Քաղաքացիական պաշտպանություն և անվտանգությունն արտակարգ իրավիճակներում

ՀՀ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԿԵՆՍԱԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ԱՄԲԻՈՆ

Ռ.Ա. ՄԵԺԼՈՒՄՅԱՆ, Հ.Մ. ՍԱՐԳՍՅԱՆ, Հ.Թ. ՀԱԿՈԲՅԱՆ

ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆՆ ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐՈՒՄ

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿ

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՀՏԴ 351/354 : 351.862 ԳՄԴ 67.99(2)1 - 68.69 Մ 457 Աշխատանքը հավանության է արժանացել հիդրոմելիորացիայի, հողաշինարարության ն հողային կադաստրի ֆակուլտետի մեթոդական խորհրդի կողմից (19.10.2007 թ., արձանագրություն 3):

Գրախոսողներ` տ.գ.դ., պրոֆեսոր

Վ.Ե. ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ

(ՀՀ արտակարգ իրավիճակների նախարարություն)

Է.Պ. ԽԱԼԱԹՅԱՆ (ՀՊՃՀ)

Ս.Ե. ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ (ՀՊԱՀ)

Հ.Մ. ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Մ.Ժ. ՂԱԶԱՐՅԱՆ

դոցենտ տ.գ.դ., պրոֆեսոր Գիտական խմ ագիր տ.գ.դ., պրոֆեսոր Խմ ագիր

Մ 457

ՄԵԺԼՈՒՄՅԱՆ Ռ.Ա. ն ուրիշներ Քաղաքացիական պաշտպանություն ն անվտանգությունն արտակարգ իարվիճակներում. ՈՒսումնական ձեռնարկ / Ռ.Ա. Մեժլումյան, Հ.Մ. Սարգըսյան, Հ.Թ. Հակո յան. - Եր.: ՀՊԱՀ, 2008 թ., - 198 էջ: Սույն աշխատանքում ներկայացված են կենսագործունեության անվտանգության տեսական հիմունքները, քաղաքացիական պաշտպանության կառուցվածքն ու խնդիրները, արտակարգ իրավիճակների դասակարգումն ու առաջացման պատճառները, տարերային ն տեխնածին աղետների հետնանքների վերացման, փրկարարական ու անհետաձգելի վթարավերականգնողական աշխատանքների կազմակերպման ն արդյունավետ իրականացման եղանակները, միջուկային, քիմիական, կենսա անական ու ժամանակակից նոր տեսակի զանգվածային ոչնչացման զենքերի նութագրերը ն դրանց կիրառման դեպքում նակչության, կենդանիների ու ույսերի պաշտպանության կազմակերպման ձները, վերլուծության են ենթարկված նակչության ն տարածքի պաշտպանության հարցերն արտակարգ իրավիճակներում, ինչպես նան գյուղատնտեսության վարումը հողի ռադիոակտիվ վարակվածության պայմաններում: Աշխատանքը նախատեսված է ՀՊԱՀ-ի ոլոր մասնագիտությունների ուսանողների համար: Այն օգտակար կարող է լինել այլ ուհերի «Քաղաքական պաշտպանության ն արտակարգ իրավիճակների հիմնահարցեր» առարկան ուսումնասիրող ուսանողների, ինչպես նան համապատասխան ոլորտի գիտնականների ու մասնագետների համար:

ԳՄԴ 67.99(2)1 - 68.69 ISBN 978-9939-54-095-5  Ռ.Ա. Մեժլումյան ն ուրիշներ, 2008 թ.  Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2008 թ.

________________________ Գիտության ն տեխնիկայի նագավառում մարդու ակտիվ տեխնածին գործունեության հետնանքով Երկիր մոլորակի շատ տարածաշրջաններում կենսոլորտի քայքայման արդյունքում ստեղծվել է նակության նոր տիպի միջավայր` տեխնոլորտ: Ինչպես հայտնի է կենսոլորտը երկրագնդի վրա կենդանի օրգանիզմներով նակեցված այն միջավայրն է, որն ընդգրկում է մթնոլորտի ստորին շերտը, հիդրոսֆերան (ջրոլորտ) ն լիթոսֆերայի (քարոլորտ) վերին շերտը, իսկ տեխնոլորտը մարդկանց միջոցով վերափոխված, հարմարավետ նակեցում ապահովող կենսոլորտային տարածությունն է, որը ներառում է արտադրական, քաղաքային, կենցաղային միջավայրերը ն կարող է լինել անվտանգ կամ վտանգավոր: Վերջինիս դեպքում տեխնոլորտը ացասա ար է ազդում մարդկանց ն կենսոլորտի վրա: Մոլորակի շատ տարածաշրջաններում կենսոլորտը փոխարինվում է տեխնոլորտով, ինչի հետնանքով խախտվում են էկոհամակարգերը: Կենսագործունեությունը մարդու առօրյա գործունեությունն ու հանգիստն է, այսինքն` նրա գոյության ձնը, որը կապված է շրջակա միջավայրի հետ: Մարդու ն միջավայրի միջն եղած փոխադարձ կապից է ստեղծվել մարդ- նակության միջավայր համակարգը: Բնակության միջավայրը մարդուն շրջապատող միջավայրն է, որը պայմանավորվում է մի շարք գործոնների (ֆիզիկական, քիմիական, կենսա անական, սոցիալական) համախմ ով, որոնք ընդունակ են ուղղակի կամ անուղղակի, անմիջական կամ ոչ անմիջական աղդեցություն գործել մարդու գործունեության, նրա առողջության ն սերունդների վրա: Մարդ - նակության միջավայր համակարգում մշտապես տեղի է ունենում նյութերի, էներգիայի ն տեղեկատվական հոսքերի փոխանակում: Կյանքը շարունակվում է, եթե կենդանի մարմնի միջով անցնում են նշված հոսքերը: Նյութերի ն էներգիայի հոսքերի փոխանակումը նորոշ է նան առանց մարդու միջամտության ընթացող պրոցեսների համար (Արեգակի էներգիայի ներգործությունը երկրագնդի վրա, ջրային հոսքերը, օդային զանգվածների տեղաշարժը ն այլն): Նյութերի, էներգիայի ու տեղեկատվական հոսքերն ունեն նական, տեխնածին, մարդածին նույթ ն զգալիորեն կախված են ինչպես մարդու գործունեությունից, այնպես էլ նական միջավայրի վիճակից: Մարդը ն նրան շրջապատող միջավայրը ներդաշնակվում են այն դեպքում, եր նյութերի, էներգիայի ու տեղեկատվական հոսքերը գտնը3

