպումը: Թեն հայտնի են բազմաթիվդեպքեր,երբ ժողովրդավարությանհաստատումովսրվել են ներքին հակասությունները:Դա նշանակում է, որ ժողույրդավարական սկզբունքուվկառուցվածպետությունընս կատարյալ չե այն նս կատարելագործման ու բարելավման կարիք ունի. Այդ առիթովարժե կրկին հիշել Մեծ Պլատոնին, որը պետական կառավարմանժողովրդավարականձնը համեմատելով միապետական ձնի հետ, երկուսն էլ համարում էր ատ ձն, միապետականը` այն պատճառով, որ իշխանությունըճշատ է», իսկ ժողովրդավարականը այն պատճառով,որ հշ/սանությունը«քիչ ե պակաս ԹԺողովրդավարականթաղաքական ռեժիմի իրականացման գլխավոր ծնը համաժողովրդական ընտրություններնեն, կատարյալ ն ընտրականհամակարգը դրա հետնողականկիրառումը: Ընտրականհամակարգըիշխանությանկազմակերպմանը,պետական կառավարմանմարմիններիձնավորմանըհասարակայնությանը մասնակիցդարձնելու կանոններիու եղանակներիամբողջու թյունն է Ի նկատի են առնվում կառավարման մարմինների բոլոր տեսակները` ներկայացուցչական,օրենսդիր, գործադիր ն դատական: Ընտրություններիմիջոցով, եթե դրանք արդար են ու բացադարյան ցեղերն

ու

»

» »

՞»

ռում են կեղծիքները, բացահայտվում է

բնակչության մեծամասնու-

թյանկամքը, ցանկությունը: Ավելի կատարյալ ու ժողովրդավարական է համարվում այն ընտրականհամակարգը,որն ավելի ճիշտ է այդ կամքը ն ապահովում է հասարակության ավելի բացահայտում լայն խավերիմասնակցությունը պետականկառավարմանը: Տարբերում են ընտրականհամակարգիերկու հիմնականտիպ` մեծամասնական(մաժորիտար) ն համամասնական

ԸՆՏՐԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՏԻՊԵՐԸ

Ընտրականհամակարգ

Ո ՀՀ

Մեծամասնական (մաժորիտար)

Վամամասնական

Մեծամասնականընտրականհամակարգիդեպքում յուրաքանչյուր ընտրատարածքիցընտրվումէ այն թեկնածուն, որը ստանում է ձայներիմեծամասնությունը: Համամասնական ընտրականհամակարգիդեպքում ընտրվում են ոչ թե անհատները, այլ քաղաքական կուսակցությունները: Անհատ պատգամավորներիհարցը լուծում է կուսակցությունը ըստ նախօրոքկազմվածցուցակների: Որոշ երկրներում գործում է ընտրական խառը համակարգ. պատգամավորներիմի մասը ընտրվում է մեծամասնական, մյուսը համամասնական կարգով:Այդպիսիհամակարգ է ՀՀ-ում: Ընտրությունները կարող են լինել ուշղակի ն անուղղակի Ուղղակի ընտրություններիդեպքում պատգամավորըժողովրդի կողմիցընտրվում է ուղղակիորեն:Այդպեսէ երկրների մեծ մասում: Անուղղակիընտրություններիժամանակբնակչությունը ընտրում է իր ներկայացուցիչներին(ընտրողներին),որոնք էլ նրա անունից ընտրումեն պատգամավորներ: Այդպեսէ կազմավորվում, օրինակ, ԱՄՆ-իպառլամենտիվերին պալատը`սենատը: Յուրաքանչյուր նահանգսենատ է ուղարկում երկու սենատոր,որոնց ընտրում են համընդհանուր ընտրություններում հաղթածներկայացուցիչները (ընտրող`

ները):

ն

,

|

-

:

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Որո՞նք են «պետություն» բառի ընդհանուր աշխարհագրական ն իմաստները: քաղաքաաշխարհագրական Ո՞րն է պետության` որպես աշխարհագրականօբյեկտի (երկիր-պետություն ) բովանդակությունը: Ո՞րն է պետության` որպես հասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտի հաստատության բովանդակությունը: Հին Հունաստանի փիլիսոփաՊլատոնը պետական կառավարման ո՞ր հինգ ձներն էր առանձնացնում: Որո՞նքեն պետություն հաստատությանգլխավոր գործառույթները: Թվարկե'ք ն բացատրե'ք: Ի՞նչ ցուցանիշների հիման վրա է կատարվում երկիր-պետությունների տիպաբանականդասակարգումը:Ո՞րն է այդ ցուցանիշների քաղաքաաշխարհագրական իմաստը: Ամերիկացիքաղաքագետ Սամուել Գանտինգտոնըի՞նչ սկզբունք ն ու ցուցանիշներ է դնում երկիր-պետությունների ժողովուրդների տիպաբանությանհիմքում: Ի՞նչ հիմնական քաղաքակրթությունների է նա բաժանում աշխարհը: Ի՞Նչ է պետականկառուցվածքը:Տվե'ք սահմանումը: Որո՞նք են այն բնութագրողգլխավոր հատկանիշները: Ո՞րնէ «պետականկարգ» հասկացությանբովանդակությունը,ի՞նչ է այն ցույց տալիս: 10. 11. 12.

13.

14.

15.

Որո՞նք են պետականկարգի (երկրի կառավարմանձնի) տարատեսակները:Թվարկե'ք ն բնութագրե'ք: Թվարկե'ք պետականկարգի միապետականձեի տարատեսակները ն տվե'ք դրանցհամեմատականբնութագիրը: Որո՞նքեն երկրի պետականկառավարմանհանրապետական կարգի նախագահականն խորհրդարանականտեսակների նմանություններնու տարբերիչգծերը:

Համեմատե'քհանրապետական կարգի նախագահականկառավարման ն միապետականկարգի սահմանադրական(սահմանափակ) միապետության ձներըն վերլուծե'ք: Տիրապետողքաղաքականռեժիմի(վարչակարգի)ի՞նչ տիպեր են առանձնացվում ն ի՞նչ սկզբունքներով: ն Թվարկե'ք բնութագրե'քտոտալիտար (ամբողջատիրական)քաղաքականռեժիմի բնորոշ գծերը:

16.

17.

18.

19.

Ի՞նչ հատկանիշներ են բնորոշ ավտորիտար (անձնիշխանական) քաղաքականռեժիմին: Ի՞նչ հատկանիշներով է առանձնանում ժողովրդավարական(դեմոկրատական) քաղաքականռեժիմը: Ո՞րոնք են դրա իրականացման գլխավոր ձները: Ի՞նչ է ընտրականհամակարգը: Տվե'ք դրա մեծամասնական (մաժորիտար) ե համամասնական տիպերի համեմատական բնութագիրը: Ո՞րն է ուղղակի ն անուղղակի ընտրություններիտարբերությունը: ն գնահատե'ք, բերե'ք օրինակներ: ՀՎամեմատե'ք

ԳԼՈՒԽ4

ԵՐԿԻՐ-ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԳԼԽԱՎՈՐ

ՔԱՂԱՔԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԲՆՈՒԹԱԳՐԻՉՆԵՐԸ

Նախորդ գլխում մենք ծանոթացանք հասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտի ճ/ետություն կոչվող հաստատությանգլխավոր հատկանիշներին:Տեսանք, որ այդ հաստատություննիր հատկանիշների ամբողջությամբհանդերձ կարող է գոյություն ունենալ կոնկրետ երկրում. երկիր-պետությունում,որը հանդես է գալիս որպես աշխարհագրական օբյեկտ Հետնապես պետության` որպես քաղաքական ոլորտի հաստատությանբնութագրիչները դառնում են ն երկիր-պետության բնութագրիչներ: Բայց երկիր-պետություն աշխարհագրական օբյեկտն ունի իր ուղակի հատկանիշներըես, որոնք բնութագրում են նրա տեղը, դիրքը, ընդհանուր ու տարբերիչ գծերը, կշիռը ժամանակակից աշխարհում: ն/դ հատկանիշները կարող են լինել տնտեսաաշխարհագրական,ժողովրդագրաբնաաշխարհագրական, կան, պատմամշակութային, իհարկեճան քաղաքաաշխարհագրական: Երկիր-պետությանքաղաքաաշխարհագրականբնութագրիչներից գլխավորներնեն՝ սյետալկանտարածքնու սահմանները,քաղաքաաշխարհագրականդիրքը, պետական-հասարակական կյանքի տարածքայինկազմակերպումը,մայրաքաղաքը:

4.1 ՊԵՏԱԿԱՆ

ՏԱՐԱԾՔ

.2(«մնվ

Հայտնի է, որ ամեն մի աշխարհագրականօբյեկտի գոյության առաջին ն անհրաժեշտ պայմանը աշխարհագրականտարածքն է որն ունի որոշակի տեղադիրք ն որոշակի սահմաններ: Բացառություն չի կազմում նան երկիր-պետությունը,որը նույնպես աշխարհագրականօբյեկտ է: Որնէ պետություն կարող է գոյություն ունենալ միայն որոշակի սահմաններով եզրագծված տարածքում: Տարածքը պետության ու պետականությանկարնորագույննյութականհիմքն է Պետական տարածք է կոչվում երկրագնդի մակերեսի որնէ հատված, որը գտնվում է որոշակի պետության գերիշխանության տակ ն առանձնանում է պետականսահմաններով

Պետական տարածքը բաղկացած է ցամաքային տարածքից (տերիտորիա),ջրային տարածքից (աքվատորիա) ն օդային տա-

րածքից(ամրոտորիա):

Ցամաքային պետականտարածքըներառում է պետության գերիշխանությանտակ գտնվող ամբողջ ցամաքը` ընդերքի հետ միասին, ջրային տարածքը(ներքին ջրավազանները ն արտաքին ափամերձ ջրային տարածությունները որոշակի միջազգային իրավունքով հաստատված լայնության շերտով) դարձյալ ընդերքի հետ միասին: Այդ շերտը մայրցամաքայինշելֆն է` ձանձաղուտը,ն կարող է ունենալ մինչն 12 ծովային մղոն լայնություն: Միջազգային իրավունքով այդպիսի գոտի է համարվում այն ջրային տարածքը, որի խորությունըչի գերազանցում 200 մ, իսկ հատակի ռեսուրսներն էլ տեխնիկապեսմատչելի են: Օդային տարածքը աէրոտորիան ընդգրկում է ցամաքային ն ջրայինպետական տարածքի վրա գտնվող մինչն 25 //մ բարձրությամբ մթնոլորտիշերտը: Միջազգայինիրավունքի կարնորագույն պահանջներից է պետականտարածքի ամբողջականություննու անձեռնմխելիությունը: Արգելվածէ ուրիշի տարածքներիզավթումը ն սահմանների միակողմանիփոփոխությունըռազմական ուժի գործադրումով: Բոլոր տեսակիտարածքային վեճերը կարող են ն պետք է լուծվեն խաղաղ

միջոցներով:

Հայտնի է, որ Երկրի մակերեսը պետությունների միջն բաժանված է ոչ միատեսակսկզբունքներով ն ոչ հավասարաչափ: Տարբեր պետականտարածքներունեն տարբեր մեծություն(մակերես), տարբեր ձն ն այլ հատկանիշներ: Եթե օրինակ, աշխարհի ամենաընդարձակպետական տարածքը (ՌուսաստանյանԴաշնություն) արնմուտքից արնելք ն հյուսիսից հարավ ձգվելով հազարավոր կիլոմետրեր, Եվրասիամայրցամաքում զբաղեցնում է ավելի քան 17 մլն քկմ մակերես, ապա ամենափոքրը, որը գտնվում է Վատիկան պետության գերիշխանությանտակ, զբաղեցնում է Իտալիայիմայրաքաղաք Հռոմիմի փոքր` 0.44 քկմ (440 հա) մակերեսովթաղամասը միայն: Պետականտարածքի չափերն ունեն շատ մեծ քաղաքաաշխարհագրական, ռազմաստրատեգիականու տնտեսական նշանակություն:Օրինակ, Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմի առաջին տարիներինԽորհրդային Միությունը կորցրեց իր Եվրոպական ամենախիտ բնակեցվածու տնտեսապեսզարգացած պետականտամեծ րածքի մասը, որը հավասար էր եվրոպական մի քանի պետու59

թյունների մակերեսին` միասին վերցրած: Պատերազմը տնեց չորս տարի: Բայց երկիրը չկործանվեց: Չգրավված ընդարձակ տարածքների, դրանց մարդկային ու բնական ռեսուրսների շնորհիվ հնարավոր եղավ պատերազմից հաղթանակովդուրս գալ: Մինչդեռ ավելի փոքր տարածք ունեցող շատ պետություններ, օրինակ, Բելգիան, ու Չեխոսլովակիան ֆաշիստՀոլանդիան, նույնիսկ Լեհաստանն ական Գերմանիայիկողմից նվաճվեցին հաշված օրերի ընթացքում: Ինչպես տեսնում ենք, տարածքն հնքնին կարնորագույն ռեսուրս է: Բայց եթե այդ նույն տարածքում առկա են ընդերքի ու մակերնույթի բազմազան հարստություններ,ապա այն դառնում է երէ րի սոցիալ-տնտեսականզարգացումըխթանող հզոր գործոն: Միշտ չէ, որ երկիր-պետությանաշխարհագրականչափերի մեծությունն ինքնին ուղիղ համեմատական է տնտեսական զարգացման մակարդակին:Հայտնի է, որ Եվրոպայի միջին ն փոքր պետությունների մեծ մասն ունի բարձր զարգացած տնտեսություն: Դրա պատճառներից մեկն այն է, որ դեռնս միջնադարում դրանց ոչ ընդարձակ տարածքիյուրացումը ավարտվածէր, ն տնտեսությունը սկսել էր զարգանալինտենսիվուղիու|: Դրան հակառակ, Ռուսաստանիանծայրածիրտարածությունների մեծ մասը նոր միայնյուրացվում էր, որը պահանջումէր լրացուցիչ ծախսեր: Այդ հանգամանքովէ կանխորոշվել,որ ճրա տնտեսությունը զարգանաէքստենսիվուղիով ն դանդաղեցնիառաջընթացը: Ընդունված է պետություններն ըստ տարածքի մեծության դասակարգել հետնյալ կերպ. Շատ փոքր- մինչն 25.000 քկմ: Այդպիսինեն աշխարհի պետությունների ավելի քան մեկ քառորդը: Փոքր-- 25.000-150.000 քկմ: Այս խումբը ամենամեծաքանակնէ: Դրա մեջ մտնում են մասնավորապեսՀայաստանըն մեր երկու հաֆնանները` Վրաստանըն Ադրբեջանը,ընդամենը55 պետություն: Սիջին մեծության 150.000-350.000 քկմ, այս խմբին են պատՄեծ կանում, օրինակ, Բրիտանիան, Լեհաստանը, Ճապոնիան, ընդամենը24 պետություն: Խոշոր-- 350.000-2.500.000 քկմ (Ֆրանսիա, Գերմանիա,Մեքսի46 կա, Իրան, Թուրքիա, ընդամենը պետություն): Շատխոշոր -- 2.500.000 քկմ-ից ավելի (10 պետություն): Դրանք պատկերվածեն քարտեզում (նկ.1, էջ 62-63): --

Աշխարհի 10 խոշորագույն պետություններին բաժին է ընկնում երկրագնդիբնակելի ցամաքի մոտ 4596, մինչդեռ մնացած 185 պետություններինընդամենը 55 02: Կարնեորտնտեսաաշխարհագրականու նան քաղաքաաշխարէ ս/ետականտարածքի ծնչր,գծագրությունը: հագրականհատկանիշ Աշխարհիքաղաքականքարտեզիօգնությամբ դժվար չէ առանձնացել պետություններիխմբերն ըստ տարածքի ձնի (գծագրության): Չիլի, Նեպալ, Զամբիա), հաԴրանքեն ծգվածտարածքները (օրինակ. վաք ((ոմպակտ) տարածքները(Ֆրանսիա, Լեհաստան, Ուրուգվայ, Չեխիա),(/դզային (Մեծ Բրիտանիա,Մադագասկար,Շրի Լանկա, Իսլանդիա). (դզայխմբային(արշիպելագային)` Ինդոնեզիա, Ֆիլիպիններ,ճապոնիա: Տարբեր ձնի պետական տարածքի նմուշները պատկերված են նկ. 2-ում (էջ 64): Պետական տարածքի ձնը ազդում Էէ տրանսպորտայինցանցի ու գծագրության խտության,մայրաքաղաքի,այլ տնտեսականկենտրոններիաշխարհագրականդիրքի,մատչելիությանու խոցելիության, տարբերտարածամասերիհեռավորությանու տարանջատվածության ու տնտեսուվրա,պայմանավորումէ բնակչությանտարաբնակեցման թյանտարածքայինկառուցվածքիշատ առանձնահատկություններ: Կան դեպքեր, երբ պետության տարածքը միասնական չէ, այլ ընդհատվածէ այլ պետությունների տարածքներով:Այդպիսի անջատ տարածքեր են, օրինակ, Ալյասկան ԱՄՆ-ի համար, Կալինինգրադի մարզը Ռուսաստանի Դաշնությանհամար կամ Նախիջնանի Հանրապետությունը Ադրբեջանիհամար: Նման տարածքներըհայտեն նի (քակլավայինտարածքներ(էՔսկլավներ)անունով: Հայտնի են նան այնպիսի դեպքեր, երբ որնէ պետության սահմաններըաշխարհագրականորեններառում են այլ պետությանտարածքն ամբողջությամբկամ դրա մի հատվածը: Այդպիսինեն, օրինակ,Լեսոտո պետությունը, որը բոլոր կողմերովշրջապատված է մեկ պետության`Հարավ-ԱֆրիկյանՀանրապետությանտարածքով: Այդպիսիքհայտնի են անկլավայինտարածքներ(անկլավներ)անունով: Պետականտարածք են համարվում ուրիշ երկրների սահմաններում գտնվող ծովային նավերը, տիեզերանավերը, ինքնաթիռները,եթե բարձրացված է իր երկրի դրոշը, ինչպես նան օտարերկրյա դեսպանատների տարածքը: Պետություննիր տարածքինկատմամբունի բացարծակգերիշ-

խանություն:

ՀԵՅ»

332.2 մլն.մարդ ԱՅ ՀԱԱ-ի մլն ննծ

Խւծօ2/.

՛

արլերկ 1057.

Էա05" ծ

.-

ՉԻՆԱՍՏԱՆ

սՄՆ

Նկ.

1.

կմ

1250 կմ

Աշխարհիտարածքովխոշորագույն10 պետություններ

ԲՐԱԶԻԼԻԱ

Ն.

ՂԱԶԱԽՍՏԱՆ

արբ երն 45"

16.8 մլն.մարդ 2.7 մլն.քկմ

8.5 մլն.քկմ ճլն.մարդ

ՐՀ

Ը--3

ար --ք-

1/

ՍՈՒԴԱՆ

ԱՎՍՏՐԱԼԻՍ

աղոթ 3Մ ժով (Բ-.

ՀՆԴԿԱՍՏԱՆ

5,

ՒՆ

38.1 մլն.մարդ 2.5 մլն.քկմ

Ն

ՍՐԳԵՆՏԻՆՍԱ

.1049,7

մլն.մարդ

35մլն.քկմ

38.7 մլն.մարդ մլնքկմ

2,8

Կղզիախմբային տարածք

Ձգված տարածք

արլ.երկ.125 "Հ

Լլ լ

ՖԻԼԻՊԻՆՆԵՐ

արլ.երկ.125՝

էչ:

Լ `

ԱՅ

արմ.երկ.70:Շ-

Կոմպակտ տարածք

ն.| 7 .

,

Դ

-

ՀԵ

Ղոլ Փո

-

ոՀ.

թ-ն

լ.-

ԶԻ

ՈՆ

3: մ

Կղզային տարածք

պաա»

էԿՎԱԴՈՐ

ԻՍԼԱՆԴԻԱ

արմ.երկ.20

արմ.երկ.805

հալ1ժ-Է--ՇՐԻ

արլ երկ.20|ԼԵՀԱՍՏԱՆ

ի» արլ.երկ.80"

Լ

հա

Ն

ր

Տ

"|

ԼԱՆԿԱ

Պետության ցամաքային սահման

Պետության ափագիծ 850 կմ

Նկ.

2.

850 կմ

օ

-

Պետականտարածքիձնի (գծագրության)նմուշներ

Բայց ծովային երկրներնունեն նան այնպիսիտարածքներ,որոնք չլինելովպետականտարածք, պետությանըս/ատլյանումեն տնտեսա-

պեսԴատվյալ պետությանտարածքիանմիջականշարունակությունը

կազմողաքվատորիայի200 մղոնանոցշերտն է, այսպես կոչված «ոնտեսականգոտին Պետություննայդ շերտի նկատմամբգերիշխանություն չունի,բայց ունի ջրի ն հատակիռեսուրսներնօգտագործելու,խողովաու կաբելներ անցկացնելու կագծեր բացարձակ իրավունք: Տնտեսական գոտու նշանակությունը շատ մեծ է: Վաճախդրա մակերեսըգերազանցում է պետության ցամաքային տարածքը ն կտրուկմեծացնում պետության ռեսուրսայիններուժը. Հայտնի է այսպիսի դեպք: 1988թ. ճապոնիայի կառավարությունը հատուկ նիստ նվիրեց Խաղաղ օվկիանոսում ընկած իր մի փոքր,անմարդաբնակու չօգտագործվողկղզու ճակատագրիքննարկմանը: Կղզու հատակային մասը ջրի ազդեցությամբ քայքայվելով. նմանվել էր գինու գավաթի ոտքին: Կղզու փլուզման վտանգ էր ստեղծվել:Որպեսզի հատակը ամրացվի ն կանխվի կղզու անհետացումը, հսկայական միջոցներ էին պահանջվում (30մլրդ իեն): Արդյո՞քայդպիսի մեծ ծախսերն արդարացված էին: Պարզվում է, այո: Հեռավոր անմարդաբնակ կղզու պահպանումով ճապոնիան պահպանեց400 հազ. քկմ մակերեսով ծովային տնտեսական գոտին,որն ավելին է, քան նրա ցամաքայինպետականտարածքը: Տարածքիքանակական բնութագրիչներիցոչ պակաս, գուցե ն ավելիկարնոր են տարածքի որա(ալան հատկանիշները:Այդ հատկանիշներովէ որոշվում պետության, նրա զբաղեցրած տարածքի բնառեսուրսային ներուժը: Բոլորովին տարբեր բնառեսուրսային ներուժ կարող են ունենալ տարածքի նույն քանակական ցուցանիշներունեցողպետությունները, եթետարբերեն նրանց (յիմայականպայմանները, հողածածկնու բուսածածկը,ջրային պաշարները, ընդերքի ունեն, տարածքներ Մոտավորապեսնույն չափի հարստությունները: ու օրինակ,ՍաուդյանԱրաբիան ԴանիայինպատկանողԳրենլանդիա կղզին,Մոնղոլիանու Իրանը, Չեխիան ու Հորդանանը:Բայց աշխարհագրության նույնիսկ դպրոցականդասագրքերիցէ հայտնի, թե ինչքան տարբերեն այդ երկրներիբնակչությանկյանքիու արտադրական գործունեության բնական պայմանները,այլ կերպ ասած` տարածքնեներուժը,հետնապեսն երկրի զարգացմանու հզորհբնառեսուրսային րացմանբնականնախադրյալները: Հետնությունը միանշանակէ` որնէերկիր-պետության տեղըն դիրքը աշխարհումու տարածաշրջանում,նրաաշխարհաքաղաքականկշիռը

որոշվում է ոչ միայն տարածքի չափերով, գծագրությամբ ու աշդիրքով,այլ նան որակով,բնառեսուրսայիններուժով: խարհագրական

ՊԵՏԱԿԱՆ ՍԱՀՄԱՆ: ՎԵՐՊԵՏԱԿԱՆ

ՍԱՀՄԱՆ

Ինչպես ասվեց, երկիր-պետությանքաղաքաաշխարհագրական կարնորբնութագրիչներից Է նան ս/ետակլանսահմանը: Հայտնի է, որ «սահման» կատեգորիանընդունվում է որպես փիԼիսուհայական ն համագիտական հիմնարար կատեգորիա: Այն դրսնորվում է մատերիայիշարժման բոլոր ձներում, ինչպես նյութական աշխարհում, այնպես էլ մարդկայինգործունեության ու հասարակական հարաբերությունների ոլորտներում, մտածողության ու գիտականճանաչողության մեջ: Հայտնի է Հեգելի այն միտքը. որ «. միայն սահմաններում ն շնորհիվ իր սահմանների ինչ-որ բան այն է, ինչ-որ նա կա»: Հայտնի է, որ «սահմանների» ուսումնասիրությամբ զբաղվում են տարբեր գիտություններ`աշխարհագրական,հասարակական, տեխնիկական,որոնց փոխազդեցությանու փոխթափանցմանհատվածում ձնավորվել է ճյիմոլոգիա» (լատ.հտօտ սահման բառից) գիտական ուղղությունը: Երկար ժամանակաշխարհագրականլիմոլոգիան կենտրոնացածէր սահմաններինկարագրությանվրա, ուշադրության չարժանացնելով նրանց ձնավորման ն էվոլյուցիայի տեսական հարցերը:Անցյալ դարի կեսերին,երբ համաշխարհայինպատերազմների արդյունքում մասսայաբար փոփոխվում էին պետական տարածքներն ու սահմանները, ակտիվացան աշխարհագրական սահմաններին նվիրված ուսումնասիրություններըն բարձրացավ դրանց տեսական մակարդակը: Աշխարհագրական սահմանիմիջոցով է որ հնարավոր է լինում ներկայացնելԵրկրիաշխարհագրական թաղանթիդիսկրետ,այսինքն տրոհված,տարածականառանձինմիավորներից բաղկացածամբող ջական պատկերը,առանձնացնելաշխարհագրականգոտիները,զոնաները, տարբեր բովանդակությանու մեծության ձր(րահամակարգերը Հասարակականկյանքում նույնպես «սահմանը» դրսնորվում է ամենուրեք հասարակության տարածքային կազմակերպման ոլորտներում (տնտեսության, քաղաքականության,հոգնոր-մշակութային ն այլն), դրանց մակարդակներում(աշխարհաքաղաքական --

ռեգիոններ,պետություններ,վարչաքաղաքականմիավորներ,տնտեսականշրջաններ ու ենթաշրջաններ նայլն)": «Սահման» կատեգորիային առաջնային դեր է հատկացվում աշխարհագրությանմեջ: Անվիճելի փաստ է, որ համաքաղաքական տարածաշրջանային, լոկալ ընդգրկում ունեցող բոլոր մոլորակային, տեսակի տնտեսական, էկոլոգիական,քաղաքակրթական, էթնիկական, միջպետականու ազգամիջյան հիմնախնդիրներնայսպես թե այնպեսհանգում են հին սահմաններիվերանայմանու նոր սահմաննեոի հաստատման հիմնախնդրին: Վերլուծելով մարդկությանը համակած ներքին հակասությունները, հակամարտությունները,մոլորակի տարբեր շրջաններում ընթացող բացահայտ ու թաքնված պատերազմները,մասնագետները հանգումեն այն հետնությանը, որ այդ բոլորը, ի վերջո խտացված է սահմաններիհիմնախնդրիմեջ Չէ՞ որ սահմաններն են կանխորոշում մարդկային հասարակության քաղաքաաշխարհագրականկառուցվածքը,նրա բազմաբնույթ ու բազմաշերտգործունեության տարածքայինկազմակերպումը,ամեն մի ժողովրդի գոյատնման, ինքնաճանաչմանու պետականորենդրսնորմանպայմանները,հարնան ժողովուրդներիու պետություններիփոխհարաբերություններիներկանու ապագան: Մասնագետներըմիակարծիքեն նան այն հարցում,որ սահմանների հիմախնդիրընոր սրություն է ձեռք բերում` կապված հասարակական կյանքի ներկայումսծավալվող գլոբալիզացիայիերնույթի հետ: Գլոբալիզացիանօբյեկտիվորեն նվազեցնում է երկրներինտարանջատող պետականսահմանների նշանակությունը.վերջիններս դառնում են թափանցիկ ն ինչ-որ իմաստովնույնիսկ ձեական: Այդպիսին են, օրինակ`Եվրամիությանանդամ25 պետություններիսահմանները: Մյուս կողմից, մեծանում է հակագլոբալիստական շարժման ակտիվությունը:Այդ շարժումը նպատակունի չեզոքացնել կամ մեղմել այն վտանգը, որ գլոբալացմանարդյունքում կախվում է փոքր ու միջինազգային պետություններին դրանց ժողովրդի ազգային-մշակութայինինքնության պահպանմանվրա: Նոր միջազգայինիրադրությունըքաղաքաաշխարհագրական լիմոլոգիայիառջն նույնպես նոր խնդիրներ դրեց: Դա վերաբերում էր '

տե'ս Լ.Վալեսյան, Աշխարհագրական Սանրամասն սահմաններըն տարածքը որպես գիտականկատեգորիա: Դրսնորումըբնության մեջ ն հասարակականկյանքում: Գիտ. աշխասօ

ՈՕՇԲՅԱՇԽԵօԻ 70-ոՇ

տություններիժողովածու «Խոոօքա ոօշօքոֆոճոթ:ԽՕԷՒՓՀքՇուժու

ԿՇՇԽՕՐՕ ՓՅՒՀԴԵՆՇՐ2

ԷՐ». Էդ-80 ԷքօրիՇԽօ1օՄԻԽՏՇքԸՒՈՇՂԶ,Է.. 2005. -. 209-218

հատկապեսկուտակվածհարուստփաստականնյութի գիտականընդհանրացմանը ե տեսական իմաստավորմանը:Մշակվեցինքաղաքական սահմաններիաշխարհագրականհետազոտությանմի քանի տեսական մոտեցումներ: Առանձնացվում են մասնավոռապեսպատմաքարտեզագրական, կլասիֆիկացիոն (դասակարգաբանական), գործառույթային, իհարկենան աշխարհաքաղաքական մոտեցումները՝: Հետաքրքիր աշխատանքներ հայտնվեցին մասնավորապես քաղաքական սահմանների դասակարգման բնագավառում: Առաջարկվեցին տարբեր սկզբունքներ, բայց լայն տարածում ստացան հետեյալ չորսը` ըստ ձնաբանականհատկանիշների, ծագումնաբանական (գենետիկական) հատկանիշների, ըստ իրավական վիճակի ն ըստ գործառույթների: 7.Ըստ ծնաբանականհատկանիշիառանձնացվումեն. ա) երկրաչափականսահմաններ, երբ դրանք քարտեզի վրա գծված են քանոնով, առանց հաշվի առնելու տարածքի ֆիզիկական պայմանները: Երկրաչափական սահմանների տարատեսակ են աստղաբաշխականսահմանները, որոնք անցնում են միջօրեականներով ու զուգահեռականներով: Երկրաչափական սահմանները շատ են հատկապես Աֆրիկայում (Եգիպտոս Սուդան, Լիբիա Չադ, Ալժիր-Մալին այլն) ն ՀյուսիսայինԱմերիկայում(ԱՄՆ Կանադա): Բ) Բնական սահմաններ. դրանք համընկնում են գետերի, լեռնաշղթաներին ռելիեֆի այլ ձների բնական սահմանագծին: 2.Ըստ ծագումնաբանալկյան հատկանիշիտարբերվումեն. ա) սահմաններ,որոնք ձնավորվել են մինչն տարածքիբնալյեցումն ու յուրացումը: Դրանք մեծ մասամբ համընկնում են երկրաչափական սահմանների հետ: Դրանց անցկացումը մեծ բարդությունների հետ կապված չի եղել ն լուրջ բախումներչի առաջացրել: Բ) Վրադիրսահմաններ`անցկացվել են արդեն յուրացված ու խիտ բնակեցված տարածքով, որի տրոհումն ու տարաբաժանումը կատարվել են լուրջ բախումներիհետեանքով ն անցել են հիվանդագին: Այդպիսիք են ներկայիս պետություններիճնշող մեծամասնության սահմանները: Սրանց հետ է կապված նան ներկայիս սահմանային վեճերի մեծ մասը: գ) Ռելիկտային(մնացորդային)սահմաններ: Դրանք պատմա-

-

-

"Աշխարհագրական սահմաններիտեսականմոտեցումների հանգամանալիվերլուծությունը «1Շօոօոթումտ հ ՌՕՒՈՈԿՇՇԵՀ: տվել է ՎԱԿՈոլոսովը իր արդեն հիշատակված 1օղքոֆու» (Ն.Ս.Միրոնենկոյի համահեղինակությամբ) գրքում:Խ/..2002. էջ 301-302

կանորենժառանգված սահմաններեն, որոնք եղել են նախկին, այժմ վերացածցեղային միությունների կամ այլ պետական կազմավորումներիմիջն: Այդպիսիք են. օրինակ, Լատինական Ամերիկայի երկրների,ինչպես նան Եվրոպայի ու Ասիայի երկրներից շատերի ներկայիսսահմանները: են. 3. Ըստ իրավականվիճակի առանձնացվում ա) ՍիջազգայինիրավունքովԾանաչվածսահմաններ: Այս կարգավիճակնունեն աշխարհի պետությունների գերակշիռ մեծամասնության սահմանները: Այդ սահմաններն են պատկերվում աշխարհի քաղաքականքարտեզներում: Բ) Ֆիկտիվ, շինծու սահմաններ:Սա այն դեպքն է, երբ պետական սահմանն ունի միջազգային ճանաչում, ամրագրվածէ իրավական փաստաթղթում ու քարտեզի վրա, բայց գոյություն չունի իրականում: Այդպիսին է օրինակ, Իսրայել պետության 1947թ. ՄԱԿ-ի կողմիցհաստատված սահմանը: գ) Իրականում գոյություն ունեցող, բայց միջազգայինիրավունքուվ չճանաչված սահմաններ: Դրանք ինքնահռչակ, դե ֆակտո գոյություն ունեցող քաղաքական-տարածքայինկազմավորումների սահմաններնեն: Այդպիսինեն, օրինակ. Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետության,Տայվանի Հանրապետության,Աբխազիայի Հանրապետության,Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ն մի քանի այլ ննճանատիպ կազմավորումներիսահմանները: Հ. Ըստ գործառույթներիառանձնացվումեն. ա) Անջրպետող(արգելափակող)սահմաններ: Դրանցհիմնական գործառույթն է թույլ չտալ տնտեսական,մշակութային ե այլ ազատ շփումներ հարնան պետությունների միջն: Այդպիսինէին ԽՍՀՄ պետականսահմանները(«երկաթյա վարագույր»): Այդպիսինեն Թուրքիայի ու ԱդրբեջանիսահմաններըՀայաստանի հետ, Աբխազիայիու Հարավային ՕսեթիայիսահմաններըՎրաստանիհետ: Բ) Կոնտակտային(շփման) սահմաններ: Դրանք այսպես կոչված «բաց» սահմաններ են, որոնք հատելու համար հարնան պետության քաղաքացիներից հատուկ քույլտվություն չի պահանջվում: Այդպիսինեն, օրինակ, Եվրամիությաններքին սահմանները: գ) Զտող սահմաններ. Զտման գործառույթ ունեն այն պետություններիսահմանները,որոնք մուտքի ու ելքի թույլտվություն տալիս են ոչ բոլոր ապրանքներին(կատարում են զտում): Արգելվում են, օրինակ, շների, այլ կենդանիների, բույսերի ու դրանց սերմերի, սննդիորոշ տեսակներիազատ ներմուծումն ու արտահանումը:

Աշխարհագրականլիմոլոգիայիհամար ավանդականէ համարվում սահմանների ուսումնասիրությունը տվյալ պետության ն նրա հարնանի, այսինքն լոկալ մակարդակով: Զարգացման ներկա փուլում հատուկ կարնորություն է ստանում պետականսահմաններիուսումնասիրությունը գեոպոլիտիկական մակարդակով: Չետազոտողներն այդ երնույթը բացատրում են մի կողմից համաշխարհային տնտեսական հարաբերությունների զարգացման ու բարդացմանհարածուն տեմպերով,կյանքի ինտերնացիոնալացումով ու մշակույթի ունիֆիկացումով, մյուս կողմից` ազգային ու տարածաշրջանայինինքնագիտակցությանաԾով, այսինքն հակադիր ուղղվածություն ունեցող, բայց դիալեկտիկականմիասնության մեջ գտնվող երնույթներով Իսկ դրանք երնույթներ են, որոնք ուղղակի ազդեցություն են ունենում ոչ միայն պետական սահմանների, այլե բոլոր տիպերի (պետական, վարչական, էթնիկական, կրոնադավանական,տնտեսաաշխարհագրական,ազգագրական) ու մակարդակների(պետությունների, նրանց տնտեսական,ռազմաքաղաքական ն այլ տիպի միջազգային միավորումների)սահմանների ձնավորմանվրա: Մինչ այդ հարցի քննարկմաննանցնելը հստակեցնենք «պետական սահման» հասկացությանբովանդակությունը: Ֆետալանսահմանըպետականտարածքը եզրավորողգիծն է Երկրի մակերեսինն այդ գծուվանցնող` երկրի մակերեսինուղղահայաց երնեսկայական հարթությունըդեպլիմթնոլորտ(25 կմ բարձրությամբ)ն Երկրիխորքը: Ինչպես պետական տարածքը, այնպես էլ պետականսահմանը կարող է լինել ցամաքային,օդային ն Ուշադրությունդարձրեքաշխարհիքաղաքական քարտեզին:Այն բազմաթիվկարճ ու երկար, գալարուն ն ուղղագիծ սահմանագծերով տարանջատվածտարածքներիմի վիթխարիխճապատկերէ, որն իր բարդությամբ հանդերձ, հստակ պատկերացումէ տալիս ներկայիս քաղաքական բաժանմանմասին: Այդ վիճակը ստեղծվել է ոչ միանԴա մարդկության բազմադարյան գամից ն ոչ պատահականորեն: զարգացմանարդյունք է: Արդյունքէ արյունահեղ պատերազմներիու խաղաղբանակցությունների, ժողովուրդներիկամավորտեղաշարժերի ու բռնագաղթերի,էթնիկականու կրոնական հակամարտությունների ու միությունների,հին պետություններիկործանման ու նորերի ծնունդի: Եվ ամեն մի այդպիսիիրադարձությունանխուսափելիորեն իր հետ բերել է պետականսահմանների փոփոխություն Աշխարհը վերաբաժանելուն պետական սահմանները վերա-

ցրային|

գծելու ձգտումը երկու համաշխարհայինպատերազմներիպատճառ է դարձել: Շատ ավելի շատ են եղել տեղական նշանակության մեծ ու փոքր պատերազմները:Գիտնականներըհաշվել են, որ մարդկության ամբողջ պատմության ընթացքում դրանց թիվը կազմել է առնվազն 15 հազ, որոնց մեծ մասը ավարտվել է պետական սահմաններիփոփոխությամբ: Այդ փաստը նույնպես վկայում է, որ նախկինում սահմանային ընթանում էին գրեթե բացառապեսուժի դիրքեփուիոխությունները հաղթում էր ուժեղը ն «արդարացի»էր ուժեղը` «հաղթողին միշտ րից, հայտնի սկզբունքով: Ներկայումս էլ աշխարհիիրադրուչեն դատում» թյանվրա ազդող գլխավոր գործոնը ուժն է, բայց ոչ միայն ռազմական, այլ նան տնտեսական, ֆինանսական, հոգնոր-մշակութային Վետնապեսմիշտ չէ, որ միջազգային ասպարեզում ուժերի հարաորոշողը ռազմական ուժն է: Ավելի մեծ նշանակուբերակցությունը թյուն են ստանում մյուս գործոնները:Դրանք ազդում են ավելի դանդաղ, փոփոխությունըկատարվում է աստիճանաբարու խաղաղ ճանապարհով,առանց ռազմականբախումներիու արյունահեղության: Վերջին ժամանակներսավելի ու ավելի հզոր ուժի է վերածվում իրավունքը: միջազգային Սիջազգայինիրավունքըպետություններիփոխհարաբերություններըկարգավորողիրավաբանականսկզբունքների ու նորմերիամբողջություննէ: Այդ սկզբունքներն ու նորմերը ստեղծվում են պետություններիմիջն կնքվող համաձայնագրերով(երկկողմ կամ բազմակողմ): Միջազգայինիրավունքի հիմնականսկզբունքներն են` պետականիշխանության հարգումը, պետությունների խաղաղ գոյակցուքյունը, միջազգային պարտավորություններիկատարումը, ազգերի ու իրավահավասարության ինքնորոշման իրավունքը, վիճելի հարցերի խաղաղ լուծումը, ուժ չգործադրելը (տե'ս սխեման): Այս սկզբունքները ամրագրվածեն ՄիավորվածԱզգերի Կազմակերպության(ՄԱԿ)Կանոնադրությունում: Անկախնրանից, թե ինչպիսիք են պետականսահմաններիփոն եղանակները,ի վերջո հասնում է այն փոխության դրդապաւտճճառը պահը, երբ փոփոխությունը պետք է ձնակերպվիպաշտոնապես՝ երկկողմ,հաճախ նան բազմակողմ պայմանագրի միջոցով: Երբ սկզբունքայինփոխհամաձայնությունըձեռք է բերվել, սկսվում է դրա իրականացման գործընթացը:Այն կատարվում է երկու փուլով:

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

Պետական ինքնիշխանության հարգում

ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ՀԻՍՆԱԿԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Միջազգային պարտավորությունՇերի կատարում

Պետությունների

խաղաղ գոյակցություն

Վիճելի հարցերի խաղաղ լուծում

Ազգերիիրավահավասարությանն ինքնորոշման իրավունք

Ուժի

չգործադրում

(կատարվում է սահմանի դելիմիտացիա (լատ.մշհուռեօ-«սահմանել»բառից), այսինքն` տեքստային նկարագրությամբ ն դրան կցվող փոքրամասշտաբքարտեզով որոշվում է սահմանի ընդհանուր ուղղությունը: Սովորաբարսահմաններիդելիմիտացիայի մասին համաձայնագիրը ն քարտեզը համարվում են պետություններիմիջն կնքվող պայմանագրիբաղկացուցիչ մաս: Դելիմիտացիայի հիման վրա կատարվում է ճրնլրորդ փուլը՝ սահմանի դեմարկացիա(լատ. մօտուօճնօ- անջատում, տարաբաժանում): Սա աշխատանքի այն փուլն է, երբ երկու կողմերի մասնագետներից (զինվորականներ,աշխարհագետներ, քարտեզագիրներն այլն) բաղկացած հանձնախումբը տեղանքում ճշտում է սահմանան որոշվում են գիծը, տեղադրվումեն պետականսահմանանշանները դրանց ճշգրիտ աշխարհագրականկոորդինատները.Այնուհետն կատարվում է սահմանաշերտիմանրամասնտեղագրական կամ աէրոհանույթ, ն կազմվում է խոշորամասշտաբքարտեզ (հատակագիծ), որի պաշտոնապեսհաստատվածու կնքված օրինակներըպահվում են շահագրգիռկողմերիհամապատասխան նախարարություններում: Նոր` ժամանակակիցքաղաքական աշխարհագրությունըելնում է այն մեթոդաբանական դրույթից, որ այժմ ծնավորվել է քաղաքա(ան սահմանների համաշխարհային համակարգն կոնկրետ, ցանկաու ցած տիպի մակարդակիսահմանիուսումնասիրությունըպետք է կատարվիայդ համակարգիհաշվառմամբն դրա կազմում: Քաղաքական սահմաններիհամաշխարհայինհամակարգի մասին տեսության համաձայնառանձնանում են սահմաններիհետնյալ մակարդակները. տեղական շրջանային(պետությաններսում) պետական Առաջին փուլում

մակրոշրջանային (վերպետական) համամոլորակային: Դժվար չէ նկատել, որ ընդհանրացված ձնով այդ մակարդակներըերեքն են` ներպետական,պետականն վերպետական: Սահմանների համաշխարհային համակարգերիննվիրված տեսություններիցմեկի, օրինակ, ֆրանսիացի աշխարհագետու դիվանագետ Ս. Ֆուշեր տեսության համաձայն պետական սահմանների տեսակը ձնավորվում է կախված այն բանից, թե պետությունը ինչ խմբիէ պատկանում:Ըստ նրա, այդ խմբերը երեքն են` համաշխար հային տերություններ («կայսրություններ»), կայացած («նորմալ») ինքնիշխանպետություններ ն կայացող պետություններ: Վերջին խմբի մեջ նա միավորում է այն պետությունները, որտեղ թույլ է արտահայտվածհամազգային քաղաքական նույնականությունը, առկա են ներքին հակասություններ ն կենտրոնական իշխանությանը չենթարկվողտարածքներ: Ըստ այդմ էլ Ֆուշեն առանձնացնումէ սահմաններ, որոնք բաժանում են՝

«կայսրությունները» ն «նորմալ» պետությունները, «կայսրությունները» ն կայացող պետությունները, Յ. «նորմալ» պետությունները միմյանցից, 4. «նորմալ» ն կայացող պետությունները, 5. կայացող պետություններըմիմյանցից: Ֆուշեի տեսության համաձայն պետականսահմանի տեսակով, որը կախված է անմիջական հարնանի «տեսակից», պայմանավորված է պետության սահմանամձերձ տարածքի սոցիալտնտեսական, քաղաքական ու ռազմաստրատեգիականիրադրությունը, որը չի կարողիր ազդեցությունը չունենալ ամբողջ պետության վրա: Համառոտակի վերլուծենք համամոլորակային սահմանների երեք ընդհանրացված մակարդակների գլխավոր առանձնահատկությունները: կամ նույնն է, թե վերպետականմակարՀամամոլորակային դակը գործ ունի պետական սահմանները շրջանցող, դրանց հետ հաշվիչնստող երնույթների հետ: Հայտնի է, որ այդպիսիերնույթներ են ապրանքների,կապիտալի,ինֆորմացիայի,մարդկանց,բնական միջավայրն աղտոտող քիմիական տարրերի անդրսահմանայինհոսքերը, որոնք հասարակությանտնտեսականգործունեության ինտերնացիոնալացման արդյունք են: Այդպիսին է նան տարբեր բնույթի միջազգային կազմակերպություններիիրավասությունների ընդլայ1.

2.

նումը ն երկիր-պետություններիվրա նրանց ազդեցության մեծացումը: Մասնագետներնայդ երնույթների անխուսափելի աճը բացատրում են աշխատանքիմիջազգային բաժանման անընդհատխորացման, կոմունիկացիաներին կապի միջոցների հարաճուն զարգացման օբյեկտիվ բնույթով: Արդյունքում ճվազում է պետական սահմանների նշանակությունը: Դրանք փոխում են իրենց գործառույթները, դառնում են ավելի «թափանցիկու մատչելի» ն աստիծանաբար(կորցնումեն իրենց բաժանարարգործառույթը: Այս տեսակետի ծայրահեղ տարատեսակնայն է, որ մարդկության զարգացման հիշյալ միտումը ի վերջո պետք է հանգեցնի ազգային պետություններին պետական սահմաններիվերացմանը: Այլ մասնագեւոներ համարում են, որ հասարակական (կյանքի չի կարող ստեղծել աշխարհ առանց ներ. ինտերնացիոնալացումը քին սահմանների, այլ հակառակը` այդ պրոցեսը հետնանք է այն բանի, որ աշխարհըբաժանվածէ հարաբերականորենանկալյնհատվածների` ինքնիշխան պետությունների: Դրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր սեփական օրենքները, արտադրական մասնագիտացումը, ներքին կյանքի կազմակերպմանյուրահատկությունները, զարգացման ներուժը, որոնցով տարբերվում է մյուսներից: Իսկ կյանքի ինտերնացիոնալացումը,հատուկ շարժումներնու հոսանքները(կապիտալի, ապրանքների,ինֆորմացիայի,միգրանտներին այլն) տեղի են ունենում, երբ կա «առտենցիալներիտարբերություն»:Հետնությունն այն է, որ պետական սահմաններովառանձնացվածտարածքային

միավորներըհասարակական (լյանքիզարգացմանանհրաժեշտպայմանն են: Այլ հարց է, թե ի՞նչ հատկանիշներով են առանձնացված տարածքային միավորները,ի՞նչ սկզբունքով են դրանք սահմանազատվել ն ի՞նչ գործառույթներեն իրականացնում: Այս հարցերի վերլուծությունը վերաբերում է արդեն սահմանների համաշխարհայինհամակարգերի հաջորդ մակարդակին`պետականսահմաններին: Արդենասել ենք, որ պետականսահմանը պետականտարածքի հետ միասին աշխարհիքաղաքականտարաբաժանճանամենատարածված առանցքայինբաղադրիչն է: Սահմաններնիրավական (դե յուրե) ձեակերպում ունեցող ռեալ իրողություններ են: Դրանք միաժամանակ արտահայտումեն յուրաքանչյուր սահմանագծվածտարածքում բնակվողմարդկանցքաղաքական, ագային, սոցիալտնտե սական, մշակութային,դավանականնույնականությունը: Այդ նույնականությունըկարող է դրսնորվել երկակի: Մի դեպ74

քում, երբ բնակչության արդեն ձնավորված նույնականության հիման վրա գոյանում Է երկիր-պետություն իր որոշակի սահմաններով: Մյուս դեպքում այլ, ինչ-ինչ հանգամանքներումգոյանում է ինքնիշխան երկիր-պետություն նախօրոք կանխագծված սահմաններով, հետո միայն, ժամանակի ընթացքում ձնավորվում է այդտեղ բնակվող մարդկանց նույնականությունը, որն ավելի հասունանալով, կարող է վերածվել աշխարհաքաղաքական հզոր գործոնի: Երկրորդ դեպքինէ վերաբերում Հյուսիսային ու ՎարավայինԱմերիկաների ն Աֆրիկայիազգային պետություններիմեծ մասի ձնավորումը 19-20-րդ դարերում: Ուսումնասիրողներիցշատերի կարծիքով նկարագրված երնույթը խթանումէ ժողովրդի ազգայինինքնագիտակցությունը,որը հեշտությամբկարող է վերածվել ազգայնականության:Վերջինս իր հերթին արագացնում է բնակչության քաղաքական, համապետական, ազգային,մշակութայիննույնականությանզգացումի հասունացումը: Տարածված է այն գնահատականը,որ քաղաքական աշխարհագրության դիրքերից տրվում է ազգայնականություն կոչվող երնույթին: Դա հետնյալն է՝ ազգայնականությունըուղղվում է դեպի ներս, որպեսզիմիավորի ազգը, ն դեպի դուրս, որպեսզիանջատի ազգը ն նրատարածքըհարնան ժողովուրդներիցԱյդ եղանակով ազգային պետության ստեղծման դասական օրինակհամարվում է Ֆրանսիան: Հետազոտողներըհամարում են, որ Ֆրանսիան հզոր եվրոպականտերություն դարձավ այն ժամանակ,երբ նրա տարածքը բնակեցրածբրետոնցիները, էլզասցիները, կատալոնցիները,բասկերը, ֆլամանդացիներըն մյուս էթնիկական խմբերըսկսեցին իրենք իրենց զգալ ֆրանսիացիներ:Եվ դա տեղի է ունեցելընդամենը 1870-ական թվականներին՝: Նորագույն ժամանակներինմանատիպօրինակ կարող են ծառայել նախկին ԽՍՀՄ որոշ միութենական հանրապետություններ: Տիպիկ օրինակ է մեր արնելյան հարնանը, որը որպես Ադրբեջան անունով անկախ պետություն ձնավորվեց Անդրկովկասիարնելյան այն տարածքներում, որոնք բնակեցված էին եկվոր թուրքալեզու ն տեղաբնիկազգություններով (լեզգիներ, ավարներ, ուդիներ, հայեր, թաթեր,թալիշներ,քրդեր, թաթարներ նայլն): ԽՍՀՄ կազմում միութենական հանրապետության կարգավիճակ ստացած Ադրբեջանը յուրովի օգտագործելով Խորհրդային '

Տես 8./.1(Օ06օտ, հիշատակվածաշխատությունը, էջ 323

Միության կոմունիստական կուսակցության ազգային քաղաքականության հիմնադրույթները, կարողացավ բորբոքել ադրբեջանական ազգայնականությունըը ն հասնել նախկին բազմազգ, ինչպես խորհրդային պաշտոնական ելույթներում էր հնչում, «ինտերնացիոնալ հանրապետության» համատարած ադրբեջանականացման: Մարդահամարիցմարդահամար փոխվում էր բնակչության ազգային կազմը հօգուտ «ադրբեջանցիների», ն դա ներկայացվում էր որպես «ադրբեջանականազգի կոնսոլիդացման» վառ օրինակ: Բոլոր օրինական ու հակաօրինական,խաղաղ ու բռնի միջոցներով ստիպում էին մյուս ազգություններին ու էթնիկական խմբերին «իրենց զգալ ադրբեջանցիներ»: Երբ դա չէր հաջողվում, կիրառում էին էթնիկական զտման, քաղաքական ու ազգային նույնականությունը չընդունողներին հետապնդելու ն արտաքսելու քաղաքականություն: Անցնելով սահմաններիհամաշխարհայինհամակարգերի հաջորդ` ներպետականմակարդակին,հարկ է ընդգծել, որ դրանք նույնպես բնակչության մուռ նույնականացման զգացմունքներ բորբոքող հզոր գործոն են, առավել նս երբ գումարվում են կրոնական,դավանաբանական ու տարածաշրջանային(մեր պայմաններումհայրենակցական միություններիձեով) շարժումներին:Այստեղ ես էական նշանակություն է ստանում սահմաններիիրավականվիճակը,այսինքն դրանք գոյություն ունեն դե յուրե, թե՞ ընդաձնակերպվածեն օրենսդրորե՞ն, են մենը սահմաններ դե ֆակտո: Հայտնի է, որ օրենսդրորեն կարգավորվում ու պաշտոնականձնակերպումստանում են վարչականսահմանները,որոնք կարող են ունենալտարբերմակարդակներ:Օրինակ, մեզանում առկա է երկու մակարդակ(մարզ, համայնք), Ֆրանսիայում` հինգ: Բայց կան նան կրոնական, դավանաբանական,մշակութային, լեզվական, էթնիկականսահմաններ, որոնք իրավականձնակերպում չունենալով հանդերձ, գոյություն ունեն դե ֆակտո ն որոնց ներսում ձնավորվել է բնակչությանհամապատասխաննույնականացման (կրոնական,մշակութային,էթնիկականե այլն) զգացմունք: Եվ եթե այդ զգացմունքը հակասում, առավել ես հակադրվում է նույնականացմանպաշտոնական,պետականուղղվածությանը,ապա դառնումէ պետական սահմաններիգործառույթների,սահմանամերձ շրջանների ն ամբողջ պետության ներքին իրադրությանվրա ազդող ն նույնիսկ նրա տարածքայինամբողջականությունըվտանգողլուրջ գործոն: Հայտնի են այս պնդումը հաստատող բազմաթիվ ժամանակակից օրինակներ: Նշենք թեկուզ Ղրիմի ռուս բնակչության տրամադրությունները Ուկրաինայում, բասկերի շարժումը Իսպանիայում,

քրդականշարժումը Թուրքիայում, հյուսիսային իռլանդացիները՝

Բրիտանիայում,Կոսովոյի ալբանացիներինըու մահմեդականցվածսերբերինըՍերբիայում, Քվեբեկ նահանգիֆրանսիախոս բնակչությանըԿանադայում: Այդպիսինէ նան, հետխորհրդայինտարածքում ազգային-էթնիկականնույնականացմանհիման վրա Աբխազական, Մերձդնեպրյան,Հարավօսեթական,Լեռնային Ղարաբաղիքաղաքականպետական կազմավորումների ինքնահռչակումը, որը նշանակումէ Վրաստանի, Մոլդովայի ու Ադրբեջանի բնակչության պաշտոնականտեսակետիմերժում: Իսկ դա հաննույնականացման է գեցրել վերջիններիս պետական սահմանների դե ֆակտո փոփոխության, որը լուրջ քաղաքական անկայունություն է ստեղծել ոչ միայնայդ պետություններում, այլն ամբողջ տարածաշրջանում: Քաղաքաաշխարհագրական տեսության ուշադրության կենտրոնում գտնվող հարցերի շարքում առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում քաղաքական սահմանների համաշխարհային համակարգիզարգացմանհեռանկարը:Այդ հետաքրքրությունը բացատրվումէ համակարգի զարգացման օրինաչափությունների ու միտումների բացահայտման ոչ միայն գիտաճանաչողական, այլ նան ապագայիորոշմանգործնական,կիրառականնշանակությամբ. Քաղաքական սահմանների համաշխարհային համակարգի, նրանցֆունկցիաների զարգացմանմիտումներիմասին արդեն ասվել է: Վամարվումէ, որ վերջին տասնամյակներումաշխարհի տարբեր երկրներում կատարված ուսումնասիրություններըկարողացել են ապահովել երնույթի գիտական ճանաչողության բավարար մակարդակն գիտագործնականուղղվածություն: Մշակված են քաղաքականսահմաններիհամաշխարհայինհամակարգի զարգացմանն դրանցֆունկցիաների փոփոխություններիտարբեր հնարավոր սցենարներ`կախված այդ զարգացումն ու ֆունկցիաներըկանխորոշող հասարակական զարգացումներիընթացքից: Տարբերում են 3 տիպի սցենարներ`նեոլիբերալ (նեռազատական),ռեալիստական(իրատեսական)ն պեսիմիստական(հոռետեՄեծ

սական)"

Նեոլիբերալսցենարը նախատեսումէ բոլոր տեսակի քաղաքական սահմաններիմիանման, մեկ ուղղությամբ զարգացում: Այդ ուղղությունը սահմանների տարանջատողֆունկցիայի թուլացումը ն միավորող, ինտեգրողֆունկցիայի ուժեղացումնէ/8.4.00Ռ06օ8, ԷԼ ԽԼոբօտօած.նշված աշխատությունը,էջ 372 Ը

Ենթադրվում է, որ տնտեսության ինտերնացիոնալացումն ու ազատականացումը, որ սցենարի հեղինակների համոզմամբ համակել է աշխարհը, նոր տեխնոլոգիաների ու կոմունիկացիաներիբուռն զարգացումը, ինչպես նան համամոլորակայինպրոբլեմների (էկոլոգիական, էներգետիկականն այլն) սրման վտանգի գիտակցումը անխուսափելի են դարձնումմիջազգային համագործակցության խորացումը: Իսկ դա, ենթադրվումէ, որ հող պետք է նախապատրաստի խաղաղ ճանապարհով, բանակցություններիմիջոցով սահմանային վեճերիլուծման ն բնակչությանպետական,ազգային, մշակութային, տեղական նույնականացմանզգացմունքներիհաշտեցմանհամար: Ռեալիստականսցենարըառավել հավանականէ համարում միջազգային հարաբերություններիզարգացման այն տարբերակը, երբ տարածքային սահմանային վեճեր ունեցող հարնան պետությունները ելնելով իրենց էգոիստականշահերից, պետք է նախընտրենոչ թե հակասությունների սրումը, որը կարող է հանգեցնել զինված բախումների. այլ բանակցային գործընթացի ծավալումն ու խորացումը: Այլ կերպ ասած, տվյալ դեպքում այն համոզմունքն է գործում, որ տարածքի պատկանելիության հետ կապված վեճերի լուծումը խաղաղ բանակցություններիու փոխզիջումների միջոցով ապահովում է սահմանամերձգոտիների բարգավաճում ն բնակչության

բարեկեցությանաճ, որ տնտեսականգործոնըկլինի ավելի ուժեղ, քան բնակչության «տարածքայիննույնականության»զգացմունքը, այսինքն էմոցիոնալ(զգացմունքային)գործոնը: Շատ մասնագետներաչքի առաջ ունենալով հետխորհրդային երկրներիփորձըն Վարավսլավիայիվերջին իրադարձությունը`կապված Կոսովոյի հետ, այս սցենարըհամարում են ոչ իրատեսական ու դժվար իրագործելի այն պատճառով,որ տարածքը որպես ռեսուրս, որպես բնական հարստությունների կրող ն երկրի աշխարհագրական դիրքի վրա ազդող հզոր գործոն, էմոցիոնալգործոնի հետ մեկտեղ պահպանում է իր գործնական կարնորությունըն առաջիկայում էլ շարունակելու է առաջատար դեր խաղալ քաղաքական սահմանների համաշխարհայինհամակարգիզարգացմանգործում: Պեսիմիստականսցենարի համաձայն քաղաքական սահմանների համաշխարհայինհամակարգիապագան կանխորոշողգլխավոր ուժը ներկա բազմազգ պետություններիկազմալուծումն է որը տեղիէ ունենում էթնիկականսկզբունքով Բանն այն է, որ ներկայումս աշխարհում հաշվվող առնվազն 5000 տեղաբնիկ ժողովուրդները, որոնց մի զգալի մասը պահպանել է իր տարածման արեալները,

է առավելագույնը 200 պետություններիքաղաքականսահբնակվում

մաններում:Քիչ չեն նան այն տեղաբնիկժողովուրդները. որոնք այժմ գտնվելովայլ պետության կազմում, պահպանել են նան իրենց էթնիկական,ազգային ու տարածքայիննույնականությունը: Իսկ ամեն մի այդպիսիժողովուրդ պետականտարածքիտրոհման ու քաղաքական սահմաններիվերաձնման վտանգ է իրենից ներկայացնում: Պեսիմիստական սցենարի հեղինակները առավել հավանական են հսմարում այնպիսի զարգացումը, երբ միջազգային իրավունքի երկուհայտնի` ազգերի ինքնորոշման ն պետականտարածքի ամպահպանմանսկզբունքները կշարունակվենդիտբողջականության վել որպես համազոր սկզբունքներ, իսկ իրական կյանքում նոր ուժով կդրսնորվիառաջինը` ազգերիինքնորոշմանիրավունքը: Այդ հետնությունըհաստատող փաստարկ են համարում այն, որ աշխարհում ոչ թե մարում, այլ ավելի սրվում են ազգայնական ու շովինիստականտրամադրությունները: Ըստ որում դա նկատվում է հատկապեսբազմազգ պետություններում ն առաջին հերթին գլխավոր (տիտուլային) ազգի մոտ, որն իրեն նույնականացնում է պետության հետ: Համարում են, որ հենց դրա հետնանք է ազգային փոքրամասնություններիազգայնականտրամադրություններիխորացումը: Բացի այդ, կուտակվում են ճորանոր փաստեր, որոնք վկայում են ազգերիինքնորոշման իրավունքի ամրապնդման միջազգային միտումների զարգացման ն միջազգային հանրային կարծիքի՝ հօգուտ այդ իրավունքի փոփոխությանմասին Դա հաստատող վերջինիրադարձություններից շեշտվում են հատկապես Արնելյան ԹիմորիանկախացումըԻնդոնեզիայից, որ տեղի ունեցավ հանրաքվեիմիջոցով, Սուդանում ինքնորոշումպահանջողազգությունների զինվածպայքարի ն կենտրոնականիշխանության հետ ռազմական բախումներիդադարեցման ն առաջիկայում հանրաքվեի միջոցով հիմնախնդրի լուծման մասին համաձայնագրիստորագրումը, Սերբիայի կազմում գտնվող Կոսովոյի քաղաքական կարգավիճակը հանրաքվեիմիջոցով որոշելու հարցի շուրջ տարվող բանակցությունները(Կոսովոյի մահմեդականությունդավանողբնակչությունը, '

Քննարկելով այս հարցը նախկինԽՍՀՄ տարածքիօրինակով,ուսումնասիրողներն այն են հանգել, որ պետականտարածքիմասնատման վտանգըհատկապեսմեծ հետնությանն

բարձրզարգացած ն թույլ զարգացածերկրներըբաժանող.ինչպես նան մուսուլմանականու քրիստոնեական երկրները բաժանողսահմաններինհարող տարածքներում:Տե'ս, Խգ06օ8 8... աւն ոշ Լքօրուա /Ճ.81., ԾՌԱՎՇՇԽՔԸ Յքճոէլ ՇՕհքՇԽՇՒու08ՔՕօՇրփ. Շքճո

ՖԱՄՒՌ քիՇԽՃ ԷՅԼԱՕՒՃՈԵՒԵՐ:

"ՈՕորՇ" 1996. 2 ԽՕԷԽՓումօ6. է

մեծամասնություն է կազմում, պահանջումէ անկախություն Սերբիայից միջազգային հանրության կողմից իր ինքնորոշման իրավունքը ճանաչելու միջոցով): գխավոր հետնությունն այն է որ տեսանելի ապագայում էլ պետական տարածքներիու սահմանների խնդիրը մնալու է մարդկային հասարակությանքաւլաքական տարածքային կազմակերպման ն միջազգայինքաղաքականությանհանգուցայինու սուր հարորը

ցերիշարքում:

,

4.3 ՔԱՂԱՔԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԴԻՐՔ

/

--7

՞

'

Քաղաքաաշխարհագրական դիրքը ամեն մի աշխարհագրական օբյեկտի անհրաժեշտհատկանիշըհանդիսացող աշխարհագրական դիրքի տարատեսակնէ: Նրա նշանակությունը մեծ է հատկապես քաղաքական տարածքային կազմավորումների,մասնավորապես երհամար: կիր-պետությունների ( Քաղաքաաշխարհագրական դիրքը աշխարհագրականօբյեկ-

տի դիրքն է իրենից դուրս գտնվողքաղաքականտարածքայինօբյեկտների նկատմամբ,որոնք սովորաբարպատկերվումեն աշխարհի քաղաքականքարտեզում Քաղաքաաշխարհագրական դիրք հասկացության մեջ է մտնում նան ռազմաստրատեգիական դիրք տարատեսակը.Այստեղ գլխավորը համարվում Է օբյեկտի դիրքը ռազմական խմբավորումներիու միությունների, ռազմական հենակետերիու հնարավոր ռազմական գործողություններիվայրերի նկատմամբ: Աշխարհագրականդիրքի գրեթե բոլոր տեսակներիհամար ընդհանուր է ն առանձնահատուկ նշանակությունունի այն հանգամանքը, թեօբյեկտը ի՛նչդիրքունիբաց ծովերիու մայրցամաքինկատմամբ: ճիշտ է, օվկիանոսըն մայրցամաքըֆիզիկաաշխարհագրական օբյեկտներ են, բայց քանի որ շատ մեծ է դրանց տնտեսականն ռազմաստրատեգիական նշանակությունը, հավասար չափով հանդես են ն քաղաքաաշխարհագալիս որպես տնտեսաաշխարհագրական գրականօբյեկտներ. Աշխարհի մոտ 200 պետություններիցծովային սահման ունեն 160-ը: Մնացած40-ը ճերմայրցամաքային երկրներ են, այսինքն դեպի ծով ելք չունեն, Վամաշխարհային օվկիանոս դուրս բերող ծովափից անջատված են այլ պետական տարածքներով: Դա, իհարկե,

երկրների համար շատ անհարմարություններ է ստեղծում: Նրանքզուրկ են մնում համաշխարհային ծովային հաղորդակցությանմիջոցներից ն չեն կարող ուղղակիորեն օգտվել Համաշխարհայինօվկիանոսի ռեսուրսներից: Միջազգայինիրավունքի նորմերով ներմայրցամաքային պեծովային պետություններիհետ համահավասարիրատությունները վունքունեն օգտվելու դեպի ծով տանող ելքից, նրանք կարող են տարանցիկկապ հաստատել տրանսպորտի բոլոր միջոցներով: Բայց այդ իրավունքը պրակտիկայում կիրառելու համար հարկ է լինումշատ դժվարություններ հաղթահարել: Առաջին հերթին պետք է լինումկնքել երկկողմ կամ տարածաշրջանայինբազմակողմ պայորտեղ շարադրված են լինում ափագծին տիրապետող մանագրեր: պետությանտարածքով ուղնորների ն բեռների փոխադրումների, օգտվելու պայմանները:ԱնհրաժեշտԷլինում նավահանգիստներից նան տարանցիկտրանսպորտայինկապի համար մեծ գին վճարել: Այդգինը շատ ավելի է մեծանում կախվածծովափի հեռավորությունից ու նան այն հանգամանքից, թե տարանցիկ ճանապարհը կտրումէ մեկ, թե՞մի քանի պետություններիտարածք: Տարանցիկփոխադրումներիդժվարություններըմիայն ֆինանսական չեն: Շատ հաճախծովափնյապետություննիր նպաստավոր դիրքն օգտագործում Է հարնան մայրցամաքաաշխարհագրական յին երկրներիվրա տնտեսականն քաղաքականճնշում գործադրելու համար: Դրա վառ օրինակը Թուրքիայի ն Արդբեջանի քաղաքականությունն է Հայաստանի Հանրապետության նկատմամբ, վերջինիս տրանսպորտային շրջափակումը: Միջազգայինիրավական նորմերիհամաձայնՀայաստանըկարողէ համապատասխան վճարով օգտվել հարնան երկրների նավաու հանգիստներիցճանապարհներից:Բայց դա հնարավորէ վերջիններիսբարի ցանկության ն միջպետական համաձայնությանդեպքում միայն,որոնք առայժմ առկա են հարնան Վրաստանին Իրանի դեպքում: Քաղաքաաշխարհագրական (ինչպես ն տնտեսաաշխարհագրական) դիրքը անփոփոխչե ժամանակի ընթացքում այն կարող է էական փոփոխություններ կրել: Ինչպես աշխարհագրական դիրքի մյուս տարատեսակները, այնպես դիրքը քննարկվում Է 3 ման կարդակով" մակրո, մեզո միկրո Դիրքի ճակարդակից կախված այդ

կլբաղաքաաշխարհագ

փոխվում է դրա բովանդակությունըն կոնկրետ նշանակությունը: Այդ հարցերը քննարկենք մեր հարնանԹուրքիայի օրինակով: Աշխարհի քաղաքական քարտեզի թռուցիկ զննումն էլ ցույց է այն տարածաշրջանում,որն ընդգրկում է Եվտալիս,որֆրկրագնդի րոպան, Հարավ-ԱրնմտյանԱսիան ու Հյուսիսային Աֆրիկանն որոնց շփման հատվածում գտվնում է Թուրքիան, գոյություն ունի պետությունների ամենամեծ կուտակումը: Դա Թուրքիայի քաղաքատշխարհագրականմակրոդիրքիգլխավորառանձնահատկություննէՄյուս առանձնահատկություննայն է, որ այստեղ են գտնվում Եվրոաշխարհի գլխավոր քաղաքական բնեռներից 2-ը` Արնեմտյան պան ն Ռուսաստանի Դաշնությունը: Մյուս բնեռները, հատկապես ԱՍՆ-ը ն մասամբ Չինաստանն ու ճապոնիան, բավական հեռու գտնվելով հանդերձ, չեն թաքցնում այս տարածաշրջանում իրենց տնտեսականն քաղաքական շահերը: Դրանով պայմանավորվածէլ այդտեղ` (Թուրքիայում ն նրա անմիջական հարնանությամբ /բւյ/խվում են համաշխարհայինգլխավորտերություններիշահերըՄեզոդիրքիդեպքում հաշվի է առնվում օբյեկտի դիրքը տարածաշրջանում, ինչպես նան պետություններիտարբեր հերթի հարնանությունը`անմիջական(դա կոչենք առաջին հերթի հարնանություն), միջնորդված(երկրորդհերթի) ն այլն: (Թուրքիան,ինչպեսասվեց, տարածաշրջանինկատմամբկենտրոնականդիրք է գրավում: Դրա ցամաքային անմիջականհարնանները8-ն են` Սիրիան, Իրաքը, Իրանը, Ադրբեջանը (էքսկլավային Նախիջնանի միջոցով), Հայաստանը, Վրաստանը,Բուլղարիան ն Հունաստանը:Ծովային հարնաններնեն՝ Հունաստանը,Կիպրոսը,Սիրիան, Լիբանանը, Իսրայելը, Եգիպտոսը, Բուլղարիան,Ռումինիան,Ուկրաինան,Ռուսաստանը,Վրաստանը: Այս պետություններիտարածքները պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում ամբողջությամբկամ մասամբ գտնվել են Օսմանյան կայսրության կազմում, թուրքականլծի տակ, որը թոթափել են միայն 19-րդ դարում կամ 20-րդ դ. սկզբին: Թուրքական տիրապետությադ, այդ ժողովուրդների տարիներն համար եղել են դժնդակ ն խոր հետքեն թողել նրանց պատմական հիշողության մեջ: Մնացել են չլուծված հարցեր, դրանց թվում նան տարածքային վիճելի հարցեր, որոնք հաճախ խոչընդոտում են նրանց հարաբերություններիզարգացմանըԹուրքիայի հետ: Թուրքիայի մեզոդիրքի համար բնորոշ է նան այն, որ նրա թե' անմիջական,թե' միջնորդվածհարնաններըպատկանում են երկու տարբեր քաղաքակրթությունների`եվրոպական(քրիստոնեական)ն

1/21

Արնմուտքում, հյուսիսում ն հյուսիս-արնելքում եվրոիսլամական: պականքաղաքակրթությանը հետնող երկրներն են, հարավում ն իսլամական(բացառությամբԻսրայելի): հարավ-արնելքում` Թուրքիայի վիճակը այս իմաստով երկակի է: Բնակչության ճնշող մեծամասնությունը հետնում է իսլամին, ուստի ժողովրդի հոգնոր-մշակութայինավանդույթներով այն հարում է Հարավն ԿենտրոնականԱսիային:Մյուս կողմից, դեռես 20-ական Արեմտյան թվականներինԹուրքական Հանրապետությունը հայտարարել է կրոնիանջատումը պետությունից, կանգնել է աշխարհիկ պետությունստեղծելու ուղու վրա ն նպաստում է եվրոպական քաղաքաարմատավորմանը: Նա վարում է արնմտամետ քաղաքակրթության կանությունն ձգտում է ըստ ամենայնի ամրապնդել ու զարգացնել իր տնտեսական,մշակութային ու քաղաքական կապերը Արնմուտքի հետ: Արնեմուտքն էլ, իր հերթին, ձգտում է Թուրքիային օգտագործել մահմեդականաշխարհի վրա իր ազդեցությունն ուժեղացնելու համար: Թուրքիան Արնմտյան երկրների ռազմական կազմակերպության՝ՆԱՏՕ-ի անդամ է ն համառորենպայքարում է նան Եվրամիությանանդամ դառնալու համար: դիրքի մեզոմակարդակին Աշխարհագրական վերաբերողերնույթ է նան այն, որ ԽՍՀՄ-ի ն սոցիալիստական ճամբարի փլուզումից հետո /Ձուրքիայի նախաձեռնությամբստեղծվեց Սնծովյան ավազանիտնտեսականհամագործակցությունկազմակերպությունը:Այդ նոր կազմակերպությանանդամներ դարձան, Թուրքիայից բացի, նան Հունաստանը, Բուլղարիան, Ռումինիան, Մոլդովան, Ուկրաինան,Ռուսաստանը,Վրաստանը,Հայաստանըն Ադրբեջանը:Մի քանիսըես անդամ դառնալու հայտ են ներկայացրել: Եվ վերջապես, երրորդ` միկրոդիրքը:Այս դեպքում հաշվի են առնվումանմիջականհարնանություն ունեցող օբյեկտների հետ պետականսահմանի կոնկրետ հատվածների, ինչպես նան ներքին շրջաններիառանձնահատկությունները: Կրկինունենալով Թուրքիայի օրինակը, կարող ենք նկատել, որ երկրիհարնանություննիր տարբեր անմիջականհարնանների հետ տարբերհիմնախնդիրներէ ծնում: Օրինակ( Հայաստանի,Հունասհետ հարաբերությունտանի,մասամբնան Սիրիայի ն Բուլղարիայի ներումմեծ բաժին ունեն սյատմությունիցժառանգությունմնացած վեճերը(Վայաստանի հետ հարաբերություններում` Մեծ եղեռնի ն ԱրեմտյանՀայաստանի խնդիրը, մյուսների հետ` սահճանաչման ն մանային այլ բնույթի հարցեր): Սիրիայի ն Իրաքի հետ հարաբե83

րություններում հատուկ նշանակություն ունի Տիգրիս ն Եփրատ գետերիջրային ռեսուրսներիօգտագործմանհիմնախնդիրը,Իրաքի (ինչպես նան Սիրիայի ու Իրանի) հետ` նան քուրդ ժողովրդի ազգային ազատագրականպայքարի հիմնախնդիրը: Թուրքիան թեն առաջիններից մեկն էր, որ ճանաչեց Հայաստանի Հանրապետությունը,բայց մինչն այժմ նրա հետ դիվանագիտական հարաբերություններչի հաստատել ն փակ է պահում ցամաքային սահմանը: Թուրքիայի քաղաքաաշխարհագրական միկրոդիրքով է թելադն նան Բուֆոր Դարդանելնեղուցներիօգտագործմանոչ հարվում սարակ հարցը: Այդ նեղուցները Սեծովյան ավազանի երկրների ճանապարհինմի փական են, որի բանալին գտնվում է Թուրքիայի ձեռքին` դրանից բխող բոլոր տնտեսաաշխարհագրականու քաղաքաաշխարհագրականհետնանքներով (այդ մասին մանրամասն տե'ս գլուխ 7.4): Ինչ վերաբերում Է միկրոդիրքի`ներքին շրջաններին վերաբերող մասին, ապա բնորոշ է հետնյալը: Թուրքիայի եվրոպական տարածքի ն ընդհանրապեսՄիջերկրականինհարող շրջաններում, ի տարբերություն արնելյան ու հարավարնելյանշրջանների, ավելի մեծ է արնեմտյան քաղաքակրթությանազդեցությունը, նկատելի է արդյունաբերականզարգացման ավելի բարձր մակարդակ, առկա են Եվրոպայի հետ սերտ կապեր: Երկրի մյուս, հետամնաց շրջաններում ավելի նկատելի է Արնելքի ազդեցությունը:Այդ ամենին գումարվում է քուրդ ժողովրդիարդեն տասնամյակներտնող ազգային ազատագրական պայքարը, որը նպատակ ունի ստեղծելու անկախ քրդական պետություն: ն/դ պատճառովէլ հարավ-արնելքը Թուրքիայի քաղաքաաշխարհագրակյան միկրոդիրքիամենախոցելիկողմն է Ինչպես հետնում է վերը շարադրվածից, քաղաքաաշխարհ գրական դիրքը պետության զարգացմանհզոր գործոն է: Այն, եթե նպաստավորէ, կարող է լրջորեն խթանելզարգացումը,իսկ եթե աննպաստ է՝ ստեղծելլրացուցիչ դժվարություններ: Ըստ էության, պետության քաղաքաաշխարհագրականդիրքի նշանակությանգնահատականինէ վերաբերում ֆրանսիացի հայտնի փիլիսոփաՇառլ Մոնտեսքյոյի այն միտքը, թե փոքր ազգերը (պետությունները) կործանվելեն արտաքին ուժերի ճնշումից, իսկ խոշորները` ներքինհակասություններիցԱյդուհանդերձչպետք է կարծել, թե աշխարհագրականդիրքի նշանակությունըբացարձակէ: Իրականումաշխարհագրականդիր84

լոկ պայման է նախադրյալ: Այն պոտենցիալ գործոն է, որից պետքէ օգտվել կարողանալ:Բավականին շատ են այն դեպքերը, երբ միանմանդիրք ունեցող երկրները գտնվում են զարգացման ու տարբեր մակարդակներիվրա: բարգավաճման Վերնում խիստ աննպաստ գնահատեցինք աշխարհի դեպի բաց ծով ելք չունեցող մոտ 40 երկրներիաշխարհաքաղաքականդիրքը: Բայց դրանցշարքում են այնպիսի բարձր զարգացած ու բարգավաճ երկրռեր,ինչպիսիք են, օրինակ, Ավստրիան,Շվեյցարիան, Չեխիան, Լյուքսեմբուրգը,որոնց առաջընթացն ապահովող ներքին ն արտաքին գործոններշատ ավելի ուժեղ են, քան ոչ նպաստավոր համարվող ներցամաքայինդիրքը: Միաժամանակբազմաթիվ են աշխարհի տարբերմասերում գերազանց դիրք ունեցող, բայց թույլ ու հետամնացերկրները: Աննպաստ աշխարհագրական դիրքի բացասականազդեցությունը կարելի է մեղմել խելացի ու ճլուն ներքին ն արտաքինքաղա«ժողովրդի մտավորու հոգնոր, ինչպես նան տարածքի քականության, ներուժի բաղադրիչներըճիշտ օգտագործելու միբնառեսուրսային ջոցով: քը

4.4 ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄ:

ՎԱՐՉԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԲԱԺԱՆՈՒՄ

Զ/

Ամեն

մի երկիր-պետություն իր ներքին հասարակականկյանքը է նան տարածքայնորեն: Պետության ընդհանուր կազմակերպում տարածքը,ինչպես արդեն նշել ենք, բաղկացածէ ոչ միայն տեսանելի դաշտերից, լեռներից, լճերից, գետերից. գյուղերից ու քաղաքներից,այլ նան: վարչական կամ վարչաքաղաքականտարածքային միավորներից, որոնք սահմանվում են պետականորենն պատկերվումեն քարտեզի վրա: Այլ կերպ ասած, պետությանտարածքըբաժանվումէ տարբերկարգավիճակունեցող մասերի, որոնց ամբողջություննէլ կազմում Է նրա տարածքային Օրինականհարց է ծագում, ինչու` են միասնականպետական տարածքը պարտադիր կարգով տրոհում տարածամասերի Լ ձնավորում պետությանքաղաքաաշխարհագրականկառուցվածքը: Պատասխանը միակն է` սյետականգործունեությանընթացքում երկրի ներքինտարածքային աշխարհագրականառանձնահատկություններնըստ ամենայնիհաշվի առնելու, հասարակականկյանքը կազ-

կառուցվածքը.)

մակերպելու ն կառավարելուհամար: կատարվում է իշխանության Այդ բաժանմանհամապատասխան ն կառավարմանմարմինների բաշխում, կազմակերպվումէ պետական հարկերի, վիճակագրականտեղեկատվությանհավաքումը, իսկ ժողովրդավարականերկրներում`նանպետական կառավարման ու ղեկավար մարմիններիընտրությունները: ինքնակառավարման Հասարակության ամենափոքր բջիջը ընտանիքն է (ծուխը): Դրանք միավորված են համայնքի, բնակավայրի(գյուղի, քաղաքի) մեջ: Իսկ բնակավայրերիթիվը շատ մեծ է: Անհնար է դրանց ն պետության կենտրոնի միջն անմիջականմշտական կապ պահպանել, ապահովել դրանց ուղղակի կառավարումը: Այդ պատճառով էլ դրանք խմբավորում են ն ստեղծում տարածքայինմիավորներ: Յուրաքանչյուր տարածքային միավոր համախմբում է բնակավայրերի

քանակություն: որոջանի Տարածքայինմիավորըկապող օղակ համայնքների ն

մի կողմից բնակավայրմյուս կողմից կենտրոնականպետականիշէ

երի խանությանմիջն: Պետության տարածքային բաժանման հարցերը մշտապես քաղաքական բնույթ ունեն, քանիոր այդ բաժանումով է ի վերջո որոշվում, թե հշխանությանն կառավարմանի՞նչ մակլարդակն դրանք ինչպես են տեղաներ, ենթադասությունէ հաստատվում բաշխվում երկիր-պետությաններսում որնէ պետություն, որ չունենա իր քաղաքաաշխարհագրա(Չկա կան կառուցվածքը, բաժանված չլինի տարածքային միավորների Այդ միավորներիթիվը կարող է տարբեր լինել: Ներկայումս ամենամեծ թիվը Ֆրանսիայում է 96` (դեպարտամենտ)ն Ռուսաստանում՝ 89 (հանրապետություն, երկրամաս,մարզ կամ օկրուգ անուններով) Աշխարհի պետությունների մեծ մասում տարածքային բաժանման միավորներիթիվը տատանվում է 10-ից 50-ի միջն, որը համարվումէ ու

պետական

օպտիմալ: Ընդհանրապես պետք է ի նկատիունենանք, որ պետությանքա-

ղաքաաշխարհագրականկառուցվածքում նույնպես մշտապես առկա է ներքին հակասությունը,այնպիսի հակասությունը,որը հատուկ է մարդկայինհասարակության քաղաքաաշխարհագրականկառուցվածքի նան համամոլորակային մակարդակին:Այդ դեպքում նս զուգահեռ ընթանում են տրոհման, դիֆերենցման,նոր պետությունների առաջացման ն նան միավորման, ինտեգրման, պետությունների խմբավորումներիառաջացման երնույթները: Ինչպես համամոլո86

րակային,այնպես էլ առանձին երկիր-պետության մակարդակով. կոնկրետ քաղաքական, տնտեսական ու էթնոմշակութային կախված տիրապետող կարող է լինել միավորման կամ իրադրությունից, միտումը: տրոհման

Պատմական զարգացման արդի փուլում նույնպես աշխարհի երկրներում «...բնորոշ հիմնախնդրի է վերածվել ռեգիոնալիզմը անջատողականության«կրտսեր եղբայրը». վարչական միավորնհրըավելի մեծ ինքնավարության են ձգտում, այնտեղ ձնավորվում է ռեգիոնալ բյուրոկրատիան,սեփական լիդերներ են հայտնվում, դրանց կենտրոններըվերածվում են քաղաքական ակտիվությանկենտրոնների,տարածքայինմիավորի բնակչությունը սկսում է ռեգիոնալնույնականությունը գերադասել համազգային Շույնականությունից» `: Ինչպես ցույց է տալիս համաշխարհային փորձը, ռեբնորոշ է հատկապեսբազմազգ պետություններին: գիոնալիզմը ըստ տարածքայինկազմակերպմանլինում են Պետություններն ունիտար (միացյալ), դաշնային (ֆեդերատիվ) ն համադաշնային շատ

(կոնֆեդերատիվ):

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

Ունիտար

(միացյալ)

ՏԻՊԵՐՆ

ԸՍՏ ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

Դաշնային

(ֆեդերատիվ)

Վասադաշնային (կոնֆեդերատիվ)

Ունիտար(միացյալ) կոչվում է այն պետությունը, որի ամբողջ տարածքումգործում են կենտրոնացվածպետական իշխանություն ն կառավարման մարմինների միասնականհամակարգ, առկա է մեկ միասնական սահմանադրություն Դրանհամապատասխանէլ երկիրըբաժանվումէ նույն կարգավիճակնունեցող տարածամասերի, ն ըստ այդմ էլ ձնավորվում է պետությանտարածքային կառուցվածքը: Ունիտարպետությաններքին տարածականբաժանումըընդունված է անվանել վարչատարածքայինբաժանում, իսկ այդ բաժանման միավորները` միավորներվարչատարածքային Աշխարհի երկրներիճնշող մեծամասնություննունիտար պետություններեն: Այդպիսիքեն, օրինակ, Ֆրանսիան, Լեհաստանը, Բելա'ՔՓ. զքօոճան. ՈՕՈՒՈՒԿՇՇԵՇՎՐՇ0ՐքշՓ:, Խ1-ԸԽԱՀՂԵՒՇԻ. Շ. 170. 1999.

ճապոնիան,Իրանը,Թուրքիան, Լիտվան, Վայաստանը: Ունիտար պետություններիտարածքայինկազմակերպումը թեն հենվում է միննույն` վերը նշված սկզբունքների վրա, այնուպմենայնիվ պետությունից պետություն նույնությամբ չի պետությունների վարչատարածքային բաժանումները տարբեր են թե՛ բաժանմանաստիճաններիթվով, թե՛ միավորներիմեծությամբ ու ստորադասականկարգավիճակովն թե կառավարմանորոշ առանձնահատկություններուլ|Հայաստանի Վանրապետությանվարչատարածքայինկառուցվածքը, ինչպես հայտնի է, երկաստիճանէ` վարչական մարզ ն մարզին ենթակահամայնքներ (քաղաք, գյուղ): Առաջինկարգի միավորները 11-ն են (10 մարզ ն մարզային կարգավիճակով մայրաքաղաք Երնան): Մինչդեռ, օրինակ, Ֆրանսիայում այդ կառուցվածքը 5-աստիճան է: Այստեղ ամենաբարձր աստիճանի միավորը ռեգիոնն է. Նրան ստորադաս է դեպարտամենտը(թվով 96), որը համարվում է հիմնականմիավոր: Դեպարտամենտը բաժանվածէ օկրուգների, օկրուգը` կանտոնների:Ամենաստորինմիավորը կոմունան է: Այդպիսիք 36.5 հազ. են: Տարբեր են նան վարչատարածքայինմիավորների կառավարման ձները: Պետությունների մեծ մասում այդ միավորները, անկախ նրանց ենթակարգայինմակարդակից, կառավարվում են ընտրովի ներկայացուցչականմարմիններիկողմից: Որոշ երկրներում տեղական ընտրովի մարմիններ չկանն յուրաքանչյուր միավորի սահմաններում իշխանությունն իրականացվում է վերադասի նշանակած պաշտոնյայի (չինովնիկի) կողմից: Կան նան դեպքեր, երբ առկա են թե' մեկ, թե' մյուս ձնեը: Ներկայումս մեր հանրապետությունում տեղականկառավարման խառը ձնն է. մարզերիղելավար մարմիններըմարզպետի գլխավորությամբ նշանակովիեն, իսկ համայնքների ղեկավարները` ընտրովի: Դաշնային(ֆեդերատիվ) ունիտար պետությունը տարբերություն ի ռուսը,

կրկնվում, Տարբեր

պետության,սահմանափակ պետականանկախությունունեցողքաղաքականտարածքայինկազմավորումների միություն Է` դաշնություն: Դաշնության ամեն մի անդամի տարածքում համապետական օրենքներից ու իշխանության մարմիններիցբացի գործում են սեփական, տեղական օրենքներ ու իշխանության մարմիններ, առանձին դեպքերում` նան սեփականսահմանադրություն: Դաշնային պետություններիօրինակ են` Ռուսաստանի Դաշնությունը, ԱմերիկայիՄիացյալՆահանգները,ԱվստրիականՀանրապե88

տությունը,Հնդկական Հանրապետությունը,Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունը,Բրազիլիայի Դաշնային Հանրապետությունը, Կանադան,Շվեյցարիան: Դաշնային պետությունների թիվն աշխարհում ավելի քան 2 տասնյակ է: Դաշնայինպետությանառաջինաստիճանիտարածքայինմիավորներըպետականկառավարմանսուբյեկտներեն, այսինքն մասնակցումեն պետությանկառավարմանըն կարող են ազդել դրա վրա: Դաշնային պետությունների տարածքային բաժանումն ընդունված է անվանել քաղաքական տարածքային բաժանում, իսկ միավորները`քաղաքականտարածքային միավորներ: բաժանման Քաղաքականտարածքայինմիավորը, իր հերթին, բաժանվում է միավորների: Դա նշանակում է, որ դաշնային վարչատարածքային պետություններիառաջին` ամենաբարձր աստիճանի բաժանումը բաժանում է, իսկ դրանից ցածր աստիճանի բաժաքաղաքական նումները`վարչական: Դաշնային պետություններն ունիտար պետություններից տարբերվում են նան պետական Սառավարմանառանձնահատվկություններուչ Օրինակ, օրենսդիր բարձրագույն մարմինը` պառլամենտը սովորաբարբաղկացած է երկու պալատից: Դրանցից մեկը` սւռոր/ին պալատը, կազմվում է ժողովրդի կողմից ուղղակիորեն ընտրված ն ներկայացնում է ամբողջ հասարակության ու պատգամավորներից պետությանշահերը: Մյուս` մերին պալատի պատգամավորները նույնպեսընտրվում են համաժողովրդականքվեարկությամբ, բայց ըստ դաշնությանսուբյեկտների,ն ներկայացնումեն նրանց շահերը: Յուրաքանչյուրսուբյեկտ ունի որոշակի թվով պատգամավորներ: Դրանով վերին պալատը ապահովում է այդ սուբյեկտների ներկայացուցչություկը՛երկրիպառլամենտում:Օրինակ, Ռուսաստանիպառլամենտիվերին պալատը Դաշնության խորհուրդն է, ԱՄՆ-ում` Սենատը,Գերմանիայում`Բունդեսրատը: Պետություններիներքին տարածքայինբաժանման միավորների քանակի,ինչպես ն կոնկրետսահմաններիորոշմանժամանակհաշվի են առնվում տարաբնույթ գործոններ: Բազմազգ պետություններում Ռուսաստան ն այլն) (Վնդկաստան, (արնորը էթնոմշակութայինգործոնն է՝ ազգերիտարածմանարեալները:Կարնոր գործոններ են հանան բնակչության մարվում խտությունըն բնատարածքիյուրացվածությունը,տնտեսության ընդհանրապեսն դրա առանձինճյուղերի տեղաբաշխումը, բնականպայմանները, բնակչությանկրոնականկազմը: Տարածվածէ այն թյուր կարծիքը, թե բոլոր դաշնային պետու89

թյունները բազմազգ պետություններեն ն դրանց քաղաքական-տարածքային բաժանման հիմքում ընկած է ազգային-էթնիկական սկզբունքը: Իրոք, այդպիսիդաշնայինպետություններ կան, օրինակ` Ռուսաստանը, Հնդկաստանը, Շվեյցարիան, Բելգիան, Նիգերիան: Դրանց դաշնային սուբյեկտների սահմանները մեծապես հաշվի են առնում ազգային-էթնիկականտարածքները, կամ ուղղակի համընկնում են դրանց հետ: Այդուհանդերձ,ներկայիս դաշնային պետությունների մեծ մասը բազմազգ պետություններ չեն, ն ազգային-էթնիկականսահմաններ գոյություն չունեն: Այդ պետությունները ձնավորվել են որպես դաշնային պետություններ հրենց պատմական ն աշխարհագրական առանձնահատվկությունների շնորհիվ Օրինակ, Գերմանիան 19-րդ դարում ձնավորվեց որպես միասնական պետություն մինչ այդ անջատ-անջատ գոյություն ունեցող գերմանական անկախ իշխանությունների ու թագավորություններիմիավորման միջոցով: Միավորվելով, դրանք իրենց բոլոր իրավունքները չէր, որ հանձնեցին նորաստեղծ կենտրոնականիշխանությանը, ն տեղի ունեցավ պետական իշխանության բաժանում կառավարման կենտրոնական մարմինների ն տեղական մարմինների միջն: Ձնավորվեց Գերմանիայի դաշնային պետությունը, որի ճսուբյ/ելատները` դաշնային հո16-ն են), հիմնականում գերմանականնախկին մանր ղերը (դրանք իշխանություններնու թագավորություններնեն (Բավարիա, Սաքսոնիա, Թյուրինգիա, Շլեզվինգ Հոլշտեյն ն այլն): Յուրահատուկ է ԱՄՆ-ի, Ավստրալիայի, Կանադայի, Բրազիլիայի, Արգենտինայի, Մեքսիկայի ն մի քանի այլ երկրների դաշնային պետություններ լինելու պատճառը: Դրանք Նոր աշխարհիայն տարածքներն են, որոնց յուրացումն ու տնտեսականզարգացումն սկսվեց եվրոպացիներիայստեղ հաստատվելուց հետո: Գաղութակալ պետությունները` Անգլիան, Իսպանիան, Ֆրանսիան, Պորտուգալիան, նվաճած ընդարձակ տարածությունները կառավարելու համար սկզբնականշրջանում դրանք բաժանում էինզինվորականհրամանատարների միջն: Անկախության նախօրյակին դրանց տարածքներն արդեն բաժանված էին զինվորական կառավարիչների միջն, ունեին իրենց որոշակի սահմաններըն, ըստ էության, կիսաանկախ տարածքային կազմավորումներէին: Դրանք էլ հիմք ծառայեցինԱՄՆ-ի, Ավստրալիայի, Բրազիլիայի, Արգենտինայի,Մեքսիկայիներկայիս նահանգների, Կանադայի պրովինցիաներին մյուս դաշնային սուբյեկտների

առանձնացմանհամար: Վետաքրքրական է (Միացյալ ԱրաբականԷմիրաթներ կոչվող պետության օրինակը: դաշնային Դրա տարածքը` ընկած Օմանի ն Պարսից ծոցերի ափին, նախկինում պատկանել է արաբական մանր ցեղերի, որոնք զբաղվում էին խաշնարածությամբու ձկնորսությամբ: 19-րդ դարում ծովափ է Մեծ Բրիտանիան, որն աստիճանաբար ամրապնդվեթափանցում լով, տեղի ցեղապետերին(էմիրներին) պարտադրում է պայմանագրեր, որոնք Մեծ Բրիտանիային շատ լայն իրավունքներ էին տրապրոտեկմադրում:Երկիրը ըստ էության վերածվում է Բռիւտոանական ն մնում է այդպիսին մինչն 1970թ., երբ Բրիտանիայի զինտորատյի վածուժերը հեռացան Պարսից ծոցից: Այդ ժամանակ էլ արաբական որոշեցին միավորվել դաշնային պետության մեջ: էմիրությունները Միավորվեցին7 էմիրություններ,որոնցիցյուրաքանչյուրը ըստ ձնի թացարծակմիապետությունէ ն պահպանում է կառավարման բավականլայն անկախություն Պետական իշխանության բարձրագույն մարմինը Գերագույն խորհուրդն է` բաղկացած էմիրություններիկառավարիչներից:Նրանք իրենց կազմից ընտրում են պետուքյանպրեզիդենտ: Դաշնային պետությունը որպես հասարակական կյանքի տարածքայինկազմակերպմանձն հիմնականումծագել է 19-րդ դարում ն տարածումէ ստացել 20-րդ դարում: Այն քատ էության, ի հակադրություն ռեգիոնալիզմի, ժողովուրդների համախմբման, ինտեգրման,միասնացմանծն է, որը դիմացել է ժամանակիփորձությանըԸնդհանրապես ինտեգրումը համամոլորակային ն տարածաշրջանայինմակարդակներում,ինչպես նշել ենք, ներկայումս միջազգայինկյանքի զարգացմանտիրապեւոողուղղություն է: Այն սոցիալտնտեսականու մշակութային զարգացման նոր խնդիրներ ծնելու հետ միասին,/ավագույն միջոց է թշնամանքիու հակամարտություններիսաստկացումըկանխելու, ինչպեսնան արտաքինվտանգի դեմ պայքարելուհամար:Բայց պարզվումէ, որ դա հնարավոր է ն սպասու վողարդյունքը տալիս է միայն այն դեպքում, եթե Ժժողու/ուրդների է պետությունների ինտեգրումըկատարվում օրինաչափորեն,պատ-

մականանհրաժեշտությունիցելնելով, իրավահավասարությանու կամավորության սկզբունքով Հակառակ դեպքում ինտեգրումը ձախողվումէ սկզբից նեթ, ռեգիոնալիզմըվերածվում Էէսեպարատիզմի՝ իրհետ բերելով հակամարտությանխորացումու ողբերգություն: Վատագույնը կատարվեց, օրինակ, 20-րդ դարում ծնված երկու

դաշնային պետությունների` Հարավսլավիային Խորհրդային Միության հետ: Երկու դաշնություններնէլ փլուզվեցին միանգամից(ՀՍԴԴ-ն՝ 1991թ. կեսերին, ԽՍՀՄ-ը` 1991թ. վերջին): Ավելին, այդ փլուզումը ուղեկցվեց ազգային թշնամանքի ուժեղացմամբ ն տնտեսական ու մշակութային կապերի խզումով: Մի շարք դեպքերում բանը հասավ զինված բախումների ու ռազմականուժի կիրառման: Օրինակ, Հարավսլավիայումբախումներտեղի ունեցան սերբերի ու սլովենների, սերբերի ու խորվաթների,մի կողմից սլավոն մուսուլմանների, մյուս կողմից սերբերի ու խորվաթներիմիջն: ԽՍՀՄ տարածքում զինված բախումները հատկապես սուր բնույթ կրեցին մերձդնեստրյան ռուսների ու մոլդովացիների, ռուսների ու չեչենների, օսերի ու ինգուշների, օսերի ու վրացիների, աբխազների ու վրացիների, Լեռնային Ղարաբաղի հայերի ու ադրբեջանցիներիմիջն: Միակ դեպքը Եվրոպայում, երբ ռազմականբախումներ չեղան, դա Չեխոսլովակիայի բաժանումն էր երկու` Չեխիա ն Սլովակիա ինքնիշխանպետությունների: Հիշյալ հակասությունների ու արյունալի բախումների պատճառը այն չէր, որ ժողովուրդները չեն ընդունում ինտեգրմանգաղափարը, այլ այն, որ ԽՍՀՄ-ում ն ՎՍԴՀ-ում ինտեգրումը ներդրվում էր վերնից,արագացվումէր արհեստականորեն,հաճախ ճնշման ու հետապնդումներիմիջոցով, ոչ թե կամավոր, այլ ստիպողական:Ժռդովուրդների ու հանրապետություններիմիասնացմանօբյեկտիվ ու առաջադիմականգործընթացըանհարկի քաղաքականացվում էր ծառայեցվումէր պետականգաղափարախուության՝ կոմունիզմի, ինչպես նան դաշնությունումկամ բազմազգ միութենականհանրապետությունումգերակշռող«գլխավոր»(տիտուլային)ազգի շահերինու ժողովուրդներիինտեգրմանպետական է Պետությունների ձն նան համադաշնությունը`կոնֆեդերացիան(լատ. Շօոլթժօոռնօ- պայմանագրովկապել, միավորել բառից): անկախպետությունների միություն է: Պե( Համադաշնությունը տություններըմիավորվումեն որոշ գործողություններհամաձայնեցնելու, կոորդինացնելուհամար միայն, օրինակ, արտաքին քաղաքականությունը, երկրի պաշտպանությունը, բանկային-դրամական համակարգը:Ի տարբերությունդաշնության,համադաշնությանմեջ միավորումըտեղի է ունենում ռչ թե՛ միասնական(դաշնային) սահմանադրությանհիման վրա, այլ երկկողմ կամբազմակողմպայմանագրերիմիջոցով Սովորաբարհամադաշնությունումչկա միասնա92

կան պետական տարածք ն միասնական քաղաքացիություն: Դրա ոչ միայն պետականկառավարման,այլն միջազգային անդամները իրավունքիսուբյեկտներ են, այսինքն` իրավունք ունեն անմիջամասնակցելու միջազգայինքաղաքականկյանքին: կանորեն Համարվում է, որ պետության վարչաքաղաքական կառուցվածքը շատ պահպանողականէ ն եթե կատարվում է դրա ռեֆորմ, սահմանների զգալի մասը մնում է անփոփոխ: Այդուավանդական հանդերձ,ամեն մի երկիր ժամանակառ Ժամանակ ստիպված է լինում կատարել տարածքի վարչաքաղաքականվերաբաժանում: Դա է հասարակական կյանքում տեղի ունեցող օրիպայմանավորված նաչափ,անխուսափելի փոփոխություններով,որոնց հետ ժամանակի ընթացքումհակասության մեջ է մտնում երկրի գործող վարչաքակառուցվածքը: ղաքական Մասնագետներնառանձնացնում են հասարակական կյանքում տեղիունեցող փոփոխություններիչորս խումբ, որոնք խորացնում են այդ հակասությունը ն անխուսափելիեն դարձնում վարչաքաղաքականկառուցվածքի նորացումը: Այդ խճբերն են` ա) օբյեկտիվորեն ձնավորվող ճտմնտեսական շրջանների ուրբանիզացիան,որը հանգեցնում է նոր քաղաքների առաջացմանը ն հներիհզորացմանը, դրա հետ մեկտեղ` գյուղական տարաբնակեցման, արտադրական ու սոցիալական ենթակառուցվածքի տարածՔայինփոփոխությունների: բ) տեխնոլոգիական առաջընթացը ն տնտեսության կառուցվածքային փոփոխությունները, որոնք ուրբանիզացիայի հետ գտնվելովսերտ կապի մեջ, նոր թափ են հաղորդում բնակչության ն ամբողջտնտեսության ու նրա ճյուղերի տարածքային կառուցվածքի ներքինտեղաշարժերին: Այդ գործընթացներիվրա հատկապեսմեծ է տրանսպորտի ու կապիմիջոցների(երկաթուղայինհաղորդակցությանդերի փոփոխություն, ավտոմոբիլացում,կապի զարգացում), սոցիալական ենթակառուցվածքային օբյեկտների(կրթական, առողջապահական,մշակութայինհիմնարկների,առետրականկետերի ցանցի փոփոխության) տարածական վերաբաշխմանօբյեկտիվ գործընթացների ազդեցությունը: Բնակչության տարաբնակեցմանն տնտեսությանտարածքային կառուցվածքի վերը նկարագրված տեղաշարժերի ընդհանրական արդյունքըլինում է այն, որ ավելի ցցուն ն որոշիչ է դառնում հասա93

տարածքային կառուցվածքի «կենտրոն-ծայրամաս» նշանակում Է, որ աճում է վարչաքաղաքականտարաժքային միավորի կենտրոնիտնտեսական,սոցիալական, կրթական, մշակութային դերը ի հաշիվ ծայրամասային տարածքների դերի թուլացման, որը հանգեցնում է սոցիալհոգեբանականն ի վերջո, ինչու՞չէ, նան քաղաքականհետնանքների': գ) նախորդ կետերում նկարագրվածտեղաշարժերնիրենց ազդեցությունն են ունենում նան բնակչությանինքնագիտակցությանն նույնականության զգացմունքի փոփոխության վրա: Հայտնի է, որ բնակչությաննույնականությանզգացմունքը,հատկապեսեթե խոսքը վերաբերում է տարածքային ն էթնիկականնույնականությանը,շատ դանդաղ է ենթարկվումփուիոխությունների՛, այդուհանդերձ,կյանքը, հասարակականզարգացումն իր ճշգրտումները մտցնում է նան այս ոլորտում: դ) բնակչության սոցիալականխնդիրներիլուծման գործում պետության դերի վերանայումնու Ծշգրտումը,հասարակական կյանքի ոլորտների ֆինանսավորմանաղբյուրների ու մեխանիզմների փոփոխությունը: Վասարակականկյանքում տեղի ունեցող փոփոխությունների այս խումբը առնչվում է ոչ այնքան վարչականսահմանների վերանայման, ինչքան պետականկառավարմանն տեղականինքնակառավարմանմարմիններիիրավասությունների վերաբաշխմանհետ: Դժվար չէ նկատել, որ պետականու տեղական ինքնակառավարման մարմինների միջն հրավունքների ու պարտականությունների վերաբաշխումնի վերջո նույնանում է պետականկառավարման կենտրոնացմանկամ ապակենտրոնացման հետԹեն համաշխարհայինզարգացմանտիրապետողմիտումը կառավարման ժողովրդավարական,ազատական սկզբունքների տարածումն ու խորացումն է, որը ենթադրում է պետական կառավարման ապակենտրոնացում, այնուամենայնիվշատ երկրներում նկատվում Էէապակենտրոնացմանու կենտրոնացման(կառավարման րակության

տիպը: Դա

'

Տարբեր երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ նշված տեղաշարժերիքաղաքականհետնանքներըկարող են դրսնորվելպետականու տեղականիշխանություններինկատմամբ վերաբերմունքիփոփոխությանն հատկապեսընտրություններիարդյունք-

Բրայան ների մեջ:

Գաղտնիքչէ, որ նույնիսկ մեր ունիտարն մոնոէթնիկՀայաստանիՀանրապետությունում չափազանց կայուն են բնակչությաննույնականացումը,օրինակ, «Ապարան», «Շիրակ». «Ջավախք», «Ղարաբաղ», «Զանգեզուր»պատմաաշխարհագրական տարածքներիհետ ն շարունակում Է իր հետքը թողնելհասարակության տրամադրություններիվրա: ՞

տարբերոլորտներում ու մակարդակներում)զուգահեռ զարգացում: խոր ավանդույթներունեցող երկրներում կաժողովրդավարության ապակենտրոնացումը հիմնականում իրականացվում է ռավարման հարկերի հավաքագրմանու եկամուտի բաշխման, կրթուտեղական ու առողջապահության, քաղաքային տնտեսության, ջրամաթյան ջրա ու աղբահեռացման, տեղական տրանսպորտի տակարարման, կազմակերպմանն հողօգտագործման, տեղական իշաշխատանքի ձեավորմանոլորտներում: ն/դ ամենը կատարվում խանությունների է վարչաքաղաքական տարածքայինմիավորներիստորին մակարդակներում: Դրանզուգընթաց, բարձր մակարդակներումտիրապետողէ պետականկառավարման կենտրոնացմանմիտումը, երբ ընդլայնվում են կենտրոնական իշխանության իրավունքները:Օրինակ, հետխորհրդայինտարածքի գրեթե բոլոր նոր անկախացած պետություններում վարչաքաղաքական բաժանման առաջին կարգի միավորվարչական մարզերի) ղեների(ՎայաստանիՀանրապետությունում` կավարներընշանակվում են վերնից ն ոչ թե ընտրվում են տեղի բնակչությանկողմից: Ռուսաստանի Դաշնությունում սկզբում այդ պաշտոններըընտրովի էին, ավելի ուշ երկրի վարչաքաղաքական բաժանմանհիերարխիայում ստեղծվեց նոր` լրացուցիչ աստիճան: երկիրըբաժանվեց ութ վարչաքաղաքականօկրուգների, որոնց ղեկավարներընշանակվում են Դաշնության պրեզիդենտի կողմից: կյնուհետն մարզերի ու երկրամասերի ղեկավարների պաշտոնը նույնպեսդարձավնշանակովի: Եվրոպականերկրներում, որտեղ անցյալ դարի 60-ական թվականներից սկսած իրականացվեցինվարչաքաղաքականբաժանման միշարք ռեֆորմներ, ակնհայտ է մեկ ընդհանուր միտում նս: Դաբաժանման միավորներիխոշորացումը,թվի կրճատումնէ ինչպես ամեԱմենաստոնաստորին, այնպես էլ ամենավերինմակարդակներում: րինմակարդակիմիավորների`կոմունաների(համապատասխանում է մերհամայնքներին) խոշորացման ն փոքրերի վերացման շնորհիվ նրանցթիվը կրճատվեց, օրինակ, Ֆինլանդիայում 600-ից 327-ի, ԱրեմտյանԳերմանիայում` 24.5 հազ-ից 8.5հազ-ի, Բելգիայում՝ 2500-ից596-ի, Դանիայում` 275-ի: 1400-ից Որոշակիփոփոխություններ կատարվեցինայդ երկրների վարչաքաղաքականբաժանման ամենավերինմակարդակումնս, միավորներիթիվընույնպես կրճատվեց,բայց շատ ավելի համեստ չափերով: Ավարտելովպետության տարածքային կազմակերպմանըն

վարչաքաղաքականբաժանմանըվերաբերողտեսական ու գործնական հարցերի քննարկումը, ներկայացնենք համաշխարհային արակտիկայումընդունված այն հիմնական սկզբունքները, որոնք հիմքում վերափոխումների դրվում են վարչատարածքային «Վարչատարածքայինմիավորի տարածքային միասնականությ/ուն, որը բացառում է նրա տարբեր մասերի իրարից անջատ լինելը, գծագրություն ունեցող տարածք), (ոմպակտություն (հավաք յուրաքանչյուր վարչական միավորի բաղահամաչափություն. . դրամասերի թիվը պետք է տեղավորվի«լավագույնի սահմաններում», իսկ մակերեսի, բնակչության թվի ու տնտեսական ներուժի տարբերություններըպետք է հնարավորինս փոքր լինեն, միաժամանակպետք է հաշվի առնվի տարածքի յուրացվածության աստիճանըն բնակչությանխտությունը, ժառանգականությունհնարավորինչափ պետք է պահպանվեն արդեն կայացած, օբյեկտիվ սահմանները, որը հնարավորություն է տալիս պահպանել ենթակառուցվածքը(հատկապես կոմունիկացիաներիհամակարգը), համապատասխանություն ազգաբնակչության նույնականության զգացմունքին.դա նշանակում է հաշվի նստել պատմական ն մշակութային ավանդույթների հետ: Այդ սկզբունքին հակասող, արհեստական սահմանային փոփոխություններըմերժվելով բնակչության կողմից, կարող են խախտելսոցիալականկայունությունը: Այլ կերպ ասած, վարչականսահմանների ամեն մի փուիոխություն արդյունավետ կարող է լինել, եթե կատարվել Է ժողովրդավարականմեթոդներով,ընդհուպ մինչն բնակչության «ինքնաշրջանացման» միջոցով, «կրիտիկականզանգվածի» անհրաժեշտություն. դա նշանակում է, որ վարչաքաղաքականբաժանման ամեն մի միավոր պետքէ այնպիսիներուժ ունենա, այնքան «հզոր» լինի, որ ապահովի տեղականինքնակառավարման համար անհրաժեշտ բազա ն սոցիալականծառայություններիբավարարտեսականի, փոխլրացում.այս սկզբունքի իմաստնայն է, որ վարչատարածքային միավորի սահմաններումպահպանվի որոշակի համամասնություն, համաչափություն հարուստ ու աղքատ, զարգացած ու թերզարգացածտարածքներիմիջն: Դա կապահովի սոցիալականարդարությունն կբարձրացնիտնտեսության պաշտ»

» »

»

հնարավորճգնաժամերից, պանվածությունը ն հարմարվողականություն.հնարավորություն ճլունություն

է

տալիս համեմատաբարհեշտ հարմարվել հասարակական կյանքում տեղի ունեցող փոփոխություններին,ինչպիսիք են, օրինակ, տնտեսության մեջ, տեխնոլոգիաներում,բնակչությանտարաբնակեցման,սպառման ծավալի ու կառուցվածքի,ինչպես նան այդ երնույթներիտեղաբաշխմանմեջ կատարվողտեղաշարժերը': Թվարկված սկզբունքների կիրառման արդյունավետությունը կախվածէ այն բանից, թե ինչպիսի՞ն է առաջարկվող փոփոխություններիգիտական հիմնավորումը. ի՞նչ մակարդակով ու խորությամբեն վերլուծված ու գնահատված վարչաքաղաքականբաժանման ռեֆորմի առաջարկվող տարբերակներիցյուրաքանչյուրի իրահնարավորհեւտնանքները: կանացման Առաջարկվողբարեփոխումներիգիտական հիմնավորման աշբաղադրիչը հենվում է տարածքիներկա վիճակի ն խարհագրական ռեֆորմիակնկալվող արդյունքների համալիր ուսումնասիրության վրա:Այդ ուսումնասիրության արդյունքում պարզաբանվումեն մասհետնյալ հանգուցայինհարցերը. նավորապես վարչատարածքայինռեֆորմի առաջարկվողտարբերակը ինչպե՞սէ համաձայնեցվում պետական կառավարմանգերատեսչական բաժանման ցանցի հետ: Պետության գերատեսչական բաժանմանօրինակներ են զինվորականօկրուգները, երկաթուղային ու ավտոմոբիլային տրանսպորտի, էլեկտրացանցերի, ն մի քանի այլ բնագավառների կառագազամատակարարման վարման տարածքային միավորները, որոնց սահմանները որպեսկանոն վարչականսահմաններիհետ չեն համընկնում, ինչպե՞սեն հաշվի առնվում երկրի ճյուղային ն ինտեգրալշրջանացման օբյեկտիվորեն ձնավորված տարածքային միավորները, տարբեր մակարդակներիգեոհամակարգերը (բնահասարակականն հասարակական)ու դրանց սահմանները, ի՞նչնշանակությունէ տրվում տարածքի գլխավոր քաղաքի (քաղաքների,տնտեսականկենտրոնների)ձգողականությանը,առաջին հերթին աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման ն բնակչության «ճոճանակային»տեղաշարժերիառումով, են հաշվի առնվում բնակչության տարաբնակեցման, ինչքանո՞վ »

Տես, 8.1

ԷԼ.Ը ԽՈՏքՕԻՇԷԻՇ.

ԼՇՕՈՕՈՒՈՒՄՅ

(07060.

էմ ԱՇՀԱՈՒԿՇՇԵՏՑ

160-քոփու ԽԼ.

2002.

զբաղվածության,շրջանային արտադրականմասնագիտացման տարածքային տարբերությունները: Ինքնստինքյան հասկանալի է. որ թվարկված հարցերը ելակետային նշանակություն ունեն նան մեր հանրապետությանվարչաքաղաքական կառուցվածքի հնարավոր ապագա փոփոխությունների համար (այդ մասին մանրամասնտե'ս գլուխ 11.2):

4ՏՄԱՅՐԱՔԱՂՔ

1/2Դ

Պատմությանը հայտնի չէ առանց մայրաքաղաքիորնէ պետություն: Մայրաքաղաքըպետությանմայր քաղաքն է. գերագույն իշխաՇության ու կառավարման մարմիններինստավայրը,երկրի գ//Խավոր նան խոշոքաղաքականկազմակերպիչկենտրոնը:Այն մեծ մասամբ րագույնտնտեսական, ֆինանսական ու մշակութային կենտրոնն է: Մայրաքաղաքըեզակիդեր է կաւոարումպետությանհասարակական կյանքի բոլոր ոլորտներում`տնտեսական,հոգնոր-մշակութային,քաղաքական: Կան պետություններ,որոնք իրենցգոյության հարյուրամյակների ընթացքում երբեք չեն փոխել մայրաքաղաքը: Այդպիսի «հավերժ» մայրաքաղաքներ են, օրինակ, Կահիրեն, Լոնդոնը, Բաղդադը, Փարիզը, Հռոմը: Բայց ավելի շատ են այն պետությունները,որոնք փոխել են իրենց մայրաքաղաքը,իսկ դրանց մի մասն էլ` ոչ մեկ անգամ: Ինչու՞ է այդպես լինում, ինչու՞ է պետությունը հրաժարվում իր հին մայրաքաղաքից ն ընտրում նորը, ի՞նչն է պատճառը, որ տասնյակ ու հարյուրավոր քաղաքների շարքում մայրաքաղաք լինելու պատիվը բաժին է ընկնում հենց այդ մեկին, ի՞նչ հարաբերություններ են հաստատվումմայրաքաղաքի ն երկրի մյուս կենտրոններիու ծայրամասերիմիջն: նյմ բոյոր հարցերնուղղակիորենկապվում են պետության տարածքային կազմակերպմանհիմնախնդրի հետ ն ունեն կարնոր գիտականու գործնականնշանակություն: Մայրաքաղաքիընտրությունը կարնորքաղաքական հարց է Դա առանձնահատուկնշանակությունէ ձեռք բերում դաշնայինտարածքայինկառուցվածք ունեցողպետությանհամար: Չէ՞ որ դրանով է որոշվում այն խնդիրը, թե մայրաքաղաքը ն դրա հետ էլ կենտրոնական իշխանությանու կառավարմանմարմինները դաշնության ո՞ր սուբյեկտի տարածքում պետքէ գտնվեն: Պետության մայրաքաղաքիտեղադիրքի խնդիրը սովորաբար քննարկվում է երկու առումով.

3) ի՞նչ դիրք ունի ամբողջ պետականտարածքի, ներքին ն արտաքին հաղորդակցության ուղիների նկատմամբ, ինչքանո՞վէ հարմար մատչելիությունը ն երկրի ամբողջ տարածքում կառավարումն ապահովելու տեսանկյունից: 2) Ի՛նչ դիրք ունի երկրի խոշորագույն կենտրոնների, ինչպես Շան դաշնության սուբյեկտների նկատմամբ(եթե պետությունը դաշնային է) ն ինչպե՞ս է ապահուվումմայրաքաղաքայինգործառույքների կատարումը: Միշտ էլ պետության մայրաքաղաքի համար գլխավորը եղել ն մնում է կենտրոնածիգ,համախմբողգործառույթը.Դա է պատճառը, որ մայրաքաղաքն ամենից հաճախ հիմնվել է ազգի ն պետության ձնավորման պատմական կորիզում: Դրա վառ օրինակներն են` Փարիզը. Լոնդոնը, Մոսկվան: Հին դարերում այդպիսիք են եղել Կահիրեն, հայոց մայրաքաղաքներըԱրարատյանդաշտում: Քաղաքական քարտեզի վրա ուշադրություն դարձրեք ծովափ-

|ն ցրանց մայրաքաղաքների, աշխարհագրապետություննեքին մեծ մասամբ,հատկապես "Եվրոպայում, Դրանք՝

նյա կան դիրքին:

'

Աֆրիկայում ն Լատինական Ամերիկայում, ընկած են ոչ թե պետական տարածքի խորքում, այլ ծովափին կամ դրա մոտակայքում, այսինքն` ունեն եզրային դիրք: Այդպիսիքեն, օրինակ, Լոնդոնը (Մեծ Բրիտանիա),Ստոկհոլմը (Շվեդիա), Հելսինկին (Ֆինլանդիա), Ռիգան (Լատվիա), Ամստերդամը(Հոլանդիա), Լիսաբոնը (Պորտուգալիա) ն մի քանի ուրիշները Եվրոպայում: Եզրային դիրք ունեցող մայրաքաղաքներնառավել շատ են Աֆրիկայում ն Լատինական Ամերիկայում:Թվարկենք դրանցից մի քանիսը. Մապուտու (Մոզամբիկ), Լուանդա (Անգոլա), Աքրա (Գանա), Դակար(Սենեգալ), Ալժիր (Ալժիր), Նուակշոր (Մավրիտանիա), Ռաբաթ (Մարոկկո)` այդ բոլորը Աֆրիկայում: Լատինական Ամերիկայում են` Մոնտեվիդեոն(Ուրուգվայ), Բուենոս Այրեսը (Արգենտինա), Լիման (Պերու), Ջորջթաունը (Գայանա),Վավանան(Կուբա): Դժվար չէ նկատել. որ դրանք եվրոպականգաղութացման, որ սկսվել է ծովափից, շնորհիվ յուրացված ն հետագայում պետական անկախությանհասած երկրներն են: Դրանց տնտեսությունը այսօր էլ մեծապեսկախված է արտաքինառնտրից, որը կատարվում է ծովային նավահանգիստների միջոցով: Այդ երկրների մայրաքաղաքները միաժամանակխոշոր նավահանգիստներեն: Իսկ նախկինում դրանք վճռական դեր են խաղացել Եվրոպայիվերաբնակիչներին ընդունելուն դեպի խորքայինշրջաններըճանապարհելու գործում:

Մի շարք երկրներում մայրաքաղաքի ընտրության հարցում վճռական նշանակություն է ունեցել պատմական ավանդույթը Այդ առումով հետաքրքրականէ Հռոմի օրհնակը: Պատմությունից հայտնի է, որ հին ն վաղ միջնադարում Հռոմը եղել է աշխարհակալ պետություններից մեկի` Հռոմեական կայսրության մայրաքաղաքը: Կայսրության կործանումից հետո (5-րդ դար) Ապենինյան թերակղզին հայտնվում է նվաճողների տիրապետության տակ, ապա ն բաժանվում տասնյակ մանր իշխանությունների:Հռոմը կորցնում է իր նախկին նշանակությունն ու շուքը: Բայց երբ 19-րդ դարի վերջերին ստեղծվում է իտալական միասնականազգային պետությունը, ապա` հանրաքվեի միջոցով Հռոմը միացվում է այդ պետությանը ն անմիջապես հռչակվում նորաստեղծ Իտալական թագավորության մայրաքաղաք: Եվ դա այն դեպքում, երբ այդ պահին Իտալիայում կային ավելի խոշոր ն տնտեսապեսհզոր ու բարգավաճ քաղաքներ: Պատմական ավանդույթը կարնոր նշանակություն է ունեցել նան այն ժամանակ, երբ Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաք է ընտրվել Կոստանդնուպոլիսը(1453թ.), որը մինչ այդ, ավելի քան 1100 տարի Բյուզանդական ն Հռոմեական կայսրությունների մայրաքաղաքն է եղել: Գլխավորապես նմանատիպպատճառներովԱվսորիայի մայրաքաղաք դարձել է Վիենան` նախկին Ավստրա-Հունգարական կայսրության մայրաքաղաքը,Իրաքի մայրաքաղաք`Բաղդատը:Օր-

ինակներըշատ են: Պատմական ավանդույթը դեր խաղաց նան Ռուսաստանի դեպքում, երբ որոշվեց մայրաքաղաքիկարգավիճակը1918թ. վերադարձնել Մոսկվային, որն իր ժամանակինայն զիջել էր նոր կառուցված Պետերբուրգին: Այդուհանդերձ,պետությանմայրաքաղաքիընտրությունը բարդ խնդիր է Դրա վրա ազդող գործոններըշատ են ու հակասական: Եվ ամեն մի կոնկրետդեպքումհաշվիառնվողգործոններն կլ կոնկրետենեն Հաճախ այն դեպքերը, երբ մայրաքաղաքի ընտրության հարցը դարձել է պետությաններքինքաղաքականուժերի սուր պայքարի առարկա: Հետաքրքիրեն Շվեյցարիային Ավստրալիայիօրինակները: Հայտնի է, որ Շվեյցարիանդաշնային հանրապետությունէ (թեն պաշտոնականանվանումը«ՇվեյցարականՀամադաշնություն»է): Պետության պատմություննսկսվում է 1291թ., երբ գերմանականերեք կիսաանկախ իշխանություններ Հաբսբուրգների գերիշխանությանդեմ

համատեղ պայքարելու համար կնքեցին «Միություն հավերժ ժամանակներով»:Ավելի ուշ այդ միությանըմիացան`կամավորկամ ստիպողական, նոր տարածքներ,որոնց բնակչությունը խոսում էր գերմաներեն, ֆրանսերեն, իտալերեն կամ ռետոռոմաներեն:1848թ. ընդունվեց նոր սահմանադրություն:Շվեյցարիան մի քանի տասնյակ (իսաամկախիշխանությունների(կանտոնների)միությունից վերածվեց դաշնայինպետության`բաղկացածերեք գլխավոր`գերմանախոս,ֆրան սախոս ն իտալախոս հատվածներից(ռետոռոմաներենխոսողների թիվըքիչ է` բնակչության196, ն աստիճանաբարպակասում է)`: Վատկանշականէ, որ այդ հատվածներն իրարից տարբերվում են ոչ միայն ազգային լեզվով, այլն կրոնով. գերմանախոսբնակչությունը հետնում է բողոքականությանը, մինչդեռ ֆրանսախոսներնու իտալախոսներըկաթոլիկներ են: Պետության մայրաքաղաքի ընտրությանժամանակերկրի տարբեր հատվածներիմիջն մրցակցությունսկսվեց, որը կարող էր վերածվել հակամարտության: Բանակցությունների արդյունքում կանգ առան Բեռն քաղաքի վրա, որն ընկած է գերմանախոս ն ֆրանսախոս հատվածների սահմանագլխին, ունի տրանսպորտա-աշխարհագրականհարմար դիրք ն հավասարապեսմատչելի է դաշնային տարածքիբոլոր մասերի համար: Արժանի է հատուկ ուշադրության նան այն, որ մայրաքաղաքային գործառույթներըկենտրոնացվածչեն միայն պաշտոնական մայեն. պետական իշրաքաղաք Բեռնում: Դրանքապակենտրոնացված խանությանու կառավարմանմարմիններիմի մասը` ամբողջ նախարարություններ ու դաշնային գերատեսչություններ գտնվում են այլ քաղաքներում` Ցյուրիխում, Ժննում, Լոզանում, որոնք երկրի գլխավոր տնտեսական,ֆինանսական ու մշակութային կենտրոններն են: Վիշատակության արժանի է նախկին բրիտանական գաղութ Ավստրալիայի ձճայրաքաղաքիընտրության օրինակը: Հայտնի է, որ այստեղ առաջին բնակավայրըհիմնել են անգլիացիները 1788թ. Սիդնեյիծովախորշում ն բնակեցրել Մեծ Բրիտանիայիցաքսորված քրեականհանցագործներով:Այդ վիճակը բավական երկար է տնել: Բնակչությանկամավորներգաղթը մեծացել է հատկապես19-րդ դարի վերջերից` ոսկու հարուստ հանքավայրերի հայտնագործման հետ կապված: '

Շվեցարիաանունըծագելէ առաջիներեքկանտոններիցմեկի` Շվիցիանունից:

Ավստրալիայիմիասնականպետության կազմավորումը տեղի է ունեցել 1901թ., երբ մայրցամաքի6 գաղութները միավորվել ն ստեղծել են (մստրալիականՄիությունկոչվող պետությունը(սկզբում այն ունեցել է Մեծ Բրիտանիայի դոմինյոնիկարգավիճակ,իսկ լիովին անկախացել է 1931թ.): Այդ ժամանակէլ ծագել է պետությանմայրաքաղաքի ընտրության հարցը: Մայրաքաղաքի դերին հավակնում էին երկրի աչքի ընկնող տնտեսական կենտրոնները: Թվում էր, որ դրանցից մեկին էլ կվստահվի միասնականպետության մայրաքաղաք դառնալու պատիվը: 9//խավորմրցակիցներըՍիդնեյն Մելբուռննավահանգստային քաղաքներն էին: Սակայն որոշվեց (դարձյալ փոխհամաձայնության սկզբունքով) մայրաքաղաքըհիմնել ոչ մեկում ն ոչ էլ մյուսում, այլ դրանց միջն գտնվող Կանբեռաոչ մեծ բնակավայրում: Պետությունների մայրաքաղաքներիմեծ մասի համար բնորոշ է այն, որ դրանք երկրի վարչաքաղաքական բաժանման ցանցում ունեն իրենց սեփականկարգավիճակըն ենթակաչեն այդ բաժանման որեէ միավորի:Մայրաքաղաքըհարակից շրջանով սովորաբար առանձնացվում է որպես պետությանվարչաքաղաքականբաժանման ինքնուրույն միավոր ն ուղղակիորեն ենքակա է կենտրոնական իշխանությանը: Այդպես է նան մեզանում. ծԵրնաննունի վարչական մարզիկարգավիճակ: Հին մայրաքաղաքիցհրաժարվելուն մայրաքաղաքայինգործառույթներընորին հանձնելու դեպքերը մեծաթիվեն ոչ միայն պատմականզարգացմաննախորդժամանակաշրջաններում, այլն մերօրերում: ն Հին մայրաքաղաքից հրաժարվելու նորը ընտրելու պատճառները կոնկրետ են ն կախվածեն կոնկրետպետությանառաջ կանգնած հատուկ խնդիրներից: Բայց նան նկատվում է մի ընդհանուր օրինաչափություն: Ուշադիր զննեք «Պետությունների մայրաքաղաքների փոփոխությունները»քարտեզը (էջ 102-103): Քարտեզի վրա սլաքներով ցույց է տրված, թե ամեն մի պետության մայրաքաղաքը որտեղից ուր է տեղափոխվել: Նշենք 20-րդ դարի առավել աչքի ընկնող փոփոխությունները: Հնդկաստանումմայրաքաղաքը Կալկաթայից տեղափոխվել է Դելի (1912թ.), Ռուսաստանում` Պետրոգրադից Մոսկվա (1918թ.), (Թուրքիայում` Ստամբուլից Անկարա (1923թ.), Ուկրաինայում`Խարկովից Կին (1936թ.), Բրազիլիայում` Ռիո դե ԺանեյրոյիցԲրազիլիա (1960ական թվականներ),Նիգերիայում` Լագոսից Աբուջա(1991թ.), Տանզանիայում` Դար էս Սալամից Դոդոմա (1993թ.), Ղազախստանում՝

Ալմա Աթայից Աստանա'(1998թ.) ն այլն: Դժվար չէ նկատել, որ մեծամասնություն են կազմում այն դեպքերը, երբ մայրաքաղաքըեզրային աշխարհագրականդիրք ունեցող կենտրոնից փոխադրվել է երկրի խորքը: Սովորաբար դրա նպատակը եղել է երկրի միասնության ամրապնդումը ն հաղորդակցության հեշտացումը կենտրոնին ծայրամասերիմիջն: Առանձին դեպքերում դա կատարվել է նան նոր տարածքներիու բնական ռեսուրսների յուրացումը խթանելու նպատակով:Վերջին պաւոճառը գլխավոր է եղել, օրինակ` Բրազիլիա պետության նոր մայրաքաղաքի կառուցմանվայրը որոշելիս: Նոր մայրաքաղաքըկառուցվել է երկրի կենտրոնականհաւովածում, ավելի մուռ Ամազոն գեւոի ավազանին, որի հարուստ ու բազմազան ռեսուրսների յուրացումը պետության գլխավոր նպատակներիցէ:

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

1.

2.

3.

4.

5. 6.

Ց.

'

.

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Որո՞նք են երկիր-պետության քաղաքաաշխարհագրական գլխավոր բնութագրիչները: Տվեք պետական տարածքի սահմանումը: Ֆիզիկաաշխարհագրականառումով ինչպիսի՞՝մասերիցէ այն բաղկացած: ու Ինչպիսի՞քաղաքաաշխարհագրական,ռազմաստրատեգիական ունեն տնտեսականնշանակություն պետականտարածքի չափերը: Ցու'յց տվեք օրինակներով: Ինչպե՞սեն պետությունները դասակարգվումըստ տարածքի մեծության: Հայասւոանի Հանրապետությունը դասակարգման ո՞ր խմբիմեջ է մտնում: «Պետականո՞ր տարածքներն են կոչվում էքսկլավային ե անկլավային: Ինչ է տնտեսական գոտին, ո՞րն է պետության համար դրա նշանակությունը: Տնտեսական գոտու իրավական կարգավիճակն ինչո՞վէ տարբերվումպետականտարածքիկարգավիճակից: Ի'նչ է սահմանը ընդհանրապես, աշխարհագրական սահմանը մասնավորապես: Ինչպե՞ս է կոչվում աշխարհագրականսահմաններն ուսումնասիրողգիտականուղղությունը: Ինչու՞մ է կայանում սահմանի քաղաքաաշխարհագրականնշանակությունը:

է

Աստանաննախկինումկոչվել Ցելինոգրադ, ապա Ակմոլա:

'

Է-.ի

ւ

Հե

|

Բ.

21.2

:

Մ

Ե,

Ա

ՊԱՐԻ»

«աաա

ԵՏ

ԼԸ

ԸՆ

ոշ»

ջ-

Նաիր

թ

Հ«-««Հ-թ

:

ՀՀ.

Է

ԻՐ»

Ն

«ՅՐ

"

Ա

անչ:

`

|

Սպահան 2.7

1ԿարաչիՇ ԽՈ

|

Թ

"

ի

ՌՈՒՍԱՍՏԱՆ

Յ.

ՈՒԿՐԱԻՆԱ

Ի

4.

ԹՈԻՐՔԻԱ

5. ԻՐԱՆ

ՏՈԿԻՈ

կԱ:

ոյ -«

ԿՅ 2-Տ7՞Է

ԳԵՐՄԱՆԻԱ

2.

ո. Հու

1.

ԵՐ

Ի

»

ԱՈԱԳՀ

Պոեորն»

ՂՈՎ

ԿԻ

։

`

Ն

Վ.-ՀՀօպակ »Ի

:

Ա

ԱԱ

ԱՍՏԱՆԱ

Ց

.՞Կ «Գտաման Հ -Ֆ: փե

|

ԷՉ

ա»

ՊԱՇՏԱ ձ՝

/

ՄՈՍԿՎԱ

ՀՀ ՀԵրան:

րան

`.

եո,

Լ

ԵԷ

Ձ ՋբեՈԼԻՆ

Հա եար թ Ե՛Ք

)

Հ

Քարտեզում թվերոլ արտահայտված եմ պետությունները`

.Պետերբուրգ

Ս աա.

6.

ՂԱԶԱԽՍՏԱՆ

7.

ՊԱԿԻՍՏԱՆ

8.

ՀՆԴԿԱՍՏԱՆ

9.

ՉԻՆԱՍՏԱՆ

40. ՇԱՊՈՆԻԱ

11. ԿՈՏ Դ'ԻՎՈՒԱՐ

Հ: մ

ԱԲՈՒՏԱյՆ:

ԸՆ|ՍՕԼագոս Ղ

)

ամառն "Ղ

ՒՐ

Պբրքան

շա

ՄՐ »Պե

Գ

ՎՈՐ.

/

12.

'

ԱՀՆ.

Լե

14. ԲՐԱԶԻԼԻԱ

Ի

Հե

Ն

Լաո 6...

Էր -

"

)

ԵՆԹ

7" | |

)

/

վ

Ր

.-

յ

,

ԱՐԿ"

|

|

ՐՊ

-"

-

2 /

«ԴոԳուս էս-Սալամ

:

Մ.

|

մ

|

յ

լ

ճշ

28.

-

|

«6

'

ՃՃ'

Մայրաքավ . .

նախկի ներկա

..

՞Ս Ն.2Ղ

ր

|

Է

ՆԻԳԵՐԻԱ

13. ՏԱՆԶԱՆԻԱ

՞

Բո Լ

ԲՄԼ լ

Նկ. 3. Պետությունների մ. եբներիփոփոխություններ

ՅԵԲԻն

Լհ

ԿՌիոդեժանեյրո -

ր

--«--ԿԻՎ

|

թ

Ա-Ի

--

Մ

Է

«Ս

. ը:ՄՈՍԿՎԱ

Պետե

Շ--րԵՀ

ՀԵԱ

աք

Լն

»

Լ

Ի

ՏՈՐ

|

|

եՆ Ը

|

Լ

Ր

Ե- Յ.ո

ի

,

ԱՎ ՑԱ

ԱՅ,"

ագոս ւ

|

Բ

ԱՑ

ՍԱ

Յ»

7) "Ո

ան

յալ

մ

իը

`

ա`

|

'

'

ԵԷաղամ

ի

օ օ

ԵԼՆ)

ԶՑՈՍՍ9Ս

7.

ՊԱԿԻՍՏԱՆ

8.

ՀՆԴԿԱՍՏԱՆ

9.

ՉԻՆԱՍՏԱՆ

14. ԲՐԱԶԻԼԻԱ

Ի)

`-

Պլ

--

2Զ

:

|.

ԲՐԱԶԻԼԻԱ

Ն.

ի

լ

ԹՈԻՐՔԻԱ

13. ՏԱՆԶԱՆԻԱ

ՀԽ,

:

նախկ

ներկա

4.

12. ՆԻԳԵՐԻԱ

:

3.

Ն,

էս-Սալամ

ՈՒԿՐԱԻՆԱ

10. ՃԱՊՈՆԻԱ

|

:

ի Մայրաքւ:

ՌՈԻՍԱՍՏԱՆ

Յ.

11. ԿՈՏ Դ'ԻՎՈՒԱՐ

Մ ԱԱ

ՀՔՂար ԱՆՔ

|

ՐԵ

Է.

ՈՐ

Ր

արն" ՊՐ

|

7-ի

ՀՎ-

ՀՀ-շաա

|

|

մ

յ

Հպարաչի

"ԴՈԴՈՍԱ

Լաո

լ

ւ

Լ

թ

Ա

ՇՊ

2.

5. ԻՐԱՆ

ԱԴՐ

Վ

«

/

'

Հոյ

«ՀՐՎ

ԵՀ»

-.-7

2...

Բ

'

|

)

ՆԱՐ.

Հ

Ի

Վ

|

ՅԱ

Լ

Վ.

12/5

շագ

Է

1. ԳԵՐՄԱՆԻԱ

--

չ

եթի բիջա

ՐԱ ԱՄԱՍՈՒ Բ ՐՂ

աք

Լ

ՀԹՌԱԵՀ

լ

լ

ԱՍՏԱՆԱ

ն

ՀԵ ՅՅԾԸ:

Գ. ՓԹԵՀՐԱՆ

Ն

:

|

'

Նան »-Յ

ե.--

:

`

Սարան

ԿԱ Հ թ.Արա: Հ

Չին

:

Հ

12Ի7Ո

ար -

. ԱԻՆՀՓՑ

«ԾԲրնը՝ Եխարով

Հ

Քարտեզում թվերոլ արտահայտված եմ պետությունները`

չա

`"

ԲԵՌԼԻՆ...

«ՀՐԻ

Է

.Փ

4.7

ւ

:

ժմ.

Նկ. 3. Պետությունների մ. բներիփոփոխություններ

` Ն,Ռիո դե Ժանեյրո ւի

-

ն.

Հաշ

քոմ

Ի՞նչ է քաղաքական սահմանը: Ի՞նչ հատկանիշների հիման վրա է կատարվումքաղաքական սահմաններիդասակարգում: Թվարկե'ք ն բնութագրե'ք: 10. Ինչպիսի՞սահմաններեն առանձնացվումըստ՝ ա) իրավականվիճակի, բ) գործառույթների: 11. Ի՞նչ է պետական սահմանը:Տվե'ք սահմանումը: Ինչքանո՞վէ այն արտահայտում մարդկանց քաղաքական ու ազգային նույնականությունը: 12. Ի՞նչ է սահմանիդելիմիտացիան,դեմարկացիան: 13. Քաղաքական սահմանների համաշխարհային համակարգի տեսության համաձայն որո՞նք են դրանց մակարդակները ե բաղադրիչները: 14. Որո՞նք են քաղաքական սահմանների համաշխարհային համակարգի հնարավոր զարգացման ն ֆունկցիաների փոփոխությունների 3 հիմնականսցենարները:Թվարկե'ք ն մեկնաբանե'ք: 15. Քաղաքականսահմանները ինչպե՞սկարող են ազդել ազգային նույնականությանզգացմունքիձնավորմանվրա: Բերե՛քօրինակներ: 16. Ի՞նչ է քաղաքաաշխարհագրականդիրքը: Տվե'ք սահմանումը ն գնահատե'քնրւս նաշանակությունըերկրիզարգացմանհամար: 17. Փորձե'ք վերլուծել ն գնահատել Թուրքիայի ն Ղազախստանիքաղաքաաշխարհագրական դիրքը 3 մակարդակներով`մակրո, մեզո

միկրո: Ի՞նչէ հասարակությանտարածքայինկազմակերպումը:Ո՞րնէ դրա իմաստը ն նպատակը: Պետություններն ըստ տարածքայինկազմակերպմանի՞նչ տիպերի են բաժանվում:Բնութագրե'քյուրաքանչյուր տիպը: Ինչու պետության տարածքայինբաժանումը բազմաստիճան է: Ո՞րն է պետություններիքաղաքականբաժանման (միավորների) ն վարչատարածքայինբաժանման(միավորների)տարբերությունը: Ի՞նչ գործոններիհիման վրա են կատարվում պեւտությաններքին տարածքայինբաժանում ն տարածքայինմիավորներիսահմաննեն

18. 19. 20.

21.

22.

23.

24.

րի որոշում:

է պայմանավորՀասարակականկյանքի ի՞նչ փուիոխություններով վում պետության վարչաքաղաքականկառուցվածքինորացումը: Ի՞նչ կապ գոյություն ունի պետությանվարչաքաղաքականկառուցվածքի բարեփոխումնեի ն պետական կառավարման կենտրոնացմանու ապակենտրոնացմանմիտումների միջն: Վերլուծե'ք

օրինակներով: Որո՞նքեն համաշխարհայինպրակտիկայումընդունված այն հիմ106

նական սկզբունքները, որոնք դրվում են վարչատարածքային բարեփոխումներիհիմքում: 25. Որո՞նք են վարչատարածքային բարեփոխմանգիտական հիմնավորմանաշխարհագրականբաղադրիչի հանգուցային հարցերը: 26. Ի՞նչ է մայրաքաղաքը պետության համար: Ի՞նչ գործառույթներով է այն տարբերվումմյուս քաղաքներից: 27. Ի՞նչ գործոններով է պայմանավորվումպետության մայրաքաղաքի տեղի ընտրությունը: 28. Ինչո՞վ է բացատրվում այն օրինաչափությունը, որ Ամերիկայի, Ավստրալիայի ու Օվկիանիայի պետությունների մեծ մասում մայրաքաղաքնունի եզրային (ծովափնյա) դիրք: 29. Պետության վարչաքաղաքականբաժանման միավորներիցանցում մայրաքաղաքինսովորաբար ի՞նչ տեղ է հատկացվում: 30. Պետության մայրաքաղաքների փոփոխման ինչպիսի՞օրինակներ գիտեք: Փորձե'ք մեկնաբանել փոփոխման դրդապատ-

ճառները:

ԳԼՈՒԽ5

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԵՏԱԿԱՆ

Արդենասվել է, որ քաղաքականությունը հասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտի մաս կազմող երնույթ է, հասարակական հարաբերություններիկարգավորմանբուն պրոցեսնէ՝ Այդ պրոցեսի ամեն մի սուբյեկտ` անհատ քաղաքացուց սկսած մինչն պետական բարձրագույն իշխանությունը, իր նպատակն իրականացնում է որո-

շակի քաղաքականությունվարելու միջոցով: Քաղաքականություննունի նան իր ընդհանրացվածգիտական սահմանումը` քաղաքականությունըորոշումների մշակման ն գործոդություններիհամակարգմանու իրականացմանամբողջություննէ Բայց մեզ հետաքրքրում է պետականքաղաքականությունը, ու խնդիրներին դրանց հասնեայսինքն` պետությաննպատակների Լու միջոցներիամբողջությունըԻնչի՞ վրա է հենվում պեւտականքաղաքականությունը իր նպատակներն ու խնդիրները սահմանելիս ն դրանց իրականացմանմիջոցները ընտրելիս ու կիրառելիս: Պատասխանըմեկն է՝ պետական հենվում է իշխանությանվրա՛ յքաղաքավկանությունը Իշխանությունըպետականքաղաքականությանկենտրոնական կարգավորող-վերահսկող հիմքն է, այն վարելու միակ միջոցը: Իշխանությունը ն պետական քաղաքականությունն անբաժան են ն փոխպայմանավորված: (ռանց իշխանությանանհնար է պետական քաղաքականությունվարել, ճիշտ այնպես, ինչպես առանց քաղաքականությանիշխանությունը կլինի անիմաստ:Սա է պատճառը, որ հաճախ քաղաքականություն ն իշխանություն հասկացությունները նույնացվում են: Սովորաբար, առօրյա կյանքում իշխանություն ասելով հասկանում ենք միայն պետականօրենքների, կառավարմանմարմինների, վերադասպաշտոնյայիիշխանություն: Մինչդեռիշխանությունհասկացության բովանդակությունըշատ ավելի լայն է ընդգրկունու տարաբնույթ-Կարող է լինել պետական իշխանություն,հեղինակությանիշխանություն, ավանդույթներիու սովորույթների իշխանություն,կրոնի իշխանություն, սնուռտիապաշտության իշխանություն ն այլն: Օրինակ, անձնականհարաբերություններում ն ընկերականմիջավայրումիշխանությունունի ավելի հեղինակավորը,խելոքը, ուժեղը:

Գաղափարի իշխանություն է, երբ համախոհները միավորվելով մեկ գաղափարի շուրջ, ստեղծում են, օրինակ, կուսակցություն ն ենթարկվումեն դրա ծրագրին ու կանոնադրությանը: Կրոնի իշխանություն է, երբ միլիոնավոր հավատացյալներ ապրում ու գործում են քրիստոնեության, մահմեդականության, բուդդայականության կամ որնէ այլ կրոնի օրենքներով: Վերջապես,սյետականիշխանություն է, երբ քաղաքացիներն ապրում են իրենց երկրի սահմանադրությամբ ն

մյուս պետականօրենքներու|5.1 ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Իշխանության գործունեության սկզբունքը միասնական է. դա հրամանատարականգործունեությունն է, թեն դրսնորման ձները տարբերեն՝ հրաման, կարգադրություն, համոզում, ներշնչում ն այլն: Իշխանությունը բազմաբովանդակ է: Առանձնացնումեն 3 մակարդակ. ա) ամբողջ հասարակության մակարդակ,երբ իշխանությունը կիրառվում է ամբողջ հասարակության նկատմամբ ն ընդգրկում է հասարակության ներսում ընթացող ամենաբարդ սոցիալական ու քաղաքական հարաբերությունները: բ) հասարակությանառանձին հատվածներիք̀աղաքական ու հասարակականկազմակերպությունների,միությունների, կոլեկտիվների մակարդակ:Օրինակ, բարձրագույն ուսումնականհաստատության գիտամանկավարժականկոլեկտիվի, դպրոցի մանկավարժական կոլեկտիվի, ուսանողական ու աշակերտական կազմակերպության, լուսավորությանբնագավառիաշխատողներիարհմիությաննայլն, գ) անհատական մակարդակ.սա կարող է վերաբերել միջանձնային հարաբերություններին, օրինակ, ընտանիքում, փոքր կոլեկտիվում, ընկերականմիջավայրում: Ուրեմն, քաղաքականությունը վերաբերում է ինչպես հասարակականխմբերի ու ազգերի, այնպես կ պետությունների, անձերի ու հարաբերություններին գործողություններին,որոնք կարգավորվում են իշխանությանշնորհիվ Այդ հարաբերություններն ու գործողությունները, ինչպես նան իշխանությունըիրականացնում են մարդիկ:Մարդն էլ միշտ մնում է մարդ,որը սեփականմտադրությունների,ծրագրերի ու գործողությունների մեջ առաջնորդվումէ ոչ միայն ծշգրիտ հաշվարկներով,

բանականությամբու տրամաբանությամբ,այլն հույզերով, տրամադրությամբ ու սեփականարժեքային համակարգով. Ինչքան էլ մարդիկ ձգտում են իրենց ընտրած քադաքականությունը հիմնավորել գիտականորեն,միննույն է, դա հաջողվում է միայն մասամբ: Քաղաքական գիտելիքներն ու հիմնավորումները չեն կարող լինել ճշգրիտ, ինչպիսին են, օրինակ, մաթեմատիկական կամ բնագիտական գիտելիքներն ու հիմնավորումները:Քայայքականության պրոցեսը Ծշգրիտ հաշվարկներիչի ենթարկվում, այն պատկանում է հավանակային պրոցեսների դասին, որտեղ մեծ է անձնական համոզմունքների ու պարտականությունների,ինչպես ճան պատահականությունների բաժինը: Այդ պատճառով էլ քաղաքականությունըլինելով գիտություն, միաժամանակ մնում է արվեստ: Այն ճշգրիտ հաշվարկների, գիտական կանխատեսման ն հույզերի, նուրբ մարդկային հարաբերուու թյունների, տրամադրությունների գայթակղություններիմի բարդ զուգորդություն էԴա նշանակում է, որ քաղաքականությունը հնարավորին չափ գլխավոր համարելով բանականը, գիտականորեն հիմնավորվածը, այսինքն` ռացիոնալը (լատ. 1նօոմիտ- բանական), չի մերժում հռացիոնալը, այսինքն այն, ինչ կապված է անհատիխառնվածքի, բնաեն բազմաթիվ վորության, անձնականհատկանիշներիհետ- ՎՂայտնի դեպքեր, երբ քաղաքական ղեկավարի հուզական, կրակոտ ու ոգեշունչ ճառը, նրա անձնական հեղինակությունը, լիդերային վառ հատկանիշներըոտքի են կանգնեցրելմարդկայինզանգվածների ն տարել իրենց հետնից: Կամ, միջպետական բանակցությունները պսակվել են հաջողությամբ նան ղեկավարի անձնական հատկանիշների, բանակցելու, համոզելու ն համաձայնեցնելուխրթին արվեստին տիրապետելուշնորհիվ: Բայց երբեմն ամբոդջքաղաքականությունն իր էությամբկարող է լինել հշացիոնալ: Իռացիոնալքաղաքականությանօրինակներ կարելի է բերել ամեն մի երկրիթե' ներքինկյանքից, թե' արտաքին հարաբերությունների բնագավառից:Մասնագետներիգնահատմամբ այդպիսինէր, օրինակ, գորբաչովյանմերակառուցման քաղաքականությունը, որի հիմքում ընկած էին ոչ թե ճշգրիտ հաշվարկները,ներքին ն արտաքինիրադրությանբազմակողմանիհաշվառումը, հնարավորություններիճիշտ գնահատումը,այլ «առցիալիզմը բարելավված», իսկ ԽՍԴ Սիությունը ավելի ամրապնդվածտեսնելու սուբյեկտիվ ցանկությունը: Արդյունքըհայտնի է. սոցիալիզմը որպես համակարգ

այդ տարածքում ընդհանրապես վերացավ, իսկ ԽՍՀՄ-ը ոչ միայն այլն տրոհվեց 15 առանձինկտորների: չամրապնդվեց, Իռացիոնալ էր նան հիտլերյան վերնախավիքաղաքականությունը ֆաշիստական Գերմանիայում,որը հանգեցրեցԵրկրորդ համաշխարհայինպատերազմինն Գերմանիայիլիակատարպարտությանը:

Իռացիոնալ քաղաքականությունը ոչ միայն դատապարտված է անհաջողության, այլն կարող է ժողովուրդների ու պետությունների ողբերգությանպատճառ դառնալ: Ուրեմն, քաղաքականության մեջ չափազանց կարնոր է, որ ճիշտ հարաբերակցություն հաստատվի հնարավորությունների ն ցանկություններիու ծրագրերի,դրանց իրականացմաննախադրյալների ու պայմաններիմիջն. Հենց սա նկատի ունի այն տարածված քնավորխոսքը, թե «քաղաքականությունըհնարավորիարվեստն8ԹՄարդկությանզագացման փորձը ցույց է տալիս, որ ավելի հաճախ իռացիոնալ է լինում «փակ» հասարակության, ոչ ժողովրդավարական`տոտալիտարն ավտորիտար պետություններիքաղաքականությունը: Հասարակությունը իռացիոնալ քաղաքականությունից փրկելու ամենահուսալիմիջոցը համարվում է հասարակական ու քաղաքական կյանքի հետնողական դեմոկրատացումը: Դա այն ուղին է, որ

հնարավորությունէ տալիս Ժոշուլրդականավելի լայն զանգվածների մասնակիցդարձնել քաղաքականության մշակմանը ն իրականացմանը:Դա ենթադրում է լայճ հրապարակայնություն, հասարակականկյանքում ուղղակի ու ազատ ընտրությունների,Ժողովրդական հանրաքվեների ն հասարակական կարծիքի արտահայտման այլ ձների արմատավորում: Վատուկ քննարկման կարիք ունի քաղաքականության ն բարոյականությանհարաբերությանհարցը: Ինչպես նշել ենք, քաղաքականությունըհասարակականկյանքը կազմակերպելու,կարգավորելու ն վերահսկելու ոլորտ է: Բայց չէ՞ որ ճիշտ այդպիսի ոլորտ է նան քարոյականությունը.Դա նույնպես գործ ունի այնպիսի սկզբունքների հետ, որոնք հիմք են ծառայում քաղաքացիների,սոցիալական խմբերի, ժողովուրդների ու պետություններիհամատեղ կյանքի կազմակերպմանհամար: Բայց կան նան տարբերություններ: Քաղաքականության բնագավառումհարաբերություններիկարգավորմանսկզբունքներընյութականացվումեն իշխանության կառուցվածքների, կառավարման մարմինների, պետական օրենքների, որոշումների, նորմատիվային

փաստաթղթերիու պայմանագրերիտեսքով: Մինչդեռբարոյականության բնագավառումչկան կառավարմանկենտրոն, գրված օրենքներ, որոշումներ ու պայմանագրեր:Այստեղգլխավորըչգրված օրենքներն են, հասարակականգիտակցությանմեջ ամրապնդվածբարոյական արժեքները, համոզմունքները, սովորույթները,վարքագիծը, գործելակերաը: Վասարակությանհամար երկրորդականչէ այն հարցը, թե /հնչպե՞ս են գոյակցում քաղաքականությունն ու բարոյականությունը, համագործակցու՞մեն, լրացնու՞մ են իրար, թե՞ հակասության մեջ են ն ժխտում են միմյանց: կապը որոշակի պատՔաղաքականություն-բարոյականություն մական զարգացումէ ապրել: Եղել է ժամանակ, երբ քաղաքականությունը հակադրել են բարոյականությանը: Տարածված է եղել այն կարծիքը, թե ընդհանրապես քաղաքականությունը չի կարող բարոյական լինել, որ քաղաքական վճիռների հիմքում չեն կարող դրվել բարոյական նորմերը: 17-րդ դարում տիրապետողդարձավայն տեսակետը, որ բարոյականությունը ենթակա է պետականշահին եթե քաղաքականությունը պետականշահ է հետապնդում,ապա այն բարոյականէ՝ անկախ կիրառվող միջոցներից: Այս տեսակետիհիմնադիրը 16-րդ դարի հտալացի քաղաքական գործիչ ու պատմաբանՆիկոլո Մաքիավելինէ: նա պայքարում էր իտալական պետության ստեղծման ու ամրապնդման համար ն զարգացնում էր այն միտքը, թե թույլատրելի են (այսինքն` բարոյական են) բոլոր հնարավորմիջոցները` նույնիսկ բռնությունը, սպանությունը, դավաճանությունը, խաբեությունը, եթե դրանք մոտեցնում են պետական նպատակին: Այդ ռ(զբունքի հիմքում ընկած է «նայատակըարդարացնումէ միջոցը» կարգախոսը: Քաղաքականությանմեջ Մաքիավելին մտցրեց գերագույն պետականշահ հասկացությունը,որը մինչն վերջերսէլ լայն տարածում ուներ, իսկ տոտալիտարպետություններում տիրապետողսկզբունք էր: Պետականությունը, պետության վեհությունն ու հզորությունը Մաքիավելիի բարձրագույն իդեալն էր: Եվ նա կարծում էր, որ հանուն իդեալի չպետք է խտրություն դնել միջոցների մեջ, չպետք է հաշվի նստել բարոյական նորմերի հետ: Քաղաքականության մեջ այս ուղղությունը հայտնի դարծձավ| մաքիավելիզմանունով Վերջինժամանակներս(հատկապեսԵրկրորդ Վամաշխարհային պատերազմիցհետո) քաղաքականություն-բարոյականություն հարա112

մեջ էական տեղաշարժերկատարվեցին:1948թ. Միաբերությունների վորված ազգերի կազմակերպությունն ընդունեց մի շատ սկզբունքային փաստաթուղթ` Մարդուիրավունքներիհամընդհանուրդեկլարացիան, որը ներկայումս ստորագրել են նրա անդամ բոլոր երկրները: Այդ փաստաթղթիկարնորագույն դրույթն այն է

որ

քաղաքականու-

փոխհարաբերությունների համընդհանուր թյուն-բարոյականություն հիմքը մարդու իրավունքներն են: Դա նշանակումԷ, որ Քարո/ականությունը վեր է կանգնածքաղան է քականությունից իր սկզբունքները պետք թելադրի նան քաղաքականությանը,անկախդրա դրսնորմանձներիցու մակարդակներից: Դա նշանակում է, որ սյետականշահի գաղափարը միշտ չե որ համատեղելի է ժողովրդավարությանհետ, որն ամեն ինչից վեր դասում է օրենքներն ու օրինականությունը:Վերջապես,դա նշանակում է, որ ամեն մի երկրում, եթե այն հավակնում է լինել ազատ

ու

ժո-

ղովրդավարական, քաղաքացի հասարակություն ազատությունրաբերություններըպետք է կառուցվենքաղաքացու ներին իրավունքներիգերակայությանսկզբունքի վրա: Դեռնս շատ են այն երկրները, որտեղ այս սկզբունքը խախտվումէ, թեն այդ երկրների ստորագրություններընույնպես կան Մարդու իրավունքներիհամընդհանուր դեկլարացիայիտակ: մշտական հսկոՄԱԿ-ըմարդու իրավունքներիպահպանությունը ղության տակ է պահում ն ամենամյազեկուցագիր է հրապարակում: Զեկուցագրումթվարկվում են այն պետությունները, որտեղ ամենից հաճախխախտվում են մարդու իրավունքները: Վերջին ժամանակներսայդ պետություններիշարքում ամենից հաճախ եղել են Իրաքը, Թուրքիան, Չինաստանը, Հյուսիսային Կորեան, Լիբիան ն մի շարք այլ երկրներ: Ամեն մի պետության քաղաքականությունհետապնդում է երկու նպատակ: Առաջին` երկրի ներսում օրինականության ու կարգուկանոնի ամրապնդումն ժողովրդիկյանքի բարելավում: Երկրորդ`իր միջազգային դրության բարելավում, այնպիսի արտաքինհարաբերություններիհաստատում, որոնք նպաստում են սեփական անվտանգության ամրապնդմանը ն ներքին խնդիրների լուծմանը: Այսպիսով,պետականքաղաքականությունը բաղկացած է ձրու կու փոխկապակցված ճյուղերից` ներքին փոխպայմանավորված -

-

պետություն հա-

Քաղաքականությունիցն արտաքինքաղաքականությունիցՔննարկենք դրանք առանձին-առանձին:

5.2 ՆԵՐՔԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ներքինքաղաքականությունըպետության` որպես հասարակական հաստատության, այն մտադրություններիու գործողությունների ամբողջությունն էե որն ուղղված է սոցիալ-քաղաքական կարգերի

ամրապնդմաննու բարեփոխմանը: Բազմիցս ընդգծվել է, որ հասարակական կյանքը չափազանց բարդ է ու բազմաբովանդակ, դրանով պայմանավորվածէլ բազմաբովանդակ է պետականներքին քաղաքականությունը: Առանձնացվում են պետական ներքին քաղաքականության ն գործողությունների մի քանի ց//խավորուղղություններ` տնտեսական,Ժողուլրդագրական,սոցիալ-մշակութային,բնապահպանական Չկա հասարակական կյանքի որնէ բնագավառ, որը դուրս գտնվի պետականքաղաքականությանոլորտից: Բայց կան մի քանիսը, որոնք առանձնահատուկնշանակություն ունեն ն գտնվում են պետության ուշադրության կենտրոնում: Դրանք են` սեփականատիրական հարաբերությունների,մակրոտնտեսականհարցերի, կրթության ու գիտության, բնակչության տեղեկատվության ու քարոզչության բնագավառները:

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐՔԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԳԼԽԱՎՈՐ

ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Տնտեսականքաղաքականություն Ժողովրդագրական քաղաքականություն Սոցիալ-մշակութայինքաղաքականություն Բնապահպանական քաղաքականություն

ԲՆԱԳԱՎԱՌՆԵՐ

Սեփականատիրական հարաբերությունների Մակրոտնտեսական հարցերի Կրթության ն գիտության ու քարոզչության Բնակչությանտեղեկատվության

Հատուկ կարնորություն ունի սեփականատիրական հարաբերությունների բնագավառը, քանի որ սեփականատիրությանձնն է

որոշում երկրի սոցիալ-տնտեսական տիպը: 1917թ. հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո Ռուսաստանի գլխավոր հոգսը սեփականատիրության ձնի փոփոխությունն էր: Ազգայնացվեցհողը, ազգայնացվեցին բոլոր բնական հարստությունները, գործարաններն ու ֆաբրիկաները: Դրանք բոլորը հայտարարվեցինհամաժողովրդական սեփականություն (իրականում դարձան պետական սեփականություն): Կարճ ժամանակում բոլորովին վերացավ մասնավոր սեձնըփականատիրական 1990-1991 թվականներից ի վեր հետխորհրդային հանրապետություններում իշխանությանգլուխ անցած նոր ուժերն իրենց ներքին քաղաքականության գլխավոր խնդիրը համարում են սոցիալիզմից ժառանգություն մնացած սեփականատիրականհարաբերությունների փոփոխությունը: Օրինակ, Հայաստանի Հանրապետությունում ներքին տնտեսական քաղաքականության համար որպես գլխավոր ուղղություն ընտրվեց տնտեսությանազատականահաստատումը: ցումը ն ազատ շուկայական հարաբերությունների Այդ նպատակինհասնելու համար անհրաժեշտ էր արմատապես փոխել սեփականության ձնը: Սկսվեց հողից` գյուղատնտեսության գլխավոր արտադրամիջոցից:Սեփականությանիրավունքով հողը հանձնվեց գյուղացուն: Այնուհետն սեփականացումը տարածվեց տնտեսության մյուս ճյուղերի` առնտրի, կենցաղսպասարկման, տրանսպորտիու արդյունաբերության մի շարք ճյուղերի ու ենթաճյուղերի վրա: Նոր իշխանությունների ներքին տնտեսականքաղաքականությունը հանգեցրեց նրան, որ երկրում նախկին միակ` սոցիալիստական սեփականատիրությանձնի փոխարեն այժմ բազմածն սեփականատիրություն է: Երկրի ամբողջ հարստության` հողի, մյուս բնական ռեսուրսների,գործարանների,ֆաբրիկաների, շինությունների, տրանսպորտիմիջոցների միակ տերը այլես պետությունը չէ: 7աստատվելէ բազմածն սեփականատիրություն` մասնավոր,կոլեկտիվ, պետական,խառը: Դա սկզբունքայինքայլ էր այն ճանապարհին,որ պետք է բերեր տնտեսությանազատականացման,այսինքն` պետության դերի թուլացմանտնտեսականոլորտում, կենտրոնացվածպետականպլանավորման վերացման: Այդ պայմաններում սեփականատերը դարձավ ազատ իր գործողությունների մեջ. կարող է արտադրել ն վաճառել այն, ինչ ուզում է ն որտեղ ուզում է, եթե, իհարկե, դա դեմչէ օրենքին: Պետությունն իր ձեռքում է պահում տնտեսությանհամապետա115

կան նշանակություն ունեցող ենթաճյուղերը միայն (օրինակ,էլ եկտրաէներգետիկան,օդային ու երկաթուղային տրանսպորտը, պաշտ-

պանականնշանակության արտադրությունները): Պետությունը նան կարգավորում է, այսպես կոչված, մանրոտնտեսական հարցերը: Որոշում է, օրինակ, բնական ռեսուրսների օգտագործման, տնտեսությա.. ճյուղային համամասնությունների ն համապետական նշանակություն ունեցող նման այլ տիպի հիմնախնդիրներիլուծման գլխավոր ուղղությունները: մակրոտնտեսական խնդիր է նան տնտեսությանշրջանային համամասնություններիկարգավորումը Պետությունը դրանք կարգավորում է հատուկ` ռեգիոնալքաղաքականությանմիջոցով Օրինակ, Իտալիայի վերջին տասնամյակներիռեգիոնալ քաղաքականության հիմքում ընկած էր տնտեսասյեսհետամնացհարավայինշրջանների գլխավորը հաարագացվածզարգացմանծրագիրը: Բրազիլիայում է մարվում (/մազոնիայի բնականռեսուրսներիյուրացումը: Ռուսաստանն իր ռեգիոնալ քաղաքականության գլխավոր խնդիրըհամարում է Սիբիրիանծայրածիրտարածքների բնակեցումըու յուրացումը: յ ՀայաստանիՀանրապետությանռեգիոնալքաղաքականության առաջիկա տարիներիգլխավոր ուղղություններ են համարվում այծտրիգոտու վերականգնումը,սահմանամերձու լեռնային շրջանների տնտեսականհզորացումը,մարզերիհամամասնական զարգացումը: Տնտեսական քադաքականությունն իրականացնելու համար ստեղծվում են հատուկ պետական գերատեսչություններ:Մի խումբ պետություններումգործում է մեկ պետականգերատեսչություն` էկոնոմիկայի նախարարությունը, որն էլ մշակում ու իրականացնումէ ամբողջ տնտեսականքաղաքականությունը: Շատ են այն դեպքերը, երբ տնտեսության ոլորտով զբաղվում են մի քանի գերատեսչություններ: Առավել հաճախ հանդիպում են առանձին էներգետիկայի նախարարություն,գյուղատնտեսության նախարարություն,տրանսպորտինախարարություն,ֆինանսներինախարարություն: Պետության ներքին քաղաքականության շատ կարնոր ուղղություն է ժողովրդագրականքաղաքականությունը: Դուք տեղյակեք աշխարհում տիրողԺողովրդագրականիրադրությանը ն պայթյունի» համամոլորակայինհիմնախնդրին:Գիտեք նան, որ' տարբեր պետություններտարբեր ժողովրդագրականքաղաքականությունեն վարում՝ կախվածայն բանից, թե ի՞նչ նպատակ են հետապնդում` բնակչության աճը արագացնելու՞,թե՞

«ժողովրդագրական

դանդաղեցնելու: ՝)

Հարուստ ու բազմաբնույթ է պետության ռսոցիալ-մշակութային քաղաքականությանբուվանդակությունը.Սրա մեջ են մտնում բնակչության սոցիալական անհավասարությանվերացման ն սոցիալական ապահովության, ժողովրդականկրթության, մարդու հիմնական , ազատություններիու իրավունքների,գիտության ու մշակույթի զար-լ գացմանհարցերը: ) Այս հարցերի լուծման ուղղություններն ու միջոցները ուղղակիորենառնչվում են երկրի քաղաքական համակարգիհետ: "Դիցուք, պետությունը որոշում է հասարակական կյանքում բարձրացնել տնտեսության առանձին ոլորտների դերը, նշանակությունը, օրինակ՝ ժողովրդականկրթության, բանակի, գիտության ն այլն: Դա կարելի է անել այդ ոլորտների նկատմամբհատուկ քաղաքականություն վարելու, դրանց առաջանցիկ զարգացմանհամար առավել նպաստավոր պայմաններ ստեղծելու միջոցով: Կարելի է բարձրացնել այդ ոլորտներիաշխատողներիաշխատավարձը,կիրառել տնտեսական խրախուսմանայլ եղանակներ, սահմանել տարբեր տեսակի արտոնություններ կամ խրախուսել բարոյապես`շնորհել պատվավոր կոչումներ,տալ պետական պարգններ նայլն: Պետության ներքին քաղաքականության կարնոր օբյեկտ է բնակչությանզբաղվածության(գործազրկության) կարգավորումը: Տնտեսագետներն ապացուցում են, որ ազատ շուկայական տնտեսության պայմաններում ինչ-որ քանակի գործազուրկների առկայությունը օրինաչափ է, այն ոչ միայն չի արգելակում, այլ նույնիսկ խթանում է հասարակության զարգացումը: Բայց որոշակի մակարդակից սկսած դա դառնում է վտանգավոր: Ուստի պետությունը ձգտում է կարգավորել գործազրկության երնույթը ն թույլ չտալ դրա անվերահսկելիտարածումը: , Փորձված եղանակներիցմեկն այն Է, որ պետությունը կատարում է կապիտալներդրումներ ն էկոնոմիկայիպետականսեկտորում ստեղծում է նոր աշխատատեղեր:Կամ, օգնում է կազմակերպելու աշխատողներիվերաորակավորում, որի շնորհիվ գործազուրկները նորմասնագիտությունեն յուրացնում ն ընդունվում են աշխատանքի: պետություններումմեծ կարնորություն է տրվում « ժամանակակից ո ւ կրթության գիտությանբնագավառներումտարվող քաղաքականությանը:, Երբ1961թ. Խորհրդային Միություննառաջին մարդն ուղարկեց տիեզերք,ԱՄՆ-ում տագնապեցին,որ տիեզերագնացության բնագավառում իրենք ետ են մնացել: Վերլուծելով դրա պատճառները,ամե-

ծ

րիկյանքաղաքագետներըեկան այն եզրակացության,որ ԽՍՎՄ առաջ է անցել գլխավորապեսժողովրդականկրթության ն գիտական հեոլորտում-11ՄՆմշակեց ու իրա(ազմակերայման տազոտությունների կանացրեց այդ ոլորտի զարգացման նոր պետականքաղաքականություն ն կարճ ժամանակում ոչ միայն վերացրեց գոյություն ունեցող ճեղքվածքը, այլն կարողացավնկատելիչափով առաջ անցնել: Կամ մեր հանրապետությանօրինակը: Խորհրդային կարգերի օրոք ակնհայտ էր տոտալիտար պետության ճնշումը Ժողովրդական կրթության, որն անվճար էր, ն գիտության նկատմամբ: Դա սահմանափակումէր քաղաքացիներիազատությունը, նրանց միակողմանի կրթություն էր տալիս, ստիպում էր սովորել միայն այն ն այն չափով, ինչը ինքը` պետությունը անհրաժեշտ էր համարում/՛Բռ/որ դապրոցն գիտահեները, բարձրագույն ուսումնական հաստատությունները տազոտական կենտրոններըպետականկին, գտնվում էին պետա(ան խիստ հսկողությանտակ Այժմ այլ քաղաքականություն է տարվում: Դա քաղաքացիների կրթության ու դաստիարակության ն, ընդհանրապես, մտաոր գործունեության բնագավառի ազատականացումնէ պետության անհարկի միջամտության ու ճնշման վերացումը: Պետական օրենքով թույլատրված է ունենալ տարբեր ձնի ու բովանդակության, այդ թվում` մասնավոր(վճարովի) կրթականհաստատություններ,սկսած մանկապարտեզիցու նախակրթարանից,վերջացրած գիմնազիայով, քոլեջով ու համալսարանով: Բացվել են նան ոչ պետական հետազոտականկենտրոններ:Եվ երկրի ամեն մի քաղաքացի ազատ է դրանց մեջ ընտրությունկատարելու: Միաժամանակպետք է ի նկատիունենալ, որ կրթության ու գիտության ազատականացման քաղաքականությունըսպասված արդյունքը տալիս է, եթե զուգակցվումէ պետականպատշաճհովանավո-

հետ: րության լ Նոր

քաղաքականություն է հաստատվել բնակչության տեդեու քարոզչության բնագավառում: կատվության Նախկին խորհրդային տոտալիտար ռեժիմի պայմաններում մարդու այնպիսի իրավունքներ,ինչպիսիք են խոսքի, խղճի, համոզմունքի, տեղեկատվությունունենալու, ինչպես նան ժողովների ու հանրահավաքների ազատությանիրավունքը,ձնական էր: Այդ ամենը գտնվում էր պետության ամենախիստ վերահոկողության տակ: Տեղեկատվության զանգվածային միջոցների, թերթերի, ռադիոյի, հեռուստատեսությաննկատմամբգոյություն ուներ պետական մո118

նոպոլիա ն պաշտոնականխիստ գրաքննություն: Երբ նորանկախՀայաստանի Վանրապետությունումպաշտոնապես հռչակվեց ազատ ժողովրդավարականհասարակություն կառուցելու նպատակը,տեղեկատվությանզանգվածային միջոցները պետական օրենքով դարձան անկախ, վերացավ պետական գրաքննությունը: Այժմ այդ միջոցները ներկայացնում ու տարածում են ոչ միայն պաշտոնական տեսակետը,այլն տարբեր, նույնիսկ դրան հակադիրտեսակետներ ու կարծիքներ:Եվ ամեն մի անհատ ազատ է ընտրությունկատարելու դրանց մեջ կամ ունենալու ն տարածելու իր անձնականկարծիքը: Երկրի ներքին քաղաքականությունը(ն պետականքաղաքականությունն ընդհանրապես) որոշում են պետական կառույցներն ու իշխանությաներեք ճյուղերը` օրենսդիր, գործաինստիտուտները, դիր ն դատական: Չափազանց կարնոր է, թե պետական քաղաքականությունն ինչքանո՞վէ արտահայտում ժողովրդի կամքը, ն Ժողովուրդը, հասարակությունըպետական քաղաքականությանվրա ազդելու ի՞նչ հնարավորություն ունի: Այդ հնարավորությունը այնքան ավելի մեծ է, ինչքան հասարակություննավելի ժողովրդավարականէ: ժողովրդավարությանկարնոր հատկանիշ է բազմակուսակցությունը.Կուսակցություններիմիջոցով է, որ բնակչությանտարբեր սոցիալականխավերնու խմբերըկարողանումեն դրսնորել իրենց կարպետականքաղաքականությաննկատմամբ: ծիքը ն վերաբերմունքը Տոտալիտար պետություններում, ինչպես արդեն գիտենք, բազու մակուսակցությունն բազմակարծությունը բացառվում են: ՕրիԽՍՀՄ-ում նակ, միակ կուսակցությունը կառավարող կոմունիստական կուսակցությունն էր: Համարվում էր, որ այն արտահայտում է բնակչությանբոլոր խավերի, ամլչողջ ժողովրդի շահերը: Իրականում, իհարկե, այդպես չէր, այդպես լինել չէր կարող: Շատ երկրներում ազատ գործող կուսակցությունների թիվը հաշվվում է տասնյակներով ու հարյուրներով: Օրինակ, Իսպանիայում կա 500 կուսակցություն ու քաղաքական կազմակերպություն, Զաիրում`300, Բանգլադեշում`150: ՎայաստանիՀանրապետությունում դրանց թիվը մի քանի տասնյակէ: Բայց այնպեսէ ստացվել,որ պետություններիմեծ մասում ավանդաբար առաջատար դեր խաղում են 2-3 գլխավոր կուսակցություններ: Օրինակ,ԱՄՆ-ում մի քանի տասնամյակէ, ինչ իշխանության համար ն պայքարում են ընդամենըծր(/ու(/ուսակցություն՝ հանրապետականը

ն լեյբոդեմոկրատականը,Մեծ Բրիտանիայում` սյահպանողականը նան Կան օրինակ, Արաբաայնպիսի պետություններ, րիստականը: կան էմիրությունները, Սաուդյան Արաբիան,Օմանը, որտեղ կուսակցություններիգործունեություննարգելված է ընդհանրապես:

5.3 ԱՐՏԱՔԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Արտաքին քաղաքականությունը պետական քաղաքականության մյուս գլխավոր բնագավառն է ն ամենասերտ կապի մեջ է գտնվում ներքին քաղաքականությանհետ: Արտաքինքաղաքականությունըպետությանայն գործունեությունն է միջազգային ասպարեզում, որն ուղղված է միջազգային

իրավունքի այլ սուբյեկտների (պետությունների, կուսակցությունհետ հարաբերությունների, միջազգային կազմակերպությունների) ների կարգավորմանըի շահ սեփականժողուլրդի ու պետությանՊետության արտաքին քաղաքականությունըձնավորվում է բազմաթիվ գործոնների ազդեցությամբ: Տարբերում են ներքին ն արտաքինգործոններ: Պետության արտաքինքաղաքականությունըձնավորող ճերքրն գործոնները ի մի վերցրած որոշում են տվյալ պետության տեղն ու դերը արտաքին աշխարհում, ճրա հնարավորությունները:Ներքին գործոնների շարքում գլխավորներն են` երկրի բնական, տնտեսական, գիտատեխնիկական,մշակութային, ռազմական ներուժը, ժողովրդագրականիրավիճակը,սոցիալ-տնտեսականու քաղաքական ներքին իրադրությունը, տիրող հասարակականտրամադրությունները, ժողովրդի մենթալիտետը": Պետության արտաքինքաղաքականությանվրա ազդող արչտաքին գործոններիշարքում պետք է առանձնացնելհատկապեսընդհանուր միջազգային իրադրությունըաշխարհում ն տարածաշրջանում, հարնանպետություններիհետ փոխհարաբերությունները, այլ կերպ ասած` արտաքինուժերի հարաբերակցությունը, ինչպես նան երկրի ու տնտեսաաշխարհագրական քաղաքաաշխարհագրական դիրքը:

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

'

ԱՐՏԱՔԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՎՐԱ ԱԶԴՈՂ

Մենթալիտետ(անգլ. տօուռն- մտայնություն, մտքի ուղղվածությունբառից) դա այն է, թե Է տվյալժողովուրդը(կամ անձը)ինչպիսի՞ բարոյահոգեբանական կերտվածքունի, ինչպիսի՞ն ինքնիրենտեսնում ու գնահատում,արժեքայինինչպիսի՞ համակարգէ ընդունում: -

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

Պետության արտաքին քաղաքականությանն ներքին քաղաքաԳործոններ

Ներքին

Արտաքին

Բնական, տնտեսական ու մտավոր ներուժ

Ընդհանուր միջազգային իրադրություն

ժողովրդագրական

|

իրավիճակ Է---

Հ

-ՀՊարնան պետությունների

փոխհարաբերություններ

Տնտեսաաշխարհագրական դիրք

Ռազմականներուժի ն պաշտպանունակության մակարդակ Լ

|

`

Ժողովրդի մենթալիտետ

Քաղաքաատաշխարհագրական դիրք

Սոցիալ տնտեսականու քաղաքականիրադրություն, տիրող հասարակական տրամադրություններ

կանության միջն կա մի շատ կարնոր, սկզբունքային տարբերություն: Պետությունն իր ներքին քաղաքականությաննկատմամբ ունի մոնոպոլ`մենաշնորհիրավունք Դա պետության ներքին գործն է ն թելադրվում է երկրի ներքին պայմաններով, սեփական մտադրություններով: Այդ իմաստով ներքինքաղաքականությունըմիակողմանի գործողություն է: Արտաքինքաղաքականությունը չի կարող հենվել միայն ներքին գործոններիվրա: Դրա կախվածությունըարտաքինգործոններից շատ ավելի մեծ է: Արտաքինքաղաքականությունը ի տարբերություն ներքինքաղաքականությանոչ թե միակողմանի,այլ ծր(/ողմանի ու բազմակողմանի գործողություն է, որի ընթացքում անհրաժեշտ է լինում սեփականնպատակներըհամադրելխաղակիցների (պարտնյորների)շահերի հետ: Իսկ այդ շահերը ավելի հաճախ հակադրվում են, քան համընկնում:Մյուս կողմից, արտաքին քաղաքակա121

նության բնագավառումա/ետությունըպետք է պահպանիմիջազգաընդունվածորոշակի«խաղի կանոններ»: յին հարաբերություններում է Իսկ ի՞նչ «միջազգային հարաբերությունները»: ' Միջազգային հարաբերությունները պետություններին միջազգայինասպարեզում գործող այլ (ազմակերպություններիմիջն հաստատվածկապերիամքաղաբողջությունն է՛ Այդ կապերըշատ բազմազան են` «տնտեսական, ն այլնմշակութային,ռազմատեխնիկական քական, գաղափարական, Պետությունների միջե հարաբերությունները կառուցվում են միջազգային հանրության կողմից ընդունված սկզբունքներով ու իրավական նորմերով, ոռոնք միասին վերցրած հայտնի են միջազգային իրավունք անունով: Միջազգային իրավունքի նորմերով են որոշվում պետությունների փոխադարձիրավունքներն ու պարտականություններըն «խաղի կանոնները»: ժամանակակիցմիջազգային իրավունքի հիմնաքարը Միավորված ազգերի կազմակերպությանվերը հիշատակվածՄարդուիրա-

վունքներիհամընդհանուրդեկլարացիանէ Մարդու իրավունքների դեկլարացիան որոշում է այն գլխավոր խնդիրները, որոնց իրականացմանըպետք է ձգտեն բոլոր ժողովուրդներն ու պետությունները, ինչպես նան այն սկզբունքները, որոնցով պետք է առաջնորդվենպետություններնիրենց թե' ներքին ն թե' արտաքինքաղաքականությանմեջ: Մյուս սկզբունքային փաստաթուղթը, որով կարգավորվում են միջազգային հարաբերությունները, ընդունվել է 1975թ. Դա 6Շրոռպայի անվտանգությանու համագործակցության խորհրդակցության եզրալվիակիչակտն է որը մշակել ու ստորագրել են Եվրոպայի 33 երկրները, ԱՄՆ-ը ն Կանադան:Այդ ակտին միացել են Եվրոպայի՝ հետագայում անկախություն ստացած բոլոր պետությունները, դրանց թվում ն ՎայաստանիՀանրապետությունը: Եզրափակիչ ակտի առանցքայինփաստաթուղթը Պետությունների փոխհարաբերությունների սկզբունքներիմասին հռչակագիրն ե որը կարգավորում է պետություններիանվտանգությանն համագործակցության հետ առնչվող հարցերը: Միջազգային իրավունքի հիշյալ փաստաթղթերըժամանակակից աշխարհի քաղաքակիրթ կազմակերպման գլխավոր փաստաթղթերն են ն պարտադիրեն համարվումմիջազգայինհարաբերութ'

է` «Եվրոպայիանվտանգության ու համագործակցության Այժմ վերանվանված կազմակերպություն(ԵԱՀԿ)»:

յունների ամեն մի սուբյե տի համար:Դրանցումթվարկվածեն մար-

իրավունքների ն հինական ազատությունների պաշտպանության, ինչպես նան միջազգային հարաբերություններիկառուցման իմացությունը անհրաժեշտ է ոչ միայն քաղասկզբունքները,)որոնց ամեն մի գրագետքաղաքացու համար: քագետների,այլն Ծանոթանանք այդ սկզբունքներից մի քանիսին ըստ խմբերի: Անձի տարրականիրավունքներ, Այս խմբին են վերաբերում իրավահավասարությանսկզբունքը,կյանքի ու ազատումարդկանց պատվի ու բնակարա--. թյան իրավունքը, անձի անձեռնմխելիության, նի անձեռնմխելիությանսկզբունքները: Սարդու քաղաքացիական ու քաղաքական իրավունքներ: Դրանք են քաղաքացիության ու ապաստանի իրավունքը, սեփականությանիրավունքը, ամուսնության իրավունքը,խղճի ու համոզմունքների իրավունքը, հավասար ու գաղտնիքվեարկությանիրավունքը: Սոցիալ-տնտեսական իրավունքներ Այս խմբի մեջ միավորվում են աշխատանքիիրավունքը, հավասար աշխատանքի դիմաց հավասար վարձատրության իրավունքը, կրթության, ինչպես նան հասարակությանմշակութային կյանքին մասնակցելու իրավունքը: Սիջազգային` միջպետական, հարաբերությունների կազմակերպմանգլխավորսկզբունքներնեն` դու

.

»

»

պետություններիիրավահավասարությունը, իրար նկատմամբուժ չգործադրելը, միջազգայինվեճերիխաղաղլուծումը, միմյանցներքինգործերինչմիջամտելը, մարդուիրավունքներըհարգելը, տարածքայինամբողջականությանանձեռնմխելիությունը, ն ինքնորոշման իրաժոդովուրդներիիրավահավասարության վունքը, միջազգայինիրավունքով նախատեսվածպարտականություններիբարեխիղԾկատարումըԱրտաքինքաղաքականություն վարելու ավանդական ն ամենատարածվածձնը դիվանագիտություննէ: Դիմանագիտությունէ կոչվում պետության, կառավարության,հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների այն գործունեությունը,որով իրականացվում են պետությանարտաքինքաղաքականությաննպատակներնու խնդիրները.Դիվանագիտականգործունեությանմեջ մտնում է նան պետությանն դրա քաղաքացիների ու կազմակերպությունների շահերի պաշտպանությունըարտասահմանում:

Դիվանագիտական գործունեության տեսակները բազմազան Եթե խոսքը ճր/(ոդմանի հարաբերություններիմասին է, ապա պետությունների միջե պաշտոնական դիվանագիտական հարաբերություններ են հաստատվում, բացվում են դեսպանություններ ն այլ ներկայացուցչական հիմնարկներ, կատարվում է դեսպանների փոխանակում: Այդ ամենի միջոցով ծր(ու այետություններիմիջն մշտականն անմիջականկապէ ապահովվում: Դիվանագիտականգործունեությանառանձին տեսակ է միջազանդամագրվելըն դրանց հետ համագայինկազմակերպություններին գործակցելը-Սովորաբարայս դեպքում նս պետությունըտվյալ կազմակերպությանըկից ստեղծումէ իր մշտականներկայացուցչությունը: Առանձինտեսակ է մասնակցությունըմիջազգայինկոնֆերանսներին,Ընդհանրապեսմիջազգային կոնֆերանսներըկարնոր օղակ են միջազգայինհարաբերություններիընդհանուր շղթայում: Դրանք պետությունների,կառավարականու ոչ կառավարականկազմակերպությունների յուրատեսակ միջազգային հանրաքվեներ են, որտեղ բազմակողմանիորենքննարկվում է այս կամ այն միջազգային հետաքրքրություն ներկայացնող հարցը, քննարկման մասնակիցները արտահայտումեն իրենցկարծիքը,ն ընդունվումէ որոշում: Սովորաբար միջազգային կոնֆերանսներիորոշումների հեղինակությունըբարձր է լինում ն դրանք զգալի ազդեցություն են ունենում պետություններիքաղաքականության վրա: Օրինակ,1992թ.Ռիո դե Ժանեյրոյում տեղի ունեցավ բնականմիջավայրիպահպանության հարցերիննվիրված միջազգայինկոնֆերանս,որին մասնակցել են աշխարհի 100-ից ավելի պետություններիու կառավարությունների ղեկավարներ, ՄԱԿ-ի ն բազմաթիվայլ միջազգային կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ, գիտնականներ ու փորձագետներ: Կոնֆերանսիընդունած որոշումները շատ մեծ նշանակություն ունեցան ն այժմ էլ շարունակումեն ունենալ համաշխարհային բնապահն այդ բնագավառումմիայանությանու ռացիոնալբնօգտագործման ջազգայինհամագործակցության կատարելագործման համարԴիվանագիտականգործունեության բաղադրիչ մասն են կազմում այսպես կոչված միջազգայինքաղաքավարությանակտերը. Դրանքառանձինգործողություններ են, որոնք ընդգծում են մի պետության հատուկ բարեկամական, բարիդրացիական վերաբերմունքը մյուս պետությաննկատմամբ:Դա արվում է պաշտոնական ներկայացուցիչներիհյուրընկալությամբ, պետության քաղաքացիների համար արտոնություններ սահմանելու, տարածված պայմաեն:

նականություններից հրաժարվելու ն նման տիպի այլ միջոցներով: Դրանք սովորաբար միջազգային իրավունքի նորմերով չեն պահանջվում, այլ կատարվումեն պետությանբարի ցանկությամբ. Դիվանագիտականգործունեության կարնոր տեսակ է համարվում ս/ետականայցելությունները.Այդպիսիքեն մի պետության ղեկավարի,կառավարությանղեկավարի կամ պաշտոնականպատվիրակությանայցը այլ պետություն: Ինչպես տեսնում ենք, պետության արտաքին քաղաքականության իրականացումըբազմակողմանիբարդ գործողություն է: Գարց է ծագում, պետություննու՞մ միջոցովէ վարում իր արտաքին քաղաքականգործունեությունը: Իր արտաքին քաղաքական գործունեությունը վարելու համար պետությունըստեղծում է հատուլ մասնագիտականպետականկառույցներ.Ներկայումս պետությունների մեծ մասում այդպիսի կառույցներից գլխավորը արտաքինգործերիգերատեսչություննէ. Մի դեպքում այն կոչվում է արտաքին գործերի նախարարություն,մյուս դեպքում` արտաքին հարաբերություններինախարարություն (օրինակ` Ֆրանսիայում), պետականդեպարտամենտ(ԱՄՆ-ում), քաղաքականդեպարտամենտ(Շվեյցարիայում) ն այլն: Պետության արտաքին գործերի գերատեսչության կազմի մեջ մտնում են նան արտասահմանյաներկրներում գործող դեսպանությունները,հյուպատոսություններըն այլ ներկայացուցչություններ: Արտաքինգործերի գերատեսչությունից բացի արտաքինքաղաքականությունիրականացնողմարմիններեն համարվումպետաու հակահետախուզության կանանվտանգության, հետախուզության նան կապեր ծառայությունները,ինչպես արտաքին տնտեսական իրականացնողհատուկ գերատեսչությունները:

5.4 ԱՐՏԱՔԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԴՈԿՏՐԻՆԱ

մի պետություն ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքինքաղաքականությունվարելու համարմշակում Է ռռոշայի հայեցակարգ, սկզբունքկամ,ինչպես ընդունվածէ ասել, դոկտրինա: Դոլտրինա(լատ. ձօօտոշ- ուսմունք) է կոչվում որնէ համակարգված ուսմունք, հիմնադրույթ, հայեցակարգ, այլ կերպ ասած` որոշակի սկզբունքներիամբողջություն: Հասարակական կյանքի ամեն մի ոլորտի ու բնագավառի հաԱմեն

մար կարող է մշակվել քաղաքական դոկտրինա:Տարբերում են, օրինակ, տնտեսական զարգացման (կամ բարեփոխումների) դոկտրինա, ռազմական դոկտրինա, կրթական դոկտրինա ն այլն, իհարկե, նան

արտաքինքաղաքականդոկտրինա-

Որնէ պետության արտաքին քաղաքական դոկտրինան նրա կողմից ընդունված արտաքինքաղաքականությաննպատակներիու խնդիրների ն դրանց իրականացմանմեթոդներիմասին հայացքներհ ու մոտեցումների համակարգն է Առանձնացվումէ այն գլխավորը, առանցքայինը, որի վրա կառուցվում է պետության արտաքին քաղաքականգործունեությունը: Պետության արտաքին քաղաքական դոկտրինանայնքան ավելի հուսալի է ու արդյունավետ, ինչքան ճիշտ ու համակողմանիեն հաշվի առնված ներքին ու արտաքին կոնկրետ գործոնները, դրանց

առանձնահատկությունները: Քանի որ ամեն մի կոնկրետ դեպքում այդ գործոններն ունեն կոնկրետ բովանդակություն,այսինքն` յուրահատուկ են, ուրեմն ամեն մի պետությանարտաքինքաղաքականդոկտրինաննույնպես եզա(ի էն (արող է կիրառելիլինել միայն այդ երկրիհամար: Ըստ որում, այն կարող է փոխվել ն' ժամանակի ընթացքում, ն' տարածաշրջանայինընդգրկմանառումով: Այդուհանդերձ, ժողովուրդների պատմական զարգացման ընթացքում ձնավորվել են մի քանի դոկտրինաներ, որոնք առավել ընդհանրական նշանակություն ունեն: ժամանակակիցաշխարհում դրանք ընկալվում են որպես միջագային քաղաքականությանունիվերսալ, համընդհանուրդոկ'որինաներ: Ծանոթանանքդրանցից գլխավորներին(տե'ս սխեման):

ՀԱՄԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՃԱՆԱՉՈՒՄ ՈՒՆԵՑՈՂ ԱՐՏԱՔԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԴՈԿՏՐԻՆԱՆԵՐԸ

Ուժերի հավա-

սարակշռության (բալանսի)

Մոնրոյի

«Բաժանիրու տիրիր»

Զսպման

1.«Ուժերի հավասարակշռության (բալանսի) դոլտրինա» (ֆր.

Եռլոշօ-

կշեռք):

Ո՞րն է այս դոկտրինայի էությունը, ի՞նչ ուժերի հավասարակշռության մասին է խոսքը: Արդեն ասվել է, որ արտաքին քաղաքական բնույթի ամեն մի գործողության վրա ազդում են մեծաքանակու տարաբնույթ գործոններ: Պետությունների արտաքին հարաբերություններում այդ գործոնների ազդեցությունը մեկ միասնական ուղղվածություն չունի: Սովորաբար տարբեր գործոններ տարբեր ուղղությամբ են ազդում ն հաճախիրարամերժեն Այդ հանգամանքըհաշվի են առնում թե' խոշոր տերությունները, որոնք պայքարում են իրենց ազդեցության գոտիները պահպանելու ն ընդարձակելուհամար, ն թե' փոքր ու միջին պետությունները.որոնց ցլ/խավորհոգսը սեփականանկախությունըն անվտանգություննամրապնդելնէ- Օրինակ. ներկայումս ԱՄՆ-ը, Անգլիան Իրանի ն Սիրիայի վրա ազդում են այն ուղղությամբ, որ վերջիններս թուլանան, ենթարկվեն իրենց, վարեն Արնմուտքին ձեռնտու քաղաքականություն: Դրան հակառակ, այդ երկրների թուլացումը ձեռնտու չէ Ռուսաստանին, Չինաստանին, որոշ այլ պետությունների, որոնք քաղաքական, տնտեսական ն այլ օժանդակություն են ցույց տալիս դրանց: Դա վերջիններիս համար լրացուցիչ հնարավորություն է ստեղծում հավասարակշռել «օժանդակության ուժը» «ճնշման ուժի» հետ, այլ կերպ ասած` իրենց շուրջը ստեղծել արտաքինուժերի հավասարակշռությունԿամ մի այլ օրինակ: ՀարավայինԱսիայիխոշորագույն պետությունների` Հնդկաստանի ն Պակիստանի միջն կա սուր մրցակցություն, ինչպես նան հակամարտություն` Քաշմիր նահանգի վիճելի տարածքի պատճառով: ԱՄՆ-ին ձեռնտու չէ կողմերից որնէ մեկի ուժեղացումը:Դա կխախտերտարածաշրջանումհաստատված ուժերի հավասարակշռությունը: Այդ պատճառովէլ ԱՄՆ իր օգնությունը ուժեղացնում է մեկ Հնդկաստանին, մեկ Պակիստանին ն դրանով իսկ եր(ու հակամարտողպետություններինհավասարակշռումէ: Ուժերի հավասարակշռության դոկտրինան այլ երանգ է ստանում, եթե հարցը վերաբերում է համաշխարհային ուժ ներկայացնող հզոր պետությունների ն դրանց շուրջը ձենավորվածաշխարհի քաղաքական բնեռներիփոխհարաբերություններին: Պատմական զարգացումը ցույց է տալիս, որ աշխարհը միշտ ունեցելէ իր տարբերքաղաքականբնեռները,որոնք դեպի իրենց են ձգել պետություններիտարբերխմբերի: ԱշխարհըբաժանվածԷ եղել այդ բնեռների ազդեցության գոտիների: 19-րդ դարում աշխարհի

ամենահզոր քաղաքական բնեռը եղել է Մեծ Բրիտանիան, որը գաղութներ ուներ աշխարհի բոլոր ծայրերում ն իր ազդեցությունը տարածել էր երկրագնդի մեծ մասի վրա: Այդ ժամանակ, իրոք, Բրիտանական կայսրության վրա «արնը երբեք մայր չէր մտնում»: Բայց 20րդ դարի սկզբում արդեն Մեծ Բրիտանիանկորցրեց իր վաղեմի հզորությունը: Վանդեսեկան նոր քաղաքական բնեռներ, որոնք պայքար սկսեցինաշխարհիվերաբաժանման համար: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո մի տնական ժամանակ աշխարհն ընկալվում էր որպես «երկբնեռ»: Բնեռներից էր` ԱՄՆ-ի ղեկավարությամբ,մյուսը` սոցիալիստամեկը Արնեմուտքն կան երկրները` ԽՍՀՄ-ի ղեկավարությամբ: Այդ ժամանակ(ար համաշխարհայիներրորդ ուժը ես` այսպես կոչվածչմիացած, չեզոք պետությունները,որոնք չէին հարում բնեռներից ն ոչ մեկին: Համաշխարհային մասշտաբով հաստատվել էր ուժերի որոշակի հավասարակշռություն:Բայց միաժամանակ,հակամարտող կողմերից յուրաքանչյուրը վախենում էր մյուսի հնարավոր հզորացումից ն ամեն կերպ ձգտում էր առնվազնպահպանելայդ հավասարակշռությունըկամ, որ ավելի լավ էր իր համար` փոխել այն իր օգտին: Անհաշտ պայքար էր գնում չմիացած պետություններին բաժանելու,իրենցկողմըգրավելու, իրենց ազդեցությանտակ գցելու ն ուժերիհավասարակշռությունն իրենց օգտինփոխելուհամար: օէ նոքծոռ)՝ 2.«Բաժանիր ու տիրիր» դոկտրինա (լատ. ձած «Ուժերի հավասարակշռության»դոկտրինայիարմատներըգնում են պատմությանխորքերը ն կապվածեն առաջինը Հռոմեական(այսրուԹյանորդեգրածճբաժանիրու տիրիր»հայտնիդոկտրինայիհետ: Ինչպես հայտնի է, Հին Հռոմը բազմաթիվժողովուրդներիու ցեղերի բռնությամբ ստեղծված կոնգլոմերատ էր: Հռոմը կայսրության գոյությանը սպառնացողգլխավոր վտանգը տեսնում էր երկրի ներսում դրանց կամ էլ դրանց ու հարնաններիմիավորմանմեջ, ուստի ն ամեն ինչ անում էր, որպեսզի նման միավորումտեղի չունենա: Բաժանում էր (բաժան-բաժանդրանք ավելի թույլ էին) ն պահպանում էր իր տիրապետությունը,կամ տիրում էր նոր երկրներիու ժողովուրդների: ճիշտ նույն դոկտրինայովէր գործում Բրիտանական կայսրությունը իր մեծաթիվ գաղութներինկատմամբ: Նորագույն ժամանակներում«բաժանիրու տիրիր» սկզբունքի կիրառմանօրինակ էր Արնմուտքիքաղաքականությունը«սառը պատերազմի» տարիներինԽՍՀՄ-ի ու սոցիալիստականբլոկի նկատմամբ: ԽՍՀՄ երկրորդ համաշխարհային պատերազմից դուրս եկավ

հաղթանակած, իր ազդեցությունը հաստատեց Արնելյան Եվրոպայի երկրների ն Գերմանիայի արնելյան մասի վրա: Իր ռազմական ներուժով, հատկապես միջուկային զենքի շնորհիվ այն հավասարվեց ն սպառնում էր ավելի ընդարձակվել ու հզորանալ: Արնեմուտքին Արնելք-Արնմուտքհակամարտությունն ուժեղացավ, սկսվեց «սառը պատերազմը»,որի ելքը, ինչպեսարդենասվել է, պետք է որոշվեր ո՛չ թե ռազմադաշտում, այլ տնտեսական,գաղափարականու դիվանագիտականմրցակցությանոլորտում: Արնմուտքը մի կողմից ուժեղացրեց ԽՍՀՄ-ի վրա տնտեսական ճնշումը (արտաքին առնտրի սահմանափակում, նոր տեխնոլոգիաների արտահանմանարգելում ն այլն), մյուս կողմից` ակտիվացրեց «բաժանիր ու տիրիր» սկզբունքի կիրառումը: Ու՞մ պետք է իրարից բաժաներ: Այն ժողովուրդներին, որոնք միավորված էին ԽՍՀՄ ներսում ն նրա շուրջը` սոցիալիստականբլոկում: Վիթխարի քարոզչական աշխատանք ծավալվեց Խորհրդային ժողովուրդների ազգայնական ու անջատողականտրամադրություններն ավելի գրգռելու համար: Հատկապես, որ ԽՍՀՄ-ում հաստատված տոտալիտար ռեժիմը այդպիսի տրամադրությունների համար պարարտ հող ստեղծել էր: Արդյունքում, ինչպես արդեն ասել ենք, սոցիալիստականճամբարը քայքայվեց, իսկ ԽՍՀՄ-ը «սառը պատերազմում»պարտվեց ն ի վերջո փլուզվեց: Վերջապես,նախկին ԽՍՀՄ ղեկավարությանոչ կառուցողական քաղաքականությանօրինակը իր կազմի մեջ մտնող տարածքային քաղաքական սուբյեկտների` միութենական հանրապետությունների նկատմամբ:Ակնհայտէր, որ դրանց մի մասը պայքարում էր հանուն սեփականիրավունքների ընդլայնման, ընդհուպ մինչն պետական անկախության:ԽՍՀՄ կենտրոնականիշխանության կողմից, իհարկե ոչ բացահայտ, բայց ըստ էության «Բաժանիր ու տիրիր» սկզբունքով յուրաքանչյուր միութենականհանրապետությունումխորացվեց հիմնական (տիտուլային) ազգի ն ազգային փոքրամասթշնամանքը նությունների միջն, օրինակ, մերձդնեստրյանշրջանի ռուսների, գագաուզների ն մոլդովացիների միջն` Մոլդովայում, աբխազների, հարավայինօսերի ու վրացիներիմիջն` Վրաստանում, հայերի, լեզգիների,թալիշների, մի կողմից ն մյուս կողմից ադրբեջանցիներիմիջն Ադրբեջանում: Ազգամիջյան բախումներբորբոքվեցին Միջինասիական հանրապետություններում: ԽՍՀՄ ղեկավարության «Բաժանիրու տիրիր» քաղաքականու129

թյունը հաջողվեց մասամբ միայն: Բաժանեցին ժողովուրդներին, թուլացրին նրանց, բայց իրենց տիրապետությունը պահպանել չկարողացան: «Բաժանիր ու տիրիր» սկզբունքը գործեց իր առաջին՝ «Բաժանիր» մասով ն ձախողվեցերկրորդ`«Տիրիր» մասով 3.Համընդհանուր ճանաչում ունեցող հաջորդ արտաքին քաղաքական դոկտրինան հայտնի է Սոռնրոյիդո(տրինա անունով: Ջեյմս Մոնրոյը 19-րդ դարի սկզբում եղել է ԱՄՆ-ի պրեզիդենտը: 1823թ. երկրի կոնգրեսին հղած իր ուղերձում նա հռչակեց ԱՄՆ արտաքինքաղաքականությաննոր սկզբունքը, այն է` չմիջամտել Եվրոպայի գործերինայն հաշվով, որ Եվրոպանկլչմիջամտի Ամերիկայիգործերին: Դա այն ժամանակներն էին, երբ Ամերիկա աշխարհամասում, հատկապես Հարավային Ամերիկայում,թափ էր առել ազատագրական պայքարը ընդդեմ եվրոպական գաղութարարների: Այդ պայքարը պաշտպանություն էր գտնում մինչ այդ արդեն անկախություն նվաճած ԱմերիկայիՄիացյալ Նահանգներիկողմից: ԱՍՆ-ի պրեզիդենտի նոր դոկտրինան ուղղված էր եվրոպական գաղութատիրության դեմ, բայց ն չէր մոռանում իր երկրի շահերը: Սոտեցումը պարզ էր` Եվրոպանեվրոպացիներիհամար, Ամերիկան՝ ամերիկացիների-Ըստ էությանհռչակումէր աշխարհըազդեցության

գոտիներիբաժանելու տկզբունքը: Ավելի ուշ Մոնրոյիդոկտրինանդարձավմիջազգային քաղաքա(անության համընդհանուրսկզբունք, որի էությունը հանգում է հետնյալին` «գերտերություններըաշխարհը բաժանում են ազդեցության ոլորտիների,թույլերը համաձայնվումեն այդ բաժանմանը»ն իրենց արտաքինքաղաքականությունըհարմարացնումեն դրան: Մոնրոյի դոկտրինանոչ միայն ծառայեց Ամերիկա աշխարհամասում ԱՄՆ ազդեցության ամրապնդմանը,այլն դրեց 19-20-րդ դդ. Աֆրիկան եվրոպական գերտերությունների ազդեցության ոլորտների բաժանելու հիմքում: Այժմ այդ դոկտրինան,այսպես թե այնպես, գործում է նան ԽՍՀՄ նախկին տարածքի նկատմամբ:Արնմուտքը,հասնելով ԽՍՀՄ` որպես միասնական պետության քայքայմանը, միաժամանակ ստիպված է ճանաչել Ռուսաստանիհատուկ շահերը նոր անկախացած պետությունների մի մասում ն դրանք դիտել որպես Ռուսաստանի ազդեցության ոլորտ: 4.Զսպման դոկտրինա: Այս դոկտրինան մշակվել է ԱՄՆ-ում սառը պատերազմիտարիներին:Դրա էությունն այն է, որ չպետք է թույլ տալ, որ գործը հասնի պատերազմի,այլ հնարավորագրեսորի

դեմ պետք է ստեղծվի «զսպման, սանձահարմանէֆեկտ»: Իսկ դրա գլխավորմիջոցը ռազմական հզորությամբ ու կործանիչ հակահարված տալու սս/առնալիքովհնարավոր ագրեսորինզսպելն է ն նրան ագրեսիվքայլերից ետ պահելը: Կարող են կիրառվել նան տնտեսականԾնշման ն այլ մեթոդներՇատ հետազոտողներ այն կարծիքինեն, որ զսպմանդոկտրինան օգնել է խուսափելու երրորդ համաշխարհայինպատերազմից:Միաժամանակ,որ անհայտ է, զսպմանդոկտրինանԱՍՆ-իկողմից կիրառվում է աշխարհումիր գերիշխանությունըամրապնդելու համար. Այդ նպատակովնա չի բավարարվում «հնարավոր ագրեսորին» սպառնալով, այլ դիմում է ուղղակի ռազմականուժ գործադրելուն,երկիրը օկուպացնելունն կառավարությունըտապալելուն: Այսպես վարվեց Իրաքի հետ, որտեղ այժմ տապալված իշխանության կողմնակիցները զինված պայքար են մղում ԱՄՆ-ի ն նրա դաշնակիցների զորքերի դեմ: ԱՄՆ-ի կողմից զսպման դոկտրինանիր շահերին ծառայեցնելու օրինակէ նան Իրանի ն Սիրիայի նկատմամբնրա վարած քաղաքականությունը: Դրա էությունը հանգում է նրան, որ սպառնալիքի ու տարբեր տեսակի տնտեսական, քաղաքական ու հոգեբանական ճնշումներ կիրառելու միջոցով ստիպել նրանց հրաժարվել անկախ ն նախապատվությունը արտաքինքաղաքականությունից տալ ամե-

րիկյան շահերին:

Շատ քաղաքագետների կարծիքով հիշյալ երկրների ն ընդհանրապես Մերձավոր Արնելքի նկատմամբ ԱՄՆ-ի վարած «զսպման քաղաքականությունը» իրականում հետապնդում է ո'չ թե «ագրեսորի նկատմամբ սանձահարմանէֆեկտ» ստեղծելու, այլ աշխարհում իր անբաժան գերիշխանությունը ամրապնդելու ն տարածաշրջանի հարուստ նավթային պաշարների նկատմամբ վերահսկողությունհաստատելու նպատակ:

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

1.