վում են մարդու ն նական միջավայրի կողմից ընկալվող արենպաստ սահմաններում: Ներկայումս կենսագործունեության անվտանգության հիմնախընդիրները լուծվում են հետնյալ համակարգերում. «Մարդկանց առողջության ն կյանքի պաշտպանությունն արտադրական միջավայրում», «Պաշտպանությունն արտակարգ իրավիճակներում», «Պաշտպանությունը կենցաղային միջավայրում» ն «Բնական միջավայրի պահպանումը մարդածին ն տեխնածին ացասական ազդեցություններից»: Քանի որ արտակարգ իրավիճակների ու պատահարների առաջացման պատճառը հիմնականում մարդն է, հետնա ար համակողմանի ուշադրություն պետք է դարձնել նրա կրթական ն իմացական մակարդակի արձրացման վրա: Վերջին ժամանակաշրջանում կենսագործունեության անվտանգության նագավառում ակնհայտ են կրթական համակարգի զարգացումը ն կատարելագործումը: Հանրապետության ուսումնական հաստատություններում ոլոր մասնագիտությունների գծով իրականացվում է «Կենսագործունեության անվտանգություն» ն «Քաղաքացիական պաշտպանության ն արտակարգ իրավիճակների հիմնահարցեր» առարկաների ուսուցումը: Սույն ուսումնական ձեռնարկը նախատեսված է Հայաստանի Հանրապետության արձրագույն ուսումնական հաստատությունների գյուղատնտեսական, ճարտարագիտական, տնտեսագիտական ն այլ մասնագիտությունների ուսանողների համար: Այն կարող է օգտագործվել նան գյուղատնտեսական արտադրության աշխատակիցների, ինչպես նան էկոնոմիկայի տար եր ճյուղերի մասնագետների կողմից: ՈՒսումնական ձեռնարկը աղկացած է երկու գրքից` 1. Քաղաքացիական պաշտպանություն ն անվտանգությունն արտակարգ իրավիճակներում: 2. Արտադրական անվտանգություն ն աշխատանքի պաշտպանություն: Ձեռնարկի հեղինակները Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի կենսագործունեության անվտանգության ամ իոնի դասախոսներն են: Հեղինակները նախապես շնորհակալություն են հայտնում ոլոր նրանց, ովքեր դիտողություններ ն առաջարկություններ կկատարեն ուսումնական ձեռնարկի վերա երյալ: Բոլոր հարցերի համար դիմել հետնյալ հասցեով. 375009, Երնան, Տերյան 74, ՀՊԱՀ:

______________________ Բնակության տար եր պայմաններում վտանգներից մարդու պաշտպանության խնդիրն առաջացել է դեռնս նախնադարում: Նախկինում մարդուն սպառնում էին նության արհավիրքները, վտանգավոր երնույթները, ինչպես նան կենդանական աշխարհի ազմաթիվ ներկայացուցիչները: Հետագայում վտանգների շրջանը, գիտատեխնիկական առաջընթացին զուգահեռ ( արդ մեքենաների, սարքավորումների, նորանոր տեխնոլոգիաների կիրառում), զգալիորեն ընդարձակվեց ն ժամանակի ընթացքում սկսեցին առաջանալ նական միջավայրի անվտանգությանը սպառնացող նոր վտանգներ, որոնց ստեղծողն անմիջապես մարդն էր: Մարդու ակտիվ գործունեության հետնանքով ավականին սպառվել են գոյատնելու նանյութական ն նականոն պայմանները: Կենսոլորտում կատարվել են անցանկալի փոփոխություններ` երկրագնդի անապատացում, օզոնային շերտի քայքայում, կլիմայի գլո ալ փոփոխություն, օդի, ջրի, հողի աղտոտում ն այլն: Վերջին 15-20 տարիների ընթացքում ակնհայտորեն աճել են նական աղետները (երկրաշարժ, ջրհեղեղ, սողանք ն այլն), որոնց զգալի մասից հասարակությունն անհրաժեշտ չափով պաշտպանված չէ: ՃՃ1 դարում համաշխարհային հանրության համար առավել սպառնալիք են ներկայացնում միջուկային զենքի տարածումը, տեռորիզմը, գենային ինժեներիան ն այլն: ՈՒստի մարդկությունը հարկադըրված է հատուկ ուշադրություն դարձնել իր կենսագործունեության անվտանգության ապահովմանը, ինչը հասարակության սոցիալական ն տնտեսական զարգացման ծրագրի իրականացման աղկացուցիչ մասն ու անհրաժեշտ պայմանն է: Կենսագործունեության անվտանգության ապահովումը յուրաքանչյուր անձի, հասարակության ն պետության կարնորագույն խնդիրն է: Կենսագործունեության անվտանգությունն ուսումնասիրում է մարդուն ն շրջակա միջավայրին սպառնացող աղետները, ընդհանուր վըտանգները, դրանց առաջացման ու արտահայտման օրինաչափությունները, դրանցից խուսափելու ն պաշտպանվելու միջոցները, կանխարգելիչ միջոցառումները, ինչպես նան ծագած հետնանքների վերացումը: Կենսագործունեության անվտանգությունն ուսումնասիրում է երեք խում խնդիրներ` 1. Վտանգների տեսակները, չափերը ն հավանականությունը:

2. Վտանգների կանխարգելումը, ծախսերի ն օգուտների համատեղումը: 3. Արտակարգ իրավիճակներում մարդու գործելակերպը: Կենսագործունեության անվտանգությունը մարդու նակության, կենսակերպի, գործունեության տար եր պայմանների (աշխատանք, կենցաղ) համար մշակում է արտակարգ իրավիճակներից` նական ն տեխնածին աղետներից պաշտպանվելու համապատասխան սկզ ունքներ, մեթոդներ ու միջոցներ: Կենսագործունեության անվտանգությունն իրականացվում է համապատասխան օրենսդրական ակտերի, սոցիալ-տնտեսական, կազմակերպչական, տեխնիկական, հիգիենիկ ն ուժական-նախազգուշական միջոցառումների միջոցով: «Կենսագործունեության անվտանգություն» առարկան ներառում է «Աշխատանքի պաշտպանությունը», «Անվտանգությունը կենցաղում», «Շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը», «Անվտանգությունն արտակարգ իրավիճակներում» աժինները: Կենսագործունեության անվտանգությունը մեթոդա անական տեսանկյունից հիմնականում կիրառական նույթի ժամանակակից համալիր գիտություն է, որի դրույթները հիմնված են էրգոնոմիկայի, աշխատանքի ֆիզիոլոգիայի, ճարտարագիտական հոգե անության, աշխատանքի օրենսդրության ն այլ գիտությունների վրա: Որպես գիտություն` կենսագործունեության անվտանգությունը գտնվում է ձնավորման փուլում: ՈՒստի, նականա ար, այն պետք է հիմնվի աշխատանքի անվտանգության, շրջակա միջավայրի պաշտպանության, արտակարգ իրավիճակների կանխագուշակման ն կանխարգելման, նախազգուշական ժշկագիտության, կենսա անության, իրավական օրենքների նագավառներում իրականացվող գիտական հետազոտությունների ու գործնական մշակումների վրա: Կենսագործունեության անվտանգության նագավառում գիտապրակտիկ գործունեության ընդհանուր ուղղվածությունը պետք է համապատասխանի 1992 թ. Ռիո դե Ժանեյրոյում կայացած «ՃՃ1 դարի օրակարգը» համաշխարհային ֆորումի որոշումներին, որոնցում մշակված է աշխարհի հետագա զարգացման հայեցակարգը: Ըստ այդ հայեցակարգի` անվտանգ ապագա ապահովող միակ տար երակը էկոնոմիկայի զարգացման հիմնախնդիրների համալիր լուծումը ն շրջակա միջավայրի ու մարդկանց առողջության ապահովումն է: Առանձնակի կարնորություն է տրվում նան կենսագործունեության անվտանգության գծով մասնագետների պատրաստմանը:

Կյանքի ն գործունեության տար եր պայմաններում մարդու անվտանգության ուսումնասիրմանը գիտնականները ձեռնամուխ են եղել դեռնս վաղ անցյալում: Այսպես` աշխատանքի պայմաններն ուսումնասիրել են Արիստոտելը (384-322 մ.թ.ա.), Հիպոկրատը (460-377 մ.թ.ա.): Պարացելսին (1493-1541 թթ.) է պատկանում «Ամեն ինչ թույն է ն ամեն ինչ դեղանյութ: Դոզան է, որ այն դարձնում է թույն կամ դեղանյութ» ասացվածքը: Մ.Վ. Լոմոնոսովը (1711-1765 թթ.) մշակել է աշխատանքի անվտանգությունը լեռնային գործում: Կենսագործունեության անվտանգության զարգացման հարցում մեծ ներդրումներ ունեն նախկին ԽՍՀՄ աշխատանքի պաշտպանության գիտահետազոտական ինստիտուտը, սանիտարական հիգիենայի ն մասնագիտական հիվանդությունների կենտրոնները, գիտական դպրոցները ն այլն: Հայաստանի Հանրապետությունում կենսագործունեության անվտանգության նագավառում հետազոտական աշխատանքներ են տարվում ուհերի կենսագործունեության անվտանգության ամ իոններում, ՀՀ արտակարգ իրավիճակների նախարարության ճգնաժամային իրավիճակների ինստիտուտում, առողջապահության նախարարության սանիտարական հիգիենայի ն մասնագիտական հիվանդությունների գիտահետազոտական ինստիտուտում, ինչպես նան այլ հաստատություններում:

1.1. ԿԵՆՍԱԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ԵՎ ՎՏԱՆԳՆԵՐԸ

Հասարակության կայուն զարգացման ն անվտանգության հիմնախնդիրները մշտապես անհանգստացրել են մարդկությանը: Գիտատեխնիկական առաջընթացով պայմանավորված` անվտանգության խնդրի արդիականությունն աճել է հասարակության ն քաղաքակրթության համար: Շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը, ռեսուրսապահովման հարցերի լուծումը ն աշխատանքի անվտանգությունը երկրագնդի վրա վերա երում են ամ ողջ մարդկությանը: Ներկայումս աշխարհի ոլոր երկրների, տարածաշրջանների, գոտիների ն տարածքների զարգացող փոխկապվածության, ավելի լայն, հեռանկարային համագործակցության ապահովման հիմնախնդիրներին են վերա երում` - խաղաղության պահպանումը երկրագնդի վրա, նապահպանական խնդիրները, - ժողովրդագրական խնդիրները` կապված նակչության թվաքանակի արագ աճի ն արտագաղթի հետ, - պարենային խնդիրները, - տնտեսական խնդիրները, - էներգետիկ ն հումքային խնդիրները` կապված մոլորակի նական ռեսուրսների սահմանափակության հետ, - տեղեկատվական խնդիրները, - առողջապահական խնդիրները: Պատերազմները խլում են միլիոնավոր կյանքեր: Մարդկության համար հատկապես ող երգական կարող է լինել միջուկային պատերազմը, որի հետնանքով կզոհվեն մեծ թվով մարդիկ ն կավերվեն նական լանդշաֆտները: Մարդկության համար զգալի վտանգ են ներկայացնում էկոլոգիական աղետները: Շրջակա միջավայրի աղտոտումը սպառնում է մարդկանց կյանքին ն առողջությանը, ուսական ու կենդանական աշխարհի գոյությանը, ջրային ռեսուրսների ն օդային տարածքի մաքրությանը, օզոնային շերտի պահպանմանը:

Բնական ռեսուրսների ինտենսիվ շահագործման արդյունքում աշխարհը մոտեցել է այն սահմանին, որ, եթե չապահովվեն համապատասխան ռեսուրսախնայողությունն ու ռեսուրսավերականգնումը, կարող են տեղի ունենալ անդառնալի հետնանքներով տնտեսական աղետներ: Հայաստանի Հանրապետությանը հատկապես զգալի վնաս են պատճառում անկանոն անտառահատումները, Արարատյան հարթավայրի անապատացումը, հողի, ջրի ն օդի աղտոտումները: Ժողովրդագրական հիմնախնդիրները վտանգների նախադրյալ են ն կրում են գլո ալ նույթ: Վերջին 100 տարվա ընթացքում երկրագնդի նակչության աճի արագ տեմպը զգալի վտանգ է ներկայացնում կենսոլորտի համար: Երկրագնդի նակչության թվաքանակի վերա երյալ վիճակագրական տվյալները ներկայացված են աղյուսակ 1.1-ում: Աղյուսակ 1.1 Երկրագնդի նակչության աճն ըստ տարիների Տարեթիվը Բնակչության թվաքանակը (մլրդ մարդ)

1840 թ. 1950 թ. 1962 թ. 1975 թ. 1987 թ. 1999 թ. 2005 թ.