2. Յ 4.

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Ի՛նչ է քաղաքականությունը: Տվեք ընդհանրացվածգիտական սահմանումը: Ի՞նչէ պետականքաղաքականությունը: Ինչի՞վրա է այն հենվում: -Ինչպիսի՞կապ գոյություն ունի պետական քաղաքականության ն իշխանությանմիջն: Ո՞րն է իշխանությանբովանդակությունը:Իշխանության ի՞նչ տե131

10.

11. 12.

13. 14.

15. 16. 17.

18.

19. 20. 21.

սակներգիտեք: Որո՞նք են իշխանության մակարդակները: Ինչու` հնարավոր չէ քաղաքականությունը, նրա գործընթացը ենթարկել ճշգրիտ հաշվարկների:Հիմնավորե'ք ն մեկնաբանե'ք այն ասույթը, որ «քաղաքականությունըլինելով գիտություն, միաժամանակ մնում է արվեստ»: Ի՞նչ է ռացիոնալ քաղաքականությունը ն իռացիոնալ քաղաքականությունը: Ցույց տվե՛ք օրինակներով: Ի՞նչ հարաբերության մեջ են գտնվում քաղաքականությունը ն բարոյականությունը: Ի՞նչ է մաքիավելիզմը. եր՞բ է այն ձնավորվել ն ո՞րն է նրա էությունը: Ո՞րնէ ՄԱԿ-իընդունած Մարդուիրավունքի համընդհանուրդեկլարացիայի հիմնական բովանդակությունը, ինչպե՞սէ այն առնչվում քաղաքականություն-բարոյականությունփոխհարաբերությունների հարցին: Որո՞նք են պետականքաղաքականությաներկու ոլորտները (ճյուղերը), ի՞նչ փոխհարաբերությանմեջ են նրանք գտնվում: Ո՞րնէ ներքին քաղաքականությանբովանդակությունը: Որո՞նքեն նրա գլխավորուղղություններըն բնագավառները: Պետության ո՞ր գործունեությունն է կոչվում արտաքինքաղաքականություն: Թվարկե'ք ն բնութագրե'քնրա վրա ազդող ներքին ն արտաքինգործոնները: Ո՞րն է պետությաններքին քաղաքականությանն արտաքին քաղաքականությանսկզբունքայինտարբերությունը: Ո՞րն է «միջազգային հարաբերություններ» երնույթի բովանդակությունը: Ի՞նչ է միջազգային իրավունքը: Որո՞նք են այն գլխավոր փաստաթղթերը,որոնցով կարգավորվումեն միջազգային հարաբերությունները ն պարտադիր են համարվում միջազգային հարաբերություններիամեն մի սուբյեկտիհամար: Որո՞նք են պետություններիփոխհարաբերություններիգլխավոր սկզբունքները:Թվարկե'ք ն մեկնաբանե'ք:Միջազգայինիրավունեն դրանք ամրագրված: քին վերաբերողո՞րփաստաթղթերում Ի՞նչ է դիվանագիտությունը:Որո՞նք են դիվանագիտականգործունեության տեսակները: Ո՞րն է «դոկտրինա» հասկացության բովանդակությունը:Տվե'ք արտաքինքաղաքականդոկտրինայիսահմանումը: Ինչու` յուրաքանչյուր պետությանարտաքինքաղաքական դոկտրինան եզակի է ն կիրառելիէ միայն այդ երկրիհամար:

22.

23.

Որո՞նք են ժամանակակից աշխարհում միջազգային քաղաքականության ունիվերսալ. համընդհանուր համարվող դոկտրինաները: Թվարկե'ք ն ներկայացրե'քյուրաքանչյուրի հիմնական բովանդակությունը: Բերե'ք «բաժանիր ն տիրիր» ն «զսպման» դոկտրինաներիկիրառման օրինակներ ն վերլուծե'ք:

ԳԼՈՒԽ6 ԱՇԽԱՐՀԻ

ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԲԱԺԱՆՈՒՄՆ ՈՒ ՎԵՐԱԲԱԺԱՆՈՒՄՆԵՐԸ

Հիշենք, որ երկրագնդի աշխարհագրականթաղանթի ն նրա մի ոլորտի ու ստորադաս գեոհամակարգի գլխավոր հատկանիշներն են ամբողջականությունը ն կառուցվածքայնությունը Դա նշանակում է, որ դրանք բաղկացած են այնպիսի կառուցվածքային միավորներից` բաղադրիչներից, որոնք լրացնելով միմյանց, համատեղ ապահովում են յուրաքանչյուրի` ինչպես աշխարհագրական ամբողթաղանթի, այնպես էլ ամեն մի ստորադաս գեռոհամակարգի ջականությունը: Կառուցվածքայնությանշնորհիվ երկրի վրա ընդհանրապես ն ամեն մի բնական ոլորտի ու գեոհամակարգի ներսում գոյություն ունի երնույթների, բնական պայմանների, ռեսուրսների դվիթ/ինսարի ամեն

բազմազանություն: Բացառություն չի կազմում նան մարդոլորտը (սոցիոլորտը): Ավելին` մարդոլորտի, մարդկայինհասարակությանկառուցվածքայնությունն ու ներքին բազմազանությունըշատ ավելի խորն են ու խիստ են արտահայտված,քան անկենդանբնության մեջ է: Հասարակականկյանքի ոլորտներիցառավել բառդությամբու ներքինմեծ բազմազանությամբ աչքի է ընկնումքաղաքական ոլորտը: Ինչպես արդեն նշել ենք, համամոլորակային ընդգրկում ունեցող քաղաքական ոլորտի գլխավոր տարածքային միավորները երկիր-պետություններնեն, որոնք տարբերվում են իրարից բազմաթիվ հատկանիշներովու յուրահատկություններով: Մարդոլորտի, մարդկային հասարակության պատմական զարգացումը ընթացել է մի կողմից` տարբեր ազգերի ու ժողովուրդների փոխշփումներիուժեղացմանու միասնացման,մյուս կողմից` ամեն մի ազգի, ժողուլրդի,երկիր-պետությանինքնուրույնության ու ինքնատիպությանզարգացման ուղղությամբ: Դա ի վերջո հանգեցնում է մարդկությաններքին բազմազանությանխորացման: Զարգացման այդ հակադիր, բայց դիալեկտիկականմիասնության մեջ գտնվող միտումները գործում են միաժամանակ, բայց տարբեր ուժգնությամբ: Տարբեր պատմականժամանակներումն տարբեր պայմաններում ավելի ուժեղ ու ակնհայտ դրսնորվումէ մեկը կամ մյուսը: Համաշխարհայինզարգացման արդի փուլում հասարակական

կյանքի տնտեսական ն հոգնոր-մշակութայինոլորտներում տիրապետող է փոխշփումներիուժեղացման ն ինտեգրման, միասնացման սկզբունքը: Բայց քաղաքական ոլորտի մասին դա (արելի է ասել

որոշակիվերապահումուլմիայն- Այստեղ դեռես ուժեղ է մարդկունոր պետություններիգոյացման, թյան տրոհման, տարաբաժանման`՝ ներկայիս մոդայիկ տերմինով ասած «սեպարատիզմի» (անջատողականության)միտումը: Ապացույց` վերջին հարյուրամյակների ընթացքումաշխարհի քաղաքական բաժանման հիմնականմիավորների` երկիր-պետություններիթիվը անկասելի թափով աճում է, անընդհատ փոխվում ու հարստանում է աշխարհիքաղաքական քարտեզը:

6.1 ԱՇԽԱՐՀԻ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԲԱԺԱՆՄԱՆ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Այժմ, երբ արդեն գիտենք երկիր-պետության` որպես աշխարհագրականօբյեկտի, ն պետություն-հաստատության`որպես հասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտի բաղադրիչի, գլխավոր հատկանիշները, կարող ենք կատարել հաջորդ քայլը ն վերլուծել աշխարհիքաղաքական բաժանումըն այդ բաժանման գրաֆիկա-

կանմոդելըք̀աղաքական քարտեզը: Աշխարհիքաղաքալյան բաժանման գլխավոր միավորների`եր(հր-պետություններիթվի անընդհատաճի օբյեկտիվ հիմքն այն ե որ ամեն մի ժողովուրդ իր ազատ գոյությանն լիարժեք զարգացման լավագույն պայման շարունակում է համարել ազգային անկախությունը, սեփականազգայինպետությունունենալը: Այդ պատճառովէլ ժողովուրդները չափազանց խանդոտ են մոտենում այն խնդիրներին, որոնք առնչվում են ինքնիշխանության,ազգային անկախության, սեփականպետությանու պետականությանհետ: Ժողովուրդների ազատ ինքնորոշման, ընդհուպ մինչն անկախ պետությունունենալու իրավունքը, ինչպես արդեն ասել ենք, այժմ ամրագրվածէ Միավորված Ազգերի Կազմակերպության կողմից ն միջազգայինճանաչում գտած կարնորագույն սկզբունք է հանդիսանում: Սեփականազգայինպետությունստեղծելու համար տվյալ ժողովուրդը պետք է տնտեսական,հասարակականու քաղաքական զարգացման որոշակի մակարդակի հասած լինի ն կարողանա ապացուցելիր հասուն լինելը: Անհրաժեշտէ նան, որ դրա համար արտաքինբարենպաստպայմաններես գոյություն ունենան:

Նոր պետության ստեղծման կարնոր արտաքին պայման է միջազգային հանրության վերաբերմունքը, եթե նկատի ունենանք, որ ժողովուրդների ազատ ինքնորոշման սկզբունքը հաճախ հակադրվում է արդեն գոյություն ունեցող պետությանտարածքայինամբողջականությանն սահմանների անձեռնմխելիությանսկզբունքին: Նան այդ պատճառովէ, որ ամեն մի ժողովրդի ազգային պետականության հաստատումը, նոր անկախ պետության ստեղծումը տեղի չի ունենում ինքնաբերաբարն չի կարող ցանկացած պահի իրականանալ: կառուցԻնչպես ասվեց, աշխարհի քաղաքական-տարածքային վածքը, քաղաքական բաժանումը, նրա փոփոխություններըպատկերվում են քաղաքականքարտեզի`այդ երնույթների գրաֆիկական մոդելի միջոցով: Այն արտացոլում է հասարակականկյանքի քաղաքական ոլորտն իր հիմնական բովանդակությամբ,այն է՝ աշխարհի քաղաքական-տարածքային կառուցվածքիցբացի, պետությունների դիրքը, դրանց սահմաններնու տեղաբաշխումը,աշխարհագրական պետական կառուցվածքը, փոխհարաբերությունները,ընդհանուր

միջազգայինիրավիճակը: Աշխարհի քաղաքականքարտեզի առաջին նմուշները ի հայտ են եկել 15-16-րդ դարերում, երբ նոր նավարկությունների ու աշխարհագրականհայտնագործություններիշնորհիվ հաղթահարվեցին Խաղաղ, Ատլանտյանու Վնդկականօվկիանոսներըն եվրոպացիների համար մատչելի դարձանՀյուսիսային ու Հարավային Ամերիկաները, Աֆրիկայի` Սահարայից հարավ ընկած շրջանները, Ավստրալիանն Օվկիանիայիկղզիները: Դա այն ժամանակներնէին, երբ հիմնականում ավարտվում էր հայտնի աշխարհի քաղաքական բաժանումը, պատերազմներիարդյունքում տեղի ունեցած սահմանային փոփոխություններըսահմանափակվումէին առանձին պետություններով ու տարածաշրջաններովն չէին հանգեցնում համայն աշխարհի քաղաքական վերաբաժանման:Դա պետք է տեղի ունենար ավելի ուշ` 20-րդ դարում ն այն էլ ոչ մեկ անգամ, որոնց վերլուծությունը կտրվի գրքի հաջորդ բաժիններում: Բազմազան է քաղաքականքարտեզներիթեմատիկան,այնքան բազմազան,ինչքանբազմազանեն հասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտում կատարվողերնույթները:Աշխարհիընդհանուր քաղաքականքարտեզներիցբացիտարածվածեն քաղաքականքարտեզների հատուկ տիպերնս, որոնցմիջոցովկարելի է պատկերելքաղաքական ուժերի տեղաբաշխումըաշխարհումն առանձինպետությունների

ներսում, պետություններիտնտեսական,քաղաքական ու ռազմական աշխարհի «թեժ կետերը», զենքի միջազգային խմբավորումները, առնտուրը, միջազգայինտեռորիզմիդրսնորումները,կազմակերպված հանցագործություններիտարածումը, թմրադեղերիառնտուրն ու տանախագարածումը,յուրաքանչյուր երկրի ներսում խորհրդարանական, հականու տեղականընտրություններիտարածքայինկազմակերպումը: Ի տարբերություն աշխարհագրական այլ քարտեզների, օրինակ ֆիզիկական, հողերի, կլիմայական,բնակչության, տնտեսական ն այլն, քաղաքականքարտեզի բովանդակությունըշատ շարժուն է. դյուրափոփոխ: Նա կարող է ցույց տալ աշխարհում ընթացող քաղաթե" քանակական,թե' որակականփոփոխուքաաշխարհագրական թյունները:Քաղաքականքարտեզի քանակականփոփոխությունները գծային, սահմանային փոփոխություններ են ն կատարվում են առանձին պետությունների տարածքի ընդարձակման կամ կրճատման, պետությունների առկա թվի փոփոխությանհետնանքով: Որակականփոփոխություններեն, երբ գոյանում են նոր պետություններկամ վերանում են հները, մի պետություն ձուլվում է մյուսին, փոխվում է պետական կառուցվածքը, փոխվում է որնէ տարածքի տեղափոխվումէ մայրաքաղաքը: քաղաքականկարգավիճակը, Նորագույն ժամանակներիցվերցնենք 1993թ. օրինակը: Միայն մեկ տարում աշխարհիքաղաքականքարտեզում կատարվեցինթե՛ քանակական ն թե՛ որակական շատ էական փոփոխություններ: նոր` էրիտրեա պետությունը, Բելգիան փոխեց իր պետական ՕԾնվեց կառուցվածքը`ունիտար պետությունիցդարձավ դաշնություն, Կամբոջանհրաժարվեց կառավարման բացարձակմիապետականձնից նեդարձավսահմանադրականմիապետություն: Եվ այդպես, աշխարհի քաղաքական քարտեզը որակական ու քանակականփոփոխություններէ կրում գրեթե ամեն տարի: Աշխարհիքաղաքական քարտեզի գլխավոր օբյեկտները, ինչպես արդեն գիտենք, ինքնիշխաներկիր-պետություններեն ն ավելի ցածր քաղաքական կարգավիճակ`ինքնավարությանտարբեր աստիճաններունեցող կիսաանկախտարածքները: Այժմ, 21-րդ դարասկզբին աշխարհի քաղաքական քարտեզի հիմնականօբյեկտների թիվը գերազանցում է 220-ը, որից ինքնիշխանպետություններեն գրեթե 200-ը: Եթե ավելացնենք նան ինքնահռչակ (դե ֆակտո անկախ, բայց միջազգային ճանաչում չունեցող տարածքները),ապա աշխարհի տարածքային քաղաքական կազմավորումների ընդհանուրիրական թիվը կգերազանցի250-ը:

6.2 ԱՇԽԱՐՀԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԲԱԺԱՆՈՒՄԸ ՀՆԱԳՈՒՅՆ

ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐԻՑ

ՄԻՆՉԵՎ 20-ՐԴ ԴԱՐԻ ՍԿԻԶԲԸ

Երկրագնդի վրա առաջին պետական կազմավորումների հայտնվելուց ի վեր աշխարհի քաղաքական բաժանման պատկերը բազմիցս փոփոխվել է: Այն իր ներկա վիճակին հասել է երկարատն պատմականզարգացման արդյունքում: Մարդկությանպատմությանառաջին հարյուրամյակներում,ընդմեծ հայտնագործություններըաշխարհուպ մինչե Աշխարհագրական հի քաղաքական ն էթնիկականբաժանումը հիմնականում կրկնել է նրա ֆիզիկաաշխարհագրական բաժանմանպատկերը: Քաղաքական ն էթնիկականբաժանումը պայմանավորողգլխավոր գործոն են ծառայել բնական սահմանագծերը`անանցանելի լեռները. անապատՇերը ն հատկապես օվկիանոսները,որոնք եղել են երկրագնդիտարբեր մասերի ն դրանցումապրող ժողովուրդների«բաժանարարգծեր» ն շատ բանով կանխորոշել են նրանց բաժանվածությունն ու մեկուսացվածությունը:Այժմ ընդունված է ասել, որ նույն այդ ծովերն ու օվկիանոսները, որոնք Ժամանակինանմատչելի արգելք են եղել ժողովուրդներիփոխշփմանճանապարհին,«միավորում են այն երկրներր, որոնքբաժանում են». Այլ կերպ ասած, այժմ ծովային հաղորդակցության արդի տեխնիկականմակարդակիշնորհիվծովերն ու օվկիանոսներըոչ թե տարանջատում,այլ միավորումեն ժողովուրդներին: Նախկինում ծովերով ու օվկիանոսներովանջատվածմայրցամաքներն ու կղզիները իրարից մեծապես տարբերվել են ոչ միայն տարածքային ընդգրկումով ու բնակեցվածության աստիճանով, այլն զարգացման ու մշակույթի բազմազանությանմակարդակով: Զարգացման բարձր մակարդակով աչքի են ընկել նախ ն առաջ Եվրասիա ն Աֆրիկա մայրցամաքների`Միջերկրականծովին հարող շրջանները, ինչպես նան հարավային Ասիայի համեմատաբար ընդարձակտարածություններ(Վինդուստանթերակղզի,Չինաստան): Դա այսպես կոչված «Հին աշխարհնէ»: Այդ խմբից դուրս մարդկային քաղաքակրթության առանձին օջախներ գոյություն են ունեցել Ամերիկայում,Ավստրալիայում, Խաղաղ օվկիանոսի կղզիներում, բայց դրանք տնտեսականն քաղաքական զարգացմանմակարդակովմեծապեսզիջել են «Հին աշխարհին»: Աշխարհի թվարկած տարածքների մեծ մասի միջն բացակայել են տնտեսական, մշակութային ու քաղաքական կապերը: Ավելին, տարբեր մասերում բնակվող Ժողովուրդներըգաղափար չեն ունեցել

մյուսների գոյության մասին: Յուրաքանչյուրի համար «հայտնի աշխարհը» սահմանափակվել է իր տարածքով, որից դուրս սկսվում էր ՂՀրո մոշօջում-ն`Անհայտ երկիրը: Ամենաընդարձակը եղել է հին հույու հռոմեացիների վերահսկողության տակ գտնված տարածքը՝ ների է Օյկումենան,որը հիմնականում համընկել «Հին աշխարհի» սահմաններիհետ: Վիճակը արմատապես փոխվել է Աշխարհագրականմեծ հայտնագործություններից հետո, երբ մարդկանց համար ճանաչելի դարձավ ամբողջ աշխարհը ն ակտիվացանժողովուրդների կապերն ու շփումները: Մասնագետները կատարել են աշխարհիբաժանման ու վերաբաժանումների պատմական զարգացմանպարբերացում: Առանձնացվել են հետնյալ փուլերը: է (հնագույն ժամանակներից Չին ժամանակաշրջանն են առաջինպետականկազմավորումմինչն 5-րդ դարը), երբ ծագել ները, երբ ձնավորվել, հասել են իրենց ծաղկմանգագաթնակետին ն կործանվելեն Հին աշխարհիխոշորագույն ստրկատիրականպետությունները`Եգիպտոսը,Ասորեստանը,Կարթագենը,Մեդիան, Հռոմեական կայսրությունը: Այդ ժամանակաշրջանինեն վերաբերում նան Հայկական լեռնաշխարհի առաջին պետական կազմավորումների Արարատյան (Ուրարտու) պետության, Արշակունիների հարստության, Տիգրան Մեծիհայկականկայսրության ծնունդը,զարգացումնու կործանումը: Կարող ենք ասել, որ այդ ժամանակաշրջանիգլխավոր առանձնահատկություննայն է, որ ս(իզբ է դրվումաշխարհիքաղաքականբաժանմանըն միջպետական տարածքային հարաբերություննելրին: է Դրան հաջորդում Միջնադարյանժամանակաշրջանը(5-16-րդ դարեր), երբ մարդկային հասարակության քաղաքական կազմակերպմանգլխավոր ձնեըֆեռդալականպետությունն էր, որի քաղաքական գործառույթները նախորդի համեմատությամբ դարձել էին ավելի բազմազան: Այդ ժամանակաշրջանումէ, որ սկսում է ձնավորվել ներքին շուկան, ակտիվանումէ արտաքին առնտուրը, ուժեղանում են միջազգայինկապերը,ավելի հստակ է դրսնորվում նոր տարածքներ նվաճելու ձգտումը: Ավարտվում է Եվրոպայի, Մերձավոր Արնելքի,Վարավ-Արնելյան Ասիայիբաժանումըպետություններիմիջն: Ընդարձակ տարածություններ են զբաղեցնում Բյուզանդիան, Արաբական խալիֆայությունը,Կինյան Ռուսիան, Ոսկե Հորդան, Մոնղոլական կայսրությունը, Օսմանյան կայսրությունը: ժամանակա-

«շաա

շրջանի վերջում տնտեսական ու ռազմական հզորացում են ապրում Պորտուգալիան, Իսպանիան, Անգլիան: Պատմական զարգացման Նոր ժամանակաշրջանը (16-րդ դարից մինչն 20-րդ դարի սկիզբը) սկսվում է Աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններով, որոնք ուղեկցվում էին հայտնագործություններ կատարող եվրոպական պետությունների գաղութատիրական զավթումներով՝ էքսպանսիայով: Աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններիսկզբնապատճառն այն էր, որ ամբողջ 15-րդ դարում հատկապեսՕսմանյան կայսրության ընդարձակմանն Եվրոպայից դեպիՀնդկաստանու Չինաստան տանող ցամաքային ուղիները նրա կողմից փակվելուց հետո եվրոպական խոշոր երկրներում տիրապետողէր դառնում դեպի այդ երկրները նոր` ծովային ուղիներ գտնելու ձգտումը: Հայտնի է, որ դրա իրականացման ընթացքումհայտնագործվում են Նոր աշխարհը (Կոլումբոս), Հասարակածայինն Հարավային Աֆրիկան (Վասկո դե Գամա), ավելի ուշ՝ նան Ավստրալիան,այլ անհայտ երկրներ: Նոր հայտնագործվածերկրներըհայտարարվումէին հայտնագործող պետության սեփականություն-Ստեղծվում էին նրա կողմից նշանակված զինվորական իշխանություններ, րականացնում էին նվաճվածերկրներիկառավարումը: 18-րդ դարի վերջին արդեն ամբողջ Արնեմտյան Պինագունդը, Ավստրալիան,Հարավայինու Հարավ-ԱրնելյանԱսիան,Հարավային Աֆրիկանհայտնագործված ն բաժանվածէին եվրոպական մի քանի երկրների` Անգլիայի, Իսպանիայի,Պորտուգալիայի. Հոլանդիայի միջն: Աշխարհիքաղաքական գլխավորբովանդակությունը քարտեզի կազմումէին մետրոպոլիապետություններըն գաղութները': Այս ժամանակաշրջանընշանավորվում է նրանով, որ ամարտվում է աշխարհիբաժանումը: Վատկանշականէ նան, որ երնան են գալիս տրանսպորտայինհաղորդակցությաննոր միջոցներ(շոգենավ,

"7ո2

'

Մետրոպոլիա(հուն. ոոժոօբօհտ մայր ն քաղաք բառերից)քաղաքականաշխարհագրության Է «երկիր-պետություն», մեջ նշանակում որն ունի կախյալտարածքներ գաղութի,պրոտեկտոէ: րատինայլ կարգավիճակով, որոնքայնկառավարում Գաղութ (6օլօուճ լատ.օօ16- բնակեցնելբառից) աշխարհագրության մեջ` օտար երկրի (մետրոպոլիայի)իշխանությանտակ գտնվող երկիր (տարածք), որը զուրկ Է քաղաքական ու տնտեսական ե ունի կառավարման ինքնուրույնությունից հատուկ ռեժիմ: Գաղութիտարատեսակնէ պրոտեկտորատը(լատ. քոօէ6Շօ7-պաշտպան,հովանավորբառից): Դա մետրոպոլիայի«հովանավորության» տակգտնվողկիսաանկախ երկիրէ, որի արտաքին քաղաքականությանն ներքինկյանքիկարնորագույնհարցերիլուծմանիրավունքըոչ իրավահավասար պայմանագրով տրվումէ «հովանավորող» երկրինմ̀ետրոպոլիային: Գաղութատիրություննիր տարբեր դրսնորումներովլայն տարածում է ունեցել մինչն 20րդ դարիերկրորդկեսը: --

-

շոգեքարշ), որոնք նոր թափ

են հաղորդում միջազգային առետրին: Տնտեսական կապերն աստիճանաբար ընդգրկում, պարուրում են ամբողջ երկրագունդը: Կարնոր իրադարձություններից էր «աշխարհի բաժանման մասին» Իսպանիայի ն Պորտուգալիայի համաձայնագիրը,կնքված 1494թ. Հռոմի պապի միջնորդությամբ:Այդ համաձայնագրովբաժանման սահման էր հայտարարվումարմ երկայնության 46 միջօրեականը, որից դեպի արնելք բոլոր երկրները մտնում էին Պորտուգալիայի ազդեցության ոլորտի, իսկ դեպի արնմուտք` Իսպանիայի ազդեցությանոլորտի մեջ: Թեն այդ բաժանումը կատարվել էր «կուրորեն», որովհետն բաժանման ենթակա տարածքների մեծ մասը դեռես հայտնագործված չէին, այն կարնոր նշանակություն ունեցավ աշխարհի քաղաքական քարտեզի ձնավորման ն մրցակից երկրների կողմից ավելի ուշ կատարված աշխարհագրականհայտնագործությունների ուղղությունների որոշման համար: Մեկ կարնոր առանձնահատկությունես` սկսվում են արդեն բաժանված տարածքների վերաբաժանմանառաջին խոշորածավալ փորձերը: Դա նկատվումէր հատկապեսԵվրոպայումն Ամերիկայում: Համարվում է, որ Եվրոպայի ժամանակակիցպետությունների ձնավորմանգործում շրջադարձայինէ եղել 1648թ.Վեստֆալյանհաշտությունը,Այն ամփոփեցԵրեսնամյապատերազմիարդյունքները, մի պատերազմի, որը մղվում էր Եվրոպայի բաժանման համար մի կողմիցԳերմանականկայսրության,որը հայտնի էր «Գերմանական ազգի սուրբ Հռոմեականկայսրություն» պաշտոնականանունով, ն մյուս կողմից` Ֆրանսիայի, Շվեդիայի, Գերմանականբողոքական իշխաններիու դրանց դաշնակիցներիմիջն: ՁնավորվեցԵվրոպայի` նախորդից էապես տարբերվողնոր քաղաքականքարտեզ: Այդ քարտեզը նոր քանակական ու որակականփոփոխություններ կրեց 19-րդ դարի ընթացքում, երբ Ֆրանսիականբուրժուական հաջորդած տարիներիննապոլեոնյան բազմամյա հեղափոխությանը պատերազմներիհետնանքով այն բազմիցս վերաձնեվեց:Դա այն ծայրահեղ անկայուն ժամանակներն էին, երբ գրեթե ամեն տարի ծնվում էին նոր պետություններ, հերցոգություններ ն այլ մեծ ու փոքր քաղաքական-տարածքային կազմավորումներ,վերանում էին հները,փոխվումէին նրանց սահմանները: Հաղթականպատերազմներիմիջոցով դարասկզբի Արնեմտյան

Եվրոպայի մեծ մասի վրա իր գերիշխանությունըհաստատեցՆապոլեոնը: Նվաճված երկրներից մի քանիսը նա ուղղակիորեն միացրեց Ֆրանսիային (Բելգիա, Հոլանդիա, հյուսիս-արեմտյան Գերմանիա): Մյուսները դե ֆակտո զրկվեցին անկախությունից ն ընկան Ֆրանսիայից վասալային կախման մեջ: Այդպիսիք էին Իսպանիան, Շվեյցարիան, Նեոպոլիտանյան թագավորությունը: Ստեղծվեցին մի ամբողջ շարք խամաճիկային (մարիոնետային) պետական կազմավորումներ, որոնց գլուխ Նապոլեոնը սովորաբար կարգում էր իր ազգականներինու մերձավորներին: Նապոլեոնի պարտությունից, ֆրանսիականկայսրության փլուզումից ն Վիենայի կոնգրեսից (1815թ.) հետո Եվրոպայում նոր քաղաքական իրադրություն ն պետական սահմաններ հաստատվեցին: Ֆրանսիան վերադարձավ իր նախահեղափոխական սահմաններին, վերականգնվեցՆապոլեոնի վերացրածպետություններիմեծ մասը, Ռուսաստանը էապես ընդարձակեցիր տարածքները արնմուտքում, նկատելիորեն մեղմացավ Գերմանիայիտրոհվածությունը. նախկին ավելի քան 300 գերմանականպետությունների փոխարեն ձնավորվեցին 38-ը, որոնք միավորվեցին այսպես կոչված Գերմանական Միության մեջ: Անգլիան, որ Վիենայի կոնգրեսում Ռուսաստանի հետ միասին գլխավոր դերակատարն էր, Եվրոպայում էական տարածքային ձեռքբերումներչունեցավ, բայց դրա փոխարեն ընդարձակեցու ամրապնդեցիր գաղութային տիրապետությունները:19-րդ դարի կեսերին արդեն ձնավորվել էր Բրիտանական կայսրության գլխավոր կորիզը, որը դարի վերջին արդեն իրեն էր միացրել ամբողջ Հնդկաստանը, Ավստրալիան, Կանադան,Նոր Զելանդիան,բազմաթիվկղզիներ Խաղաղ ու Հնդկականօվկիանուներում, ընդարձակ տարածություններ Աֆրիկայում: Այդ ժամանակներինէ վերաբերում լայն տարածում գտած այն արտահայտությունը, թե «Բրիտանական կայսրության վրա Արնը երբեք մայր չի մտնում»: քաղաքական քարտեզիվերաձնմանհամառ վճռական Ամերիկայի նշանակությունունեցավ աշխարհամասիազատագրումըեվրոպական գաղութային տիրապետությունից,որի արդյունքում նախկինանգլիական, իսպանական,պորտուգալական ու ֆրանսիականգաղութների տեղում ծնվեցին շուրջ երկու տասնյակնոր անկախպետություններ: Դեռնս 18-րդ դարի վերջին քառորդում Հյուսիսային Ամերիկայի թվով 13 անգլիականգաղութներիապստամբությանու միավորման հետնանքով ստեղծվեց ԱմերիկայիՄիացյալ Նահանգներ անկախ

պետությունը:Անկախությանդեկլարացիանհռչակվեց 1776թ.: Դրանից հինգ տարի անց միայն Անգլիան պաշտոնապես ճանաչեց նոր անկախպետության ծնունդը: Բայց այդ ժամանակարդեն ԱՄՆ իրեն էր միացրել նս մի քանի գաղութներ ն պետության արեմտյան սահմանները հասցրել էր Միսիսիպիգետը: 19-րդ դարից սկսվեց Լատինական Ամերիկայիազատագրումը, որը մինչ այդ բաժանված էր իսպանականու պորտուգալական գաղութներիմիջն: Տարածաշրջանում ոչ ընդարձակգաղութներ ունեին նան Անգլիան ու Ֆրանսիան: Դարասկզբինաշխարհի այս մասում բորբոքված ազգային ազատագրականշարժումները, որոնց վրա մեծ էր ֆրանսիական բուրժուական հեղափոխության ազդեցությունը, քաղաքական ն նյուքական օժանդակություն էին ստանում ԱՄՆ-ի ն Անգլիայի կողմից: Ընդամենը1-2 տասնամյակիընթացքում Հարավայինու Կենտրոնական Ամերիկայի իսպանականգաղութների տեղում ստեղծվեցին 16 անկախ պետություններ` սկսած Արգենտինայից ծայր հարավում, մինչ Մեքսիկա հյուսիսում: 1822 թվականինանկախություն ստացավ նան ամենախոշորպորտուգալականգաղութը՝ Բրազիլիան: 19-րդ դարում ավարտվեց ԱՄՆ կողմից մայրցամաքիարեմտյան շրջաններիկոլոնիզացիանն դրա հետ մեկտեղպետությանտարած-

քային ընդարձակումը մինչե ներկայիս սահմանները: Ալյասկան Ալեուտյանկղզիների հետ միասին Ռուսաստանից անցավ ԱՄՆ-ին 1867թ.,որոնց դիմաց Ռուսաստանինվճարվեց ընդամենը11մլն ռուբլի ոսկով (7.2 մլն դոլար): Հարկ է ընդգծել ժամանակաշրջանիմեկ էական յուրահատկություն նս: Զա այն է որ 19րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած տնտեսության բուռն զարգացումը Եվրոպայումուղեկցվումէր ազգային շարժումներիծավալումովու խորացումով:Ուժեղանումէր ազգային կոնսոլիդացիանն գոյանում էին ազգային պետություններ:Այդ պրոցեսը զարգանում էր երկու ուղիով: Մեկ ուղին նույն ազգի տարբերպետություններիմեջ բաժանվածմասերի միավորումնէր ն /ենտրոնացված ազգայինպետություններիստեղծումը:Մյուս ուղին բազմազգ պետություններիկազմում գտնվող ազգերի ազատագրումն էր ճնշող ազգի ն սեւլիական անկայխպետությանստեղծումը: գերիշխանությունից Առաջինուղիուվընթացանգերմանացիներըն իտալացիները: Գերմանական անկախ պետությունների ու իշխանությունների քաղաքականմիավորումը Պրուսիայի հեգեմոնիայիներքո ն Գերմանական կայսրության ստեղծումն իր տրամաբանականավարտին

հասավ 1871թ. Ֆրանսիայի դեմ տարած ռազմական հաղթանակով: Ինչ վերաբերում է Իտալիային, ապա նրա միավորումը ն ազգային կենտրոնացվածպետությանձնավորումըավարտվեց 1860-1870 թթ.. երբ իտալական բաժան-բաժան իշխանությունները միավորվեցին առավել հզոր` Սարդինիայի թագավորության շուրջը, իսկ 1870թ. նորաստեղծ պետությանը կցվեց նան Պապի մարզը Հռոմ քաղաքի հետ միասին: Երկրորդ ուղու զարգացումը` ճնշված ժողովուրդների ազգային ազատագրականպայքարը սեփական պետություն ստեղծելու հեռանկարով, նոր թափ առավ հատկապես Ավստրիականն Օսմանյան կայսրություններում: Ավստրիայիքարտեզում կատարվեցին ոչ էական քանակական փոփոխություններ՝որոշտարածքներանցաննորաստեղծԳերմանիային ն Իտալիային: Ավելի էականէր որակական փոփոխությունը:Հունգարացիները հասան իրենց քաղաքական կարգավիճակիբարձրացմանը, որի արդյունքում 1867թ. Ավստրիամիասնական պետությունը դարձավ«երկմիասնական»ն ստացավԱվստրո-Հունգարականկայսրություն պաշտոնական անվանումը: Հունգարիան Ավստրիայի նման ճանաչվեց որպես առանձին պետություն, թեն Ավստրիայի կայսրը այս վիճահռչակվեց նան Հունգարիայիկայսր: Ավստրո-Հունգարիայի կը պահպանվեցմինչնԱռաջինհամաշխարհայինպատերազմիվերջը: Շատ ավելի էական փոփոխություններտեղի ունեցան ա/դ ժաու ամենաբազմազգ մանակներիամենաընդարձակ պետությունում՝ Օսմանյան կայսրությունում: Օսմանյան պետությունը, որ ստեղծվել էր 14-րդ դարում, իր զարգացման բարձրակետինհասավ 17-րդ դարի վերջերին: Այդ ժամանակ նրա սահմանները տարածվում էին արեմուտքում` Ալժիրից մինչն Կարմիր ծով ու Պարսից ծոց` արնելքում, ն Դոնից ու Դնեպրից` հյուսիսում, մինչն Նեղոս գետի միջին հոսանքը հարավում: Կենտրոնական Եվրոպայում կայսրության սահմանները հասնում էին գրեթե Վիենային ու Կրակովին: Թուրքական լուծը հաստատվել էր մի քանի տասնյակ ժողովուրդների վրա, թեն նրանց սոցիալ-տնտեսական ու մշակութային զարգացմանմակարդակըշատ ավելի բարձր էր, քան զավթիչների մակարդակնէր: Կայսրության թուլացման նախանշաններըի հայտ են գալիս 17րդ դարի վերջերին, երբ Օսմանյան լծից մեկը մյուսի հետնից ազատագրվում են Հունգարիան, Մերձազովյանշրջանները, Ղրիմը:

Ավելի ուշ, մի կողմից եվրոպական հզոր պետությունների ճնշման տակ, մյուս կողմից` ճշված ժողովուրդների ազգային ազատագրականպայքարի ակտիվացմանշնորհիվ Թուրքիան զրկվեց իր տիրապետություններիմի զգալի մասից թե' Հյուսիսային Աֆրիկայում ն թե' Բալկաններում: Եվրոպայի քաղաքական քարտեզում հայտնվեցին անկախ Հունաստանը, Սերբիան, Ռումինիան, Բուլղարիան: Զգալի տարածություններ անցան Ավստրո-Հունգարիային (Բոսնիա ն Հերցեգովինիա) ն Ռուսաստանին(Բաթում, Կարս. Արդահան՝ հարակից շրջաններով): ԱնգլիանստացավԿիպրոս կղզին: 19-րդ դարի վերջերին արդեն Օսմանյան կայսրությունը ոչ միայն զրկվել էր իր տարածքների մեծ մասից, այլն կորցրել էր (ության վասալային կախերբեմնիշուքն ու դերը աշխարհում ն րւ ման մեջ էր ընկել արնմւյան տերություններից: Ինչպես տեսնում ենք, 19-րդ դարի վերջին, 20-րդի սկզբին արդեն ոչ միայն ավարտվել էր աշխարհի բաժանումը ն գաղութատիրական համակարգի ձնավորումը, այլե սկսվել էր աշխարհի է, որ դա ուղեկցվում էր աշխարհի վերաբաժանումը:Չատկանշական երկրների միջպետականհարաբերությունների հետագա սրումով, իսկ ամեն մի վերաբաժանումկատարվումէր պատերազմիմիջոցով6.3 ԱՇԽԱՐՀԻ ՎԵՐԱԲԱԺԱՆՈՒՄՆԵՐԸ 20-ՐԴ ԴԱՐՈՒՄ:

ԱՐԴԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՔԱՐՏԵԶԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

Երբ մարդկությունը հրաժեշտ տվեց 19-րդ դարին, աշխարհի տարածքային-քաղաքականբաժանումն, ինչպես ասվել է, արդեն ավարտվելէր: 20-րդ դարի սկզբից սկսածաշխարհիքաղաքական քարտեզի բոլոր փուփոխություններըկատարվում կին աշխարհի վերաբաժանումների միջոցով Աշխարհի վերաբաժանումներնուղեկցվում էին աշխարհի քաղաքական քարտեզի նան լուրջ որակական փոփոխություններով: Այդ փոփոխությունները հիմնականում համընկել են 20-րդ դարի չորս խոշորագույնիրադարձությունների`Առաջինհամաշխարհային պատերազմի,Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմի, գաղութային համակարգիվերացմանն սառը պատերազմիհետ:

6.3.1 ՎԵՐԱԲԱԺԱՆՈՒՄՆԵՐ

ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ

ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ԱՐԴՅՈՒՆՔՈՒՄ

Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցեցին աշխարհի շուրջ չորս տասնյակ երկրներ, ի թիվս դրանց բոլոր խոշոր պետությունները` Անգլիան, Ֆրանսիան, Ռուսաստանը, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները, ճապոնիան, Գերմանիան, Ավստրո-Հունգարիան, Թուրքիան, Չինաստանը: Առաջին համաշխարհային պատերազմը ծագեց որպես եվրոպական պետությունների նախօրոք ձնավորված խմբավորումների զինված առճակատում(տե'ս նկ.4, էջ 148): '"Դեռես 19-րդ դարի վերջին ձնավորվել էր ծռ/ան Միությունը (Գերմանիա, Ավստրո-Հունգարիա,Իտալիա), որի առանցքը Գերմանիայի ն Ավստրո-Հունգարիայիմիությունն էր (պատերազմինախօրյակին Իտալիան իր կապերը խզեց Եռյակ Միության հետ ն անցավ հակառակխմբավորմանկողմը): Մյուս խմբավորումը կազմում էր Անտանտան (Անգլիա, Ֆրանսիա, Ռուսաստան), որը վերջնականապես ձնավորվեց պատերազմի սկզբից 1-2 տարի առաջ միայն: Իր ժամանակի աշխարհիայս երկու գլխավորխմբավորումների շահերը բախվում էին հասարակականկյանքի բոլոր ոլորտներում, որոնց հիմքում, սակայն, տնտեսական շահերն էին: Այդ շահերը դրսնորվում էին թե բուն Եվրոպայում, որտեղ պետությունների հարաբերություններնուղղակի կապերի բնույթ էին կրում, ն թե Եվրոպայի սահմաններից դուրս, որտեղ պայքարը գնում էր արդեն գաղութային տիրապետություններին ազդեցության գոտիների վերաբաշխման համար: |Աշխարհի վերաբաժանման հարցումհատկապեսշահագրգռված ին Գերմանիան ն Ավատրո-:ունգարիան,որոնք չէին էլ փորձում թաքցնել սեփական ագրեսիվ նպատակներըն արագորեն ավելացնում էին իրենց տնտեսականն ռազմական հզորությունը: Նրանք էլ սանձազերծեցինառաջինհամաշխարհայինպատերազը: Երկու խմբավորումներիմիջն բորբոքված պատերազմը խթան ծառայեց, որ մինչ այդ չեզոք համարվող պետությունների մեծ մասը պաշտոնապեսմիանա պատերազմողկողմերից մեկին կամ մյուսին: Գերմանիայի ն Ավստրո-Հունգարիայի կողմում պատերազմի մեջ մտավ Թուրքիան, քիչ ավելի ուշ` նան Բուլղարիան: Պատերազմի սկզբից մեկ ամիս անց Անտանտային միացավ ճապոնիան, այնուհետն հաջորդաբար`Իտալիան, Ռումինիան, Ամե146

րիկայիՄիացյալ Նահանգները, Հունաստանը: Եղան նան այնպիսիները, որոնք Գերմանիային պատերազմ հայտարերելով հանդերձ, անմիջականմասնակցություն չունեցան ռազմական գործողություններին: Այդպիսի դիրք գրավեցին Պորտուգալիան, Բրազիլիան ն ԼատինականԱմերիկայիմի քանի այլ պետություններ: Պատերազմին մասնակցող յուրաքանչյուր պետություն ընտրություն կատարելով պատերազմող երկու խմբավորումների միջն, հասկանալիէ, հետապնդում էր սեփական շահերը ն ձգտում էր լուծել սեփականտնտեսական ու ռազմաքաղաքականխնդիրները: համաշխարհային պատերազմն ունեցավ այնպիսի Առաջին որը նախկինում երբնէ չէր հանդիպել (ընդգրկել էր 38 երընդգրկում, կիր, զորակոչվել էր 73.5 մլն մարդ բոլոր աշխարհամասերում,զոհվեց 10 մլն մարդ):` Որակական փոփոխություններ տեղի ունեցան տնտեսության մեջ: Մեքենաշինությունը, մասնավորապես ռազմական տեխնիկան չորս տարում ավելի շատ փոփոխությունկրեց, քան անցած հարյուրամյակում:Մեծ զարգացում ապրեց ինքնաթիռաշինությունը. սկսվեց ինքնաթիռներիզանգվածային արտադրությունը: Եթե պատերազմի սկզբին պատերազմող երկրներում ի մի վերցրած հաշվվում էր 1600 ինքնաթիռ,ապա պատերազմիվերջում` 60.000: Երկրներիտնտեսականկյանքիհամարբնորոշէր այն, որ առաջին անգամկատարվեցարդյունաբերությանռազմականացում. այն լիովին ենթարկվեցպատերազմիշահերին: Դա մեծապեսնպաստեցռազմաճակատիկարիքներիհամար աշխատող ճյուղերի զարգացմանը: Այդուհանդերձ,պատերազմողբոլոր երկրներումանխտիրնկատվեց արդյունաբերականարտադրանքիընդհանուր ծավալի կրճատում',իսկ անմիջականռազմական գործողություններիշրջաններում մեծագույնավերվածություններտեղի ունեցան ն խիստ տուժեցին ոչ միայնարդյունաբերությունը,այլն տնտեսությանմյուս ճյուղերը: Մեծ չափերընդունեցինբնակչությանզանգվածայինտեղաշարժերը: որն ըստ էությանմղվում Առաջինհամաշխարհայինպատերազմը, էր աշխարհիքաղաքականքարտեզի վերածնմանհամար, մարդկության պատմության մեջ ամենազանգվածայինու արյունալի զինված բախումն էր:

Պատերազմնավարտվեցգերմանա-ավստրիականբլոկի լիակաՏե'ս, 8:ոոօք ԷԼՃ., ՍՇւօքեօ-(601ք8ՓԱԿԵՇԽՕՇ ՇԻՇ 88Շ ՕաԱՍՐԾՃոլրճ. Է6օ-քոփոտ.Ի/.. 1963. (83606 11ումե)

150բովմոծ տքչԽՇՒԱՑԿԱՎԵՇԻՆՀՕ

կա

Անտանտի ԵերԿջներ

քք

ա

՝

ա

ՆՈՐՎՀԳԻԱ

Գճանա-ավստրիական խմքավորսան ճրկրներ

Զնուպացված գոտիներ զոք

ՇՎԵԴԻԱ

Ե-կրներ

ԱԱ

աա:

այգ:

ԱԱ ԱԱԱՔ

ՈՈՍՈՆԻԿ

ԹԵԽԳՆՅՍՆ

ԿԱՋԱՐՈՒԹՅՈՒ

-

|

աա

Ֆրանսիա)

ԹՈՒՆ

ԱԱրար

լԻտաւիայ

Նկ.

4.

աաա

եթ

ԱՐԱԲԻԿ

ն Սերձավոր քաղաքական Եվրոպայի Արնելքի

բաժանումըԱռաջինհամաշխարահային պատերազմի նախօրյակին(1914թ.) տար պարտությամբ:Հաղթողպետություններըձեռնամուխեղան աշքաղաքականքարտեզիվերաձնմանը:Տեխարհի վերաբաժանմանը)| ղի ունեցանմի ամբողջ շարք քանակականու որակականփոփոխություններ,ն նոր, վերաձնածքարտեզըայլես նման չէր նախկիննախապատերազմյան քարտեզին:Ամենամեծ փոփոխությունները կատարվեցին Եվրոպայումն ՄերձավորԱրնելքում(տե'ս նկ. 5): ՒԱշխարհի քաղաքական քարտեզի ընթաոոփոիխությունները նումէին ուղղություններով: Առաջինուղղություննայն էր, որ նախորդ`19-րդ դարում ձնավորված համաշխարհային կապիտալիստական(ազատ շուկայական) տնտեսությունըե քաղաքականհամակարգըդադարեց համամոլորակային ընդգրկումունենալուց.երկրագնդի ցամաքի1/6-ի վրա զարգացման այլ ուղի բռնեցինբոլշնիկյան Ռուսաստանը ն նախկինՌուսաստանիկայսրությունից անջատվածնորաստեղծանկախպետությունների մի մասը (Ուկրաինա, Բելոռուսիա, Վրաստան, Հայաստան,

ՀԼ

|

|

'

|

ՀՀ

«ԹԷ

խոճ

Հ

ւ

Հ

ՎԱԽ

Ան

մքի

ն Մերձավոր Նկ. 5. Եվրոպայի Սրնելքի քաղաքական բաժանումըԱռաջինհամաշխարահային պատերազմից հետո (1918թ.)

Ադրբեջան):Ավելի ուշ դրանքբոլորը միավորվելովՌուսաստանիշուրջը, ստեղծեցինԽորհրդայինՍոցիալիստական ՀանրապետություններիՄիություն(ԽՍՀՄ) կոչվող միասնականպետությունը:Այն սկսեց կառուցել բոլորովիննոր, բոլորից արմատապեստարբերվող`սոցիալիստականհասարակարգ:Դա նոր որակ ու բովանդակություն հաղորդեց աշխարհիքաղաքականքարտեզինն սկիզբ դրեց գաղափարական հիմքիվրա համաշխարհայինընդգրկումունեցող հակամարտբլոկնեն սոցիալիստական)ձնավորմանը: րի (կապիտալիստական ուղղությունը բազմազգկայսրություններիփլուզումը ն Երկրորդ դրանցտեղում մեծաթիվ անկախ պետություններիստեղծումն էր: Պատմության բեմից վերացան Ավստրո-Հունգարական,Օսմանյան ն Ռուսաստանյան կայսրությունները:Դրանց տարածքներումծնվեցին

Պատեմեկ տասնյակ ինքնիշխանազգային պետություններ": Անտանրազմում պարտված Ավստրո-Հունգարիանհաղթանակած տայի թելադրանքով տրոհվեց ազգային անկախ պետությունների: ԱնջատվեցինԱվստրիանն Հունգարիան:Ծնվեցին Լեհաստան, Հարավսլավիա ն Չեխոսլովակիա ինքնիշխան ազգային պետությունները: Կայսրության մնացյալ տարածքներնանցան Ռումինիային ու Իտալիային: Ռուսաստանիցանջատվեցին Ֆինլանդիան, Լեհաստանը, Լիտվան, Լատվիան, էստոնիան: Օսմանյան կայսրությանընդարձակտարածքի մի մասում ձնավորվեց Թուրքիա պետությունը, մյուս մասերում ստեղծվեցին մի շարք արաբական կիսաանկախպետություններվորոնցժամանակավոր կառավարմանիրավունքը` մանդատը,տրվեց Ֆրանսիային ու Մեծ Բրիտանիային: Վերջիններս պարտավորվում էին առաջիկա տարիների ընթացքում նախապատրաստելնրանց լրիվ անկախացումը: Այդ եղանակով ավելի ուշ անկախացանԻրաքը, Եգիպտոսը, Սիրիան,Լիբանանը,Վորդանանը,Սաուդյան Արաբիան: Երրորդ ուղղություն Պատերազմի արդյունքում աշխարհի քաղաքական քարտեզում կատարվածփոփոխություններիերրորդ ուղղությունը առկա պետություններիսահմանայինփոփոխություններն էին: Դրա արդյունքում պետություններիմի մասն ունեցավ տարածքային էական կորուստներ, մյուսները` նկատելի ձեռքբերումներ: Տարածքային մեծ կորուստներ ունեցավ հատկապես.Գերմանիան՝ 70.5 հազ.կմ՛(նախապատերազմյանտարածքի 13462):Ֆրանսիան վերստացավ էլզաս ն Լոթարինգիա մարզերը, որոնք Գերմանիան զավքբելէր 1871թ. գերմանա-ֆրանսիականպատերազմի արդյունքում: Արնելյան սահմանի ուղղությամբ ընդարձակ տարածություններ, որտեղ գերակշռում էր լեհ բնակչությունը, անցան Լեհաստանին: Արնելյան Պրուսիան Լեհաստանին հանձնված ցամաքային լայն միջանցքով անջատվեց Գերմանիայիհիմնականտարածքից: Համեմատաբարոչ ընդարձակտարածքներ անցան Բելգիային, Լիտվային ու Չեխոսլովակիային:Գերմանիանզրկվեց նան իր բոլոր գաղութներից, որոնք գտնվում էին Աֆրիկայում, Արնելյան Ասիայում ն Խաղաղ Օվկիանոսիկղզիներում: շուրջ

'

Պատերազմի արդյունքներնիրենցմիջազգային իրավականձնակերպումըստացանհաղթող ն դրանց պարտվածկողմերիմիջնկնքվածմի շարք պայմանագրերով: Այդպայմանագրերը արդյունքումկատարվածփոփոխությունները հետագայումստացանՎերսալյանհամակարգ է, որտեղ նույնպես1918-1920թթ.ընթանումէին անվանումը:ՎերսալըՓարիզիարվարձանը կողմերիբանակցությունները: Դրանցընթացքումէլ ի մի բերվեցինԱռաջինհամաշխարհային պատերազմի արդյունքներըն ամրագրվեց աշխարհինորքաղաքականբաժանումը: ն

Ավստրո-Հունգարիայի փլուզման արդյունքում տարածքային կորուստներ ունեցան ինչպես Ավստրիան,այնպես էլ Հունգարիան: Ավստրիայի տարածքը կրճատվեց շուրջ 3 ու կես. իսկ Հունգարիայինը`3 անգամ: Անջատվածտարածքները հանձնվեցին Չեխոսլովակիային(Չեխիա, Մորավիա, Սիլեզիա), Վարավսլավիային (Բոսնիա, Հերցեգովինիա, Խորվաթիա, Սլովենիա), Ռումինիային (Տրանսիլվանիա,Բուկովինա, Բեսարաբիա), Իտալիային (Ալպերում ն Ադրիատիկ ծովին հարող շրջանում)": Տարածքային կորուստներ ունեցավ նան Բուլղարիան: Այն հօգուտ Հունաստանի զրկվեց Արեմտյան Թրակիա մարզից ն դրա հետ մեկտեղ դեպի էգեյան ծով ունեցած ելքից, որ ձեռք էր բերել 1912թ. Բալկանյան պատերազմումԹուրքիայի դեմ տարած հաղթանակի շնորհիվ: Ինչ վերաբերում է Ռուսաստանյանկայսրությանը, ապա քաղաքականքարտեզում նրա հետ կապված փոփոխություններն ուրույն ընթացքունեցան: 1918թ., ինչպես արդեն ասվեց, անկախացանՈւկրաինան,Բելոռուսը, Վրաստանը,Հայաստանը, Ադրբեջանը:Լիակատար անկախություն ձեռք բերեցին մինչ այդ կիսաանկախՖինլանդիան ու Լեհաստանը: Բուն Ռուսաստանըհռչակվեց Ֆեդերատիվ Հանրապետություն,որտեղ ոչ ռուս բնակչության գեԽորհրդային րակշռություն ունեցող տարածքներում ստեղծվեցին կիսաանկախ ազգային քաղաքական տարածքային միավորներ: Այդպիսիք էին. օրինակ,Թաթարական, Բաշկիրական,Ղազախական,Ուզբեկական, Ղրիմի, Կիրգիզական,Դաղստանի,Յակուտական ինքնավար հանրապետությունները,ինչպես նան բավականինմեծ թիվ կազմող ինքնավարմարզերն ու ինքնավարօկրուգները (Կոմի, Բուրյաթ-մոնղոլական, Կարաչաեվո-Չերկեսական ն այլն): Ավելի ուշ, 1922թ., ինչպես նշվեց վերնում, Ռուսական կայսրությունից անջատված ն անկախություննվաճած պետություններից մի քանիսը հատուկ միջպետական պայմանագրով միավորվեցին Ռուսաստանի Ֆեդերատիվ ն ստեղծեցին ճոռ տիպի միութենական Հանրապետության շուրջը ԽՍՀՄ": պետություն՝ Բալկաններումն Մերձավոր Արնելքումքաղաքաաշխարհագրական կարնոր փոփոխություններէին նախատեսվումՍերի հաշտութլուրջ

'

. ՞

Իտալիան մասնավորապես Ադրիատիկայի հավակնումէրավելիընդարձակտարածքների, ափերին, էգեյանծուվիկղզիներինն Փոքր Ասիաթերակզղուափերիմիմասին:Սակայնիրադարձությունների հետագազարգացումը ստիպեցնրանհրաժարվելայդ հավակնությունից: Հավելենք, որ ԽՍՀՄ շուրջ 7 տասնամյակտնած գոյությանընթացքումայդ Միությունըմիջազգայինհանրության շրջաններում գնահատվումէր որպեսկայսրություն:

յան պայմանագրով:Սնրի պայմանագիրը,որ մտնում էր Վերսալյան համակարգիմեջ, ստորագրվեցԹուրքիայի սուլթանականկառավարության ն պատերազմումհաղթանակածդաշնակիցպետությունների

(Մեծ Բրիտանիա,Ֆրանսիա ն մյուսներ, դրանցթվում ն Չայաստան) միջն ՓարիզիարվարձանՍերքաղաքում 1920թ.Օգոստոսի10-ին: Թուրքիան հրաժարվում էր արաբականերկրներինկատմամբիր բոլոր հավակնություներից, Իտալիային էին անցնում էգեյան ծովի կղզիների մի մասը, Հունաստանին`ԱրնելյանԹրակիան,Փոքր Ասիա թերակղզու ծովափնյա շրջանը` Իզմիր նավահանգստով:Բոսֆոր ու ԴարդանելնեղուցներըՄարմարածովի հետ միասին ապառազմականացվումն դրվումէին միջազգայինհատուկ հանձնաժողովիհսկողության տակ: Թուրքիան ճանաչում էր Հայաստանըորպես անկախ պետություն, որին հանձնվում էր ԱրեմտյանՀայաստանըէրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի, Բիթլիսի վիլայեթներով: Չայաստանըելք էր ստանում դեպի Սն ծով: Թուրքիայի հետ նրա սահմանները վերջնակաՕապեսորոշելու էր ԱՄՆ-ի պրեզիդենտ Վ. Վիլսոնը որպես միջնորդ: Նա 1920թ. նոյեմբերինստորագրեցայդ սահմանները որոշող փաստաթուղթը, էր ՉայաստանիՀանրապետության161 որը սահմանում հազ.քառ. կմ պետականտարածքը, որից 90 հազ.քառ. կմ Արնմտյան Հայաստանից: Թուրքիայից անջատվում էր նան Քրդստանը, որի սահմանները որոշելու էր անգլո-ֆրանս-իտալականհանձնաժողովը: Սերի պայմանագիրը չճանաչեց Խորհրդային Ռուսաստանը: Օգտվելով այդ հանգամանքից ն Թուրքիայի բաժանման հարցում Անտանտայիներսում ծագած հակասություններից,Անկարա քաղաքում ստեղծված կառավարությունը, որը գլխավորում էր հակաանտանտային շարժումը ն հակադրվում էր սուլթանական կառավարությանը, չընդունեց Սերի պայմանագիրը, իսկ սուլթանը չհամարձակվեց վավերացնել այն': ՀետագայումՔեմալական Թուրքիան հենվելով նան Խորհրդային Ռուսաստանիտնտեսականու ռազմականօգնության վրա, կարողացավ Անտանտիերկրներիդեմ տանել մի քանի ռազմականհաղթանակներն Սնրիպայմանագիրը հայտարարելչեղյալ: Նրան հաջողվեց Հայաստանի հաշվին ձեռք բերել նույնիսկ նոր տարածքներն իր սահմաններըշարժել դեպիարնելք: Թուրքիայի բաժանմանդեմ ուղղված ազգային շարժումը, որը գլխավորում էր գեներալ Մուստաֆա-Քեմալփաշան (հետագայումԱթաթյուրք-թուրքերիհայր), հայտնի դարձավ նան «քեմալականշարժում» անունով:

6.3.2 ՎԵՐԱԲԱԺԱՆՈՒՄՆԵՐ

ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ՎԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ԵՎ ԳԱՂՈՒԹԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՓԼՈՒԶՄԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆՔՈՒՄ

Առաջին համաշխարհային պատերազմի արդյունքում տեղի ունեցած ուժերի վերադասավորումըն քաղաքականքարտեզի վերագծումը չվերացրին աշխարհում առկա հակասությունները ն չկարողացանապահովել երկարատն խաղաղություն: Վերսալյան հաշտության պայմանագրից ընդամենը մի քանի տարի անց Գերմանիան հրաժարվեց իրեն պարտադրված սահմանափակումներից ն բռնեցտնտեսության ռազմականացմանուղին: 1929-1933թթ. համաշխարհայինտնտեսականճգնաժամըցնցեց ամբողջ կապիտալիստականաշխարհը ն սրեց միջպետական հակասությունները:Ձնավորվեցին պատերազմականվտանգի երկու գլխավորօջախները` ԳերմանիանԵվրոպայումն ճապոնիանՀեռանավոր Արնելքում: Տեր էր ունենում աշխարհինոր վերաբաժանման խապատրաստություն30-ական թվականներիկեսերին արդեն կատարվեցին պատերազմի միջոցով այդ վերաբաժանման առաջին փորձերը.ճապոնիան Չինաստանիցզավթեց Մանջուրիան ն ստեղծեց «Մանչժոուգո» ֆիկտիվ պետությունը, Իտալիան օկուպացրեց Եթովպիանն իրեն միացրեց Ալբանիան,Գերմանիանիրեն միացրեց Ավստրիան(անշլույզ) ն մասնատեցՉեխոսլովակիան: խմբաՍտեղծվեցինպետություններինոր ռազմաքաղաքական վորումներ: Առաջինըձնավորվեց ֆաշիստականԻտալիայի, Գերմանիային ճապոնիայի խմբավորումը, որին միացան Բուլղարիան, Հունգարիան, Ռումինիան,Ֆինլանդիան, Թուրքիան: Երկրորդխմբավորումըկազմվածէր Մեծ Բրիտանիայից,Ֆրանսիայից, ԱՄՆ-ից, Կանադայից, Ավստրալիայից ն ավելի քան հինգ տասնյակփոքր պետություններից(տե'ս նկ. 6, էջ 155):

Ակնհայտէր դառնում այդ խմբավորումներիբախմանն նոր համաշխարհային պատերազմիանխուսափելիությունը: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը սկսվեց 1939թ. սեպտեմբերի1-ին դարձյալ ԵվրոպայումԳերմանիայիհարձակումով Լեհաստանիվրա: Երկու օր անց Անգլիան ն Ֆրանսիան պատերազմ հայտարարեցին Գերմանիային:Շուտով պատերազմի հորձանուտի մեջներքաշվեցիննորանորպետություններբոլոր աշխարհամասերից: 1941 թ. հունիսինԳերմանիանհարձակվեցնան ԽՍՀՄ վրա:

Նկ. 6. ԵվրոպայիքաղաքականբաժանումըԵրկրորդհամաշխարհայինպատերազմինախօրյակին(1939թ.) Երկրորդհամաշխարհայինպատերազմըթե' տարածքայինն թե' մարդկայինու նյութականռեսուրսներիընդգրկումովբազմիցս գերազանցեց առաջին համաշխարհային պատերազմը(72 երկիր): Ավերվեու ոչնչացան հազարավորգյուղեր ու քաղաքներ: Հարյուր հացին զարներովէին հաշվվում գաղթականներնու անօթնանմնացածները: Ի՞նչ փոփոխություններտեղի ունեցան աշխարհիքաղաքական

քարտեզում:

Պատերազմիսկզբնական շրջանում տարածականմեծ ձեռքբերումներ ունեցավ Գերմանա-ճապոնա-իտալականխմբավորումը: Գերմանիան նվաճեց Լեհաստանը, Նորվեգիան, Դանիան, Նիդերլանդները, Բելգիան, Ֆրանսիայի մեծ մասը, Հարավսլավիան,ՅՀունաստանը, Խորհրդային Միության եվրոպական տարածքը մինչն Մոսկվա,Վոլգա ն ՀյուսիսայինԿովկաս: | Ճապոնիան ջախջախիչ հարված հասցրեցԱՄՆ-ի, Անգլիայի ն Նիդերլանդների խաղաղօվկիանոսյանտիրույթներին ու ռազմածովային հենակետերին:Մանջուրիայիցբացի օկուպացրեցՉինաստանի մեծ մասը, Հնդկաչին թերակղզին, Ինդոնեզիան, Ֆիլիպինները,

ԵվրոպայիքաղաքականբաժանումըԵրկրորդ համաշխարահային պատերազմիցհետո (1945թ.) Բիրման (Մյանմա), Մալայզիան, Սինգապուրը, մի շարք կղզիներ Հնդկականու Խաղաղ օվկիանոսներում: Հյուսիսային Աֆրիկայում ընդարձակտարածքներհայտնվեցին իտալա-գերմանական զորքերի հսկողությանտակ: Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմում բեկումնային եղան խորհրդայինզորքերի հաղթանակները (Ստալինգրադի. Կուրսկի ճակատամարտեր)գերմանական արնելյան ռազմաճակատում,որոնց արդյունքում սկսվեց հիտլերյան կոալիցիայի նվաճած տարածքների ազատագրումը:Խորհրդային զորքերի նշված ն մյուս հաղթանակների, ինչպես նան Արնեմտյան տերություններիռազմական գործողություններիակտիվացմանն Եվրոպայում երկրորդ ճակատի բացման շնորհիվ1944թ. վերջերինարդեն Գերմանիայիկողմից բոլոր նվաճված տարածքներըազատագրվել էին ն ռազմականգործողություններըտեղափոխվելԳերմանիայիսահմաններիցներս: 1945թ. մայիսի սկզբինԳերմանիանմայրաքաղաքԲեռլինի անկումից հետո դագարեցրեցդիմադրությունըն ստորագրեց անվերապահկապիտուլյաՆկ.

7.

ցիայի ակտը: Իտալիան իրեն պարտված էր ճանաչել ու դուրս էր եկել պատերազմիցդեռես 1943թ. սեպտեմբերին: Այդուհանդերձ, երկրորդ համաշխարհային պատերազմը ավարտված չէր: Այն շարունակվում էր Հեռավոր Արնելքում, որտեղ ճապոնիան դեռես լուրջ դիմադրությունէր ցույց տալիս: ճապոնիան դադարեցրեցդիմադրությունը, ստորագրեցանվերապահ կապիտուլյացիայի ակտը, ն պատերազմըավարտվեցայն բանից հետո, երբ օգոստոսի սկզբին Ճապոնիայի Հիրոսիմաու Նագասակիքաղաքների վրա պայթեցին ամերիկյան առաջին ատոմային ռումբերը, իսկ խորհրդայինզորքերը ազատագրեցինՄանջուրիան: Երկրորդհամաշխարհայինպատերազմիարդյունքներնիրավական ձնակերպումստացան հաղթող երեք տերությունների`ԽՍՀՄ, ԱՍՆ ն Մեծ ԲրիտանիայիղեկավարներիՂրիմի(1945Թ փետրվար)ն Պոտսդամի(1945 թ. հուլիս-օգոստոս)կոնֆերանսներում:Ամենամեծ էին Գերմանիայինն տարածքայինփոփոխությունները Միությանը(տե՛ս նկ. 7): Խորհրդային

վերաբերում

լ Նախ Գերմանիայիմասին: Նրա արնելքում զգալի տարածքներ

Լեհաստանը, ԱրնելյանՊրուսիայիմեծ ստացավ

մասըՔյոնիգսբերգ

(այժմ Կալինինգրադ) կենտրոնով հանձնվեցԽորհրդայինՄիությանը: Այնտեղ ստեղծվեց Կալինինգրադիմարզը. որը մտավ ՌՍՖՍՀ կազմի մեջ: Գերմանիանիր նոր սահմաններումհաղթող տերությունների կամքով բաժանվեց Հ մասի` ամերիկյան,անգլիական, ֆրանմիականն խորհրդային օկուպացիոն գոտիների:Բեռլինը ստացավ գոտիներիցանկախ հատուկ կարգավիճակ,բաժանվեց նույն 4 պետություններիմիջն: Որոշ ժամանականց արնեմտյան3 օկուպացիոն գոտիները ԱՄՆ-ի, Անգլիայի ն Ֆրանսիայի փոխադարձ համաձայնությամբ միավորվեցին, ն ստեղծվեց ԳերմանիայիԴաշնայինՀանրապետությունը(ԱրեմտյանԳերմանիա)Բոն մայրաքաղաքովԴրան հաջորդեց խորհրդային օկուպացիոն գոտում ԳերմանականԴեմո(րատական Հանրապետության(Արնելյան Գերմանիա)ստեղծումը: Նրա մայրաքաղաքը դարձավ Արնելյան Բեռլինը, որը հատուկ կառուցված պատով առանձնացվեցԱրնեմտյան Բեռլինից: Արնմտյան Եվրոպայի կենտրոնում նախկինմիասնական Գերմանիայիտեղում հայտնվեցինգերմանականերկու պետություններ: Խորհրդային Միությունն արդեն հիշատակված Արնելյան Պրուսիայից բացի Ֆինլանդիայիհաշվին իր սահմանըտեղաշարժեց դեպի հյուսիս-արնմուտք, իրեն միացնելով նոր տարածքներ Կարելական Լենինգրադի շրջանում ն Մուրմանսկիերկաթուղու երպարանոցում, Միությանըմիացվեցին նան ԱրնմտյանԲելոկայնքով: Խորհրդային

ռուսիան, Արեմտյան Ուկրաինանն Բեսարաբիանուկրաինացիներով բնակեցվածՀյուսիսային Բուկովինիայիհետ միասին: Մերձբալթյան Լատվիան ն Էստոնիան մտան երեք հանրապետությունները՝Լիտվան, ԽՍՀՄ կազմի մեջ` ստանալով միութենականհանրապետությունների կարգավիճակ:Վերջապես ՀեռավորԱրնելքումճապոնիան ստիպված եղավ վերադարձնելՀարավային Սախալինը ն Կուրիլյան կղզիները, որոնք նա գրավել էր Ռուսաստանից1904թ. պատերազմում: Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմիարդյունքում աշխարհի քաղաքական քարտեզի կարնոր որակական փոփոխությունը պետք է համարել այն, որ խորհրդայինզորքերի կողմից գերմանական օկուպացիայից ազատագրված Արնելյան Եվրոպայի պետությունները (Լեհաստան, Չեխոսլովակիա, Հունգարիա, Ռումինիա, Բուլղարիա, Հարավսլավիա, Ալբանիա), ինչպես նան Չինաստանը, Հյուսիսային Կորեան, Վիետնամը,Մոնղոլիան Ասիայում ն Կուբան Ամերիկայում բռնեցին սոցիալիստականզարգացման ուղին: Ձնասոցիալիստականհամակարգը: / վորվեցհամաշխարհային Գրքի նախորդ բաժնում, հետնելով աշխարհի քաղաքականտարածքայինբաժանման ու վերաբաժանումներիդարեր տնած պրոցեսին, մենք տեսանք, որ դրա գլխավոր բովանդակությունը,հատկապես Աշխարհագրականմեծ հայտնագործություններինհաջորդող ժամանակաշրջանում, ընդհուպմինչն20-րդ դարը աշխարհիմիքանի խոշոր տերություններիպայքարնէր նոր հայտնագործվածերկրների գաղութացմանհամար: Առաջինհամաշխարհային պատերազմինախօրյակինաշխարհի բաժանումն այդ տերությունների`մետրոպոլիաների,ն գաղութների միջնուներ հետնյալ պատկերը: Երկրագնդի շուրջ 135 մլն քկմ ցամաքային տարածությունից (չհաշվածԱնտարկտիդան)16.5 մլն քկմ (1296)կազմում էր աշխարհի6 առավել հզոր պետությունների(Մեծ Բրիտանիա, Ռուսաստան, ԱՄՆ, Ֆրանսիա,Գերմանիա,ճապոնիա), այսինքն գլխավոր գաղութակալ երկրներիմ̀ետրոպոլիաների բուն տարածքը: Թվարկված գլխավոր մետրոպոլիաներն իրենց գաղութների հետ միասինզբաղեցնում էին 82.5 մլն քկմ տարածք, որը հավասար էր երկրագնդիցամաքի 6142: Շուրջ7.496 (10 մլն քկմ) բաժին էր ընկնումմյուս, ավելի փոքր մետրոպոլիաներինիրենցգաղութներիհետ միասին(Բելգիա,Նիդերլանդներ, ն մի քանի ուրիշներ): Իտալիա Կիսագաղութէին համարվում Պարսկաստանը,Չինաստանը ն Թուրքիան,որոնց ընդհանուր տարածքը հավասար էր 14.7 մլն քկմ

(10.946): Մնացած երկրներին, որոնք ոչ մետրոպոլիա էին (չունեին գաղութային տիրապետություններ) ն ոչ էլ գաղութ կամ կիսագաղութ, զբաղեցնում էին երկրի բնակելի ցամաքային մակերեսի ընդամենը 2096-ից քիչ ավելին` 28 մլն քկմ: Ինչպես տեսնում ենք, մարդկությանքաղաքական-տարածքային կազմակերպման բազմադարյան փոփոխությունների արդյունքում աշխարհըթնակոխել էր 20-րդ դար մի վիճակով, երբ նրա քա-

ղդաքական-տարածքային կառուցվածքում ամենամեծըգաղութային համակարգնէր, ամենամեծըոչ միայն զբաղեցրած տարածքով, այլե բնակչության թվով (աշխարհի բնակչության գրեթե 2/3): Եվ դա այն դեպքում, երբ դրան նախորդող տասնամյակներումարդեն այդ համակարգիքայքայման ն զբաղեցրած տարածքի կրճատմանուղղությամբ առաջին էականքայլերը կատարված էին: Դրանք սկսվել էին Արնեմտյանկիսագնդից, որտեղ, ինչպես արդեն նշել ենք, Հյուսիսային ն Հարավային Ամերիկաների ներկայիս հիմնական պետություններին հաջողվել էր ազատվել եվրոպացիների գաղութային լծից, ձեռք բերել քաղաքական անկախություն ն կանգնել ինքնուրույն զարգացման ուղու վրա: ԱՄՆ-իանկախացմանըհաջորդեց 19րդ դարի առաջին քառորդում տեղի ունեցած Իսպանիայի ու Պորտուգալիայի տիրապետությունից18 պետություններիքաղաքական անկախացումը,իսկ Կանադանստացավ դոմինիոնիկարգավիճակ: Այդուհանդերձ, գաղութատիրական համակարգի վերջնական փլուզումը տեղի ունեցավ 20-րդ դարում, երկու համաշխարհային պատերազմների արդյունքում: Հատկապես երկրորդ պատերազմի հետ կապվածնոր վերելք ապրեցճնշմած ժողովուրդներիազգայինազատագրականշարժումը Դա նշանակում էր գաղութային համակարգի ճգնաժամի հետագախորացում: Դեռես պատերազմի ընթացքում պետական անկախություն ձեռքբերեցին Սիրիան ու Լիբանանը: Պատերազմի ավարտից երկու տարի անց անկախացավ բրիտանականխոշորագույն գաղութը՝ Հնդկաստանը: Դրան հաջորդեց Ասիայի մյուս գաղութների, կիսագաղութների ու կախյալ երկրներիանկախացումը: Գաղութայինհամակարգիլիակատար քայքայումը ավարտվեց 60-70-ական թվականներին,երբ պետականանկայխությունձեռք բերեցին 50-ից ավելի երկրներ Աֆրիկայում ու ԿենտրոնականԱմերիկայում, ն բոլոր գաղութատերմետրոպոլիաները(Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Բելգիա, Նիդերլանդներ,Պորտուգալիա) զրկվեցին

իրենցգլխավոր գաղութներիցու կախյալ երկրներից: Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմիկարնոր քաղաքական արդյունքներիցէ նան այն, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմիցհետո ստեղծված Ազգերի լիգայի փոխարեն,որն այնպես էլ միջազգայինհանրությանհույսերը չարդարացրեց,ստեղծվեցմիջազգայիննոր կառույց` ՍիավորվածԱզգերիԿազմակերպությունը ՄԱԿ-ի հիմնադիր պետությունների կողմից ընդունված կանոնադրությունընրա համարսահմանել է հետնյալչորս նպատակները` պահպանելմիջազգայինխաղաղություննու անվտանգությունը, զարգացնել բարեկամականհարաբերություններըազգերի միջն, համագործակցել միջազգային հիմնախնդիրները լուծելու ն մարդու իրավունքներըպահպանելուհարցերում, լինել ազգերի գործողությունների ներդաշնակեցման համաշխարհայինկենտրոն:

(ՄԱԿ):

» » »

»

6.3.3 ՎԵՐԱԲԱԺԱՆՈՒՄՆԵՐ

ԱՇԽԱՐՀԻ

ՍԱՌԸ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ

ԱՐԴԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՔԱՐՏԵԶԻ

ԱՐԴՅՈՒՆՔՈՒՄ:

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

Երկրորդհամաշխարհայինպատերազմիավարտից հետո թվում էր, թե ստեղծվել են բոլոր նախադրյալները, որպեսզի մարդկությունն ապրի ու զարգանա առանց պատերազմների, համընդհանուրխաղաղության ն ժողովուրդների համերաշխության պայմաններում: Սակայն շատ շուտով ակնհայտ դարձավ, որ մարդկության զարու բարեկամության գացումըընթանումէ ոչ թե համագործակցության ու խորացամրապնդման, այլ շահերի բախման հակասությունների ման ու սրմանուղղությամբ: Ի տարբերությունԱռաջինհամաշխարհայինպատերազմինհաջորդածտարիների,այս դեպքում պետություններիտարբերխմբավորումներիառճակատումըն միջազգայինլարվածությանուժեղացումը բերեցոչ թե նոր համաշխարհայինպատերազմի,այլ մի այնպիսի վիճակի, որն ստացավ ձաառը պատերազմ»անվանումը:Դաբացահայտ ն առճակատումէր երկու տնտեսակարգերի`կապիտալիստականի

'

Աշխարհի խոշորագույնգաղութակալերկրին`Մեծ Բրիտանիային,հաջողվեց իր նախկին դոմինյոնների, գաղութներիու կախյալ տարածքներիմի մասին(շուրջ 50 երկիր)համախմբել

ու

(հեհամագործակցություն» ստեղձելմիջպետական միավորում`«ԱզգերիԲրիտանական

տագայում«Վամագործակցություն») անունով: պաշտոնական

սոցիալիստականիմիջե՛: «Սառը պատերազմի» գաղափարախոսության հիմքում. որը մշակվեց Արնմուտքում. ընկած էր սոցիալիստական հասարակարգի վերացումը ոչ թե «տաք պատերազմի»`ուղղակի ռազմականգործոդությունների միջոցով, այլ տնտեսական,գաղափարական,քաղաքական ու հոգեբանականԾնշմանհամապարփակմեթողներովԴրանհակառակ,սոցիալիստական համակարգըկազմող երկրների արտաքինքաղաքականությանհիմքում ընկածէր սոցիալիստական հեղափոլաոչթյանարտահանումը ն հասարակական զարգացման խորհրդայինմոդելիպարտադրումը աշխարհիժողովուրդներին: Սկսվեց սպառազինությունների,զենքի նոր տեսակներին ռազմական նպատակներով կատարվող գիտատեխնիկականմշակումների ու ծրագրերի աննախադեպմրցավազք: Աստիճանաբարակնհայտ էր դառնում, որ ճր(ու հասարակական համակարգերի պայքարիթե' տնտեսական,թե՛' գաղափարական Ծակատներումուժերն անհավասար են, ն սոցիալիստական համակարգըաստիճանաբարիր դիրքերըզիջում է: Սառը պատերազմի նախաձեռնողները ն գլխավոր դերակատարներն էին Արեմուտքի զարգացած երկրները ԱմերիկայիՄիացյալ Նահանգների գլխավորությամբ: Գլխավոր պայքարը գնում էր տնտեսությանոլորտում: Եվ աստիճանաբարպարզ էր դառնում, որ երկու համակարգերիանզիջում տնտեսականպայքարում հաղթում է կապիտալիստական,մասնավորսեփականատիրության վրա հենվող ազատ շուկայական հասարակարգը, որը ի տարբերություն ԽորհրդայինՄիությունումն մյուս սոցիալիստականերկրներում հաստատված քաղաքական կարգերի ու կառավարմանձնի, ավելի ազատականէ ու ժողովրդավարական: Սառը պատերազմնավարտվեց 1980-ական թվականներիվերջին, 1990-ական թվականներիսկզբին Խորհրդային Միության ն համաշխարհային սոցիալիստական համակարգի պարտությամբ: Դրա արդյունքում տեղի ունեցավ աշխարհի քաղաքական նոր վերաբաժանում: 1990թ. վերամիավորվեց Գերմանիան, ԽՍՀՄ-ից անկախացան երեք մերձբալթյան հանրապետություններըէ̀ստոնիան, Լատվիան ու Լիտվիան: Դրան հաջորդեցայն, որ աշխարհի քաղաքական '

ԸնդունվածԷ սառը պատերազմիսկիզբը համարել Մեծ ԲրիտանիայինախկինպրեմյերմինիստրՉերչիլի ԱՄՆ Ֆուլտոն քաղաքում 1946թ. մարտի 5-ին արտասանած ճառը: Այն ըստ էության կոչ էր միավորել Արեմուտքիուժերը ԽորհրդայինՄիության դեմ ն կանխել պատերազմիցհետո սկիզբ առած աշխարհիքաղաքականզարգացումները:

քարտեզիցվերացան տարբեր կիսաանկախպետություններից կազՄիումված Խորհրդային ՍոցիալիստականՎանրապետությունների ն (ԽՍՀՄ) Գարավսլավիայի Սոցիալիստական Դաշնային (ֆեթյունը դերատիվ)հանրապետությունը(ՀՍՖ3Հ): 1991թ. ընթացքում պետական անկախություն ձեռք բերեցին ԽՍՀՄ մյուս 12 հանրապետություններընս, ՀՍՖՀ կազմից դուրս եկան ն անկախացան Խորվաթիան, Սլովենիան ն Մակեդոնիան, իսկ մեկ տարի անց` նան Բոսնիան ն Հերցեգովինիան: Եվ վերջապես 1993թ-ին Չեխոսլովակիան տրոհվեց երկու` Չեխիա ն Սլովակիա ինքնիշխան պետությունների: 20-րդ դարի վերջերին անկախ պետության կարգավիճակ ստացան նան մի քանի երկրներ Աֆրիկայում (Խամիբիանանջատվեց ՀԱՀ-ից, էրիթրեան` Եթովպիայից) ն Ասիայում (Արնելյան Թիմոր` Ինդոնեզիայից. Պալաու` Մեկրոնեզիայիկղզիախճբից): Աշխարհիքաղաքականքարտեզըստացավ ներկայիստեսքը(Սկ. 8-ը պատկերումէ Եվրոպային ՄերձավորԱրնելքիարդիքաղաքական բաժանումը): «ՅԻ» մի բերելուվաշխարհիքաղաքականբաժանման ու վերաբաժանումների մասին ասվածը, կարող ենք առանձնացնելաշխարհի քաղաքականքարտեզի ձնավորման չորս հիմնական փուլեր: Առաջինփուլում ավարտվեցաշխարհիքաղաքականբաժանումը, մեծ հայտնագործությունների որը նոր թափ էր առել Աշխաոհագրական շնորհիվ:Այդ հայտնագործությունները,հայտնի է, որ կատարեցինեվրոպականառաջատար տերությունները,որոնք էլ իրար մեջ բաժանեցին բոլոր նոր հայտնագործված տարածքները:Հարստանալովու հզոու րանալովայդ տարածքների դրանցժողովուրդներիշահագործման ու հարստահարմանշնորհիվ, նրանք իրենց քաղաքական ու տնտեսական գերիշխանությունըհաստատեցին մնացած աշխարհի վրա: Ավարտվեց աշխարհիբաժանումըԵվրոպականտերությունների(Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա, Իսպանիա,Պորտուգալիա,Իտալիա, Գերմանիա, Բելգիա, Նիդերլանդներ), ինչպես նան Ռուսաստանի,ԱՄՆ-ի ու ճապոնիայի միջն: Ի

-

՛-

:

(0

Օ) եք

Ի

Հարավային Օսեթիա թռ Սերձղեճաշթյահ Լեսնային Ղոզածբա՞, Կիպրոսի թուք հասրապետություն

Հանր ԿոարւիւՀ

ԷՔ

,

պխազիա

ՌՈՒՔ

Ջ

«

Ինքնակ"չ անկախ պետություններ

`

Հ.

-

"

Հ-

Վ»

.-Վա :

ւշ

հառսաշԻն `

.

ի

Նջձ

'

ԴԱՀԿԻ/Մ

--1

|

ԲԵՍ

լ

,

«Հ»

'

ՍԱիոԿԿո

ՖԱԼ.

Եոզերվրավան «

ԱԼԺԻՐ

| ԼԻՔՒԻՎ)

|

ծ":'

ԿԻՊՐՈՍՎՏՐ

վն ԼՐշու.

ԻԹՐՍՑԵԼ Ս

ՒՐԱՆ

խոՆ

ԷԳԻՊՏՈՎ

Վ

ՍԱԻՒՂ Լ

|

ԻԿՑՁ

ԱՆ,ԱՐԱՔԻԼՍ

| ԱՁ

ա

Նկ. 8. Եվրոպային ՄերձավորԱրնելքիարդիքաղաքական բաժանումը(2005թ.) Ստացվեցայնպես, որ 20-րդ դարի սկզբինաշխարհը բաժանված էր մի կողմից թվարկվածտերությունների`մետրոպոլիաների,ն մյուս կողմից` գաղութների, կիսագաղութայինու կախյալ վիճակում հայտնված երկրներիմիջն: Աշխարհիքաղաքականքարտեզի ձնավորմանհաջորդ` երկյրորդ փուլը առանձնանում է արդեն բաժանվածաշխարհիառաջինվերաբաժանումով:Դա ինչպես արդեն ասվել է, կատարվեց Առաջին համաշխարհայինպատերազմիարդյունքում: Երրորդփուլը համընկավհամաշխարհայիներկրորդպատերազմի ն դրան հաջորդած գաղութատիրականհամակարգի վերջնական

փլուզման հետ: Չորրորդփուլը նշանավորվեց«սառը պատերազմի»ավարտովն աշխարհիքաղաքականքարտեզիներկայիսգծագրության ու բովան162

դակությանձնավորումով, որով ն ամրագրվեցաշխարհի արդի, միջազգայինճանաչում գտած քաղաքականբաժանումը: Որպեսամփոփումընդգծենքայն ուշագրավ փաստը, որ հասակյանքի քաղաքական ոլորտի տարածքային կառուցվածքի րակական թվի աճը ընթացել առանցքայինմիավորների`երկիր-պետությունների հարաճուն արագությամբ (գծ.3) ն դրա համեմատ էլ մեծացել է նրանցտարածքայինկազմակերպմանու պետականկառուցվածքի, պետականկարգի ու քաղաքականռեժիմիբազմազանությունը: է

ռոլլ լ

.

Մինչն

շադ

Գծ. 3

|

1950թ

գօօ0թ

1995թ

2305թ

(շխարհի երկիր-պետությունների թվի աճը

Եթե երկիր-պետություններիգոյության առաջին հազարամյակներում դրանց թիվը հաշվվում էր միավորներով,մեր թվարկության դ. առավելագույնըհասավ 40-ի, դրան հաջորդած շուրջ երկուսուկես հարյուրամյակումավելացավ ես 40-ով, այսինքն կրկնապատկվեց, ապա միայն 20-րդ դ. ընթացքումքառապատկվեց,դարավերջինհասնելով200-ի: Շատ ավելի դինամիկ են պետությունների բովանդակային ու բնութագրիչները` հատկանիշներն պետականկառուցվածքը, քաղաքականռեժիմը, վարչակարգը, որոնց փոփոխություններնիրենց հետ բերում են բազմազանության խորացում ն պետությունների տարբերություններիմեծացում:

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Որո՞նքեն մարդոլորտի, մարդկային հասարակության տարածքային կառուցվածքիզարգացմանգլխավոր միտումները: Ինշպիսի՞նէ հասարակականկյանքի քաղաքական ոլորտի տարածքային բաժանման բովանդակությունը:Ո՞րն է դրա գրաֆիկական մոդելը: Ո՞րնէ քաղաքականքարտեզիգլխավոր բովանդակությունը: Ե՞րբ ն ինչի՞ շնորհիվէ աշխարհը ընկալվել արդի իմաստով որպես մեկ ամբողջություն, ն սկսվել է նրա քաղաքականբաժանումը: Ո՞ր ժամանակներինէ վերաբերում աշխարհի առաջին քաղաքական բաժանումը: Գիտական պարբերացման համապատասախանաշխարհի քաղաքական բաժանման ու վերաբաժանումների ի՞նչ ժամանակաշրջաններ են առանձնացվում: Առանձնացրե'քն վերլուծե'ք աշխարհիքաղաքականբաժանմանու վերաբաժանումներիՆոր ժամանակաշրջանիկարնորագույն իրադարձությունները: Ե՞րբ է կնքվել Աշխարհիբաժանմանմասին Իսպանիայի ու Պորտուգալիայի համաձայնագիրը:Ո՞րն է դրա էությունը, ինչպե՞սէր անցնում բաժանմանգիծը: Ի՞նչ փոփոխություններ կրեց Եվրոպայի քաղաքական քարտեզը նապոլեոնյանպատերազմներիարդյունքում: 10. Որո՞նքէին աշխարհի քաղաքական քարտեզի այն փոփոխությունները, որ տեղի ունեցան գաղութատիրության տարածման ն Ամերիկա աշխարհամասումդրա վերացմանհետնանքով: 11. Ի՞նչ հանգամանքներումէին հասունանում աշխարհիքաղաքական քարտեզի 20-րդ դարի փոփոխությունները: 12. Աշխարհի ո՞ր պետությունների ռազմաքաղաքական խմբավորումների միջն սկսվեցԱռաջինհամաշխարհայինպատերազմը: 13. Առաջինհամաշխարհային պատերազմիարդյունքում ի՞նչ հիմնական ուղղություններով ընթացան աշխարհի քաղաքական քարտեզի փոփոխությունները:Թվարկե'ք այդ ուղղությունները ն բնութագրե'քյուրաքանչյուրի էությունը: 14. Քաղաքականքարտեզի ի՞նչ փոփոխություններէին նախատեսվում Սերի պայմանագրով:Ինչո՞ւ նախատեսվածփոփոխությունները կյանքի չկոչվեցին: 15. Ի՞նչ պայմաններում էր հասունանում Առաջին համաշխարհային

16.

17.

18.

19.

20. 21.

22.

պատերազմի արդյունքում հաստատվածաշխարհի քաղաքական բաժանմանվերաբաժանումը: Ինչպե՞սընթացավ Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմը:Դրա արդյունքում ի՞նչ փոփոխություններկատարվեցին աշխարհի քաղաքականբաժանմանմեջ: Վերլուծե'ք Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արդյունքում կատարվածսահմանայինփոփոխություններըն ձնավորված քաղաքականքարտեզը: Ո՞րն է մետրոպոլիա, գաղութ ն դոմինիոն երկրների քաղաքական կարգավիճակի տարբերությունը: Թվարկե՛ք յուրաքանչյուրից առավել նշանավորները:20-րդ դարի սկզբին աշխարհը ինչպե՞սէ բաժանվածեղել դրանց միջն: Ե՞րբ ն ինչպե՞սավարտվեցգաղութայինհամակարգի լիակատար քայքայումը: Արդյունքումի՞նչ փոփոխություններկատարվեցինաշխարհիքաղաքականքարտեզում: Ի՞նչ է «սառը պատերազմը»: Ե՞րբ ն ի՞նչ պայմաններում այն սկսվեց: Ո՞րնէ նրա բովանդակությունը: Ովքե՞ր էին «սառը պատերազմ » վարող կողմերը: Ինչո՞վ այն ավարտվեց ն ինչպե՞սձնավորվեց աշխարհի քաղաքական քարտեզի արդի պատկերը: Ամփոփելովաշխարհիքաղաքականբաժանմանու վերաբաժանումՇերի պատմությունը,թվարկե'քն բնութագրե'քնրա չորս փուլերը: Ինչպե՞սէ աճել հասարակականկյանքի քաղաքական ոլորտի տարածքային կառուցվածքի առանցքային միավորների` երկիր-պետությունների թիվը: Դրանովպայմանավորված`ինչպե՞ս են փոխվել քաղաքական ոլորտի տարածքային կազմակերպումըն պե-

տականությանհատկանիշները:

ԳԼՈՒԽ7 ԵՐԿԻՐ

ՄՈԼՈՐԱԿԻ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՄԱԿՐՈԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ (ԳԵՈՊՈԼԻՏԻԿԱ)

ԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ

Ինչպես տեսանք գրքի նախորդ բաժիններում, հասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտի տարածքային կազմակերպումնիրականացվում է 3 մակարդակներով(տե'ս Գլ.2)` միկրոաշխարհագրական (միավորներն առանձնացվումեն երկիր-պետության ներսում), մեզոաշխարհագրական(միավորներն են երկիր-պետությունները)ն մակրոաշխարհագրական,երբ որպես տարածքային միավորներ են հանդես գալիս պետությունների տնտեսական, էթնոմշակութային. քաղաքական կամ ռազմաստրատեգիականմիավորումները (միութեն յունները) իրենց սահմաններով(Գլ.4), որոնք մերապյետական Մարդկության տարածքային կազմակերպման առանցքային միավորների` ինքնիշխան պետությունների թվի անշեղ աճը անցած հազարամյակներիընթացքում ապացույցն է այն բանի, որ ավելի դինամիկ զարգացում է ունեցել տարածքային կազմակերպմանմեզոմակարդակը, հետնապես չոհրապետողէ եղել մարդկության տարաբաժանման միտումը: Դրա հետ մեկտեղ մեզ ավելի մոտ ժամանակներում ավելի հաճախակի են դառնում այնպիսի դեպքերը, երբ տարբեր պետություններ ունենալով շահերի ընդհանրություն, միավորվում են, կազմում երկկողմ կամ բազմակողմ տարածաշրջանային միավորումներ:Դա նշանակում է, որ տարաբաժանմանըզուգընթաց տեղի է ունենում նան մերձեցում,համախմբում,միասնացում Պետությունների միավորման ու համախմբման գործընթացը ավելի ինտենսիվէ դարձել 19-20-րդ դարերում,ընդգրկելով աշխարհի ինքնիշխանպետություններիմեծ մասը: Այդ երնեույթըներկայումս ընդունել է համընդհանուր բնույթ ն դարձել է զ/ոբալացման`համաաշխարհայնացմանկարնդրագույնբաղադրիչը: մարդկությանտարածքայինկազմակերպման այս երկու հական միասնացման-գլոբալացման դիր` տրոհման-տարանջատման ուղ166

ղություններիհամատեղզարգացումնիր հետ բերում է մարդկության, երկրագնդիհամընդհանուրաշխարհաքաղաքականկառուցվածքի, հետնապեսն աշխարհակարգիմշտականփոփոխություններ-

Գլոբալացումը չէր կարող չառաջացնել ն իրոք առաջացրեց հասարակականկյանքի քաղաքական տարածքային կառուցվածքի էականտեղաշարժեր հատկապեսմակրոաշխարհագրական մակարդակում: Ինչպես նշել ենք, աշխարհի ճակրոաշխարհագրական մակարդակի տարածքային կառուցվածքը ի տարբերություն քաղաքաաշկառուցվածքի (պետություններ ն դրանցից ցած խարհագրական գտնվող ենթակարգային միավորներ) ընդունված է անվանել աշ(գեոսյոլիտիկական)կառուցվածքխարհաքաղաքական Ընդունելով երնույթն արտահայտող «աշխարհաքաղաքական կառուցվածք» տերմինի սպայմանականությունը ծանոթանանք երնույթիհիմնականառանձնահատկություններին: Աշխարհաքաղաքականկառուցվածքումառանձնացնում են երկու մակարդակի միավորներ` աշխարհաքաղաքականտարածա(գեոստրատեգիական) շրջան(ռեգիոն) ն աշխարհառազմավարական

շրջան. Աշխարհաքաղաքականտարածաշրջանը(ռեգիոնը) հասարակականկյանքի քաղաքական-տարածքայինկառուցվածքում երէյիրպետությունիցբարձր մակարդակիմիավորնէ: Այդպիսի տարածաշրջաններձնավորվում են տարբեր սկզբունքներով ն պետությունների տարբեր հատկանիշների հաշվառմամբ:Աշխարհի ներկայիս բաժանումը աշխարհաքաղաքականտարածաշրջաններիհենվում է տարբերհատկանիշներիվրա. Դրանցից ընդգծենքմի քանի առավել կարնորները: Առաջին.առկայությունը խոշոր ն տնական քաղաքական հիմնախնդրի,որի նկատմամբ միննույն կամ նման մոտեցումը կարող է միավորելտարբեր պետությունների: Որպես նման հիմքի վրա ձնավորվածաշխարհաքաղաքականտարածաշրջանիօրինակ սովորաբար նշվում է արաբականերկրների համագործակցությունը,որը է Իսրայել պետությանը: հակադրվում Երկրորդ.առկայությունը ընդհանուր երկարաժամկետշահերի, որոնք պայմանավորվածեն միմյանց հետ հարնան լինելու հանգամանքով:Հարնան պետություններիշահերը կարող են համընկնել, երբ անհրաժեշտէ, օրինակ, տնտեսականներուժի միավորում, օգտակար հանածոների հանքավայրերի համատեղ շահագործում

(Պարսից ծոցի կամ Կասպից ծովի ավազաններ), օդային ավազանի ու ներքին ծովերի աղտոտման դեմ համատեղ պայքար, հարնան երկրների բնակչության պատկանելիություն նույն էթնոսին, համատեղ պաշտպանությանկազմակերպմանանհրաժեշտություն: Երրորդ. մշակութային, էթնիկական, ռասայական, լեզվական մոտիկություն ե պատմական զարգացման առանձնահատկությունների ընդհանրություն: Չորրորդ. տնտեսաաշխարհագրական(տրանսպորտաաշխարհագրական) դիրքի ընդհանրություն, փոխադարձ տնտեսական կապերի բարձր ակտիվություն: Հասարակական կյանքի քաղաքական-տարածքայինկառուցվածքի ամենաբարձրմակարդակիմիավորը աշխարհառազմավարական շրջանն է: Այն տարբեր աշխարհաքաղաքականռեգիոններ միավորելով հանդերձ, միշտ չէ, որ մեկ տարածքային միասնություն է կազմում: Նրա մասը կազմող աշխարհաքաղաքականռեգիոնները կարող են սահմանակից չլինել ն գտնվել միմյանցից ֆիզիկական մեծ հեռավորությանվրա: Շատ հետազոտողներ համարում են, որ աշխարհաքաղաքական ռեգիոնի ն աշխարհաստրատեգիական շրջանի տարբերակումը են է նրանց ընդհանուր, քան խիստ պայմանական ավելի էական տարբերիչ գծերը: Ընդհանուր է համարվում նրանց գլխավոր հատկանիշը՝ պատկանելիությունըԵրկլիրմոլորակի աշխարհաքաղաքական(գեոպոլիտիկական)համակարգին: Երկիր մոլորակի աշխարհաքաղաքական կառուցվածքովզբաղվում է քաղաքական աշխարհագրության աշխարհաքաղաքականություն (գեոպոլիտիկա) կոչվող ուղղությունը (ենթաճյուղը): - Իսկ քանի որ աշխարհաքաղաքականմիավորներըձնավորվում են պետությունների միավորումից, աշխարհաքաղաքականության ուշադրության կենտրոնում են գտնվում պետությունների արտաքին քաղաքականությունը ձնավորող գործոնները, վերը թվարկված այն սկզբունքներն ու հատկանիշները,որոնք հիմք են ծառայում տարբեր պետություններիմիավորման,աշխարհաքաղաքական ռեգիոն ու աշխարհառազմավարականշրջան, այսինքն աշխարհի կառուցված'

Կա 0ան

այնպիսիկարծիք, որ աշխարհաքաղաքականությունը ձնավորվելու զարգանում

հետ է որպես գիտության ինքնուրույնճյուղ, գտնվելով քաղաքականաշխարհագրության սերտ համագործակցության մեջ, բայց ոչ նրա կազմում.Հետաքրքրականէ գիտության

այդ ուղղության դասական Հաուսհոֆերի ձնակերպումը`«Քաղաքական աշխարհագրությունը քննարկումէ պետությունըտարածականտեսանկյունից.իսկ աշխարհաքաղաքականությունըքննարկումէ տարածությունըպետությանտեսանկյունից»:

մակարդակձնավորելու համար: քայիննոր՝ մակրոաշխարհագրական

Հայտնի է, որ աշխարհի քաղաքական կառուցվածքի ներկա տերմինաբանությամբգեոպոլիտիկական (աշխարհաքաղաքական) մակարդակի մասին պատկերացումների ու դատողությունների ակունքներըառկա են հին հունական գիտական մտքում: Ի ս//զբանե

պատկերացումներիու դատողություններիհիմքում եղել են ժողովուրդներիու պետություններիտնտեսականու քաղաքական զարգործոններին վճռական գացմանգործում ֆիզիկնաաշխարհագրական նշանակությունվերագրելը'Ընդունված է գեռպոլիտիկայինախապատմությունըսկսել անտիկ աշխարհի խոշորագույն մտածողներից,որոնք ժողովուրդների ու պետություններիզարգացմանտարբերությունները բացատրել են նրանց աշխարհագրական դիրքով, կլիմայով ե այլ բնական պայմաններով (Վիպոկրատ, Արիստոտել,Պլատոն, Հերոդոտ, Ցիցերոն, Ստրաբոն):Օրինակ, Ստրաբոնըաշխարհը բաժանելով քառանկյունիների ե կենտրոնում դնելով բնակեցված աշխարհը` Եվրոպան, Լիբիան (Հյուսիսային Աֆրիկա) ե Հարավային Ասիան, զարգացրել է այն միտքը, որ չբնակեցված տարածքները«... որնէ քաղաքական նպատակի չեն ծառայում, ...մանավանդ եթե դրանք կղզիներ են, որոնց բնակիչները չեն կարող ո'չ խանգարել մեզ ե ո'չ էլ օգնել իրենցառետրով»: Ինչպես իրավացիորեն նշում է Յու.Տիխոնրավովը, «Այդ դատողություններն արդեն կարելի է գեռպոլիտիկականկոչել բառի ժամանակակիցիմաստով»: Հին հույների ու հռոմեացիների` մարդկության պատմական զարգացման վրա աշխարհագրականգործոնների ազդեցությանը հատուկ կարեորություն տալու գիծը առկա է միջնադարում նույնպես: Դա նկատվել է հատկապեսարաբ մտածողների, քաղաքական աշխատությունգործիչների ու աշխարհագետ-ճանապարհորդների ներում: Վասարակականկյանքի աշխարհագրականգործոնի դերի մասին հայեցակետըիր գիտականձնակերպումնստացավ ուշ միջնադարում նե նոր ժամանակաշրջանում:Ձեավորված աշխարհագրաայդ

'

Հասարակական գործոններիդերը մեկնազարգացմանվրա ֆիզիկաաշխարհագրական բանողհատուկփիլիսոփայականուսմունքի («աշխառհագրականդետերմինիզմի»)մասին ստեղծվածէ հարուստ, այդ թվում ուսումնականգրականություն:Տվյալ շարադրանքը դնում է բնականպայմաններ-հասարակական կյանքիքաղաքականոլորտ կապիվրա: չեշտը ԴՕ.18.ռՕԷքոոօծ.ԸՇՕոօուուոտ. Խ/.. 1998, էջ 60

կան դետերմինիզմուսմունքի համաձայն, ինչպես հայտնի է, մարդառանձին կային գործունեությունն ամբողջությամբ ե իր բոլոր դրսեորումներով, դրանց թվում ե քաղաքական կազմակերպման ձների տարբերություններով, պայմանավորվածէ աշխարհագրական գործոններով: 16-րդ դարից սկսած ե հատկապես 18-19-րդ դարերում ստեղծվեցին մեծաթիվ մենագրություններ, որոնք տարբեր տեսանկյուններից ու տարբեր գիտական խորությամբվերլուծում էին աշխարհագրական միջավայրի, նրա առանձինբաղադրիչների ե հասարակության զարգացման, դրա կազմում նան քաղաքական զարգացման, կապերն ու փոխազդեցությունները: Առանձնանում է, մասնավորապես ֆոանսիացի քաղաքական գործիչ ու մտածող Ժան Բոդենը, որն իր գլխավոր` «Պատմության ուսումնասիրության դյուրին մեթոդը» (1566թ.) աշխատության մեջ փորձում էր բացահայտել ժողովրդի, պետության, ճրա քաղաքակակարնորելով կլինության ն բնական միջավայրիկապը: ՎՂատկապես ման, Բոդենը նրա ազդեցությամբ էր հիմնավորում հյուսիսի ժԺողովրդների ֆիզիկական առավելությունը հարավի ժողովուրդների, ն լեռնցիների առավելությունը հարթավայրերի (հովիտների) բնակիչների նկատմամբ: Նա զարգացնում էր այն միտքը, որ պետական գործիչներն իրենց վարչարարական ն օրինաստեղծ գործունեության ընթացքումպետք է հաշվի առնեն ոչ միայն սոցիալական, այլն կլիմայական պայմանները:Նրա համոզմամբ ինքնիշխան պետության հզորությունը ն զարգացումը ուղիղ (ախման մեջ են գտնվում նրա բնականմիջավայրիպայմաններիցու հարստություններից: Այս ոլորտում խոշոր առաջընթացքայլ էր դարձյալ ֆրանսիացի, փիլիսութա Շառլ Լուի Մոնտեսքյոի (1689-1755թթ.) գործունեությունը: Նա հատուկ ուսումնասիրություն նվիրեց Հին Հռոմեական պետությանը, որտեղ վերլուծեց դրա ծաղկման ու կործանման հանգամանքները ն եկավ այն եզրակացության,որ յին յՀռոմիկործանման գլխավոր պատճառներիցեն եղել պետությանաշխարհագրական դիրքը ն սահմաններիչափազանց մեծ ձգվածությունը, որոնք խանգարել են պետության համախմբմանն ու իշխանության կենտրոնացմանը: Մի այլ աշխատության մեջ («Օրենքների ոգու մասին», 1748թ.) Մոնտեսքյոն քննարկում է ռյետությանկառավարմանձնի վրա աշխարհագրականգործոններիազդեցությունը. Ղատկապեսմեծ նշանակություն նա տալիս էր (յհիմայականգործոնին, համարելով, որ

է ծուլություն ն կրքեր, սպանում է քաղաքացիաու քաջությունն արիությունը, բռնակալական կառավարման կան Նա է առաջիններիցէր, որ կլիման համարում էր պատճառ դառնում: երկրի պետական կառուցվածքի ու քաղաքական բնույթի վճռորոշ գործոն ե այդ առումով Եվրոպան հակադրում էր Ասիային: Նրա կարեոր դրույթներից մեկն այն էր, որ պետության օրենքները պարտադիրկերպուվպետք է համապատասխանենբնական միջավայրի

շոգ կլիման ծնում

առանձնահատկությունների ն Աշխարհագրական դետերմինիզմի հետագա զարգացումն իր արտահայտությունը գտավ գերմանացիականավորաշխարհագետ Կառլ Ռիտտերի (1779-1859) ուսումնասիրություններում: Նա իր բազմահատոր աշխատության մեջ գլխավոր` «Երկրագիտություն» նկարագրումէ երկրագնդի ե նրա տարբեր մասերի աշխարհագրական պայմանները (հեղինակի կենդանության օրոք լույս են տեսել Ասիայինու Աֆրիկային նվիրված 19 հատորներ), շեշտը դնելով այդ պայմաններին մարդկային քաղաքակրթությունների ու մշակույթների միջն եղած կապերի բացահայտման վրա: Նա ձգտում էր ապացուցել, որ ժոդու/ուրդներիու պետություններիպատմականճակատագրիորոշիչը աշխարհագրականպայմաններնեն, բնական միջավայրը Աշխարհագրականդետերմինիզմիգաղափարները 19-րդ դարի վերջերին Եվրոպայում դառնում են տիրապետող: Եվ պատահական չէ, որ այդպիսի մթնոլորտում ձնավորվեցինայն տեսական դրույթներն ու գաղափարները, որոնք պետք է դառնային նոր ծնվող գիտության` քաղաքական աշխարհագրության ն դրա կազմում էլ աշխարհաքաղաքականության անկյունաքարերը: Դրանց ձնավորման ու հղկման գործում վճռական դերակատարություն ունեցավ գերմանացի ականավոր մտածող, հռչակավոր Հեյդելբերգիհամալսարանիշրջանավարտ, հետագայում քծյա։յցիգի համալսարանի աշխարհագրությանպրոֆեսոր Ֆրիդրիխ Ռատցելը (1844-1904):Սկսած 1874 թվականիցմեկը մյուսի հետնից նա լույս է ընծայում մի շարք մենագրություններ,որտեղ քննարկում է աշխարհագրական գործոնի, մասնավորապեսբնատարածքի տարբեր ազդեցությունը ժողովրդի ճակատագրի, պետուհատկանիշների թյան առլյա վիճակի ն զարգացմանհեռանկարիվրա՛'Այդմենագրություններից գերմանականգիտականն քաղաքականմտքի վրա հատկապես ազդեցությունթողեցին «Հյուսիսամերիկյանքաղաքների ու քաղաքակրթությունների

մեծ

Այդ մենագրություններում հեղինակը հիմնավորում ե զարգացէր մի շարք տեսակետներ, որոնց ամբողջությունը հայտնի դարձավ «շատցելյան ուսմունք» անունով: Ռատգցելյանուսմունքի առանցքային դրույթներից մեկը վերաբերում է երկրագնդի, մարդկության քաղաքաաշխարհագրակա բաժանման առանցքային միավորի`երկիր-պետության կությանը.Ռատցելը զարգացնում էր այն միտքը, որ սյետությունը ոչ այլ ինչ է, քան «կենդանի օրգանիզմ, որը մշտապես պայքարում է իր գոյության համար»: Դժվար չէ նկատել, որ դա նշանակում էր կենդանական ն բուսական աշխարհի օրինաչափությունների տարածում սոցիալական ոլորտի վրա, մի մոտեցում, որը ճառցիալ-դարվինիզմի» տեսքով լայն տարածում ուներ 19-րդ դարի վերջերի Եվրոպայում: Խորացնելով իր այդ տեսակետը, Ֆ.Ռատցելը հանգեց այն հետնեության,որ ռյեւտությանճակատագրիվրա ազդող աշխարհագրական գործոններիցառաջնայինընրա զբաղեցրած տարածքի մեծությունն է- նրա համոզմամբ տարածությունը ամենակարեոր քաղաքաաշխարհագրական գործոնն է: «Տարածությունը» սոսկ բնատարածք չէ, որը զբաղեցնում է պետությունը ե որը նրա հզորության ատրիբուտներից է, մտարածությունը քաղաքական ուժ է: Այստեղից ամեն ու մի ժողովրդի պետությանհամար «տարածքիզգացողուէլ թյան» կարնորությունը, որին առանցքային տեղ էր հատկացնում Ռատցելը: Ֆիզիկական տարածքի չափերից բացի Ֆ.Ռատցելը հատուկ նշանակություն է տալիս նրա «որակին»` մակերնույթին, հողածաժկին, բուսածածկին, ջրագրությանը: «Ժողովրդագիտություն» աշխատության մեջ նա գրում է. «Մարդկությունը ինչքան էլ ձգտի դեպի տիեզերական բարձունքները, նրա ոտքերը շփվում են հողին... Դրանով է ամենից առաջ պայմանավորվումնրա գոյության աշխար«Պեհագրական պայմանների քննարկման անհրաժեշտությունը"»։ է տությունը այնպիսի օրգանիզմ է, շարունակում Ռատցելը, որն անհրաժեշտաբարկապված է իր հողին, ուստի պետք է ուսումնասիրվի աշխարհագրական տեսանկյունից: Ինչպես ցույց են տալիս ազգագրությունն ու պատմությունը,պետություններըզարգանում են նում

-

-

քարտեզները».«Հյուսիսային ԱմերիկայիՄիացյալ Նահանգները», «ԱնտրոպոաշխարհաԳրություն», «Ժողովրդագիտություն», «Ծովը որպես ժողովուրդների հզորության աղբյուր», «Պետություններիտարածական աճի օրենքներիմասին». «Երկիրը ն կյանքը» ն վերջապես նախորդգլուխներումհիշատակված«Քաղաքականաշխարհագրությունը»: ' Լ թշուլշրթ Փ. Ւ քօոօտօրծմտծ, 1, Խ1. 1893. 63

տարածականհիմքի վրա. ավելի ու ավելի հարմարվելով ն ձուլվելով նրան, ստանալով նրանից ավելի ու ավելի շատ էներգիա: Այդպիսով, ճյետությունները հանդես են գալիս որպես տարածական երնույթներ,որոնք ոգեկոչվում ու կառավարվումեն այդ տարածքով, ուստի ն դրանք պետք է նկարագրի, համեմատի,չավփագրիաշխարհագրությունը- Պետությունը գտնվելով կյանքին հատուկ երնույթների շարքում, հանդես է գալիս որպես այդ երնույթներիբարձրակետ» (ընդգծումը մերն է, Ա. Վ., Լ.Վ.): Ռատցելի այս թեզիսից բխող գործնականհետնությունն այն էր, որ պետության տարածքային զավթումները,«կենսատարածքիընդարձակումը»բնական երնույթէ, ամեն մի կենդանիօրգանիզմի գոյության անհրաժեշտպայմանը: Ռատցելն ի մի բերելով երկիր-պետությանմասին իր տեսական դրույթները, «Պետությունների տարածական աճի օրենքների մասին» աշխատության մեջ ձնակերպում է 7 «Օրենքներ»,որոնց համաձայն ել ամեն մի ժողովուրդ պետք է իրականացնիիր ճբարձրագույն կոչումը», այն է` «ընդարձակելիր կենսատարածքը»ն ճբարելավել իր աշխարհագրականդիրքը'»Ռատցելի այս, ինչպես ն մյուս տեսականկառույցները նպատակաուղղված էին, նրա կարծիքով, Գերմանիայի համար կենսական նշանակություն ունեցող քաղաքական խնդիրների լուծմանը: Նա այն համոզման էր, որ Գերմանիան,որպես պետություն, որսլես ազգային-հոգեբանական,տնտեսականու տարածքային-քաղաքական միասնականօրգանիզմ, դեռնս չի հասել իր բնական աշխարհա/

տարածականաճի այդ Պետությունների

«օրենքներն» են.

(Յու.Տիխոնրավովի շարադրանքով). Է Ժողովրդիմշակույթի զարգացմանհետ մեկտեղ, պետությանտարածքըընդարձակվում պետությանտարածականաճը ուղեկցվումէ զարգացմանայլ ցուցանիշներովես, ինչպիսիք են գաղափարները,առետուրը,արտադրությունը,քարոզչությունը,ակտիվության բարձրացումը գործունեությանտարբերոլորտներում, պետությանմեծացումըտեղի է ունենում ավելի փոքր պետություններ իրեն միացնելովն կլանելով. սահմանըպետության ծայրամասայինօրգանն է ն որպեսայդպիսինվկայում է նրա աճի. ուժի կամ թուլության ն օրգանիզմումկատարվողփոփոխություններիմասին, պետություննաճի ընթացքում ձգտում է իր մեջ ներառել ֆիզիկականշրջապատիառավել արժեքավոր տարրերը`ծովափերը,գետավազանները, հարթավայրերը,ռեսուրսներով հարուստ շրջանները, պետությանտարածքայինաճի խթանը,ազդակը գալիս է դրսից ն դա շնորհիվ հարնան տարածքներիքաղաքակրթականմակարդակներիելնէջների, թույլ ազգերի միաձուլմանն կլանվելու միտումըխորանալովու ճյուղավորվելով. մի պետությունից փոխանցվումէ մյուսին նե խթանումէ պետական տարածքի ավելի նշանա-

կալիընդարձակումը:

գրական սահմաններին,ձեռք չի բերել այն «կենսատարածքը», որն անհրաժեշտ է նրա բնականոն զարգացման ն Եվրասիա մայրցամաքում ու աշխարհում արժանավոր տեղ գրավելու համար: Պատահական չէ, որ Ռատցելի շատ տեսական դրույթներ իրենց զարգացումն ստանալով նրա շատ աշակերտների ու հետեորդների աշխատություններում, ձնավորեցին այն հիմքը, որի վրա բարձրացավ գեոպոլիտիկայի ն մասնավորապեսնրա գերմանական դպրոցի շենքը ն որից սնվում էր գերմանական ֆաշիզմի արտաքին նվաճողական քաղաքականությունը: Եվ այդ պայմաններում բնական էր, որ մի շարք հետազոտողներ ռատցելյան ուսմունքը որակեցին որպես «իմպերիալիզմիկատեխիզիս'»:

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ

ՈՒ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԵՐԸ

Աշխարհագրականդետերմինիզմը ն քաղաքական աշխարհագրության գաղափարները,ինչպես ասվեց, լայն տարածում գտան 1920-րդ դարերիսահմանագլխին:Դրանք զարգացան ն վերացվեցինգր. տական տեսությունների ու հայեցակարգերիհամակարգի հետազոտողների մի քանի սերունդների համատեղուժերով: Գիտականտեսությունների ու հայեցակարգերիայդ համակարգըաշխարհաքաղաքականություն-գեոպոլիտիկաանունով այսօր տիրապետող դիրք է գրավում ոչ միայն քաղաքականաշխարհագրության,այլ նան քաղաբնագավառներում: Քագիտությանն գործնականքաղաքականության Այդ երեք բնագավառների սահմանագծում ե առաջին հերթին դրանցիցառաջինի` քաղաքականաշխարհագրության կազմում ձնավորվեց աշխարհաքաղաքականությունը,անկախ այն բանից, թե գիտական տեսությունների ու հայեցակարգերի այդ համակարգը ընկալվում է որպես առանձին ուղղություն քաղաքական աշխարհագրության կազմում, թե գիտության առանձին ճյուղ: Այսպես թե այնպես, այն ձեավորվեց հիմնականումռատցելյանուսմունքի հետեորդների աշխատություններում: Նրանք հպարտությամբ նշում էին, որ իրենք Ռատցելիաշակերտներնեն ն իրենց ուսուցչի ուսմունքը զարգացնում են աշխարհում առկա նոր իրողություններին զարգացման նոր միտումների հաշվառմամբ: Դա համընկավ այն ժամանակա։

Կատեխիզիսէ կոչվում քրիստոնեականդավանանքիհամառոտ շարադրանքը հարց պատասխանիձնով:

ու

շրջանի հետ, երբ արդեն ակնհայտ էր դարձել, որ հիմնականում ավարտվել են աշխարհագրական հայտնագործությունները, հետնապես ն աշխարհի բաժանումը: Միջազգային տրանսպորտայինհաղորդակցության ու առետրի զարգացմանշնորհիվ աշխարհը սկսել էր ընկալվել որպես մել ամԵթե աշխարհը բողջություն` համամոլորակայինսուպերհամակարգ: իրոք միասնական համակարգ է, ուրեմն պետք է ունենա ամեն մի համակարգինհատուկ պարտադիրհատկանիշները`ճերքին (ազմաու կառուցվածքայնություն:Գիտնականներն սկսեկերպյվածություն ցին զբաղվել աշխարհ համակարգի այդ հատկանիշների բացահայտմամբն ուսումնասիրությամբ: Այդ ժամանակ արդեն բոլորի կողմից ընդունվում էր, որ աշխարհի քաղաքական բաժանման, այսինքն կառուցվածքայնության են, որոնց ներսում հիմնականմիավորները երկիր-պետություններն է էլ կազմակերպվում հասարակականկյանքը: Նոր իրադրությունը պահանջում էր երկիր-պետությանկազմակերպվածության ու կառուցվածքայնության ուսումնասիրությունըկատարել բազմակողմանիորեն ու խորությամբ, հաշվի առնելովյուրաքանչյուրի յուրահատուկ պայմանները,բայց ն չսահմանափակվել ճերկիր-պետություն» կառուցվածքայինմիավորովչ Աշխարհում ստեղծված նոր իրադրությունըպահանջում էր հասարակականկյանքի կազմակերպվածությանու կառուցվածքայնության ուսումնասիրությունը Հ/ատարել նան համամոլորակային ընդգրկումով,հաշվի առնելով երկիր-պետություններիփոխհարաբերությունները,համաշխարհայինտնտեսությանմիասնական լինելը. այլ կերպ ասած` ամբողջ մարդկությունը,միասնական աշխարհ սուպերհամակարգըն դրանումընթացողբազմաբնույթհասարակական երնույթները:Աշխարհում ստեղծվածնոր իրադրությանազդեցության տակծնվում էին բնականպայմաններ պետությանարտաքինքաղաքականությունկապերի ու առնչություններինոր մեկնաբանություններ:ճշգրտվում էր նախկինմոտեցումը,ըստ որի երկիր-պետությունը ընկալվումէր որպես մի վերկենսաբանականօրգանիզմ, որը գոյատնելուհամար պետք է ունենա «բնական սահմաններ ն կենսատարածք»: Ավելի ակնհայտ էր դառնում, որ պետությունների ե նրանց փոխհարաբերությունների զարգացման տարածական, աշխարհագրականցուցանիշերն իրենց բովանդակությամբու դրսնեորումներով են ն պահանջումեն ավելի խոր ու բազմակողմանի բազմապլանային -

-

վերլուծություն:

Այս ամենի հիման վրա աշխարհաքաղաքականությունը (գեոպոլիտիկան) ձեավորվեց որպես միջազգային հարաբերությունների տեսության հիմնական հասկացություն: Այդ հասկացությունն է, որն օգնում է բնութագրելու ն գնահատելու «...լոկալ, ռեգիոնալ, մայր-

գամաքային ե համամոլորակային միջազգային գործընթացների վրա պետությունների կամ պետությունների բլոկների դիրքի տարածքային ու տարածական առանձնահատկությունների ազդեցուքյան տեղն ու կոնկրետ-պատմականձները» `: Աշխարհաքաղաքականության հիմնադիրներիառաջին շարքում է գտնվում ազգությամբ շվեդ, իրավաբան, պետական իրավունքի մասնագետ, Գյոտեբորգի ն Ուպսալայի համալսարանների պատմության ու քաղաքական գիտությունների ռյրոֆեսոր Յուխան Ռուդոլֆ Չելենը: Նա լայն հասարակայնությանը հայտնի է առաջին հերթին որպես Փեռայոլիտիկա տերմինի ն «Պետությունը որպես կենսաձն» հռչակ ձեռք բերած աշխատությանհեղինակ՞: Յու. Չելենը լինելով ընդգծված գերմանոֆիչ, սոցիոլոգիայում ու քաղաքագիտության մեջ զարգացնում էր գերմանական «Օրգանիցիզմը», ըստ որի պետությունը կենդանի օրգանիզմ է ն ենթակա է աճի ու զարգացման կենսաբանականօրենքին: Նա մերժում էր պետության ու հասարակությաննկատմամբ մեխանիստականմոտեցումը:Իր դատողություններիմեջ նա ավելի հեռուն էր գնում, համարելով, որ պետությունները նույնպես, ինչպես մարդիկ, «շգացող ն մտածող էակներ» են, հետնապեսնրանց էությունից է բխում «գոյության պայքարը»: նրանքնույնպես, ինչպես ամեն մի կենդանի էակ, են, «ծնվում հասակ առնում, թառամումու մահանում»: Զարգացնելով իր ուսուցչի` Ռատցելի տեսակետը, որ բնատարածքը, որտեղ գտնվում է պետությունը, վերջինիս ինտեգրալ բադաղրիչն է ն նրա հետ կազմում է մեկ օրգանական միասնություն. Չելենը հանգեց այն հետնության, որ այդպիսի հնտեցրայլ բաղադրիչներ են նան մշակույթը, ազգաբնակչությունը,տնտեսությունը, կառավարմանձնր ն մի քանի այլ տարրեր: Նա համոզված էր, որ երկիր-պետությունը որպես միասնականօրգանիզմ բաղկացած է 5 ոլորտներիցն պետք է քննարկվի ու բնութագրվիդրանցիցյուրաքան'

ՈՇու օրօր 6.58.

՛Դ'ԱԱԻՒՈՕՈՇՅՈՎՇՇԽՈՑ

ՇոՕԲՅքե. Խ131-80 Խ1ՕՇԽ ԽՕԿԿՇքՎՇՇԽԸՒՕ ֆ-18. Ի/., 1991.

ՀԿառլՀաուսհոֆերը Չելենի այդ աշխատությունըորակել է որպես մի ստեղծագործություն որտեղգեոպոլիտիկայիտեսությունըզարգացել է առավելհստակտեսքով ֆերի մասինմանրամասնտե՝ս ստորն):

»

(Հաուսհո-

չյուրի տեսանկյունից,այսինքն պետությունը որպես` աշխարհագրականտարածություն,

ժողովուրդ, տնտեսություն, հասարակություն, կառավարում: Չելենի մշակած այս հայեցակարգը հիմք ծառայեց աշխարհագլխավոր հիմնարար դրույթի մերանայմանհաքաղաքականության մար: Նախկին «աշխարհագրականմիջավայր-արտաքինքաղաքականություն»դրույթին փոխարինելու եկավ «աշխարհագրականմիդրույթը: ջավայր-մարդ, ժողովուրդ-արտաքին քաղաքականություն»

Հիմնվելով 20-րդ դարի սկզբի Գերմանիայի օրինակի վրա, Չելենը հատուկ քննարկման նյութ է դարձնում խոշոր տերությունների ն փոքր պետությունների (ու ժողովուրդների) փոխհարաբերությունների ու նրանց ապագայի խնդիրը:Նա զարգացնում էր այն միտքը, որ փոքր երկրներն իրենց աշխարհագրական դիրքի պատճառով են մեծ տերություններին ենթակա լինելու վիճադատապարտված կին, իսկ մերջիններս, դարձյալ «աշխարհագրականճակատագրի»

բերումով «պարտավոր են» միավորել առաջիններինաշխարհագրականու տնտեսական«խոշոր համալիրների»մեջ: Չելենն արդեն ձնավորվածհամալիրներ էր համարում ԱՄՆ, Բրիտանական կայսրությունը, Ռուսական կայսրությունը, որոնք այդպիսին դարձել են 2ՄԱԼ-ՀՎ2« դարերում: Ինչ վերաբերում էր Գերմանիային, ապա ըստ Չելենի, նրա ռյատմականխնդիրնէր նմանատիպ«համալիր» ստեղծել Եվրոպայում,միավորելովԱրնեմտյան, Կենտրոնականու Արնելմեծ ու յան Եվրոպայի փոքր պետությունները: Գալով Եվրոպայի ներկա իրադրությանը, կարող ենք փաստել, որ Չելենի շուրջ մեկ դար առաջ կատարած (/անխատեսումըիրականացավայն մասով, ինչը վերաբերում էր Եվրոպայի միավորմանը «խոշոր համալիրի մեջ» ((ատարվեց Եվրամիության ու Եվրախորհրդիտեսքով), բայց ձախողվեցԳերմանիայիվճռորոշ աշխարհաքաղաքական դերի մասով(կամ իրականացավմասնակիորեն): Գերմանիայիաշխարհաքաղաքականդերի գնահատման հարցում Չելենն ավելի հեռու էր գնում: Նա Գերմանիայի հովանու ներքո ստեղծվելիք(Միացյալ Եվրոպայիճեջ ներառում էր այն ընդարձակ տարածքը,որն ընկած է Ատլանտյան օվկիանոսի ու Պարսից ծոցի ն ու Ադրիատիկծովերի միջն: Այս գաղափարիվրա կառուցվեց Բալթիկ այսպեսկոչված «Սիջին (կենտրոնական)Եվրոպայիհայեցակարգը»,

որի Եվրոպապետք է համարվի նան ՄերձավորԱրնելքը: Չելենի ն նրա համախոհներիհամոզմամբայդ տարածքն իրենից ներկայացնում է մի հզոր «հնտեցրալ քաղաքական-տնտեսական կազմավորում,որի կենտրոնն է Գերմանիան,իսկ առանցքը` «ԲեռլինԲաղդադ գիծը»: Հատուկ ընդգծվումէ այն միտքը, որ այդ կազմավորման հինմքըպետք է ծառայի ոչ թե ազգերի ու էթնոսներիընդհանրությունը, այլ տարածքի «աշխարհագրականճակատագրի ընդհանրությունը: Նոր ձնավորվող գեոպոլիտիկական հայեցակարգերի շարքում հատուկ տեղ է պատկանում «ծովային ուժի» հայեցակարգին. որի հեղինակ է համարվում ամերի(/ացի պատմաբան,նավատորմի ադմիրալ Ալֆրեդ Սեխենը(1840-1914): Հակառակ Ռատցելի ն մի շարք այլ հետազոտողների, որոնք պետության համար գլխավոր առավելություն համարում էին նրա մայրցամաքային(ենտրոնական դիրքը, մեխենըառավելությունըտալիս էր ծովային դիրքին Նա փորձում էր հիմնավորել, որ խոշոր, «համաշխարհային» տերություն կարող է դառնալ այն պետությունը, որն ունի հարմարավետ ծովային (օվկիանոսային) դիրք` ներառյալ ափագծիձգվածությունն ու գծագրությունը: Ըստ Մեխենի, ծռմվային դիրքը (անխորոշում է նան ժողովրդի ճբնավորությունը»,իսկ այդ երկուսըմիասին`պետության «ծովային ուժը»: Վերլուծելով հին դարերում Կարթագենիե նորագույն ժամանակներում Բրիտանական կայսրության օրինակները, նա այն հետնությանն էր հանգում, որ «ժռվային ուժը» քաղաքակրթությանհատուկ տիպ է որը լավագույնն է ու առավել արդյունավետըհամաշխարհայինտիրապետությունհաստատելուհամար. Զարգացնելով իր այդ տեսակետը, Մեխենը դեռես անցյալ դարասկզբին հենց ԱՄՆ-ի համար էր կանխատեսում «համամոյորակային ճակատագիր»,որի հանաձայնայն պետքէ դառնաաշխարհի առաջատար ծովային տերությունը ն ուղղորդի համաշխարհային զարգացումը: Մի կանխատեսում, որն իրականացավ դարավերջին միայն, երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ե հատկապես «սառը» պատերազմիցհետո: Մեխենըհամարում էր, որ Ամերիկայիե ընդհանրապես«ծովային քաղաքակրթության»համարգ// խավոր վտանգ հանդիսանում են Եվրամիայի ցամաքային տերություններըն առաջին հերթին Ռուսաստանը, Չինաստանը,ինչպես նան Գերմանիան(«Սիջին Եվրոպան)Քննարկելով քաղաքական աշխարհագրության ն մասնավորապես աշխարհաքաղաքականության, որպես գիտական ուղղության ըստ

ձնավորմանընթացքը,չենք կարող շրջանցել անվանի աշխարհագետ, «անտրոպոգեոգրաֆիայի» («մարդու աշխարհագրության») ֆրանսիականդպրոցի հիմնադիրՊոյ Վիդալդե լա Բլաշին(1845-1918): Աշխարհագրական գիտության, մասնավորապես մարդ-բնություն փոխազդեցության, մարդու արտադրականգործունեության ու կենսաձեի վրա աշխարհագրական միջավայրի ազդեցության ուսումնասիրության ոլորտում նրա դերի ու գիտատեսական ներդրումների մասին մեր մասնագիտականընթերցողը ծանոթ է այլ `: Համեմատաբար թույլ են լուսաբանված նրա մոդասընթացներից տեցումներըքաղաքաաշխարհագրականհարցերին: Վիդալ Բլաշը նույնպես գեոպոլիտիկայիհարցերում ընդունում էր Ռատցելի գաղափարների ազդեցությունն իր վրա, բայց ն մի սկզբունքայինհարցում հակադրվումէր նրան ն առաջ էր քաշում իր սեփականտեսակետը:Արդեննշել ենք, որ Ռատցելը վճռական նշանակություն տալիս էր պետության տարածքի մեծությանը, աշխարհագրական դիրքին, ռելիեֆին ու հողածածկույթին, «տարածության զգացողությանը»:Վիդալ Բլաշը չմերժելով դրանց կարնորությունը, իր հայեցակարգի կենտրոնում դնում էր մարդուն, բնակչությունը, համարելով,որ պետության զարգացմանհամար բնական միջւամվայրից բացի մարդընույնպես վճռական«աշխարհագրականգործոն է. որը սակայն գործում է ոչ թե այդ միջավայրիցկտրված, մեկուսացված, այլ նրա հետ համաձայնեցված,այսինքնբնականմիասնական համալիրիկազմում»: Մերժելով Ռատցելի կողմից բնական գործոնի դերի գերագնահատումը, Վիդալ Բլաշը հանգեց ճպոսիբիլիզմի» (լատ. քօտտեւիտո-հնարավորբառից) աշխարհաքաղաքական հայեցակարգինԱյդ հայեցակարգի համաձայն ճ/յետությանզարգացումն ունի երկու բւսղադրիչ տարածական ն ժամանակային Եթե տարածականը (աշխարհագրականը)պայմանավորված է բնական պայմաններով, ապա ժամանակայինը(պատմականը)`մարդով, բնակչությամբ, որը «նախաձեռնության կրողն է»: Բնական պայմաններըլոկ հնարավորություն են, որոնք կարող են իրողության վերածվել տվյալ տարածքըբնակեցնող մարդկանցմիջոցով միայն Նա զարգացնում էր այն դրույթը, որ տարածքի «աշխարհագրական անհատականությունը» արդյունք է այդ տարածքում բնակվող մարդկանց, ձնավորՏես

Լ.Վալեսյան,Աշխարհագրական գիտություններիմեթոդաբանականն տեսականհի-

Ե.. 2004. Գլուխ 1. մունքեր,

ված հանրության, համայնքի կողմից բնության ընձեռած հնարավորությունների օգտագործման:Ի վերջո, ըստ Վիդալ Բլաշի, տարածքի «աշխարհագրականանհատականության» շնորհիվ է, որ ստեղծվել են քաղաքակրթական «բջիջներ», «օջախներ»: Վերջիններիս միավորման, փոխազդեցությունների, ընդօրինակման արդյունքում էլ ձնավորվել են ներկայիս հայտնի քաղաքակրթությունները: Վիդալ Բլաշը նույնպես չէր ժխտում մարդկությանը մեկ համաշխարհային պետության մեջ միավորելուհնարավորությունը:Բայց եթե Ռատցելը դրա միակ ուղին համարում էր հզոր տերություններից որնէ մեկի տարածքային ընդարձակումըպատերազմներիու տնտեսական (առետրական)էքսպանսիայի միջոցով, ապա Վիդալ Բլաշը դա պայմանավորում էր հաղորդակցության զարգացման, տարբեր քաղաքակրթությունների փոխազդեցություններիխորացման ու ներթափանցմանգործընթացով, որը հեռավոր ապագայում կարող է բերել «աշխարհիքաղաքացի» լինելու գիտակցությանու զգացողության հաղթանակին: Աշխարհի տարածքային մակրոկառուցվածքիուսումնասիրության մեջ հատկապեսխորացանականավորքաղաքաաշխարհագետներ անգլիացի 7նյֆորդ Մաքինդերը(1861-1947) ե գերմանացի Կառլ Հաուսհոֆերը(1869-1946): Գնահատելով Մաքինդերիավանդը գեոպոլիտիկայի ձեավորման գործում, ժամանակակիցռուս աշխարհագետ,պրոֆ. Ն.Ս.Միրոնենկոն նշում է. «Մաքինդերի տեսությունը աշխարհաքաղաքական մտքի զարմանալի հարատնող նվաճում է: Թեն այդ տեսությունն առաջին անգամ շարադրվել է 1904թ., այն այժմ էլ շարունակում է գեոպոլիտիկայիշուրջ ծավալվող բանավեճերիուղեկիցը »: Մաքինդերըմի տեական ժամանակեղել է անգլիական աշխարհագրության առաջատար դեմքը: Նա հիմնադիրնէ Օքսֆորդյան աշխարհագրականդպրոցի, եղել է Լոնդոնի տնտեսագիտությանբարձրագույն դպրոցի դիրեկտոր,ղեկավարել է Բրիտանական կայսրության տարբեր պետականհիմնարկներե արտաքինքաղաքականության ոլորտում համարվել է հեղինակություն,1910-1925թթ.եղել է համայնքների պալատի անդամ: Նա մասնակցել է Վերսալյան պայմանագրի նախապատրաստմանը, որի հիմնական աշխարհաքաղաքական գաղափարը հենվում է նրա հայեցակետի վրա, իսկ 19191920թթ. զբաղեցրել է Անտանտայիկողմից օկուպացված Ուկրաի-

լինել

18.Ճ.

ԷԼԸ Խ/սքօեշւօ, 100608,

ԸՇՕՈՇուոս

հ ՈՕՒՌՈՎՇՇԵՏՑ

հ/..2002, 6.52. Ոօօղքոֆոտ.

նայի գերագույն կոմիսարիպաշտոնը: Մաքինդերին ընդունում են որպես տաղանդավոր նորարար ն Անգլիայի 19-րդ դարի նոր աշխարհագրության առաջամարտիկ: Միահամուռգնահատականնայն է, որ Մաքինդերի գործունեության գլխավորնպատակըն ուղղությունը եղել է պետություններիարտա-

փոխադարձ քին քաղաքականության մեջ «պատճառականության» կապիբացահայտումը: Մաքինդերի տեսության հիմնական գաղափարը շարադրված է «Պատմության աշխարհագրական առանցքը» զեկուցման մեջ, ու նա ներկայացրեց Մեծ Բրիտանիայիթագավորականաշխարհագրականընկերությանը1904թ.": Ավելի ուշ (1919թ.) նա իր այդ գաղափարը հանգամանորեններկայացրեց«Դեմոկրատական իդեալները ն իրականությունը»(Ծտոծ«անօ 106815 Հոմ

ԹՇճհէ)/:Ճ Տաժ» ո

էհօ ՔՇննշտ օք ԹՇՇՕոտեսԸեօո. Լօոմծո,

հիմնարար աշխատությանմեջ: Աշխարհըդիտարկելով որպես համամոլորակային մասշտաբի մի ճերփակ քաղաքական համակարգ, նա զարգացնումէր այն դրույթը, որ դրա ներսում տեղի ունեցող ցանկացած հասարակականպայթյուն ոչ թե տարածվում է այդ համակարգիցդուրս, այլ իր պատասխան արձագանքն է գտնում 1919)

համակարգիներսում,աշխարհիթեկուզ մյուս ծայրում Նա առաջիններից մեկն էր, որ կարնորեց «համամոլորակային (գլոբալ) մտածողությունը» քաղաքականաշխարհագրությանմեջ ն համաշխարհային երնեույթներըփորձեց քննարկել վերպետական, մակարդակով:Որպես այդ մոնույնն է, թե մակրոաշխարհագրական տեցմանարդյունք նա տվեց աշխարհիիր սեփականտարածական մոդելը, հիմնավորելով ներքին կառուցվածքը ն առանձնացնելով վերպետականֆունկցիոնալ միավորները: (Փակագծում նշենք, որ ժամանակիընթացքումաշխարհակարգիփոփոխություններիհամեմատ ն սեփական մոտեցումների քննադատական վերանայմանհետնանքովՄաքինդերի այդ մոդելը կրել է որոշակի փոփոխություններ,արտացոլելով կոնկրետԺամանակիկոնկրետ աշխարհաքաղաքական իրադրությունը): Մաքինդերըելակետային աշխարհաքաղաքականդրույթ է համարումայն, որ համաշխարհայինպատմությունըպետք է դիտարկել որպես օվկիանոսային ն մայրցամաքայինտերությունների հակամարտություն, որտեղ ուժերի հավասարակշռությունըփոխվումէ հօ|

է. որ Վաուսհոֆերըայդ զեկուցումըորակեց որպես համաշխարհային քաՀատկանշական ղաքականության` «մի քանիէջումսեղմվածվիթխարիբացատրություն»:

գուտ մեկ կամ մյուս ուժային կենտրոնի Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների ժամանակաշրջանը, որը նա անվանեց է նրանով, որ տեղի ունեցավ «Կոլումբոսյան դար», առանձնանում «եվրոպական տարածքի» ընդարձակումն հաստատվեց եվրոսյա(ան ծովային տերություններիհամաշխարհայինտիրապետությունը: Հիշատակվում է եվրոպացիների կողմից նոր մայրցամաքների հայտնագործումը ն Ամերիկաների,ՀարավայինԱսիայի ու Ավստրալիայի գաղութացումը: Մաքինդերի բոլոր դատողությունների ու տեսական կառույցների հիմքում ընկած էր իր հայրենիքի` Բրիտանականկայսրության պետականշահը: 20-րդ դարի սկզբի աշխարհաքաղաքականիրավիճակը նա քննարկում էր Մեծ Բրիտանիայի ն Ռուսաստանի փոխհարաբերությունների տեսանկյունից, համարելով դրանք համամո(որակային հակամարտությանգլխավոր օբյեկտներ: Մեծ Բրիտանիայի ե ընդհանրապես օվկիանոսային տերությունների համար մեծագույն վտանգ նա համարում էր մայրացամաքային տերությունների` Ռուսաստանի ն Գերմանիայիհնարավոր միավորումը: Ռազմավարականառումով նա աշխարհի պետությունները բաժանում էր, ինչպես ասվեց, օվկիանոսային (ծովային) ն մայրցամաքային տերությունների:Նույն այդ տրամաբանությամբնա աշխարհը տրոհում էր երկու աշխարհաքաղաքականկիսագնդերի (ռեգիոնն մայրացամաքային,իսկ աշխարհի «մայրների)` օմվն(հանոսային ցամաքային կեսում» առանձնացնում էր նրա կենտրոնական հատվածը, որը հետագայում ստացավ«տարածքայինմիջուկ» (1ճուռոմ) անվանումը, իսկ տեսությունը կոչվեց արտյանդի տեսություն: Մի տնական պատմականժամանակաշրջան աշխարհի գլխավոր ուժային կենտրոնը մինչն Եվրոպայի ծովային տերությունների աննախադեպհզորացումը ն աշխարհի մեծ մասում նրանց տիրապետության հաստատումը, եղել է ԿենտրոնականԱսիան, որտեղից 13-րդ դարից սկսած մոնղոլներն իրենց իշխանությունըտարածելեն Ասիայի ն Եվրոպայի զգալի մասի վրա: Եվ դա, ըստ Մաքինդերի, շնորհիվ հեծելազորի շարժունակության: նա այն հետնությունն է անում, որ մերծօվկիանոսյանն մայրցամաքայիներկրների ուժային հարաբերակցությունըկախվածէ տեխնոլոգիային առացինհերթին տրանսպորտայինտեխնոլոգիայի մակարդակից:Տրանսպորտային տեխնոլոգիան,ըստ նրա ի վիճակիէ փոխել երկրի «տարածության ֆիզիկականհատկանիշները»,հետնապեսն փոխել նրա յուրացման

հնարավորությունները:

19-րդ դարի կեսերից սկսած ցամաքային տրանսպորտի բուռն զարգացումը ն հատկապես տրանսմայրցամաքայիներթուղիները ուժերի հավասարակշռությունը կրկին փոխում են հօգուտ մայրցամաքայինտերությունների, այսինքն «տարածքայինմիջուկի»: Մայրցամաքային (ըստ էության` ցամաքային ճանապարհների տիրապետության)կիսագնդիսահմաններընա անցկացնում էր մերծօվկիանոսայինայն շերտով, որից այն կողմ ընկած տարածքները ծովայինտերություններինավերիհւսմարհասանելիլինել չեն կւսրողՄաքինդերը մայրցաքամային գեռոպոլիտիկական ռեգիոնի տամիջուկի` Հարտլանդի սահմաններիմեջ ընդգրկում էր Ռուրածքային մեծ ու սաստանի մասը, Մոնղոլիան, Տիբեթը, Արնելյան ԿենտրոնականԵվրոպան, Փոքր Ասիան,Հայաստանը: Նրա գնահատմամբ աշխարհի կենտրոնը Եվրասիւս մայրցամաքն ե իսկ նրա կենտրոնը` Հարտյլանդնէ («աշխարհի սիրտը»), այսինքն այն առավել հարմար աշխարհագրականպլացդարմը, որտեղիցկարելի է վերահսկել ամբողջ աշխարհը: Չխորանալով մանրամասներիմեջ, նշենք, որ Մաքինդերի Աշխարհաքաղաքականմոդելի համաձայն (նկ. 9) Վարտլանդի հարակից ցամաքային տարածքները` բաղկացած Եվրոպայի ու Ասիայի մնացած մասերից ն Աֆրիկայից, նույն Հարտլանդի հետ միասին կազմում են Չամաշխարհային օվկիանոսովշրջապատվածայն Համաշխարհայինկղզին, որն անհրաժեշտորենդառնալու է Երկրի վրա մարդկությանտեղաբաշխմանգլխավոր վայրը: Հետնապես, այն ռյետությունը, որը Համմաշխարհային կղզու վրա կզբաղեցնի «Դարտլանդը», կունենա տիրապետողդիրք ն կտիրի ամբողջ աշխարհը, եզրակացնումէր Մաքինդերը: Այդ դիրքը զբաղեցնող տարածքներն են, որ նույնացվում են «պատմությանաշխարհագրականառանցքի» հետ Նա աշխարհը բաժանում է երեք համակենտրոն շրջանների:ԱռաջինըՀարտլանդն է, երկրորդը`Եվրասիա մայրցամաքիծայրամասը`Հարտլանդը շրջագոտեվորող արպատող ծովափային գոտին ն երրորդը՝մայրցամաքը տաքինտարածքները: Աշխարհիաշխարհաքաղաքական-տարածքային կազմակերպման մաքինդերյանբանաձնըհանգում էր հետեյալին' -

"խոշխոմծր ԷԼ Թաոօօոն

106315 ոմ

Քօռույ. Կ.Մ. 1962. էջ 113

ով կառավարում է ԱրնելյանԵվրոպան, նա կառավարումէ Չարտլանդը, ո/ (առավարում է Հարտլանդը,նա կառավարումէ Համաշխարհայինօվկիանոսը, ով կառավարում է Համաշխարհայինօվկիանոսը, նա կառւավարում է աշխարհը: Այժմ Ռուսաստանում գործող «Աշխարհաքաղաքական պրոբակադեմիայի» իսկական անդամ Ն.Ա. Նարտովի գնահատլեմների մամբ Մաքինդերի մշակած աշխարհաքաղաքական հայեցակարգը հանգում է հետեյալ պոստուլատներին`կանխադրույթներին. աշխարհագրական գործոնները պատմական պրոցեսի ընթացքի վրա ներգործում են ուղղակիորեն, աշխարհագրականդիրքը շատ բանով որոշում է պետության պոտենցիալուժը կամ թուլությունը, տեխնիկականառաջընթացը փոխում է պետությունների աշխարհագրական «բնակության միջավայրը» ե դրականորեն կամ բացասականորեն ազդում նրա պոտենցիալ հզորության վրա, համամոլորակային քաղաքական պրոցեսների կենտրոնը Եվրասիան է": Հետազոտողներըորոշակի կապ են տեսնում Չարտլանդի տեսության ն Երկրորդհամաշխարհայինպատերազմիցհետո ի հայտ եկած ն ներկայումս անընդհատընդլայնվող Հյուսիսատլանտյան բլոկի (ՆԱՏՕ) ն նրա հետ մեկտեղ` Եվրամիությանմիջն- Տրամաբանությունն այն է, որ Արեմտյաներկրներըստեղծելով այս բլոկը, ըստ էութան նպատակ էին դնում հավասարակշռություն ստեղծել Արեմուտքին Հարտլանդում տիրապետողդիրք գրավող ԽՍՂՄ-ի ռազմաստրատեգիական ուժերի միջն ն ի վերջո չեզոքացնել վերջինիս սպառնալիքը: հայեցակարգի ԱվարտելովՄաքինդերիաշխարհաքաղաքական հարկ է մեկ անգամ էլ ընդգծ' լ, որ գործնականքավերլուծությունը, ղաքականությանոլորտում այն ամբողջությամբ նվիրված էր Եվրոպայում ն աշխարհում Մեծ Բրիտանիայիշահերի պաշտպանությանը: Սաքինդերի համար առանցքայինէր Ռուսաստանի(ԽՍՀՄ-ի) ն Գերմանիայիկապերիսերտացմանն միասնականբլոկի ստեղծման հնա»

»

»

»

»

»

»

Տե՛ս, ԷԼՃ ոք Ծո.ԼՇօոօուումտ. 2003, էջ 64

ԷՅՈՅՈՇՈՒՇՈԲԾՈՕՈՒՂԱՎՇՇԵՕՈ ուոօքույքէւ, Էդոօ180

Խ/..

րավորությանբացառումը:Նա ելնում էր այն դրույթից, որ այդպիսի բլոկը վերը հիշատակված բանաձնիհամաձայնՀարտլանդումկարող է դառնալ տիրապետողն կչեզոքացնի Անգլիայիտիրապետողդիրքը Հարտլանդըեզրավորող,ինչպես նան մայրցամաքինկատմամբ արտաքին դիրք գրավող շրջաններում: Ուստի անհրաժեշտ է բոլոր միջոցներով /նանգարել վերջիններիսմիավորմանըն դրանց մրցակցության պրոցեսումպաշտպանելթույլին ընդդեմուժեղի՞: Գեոպոլիտիկայիձեավորման գործում, ինչպես ասվեց, շատ մեծ է նան արանավորաշխարհագետ,գերմանացիպրոֆեսոր,զինվորական գեներալ ու պետական գործիչ Կարլ -Չաուսհոֆերիդերը: Սկզբնական շրջանում նա սերտ կապերի մեջ է եղել նացիստական վերնախավիհետ, սակայն հետագայումչկիսելով նացիոնալ-սոցիալիզմի գաղափարները,ենթարկվել է հալածանքների, մեկուսացվել է Դախաուիհամակենտրոնացմանճամբարում ն ի վերջո ինքնասպան եղել: Նշենք, որ մինչ այդ, պատերազմիավարտիցընդամենըմի քանի օր առաջ ֆաշիստները գնդակահարելէին նրա որդուն, որը Նույնպես զբաղվում էր գեռպոլիտիկայով ն կիսում էր հոր հայացքները: Հաուսհոֆերի աշխարհաքաղաքական հայացքների ձնավորման համար ելակետային է համարվում Ռատցելին նրա հետնորդների մշակած այն դրույթը, որ ամեն մի երկիրիր ազգային-պետական զարգացմանհամար բավարարտարածությանկարիք ունի ն այդ տարածությունընա կարող է ձեռքբերել միայն էքսպանսիայիտ̀արածքանվածման միջոցով: Այդ տեսանկյունից էլ գնահատվում էր այն փաստը, որ Գերմանիանպարտվելով Առաջին Համաշխարհային պատերազմում ն ենթարկվելով Վերսալյան հաշտությամբ վերաձնված Եվրոպայի քարտեզին, ստիպված եղավ զիջել իր ինչպես պետական,այնպես էլ ազդեցությանոլորտում գտնվող տարածքներըն դրանովիսկ գր(/վել «զարգացմանանհրաժեշտպայմաններից»: '

Արժեհիշատակել նան հետնյալ փաստը.ՍաքինդերիտեսությունըՄեծ Բրիտանիայիպաշտոնականշրջանակներում անվերապահհավանությանչէր արժանանում:Շատերըուղղակիորեն չէին հավատումնրա դրույթներիիրականացման Բայց դրան հակահնարավորությանը: ռակ, Սաքինդերիտեսությունըլայն ընդունելությունգտավ Գերմանիայում,որտեղ սկսեցին այն մեկնաբանելու օգտագործել արդեն ի շահ Գերմանիայի.Շատ հետազոտողներիգնահատմամբայն «... ըստ էության Կառլ Վաուսհոֆերիհիմնադրածգեոպոլիտիկայինշանավոր Մյունխենյան դպրոցի համար ծառայեց որպես տեսական անկյունաքարերիցմեկը» հիշատակվածաշխատությունը, էջ 127). (0.8. Ռռօոաքօտ. Սաքինդերիտեսությունըհամընդհանուրհավանության արժանացավնան ԱՄՆ-իարտաքին քաղաքականությանոլորտումն գիտականշրջանակներում.Արդենառաջացած`83 տարեկան հասակումՄաքինդերինշնորհվում Է Ամերիկյանաշխարհագրական ընկերությանհատուկ պարգնը.իսկ ԱՄՆ-իդեսպանը1944թ ապրիլինհանդիսավոր պայմաններումայն հանձնելիս հայտարարում է. «Մաքինդերըհանդիսանումէ ստեղծողըայն գիտության, որը ուրիշտարածումեն որպես գեոպոլիտիկա»: ները(նկատիունի գերմանացիներին)

Խորացնելով երկիր-պետության զարգացման համար ընդարձակ տարածքների հատուկ նշանակության դրույթը, նա հանգեց Մեծ տարածքներիգաղափարին,ըստ որի համամոլորակայինաշխար-

հաքաղաքական մակրոկառուցվածքները ձնավորվում են համաշխարհայինտերություններիերկայնակի(զուգահեռականի)կամ լայնակի (միջօրեականի)ուղղությամբ կատարվող«տարածականէթսպանսիայիձնով»: Անտիկ աշխարհում այդպիսի Մեծ տարածք է եղել եվրոպական լեռներին աֆրիկյան անապատներիմեջ սեղմված Միջերկրածովյան շրջանը, որը ձգվում էր երկայնակի` արնելք-արեմուտք ուղղությամբ: Մեծ տարածքի երկայնակիուղղվածությունըամրապլնդվելէ հաջորդ դարերում, երբ էքսպանսիա կին իրականացնումփյունիկացիները, հելենները, հռոմեացիները,արաբները:Այս միտումն իր գագաթնակետինհասավ Աշխարհագրականմեծ հայտնագործությունների ժամանակաշրջանում,երբ հատուկ թափառավ Պորտուգալիայի, Իսպանիայի ու Մեծ Բրիտանիայի երկայնակի ուղղության էքսպանսիան այլ աշխարհամասերում: Հաուսհոֆերը Եվրասիայի հյուսիսային հատվածում երկայնակի ուղղության էքսպանսիա է համարում Ռուսաստանի տարածքային ընդարձակումը Արնելյան Եվրոպայից դեպի Հեռավոր Արնելք ու Խաղաղ օվկիանոս: երկրորդ` Տարածքային Լքսպանսիայի (տարածքանվաճծման) է դառնում Արեմտյան տիրապետող կիսալայնակի ուղղությունը գնդում, երբ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներն իրենց ազդեցությունը տարածում են Լատինական Ամերիկայի երկրների վրա, այսինքն հյուսիս-հարավ ուղղությամբ (ձնավորվում է Պանամերիկյան բլոկը): Նույնը նկատվում է նան Հեռավոր Արնելքում, որտեղ ձնավորվումԷ Արնելաասիականբլոկը: Հաուսհոֆերը տվեց աշխարհաքաղաքականպանռեգիոնների իր մոդելը, որի համաձայն Աշխարհը բաժանվում էր 3 միջօրեականային պանռեգիոնների, որոնք էին Պան Ամերիկան (կենտրոնը՝ ԱՄՆ), Եվրո-Աֆրիկան(Կենտրոնը`Գերմանիա)ե Արնելաասիականը (կենտրոնըՃ̀ապոնիա): Շրջանացման մի այլ տարբերակով (տե'ս.նկ.10) ճա առանծնացնում էր նան 4-րդ` Պան-Ռուսաստան ռեգիոնը, որը ձգվում էր Նոր Երկիր կղզուց մինչն Կովկաս ն ապա շարունակվում էր Իրանով ու Վնդկաստանով մինչն Հնդկականօվկիանոս:

Վերնում մենք ծանոթացանքգեոպոլիտիկայի ամերիկյան ազգային դպրոցի աչքի ընկնող ներկայացուցիչՄեխենի գաղափարներին: Պակաս հետաքրքրություն չի ներկայացնում նույն դպրոցի մի այլ ներկայացուցիչ` աշխարհագետՆիկոլաս Ջոն Սայիկմենը(18931943), որը հիմնադրել ն ղեկավարել է Յելի համալսարանի միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտը: Նրա աշխարհաքաղաքականտեսական մշակումները կառուցված են «ծովային ուժի» մասին Մեխենի ն Հարտլանդի մասին Մաքինդերի ցաղափարներիին-

տեգրմանվրա:

Սպիկմենի համար աշխարհագրությունը որպես գիտական գործունեության բնագավառ առանձին հետաքրքրություն չէր ներկայացնում: եա աշխլարհագրությունըգնահատումէր առաջին հերթին

որպես միջազգային քաղաքականության կարնորագույն գործիք, որպեսվերլուծական մեթոդ ն բանաձներիհամակարգ,որոնք թույլ են տալիս մշակել ու կիրառելառավել արդյունավետռազմավարություն: «Միջազգային անարխիայիպայմաններումարտաքին քաղաքականությունըպետք է նպատակունենա նախ ն առաջ բարելավել կամ ծայրահեղ դեպքում պահպանել պետության համեմատական ուժային դիրքերը: Ուժը ի վերջո հաջող պատերազմմղելու ընդունակություննէ, ն աշխարհագրությանմեջ են ռազմականն քաղաքական ռազմավարությանբանալիները: ...Աշխարհագրությունըպետության արտաքին քաղաքականության ամենահիմնարար գործոնն է այն ու մշտականն է: պատճառով,որ այդ գործոնը ամենահաստատունն Մինիստրներըգալիս ու գնում են, մահանում են նույնիսկ դիկտատորները, բայց լեռնային շղթաները անսասան են»,- գրում է ՍպիկՏՄՅԼՇՔ)Լո Մ/օոԱՄքօնեօտ» մենը1942թ.տպագրածիր «Ճոշու՝Տ գրքում՝: Նրա կարծիքով ամեն մի պետությանաշխարհաքաղաքական հզորությունըպետք է որոշվի հետնյալ չափանիշներով. տարածքիմակերնույթ սահմաններիբնույթ բնակչության քանակ օգտակար հանածոների առկայություն կամ բացակայություն տնտեսականն տեխնոլոգիականզարգացում ֆինանսական հզորություն էթնիկականմիատարրություն սոցիալական ինտեգրացմանմակարդակ |

Տքճոռո

Է|. ՃՈՇՈՇՁ'Տ

ՏԱՅՔ)

1ո Ն/.Ոմ

քօննօջ,Է ոոժօո. 1945. էջ 41

քաղաքական կայունություն ազգային ոգի: Սպիկմենը այս չափանիշներըկարնորելով հանդերձ, ընդունում էր, որ պետությունների մեծ մասի համար դրանց միագումարը չի կարող այնքան բարձր լինել, որ ապահովի նրանց քաղաքական անկախությունը: Նա այն հետնությունն էր անում, որ այդ դեպքում դրանք պետք է մտնեն ավելի հզոր ընդհանուր միության մեջ, ստաՇան այդ միության հովանավորությունը: Իսկ դա նշանակում է, որ հանուն այդ հովանավորության փոքր, պակաս հզոր պետությունները ստիպված կլինեն հրաժարվելիրենց քաղաքական անկախու-

թյան, ինքնիշխանությանմի մասից: Դժվար չէ կռահել, որ Սպիկմենի այս դոկտրինան ոչ այլ ինչ էր, քան մի փորձ տեսականորենհիմնավորելու ԱՄՆ-ի, որպես այդ չափանիշներին բավարարող հզոր տերության անհամեմատելի մեծ հնարավորությունը` ստեղծելու հզոր ճընդհանուր միություն» իր հովանավորութաններքո: Այդ դոկտրինայի հետագա զարգացումն էր նրա մշակած «Չարտլանդ-Րիմլանդ» անունն ստացած աշխարհի գեոպոլիտիկական կառուցվածքի մոդելը: Մենք տեսանք, որ Մաքինդերըգեռպոլիտիկականշրջանացման իր սխեմայում վճռական դերը վերագրում էր Եվրասիայի մայրցամաքի քաղաքական կորիզը հանդիսացողՀարտլանդին: Սպիկմենը Շույնպես համարում է, որ աշխարհի գեռոպոլիտիկականկառուցվածքում կա ն ապագայում էլ պետք է լինի այդպիսի քաղաքական կորիզ, որը կարող է վճռական դերակատարությունունենալ աշխարհակարգի ձնավորման գործում: Բայց, / տարբերությունՄայքինդերի, նա այդ դերակատարությունըվերագրումէ ոչ թե Հարտլանդին, այլ Րիմլանդին(ոռ- աղեղ, շրջանակ բառից): Ինչպես երնում է նկ.11, Րիմլանդըգոտեվորում է մակինդերյան Հարտլանդը ն դրանով իսկ չեզոքացնում այնտեղ գերիշխող ն աշխարհի համար վտանգ ներկայացնողմայրցամաքայինտերության Շվաճողականհնարավորությունները:Հաւոկապեսոր, ըստ Սպիկմենի, Եվրասիա մայրցամաքի կենտրոնականհատվածը` Չարտլանդը չունի զարգացման ու հզորացմսն այն ռեսուրսները,որպեսզի աշխարհում գերիշխանությանհավակնի Այդպիսի ներուժ ունի Րիմլանդը, որն իր մեջ ներառում է Արեմտյանու Կենտրոնական Եվրոպան, Մերձավոր Արնելքը, Իրանը, Աֆղանստանը, Չինաստանը, Արնելյան Սիբիրը, Արաբական,Հնդկական ու Բիրմա-Սիամական թե190

րակղզիները: Սա այն գոտին է, որը, ըստ Սպիկմենի, խթանել է Հարտլանդի զարգացումը ն առանց որի վերջինս ինքնուրույն աշխարհաքաղաքականդեր կատարել չի կարող: եյդպիսի դեր կարողէ կատարել միայն Րիմլանդը, որտեղ ն գտնվում է համաշխարհային հասնելու բանալին: տիրապետության Առաջին հայացքից կարող է անհավաւտալիթվալ, որ Սպիկմենի մոդելը ամբողջովին ծառայում (/ր ԱՄՆ-ի աշխարհաքաղաքական շահերին ն ուղղված էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո աշխարհում տիրապետող դիրք գրավելու նրա ձգտումների տեսական հիմնավորմանը:Իսկ իրականումդա այդպես էր: Սպիկմենի մոդելում առանցքային է համարվում այն, որ աշխարհի գեոպոլիտիկականկառուցվածքումԱՄՆ-ըխիստ նպաստավոր«կենտրոնական դիրք» ունի ինչպես Հարտլանդի,այնպես կ Րիմլանդի նկատմամբ: ԱՍՆ իր ատլանտյան ն խաղաղօվկիանոսյան ափերով ուղղված է դեպի Րիմլանդը, իսկ հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսով` դեպի Հարտլանդը: Նա ուժեղացնելով իր ազդեցությունը Րիմլանդի վրա (հատկապես Մեծ Բրիտանիայի ու ճապոնիայի միջոցով), կարող է չեզոքացել Յարտլանդումհանգուցային դիրք գրավող ԽՍՂՀՄ-ին, որը աշխարհիերկրորդ հզորագույն տերությունն էր ն ըստ էության ԱՄՆ-իմիակ աշխարհաքաղաքական մրցակիցը: Ձնափոխելով Մաքինդերի վերը հիշատակված բանաձնը, Սպիկմենըայն ձենակերպեցայսպես. Ով վերահսկում է Րիմլանդը, վերահսկումէ Եվրասիան: Ով վերահսկում է Եվրասիան, որոշում է «աշխարհի ճակատագիրը»: Ընդգծենք Սպիկմենի աշխարհաքաղաքականհայեցակարգիմի դրույթ նս: Նա առանձնացնումէր համաշխարհայինհզորությաներեք գլխավորկենտրոններՀ̀յուսիսամերիկյանատլանտյանծովափը,Եվրոպականծովափըն Եվրասիայի,եռավոր Արնելքը:Միաժամանակ հնարավորէր համարում Հնդ(աստանիվերածվելըայդպիսի չորրորդ կենտրոնի: ԱմփոփելովՄեխենի «ծովային ուժի», Մաքինդերի «Հարտլանդի» ն Սպիկմենի«Րիմլանդի» մասին հայեցակարգերիշարադրանքը, նշենք, որ նորագույն ժամանակներում(20-րդ դարի վերջ), «Հարտլանդի», «Րիմլանդի», «ծովային ուժի» ու «ցամաքայինուժի» հակադրության ինքնատիպ մեկնաբանությամբհանդես եկան ամերիկյան մի շարք հետազոտողներ,որոնց թվում ն հայտնի քաղաքագետ 4իհգմունդ Բժեզինսկին Նրանց մշակած հայեցակարգում մեզ համար

առանձնահատուկհետաքրքրություններկայացնում է, իրենց տերմինաբանությամբ«Հինգ ծովերովեզրավորվածցամաքի» գաղափարը: Այդ ցամաքը Հարտլանդից հարավ ընկած մերձավորարնելյան այն տարածաշրջաննէ, որ շրջապատվածէ Սն, Միջերկրական,Կարմիր, Կասպից ծովերով ն Պարսից ծոցով: Դա ծճրնքմայրցամաքների` Ասիայի,Եվրոպայիու Աֆրիկայիհատման հատվածնէ՝ եզրավորված Սնծովյան Սեղուցներով,Սուեզի ջրանցքով, Կարմիր ծովով, ԱդենիՇեղուցով, Պարսից ծոցով ու Կովկասյան լեռնաշղթայով: Ինչպես տեսնում ենք, դա այն տարածքն է, որի կենտրոնականմասում գտնվում են Չայկականլեռնաշխարհը Սիջագետքիհետ միասին-Բժեզինսկու մակրոշրջանացմանսխեմայով այս տարածքը մեկն է ԱՄՆ համար ստրատեգիականնշանակությունունեցող այն երեք գլխավոր գոտիներից, որոնք շրջապատում են Հարտլանդըն նրա միջուկը կազմող Ռուսաստանը:(Մյուս երկու «գլխավոր ստրատեգիականգոտիները» Բժեզինսկինհամարում է Արեմտյան Եվրոպան ն Խաղաղօվկիանոսյան շրջանը:) Գարտլանդըշրջապատող գոտու մեջ նա մտցնում է նան Իրանը, Աֆղանստանը, Պակիստանը, Հյուսիս-արնմտյան Հնդկաստանը ն Չինաստանի արնեմտյան շրջանները:Նկատի ունենալով այդ ԱՄՆ «ստրատեգիական գոտում» դիրքերի աննախադեպ ամրապնդումը,Բժեզինսկինփաստում է, որ «... պատմությանմեջ առաջին անգամոչ եվրոպականերկիրը բարձրացավմինչն ոչ միայն Եվրասիայի,այլն ամբողջ աշխարհիգլխավոր դատավորիմակարդակին»:' Մենք ականատեսնենք այն բանի, թե «Հինգ ծովերով եզրավորված տարածքի» գաղափարը ինչպիսի՞գործնական դրսնորում է ստանում ԱՄՆ (ե նրա եվրոպական դաշնակիցների)արտաքին քամեջ, թե նրանք ինչպիսի՞նշանակությունեն տալիս ղաքականության աշխարհիայս հատվածին ն դրանում տեղի ունեցող իրադարձություններին: Հիշենք թեկուզ նրանց, ինչպես նան Ռուսաստանի,Չի-

նաստանի, Հնդկաստանի առանձնահատուկ հետաքրքրությունը Պարսիցծոցի ու Կասպիականինավթային ռեսուրսների ն դրանք աշխարհիայլ շրջանները հասցնող խողովակայինտրանսպորտիու ծովայինուղիների նկատմամբ,Իրաքի, Իրանի, Թուրքիայի, Սիրիայի ու Աֆղանստանի,պաղեստինա-իսրայելյանու հարավկովկասյան էթնոտարածքային հակամարտությունների,քրդական շարժման ն 36ԵՒՇՑ ԳՇՇԽՈՇ

Թշոխաճտ ՔշրօՅԻԽ ՇԽԵՌ,

ԽԽոՈւքն թեւ.Խ(, 2005.

առեւտ

Շ.

ն նրա հրամայականը) հերթությունը

ՈՕՇԻՅՆ ԼՇՇՈՕՈՇՈԲՕՃԵՇքԻԽՔՔ 610 ԼՇ0ՇՂքՏու(Մեծ շախմատայինտախտակ:Սմերիկայիառաջնա-

խնդիրների նկատմամբ,որոնք ուղղակիորեն առնչվում են համաշխարհային ու տարածաշրջանային ուժային կենտրոնների ն մրցակցության լիդերի տեղի ու դերի որոշման հետ: Վետազոտողները իրավացիորենկատարված փաստ են համարում, որ ԱՄՆ ընդարձակում է իր ազդեցության գոտին այսպես կոչված «Մեծ Մերձավոր Արնելքում ընդհուպ մինչն Կովկասյանլեռնաշղթան ն Վոլգայի գետաբերանը: Այն հիմնավորվում է Հարավային Կովկասում (Անդրկովկաս) ն համեմատաբարամուր դիրքեր է գրավում Կենտրոնական Ասիայում: Նա ամերիկա-թուրքական վերաԿասպիականի շրջանում հիմնական հսկողություն է հաստատում տրանսպորտային ու էներգետիկական օբյեկտների Շկատմամբ (ՏՐԱՍԵԿԱ ծրագիր, Բաքու-Ջեյհան նավթամուղ)»: այլ

Քաղաքական աշխարհագրությանկլասիկներ դարձած Հելֆորդ Մաքինդերից, Կառլ Հաուսհոֆերից ն վերը հիշատակված մյուս գործիչներից բացի, գիտության այդ ճյուղին վերաբերող տեսական մշակումներով զբաղվել են մի շարք այլ հետազոտողներ ես, որոնք առանձին-առանձինկամ միասնական ջանքերով առաջ են քաշել նոր տեսականդրույթներ ն ամբողջ տեսություններ: Նորագույն ժամանակաշրջանում,մասնավորապես80-90-ական թվականներին ծնված տեսություններից առանձնակի հետաքրքրություն է ներկայացնում «Չորրորդ աշխարհիտեսությունը»Հայտնի է, որ մինչն «սառը պատերազմի»ավարտը ընդունված էր աշխարհի պետություններըբաժանել երեք խմբի` երեք «աշխարհն «երրորդաշխարհի»: ների»` (ապիտալիստական, սոցիալիստական «Չորրորդ աշխարհի տեսության» հեղինակները,որոնք հիմնականում ճնշված ժողովուրդների ու ազգերի միջավայրից են, աշխարհիքաղաքական տարածքայինբաժանմանհիմքում դնում են ոչ թե միջազգայինիրավունքիսուբյեկտ հանդիսացողշուրջ 200 պետությունները, այլ այդ պետություններիարմատականբնակիչներհանդիսացող էթնոսներին,ժողովուրդներինու ազգերին, որոնց թիվը 5000ից ավելին է: նրանք ելնում են այն փաստից, որ տեղաբնիկ բնակչությունը, որը բազմազգ պետություններումորակվում է որպես '

ԸՏԽ86ղ ՕՐԹՒՇՇՋԵ,մատ

Է օքետոքա հ ոօքճաքօոս ՈՇտքօօրի-Ճքոշետտ.Էճքօոշ, Ճ3:ՃքԽ. Լ(ՇԷմքօոքՅ ՈԱ

ՈՎՇՇԽՑԱ:Ք ԷՅԱՍՕԽՆՈԵՒԹՕ: ԷՇՇՈՇՈԾՑՅՒՈՒՆ.Բ.. 2001. էջ 60

«ազգայինփոքրամասնություն», «էթնիկականխումբ» ն նման տիպի տերմիններով,գտնվում է պետության «գլխավոր» ազգի հետ ոչ վիճակում, լիարժեք չի օգտվում քաղաքական ու իրավահավասար քաղաքացիականիրավունքներից ն (/անգնածէ ձուլման ու վերացման վտանգիառաջ: Այս տեսության գնահատմամբաշխարհի ճյեւտություններիամրագրվածցանցը` դա կայսրություններիմի ինքնատիպ ամբողջությունէ, որոնք իշխում են ժողովուրդներիմեծ մասի վրա ն ժգտում են նվազեցնել աշխարհի կենսաբանականն մշակութային Այդ պետություններիկիրառածմեթոդներըի մի բազմազանությունը: վերցրածպարտադրանքիմի ինքնատիպհամակարգէ` Ժողղուվուրդներիպատմություննու աշխարհագրությունը ջնջելու համակարգ: Ըստ հիշյալ տեսության, պետություններն իրենց ազգային քաղաքականությունըվարում են չխորշելով նույնիսկբռնություններից, (Փակագծերում նշենք, որ այս գենոցիդից,էթնոցիդիցու էկոցիդից': են կարող գնահատականները կիրառվել նախկին ԽՍՀՄ-ի, ավելին՝ նրա կազմի որոշ բազմազգ միութենականհանրապետությունների, (միկրոկայսրությունների),օրինակ, Խորհրդային Ադրբեջանինկատմամբնս): Մեծ Բրիտանիայից,Գերմանիայից,Ֆրանսիայիցու ԱՄՆ-ից բացի ցեույոլիտիկայի ազգային դպրոցներձնավորվել էին նան Ռուսաստանում ն ճապոնիայում: Սակայն վերջիններիս ազդեցությունը համաշխարհայինքաղաքական աշխարհագրության վրա շատ ավելիթույլ է եղել": Ի նկատի ունենալով, որ Կովկասյանտարածաշրջանըն մասնավորապեսՀայաստանը պատմականզարգացմանվերջին երկուհարյուրամյակիընթացքումգտնվել է ն այժմ էլ գտնվում է առավելապես Ռուսաստանիհետաքրքրություններիու ազդեցության դաշտում, բացի այդ, այստեղ բախվում են այլ գերտերություններիշահերը նույնպես, հար է թեկուզ հակիրԾՃ ձնու|ծանոթանալնան գեոպոլիտիկականռուսականդպրոցի հիմնականելակետայինդրույթներին: Ռուսաստանիաշխարհաքաղաքականդերը Եվրասիա մայրցամաքում նկատելի է դառնում ն շարունակում է աճել 16-17-րդ դդ. այլ

'

Գենոցիդ հուն. ցեղ ն սպանել (ոչնչացնել). էթնոցիդ-հուն.ժողովուրդ ն սպանել (ոչնչաց-

նել), էկոցիդ -

: `

հուն. տուն,

հայրենիք(կենսամիջավայր)ն սպանել(ոչնչացնել) բառերից:

Աշխարհաքաղաքականության ազգային դպրոցների հանգամանալի վերլուծություն ընթերցողը կարող է գտնել 8.Ճ.Է0ՈօՇօո, ԷԼ Ը.ԽՈւքօհօաւօհիշատակվածաշխատությունից բացի նան )Օ.8.օհքշոօԲ. 2003. ծավալունգրքերում:

ԼՀռոժու

ուռ. ԽԼ.

1998.

ԷԼ

Ճ.ԷԼքոոճ. ԸՀռոօուոուիռ. ԽԼ.

սկսած, երբ տեղի է ունենում ռուսական հողերի համախմբումը Մոսկվայի շուրջ: Դա սկիզբն էր ռուսական կենտրոնացված պետության ձնավորման ու հետագա ընդարձակման հարավային` դեպի Կասպից ծով, ն արնելյան` դեպի Ուրալ ու Սիբիր ուղղություններով: Պետրոս Էի իշխանությանօրոք Ռուսաստանըելք է ստանում դեպի Բալթիկ ծով (ավելի ուշ, 18-րդ դարում` նան Սն ծով) ն հզոր ցամաՔային պետություն լինելուց բացի ստանում է նան ծովային տերության կարգավիճակ:Դա առավելապեսամրապնդվում է հաջորդ դարում, երբ Ռուսական կայսրության սահմանները ընդարձակվում են մինչն Խաղաղ օվկիանոսի ափերը ն Ալյասկայի միջոցով թափանցում են Հյուսիսային Ամերիկա:Ռուսականկայսրության սահմաններում են հայտնվում նան Կովկասը Անդրկովկասիհետ միասին ն Միջին Ասիան: Փորձեր են արվում թափանցելու նան Պարսկաստան ն նույնիսկ Հնդկաստան: Անհայտ է դառնում,որ Ռուսաստանըսկսում է առանցքայինաշդիրք գրավել աշխարհիխոշորագույնԵվրասիա խարհաքաղաքական մայրցամաքումն այն շրջապատող օվկիանոսայինտարածքում Արտաքինքաղաքական բուռն իրադարձություններնուղեկցվում են աշխարհաքաղաքականգիտական մտքի նոր զարգացումներով: Ինչպես Մեծ Բրիտանիայում ու Գերմանիայում, մյուս առաջատար ես աշխարհաքաղաքականմիտքը երկրներում, Ռուսաստանում կենտրոնանումէր աշխարհումսեփականերկրիզբաղեցրածտեղի ու զարգացմանհեռանկարների որոշմանու գնահատմանվրա՛Ռուսաստանում աշխարհաքաղաքական միտքը հատկապես 19ն րդ 20-րդ դարերում ունեցավ տարբեր հոսանքներ: Դրանք խմբավորվում են երկու գլխավոր ուղղություններիմեջ: Հատկանշականէ, որ բոլոր այդ հոսանքները,չնայած սկզբունքային տարբերություններին, գտնվում են «Արնմուտք-Արնելք»առանցքի վրա ն խմբավորվում են ըստ իրենց դիրքորոշմանդեսյիԱրնեմուտք կամ Արնելք: «Արեմտյան կողմնորոշման» հոսանքների հեղինակները Ռուսաստանիապագան այս կամ այն ձեով կապում էին արնմտաեվրոպական մշակույթը, քաղաքական ու բարոյական արժեքները յուրացնելու, այլ կերպ ասած` երկրի ճեվրույալ(անացման»ն ռուսական ու եվրոպականմշակույթը օրգանապես միավորելու, միաձուլելու հետ: '

Ռուսականփիլիսոփայականն գիտականմիտքը հատուկ նշանակությունէր տալիս նան «ռուսաստանյաննույնականության», այսինքն ռուսականին ու Ռուսաստանինհատուկ հատկանիշներիու որակներիբացահայտմանը, որոշմաննու հստակեցմանը196

Երկրորդ ուղղությունը մերժելով «եվրոպական արժեքները», Ռուսաստանիապագան կապում էր սլավոնական ժողովուրդների ու դեպի Արնելքծավալմանն ուժեղացմանհետ: Այս ուղմիավորման ղությանկենտրոնականհոսանքը հայտնի է «Չանսլավիզմ» անունով: Պանսլավիզմի կարկառուն ներկայացուցիչներից ՎԻ.Լամանսկին Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ (1916թ.) լույս Խողօքուճ» («Ասիա-Եվընծայածիր «քո ճուքռ Ճ3որօեօ-ԵՔքօոծէՇԽօոօԾ րոպական մայրցամաքի երեք աշխարհները») աշխատության մեջ զարգացնում էր այն գաղափարը, որ «այավոնականությունը» ինքնուրույն արժեք է, յուրահատուկ սկզբունք ու գաղափար», որը պետք է ճանաչում գտնի ԱրեմտյանԵվրոպայում: Նա Եվրասիա ցամաքը բաժանում էր 3 մասի` Բուն Եվրոպա(Եվրոպայի ռոմանո-գերմանականմաս), Միջին աշխարհ (Ռուսական կայսրության ն Կենտրոնականու Արնելյան Եվրոպայի սլավոնական հողեր), Բուն Ասիա (Ռուսաստանիցհարավ ընկած տարածքներ): Ռուսաստանի աշխարհաքաղաքականմտքի պատմության մեջ առանձնահատուկտեղ է գրավում անվանի աշխարհագետ ն վիճակագիր Վենհամին Պետրովիչ Սեմյոնով Տյան-Շանսկին (18701942Թթ.,հռչակավորՊյոտր ՊետրովիչՏյան-Շանսկուորդին): Նրա աշխատությունը,որ լույս տեսավ 1915թ., ռուս իրականությանմեջ առաջիննէր, որ ամբողջությամբնվիրված էր քաղաքական աշխար-

հագրությանը':

Գրքի հիմնական գաղափարներից մեկն այն էր, որ Ժխտում էր անգլիական աշխարհագետներիշրջանում տարածված տեսակետը աշխարհիքաղաքականբաժանմանգլխավոր միավորների` ցամաքային պետությունների («ցամաքի») ն ծովային պետությունների («ծովի») հավերժ դիմակայության մասին: Հեղինակը զարգացնում էր այն միտքը, որ մարդկության զարգացումը ընթացել է Երկրի ժոու վային ու մայրցամաքայինմասերի համագործակցության փոյխն լրացման ոչ թե դիմակայությանձնով: Դրան համապատասխանէլ նա առանձնացնումէր քաղաքական հզոր տարածքային համակարգերի Յ տիպ, որոնք են` օդակածն համակարգ, պատառիկներից բաղկացածհամակարգն «ծուվից-ծով»համակարգ: Որպես օղակաձն համակարգիօրինակ քննարկվում է Հ/իջերկրածովյանտարածքը Ըստ որում, ընդգծվում է, որ այդ տարածքը "87

Ը«ԿՇԽօԻ

ԴԵՒ

Բ

Ղու-ԼԱՀոա

ոմ, Օ ԽՕՐ/ԱՇՇՆՑՇՒԱԾԽ ԼշքքքւսքոճոԵՒՕԽ ԻՍՇՇմԱ. ՕԿՇրոՈՕՈՒՈՒԿՇՇԵՈՒ ՐԵօքոֆատ. Ը. ՈՀՇրճչքո. 19157.

8ՈՅՀԵՒՌՈՒ

ոքր

Շհս-

ձնավորվել է ոչ թե ֆիզիկաաշխարհագրական,այլ բնապատմական գործոնների շնորհիվ: Սեմյոնով Տյան-Շանսկու կարծիքով այս դեպքում գործել է «Էչ օՇոշուծ |ս» «Լույսը (գալիս է) արնելքից» ասույթը: Այսինքն, սկզբում Միջերկրականը ն նրա հարակից տարածքները ընդգրկվել են արնելքում ծագած կրոնների ու քաղաքակրթությունների ոլորտը, որին ն հաջորդել է քաղաքական տիրապետությունը: Աշխարհագրականմեծ հայտնագործություններիշնորհիվ ձնավորվել է ճռկրորդ` «պատառիկային»համակարգը,երբ իսպանացիՇերի ու պորտուգալացիների տիրապետության տակ են հայտնվում օվկիանոսներում ցրված մեծաքանակ կղզիներ ն մայրցամաքների հատվածներ: Քաղաքական հզորության այս տիպի տարածական համակարգեր ստեղծեցին նան Հոլանդիան ու Ֆրանսիան, սակայն դրանք նույնպես շուտով փլուզվեցին այն պատճառով, որ «Սկզբում հզոր ուժերը ցաք ու ցրիվ եղան, բնակչության էներգիան ի վերջո սպառվեց... ն իրենք` մետրոպոլիաներըխոր անկում ապրեցին»: Բացառություն կազմեց Անգլիան, որը կարողացավհմտորեն օգտագործել ծովագնացության տեխնիկական նվաճումները (շոգենավերը) ն ավելի քան հարյուր տարի պահպանել իր տիրապետությունըաշխարհովմեկ ցրված գաղութների նկատմամբ: «Քաղաքական հզորության» երրորդ` ճծովից-ծով» տիպի համակարգըիր հաստատումը գտավ Ռուսաստանի ն ԱՄՆ-ի քաղաքականության ձնով: ԱՄՆ իր տարածքը ընդարձակեցդեպի արնմուտք՝ Ատլանտյան օվկիանոսից հասնելով Խաղաղ օվկիանոս: Ռուսաստանը ծավալվեց արնմուտք-արնելքուղղությամբ` Բալթիկ ու Սն ծովերից հասնելով Խաղաղ օվկիանոս: Սեմյոնով Տյան-Շանսկու գնահատմամբ «ծովից-ծով» համակարգի գլխավոր թերությունն այն է, որ շարժվելով դեպի հանդիպակաց հեռավործովը, պետությունըհեռանում է իր խիտ բնակեցված ու զարգացած շրջաններից ն կանգՇում է նոր ընդարձակտարածքներ բնակեցնելու ու յուրացնելու անհրաժեշտությանառաջ, որը պահանջում է ուժերի լրացուցիչ լարում: Ռուսաստանիհամար «ծովից ծով» համակարգի վտանգը նա համարում է այն, որ Ասիա մայրցամաքի «դաժան հյուսիսի» ն «դեղին ռասայով» (չինացիներով) բնակեցված տարածքների միջն սեղմված Սիբիրի ն ծայր արնելքի յուրացումը վիթխարիմիջոցներ է "Նույնը,էջ 13

կլանելու, իսկ «դեղին ռասայի» (նկատի ունի Չինաստանը) ակտիվացմանդեպքում ռուսական պետությանհամար հեռավոր ծայրամաս հանդիսացող այդ տարածքներըկարող են կտրվել Ռուսաստանից: Այդ վտանգը մեղմացնող միջոց նա համարում է այդ ծայրամասը Ռուսական կայսրությանքաղաքական կենտրոնինմոտեցնելը: Մասնավորապես, առաջարկումէ Ռուսաստանիմայրաքաղաքը Պետերբուրգից Եկատերինբուրգ տեղափոխելու տարբերակը: Դրա շնորհիվ Սիբիրը ն ծայր արնելքը նույնպես կարող են ներգրավվել ռուսականպետության հզորացման գործընթացիմեջ ն դառնալ նրա օրգանականմասը: Խորհրդային տարիներինաշխարհաքաղաքականմտքի զարգացմաննկատմամբնույնպեսհաստատվեցկուսակցականու պետականխստագույնարգելք ն ըստ էությանորնէթարմգաղափարչծնվեց: Իհարկե, ԽՍՀՄ արտաքին քաղաքականության աշխարհաքաղաքականգիտատեսականսպասարկում գոյություն ուներ, մշակվում էր երկրի «գեոպոլիտիկականկոդը», բայց այդ ամենը իրական տարածաշրջանանացվում էր այլ անվանտակ: Համաշխարհային հարցերըքննարկյին մակարդակիբոլոր քաղաքաաշխարհագրական վում ու «լուծվում» էին «սոցիալիզմի հաղթարշավի» ապահովման գաղափարախոսությանու գործնականքաղաքականության դիրքերից: Արնմուտքում ձեավորված քաղաքաաշխարհագրականտեսություններն ու հայեցակարգերըխորհրդային հասարակությանն անհայտ էին, իսկ կուսակցական ու պետական կառավարման վերին ու վնասակար: էշելոններումորակվում էին որպես հաացգիտական ն Խորհրդայն Միության սոցիալաիստականճամբարի փլուզումը նշանակում էր, որ այդ երկրներումփլուզվում է նան սոցիալիստական գաղափարախոսությունը` արտաքին քաղաքականության հիմնականդրույթների ու սկզբունքների հետ միասին: Բացի այդ, արմատապես փոխվել էր Ռուսաստանիքաղաքաաշխարհագրական իրավիճակը: Կտրուկ նվազել էր նրա տեղը ն դերըհամաշխարհայինկարնորագույնգործընթացներում:Նա կորցրել է գեռստրատեգիական«երկրորդ ուժային կենտրոնի» իր նախկին դիրքերը: 20-րդ դարավերջի հետխորհրդային Ռուսաստանն «...առանձին ուղղություններով գործնականում ետ շպրտվեց մինչպետրոսյանժամանակները, նորից կորցրեց եվրոպականտարածքի դեպիծով ելքի մեծ մասը, զրկվեց ռեսուրսայինբազայի ու ենթակառուցվածքիզգալի մասից: ...Ռուսաստանի առջն ծառացան բնակչության աչքում նոր, շատ դեպքերում արհեստական սահմանների`

արտաքին քաղաքականության անբաժանտարրը հանդիսացողլեգիտիմացմանորոնման հիմնախնդիրները»:' Ռուսաստանի նոր աշխարհաքաղաքականդիրքի ձնավորման գործընթացիվրա ոչ պակաս ազդեցություն ունեցան նան այնպիսի իրողություններ,ինչպիսիք են «մերձավոր արտասահմանում»ռուսական սփյուռքի ի հայտ գալը (Լատվիա, Ուկրաինա, Ղազախստան, Ղրղըզստան), անմիջականհարնաններիհետ միջպետականնոր հարաբերություններիձնավորումը, երկրին ելք ապահովող տրանսպորտային կոմունիկացիաներիցանցի վերափոխումը,այլ գործոններ: Նոր իրադրությունընոր լիցք հաղորդեցքաղաքաաշխարհագրական հետազոտություններիզարգացմանը:Դեռնես 80-ական թվականներին հրապարակէին եկել խորհրդային(ռուսական) աշխարհաքաղաքականության տեսություն մշակելու մասին առաջին զգուշավոր առաջարկությունները, տարբեր մասնագետների (պատմաբաններ, քաղաքագետներ, տնտեսագետներ, աշխարհագետներ) հրապարակումներումփորձերէին արվում տալ համաշխահայինտերությունների գեոստրատեգիայի, նրանց համամոլորակայինու տարածաշրջանային կապերի,վերջիններիսներսում տնտեսական,քաղաքական ու ռազմականբաղադրիչներիվերլուծություննու գնահատականը: Առաջինաշխատությունները,որտեղ սկսեցին լայնորեն օգտագործել «քաղաքաաշխարհագրություն» ն «աշխարհաքաղաքականություն» տերմինները,ի հայտ եկան 90-ական թթ. սկզբին, ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Սկսեցին հրապարակավքննարկել Ռուսաստանում նս գիտական այդ դիսցիպլինի զարգացման հեռանկարների հարցերը: Սկզբնական շրջանում գիտական միտքը բացառապես հենվում էր 20-րդ դարի սկզբի գերմանական,անգլո-ամերիկյան ու ռուսական աշխարհաքաղաքականտեսական մտքի նվաճումների վրա: Գլխավորշեշտը դրվում էր Վարտլանդին դրա սահմաններում «Ռուսաստանի առանցքային դերի» նե դրա «ընձեռած հնարավորությունների» վրա: Լայն տարածում ստացան ծայրահեղ գաղափարները, որոնք երկրի ապագան տեսնում էին ինչպես եվրոպական` «արնեմտյան», այնպես էլ ասիական արժեքներըմերժելու, դրանց հակադրելու մեջ: Ըստ այդ գաղափարների,որոնք հայտնի են «նացիոնալ-բոլշնիզմ». «ռուս-ազգայնական», «եվրասիականություն» անուններով, Ռու1

ՐԹՕՌԾՈՒՈՒԼՎԵՇԵՕՇՈՕՈՕ»ԵՇԻԻԸ

Է7թւօք. հ/.. 2000.

6.19.

ՔՕՇԵԽԽ: ոքշրՇւոռոումմմ

Ք

քշճոթիօՇր..

Է.Ճ

ԷՕոօօօթ. Ճքւ-

սաստանը «կղզի է» Եվրասիա մայրցամաքում, ունը սեփական, մյուսներիցտարբեր արժեքայինհամակարգ ն կարող է զարգանալ հենվելով միայն սեփականարժեքայինհամակարգիվրաԱստիճանաբարձնավորվեցին ներկայիս 3 սեփական դպրոցները՝ նեոեվրասիականը ազգայնականը արնմտամետականը: 1. Նեռեվրույական դայրոցը անցյալ դարի առաջին քառորդում ռուսական էմիգրացիայիշրջաններում տարածում գտած եվրասիականությանշարունակականությունն ու զարգացումն էր: Այն հենվում էր այն հայեցակարգի վրա, որ Եվրասիանյուրահատուկ աշխարհաքաղաքական ու պատմամշակութային մեկ ամբողջություն է, որը ձնավորվել է Ռուսական կայսրության (հետագայում ԽՍՀՄ) սահմաններում ն տարբերվում է թե' արեմուտքում գտնվող Եվրոպայից, թե' հարավում գտնվող Ասիայից: Այս դպրոցի ներկայացուցիչները, մասնավորապեսնրա հիմնադիր համարվող(լ Դուգինը', նեռեվրաեն Սաքինմիականությանառանցքայինհայեցակարգըհամարում » » »

դերի, Հաուսհոֆերի ն մյուսներիաշխարհագրական դետերմինիզմի դոգմատիկդրույթները, ն շատ մասնագետներիկարծիքով գերագնահատումեն Հարտլանդիաշխարհագրականդիրքի ն բացարձականացնում «ծովային ուժի» ն «ցամաքային ուժի» հակամարտության նշանակությունը: Նույն մասնագետների կարծիքով, նեոեվրասիական դպրոցի համար բնորոշ է նան Ռուսաստանիապագայի տեսակետից թուրքական ն մուսուլմանական գործոնի գերագնահատումը: Եթե եվրասիականությունը Եվրասիայի (Ռուսաստանի, ապա ն ԽՍՀՄ սահմաններում) միասնականացումըտեսնում է ռուս ուղղափառության ամրապնդմանմեջ, ապա նեռեվրասիականությունըայդպիսի դեր հատկացնումէ «սլավոնա-թուրքականն ռուս ուղղափառության ու մահմեդականության միության» մեջ՞: Վերջում նշենք, որ նեռեվրասիականաշխարհաքաղաքական

՞

Տե՛սՃ.