6,5

Ժողովրդագրական վտանգ են ներկայացնում կյանքի տնողության ավելացումը ն մարդկության ծերացումը: Փորձագետները կանխատեսում են, որ 2020 թ. նակչությունը կկազմի 8 մլրդ մարդ: Պարենային խնդիրները պայմանավորվում են նրանով, որ պարենի արտադրության աշխարհագրությունը չի համընկնում սպառման աշխարհագրության հետ: Պարենային խնդիրները ոչ միայն ռեսուրսային են, այլ նան` սոցիալ-տնտեսական ն քաղաքական: Այդ խնդիրներն առաջանում են ինչպես սննդամթերքի պակասությունից, այնպես էլ ցածր կալորիականության, վիտամինների ն անասնապահական ծագում ունեցող սպիտակուցների ան ավարարության հետնանքով: Սովից ն ան ավարար սննդից աշխարհում տարեկան մահանում է 14-18 հազար մարդ: Ժողովրդագրական ն պարենային խնդիրներն ու շրջակա միջավայրի վիճակը փոխկապակցված են միմյանց հետ: Տնտեսական ն սոցիալական հիմնախնդիրներն առանձին երկրներում ու երկրագնդի մի շարք տարածքներում ստեղծել են մեծ լարվածություն: Բնական ռեսուրսների օգտագործման արագ տեմպերը մոտեցրել են աշխարհն այնպիսի սահմանի, որի խախտմամ կարող են տեղի ունենալ անդառնալի հետնանքներ: Աշխարհի երկրները աժան9

վել են երկու մասի. մի մասը կազմում են հարուստ, զարգացած երկրները, որոնք ունեն 1 մլրդ նակչություն, իսկ մյուս մասը` այն երկրները, որոնց նակչությունը գերազանցել է 5 մլրդ մարդ սահմանը: Զարգացած երկըրների մեկ նակիչը կյանքի ընթացքում սպառում է 20-30 անգամ ավել ռեսուրսներ, քան աղքատ երկրների մեկ նակիչը: Ներկայումս զարգացած երկրները, հարստանալու ն արգավաճելու նպատակով հաճախ անթույլատրելի մոտեցումներ կիրառելով, օգտագործում են այլ ժողովուրդների ռեսուրսները: Էներգետիկ ն հումքային խնդիրները կապված են օրգանական ու հանքային ռեսուրսների պաշարների սահմանափակության հետ: Մասնագետների կարծիքով, գոյություն ունեցող տեմպերի պայմաններում, նավթի ն գազի պաշարները կ ավարարեն 50-70, իսկ քարածխի պաշարները` շուրջ 300 տարի: Էներգառեսուրսների կրճատման հետնանքով գնալով սրվում են հարա երությունները էներգիա արտադրող ն սպառող երկրների միջն: Տեղեկատվական խնդիրները ծագել են համեմատա ար վերջերս: Այսպես` ԱՄՆ-ում մշակվել է « » գլո ալ տիեզերական համակարգը, որի միջոցով կարելի է ճառագայթել միաժամանակ ողջ մոլորակը կամ դրա առանձին տարածքները: Այդ համակարգի տեղեկատվահոգե անական ն էներգատեղեկատվական ազդեցությամ կարելի է կառավարել նակչության մտածելակերպն ու գործողությունները: ՈՒղղած ճառագայթների միջոցով այն կարող է իրականացնել տեղեկատվական ագրեսիա` համակարգչային ծրագրերում վիրուսների ներդրում, կառավարման տար եր համակարգերի աշխատանքի խափանում, ազդեցություն մարդկանց հոգեֆիզիոլոգիական ն էմոցիոնալ վիճակի վրա: Ներկայումս այդ նպատակներով օգտագործվում է Ինտերնետ կապը: Տեղեկատվական միջոցների ազդեցությամ կարելի է իշխել երկրագնդի վրա` զավթելով քաղաքական, տնտեսական, ռազմական ոլոր ների կառավարումը: Մարդկության առողջության խնդիրը սերտորեն կապված է գոյատնելու հետ: Ըստ առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության` առողջությունը պայմանավորվում է ոչ միայն հիվանդությունների ն ֆիզիկական արատների ացակայությամ , այլն մարդու ֆիզիկական, հոգնոր ու սոցիալական վիճակներով: Մարդու օրգանիզմի նական վիճակի վրա ազդում են ներքին ն արտաքին ազմաթիվ գործոններ: Հիմնական ներքին գործոններին են պատկանում կենսա անական գործոնները, շրջակա միջավայրը, էկոլոգիան, ինչպես նան վարքը, միկրոսոցիալական միջավայրը, առողջապահական ծառայությունը:

Արտաքին գործոններից են նական միջավայրի վրա տեխնածին ն անտրոպեգեն միջավայրերի ազդեցությունը, էկոլոգիական հավասարակշռության խախտումը, ինչպես նան արտադրական միջավայրը, սոցիալական նույթի, վարքի հետ կապված ազդեցությունները: Վերոհիշյալ գործոններից մեծ տեսակարար կշիռ ունի արտադրական միջավայրը, որը պայմանավորվում է մարդու գործունեության անվտանգության ն սանիտարական պահանջների ապահովմամ : Նշված ոլոր խնդիրները սերտորեն կապված են միմյանց: Անվտանգության տեսանկյունից, այսինքն, ըստ երկրագնդի վրա կյանքի գոյության պայմանների, կարնորագույնը համերաշխության` գլո ալ միջուկային պատերազմը կանխելու խնդիրն է: Ըստ կարնորության` առանձնացվում է նան էկոլոգիական հիմնախնդիրը: Կենսագործունեության անվտանգության կարնորագույն խնդիրներից է անվտանգության օպտիմալ համակարգի մշակումը, դրա նպատակների ն հիմնահարցերի սահմանումը: Կենսագործունեության անվտանգության գլխավոր օ յեկտը մարդկությունն է (պետություն, հասարակություն, անհատ), իսկ առարկան` նրա գործունեությունը կենսագործունեության անվտանգության ն նապահպանության ապահովման ուղղությամ : Կենսագործունեության անվտանգության հիմնախնդիրներն են`  Մարդու գործունեության տար եր ոլորտներում (աշխատանք, կենցաղ ն այլն) անվտանգության ապահովման ի վերա երյալ գիտելիքների ձեռք երումը:  Անվտանգության առանձին ուղղությունների միջն փոխկապվածության հայտնա երումը:  Կենսագործունեության անվտանգության համալիր ապահովման համար համապատասխան հայեցակարգերի ն միջոցառումների մշակումը:  Մարդու ն հասարակության կայուն ու անվտանգ զարգացման ցուցանիշների ն չափորոշիչների հիմնավորումը, օրինաչափությունների ու տենդենցների հայտնա երումը: Վտանգներն ու սպառնալիքները մշտապես կապված են միմյանց վրա ազդող երկու կողմերի` օ յեկտի ն վտանգ կրող սու յեկտի հետ: Վտանգի աղ յուրները ն պաշտպանության օ յեկտները ազմազան են: Շրջակա միջավայրի յուրաքանչյուր աղադրիչ կարող է հանդես գալ որպես վտանգներից պաշտպանության օ յեկտ: Վտանգի աղ յուրներն ունենում են նական, տեխնիկական ն սոցիալական ծագում:

Վտանգների ն սպառնալիքների օ յեկտներ են անհատը, հասարակությունը, պետությունը, կենսոլորտը, տեխնոլորտը: Անհատը կարնորագույն դեր ունի անվտանգության համակարգում: Նա վտանգների ն սպառնալիքների ինչպես օ յեկտ է, այնպես էլ սու յեկտ: Հարա երությունների ն ների արդ համակարգում մարդկային էության դրսնորումները ազմակողմանի են ու հակասական: Մարդու խառնվածքի մեջ միաժամանակ նկատվում են ինչպես եսասիրություն, իռացիոնալություն, ագրեսիվություն, նախանձ, այնպես էլ արություն, նվիրվածություն ն օգնելու ցանկություն: Անվտանգության օ յեկտներ են նան տարածաաշխարհագրական ն մարդու կենսագործունեության ապահովման տար եր ոլորտները, տնտեսագիտությունը, սոցիոլոգիան, քաղաքագիտությունը ն այլն: Որպես տարածքային օ յեկտներ` կարող են հանդես գալ միջմոլորակային տարածքը, մոլորակը, ցամաքը, երկիրը, տարածքը պետության շրջանակներում, ենթատարածքը, տեղամասը: Սոցիալական ոլորտի օ յեկտներ են հասարակությունը, հասարակական միավորումը, ընտանիքը, մարդը: Արտադրական միջավայրի օ յեկտների շարքում են դասվում միջազգային միավորումները, պետությունը, ճյուղը, արտադրական միավորումը, ձեռնարկությունը, արտադրամասը, տեղամասը, տեխնոլոգիան, արտադրանքը: Անվտանգության օ յեկտներից են նան կենսաապահովման ն հոգնոր-քաղաքական գործունեության ոլորտները, այդ թվում` քաղաքական, ռազմական, տնտեսական, սոցիալական, նապահպանական, ժողովրդագրական, պարեկային, հոգե անական, տեղեկատվական ն այլն:

1.1.1. ՎՏԱՆԳՆԵՐ. ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԸ ԵՎ ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

Մարդն ապրում ն գործում է մշտապես փոփոխվող պոտենցիալ վտանգների պայմաններում: Մարդու գործունեության զգալի մասը վտանգավոր է, հետնա ար հնարավոր չէ ապահովել ացարձակ անվտանգություն, այսինքն` մնացորդային ռիսկը մշտապես պահպանվում է: Վտանգները մարդու առողջությանը պատճառում են վնաս, որն արտահայտվում է նյարդային ցնցումներով, վնասվածքներով, հիվանդություններով, հաշմանդամությամ ն մահացությամ : Վտանգը կենսագործունեության անվտանգության կենտրոնական հասկացությունն է: Այն կարող է արտահայտվել տար եր, այն է` նպատակների, պլանների, գործողությունների ն այլ ձներով:

Հնարավոր վտանգն իրականություն դառնալու փուլում վերածվում է սպառնալիքի, որը միշտ կրում է առարկայական նույթ ն ունենում է կոնկրետ ովանդակություն: Անվտանգության համար սպառնալիքի ձնավորման աղ յուր կարող է լինել տար եր ոլորտներում մարդու գործունեության ներքին ն արտաքին հակասությունների ազմազանությունը: Քանի որ վտանգները, սպառնալիքները ն դրանց առաջացման աղ յուրները ազմազան են, ուստի անհրաժեշտություն է առաջանում դասակարգել դրանք: Ըստ ծագման` տար երվում են նական, տեխնածին, անտրոպոգեն, էկոլոգիական, սոցիալական ն կենսա անական վտանգներ: Ըստ մարդու վրա ազդեցության նույթի` վտանգները աժանվում են հինգ խմ ի` մեխանիկական, ֆիզիկական, քիմիական, կենսա անական ն հոգեֆիզիոլոգիական: Ըստ ացասական հետնանքների դրսնորման ժամանակամիջոցի` վտանգները լինում են երկու տեսակ` իմպուլսային ն կուտակային (կումուլյատիվ): Ըստ տեղայնացման` տար երվում են լիթոսֆերայի, հիդրոսֆերայի, մթնոլորտի ն տիեզերքի հետ կապված վտանգներ: Ըստ հետնանքների` վտանգները պատճառում են հոգնածություն, հիվանդություն, վնասվածքներ, վթարներ, հրդեհներ ն այլն: Ըստ հասցրած վնասի` վտանգները լինում են սոցիալական, տեխնիկական, էկոլոգիական ն տնտեսական: Ըստ կառուցվածքի` վտանգները աժանվում են պարզ ն ածանցյալ վտանգների, վերջիններս առաջանում են պարզ վտանգների փոխազդեցությամ : Ըստ էներգիայի օգտագործման` վտանգները լինում են ակտիվ ն պասսիվ: Վտանգները պասսիվ են, եթե տեղի են ունենում էներգիայի հաշվին, որի կրողն անձամ մարդն է: Պասսիվ վտանգներին են դասվում սուր կտրող, ծակող տարրերը, ճանապարհի անհավասարությունները, թեքությունները ն այլն: Վտանգներն առաջանում են կենցաղային, սպորտային, ճանապարհատրանսպորտային, արտադրական, ռազմական ն այլ ոլորտներում: Սպառնալիքները կարող են դասակարգվել ըստ` - օ յեկտների (մարդ, հասարակություն, պետություն), - ուղղությունների (տնտեսական, սոցիալական, քաղաքական, տեղեկատվական ն այլն), - վնասվածությունների չափի (սահմանային, զգալի, աննշան),