Վ Լ1ՇՇ ՔՕՇ6ՀԱ:. Խ/1.,1997

171ոո, ՕՇՒՕՑԵԼ ԼՀՕՈՇՈւ

ՒՈՅ.ԼՇօոՕուոուՎՇՇԽՍՇ 03) Այս տեսակետը մեջ դրսնորվումէր բացահայտթուրքագործնականքաղաքականության մետությանձնով: «Թուրքամետությունընեռեվրասիականներիննույնիսկ հանգեցրեց ԼեռնայինՂարաբաղիկոնֆլիկտումմուսուլմանականԱդրբեջանիպաշտպանությանը ընդդեմՌուսաստանի Հայաստանի»(ԼՇՇոԸԴԻպատմական դաշնակիցարնելաքրիստոնեական

ԷԼ քՇՅՈԵՒՕՇ.Շ.26)

ՊԱՎՇՇԵՕՇ ՈՕՈՕՉԵՇԵՔԽԵ ՔՕՇՇԻք:

ոքՀոՀ

ՅՑՈՇԷԱՆԼ

դպրոցի ազդեցությունը Ռուսաստանիքաղաքական դաշտում մեծ է

քաղաքահատկապես ձախերի ն ազգայնական-հայրենասիրական կան հոսանքների վրա: Որպես այս միտքը հաստատող փաստարկ ոօծօոււ. հիշատակվում են ՌԴԿԿ լիդեր Փ.Զ/ուցանովի «Լօօոքոճֆոտւ ն ՕՇԽԵԾՑԵԼՔՕՇՇոՈՇԻօՆ ոօուց: (1998)» մի շարք այլ կուսակցությունների ներկայացուցիչներիաշխատությունները: Այլ հետազոտողների գնահատմամբայդ դպրոցի ներկայացուցիչների «մտավոր կառույցներն արխաիկ են»: Նրանց հեղինակները առանցուսումնասիրելու համամոլորակայինգործընթացներըարտաքին քաղաքականության, համաշխարհայինտնտեսությանու աշխարհագրության համատեքստում, առանց կոնկրետ փաստական տվյալների ն առանց հակառակ տեսակետներիվերլուծության, հենվելով միայն «մտահայեցողականդատողությունների»վրա, փորձում են ձնակերպել«աշխարհումՌուսաստանիվարքի դոկտրինան»": 2. Ռուս ազգայնականաշխարհաքաղաքականության դայրոցի համար գլխավորը Ռուսաստանը շրջակա աշխարհից զատելու, առանձնացնելու,մեկուսացնելու գաղափարնէ: Նրա գեոստրատեգիան հենվում է հետնյալ պահանջներիվրա՝ ա) ռուսականազգային պետությանստեղծում, որտեղ տիրապետող է ուղղափառությունը, բ) վերամիավորում Ուկրաինայի ու Բելոռուսի հետ, Կինյան Ռուսաստանի ժամանակների սլավոնական աշխարհաքաղաքական տարածության վերականգնում, Գ) Ռուսաստանիհեռացումը Կովկասիցու ԿենտրոնականԱսիայից, դ) կենտրոնացում այնպիսի հիմնախնդիրներիվրա, ինչպիսիք են ռուս ժողովրդի ազգային վերածնունդը ն դիմակայումը եվրասիականությանն ու կոմունիստներին, որոնք քայքայող, հակազգային ուժեր են: 3. Արեմտամետականության աշխարհաքաղաքական դպրոցի արտաքինքաղաքական առանցքայինդրույթը արնմտյանկողմնորոշման գերակայությունն է, որը կարող է ապահովել հարաբերությունների ամրապնդումԱրեմտյանպետություններիհետ` հանուն նրանցից ակնկալվող տնտեսական օգնության: Համարում են, որ այդ դոկտրինան,որը Ռուսաստանիայդ տարիների արտաքին գործերի նախարարիանունով հայտնի դարձավ որպես «Կոզիրնյան դոկտրինա», շարունակություննէ Մ.Գորբաչովին ԽՍՀՄ արտաքին գործերի

Նույնը. էջ 29-30:

նախարարէ.Շեվարդնադձեիվարած արտաքինքաղաքականության: Դիպուկ է արեմտամետարտաքին քաղաքականությանգնահատականը, որը տվել է արդեն հիշատակված ԸՇօոօուդավՇՇաՕ6 ՈՕՈՕ2:ՇԷՔՇ ՔՕՇՇա: ոքշղօ128ՈՇԷ 1 Էւ քոճղԵՒօՇԵ. (2000թ.) աշխատությանհեղինակայինկոլեկտիվը. «Մ.Գորբաչովիղեկավարությանվերջին տարիներին ռուսական արտաքինքաղաքականությանիդեալիզմը հասավ իր գագաթնակետին,երբ մեր երկիրը բոլոր միջոցներով փորձում էր նվաճել արնմտյան պետություններիվստահությունը»:Եվ դրա արդյունքում «աշխարհի քաղաքականքարտեզում կատարվեցինարմատական փոփոխություններ,ն Ռուսաստանըետ շպրտվեց մինչն «ՄԱ դարի իր սահմանները»: Գործնականումառանց որնէ պայմանի ու հատուցման նա հեռացավ Կենտրոնականու Արնելյան Եվրոպայից, համաձայնեց Գերմանիայի միավորմանը: Հրաժարվեց «նախաձեռնող քաղաքականությունից, Արեմուտքի շահերը սկսեց ընկալել ն սեփական շահեր» իր դիրքերը զիջեց սեփական շահերի որպես ավանդականշրջաններում` Կենտրոնական ն Արնելյան Եվրոպայում, Բալկաններում, Մերձբալթիկայում,Անդրկովկասում, ԿենտրոնականԱսիայում, ԳեռավորԱրնելքում:' Չի կարելի չհամաձայնել այն կարծիքին, որ «Ռուսաստանյան նոր գեռստրատեգիաննոր միայն ձնավորվումէ, բայց դրա տարբերիչ առանձնահատկություններն արդեն որոշակիացել են: Դրանում են ռուսաստանյան արտաքին քաղաքականության զուգորդվում պրագմատիզմը ն ավանդականությունը»՞: Ձնավորվող աշխարհաքաղաքական մոդելը, որ ստացել է «(ռնսենսուսային» (փոխհամաձայնություն, միաձայնություն բառից) կամ «համագործակցության աշխարհաքաղաքականություն»անվանումը,իր էությամբ չափավոր հայրենասիրական է ն իր գլխավոր նպատակըհամարում է «ռուսաստանյան պետականության ն աշխարհում երկրի դիրքերի ամրապնդումը»,միաժամանակխուսափելով ազգայնականության,նեոեվծայրահեղ դրսնորումներից: րասիականությանն արնմտամետության Նրա գլխավոր գաղափարը հանգում է հետնյալին: Ինչպես առանձին վերցրած պետությունների, իհարկե նան Ռուսաստանի պարագայում, այնպես էլ համաշխարհային ընդգրկումով շեշտը պետքէ դրվի ոչ թե պետություններիու դրանց կոալիցիաներիքաղաքական ու ռազմական ուժի հարաբերակցությանփուլիոխման, աղբյուրը. /Հիշատակված

Նույնը, էջ 40.

էջ 32-33.

դրանց հակադրության, այլ փոխկախվածությանու համագործակցության ուժեղացման վրա: Տիրապետողպետք է լինեն ո'չ թե նախ«սակին` «ազդեցության ոլորտներ»,«ուժերիհավասարակշռություն». տելիտ (կախյալ, կամակատար) երկիր», «բուֆերային պետություն», այլ «շահերի հավասարակշռություն» «փոխշահավետհամագործակհասկացությունները: Այդ ցություն», «ինտեգրացիա-դեզինտեգրացիա» դեպքում միայն կարելի է ապահովել ժողուլուրդների, պետությունների` միջազգային հարաբերությունների սուբյեկտների, համագործակցությունն ու համատեղզարգացումըՀարկ է հատուկ ընդգծել, որ ճեամագործակցությանաշխարհաքաղաքականություն» հայեցակարգը լիովին համապատասխանում է նան մեր՝ աշխարհի չափազանց բարդ աշխարհաքաղաքական տարածքում գտնվող անկախ Հայաստանի Հանրապետության ու հայ ժողովրդի ազգային ու պետականշահերին: Այդ հայեցակարգն է, որ դրվելով առանց բացառությանբոլոր մեծ ու փոքր պետությունների արտաքին քաղաքականությանհիմքում, կարող է կանխել կործանարար ռազմական բախումները ն նպաստել նան մեր` ՀարավԿովկասյան տարածաշրջանիկայունության ամրապնդմանը ն ժողովուրդների ու պետություններիբարգավաճմանը:

7-3 ՑԻԿԼԱՅԻՆ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ԼԻԴԵՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԸ

Աշխարհաքաղաքականհիմնականտեսությունների ու հայեցակարգերիշարքում առանձնանում է աշխարհաքադաքական ցիկլերի մասին տեսությունը. Հայտնի է, որ գիտության մեջ ընդունված է ցհնլայհն համարել երնույթներիայնպիսի զարգացումը, որը դրսնորվում է հաջորդական փուլերից (օղակներից) բաղկացած միասնական շղթայի ու շրջապտույտի ձնով: Դեռնես հին դարերում զարգացման ցիկլայնության մասին առաջին պատկերացումները վերաբերել են բնական երնույթներին (տարվա եղանակներ,կենդանիօրգանիզմներ), ապա տարածվել են հասարակության պատմական զարգացման վրա: Հասարակական երնույթներիցիկլային զարգացման մասին պատկերացումներըլայն տարածում են ստացել հատկապես 17-18-րդ դարերում, երբ շատ մտածողներ Արնեմտյան Եվրոպայիտնտեսականու մշակութայինվե.

րելքը սկսեցին գնահատել որպես անտի) ժամանակաշրջանիվերածնունդ, որը հաջորդում է միջնադարյանընդհանուր անկմանը: Տեսություններից մեկի համաձայն, որին հետնում էին ուտոպիստ սոցիալիստները,մարդկությունը անցնում է զարգացման չորս փուլ` «դրախտային»նախնադարյան,վայրենության,բարբարոսությանու

քաղաքակրթության

Հիշյալ հայեցակարգըիր արտացոլումըգտավ տարբեր բնույթի հասարակական երնույթների ցիկլային զարգացման տեսությունների մեջ: Օրինակ, անգլիացի հայտնի պատմաբան ու սոցիոլոգ, հետազոտող ԱԹոյնբին (1889-1975) այդ քաղաքակրթությունների հայեցակարգիդիրքերից ուսումնասիրելով պատերազմների պատմությունը, առանձնացնում է «մեծ սյատերազմների»175-120 տարվա ցիկլ ն այն տրոհում է հինգ մասի: Դրանքեն՝ պատերազմինախերգանքը,բուն մեծ պատերազմը,կարճատն դադարը, վերջաբանը Իսկ, երբ (հանգուցալուծում) ն համընդհանուր խաղաղությունը": ռուս հայտնի տնտեսագետՆ.Դ.Կոնդրատնըհայտնագործեցհամաշխարհային տնտեսության զարգացման երկարաժամկետ ցիկլերը (Կոնդրատնյան ցիկլեր), պատմաբանները,աշխարհագետներն ու

քաղաքագետներըսկսեցին ցիկլեր որոնել նան համաշխարհային ընդհանուրքաղաքականզարգացումներիպատմությանմեջ. Ի թիվս այլոց, քննության նյութ դարձավաշխարհաքաղաքական հատուկ կարնորություն ունեցող այնայիսիերնույթի ցիկլային փուիոխությունը,ինչպիսին հզոր տերություններիհեգեմոնիանէ: Օրինակ, ժամանակակիցհետազոտողներից մեկը 17-20-րդ դարերի ընթացքում աշխարհում հեգեմոնիաներիփոփոխությանհետնյալ ցիկլերն է առանձնացնում. 1.Նիդերլանդների հեգեմոնիայի (1618-1672թթ.), 2.Բրիտանականհեգեմոնիայի(1792-1896թթ.),3.ԱմերիկայիՄիացյալ նահանգներիհեգեմոնիայի(ժամանակակից,սկսվել է 1914թ.): Յուրաքանչյուր ցիկլ ունի զարգացմաներեք փուլ` ա) համաշխարհային պատերազմի, բ) խոշոր տերություններից մեկի հեգեմոնիայի ն գ) նրաանկման(հեգեմոնիայիվախճանի) Հեգեմոնիայիցիկլային փոփոխություններիպատճառներիշարքում առանձնացվում է այսպես կոչված «կայսերական գերլարվածությունը», որն աճում է այնպիսի ստրատեգիականռեսուրսների պակասիհետնանքով, որոնք անհրաժեշտ են գերտերության հեգեմոնիային համաշխարհայինառավելության պահպանման համար: Տե'ս .107ոԵ««. Ճ Տած) օքէրտաօո). ". 1-2. Լօոժօո.

1946-1957

Ստրատեգիականռեսուրսներիպակասըի վերջո հանգեցնում է գերլարվածության այն սահմանագծին, որից այն կողմ սկսվում է կայսրության (գերտերության) հեգեմոնիայիվախճանը: Տիրապետող է դառնում այն տեսակետը, որ նորագույն ժամանակաշրջանում աշխարհաքաղաքականցիկլերը, ի տարբերություն նախորդ պատմական ժամանակաշրջանների,ավելի ու ավելի են (գեոէկոնոմիկական)ցիկլերի միածուլվում աշխարհատնտեսական հետ: Դրա արդյունքում ցիկլային փոփոխություններէ կրում ամբողջ աշխարհակարգը. արմատապես փոխվում է մեծ տերությունների ուժային (ժողովրդագրական,բնառեսուրսային, տնտեսական, ֆինանսական, ռազմական) հավասարակշռությունը,լուրջ տեղաշարժեր են կատարվում համաշխարհայինհամակարգիինստիտուցիոնալ կառուցվածքում (պետություններիկոալիցիաներ, միջազգային պայմանագրեր ու միություններ, առանցքային նշանակության համաշխարհային կազմակերպություններ):Իսկ այդ ամենը իր խոր ազդեցությունն է ունենում մարդկային ողջ հասարակության, ամբողջ աշխարհակարգիզարգացմանվրա: Վայտնի են աշխարհաքաղաքականհեգեմոնիաների ցիկլային զարգացումը համաշխարհային տնտեսության ներսում ընթացող հիմնականպրոցեսներիհետ կապելու մի շարք տեսականմոդելներ: Դրանցից է, օրինակ, անգլիացի աշխարհագետ Պւթեյլորի մոդելը. Նա համարում է, որ որնէ երկիր միջազգային հարաբերությունների համաշխարհային համակարգումկարող է դառնալ բացարձակ առաջատար, այսինքնհասնել աշխարհաքաղաքական հեգեմոնիայի, է եթեբացարձակհեգեմոնդիրքի հասել կյանքիերեք ոլորտներում՝ տնտեսական, քաղաքական, գաղափարական: Թեյլորը գլխավորը համարում է տնտեսական ոլորտը, որտեղ պետության արտադրական, առնտրականն ֆինանսական գործունեությունը պետք է լինի ավելի արդյունավետ, քան մրցակից պետություններինն է: Հատուկ կարնորություն է տրվում նան հեգեմոն պետության կողմից ազատական գաղափարների տարածմանը, որոնք լայն ընդունելություն են գտնում աշխարհի մյուս երկրներում: Հեգեմոն պետության աստիճանական անկումը սկսվում է այն ժամանակ, երբ այդ պետությունից տարածվածազատական գաղափարները ն դրանց վրա հենվող քաղաքականությունըմրցակիցներին թույլ են տալիս յուրացնել տեխնիկականնվաճումներն ու ար206

տադրությանկազմակերպման առաջավորփորձը ն հասնել ավելի բարձրարդյունավետության, քան հեգեմոն պետությունում է: Շատ հետազոտողներուղղակի կապ են տեսնում հասարակական զարգացման աշխարհաքաղաքականն տնտեսական ցիկլերի միջն: Ուշագրավ է ամերիկյան քաղաքագետներ Ջ.Սոդելսկու ն Նրանք համարում են, որ երկարաժամկետ Վ.Թոմասոնիտեսակետը: ցիկլերը ոչ այլ ինչ են, քան աշխարհում«լիաշխարհաքաղաքական դերության»ցիկլեր: Այդպիսիցիկլերի. նույնն է թե, համաշխարհային փոփոխությունը ռ/արբերաբարփոխում Է աշխարառաջատարների հի քաղաքական տարածքայինկառուցվածքը ն դրանում պետություններիտեղն ու դերը, նրանց ազդեցության տակ գտնվող աշշրջանները: խարհագրական Հիշյալ տեսակետի հեղինակները համարում են, որ տնտեսության,հետնապեսն քաղաքականությանոլորտում համաշխարհային (իդերիմորոշող հիմնականգործոններնեն` ռազմականհզորությունը, առաջադեմտնտեսությունը, բաց հասարակությունը, համաշխարհային հիմնախնդիրներիննորամուծություններուլ| արձագանքելուկարողությունը: Ըստ որում, նորամուծություններիտակ նրանք հասկանում են, ոչ միայն նոր ապրանքների ու արտադրությաննոր մեթոդների, այլն սպառմաննոր շուկաների ն հումքի նոր աղբյուրների, ինչպես նան բիզնեսինոր ձների հայտնաբերումը: Վամաշխարհայինլիդեր է դառնում այն տերությունը, որը հիշյալ գործոններիկիրառմանոլորտում հաղթում է իր մրցակիցներին: Դա նոր լիդերի կայացման փուլն է: Այդ գործոնների թուլացումով սկսվումէ անկման փուլը, որը պետք է ավարտին հասցնի լիդերության տվյալ ցիկլը ն սկզբնավորի նորը: Մոդելսկին ն Թոմպսոնը վերլուծելով համաշխարհայինզարգաառանձցումը 16-20-րդ դարերն ընդգրկող Ժամանակահատվածում, նացնում են համաշխարհային քաղաքականության զարգացման հինգ երկարաժամկետցիկլեր, յուրաքանչյուր ցիկլի տնողությունը որոշելովմոտավորապեսհարյուր տարի Առաջին՝ 16-րդ դարն ընդգրկող ցիկլում համաշխարհային լիդեր եղել է Պորտուգալիան,նրան զիջել են (ըստ հերթականության) Մեծ Բրիտանիան,Ֆրանսիան: Իսպանիան, Երկրորդցիկլում (171-րդդար) եղել են համապատասխանաբար

Նիդերլանդներըն Մեծ Բրիտանիան,Ֆրանսիան, Իսպանիան: Երրորդ ցիկլում (18-րդ դար)՝ Մեծ Բրիտանիան ն Նիդերլանդները, Ֆրանսիան, Իսպանիան,Ռուսաստանը: Չորրորդ ցիկլում (19-րդ դար)` Մեծ Բրիտանիան ն Ռուսաստանը,Ֆրանսիան,Նիդերլանդները, Իսպանիան: Հինգերորդ ցիկլում (20-րդ դար) համաշխարհային լիդերությունը անցնում է Ամերհի(այհՍիացյալ Նահանգներին,իսկ նրան զիջող մեծ տերությունների կարգավիճակ ունեն Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Ռուսաստանը,Գերմանիան,ճապոնիան: Մարդկության աշխարհաքաղաքականայս կառուցվածքը հիշյալ հեղինակները արձանագրելեն անցյալ դարի 80-ական թվականների տվյալների վերլուծության հիման վրա": Վերջին 1-2 տասնամյակների համաշխարհային զարգացման միտումները վկայում են, որ երկրագնդիքաղաքաաշխարհագրական կառուցվածքի արդի ցիկլում ուժեղացել Է ՄՄՆ-ի՝`աշխարհի «լիդերի» կարգավիճակը,փոխվել է «մյուս մեծ տերությունների» թիվը ն իրական հերթականությունը: նշխարհի հզորագույն ճութնյակից» բացի «մյուս մեծ տերությունների» շարքը այժմ համալրվում է Չինաստանով ու 3նդկաստանուլԼայն տարածում ունի ամերիկացի մի այլ գիտնականի` Ի. ՎաԼերստայնի մոդելը նույնպես: Այդ մոդելը այլ հետազոտողներիկողմից սովորաբար համադրվում է Ն.Կոնդրատնիմշակած համաշխարհային տնտեսության զարգացմանցիկլերի հետ ն ներկայացվում է Կոնդրատն-Վալերստայնի մոդել անունուլ Մոդելը կառուցվածէ այն ելակետայինդրույթի վրա, որ քաղաքականությունից, հեգեմոնպետություններիցն համաշխարհայինշուկան կարգավորելու նրանց կարողությունից անկլայնզուտ համաշխարհա յին տնտեսություներբնէ գոյություն ունենալ չի կարող: Աշխարհաքաղաքականությանն աշխարհատնտեսության միջն կալ իրականում ու որոշիչ պատծառահետնանքակա, բայց դա խիստ արտահայտված յին կապչէ: Առայժմչի բացահայտվածու հաշվարկվածայդ կապիքանակականարտահայտությունը,եթե ընդհանրապես դա կարող է լինել: Բայց ն անհնարէ չընդունելայդ կապիգոյությունը, անտեսելայն: Վերլուծելով համամոլորակայինաշխարհաքաղաքականզար'

ո Օմօեռլ Քօնսէջ 1494-1993, Մանրամասնտե'ս, հ10465Է) Օ.,Դհօտքչօո Խ/., Տոոքօաօտ 1987: Խ/ՕՈՇՈԵՇԵԻՑնռ ԼՇԽՇՕԻ Մ ՅՕՇդԽԵԼք0Օդտբոյ տըՔոյր ւՇ Խոքօրօոն7ԵօՈՕՏՈՒԼ Բ ողլքօ834 ՈՕՒՈՒԵՑ. ԹՕոքօՇելԴԵՕԻՕԻԽՈՈԺ:, 1992, Վ10

գացմանցիկլայնության ն համաշխարհայինհեգեմոնիաներիփոփոխության կապերը, ռուս քաղաքաաշխարհագետ Վ.գԿռյոսովըհանգում է հետնյալ հետնություններին:

Ակնհայտ է, որ գոյություն ունեն համաշխարհային տերությունների (լիդերների) զարգացման (վերելքից մինչն անկում) փակ ցիկլերի տարածաժամանակայինմատրիցաներ:Համաշխարհային լիդերըկատարումէ «համաշխարհայինոստիկանի»ֆունկցիա, առավելություն ունի աշխարհի ռեսուրսների (բառի լայն իմաստով) բաշխմանու վերաբաշխման հարցում, միաժամանակկրում է աշխարհում կարգուկանոնի պահպանման վիթխարի բեռը, որը կապված է վերոհիշյալ ռեսուրսների շատ մեծ ծախսերիհետ: 2. Ակնհայտ Է նան, որ աշխարհաքաղաքական պրոցեսները անբաժանելիորեն,թեն ոչ խիստ պատճառահետնանքայինբովանդակությամբկապված են աշխարհատնտեսականպրոցեսների հետ: Յ. Ներկայումս համամոլորակայինաշխարհաքաղաքականհամակարգը կարող է ռադիկալ փոփոխություններկրել կապված գլոբալիզացիայի հետ, երբ ավելի ակտիվ դերակատարումեն ստանձնում վերազգային կորպորացիաները, որոնք «...ինչպես վիրուս թափանցում են ազգային սահմաններից ներս ն կանխորոշում են համաշխարհայինտնտեսության՝որպես միասնականհամակարգի զարգացմաննոր, այսպես կոչված աշխարհատնտեսական ռազմա1.

վարությունները"»:

74 ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀԱՂՈՐԴԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Արդեն ասվել է, որ աշխարհաքաղաքականիրադրությունը քննարկվումէ երկու մակարդակովհ̀ամաշխարհային(համամոլորակային)ն տարածաշրջանային: աշխարհաքաղաքական գլխաՀամամոլորակային մակարդակի վոր դերակատարներըաշխարհի քաղաքական բնեռներն են` համաշխարհայիննշանակության ուժային կենտրոնները,նույնն է, թե համաշխարհային լիդերը ն մյուս մեծ տերությունները: Տարածաշրջանային մակարդակում աշխարհի գլխավոր ուժային կենտրոններիցբացի առաջնայիննշանակություն են ձեռք բերում նան տա'

ԿԹ Ւ ՈՐՈՒՄ 8./.464ԸՇ8,ՒԼԸ.ԽՈւքՇՒաաօ. ԸՇՕՈՇոՈ

Ի1., 2002, Րշօղթոփոտ, ՒԿՇՇԵՏՑ

«213

րածաշրջանայիննշանակության ուժայինկենտրոններըՀայտնի է, որ ուժային կենտրոններիմիջն մշտական մրցակցություն գնում է ոչ միայն յուրաքանչյուր մակարդակի ներսում, այլն այդ մակարդակներիմիջն: Մրցակցողյուրաքանչյուր կողմ ձգտում է ոչ միայն առավելագույնս օգտագործել իր սեփական ներուժը, այլն լիովին օգտվել այն աշխարհագրականգործոններից, որոնք ազդում են աշխարհի ու տարածաշրջանի ընդհանուր աշխարհաքաղաքական իրադրության վրա: Չնայած միջազգային հաղորդակցությաննորագույն միջոցների աննախադեպզարգացմաննու տեխնիկականկատարելագործմանը, աշխարհագրականգործոնների շարքում շարունակումեն առանձնահատուկ տեղ գրավել միջազգայինհաղորդակցությանառկա ուղիները ն առաջին հերթին Համաշխարհայինօվկիանուի միջազգային ջրերը միավորողնեղուցներն ու ջրանցքները:Դրանք հզոր աշխարհաքաղաքականլծակներ են: Տիրապետելով այդ լծակներին, կարելի է փոխել ոչ միայն ընդարձակ տարածաշրջանների,այլն ամբողջ աշխարհի ընդհանուրաշխարհաքաղաքականիրադրությունը: Միջազգային հաղորդակցության ուղիները բաժանվում են երկու խմբի` համամոլորակայիննշանակությանն տարածաշրջանային նշանակության: Միջին դարերից սկսած աշխարհի ուժեղներն անհաշտ պայքար են մղել միջազգային հաղորդակցության ուղիներին տիրանալու համար: Այդ պայքարը շարունակվումէ նան այժմ: Թեն ներկայումս ընդհանուր է այն ձգտումը, որպեսզի այդ ուղիների նկատմամբորնէ առանձինպետություն մենաշնորհչունենա ն դրանց Օգտագործումը կարգավորվի բազմակողմ պայմանագրերիմիջոցով` միջազգային իրավունքի հիման վրաՄիջազգային նշանակության նեղուցներն ու ջրանցքները բավականինշատ են (տե'ս նկ.12, էջ 212-213): Դրանցից օգտվում են ոչ թե' մեկ, այլ բազմաթիվպետություններ,ն օգտագործումնէլ կարգավորվում է միջազգային պայմանագրերով:Առանձնանում են մի քանիսը, որոնցով անցնում են ներկայիս ամենաբանուկ ուղիները ն որոնց բաժին է ընկնում համաշխարհայինծովային փոխադրումների գերակշիռմասը: Չատկապեսմեծ է Պանամայիու Սուեզի ջրանցքների ն ՄաԼակկայինեղուցի աշխարհաքաղաքական նշանակությունըն Պանամայիջրանցք: Հյուսիսային Հարավային Ամերիկաները իրար միացնող պարանոցիամենանեղ մասով ջրանցք կառուցելու

գաղափարըծագել է դեռնս 16-րդ դարում: Սակայն այդ գաղափարը իրականացնելուհնարավորություն ստեղծվեց միայն կապիտալիզմի զարգացմանն համաշխարհային տնտեսության ձնավորման շնորհիվ: Ջրանցքի կառուցումը սկսեցին ֆրանսիացիները1879թ.: Նրանք հիմնեցինհատուկ ընկերություն, որը, սակայն, ջրանցքի փորման աշխատանքներիմի մասը կատարելուց հետո սնանկացավ, ն շինարաԴրանքվերսկսեց ԱՄՆ 1904թ., րականաշխատանքներըդադարեցին": այդ ապագա ջրանցքի մինչ գոտին անժամկետ օգտագործման որը իրավունքով ստացել էր նոր անկախացածՊանամա պետությունից: Շինարարությունըտնեց 10 տարի, ն 1914թ. առաջին նավն անցավ ջրանցքով: Ջրանցքի երկարությունը81.6 կմ է, լայնությունը` առնվազն 150 մ: Ջրանցքով կարող են անցնել օվկիանոսայինմիջին մեծության ն փոքր նավերը (մինչն 40 հազ. տ ջրատարողությամբ):Ջրանցքն ունի 6 շլյուզ` երեքը խաղաղօվկիանոսյանն 3-ը ատլանտյան լանջին: Դրանցովօրականկարող են անցնել մինչն 5 տասնյակնավ: Պանամայի տնտեսականն ռազմաքաղաքականնշանակությունը դժվար է գերագնահատել:Այն օվկիանոսային նավերն ազատում է Մագելանինեղուցով անցնելու կամ Հորն հրվանդանը շրջանցելու անհրաժեշտությունից ն հազարավորկմ-ով կրճատում է ճանապարհըԽաղաղ ն Ատլանտյանօվկիանոսների ափերին գտնվող պետությունների միջն: Դրա շնորհիվ արմատապեսփոխվել է միջազգայինծովային բեռնափոխադրումների ուղղությունը: Պանամայի է հազ. նավ, որոնք փոխաջրանցքով տարեկան անցնում շուրջ դրում են մինչն 150 մլն տ ամենատարբերտեսակի բեռներ: Պանամայի ջրանցքը 16 կմ լայնության ցամաքային շերտով դեռես գտնվում է ԱՄՆ-ի պաշտպանության նախարարության տնօրինության տակ: Ջրանցքի երկու ծայրերում կառուցված են ամերիկյանռազմածովայինու ռազմաօդային հենակետեր: Ջրանցքին զուգահեռ, արնմուտք-արնելքուղղությամբ, անցնում են երկաթգիծ ն առաջնակարգավտոմոբիլայինխճուղի: որը լայն տարածում էր սնանկացման պատճառդարձավկաշառակերությունը, Ընկերության գտել ընկերությանղեկավարշրջաններում: Ընկերությանբաժնետոմսերըգնել էին մոտ 800 Մեծ հազ.մարդ, սակայնդրանց մեծ մասը զրկվեցին իրենց ավանդներիցե սնանկացան: սկանդալպայթեց, որը ցնցեց ամբողջ Ֆրանսիան: Սկսվեցդատական պրոցես, սակայն «Պանամա» տերմինըդարձավհասարականուն ն գլխավոր մնացինանպատիժ. մեղավորները ու անազնիվգործարքների է խոշոր ծավալիխաբեությունների բնութաօգտագործվում համար:

Կա

Պանամայի ժողովրդի բազմամյա պայքարի շնորհիվ, ի վերջո հաջողվեց վերանայել դեռնս 20-րդ դարի սկզբին կնքված ամերիկապանամական պայմանագրերը, ն 2000թ. ջրանցքը հանձնվեց Պանամա պետությանը: Դա բնավ էլ չի նշանակում, թե Պանամայի ջրանցքը ԱՄՆ համար կորցրել է իր ստրատեգիականնշանակությունը: Պանաման Ամերիկյան պետություններիկազմակերպությանանդամէ որտեղ ԱՍՆ գերակշիռդիրք ունի- Այն գտնվում է ԱՄՆ ուժային կենտրոնիազդեցության ոլորտում ն ի վիճակի չէ նրանից անկախն նրա աշխարհաքաղաքական շահերի դեմ ուղղված քաղաքականություն վարել: Դա նշանակում է, որ առս/ագայումէլ Պանամայիջրանցքը ԱՄՆ ձեռքին մնալու է որպես հզոր աշխարհաքաղաքական գործիք: Սուեզի ջրանցքը կառուցված է Եգիպտոսի տաՍուեզի ջրանցք: ն րածքում միացնում է Միջերկրականու Կարմիր ծովերը: Դրա շնորհիվ Ատլանտյան օվկիանոսի ն Հնդկական օվկիանոսի նավահանգիստների միջն ջրային ճանապարհը, որ առաջ անցնում էր շրջանցելով Աֆրիկա մայրցամաքը, կրճատվել է 8-15 հազ կմ: Խիստ բարելավվել է ջրանցքից օգտվող երկրներիտրանսպորտային-աշխարհագրականդիրքը: Միջերկրականն Կարմիր ծովերն իրար կապող ջրային ուղու նշանակությունը գիտակցել են տակավին4 հազ. տարի առաջ ն կառուցել են Նեղոս-Կարմիր ծով նավարկելի ջրանցքը, որը հայտնի է եղել Փարավոնների ջրանցք անունով: Արաբական նվաճումների սկզբում ջրանցքը, որ մինչ այդ քայքայվել էր, վերականգնվել է, բայց 8-րդ դարում փակվել է ն լցվել ավազով: Նպատակն այն էր, որ քարավանային առնտուրն այս վայրերում խափանվի ն փոխադրվի Արաբականխալիֆայությանկենտրոնականշրջանները`Միջագետք: Սուեզի ջրանցքի շինարարությունը նախաձեռնել են ֆրանսիացիները, որոնք վայելում էին Եգիպտոսի կառավարիչի հովանավորությունը: Ստեղծվում է «Սուեզի ջրանցքի համընդհանուրընկերությունը», որը բաժնետոմսերէ թողարկումՖրանսիայում, Եգիպտոսում ն այլ երկրներում: Ջրանցքի շինարարությունը Ֆրանսիայի ն Իտալիայի ինժեներներինախագծովսկսվումէ 1859թ. ն ավարտվումէ 10 տարում՝ 1869թ.: Ջրանցքը կառուցվել է Եգիպտոսիմիլիոնավոր գյուղացիների ձեռքի աշխատանքով, որոնցից շատերն իրենց գերեզմանըգտել են ջրանցքի գոտու պապակ ավազուտներում,անմարդկայինծանր աշ-

խատանքին համաճարակներիպատճառով`: Սուեզի ջրանցքն իր հարմարավետ աշխարհագրականդիրքի շնորհիվշուտով դարձավաշխարհի այն կարնորագույնծովայինուղու օղակը, որն ԱրնմտյանԵվրոպանկապում է Մերձավոր կենտրոնական ու Միջին Արնելքի նավթաբերշրջանների,ինչպես նան Հարավային ու Ասիայի,Ավստրալիայիու ԱրնելյանԱֆրիկայիհետ: Հարավ-Արնելյան Մեծ Բրիտանիան 19-րդ դարի վերջին օկուպացնելով Եգիպտոսը, դարձավ նան ջրանցքի տերը (ֆրանսիացիների հետ միասին), ստեղծելով իր ռազմականհենակետերը: Եգիպտոսը ուժեղացնում էր պայքարն անգլիականռազմական հենակետերըՆեղոսի հովտից հանելու ն ջրանցքը վերադարձնելու համար: Այդ պայքարն ավարտվեցնրանով,որ Եգիպտոսը 1956թ. ազգայնացրեցջրանցքը ն դարձավդրա լիակատարտերը: Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան ն ԱՄՆ փորձեցին Եգիպտոսի վրա ռազմականու տնտեսական ճնշում գործադրելու միջոցով հասնել ջրանցքի «միջԴա կնշանակեր, որ Եգիպտույիհետ միասինջրանցազգայնացմանը»քի նկատմամբհավասարիրավունքներկստանայիննան Արնեմտյան Սակայն այդ փորձերըապարդյուն անցան, ՄԱԿ-ի տերությունները: Անվտանգության խորհուրդը քննարկելով այդ հարցը, ճանաչեց ԵգիպտոսիլիակատարիշխանությունըՍուեզի ջրանցքի նկատմամբ: Սուեզի ջրանցքով նավարկությունը կարգավորվում է միջազգային պայմանագրով` կնքված դեռնս 19-րդ դարի վերջին: Բոլոր երկրներըջրանցքով ազատ նավարկելու իրավունք ունեն, իհարկե, վճարելով համապատասխանտուրք Եգիպտոսին: Ինչպիսին է Սուեզի ջրանցքի աշխարհագրական բնութագիրը, որի համար այդքան քրտինք ու արյուն է թափվել: Ջրանցքի երկարությունը 161 կմ է, լայնությունը՝`120-150մ: Դրա ծայրակետերն են Պորտ Սաիդ (Միջերկրականիափին) ն Սուեզ (Կարմիր ծովի ափին) նավահանգիստները:Ջրանցքի մի ծայրից մյուսընավը հասնում Է 11-12 Ժամում: Ի տարբերություն Պանամայի ջրանցքի, Սուեզի ջրանցքըշլյուզներ չունի: Մինչն վերջերս փոխադրվողբեռներիծավալով Սուեզի ջրանցքը միջազգագային ջրանցքների շարքում առաջինն էր: Ամենամեծ ծավալնունեն նավթաբեռները,որոնք Պարսից ծոցի նավթաբերշրջաններիցհասցվում են Հարավային Եվրոպա ու Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ: '

Ջրանցքիբացման առիթով իտալացի հռչակավոր կոմպոզիտորՋուզեպպե Վերդին Եգիպտոսի կառավարության պատվերով գրել է իր հայտնի«Աիդա» օպերան`

Պանամայից ու Սուեզից բացի միջազգային են համարվում նան Քիլի ն Կորնթոսիջրանցքները Քիլի ջրանցքը կրճատում է ջրային ճանապարհը Բալթիկ ն Հյուսիսային ծովերի, իսկ Կորնթոսինը (կառուցված համանուն պարանոցում)` էգեյան ն Հոնիական ու Ադրիատիկ ծովերի միջն: Դրանք կառուցվել են նախանցյալ դարի 80-90ական թվականներին ն ազատ են միջազգային նավագնացության համար, թեն նավագնացությունը կարգավորվում է համապատասխանաբար`Գերմանիային Հունաստանիազգային օրենսդրությամբ: Սալակկայի նեղուցը. Մալակկայի նեղուցն անջատում է Մալակկա թերակղզինՍումատրա կղզուց ն միացնում է Հնդկական օվկիանոսի Անդամանյան ծովը Խաղաղ օվկիանոսի ավազանին պատկանող Վարավ-Չինականծովին: Նեղուցի երկարությունը մոտ 1000 կմ է, նվազագույն լայնությունը՝40 կմ, խորությունը՝25 մ: Նեղուցին հարում են 3 պետություն` Ինդոնեզիան, Մալայզիան ն Սինգապուրը, որոնք էլ միջազգայինպայմանագրովպարտավոր են ապահովել նավարկության անվտանգությունը ն շահագործել նավահանգիստները:ԱմենախոշորնավահանգիստըՍինգապուրն է՝ կառուցվածնեղուցի արնելյան ելքի մոտ: Մեծ է նեղուցի ռազմաստրատեգիական ն տնտեսականնշանակությունը: ԵրկրորդհամաշխարհայինպատերազմիԺամանակգլխավոր մարտականգործողություններըճապոնիայի ու Անգլիայի միջն ընթանումէին Մալակկանեղուցի ն Սինգապուրիհամար: Մալակկա նեղուցով անցնում են Եվրոպայի, Հարավ-Արնմտյան ու ՎարավայինԱսիայի ու Աֆրիկայի երկրները Չինաստանին, ճապոնիային ն Արնելյան Ասիայիմյուս երկրներին կապող գլխավոր ծովային ուղիները: Անցնող նավերի քանակով ն բեռների ծավալով Մալակկայի նեղուցն աշխարհում գրավում է երրորդ տեղը, զիջելով միայն Պանամայի ու Սուեզի ջրանցքներին': Ջրանցքի նշանակումեծ է թյունը հատկապես ճապոնիայի համար, որն այդ միջազգային ուղիով ստանում է իր ներմուծվող նավթի ավելի քան 2/3-ը: Աշխարհաքաղաքականհանգուցային դիրք է գրավում նան Ջիբրալթարինեղուցը Դժվարչէ նկատել, որ դրա նշանակությունը նույնպես համամոլորակայինէ: Այն, ինչ ասվեց Սուեզի ջրանցքիմասին, մեծ չափով վերաբերում է նան Ջիբրալթարի նեղուցին, որովհետն բացառությամբՄիջերկրածովյանավազանի երկրների, մյուս '

Սալակկայինեղուցըհայտնիէ մի առումով նս, այն առաջինտեղն է գրավում պատահող նավաբեկումներին ծովահենությանդեպքերիքանակով:

բոլոր երկրները Սուեզի ջրանցքից նեն Ջիբրալթարով:

օգտվելու համար պետք

է

անց-

Ջիբրալթարի նեղուցն անցնում է Եվրոպայի ծայր հարավարնմտյանն Աֆրիկայի հյուսիս-արեմտյան ժայռոտ ափերի միջով, որոնք հնում հայտնի են եղել Հերկյուլեսյանդարպասներ անունով: Նեղուցի երկարությունը 65 կմ է, լայնությունը`14-44 կմ: Նեղուցին վերահսկումեն Անգլիային պատկանողՋիբրալթար ն Մարոկկոյին պատկանողՏանժեր նավահանգիստները: Բավական շատ են տարածաշրջանային նշանակության նեղուցներնու ջրանցքները:Դրանք նույնպես գտնվում են մեծ տերություններիաշխարհաքաղաքական հետաքրքրությունների կենտրոնում ն դրանց կարգավիճակը նույնպես որոշվում է միջազգային

պայմանագրերով: Առավել կարնորներնեն Սնծովյան ու Բալթյան, Լա Մանշ ն Պա դե Կալե նեղուցները` Ատլանտյանօվկիանոսի ավազանում, Բաբ էլ Սանդեբին Հորմուզի նեղուցները` Հնդկականօվկիանոսում, Բերինգի, Կորեական,Մագելանի, Թայվանի ու Թաթարականնեղուցները՝ Խաղաղ օՕվկիանոսում: Մեր տարածաշրջանին առավել մոտ են ն մեց համար ուղղակի հետաքրքրություններկայացնումեն Բուֆորը ն Դարդանելը,որոնք Սն ծովի ավազանիերկրները,ՎարավայինԿովկասըն դրա կազմում էլ ՎայաստանիՀանրապետությունըկապում են Միջերկրականինն դրա միջոցով էլ` համաշխարհային ծովային ուղիներին: Նեղուցների միջնգտնվումէ ոչ մեծ Մարմարածովը: Բոսֆորի նեղուցի երկարությունը 33 կմ է, Դարդանելինը` 120 կմ, լայնությունները` համապատասխանաբար 0.7կմ ն 1.3կմ: Նրանց է խորությունընույնպես բավարար խոշոր օվկիանոսային նավերի համար: Բոսֆորի եվրոպական ափին շատ հարմար դիրք ունի Ոսկեղջյուրհրվանդանը,որի վրա կառուցվածէ Ստամբուլ քաղաքը: Նեղուցի վրայով կառուցված 1.5 կմ երկարությանկամուրջը միացնում է նրա եվրոպականն ասիականափերը:Նախատեսվում է երկրորդ կամուրջիշինարարությունը: Դժվարէ գերագնահատելՍնծովյան նեղուցներիաշխարհաքաղաքական ու աշխարհատնտեսականնշանակությունը Ռուսաստանի, Վարավ-ԱրնելյանԵվրոպայի, Կովկասի ն Հարավ-Արնմտյան Ասիայի հյուսիսային մասում գտնվող երկրների համար, որոնք օգտվում են Սն ծովի նավահանգիստներիցն այդ նեղուցների միջոցով ելք են ստանում դեպի համաշխարհային օվկիանոս:

լ

|

Նկ. 12. Ծովային հաղորդակցման

Օեղուցներ

«Հ րանցքներ -

աատաո:

Փ

Շավահանգիստներ ծովային հաղորդակցությանգլխավորուղիներ

միջազգային նշանակությաննեղուցներնու ջրանցքները

՛

«

ժի վեր

'

.-

-

Ման Ֆրանցիսկո

թ»

Ի

ԼոսՍեջելես

Մ Հ ՊՀ

շ

յ

«պք.

ե

րնյԲ

'

ս

եչ

74: 2»

Է...

|

՞

:

(52

Է-2

Ղ

ծ

'

ի

Է `

Նլ:

է

Շ

`

կմ

Կ

.-

,

Ռիղ դեԺանեյրո Է

զ

Վաղպարախստ | `

Չ '

2-Հ րանցքներ

յ

կմ

վ

`

ՀԱԿԱԳԵԼՍՆԻ

`

Ն

|

լ

՞

Փ

Շավահանգիստներ ծովային հաղորդակցությանգլխավոր ուղիներ

'

Ժ

ինմջազգային Նկ. 12. Ծովային հաղորդակցմանհամաշխարհային նշանակությաննեղուցներնու ջրանցքները

.՛

՛

)

Մեծ է Սն ծովի ու նեղուցների նշանակությունը նան Հայաստանի Հանրապետությանհամար, որը անկախացումիցհետո հայտնվելով (Թուրքիայի ու Ադրբեջանի կողմից իրականացվողտրանսպորտային շրջափակման մեջ, արտաքին աշխարհի հետ իր տնտեսական կապերի հիմնական մասըիրականացնումէ Վրաստանի սնծովյան նավահանգիստներԲաթումի ն Փոթիի միջոցով: Բոսֆոր ն Դարդանել նեղուցների միջազգային նշանակությունը առավել աճեց Առաջին համաշխարհայինպատերազմից հետո, երբ նեղուցների վրա իշխանություն հաստատելու համար սրվեց մրցակցությունը մի կողմից Անգլիայի ու նրա դաշնակից եվրոպական պետությունների, մյուս կողմից Խորհրդային Ռուսաստանի ու պատերազմում պարտված Թուրքիայի միջն: Վերսալյան հաշւտության շրջանակներում նեղուցների կարգավիճակի հարցը նույնպես քննարկման նյութ դարձավ տարբեր մակարդակների բանակցություններում: նրանց ապագան որոշող առանձինբաժիններ նվիրվեցին մասնավորապես Մերի ն Լոզանի հաշտության պայմանագրերում, որոնք ստորագրեցին պատերազմում հաղթանակած Անտանտայի անդամ երկրները ն պարտվածԹուրքիան: Սերի հաշտության պայմանագրով, ինչպես արդեն նշվել է, Թուրքիան զրկվում էր իր բոլոր արաբականտիրապետություններից ն Փոքր Ասիայիթերակղզու Միջերկրականինհարող տարածքներին ափամերձ կղզիների մեծ մասից (վերջիններս անցնում էին Հունաստանին ու Իտալիային): Թուրքիան ճանաչում էր Վայաստանըորպես անկախպետություն, որը ելք էր ստանում դեպի Սն ծով: Ինչ վերաբերում է Բոսֆոր ն Դարդանելնեղուցներին, ապա նախատեսվում էր դրանք հարակից գոտու հետ միասին դնել հատուկ ստեղծվելիք Նեղուցներիմիջազգայինհանձնաժողովիհսկողության տակ ն ապառազմականացնել(տե'ս գլ. 6.3.1): Պայմանագիրը պաշտոնապես չեղյալ հայտարարվեց 1923թ. Լոզանի կոնֆերանսում, որտեղ ն կնքվեց հաշտության նոր պայմանագիր: Դա քեմալական Թուրքիայի մեծ հաղթանակն էր: Այդ պայմանագրով միջազգային ճանաչում ստացան Թուրքիայի ներկայիս պետականսահմաններըն հաստատվեցԲուֆոր ու Դարդանելմիջ ազգային նշանակությաննեղուցներինոր ռեժիմը: Այն նկատելիորեն սահմանափակումէր նեղուցների նկատմամբ Արնմտյան տերությունների իրավունքները ն ընդլայնում էր (Թուրքիայի իրավունքները: Չնայած դրան, նեղուցների ռեժիմի հարցը մեկ անգամ նս քննարկման առարկա դարձավ 7936թ. Շվեյցարիայի Մոնտրյոյքաղաքումկայացած միջազգայինկոնֆերանսում,որին մասնակցեցին

Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Հունաստանը,Հարավսլավիան, ճապոնիան, Ավստրալիան ն Սնծովյան չորս երկրներ` ԽՍՀՄ, Թուր-

քիան, Բուլղարիան, Ռումինիան: Կոնֆերանսը հրավիրվել էր Թուրքիայի առաջարկով`նեղուցների Լոզանի պայմանագրովհաստատված ռեժիմը վերանայելու նպատակով: Ստորագրված նոր կոնվենցիայի համաձայն Թուրքիան իրավունք էր ստանում վերառազմականացնելնեղուցներիգոտին: Բոլոր երկրներիառնտրատնտեսական նավերին իրավունք էր վերապահվում խաղաղ. ինչպես նան պատերազմական պայմաններում Ոչսնծովյան երկրների ռազմանավերիմուտքը օգտվել նեղուցներից: նեղուցներ սահմանափակվում էր ինչպես քանակով ու կարգով, այնպես էլ տոննաժով: Սեծովյան երկրների ռազմանավերըխաղաղ պայմաններումկարող են անցնել նեղուցներով առանց սահմանափակության,բայց թուրքական իշխանությունների նախօրոք գիտությամբ: Պատերազմի պայմաններումեթե Թուրքիան չեզոք է, պարտավորվումէ թույլ չտալ պատերազմողկողմերի նավերին անցնելու նեղուցներով, իսկ եթե մասնակցում է պատերազմին,իրավունք է ունենում հարցը տնօրինել սեփականհայեցողությամբ: Համարվում է, որ նեղուցների այս կարգավիճակընախորդների համեմատությամբմի քայլ առաջ է սնծովյան երկրների իրավունքը ճանաչելու առումով: Թեն հայտնի է, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմիժամանակԹուրքիան, որ իրեն չեզոք էր հայտարարել, խախտելովկոնվենցիայի պայմանները,թույլ տվեց Գերմանիային ու նրա դաշնակիցներին օգտվելու Դարդանելիու Բոսֆորի նեղուցներից: Այժմ Թուրքիան քայլեր է անում Մոնտրյոյի կոնվենցիան վերանայելու ն նեղուցների ռեժիմը իր օգտին վերափոխելուուղղությամբ: Ինչպես տեսանք,միջազգայինծովային տրանսպորտայինուղիները ոչ միայն առանձին տարածաշրջանների,այլն, ն առաջին հերթին, ամբողջ մոլորակի քաղաքաաշխարհագրականիրադրության վրա ազդող հզոր գործոն են: Դրանք սպասարկումեն աշխարհի բոլոր պետություններին,համաշխարհայինտնտեսությունն ամբողջությամբ:Բայց ն հայտնիէ, որ ներկաժամանակաշրջանում այեյր արագ աճում է տեմպերով ցամաքային տրանսպորտովկատարվող փոծավալը,որն այժմ էապես գերազանցումէ ծովայինին: խադրումների Չնայած դրան, ակնհայտ է, որ տրանսպորտայինփոխադրումների այդ տեսակների տնտեսական նշանակությունը համարժեք չէ դրանց աշխարհաքաղաքական նշանակությանըՇատ ավելի բարձր է ծովայինուղիների աշխարհաքաղաքական նշանակությունը:Բանն այն

է, որ միջազգային ծովային ուղիները պարուրում են ամբողջ մոլո-

րակը, գրեթե բացառապես անցնում են առանձին պետությունների իրավասությունից դուրս գտնվող միջազգային ջրերով, ն կազմում են մեկ միասնականհամակարգ, որը գործում է միջազգայինիրավունքով կարգավորվողսկզբունքներուչ Դա վերաբերում է նան առանձին ինքնիշխանպետություններինպատկանողջրանցքներինն նեղուցներին, որոնք ապահովում են միջազգայինծովայինուղիների համամոլոԴրանցօգտագործումընույնպես կարրակայինմիասնականությունը: գավորվումէ միջազգայինիրավունքինորմերովու պայմանագրերով: Ցամաքային ուղիների դեպքում հակառակ պատկերն է: Միջազգային նշանակության ուղիները տարանցիկեն, այսինքն անցնում են ինքնիշխան պետությունների տարածքով: Նրանց ամբողջականությունը, անընդհատելիությունըկարող է ապահովվել միայն հա-

շնորհիվ, յուրնան պետություններիփոխպայմանավորվածության րաքանչյուրինպատկանողսահմանային անցակետերիմիջոցով: Մյուս կարնոր տարբերությունն այն է. որ եթե ծովային ուղիները, ինչպես ասվեց, կազմում են համամոլորակայինմեկ ամբողջական ցանց, ապա ցամաքային ուղիների ֆիզիկական միաւսնությունը կարող է ապահովվել առանձին մայրցամաքի ու կղզիների սահմաններում միայն: Վերջին ժամանակներս կառուցված ստորջրյա ցամաքային տրանսպորտայինթունելները, որոնք գործում են մայրցամաքի ն դրան հարող որոշ կղզիների միջն (Մեծ Բրիտանիա Եվրասիա` Լա Մանշի տակով, ճապոնական Հոնսյու ն Հոկայդո ընդհանուր վիճակը չեն փոխում: կղզիներ)՝ Նշենք մի կարնոր տարբերություննես: Եթե միջազգայինծովային ներուժի ազդեցությունը տաուղիների քաղաքաաշխարհագրական րածվում է ամբողջ մոլորակի վրա ն օգտագործվում է առաջին հերթին համաշխարհային ուժային կենտրոններիու «աշխարհի հզորների» կողմից, ապա ցամաքային ուղիների քաղաքաաշխարհագրական ուղղակի ազդեցությունը սահմանափակվումէ մայրցաման օգտագործվումէ քով ու աշխարհաքաղաքական տարածաշրջանով առաջին հերթին այն պետությունների կողմից, որոնց տարածքը են այդ ուղիները: Դա չի բացառում այն դեպքերը, երբ հատում միջազգային իրադրության որոշակի պայմաններում միջազգային ցամաքային ուղիները ես կարող են ձեռք բերել աշխարհաքաղաքական ու աշխարհաստրատեգիական նշանակություն: Արդի ժամանակներումայդպիսի նշանակություն վերագրվում է -

'

է՝ 54 կմ: Գոնսյուն ՎոկայդոկղզիներըմիացնողՍեյկանթունելը աշխարհումամենաերկարն

(«Արնեմուտք-Արնելք»կամ ՏՐԱՍԵԿԱ)ն ՀյուԵվրոպա-Կովկաս-Ասիա սիսայինԵվրոպա Կովկաս ՎարավայինԱսիա(«Հյուսիս-Հարավ») միջազգային ցամաքային ճանապարհներին(միջանցքներին), թեն դրանքառանձին հատվածներում համընկնում են ջրային (գետային ու ներքին ծովային) ուղիներին: Արնմուտք-Արնելքմիջանցքը ըստ էության կրկնում է միջնադարյանհռչակավոր «Մետաքսյա ճանապարհի»գաղափարը`: Վասարակականկյանքի արդի գլոբալացման ն նոր աշխարհակարգիձնավորման պայմաններումԱրեմուտք-Արնելքու Հյուսիս-Հան աշխարհաքաղաքականնոր րավ կապերը աշխարհատնտեսական նշանակությունեն ձեռք բերում: Աշխարհիուժային կենտրոններիու կորպորացիանների կողմիցմիջազգայինճանապարհնեվերպետական րի նոր ստեղծվողայդ համակարգը գնահատվումէ որպես ոչ միայնտարածաշրջանային,այլն համաշխարհայինգործընթացներիվրա ազդող ուժային կենտրոնների հզոր ներուժ ունեցող գործոն: Համաշխարհային (Եվրամիություն,Ռուսաստան, ԱՄՆ, Չինաստան, ճապոնիա, Հնդկասեն դրսնորում տարատան)հետ մեկտեղհատուկ շահագրգռվածություն ծաշրջանայինմակարդակիառաջատար պետությունները(Թուրքիա, Իրան), իհարկե նան միջազգայինայդ ուղիների հատման խաչմերուկում գտնվողհարավկովկասյան (տե'ս նկ.13): պետությունները ն ամեն Թուրքիան Ադրբեջանը կերպ ձգտում են Հյուսիս-Հարավ ն ԱրեճմուտքԱրնելք տրանսպորտայինմիջանցքիներկա, առավել նես ապագա հնարավորություններըառավելագույնսսեփականշահերին ծառայեցնելու հետ մեկտեղ, մեկուսացնել Հայաստանի Հանրապետությունըն դրա միջոցով ուժեղացնել քաղաքականու տնտեսական ճնշումընրա վրա: Նրանք փորձում են հասնել նրան, որ ձնավորվող ճանապարհայինցանցը շրջանցի Հայաստանը, թեն ակնհայտ է, որ դա չի նպաստի կայունության ամրապնդմանը տարածաշրջանում: Պետք է ենթադրել, որ միջազգայինհանրությանճնշման տակ Թուրքիայիու Ադրբեջանիայդ նկրտումներըհաջողություն չեն ունենա: -

-

-

/

(Մետաքսյաճանապարհ»է կոչվել ՉինաստանըԱռաջավորԱսիայովԵվրոպայինկապող դարերում:Սկիզբ առնեառնտրաքարավանային մայրուղին. որը գործել է մ.թ.ա 1Է-մ.թ.2«Մ| լով կենտրոնական այն անցելէ Սամարղանդ,Մերվ, Բաղդադքաղաքներով Չինաստանից, ն դուրս է եկել միջերկրածովյանՏյուրոս, Անտիոքնավահանգիստները: Մայրուղու հյուսիսային ճյուղավորությունըՎայաստանով(Արաքսիհովիտ,Ջուղա. Նախճավան,Արտաշատ) հասելէ Սն ծովի նավահանգիստներ: Մայրուղուգոյության տարբերժամանակներումնրա վրա գտնվող հզոր պետությունների միջն (Վռոմ, Պարթեստան, Արաբական Խալիֆայություն, Բյուզանդիա, Իրան) սուր պայքար է մղվել ճանապարհը ն դրանով կատարվող առետուրըվերահսկելու համար: Մայրուղին մեծապես նպաստել է Ասիայի ու Եվրոպայի ժողովուրդների տնտեսականու մշակութայինկապերիզարգացմանը:Միջազգային0շանակությունը մրցակցությանը: կորցրելէ` չդիմանալովծուլագնացության

տվոր ՛1մո ""տղզՂո վոգզն Է ջՇջ ` ""

`

-

տվոր ՛1մո ''տղգո

Ժ

` `

ա

իզվոզն տխսմ

վոզն

ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐՈՎ

ԵՐԿԻՐ-ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՊԱՀՈՎՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՊԵՍ

ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՆ

Աշխարհաքաղաքականիրադրության վրա ազդող գործոնների շարքում, ինչպես ասել ենք առաջնակարգ նշանակություն ունի տնտեսությունը, իսկ տնտեսությանհամարայդպիսի նշանակություն ունի բնական ռեսուրսներով ապահովվածությունը: Դա վերաբերում է բնական ռեսուրսների ինչպես տեսականուն,այնպես էլ յուրաքանչյուր տեսակի պաշարներին: Ներկայումս Երկրի ընդերքիցտարեկանկորզվում է ավելի քան 200 տեսակի 100 մլրդ տ հանքային հումք, չհաշված բուսական, կենդանականու քաղցրահամ ջրի ռեսուրսները:Վերջին 4 տասնամյակում տնտեսության կողմից օգտագործվողմիայն օգտակար հանածոների ծավալը ավելի քան եռապատկվել է: Գրեթե նույն արագությամբ աճում է նան անտառայինն մյուս կենսաբանականռեսուրսների Օգտագործումը: Արդենմի քանի տասնամյակէ, ինչ վերականգնվողբնական ռեսուրսների տարեկան սպառումն ավելին ե քան դրանց վերարտադրությունը:Դա նշանակումէ, որ բնական ռեսուրսներու հասատարեցտարիվատանումէ րակությանապահովվածությունը Դրան ավելանում է նան հայտնի այն փաստը, որ երկրագնդի ն տարբեր վրա այդ ռեսուրսներըբաշխվածեն անհավասարաչամի, է երկրներիռեսուրսաապահովվածությունը խիստ տարբեր Այդ պատճառովէլ թնականռեսուրսներիքանակն ու որակըհաճայ հանդեսեն գալիս որպեսքաղաքականգործոն, ազդում են պե. տությունների հարաբերությունների վրա ն նույնիսկ պատերազմի պատճառեն դառնում Ստացվելէ այնպես, որ ստրատեգիականնշանակությանհումքի միքանի տեսակներովավելի լավ ապահովվածեն այն երկրները,որտեղ դրանց պահանջարկըմեծ չէ: Եվ հակառակը,ապահովվածչեն այն երկրները, որոնք այդ տեսակների ավելի մեծ պահանջ ունեն: Հայտնի է, օրինակ, որ գունավոր մետաղների ն արտադրության, ն' սպառման մեծագույն մասը բաժին է ընկնում Արեմուտքի զարգացած երկրներին: Մինչդեռ այդ մետաղների պաշարները հիմնականում գտնվում են նոր զարգացող երկրներում: Այսպես, զարգացող երկրներումեն գտնվում բոքսիտի (ալյումինի հումքի) համաշխար223

հային պաշարների 9096, պղնձի պաշարների70 9, անագի` 82 92: Հատկանշական է նան համաշխարհայինքաղաքական կենտրոններիխիստ կախվածությունըմի շարք հանքային ռեսուրսներից. Դա ապացուցվում է ստորն բերված աղյուսակով:

Առաջատարզարգացածերկրների կախվածությունըմետաղների ներհուծումից (Ներմուծման բաժինը ներքին սպառման մեջ, 26)

ԱՍՆ

ՃԱՊՈՆԻԱ

ԵՎՐԱՄԻՈՒԹՅԱՆ

7)

տ

Տնտեսության այդպիսիմեծ կախվածություննարտաքին շուկայից չի կարող չազդել այդ երկրների արտաքին քաղաքականության վրա: Ե'վ ԱՄՆ-ը, ն' Ճապոնիան,ն' Եվրամիության երկրները ձգտում են իրենց ազդեցության ոլորտում պահել այն տարածաշրջաններն ու երկրները, որոնք հումքային ռեսուրսներ են մատակարարում

իրենց: Արտաքին քաղաքականության ոլորտում հատկապես մեծ է նավթի,բնականգազի ն քաղցրահամջրի դերը: Անհնար է ժամանակակիցէկոնոմիկայիզարգացումն առանց էներգակիրների,հատկապես ճավթի ու գազի Հաշվված է, որ աշխարհում սպառվող վառելիքաէներգետիկ ռեսուրսների ավելի քան ն է 6096-ը բաժին ընկնում նավթին բնական գազին (համապատասխանաբար՝4096ն 2096): Ըստ որում, դրանց խոշորագույն սպառողները զարգացած արդյունաբերականերկրներնեն: Այդ երկրներում կենտրոնացածէ աշխարհի նավթավերամշակմանհզորությունների 7096: Մինչդեռնավթի ու գազի պաշարներիհիմնականմասը գտնվում է այլ երկրներում:Նավթի 140 մլրդ տ կազմող համաշխարհայինպաշարների65 Չօ կենտրոնացվածէ Մերձավորու ՄիջինԱրնելքում:Մյուս երկրներիցառավել աչքի են ընկնում Վենեսուելան, Մեքսիկան,Ռուսաստանը: Վերջին տարիներիննավթի խոշոր պաշարներ հայտնաբերվել են Կասպիցծովի հատակումն ցամաքայինծանծաղուտում:

Շատ հետազոտողների կարծիքով նավջն այն գլխավոր առանցքն է. որի շուրջ պտտվում է ներկայիսմիջազգայինքաղաքականությունը: 1960թ. ստեղծվեց նավթ արտահանող երկրների կազմակերպությունը (ՕՊԵԿ), որի մեջ մտան Սաուդյան Արաբիան, Իրանը,Իրաքը, Քուվեյթը, Միացյալ Արաբականէմիրությունները, Ալժիրը, Լիբիան, Նիգերիան, Գաբոնը, Ինդոնեզիան,Վենեսուելան, էկվադորը: Այդ կազմակերպությունը նպատակ դրեց (ռորդինացնել անդամ-պետություններիգործողություններընավթի հանույթի, արտահանման ն առնտրիբնագավառում: Յոթանասունական թվականների սկզբին ՕՊԵԿ-ի երկրները փոխհամաձայնեցվածկարգով նավթի գինը բարձրացրին10 անգամ: Դա նշանակում էր, որ ավարտվեցինայն ժամանակները,երբ արդյունաբերական զարգացած երկրները հետպատերազմյանտարիների իրենց տնտեսական բարեկեցությունըմեծապես կառուցում էին մերձավորարնելյանէժան վառելիքի վրա: Այս իրադրությունը լուրջ աշխարհաքաղաքական հետնանքներ ունեցավ-Քաղաքագետներըդրա հետ են կապում, օրինակ, այն, որ 710-80-ականթվականներինսրվեց աշխարհիընդհանուրմիջազգային իրադրությունը, խորացանու ծավալվեցինմի շարք տարածաշրջանային հակամարտություններ:Նշենք, թեկուզ, Մերձավոր Արնելքը, Աֆղանստանը,ԿենտրոնականԱմերիկան,ԱֆրիկյանԵղջյուրը: Ռւժեղացան լճացման երնույթները ԽՍՀՄ տնտեսականն քաղաքական կյանքում, որոնք նույնպես նպաստեցիննրա վերջնականփլուզմանը: էական տեղաշարժեր կատարվեցիննավքի ն մյուս էներգակիրների հանույթի աշխարհագրությանմեջ: Ավելի արագ սկսեցին յուրացվել ՕՊԵԿ-ի երկրներիցդուրս գտնվողդժվարամատչելիշրջանների մինչ այդ անշահավետ համարվող հանքավայրերը ն առաջին հերթին ցամաքային ծանծաղուտը: Նավթ արդյունահանող հզոր կենտրոններդարձան Հյուսիսային ծովը (Անգլիա ն Նորվեգիա), Ալյասկան,Մեքսիկան, Չինաստանը: Այդուհանդերձ, առ այսօր աշխարհի նավթարդյունահանման գլխավորշրջանը մնում է Պարսից ծոցի ավազանըԱրաբականթերակղզու հետ միասին: Դրանց բաժին է ընկնում նավթի համաշխարհայինառնետրի գրեթե կեսը, իսկ պաշարների՝ավելի քան 6096: Սաուդյան Արաբիայի, Քուվեյթի. Կատարի, Օմանի, Միացյալ Արաբական էմիրությունների, Իրանի, Պարսից ծոցի ավազանի այլ պետություններիբազմաթիվնավահանգիստներիցօրական հարյուրավոր վիթխարի տանկերներնավթով բեռնված անցնում են Հոր225

մուզի նեղուցով ու լողում են դեպի ճապոնիա ու Սինգապուր, Արեմտյան Եվրոպա, Հյուսիսային ու Հարավային Ամերիկա: Բացի այդ, խոշոր նավթահանքերիցդեպի Սիրիայի, Լիբանանի ու Թուրքիայի միջերկրածովյաննավահանգիստներնեն ձգվում հզոր նավթամուղներ, որոնց բերած նավթն այնուհետն, դարձյալ տանկերներով ուղարկվում է ՀարավայինԵվրոպայի երկրները: Նավթի ու գազի վիթխարիպաշարներիպատճառովէ. որ Հարավ-Արնեմտյան Ասիայի այս տարածաշրջանըդարձել է համամոլոկիզակետերիցմեկը: Այստեղբայխրակայինաշխարհաքաղաքական են վում բոլոր խոշոր միջազգային նավթային ընկերությունների ն բազմաթիվպետություններիտնտեսականու քաղաքականշահերը: Դեռնես նախանցյալ դարի վերջերից այս տարածաշրջանի վրա ուժեղ ազդեցություն էր ձեռք բերել Մեծ Բրիտանիան:Առաջին համաշխարհային պատերազմից ն Օսմանյան կայսրության փլուզումից հետո քայլ առ քայլ իր դիրքերն ուժեղացրեց ԱՄՆ-ը: Այժմ ԱՄՆ-ն է այն գլխավոր ուժը, որը վճռական ազդեցություն ունի ռազմաքաղաքական իրադրության զարգացմանվրա ամբողջ տարածաշրջանում: Հիմնականում ԱՄՆ-ն էր, որ 1990թ. իրականացրեցՄԱԿ-ի Անվտանգությանխորհրդիորոշումը Քուվեյթին իրաքյան ագրեսիայից պաշտպանելու ն ագրեսորինպատժելու մասին, թեն այդ գործողությանը մասնակցեց29 երկիր: Իրաքը Քուվեյթի նկատմամբ ագրեսիա կատարելով, առաջին հերթինշահագրգռված էր նավթի հարուստ պաշարներով: Իսկ ԱՄՆ ն մյուս արեմտյան երկրները չէին կարող հանդուրժել այդ ագրեսիան նան այն պատճառով, որ Իրաքն անկախ արտաքինքաղաքականություն էր վարում, ն Քուվեյթն անեքսիայիենթարկելու դեպքում կնվազեին Արեմուտքի վերահսկողությանտակ գտնվող նավթային պաշարները: Այդպիսիհեռանկարըկանխելուն էր ուղղված նան 2003թ. ԱՄՆ ռազմական ներխուժումըԻրաք, որն ավարտվեց երկրի նախագահ Սադամ Հուսեյնի ձերբակալությամբ, վարչակարգիփոփոխությամբ ն ըստ էությանօկուպացիոն ռեժիմի հաստատումով,թեն այդ գործողությունը նրա հեղինակներիկողմից ներկայացվեցորպես Օգնություն իրաքյան ժողովրդին,բռնապետությունըտապալելու ն ժողովրդագրականկարգերհաստատելումարդասիրական ակցիա. Վերջին տարիներին կարեոր աշխարհաքաղաքականնշանակություն է ձեռք բերել նան Կասպիցծովի աքվատորիան,որի նավթային պաշարներըգնահատվում են մինչն 7 մլրդ տ: Դրանք բաշխ226

ված են մերձկասպյան 5 պետությունների` Ադրբեջանի,Թուրքմենստանի, Ղազախստանի,Իրանի ն Ռուսաստանիմիջն: 90-ական թվականների սկզբին արդեն ակնհայտ դարձավ, որ մեծ պետությունների շահերը բախվում են հատկապես Ադրբեջանի հանքավայրերի շահագործման ն դրանցից սկիզբ առնող ապագա նավթամուղի հարցի շուրջ: Ադրբեջանըպայմանագիրկնքեց միջազհետ, որը պարտավորվեց ֆինանգային նավթային կոնսորցիումի՝ սավորել հանքահորերիշահագործումը ն նավթամուղի կառուցումը: Կոնսորցիումին մասնակցում են Մեծ Բրիտանիայի, ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի, Ռուսաստանի, Թուրքիայի ն այլ երկրների նավթային ընկերություններ:Ռուսաստանըպահանջում էր, որ ապագա նավթամուղն անցնի իր տարածքով ն հասնի մինչն Սն ծովի ափին գտնվող նավահանգիստներ(Տուապսե, Նովոռոսիյսկ կամ Սուկկո), որտեղից նավթը կտեղափոխվերծովային տանկերներով: Թուրքիան առարկում էր այդ նախագծի դեմ, համարելով, որ Սնծովյան նեղուցները էկոլոգիականվտանգի պատճառովչեն կարող ավելացնել անցնող նավթատարներիքանակը: Այն պահանջում էր նավթամուղներկառուցել Հյուսիսային Իրանի ու Վրաստանի,ապա Թուրքիայի տարածքով, ն նավթը հասցնել մինչն Յումարթալիկ Միջերկրածովյան նավահանգիստը: Արնեմտյաննավթային ընկերությունները դեմ էին Իրանով, ինչպես նան Ռուսաստանովանցնողտարբերակներին:Քննարկվում էր նան նավթամուղըԼեռնային Ղարաբաղին Հայաստանի Հանրապետության տարածքով դեպի Թուրքիա կառուցելու տարբերակը: Այսուղին ավելի կարճ էր ու էժան: Հասկանալի էր, որ այստեղ դեր էին խաղում ոչ միայն ն ոչ այնքան տնտեսական ու բնապահպանականհանգամանքները:Ավելի էական էին քաղաքական նկատառումները: Կմեծանարայն երկրի ու քաղաքականկշիռը, ում տարածքով կանցներնավտնտեսական Քամուղը ն ում ձեռքին կգտնվեր դրա բանալին: ՎաղթանակեցԲաքու- Վրաստան Ջեյխան (Թուրքիա) տարբերակը: Նավթամուղի կառուցումը սկսվեց3 տարի առաջ ն ավարտվեց 2005թ. կեսերին: Նրա արժեքը կազմում է մի քանի մլրդ ամերիկյան դոլար, շատ ավելի, քան կպահանջվերնավթամուղիմյուս տարբերակների համար, սակայն այս դեպքում նս վճռական դարձան ԱՄՆ-ի, արնմտյանմյուս երկրներիքաղաքականշահերը, որոնք տվյալ դեպքում համընկանԱդրբեջանիու Թուրքիայիքաղաքականշահերի հետ: -

,

(լատ. ՇօոՏօուսոՒ- գործակցություն,միություն, բառից) խոշոր բանկերի Կոնսորցիում կամ ընկերությունների միավորումորեէ խոշորամասշտաբծրագրիիրականացմանհամար: --

--

Մեր տարածաշրջանում աշխարհաքաղաքականգործոնի նշանակություն ունի նան քաղցրահամջուրը: Հայտնի է, որ ամբողջ Վարավ-ԱրեմտյանԱսիան գտնվումէ չորային գոտում ն քաղցրահամ ջրի մեծ պակաս է զգում: Ջուրը չի բավարարում ոչ միայն գյուղատնտեսականոռոգման, այլն խմելու համար: Ջրի պակասն ավելի խիստ է անապատայինու կիսաանապատային, ինչպես նան ցածրավայրայինշրջաններում ն մեղմ է լեռնային շրջանների բարձրադիր գոտիներում:Այդ առումով համեմատաբար նպաստավոր դիրքերում են գտնվում այն երկրները, որոնք տիրապետում են տարածաշրջանիխոշոր գետերի ակունքներին: Այդպիսին են (Թուրքիան, Վրաստանը ն Հայաստանը, որտեղից սկիզբ առնող գետերը (Եփրատ, Տիգրիս, Կուր, Արաքս) սնում են Սիրիայի, Իրաքի ն Ադրբեջանիմեծ մասը: Շատ մասնագետներիկարծիքով ջրային պաշարների հիմնախնդրի պատճառով տարածաշրջանը դառնում է խիստ պայթունավտանգ: Արդենքանիցս ՄերձավորԱրնելքում պատերազմ է բորբոքվել ջրի պատճառով: Արաբա-իսրայելական պատերազմի գլխավոր պատճառներիցմեկը Հորդանան գետի ջրերն էին: Իսրայելը 1967թ. օկուպացնելով արաբականտարածքները, վերահսկողության տակ վերցրեց գետի ջրերը, որոնք նրա համար կենսականնշանակություն ունեն: Նույն վիճակն է Գոլանի բարձունքներում,որոնք օկուպացնելով, Իսրայելը չի համաձայնվում վերադարձնել դրանք Սիրիային՝ դարձյալ ջրի պատճառով. այդտեղից է հոսում երկրում ՕՇգտագործվող ջրի գրեթե մեկ քառորդը: Ջրի պատճառովժամանակառ ժամանակ վտանգավորչափով սրվում են Թուրքիայի ն դրա հարավային հարնաններիհարաբերությունները: Թուրքիան Եփրատ գետի վրա կառուցել է Աթաթյուրքի անվան խոշոր ջրամբարը ն ջրանցքներ, որոնք պետք է ոռոգեն ավելի քան 800 հազ. հա նոր հողատարածություններ:Դրա հետեանքով Եփրատ գետի ջրերը Սիրիայի սահմանում կիսով չափ պակասում են: Եվ դա այն դեպքում, երբ Սիրիան իր ջրի պահանջարկի9096 բավարարում է Եփրատից: Եփրատըշատ ավելի կծանծաղիմինչն Իրաք հասնելը: Ենթադրվումէ, որ առաջիկա15-20 տարում ՄերձավորԱրնելքի երկրների բնակչության թիվն առնվազն կկրկնապատկվի:Դա նշանակում է, որ այդքան էլ կավելանաջրի պահանջարկը(այժմ մեկ մարդուն տարեկանանհրաժեշտ է 1700 խոր.մ.ջուր): Իսկ դա անխուսափելիորեն կհանգեցնիմիջպետականհարաբերություններիսրման ն

միջազգայինընդհանուրիրադրությանբարդացման:

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

1.

2.

3. 4.

5.

6.

Լ

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Որո՞նք են մարդկության տարածքային կազմակերպմաներկու հակադիր միտումները: Որո՞նք են մարդկության տարածքայինքաղաքական կառուցվածքի մակարդակները:Ինչո՞վ են դրանք իրարից տարբերվումբովանդակայինառումով: Ո՞րն են մարդկությանմակրոաշխարհագրական (աշխարհաքաղաքական) կառուցվածքի բովանդակությունը: Որո՞նքեն դրա միավորները: Ի՛նչ հատկանիշներով են երկիր-պետությունները խմբավորվում աշխարհաքաղաքական(վերպետական)տարածքային միավորների մեջ: Թվարկե'քայդ հատկանիշներըն մեկնաբանե'ք: Ինչպե՞ս է կոչվում գիտության այն ուղղությունը (ենթաճյուղը), որը զբաղվում է երկիր մոլորակի աշխարհաքաղաքական կառուցվածքով ն այդ կառուցվածքիմիավորներով:Ի՞նչ տեղ է այն զբաղեցնում գիտություններիդասակարգմանհամակարգում: (գեոԵ՞րբ ն ինչպե՞սէ ձեավորվել աշխարհաքաղաքակառնությունը Ի է պոլիտիկան): սկզբանեայն ի՞նչ նշանակություն վերագրել բնաաշխարհագրականգործոնին ժողովուրդների ն պետությունների զարգացման գործում: Նոր ժամանակաշրջանիի՞նչ գիտնականներն քաղաքական գործիչներ գիտեք, որոնք հատուկ զբաղվել են աշխարհագրական միջավայրի ն հասարակության զարգացման,դրա կազմում ն քաղաքական զարգացման, կապերիու փոխազդեցություններիվերլուծությամբ:

Ինչպե՞սեք գնահատումքաղաքականաշխարհագրության,մասնավորապես աշխարհաքաղաքականությանկայացմանգործում Ֆրիդրիխ Ռատցելիդերը:Թվարկե'քնրա քաղաքաաշխարհագրական բովանդակությունունեցող առավել նշանավորաշխատությունները: 9. Որո՞նքեն երկիր-պետության տարածքիչափերին որակի քաղաքաաշխարհագրական նշանակության մասին Ռատցելյան ուսմունքի առանցքայինդրույթները: 10.Որո՞նքեն պետությանտարածականաճի, «կենսատարածքիընդարձակման» ն «աշխարհագրականդիրքի բարելավման»`Ֆ. Ռատցելի ձնակերպած«7 օրենքները»: 11.Ինչպե՞սեք մեկնաբանում ն գնահատում Ռատցելյան ուսմունքին 8.

հետազոտողներիտված այն որակումը, թե այն` այդ ուսմունքը «իմպերիալիզմիկատեխիզիսէ». 12. 19-20-րդ դարի սահմանագլխինն հատկապեսՌատցելից հետո հասարակական զարգացման ի՞նչ գործընթացներ նպաստեցին աշխարհաքաղաքականության վերջնականձնավորմանը: 13.Ո՞րն է Յուխան Չելենի ավանդն աշխարհաքաղաքականության զարգացման մեջ: 14. Ինչպե՞սեք մեկնաբանում Չելենի առաջ քաշած այն դրույթը, թե երկիր-պետությունը աշխարհագրականտարածությունից բացի բաղկացած է նան ժողովուրդ, տնտեսություն, հասարակությունն կառաորոշ

վարում ոլորտներից:

Չելենը 20-րդ դարում ինչպիսի՞դեր էր կանխատեսումԳերմանիայի համարԵվրոպայում: Ինչքանո՞վիրւսկանացավայդ կանխատեսումը: 16.Աշխարհաքաղաքականհայեցակարգերիշարքում ի՞նչ տեղ է պատկանում «ծովային ուժի» հայեցակարգին:Նշե'ք դրա հեղինակին ն բացատրե'քբովանդակությունը: 17.Գնահատե'ք Պոլ Վիդալ դե լա Բլաշի տեղը ն դերը քաղաքական աշխարհագրության, մասնավորապես աշխարհաքաղաքականությանձնավորմանգործում: 18.Ո՞րն է Վիդալ Բլաշի մշակած «պոսիբիլիզմի» աշխարհաքաղաքական հայեցակարգը: 19.Ի՞նչ գիտեք Հելֆորդ Մաքինդերի` աշխարհագետ գիտնականին պրակտիկքաղաքագետիմասին: 20. Ո՞րն է Մաքինդերիմշակած «Տարածքային միջուկի» (Ւէոռռոմ-ի)տեսության էությունը: 21.Մաքինդերը աշխարհի աշխարհաքաղաքական-տարածքայինկազմակերպման ի՞նչ բանաձն է առաջարկում: Նա աշխարհի ո՞ր տարածքներն է նույնացնում «պատմությանաշխարհագրականառանց15.

Քի» հետ:

22.Ի՞նչ նկատի ունեն հետազոտողները,երբ կապ են փնտրում Մաքինդերի տեսության ն Հյուսիսատլանտյանբլոկի (ՆԱՏՕ) ու Եվրամիության դեպիարնելք ընդարձակման մեջ: 23. Գործնականքաղաքականությանոլորտում մաքինդերյանաշխարհաքաղաքական հայեցակարգըո՞ր պետությանշահերի պաշտպանությաննէր ուղղված: Ինչո՞ւմէր դա արտահայտվում: 24.Ո՞վէր Կառլ Հաուսհոֆերը:Ի՞նչգիտեք նրա գործունեության մասին: 25. Ո՞րնէ համաշխարհայինքաղաքականմակրոկառուցվածքիձնավորման «Մեծ տարածքների»հաուսհոֆերյանգաղափարիէությունը:

Վերլուծե'ք Վաուսհոֆերի«աշխարհաքաղաքականպանռեգիոնների» մոդելը: 27.Ո՞վ էր Նիկոլաս Ջոն Սպիկմենը:Ինչպե՞սէր նա գնահատում աշխարհագրության դերը պետությանհզորացմանն արտաքինքաղաքականության բնագավառներում:Ի՞նչգործառույթներէր դրան վերագրում: 28. Որո՞նք են այն չափանիշները,որոնք Սպիկմենը համարում է պարտադիր որնէ պետության աշխարհաքաղաքական հզորությունը որոշելու համար: 29. Վերլուծե'ք Սպիկմենի աշխարհի աշխարհաքաղաքական կառուցվածքի «Հարտլանդ-Րիմլանդ»մոդելը: Ինչո՞վ է այն տարբերվում Մաքինդերի ն Հաուսհոֆերիմոդելներից: 30.Ինչպե՞սկարող եք հիմնավորել, որ Սպիկմենի«Հարտլանդ-Րիմլանդ» մոդելը ուղղված է ԱՄՆ շահերի պաշտպանությանը: 31.Ո՞րնէ «չորրորդ աշխարհի» տեսության բովանդակությունը:Ըստ այդ տեսության ի՞նչն է դրվում աշխարհի քաղաքական տարածքային բաժանմանհիմքում: 32.Ի՞նչգիտեք ռուսական աշխարհաքաղաքական դպրոցի ձնավորման, ուղղությունների ու հոսանքներիմասին: Վերլուծե'ք ՎենիամինՊետրովիչ Սեմյոնով Տյան-Շանսկու աշխարհաքաղաքականգաղափարները: 33.Ինչպիսի՞նէր քաղաքական աշխարհագրության,մասնավորապես աշխարհաքաղաքականությանվիճակը ԽՍՀՄ-ում: աշխարհաքաղաքական ի՞նչ 34. Հետխորհրդային Ռուսաստանում դպրոցներգիտեք: 35.Ո՞րնէ Ռուսաստանում ն աշխարհումլայն տարածումգտնող «համագործակցության աշխարհաքաղաքականության»էությունը: Ինչքանո՞վէ այն ընդունելի մեզ` այաստանի Վանրապետությանհամար: 36.Երնույթների(բնական,թե հասարակական)ցիկլայինզարգացմանի՞նչ օրինակներգիտեք: 37.Ո՞րն է Ա. Թոյնբիի «մեծ պատերազմների»ցիկլի բովանդակությունը: Ի՞նչմասերիէ նա բաժանումցիկլը: 38.Ի՞նչ գիտեք համաշխարհային տնտեսությանզարգացման «Կոնդրատնյանցիկլերի» մասին: 39.Ո՞րն է մեծ տերությունների հեգեմոնիայի փոփոխության ցիկլերի հայեցակարգիբովանդակությունը:Բերե'քօրինակներ: 40. Ի՞նչ կապ գոյություն ունի նորագույն ժամանակաշրջանում աշխար(գեոէկոնոմիկահաքաղաքականցիկլերի ն աշխարհատնտեսական կան) ցիկլերի միջն: Այդ կապը ի՞նչ ազդեցությունէ ունենում ամբողջ աշխարհակարգիզարգացմանվրա: 26.

Մոդելսկու ն Վ. Թոմպսոնի մոդելի համաձայն որո՞նք են այն գլխավոր գործոնները, որոնցով պայմանավորվում է տնտեսության, հետնապես ն քաղաքականությանոլորտում համաշխարհային լիդերությունը: 42.Ջ. Մոդելսկին ն Վ. Թոմպսոնը 16-րդ դարից սկսած համաշխարհային քաղաքականությանզարգացմանքանի՞երկարաժամկետցիկլեր են առանձնացնում: Որո՞նքեն դրանք: 43.Վ. Կոլոսովը ինչպե՞ս է վերլուծում ու գնահատում համամոլորակային աշխարհաքաղաքականզարգացմանցիկլայնության ու համաշխարհային հեգեմոնիաներիփոփոխությանկապերն ու փոխազդեցությունները: 44.Ինչո՞վ է պայմանավորված Համաշխարհային օվկիանոսի միջազգային ջրերը միավորող նեղուցների ու ջրանցքներիորպես երկրագնդի ընդհանուր աշխարհաքաղաքականիրադրությանվրա ազդող հզոր գործոնի դերը: 45.Առանձնացրե'ք ն բնութագրե'ք աշխարհաքաղաքականհատկապես մեծ նշանակություն ունեցող միջազգային ջրանցքներն ու նեղուցները: 46.Ինչու՞մ է կայանում Բոսֆոր ն Դարդանելնեղուցների աշխարհաքաղաքական ն ռազմաստրատեգիական նշանակությունը: Ինչպիսի՞նէ ն դրանց միջազգային ռեժիմը, ե՞րբ ի՞նչ միջազգային պայմանագրով է այն հաստատվել: 4`ԼՈրո՞նք են ծովային ն ցամաքային միջազգային ուղիների` որպես աշխարհաքաղաքականգործոնների գլխավոր տարբերությունները: 48.Բնական ռեսուրսներով ապահովվածությունը ինչպե՞ս կարող է ծառայել որպեսաշխարհաքաղաքական գործոն: են 49.Ինչպիսի՞ն համաշխարհայինքաղաքական կենտրոն հանդիսացող պետությունների ապահովվածությունը ստրատեգիականնշանակությանհումքային ռեսուրսներովն կախվածությունըդրանց ներմուծումից: 50.Ինչու՞ շատ հետազոտողներհամարում են, որ նավթն այն գլխավոր առանցքն է, որի շուրջ պտտվում է ներկայիս միջազգային քաղաքականությունը: Բերե՛ք այդ կարծիքըհիմնավորող փաստեր: Պատմե'ք ՕՊԵԿ-ի մասին: 51. Վարավ-արնմտյանԱսիայում ն մասնավորապես մեր տարածաշրջանում ո՞ր բնական ռեսուրսների` որպես աշխարհաքաղաքական գործոնի, նշանակություննէ հատկապեսմեծ: 41.Ջ.

ԳԼՈՒԽՑ

Սատար

ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ

ԵՎ ԽԱՂԱՂՈՒԹՅԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

8.1 ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ

ՈՐՊԵՍ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԵՐԵՎՈՒՅԹ:

ԿԱՊԸ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԵՏ

Ժամանակակից քաղաքագիտություն, պատերազմը բնութագրում է որպես «սոցիալական երնույք, որն իրենից ներկայացնում է պետությունների, ժողովուրդների, ազգերի, դասակարգերի ն սոցիալական խմբերի միջե հասարակական-քաղաքական,տնտեսական, գաղափարական,ինչպես նան ազգային, կրոնական, տարածքային ն այլ հակասությունների լուծման ձներից մեկը, որն իրականացվում է զինված բռնության միջոցներով»: Պատերազմները ծնվել են մարդկային հասարակության հետ մեկտեղ, բայց սոցիալ-քաղաքական երնույթ դարձել են ոչ միանգամից, այլ երկարատնպատմականէվոլյուցիայի շնորհիվ: Պատմականզարգացումեն ապրել նան պատերազմիէության, պատճառների,հասարակականկյանքում նրա տեղի ու դերի մասին ու գիտական պատկերացումներն հայացքներըԱռանձնացվում են այն հատկանիշները,որոնք պատերազմը տարբերում են մյուս սոցիալ-քաղաքականերնույթներից: Պատերազմիհամար գլխավոր են համարվում հետնյալ հատկանիշները. 1. Այն ծնվում է օբյեկտիվ-սուբյեկտիվբնույթի խորքային քաղաքականու սոցիալ-տնտեսական պատճառներից: 2. Նրա բովանդակությունըհամապատասխանումէ այն քաղաքական ու ռազմաստրատեգիականճմայատակներին, որոնց կարելիէ հասնել զինվածբռնության եղանակով: Յ Պատերազմըհւսնգեցնումէ հասարակական կյանքի բոլոր` քաղաքական, տնտեսական,սոցիալական, հոգնոր ոլորտների դվնճակի անխուսափելիէ դարձնումդրա վերաորակական փոփոխությունների, ն համապատասխանեցումը: կառուցումը ռազմականպահանջներին Հ. Պատերազմը վարելու գլխավոր միջոցը Չինված ուժերն են, լայնամասշտաբ գործողություններ կատարելու նրանց կարողությունը: Եվ վերջապես, մի Սարնորտարբերիչգիծ ես.

ԾՒՈԾՈՕՈՒԾԼ ՉՒԱՏՈՍԾՈՇՄԱԿՇՇԽՀՈԼ

«ՈՕ82քե, Ի/Լ., 1991.

6.

5. Պատերազմը հանգեցնում է մեծաքանակմարդկայինզոհերի, նյութական ն հոգեոր արժեքների կորստի,քայքայիչ ազդեցությունէ ունենում ամբողջ հասարակությանվրա: Հատուկ կարնորություն է ներկայացնում պատերազմիբովանդակության բացահայտումը, որը պահանջում է այդ բովանդակությունը պայմանավորող բոլոր, հաճախ հակասական ու իրարամերժ գործոնների համալիր հաշվառում: Ներկա ժամանակաշրջանում Ճ/դպիսի գործոններ են աշխարհի «ուժային կենտրոնների»,պետությունների ու նրանց միավորումներիհակասությունները,այդ հակասությունների բնույթը ն կողմերի նպատակները,ծճրկրներիսոցիալտնտեսական ու քաղաքական կարգերը,գիտության ու տեխնիկայի զարգացման մակարդակը, տիումսպետող գաղափարախոսությունը, ժողովրդիհոգեբանականկերտվածքը,բարոյականոգին: Միշտ չէ, որ վճռորոշ են եղել հենց այդ գործոնները: Պատմական զարգացման տարբեր ժամանակաշրջաններումդրանք տարճեր են եղել: Տարբեր են եղել նան պատերազմների նպատակները:Օրինակ, նախնադարյանհամայնականհասարակարգումտոհմերի միջն զինված բախումները պայմանավորվածէին սնունդ, նոր որսատեղի, նոր արոտավայրձեռք բերելու անհրաժեշտությամբ:Ավելի ուշ հանդես եկան նոր գործոններ, մասնավորապեսհարնան ցեղերին իրեն ենթարկելու, նրանց հարստությանը տիրանալու մղումը, նոր տաիսկ ներկայումս նան աշխարրածքներզավթելու,տարածաշրջանում, հում տիրապետողդիրք գրավելու, լիդեր դառնալու ցանկությունը: Ռազմականտեսությունը մեծ նշանակություն է տալիս ս/ատերազմների դասակարգմանը,որը հիմնվում է դրանց սոցիալ-քաղաքական հատկանիշներիվրա: Տարբերում են մասնավորապեսսրդարացի ն ոչ արդարացի պատերազմներ:Արդարացիեն համարում այն պատերազմները,որոնք ժողովուրդները մղում են օտար ճնշումից ու շահագործումից ազատագրվելու, ազգային անկախությանն հայրենիքը արտաքին ագրեսիայից պաշտպանելուհամար: Ոչ արդարացի են այլ տարածքներ նվաճելու, այլ ժողովրդի ազատագրական պայքարը ճնշելու, սեփական կամքը ուրիշին պարտադրելու նպատակովմղվող պատերազմները: Գիտնականներըհաշվել են, որ մարդկայինհասարակություննիր հինգուկեսհազարամյապատմությանընթացքումընդամենը 292 տարի է ապրել առանցպատերազմների, լիարժեք խաղաղությանպայմաններում:Այդթիվն անհավատալիէ թվում, բայց դա, իրոք, այդպես է

Մարդկության պատմության ընթացքում գրւանցված պատերազմների թիվը հասնում է 15 հազարի: Նկատվում է մի այսպիսի օրինաչափություն. ժամանակի ընթացքում պատերազմներիհաճախականությունընվազում է բայց մեծանում է դրանց ընդգրկումը. պատերազմներըդառնում են ավելի կործանարար,արյունալի ու դաժան Օրինակ, Ալեքսանդր Մակեդոնացին իր արնելյան արշավանքները (Ք.ա. 334-325 թթ.) սկսեց` ունենալով ընդամենը 35 հազարանոց զորք:նապոլեոն Բոնապարտի1812թ. Ռուսաստանի վրա հարձակվելու համար ստեղծած «Մեծ բանակը» բաղկացած էր 610 հազ. զինվորից: Բայց Առաջին համաշխարհային պատերազմիժամանակ արդեն զենքի էին կոչվել 74 մլն մարդ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմիժամանակ `110 մլն մարդ: Գիտնականները նշում են, որ սկզբում պատերազմները գնում էին ցեղապետերի, ապա թագավորների միջն, ավելի ուշ, ազգային հետո` ժողովուրդների միջն: 20-րդ պետությունների ձնեավորումից է դարում բնորոշ դառնում այն, որ պատերազմումեն գաղափարագնում էր, օրինակ, ֆաշիզմի ու լիբերալ խոսությունները: Պատերազմ դեմոկրատիաների,կոմունիզմի ու լիբերալ դեմոկրատիաների, կոմունիզմի ու ֆաշիզմի միջն: Պետություններըխմբավորվում էին ըստ գաղափարախոսությունների: հւսԱյժմնկատելիէ դառնումայն միտումը,որ համաշխարհային են միջն. կասություններնառավելսրվում քադաքակրքթությունների Մի առանձնահատկություննես. հին ժամանակներում սովորաբար պատերազմում էին երկու թշնամի պետություններ, ճռր ն նորագույն ժամանակներումպ̀ետություններիխմբավորումներ: Նորագույն ժամանակներիծնունդ են համաշխարհայինպատերազմները, որոնք իրենց արյունոտ հորձանուտիմեջ ներքաշում են ամբողջ աշխարհը, գրեթե բոլոր պետություններին: Ռազմական փորձագետներիկարծիքով նոր համաշխարհային պատերազմը,եթե այն սանձազերծվի,անպայմանկլինի միջուկային պատերազմ ն դրա բոցերում կոչնչանա մարդկային քաղաքակրթություննընդհանրապես: որ պատերազմը մոտեցելէ այն գիտակցությանը, Մարդկությունը որպես միջազգայինհարցերիլուծման միջոց պետք է բացառվի Այդուհանդերձ,ժամանակակիցաշխարհիքաղաքական բաժանումը հիմնականում ձնավորվել է արյունահեղ պատերազմներիհետնանքով, ն այսօր էլ, շատ հաճախհակասություններըպատերազմի են վերածվում:

Առաջինհամաշխարհայինպատերազմ20-րդ դ. սկզբին, երբ հիմնականում ավարտվել էր աշխարհիբաժանումը, ուժերի որոշակի հա-

վասարակշռություն էր հաստատվել:Սակայն Եվրոպայի արագ զարգացող որոշ պետություններդժգոհ էին այդ բաժանումից:ՀասունաՇում էր աշխարհի վերաբաժանումը(դրաննվիրվածէ գրքի գլուխ 5-ը): Նախօրոք պարզ էր, որ հասունացող պատերազմը սովորական պատերազմ չի լինելու, այն ընդգրկելու է տասնյակ պետություններ ու ժողովուրդներ ն ամբողջ աշխարհս մասեր: Պատերազմը սկսվեց 1914թ. հուլիսին Սերբիայի վրա ԱվստրոՀունգարիայի ն Ռուսաստանի վրա Գերմանիայիհարձակումով: Այն տնեց 4 տարի ու 4 ամիս ն ավարտվեց 1918թ. նոյեմբերին, երբ մեկը մյուսի հետնից անձնատուր եղան Գերմանիայիդաշնակիցները(Բուլղարիան` սեպտեմբերին,Թուրքիան` հոկտեմբերին,Ավստրո-Հունգարիան` նոյեմբերի սկզբին), ապա ն ինքը` Գերմանիան,պատերազմի գլխավոր մեղավորը: Պատերազմին մասնակցեց 38 պետություն` 1.5 մլրդ բնակչությամբ: Դա աշխարհի այն ժամանակվա բնակչության 8742-ն էր: Սպանվածներիթիվը կազմեց 10 մլն., վիրավորներիննու խեղվածներինը` ավելի քան 20 մլն.: Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմ: Ինչպես նշել ենք Գլուխ 6.3-ում, Առաջինհամաշխարհայինպատերազմինհաջորդած խաղաղ ժամանակաշրջանըտնեց 21 տարի: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմընույնպես սանձազերծեց Գերմանիան: Պատերազմի սկզբում նրան հաջողվեց զավթել գրեթե ամբողջ ցամաքային Եվրոպան` Ատլանտյան օվկիանոսից մինչն Վոլգա: ճապոնիան իր հերթին զավթեց Չինաստանիհյուսիս-արնելյան մասը (Մանջուրիա), Մալայզիան, Ինդոնեզիան,Ֆիլիպինները, Բիրման: Գերմանա-իտալա-ճապոնական առանցքի դեմ կանգնած էին «Մեծ դաշնակիցները»` ԽՍՀՄ-ը, ԱՄՆ-ը,Մեծ Բրիտանիան,Ֆրանսիան ն դրանց հարող այլ մեծ ու փոքր շատ երկրներ: Երկրորդհամաշխարհայինպատերազմիմեջ ներքաշվածէր արդեն 72 երկիր, որտեղ բնակվում էր 2,4 մլրդ. մարդ` աշխարհիբնակչության ավելի քան 9596: Զինված ուժերի ընդհանուր թիվը գերազանցում էր 110 մլն.: Պատերազմիզոհերի թիվը կազմեց55 մլն մարդ: Պատերազմն ավարտվեց, պատերազմի հանցագործներըմիջազգային դատարանի կողմից ստացան իրենց արժանի պատիժը, աշխարհի քաղաքականբաժանման մեջ կատարվեցիննոր փոփոխություններ:ՀիմնադրվեցՄիավորվածազգերի կազմակերպությունը

(ՄԱԿ), որն իր գլխավոր նպատակըհռչակեց խաղաղության պահպանումըն դատապարտեցպատերազմըորպես միջազգայինհարցերի լուծման միջոցիԹվում էր, որ եկել էր ժամանակը,որպեսզի ժողովուրդներն իսկապես հրաժարվեն այդ միջոցից, բացառեն այն պետականքաղաքականությունից ու միջպետական հարաբերություններից: Իրականության մեջ դա հաջողվում է մասամբ միայն: ճիշտ է, 60 տարուց ավելի է, որ մարդկությունը կարողանում է խուսափել նոր համաշխարհային պատերազմից, բայց տեղական պատերազմները դեռես չեն վերացել: 1945թ. ի վեր աշխարհի տարբեր մասերում տեղի են ունեցել առնվազն 80 տեղականպատերազմներ,որոնց ը «թացքում զոհվել է մինչն 30 միլիոն մարդ: Վատկապեստնական ու արյունահեղեն եղել քաղաք. ոական ն ա. Չինաստանում, պատերազմը որը տնեց սրտվեց տարի 1949թ.. Կորեական պատերազմը (1952-1953 թթ.), ԱՄՆ-ի պատերազմը Վիետնամում (1964-1973 թթ.), պատերազմներըՀնդկաստանի ու Պակիստանի, Իսրայելի ու արաբականերկրների,Իրանի ու Իրաքի միջն, խորհրդայիններխուժումը Աֆղանստան,որը տնեց ավելի քան 9 տարի, Իրաքի ագրեսիան Քուվեյթի դեմ, Արեմտյանտերությունների ռազմականմիջամտությունըՍերբիայում(Կոսովո), ամերիկյան զորքերի ներխուժումըԱֆղանստանն Իրաք: Քաղաքացիականարյունահեղ պատերազմներտեղի ունեցան Կոլումբիայում, Նիգերիայում, Ուգանդայում,Անգոլայում,Սոմալիում,Տաջիկստանում,Վրաստանում, Մոլդովայում, Ադրբեջանում, Հյուսիսային Կովկասում, նախկին Հարավսլավիայում: Դրանցմի մասըշարունակվում է մինչն այժմ: Մարդկությանպատմությանընթացքումգրանցված պատերազմների թիվը`15հազար

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄՆԵՐ

Առաջին

Տնողությունը՝ 1914-1918

Երկրորդ

թթ.

մասնակցածպետությունների

Քհվը` 38

Սասնալյից

Տնողությունը՝1939-1945 թթ մասնակցածպետությունների թիվը` 72 Մասնակիցպետությունների բնակչությանթիվը`2 4 մլրդ Զոհերի թիվը՝`55 մլն

պետությունների 6բնակչության թիվը`15 մլրդ Զոհերի թիվը 20 մլն 1945թ. ի վեր աշխարհիտարբեր մասերում տեղի է ունեցել առնվազն80 տեղականպատերազմ, որտեղ զոհվել է 30 մլնմարդ: Դեռնս

չի հաջողվում պատերազմներըժողովուրդներիկյանքից ամբողջովին արմատախիլ անել: Դրանք շարունակում են մնալ

երկրների միջն հակասությունների լուծման միջոց: Այդ դեպքում հրամայական է դառնում պահպանել պատերազմ վարելու որոշ օրենքներ ու սովորույթներ, որոնք ամրագրված են միջազգային իրավունքով ն նպատակ ունեն ինչ-որ չափով մեղմելու պատերազմի պատճառած մարդկայինտառապանքները: Պատերազմական օրենքներն ու սովորույթները միջազգային պայմանագրերիու այլ փաստաթղթերիտեսքով սահմանում են այատերազմականգործողություններ սկսելու, վարելու ն ավարտելու կարգը, զորքի, քաղաքացիականբնակչության, վիրավորների,ռազմագերիների,բժշկական անձնակազմիիրավականվիճակը,ինչպես նան դրանցխախտմանհամարնախատեսվողպատիժները: Ռազմականգործողություններըկարող են ագրեսիայիձն ընդունել: Ագրեսիա է կոչվում պետությանկողմից զինված ուժի գործա(սուվերենիտետի),տադրումը մի այլ պետության ինքնիշինանության կամքաղաքականանկախությանդեմ րածքայինանձեռնմխելիության Ագրեսիա են որակվում հարձակումը ուրիշի տարածքի վրա, ներխուժումն այլ տարածք, ռմբակոծումը,նավահագիստներիշրջափակումը զինված ուժի միջոցով: Ագրեսիա է համարվում նան այն դեպքը, երբ պետությունն իր տարածքը կամ ռազմական հենակետերը տրամադրում է մի ուրիշ պետության՝`երրորդի վրա հարձակվելու համար: Ագրեսիանարգելվածէ միջազգայինիրավունքուլն կարող է միջազգային հանրության պատժիչ գործողություններիտեղիք տալ, ինչպես դա եղավ Իրաքի հետ, որն ագրեսիաէր կատարելՔուվեյթի դեմ: Օկուպացիւէ կոչվում այն դեպքը, երբ մի պետության զինված ուժերը ժամանակավորապեսնվաճում են այլ պետության տարածքը ն հաստատում են նվաճված տարածքներիզինվորական վարչություն (ադմինիստրացիա): Օլուպացված տարածքներիճակատագիրըսովորաբար որոշվում է պատերազմիցհետո երկկողմ կամ բազմակողմ բանակցությունների միջոցով: Այդպես եղավ, օրինակ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմիցհետո, երբ հաղթող 4 պետությունների կողմից օկուպացված Գերմանիայի տարածքների(4 օկուպացիոն գոտիների) ապագա կարգավիճակըորոշվեց հաղթող պետությունների միջն կայացած համաձայնությամբ:Մինչ այդ Գերմանիայիկողմից օկուպացված Ֆրանսիայի, Վարավսլավիայի,ԽՍՀՄ, Եվրոպական մյուս պետություններիտարածքներնազատագրվեցինռազմական ուժով: Անեքսիաէ կոչվում ուրիշի պետականտարածքի բռնակցումը,

անօրինականմիացումը իր տարածքին: Օրինակ,

թվականին

Իրաքը մի քանի օրվա ընթացքում օկուպացնելով Քուվեյթը, փորձեց

անեքսիայի ենթարկել այն, հայտարարելով, որ Քուվեյթը Իրաքին միացված է «լիովին ն ընդմիշտ»` որպես վերջինիս 19-րդ նահանգ: ՄԱԿ-ի անվտանգության խորհուրդը մի քանի բանաձներով դատապարտեց Իրաքի գործողությունները, պահանջեց անհապաղ դուրս բերել զորքերը Քուվեյթից: Քուվեյթի միացումը Իրաքին ճանաչվեց անօրինական:Իրաքըչենթարկվեցայդ պահանջներին: Անվտանգության խորհուրդը ընդունեց նոր որոշում, որի հիման վրա միջազգային զինված ուժերը 1991թ. հունվարին լայնածավալ ռազմական գործողություններ սկսեցինԻրաքի դեմ, ազատագրեցինՔուվեյթը ն վերականգնեցինդրա պետականանկախությունը ն օրինական կառավարությունը: Անեքսիա է համարվում նան 1939թ. Գերմանիայի ն ԽՍՀՄ-ի միջն կնքված գաղտնի պայմանագրիհիման վրա ՄերձբալթյանպետություններիմիացումըԽՍՀՄ-ին:Այդ պայմանագիրըհայտնի է Մոպակտ (երկու երկրներիարտաքինգործերի նաԼոտով-Ռիբենտրոպ

խարարների)անունով:

8.2 ՎԱՄԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԽԱՂԱՂՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ

Քաղաքագետներից մեկն այն միտքն է հայտնել, որ պատերազմը սկսում են, երբ ցանկանումեն, բւսյց ավարտում են, երբ կարողանում ենՊատերազմականգործողություններն սկսելը դժվարին ու պատասխանատու վճիռ է պահանջում, բայց եթե վճիռը կայացվել է, արդեն հեշտ է գտնել որնէ առիթ առաջին քայլն անելու համար՝: Դրան հակառակ,շատ դժվար է գտնել ռազմական գործողությունները դադարեցնելու հարմարպահը ն վայրը, որ ձեռնտու լինի պատերազմող երկու կողմերինէլ ն հանգեցնի կայուն հրադադարիու խաղաղության: '

Չպետք է շփոթել պատերազմիառիթըպատճառիհետ. Օրինակ, Առաջինհամաշխարհային պատերազմիառիթծառայեց Ավստրո-Հունգարիայի թագաժառանգՖրանց Ֆերդինանդի սպանությունը ՍերբիայիՍարանո քաղաքում, մինչդեռ պատճառներնաշխարհիվերաբաժանման համար պետություններիմիջն խորացողհակասություններն էին: Պետություններիմիջն պատերազմսկսելու անմիջականառիթըդիվանագիտությանմեջ կոչվում է «կազուս բելի» (լատ. ԸՅչսչ ԻՇԼ1| պատերազմիառիթ,պատրվակ): -

Եթե որնէ պատերազմ ավարտելն ու հրադադար հաստատելը դժվար է, ապա կրկնակի դժվար է համընդհանուրխաղաղություն հաստատելն ու պահպանելը: Համընդհանուր խաղաղություն պահպանելու գլխավոր պայմանն այն է, որ ամեն մի պետություն վստահ լինի, որ իր անվտանգությունն ապահով է: Մարդկության զարգացման ընթացքում այնպես է եղել, որ յուրաքանչյուր պետություն իր անվտանգությունը փորձել է ապահովել բացառապես սեփական միջոցներով, սեփական ռազմական ուժով: Իսկ դա, ինչպես հայտնի է, միշտ չէ, որ հաջողվել է: Աշխարհում ստեղծված նոր իրադրությունը, հատկապես միջուկային պատերազմի վտանգն անհրաժեշտ դարձրեց մտածել միջազգային անվտանգությանհամակարգստեղծելու մասին

Միջազգայինանվտանգությունըմիջազգայինհարաբերությունների այն վիճակն է երբ բացառվում Է ընդհանուր խաղաղության ամեն մի խախտում ն ժողովուրդներիանվտանգությանորեէ սպառնալիք: Ինչպե՞սստեղծել միջազգային հարաբերություններիայդպիսի վիճակ: Ինչքան պարզ ու դյուրին է թվում ինքը` հարցադրումը, այնքան բարդ ու խրթին է հարցի լուծումը: Մարդկությունը մշակել է միջազգային անվտանգությանպահպանմանկայուն սկզբունքներ: ԿաԴրանք ամրագրված են ՍիավորվածԱզգերիԿազմակերպության Այդ նոնադրությանմեջ ն մի շարք այլ միջազգայինփաստաթղթերում: սկզբունքներիցառանձնացնենքմի քանի առավել կարնորները: Միջազգային մակարդակի կոլեկտիվ միջոցառումներ, որոնք կոչված են թույլ չտալու խաղաղության խախտում ն դրա սպառնալիք, վերականգնելխաղաղությունը, եթե այն խախտված է, ինչպես նան ճնշել ագրեսիվ գործողությունները: Ուժի ն սպառնալիքիցանկացածձնի գործադրմանբացառում, եթե դրանք անհամատեղելիեն ՄԱԿ-ինպատակներին: Միջազգայինվեճերի լուծում խաղաղ միջոցներով: Միջպետականբարեկամականհարաբերությունների զարգացում ժողովուրդների իրավահավասարությանն ինքնորոշման իրավունքի հարգման հիմքի վրա: Միջազգային համագործակցությունտարբեր ազգային, տարածաշրջանային ու համամոլորակային հիմնախնդիրների լուծման համար: Թվարկված սկզբունքների մի մասն ավել կամ պակաս չափով ընդունվածեն եղել նան նախկինում,մասնավորապես,Ազգերիլիգա»

»

» »

»

յի կողմից: Սակայն դրանք, ըստ էության, չեն գործել, որովհեւտն դրանց կիրառմանմիասնականմեխանիզմներըբացակայել են- Ներկայումս միջազգային հանրության կողմից փորձեր են արվում մշակել այնպիսի մեխանիզմներ, որոնք կարող են գործել ն ապահովել միջազգայինանվտանգության սկզբունքներիիրագործումըկյանքում: Դրան կարող են նպաստել, օրինակ, վստահության միջոցների կիրառումը: Վստահության միջոցներ կոչվում են պետությունների այն միակողմ ն բազմակողմ գործողությունները, որոնք ուղղված են ռազմականդիմակայման ն լարվածությանթուլացմանը: Միջազգային անվտանգությանկարնոր միջոցներից են ապառազմականացումը,ինչպես նան միջու(ազերծ ն խաղաղության գոտիների ստեղծումը: Առավել հաճախ ապառազմականացումըկիրառվում է սահմանամերձ գոտիներում: Պետական սահմանի կամ հաշտության գծի երկու կողմում որոշակի լայնության տարածք հայտարարվում է Դա տարաբաժանում է հակամարտող կողապառազմականացված: ն է մերին նվազեցնում դրանցռազմականշփման հնարավորությունը: Ապառազմականացումըկարող է տարածվել նան միջազգային նեղուցների ու ջրանցքների, կղզիների ն ամբողջ տարածաշրջանների վրա: Այդպիսիք են, օրինակ, Պանամայի ջրանցքը, Ալանդական ու Շպիցբերգեն կղզիախմբերը,ամբողջ Անտարկտիդամայրցամաքը ն դրան հարող շրջանները (հր.լ.605 զուգահեռականից հարավ): Խաղաղության գոտի հասկացությունըսովորաբար կիրառվում է տարբեր պետություններ ընդգրկող ընդարձակ տարածաշրջանի նկատմամբ:Գոտու մեջ մտնող պետություններըպարտավորվումեն, օրինակ,փոխադարձաբարնվազեցնելսեփականսպառազինությունների մակարդակը,վերացնել ռազմական հենակետերը ն իրականացնել այլ ռազմական ու քաղաքական միջոցառումներ,որոնք պետությունների միջն կստեղծեն փոխադարձվստահության մթնոլորտ: Սիջուկազերծ գուտիհայտարարվում է այն տարածքը, որտեղ հատուկ միջազգային պայմանագրերովարգելվում է միջուկային զենքի տեղաբաշխումը: Միջուկազերծ գոտի ստեղծելու դեպքում միջուկային տերությունները պարտավորվումեն միջուկային զենք չտալ գոտու որնէ պետությանն չօժանդակել այդպիսինիստեղծմանը, միաժամանակ այդ պետության դեմ չկիրառել միջուկային զենք կամ այդպիսին կիրառելու սպառնալիք: Միջազգայնորեն սահմանվածէ. որ միջուկազերծգուոու ստեղծ241

ման ամեն մի պայմանագիր պետք է ապահովի միջուկային զենքի (րիվ ն անվերապահարգելումը, չթողնելով պայմանըխախտելու ն ոչ մի Ծեղք, որոշի գոտու Ծշգրիտ սահմանները ն երաշխավորիգոտու բոլոր պետություններիանվտանգությունը: 1967թ. միջազգային պայմանագրով ամբոդջ (ԼատինականԱմեոհկան հայտարարված է միջուկազերծ գոտի: Միջուկային անվտանգութան ն համընդհանուր խաղաղության պահպանմանգործում բացառիկ մեծ է Միավորված Ազգերի Կազմակերպության դերը: ՄԱԿ-ի Կանոնադրությանհամապատասխանմիջազգային անվտանգությանն խաղաղությանպահպանմանգլխավոր պատասխանատվությունը դրվածէ նրահատուկ մարմնի`Անվտանգումասինավելի մանրամասնտե'ս ստորն): թյան Խորհրդիվրա(ՄԱԿ-ի ԱնվտանգությանԽորհուրդը օժտված է ամենալայն իրավունքներով, այդ թվում`այնպիսի գործողությունների իրավունքով, որոնց համար օգտագործվում են զինված ուժեր կամ զինվորականդիտորդներ: Այդպիսիգործողությունները ստացել են ՄԱԿ-իխաղաղասպյահ գործողություններպաշտոնականանվանումը: ՄԱԿ-ի խաղաղապահ ուժերը, որոնք հայտնի են նան «Երկնագույն սաղավարտներ» անունով (նրանք կրում են երկնագույն գլխարկներ), բաղկացած են ՄԱԿ-իանդամ պետություններիստորաբաժանումներիցն ֆինանսավորվումեն ՄԱԿ-ի կողմից: Այդ ուժերը սովորաբար կատարում են 4 տրապր գործողություններ` խաղաղության պահպանման(եթե այն չի խախտված), / խաղաղությանհաս(եթե պատերազմըդեռ շարունակվում է), (ան/նիչ (ոախատատման զգուշական), դիվանագիտականն խաղաղ շինարարական(ռազմական կոնֆլիկտի ավարտիցհետո): ՄԱԿ-ի խաղաղապահ ուժերի գործողությունները մինչն այժմ ընթացել են 2 գլխավոր ուղղությամբ. 1) ռազմականմիջոցառումներ, 2) քաղաքացիական միջոցառումներ: Ռազմականմիջոցառումներինեն վերաբերումապառազմականացված գոտու պարեկությունը, մարդասիրականքարավաններին ուղեկցող պահակախմբերի պաշտպանությունը, հրադադարի ն դրա պայմաններիկատարմանվերահսկողությունը: Քաղաքացիականմիջոցառումներիմեջ մտնում են քվեարկությունների ու հանրաքվեներիընթացքի զննումը, մարդու իրավունքների պահպանության ստուգումները, մարդասիրական օգնության կազմակերպումը, ռազմական կոնֆլիկտի ավարտից հետո ժո242

ղովրդականտնտեսության ենթակառուցվածքիվերականգնմաննու ստեղծմանն օժանդակելը: Ներկայումս ՄԱԿ-ի խաղաղապահուժեր կան Եվրոպայի, Աֆրիկայի, Հարավային ու Հարավ-ԱրնմտյանԱսիայի շուրջ 2 տասնյակ երկրներում: Դրանց թվում են Բոսնիան, Հարավսլավիան, Խորվաթիան, Կիպրոսը, Սոմալին, Ռուանդան, Ուգանդան, Վրաստանը, Աֆղանստանը,Իրաքը: ՄԱԿ-ի տարբեր անդամ երկրներ տարբեր մասնակցություն են ունենում միջազգային խաղարարարգործողություններին. դա կատարվում է կամավորության հիմունքներով: 1945թ. ի վեր ՄԱԿ-ի այդ գործողություններին մասնակցել է 81 երկիր: Ներկայումս առավել ակտիվ են Կանադան(մասնակցումէ 15 գործողության), Ավստրիան (12), Շվեդիան (11), ԱՄՆ-ը (10), Ռուսաստանը (7): Հայաստանի Հանրապետությունը սահմանափակ զորախմբեր ունի Կոսովոյում (Ղարավսլավիա)ն Իրաքում:

8.3 ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՎԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ակնհայտէ, որ ներկայումս Երկրի վրա կուտակված բազմաթիվ հիմնախնդիրներ, որոնք համամարդկային ու համամոլորակային ընդգրկում ունեն, կարող են լուծվել միայն միջազգայինհանրության համատեղջանքերու|Քիչ չեն հակամարտության բնույթ ունեցող այն հիմնախնդիրները,որոնք ընդգրկումեն երկրագնդիամբողջ տարածաշրջաններն որոնց լուծման համար պահանջվումէ այդ տարածաշրջանիերկրների բարի կամքի ն ջանքերի միավորում: Սիջազգայինհամագործակցությունըմիաժամանակմիջազգային խաղաղությանպահպանմանկարնորագույննախադրյալնէ Դա ժողովուրդներինմղում է բոլոր տեսակի վեճերը լուծելու բանակցություններիմիջոցով: ժողովուրդների ու պետությունների համագործակ( ցության զարգացման գործում առանձնահատուկդեր ունեն ճմիջազգային կազմակերպությունները: Միջազգային կազմակերպություններըերկու տիպի են` (/առավարականն ոչ կառավարական:Բազմազան են դրանց նպատակներն ու գործունեության ողղությունները: Առանձնացվումեն միջազգային կազմակերպությունների գոր-

Աշխարհի

ծունեության մի քանի գլխավոր ուղղություններ. 7. /խաղաղության ն

անվտանգության պահպանում, 2 տնտեսական համագործակցություն, 3. բնապահպանությունն բնօգտագործում, 4. տրանսպորտ, 5. գիտություն, մշակույթ, առողջապահություն,սպորտ: Սիջազգային կառավարականկազմակերպություններըպետությունների միավորումներեն, որոնք ստեղծվում են բազմակողմ միջպետական պայմանագրերի միջոցով` միջազգային իրավունքի պահանջներին համապատասխան: Սառավարական կազմակերպությունները Սիջազգային ոչ ստեղծվում են առանց միջկառավարականհամաձայնագրերի: Այդպիսի կազմակերպությունների անդամ կարող են լինել ինչպես ազգային (կամ այլ միջազգային) կազմակերպությունները, այնպես էլ անհատ անձիք: Ամենահեղինակավոր, ամենազանգվածային ու առավել լայն իրավունքներով օժտված միջազգային կազմակերպությունը արդեն հիշատակված (ՄիավորվածԱզգերի Կազմակերպությունն է` ՄԱԿ-ը: Այն ստեղծվելով Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմից անմիջւապես հետո (1945թ.), հռչակեց իր գլխավոր նպատակը՝միավորել ինքնիշխանպետություններիջանքերըհանուն միջազգայինխաղաղության ու անվտանգությանապահովման,նպաստել ժողովուրդնեոր միջն համագործակցությանզարգացմանը. Սկզբում միավորվեցին աշխարհի 51 պետություններ, դրանք ՄԱԿ-ի հիմնադիր անդամներն են Հետագայում ընդունվեցին նոր պետություններ, ն այժմ ՄԱԿ-ի անդամներիթիվը հասնում է 192-ի: ՄԱԿ-իգլխավոր կենտրոնը՝Շտաբ-բնակարանը Նյու-Յորքում է, որտեղ նրա գրասենյակներն ու օժանդակ շինությունները մի ամբողջ թաղամաս են զբաղեցնում:Գլխավորշենքի առջն այբբենական հերթականությամբ շարված են ն մշտապես ծածանվում են ՄԱԿ-ի անդամ պետությունների դրոշները: Դրանց շարքում 1992 թվականից ծածանվում Է նան ՎայաստանիՀանրապետության եռագույնը: է որը ՄԱԿ-իգլխավոր փաստաթուղթընրա Կանոնադրությունն սահմանում է ՄԱԿ-իանդամպետությունների հիմնականիրավունքներն ու պարտականություններըն միջազգայինհարաբերությունների կարգավորման գլխավորսկզբունքները:Այդտեղշարադրվածեն նան ՄԱԿ-ի նպատակները: են ն ընդգրկում են միջազՄԱԿ-ի նպատակներըբազմաբնույթ գային կյանքի բոլոր բնագավառները: ՄԱկ-ի նպատակներիցմիքանիսը:

տիշատակենք

Ամենից ավելի ընդհանուր նպատակը,ինչպես արդեն ասվել է,

միջազգայինխաղաղության ու անվտանգությանպահպանումն էՄյուս բոլոր նպատակները բխում են ընդհանուր նպատակից ն

ավելի կոնկրետ են: Դրանք են` » պատերազմիվտանգի կանխումըն ագրեսիայի ճնշումը, » միջազգայինվեճերի լուծումը խաղաղ միջոցներով, » ժողովուրդների միջե բարեկամական հարաբերությունների հաստատումը, որը պետք է հենվի ժողովուրդների իրավահավասարության ն ինքնորոշմանսկզբունքի հարգման վրա, » միջազգային համագործակցության հաստատումը տնտեսական, սոցիալական, մշակութային ն հումանիտար բնագավառներում, » մարդու իրավունքների ն հիմնական ազատությունների պաշտանությունն անկախ ռասայից, սեռից, լեզվից ն կրոնից: ՄԱԿ-ի (ենտրոնական մարմինը Գլխավոր ասամբլեան է: Այն բաղկացած է ՄԱԿ-ի բոլոր անդամ պետություններից, քննարկում է միջազգային համագործակցության ն խաղաղության ու անվտանգության պահպանության ընդհանուր սկզբունքները են հանձնարարականներէ մշակում տարբեր հարցերի մասին: ՄԱԿ-իկառուցվածքը պատկերվածէ սխեմայում (էջ 247): իստ կարնոր ու պատասխանատումարմին է (նվտանցության խորհուրդը,որը կոչված է քննարկելուն լուծելու միջազգային խաղաղությանն անվտանգությանհետ առնչվողբոյոր հրատապհարցերը: Անվտանգությանխորհուրդըբաղկացածէ 15 անդամ երկրներից: Դրանցիցհինգր` ԱՄՆ-ը,Ռուսաստանը,Մեծ Բրիտանիան,Ֆրանսիան ու Չինաստանըմշտական անդամներ են ն միջազգայինխաղաղության ու անվտանգությանպահպանության համարհատուկ պատասեն կրում:Ներկայումս օրակարգում է մշտական անխանատվություն դամների թիվը մեծացնելու հարցը: Մյուս 10 անդամներն ընտրվում են Գլխավորասամբլեայի կողմից ն պարբերաբարփոխվումեն: Անվտանգությանխորհրդիորոշումները ընդունված են համարվում, եթե ստանում են ձայների մեծամասնությունայն պայմանով միայն, որ մշտական անդամներից ոչ մեկը դեմ չէ, այսինքն` չի օգտվում վետոյի' իր իրավունքից:

'

Վետո

(լատ. Կ6էօ- արգելում են)

-

դա

վճիռներընդունելիսմիաձայնությանսկզբունքն է:

Որոշումը չի ընդունվում,եթենույնիսկմեկ դեմ է լինում:

ՄԻԱՎՈՐՎԱԾ ԱԶԳԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ

(ՄԱԿ)

Անվտանգությանխորհուրդ

Միջազգային կազմակերպություններ

Գլխավոր ասամբլեա

Կոմիտեներ ն

ՄԱԳԱՏէ

(Ատոմայինէներգիայի միջազգային գործակալություն)

լ

հանձնաժողովներ

Տնտեսական ն սոցիալական խորհուրդ (ՏՍԽ) Մասնագիտացված հիմնարկներ

հանձնաժողովներ,մասնավորապեստարածաշրջանային

ՏՍԽ

հանձնաժողովներ

ՄԱԿ-ի կառուցվածքում հատուկ տեղ են գրավում մասնագիտացված հիմնարկները:Դրանք այն միջկառավարականկազմակերպությունները են, որոնք ՄԱԿ-ի հետ հատուկ համագործակցության մեջ են գտնվում: Այդ կազմակերպություններըմասնագիտացվածեն որոշակի` տնտեսական, սոցիալական, մշակութային ն այլ բնագավառներում միջազգային համագործակցությունհաստատելու մեջ: Դրանցից են, օրինակ, (Միջազգային արժութային հիմնադրամը (1), Վերակառուցման ու զարգացման միջազգային բանկը (85թ), ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն (ՍԻԵՏԸՕ), Աշխատանքիմիջազգային կազմաու գյուղատնտեսության կերպությունը(ԼՆՕ), Պարենամթերքի հարցերի կազմակերպությունը(140). ՍՄԱԳԱՏԷ(145Ի4) ն ուրիշներ (դրանց ընդհանուրթիվը 16 Ս: ՄԱԿ-ի մասնագիտացված հիմնարկների, ինչպես նան մյուս կազմակերպություններիհետ համագործակցությանկարիքը հատկապեսխիստ զգում են ճոռ զարգացող ն հետխորհրդայիներկրները: Օրինակ, մեր հանրապետություննաղետի գոտու վերականգն246

ման, էներգետիկայի ու գյուղատնտեսականոռոգման զարգացման,

ազգային դրամի կայունացման, բնակչության սոցիալական վիճակի թեթնացման ու աղքատության վերացման ն անցումային շրջանի բազմաթիվայլ խնդիրներ լուծելու համար վերջին տարիներին այդ կազմակերպություններիցզգալի օգնություն է ստացել ն շարունակումէ ստանալ: Լ ՄԱԿ-ի կարնորագույն կազմակերպություններիցէ (Միջազգային Այն բաղկացած է 15 դատավորներից,որոնք ընտրվում դատարանը: են անձնականհատկանիշներիհիման վրա, անկախայն բանից, թե որ պետությանքաղաքացիեն: Միակպայմաննայն է, որ նույն պետությունից 2 անդամ չլինի: Միջազգայինդատարանի անդամները ընտրվում են ՄԱԿ-իԳլխավորԱսամբլեային ԱնվտանգությանԽորհրդի կողմից ձայների բացարձակմեծամասնությամբ`9 տարի ժամանակով: ՛ Միջազգայինդատարանի գլխավորխնդիրն է՝ պետությունների միջն ծագած վեճերի լուծումը միջազգայինիրավունքի հիման վրաԿարնորպայման է, որ այն իրավունք ունի զբաղվել որնէ վիճելի հար- 2.« ցով միայն այն դեպքում, եթե կա վեճի մասնակից

«թ. երկու համաշ) կողմի ետ.

ձայնությունը:

բորոմարկմ "ւ՞»

.

2».

Միջազգային դատարանի վճիռը վերջնական է, ենթակաչէ ն պարտադիր է վեճի մասնակիցկողմերի համար: Վճիռը չկատարելու դեպքում ԱնվտանգությանԽորհուրդը կարող է պարտադրող քայլեր կատարել:

գործակալությու

ՄԱԳԱՏՒԷ -

Ատոմայինէներգիայիմիջազգային ՛՛ ՄԱԿ-ի մասնագիտացվածկազմակերպություն է, որն օժանդակում է ատոմային էներգիայի օգտագործմանը խաղաղ նպատակներով: Դրա գործունեության մեջ հատուկ տեղ են գրավում միջուկային անվտանգությանն գործող ու կառուցվող ատոմային էլեկտրակայանների վերահսկողությանհարցերը: Հայ(ական ատոմային կեկտրակայանիաշխատանքընույնպես գտնվում է ՄԱԳԱՏէ-իմասնագետներիմշտական վերահսկողությանտակ: ժամանակակիցաշխարհում լայն տարածում ունեն միջազգային տարածաշրջանայինկազմակերպությունները.Իրենց բնույթով ու նպատակներով սրանք խիստ բազմազան են: Կան այնպիսինները, որոնք ձնավորվել են նախկինկայսրությունների փլատակների վրա: Այդպիսին են, օրինակ, Համագործակցությունը (մինչն 1947թ. կոչվում էր Ազգերի բրիտանականհամագործակցություն), ԱնկախՊետություններիՀամագործակցությունը(ԱՊ), Ֆրանսիական Ընկերակցությունը,որի անդամներնեն Ֆրանսիան` իր անդր-

ծովյան տարածքներիհետ միասին ն Աֆրիկայի նախկին ֆրանսիական գաղութները: Ռազմաքաղաքականթեքում ունեցող ամենահզոր տարածաշրջանային կազմակերպությունը Հյ/ուսիս-ատլանտյանպայմանագրի է՝ ՆԱՏՕ-ն: Այն միավորում է Հյուսիսային Ամերիկազմակերպությունն ն կայի Եվրոպայի երկրներ, հիմնվել է 1949թ. ն ուղղված էր գլխավորապես Խորհրդային Միության դեմ: ՆԱՏՕ-ի հիմնադիր անդամներն են ԱՄՆ-ը,Բելգիան, Դանիան,Իսլանդիան,Իտալիան, Կանադան, Լյուքսեմբուրգը, Մեծ Բրիտանիան, Նիդեռլանդները, Նորվեգիան, Պորտուգալիան ն Ֆրանսիան: Ավելի ուշ կազմակերպությանանդամ դարձանԹուրքիան, ԱրեմտյանԳերմանիանն Իսպանիան(1982թ.): (. Հզոր տնտեսականկազմակերպությունէ ԵվրոպականՍիությունը (սկզբում կոչվում էր Եվրոպական տնտեսական ընկերակցություն, օգտագործվում էր նան «Ընդհանուրշուկա» անունը), ստեղծված 1958թ.: Այն ընդգրկում է Արնմտյան,Հյուսիսային, Կենտրոնական ու Վարավային Եվրոպայի երկրներիմեծ մասը՝թվով 25 պետություն ն նպատակ ունի աստիճանաբար հասնելու եվրոպական բոլոր երկրների լիակատաիտնտեսականհամախմբմանը: Ավելին, կոնկրետ քայլեր են արվումնրա ազդեցության ոլորտի մեջ ընդգրկել Եվրոպա մայրցամաքինսահմանակից երկրները նույնպես, այդ թվում Հարավային Կովկասիերեք երկրները: Ստեղծված է այնպիսի տարածք, որտեղ չկա առնտրի,քաղաքացիների,կապիտալի, ծառայությունների ազատ տեղաշարժի որնէ արգելք, որտեղ ձնավորվելէ `

դաշտ ն գործում է որասնական միասնականտնտեսական դրամա-

միավորե̀վրո-՝)

ա Մեր սահմաններին անմիջապեսմոտիկ ստեղծված միջազգային (

նշենք երեքը: Արաբականպետությունների կազմակերպություններից

հիմնվել է դեռես 1945թ. ն միավորում է 21' պետություն: Իսլամականկոնֆերանս,ստեղծվել է ավելի ուշ՝1972թ. ն միավորում է մահմեդականբնակչություն ունեցող 50 պետություններ: Եվ երրորդը ՕՊԵԿ-ն է` նավթարտահանողերկրների կազմակերպությունը: |ՀայաստանիՀանրապետությունն անդամ է ոչ միայն ԱՊՀ, այլն համեմատաբար վերջերս ստեղծված ՃՕնծու//ան երկրների համան գործակցություն կազմակերպության ակտիվացնում է իր համագործակցությունընան Եվրամիությանն ՆԱՏՕ-ի հետ: | ԷՀեռավոր Արնելքի ամենախոշորկազմակերպությունը ԱՍԵԱՆ-ն է՝ Չարավ-Արնելյան Ասիայի պետությունների ասոցիացիան (այն միավորում է Բրունեյ, Ինդոնեզիա, Մալայզիա, Սինգապուր, ԹաիԷ ` լիգա,

որը

լանդ ն ֆիլիպիններ պետությունները) | Արնեմտյանկիսագնդի հզոր միջազգային կազմակերպություններ են Ամերիըյանպետություններիկազմակերպյությունըե Ամերիկյան տնտեսական ընկերակցությունը (Վյուսիսամերիկյան «Ընդհանուր շուկան»): Վերջինս միավորում է ԱՄՆ-ը, Կանադան ն Մեքսիկան: Այն կոչված է այնպիսի խնդիրներլուծելու, ինչպիսիք լուծում է Եվրամիությունը Եվրոպայում: Դրան հակառակ, Ամերիկյան պետությունների կազմակերպությունը թացահայտ ռազմաքաղաքականուղղվածություն ունի. Այդտեղ միավորված են ԱՄՆ-ը ն ԼատինականԱմերիկայի ու Կարիբյան ավազանի 30 պետություններ: Ամերիկյանպետությունների կազմակերպությունը որպես գլխավոր նպատակ հռչակել է Արնմտյան կիսագնդի խաղաղության ու անվտանգության պահպանությունը, անդամ պետությունների վեճերի կարգավորումը ն ագրեսիայի դեմ համատեղ գործողությունների կազմակերպումը: ։ Աֆրիկյան խոշորագույն միջազգայինկազմակերպությունն (/ջէ, որը հիմնվել է 1963թ., րիկյան միասնության կազմակերպությունն ն է քան միավորում ավելի պետություն նպատակունի զարկ տալ աֆրիկյան երկրների քաղաքական ու տնտեսական բազմակողմանի համագործակցությանը:

8.4 ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Նախորդ բաժնում մենք տեսանք, որ պատերազմներիբովանդակությունը ն նպատակները կարող են շատ տարբեր լինել, բայց գլխավոր նպատակը եղել ն մնում է աշխարհագրական տարածքի ընդարձակումը,ոյետականսահմաններիփոփոխումըԱյդպիսին են եղել առաջին ն երկրորդ աշխարհամարտերը, այդպիսինէ եղել նան «սառը պատերազմը», թեն արտաքնապեսայն շղարշված էր գաղափարականբովանդակությամբ: Այդ համաշխարհայինպատերազմներըն դրանցարդյունք հանդիսացող պետականտարածքների ու սահմաններիվերաձնումներն ավարտված են, բայց այժմ էլ աշխարհում հաշվվում է 300 մայր, որոնց շուրջը բորբոքվող վեճերը տարածքայինհակամարտությունսերեն: Դրանցից 100 աշխարհի, այսպես կոչված «թեժ կետեր» են, որտեղ հակամարտությունըզինված բախումների տեսք է ստացել: Տարածքային հակամարտություններիմեծ մասը տեղի է ունենում, ինչպես ասում են՝«դեմառդեմ»,երբ վիճելի տարածքըգտնվում

է պետությունների սահմանագլխին:Այդպիսիք են, օրինակ, Հնդկաստանի ու Պակիստանիտարածքայինվեճը Կաշմիր նահանգի համար, Իրաքի ու Իրանի վեճը Պարսից ծոցի կղզիների համար, աֆրիկյան պետություններիմիջն եղած սահմանայինվեճերը: Հատկանշականէ, որ Աֆրիկայի տարածքի 2096 վիճելի տարածքներ են համարվում, իսկ պետականսահմանների40 Չշ- մինչն այժմ դեմարկացվածչեն: Կան նան այնպիսի դեպքեր, երբ վիճելի տարածքը գտնվում է հակամարտող երկրներից շատ մեծ հեռավորության վրա: Օրինակ, Ֆոլկլենդյան (Մալվինյան) կղզիներն Արեմտյան կիսագնդի ծայր հարավում, որոնք հակամարտող կողմերից մեկից` Արգենտինայից, հեռու են շուրջ 500 կմ, մյուսից` Մեծ Բրիտանիայից, ավելի քան 10 հազ. կմ: Նման դեպքերն ավելի շատ են եղել գաղութատիրական ժամանակներում, երբ մետրոպոլիաները պատերազմ են մղել իրենցից հազարավոր կմ-եր հեռու ընկածգաղութների համար: Տարածքային հակամարտություններն ըստ իրենց բնույթի (ա-

րելի է բաժանել2 խմբի. հակամարտություններ պետություններիմիջն, հակամարտություններ պետություններիներսումՀակամարտության վերը բերված օրինակներըմիջպետական են, որոնք լուծվում են միջազգայինիրավլունհակամարտություններ Քի նորմերիհիման վրա, թեն լուծման միջոցներըտարբեր են: Դրանց մեծ մասը լուծվել ու լուծվում են պատերազմիմիջոցով, հաղթողի իրավունքով:Բազմաթիվեն այն դեպքերը,երբ պատերազմի արդյունքից անկախվեճն իր լուծումը չի գտնում ե տասնամյակներու հարյուրամյակներ արնածորվերքի նման հանգիստչի տալիս ժողովուրդփչացնում է հարնեանպետությունների հարաբերությունները: Եվրոպայում վիճելի տարածքներեն եղել Սաարի մարզը` Ֆրան/ ու ու Ռումիսիայի Գերմանիայիմիջն, Տրանսիլվանիան՝Հունգարիայի ու նիայի միջն, Մակեդոնիան`Բուլղարիայի, Հունաստանի Սերբիայի միջն, Տրիեստը՝ Իտալիայի ու Գարավսլավիայիմիջն, Սիլեզիան՝ Գերմանիայի ու Լեհաստանիմիջն ն շատ այլ տարածքներ: Ներկայումս տարածքային վեճերի մի մասը համարվում է վերջնականապեսլուծված, մյուսը դեռեսծխում է ու ցանկացածպահինկարող է բորբոքվել: ւ Պատմությանը ծանոթ են նան այնպիսիդեպքեր, երբ տարաօքային վեճերըլուծվել են խաղաղ Ծանապարհուլ|՝ երկկողմ ու բազմակողմբանակցություններիմիջոցով կամ է Միջազգայինդատարանի վճռովՀետաքրքրականէ, օրինակ, աֆրիկյան (իբիա ն Չադ պետու-

ներին,

թյունների սահմանիվրա գտնվողԱուզու կոչվող տարածքի պատմությունը, որն ավարտվեց միայն վերջերս: Դա 114 հազ. քկմ մակերես ունեցող մի գոտի է (այաստանի Հանրապետությանտարածքի գրեթե քառապատիկը), որն անցնում է Սահարայիանմարդաբնակ անապատով ն ձգվում է ամբողջ պետականսահմանի երկայնքով: Որոշ ւովյալներով,Աուզու գոտու ընդերքըհարուստ է նավթի ն ուրանի պաշարներով: 1970-ական թվականներիսկզբին Լիբիան օկուպացրեց այն: Չադի բազմիցս փորձերը` վերադարձնել կորցրած տարածքը զինված ուժով, արդյունք չտվին: Ի վերջո, հակամարտությունըլուծվեց խաղաղ ճանապարհով: Հակամարտողկողմերը որոշեցին դիմել ՉաագայրՍիջազգային դատարան, նախօրոք հայտարարելով, որ կընդունեննրացանկացած վճիռը: 1994թ.սկզբին դատարանը վճռեց, որ Աուզուն պատկանում է Չադին: Լիբիան իր զորքերը դուրս բերեց (զորքերի դուրս բերումը վերահսկում էին միջազգային դիտորդները), որից հետո կատարվեց սահմանի դեմարկացիա:Հարնան պետություններիլիդերները հանդես եկան հայտարարությամբ ն տարածքային հակամարտության խաղաղ կարգավորումը գնահատեցինորպես երկու ժոդու/ուրդներ/ի բարի կամքիհաղթանակն օրինակաֆրիկյանմյուս երկրներիհամար: Եվրոպայում տարածքային վեճի խաղաղ լուծման օրինակ է Տրհեստը՝ Երկրորդհամաշխարհայինպատերազմիցհետո Տրիեստին հավակնում էին Իտալիան ու Հարավսլավիան:Երկարատն բանակցություններից հետո հակամարտողկողմերը համաձայնվեցին բաժանել այդ տարածքը: Արեմտյան` փոքր մասը Տրիեստ նավահանգստով, անցավ Իտալիային,իսկ արնելյան մեծ մասը, Վարավալավիային: Խաղաղ սահմանայինփոփոխություններիմիջոցներնու պատճառները (արող են տարբեր լինել: Երկու պետությունների միջն կարող է կատարվել համարժեք տարածքային փոխանակում: Կամ մի պետություն հաշվի առնելով վիճելի տարածքի բնակչության կամքը,կարող է այն զիջել հարնանպետությանը ն փոխարենը դրամականկամ որնէ այլ հատուցում ստանալ: Կան նան տարածքը վաճառելու դեպքեր, օրինակ, Ռուսաստանի կողմից Ալյասկայի վաճառքըԱՄՆ-ին 1867թ.: Տարածքային փոխանակումկատարվեց Թուրքիայի ն Իրանի միջն: Դա 1920-ականթվականներիսկիզբն էր, երբ ռուս-թուրքական պայմանագրովՌուսաստանըճանաչեց Թուրքիայի կողմից Կարսի մարզին Սուրմալուի գավառիանեքսիան,ինչպես նան պաշտոնապես

Հանրապետությանստեղծումն Ադրբեջանի ձնակերպվեցՆախիջնեանի հովանավորության ներքո: Այդ ժամանակ Իրանի պետական սահմանն անցնում էր այնպես, որ նախիջնաննանջատված էր Թուրքիայից, մինչդեռ Թուրքիան ծայրաստիճանշահագրգռվածէր Նախիջնանի ն Ադրբեջանիհեւո ընդհանուր սահման հաստատելու հարցում: Բանակցություններն ավարտվեցին նրանով, որ կատարվեց տարածքներիփոխանակում. /Ձուրքիան ստացավ իրեն Նախիջեւնից բաժանող իրանական տարածքը, փոխարենըզիջելով ավելի հարավ ընկած համարժեք տարածություն: Տարածքային հակամարտությունների պատճառները, դրանց հիմքում ընկած հակասությունները տարբեր ծագում ու տարբեր բնույթ ունեն: Առավել տարածված են էթնիկական(ազգային) հակասությունները: Դրանք նոր ուժով բռնկվեցին հատկապես ԽՍՀՄ-ի ն Հարավելավիայիփլուզումից հետո (մանրամասն տե'ս ստորն): Ներպետականտարածքային կթնիկականհակամարտությունների համարբնորոշն այն է, որ դրանքբոլորն ել ծավալվում են նույն ն անցնումեն զարգացմաննույն փուլերը: օրինաչափություններու| Քաղաքագետները հակամարտություններիզարգացման չորս փուլ են առանձնացնում` թաքնված, բացահայտ դրսնորման, ակտիվ ընթացքի ն հետնանքների(տե՝ս սխեման):Մասնագետներըդա նմանեցնում են մարդու հիվանդությանփուլերին: Բժիշկը գիտի, որ այդ փուլերի առանձնացումը խիստ կարնոր է, որովհետն յուրաքանչյուրի համար հատուկ բուժում է նշանակվում: -

ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ-էԹՆԻԿԱԿԱՆ

ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՓՈՒԼԵՐԸ

Պաշտոնապեսձնակերպվում են

հակամարտության հեւոնայոօԾՈհոոռ

Հակամարտությունն ակտիվ ընթացքունի

Հակամարտությունը դրսնորվումէ բացահայտորեն

//

-

Վակամարտությունը թաքնվածէ

/փուլ

փուլ

/Մ՛փուլ

փուլ

ՀՁակամարտությունները նույնպես հիվանդությանտեսակներ են, ընդ որում խիստ վտանգավորհիվանդությանտեսակ, որովհետն այն սպառնում է ոչ թե մեկ անհատի, այլ ամբողջ հասարակությանը, հազարավորու միլիոնավոր անհատների:Այդ հիվանդությունը նույնպես բուժման կարիք ունի, ն ճիշտ բուժելու համարանհրաժեշտ է պարզել, թե ինչքա՞նէ այն խորացել, զարգացման ո՞րփուլում է գտնվում: 7. Վակամարտության թաքնված փուլ: Որնէ բազմազգ, նույնիսկ իրեն ժողովրդավարականհամարող, պետությունում ազգային փոքրամասնությանմոտ կարող է ձնավորվել այն կարծիքը, թե հր ճ/ատմամբ թույլ է տրվում անարդարություն,խտրականություն:Այս փուլը հակասության խորացում թույլ չտալու լավագույն ժամանակն է: Ազգային մեծամասնությունը, որը պետության մեջ իշխող ազգն է, պետք է ընդունի նե իրականացնիայնպիսի պետական որոշումներ, որոնք բոլոր ազգությունների ներկայացուցիչներիհամար ապահով-

են միասնականն լիակատարքաղաքացիության սկզբունքը, թույլ չպետք է տրվի որեէխտրականություն: Այն դեպքում, երբ փոքրամասնություննունի իր պետական տարածքային կազմավորումը, օրինակ, նախկին ԽՍՀՄ հանրապետության, մարզի, ինքնավար մարզի, ազգայինօկրուգի դեպքում, պետք է խստագույնս պահպանվենկամ նույնիսկ ընդլայնվեն դրա սահմանադրականիրավունքները: 2. Հակամարտության բացահայտ դրսնորմանփուլ: Այս փուլի առաջին տագնապալի ազդանշաններըբացահայտ փոխադարձ մեղադրանքներնեն, լուրերի տարածումնայն մասին, թե մի կողմը մյուս կողմի նկատմամբչարամիտմտադրություններունի, կատարել է անօրինականգործողություններ,սպանություններու գազանություններ, արտաքսում մշտականբնակությանվայրից ու բռնիվերաբնակեցում: Այս փուլում գրեթե անկարելի է կանխել հակամարտության հետագա խորացումը ն արյունահեղությունը: Իշխանություններից պահանջվում է մճռականորենկանխել բռնությունները, բացահայտել ու պատժել անօրինական գործողություններնախաձեռնողներին ու ղեկավարներին,թույլ չտալով կանխակալ վերաբերմունք կողմերիցորնէ մեկի նկատմամբ: 3. Չակամարտության ակտիվընթացքի փուլ: Այս փուլը հակամարտությանբորբոքման վիճակն է, երբ նախորդ փուլերում չի հաջողվել հակամարտությունը կարգավորել, ն այն վերաճել է աս/ստամբությանն կազմակերպվածմարտականգործողություններիԱյս փուլում սովորաբարհակամարտողկողմերինբացահայտ օՕժան253

դակություն են ցույց տալիս իրենց հայրենակիցներն արտասահմանից: Հաճախ հակամարտությունը «միջազգայնացվում է», այսինքն դրա անմիջական մասնակիցները,ի վիճակի չլինելով կրակը մարել սեփական ուժերով, դիմում են միջազգային հանրության օգնությանը, որը ն միջամտում է հակամարտությանը: Ինչպես միջազգային կազմակերպությունների,այնպես էլ կենտրոնական իշխանության գլխավոր նպատակն է` ցանկացածմիջոց-

ներուվ դադարեցնել մարտական գործողությունները,հաստատել զինադադար,որից հետո բանակցություններիմիջոցով ձեռնամուխ լինել հակամարտությանքաղաքականլուծմանը: Հ. Հակամարտությանհետնանքները-Վաղ թե ուշ ռազմական գործողությունները դադարում են ն հրադադար է հաստատվում: Դրանից հետո էլ մի տնական ժամանակ է պահանջվում, որպեսզի վերականգնվի կայուն խաղաղությունը ն հակամարտող կողմերի միջն փոխադարձվստահություն հաստատվի: Հակամարտության քաղաքաաշխարհագրականհետնանքները կարող են լինել 2 տեսակի.առաջին` վերադարձհակամարտության ելակետայինվիճակին ն պետության ներսում քաղաքական ու սոանցկացում: Այդ դեպքումպեցիալ-տնտեսական բարեփոխումների տության տարածքայինամբողջականությունը պահպանվումէ- Կաէ, րնորագույն պայմանն այն որ բարեփոխումներըընդունելի լինեն հակամարտող կողմերի համար ն բացառեն նոր հակամարտությունը: Այդ բարեփոխումները կարող են նախատեսել նան փոքրամասնություն կազմող ազգային համայնքինպետության ներսում քաղաքական ինքնորոշման իրավունք տրամադրելը կամ իրավունքների ընդլայնումը: Դա նշանակում է, որ կարող է ստեղծվել նոր տարածքային քաղաքական միավոր` ինքնավար տարածք կամ կարողէ բարձրացվել արդեն եղած միավորի կարգավիճակը,ինչպես կատարվեց հետխորհրդայինՌուսաստանյանԴաշնությունում: Այստեղ բոլոր նախկին ինքնավար հանրապետություններն ու ինքնավար մարզերը ստացան հանրապետությանկարգավիճակ նե դարձան դաշնության սուբյեկտներ:Այդպես եղավ նան Մոլդովայում, որի իշխանությունները պաշտոնապես ճանաչեցին Գագաուզյան ՀանրապետությանստեղծումըՄոլդովայիկազմում: Երկրորդ,փոքրամասնությունկազմողազգային համայնքի անջատումը մեծամասնությանպետությունիցն սեփականինքնիշխան հակամարտուպետության ստեղծումը Տարածքային-էթջնիկական են թյան այդպիսի հետնանքի նորագույն օրինակ Նամիբիան

(անջատվեց Հարավ-Աֆրիկյան Հանրապետություններից)ն քրրտրեան (անջատվեց Եթովպիայից), որոնք դարձան անկախ պետություններ, պաշտոնապես ճանաչվեցին միջազգային հանրության կողմից ն ընդունվեցին ՄԱԿ-իանդամ: Նման օրինակ է նան հետխորհրդային տարածքում ինքնահռչակ, դե ֆակտո պետությունների ստեղծումը, որոնք չեն ճանաչվել միջազգայնորեն, ինչպես նան այն պետությունների կողմից, որոնցից անջատվել են: Հարավկովկասյանտարածաշրջանի այդ դեպքերը կքննարկվեն գրքի հաջորդ բաժիններում:

8.5 ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ ԵՎ ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ

բոլոր

տեսակի միջպետականտարածքային հաԱկնհայտ է, ո կամարտություններն ամբողջությամբվերաբերում են միջազգային քաղաքականությանոլորտին Ինչ վերաբերում է ներպետականհակամարտություններին. ապա ինչպես տեսանք վերնում, դրանք նս կարող են իրենց զարգացմանորոշակի փուլում «միջազգայնացվել» ն դադարել պետությաններքին հարցը լինելուց: Դա նշանակում է,

ճերպետականհակամարտություններիլուծումը նս որոշակի պետք է փնտրելմիջազգայինհարաբերությունների պայմաններում ոլորտում: հարաբերությունները կարգավորվում են Իսկլ միջազգային միջազգայինիրավունքով: Միջազգային իրավունքը վճռորոշ է դառնում հատկապես այն

որ

դեպքում, երբ հակամարտությանարդյունքում փոքրամասնություն կազմողազգը որոշում է անջատվելն ստեղծել իր սեփականինքնիշխան պետությունը: Ասում ենք` միջազգային իրավունքը վճռորոշ է դառնում, որովհետն, եթե նորաստեղծ պետությունը չկարողանա ապացուցել, որ իր ծնունդը օրինականէ, այսինքն, որ իր ստեղծումը չի հակասում միջազգայինիրավունքի նորմերին,ապա այն միջազգային ճանաչման չի արժանանա: Իսկ եթե միջազգային հանրությունը չճանաչի նորաստեղծպետականկազմավորումը որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ ն չընդունի իր շարքերը, ապա այն կմնամեկուսացված ն որպես ինքնիշխանպետությունչի կայանա: Իսկ որն է միջազգայինիրավունքի հարուցած սկզբունքային «Նորածինմանուկը»ինչպե՞սպետք է հաղթահարիայն: դժվարությունը,

Այդ դժվարությունը կայանում է նրանում, որ ամեն մի կոնկրետ դեպքում հակասության մեջ են մտնում միջազգային իրավունքի

երկու սկզբունքներ` ժողուլուրդներիազատ ինքնորոշմանիրավունքը պետության տարածքային ամբողջականության պահպանման սկզբունքը: Որպես կանոն նորանկախպետությունը հենվում է առաջին սկզբունքի վրա: Դրան հակառակ, արդեն գոյություն ունեցող ն ճանաչված պետությունը, որից պետք է անջատվի նորը, պահանջում է երկրորդ սկզբունքի կիրառումը: Ներկայումս մասնագետների, հասարակական ու պետական գործիչների շրջանում բուռն քննարկում է գնում այն հարցի շուրջ, թե արդյո՞ք անհաղթահարելի է միջազգային իրավունքի այդ երկու սկզբունքների հակասությունը: Ավելի ու ավելի հիմնավոր են դառնում այն կարծիքնիրը, որ այդ սկզբունքների միջն անանցանելի վիհ գոյություն չունի ն դա կարելի է հաղթահարել, եթե բազմակողմանիորենհաշվի առնվեն ամեն մի կոնկրետհակամարտությանբոլոր յուրահատկություններըն հակամարտողկողմերըփոխհամաձայնության հասնելու բարի կամքդրսնորենՄիջազգայինհանրության տրամադրություններիփոփոխության արտահայտություն կարելի է գնահատել այն փաստը, որ միջազգային բարձր մակարդակիգիտաժողովներում արձանագրվումէ, օրիէ նակ, այն միտքը, որ «Ակնհայտ հետխորհրդային,գուցե ն ավելի լայն` հետկոմունիստականտարածքում առկա հակամարտությունների բուն մոտեցման ռեվիզիայի ստիպողական անհրաժեշտությունը: 5. խելամիտ չէ ենթադրել, որ պետություններիթիվը աշխարհում մշտապես անփոփոխ է մնալու միայն այն պատճառով, որ գոյություն ունի տարածքային ամբողջականությանսկզբունք: Նան իրատեսականչէ ժողովուրդներին կախման մեջ դնել այն պետությունների կառավարությունների բարի կամքից, որոնց կազմում են»': է է տաՅետնություն արվում, որ Բասունացել նրանք գտնվում րածքային հակամարտությունների լուծման նոր սկզբունքներիու քաղաքակիրթեղանակներիմշակմանժամանակը: Ամերիկյան ճանաչված կոնֆլիկտաբաններ Մ.Հալպերինը ն Դ.Շեֆերը, ընդհանրացնելով ինքնորոշմանն պետականսահմաննեե

/

'6ՇԽՇճոտքԱՇԽ

ոՅքՔ

Ւ, ԼՇՒՇՅԵՇ

ՈՕՇՈՕԽԻՆԵՔՇՈԼՎՇՇԵԺԸ: 7ՈԻԾՈՕՀԱՈՒԿՇՇՈԸ

Խօեֆուսցտո

«7:0ՈՕՈՒՈՒԿՇՇԹԺԵ

Թ -6 ԷՅՍՎԱԵՍ: ՇՈԼ

(էճ ոքախօքծ 325:Յ8Ե23Ե8). » հ ոու 8 3ՅԽՅՑԵՀՅԵՇ: ԷՐ: 1010

ԽՕՒԵՓՈՒԹՅԵԼ

քած Լլառք ԿՇաԻոքօչա010 ըճ48ուտ ո Խա»

ոքոոօ ռքօաօծ

ԽՕԽՓՈՒՍՈԾՈՕՌՈւ.

Խ/Շք

ՖՈԻԹԵքՀԱՈՇԼ Խ/

թեւա

ԱՑՇՒԱՇԵՒՄՆ

(ԸԼԱՃ).1997.

օ.

80.

րի անձեռնմխելիության հիմնախնդրիմասին առկա մոտեցումները, նշում են, որ ներկա` «սառը պատերազմին»հաջորդող միաբնեռ աշխարհում«... այլնս անհնար է պնդել, որ գոյություն ունեցող ամեն մի պետությունպետք է մնա միասնական,ն պետականսահմանների ոչ մի փոփոխություն չպետք է տեղի ունենա»', որ նոր պայմաններում անհրաժեշտ է վարել այնպիսի «ստեղծագործ քաղաքականություն, որը հաշվի կառնի իրադրության առանձնահատկությունները», որ ինքնորոշմանպահանջը կարող է լինել օրինականձգտումներիարտահայտությունն այն չպետք է անտեսվի:Կարող է նոր պետություն ստեղծելու անհրաժեշտություն ծագել, ուստի պետք է գտնել անջատմանխաղաղԾանապարհ: ( Նույ: հեորհնակներըառկա հարուստ նյութի ընդհանրացմանհիմանվրա կատարել են հնքնորոշմանպահանջների դասակարգումն առանձնացրելեն դրանց 7 կատեգորիա:Մենք հատուկ ընդգծենք հետնյալ 3-ը, որոնքներառում են ամենատարածվածները,դրանց թվում ն մեզ առավել հետաքրքրող հարավկովկասյան ինքնորոշումները: Հակագաղութային ինքնորոշում.դա վերաբերում է նախկինգաղութային երկրների անկախացմանը, որը միջազգային հանրության միանշանակհավանությանն էր արժանանում: Ենթապետական ինքնորոշում.երբ գոյություն ունեցող պետությաններսում որոշակիէթնիկականխումբ (ազգային փոքրամասնություն) ձգտում է անջատվել ն ստեղծել սեփական պետություն: Այս կատեգորիայինեն պատկանում,օրինակ,Տայվանի ու Տիբեթի (Չինաստան), Փենջաբի (Վնդկաստան),Քրդստանի (Թուրքիա), Քվեբեկի (Կանադա), Մերձդնեստրյան(Մոլդովա) հիմնախնդիրները: Անդրպետական ինքնորոշում.այս կատեգորիայինէ վերաբերում այն էթնիկական խմբերի (ազգերի) ինքնորոշման ձգտումը, որոնց բնակությանարեալը տարածվում է երկու ն ավելի պետությունների սահմաններում, երբ ազգի մի հատվածը ձգտում է միավորվել մյուս հատվածների(հատվածի)հետ: Այդպիսիօրինակներընույնպես շատ են. Մոլդովայի ռումինները, Հնդկաստանիքաշմիրցիները,Վրաստանի հարավօսերը,Ուկրաինայիմաս համարվողՂրիմի ռուսները: Սիջազգայինհանրությունըանդրպետականինքնորոշմանդասալան օրինակէ համարումԼեռնային Ղարաբաղիհայության պայՒճլբշոռ

ԽԼ. Տօհօք թր 0..

"

ՏԱԼԵՀոոոոնօո

1ո հօ

ԱՇԽ աօոմ Օոժօո՝.

Մ/ոչհւոջլօո. ք. Ը

1992. էջ 71.Մեջբերումըըստ Ն. Հովհաննիսյանի:Տե'ս նրա հոդվածըհիշատակված«՛7ուօ-

ՈՕՈԼՈԼՎՇՇԵԼՏ

Խօեֆուոն ել8

3ՅԻՅՑԻՁՅԵՇ...»

ժողովածուում,էջ 107:

քարը

Հայաստանինմիանալուհամար:

Ուշագրավ են ազգային հարցի ն մասնավորապես ԽՍԴՀՄ գոյության վերջին տարիներին հետխորհրդայինժամանակաշրջանի էթնոտարածքային հակամարտություններին դրանց շուրջ ծավալվող իրադարձություններիգիտակ ն մասնակից, Ռուսաստանի պետդումայի պատգամավոր Գալինա Ստարովոյտովայի գիտական մշակումներն ու եզրակացությունները, նվիրված քննարկվող հիմնախնդրին: Նրա բազմամյա հետազոտություններիխտացված ամփոփում եղավ իր մահից հետո (տեռորի ենթարկվեց վարձու մարդասպանի կողմից) հրատարակված «Ազգային ինքնորոշում: Մոտեցումներ ն դեպքերի ուսումնասիրություն» աշխատությունը՝: Քննարկելով ԽՍՀՄ փլուզմանը ուղեկցող ազգամիջյան հարաբերությունների ընթացքը ազգերի ինքնորոշմանհամատեքստում, նա առանձնացնում է այն պայմաններն ու հատկանիշները,որոնք նրա կարծիքով կարող են բավարար հիմք ծառայել ինքնորոշման, ընդհուպ մինչե անկախ պետության իրավունքի կիրառման համար: Առաջին անհրաժեշտ պայմանը նա համարումէ այն, որ իր բնակեցրածտատակ անտանելի րածքի գտնվելը մի պետության տիրապետության է

դարձնումինքնորոշմանձգտողազգերիգոյությունը: Որպես առանձին հատկանիշ առանձնացվում է էթնիկական խմբի ճայատմական իրավունքը»իր զբաղեցրածտարածքի նկատմամբ: Ընդունելով այդ պայմանի «խոցելի» լինելը, հեղինակը իր այդ դրույթը ամրապնդում է 2000 տարվա ընդմիջումից հետո պատմական հայրենիքի նկատմամբ հրեաների իրավունքի ճանաչման փաստը միջազգայինհանրությանն ՄԱԿ-ի կողմից: Վերջինս ընդունեց հատուկ բանաձն, որի հիման վրա 1948 թ. ստեղծեց Իսրայել պետությունը: Նույն չափանիշն օգտագործվեց նան Պաղեստինի արաբականպետությանստեղծմանհամար: Անհրաժեշտ չափանիշ է համարվում բնակչության ազգային կազմը: Ըստ որում նոր, կայուն պետականմիավորիկազմավորման համար նախընտրելի նախադրյալհամարվում է համայնքի էթնիկական միատարրությունը, մինչդեռ բազմատարրությունը գնահատվում է որպես լրացուցիչ խոչընդոտ: Հաջորդ հատկանիշը ժողովրդի կամքի ազատ արտահայտությունն է, որի արդյունքում համաժողովրդական քվեարկությանմիջոԸ ԸրոքօոօնւօտՏ,

ՇՅԿԸՕոքՇրՇՈծՒ Ը: ՈՕչ8«ՕՂԵՒ

ԷՆԱՕԻՆՈՒՒ06

1999. ՈՇՀՇքծ67քո. /

Է

ՎՇ:1:6

ՇՈՒՎՅՇԻ. ԸՅՒՈՂ-

ցով ձայնի իրավունք ունեցող քաղաքացիների ոչ պակաս քան 2/3 համաձայն է ինքնիշխան պետությանկարգավիճակին: Եվ վերջին անհրաժեշտ հատկանիշը` մատամսխանատվություն ապագա վիճակի համար: Դա նշանակում է, որ ազգային ինքնորոշման ձգտող հանրությունը պետք է հիմնավորված վստահություն ունենա, որ ապագա պետությունը ի վիճակիկլինի ստեղծել կենսունակ տնտեսություն, վերահսկել իր տարածքն ու սահմանները ն չխախտելտարածաշրջանի կայունությունը: Վերադառնալովմիջազգային իրավունքին ն դրա շրջանակներում էթնոտարածքային հակամարտություններիկարգավորմանը ն մասնավորապեսինքնորոշման իրավունքիու պետականսահմանների անխախտելիության քմ/զբունքների հակասությանը,ընդգծենք, որ նույն այդ միջազգային իրավունքը պահանջում է, որ ինչպես բոլոր հակամարտություններնու հակասությունները,ա/դ երու սկզբունքների հակասությունը նույնպես լուծվի խաղաղ ճանապարհով,բանակցությունների միջոցով Եվ բանակցությունները հակամարտող կողմերի միջն պետք է շարունակվեն այնքան ժամանակ, քանի դեռ ընդհանուր համաձայնություն չի կայացել: յումս միջազգայինհանրությունը վկա է մեկ տասնյակիցավելի տարածքային-էթնիկականհակամարտությունների,երբ կողմերի բանակցություններըթեն շարունակվումեն, ընդհանուր համաձայնությունը շատ հեռու է: Վերցնենք թեկուզ Բալկաններիցմինչե Կովկաս ընկած տարածաշրջանը, որտեղ վերջին տարիներինիրենց անկախ են հռչակել մի ամբողջ շարք ազգային փոքրամասնություններ:Դրանք պետություններ են «դե ֆակտո», իրականումգոյություն ունեն, ձեռք են բերել պետականությանհատկանիշներըն ամրապնդումեն իրենց պետականությունը: Բայց այդ պետություններըգոյություն չունեն «դե յուրե», որովհետն միջազգային իրավունքի տեսակետիցչեն ապացուցել իրենց օրինական լինելըն միջազգայինճանաչման չեն արժանացել: Այդ պետություններն են Հյուսիսային Կիպրոսի (Թուրքական Հանրապետությունը,որ անջատվել է Կիպրոսի Հանրապետությունից, ՄերձդնեստրյանՎանրապետությունըՄ̀ոլդովայից, Աբխզական Հանրապետությունը`Վրաստանից,Հարավ-օսեթական Հանրապետությունը` Վրաստանից,ԼՂՀ Ադրբեջանից(ԼՂՀ թվարկվում է այս Այդ մասինտես ստորն): շարքում պայմանականորեն: Իրենց անկախ հռչակած պետություններիցյուրաքանչյուրը յուրովի է փորձում լուծել «դե յուրե» ճանաչում ստանալու հիմնա-

Այդուհանդերձ ներկա-

խնդիրը: Բայց բռ/որի անցնելիքճանապարհըմի կետում ընդհանուր է` միջազգայինԾանաչումստանալու համար ինքնահռչակ պետությունը սկզբում պետք է ընդունվի ու ճանաչվի այն պետության (լողմից, որից անջատվել է: Եթե այդ տեղի ունենա, ապա հակամարտությունը կհամարվի կարգավորված ն նորաստեղծպետությունը կկայանա նան «դե յուրե»Այժմ քննարկենք Հարավ-ԱրեմտյանԱսիայի` Հայաստանի Հանրապետությանը հարող տարածաշրջանում հակամարտության մի քանի օրինակներմանրամասնորեն: Կիպրոսի հիմնախնդիրը Քսան տարուց ավելի է, ինչ Կիպրոսի Հանրապետությունը բռնի ուժով բաժանվել է 2 մասի: Դրա տարածՔի 379օ օկուպացված է Թուրքիայի կողմից, որտեղ ն ստեղծվել է ինքնահռչակ Չյ/ուսիսային Կիպրոսի Թուրքական հանրապետությունը, Կիպրոս պետությունը ն մեծամասնություն կազմող տեղաբնիկ հույն բնակչությունը, հետնապեսն միջազգային հանրությունը չի ճանաչում ինքնահռչակ թուրքական պետությունը: Բաժանման գծի վրա այժմ տեղավորված են ՄԱԿ-ի խաղաղապահ զինված ուժերը, որոնք թույլ չեն տալիս զինվածբախումներ: Կղզու բաժանումովմեծապեստուժել է երկրի էկոնոմիկան,կատարվել է բնակչության «էթնիկականզտում»` երկրի հյուսիսային մասում բնակվող կիպրոսցի հույները, դրանց հետ մեկտեղ նան մյուս քրիստոնյաները վտարվել են իրենց բնակավայրերից ն տեղափոխվել հարավ, իսկ հարավիկիպրոսցիթուրքերը տեղափոխվել են հյուսիս: Ներկայումս Կիպրոսիօկուպացված թուրքական մասում ապրում է 180 հազ. մարդ. (ամբողջ կղզու բնակչության 2092) հիմնականում թուրքեր, որոնց մի մասը կիպրոսցիներ չեն, այլ վերաբնակեցվել են Թուրքիայից: Լ Կհպրոսյան հակամարտությունըկիպրոսցի թուրքերի ն կիպրոսցի հույների միջն ե որոնց թիկունքում կանգնած են համապատասխանաբարԹուրքիան ն Հունաստանը-՝ Ե՞րբն ինչպե՞սէ ծագել կիպրոսյանհակամարտությունը: է իր սեփաԸնդունված է ասել, թե Կիպրոսըդատապարտված կան աշխարհագրականդիրքի զոհը լինելուն: Դրա ճշմարտությունը հաստատողփաստերը շատ են: Գտնվելով Եվրուպայի,Ասիայի ու Աֆրիկայի սահմանագլխին,Կիպրոսը խոշոր պետությունների համար հաճախ կռվախնձոր է եղել ն անցել է ձեռքից ձեռք: 16-րդ դ. կղզին նվաճել են թուրքերը, ն այն օսմանյան տիրապետությանտակ մնացել է մինչն 19-րդ դարի վերջը, երբ անգլո-թուրքական հատուկ

պայմանագրով մտել է բրիտանականտիրույթների կազմի մեջ ն 1925թ. դարձել է Անգլիայի գաղութը: Կիպրոսիանկախությունըհռչակվել Է 1960 թ.: Այն ժամանակարդեն կղզու հյուսիսային մասում ձնավորվելէր թուրք կիպրոսցիների ոչ մեծ համայնք՝երկրի ամբողջ բնակչության հույն կիպ1892:11974թ. րոսցիներիորոշ ազգայնականխմբեր փորձեցին պետականհեղաշրջում կատարել ն ձնոզիս» իրականացնել,այսինքն` կղզին միացնել Հունաստանին Սահմանադրականկարգերի վերականգնման ն կիպրոսցիների պաշտպանության պատրվակով /Թուրքիան թուրք զորք մտցրեց Կիպրոս ն օկլուպացրեց երկրի հյուսիսային մասը: Երկիրը կիսվեց երկու մասի, կիսվեց նույնիսկ մայրաքաղաքՆիկոսիան: Միջազգային հանրությունըայդ բաժանումըչճանաչեց: չ Կիպրոսի պետական ամբողջականության վերականգնմանն ուղղված ՄԱԿ-իջանքերն առայժմ ապարդյուն են: Արդյունք չեն տալիս նան հակամարտող կողմերիբանակցությունները:Առայժմ հաջողվում է բաժանման գծի վրա տեղաբաշխվածՄԱԿ-ի խաղաղապահ զորքերի օգնությամբ լոկ զինադադարպահպանել: Թուրքիան միակ երկիրնէ, որ ճանաչել է ՀյուսիսայինԿիպրոսիթուրքականՀանրապետությունը: Քրդական հարցը: Քրդերը հնդեվրոպականծագման հնագույն ժողովուրդներիցեն, բայց երբեքիրենցպետականությունըչեն ունեցել: Ըստ պատմականաղբյուրների, նրանք շարժվելով արնելքից, մեր թվարկությպնառաջին հազարամյակիվերջերին թափանցել են լեռնաշխարհ: Միջագետքն Հայկական Այժմ քրդերի կոմպակտբնակությանմոտավորապես600 հազ. Քնմ տարածքըբաժանվածԷ Թուրքիայի,Իրանի,Իրաքին Սիրիայիմիջե: Մոտավոր գնահատականներովնրանց թիվն ավելի քան 20 մլն մարդ է, որի կեսից ավելին բաժին է ընկնում Թուրքիային, 20-ական 0` Իրանին ու Իրաքին, 596` Սիրիային:Մնացածըցրված են աշխարհի տարբեր երկրներում, այդ թվում` Լիբանանում,ԱՊՀ, ինչպես նան Արեճմտյան Եվրոպայի որոշ երկրներում: 20-րդ դարի սկզբներիցքրդերը պայքարում են իրենց ազգային անկախության համար: Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո քրդական հարցը քննարկման դրվեց նույնիսկ միջազգային բանակցություններում,ն ինչպես արդեն ասվել է, Սերի պայմանագրով նախատեսվումէրքրդականինքնավարությանստեղծումը: Քրդերի պայքարը նոր փուլ մտավ երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո, երբ փորձեր արվեցին միավորել տարբեր

երկրներում սկիզբ առած քրդականազգային ազատագրականշարժումները: ժողովրդի ազգային ազատագրականպայքարի առաջին (Քուրդ նկատելի արդյունքը եղավ այն, որ 60-ական թվականներին Իրաքի հյուսիսում ստեղծվեց առաջին քրդական տարածքայինքաղաքական կազմավորումը Քրդականինքնավարշրջանը': Քրդական ազգային ազատագրական պայքարի կենտրոնը տեղափոխվելէ Թուրքիա, որտեղ 1984 թվականիցքրդերը մարտական գործողություններ են վարում Թուրքական պետության դեմ: Նրանք պայքարում են անկախ Քրդստան ստեղծելու համար: Վերջերս քրդական ապստամբության քաղաքական ղեկավարները հայտարարում են, ոռ հւսմածայն են Թուրքիայի կազմում Քրդական ինքնավարություն ստեղծելու տարբերակիննույնպես ն առաջարկում են այդ պայմաններովթուրքական իշխանությունների հեւտ բանակցություններսկսել: Թուրքական պաշտոնական շրջանները երկար ժամանակ չէին ընդունում Թուրքիայում քրդերի` որպես առանձին ազգի գոյությունը, նրանց համարելով «լեռնային թուրքեր»: Հետագայում ստիպվածեղան ճանաչել քրդերի ն «քրդականհարցի» գոյությունը: Այժմ միջազգային հանրությունը ի պատասխան Եվրամիության անդամ դառնալու Թուրքիայի ցանկության,նրանից պահանջում է ազգային փոքրամասւնությունների իրավունքների ընդլայնում: Ներկայումս քրդերին թույլ է տրված խոսել քրդերեն, ունենալ քրդական դպրոցներ, ռադիո ն հեռուստահաղորդումներ: Դրանով հանդերձ, քրդական ազատագրականշարժումը համարում են անօրինական, քուրդ ապստամբներին`ահաբեկիչներ: Թուրքական պետությունը իսկական ւպատերազմէ վարում քուրդ ժողովրդի դեմ, նպատակ ունենալով զինված ուժով ճնշելու ազգային փոքրամասնության ազատագրականպայքարը: Արաբա-իսրայելականհակամարտությունը,Արաբա-իսրայելական հակամարտությունըհակամարտություն է Իսրայել պետության ն Պաղեստինիարաբ բնակչության միջն, որում ներքաշվել են Իսրայելին անմիջական հարնան արաբականպետությունները` Հորդանանը,Սիրիան, Եգիպտոսը,Լիբանանը: Հակամարտությունըսկսվել է 1947 թվականից, երբ ՄԱԿ-ի

(Ներկայումս

'

1920-ականթվականներինԱդրբեջանիկազմում,Լեռնային Ղարաբաղիինքնավարմարզը Հայաստանի Հանրապետությունից անջատող տարածքումստեղծեցմի այդպիսիինքնավար շրջան Կարմիր Քրդստանանունով: Սակայնմի քանիտարի անց այն վերացվեց:

Գլխավոր ասամբլեան որոշում կայացրեց Անգլիայի մանդատի տակ գտնվող Պաղեստինի տարածքում երկու`հրեական ն արաբական պետություններ ստեղծելու մասին: Հրեական պետությունը` Իսրայելը, հիմնվեց 1948թ. մայիսին: Դրա ն հարեան արաբականպետությունների միջն սկսված պատերազմի արդյունքում Իսրայելը օկուպացրեց Պաղեստինի արաբներին հատկացված տարածքների մի մասը, ավելի ուշ, 1967թ. «վեցօրյա պատերազմի» միջոցով նվաճեց արածքներ նան Հորդանանից,Սիրիայից ու Եգիպտոսից: Ը . ՄԱԿ-ի հաստատած Իսրայելի տարածքը 14.1 հազ. քկմ է: Մոայդքան էլ կազմում են գրավված տարածքները: Վերտավորապես ջիններիս թվում են Հորդանան գետի արնմտյան ափը (Արնելյան Երուսաղեմի հետ միասին), Գազայի հատվածը՝երկրի հարավարնմուտքում ն ՍիրիայիԳոլանի բարձունքները:` Պաղեստինյանարաբներն արտասահմանումստեղծեցին իրենց կառավարմանմարմինները,որոնքղեկավարումեն ժողովրդիզինված պայքարը Պաղեստինիարաբականպետությանստեղծման համար: Մերձավոր Արնելքում խաղաղությունը վերականգնելու նպատակով, միջազգային միջնորդներիօգնությամբ,հակամարտողկողմերի բանակցություններեն ընթանում: Սկզբում համաձայնություն ձեռք բերվեց այն մասին, որ արաբները դադարեցնում են զինված իսկ Իսրայելն իր կազմում ստեղծում է պաղեստինյան պայքարը, արաբներիինքնավարտարածքայինմիավոր` ինքնակառավարման լայն իրավունքներով: Միաժամանակհաշտություն հաստատվեց մի կողմից` Իսրայելի ն մյուս կողմից` Հորդանանի ու Սիրիայի միջն: Եգիպտոսի հետ հաշտության պայմանագիրկնքվել էր ավելի վաղ (1979ք.): Այժմ սկզբունքային համաձայնությունէ ձեռք բերված Պաղեստինի ինքնիշխան պետություն ստեղծելու մասին: Բոլոր հիմքերը կան ենթադրելու, որ մոտ ապագայում Պաղեստինիարաբ ժողովրդի ազգային ազատագրականպայքարը կավարտվիլիակատար հաղթանակով ն վերջ կտրվի ամբողջ ՄերձավորԱրնելքի խաղաղության ու կայունության համար տասնամյակներանընդհատ մեծագույն հակամարտությանը: վտանգհանդիսացող արաբա-իսրայելյան Ստորն ավելի մանրամասն կվերլուծվեն հարավկովկասյան, հակամարտությունները: այդ թվում ադրբեջանա-ղարաբաղյան

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Ի՞նչ է պատերազմը:Ի՞նչ հատկանիշներով է այն տարբերվում մյուս սոցիալ-քաղաքական երնույթներից: Որո՞նք են այն գործոնները, է պատերազմիբովանդակությունը: որոնցով պայմանավորված Պատմության ընթացքում ինչպե՞սեն փոխվելպատերազմներիքանակը, բնույթը, մասնակիցներիու զոհերի թիվը:

Ի՞նչ է նշանակում պատերազմվարելու օրենքներ ու սովորություններ:

Բնութագրե'ք ագրեսիան, օկուպացիան, անեքսիան: Ընդգծե'ք դրանց տարբերությունները:

Ի՞նչ է միջազգային անվտանգությունը:Որո՞նք են սկզբունքները:

դրա

գլխավոր

Թվարկե'ք ն նկարագրե'ք միջազգային անվտանգությանառավել կարնոր միջոցները: Ի՞նչ է միջազգային համագործակցությունը,ինչո՞վ է պայմանավորվածներկաժամանակաշրջանում դրա անհրաժեշտությունը:

Որո՞նքեն միջազգային կազմակերպություններիտիպերը: Վերլուծեք դրանց նպատակներին գործողությունների կազմակերպման ձներիտարբերությունները: ն առավել լայն իրավունքներովօժտՈ՞րն է ամենազանգվածային ված միջազգայինկազմակերպությունը: Թվարկե'ք նրա նպատակները ն նկարագրե'քկառուցվածքը: 10.

Ինչպե՞սէ կոչվում ՄԱԿ-իայն մարմինը,որի վրա դրված է միջազգային անվտանգությանու խաղաղությանպահպանմանգլխավոր է այն օժտված: պատասխանատվությունը: Ինչպիսի՞իրավունքներով

11.

Որո՞նքեն ՄԱԿ-իխաղաղապահուժերի գործողությունների գլխավոր ուղղությունները:

12.

Թվարկե'ք ՄԱԿ-իխաղաղապահուժերի գործողություններինառավել մասնակցությունբերող պետությունները: ՀայաստանիՀանրապետությունն արդյո՞քմասնակցումէ այդպիսիգործողությունների, եթե այո, աւպա որտե՞ղ:

13.

Ձեզ ի՞նչ է հայտնի միջազգայինտարածաշրջանայինկազմակերպություններիմասին:Թվարկե'քդրանցիցառավելխոշորները:

14.

անՈ՞րմիջազգայինտարածաշրջանայինկազմակերպությունների դամ է ՀայաստանիՀանրապետությունը:

15.

Ո՞րն է եղել այն գլխավոր նպատակը, հանուն որի սկսվել

են աշ-

խարհում տեղի ունեցած պատերազմներիմեծ մասը: 16.

Ի՞նչ են տարածքային հակամարտությունները:Ըստ բնույթի ի՞նչ խմբերիեն բաժանվում:

17.

Որո՞նքեն հակամարտություններիզարգացման 4 փուլերը: Թվարկե՛ք ն բնութագրե'ք: Ինչպիսի՞քկարող են լինել հակամարտության հետնանքները: քաղաքաաշխարհագրական

18.

ակտիվ ընթացքում գտնվող ինչպիսի՝ Ներկա ժամանակաշրջանում հակամարտություններգիտեք:

19.

Որո՞նք են էթնոտարածքայինհակամարտություններիլուծման միջոցները:

20.

էթնոտարածքայինհակամարտություններիլուծման հարցում միջազգային իրավունքի ո՞ր սկգբունքներն են հակասության մեջ մտնում:

21.

Որո՞նք են այն պայմանները,որոնք Գ. Ստարովոյտովանանհրաժեշտ է համարում ինքնորոշմանն սեփականազգային պետություն ստեղծելու համար:

ԳԼՈՒԽ

ՀԱՐԱՎԿՈՎԿԱՍՅԱՆ

ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

9.1 ԿՈՎԿԱՍԸ ԷԹՆԻԿԱԿԱՆ ՈՒ ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՇԱՀԵՐԻ ԲԱԽՄԱՆ ՀԱՆԳՈՒՑԱԿԵՏ:

ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հատուկ քննության նյութ են նախկինԽՍՀՄ տարածքի ն հատկապես նրա Կովկասյան տարածաշրջանիհակամարտությունները, որոնք բռնկվեցին միասնական պետության մայրամուտին ն նրա փլուզումից հետո: Գիտնականները կանխատեսում էին, որ ԽՍՀՄ տարածքում հնարավոր են շուրջ 30 տարածքային հակամարտություններ,որոնցից 10-15-ը հատկապես սուր ու անհաշտ բնույթ կունենան: ԽՍՀՄ փլուզումից հետո պարզվեց, որ դրանց ընդհանուր թիվը շատ ավելի մեծ է: Դրանքգլխավորապեսգտնվումեն 19-րդ դարում Ռուսաստանին անցած Կովկասում ն Միջին Ասիայում:Այդտեղ Ռուսականկայսրության, ապա ն ԽՍՀՄ կազմում գտնվելու տարիներինտեղի են ունեցել բնակչության ակտիվ տեղաշարժեր ն ազգային կազմի արագ փոփոխություններ:Այդ տեղաշարժերնու փոփոխությունները կատարվումէին պետականմակարդակով:Ռուս բնակչությունը միլիոններով Եվրոպական տարածքից տեղափոխվում էր Ղազախստան ու Միջին Ասիա` խոպանը ն բնական մյուս ռեսուրսները յուրացնելու համար: Իսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից առաջ Հյուսիսային Կովկասից դեպի այդ շրջանն աքսորվեցին ամբողջ ժողովուրդներ (չեչեններ, ինգուշներ, կալմիկներ ն ուրիշեր): Այս ամենիհետեանքովխախտվելէին դարերի ընթացքում ժնավորվածէթնիկականսահմանները: Բացի այդ, խորհրդային իշխանության առաջին տարիներին, երբ կատարվեցժողովուրդներիսահմանաբաժանում,երկրում ստեղծվեցին անհավասարիրավունքներով օժտված 4 մակարդակի քաղաքականտարածքայինմիավորներ`միութենականհանրապետություններ, ինքնավար հանրապետություններ,ինքնավար մարզեր ն ազգային օկրուգներ: Դրանց ստորակարգությունը, ինչպես նան

սահմանները որոշելիս միշտ չէ, որ սկզբունքային մոտեցում է դրսնորվել, հաճախ հաշվի չի առնվել բնակչության կարծիքը նթույլ են տրվել կամայականություններու կոպիտսխալներ: Արդյունքում ստացվել էր, որ միմյանց հետ ընդհանուր սահման 22-ն ունեին սահմանաունեցող 24 զույգ հանրապետություններից Միայներկու դեպքում էր, որ այդպիսիք յին անհամաձայնություններ: չկային: Մեկ զույգը Լիտվան ու Լատվիան էին,մյուսը՝Ռուսաստանն ու Բելոռուսը: Քսաներկու դեպքերից 13-ի դեպքում տարածքային հավակնությունը երկկողմանի էր, իսկ 9-ի դեպքում միակողմանի: Մասնագետները հետխորհրդային տարածքում արդեն հաշվեցին ոչ թե 30, այլ առնվազն 160 հակամարտություն: Նան պարզ դարձավ,որ այդ համամարտություններըերկակիբնույթ ունեն: ԾՕագելով ԽՍՀՍ-ի օրոք որպես ներպետական հակամարտություններ, այսինքն հակամարտություններհամայնքին իշխանություններիմիջն, ԽՍՀՄ փլուզումից հետո դրանք վերածվեցինմիջպետականհակամարտությունների:Օրինակ, էստոնականիշխանությունների ն ռուսական համայնքի հակամարտությունըէստոնիայի անկախացումից հետո վերաճեց էստոնիայի ն Ռուսաստանի հակամարտության: Կամ, Մոլդովայի ու տեղի ռուսական(Մերձդնեստրյանշրջանի) համայնքի հակամարտությունը վերածվեց Մոլդովայի ու Ռուսաստանի,Ղարաբաղիհայությանն Ադրբեջանիհակամարտությունը`Հայասն այլն: տան -Ադրբեջանհակամարտության Հետխորհրդային տարածքայինհակամարտություններինշատ նման են հարավսլավականհակամարտությունները:Այստեղ ն(ույնպես գլխավոր պատճառը էթնիկականհակասություններնէին: ետխորհրդային տարածքայինհակամարտություններիմասին ստեղծվել է հարուստ գրականություն: Վերլուծվել են դրանց խորքային պատճառները,հիմնական բաղադրիչները,արտաքին գործոնները, զարգացմանփուլերը, տրվել են հակասականգնահատականներ, առաջարկվելեն տարբերլուծումներ: Չի կարելի չհամաձայնվել ռուս պատմաբան, միջազգայնագետՎ.Ֆ.Պրյախինիայն մտքի հետ, որ հետխորհրդային տարածքի «...յուրաքանչյուր հակամարտության մեջ նկատվում են տարբերբաղադրիչներ`քաղաքական, ստրատեգիական, տնտեսական, էթնիկական,ժողովրդագրական, գաղափարական,կրոնական,պատմական,լեզվական,աշխարհագրական, քրեածին:Դրանք իրենց ամբողջությանմեջ որոշում են այս կամ այն

յուրահատկությունը"»: հակամարտության

Դրա հետ մեկտեղակնհայտեն այն առանձնահատկությունները, որոնք հետխորհրդայինտարածքայինհակամարտություններըմիավորում են մեկ ընդհանուրխմբի մեջ Մասնավորապեսկարնորվում են երու ընդհանուրառանձնահատկություն 1.դրանք բոլորը համատեղ անցել են հակամարտությունների զարգացմանվերը նշված առաջին ն երկրորդփուլերը ն այժմ գտնվում են երրորդ` այտիվ ընթացքի փուլում, ն 2.խորհրդայինռեժիմի 70 տարիներիընթացքում իշխանապահկան տարբերլծակներիկիրառմամբայդ հակամարտությունները վում էին սառեցվածվիճակում Նախկին ԽՍՀՄ տարածքի, այժմյան` հետխորհրդային Ժամանակաշրջանի հակամարտություններիշարքում առանձնահատուկ

սրությամբ ու փոխադարձանհանդուրժողականությամբառանձնանում են Հարավկովկասյանտարածաշրջանիերեք հակամարտությունները: Դրանց համար ընդհանուր է այն, որ բռյոր երեք դեսպյքերում էլ հակամարտողկողմերից մեկը նախկինմիութենականհանրապետությանմեծամասնությունկազմող(տիտուլային) ազգն է այն էթնիկականընդհանրությունը,որի անունով կոչվում է այժմ անկախացած պետությունը(Վրաստան,Ադրբեջան),իսկ մ/ուս(ողմը` այդ նույն միութենականհանրապետությունումփոքրամասնությունկազմած, Բայց ինքնավար միավորի քաղաքական կարգավիճակ ունեցած ազգն է Վրաստանիդեպքում դա աբխազներնու հարավայինօսերն են, Ադրբեջանիդեպքում՝ԼեռնայինՂարաբաղիհայությունը: Հակամարտություններիհամար ընդհանուր է նան այն, որ հակամարտող կողմերը շուրջ երկու դար գտնվելով Ռուսաստանի (սկզբում Ռուսական կայսրության, ապա ԽՍՀՄ) կազմում, ենթարկվել են միննույն պետական իշխանությանը, գտնվել են միննույն իրավական ու սոցիալ-տնտեսականդաշտում ն միմյանց հետ հարաբերվել են միննույն պետական օրենքներով կարգավորվող սկզբունքներով ու խաղի կանոններով:Մասնագետներըհարավկովկասյան հակամարտություններըպայմանավորողգործոնների ընդհանրություններ տեսնում են նան նրանց պատմականզարգացման նախորդժամանակաշրջաններիմեջ: Ներկայումս ՀարավայինԿովկասը ն ընդհանրապեսԿովկասյան տարածաշրջանըմասնագետներիմեծ մասի կողմից գնահատվումէ Ոքոս Օշօո.

ՔԱՏՕՒՃՈԵՒԵՇ ԵՕՒՓՌՌԾԵԼ

էճ ՈՕՇՂՀ0861ՇԵՕԽ

որօՇքՅա 186./Ծ«ՅՅՎ. Է ճբոծու.Ոք նիՇՇ1քօԹԻՇ, 11ՆՆԵԽաՔՇՆՅն.հ/.. 2002. 6. 205 ԷԼճոօքեեւտ

8.Փ.

Օոգտտ

առումով չափազանցբարդ, անկայուն որպեսաշխարհաքաղաքական ու պայթյունավտանգգոտի, որտեղ առկա են հետխորհրդային տարածքի հակամարտություններիվերը թվարկված բոլոր բաղադրիչները, որոնցից շատերիարմատներըգնում են պատմությանխորքերը: Պատմագիտությանը հայտնի հազարամյակների ընթացքում ն Հյուսիսը Հարավինկասյող Կովկասը եղել է Արնելքը Արնեմուտքին ուղիներիխաչմերուկ: Նրա տարածքում շփվել են տարբեր մշակույթներ ու քաղաքակրթություններ կրող բազմաթիվցեղային խմբեր, ժողովուրդներու ազգություններ,որոնցմի մասը մնացել է տեղումն ձուլվել տեղաբնիկներիհետ կամ գրավել է նրանցտեղը: Կովկասը հարակիցշրջանների հետ մեկտեղ մրցակցությանու ռազմականընդհարումների օբյեկտ է եղել Եվրասիամայրցամաքի զարգացման տարբեր մակարդակներիվրա գտնվող ու տարբեր քաղաքակրթությունների պատկանող բազմաքանակ քոչվոր ցեղերի, ժողովուրդների, աշխարհակալ տերությունների միջն: Այն եղել է «ժողովուրդների մեծ գաղթի» ճանապարհներից մեկը, այստեղ բախվել են Հռոմեականկայսրությունն ու Պարսկաստանը,Բյուզանդիան ու Պարսկաստանը,ԱրաբականԽալիֆայությունն ու Բյուզանդիան, ԱրաբականԽալիֆայությունն ու Պարսկաստանը,Ոսկե Հորդան ու Պարսկաստանը,Օսմանյան Կայսրությունն ու Պարսկաստանը, Օսմանյան Կայսրությունն ու Ռուսաստանը, Պարսկաստանն ու Ռուսաստանը:Մինչ այդ այստեղովանցել են թաթար-մոնղոլները, թուրք-սելջուկները, Չինգիզ Խանն ու Լենկթեմուրը: Նման լայնածավալ ռազմաքաղաքական, սոցիալ-տնտեսական, կրոնա-քաղաքակրթականիրադարձություններըչէին (արող տարածաշրջանին տեղաբնիլ ժողովուրդների համար ճակատագրականնշանակություն չունենալ: Մանրատվել են միասնականպետականկազմավորումու կրոնականկազմը, էթնիկլական ներ, փոխվելէ ազգաբնակչության են հասել բնակչության միգրացիոն տեղաշարվիթխարիչափերի ժերը, տեղաբնիկներիարտագաղթը ն օտարներիներգաղթը: Այդ երնույթները բնորոշ էին Կովկասի ն ամբողջ Առաջավոր Ասիայի համար՝: Ինչ վերաբերումէ ՀարավայինԿովկասին,ապա այն նույնպես '

Կովկասին մասամբ «Հինգ ծովերովշրջապատվածտարածքի»քաղաքաաշխարհագրաՍ. Հովհաննիսյանը ն Դ. կան հանգամանալիվերլուծությունտվել են հայ հետազոտողներ ն Ազգայինհետազոտությունների Պետրոսյանըարդենհիշատակված«Ռազմավարական 43:14: ԽՕրաՇքեւ Բ ՈՇքշռքօՇոժ թ», հայկականկենտրոնի»հրատարակած «քում. Ըտքռոճ. Է.. 2001 մենագրությունում:

գտնվելով վերը նկարագրվածիրադարձություններիհորձանուտում, չէր կարող էապեստարբերվելՄերչավորԱրնելքի իրեն հարող շրջաններից: Այդ պատճառով էլ «ՎարավայինԿովկաս» հասկացությունը քաղաքաաշխարհագրականբովանդակություն չի ունեցել: Հարավային Կովկաս աշխարհագրական հասկացությունը ձեռք բերեց որոշակի տարբերիչ գծեր ն ընկալվեց որպես մհասնականքաղաքաաշխարհագրականու աշխարհաքաղաքականտարածքային միավոր 19-րդ դարի սկզբին միայն, երբ հայտնվեց Ռուսականկայսրությանկազմում: Չի կարելի չհամաձայնվել Հարավային Կովկասի այն բնութագրին, որ տվել է ռուս ճանաչված քաղաքագետԿ.Ս.Գաջինը, նկատի ունենալով նրա իրավիճակըմինչն Ռուսաստանինմիանալը: Գլխավոր բնութագրիչներնա համարում է ազգերի ու էթնիկականխմբերի խառը խճանկարայինտեղաբաշխումը, նրանց «...անջատողականությունը (պարտիկուլյարիզմը), դինաստիականտրամադրություններն ու կրոնական կոնֆլիկտները, միասնական հայրենիքի կամ միասնական ժողովրդի ապակրոնական, տարածքային-քաղաքական կամ էթնոմշակութայինզգացմունքներիբացակայությունը»: Իսկ դրանք զգացմունքներեն, որոնք, ինչպեսցույց է տալիս համն նույնիսկ հարյուրամյակների աշխարհայինփորձը,տասնամյակների ու ընթացքումչեն կարող ձնավորվել դառնալդոմինանտթեկուզ ն մեկ միասնականպետության կազմում ն մեկ միասնականգաղափարախոսության ինտենսիվ տարածման ու ներդրման պայմաններում, այսինքն սկզբում Ռուսական կայսրության,ապա ն ԽՍՀՄ կազմում: Իսկ այլ էթնիկական խմբերի հետ խճանկարայինտեղաբաշխումը, դինաստիական տրամադրություններն ու կրոնական տարբերությունները առանձին ազգի ու էթնիկականհանրության հոգեբանական վիճակը կանխորոշողգործոններ են, որոնք սոցիալ-տնտեսական ու քաղաքական համապատասխաննախադրյալների առկայության դեպքում կարող են հանգեցնել անհաղթահարելի հակամարտություններիու բախումների: Այդուհանդերձ,Գաջինը համարում է, որ կարելի է խոսել միասՇական«կովկասյան մշակութա-պատմական հանրությանմասին, որը ն թե' ինչ-որ առուբնութագրվումէ բազմաթիվթե' փոխկապակցված հետ մով միմյանց հակասության մեջ գտնվող ն նույնիսկհակամարտող ենթամշակույթների առկայությամբ:...Այդ առումով այն տարբերԸԸԼՐՈՈԳԵ6Ց, ԼՇՕՈՉՈՒԻՑ

Օ1ոտածէտ' Էճոհոտ, Ի/., ԽՈՇՈՄՒԱքՕՂԻԵՐ

2003.

Հ.

վում է մերձավորարնելյանն կենտրոնաասիական մշակութա պատմական հանրությունից ն ըստ երնույթին պետք է բնութագրվի ավելի շուտ ֆրագմենտային ու կոնֆլիկտային, քան միասնականու ամբողջական:Ի տարբերություն արեմտաքրիստոնեականի, որը հիմնվում Է ու "միասնական պատմամշակութային կրոնական ենթակառուցվածքի վրա, կովկասյան մշակութա-քաղաքակրթական շրջանի բազմազանությունն ու բեկվածքները պայմանավորվածեն հենց իր ենթակառուցվածքով: Ըստ երնույթին դրանով է զգալի չափով բացատրվում կոնֆլիկտային, կենտրոնախույս, դեզինտեգրացիոն ն անջատողական սկզբունքների գերակշռությունըփոխհամաձայնությանու միասնացման ձգտումների նկատմամբ-»: Խոսելով հարավկովկասյանհակամարտությունների պատմական արմատներիմասին, չի կարելի աչքաթող անել խորհրդային սոցիալիզմի օրոք պետական իշխանության վարած ազգային քաղաքականության առանձնահատկությունները:Հայտնի է, որ այդ քաղաքականության անկյունաքար էր հռչակվում մի այնպիսի հիմնան ինքնորոշման րար սկզբունք, ինչպիսին ազգերի հավասարությունը հոավունքն էր: Այդ սկզբունքը արմագրվում էր բոլոր պետականու կուսակցականփաստաթղթերումորպես պարտադիր սկզբունք. Բայց ու էր միայն ամրագրվում: դժբախտաբար հռչակվում Պրակտիկ քաղաքականության ոլորտում այդ սկզբունքը այլ մեկնաբանությունէր ստանում ն կիրառվումէրյուրովի Դա դրսնորվում էր հատկապեսմիութենականհանրապետություններիսահմանները, նրանց վարչատարածքայինկառուցվածքը, կառուցվածքային միավորներիքաղաքականկարգավիճակնու սահմաններըորոշելիս: կիհռչակված սկզբունքների անհետնողական Պաշտոնապես ԽՍՀՄ բացահայտ իսկ, հ աճախ էլ դրանց ոտնահարումը րառումը, կուսակցականու պետականղեկավարությանկողմիցհիմնավորվում էր «միասնական պետության ամրապնդմանանհրաժեշտությամբ»: ու կթնոմշակութային Ազգամիջյան,սոցիալ-տնտեսական հիմնարար նշանակությանհարցերի արդարացիու սկզբունքայինլուծումը փոխարինվում(ր պահի ն «քաղաքականնպատակահարմարության» թելադրանքովծնված վճիռներով Խորհրդային միասնական պետության ն տոտալիտար ռեժիմի պայմաններում քաղաքական տարածքայինմիավորներիսահմաններնընդամենը վարչականսահմաններձին,իսկ քաղաքական կար-

"Նույնը.էջ 41

գավիճակը բացառիկ կենտրոնացված պետական կառավարման պայմաններումշատ հաճախ` կախված իրադրությունից, սկզբունՔային նշանակություն չէր ունենում: Բայց, ինչպես ակնհայտ դարձավ ավելի ուշ, ԽՍՀՄ ժողովուրդներիազգային ինքնագիտակցության աճի ն վերջին տարիներին հասարակական կյանքի սկսված ազատականացմանշնորհիվ այդ խնդիրներըստացան նոր բովանդակություն ն քաղաքական նոր հնչեղություն: Իսկ ԽՍՀՄ միասնական պետության փլուզման հետ մեկտեղ տասնամյակներսառեցվածհակամարտություններըպայթեցին նոր ուժով, ն այժմ ավելի քան մեկուկես տասնամյակէ, ինչ Կովկասըվերածվել է զարգացմանակտիվփուլում գտնվող հակամարտությունների մի վիթխարիթատերաբեմի: Միաժամանակդանդաղորեն,բայց կայուն ձեով ամրապնդվումէ այն գիտակցությունը, որ ինչպիսինէլ լինեն հակամարտությունները, դրանք ծնող պատճառներնու դրսնորմանձները, ապացան պետք է խաղաղության վերականգնմանն ժոկառուցվիտարածաշրջանում ղովուրդներիխաղաղ գոյակցության ն համագործակցությանզարգացման սկզբունքի վրա- Իրավացի է Գաջինը, երբ ընդգծում է, որ «Կովկասյան ժողովուրդների միասնության մասին ոչ նրանց ծանր պատմականանցյալում, ոչ էլ ներկայումսխոսք լինել չի կարող: Ինչ վերաբերումէ ապագային,ապա այդ ոլորտում ինչ-որ կարդինալ տեղաշարժերի համար ըստ երնույթին կպահանջվենտարածաշրջանի էթնո-ազգային,տարածքային-քաղաքական, աշխարհաքաղաքական, քաղաքա-մշակութային, աշխարհայացքայինպայմաններիարմատական փոփոխություններ:Բայց կասկածիցվեր է, որ ԱնդրկովկասիԺողովուրդների համար պատմության, աշխարհագրությանու աշխարհաքաղաքականության ն ժամանակակիցաշխարհի իրողություններով կանխորոշվածէ ապրել համատեղ: Այդ իսկ պատճառովնրանք, բնական է, պարտավորեն փնտրել համատեղգոյության ն համագործակցությանօպտիմալձներ'»: Ինչպես հակամարտող կողմերը, այնպես էլ շահագրգիռ միջազգային կառույցները հիմք ընդունելով հակամարտություններըխաղաղ, քաղաքականեղանակովկարգավորելուհիմնարար ն չվիճարկվող դրույթը, պարտադիրեն համարում նան այն մոտեցումը, որ յուրաքանչյուր հակամարտությանվերջնական կարգավորմանն կողմերի միջն կայուն ինխաղաղություն հաստատելուհամար պետք է ըստ 1Նույնը. էջ 96-97

Իսկ այդամենայնիհաշվի առնվեննրա առանձնահատկությունները: ու տարբերիչգծեր ունի յուրաքան պիսի առանձնահատկություններ չյուր հարավկովկասյան հակամարտություն: Այժմ համառոտակի քննարկենք Հարավային Կովկասի երկու՝ ն վրաց-օսեթականհակամարտությունները, նկավրաց-աբխազական տի ունենալով, որ Լեռնային Ղարաբաղիհիմնախնդրինհատուկ անդրադարձկլինի գրքի առանձինգլխով:

9.2 ՎՐԱՑ-ԱԲԽԱԶԱԿԱՆ

ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆ

Վայտնի է, որ վրացիների ու աբխազների՝կովկասյանայդ երկու ավտոխտոն(տեղաբնիկ) ժողովուրդներիշփումների ու հարաբերություններիպատմությունըգնում է դարերի խորքը: 8-10-րդ դարերում Վրացականպետությանանմիջականհարնանությամբգոյություն է ունեցել անկախ Աբխազականթագավորություն:Աբխազիան10-13-րդ դարերում Վրաստանին Իմերեթիայիհետ կազմել է մեկ միասնական պետություն,13-րդդարի վերջին նվաճվել է մոնղոլների կողմից, իսկ 16- րդ դարից սկսած գտնվելէ Թուրքիայիցկախյալվիճակում: 19-րդ դարիսկզբին այն մտել է Ռուսականկայսրությանկազմի մեջ սկզբում որպես Աբխազական ինքնավարիշխանություն(6շեօօոօ), ավելի ուշ՝ Սուխումիօկրուգ: Ռուսաստանի հոկտեմբերյան հեղափոխությանը հաջորդած առաջին տարիներին Աբխազիանվերածվելէր արյունալի կռիվների թատերաբեմի:Բախվում էին ԽորհրդայինՌուսաստանի 11-րդ Կարմիր բանակը, սպիտակգվարդիականդենիկինյանբանակը ն մենշնիկյան Վրացական ԴեմոկրատականՀանրապետությանզինված ուժերը: 1921թ. մարտինԱբխազիանհռչակվեց որպես անկախՍովետական ՍոցիալիստականՀանրապետություն, բայց նույն թվականի դեկտեմբերինարդեն դաշնակցային պայմանագրովմիավորվեցմինչ այդ խորհրդայնացվածՎրաստանիհետ: Եր(/ուիրավահավասար պետական կազմավորումներիմիջն հաստատվեցինհորիզոնականկապեր- Այդպիսիհավասարիրավիճակովէլ Վրաստանըն Աբխազիան Հայաստանիու Ադրբեջանիհետ միասին1922թ. դեկտեմբերինմտան նորաստեղծԱնդրկովկասիԽորհրդայինՍոցիալիստականԴաշնակցային Վանրապետության մեջ: (Անդրֆեդերացիայի) Աբխազիայիհորիզոնականկապերըդարձանուղղաձիգ,այսինքն ենթակարգային,1931թվից սկսած, երբ ԱբխազականԽորհրդային

Սոցիալիստական Հանրապետության (արցգավիծակըիջեցվեց ինքկարգավիճակիՎրաստանիկազմում'նավարՀանրապետության Մասնագետներիվկայությամբ Աբխազիայիքաղաքական կարգավիճակիիջեցումը տեղի ունեցավաբխազներիկամքին հակառակն ըստ էության սկիզբ դրեց վրաց-աբխազական ներկա հակամարտուքան խորացմանը՝Վրաստանի կազմում նոր, ենթակա կարգավիճակըն հատկապես Հայրենականպատերազմինհաջորդած տարիներըաբխազների «ճնշված ազգ» լինելու զգացողությանխորացման նոր առիթներ տվեցին: 1945թ. Վրաստանումընդունվեցինկուսակցական որոշումներ, որոնք նրանց կողմից ընկայվեցինորպես աբխազականազգային դպրոցը վերացնելու ն դրա միջոցու|աբխազներին«մշակութային ասիմիլացիայի» ենթարկելու փորձ Նոր նշանակություն ձեռք բերեց հակամարտության մյուս բաղադրիչը նս՝` ժողովրդագրականը: Բանն այն է, որ դեռեսցարականիշխանությանկողմից Աբխազիան քրիստոնիաներովբնակեցնելու հետնողականքաղաքականություն է վարվել: Բնակչության ազգային կազմի փոփոխությունը շարունակվել է նան խորհրդայինտարիներին:Դրա արդյունքում հակամարտությանակտիվ փուլի նախօրյակին,1980-ական թթ. վերջին աբխազներըկազմել են Աբխազիայի բնակչությանընդամենը17.5 26: Վրաց-աբխազականհակամարտությունըզինված ընդհարումների բնույթ ստացավ այն բանից հետո, երբ 1990թ. անխուսափելի դարձավ խորհրդայինիշխանությանանկումը ն ԽՍՀՄ միասնական պետության լուծարումը, երբ ԱբխազականԻնքնավար ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդըքվեարկեցԱբխազիայի անկախությանօգտին, իսկ 1992թ. հուլիսին ընդունեց օրենք խորհրդայինսահմանադրությունը չեղյալ հայտարարելու ե անկախ ԱբխազիայիԽորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության1925թ. սահմանադրությունըգործո'

Ուշագրավէ Աբխազիայի քաղաքականկարգավիճակի այդպիսիարագ փոփոխմանը Պրյախինի տվածգնահատականը: ազդեԴրա վրա «ստալինյանազգայինքաղաքականության ցությունըավելի պակասչէր, գրում է Պրյախինը.-քան ԼեռնայինՂարաբաղիդեպքումէրԱվելին,որոշ առումովվրաց-աբխազական խնդիրըավելի բարդ էր, որովհետնԼեռնայինՂարաբաղի պարագայումհայերը սեղմվածլինելով թշնամական Թուրքիային, պատմական ընտրությունչունեին: Վրացիներնու աբխազները դեպիծով ելք ունեին Դա մանյովրելուորոշակիազատությունէր տալիս ոչ միայննրանց,այլն աբխազներիհետ ազգակիցՀյուսիսային Կովկասին:Հենց այդ պատճառովէլ Ստալինըհասնելովնրան, որ Վրաստանըմտնի ԽՍՀՄ կազմիմեջ, իսկ Աբխազիան՝Վրաստանիմեջ, ՌուսաստանիԴաշնությանհյուսիսկովկասյան սուբյեկտներիհամարստեղծվածդեպիՍն ծով տանող«դռների»վրա կախեցկրկնակի«կողպեք» (վերըհիշատակված աշխատությունը, էջ 173-174) է 1922: ՈԱ ԾԻԼԵԱ Է. Թուզ ԱՇքոօազ Շ.ԽԼ ճուտ ԿՇՇԵՅՅ1 արտ ՇՈԼ 1993, օ. 180 Խ/(Շօոօքոօ«Յո». -

ղությանմեջ դնելու մասին: Անկախություն հռչակած Աբխազիային Վրաստանի միջն առաջին լայնամասշտաբ ռազմական գործողությունները սկսվեցին 1992թ.օգոստոսին, երբ 2000-անոց վրացական զորախումբը մտավ Աբխազիա: ՍեպտեմբերինՄոսկվայում կայացած եռակողմ (Աբխազիա, Վրաստան, Ռուսաստան) բանակցությունների արդյունքում արյունահեղությունը դադարեցվեց,հաստատվեց զինադադար, որը սակայն հետագայում բազմիցս խախտվեց: Այդ ժամանակներիցի վեր վրաց-աբխազականհակամարտության կարգավորման խնդրով զբաղվել են ն այժմ էլ զբաղվում են այնպիսի միջազգային(ազմակերպյություններ. ինչպիսիք են ՄԱԿ-ի ԱնվտանգությանԽորհուրդը, Եվրոպայիանվտանգության ու համագործակցության կազմակերպությունը(ԵԱՀԿ), ՆԱՏՕ-ն: Ներկայումս հակամարտող կողմերի միջե խաղաղ բանակցությունների հիմնական միջնորդի պատասխանատվությունը դրված է ԵԱՀԿ-ի վրա, իսկ հակամարտությանգոտում խաղաղապահ գործողությունները հակամարտության մասնակիցներիհամաձայնությամբիրականացնում են ռուսականզինված ուժերը. Վակամարտությանկարգավորմանհեռանկարըշատ մշուշոտ է: Վրացականկողմը պնդում է պետականտարածքի ամբողջականության պահպանման սկզբունքի վրա ն պատրաստակամություն է հայտնում Աբխազիայիհետ միավորվելդաշնակցայինհիմունքներով Աբխազականկողմը պնդում է ազգերի ինքնորոշմանիրավունքի ճանաչման սկզբունքի ն դե ֆակտոգոյություն ունեցող ինքնիշխանճբՎրաստանիկողմից դե յուրե ճանախազական Հանրապետությունը չելու վրա: 9.3 ՎՐԱՑ

-

«ԱՐԱՎՕՍԵԹԱԿԱՆ ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆ

ինչպես նան միջազՄի շարք անկողմնակալհետազոտողների, գային դիտորդների,մասնավորապես ՎրաստանումԵԱՀԿ ներկայացուցչության առաջինղեկավարիկարծիքովվրաց-հարավօսեթական հակամարտությանբորբոքմանմեջ ավելի մեծ դեր, քան մյուս հակամարտություններումէ, ունի քրեականբաղադրիչը Դա դրսնորվել է այն փաստում, որ հակամարտություննառաջինը հրահրել են միացյալ վրաց-օսեթականքրեական խմբավորումներըն բոլոր միջոցներով խանգարելեն դրա խաղաղ կարգավորմանը:Մյուս բաղադրիչ275

ները ավելի թույլ են արտահայտվածեղել կամ ընդհանրապեսբացակայել են: Բացակայելէ, օրինակ, կրոնականբաղադրիչը. հակամարտող կողմերըդավանում են միննույն` ուղղափառ քրիստոնեությունը: Հակամարտության արմատները քննարկելիս մասնագետներն առանձնացնում են դրա պատմականն ազգագրականբաղադրիչսեփական պետություն ները. Ներկա օսերի նախնիները՝`ալանները, ունեցել է դեռնս 9-րդ դարում: Մինչե 18-րդ դարի վերջ երկիրը գտնվել է Թուրքիայի տիրապետությանտակ: Ռուսաստանին անցել է մաս առ մաս 1774թ. (Վյուսիսային Օսեթիան) ն 1801թ. (Վարավային Օսեթիան): Հոկտեմբերյան Հեղաւմիոխությունիցհետո ինչպես հյուսիսային, այնպես էլ հարավային օսերը չեն ճանաչել անկախացածմենշնիկյան Վրաստանիգերիշխանությունըն զինված պայքար են մղել նրա դեմ: Վրաստանի խորհրդայնացումից հետո մինչ այդ միասնական ՕսեթիանՌուսաստանի 11-րդ Կարմիրբանակիօգնությամբ Կռլ/(ամյան լեռնաշղթայի ջրբաժանումտրոհվել է երկու մասի- ՛-յուսիսում, ՌուսաստանիԴաշնության կազմում ստեղծվել է Հյուսիս-օսեթական Ինքնավար մարզը (1936թ.-ից` Ինքնավար Հանրապետություն), իսկ հարավում` ՎրացականԽՍՀ կազմում` ՎարավօսեքականԻնքնավար մարզը(3.9 հզ կմշ տարածքով): Շատ հետազոտողներիկարծիքովխորհրդայինիշխանության տարիներին ԽՍՀՄ կազմում գտնվող ժողովուրդների ազգային ինքնագիտակցությանաճի շնորհիվ հասարակության մեջ զարգացող տրամադրություններըգորբաչովյան «պերեստրոյկայի» տարիներին վերափոխվեցինազգայնականությանու շովինիզմի': Այդունահնդերձ,կա նան այն տեսակետը,որ Օսեթիայի երկու մասի բաժանված վիճակը բնակչության մեծ մասի մոտ ցավագին տրամադրություններչէր ստեղծում:Բաժանարարգիծը` Ռուսաստանի ն Վրաստանիմիջն սահմանը,ըստ էության ձնականէր: Այն վարչական սահման էր ն ժողովրդի երկու հատվածներիշփումների համար որնէ խոչընդոտչէր հարուցում: Բայց 1980-ական թթ. վերջերին ԽՍՀՄ փլուզման ն Վրաստանի անկախացմանհեռանկարը իրա'

Ընդունվածէ «ազգայնականություն» համարել իրենց անհավասար,ճնշված վիճակում ազգային փոքրամասնությունների մեջ հասունացողտրամադրությունները.իսկ բազմազգ հանրապետությունների(Վրաստան,Ադրբեջան. Ռուսաս«շովինիստական»` տան) մեծամասնությունկազմող(տիտուլային)ազգի ն քաղաքականղեկավարության որոնք ուղղված էին փոքրամասնությունկազմողազգերի քաղատրամադրությունները, քականիրավունքներիսահմանափակմանը, նրանց կարգավիճակի նվազեցմանը նի վերջո՝ ձուլմանը: զգացող

դրությունը փոխեց արմատապես. բաժանարար գիծը կարող էր վերածվել (ն վերացվել) պետական սահմանի` դրանից բխող օսերի համար անցանկալի հետնանքներով: Դրան զուգահեռ, վրացիների մոտ տարածում էր ստանում այն մտայնությունը, որ ՎարավայինՕսեթիայի ինքնավարությունը հիմնավորված չէ, հետնապես անօրինական է ն պետք է վերացվի: Որպես հիշյալ տրամադրությունների արձագանք Հարավային ՕսեՔիայի Մարզային Խորհուրդը որոշում ընդունեց ինքնավար մարզը Վրաստանիկազմում ինքնավար հանրապետությանվերակազմելու մասին Մի քանի ամիս անց ինքնահռչակհանրապետությանգերագույն խորհրդի ընտրություններ անցկացվեցին: Հետնեց Վրաստանի պատասխան քայլը. նրա Գերագույն Խորհուրդը, որի նախագահն այդ ժամանակ Զվիադ Գամսախուրդիանէր, ընդունեց Օրենք ՀարավօսեթականԻնքնավար մարզը լուծարելու մասին Մարզի տարածքի մի մասում մտցվեց արտակարգդրություն: Այդ ամենին հաջորդեցին մի շարք զինված բախումներ, եղան մեծաքանակ զոհեր, հազարավոր խաղաղ բնակիչներդարձանփախստականներու բռնի վերաբնակներ:ճմ/նհայտդարձավՎրաստանի կազմից դուրս գալու ե Ռուսաստանիկազմում գտնվող Հյուսիսային Օսեթիա-Ալանիա հանմիանալուհարավայինօսերի մտադրությունը: րապետությանը Ռուսաստանի միջնորդությամբսկսված (ն այժմ էլ շարունակվող) երկկողմ ն քառակողն (ՎարավայինՕսեթիա, Վրաստան, ՊՀյուսիսային Օսեթիա, Ռուսաստան)բանակցություններիշնորհիվ վրացհարավօսեթականհակամարտությանակտիվ փուլը լայնածավալ զինված ընդհարումներիչվերածվեց: Այժմ գործում են Ռուսաստանի, Վրաստանի ն Հարավային Օսեթիայի միասնական խաղաղապահ ուժեր, որոնք վերահսկում են իրադրությունը: Ստորագրվել են փաստաթղթեր,որոնք հաստատում են կողմերի հավատարմությունը հիմնախնդիրըխաղաղ բանակցություններիմիջոցով լուծելու ն լարվածությունը չխորացնելու սկզբունքին: Այդուհանդերձ, հակամարտության գլխավոր հարցի` ՀարավայինՕսեթիայի ապագա կարգավիճակի շուրջ կողմերի դիրքորոշումը մնում է անփոփոխ. Վրաստանը վճռականապեսպնդում է իր տարածքայինամբողջականության պահպանմանվրա ն հակվածէ ընդունելու ՀարավայինՕսեթիայի ինքնավարությանիրավունքը Վրաստանիդաշնային պետության կազմումՀարավային Օսեթիան պնդում է հնքնորոշման ն Վրաստանից անկայխիր բախտը տնօրինելուիրավունքի վրա, թեն վերջին ժամա277

նակներս նկատվում են Վրաստանի կազմում պետականության բարձր` Աբխազիայինհավասար կարգավիճակովլինելու տարբերակը քննարկելու տրամադրություններ, պայմանով, որ Աբխազիայի հարցը նույնպես լուծվի Վրաստանիապագա դաշնության կազմում մնալու տարբերակով:

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

1.

Ի՞նչ ընդհանուր հատկանիշներ են բնորոշ հետխորհրդային տարածքայինհակամարտություններին:

2.

Ե՞րբ ն ի՞նչ պայմաններում Կովկաս ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանը ձեռք բերեց էթնոմշակութային,ապա ն քաղաքաաշխարհագրականտարածաշրջանիհատկանիշներ:

Յ.

Վերլուծե'ք ն բնութագրե'ք Կովկասյանտարածաշրջանի քաղաքաաշխարհագրականզարգացման առանձնահատկություններըՌուսականկայսրությանն ԽՍՀՄ կազմումգտնվելու ժամանակներում:

4.

Ինչպե՞ս ն ի՞նչ հիմքի վրա է ծագել վրաց-աբխազականհակամարտությունը: Կարգավորմանի՞նչ հեռանկարգոյություն ունի:

5.

Որո՞նքեն վրաց-հարավօսեթական հակամարտությանպատմական արմատները: Ինչպե՞ս են դրանք ազդում հակամարտությանկարգավորմանհեռանկարիվրա:

6.

ն վրաց-հարավօսեթականհակամարտությունՎրաց-աբխազական ների ի՞նչ ընդհանուր ն տարբերիչգծեր կարող եք առանձնացնել: Ինչպիսի՞նէ վրացականկողմի դիրքորոշումը հակամարտություններիցյուրաքանչյուրի նկատմամբ:

ԳԼՈՒԽ00

ՀԱՅ-ԱԴՐԲԵՋԱՆԱԿԱՆ

(ԱԴՐԲԵՋԱՆԱ

-

ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ)

10.1 «ԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅԱՆ

ԸՆԹԱՑՔԸ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԱՐՄԱՏՆԵՐԸ,

ԵՎ ԱՆԱՏՈՄԻԱՆ

Վրաց-աբխազականու վրաց-հարավօսեթականհակամարտությունների օրինակով մենք տեսանք, որ Վարավկովկասյանտարածաշրջանում, որտեղ խաչաձնեվումեն տարբեր մշակույթներ ու քաղաքակրթություններ, որտեղ բախվում են տարբեր ազգերի ու էթնիկականխմբերի, ռեգիոնալ ու համաշխարհայինուժային կենտրոններիշահեր, հակամարտություններնաչքի են ընկնում բազմաշերտ ու բազմաբաղադրիչկառուցվածքովԲացառություն չի կազմում նան հայ-ադրբեջանական հակա(ադրբեջանա-ղարաբաղյան) մարտությունը, որը միջազգային փաստաթղթերումհաճախ օգտագոքձվում է «Ղարաբաղյանհիմնախնդիր»անվանտակ: Շատ փորձագետներիու հետազոտողներիգնահատմամբ այն իր բովանդակությամբ,հակասություններիխորությամբ ու կարգաԹեն կան վորման հեռանկարովամենաբարդնէ տարածաշրջանում: նան տրամագծորենդրան հակառակկարծիքներ:Ուշագրավ է, օրինակ, հայ քաղաքագետներՍ.Զոլյանի ն Գ.Միրզոյանիգնահատականը: Հենվելով կոնկրետ փաստերիվերլուծությանվրա ն վկայակոչելով ակադեմիկոս Ա.Դ.Սախարովինն ռուս այլ անկողմնակալգործիչների, որոնք հակամարտությանսկզբնականփուլից սկսած խաղաղարար նպատակներովակտիվմասնակցությունեն ունեցել հաշտեցմանգործընթացին,նրանք այն կարծիքն են հայտնում, որ «Ղարաբաղի հիմնախնդրիբարդությունը,որն այդքան հաճախ կրկնում են այժմ, ակնհայտորենմտացածինէ: Ղարաբաղիժողովրդի արդարացի պահանջիծայրաստիճանպարզ ու հասարակ լինլու պատճառով էր, որ պահանջվեցՂարաբաղյանհիմնախնդրիշուրջը կառուցել բոլորովին այլ կարգի հիմնախնդիրներիմի բաստիոն` ցեղասպանությունըՍումգաիթում, այնուհետնԲաքվում ու Կիրովաբադում, Հայաստանի ն ԼՂԻՄ շրջափակումը, քաղաքական հալածանքները, Լ.Վ.) չդադարող պրովակացիաները:Երկրի (նկատի ունեն ԽՍՀՄ

բարձրագույն քաղաքական ղեկավարությունը բոլոր միջոցներով ձգտում էր, ն ոչ առանց հաջողության, Ղարաբաղի հիմնախնդիրը նենգափոխել «Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ» մեծաքանակ հիմնա-

խնդիրներով»:

Իսկ ո՞րն է ադրբեջանա-ղարաբաղյանհակամարտության ներքին բովանդակությունը,իրականանատոմիան: Պատմագիտությունն ընդունում է, որ գրեթե ողջ Արնելյան Անդրկովկասը,նրա կազմում ն ներկայիս Ղարաբաղ կոչվող աշխարհագրական տարածքն իր թե' լեռնային ն թե' դաշտավայրային մասով անհիշելի ժամանակներիցբնակեցվածէ եղել տեղաբնիկ հայերով ն կազմել է հայկական պետականտարածքի, իսկ պետականության վերացումից հետո` հայական էթնոմշակութայինտարածքի մի մասը: Ըստ «Աշխարհացույցի» մեր թվարկության առաջին դարերից սկսած այն ընդգրկված Է եղել Մեծ Հայքի Արցախն Ուտիք ճահանգների սահմաններում Հայկական միասնականպետականությանբացակայությանժամանակներում Մեծ Հայքի հիշյալ արնելյան նահանգները կիսել են մյուս` կենտրոնական ն արնեմտյաննահանգների ճակատագիրը ն գտնվել են տարբեր նվաճողների` Հռոմեական կայսրության, Բյուզանդիայի,Պարսկաստանի,ԱրաբականԽալիֆայության, թուրք-սելջուկների,մոնղոլների,ՕսմանյանԹուրքիայիգերիշխանությանտակ: Տարբեր ժամանակներումգոյություն են ունեցել նան անկախ ու կիսաանկախ կարգավիճակ ունեցող հայկական իշխանություններ: Հատկանշականէ, որ պատմությաննոր ժամանակաշրջանում, ընդհուպ մինչն 18-րդ դարի վերջերը, այդպիսի իշխանությունները(մելիքությունները)գոյատնելեն հիմնականումԼեռնային Ղարաբաղում, որն ամբողջ ԱրնելյանՀայաստանիհետ միասինգտնվում էր Պարսկաստանիկազմում: Միջին ԱսիայիցՊարսկաստանթափանցած թուրքականքոչվոր ցեղերըքրդերի հետ միասին, անցնելով նստակյացկյանքի, Արնելն ներկայիս Իրանի հյուսիսում սկսել են աստիյան Անդրկովկասում ճանաբար մեծամասնությունկազմել: '

Հ

Իռրօքեայհ Էքո65»4ո

ՈՅճՈՒՇՈՅԼՇՈՇՔ(օ60քԷՌՈւԽճոշԷ., 71/86. 1991. 6.3 Խ1ոքՅօտծւ Ղարաբաղանունըառաջինանգամհանդիպում է պարսիկպատմիչներիաշխատություններում: Վայ պատմագրությանմեջ Ղարաբաղըսկզբում օգտագործվելէ նան «Սն այգի» բառագի թարգմանությամբ: Հայերենում ներկայումս Ղարաբաղ(հարակից տարածքների հետ միասին)անվանհետ զուգընթացօգտագործվումէ Արցախանվանումը: 8օռք»ո

ԽՇքօ...

ԼՈՅՅՅԽՈԼ ԷՇՅՅՑԻՇԻԿՎԵՐ:

քՒՅՈՕ6).ՇՕՇՈՅՑՒՈՇՈՒԸ.՛1.30ոջիւ Լ.է.

Ձնավորվել է տեղաբնիկներից ու եկվորներից բաղկացած ազգաբնակչության էթնիկականկազմի մի խայտաբղետ խճանկար:Բավական է ասել, որ Արնելյան Կովկասում մինչե Ռուսաստանի տիրապետության տակ անցնելը հաշվվում էր միմ/անցհետ հակամարտությունների մեջ գտնվող մինչն 15 վարչա-քաղաքականկազմավորումներ՝ խանություններ:Այդ 15-ի շարքում ամենախոշորներիցէր Զարաբաղի խանությունը Այն մի քանի այլ խանությունների (Գանձակի, Շիրվանի, Բաքվի, Թալիշի ն մի քանի ուրիշների) հետ միասին Ռուսաստանի կազմում միավորվեցին ճռրաստեղծ Շեմայխիինահանգի մեջ: Ավելի ուշ 1867թ. ցարական հրովարտակովԱնդրկովկասըբաժանվեց 5 նահանգների: Երնանի ու Նախիջնանի գավառները ն Օրդուբադի մարզը մհավորվեցինԵրնանինահանգի մեջ, իսկ Ղարաբաղն ու ԶանգեզուրըԳանձակին այլ հարակիցշրջանների հետ միասին կազմեցին Ելիզավետպոլինահանգը,որտեղ Ղարաբաղիլեռնային հատվածում առանձնացվեցՇուշիի գավառը: Այդ վարչական բաժանումը պահպանվեցմինչն 1917թ.: Ռուսական կայսրությանփլուզումից հետո, 1918թ. մայիսինԱնդրկովկասում ստեղծված երեք անկախ պետություններիՎ̀րաստանի,Ադրբեջանիե Հայաստանի միջն սահմանային վեճեր բռնկվեցին:Ղարաբաղիբնակբաղկաչությունն իրեն հայտարարեցՀայաստանիՀանրապետության ն մաս: ցուցիչ Վայաստանըընդունեցդա, Ադրբեջանըմերժեց փորձեց զենքի ուժով Ղարաբաղը ենթարկելիրեն: Ադրբեջանինպաշտպանում էին Թուրքիան ն Անգլիան,որոնք այդ ԺամանակԱնդրկովկասումզործնկի բերել չհաջողվեց: Նրանք քեր ունեն: Սակայն ղարաբաղցիներին զենքով պաշտպանումէին իրենց անկախությունըն պատմականհայրենիքում մնացած հայությանհետ նույն` հայկական պետությանմեջ ապրելու իրավունքը: Հակամարտությունըհայտնվեց միջազգային հարաբերությունների ոլորտում ն դարձավԱզգերիլիգայի քննարկման նյութ. Ազգերի լիգան Լեռնային Ղարաբաղը հայտարարեց «միճելի տարածք», որի հարցը պետք է լուծեր հատուկ ստեղծվելիք հանձնաժողովը: 1920թ. ապրիլին 11-րդ Կարմիրբանակի օգնությամբ Ադրբեջանում հռչակվում է խորհրդայինիշխանություն.ն ԼեռնայինՂարաբաղի խնդրովսկսում են զբաղվել ԽորհրդայինՌուսաստանին բոլշնիկյան կուսակցության ղեկավարությունը:Դրա արդյունքում Լեռնային ՂաԽՍՀ, որի կազմում էլ ն 1923թ. րաբաղը հանձնվում է Ադրբեջանական հայաբնակ տարածքի մի մասում ստեղծվում է (եռնայրն Դարաբաղյի ԻնքնավարՍարզը (ԼՂԻՍ):

Ուշագրավ է հակամարտությանզարգացմանը Վ.Ֆ.Պրյախինի տված գնահատականը:Նրա կարծիքով «Հակամարտությանգենեզիսի բոլոր հակասական ու զգացմունքային մեկնաբանություններից պարզ է դառնում մի բան` նախկինԼեռնային ՂարաբաղիԻնքնավար Մարզը Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմում ամբողջովին հանդիսանում է ՀամԿ(բ)Կ ն անձամբ Ստալինիազգայինքաղաքականության պտուղ»: Նա հիշատակում է Ստալինի հեռագիրը Օրջոնիկիձեին, որտեղ ասվում է «... չի կարելի անվերջ խուսանավելկողմերի միջն.. տվյալ դեպքում պետք է պաշտպանելԱդրբեջանինԹուրքիայի հետ միասին: Ես խոսել եմ Լենինի հետ, նա չի առարկում»:Ստալինի այդ դիրքորոշումը Պրյախինը, հետնելով այլ վերլուծաբանների, համարում է շարունակությունը քեմալիստական Թուրքիայի նկատմամբ Խորհրդային Ռուսաստանի այն քաղաքականության, որի արդյուն-

քում հանուն ԱնդրկովկասումԹուրքիային դաշնակից ունենալու, նրան զիջեց նախկինումՌուսական կայսրության կազմում գտնվող Կարսի, Սարիղամիշի, Կաղզվանի,Իգդիրի շրջանները, իսկ Նայխիջնանը դրեց Ադրբեջանի գերիշխանության տակ: Եվ դա այն դեպքում, երբ խորհրդային ղեկավարությունում կար նան այնպիսի տեսակետ (Չիչերին ն ուրիշներ), որ Անդրկովկասիպետական սահմանազատումը պետք է կատարվի ոչ թե «քաղաքական նապյատակահարմարության»,այլ պետականսահմաններին ազգությունների բնակության աշխարհագրական սահմանների համապատասխանության սկզբունքով Ակնհայտէ, որ այդ սկզբունքի կիրառմանդեպքում Լեռնային Ղարաբաղնիր տեղաբնիկհայ բնակչությամբմիացված կլիներ Խորհրդային Հայաստանին,ն չէր լինի ներկայիս հակա-

մարտությունը:

«Քաղաքականնպատակահարմարության» սկզբունքի կողմնակիցները Լեռնային Ղարաբաղը Ադրբեջանին հանձնելու միջոցով ձգտում էին այնտեղ ուժեղացնել պրոռուսականու պրոբոլշնիկյան էր Ստալինի ն նրա տրամադրությունները,որը համապատասխանում համախոհների կայսերական նկրտումներին: Միաժամանակնրանք համարում էին, որ երկու հակամարտողկողմերի` Ղարաբաղիհայության ն Ադրբեջանի հանրապետականիշխանության միջն հանձինս բոլշնիկյան կուսակցության ն խորհրդային տոտալիտար իշխանության, մշտապես գոյություն կունենա այն «երրորդ ուժը», որը թույլ չի տա հակամարտությանբորբոքում: '

'

8.Փ.Ոքոոու հիշյալ աշխատությունը,էջ 90

Եվ իրոք, խորհրդային իշխանության 70 տարիների ընթացքում հակամարտության ակնհայտսրում տեղի չունեցավ. այն գտնվում էր սառեցված վիճակում Բայց դա չէր նշանակում, որ գտնված է հակամարտության վերջնական լուծման ճշմարիտ ուղի: Հակամարտություն ծնող պատճառներըշարունակում էին գոյություն ունենալ, թեն հաճախ ձնափոխված վիճակում: Հակամարտության էթնիկական, սոցիալ-տնտեսական, քաղաքակրթական,կրոնական,վարչաքաղաքականբաղադրիչներնիրենց խտացվածարտահայտությունը գտել էին մեկ ընդհանուր ոլորտում: Դա ուղղածիգ պետականկառավարմանտոտալիտար ծեն էր, որն Ադրբեջանիգլխավոր (տիտուլային) ազգի կողմից վարպետորենօգտագործվում էր ինքնահաստատմանու կոնսոլիդացմանն փոքրամասնություն կազմող տեղաբնիկազգերին,դրանց թվում ն հայերին ճնշելու ն ձուլելու համարԱյդ նպատակին միտված քաղաքականությունը տալիս էր իր արդյունքը: Արնելյան Անդրկովկասիբազմաէթնիկտարածքի պատմության մեջ առաջին անգամ ստեղծված միասնական պետական կազմավորումն իր վրա վերցրեցԱդրբեջանանվանումը, որը հետագայում դարձավ պաշտոնական ն ընդունվեց միջազգայինհանրության կողմից: Պահանջվեցբավականիներկար Ժամանակ,որպեսզի պետության Ադրբեջան անվանումը տարածվի մեծամասնություն կազմող ազգության վրա նույնպես: «Ադրբեջանցիներ»,«ադրբեջանական ազգ» տերմիններըս/աշտոնականություն ստացան 30-ական թաթարներ» կամ փոխարինելով «կովկասյան Քվականներիցմիայն, «մահմեդականներ»,«թուրքեր» տերմիններին: Հաջորդ տասնամյակներումԱդրբեջանիպաշտոնական վիճակագրությունն ամեն մի նոր մարդահամարիժամանակ «գրանցում էր» հանրապետության բնակչության ազգային կազմի նոր փոփոխություն հօգուտ «ադրբեջանցիների» տեսակարար կշռի բարձրացման ն ազգային փոքրամասնությունների նվազման: Հայերին վերաբերող տվյալներնունեին հետեյալ պատկերը: Լեռնային Ղարաբաղի այն հատվածում, որը տրամադրվեցնորաստեղծինքնավար մարզին, 1923թ. տվյալներով բնակվում էր 158 հազ. մարդ, որի 94.4 օօ հայեր էին: Ընդգծենք,որ մինչ այդ եղած վարչատարածքային բաժանումով Լեռնային Ղարաբաղի մեջ են եղել նան Ինքնավարմարզի սահմաններիցդուրս թողնված այն տարածքները, որտեղ հետագայում ստեղծվել են Շահումյանի, Քելբաջարի ն Լաչինի վարչականշրջանները (վերջին երկուսը ստեղծվել են

հիմնականում Կարմիր Քրդստան անունը կրող վարչական շրջանի սահ 2աններում, որը 30-ական թվականներիսկզբում լուծարվեց): Լեռնային ՂարաբաղիԻնքնավար Մարզը Անդրկովկասի8 վարչաքաղաքական տարածքային միավորներից(3 միութենական հանն 2 ինքնավարմարզ) րապետություն,3 ինքնավարհանրապետություն միակն էր, որի բնակչության ընդհանուր թիվը 1923-1979թթ. ընթացԽՍՀ-ում ամքում չէր աճում, ն դա այն դեպքում, երբ Ադրբեջանական բողջությամբ վերցրած այդ ցուցանիշը գրեթե եռապատկվել էր, իսկ ՆախիջնանիԻնքնավարՎանրապետությունումաճել էր 2.5 անգամ": Դրան զուգահեռ Ադրբեջանի բնակչության ընդհանուր թվում կայուն ձեով նվազում էր հայերի ն մյուս ազգային փոքրամասնությունների (հատկապեսքրդերի, լեզգիների, թալիշների) տեսակարար կշիռը: Առավել նկատելի էր Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության թվի ինչպես հարաբերական,այնպես էլ բացարձակ նվազումը: Բացարձակ նվազումը տեղի էր ունենում հայ բնակչության արտագաղթի, իսկ հարաբերականնվազումը, որի տեմպերը շատ ավելի բարձր էին, նան ադրբեջանցիների թվի արագ, հիմնականում մեխանիկական աճի հետնանքով: Եվ, «ինտերնացիոնալԽորհրդային Ադրբեջանի» իշխանություններիկողմից «լենինյան ազգային քաղաքալԼյանության հետնողականկիրառման»շնորհիվ տեղաբնիկ հայ բնակչության բաժինը մարզի բնակչությանընդհանուր թվում հակամարտության ակտիվ փուլի նախօրյակիննվազել էր մինչն 7596-ի: Տեղին էին զգուշացնում վերլուծաբանները,որ այդ միտումի հետագա զարգացումը չկանխելու դեպքում Լեռնային Ղարաբաղը կհայտնվեր հայաթափման վտանգի առջն ն կկրկներ Նախիջնանի ճակատագիրը, որտեղ Ժամանակին մեծամասնություն կազմող հայ բնակչության ն ոչ մի ներկայացուցիչ այժմ չկա: Սհա այդ հեռանկարնէր, որ Ղարաբաղի հայության մոտ մշտապես բարձր էր պահում օտար ճնշումից ազատվելու, սեփական հետ բախտըինքնուրույնաբարտնօրինելուն հարնանժողովուրդների իրավահավասարության պայմաններումապրելուբնականծգտումը: Ինչպես արդեն նշել ենք, անցյալ դարի 80-ական թվականների կեսերից Խորհրդային Միությունում սկսված սոցիալ-քաղաքական բարեփոխումները,տոտալիտարիզմիթուլացումը ն ազատականգա'

ԼեռնայինՂարաբաղի ժողովրդագրական ցուցանիշներիմանրամասնվերլուծությունըտե'ս 114. ԹՅոօօջու, էՕ.Ճ.Խ5 քոնիՕ ԷՇ ՈԾքԵռւ: ԽՂԾՐՅՂ հ ոքօճոշխ

Հ 7ԽՕԽՕԽԱԿՇՇԽՕՐՕ քւ

Էճբոճոչռ.ՀՍՍՀ ԳԱ «Լրաբերհասարակական ՒԼՅրօքոօրօ գիտությունների»,1989թ. (5

ղափարներիտարածումը չէին կարող անփոփոխքողնել նան տասնամյակներ անընդհատ տոտալիտարեղանակներովպարտադրվող «ազգամիջյան խաղաղ հարաբերությունները»:Եվ այդ հարաբերությունները, ինչպես ն սպասվում էր, դուրս եկան կենտրոնականիշխանության վերահսկողությունից ե դարծան անկառավարելի Իսկ ազգամիքյանհարաբերությունները,հայտնիէ ուղղակիորենառնչվում են դաշնային սկզբունքներով կառուցված բազմազց պետության, ինչպիսին ԽՍՀՄ-ն էր, վարչաքաղաքականկառուցվածքին Ուստի պետք է օրինաչափ համարել, որ Խորհրդային Միությունում բռնկված ազգամիջյան առավել խոշոր հայամարտությունները միանգամից ընդունեցին նան տարածքային հակամարտության բնույթ: | Ձնավորվեցին հակամարտությաներկու մակարդակներ:Բարձր մակարդակումհակամարտությունը ընթանում էր մի կողմից ԽՍՀՄ տերության (կայսրության), ճրա տարածքայինմիասնության դիրքերից հանդես եկող կենտրոնական իշխանության ն, մյուս կողմից, միութենականհանրապյլետությունների, նրանց գլխավոր (տիտուլային) ազգերի միջն: Ստորին մակարդակում հակամարտությունը զարգանում էր (ԽՍՀՄ փլուզումից հետո` անկախ միութենականհանրապետության ն պետության) նրա կազմում /նքնավարություն ունեցող վարչատարածքային միավորների, նույնն է թե միութենական հանրապետության տիտուլային ազգի ն փոքրամասնությունկազմող, բայց քաղաքական կարգավիճակունեցող ազգի միջն: Առաջին մակարդակի հակամարտություններնիրենց միանշանակ լուծումը գտան միջազգային իրաճունքի հիման վրա, առանց զինված բախումների. /ԽՍՅՍ-ը /ինքնաւուծարվեցն միութենական հանրապետություններըհռչակվեցինինքնիշխան պետություններ ն ստացանմիջազգայինԾանաչումդե յուրեԵրկրորդ մակարդակի հակամարտությունների միասնական (ստանդարտ) լուծում չգտնվեց: Ռուսաստանի Դաշնությունում հակամարտություններըկարգավորվեցինպետությանվարչաքաղաքական տարածքային կառուցվածքիբարեփոխման,մասնավորապես ազգային-տարածքայինմիավորների քաղաքական կարգավիճակի բարձրացմանն իրավունքների ընդլայնմանմիջոցով, ն արդյունքում Սանխվեցինռազմականբախումները (բագառությամբ Չեչենական հանրապետության):Մյուս հանրապետություններում, դրանց թվում ն Ադրբեջանում, հակամարտությունները մտան Ձարցգացման ակտիվ

ն վերածվեցինռազմականառճակատման: Ինչպե՞ս սկսվեց ն ինչպե՞սզարգացավ հայ-ադրբեջանական հակամարտությանակտիվ փուլը: (ադրբեջանա-ղարաբաղյան)

փուլ

Ընդունված է դրա սկիզբը համարել 1988թ. փետրվարի20-ը, երբ Ժողովրդականպատգամավորներիմարզայինխորհրդի արտահերթ նստաշրջանը որոշում ընդունեց /սնդրել Հայկական ԽՍՀ ն ԽՍՀ Գերագույնխորհուրդներինքննարկել ԼՂԻՍ-ը Ադրբեջանական Ադրբեջանիկազմից դուրս գալու ն Հայաստանինմիանալու հարցը: Դա նշանակում է, որ ԼՂԻՄ իշխանությունները ձգտում էին /ննդիրըլուԽՍՂՄ սահմանադրությունը. ծել օրինականկարգով,հիմք ունենալով Ի պատասխան այդ քաղաքական դիմումի, Ադրբեջանի իշխանությունները, ինչպես հետագայում պարզվեց Մոսկվայի իմացությամբ, սկսեցին բռնություններ մարզի սահմաններից դուրս բնակվող հայ բնակչության նկատմամբ: Մարզային խորհրդի որոշումից ընդամենը մի քանի օր անց Սումգաիթում սկսվեց հայերի կուռորածը: Ավելի ուշ հայ խաղաղ բնակչության զանգվածային ջարդեր կազմակերպվեցինԿիրովաբադում,Շամխորում,Բաքվում Ադրբեջանական իշխանությունների պաշտոնական պատասխանը ձնակերպվեց Գերագույն խորհրդի նախագահության1988թ. հունիսի 13-ի որոշումով,որով մերժվում էր ԼՂԻՄ մարզային խորհրդի դիմումը: Մինչ այդ, նույն թվականի մարտի 23-ին մերժողական որոշում էր ընդունել ԽՍՀՄ ԳերագույնԽորհրդի նախագահությունը: Ադրբեջանական կողմի պաշտոնական մերժումից երկու օր անց, հունիսի 15-ին ՀայաստանիԳերագույն Խորհրդի նախագահությունը որոշում է ազգերի ազատ ինքնորոշման իրավունքի մասին ԽՍՀՄ սահմանադրության70-րդ հոդվածի հիման վրա տալ համաձայնությունԼ ՂԻՍ-ըՉայկականԽՍ հետ միավորվելուն: Այս որոշումներին հաջորդեցին իրադարձություններ,որոնք հակամարտությանզարգացմաննոր փուլ նշանավորեցին:1988թ. սեպտեմբերի 21-ին միութենականիշխանությունը ԼՂԻՄ-ում հայւտտարարեց արտակարգիրավիճակ ն զորք մտցրեց Ստեփանակերտ:Դեկտեմբերի 1-ին Հայաստանումձերբակալվեցին«Ղարաբաղ»կոմիտեի` ԼՂԻՄ-ը Հայկական ԽՍՀ հետ միավորմանհամաժողովրդականպայքարը ղեկավարելու համար հասարակական հիմունքներով ստեղծված կազմակերպության,անդամները,իսկ հաջորդ տարվա հունվարին ստեղծվեց ԽՍՀՄ ԳերագույնԽորհրդի Հատուկ Կոմիտե՝`ԼՂԻՄ տարածքում պետական-վարչական վերահսկողությանամենալայն իրավունքներով: Բաքվում նոր թափ առան հանրահավաքներն ու ԼՂԻՄ

փողոցայինցույցերը, օնսվեց Չայաստանն ԼԴԻՄ եկող երկաթուղու ն գազամուղիշրջափակումը:1989թ. աշնանը Ադրբեջանիղեկավարության ճնշման տակ ԼՂԻՄ Հատուկ կոմիտեի գործունեությունը դադարեցվեց: (նհայտ էր դառնում ինքնավար մարզի հայ բնակչության վրա կախվածվտանգիահագնացումը: Որպես պատասխանքայլ 1989թ. դեկտեմբերի1-ին ստեղծվեց Լեռնային Ղարաբաղի Ազգայինխորհուրդ, որը ն ընդունեց հռչակագիր ԼՂԻՄ Խորհրդային Հայաստանիհետ միավորելու մասին Ադրբեջանականիշխանությունների հաջորդ քայլը եղավ այն, որ Լեռնային Ղարաբաղիդեմ լսեց լայնածավալ ռազմական գործողդություններ,փորձելով զենքի ուժով ճնշել Արցախի հայության՝ իր պապենական հողի վրա ազատ ապրելու արդարացի ձգտումը: Ղարաբաղիհայ բնակչությունը զենքին պատասխանեցզենքով Ղարաբաղցիների պայքարը ստացավ կազմակերպվածինքնապաշտպանությանբնույթ: Այդպիսինէր վիճակը, երբ սկսվեցԽՍՀՄ-ի անկասելիփլուզումը: 1991թ. օգոստոսի 30-ին Ադրբեջանըհռչակեց 1918թ. իր կորցրած անկախության վերականգնումը ն դուրս եկավ ԽՍՀՄ-ի կազմից: ԽՍՀՄ օրենքի համսձայն Ադրբեջանիայդ քայլը չէր նշանակում, որ 1923 թ. ԽորհրդայինԱդրբեջանիենթակայությանըհանձնվածԼՂԻՄ ինքնաբերաբար նույնպես դուրս է գալիս ԽՍՀՄ կազմից: Եր(ու օր անց՝ 1991թ. սեպտեմբերի2-ին Լեռնային Ղարաբաղիմարզային ն Շահումյանի շրջանային խորհուրդներիհամատեղ նստաշրջանըհենվելու| ԽՍՀՄ օրենքի վրա, հռչակեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ծնունդը: Դա 1990թ. ապրիլի 3-ին ընդունվածԽՍՀՄ օրենքն էր: Այն վերնագրված էր «ԽՍՀՄ-ից միութենական հանրապետության դուրս գալու հետ կապված հարցերի որոշման կարգի մասին»: Դրանով կարգավորվում էր այն մեխանիզմը,որը պետք է ապահովեր ԽՍՀՄ սահմանադրության 70-րդ հոդվածով նախատեսվածմիութենական հանրապետությանԽՍՀՄ կազմից դուրս գալու իրավունքի իլրագործումը. Օրենքը նախատեսումէր դուրս գալու հարցը լուծել հանրաքվեիմիջոցով, ավելին` ինքնավարհանրապետություններում,ինքնաչ սր մարզերում ն ինքնավարօկրուգներում հանրաքվե պետք է անցկացվերմիութենականհանրապետությունիցանկախ: ճռրբեջանը հռչակեց իր անկախությունըառանց հանրաքվեի՝ Նորաստեղծ ԼՂՀ իր պետականանկախությունըն ԽՍՊՄ կազմիցդուրս գալը հռչակեց 1991թ.դեկտեմբերի 10-ինանցկացրածհանրաքվեիհիման վրաՎերըթվարկվածիրադարձությունները,որոնք արմատականփո287

փոխություններ մտցրին խորհրդային տարածքի քաղաքաաշխարհագրական կառուցվածքում,հրավալյանառումով նոր բովանդակություն հաղորդեցիննան Ղարաբաղյանհիմնախնդրին: Մինչն ԽՍՀՄ փլուզումը, որը պաշտոնապեսհռչակվեց 1991թ. դեկտեմբերի25-ին, Ղարաբաղյանհիմնախնդիրը հանդիսանում էր միննույնպետությաններքինխնդիր.ինքնավարմարզի քաղաքական կարգավիճակունեցող սուբյեկտը (ԼՂԻՄ) սահմանադրականմեթոդներով ձգտում էր, մնալով նույն պետության կազմում (ԽՍՀՄ), դուրս գալ մեկ միութենական հանրապետության(Ադրբեջանական ԽՍՀ) կազմիցն միավորվելմի այլ միութենականհանրապետության(Հայկական ԽՍՀ) հետ: Սակայն ԽՍՀՄ փլուզումով ն Ադրբեջանիու Հայաստանի անկախացումովհայամարտությունըազգային ազատագրական շարժման հատկանիշների հետ միասին միջազգային հանրության ընկալումով ծեռք բերեց նոր` միջպետականհակամարտության հատկանիշ Ըստ որում անտեսվեց այն հանգամանքը, որ քեռշնային Դարաբաղըերբեք անկախԱդրբեջանիկազմում չի եղել ն նրա անհռչակումըիրավականառումովլիովին հիմնավորվածեր` կախության Վ`իմնախնդիրըմիջազգայնացվեց ն նրա կարգավորմանհարցով սկսեց զբաղվել այդ նպատակովստեղծված միջազգային հատուկ մարմին` Եվրոպայի անվտանգությանու համագործակցության կազմակերպության(ԵԱԿ) Մինսկիխումբը: հատուկ ջանքերի շնորԵԱՀԿ-իմիջնորդությամբն Ռուսաստանի հիվ հակամարտությանկողմերը 7994թ. մայիսի 72-ից դադարեցրին ռազմական գործողություններըն հաստատեցին զինադադար, որը պահպանվումէ առ այսօր: Զինադադարըստորագրեցին ճդրբեջանական Հանրապետությունը,Լեռնային ՂարաբաղիՉՀանրապետությունը ն ՀայաստանիՀանրապետությունը: Նշենք, որ մինչ այդ անկախացածԼեռնային Ղարաբաղի իրարից անջատ գործող զինված ջոկատները, միավորվելով միասնական պաշտպանականբանակի մեջ, կարողացել էին հակահարված տալ Լեռնային Ղարաբաղ ներխուժած ադրբեջանականկանոնավոր բանակին, նրան դուրս մղել նախկինԼՂԻՄ սահմաններից,ազատագրել պատմականորենՂարաբաղին պատկանողզգալի տարածքներ ն ամրանալ իր համար առավել անվտանգ բնագծերում: Ռազմական հաղթանակներիշնորհիվ Լաչինի հատվածում բացվել էր Ղարաբաղը Հայաստանինկապող միջանցք, հայկական բանակը զբաղեցրել էր նան մարզից արնմուտք (մինչե Հայաստանի սահմանը) ն հարավ (մինչն Իրանի սահմանը) ընկած շրջանները: Դրաշնորհիվ մի քանի

անգամ կրճատվել էր ռազմածակատի գիծը ն մեծացել էր ինքնորոշված Ղարաբաղի Հանրապետությանտարածքը պաշտպանելու հնարավորությունը, նրա շուրջը ձնավորվել էր ներկայիս անտանգության գուն. Կրակի դադարեցումիցհետո անցել է ավելի քան 11 տարի: Այդ ընթացքումԵԱՀԿ աջակցությամբշարունակվումեն հակամարտության կարգավորմանշուրջ տարվող երկկողմ ու բազմակողմ բանակցությունները: Սակայն դրանք առ այսօր որնէ արդյունք չեն տվել: Հալամարւոության(ողմերից յուրաքանչյուրը շարունակումէ առաջ մղել իր նախնականկարծր դիրքորոշումըԱդրբեջանըմիանշանակպնդում է տարածքի ամբողջականության պահպանման ն սահմանների անխախտելիությանսկզբունքի վրա: Հայկականկողմը (ՀՀ ն ԼՂՀ) նախապատվությունըտալիս է ազգերիինքնորոշմանիրավունքիկիրառմանը ն դա հիմնավորում՝է ելնելով (Դ հայությանֆիզիկականանվտանգության պահպանմանն նրա կայուն ժողովրդավարականզարգացման համարանհրաժեշտպայմանների ասյահուվման սկզբունքից,

10.2 ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴՐԻ

ԼՈՒԾՄԱՆ ԻՐԱՎԱԿԱՆ

ՀԻՄՔԵՐԸ ԵՎ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Փորձագետների որոշ մասի կարծիքով հայ-ադրբեջանական հակամարտությանկարգավորմանհար(ադրբեջանա-ղարաբաղյան) ցում ստեղծվել է փտալյուղային վիճակ.Կողմերից յուրաքանչյուրն ունի իր սեփական հաշվարկներն ու հիմնավորումները,որոնք ն ներկայացնում ու պաշտպանում է բանակցային գործընթացում,ձգտելով դրանքառավելագույնսհարմարեցնելսեփականշահերին:Բայց քանի որ հակամարտող կողմերն այժմ միջազգային հարաբերությունների սուբյեկտներ են, այդ շահերը կարող են քննարկվելմիջազգայինիրավունքի դիրքերիցն միջազգայինիրավունքիշրջանակներումմիայն ընդունելի լուծումներ չեն գտնվում: Այստեղէ, որ դեռեսփոխադարձ Ինչպես արդեն ասվել է (գլուխ 8), էթնոտարածքային հակամարտությունը եթե որնէ պետությաններսում է ապա միջազգային իրավունքի նորմերին ուղղակիորեն չի ենթարկվում ն կարգավորվում է տվյալ պետության օրենքներով: Որպես հակամարտողկողմեր հանդես են գալիս իւոուլային ազգը ի դեմս կենտրոնականիշխանությանն ինքնորոշմանձգտողազգայինփոքրամասնությունըդեպքում հակամարտողկողՍիջպետականհակամարտության

մեր են ինքնիշխան պետությունները, որոնց փոխհարաբերությունները որոշվում են միջազգայինիրավունքով: Ղարաբաղյանհակամարտությունը,ինչպես տեսանք, ծագել է ն սկզբնական շրջանում զարգանում էր որպես ներպետական հակամարտություն Ադրբեջանի ն նրա մասը կազմող ԼՂԻՄ միջն: Այն վերածվեց միջպետական հակամարտությանխորհրդային միութենական պետությանլուծարումից հետո միայն, ն հակամարտող կողմերը՝ Հանրապետությունըն Լեռնային Ղարաբաղիշահերը Ադրբեջանական ներկայացնող Հայաստանի Հանրապետությունը սկսեցին հանդես «պ. Ս միջազգայինիրավունքի սուբյեկտներ: Դա նշանակում էր, գաւ որ արմ. տապես փոխվեցինհակամարտության կարգավորմանիրավականհիմքերը: Դրանքմտան միջազգայինիրավունքի ոլորտ. Հայտնի է, որ միջազգային իրավունքը դեռես չի մշակել այն սկզբունքներն ու մեխանիզմները,որոնք կարող են միանշանակն հստակ պատասխանտալ էթնոտարածքայինհակամարտություններին վերաբերողհարցերին: Բանն այն է, որ էթնոտարածքային հակամարտություններիկարգավորմանհիմք հռչակված երկու`տարածքայինամբողջականության պահպանմանն ազգի ինքնորոշմանիրավունքի սկզբունքները գցորժ-

նականումհանդեսեն գալիս որպես միմյանցհակասող,իրարամերժ սկզբունքներ: Միջազգային հարաբերությունների պրակտիկայում առայժմ չի հաջողվում գտնել այդ սկզբունքների փոխհամաձայնության արդյունավետմեխանիզմները(տե'ս գլ.8.5): Ազգերիինքնորոշման, ընդհուպ մինչն ինքնիշխանպետության ստեղծման սկզբունքը որպես միջազգային իրավունքի սկզբունք պաշտոնականձնակերպում ստացավ 1960թ.դեկտեմբերինՄիավորված Ազգերի կազմակերպությանԳլխավոր Ասամբլեայի ընդունած գաղութային երկրներին ու ժողովուրդներինանկախություն տրաԲայց այդ նույն դեկլարացիայով մադրելու մասին դենկլարացիայում ընդունվեց մի կետ ես, որը նպատակուներ հավասարակշռելինքնորոշման սկզբունքը, բայց գործնականում հակասության մեջ մտավ վերջինիս հետ: Դեկլարացիայի1-ին հոդվածը հռչակում է. «Բոլոր ժողովուրդներն ունեն ինքնորոշման իրավունք. այդ իրավունքիշնորհիվ նրանք ազատ են որոշելու իրենց քաղաքական կարգավիճակըն ազատ են իրականացնելուիրենց տնտեսական,սոցիալականն մշակութայինզարգացումը»Մինչդեռ6-րդ հոդվածըամրագրումէ. մաս«Ազգայինմիասնությունըկամ երկրի ամբողջականությունը

նակիորենկամ ամբողջությամբխախտելուամեն մի փորձ անհամատեղելի է ՍիավորվածԱզգերի Կազմակերպության կանոնադրության հետ ու »նպատակների սկզբունքների Պրակտիկանցույց է տալիս, որ աշխարհաքաղաքական տարբեր իրադրություններում ն տարբեր գործոնների ազդեցության տակ լիջազգայինհանրությունը փոխում է իր վերաբերմունքըինքնորոշճն իրավունքի ն տարածքայինամբողջականությանսկզբունքների ւմմատմամբ, առավելությունը տալով մեկին կամ մյուսին ՄԱԿ-ի 1960թ. դեկլարացիանհիմնականումաչքի առաջ ուներ աշխարհում, հատկապես Աֆրիկա մայրցամաքում թափ առած ապագաղութացումն ու նոր ինքնիշխան պետությունների ստեղծումը: Դեկլարագիան օրինականացնում էր տարերայնորենսկսված գործընթացը ն նպաստում էր դրա իրավալկյան կարգավորմանը:Այդ ժամանակներում էր, երբ աշխարհի քաղաքական քարտեզում գրեթե միաժամանակ հայտնվեցինմի քանի տասնյակ նոր պետություններ,որոնք ճանաչվեցին դե յուրե ն դարձանմիջազգայինիրավունքիսուբյեկտներ: Գաղութային երկրների անկախացումը ն նոր պետությունների ստեղծումը,որը կարող էր տեղիունենալ նան գոյություն ունեցող պետությունների տարածքայինամբողջականությանսկզբունքը խախտելու միջոցով, արժանանումէր միջազգայինհանրությանհավանությանը ընդհուպ մինչն 70-ականթվականներիկեսերը, երբ ծայրաստիճան սրվեց «Արնելք»-«Արնեմուտք» հակասությունը ն խորացավ «սառը պատերազմը»: Երկբնեռաշխարհիհարաբերականկայունությունը պահպանվում էր ուժերի հաստատված հավասարակշռությունը ն ստատուս քվոն պահպանելումիջոցով: Ամեն մի սահմանային փոփոխությունսկսեց վտանգաւորհամարվել հակամարտողայս կամ այն կողմի համար70-ական թվականների սկզբին Եվրոպայի 33 պետություններ, ԱՄՆ-ը ն Կանադան միջազգային նոր իրադրության պայմաններում ստորագրեցին,այսպես կոչված Հեյսինկյանհռչակագիրըանվտանմասին: Այդ միջազգային փաստագության ն համացործակցության ու քաղաքականհաթղթում ամրագրվումէր ռազմաստրատեգիական ու Վարշավայի պայմանագրի կազմավասարակշռությունըՆԱՏՕ-ի կերպության միջն ն ծմրոպայիպետականսահմաններիանխայխ'

Մեջբերումըըստ քՅո. Լաք Խա ԸԼԱՃ, Խ(ծքոոժղ.

«ԹուօոօՈւոԿՇՇԽԻԵ

Բ ՅՅԻՅՑԽՉՅԵՇ`ԷՀ

ԽՇՒՓՈՒԹԱԵԼ

ԷԼ ՒՉԵՓում ՀԸՌու Խր աօ

ք3811Ո51 նքօոժոծ

1997.

օ.

ՇՆԾԽԼ

ում

քոաճաժթ:

ՈՀ. ԱԱՇԵՕՐՕ ՈԹ 31118Հք

տելիությունը: Դա նշանակում էր, որ ստեղծվածկոնկրետիրավիճակում գերակայությունըտրվեցպետություններիտարածքայինամբողսկլզբունքինջականությանու սահմաններիանձեռնմխելիության Միջազգային իրավունքի այդ ուղղվածությունը պահպանվեց մինչն 80-ականթվականներիվերջը, Ջ0-ականներիսկիզբը, երբ լուծարվեց Վարշավայի պայմանագրիկազմակերպությունը, քանդվեց Բեռլինյան պատը, վերամիավորվեցԳերմանիան ն սկսվեց ԽՍՀՄ փլուզումն ու միութենականհանրապետություններիանկախացումը: Դա նշանակում էր «սառը պատերազմի»ավարտ ն միջազգային նոր իրադրությանհաստատում: Միջազգայինհանրությունը առանց որնէ դժվարության ընդունեց ն օրինականացրեց Եվրոպայի քաղաքական քարտեզի բոլոր սահմանային փոփոխություններըն դե յուրե ճանաչեց բոլոր նոր անկախ պետություններին: Դա էլ իր հերթին նշանակում էր, որ լռելյայն կրկին առաջնությունը տրվեց ազգերի ինքնորոշմանիրավունքիսկզբունքին Ինչպես ասվել է, ԽՍՀՄ ու ՀարավսլավիայիԴաշնային պետության փլուզումով ն նրանց հանրապետություններնանկախացան ազգերի ինքնորոշման իրավունքի սկզբունքով: Այդ նույն իրավունՔից փորձեցինօգտվել նոր անկախացածպետություններիսահմանես: էթնոտարածներում գտնվող ազգային փոքրամասնությունները մտան Քային հակամարտությունները ակտիվ զարգացման փուլ ն դարձանմիջազգայինիրավունքի սուբյեկտ: Դա արդեն նոր երնույթ էր, որի հետագատարածումն ու խորացումը շատ փորձագետներիկարծիքով (արող էո դառնալ անկառավարելի ն սպառնում էր աշխարհիառանցայդ կ խարխլվածկայունությանը, որը հենվում էր ստատուս քվոյի պահպանմանվրաՍտեղծվածնոր պայմաններումմիջազգայինհանրությունըկրկին փոխեցիր վերաբերմունքը պետություններիտարածքայինամբողջաե կանության ազգերի ինքնորոշմանիրավունքի նկատմամբ:Այժմ ոչ տեսականորենն ոչ էլ գործնականումչհ ընդունվում այդ սկզբունքներից մելի գերակայությունըմյուսի նկատմամբ,բայց ն ակնհայտ է, որ ազգերի ինքնորոշմանիրավունքիկիրառմանըմոտենում են շատ ավելի մեծ զգուշավորությամբ ու բարյացակամությամբ (տես գլ. 8.5): Դա հակամարտող կողմերիհամար ազատ դաշտ է ստեղծում, որպեսզի նրանքբանակցայինգործընթացում առաջ քաշեն նոր սկզբունքներ ու հիմնավորումներ,որոնք, իրենց կարծիքով, կարող են լավագույնս ապացուցել սեփականդիրքորոշման«արդարացի լինելը», հետնապես ն առավելագույնս համապատասխանել միջազգայինիրավունքի

սկզբունքներինու սեփականպետությանշահերին: Ինչպիսի՞նեն հայ-ադրբեջանականհակամարտությանկողմեպաշտպանած սկզբունքներն ու հիմնավորումները: րի Ադրբեջանիդիրքորոշումը կառուցված է հետնյալ, իր կարծիքով, հիմնավոր, հինգ դրույթներիվրա: Դրույթ 1. Վակամարտությանհիմքում ոչ թե Ղարաբաղիհայ համայնքի ինքնորոշման, այլ տարածքայինհարցն է, որը ծագել է Հայաստանի ն Ադրբեջանիմիջն: Հայաստանն իրականացրելէ ագրեսիա Ադրբեջանինկատմամբ, հետնապես հարցը պետք է լուծվի «օկուպացված» շրջանները Ադրբեջանինվերադարձնելու միջոցով ն նրա տարածքայինամբողջականությունը պահպանելու սկզբունքով: Այդ դրույթի սնանկությունըհաստավում է հանրահայտ փաստերով: Երբ հակամարտությունըսկսվեց, ԼՂԻՄ սահմաններից դուրս հայկական վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներ չկային: Դրանք հայկական վերահսկողությանտակ հայտնվեցինայն բանից հետո, երբ համաձայնություն ձեռք չբերվեց Լեռնային Ղարաբաղի ԻնքնավարՄարզի, որպես ԽՍՀՄ քաղաքականտարածքային սուբյեկտի կարգավիճակի շուրջ: Ադրբեջանըընդունեց օրենք ԼՂԻՄ լուծարման մասին ն պատերազմականգործողություններսկսեց մարզի ն հարակից շրջանները հայաթափելու նպատակով: Այդ իսկ պատճառով հակամարտության«լուծումը,-ինչպեսձնակերպումէ ՀՀ արտաքինհարաբերություններիգերատեսչությանղեկավարը,- ԼՂ կարգավիճակի սահմանման մեջ է, իսկ ԼՂ սահմաններից դուրս վերոհիշյալ տարածքներիվերահսկողություննապահովում է Լեռնային Ղարաբաղիհայերի անվտանգությունը»: Դրույթ 2. արցը խաղաղ ճանապարհովկարող է լուծվել ՄԱԿ-ի կողմիցընդունվածպետություններիտարածքայինամբողջականության ն սահմաններիանձեռնմխելիության սկզբունքիհիմանվրա միայն: Իրականում, ինչպես տեսանք, այդ սկզբունքը նույն ՄԱԿ-ի ընդունած մյուս սկզբունքի` ժողովուրդների ազատ ինքնորոշման իրավունքի նկատմամբ գերակայությունչունի: Դրանք գործում են հավասարիրավունքներով: Կա մի սկզբունքային նշանակությունունեցող փաստ նս, որը ամբողջովին հերքում է տարածքիամբողջականությանսկզբունքի կիրառելիությունըԼեռնային Ղարաբաղիհարցում, ն որի հիշատակումից Ադրբեջանըբանակցայինգործընթացումխուսափում է: Դա այն է, որ Ադրբեջանը1991թ. ընդունած պետականանկախության է, որ ինքը 1918-1920 թթ. գոյություն ունեհռչակագրում ամրագրել

ցած Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության, բայց ոչ ԱդրբեջանականԽՍՀ-ի ըռավահաջորդնէ: Բացի այդ, Լեռնային Ղարաբաղը ԽՍՀՄ օրենքին համապատասխան,ինչպես ասվեց,դուրս է եկել Ադրբեջանիկազմից միճչն վերջինիսանկախացումը,այսինքն՝ երբ նա ԽՍՀՄ մի մասն էր, բայց ոչ միջազգայինիրավունքի սուբյեկտ, ուստի տարածքայինամբողջականությանսկզբունքը նրա վրա տարածվել չէր կարող: Դա նշանակում է, որ Լեռնային Ղարաբաղը ծրբեք չի ցտնվել միջազգային սուբյեկտ հանդիսացողանլայն Ադրբեջանիկազմում նա ինքը ԽՍՀՄ միասնականպետությանսուբյեկտ է եղել Ադրբեջանական ԽՍՀ հետ մեկտեղ: Դա նշանակումէ, որ Ադրբեջանական պետության տարածքային ամբողջականությանխախտում տեղի չի ունեցել, ն Ադրբեջանի նկատմամբ միջազգայինիրավունքի այդ սկզբունքը ընդհանրապեսկիրառելի չէ Իրավական այս խառնաշփոթի հանգուցալուծումը դժվարանումէ այն պատճառով, որ չնայած վերնում նկարագրված պատմական իրողությանը, անկախացած Ադրբեջանական պետությունը միջազգային ճանաչում ստացավ Խորհրդային Ադրբեջանիսահմաններում: Դրույթ 3. Ադրբեջանցիներնսպառնում են պատերազմով,եթե իրենց առավելագույնպահանջներըչբավարարվեն: Այդ դրույթի անարդյունավետ լինելն ակնհայտ է: Նման բարդ ն միջազգային կազմակերպություններիուշադրության կենտրոնում գտնվող որնէ հակամարտության վերջնական լուծումը ռազմական ճանապարհով հնարավոր չի եղել ն չի լինի: Ամեն մի ռազմական գործողություն կհանդիպի միջազգայինհանրության կտրուկ դիմադրությանը: Բացի այդ, միայն ադրբեջանականռազմալյանուժը բավարար չէ Լեռնային Ղարաբաղի հայության դեմ, որը պաշտպանում է սեփական կյանքը, օջախը, պատմականհայրենիքը, միջազգային ճանաչում ունեցող ինքնորոշմանն ազատ ապրելու իրավունքը: Ադրբեջաննիր «տարածքայինամբողջականությունը»պահպանելու համար պետք է հայերի էթնիկ զտում իրականացնի:Իսկ դա նույնպես ներկա միջազգայինպայմաններումհնարավոր չէ: Հայտնի է, թե Սերբիայիհամար ինչ ողբերգականհետնանք ունեցավ իր տարածքում գտնվող Կոսովոյի մարզում էթնիկականզտում անցկացնելու փորձը: ԱՄՆ ն Եվրախորհրդիմի շարք երկրներիմիացյալ զինված ուժերի լայնամասշտաբ պատժիչ գործողությունները ստիպեցին սերբերինհրաժարվելիրենց մտադրությունից ն պաշտպանեցին Կոսովոյիալբանականբնակչությանանվտանգությունը: ,7

Դրույթ 4. Ադրբեջանի մյուս հույսը Ժամանակն է: Ադրբեջանական իշխանությունների համոզմամբ ժամանակն աշխատում է իրենց օգտին, ժամանակի ընթացքում նավթի գործոնի շնորհիվ Ադրբեջանը տնտեսապեսու ռազմականառումով կհզորանա ն հակամարտությունից դուրս կգա հաղթանակով: Այս հարցը նս խիստ վարկածային է ե բավարար հիմնավորում չունի: Նախ այն պատճառով, որ նավթային ռեսուրսների բացակայությունը Հ1 ն ԼՂ՛ տնտեսականզարգացմանը խանգարող վճռական գործոն չէ: Արդի պայմաններում էլ նրանք կարողանում են տնտեսական կայուն զարգացում ապահովել: Բացի այդ, այժմ ակնառու է այն միտումը, հս(/ առաջիկայում, ժամանակիընթացքում Կարող է ավելի խորանալ, որ ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքը միջազգային հասարակական կարծիքի կողմից ավելի բարյացակամ վերաբերմունքիէ արժանանում: Դրույթ 5. Ադրբեջանցիներըվստահ են, որ եթե ուժեղացնեն «իրենց քարոզչական գործունեությունը», հակառակորդին (հայկական կողմին) միջազգային հանրությանըներկայացնենորպես «ագրեսոր» ն դա արտացոլեն միջազգային կազմակերպությունների տարբեր բանաձներում,ապա հայերինկստիպենհանձնվել: Այս վստահությունը ես ռեալ հիմք չունի: Հակամարտությամբ ն անկողմնակալփորձագետների զբաղվող կազմակերպությունների մոտ կա այն հաստատ համոզմունքը, որ (դրբեջանի ներկա վիճակը հր իսկ (ողմից սկսած ռազմականգործողություններին իրականացրած ագրեսիայի հետնանք ե որ Ադրբեջաննիր սեփականագրե-

սիայիզոհն է: Հայկականկողմի դիրքորոշումըխարսխվումէ հետնյալ դրույթների վրա: 1.Լեռնային Ղարաբաղը ինքնորոշման ն Ադրբեջանի կազմից դուրս գալու գործընթացըսկսեց այն ժամանակ գործող սահմանադրությանը ն այլ պետականօրենքներին ու իրավական ակտերին չիովին համապատասխան,այսինքն հրավապատշած ն խաղաղ եղանակով(դրա մանրամասներըշարադրված են վերնում): Նա չի խախտելնան միջազգային իրավունքիորնէ սկզբունք: 2.Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունն իր գոյության մեկուկես տասնամյակիընթացքում առսյացուցելէ իր (/ենսունակությունը որպես ինքնիշխանպետություն,արձանագրումէ տնտեսական հաջողություններ ն ընթանումէ ժողուլրդավարությանու արնեմտյան արժեքայինհամակարգըընդունելու ն ներդնելուուղիով

վերջնական կարգավորումը հնարավոր է 3.Վակամարտության միայն խաղաղ ճանապարհով ՝ փոխզիջումների հիման վրա: Հայկաէ համարում այն փաստը, որ ՀՀ զիջում սկզբունքային կան կողմը դեռ չի ճանաչել Լեռնային ՂարաբաղիՀանրապետությունը: Եվ դա բարի կամքի դրսնորում է ԵԱՀԿ Մինսկի շրջանակներում խաղաղ կարգավորմանգործընթացինսատարելու նպատակով: Նոր զիջումները, որոնց հայկականկողմը կարող է գնալ, չպետք է հակասեն արդեն քաղաքական ազատություն ու անկախություն ձեռք բերած ն սեփական պետականությունը կերտող Լեռնային Ղարաբաղիհայության շահերին: 4.Չնայած այն հանգամանքին, որ Ղարաբաղի ժողովուրդը դեռնս 1991թ. դեկտեմբերի սկզբին միջազգային դիտորդների վերահսկմամբ անցկացրել է հանրաքվե. միահամուռ արտահայտվել է անկախության օգտին ն որպես ժողովրդավարական պետություն արդեն կայացել է, հնարավոր է համարում որոշակի պայմաններում լրացուցիչ հանրաքվեիանցկացմանհարցի քննարկումը: 5.Ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության վերջնական կարգավորումըն տարածաշրջանի կայունզարգացումըտնալյանխապետք է հենվի հետեյալսկզբունքներիվրա. ղաղությանպայմաններում անհնաԱդրբեջանինԼեռնային Ղարաբաղի ճենթակայության »

րինություն, Լեռնային Ղարաբաղիանկլավայինգոյության անհնարինություն (ՕՀ հետ ընդհանուրցամաքայինսահմանիառկայություն), պատերազմիչվերսկսմանն հարնանների հետ ազատ ն իրավահավասար գոյակցության միջազգայինհատուկ երաշխիքների ապահովում: 6.ՎայաստանիՀանրապետությունըպարտադիրպայման է համարում այն, որ հարամարտությանցանկացածլուծում կարող է վերջնականհամարվել, եթե ստանա Լեռնային ՂարաբաղիՀանրապետությանհավանությունը: Ինչպես տեսնում ենք հայ-ադրբեջանականհակամարտության կարգավորման հարցում կողմերի դիրքորոշումներըծայրաստիճան հակադիր են ու իրարամերժ:Ավելի քան մեկ տասնամյակտնող բանակցությունները, որոնց մասնակցումեն նան միջազգային կազմակերպություններ, որնէ արդյունք չեն տվել: Չեն գտնվում փոխհամաձայնության եզրեր: Միակ սկզբունքային փոխհամաձայնությունն այն ե որ զինադադարըչպետք է խախտվի,իսկ, հակամարտության քաղաքական կարգավորմանուղիների որոնումը ն դրա շուրջ տար»

»

մող խաղաղբանակցություններըպետք է շարունակվեն: Քաղաքագիտականմիտքը ն հակամարտության խաղաղ կարգավորմամբ շահագրգռված միջազգային կազմակերպությունները ներկայացնում են փոխզիջումային տարբեր առաջարկներ, որոնք հեղինակների կարծիքով. կարող են ընդունելի լինել հակամարտող կողմերից թե մեկի, թե մյուսի համար: Ինչպես արդեն ասվել Է, տարածքային հակամարտություններ եղել են նան նախկինում,ն դրանցիցշատերըի վերջո լուծվել են խաղաղ բանավցություններին փոխզիջումներիմիջոցով Դրանց դրական փորձի վերլուծությամբզբաղվել են մեծաթիվմասնագետներ:' Նման բնույթի ուսումնասիրություններ են կատարել նան հայ պատմաբաններնու քաղաքագետները: Ղարաբաղյանհակամարտությանքաղաքական լուծման մի քանի հնարավոր տարբերակներիհետաքրքիր համեմատականվերլուծություն կատարել է պատմականգիտությունների դոկտոր, Չակամարտություներիլուծման Հայկականկենտրոնի տնօրեն Նիկոլայ

Հովհաննիսյանը»

Ներկայացնելով Ադրբեջանի, ԼՂՀ ն Հայաստանիմոտեցումնեվերլուծում է հակամարտություններիկարգավորմանմի քանի տարբերակներ,որոնք միջազգային հանրության կամ առանձին հետազոտողներիկողմից առաջարկվում են որպես Ղարաբաղյան հիմնախնդրիլուծման հնարավոր նախատիպեր:Ն.Հովհաննիսյանը քննության է առնում մասնավորապեսշրջանառությանմեջ գտնվող «տարածքային փոխանակման»,«միասնական պետության», «անկախության». «համադրման» տարբերակները,ինչպես նան «Կիպրոսյան մոդելը»: Ուշագրավ է այն փաստը,որ 2005թ. հուլիսի սկզբինՆյու Յորքում կայացած ԵԱՀԿ վերհաժողովինիստում այդ կազմակերպությաննախագահիզեկույցում առաջինանգամպաշտոնապեսհնչեց այն կարծիքը, որ Ղարաբաղյանհակամարտությանլուծումը կարող է գտնվել միացնելու»միջոցով: «ԼեռնայինՂարաբաղըՀայաստանին րը, նա

'

քաղաքագիտության Արժանիէ ուշադրությանհատկապեսԱՄՆ Մերիլենդիհամալսարանի

7ՈԱ1ՎՇՇԽՐ

պրոֆեսոր Ջ. Կվեստերի ընդհանրացնող հետազոտությունը

(ՇՕՇ)/ԼԱՇՇՈՑՕԲՅԵԽՇ

8 Խու «ՇՈՍՈՒՈՒՄՎՇՇՒԻՇ

8 3818ԷՅՅԵՇ:

ԻՕՒԳԳՀԱՌԱԵԼ

թյո ՉՈՌԽԱՇՐԿՇՇԻԻՇ Ֆքօխ ոքօւոօօ.

ԷԲ ԱՇՈՕԽԵ Բ Ո:

(ՇԼԼԵՃ), 6.45-69. քծածաժ». Է/Շքատօէտ : Ընթերցողը այդ տարբերակներիբովանդակությանըկարող է ծանոթանալ Ւրոօոճտ մ»

ՕՐՅՒՈՇՑԵ, «ճրո62«ՇԽՈԱԱ

գրքում: Է., 1997. ԻօաՓֆուտ» ռու. ոՕո«Օ:Ել. ԲՅրէէլել քօւմՀէ

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Ի՞նչ փաստերովէ ապացուցվում, որ Ղարաբաղըհայկական պատմական էթնոմշակութայինտարածք է: Ղարաբաղի ներկայիս տարածքը Սեծ Հայքի ո՞ր նահանգների սահմաններում է գտնվել: Ե՞րբ ն ի՞նչ հանգամանքներում են Արնելյան Անդրկովկասում ու Ղարաբաղումհայտնվել ոչ հայկականէթնիկականխմբեր:

Ինչպիսի՞սինէ եղել Ղարաբաղիվարչաքաղաքական բաժանումը Ռուսաստանինմիանալու ն նրա կազմում գտնվելու ժամանակնե-

10. 11.

12.

13.

րում: Ե՞րբ ն ի՞նչ պայմաններումէթնոմշակութայինհակամարտությունը Ղարաբաղում վերածվեց էթնոտարածքայինհակամարտության ն առաջինանգամ դարձավԱզգերի լիգայի քննարկմանառարկա: Ե՞րբ ն ի՞նչ հանգամանքներումԼեռնային Ղարաբաղը հայտնվեց Խորհրդային Ադրբեջանիկազմում:Ի՞նչ սկզբունքով առաջնորդվեց Խորհրդային Ռուսաստանիբոլշնիկյան ղեկավարությունը հարցին նման լուծում տալիս: Որո՞նքեն հակամարտության բաղադրիչները:Խորհրդայինիշխանության տարիներին ինչպե՞սէր դրսնորվումհակամարտությունը, ի՞նչ միջոցներովէր այն պահվում սառեցվածվիճակում: Լեռնային Ղարաբաղի Խորհրդային Ադրբեջանիիշխանությունները նկատմամբ ի՞նչ քաղաքականությունէին վարում: Վերլուծե'ք ու գնահատե'քփաստերով: Ե՞րբ ն ի՞նչ պայմաններումԽՍՀՄ-ում առկա էթնիկականհակասություններըստացանէթնոտարածքայինբացահայտ հակամարտության բնույթ: Որո՞նքէին հակամարտությաներկու մակարդակները: Վերլուծե'քյուրաքանչյուրի բովանդակությունը: Ե՞րբ ն ինչպե՞ս ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտությունը թնակոխեցզարգացմանակտիվփուլ: Ադրբեջանիանկախացումըն ԽՍՀՄ փլուզումը ի՞նչ նոր հատկանիշներ ավելացրին ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության բովանդակությանը: այն կարծիքը, որ ադրբեԻնչո՞վէ հիմնավորվումփորձագետների ջանա-ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորումը միջազգային իրավունքի սկզբունքներով մտել է փակուղի: Դուք կիսո՞ւմ եք այդ կարծիքը: Ինչո՞ւմ է կայանում պետությաններսում առկա էթնոտարածքային հակամարտությանն միջազգայինիրավունքիսուբյեկտ հանդիսացող պետությունների միջն էթնուտարածքային հակամարտության

14.

15.

16.

17.

18. 19.

տարբերությունը: Միջազգայինիրավուքի ի՞նչ սկզբունքներ են դրվում էթնոտարածքային հակամարտությունների կարգավորմանհիմքում: Ինչո՞ւմ է արտահայտվում այդ սկզբունքների հակասությունը: Որո՞նք են դրա լուծման ուղիները: Որո՞նք են էթնոտարածքային հակամարտությանկարգավորման միջազգայինիրավունքի նորմերը:Համեմատե'քն վերլուծե'ք: Միջազգայինիրադրությանփոփոխությունըինչպե՞սէ ազդել ինքնորոշման իրավունքի ն պետությանտարածքայինամբողջականության սկզբունքների նկատմամբմիջազգային հանրության վերաբերմունքիվրա: Վերլուծե'ք օրինակներով: Հայ-ադրբեջանականէթնոտարածքայինհակամարտության կարգավորմանհարցում ո՞րնէ ադրբեջանականկողմի դիրքորոշումը: Ի՞նչ դրույթներիվրա է այն կառուցված: Ինչպիսի՞ն է հայկական կողմի դիրքորոշումը: Որո՞նք են դրա ելակետայինդրույթները: Ձեր կարծիքով. հայկականկողմը ինչպիսի՞փոխզիջումներիկարող է գնալ հանուն հակամարտությանխաղաղ կարգավորման ն հիմնախնդրիարդար լուծման:

ԳԼՈՒԽ)11

Սրարաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաատաաաաաապատաաատատ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

|)

աի

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

11.1 ՔԱՂԱՔԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԴԻՐՔԸ:

ԱՅՆ ՈՐՊԵՍ ԱՐՏԱՔԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԳՈՐԾՈՆ

Արդենասվել է (գլուխ 3), որ ամեն մի երկիր-պետություն, ինչպիսին է ն ՎայաստանիՀանրապետությունը,աշխարհագրական(քաղաքաաշխարհագրական) օբյեկտ է ն միաժամանակ, ինչը տվյալ դեպքում մեզ համար հատուկ կարնորությունունի, միջազգայինիրաու բնուվունքի սուբյեկտ է: Այն ունի իր առանձնահատկություններն ն թագրիչները դրանց ամբողջությունըկազմող անհատականքաղաքաաշխարհագրականբնութագիրը,Այդ բնութագիրը կարող է ժաան փոփոխություններկրել կախվածոչ միայն երկրի զարգացմաններքին պայմաններից,այլ նան, ն ոչ պակաս չափով, արտաքին`համաշխարհայինն տարածաշրջանային իրադրությունից Հայաստանը բազմադարյան ընդմիջումիցհետո վերականգնեց իր քաղաքական անկախությունը ն դրա շնորհիվ կրկին դարձավ միջազգայինհարաբերություններիսուբյեկտ 1918թ. մայիսին ն որպես այդպիսին գոյատնեցընդամենը2.5 տարի (պայմանականորեն այն անվանում են Առաջին հանրապետություն):Արտաքին ծայրահեղ աննպաստգործոնների ազդեցությամբ այն կորցրեց իր անկախությունը, ստացավ այլ պետության մասը կազմող տարածքայինքաղաքական միավորի՝ԽՍՀՄ միութենական հանրապետության կարգավիճակ(Երկրորդ հանրապետություն) ն դադարեց միջազգային հարաբերություններիսուբյեկտլինելուցՆերկայիս անկախ Հայաստանի Հանրապետության (Երրորդ հանրապետության)`որպես միջազգայինհարաբերություններիսուբյեկտի, անհատականբնութագիրը որոշող բնութագրիչներիու հատկանիշներիշարքում բացառիկտեղ ունի քաղաքաաշխարհագրալյան դիրքը,մասնավորապեսնրա մակրոմակարդակը՝՝ '

դիրքի 3 մակարդակները՝մակրո, Աշխարհագրական մեզո ն միկրո,ընդհանուրեն նրա բոն քաղաքաաշհամար, բայց սոցիալ-տնտեսաաշխարհագրական տարատեսակների

լոր

Հայտնի է, որ աշխարհագրականդիրքը աշխարհագրականգիտության հիմնարար հասկացություններից է: Քաղաքաաշխարհագրական դիրքը դրա հիմնականտարատեսակներիցէ: (Մյուս տարատեսակներն են` համաաշխարհագրականըկամ նույնն է, թե մաթեմատիկաաշխարհագրականը,ֆիզիկաաշխարհագրականը,սոցիալ-

տնտեսաաշխարհագրականը)»:

Դժվար չէ կռահել, որ հասարակականկյանքի քաղաքական ոլորմի երկիր-պետությանքաղաքական գործընթացներիվրա այդ տարատեսակներիցառավել մեծ ն անմիջական ազդեցություն ունի քաղաքաաշխարհագրական դիրքը:Ինչ վերաբերումէ մյուսներին, ապա դրանց ազդեցությունը դրսնորվում է միջնորդվածձնով, քաղաքաաշխարհագրականդիրքի միջոցով, որը սերտ փոխազդեցության մեջ է գտնվում աշխարհագրականդիրքի մյուս տարատեսակներիհետ: Երկիր-պետությանքաղաքաաշխարհագրականդիրքը սոցիալտնտեսաաշխարհագրական դիրքի հետ միասին, ի տարբերություն ն ֆիզիկաաշխարհագրական դրա համաաշխարհագրական տարատեն սակների, դինամի են հասարակականկյանքի զարգացմանհամեմատ կարող են արագորենփուիոխվել,ստանալ նոր կոնկրետբովանդակություն, հետնապես փոռ/խել հասարակությանզարգացման վրա իրենցհակադարձ ազդեցությանինչպեսուղղությունը,այնպես(լ ուժը: Այդ օրինաչափությունըհատկապեսցայտուն արտահայտվում է տի,

ամեն

միջազգային հարաբերություններին երկիր-պետությանարտաքին Քաղաքականությանոլորտում: Հիշենք, որ արտաքինքաղաքականությունը պետությանայն գործունեություննէ միջազգայինասպարեզում,որը կարգավորումէ հարաբերություններնարտաքինքաղաքականգործունեությանայլ սուբյեկտարտասահմանյանկուսակցուների հետ, որոնք են՝պետությունները, ու թյուններն այլ հասարակական կազմակերպությունները, համաշխարհային ն տարածաշրջանայինմիջազգային կազմակերպությունները: Մասնագետներնայն կարծիքի են, որ այդ սուբյեկտներից որի՞

չ

դեպքումվերջինժամանակներս«մակրոդիրք»տերմիխարհագրականտարատեսակների է «աշխարհատնտեսական» նի հետ միասինավելի հաճախօգտագործվում (գեոէկոնոմիկական) ն «աշխարհաքաղաքական» (գեռոպոլիտիկական) դիրք տերմինները:Իսկ առանձին է «աշդեպքերում էլ ընդհանրապես «քաղաքաաշխարհագրական դիրքը» փոխարինվում խարհաքաղաքական դիրքով».ընդհանուրերնույթնարտահայտողհասկացությունը(«քադիրք») նույնացվումէ նրա մեկ բաղադրիչի,մեկ ասպեկտի(«աշղաքաաշխարհագրական դիրք») հետ, որը կոռեկտհամարելչի կարելի: Հիշենք,որ «աշխարհագրականդիրք» գիտականհասկացությանառավել տարածված սահմանման համաձայն աշխարհագրական դիրքը աշխարհագրական օբյեկտի հարաբերությունն է դրանից դուրս գտնվող այն օբյեկտներինկատմամբ,որոնց հետ գտնվում է փոխազդեցության մեջ:

խարհաքաղաքական

նկատմամբ ի՞նչ վերաբերմունք ունենալ, ձգտել համագործակցե՞լ, բարեկամականկապեր հաստատե՞լ,իսկ հակառակորդներիու թշնամիների հետ ինչպե՞սհարաբերվելհարցերի վրա ազդող գործոնների շարքում պատմականգերանշռությունըպատկանել է քաղաքաաշխարհագրականդիրքինՀայաստանի Հանրապետությանհիմնական օրենքի` սահմանադրության 9-րդ հոդվածում ամրագրված է. «ՀայաստանիՀանրապետությանարտաքին քաղաքականությունը իրականացվում է միջազգային իրավունքի նորմերին համապատասխան`բոլոր պետությունների հետ բարիդրացիական,փոխշահավետ հարաբերություններ հաստատելու նպատակով»: Հայտնի է, որ Հայաստանն իր երկուսուկես հազարամյակների պատմության ընթացքում մշտապես բախվել է այդ հիմնախնդրին: Նրա զարգացման բոլոր բեկումնայինու շրջադարձայինիրադարձությունները պայմանավորվածեն եղել նրա աշխարհագրականդիրքի, միջազգայինքաղաքական իրադրության,վերջինիսայն սուբյեկտների փոփոխություններով,որոնց հետ նա ստիպվածէ եղել հարաբերվել: Ինչպիսի՞նէ Հայաստանի Հանրապետության ճճր(ային քւմղադիրքը ն ինչպե՞ս է քաաշխարհագրական(աշխարհաքաղաքական) այն ազդումարտաքինքաղաքականությանվրաԱրդի վիճակը ն դրա հարուցած հիմնախնդիրներըճիշտ հասկանալու ու գնահատելու համար հարկ է նախ պատասխանելայն հարցին, թճ ինչպիսի՞նէր ստացած ժառանգությունըն արդյո՞քայն (արող է ազդել ներկաիրադրության վրա: Չափազանցությունչի լինի, եթե ուղղակիորենասենք, որ անկախացած Հայաստանի Հանրապետությունը«քաղաքաաշխարհագրական դիրքի» (նկատիունենալովնրա մակրոմակարդակը)որնէ ժառանգություն չի ստացել:Նա անմիջականորեն բախվեց «քՔաղաքաաշխարհագրական դիրք» կոչվող իրողությանըմիջազգայինհարաբերությունների սուբյեկտ դառնալուց հետո միայն ն ստիպվածեղավ ըստ ամենայնիհաշվի նստելնրա` որպեսհզոր արտաքինգործոնի հետ: Դա երկրի համար նոր, նախորդից որակապես տարբերվող իրադրություն էր, բոլորովին նոր մարտահրավեր,որը կարող էր անհաղթահարելիվտանգներիաղբյուր ծառայել, կարող էր նան զարգացմանու բարգավաճմաննոր հորիզոններբացելՄինչե անկախացումը Ռուսական կայսրության, ապա ն ԽՍՀՄ կազմում Հայաստանը, ինչպես ն ընդամենը«ամբողջի մասի» կարգավիճակ ունեցող մյուս ազգային տարածքները, պետության քա302

ղաքաաշխարհագրական դիրքի դրական ու բացասական ազդեցությունն իրենց վրա կրում էին ոչ ուռշակիորեն, այլ «ամբողջով» (Ռուսական կայսրություն, ԽՍՀԱ) միջնորդված Նրանք լիովին օգտվում էին այն դրականից, ինչը առկա էր «ամբողջի» քաղաքաաշխարհագրական դիրքը «նպաստավոր»դարձնող հատկանիշների շնորհիվ, բայց ն միաժամանակկիսում էին այն դժվարություններն ու անհարմարությունները,որոնք ծնվում էին «աննպաստ» հատկանիշներից: Որո՞նքէին /ԽՍՀՄ քաղաքաաշխարհագրական դիրքի` Խորհրդային Հայաստանիհամար նպաստավորկողմերը Շուրջ Մ տասնամյակ հանդիսանալով գերհզոր տերության բաղադրիչ մասը, Հայկական ԽՍՀ կարողացավ ապահովել իր անվտանգությունը, ըստ էության չեզոքացնել հայ ժողովրդի ֆիզիկական ոչնչացման իրական վտանգը, որ 20-րդ դարի բուռն պատմության բոլոր շրջադարձային պահերին կախված է եղել նրա վրա, ն պահպանել ու ամրապնդել այն նվազագույնը, որ ժառանգություն էր ստացել պատմությունից: Միաժամանակպետք է ի նկատի ունենալ, որ ճիշտ չէր լինի ԽՍՀՄ կազմում, հետնապես նրա պաշտպանությանտակ գտնվելու դրական նշանակությունը բացարձականացնել,առավել նս, երբ ԽՍՀՄ մի տնական ժամանակ լինելով աշխարհի երկու ուժային կենտրոններիցմեկը, բոլոր առումներով(գաղափարական,տնտեսական, ռազմաստրատեգիական, քաղաքակրթական ն այլն) իրեն հան կադրում էր մնացած աշխարհին անզիջում մրցակցության մեջ էր գտնվում մյուս, շատ ավելի հզոր ուժային կենտրոնիհետ: Գնալով սաստկանում էր աշխարհի ուժային կենտրոնների գլխավորած երկու հզորագույն ռազմական միավորումների` ՆԱՏՕ-ի ն Վարշավայի պակտի առճակատումը: Իրական էր դառնում դրանց ռազմական բախմանվտանգը, որը նշանակում էր ն երրորդ համաշխարհային պատերազմի վտանգ, մի պատերազմի,որը աշխարհի քաղաքական քարտեզից կջնջեր բազմաթիվ պետությունների ու ժողովուրդների: Կասկածից վեր է, որ եթե նկատիառնենք անմիջականորեն մեզ շրջապատող աշխարհում տիրող անհանդուրժողականության ու թշնամանքիմթնոլորտը,այդ ժողովուրդներիշարքում կլիներ ն հայ ժողովուրդը: Բարեբախտաբարհերթական համաշխարհայինպատերազմը «սառը պատերազմի»,որի հայտնի արդչպայթեց, այն ձենափոխվեց յունքում երկբնեռ աշխարհըվերածվեցմիաբնեռաշխարհի, փոխվեց ուժերի հարաբերակցությունը, մարդկությանզարգացման ուղենիշը, հետնաբարն միջազգայինհարաբերությունների բովանդակությունը,

նրա որակն ու քանակը: Իսկ դա բերեց, չէր կարող չբերել, երկիր-պետությունների՝միջազգայինհարաբերություններիսուբյեկտների, քադիրքի որակականփոփոխությունների: ղաքաաշխարհագրական Մինչե ԳայաստանիՀանրապետությանարդի քաղաքաաշխարհագրական դիրքի բնութագրմաննանցնելը նշենք մի հանգամանք Աս, որը կարող է օգնել գերհզոր տերության կազմում գտնվելու նրա համար նպաստավորն ոչ նպաստավոր կողմերի մեջ ճիշտ կողմնորոշվելու հարցում: Դա վերաբերում Է Երկրորդհանրապետության՝ Հայկական ԽՍՀ աշխարհագրական դիրքի միկրոմակարդակին. այսինքն` դիրքին ԽՍՀՄ կազմում: Հայաստանըգտնվելով ԽՍՀՄ ծայր հարավ-արնմուտքում,անմիհաջական սահմանակիցէր նրա գլխավորռազմաստրատեգիական կառակորդին` ՆԱՏՕ-ին նրա անդամ հանդիսացող, ինչպես նան ԽՍՀՄ-ին թշնամաբարտրամադրվածԹուրքիայի միջոցով: Այդպիսի հարնանությունըշատ ավելի էր մեծացնում աշխարհի երկու հակադիր ճակատների ռազմականբախմանհնարավոր կործանարար հետնանքներըՀայաստանիհամար: Հիշենք, որ Թուրքիայի բանակը, որ անձնակազմիքանակով երկրորդն էր ՆԱՏՕ կազմում, իր գլխավոր ուժերը պահում էր Վայաստանիսահմանիմոտ ն պատրաստ էր առաջին իսկ հարմարառիթնօգտագործելնրա վրա հարձակվելուհամար՝: «Սառը պատերազմում» Արնմուտքի հաղթանակը բերեց աշխարհի քաղաքական քարտեզի ն ուժերի բալանսի փոփոխության, որի արտահայտություններիցմեկը անդրկովկասյաննախկին խորհրդային հանրապետություններիանկախացումն էր: Իսկ դա նշանակում էր դրանց աշխարհագրականդիրքում նոր` քաղաքաաշխարհագրական բաղադրիչի հայտնվելը: Հայաստանը նույնպես ինքնուրույն արտաքին քաղաքականություն վարելու հնարավորություն ստացավ, բայց ն վերածվեց արտաքին քաղաքատաշխարհագրական ազդեցություններնուղղակիորեն ն միայնակիր վրա կրող օբյեկտի (պասիվսուբյեկտի) Համառոտակիվերլուծենք ստեղծվածիրադրությունումՀայաստանիՀանրապետությանքաղաքաաշխարհագրական դիրքի առանձեն նահատկությունները դրանց ազդեցությունը արտաքին քաղաքաչ

Հատկանշականէ, որ այդ իրավիճակընման էր Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմի առաջինտարիներինստեղծվածիրավիճակին,երբ ԹուրքիանֆաշիստականԳերմանիայի դաշնակիցնէր: Մշակվածէին Հայաստանի(ն Անդրկովկասի) վրա թուրքականբանակի հարձակմանբոլոր մանրամասները այն դեպքիհամար. եթե գերմանացիներին հաջողվեր գրավել Ստալինգրադը,որ սակայն,ինչպեսհայտնիէ, տեղի չունեցավ:

կանության վրա: Առաջին,համամոլորակային,այլ կերպ` աշխարհաքաղաքական մակարդակումայաստանի Հանրապետությանդիրքի թերնեսգլխավոր առանձնահատկությունը պետք է համարել նրա գտնվելը համաշխարհային նշանակության բաժանարարցծերի վրա Այդպիսին են, մասնավորապես Երկիր մոլորակի քաղաքակրթական, կրոնական (դավանական), մշակութային, աշխարհաքաղաքական,աշխարհատնտեսականմակրոշրջանացումների առաջին կարգի միավորների սահմանները(մանրամասնտես գլ. 7): Արդեն ասվել է, որ մասնագետներիկողմից աշխարհի քաղաքական մակրոշրջանացման տարբեր սխեմաներ ու աշխարհաքաղաքական տարբեր մոդելներ են մշակվել (Մաքինդերի, Հաուսհոֆերի ն ուրիշների): Հատկանշականնայն է, որ գրեթե բոլոր սխեմաներում ու մոդելներում Մերձավոր Արնելքի կենտրոնական տարածքները, Կովկասը ն Հայաստանը(ինչպես պատմական,այնպես էլ ներկայիս ՀՀ) գտնվում են բաժանարար գծերի վրա: Իսկ Քաժանարայր ցծերը միաժամանակշփման գծեր են. Այդտեղէ, որ տեղի է ունենում քաղաքակրթությունների, մշակույթների, դավանանքների, քաղաքական, տնտեսական ու ռազմաստրատեգիական միավորումների ու ու առավել անմիջական այտիվ փո։խշփումներ նանբ̀այլխումներ: Հայաստանի Հանրապետությունըաշխարհի այն փոքրաթիվ երկրներից է, որտեղ շփվում, գոյակցում, համագործակցում կամ մրցակցում, հակադրվում ու բախվում են տարբերքաղաքակրթություններ, մշակույթներ, կրոններ ու դավանանքներ,ն այդ ամենը աշխարհի հզորների տնտեսական, քաղաքական,ռազմաստրատեգիական, գաղափարականշահերով հանդերձ: Մարդկության պատմական զարգացման տարբեր փուլերում այս տարածաշրջանըՀայաստանիհետ մեկտեղ շփումների, փոխթափանցման,մրցակցության ու բախումներիասպարեզ է եղել եվրոպական ու ասիական քաղաքակրթությունների,քրիստոնեական, զրադաշտական ու մահմեդականկրոններիմիջն: Այստեղ են բախվել Եվրոպայի, Կենտրոնականու հարավ-արնմտյանԱսիայի ժամանակի խոշորագույն պետություններիշահերը: Ներկա ժամանակաշրջանումայստեղ բախվում եռ ԱՄՆ-ի,Ռուսաստանի, Եվրամիությանառաջատար երկրների շահերը: Տարածաշրջանի նկատմամբաճող հետաքրքրություն են ցուցաբերում Չի-

նաստանը,ճապոնիան,Հնդկաստանը: Չնայած մեզ արդեն ծանոթ աշխարհաքաղաքականմոդելների

տարբերություններին,բոլոր այդ մոդելներում Վայաստանըգտնվում է Հարթլանդի` երկրագնդիքաղաքաաշխարհագրական«միջուկի» հարավայինսահմանագլխին(տե'ս գլ. 7.2): Երկրագնդի աշխարհաքաղաքական շրջանացման ձրկրորդ` տարածաշրջանայինմակարդակումՀայաստանով ու Հարավային Կովկասի մյուս երկրներով առավել շահագրգռված են նրանց հետ ուղղակի սահմանակիցերկու հզորագույն, նույն` մահմեդական կրոնը դավանող, բայց տարբեր մշակույթներիպատկանող,տարբեր գաղափարախուությունքարոզող ու քաղաքական կողմնորոշում ունեցող, հետնապես ն մրցակից Թուրքիան ն Իրանի ԻսլամականՀանրապետությունը: Տարածաշրջանի հետ ընդհանուր սահման ն պատմականորեն ձնավորված տնտեսական,քաղաքական ու ռազմաստրատեգիական շահեր ունի նան Ռուսաստանը,որի լուրջ դերակատարումն ակնհայտ է նան շրջանացման առաջինմակարդակում: տեղականմակարդակումիրադրությունը հետնյալն է: ՎայաստանիՀանրապետությունն ունի պետական սահման միջազ-

(Երրորդ`

գայնորեն ճանաչված (դե յուրե) 4 ն ինքնահռչակ (դե ֆակտո) 1 պետության հետ: Սահմանների ընդհանուր երկարության 1430 կմ-ից Վրաստանինբաժին է ընկնում 196 կմ, Թուրքիային 280 կմ, Իրանին 42 կմ, Ադրբեջանին՝մինչն ԼՂՀ անջատումը912 կմ, իսկ այժմ մոտավորապես 400 կմ: Մնացածշուրջ 500 կմ ընդհանուր սահման է ԼՂՀ հետ: Վերջինս իր իրավական ձնակերպումը դեռես չի ստացել ն, պետք է ենթադրել, ղարաբաղյանհակամարտության հանգուցալուծումով կարող է փոփոխությանենթարկվել: Հստակորենճշգրտված ու ամրագրվածեն, այսինքն ենթարկվել են ինչպես դելիմիտացիայի,այնպես էլ դեմարկացիայի հայ-թուրքական ն հայ-իրանականսահմանները, որոնք նախկինում պետական սահման են ծառայել ԽՍՀՄ-ի համար: Հայ-վրացական սահմանը, որ ունեցել է ԽՍՀՄ ներքին սահմանի կարգավիճակ,դելիմիտացված է: Ներկայում կատարվում է նրա դեմարկացիա: Իրավական առումով անորոշ վիճակ է տիրում հայ-ադրբեջանականսահմանում: Մինչն ԽՍՀՄ լուծարումը այն նույնպես դելիմիտացվածէր: Սակայն, կապված ղարաբաղյանիրադրությանհետ, այս դելիմիտացվածսահմանը բազմաթիվտեղերում խախտվածէ, իսկ ԱդրբեջանիցԼեռնային Ղարաբաղիանջատմանհետնանքովայն կրճատվելէ գրեթե 2.5 անգամ: ԼՂՀ հետ սահմանի երկարությունը, կոնկրետ գծագրությունը ն իրավական կարգավիճակը կորոշվի հայ-ադրբեջանական հակա306

մարտության վերջնական կարգավորումից ե դրա արդյունքների միջազգային ճանաչումից հետո միայն: այաստանի Հանրապետություննիր անմիջական հարնաններից միայնԻրանի ն Վրաստանի հետ է, որ ունի դիվանագիտական

հարաբերություններ:"` 7 Իրանի հետ ստանի բարիդրացիական հարաբերություն-

ները հաջողությամբ զարգանում են բոլոր ոլորտներում` տնտեսական, քաղաքական, մշակութային: Իրանի հետ ունեցած բարեկամական հարաբերությունները հիմնավորվում ու նյութականանում են նան այն իրողությամբ, որ Չայաստաննիր աշխարհագրականդիրքով կամուրջի դեր է (կատարումնույն Իրանի ն Եվրոպայի` որպես քաղաքակրթական, մշակութային, կրոնական ու գաղափարախոսական տարբեր շրջանների միջն: այաստանի այդ դերը ակնհայտ է նան երկրորդ բարեկամ երկրի` Վումստանիպարագայում:ճիշտ է, Վրաստանըանմիջական սահման ն բարեկամականհարաբերություններունի նան կրոնական ու մշակութային այլ ավանդությունների տեր Ադրբեջանիու Թուրքիայի հետ, այնուհանդերձ Իրանի ե տարածաշրջանի մի քանի այլ երկրների հետ կապերզարգացնումէ «հայկական կամուրջի» միջոցով, ճիշտ այնպես,ինչպեսՎայաստանը Ռուսաստանիհետ` «Վրացական կամուրջի» միջոցով: Չնայած հայ-վրացականդարավորբարեկամությանը,որը հիմնված է նան կրոնական,մշակութայինու պատմականճակատագրիընդհանրությանվրա, որը բարձրէ գնահատվումերկու հարնան երկրների ժողովուրդներիու պետականիշխանություններիկողմից, նրանց հարաբերություններում առկա են նան լուծում պահանջող հիմնախնդիրներ: Դա վերաբերում է հատկապես Վրաստանի տարածքում բնակվող հայ փոքրամասնությանանբավարարվածությանը իր սոու նան Հայասցիալտնտեսական քաղաքականվիճակով, ինչպես տանի ն Ռուսաստանիռազմաստրատեգիական համագործակցության ն դրա միջոցով Հարավային Կովկասում Ռուսական ազդեցության պահպանմանառկա խնդրին: Իրանի ն Վրաստանիհետ Հայաստանի բարեկամականհարաբերությունները ապագայում խաթարող որնէ լուրջ գործոն գոյություն չունի, թեն Հայաստանն ու Իրանը պատկանում են տարբեր կրոնների նե տարբեր կերպ են գնահատվում ու տարբեր վերաբերմունքի են արժանանում ներկայիս համաշխարհայինլիդերի համարում ունեցող ԱՄՆ-ի կողմից:

իրավիճակ է Հայաստանի մյուս երկու՝ Որակապես այլ արնմտյան ն արելյան հարնանների`Թուրքիայի ու Ադրբեջանիհետ, որոնք հրաժարվում են դիվանագիտականհարաբերություններհաստատել Հայաստանի հետ ն շարունակում են նրա նկատմամբ թշնամական քաղաքականությունը: Հանրահայտ է, որ Վայաստանպետությանն հայերի նկատմամբ այդպիսի վերաբերմունքի պատմականարմատներըխորն են, որոնք սնվում են ծագումնաբանական(ռասիստական),քաղաքակրթական, մշակութային, ազգային-էթնիկական, կրոնական, գաղափարախոսական տարբերություններից: Դրանք ներկայումս էլ շարունակում են վիթխարի ներուժ ունեցող քաղաքական գործոնի դեր կատարել: Այդ տարբերություններով պայմանավորված պատմական զարգացումները վերջին ավելի քան ութ հարյուրամյակի ընթացքում ունեցել են ուժեղդ/ու թույլի, հաղթողի ու պարտվողի,նվաճողիու նվածբնույթ Դրա արդվողի, դահիճի ու զոհի փոխհարաբերությունների է յունքում ձնավորվել տարածաշրջանիարդի էթնոաշխարհագրական ն քաղաքական քարտեզը: Հայերը ն երկու հայկական պետական տարածքային կազմավորումները(ՀՀ ն ԼՂՀ) պահպանվել են իրենց բնօրրանի` պատմական տարածքի 1/10 մասի վրա միայն, այն մասի, որը ճեր(այումս Թուրքիան բաժանում է Ադրբեջանից: Մնացած 9/10 մասը հիմնականումբնակեցված է իրենց մել մրւասնական էթնիկական միավոր համարողթուրքերով ու աղրբեջանցիներով ն զբաղեցված է երկու ռազմավարականդաշնակից համարվող Թուրքիա ու Ադրբեջանպետություններով: Հզոր գաղափարախոսականն հոգեբանական գործոն է նան այն, որ այդ պետություններիպաշտոնականքաղաքականությունը շարունակում է ազցաբնամյչությանը սրսկել պանթուրքիզմի ու պանթուրանիզմի գաղափարախուություն-Այդ գաղափարախոսության համաձայն Միջերկրականիափերից մինչն Չինաստան ձգվող Թուրանը այն պատմականտարածքն է, որտեղ ապրել են ն այժմ էլ ապրում են թուրքալեզու ժողովուրդները:Նրանց «պատմականառաքելությունն է» միավորվել ն այդ տարածքի վրա ստեղծել թուրքական միասնականգերտերություն-Ըստ այդ գաղափարախոսությանհայկական անկախ պետությունն իր գոյությամբ ու աշխարհագրական է այդ միասնությունը:Այն քաղաքաաշխարհադիրքով /խայխտում գրական ն էթնիկականսեպ Ե որը Մեծ Թուրանի ն Թուրքական գերտերության արնեմտյանն արնելյան մասերը ն թուրքալեզու ցեղերին անջատում է իրարից:

Պատմականորեն ձնավորված այդպիսի վերաբերմունքի նորարտահայտությունէ նան այն, որ Թուրքիան ն ԱդրբեջանըՀայաստանի նկատմամբ կիրառելով տրանսպորտայինշրջափակման կոշտ քաղաքականություն, ձգտում են բոլոր միջոցներովմեկուսացնել նրան Արնեմուտ, Արնելք ն Հյուսիս Հարավ միջազգային տրանսպորտային համակարգից(որի մասին խոսվեց Գլ.7.4-ում) ն այդ եղանակով խիստ աննպաստդարձնել նրա տնտեսաաշխարհագրական (տրանսպորտային-աշխարհագրական) դիրքը: Իսկ դա նշանակում է այաստանի Հանրապետությաննան քաղաքաաշխարհագրական դիրքի ոչ նպաստավոր փոփոխություն, որը չի կարող Հալյսստանի համար բացասականհետնանքներչունենալ: Մեկ անգամ ես կրկնենք. եթե մինչե անկախացումըայս ն նման տիպի այլ աշխարհաքաղաքականմարտահրավերներինդիմակայում էր նախկին գերհզոր ԽՍՀՄ-ը, ապա նրա փլուզման արդյունքում Հայաստանը ն մյուս նոր անկախացածպետություններըայդ մարտահրավերիդեմ դիմաց հայտնվեցինմիայնակ:5 Կանխատեսելիէին բոլոր այն հիմնախնդիրներըն դրանց լուծման դժվարությունները,որոնց անխուսափելիորենպետք է բախվեր օրյա

Հայաստանը անկախացման ն միջազգային հարաբերությունների սուբյեկտ դառնալու արդյունքում: Հայաստանում ինքնիշխանպետության վերստեղծումըն դրանով պայմանավորվածսեփականարտաքինքաղաքականությունվադիրքը որրելու անխուսափելիությունը,քաղաքաաշխարհագրական պես երկրի զարգացմանպարտադիր առաջնակարգգործոն հանդես գալը արմատապես փոխեցին աշխարհաքաղաքականիրադրուշուրջ: թյունը տարածաշրջանումն Հայաստանի Դա ծնեց ոչ միայնվերըքննարկվածհիմնախնդիրները,որոնցով է արտաքինքաղաքականությունը, ուղղակիորենպայմանավորված այլն նոր բովանդակությունհաղորդեցմի շարք այլ խնդիրներինս: Այդպիսի խնդիրներից են երկրի տնտեսականզարգացման առաջմիջազգային նահերթություններին դրանցիցկախված` աշխատանքի բաժանման համակարգումնրա տեղի ու դերի որոշումը, հասարակական կյանքի, մասնավորապեսնրա տնտեսականոլորտի նոր պահանջներին բավարարող տարածքայինկազմակերպումը,հասարան միջազգային հանրությանը կական կյանքի ինտերնացիոնալացման ինտեգրվելուհետ կապված խնդիրները: են երկրի ներքին Այս բոլորը, թեն հիմնականում վերաբերում են ն քաղաքականությանը պահանջում ինքնուրույն լուծումներ, չեն

կարող սերտ կապի մեջ չգտնվել արտաքինքաղաքականությանհետ: Մասնագեւտներիմիահամուռկարծիքով այս բնույթի խնդիրների շարքում առկա է մեկը, որն արտաքինքաղաքականությանհամար առանձնահատուկ նշանակություն ունի, ավելին` նրա անբաժան տարրն է: Դա բնակչությանինքնությունը, ինքնագնահատումը, նույնականություննէ այսինքն նրա ընդհանրականպատկերացումնայն մասին,թե ո՞վէ ինքը, ինչպիսի՞նեն ազգային հատկանիշները,որոնք մեկ ամբողջություն են դարձնում ազգը, ժողովրդը ն տարբերում են նրան մոտիկու հեռու հարնաններից-Դա այդ ինքնության, նույնականության Ծիշւտգնահատումնէ ն զարգացմանուղղության որոշումը: Հայտնի է, որ երկրի ազգաբնակչության,ժողովրդի նույնականությունը որպես սոցիալ-հոգեբանականերնույթ, այլ կերպ ասած` նրա ազգային, սոցիալ-էթնիկականինքնությանզգացմունքը, ինքնաճանաչողությունն ու ինքնագնահատումըձնավորվում է մեծաթիվգործոննեեն, օրինակ, պատմականհիշողությունը, րի ազեցությամբ: Դոռանցից ու պետականտարածքն սահմանները, իրականն պոտենցիալդաշնակիցները, արտաքին սպառնալիքիաղբյուրները,«մենք» ու «նրանք», ճյուրայիններ» ու «օտարներ» հասկացություններիկոնկրետբովանու ճթշնամիների» կերպարնու նկարադակությունը,ճբարեկամների» գիրը: Այդ բոլորը ձայաստանիքաղաքականկարգավիճակին աշխարհագրական դիրքի կտրուկփոփոխության արդյունքումիրենք նույնպես էական փոփոխություններկրեցին: Պատմական զարգացմանարդի փուլում ձնավորվումէ Հայաստանիազգաբնակչության,հավանաբար նան աշխարհասփյուռ հայությաննոր նույնականությունը,որն էսպես տարբերվումէ այն նույնականությունից, որը տիրապետող էր ազգային պետականության բացակայության պայմաններումՊատասխանիեն սպասում այն հարցերը, թե ՎայաստանիՀանրապետության քաղաքաաշխարհագրականդիրքը, նրա վերը նկարագրված առանձնահատկությունները, իհարկե նան ժողովրդի նոր նույնականությունըի՞նչ չափով են պայմանավորում նրա արտաքին քաղաքականությունը:Արդյո՞քմեր արտաքին քաղաքական դոկտրինան ճիշտ է արտացոլում քաղաքաաշխարհագրականդիրքից բխող ընդհանուր իրադրությունը ն կոնկրետ հիմնախնդիրները: Սրանք հարցեր են, որոնք հատուկ գիտական ուսումնասիրության կարիք ունեն ն իրենց պատասխանըկարող են ստանալ հասարակագիտության տարբեր ճյուղերի ու բնագավառների ներկայացուցիչների հետազոտականջանքերի միավորման ն դրանք պրակտիկ Քաղաքականությանմեջ կիրառելուարդյունքում:

Առայժմ սահմանափակվենքմի քանի ընդհանուր դատողություններով: Ամեն մի քաղաքականություն, ինչ ոլորտի էլ այն վերաբերի, գրտական հիմնավորվածությանն ճշմարտացիության մեկ չափանիշ է, գործնականարդյունքները: ունիչ Դա նրա արդյունավետությունն Դժվար չէ պատկերացնել, թե հերոսական ու ողբերգական դիվագներով լի պատմական անցյալով. բայց վերջին հարյուրամյակներում սեփական պետականությունիցզրկված ժողովրդի համար դրա վերականգնումը ե արտաքին քաղաքականության ճիշտ ուրվագծումը ինչպիսի դժվարությունների հետ է կապված: Հայ ժողովրդի պարագայում այդ դժվարությունները բազմապատկվում են տարածաշրջանում տիրող քաղաքաաշխարհագրականայն բացառիկ բարդ իրադրության պատճառով,որի մասինխոսվեց վերնումՀիշենք, որ արտաքին քաղաքականությունը պետության գործունեությունն է միջազգային ասպարեզում, որի միջոցով այն կարգավորում է իր հարաբերություններըարտաքին քաղաքական գործունեության այլ սուբյեկտների՝պետությունների, արտասահմանյան ու կուսակցությունների հասարակականկազմակերպությունների, համաշխարհայինն տարածաշրջանայինմիջազգային կազմակերպությունների հետ: Արտաքինքաղաքականությունըհենվում է եր(իր-պետության տնտեսական,ժողովրդագրական,ռազմական, գիու մշակութայիններուժիվրա, որը որոշվում է ամտատեխնիկական բողջի ներսում դրանց զուգակցումով ն հարաբերակցությամբ:Այդ ներուժն է, որ ի վերջո ապահովում է պետությանարտաքին քաղաքականության նպատակներիու խնդիրներիիրականացումը, առաջնությունների ենթակարգությունը: դեպքում պետության ընդհանրական ներուժի 7Ղայաստանի թվարկված բաղադրիչներինպեւտքէ ավելացնել նս մեկը: Դա արտասահմանյան ավելի քան յոթ տասնյակպետություններումբնակվող ն նրանցքաղաքացիներհամարվող մեր հայրենակիցներնեն՝ հայ սփյուռքը՝ 7-8 մլն մարդ: Դա այն իրողությունն է, որ ինքնիշխան պետությանկարգավիճակստացած Հայաստանի Հանրապետությունում առնվազն2,5 անգամ ավելի քիչ հայ է բնակվում, քան Սփյուռքում': Սա ձնական առումով ժողովրդագրականբաղադրիչ է բայգ '

Միջն վերջերս հայրենաբնակ ե արտասահմանումբնակվող հրեաներիքանակական հարաբերակցությունընույնպես բացասական է եղել. 2005 թ. տվյալներովայն հավասարակշռված է` մոտավորապես50-ականտոկոս

դժվար չէ նկատել, որ որոշակի(լրացուցիչլիցք է հաղորդում մշակութային, տնւոեսականու նան քաղաքականբաղադրիչներին: Հայ սփյուռքի առկայությունը որպես ինքնուրույն գործոն ազդում է Հայաստանի Հանրապետությանարտաքին քաղաքականության կոնկրետ դրսնեորումներին ուղղվածության վրա, ն դա` հայ համայնքներիաշխարհագրությանմիջոցով- Իսկ դժվար չէ նկատել, որ հայ Սփյուռքի աշխարհագրությունը, համայնքներիտեղաբաշխումը, վերջին հաշվով, ՎայաստանիՀանրապետությանքաղաքաաշխարհագրական դիրքը որոշող բաղադրիչ է: (Հիշենք, որ երկրի աշխարհագրական դիրքը նրա հարաբերությունն է իրենից դուրս գտնվող օբյեկտների նկատմամբ, որոնց հետ նա կարող է փոխազդեցության մեջ գտնվել): Ակնհայտ է, որ հայկական համայնքի առկայությունը, նրա կշիռը որոշակի երկրում լրացուցիչ ն ոչ երկրորդականգործոն է այդ երկրի ն Հայաստանի Հանրապետության հարաբերությունների բնույթի ն մակարդակիորոշմանհամար: `. ՛ Արտաքինքաղաքական գործունեության պարտադիրն ամենից ավելի արդյունավետ եղանակը այլ պետությունների հետ դիվանագիտականհարաբերություններհաստատելնէ միջազգային կազմակերպություններինանդամագրվելըն արտասահմանյանկուսակ-

հետ շլիման մեջ գտնվելը: ցություններիու կազմակերպությունների Առ այսօր Հայաստանի Հանրապետությունըդիվանագիտական ուղղակի հարաբերություններունի աշխարհի պետությունների մեծ մասի, այդ թվում առաջատար ութնյակի (ԱՄՆ, Ռուսաստան, Գերմանիա, Մեծ Բրիտանիա,ճապոնիա, Ֆրանսիա, Իտալիա, Կանադա), Չինաստանի, Հնդկաստանի,Եվրոպայի, Ասիայիու Ամերիկայիմյուս հետ, անդամակցումէ ՄԱԿ-ին,նրա բոլոր կախոշորպետությունների ռույցներին, Առնտրի համաշխարհայինկազմակերպությանը,Անկախ պետությունների համագործակցությանը (ԱՊՀ), Եվրախորհրդին, սերտ համագործակցուքյանմեջ է համաշխարհային ն տարածահետ: շրջանայինբազմաթիվայլ կազմակերպությունների Նան խոշոր հայ համայնքներիառկայության շնորհիվ Է, որ Հայաստանի Հանրապետությանհարաբերություններըառավել բարձր մակարդակի վրա են, օրինակ, Ռուսաստանի,Ֆրանսիայի, ԱՄՆ-ի, Լիբանանի, Սիրիայի, Իրանի հետ, որտեղ հայ համայնքը զգալի ուժ է ներկայացնում: -ՀայաստանիՀանրապետության արտաքինքաղաքականության առջն սկզբից նեթ որպես կարնորագույնառաջնահերթ `

Անկախացաճ

հարց ծագեց օնրակայություններիորոշումը, որն ամեն մի պետուդոկտրինայիառանցքայինխնդիրնէ թյան արտաքին քաղաքական Հայտնի է, որ խորհրդայինգերտերությանփլուզման հետնանքով բոլոր նորաստեղծ պետությունների առջն այդ հարցը ծագել էր ն հրատապլուծում էր պահանջում: Նրանք պետք է որոշեին իրենց վերաբերմունքը նախկին ԽՍՀՄ առաջաւտար, առանցքային անդամի՝ Ռուսաստանինկատմամբ:Մերձբալթյաներեք հանրապետությունները (էստոնիա, Լատվիա, Լիտվա) առանց վարանման հայտարարեցին իրենց արեմտամետ կողմնորոշման ն Ռուսաստանի Դաշնության հետ նախկինսերտ հարաբերությունները սահմանափակելումասին: ԽՍՀՄ մյուս 11 հանրապետություններիդիրքորոշումն այլ էր: Վայտարարելով միջազգային հանրությանը ինտեգրվելու օգտին իրենց կողմնորոշումը, նրանք համաձայնեցին Ռուսաստանի հետ միասին ստեղծել նոր տիպի միություն` Անկախպետությունների համագործակցություն (ԱՊՀ), որի ներսում հնարավորություն կունենան շարունակել տնտեսական ու մշակութային համագործակցությունըն միասնական դիրքերից հանդես գալ այլ պետություններիհետ հարաբերություններում: ԱՊՀ ներկա վիճակը ցույց է տալիս, որ այդ կազմակերպությանհետ կապվածճա/յասումներն արդարանումեն ոչ Լիովին ն նրա բոլոր անդամներըչեն, որ շահագրգռվածությունեն դրսնորում դրա հետագաամրապնդմանու զարգացմանհարցում: ՎայաստանիՀանրապետություննայն երկրներիցէ, որ ԱՊՀ-ի ն նրա շրջանակներում,ինչպես նան երկկողմանիկարգով Ռուսաստանի Դաշնության հետ զարգացնում է սերտ հարաբերություններ հասարակականկյանքի բոլոր ոլորտներում:ՀՀ այդպիսիկողմնորոշումը պատճառաբանվում է ոչ միայն հայ-ռուսականպատմական կապերով ու տնտեսականնպատակահարմարությամբ:Առաջնային նշանակություն է ձեռք բերում թուրք-ադրբեջանականթշնամական միջավայրում պետության անվտանգության ապահովման խնդիրը: Այդ խնդրի առկայությամբէ պայմանավորվումնան այն, որ Վայաստան-Ռուսաստան ներկայիս հարաբերություններնունեն ստրատեգիական ուղղվածություն: Հաջողությամբ զարգանում է ռազմահամագործակցությունը,ն Հայաստանի ւտտարածքում տեխնիկական են ռուսական ռազմական հենակետ ն զորախմբեր, այսօրառկա որոնք մեր երկրի անվտանգությաներաշխիքեն: ՀայաստանիՀանրապետությունըՌուսաստանիհետ ռազմավարական համագործակցությունըդիտելով որպես իր արտաքին քա313

ղաքականության գերակայություն, միաժամանակիրականացնում է աշխարհիբոլոր պետություններիհետ բարիդրացիական հարաբերութն յուններ զարգացնելու համագործակցելուհավասարակշռված փոխլրացնող քաղաքականություն,որը մասնագիտականլեզվով ընդունված է անվանել (ոմապլեմենտար (լատ.- օօտքլածու լրացնել, փոխլրացնել, համալրել բառից) քաղաքականություն: Դրա հիմնարար սկզբունքն այն է, որ միջազգայինհարաբերություններումհանուն սեփական անվտանգությանու ռազմավարականշահերի, պետությունը. հենվում է համաշխարհային կամտարածաշրջանային մակարդակիոչ թե մեկ ուժային կենտրոնիվրա ն հակադրվում է մյուսներին, այլ տարբերուժային կենտրոնների նկատմամբդրսնդրումէ հավասարա(շռված վերաբերմունք:Այդ սկզբունքինհետնող պետությունըձգտում է արտաքին քաղաքականությանոլորտի իրեն համար հետաքրքրություն ներկայացնող ամեն մի ճոռճնլրեւտ հարցի լուծմանը մասնակից դարձնելտարբերուժեր, որոնքկարողեն փոխլրացնելմիմյանց: Կոմպլեմենտարության սկզբունքին հարազատ, Հայաստանի արտաքինքաղաքականությունը պահպանելովու խորացնելով Ռուսաստանի հետ ռազմավարականգործակցությունը, միաժամանակ ակտիվորենհամագործակցումէ Եվրամիությանն ԱմերիկայիՄիացյալ Նահանգների հետ: Եթե մինչն վերջերս այդ համագործակցությունը ներառումէր միայն տնտեսականու մշակութայինոլորտները, ապա այժմ այն տարածվում է նան ռազմական ոլորտի վրա: Դրա օրինակ է, մասնավորապեսկապերի ընդլայնումն ու խորացումը այնպիսի հզոր ռազմա-տնտեսականմիավորման հետ, ինչպիսին է ՆԱՏՕ-ն: Այժմ Հայաստանի ռազմական ստորաբաժանումները այդ կազմակերպությանզինված ուժերի կազմում մասնակցում են Կոսովոյում ն Իրաքում իրականացվող խաղաղապահմիջոցառումներին: ունի նան «... ահաբեկչության դեմ պայքաՀայաստանը ներդրում րում ն խաղաղ ու ժողովրդավարականԻրաքի կայացման հարցում, որի համար Միացյալ նահանգներըերախտապարտէ» նրան,- նշել է ԱՄՆ-ի նախագահըհայոց եղեռնի 90-ամյակիննվիրված իր հայտարարության մեջ:

11.2 ՆԵՐՔԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ:

ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ԻՆՔՆԱԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

մի երկիր-պետությանքաղաքաաշխարհագրական բնութագիրը չի սպառվում նրա արտաքին դիմագծերով`տեղով ու դիրքով ժամանակակիցաշխարհում, հարաբերություններովհեռու ն մոտիկ հարնանների` միջազգային իրավունքի սուբյեկտների հետ, արտաքին քաղաքականությամբ:Այն ունի իր ճերքին՝բովանդակայինմասը: Երկրի ներքին քաղաքաաշխարհագրականբնութագիրը ամենից առաջ նրա սյետական (առուցվածքն է` պետականկարգը ն քաղաքական ռեժիմը,իհարկե նան տարածքայինկազմակերպումը, քաղաքական ուժերի դասավորությունըպետության տարածքում, ներքին քաղաքական գործընթացներըպետությունում ամբողջությամբ վերցրած ն տարածքային կառուցվածքային միավորներում: Այս ամենը երկրի ներքին քաղաքականությանվրա ազդող հզոր գործոններ են, միաժամանակ անհրաժեշտբովանդակային բաղադրիչներ: Արդեն նշել ենք (գլ. 5.2), որ պետության ներքին քաղաքականությունը պետության՝որպեսհասարակականկառույցի այն ամբողջական գործունեությունն է, որն ուղղված է օռյություն ունեցող սռԱմեն

ցիալ-քադաքական (կարգերիամրապնդմանըն բարեփոխմանը: Գործունեությանայդ միասնականհամակարգնունի իր ուղղությունները, բաղադրիչները:Դրանք են` տնտեսական,Ժողովրդագրական, սոցիալ-ինտեգրման (միասնացման),սոցիալ-մշակութային,ռեպրեսիվ (պատժիչ-Ծնշողական),հասարակականկյանքի մյուս բնագավառներին վերաբերող գործողությունները:Դրանցից յուրաքանչյուրը մի բարդ համակարգ է իր ներքին կառուցվածքով ու սեփական գործառույթներով: ըմբռնմանհամաձայնքաՔաղաքագիտականփիլիսոփայական ն իշխանությունըանբաժանեն ու փոխպայմանադաքականությունը վորված: Տիրապետողտեսակետնայն է, որ քաղաքականությունը ն իշխանությունը (ապված են փոխադարձպատճառա-հետնանքային մեջ: Ավելիհակիրճ` ճեր(ապերով, գտնվումեն փոխկախվածության բին քաղաքականությունը(ն ընդհանրապեսքաղաքականությունը) իրականացվումէ իշխանությանմիջոցով ն իշխանությանշնորհիվԱվելին` «իշխանություն» կոչվող ֆենոմենը իրենից ներկայացնում է հասարակականկյանքի առաջատար կազմակերպիչն կար-

գավորող-վերահսկիչունիվերսալ սկզբունքը'Այդ սկզբունքը կիրառվումէ կյանքում առկա գործընթացներիկառավարման ու ինքնակառավարմանմիջոցով: Իսկ կառավարմանու արդյունավետությունըմեծապեսկախված է նան ինքնակառավարման նրանից, թե որո՞նքեն, ի՞նչ որակականհատկանիշներունեն իշխանության (կառավարման)օբյեկտներըն սուբյեկտները:Պետական կաման ոլորտում դա կախվածէ երկրի պետականկառուցվածքից: ռա ՀանրապետությանպետականկառուցվածքըսահՀայաստանի է մանվածՀայաստանիՀանրապետությանՍահմանադրությամբ:Այնտեղ ամրագրվածէ՝ Հոդված 1. Հայաստանի Հանրապետությունըինքնիշխան, ժողովրդավարական, սոցիալական,իրավական պետություն է: Հոդված 2. Հայաստանի Վանրապետությունումիշխանությունը պատկանում է ժողովրդին: ժողովուրդն իր իշխանությունն իրականագնում է ազատ ընտրությունների, հանրաքվեների, ինչպես նան Սահմանադրությամբնախատեսվածպետական ն տեղական ինքնակառավարմանմարմիններիու պաշտոնատար անձանց միջոցով: Դա նշանակում է, որ ներկայիս հայկական ազգային պետուկառավարմանձեր հանրապետաթյան աետականկարգր. -այսինքն զարգացման ներկա փուլում այն համարկանն է Վասարակական վում է առավել առաջադիմականնու առավել ժողովրդավարականը, որովհետե իշխանության նկատմամբ սուվերեն իրավունքները պատկանում են ժողովրդին (բոլոր աշխատունակքաղաքացիներին կամ նրանց մեծամասնությանը): Երկրի պետական կարգը հանրապետականէ համարվում անկախ այն բանից, թե ի՞նչ եղանակով են ընտրվումքաղաքացիների (ժողովրդի) անունից իշխանությունն իրականացնող մարմինները, ուղղակի ճանապարհով,թե' անուղղակի,մեծ մասամբ երկաստիճան, եղանակով(առաջին աստիճանումընտրվում են ընտրողներ,որոնք էլ մարմինը): Հանրապետականկառաընտրում են համապատասխան վարման ձնը տարբեր պետություններումտարբերվում են նան այնպիսի ցուցանիշներով,ինչպիսին են իշխանություններիվրա քաղա'

Իշխանությունհասկացություննառկաէ հասարակության կենսագործունեության բոլոր, նան քաղաքական»(քաղաքականգործընթացներից դուրս գտնվող).ոլորտներում,ինչպիսիք են, օրինակ տնտեսությունը,կրթությունն ու դաստիարակությունը, ընտանիքը, միջանձնայինհարաբերությունները (զարգացմանՕրինաչափության իշխանություն,օրենքի իշխանություն, հեղինակության իշխանություն,ավանդույթիիշխանություն,ընտանիքիավագի ու ծնողի իշխանություն ն այլն): Իշխանություն իրականացնելիսառկա են սուբյեկտը Լ օբյեկտըկամ սուբյեկտըն եռկրորդ՝պասսիվ,կրավորական սուբյեկտը: «ոչ

քացիների ազդեցության կամ իշխանական կառույցներում նրանց մասնակցությանչափը: Պետական կառավարման սկզբունքների վրա ձնավորվում է քաղաքական իշխանության տիպը` գործող քաղաքական ռեժիմը. ձնին համապատասխանումէ քաՀանրապետականկառավարման ղաքականիշխանության ժողովրդավարական տիպը: 11.2.1

ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ

Ասվեց, որ պետության ներքին քաղաքականությունը բաղկացած է գործունեության տարբեր բնագավառներից, որոնցից յուրաքանչյուրը մի բարդ համակարգէ: Ամեն մի համակարգի ու նրա բաղադրիչների կազմակերպումը իրականացվում է (առուցվածքային երկու հատույթով (կտրվածքով)` ճյուղային (ոլորտային, ըստ մասնագիտացվածուղղությունների, գործառնային) ն ս։ռարածքայրինՔաղաքական աշխարհագրությունըգործ ունի առաջին հերթին տարածքային հատույթի, այլ կերպ` տարածքային կառավարման հեւո- Պետությունն իր տարածքայինկառավարմանպարտականություններն իրականացնելուհամար կատարում է պետականտարածժՔի դիֆերենցում, շրջանացում, ծնավորում է տարածքային կառավարման կառուցվածքը: Իսկ շրջանացումը,ինչպես հայտնի է մի իմացական, մտավոր հետազոտականգործողություն է, որն աշխարհագրականգիտության առանցքային գործառույթներիցէ: Շրջանացման այս` քաղաքաաշխարհագրականտեսակը մյուսներից առանձնանում է նրանով, որ չի սահմանափակվումդիֆերենցմանենթակա տարածքի գիտաճանաչողականնպատակովմիայն: Այն ունի /խիստ

արտահայտված կոնստրուկտիվ՝ կառուցողական-ուղղվածություն, ուղղակիորենծառայում է տարածքային(ռեգիոնալ)քաղաքականությանը, որն իրականացվումէ տարածքայինկառավարմանմիջոցով Իսկ այդ քաղաքականությունըն այն իրականացնող տարածքային սուբյեկտները(տարածքայինբաժանմանմիավորները)պետք է լիոերկրի առջն ծառացած տնտեսական, սովին համապատասխանեն ցիալ-քաղաքական, պաշտպանական,համապետականնշանակության այլ խնդիրներիօպտիմալլուծմանը: Արդենասվել է, որ երկիր-պետությաններքինբաժանումըկարող է լինել երկու տիպի` տարածա-քաղաքական(եթե պետությունըդաշ(եթե պետությունը ունիտար է): նային է) կամ վարչատարածքային ունիտար է, ուստի ներքին բաժաՀայաստանիՀանրապետությունը

ել վարչատարածքայինէ: Երկրիքաղաքական կարգավիճակի հասարակարգիփոփոխության համեմատ այն ես փոփոխությանէ ենթարկվում, քանի որ այդ բաժանումն ածանցյալ է երկրի ներսում կատարվող սոցիալ-տնտեսականու քաղաքական գործընթացներից ն կոչված է նպաստելու դրանց իրականացմանը: Հայտնի է, որ Ռուսաստանի կազմում Արնելյան Հայաստանը 3ՀՀ ներկա քաղաքական սահմաններում բաժանվածէ եղել Կովկասյան փոխարքայության մաս կազմող վարչատարածքային 4 միավորների` Երնանի, Թիֆլիսի, Ելիզավետպոլի նահանգների ն Կարսի մարզի միջն: Նահանգները բաժանված էին գավառների, գավառները` ոստիկանականտեղամասերի: Ազգային պետականությունը վերականգնածՀայաստանի (Առաջին հանրապետության)առաջին քայլերից մեկը եղավ երկրի վարչական բաժանմանմասին օրենքի ընդունումը, որով հաստատվեցվարչատարածքայինբաժանմաննահանգ շրջան գյուղ համակարգը: Խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո չեղյալ հայտարարվեց նախկին բաժանումը ն 1921թ. հուլիսի 20-ի «Հայաստանի ՍոցիալիստականԽորհրդային Հանրապետությանվարչական վերաբաժանումների մասին» դեկրետովհաստատվեցգավառ գավառամաս (գավառակ) գյուղ համակարգը:Այն պահպանվեցմինչն 1929թ, երբ առանձնացվածԷին9 գավառ ն 38 գավառակ: 1929-1930թթ.ԽՍՀՄ բոլոր հանրապետություններում անցկացվեց վարչատարածքայինռեֆորմ: Այն նպատակ ուներ երկրի վարչատարածքայինբաժանումըհարմարեցնելճոր ծնավորվողսոցիալիստական հասարակարգիպահանջներին:Տարածքային միավորների առանձնացմանու սահմանազատման գլխավորպայման էր համարվում տարածքի բնական, ժողովրդագրական,էթնոմշակութային, տնտեսականհատկանիշների,տրանսպորտային ապահովվածության բազմակողմանի հաշվառումը:Հայտարարվումէր, որ ռեֆորմիհիմքում ընկած են դեռես 1922թ. ԽՍՀՄ Պետական պլանային հանձնաժողովի (Պետպլան) մշակած տնտեսական շրջանացման սկզբունքները: Հարցի լուծման քաղաքական կողմը ապահովվում էր վարչական միավորներիչափերի ն ընդհանուրքանակի կարգավորմանմիջոցով: Գլխավորկարգախոսէր հռչակված«իշխանությունըմոտեցնելտեղերին», ապահովել պետական-վարչական ապարատի առավելագույն ուղղակիազդեցությունըբնակչությանլայն զանգվածներիվրա ն դրա միջոցով`հասարակական(լյանքիբոլոր ոլորտներիպետականկենտրոնական կառավարմանմիասնականությունը վարչատարածքային նումն

ն

-

-

-

-

բաժանումըհետամիավորիսահմաններում-Նորվարչատարածքային պնդում էր արդեն ձնավորվողվարչակուսակցականբյուրոկրատիայի իշխանության ամրապնդման նպատակներ: Այն հարմարեցված(ր տոտալիտարպետականռեժիմինն լավագույնսծառայումէր նրանՀայաստանի Հանրապետությունումայդ ռեֆորմը իրականացվեց երկու փուլով: Սկզբում ՎայաստանիԿենտգործկոմինախագահության 1929թ. հուլիսի 26-ի «Հայաստանի ԽՍՀ տերիտորիայի շրջանացման մասին» որոշման համաձայն հանրապետությունը բաժանվեց 5 գավառի (օկրուգի), 31 շրջանի ն շրջանի կարգավիճակ ունեցող մեկ քաղաքի: Շրջանացման ստորին աստիճանը առանձին բնակավայրն էր (քաղաք, գյուղ): Երկրորդ փուլով, 1930թ. օգոստոսի 5-ի որոշմամբ գավառները վերացվեցինն հաստատվեց վարչատարածքային բաժանման ծճր(աստիճան համա-

(արգ` շրջան գյուղական (քաղաքային)սովետ: ռեֆորմի ն շրջանացման նոր սխեմայիգիՎարչատարածքային տական հիմնավորումըտվել էր հանրապետությանՊետպլանին առընթեր ստեղծված ծրջանացմանհանձնաժողովը,որը ղեկավարում էր ճանաչված աշխարհագետ 4.(.Քռչարյանը- Կատարվեցինլայնածավալ արշավախմբային-հետազոտական աշխատանքներ, որոնց արդյունքներըլուրջ ներդրում էին հանրապետությանհամալիր աշխարհագրականուսումնասիրությանբնագավառումես: Այս համակարգը պահպանվեցընդհուպ մինչն 1995թ.',երբ կա՛վարչատարածքայինբաժանտարվեց նոր ռեֆորմ ն։ հաստատվեց ման ներկայիս կառուցվածքը: Մինչ այդ ՀՎ վարչատարածքայինբաժանումն ուներ հետնյալ պատկերը.առաջինկարգի միավորները 58-նէին (37 գյուղականվարն հանրաչականշրջան իրավականառումովդրանցհավասարեցված միավորԵ րկրորդ աստիճանի ենթակայության քաղաք): պետական ներն էին գյուղխորհուրդները(թվով 479), շրջանային ենքակայության (6) ն Գյումքաղաքները(6) ն քաղաքատիպավանները (31), Երնանի րիի(2) քաղաքայինշրջանները՝ընդամենը524 միավոր(տես նկ.14): -

'

1950-60 թթ. փորփուփոխությունների` կառուցվածքիարմատական Վարչատարածքային ձերըհաջողությունչունեցան: 1952թ. մտցվեցեռաստիճանհամակարգ`հանրապետությունը նախկինվիճակը: 1960լրացուցիչ բաժանվեց3 օկրուգի: Մեկտարիանց վերականգնվեց ական թվականներիսկզբին վարչականշրջաններինզուգահեռստեղծվեցինգյուղատնտետարածքային-արտադրական վարչուսության ղեկավարման«Կոլխոզային-սովխոզային գոտիներ» ղեկավարման՝«Արդյունաբերական թյուններ» (թվով 11) ն արդյունաբերության կառուցվածքիարմատականփոփոխությունէր ն խախ(թվով 9): Սա վարչատարածքային տում էր պետությանվարչատարածքային միավորների ներսումհասարակականկյանքիկահիմնականսկզբունքը:1965թ. այդ նորամուծությունիցնս ռավարմանմիասնականության հրաժարվեցին.

Անկախ Հայաստանի Հանրապետության ստեղծումը, շուկայական հարաբերությունների ն ժողովրդավարական վարչակարգի ու նոր քաղաքական ռեժիմի հաստատումը անխուսափելի դարձրին վարչատարածքայիննոր ռեֆորմը':Բայց այն կարող էր հաջողություն ունենալ, եթե հստակեցվել էին երկրի քաղաքականկուրսի այն բաղադրիչները, որոնք պետք է ապահովեին նրա հեռանկարային զարգացումը: Որպես այդայիսիբաղադրիչներէին հռչակվել մասնավոր սեփականատիրությանպետականխրախուսումն ու պաշտպանությունը, անհատիտնտեսականանկախությունը,տեղականինքնակառավարմանծավալումը, պետության տնտեսական ֆունկցիաների աստիճանականսահմանափակումըն փոխանցումը տնտեսվարող սուբյեկտներին:Այդ բոլորից տրամաբանորենբխում էր (ն դա հաստատված էր համաշխարհայինփորձով), որ ի թիվս այլ միջոցառումների պետք է կատարվի նան երկրի վարչատարածքային կառուցվածքի արմատականփոփոխություն,որը կապահովիտարածքային կառավարման կատարելագործում,արդյունավետությանբարձրացում, իշխանությանապակենտրոնացումու ժողովրդավարացում՝ Այդ նպատակինհասնելու գլխավոր միջոցը պետականկառավարման սուբյեկտների` վարչատարածքայինբաժանման առաջին քանակիկտրուկ կրճատումնէր: կարգիմիավորների Հստակպատասխանիէին սպասում նան այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք էին. ո՞ր միավորը պետք է դիտել տարածքային կառավարման ն ո՞րըտարածքայինինքնակառավարման սուբյեկտ, ինչպիսի՞ ենթակարգություն պետք է հաստատվի դրանցից յուրաքանչյուրի ներսում, ո՞ր աստիճանում ի՞նչ հարաբերակցությամբեն ներկայացված լինելու պետական իշխանության երեք ճյուղերը` օրենսդիր, գործադիր,դատական:

'

ԽՍՀՄ-ում սկսվածերկրիներքինկյանքի ազատաէ, որ 1980-ականներին Ձատկանշական կանացմանգործընթացների(«պերեստրոյկա»ն այլն) ազդեցությանտակ իշխանության տարբերմակարդակներումհասունանում էր վարչատարածքային ռեֆորմիանհրաժեշտուԴրավկայությունն թյանգաղափարը,աշխուժանումէլ.` գիտականուսումնասիրությունները: էր մասնավորապես Երնանում կայացած համամիութենական գիտականկոնֆերանսը,որը լայն արձագանքգտավ այլ հանրապետություններում նույնպես,իսկ նյութերըհրատարակվեցին առանձինգրքով («11քօՇՀՇոԼԵւ ՇՕՑՇքԼաՇԵ6180822014 է քօր ւօաքօտաւմմ ոշքքմոոքատԵւօն Է., օքՈՈՒՒԹՅԱՒՈՒ06166188 ԷԼ Շքօճեթ. Օ.6Լ. քծոճեօքել 1 Ճ.82166րււ, Ե.Ը 70օքեր. Ճրոօաւ 1988"): Հայկական ՍՍՀ վարչատարածքայինկառուցվածքիկատարելագործման հիմնանան Հայկականաշխարհագրական խնդրինանդրադարձավ ընկերությանն Երնանիպետական համալսարանիկազմակերպածգիտագործնական կոնֆերանսը(1989թ.): Այն մշակեց ն հատուկ զեկուցագրովիր նկատառումները հանձնարարականներ ներկայացրեցհանրապետությանգերագույնիշխանություններին: "

ՍՐԿ

աար

4 "62 ա

«4» `

ո»

ի լ

Հ

՞-

-՞

ո,

ի

«՛

:

ղարշ "

թր"

ՅՂ1 ստճվանում (նիցցուցակով) «-Ջ6

ՐԷ 18 7--

-

.

ա

ՀԸ

18"Հ,.ԵՐԵՎԱՆ. :

Դ

քաղաք

նրա

"176 29 `

6-----՝

-

-

ռ

ՐԻՇ

Շրջանային կարգավիճ ն ունեցող

անվանում (կից ցուցակով)

-ո-,

բ:

20...

սաԻնաններ

.6 ս

տ

ՀՀ"

ջ

14. ԱԾ

Առաջինհարգի տարածքային միավորի վարչական շրջանի

.-

Հ

«-Հ«Հ-

թ.

-

».3-

ՇԵՐՏ

Տ

3: 5»

'

ՀՆՄ

եռուն

,

'

ՀՀ.

լ

Վարչական շրջաններ

Շրջանիկարգավիճակ ունեցողքաղաքներ

1 Ալավերդի Ամասիայի 22Աբովյանի 23 Կամոյի Ղուկասյանի 2Ստեփանավան 3 Կալինինոյի 24 Բաղրամյանի 63Սպիտակ 4 Ստեփանավանի25 Հոկտեմբերյանի4 (ենհնական 5 Թումանյանի 26 էջմիածնի 5 Կիրովական 6 Նոյեմբերյանի 27 Մասիսի 6 Դիլիջան 7 Սխուրյանի 7 Արթիկ 28 Արտաշատի 8 Սպիտակի 29 Արարատի 6 Հրազդան 9 Գուգարքի 30 Մարտունիի 9 Չարենցավան 40 Իջնանի 31 Վարդենսի 70Սնան 11 Շամշադինի 32 Եղեգնաձորի 71 Աշտարակ 12 Սնիի 33 Ազիզբեկովի 12 Աբովյան 13 Արթիկի 13 Կամո 34 Սիսիանի 12 Հոկտեմբերյան 14 Արագածի 35 Գորիսի 15 Սպարանի 75 էջմիածին 36 Ղափանի 37 Սեղրիի 16 Հրազդանի 16 Արտաշատ 17 Սնանի 77 Արարատ 18 Կրասնոսելսկի 18 Ջերմուկ 19 Թալինի 79 Գորիս 20 Աշտարակի 20 Ղափան

21 Նաիրիի

ԸՏ --Ը

Մ--- `.

Հ

Է Գ"

գգ

Ն

'

-

Վ

«ԱԽ. `

Հ

37 -ի Գ ՉորԿ-ՀՆ -՛

21 Երնան

Նկ.14.11 վարչատարածքային կառուցվածքըմինչն 1995թ.ռեֆորմը

/

ճ.

Է

Ի

Ց

մ

՛

աս-

ւ

առաջին կարգի տարածքային միավորի` մարզի սահմաններ ՓԵ

մարզի վարչական կենտրոն

Մարզեր

3յ

Սնվանում

լ

Շիրակ

Լոռի

Վարչական կենտրոն

|

Գյումրի Վանաձոր

Տավուշ

Համայնքների թիվը

Իջնան

Աշտարակ

Կոտայք

Հրազդան

Արմավիր

Արարատ

Արմավիր

Արտաշատ

Եղեգնաձոր Կապան

Արագածոտն |

Գեղարքունիք| Գավառ

Վայոց Ձոր

|

Սյունիք Երնան

Նկ.

15. 41

վարչատարածքային կառուցվածքը

Անհրաժեշտ էր հստակություն մտցնել պետության վարչատարածքային կառուցվածքիհամարհիմնարարնշանակություն ունեցող այն հարցում, թե ինչպիսի՞նեն նրա բարենորոգմանհամար անհրաժեշտ պայմանները, ն որոշել ելակետային դրույթները:Դրանք սովորաբար երկու բնույթի են լինում: Առաջին. սոցիալքաղաքական ու պետական կառավարման նպատակի հստակ սահմանում, որին պետք է ծառայի նոր վարչատարածքային բաժանումը: Տվյալ դեպքում այդ նպատակըհամառոտակի ասած, հանգում էր ազատականշուկայական էկոնոմիկայի, բազմակուսակցականության վրա հենվող ժողովրդավարության ն անհատի քաղաքական ու քաղաքացիական ազատությունների ապահովմանը,որոնց մասին խոսվեց վերնում: Երկրորդ. շրջանացման արդյունքում առանձնացվողօբյեկտի, այսինքն տարածքային միավորի բնական, ժողովրդագրական ն տնտեսական պարամետրերիընտրությունը: Քանի որ վարչական շրջանացումը ի տարբերություն բնական միջավայրի (ֆիզիկաաշխարհագրականպայմանների, կլիմայական,հողաբուսական ծածկի ն այլն) ե հասարակական(սոցիալական) ոլորտի (տարաբնակեցման, տնտեսական,ազգագրական ն այլն) շրջանացումների,համաէ, հատուկ նշանակություն է ձեռք բերում (իր ինտեգրալշրջանացում առանձնացվող տարածքային միավորի բոլոր հատկանիշներիհամադրումը: Դա է, որ հնարավորություն է տալիս այնպես սահմանել ապագա վարչատարածքային միավորի ենթակարգությունը ն այնպես սահմանագծել այն, որ առավելագույնս բավարարի առաջին պայմանի պահանջներն ն ապահովի նրա` որպես տարածքայինկառավարմանկամ տեղականինքնակառավարման ռուբյերտրգործառնությանբարձր արդյունավետությունը: Հայաստանի Հանրապետությանվարչատարածքայիննոր բաժանման մասինօրենքնընդունվեց1995թ.`հիմքումունենալովՀՀ Սահորտեղ ամրագրվածեն բաժանմանկառուցվածքըն մանադրությունը, տարածքային միավորների գործառնային հիմնական դրույթները: Սահմանադրության7-րդ գլխում, որը վերնագրվածէ «Տարածքային կարդումենք՝ կառավարումըն տեղականինքնակառավարումը», 104. Հայաստանի ՀանրապետությանվարչատարածՀոդված քային միավորներն են` մարզերը ն համայնքները: Մարզերը կազմված են գյուղական ն քաղաքայինհամայնքներից: Յոդված 105 Համայնքներում իրականացվում է տեղական ինքնակառավարում:

Համայնքի սեփականությունը տնօրինելու, համայնքային նշանակության հարցեր լուծելու համար երեք տարի ժամկետով ընտրվում են տեղական ինքնակառավարմանմարմիններ. համայնքի ավագանի` հինգից տասնհինգ անդամով, համայնքի ղեկավար` քաղաքապետ,գյուղապետ: Համայնքի ղեկավարըձնավորում է իր աշխատակազմը: ավագանին համայնքի ղեկավարի ներՀոդված 706. ՎՂամայնքի կայացմամբհաստատում է համայնքի բյուջեն, վերահսկում բյուջեի կատարումը, օրենքով սահմանված կարգով սահմանում տեղական տուրքեր ն վճարներ: Հոդված 107. Մարզերում իրականացվումէ պետական կառավարում: Կառավարությունըմարզերում նշանակում ն ազատում է մարզպետներ, որոնք իրագործում են կառավարությանտարածքային քաղաքականությունը,համակարգումհանրապետականգործադիր մարմիններիտարածքայինծառայությունների գործունեությունը: Հոդված 108. Երնան քաղաքն ունի մարզի կարգավիճակ: Տեղական ինքնակառավարումըԵրնանումիրականացվումէ թաղային

համայնքներում':

995թ. Օրենքով, որը գործողությանմեջ մտավ 1996թ. հունվարի 1-ից,`՝ Գայաստանի Հանրապետությունըբաժանվեց վարչատարածքային 11 միավորի` 10 մարզի ն Երեան քադաքի (տե'ս նկ.15): Վարչաքաղաքական կառուցվածքի մակարդակները մնացին նույնը` առաջին ն երկրորդ (երկաստիճան բաժանում): Հիմնական փոփոխությունըտեղի ունեցավ առաջին կարգի միավորներիթվում` նախկին 58 միավորի (37 գյուղական վարչական շրջան ն 21 հանրապետականենթակայությանքաղաք) փոխարեն ստեղծվեց 11 միավոր (10 մարզ ն մարզի կարգավիճակունեցող մայրաքաղաք Երնանը): Մարզերը ստեղծվեցին նախկին գյուղական վարչական շրջանների մեխանիկականմիավորմանմիջոցով, որնէ սահմանային փոփոխությունչկատարվեց: Երկրորդմակարդակումկատարվեցինմասնակիփոփոխություններ: Գյուղականբնակավայրերը,որոնք ունեին տեղականկառավարման մարմիններ(գյուղխորհուրդներ), չհաշված առանձին բացառություններ, պահպանվեցին գյուղական համայնքի կարգավիճակով: '

4 սահմանադրության է Երեան քաղաքը փուիոխությունների նախագծումնախատեսվում նույնպեսհամարելհամայնք:

Նախկին հանրապետականենթակայության21, շրջանային ենթակայության 5 քաղաքներ ն քաղաքային կարգավիճակունեցող այլ բնակավայրեր(քաղաքատիպավաններ) պահպանեցինքաղաք կոչվելու իրավունքը, 1 գյուղ (Եղվարդ) ստացավ այդպիսի իրավունք: Դրանք բոլորը ստացան մարզային ենթակայությանկարգավիճակ:Մնացած քաղաքատիպ ավաններըիջեցվեցինգյուղի կարգավիճակի: Նախկին գյուղական վարչական շրջանները դադարելով տարածքային վարչականմիավոր ն պետական կառավարմանսուբյեկտ լինելուց, զրկվելով համալիր տարածքային կառավարմանգործառույթներից, բնակչությանգիտակցությանու հոգեբանությանմեջ շարունակում են պահպանել իրենց երբեմնի վիճակի մնացորդները ն ստացել են «տարածաշրջան» ոչ պաշտոնականանվանումը:Դրանց մի մասը պահպանել է որոշ գերատեսչականտարածքային կառավարմանգործառույթներ: Հայաստ'''ռի Վանրապետության վարչաքաղաքականբաժանման 1995թ. փոփոխություններըհասարակայնությանկողմից միանշանակ չընդունվեցին: Շատերն այժմ էլ համարումեն, որ լավագույն լուծումը է նոր բաժանման անհրաժեշտութչի գտնված ն հասունանում յունը: ոա օգտինբերվողփաստարկները հանգում են հեւտնյալյին. է դժվարացել հաղորդակցությունըմարզկենտրոնին համայնքների միջն, համայնքի բնակիչը մի սովորական տեղեկանք ստանալու կամ որնէ փաստաթուղթ հաստատելու համար ստիպված է մեծ ճանապարհկտրել, փոքր, տնտեսապեսթույլ համայնքներըի զորու չեն բավարարել բնակչության տարրականսոցիալականպահանջները, մարզի մեջ միավորված նախկին վարչական շրջանների բնակչության տարածքային նույնականության զգացմունքը միշտ չե որ համընկնումէ ընդհանուր մարզային նույնականության զգացմունքի հետ, որի պատճառով երբեմն ներմարզային հակասություններեն գոյանում: Այդ ամենով հանդերձ չի կարելի չընդունել, որ առկա հիմնախնդիրներիցշատերի լուծումը գտնվումէ ոչ թե մարզերիթվի մեծացման ու սահմաններիփոփոխության,կամ համայնքներիթվի կտրուկ կրճատման,ինչպես մասնագետներիմի մասն է կարծում, այլ օրենսդրության բարելավման, մասնավորապեստեղական ինքնակառաընդլայնման,մարզերիիրավարման մարմիններիլիազորությունների վասություններիորոշ մասըհամայնքներինփոխանցելումեջ: Այդուհանդերձ,անցած տասնամյակը ցույց տվեց, որ հանրա»

»

»

պետության նոր վարչատարածքային կառուցվածքը հիմնականում բավարարել է անցումային Ժամանակաշրջանին նոր հասարակաՄիաժամանակայսկան հարաբերություններիմարտահրավերներին: օր ակնհայտ է. որ այն կատարելագործմանկարիք ունի: Դա վերաբերում է վարչատարածքայինբաժանման թե' կառուցվածքին, մասնավորապես տարածքայինմիավորներիթվին ու ենթակարգությանը ն թե' միավորներիլիազորություններին ու գործառույթներին: Այդ կատարելագործումըպետք է հենվի հանրապետությանինչպես Սահմանադրության, այնպես էլ համապատասխանօրենքների նախատեսվողբարեփոխումներիվրա: Վայաստանի Հանրապետության վարչատարածքային կառուցվածքի կատարելագործումըպետք է նպատակաուղղվածլինի առաջին հերթին այնպիսի համապետականհամալիր խնդիրների օպտիմալ լուծմանը, ինչպիսիք են պետականտարածքայինկառավարման ու ինքնակառավարման(ատարելագործումը,իշխանության տարածաշրջանային մարմիններիտեղաբաշխմանբարելավումը ն դրանց գործունեությանարդյունավետության բարձրացումը. Սպասվող բարեփոխումն ուղղակի ազդեցություն է ունենալու նան ճյուղային գերատեսչականմարմինների,քաղաքականկուսակցությունների, մեծաքանակու բազմաբնույթ հասարակական կազմակերպությունների տարածքային կառուցվածքի վրա, որովհետն դրանք բոլորը նույնպես տեղաբաշխվում ն իրենց գործունեությունը կազմակերպումեն ըստ վարչատարածքայինմիավորների: 11.2.2

ԲԱԶՄԱԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ:

ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Սույն գլխի սկզբում մենք թվարկեցինքերկիր-պետության ընդհանուր քաղաքաաշխարհագրականբնութագրի հիմնական բաղադրիչները: ԾանոթացանքՀայաստանի Վանրապետությանայնպիսի բնութագրիչներին,ինչպիսիքեն քաղաքաաշխարհագրականդիրքը, արտաքին քաղաքականության դոկտրինան, պետական կարգն ու քաղաքական ռեժիմը, վարչատարածքայինկառուցվածքը, կառավարմանու ինքնակառավարմանտարածքայինկազմակերպումը: Դրանք լինելով գլխավորը, հիմնականը,այդուհանդերձչեն տալիս երկրիքաղաքաաշխարհագրական ամբողջականու սպառիչբնուԿան այլ բաղադրիչներնս, որոնք ամբողջացնելով ընդհաթագիրը:

նուր բնութագիրը, օգնում են ճիշտ ըմբռնել նրա առանձնահատկությունները ես: Տոտալիտարիզմիսկզբունքներիցհրաժարված ն ժողովրդավարության միջազգային չափանիշներըորդեգրած Հայաստանի Հանրապետությանքաղաքաաշխարհագրական բնութագրիհամար այդպիսի բաղադրիչ է բազմակուսակցությունը,Դա հաստատվել է 1990 թվականից, երբ վերջ դրվեց միակ` կոմունիստականկուսակցության 70-ամյա միանձնյա իշխանությանըն հռչակվեց տարբեր քաղաքակաք-կուսակցություններ ունենալու իրավունքը: պաշտոնապես գրանցված են ն ազատ գործում են մի քանի տասնյակ կուսակցություններն քաղաքական-հասարակական կազմակերպություններ,որոնցից մի քանիսը ակտիվ դերակատարություն ունեն հանրապետությանքաղաքական կյանքում: Հայաստանի գրեթե բոլոր քաղաքական կուսակցություններն ունեն իրենց տարածքայինբաժանմունքներ,որոնք տեղաբաշխված են մարզային կենտրոններումն շատ թե քիչ խոշոր քաղաքներում, որտեղ ն կուսակցությունները կազմակերպում են իրենց ամենօրյա գործունեությունը: Դա նշանակում է, որ (ուսակցական գործունեության տարածքային կառուցվածքըհամընկնումէ հանրապետության վարչատարածքայինկառուցվածքինՄիաժամանակհայտնի է, որ պարբերաբար(Հայաստանի Հանրապետությունում 4-5 տարին մեկ), կապված հանրապետության նախագահի ն պետությանբաձրադիրօրենսդիր մարմնի` Ազգային ժողովի ընտրությունների հետ, կուսակցություններիքաղաքական գործունեության ակտիվությունը կտրուկ աճում է: Կուսակցության անդամներից ու համախոհներից բացի այդ գործունեության սուբյեկտ են դառնում Ժողովրդականլայն զանգվածներըի դեմս ընտրեԼու իրավունք ունեցողքաղաքացիների: Երկիրը բաժանվում է ընտրատարածքների,որոնց քանակը որոշվում է գործող ընտրական համակարգի համապատասխան: Ընտրությունների կազմակերպմանհարուստ ավանդույթներ ունեցող Արնմտյան երկրներիփորձը ցույց է տալիս, որ դրանց վրա ուղղակիորեն ազդող տարաբնույթգործոններիշարքում իր ոչ երկրորգործոններ,որոնք լայնորեն դական դերն ունեն աշխարհագրական օգտագործվում են ընտրություններին մասնակցող քաղաքական ուժերի կողմից: Քաղաքական աշխարհագրության կազմում Նույնիսկ ձնավորվել է հատուկ ծճնթաճյուղը̀նտրությունների(ելեկտորալ) աշխարհագրություն,որը մշակել է իր տեսությունը ն հետազո-

ին

տությունների մեթոդիկան: Համընդհանուր ճանաչում ունեն ընտրությունների աշխարհագրությունենթաճյուղիերեք գլխավորուղղությունները,որոնք ձնակերպել է նորզելանդականաշխարհագետԱ. Մաքֆեյլը:Դրանք են` ա)քվեարկության աշխարհագրություն, Բ) քվեարկության արդյունքների վրա ազդող աշխարհագրական գործոններիուսումնասիրություն, գ) ներկայացուցչության աշխարհագրություն: Այդ շարքում առանձնացնենք աշխարհագրականգործոնների ազդեցության ուսումնասիրությամբ զբաղվող ուղղությունը: (Մյուս երկու ուղղությունների բովանդակությանը կարելի է ծանոթանալ Ք.Փ. 1 /քօ86աեմ1. Աու ԱՎՇՇԵՃՏ ԻՇօրքռֆու,1999. էջ 289-292): Ակնհայտ է, որ ընտրությունների ընթացքի ն արդյունքերի հետ կապված բոլոր հարցերը չեն, որ կարելի է բացատրել պատմամշակութային, սոցիալ- Ժողովրդագրական,տնտեսական ու հոգեբանական գործոններով: Դրանց ավելի խոր ու բազմակողմանիվերլուծության դեպքում անհրաժեշտ է լինում բացահայտել ու գնահատել նան տեղական առանձնահատուկ պայմանները, որոնք իրենց խտացվածարտահայտությունը գտնում են աշխարհագրականգործոնների մեջ ն տեղից տեղ փոխվում են: Ընդունված է առանձնացնել 4 հիմնարարաշխարհագրական գործոն: ա) Բարեկամներին հարնաններիէֆեկտ: Դա այն դեպքն է, երբ թեկնածուն լրացուցիչ ձայներ է հավաքում իր ծննդավայրում (գործում է /հոքր հայրենիքի էֆեկտը)կամ այն շրջանում, որի հետ կապված է նրա կյանքի ուղին: Նույն ձեով էլ քաղաքական կուսակցության օգտին տրված ձայները կարող են պայմանավորվածլինել ո'չ թե կուսակցության քաղաքական ծրագրով, այլ լիդերների ծագումով: էֆեկտը կարող է լինել նան ո'չ թե հօգուտ, այլ ի վնաս քվեարկվողի: Հայաստանի պայմաններում այս գործոնի դերը ուժեղ է արտահայտված: Բ) Հիմնախնդրային(պրոբլեմային)քվեարկություն: Այս գործոնի ազդեցության արդյունքը կախվածէ նրանից, թե քվեարկվողը (անկախ թեկնածուն, կուսակցությունը) ինչքանո՞վէ ծանոթ ընտրատարածքի հիմնախնդիրներին,ինչպե՞սէ գնահատում այդ հիմնախնդիրները, ընտրողների վերաբերմունքը դեպի դրանք ն ինչպիսի՞ լուծումներ է առաջարկում դրանց համար: Սրա նշանակությունը հատկապես մեծ է այն երկրներում, որտեղ մեծ են տնտեսական,

էկոլոգիական,սոցիալականներքինտարբերությունները: Հայաստանի Հանրապետությանպայմաններում այս գործոնը դրսնորվում է հիմնակնում երկու կտրվածքով` մայրաքաղաքի ու մարզերի տարբերության, սահմանամերձ ու լեռնային ն մնացած տարածքներիտարբերության: գ) Նախընտրականկամպանիայի էֆեկտ: Ընտրություններում ինչպես քաղաքական կուսակցության(դաշինքի), այնպես էլ անկախ թեկնածուի հաջողությունը շատ դեպքում կախվածէ այն բանից, թե ինչպես է կազմակերպվումնախընտրական կամպանիան:Բայց այն չի ու արդյունավետությամբտարվել կարող հավասարինտենսիվությամբ ամբողջ ընտրատարածքում:Եվ գլխավորապեսայն պատճառով,որ տարածքիտարբեր հատվածներումտարբեր է տվյալ կուսակցության տեղական կազմակերպությունների ցանցի հզորությունը, որոնց միջոցով տարվում է ընտրական կամպանիան: Դրա հետ կապված էլ լիդերների ու անհատ թեկնածուներիուղնորություններին ընտրողների հետ հանդիպումներիու այլ միջոցառումների աշխարհագրություննու են: հաճախականությունըտարբեր կամպանիայիարՆախընտրական դյունավետությունըկախված է այն բանից թե այդ ամենը նախատեսելիս ու պլանավորելիսինչքանովեն հաշվի առնվումընտրատարածառանձնահատկությունքի տարբեր հատվածներիու բնակավայրերի ները, «ընտրականներուժը», այն իր կողմը գրավելու հնարավորությունները: դ) Հարնանությանէֆեկտ: Սա վերաբերվումէ այն դեպքին,երբ որոշակի շրջաններումավանդաբարձայներիբարձրտոկոս ունեցող կուսակցությունը տվյալ ընտրություններումավելի շատ ձայներ է ստանում, քան սպասվումէր: Դա տեղի է ունենում շնորհիվ այն բանի, որ սովորաբարանտարբեր,չկողմնորոշվածընտրողները(«ճահիճը») այս անգամ զանգվածաբարիրենց ձայնը տալիս են առավել համբավավոր, հանրաճանաչ ու մատչելի թվացող լիդերին կամ քաղաքական ուժին: Միատարրու կոմպակտհամայնքներումհամբավըկարող է բազմապատկվել «մուլտիպլիկացիայիէֆեկտի» շնորհիվ ն փոխանցվել հարնանհամայնքներին:Այդպիսիհնարավորության բացահայտումն ու ճիշտ օգտագործումընույնպեսընտրվողներիցպահանջում է հատուկ ուսումնասիրությունկատարելն որոշակի հմտություն դրսնորել արդյունքներնօգտագործելիս: Նկարագրվածաշխարհագարականգործոններըընդհանուր են բոլոր երկրների համար ն ուղղորդում են ամբողջ ընտրականգործընթացը: Բայց ն ամեն մի երկիր ունի իր սեփականառանձնահատ329

կությունները, որոնք նույնպես ենթակա են հատուկ հետազոտության: Այդպիսի հետազոտություններըլայն տարածում ունեն բոլոր

ժողովրդավարականերկրներում: Եթե ընտրությունների աշխարհագրությանընդհանուր տեսությունը ն վերը թվարկված ուղղություններըժողովրդավարությանհարուստ ավանդույթներ ունեցող երկրներումզարգացման բարձր մակարդակի են հասել, ապա ժողովրդավարությանուղին նոր բռնած երկրներում միայն առաջին քայլերն են անում: Վերջիններիսթվում են Թեն պետք է նշել, որ նան հետխորհրդային հանրապետությունները: այդ հանրապետություններիշարքում գիտության այս ենթաճյուղի է-' Այստեղ զարգացման մակարդակովՌուսաստանն առանձնանում արդեն այնպիսի հետազոտություններ են կատարվում, որոնց արդյունքները պետական իշխանություններըլայնորեն օգտագործում են ու անցկացմանհամար: ընտրություններինախապատրաստման է Ինչ վերաբերում Հայաստանի Հանրապետությանը, ապա ընտրությունների,որպես քաղաքաաշխարհագրականհետաքրքրություն ներկայացնողերնույթիգիտականուսումնասիրությանինչ-որ արդյունքի մասին խոսելը դեռես վաղ է: Բայց արդեն ուրվագծվում են այն որոնք ծառանում են գիտության այդ ճյուղի առջե ն հիմնախնդիրները, սպասում են իրենց հետազոտողներին: Դրանց աշխարհագրական ասպեկտներիհետազոտությունն ունի ոչ միայն գիտաճանաչողական, այլե գիտագործնական նշանակություն ն կարող է լուրջ օժանդակություն լինել ժողովրդավարությանխորացմանը,պետական կառավարմանըժողովրդիլիարժեքմասնակցությանըն Հայաստանիհասարակականկյանքումեվրոպականարժեքներիներդրմանը: Այժմ բավարարվենքՀՀ-ում ընտրությունների ընդհանուր բնութագրի մի քանի ցուցանիշներով, որոնք ունեն նան քաղաքաաշխարհագրական բովանդակություն: էխառը համաՀ3-ումգործում մասն է մի ընտրվում համամասնական, կարգը` պատգամավորների մյուս մասը` մեծամասնական(մաժորիտար) ընտրակարգով: Ազգային ժողովի ներկայիս՝`երրորդգումարման կազմում 131 պատգամավորականտեղից 56-ը լրացվել են մաժորիտար ն 75-ը համամասնականեղանակով: '

Ընտրություններիաշխարհագրության, որպես գիտությանինքնուրույնճյուղի տեսական հիմունքների ե ՌուսաստանիԴաշնությունում նախագահականե պառլամենտական ընտրություններիհանգամանալիաշխարհագրական վերլուծությունըտվել է Ռ. Ֆ. ՏուՖԿՇՇԵՕՇ ՈՇՀԸՇԽՇ գրքում, հ/.-ԸԽՇՈՇԽՇԽ. 1999. էջ րովսկին իր ՈՇՈՒղՒԿՇՇԵՅՑ 7601թոֆոտ. 287-380:

ՅուՎանրապետությունըբաժանված է 56 ընտրատարածքի`: մեծամասնուէ րաքանչյուր ընտրատարածքիցընտրվել ձայների Թյուն ստացած մեկ պատգամավոր(մաժորիտարհամակարգով): Նա իր թեկնածությունը առաջադրել Է` ունենալով որնէ կուսակցության պաշտոնական օժանդակությունը կամ հանդես է եկել որպես անկախթեկնածու: Վամամասնականիդեպքում քվեարկվում են ոչ թե անհատ թեկնածուներ, այլ կուսակցություններ ու դաշինքներ: Վաստակած ձայների թվի համեմատ, այսինքն համամասնականկարգով տեղերը բաշխված են կուսակցությունների միջն: Ամեն մի կուսակցություն իրեն բաժին հասած տեղերը լրացնում է իր անդամների նախօրոք հաստատվածցուցակից: Ինչպես տեսնում ենք, այս դեպքում արդեն հանրապետության ամբողջ տարածքը ընդունվում է որպես մեկ ընտրատարածք (ընտրականօկրուգ), ն ընտրողներիձայների ընդհանուր թիվը բաշխվում է կուսակցություններիմիջե: ՀՀ երրորդ գումարմանԱզգային Ժողովի ընտրություններըկազմակերպվել են 1-ից 56 համարի ընտրատարածքներումշ,որոնք ըստ մարզերի բաշխված են հետնյալ կերպ` ինչպես պատկերվածէ նկ.16-ում: Ընտրատարածքներիորոշման ու սահմանազատման համար հիմք է ծառայել ընտրողներիթվաքանակը,որը մեկ ընտրատարածքում տատանվել է մոտավորապես35 հազ. ն 50 հազ. միջն (միջազգային պրակտիկայում թույլատրելի է համարվում մինչն 1596 տարԸնտրողներիամենամեծ թիվ ունեցել են 15-րդ (Կենտբերությունը)՞: րոն) ընտրատարածքը Երնան քաղաքում(49,9 հազ. ընտրող)ն 29-րդ Արմավիրի մարզում (48,8 հազ. ընտրող), իսկ ընտրատարածքը ամենափոքր` 52-ը Սյունիքի մարզում (33,7 հազ.) ն 22-ը Արագածոտնի մարզում (34,3 հազ.): Ընտրատարածքներիգերակշիռ մասում այդ թիվը գտնվում է 38 45 հազ. սահմաններում: -

/

Տե՛ս

«ՀայաստանիՀանրապետության ԱզգայինԺողով» Երրորդգումարում,Ե., 2004թ.. էջ

201-218

համաձայնհամասինօրենքումկատարվածվերջին փոփոխության ընտրությունների 90 ընտրվելուէ համաջորդ` չորրորդ գումարմանԱզգայինԺողովիպատգամավորներից էլ փոխվելու են եղանակով:Դրան համապատասխան մասնականնե 41 մեծամասնական ընտրատարածքների թիվը,հետնապեսե սահմանները: սահմանագծելիսփորձում են երկրներումընտրատարածքները Որոշ արտասահմանյան հաշվի առնել ընտրողներիսոցիալական,ազգային.կրոնականկազմը,վերաբերմունքը ուժի նկատմամբն ըստ այդմ ազդել ընտրություններիարդայս կամ այն քաղաքական նման դեպքերչեն արձանագրվել: յունքների վրա: ՀայաստանիՀանրապետությունում ՀՀ

ԸՆՏՐԱՏԱՐԱԾՔԻ

սահմաններ հերթական համար

Փ

ՄԱՐԶԿԵՆՏՐՈՆ

Երնան Արագածոտն Արարատ

1-18 19-20 21-25

Արմավիր Գեղարքունիք

26-30

Կոտայք

41-45

Լոռի

35-40

Շիրակ Սյունիք Վայոց Ձոր

46-50 51-53

Տավուշ Նկ.

55-56

երրորդգումարմանԱզգայինԺողովի ընտրատարածքները

16. 34

Ընտրություններիաշխարհագրությանհատուկ ուսումնասիրությունը թողնելով ապագային,փաստենքայն իրողությունը, որ Վայաստանի Հանրապետությունըգտնվում է հասարականկյանքի քաղաքական ոլորտի ժողովրդավարացմանայն անցումնային փուլում, երբ ընտրական համակարգը նույնպես, հենվելով անցած տարիների ձեռքբերումների վրա, շարունակում է կատարելագործվել` ձգտելով հասնել այն մակարդակին,երբ Հայաստանի Հանրապետությանմասին նույնպես կարող են ասել, որ այն ժողովրդավարությանչափանիշներով զարգացող պետություն է ն կարողանում է ապահովել Ժո-

ղովրդի ամենալայնմասնակցությունըերկրի կառավարմանըազատ, արդար ն թափանցիկընտրություններիմիջոցովՀՀ Ազգային ժողովի 1995թ. ընտրությունների ժամանակ պատգամավորությանսեփական թեկնածուներառաջադրել էին 22 կուսակցություն ե հասարակական-քաղաքականկազմակերպություն: Ամենախոշորներնէին Հայկական համազգայինշարժումը (ՀՀՇ), որը Ազգային ժողովի առաջին գումարմանկազմում ուներ մեծամասնություն, այնուհետն` Ազգային ինքնորոշում միավորումը (ԱԻՄ), Ռամկավար ազատական (ՌԱԿ), Հայասկուսակցությունը տանի հնչակյան կուսակցությունը,Ազգային ժողովրդավարական կոմունիստական կուսակցությունը: միավորումը(ԱԺՄ),Վայաստանի Ներկայիս` 3-րդ գումարմանԱզգային Ժողովում, որի ընտրություններըկայացան2003 թ., ներկայացվածեն 11 քաղաքական կուտեղերի(ընդամենը131) հարասակցություններ:Պատգամավորական մեծամասնությունը պատկանումէ ՀայաստանիՀանրապեբերական երկրորդտեղում է Օրիտական Կուսակցությանը(30 պատգամավոր), նաց Երկիրկուսակցությունը(19), երրորդը`Վայ ՀեղափոխականԴաշնակցությունը(7), այնուհետն՝ ՄիավորվածԱշխատանքայինԿուսակցությունը (6), ԱզգայինՄիաբանությանկուսակցությունը(6), Հայաստանի ԺողովրդավարականԿուսակցությունը(5), Հանրապետություն կուսակցությունը(5): Հինգ կուսակցություններկայացվածեն 1-ական պատգամավորական տեղով: ծ ծ

հ

Ամփոփելով Հայաստանի Հանրապետությանո̀րպես միջազգային հարաբերությունների սուբյեկտի քաղաքաաշխարհագրական ընդհանուր բնութագիրը, անհրաժեշտէ առանձնացնել երկու կարնոր բնութագրիչ ես: Առաջիննայն է, որ ծնավորվել ն հզոր ուժ

է դարձել հայկական ազգային բանակը` երկրի պետական անկախության ն տարածքային ամբողջականության կարնոր երաշխիքը: Հատկանշական է, որ ՎայաստանիՀանրապետության բանակը, ինչպես ամեն մի ժողովրդավարական պետությունում, մեր է Սանգնած կուսակցությունների ու քաղաքական ուժերի պայքարից ն կոչված է ու համազգայինշահերը: պաշտպանելուհամապետական Մյուս բնութագրիչն այն է, որ Հայաստանի Հանրապետության քաղաքաաշխարհագրականդիմագծում ինքնուրույն տեղ ունի 7այ առաքելականեկեղեցին, թեն այն պետությունից անջատ է, ն ամեն մի քաղաքացի ունի ճմռքի,/նղճի ու դավանանքիազատությանիրաառկա Է մի առանձնահատկություն,որի շնորհիվ նրա վունք:Սակայն դերը ինչ-որ իմաստով բացառիկ է: Հարյուրամյակներիընթացքում Վայաստանիազգային պետականությանու տնտեսականանկախության բացակայության պայմաններում եկեղեցին եղել է մեր միան համազգային հաստատությունը,որը կատարել է նան պետականն քաղաքական գործառույթներ,ակտիվորեն մասնակցել է ազգայինազատագրական պայքարին, գիտության ու մշակույթի զարգաց-

մանը, (ատարել է ազգամիավորիչ ն ազգապահպանդեր- Ներկայումս էլ, հատկապես հայ սփյուռքի առկայության պայմաններում, Վայ առաքելական եկեղեցին պահպանում է իր`որպես աշխարհաքաղաքական գործոնի հատուկ դերը հայության միավորման ն համազգայինխնդիրներիլուծման գործում:

ԻՆՔՆԱՍՏՈՒԳՄԱՆ

1. 2.

Յ. 4.

5.

ՀԱՐՑԵՐ ԵՎ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Որո՞նք են երկիր-պետությանհիմնականքաղաքաաշխարհագրական բնութագրիչները: Ո՞րն է «աշխարհագրական դիրք» գիտական հասկացության բովանդակությունը: Թվարկեք ե բնութագրեք աշխարհագրական Տվեք «քաղաքաաշխարհագրական դիրդիրքի տարատեսակները: Քի» սահմանումը: Ինչպե՞սէ դրսնորվումերկիր-պետությանքաղաքաաշխարհագրական դիրքի ազդեցությունըքաղաքականգործընթացներիվրա: Որո՞նք են աշխարհաքաղաքականդիրքի 3 մակարդակները:Ո՞ր մակարդակի համար է կիրառվում «աշխարհաքաղաքական(գեոպոլիտիկական)դիրք» տերմինը: Ե՞րբ ն ինչի՞ արդյունքում Գայաստաննանմիջականորենբախվեց քաղաքաաշխարհագրական դիրք իրողությանը:

10.

11.

12.

Վերլուծեք ն գնահատեք Հայաստանի երկրորդհանրապետության (ԽՍՀՄ կազմում) քաղաքաաշխարհագրական դիրքի առանձնահատկությունները: Որո՞նք էին ԽՍՀՄ քաղաքաաշխարհագրականդիրքի` նրա բաղկացուցիչ մասը հանդիսացող Հայաստանի համար նպաստավոր կողմերը: Վերլուծեք ն գնահատեք Հայաստանի Հանրապետության քաղաքաաշխարհագրական մակրոդիրք 6(աշխարհաքաղաքական դիրքը): Ինչպե՞ս է այն անդրադառնում արտաքին քաղաքակաՇության վրա: Որո՞նք են Հայաստանի Հանրապետությանքաղաքաաշխարհագրական դիրքի տարածաշրջանայինն տեղական մակարդակների առանձնահատկությունները: Վերլուծե'ք ն գնահատե'ք: Ո՞րն է ժողովրդի, ազգի նույնականություն (ինքնություն) կոչվող սոցիալ-հոգեբանականերնույթի էությունը: Ի՞նչ գործոններիազդեցությամբ է այն ձեավորվում ն ինչպե՞սէ ազդում արտաքին քաղաքականությանվրա: Ի՞նչ է արտաքինքաղաքականությունը:Ինչո՞ւմէ կայանում պետության արտաքինքաղաքականությաններուժը: Թվարկե'քն գնահատե'ք ՀՀ արտաքինքաղաքականությաններուժիբաղադրիչները:

Ի՞նչ է արտաքինքաղաքականդոկտրինան:Ո՞րնէ կոմպլեմենտար արտաքին քաղաքականությանէությունը: Ինչպե՞սէ այն դրսնորվում ՀՀ-ում:

Ո՞րն է երկիր-պետության ներքին քաղաքականությանբովանդակությունը: Թվարկե'ք դրա ուղղությունները(բովանդակայինբաղադրիչները): 14. Ի՞նչ է իշխանությունը:Ինչպիսի՞նէ քաղաքականություն իշխանություն կապիքաղաքագիտական-փիլիսոփայական ըմբռնումը: 15. Որո՞նքեն երկրի ներքինքաղաքաաշխարհագրական բնութագրիչ13.

16.

17.

18.

ները: ՀՀ Սահմանադրությանհամաձայն ՀՀ ինչպիսի` պետական կառուցվածք ունի, ինչպիսի՞նեն պետականկարգը (կառավարման ձեը) ն քաղաքականիշխանությանտիպը(քաղաքականռեժիմը): Պետությունն ի՞նչ եղանակովէ ապահովում իր ներքին քաղաքական գործունեությանտարածքայինուղղվածությունը(ի տարբերություն ոլորտային,ճյուղայինուղղվածության): Որո՞նք են երկիր-պետությաններքին տարածքային բաժանման տիպերը:Ինչպիսի՞նէ ՎՀ բաժանումը:

19. 20.

22.

23.

24.

25.

26.

27. 28. 29.

30. 31. 32.

վարչատարածքայինբաժանումը ե՞րբ ն ի՞նչ գործոնների ազդեցությամբինչպի՞սիփոփոխություններ է կրել: Ինչպիսի՞նէր ՀՀ վարչատարածքայինկառուցվածքը մինչն 1995թ. ռեֆորմը: Ե՞րբ ն ի՞նչ պայմաններումն ի՞նչ սկզբունքներով էր այն ձնավորվել: ՎՀ Սահմանադրությամբամրագրվածո՞ր դրույթները հիմք ծառայեցին նոր վարչատարածքային կառուցվածքի ն միավորների գործառույթներիորոշման համար: ՀՀ ներկա վարչատարածքային կառուցվածքը ինչպե՞ս է ապահովում տարածքային կառավարման ն տեղական ինքնակառավարման տարանջատումը: Փորձեք վերլուծել. 141 ներկայիս վարչատարածքային կառուցվածքը ինչքանո՞վ է համապատասխանումժամանակի պահանջՇերին ն ինչպի՞սիբարեփոխումներիկարիք ունի: Ինչու` է բազմակուսակցությունըհամարվում պետության քաղաքաաշխարհագրականբնութագրիչ: Ե՞րբ է այն ձնավորվել ՀՀ-ում: Թվարկե՛ք 3ՀՀ առաջատար կուսակցությունները: Ի՞նչ կապ գոյություն ունի քաղաքականկուսակցությունների գործունեության ն երկրում պարբերաբարանցկացվողհամընդհանուր ընտրություններիմիջն: Ո՞րն է ընտրություններիաշխարհագրություն կոչվող գիտության ենթաճյուղի բովանդակությունը: Ինչպիսի՞ ուղղություններ են նրանումձնավորվել: Ինչպիսի՞նէ ՀՀ-ում ընտրություններիաշխարհագրության` որպես գիտությանենթաճյուղիզարգացմանմակարդակը: Թվարկեք ն բնութագրեք հանընդհանուր ընտրությունների վրա ազդող աշխարհագրական գործոնները: Ձեր կարծիքով, աշխարհագրական գործոնների ճիշտ գնահատումն ինչպե՞սկարող է նպաստելՀՅ-ում ընտրությունների հետագա ժողովրդավարագմանը: Վերլուծե՛քու բնութագրե՛քՀՀ երրորդ գումարմանԱզգայինԺողովի ընտրությանաշխարհագրությունը: Ի՞նչ սկզբունքներովեն որոշված ՀՀ ընտրատարածքներիքանակը նեսահմանները: Հիմնավորեք, որ 31 ընդհանուրքաղաքաաշխարհագրական բնութագրի հիմնականբաղադրիչների շարքուն հատուկ կարնորություն ունեն հզոր ազգային բանակը,Հայ առաքելականեկեկղեցին ն հայ սփյուռքը: ՎՀ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՑԱՆԿ

Աշխարհը ե Հայաստանը. Աշխարհագրականատլաս. Գիտ. խմբագիրԼ.Վալեսյան, ՄակմիլանԱրմենիաՀՁ ՓԲԸ, Ե., 2003 Բալյան Խ., Թամազյան Ա., Թումանյան Վ. ն ուրիշներ, Քաղաքագիտության ներածություն.Ե.,2003 «Հայաստանի Հանրապետության Ազգային Ժողով» Երրորդ գումարում, Ե., 2004թ Վալեսյան Լ., Աշխարհագրականսահմանները ն տարածքը որպես գիտական կատեգորիա:Դրսնորումը բնության մեջ ն հաՈՕՇՑՋԼԱՇԵԵօԾ սարակական կյանքում: ԽՈՅոօքոճոււԻՕԻԳՓՇքՇԲւատ. 70-ոօ ոօ ԵՐ. ՌՅո-8օ Երօուօաօօ ԼՇՕօՐքճֆիՎԿՇՇւօրօ Փֆճառոեւաւճ

ՖԻՍՏՇքՇՔ

612.Է.,

2005.

օ.

209-218

Վալեսյան Լ., Աշխարհագրական գիտություններիմեթոդաբանական ն տեսական հիմունքեր, Երեանի համալսարանի հրատարակչ., Ե., 2004 Վալեսյան Լ. Հասարակական աշխարհագրության ներածություն, Ե., «Լույս» հրատարակչ.,1999 Վալեսյան Ա., Վալեսյան Լ., Քաղաքական աշխարհագրության հիմունքեր,Ե., «Լույս» հրատարակչ.,1996 Ճեշօաօ8

Է.3.

ՕՇՕՇՇԷԱՕՇՐ:

«13866188

ՈԱՕտոծ

ԿԽՇօղճ

ոքօօքաւ 186

ՑՐՕ». 1990,

1.

ՈՕՈՒԻԱՎՇՇԽՕՆ

օէ

օքրումոմւանւ 122. ՑԵւո. 1

Բ Րօօրքոֆաատ

Բոճօոո

ՇԼԼՃ.

հ ԼՇՕոօուՂիԵՀՇՆքու Շ., ԼՇքքեղօքու 106)/18քօ188. 11ք88ՕՑԵԼՇ

ԵԼ. Խ/., 1997

ՈքօՕՇՈՇԻ

ՇԲոն 362ՈՒ68. ԹՇղ:ԽՅՑ ԱՅԿԵԱՅՆԻՑՑ ոՕՇԵ2. ԼՕՇոօոօոտօ Ճիլ6քր էք:Է ՇՐՕ ԼՇՕՇրքճւՇՈԱՎՇՇԽՔՇԷոճոՇքուժթել. Ի/. 2005 ԹՃոՇՇՋէ 714Ճ.. ԽՍ/քՅով ի 1Օ.Ճ.. Օ ԻՇԵՕոօքեռւ Խ1օ185. Բ ոքօճոօԽՅ»

ՅԽՕՒԷՕԽԱԿՎՇՇԽՕՐՕ

Էքոճ68«2.ՀՍՍՀ ԳԱ ք238ատ տԷԼՃՐօքեօոօ ՎՇՇԵՔԽՇ

10. 11.

ՏշօՅԱ

«Լրաբեր հասարակականգիտությունների», 1989.

3ԽՕՒԷ`ՕԻՈՀ6

11.Ճ..

88ՇՈՇՒԱՇ

Ցողտօք ղօքուօ-ՐՇ0րքճֆոսծՇՇիՕՇ հ/.. 1963 ՎՇՇԽՈՕ ՐՇՕՐքճփաոօ 38ք6օշաԷօ01օ Խաքճ. Լ6ՇօոքոֆՓու. (810քօճ Խ3ՅՈՅՒՄ:Շ) 13. ՐՃ ՒԻ6Ց Է.Շ.. ՐՇօոօուումճ ԽՅՑԵՅ32. հ/., "ՄՈՇ

ՒՅքՕ/ՒԼԵԼՇ

12.

ՕՊԱՕԼԱՇԵՈԼՑ`՝2003

14.

ԼՇօՈՕՈՒՈՒՎՇՇԽՕՇ

ՒՕՇՆԵ.

15.

2ՕՇՇաԼ

ՈՕոՕ26ՇԷԹՇ

11օո քշո. 8.Ճ.

ոքշոօոՅՑՈՇ էլա է

ՃօՇոօշօտճ.Ճք-Էք»օք,

ԽԼ.. 2000

քՇճոե-

ԸՇՕՈՕՈՒՂԻԿՇՇԻՕՇ 67/37/1166

27ՌՒւՃ.. ՕՇԷԻԾՑԵԼՇՕՈՕՈՒՈԵԵ.

ՔՕՇՇա. հ/1..1997

16.

17.

ԽՕոօօօտ 8./Ճ..

Խ/(ոքօւծԷսօՒԼ Շ.,

ՐՇՕոօոր

ՐՇօՐքշՓա,Խ/1..2002.

ԷՕՈօՕՇօՔ 8./Ճ..

Լ8.

20. 21.

քոՇեճ

1996. Վ2.

Փուարօբ.̀'1Օոռօ'"

ԷՅԱՅՕԵՑՈԵՒԵՐ:

ԽՈ ճեոօտ

ա

՛Լ., 360ուօւ

Բ

1992, ԻԱ0

ԷշճքոՇնճւհ Էլնրօքէատմ

ԹԲԱ :Շ ԽԷօԷտքուծծԲճ. ոօուոտա տ.8օոքօշեւ »եօտօ-

Խաքօոճտ 8ՕխտքԼ

ՒՇՐՕ

ԽԵՇՅՅՑՔՈՇԻԽԵՐ:

ԼԱ

ԷԼՅ6ՈւօՈՅՆՇՈՇՄ

208). (Շ6օքէաուհ1816Շքժ

ԸՕՇՂՅՑՈՂՇՈՒ:

ԸՇ.Ղ.ՅՕոճէւ,Է.ԽԷ. հ'ՂոքՅօջէւ Է., 73/86, 1991 23. Էռքոօո ԷԼ/Ճ., ԼՇօոօուուճ. Բրաօ180. ԷՅոճՈԵՇ

25.

ՕՐճէաօտււ Է աօոճն,

Էճքոճ2»:ՀԽոմ ԵՕՒֆուռեւ.7ո2ոծւ,

ոօ

ոօ

ք-

«օրե

ԲՅքԻՅՒՄԵԼքօԼԱՇԷՌւք. Է., 1997.

ՕԼՅՒՇՇՋԷւ Շ.. 16ղքօօտււ 71, Ճքո Թա.

Էոքօոշ, Ճ3Խտ: Էօքոօքեւ ՃքոտիՀթամԼլԹւոք ՇղքճոծրԻԿՇՇՒԵ ւ հ ԷԶ-

ՈՇքետքՇօրատ. ՍՇՇՈՇոօՕԲՅԵււմ.Է., 2001

ԱՄՕԷՃՈԵՒԵՐ:

27.

հ1.. 2003

ՎՇՇԽՕԵ Ուօքուքեւ,

ԽՍ

26.

13-80

հ1

հոծ.

ԻՇՕՈՕՈՒՆՔԿՇՇԽՀ

«ՑՇՇԵ Խոք», 1999

ԽՈՇոՇոԵՇԽԵ

Ց 7Նո. ԼՕԽՇՕԷԼ Մ7.. ԹՇոււ

ԽԵՀՔ.

24.

ԽՕԻ-

ՕՇԵ Բօւօքատ.«ԱՇո.Շ»,1995, ԽՈճՃաադտծՇք Ճ..ՐՇՕՐքճՓեԿՇՇաՅտ Ե Յ8Ե238: ԷօՂՕԷՔ Շ.. ՕՀ Խ(ճքեշոօժ

ՒՇոքոՅԵՅՒՄՆԵԼՇ

ՅքօաԲ2 օտ ոքօճՈՇԽԵԼ«ԼՕդՕՇ Ճքեծէմա». 24 ՇՇՒԷՐ., 2005

Խքքօտօմ ՉԵՕՒԷՕԽԱԵՒ 22.

ՈՕոՒՂՈՎՇՇԻՅՏ

ՐքենուումՃ.ԷԼ, ՉՊԻԽՎՇՇԵՒՇ ՅքօճոԵւ ՇՕՑքՇուՇէԼ-

ՒՕԵ ԹՕՇՇԵՐ:: ՇքՅՅԷՄՈՇՈԵՒԵԼԸ

ՁԻՈՃՈՒՅ

19.

տւՑ հ

ԾՈ օոօրոտ.

ՉԷ ԱՑ

ՒՃՀՈՕՈՇՈՒՎՇՇԵԻԻ

ՇՈՕԲՅքԵ. 113Ո-ԲՕհ1օՇԽ.

ԽՕԻլԻԼՇքԿՇՇԻԽՕՐՕ

)/-18., հ/.. 1993

հ 11քօ6ոՇԻԼԵլ

ՇՕԲՇքԼաՇԷ6180ՕԲՁՅԷԱՆ

ոքօուլօ3րքօԲՅՒւոՑ

1օքքուօ-

Օ6ճւաօոտմ Խ «Շքոոծեւ հԽՈւՇքոճոււ քՈՀղԵՒԾՆ Օքումաուտմմ ՕԲ61. ԽՕԷՓֆՇքՇում. քշոճաաօքեւ 114Ճ.Թ2ոօօտւ, Ե.Ը.Ճ0օքօր. ՃԱՅՇՂՁԷԼ, Է., 1988" 28.

29.

ԷՃ ՈՕՇՂՇՕԲՇՈՇԽՕԽ

ԽՕԷՒՓՈՒՌՇԵԼ

ճա Օօօոգ. Էլճոօքուամէ ճքոծոշ., ոքօօրքՅ ա186. ՃՇՃՅ387., ԷէՕշոէ հ/..

ԼՅԱԵԽԻԽԻՇՒԼ

ԱքաւօօրքՕԲԵՇ, 1. 1, ՇՈ6., 1902. թոուլշոԵ Փ. Աճքօ/08ՇՈՇԻԽՇ,

Ալքու

8.Փ.

ՔՇՐԻՕԻՃՈԵՒԵԼՇ

30.

ԸՇԵԼՇԵԾՑ ՛ՐՋւԵ-ԼԱ

31.

Ըօքօաու:Է.,

Համ ՃԵ

Ց...

Օ

ԱՇՇ1ՔՇԻՒԹՕոԼ

7ՇքքեւօքԽՅՈԵՒՕԻԼ 8ՈՅՈՇԷԱԱՆ ՈքՔԽՇՒԱՈՇՈԵՒՕ Է ՔՕՇՇԵտ. ՕԿօքեոօոումՎՇՇԵՕԷ ՐՇօրքճՓաու, ՇԸ. ՈՇոօշքծ7քւ. 1915.

ՔՕՇՇոՏ

Ի

Էոքճ

ՕԽՇՅԻՅ.

ՅքօՅոՇ 8ԹՇՈՒԲԵՕՐՕ

խօ

ՐՇՕՈՕՈՒՈՒԿՇՇԽՔ»

«1Շո։օ».

1994. 4

ԽԱԼԱՇքՇՇՕԲ8

32. 33. 34.

35.

Ըր2քօ8081084Լ... Է|2ԼԱՕՒՅՈԵՒՕՇօՅԽՕՕոքծոՇոծՇԷ 16:ոօյն«օղԵլ 1999.

ԵՅՆՎՇԻԹՇ ՇՈՎՅՇՑ. ՇՅԷԽԼ-ՈՇ76Շք6Նքո.

71, Շ.ք26օՒւ,ԼՇօոքշՓոջ.

օժք28օԲ

1Օ.8., ՐՇօոօուու2,

Ի/., 1998 ՎՇՇԵՅՑ Է6օքոֆուռ,Մ ԿՇՇԵՇՇ ՈօՕՇօ6ա6, ՂԲ 1999.

Խ(ՕՇԵՑՅՃ-ԸոԼՕՈՇԻՇԽ.

Բ.Փ.. Ղ7/քօրօշատտ

ՈՇու

36.

2ՅԷՆԽՒԱՂՕԻ Շ. ՇՂՉՕՈՃԵՇՔՇԻՔՇԼ8.տ832ւ1412,

37.

Լլաճէս«օ5 Ո..

38.

39. 40.

հ

ԸՐՇՕոՕՈՒՂԻՒՅ: ՈՕՇոՇՈՒՇՇ

Ծո:

օ. 1994, ԻԼ

ոքոՇօշժեւվծք237/8187

ԹօոքօօելՓոտօօօֆոք,1994, 7-8

ՎՇքոօՒճց Շ.խ(Լ. Ճ6223ե8- 1992: ՈՕՇՈՕԽԻՕԽՈՑ/ՒԱՂՔԿՇՇԵՀՋ

ոք»ՅՈՒՇԻՅՑ

ԹՅւտՇ2. Խ/., 1օ66Րօքոշ«շրծ. Ճ., Եքօոծրօեճք էտՇջ 8 Բօոօքու. ՈքօճոծուճԲՕԱՒԵԼ Բ

ՎԵՇՅքԵՏԻ

Խաք2. Խ(., 1987

8 ՅՅԵՅՑԵՅՅԵՇ:

Չուօծոօու Ա

ՎՇՇԽԻՇ ԽՕՒ։ՓՈՒՌԱԵԼ

Նո

ո6ճԷտ

.

ԷՐ

ԷՇոՕԵԵ

Բ

ու

ԼԵւղք Խէ ք2385.աքօրււօոօ Խ1Շքատոէտօա էօԷփֆոտաօոօոքա, աաէ Ա18Շքշտտճր, հ/1օքո(Ը1ԼԼեճձ),1997

քՇԼՍՇԻՐՑ. Շ6.

ԷՅՄՎԻԵՐ: 01816.

ԷԼ., Օ1 Բոոօքու ԽԷԷՅԱՄՕԻՃՈԵՒԹԾԻՍ)/

Էօ0Շ)/ոՅքօ18). «ԱՇ1996, Վ6 ոուոճնօո մո էհօ ՇԽ աօղմ 42. Ւնյքօոռ Խ/Լ.,ՏօհօքԹո Ծ., ՏՏՀ Ծ. Օոմ6ո", Խ/ճտհւոջէօո, Ը., ւօՅ4 էօ 43. ՒԼՇՆհշոուտյճո ԻՎ.,Լհշ Խիռոճեուհ քոօելօո.՛Լհօ էհօ) 41.

21086Էրօ

ոօ».

''

Բօօմօտ

ճոմ

Հճնօոճլ 1ոժտքճոմծոօօ.,

Ճոռօուռ, Մ6ԼՇԿՅՈ, 2004

Ճշճմօտ

օք Տօլոշծ

օք

Բին), ԼՄ. 1962 45. Խ(օ04615Է7 Օ.,Լհօտքջօո Մ7/., Տոճքօածււո Օ1ՇԵռ| Քօիուտ 1494Խ(2ՇԷւոմ6ք ԷՒԼԾՇՈՕՇո2նՇ 106815շոմ

1993. 1987

47.

Տքչէոոո ՒԼ. ՃՈՈՇՈՇՅՏ Տեռօջ) 1ո ՄՄ/օոմքօննօտ, ԷԼճողմծո, 1942 1946-1957 ճ օք Մ. Նօոժօո, 1-2, /4.,

ՂՕօՄՈԵՏՇ

Տսժ) էնտէօռ),

Էշ) ԱՍՈՂԻԿ

Տպագրվածէ «ԱՍՈՂԻԿ» հրատարակչությանտպարանում: Ֆորմատ 60284 1/32, Թուղթ՝ օֆսեթ, Պատվեր՝ Է:30 Ք. Երնան, Ղ. Փարպեցի26/26 (գրասենյակ) Ավան, Դավիթ Սալյան 45 (տպարան) Հեռ. (374 10) 54 49 82, 62 38 63 Էլ. փոստ` 1ոքօ(02Տօջիւն.Յու ԽԽՈՄ.ՅՏՕջիւն.Յո