-

առաջացման հավանականության (առավել հավանական, հավանական, նվազ հավանական), - առաջացման պատճառների (տարերային, մտածված):  Հիերարխիկ սկզ ունքին համապատասխան` սպառնալիքները կարող են լինել միջմոլորակային, նոոմթնոլորտային գլո ալ, տարածքային միջպետական, տարածքային ներպետական, պետական, ազգային, տեղային, անձնական:  Քանի որ վտանգները կրում են թաքնված նույթ, կարնոր խնդիր է դրանց պարզա անումը (նույնականացումը), ինչը ներառում է վտանգների քանակական, ժամանակային, տարածքային ն այլ նութագրերի հայտնա երումն ու սահմանումը, որոնք անհրաժեշտ են կենսագործունեության ապահովման միջոցառումների մշակման համար:  Պարզա անման ընթացքում պետք է կարնորել վտանգների առաջացման հնարավոր պատճառների հայտնա երումը: Գործնականում հաճախ վտանգները դժվար է լիովին պարզա անել: Օրինակ` որոշ աղետների ն վթարների պատճառները մինչ այժմ պարզա անված չեն:  Պայմանները, որոնք առաջ են երում պոտենցիալ վտանգներ, կոչվում են պատճառներ: Դրանք նութագրվում են մի շարք հանգամանքներով, որոնց շնորհիվ առաջանում են վտանգներ ( ոլոր անցանկալի հետնանքներով` վնասվածքներ, հիվանդություններ ն այլն): Դժ ախտ դեպքերի, մասնագիտական հիվանդությունների, արտակարգ իրավիճակների ուսումնասիրության ընթացքում վտանգները, դրանց պատճառները, հետնանքները հանդես են գալիս որպես հիմնական նութագրեր: Վտանգ-պատճառներ-անցանկալի հետնանքներ կապն արտահայտում է պոտենցիալ վտանգի զարգացման տրամա անական ը: Սովորա ար վտանգների առաջացման ը լինում է ազմապատճառ: Նույն վտանգը կարող է ի հայտ գալ տար եր պատճառներով:

1.1.2. ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՌԻՍԿԸ

Վտանգի ամենատարածված գնահատականը ռիսկն է: Այն վըտանգների իրականացման հաճախականությունն է, ան արենպաստ դեպքերի հնարավոր թվաքանակի հարա երությունը որոշակի ժամանակամիջոցում:

Օրինակ` համաձայն ՀՀ ճանապարհային ոստիկանության տրամադրած տվյալների` 2006 թ. ճանապարհատրանսպորտային պատահարներում մահացել է 280 մարդ: Նկատի ունենալով, որ հանրապետության նակչությունն այդ թվականին կազմել է շուրջ 3 մլն մարդ` ռիսկի Ռ արժեքը կկազմի Ռ  110 4 : 3 106 Տար երվում են անհատական ն սոցիալական ռիսկեր: Անհատական ռիսկը որոշակի վտանգ է անհատի համար: Սոցիալական (խմ ային) ռիսկը վտանգ-սպառնալիք է մարդկանց որոշակի խմ երի համար: Այն իրադարձությունների հաճախականության ն վտանգված մարդկանց թվաքանակի հարա երությունն է: Աղյուսակ 1.2-ում ներկայացված են անհատական ռիսկը նութագրող տվյալները: Աղյուսակ 1.2

Տար եր պատճառներով պայմանավորված անհատական ռիսկի աստիճանը (մեկ տարվա հաշվարկով` ԱՄՆ-ի նակչության համար) Պատճառները Ավտոմո իլային տրանսպորտ Վայր ընկնել Հրդեհներ ն այրվածքներ Խեղդումներ Թունավորումներ Հրազենային վնասվածքներ Սարքավորումներ Ջրային տրանսպորտ Օդային տրանսպորտ Վայր ընկնող առարկաներ Էլեկտրական հոսանք Երկաթուղային տրանսպորտ Կայծակ Այլ Ընդհանուր ռիսկ Միջուկային էներգիա

Ռիսկի աստիճանը 310-4 910-5 410-5 310-5 210-5 110-5 110-5 910-6 910-6 610-6 610-6 410-7 510-7 410-5 610-4 210-10

Ռիսկի ն օգուտի համեմատության համար շատ մասնագետներ առաջարկում են կիրառել մարդու կյանքի տնտեսական համարժեք հասկացությունը: Այս մոտեցումն առաջացնում է որոշակի դժգոհութ15

յուն. շատերը պնդում են, որ մարդու կյանքը երկնային պարգն է ն այս հարցում ֆինանսական մոտեցումն անթույլատրելի է: Ըստ արտասահմանյան երկրների հետազոտությունների` մարդու կյանքը գնահատվում է 650 հազարից մինչն 7 միլիոն ԱՄՆ դոլար: Հարկ է նշել, որ ռիսկի որոշման ընթացակարգը շատ մոտավոր է: Կարելի է առանձնացնել ռիսկի նորոշման չորս մեթոդական մոտեցում` 1. Ճարտարագիտական, որը հիմնվում է վիճակագրության վրա (հաճախությունների հաշվարկ, անվտանգության հավանականության վերլուծություն, վտանգների ծառերի կառուցում): 2. Մոդելային, որը հիմնվում է յուրաքանչյուր մարդու, սոցիալական, մասնագիտական խմ երի, ինչպես նան վնասակար գործոնների ազդեցության մոդելների կառուցման վրա: 3. Փորձաքննական, եր իրադարձությունների հավանականությունը որոշվում է փորձառու մասնագետների` փորձագետների հարցումների հիման վրա: 4. Սոցիոլոգիական, որը հիմնվում է նակչության հարցումների արդյունքների վրա: Նշված մեթոդները նորոշում են ռիսկն ըստ տար եր կողմերի ն, հետնա ար, պետք է կիրառվեն համակցված: Ռիսկի վերա երյալ գիտելիքների համակարգն ակտիվ ու նպատակասլաց գործունեության հենակետ է ինչպես անհատի, այնպես էլ հասարակության մակարդակով ռիսկի կառավարումն ապահովելու ում: Ավանդական տեխնիկայի անվտանգությունը հիմնվում է կատեգորիկ պահանջի վրա, այն է` ապահովել անվտանգություն, թույլ չտալ ոչ մի վթար: Ինչպես ցույց է տալիս իրականությունը, նման ըմ ռնումը չի համապատասխանում տեխնոլորտի օրենքներին, քանի որ ժամանակակից համակարգերում զրոյական ռիսկին ձգտելը տեխնիկապես արդ է ն պահանջում է ֆինանսական մեծ ներդրումներ: Ներկայումս շատ երկրներում ընդունված է թույլատրելի ռիսկի հայեցակարգը, որի համաձայն` ռիսկի աստիճանը տար եր նագավառներում պետք է համապատասխանի հասարակության սոցիալ-տընտեսական վիճակին: Թույլատրելի ռիսկը, ներառելով տեխնիկական, տնտեսական, սոցիալական ն քաղաքական ասպեկտներ, ներկայացնում է անվտանգության մակարդակի ու դրան հասնելու հնարավորությունների միջն առկա միջինը:

Միշտ պետք է հաշվի առնել, որ տեխնիկական համակարգերի անվտանգության արձրացման տնտեսական հնարավորություններն անսահման չեն: Անվտանգության արձրացման վրա ծախսելով չափից ավելի մեծ միջոցներ` կարելի է վնաս պատճառել սոցիալական ոլորտին, օրինակ` վատացնել ժշկական օգնությունը: Ծախսերի ավելացման դեպքում տեխնիկական ռիսկը նվազում է, սակայն աճում է սոցիալականը: Տեխնիկական ն սոցիալական ոլորտներում ներդրումների միջն որոշակի հարա երակցության դեպքում գումարային ռիսկը հասնում է նվազագույնի: Այս հանգամանքը պետք է հաշվի առնել ռիսկի ընտրության ժամանակ: Շատ պետություններում ընդունելի ռիսկերը սահմանված են օրենսդրական կարգով: Կործանման անհատական ռիսկի առավելագույն ընդունելի աստիճանը տարեկան կազմում է 10-6: Էկոհամակարգերի համար առավելագույն ընդունելին այն ռիսկն է, որի ժամանակ կարող է տուժել իոգեոցենոզի 5 7-ը:

1.1.3. ԲՆԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵԽՆԱԾԻՆ ԱՂԵՏՆԵՐԻ, ՎԹԱՐՆԵՐԻ

ԷՆԵՐԳԱԷՆՏՐՈՊԻԱԿԱՆ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԸ

Մարդու կենսագործունեության անվտանգության ապահովման հիմնախնդրի լուծումը հնարավոր է իրականացնել ըստ գիտական մեթոդա անության` ստեղծված նության օրենքների, ինչպես նան աղետների, վթարների ուսումնասիրության հիման վրա: Մարդու կենսագործունեությունն արտակարգ իրավիճակներում, արտադրությունում ու կենցաղում արդ երնույթ է ն կախված է ազմաթիվ գործոններից, որոնք ապահովվում են էներգետիկ պոտենցիալների հավասարեցման օ յեկտիվ ձգտումով, որոնց հակազդում են տար եր նույթի պաշտպանական մեխանիզմներ: Նման մոտեցումը համապատասխանում է ընդունված դրույթներին ն թույլ է տալիս ձնակերպել նական ու տեխնածին աղետների, տեխնոլոգիական պրոցեսների ժամանակ վթարների, ինչպես նան դրանց հետնանքով մարդկանց վընասվածքների առաջացման էներգաէնտրոպիական հայեցակարգը: Ըստ վերոհիշյալի` կարելի է նշել հետնյալը. 1. Բնական աղետները` երկրաշարժերը, փոթորիկները, սողանքները ն այլն, տեղի են ունենում էներգիայի զգալի անջատմամ : 2. Մարդու արտադրական գործունեությունը ներառում է պոտենցիալ վտանգներ, քանի որ տեխնոլոգիական պրոցեսները հիմնականում իրականացվում են էներգիայի օգտագործմամ (էներգիայի արտադ17

րություն, պահպանում, էներգիայի վերափոխումը մեխանիկականի, ջերմայինի, էլեկտրականի ն այլն): 3. Տեխնոլոգիական պրոցեսների կառավարման խախտման դեպքում տեղի է ունենում էներգիայի անսպասելի ելք (անջատում), ինչն ազդում է մարդկանց, սարքավորումների ն շրջակա միջավայրի վրա: 4. Վտանգն առաջանում է արտաքին միջավայրում նական աղետների հետնանքով կամ արտադրական պրոցեսում տեխնոլոգիական սարքավորումների ն վնասակար նյութերի հետ աշխատելիս: 5. Տեխնոլոգիական ն արտադրական սարքերի մերժերը ն անսարքություններն առաջանում են ցածր հուսալիության, ինչպես նան աշխատողների կողմից թույլ տված սխալների հետնանքով: 6. Էներգիայի չկառավարվող ելքը որոշակի պայմաններում ուղեկցվում է էկոլոգիական աղետներով, շինությունների փլուզմամ , սարքավորումների վնասվածությամ , մարդկանց առողջության վատթարացմամ կամ մարդկային զոհերով: Էներգիայի անջատման հետնանքները պատկերված են նկ. 1.1-ում:

Էլեկտրավնասվածքներ

Պայթեցումներ

Շարժվող օ յեկտներ, սեղմված գազեր

Հրդեհներ Թունավոր, ագրեսիվ ն թեթն ըռնըկվող նյութեր

Էլեկտրոնների հոսքի ջերմային ն էլեկտրաֆիզիոլոգիական գործոններ

Հրդեհներ

Իոնացնող դաշտեր ն էլեկտրամագնիսական ճառագայթումներ

Դիսոցում

Ճառագայթում

Նկ. 1.1. Էներգիայի անջատման հետնանքները:

Թունավորում Ռադիոնուկլիդային աղտոտում

Հարվածներ

Շրջումներ

Ներկայացված հայեցակարգը չի հակասում էնտրոպիայի հիմնարար օրենքներին, մասնավորապես` նական պայմաններում ինքնակամ աճի օ յեկտիվ ձգտմանը: Ջերմատեխնիկայի տեսության երկրորդ դրույթի համաձայն` սինթետիկ նյութերի ն քիմիապես մաքուր տարրերի ստեղծումը, էներգիայի ստացումն ու կուտակումը, նական նյութերի հանույթը, մաքրումը ն հարըստացումը նպաստում են էնտրոպիայի նվազեցմանը: Այդ առումով վերոհիշյալ գործառույթները պոտենցիալ վտանգավոր են, քանի որ էնտրոպիայի տեսանկյունից առաջանում են ան նական ձնափոխումներ:

1.2. ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Անվտանգության վերլուծությունը կարող է լինել նախափորձնական (ապրիորի) կամ հետփորձնական (ապոստերիորի), այսինքն` իրականացվել անցանկալի իրադարձությունից առաջ կամ հետո: Երկու դեպքում էլ օգտագործվող մեթոդը կարող է լինել ուղիղ ն հակադարձ: Նախափորձնական վերլուծության դեպքում հետազոտողն ընտրում է այնպիսի անցանկալի իրադարձություններ, որոնք հնարավոր են տվյալ համակարգի համար ն փորձում է կազմել այնպիսի տար եր իրավիճակների հավաքածու, որոնք կարող են նպաստել դրանց առաջացմանը: Հետփորձնական վերլուծության դեպքում վերլուծությունը կատարվում է տեղի ունեցած անցանկալի իրադարձություններից հետո: Այդպիսի վերլուծության նպատակն է մշակել հանձնարարականներ ապագայի համար: Նախափորձնական ն հետփորձնական վերլուծությունները լրացնում են մեկը մյուսին: Հետնանքները կանխատեսելու համար վերլուծության ուղիղ մեթոդն ուսումնասիրում է դրանց պատճառները: Հակադարձ մեթոդի դեպքում վերլուծության են ենթարկվում հետնանքները, որպեսզի որոշվեն պատճառները, այսինքն` վերլուծությունն սկսվում է ըստ ստեղծված իրադրությունների: Վերջնական նպատակը միշտ մեկն է` կանխարգելել անցանկալի իրավիճակների առաջացումը: Անվտանգության ուսումնասիրության եղած մեթոդները հիմնականում հիմնվում են նական ու տեխնածին աղետների, վթարների առաջացման ու կանխման պայմանների վերա երյալ հասկացությունների վրա: Դրանք հիմնականում ընդգրկում են հետնյալ փուլերը` վտանգների հայտնա երում, իրավիճակների գնահատում, դրանց առաջացման հաճախականության պարզում, ազդեցության նույթի ն հետնանքների

ուսումնասիրություն, հայտնա երված վտանգների վնասակար ազդեցության կանխման կամ նվազեցման միջոցառումների մշակում: Վտանգների հայտնա երման մեթոդները հիմնվում են գոյություն ունեցող պոտենցիալ վտանգների վերա երյալ հավաքած տեղեկատվության վրա: Ստորն ներկայացված տեղեկատվության հայտնի մեթոդները կիրառելի են մարդու կենսագործունեության ոլոր ոլորտներում (աշխատանքում, կենցաղում, արտակարգ իրավիճակներում): Մենագրական (մոնոգրաֆիկ) մեթոդի դեպքում կատարվում է հետազոտվող օ յեկտի մանրակրկիտ ուսումնասիրություն, ինչպես նան պատահարների ն դժ ախտ դեպքերի առաջացման պայմանների նկարագրություն: Այս մեթոդը թույլ է տալիս հայտնա երել պատահարների ն դժ ախտ դեպքերի վտանգավոր ու վնասակար աղ յուրները, մշակել ն կազմել վտանգների ու դրանց կանխման քարտեզներ: Խմ ակային մեթոդի դեպքում կատարվում է աղետների, վթարների, պատահարների ն դժ ախտ դեպքերի վերա երյալ նյութերի հավաքում ու որոշ միատեսակ հատկանիշների խմ ավորում: Օրինակ` կարելի է դժ ախտ դեպքերը խմ ավորել ըստ տուժածների մասնագիտության, սեռի, տարիքի, վնասվածքի նույթի ն այլն: ՈՒսումնասիրվող օ յեկտի վտանգավոր հատկությունների խմ ավորումն իրականացվում է համապատասխան աղյուսակների ն դիագրամների միջոցով: Այդպիսի ամփոփ նյութերի վերլուծությունը թույլ է տալիս հայտնա երել վտանգների առաջացման օրինաչափությունները: Քարտեզագրական մեթոդը ծառայում է վտանգների աղ յուրների որոշման համար: Ըստ աղետների, պատահարների` կազմվում են առավելագույն վտանգ ներկայացնող գոտիների քարտեզներ (օրինակ` աշխարհի սեյսմավտանգ գոտիների կամ գործարանում վնասվածքավըտանգ սարքավորումների տեղադրման քարտեզները): Քարտեզագրական մեթոդը թույլ է տալիս հայտնա երել այն վայրերը, որտեղ պար երա ար տեղի են ունենում դժ ախտ դեպքեր ն համապատասխանա ար իրականացնել նախազգուշական միջոցառումներ: Անկետավորման (գրավոր հարցման) մեթոդը հիմնականում օգտագործվում է աղետների, պատահարների վերլուծության ընթացքում վնասակար գործոնների նութագրման համար: Հաշվի է առնվում աշխատակիցների, մասնագետ-փորձագետների ն տուժածների կարծիքը: Հարցման արդյունքները թույլ են տալիս գնահատել հայտնա երված գործոնների հարա երական կարնորությունը ն մշակել հնարավոր նախազգուշական միջոցառումներ:

Դիտարկման (մոնիտորինգի) մեթոդի դեպքում կատարվում են ուսումնասիրվող օ յեկտի (հրա ուխ, գետ, արտադրամաս) մշտական կամ պար երա ար զննումներ, որոնց ընթացքում որոշվում են պոտենցիալ վտանգների մակարդակները ն, ըստ նույթի ու ինտենսիվության, կատարվում է ազդող գործոնների դասակարգում: Այս մեթոդը կիրառվում է օ յեկտների անվտանգությունն ապահովող միջոցառումների մշակման համար: Արտադրությունում կիրառվում է վտանգավոր իրավիճակների ն պատահարների վերլուծության ու գնահատման իրավիճակային եղանակը, որի դեպքում կատարվող աշխատանքների ն պատահարների միջն հայտնա երվում են կայուն կապեր, ինչը թույլ է տալիս կազմել պոտենցիալ վտանգավոր իրավիճակները, ստեղծված պայմաններում գնահատել կոնկրետ գործողությունների անհրաժեշտությունն ու նպատակահարմարությունը ն դրանց հիման վրա վերլուծել արտադրությունում իրականացվող աշխատանքների տեխնոլոգիաները: Վտանգավոր իրավիճակների ու պատահարների առաջացման հաճախականության հետնանքով մարդկանց վնասվածքների ծանրության աստիճանի գնահատականները նութագրվում են որակական ու քանակական ցուցանիշներով: Պատահարների վերլուծության ն գնահատման ընթացքում հիմնականում կիրառվում են հաճախականության (Կհ` հաշվետու ժամանակամիջոցում յուրաքանչյուր 1000 աշխատողին ընկնող պատահարների թիվը), ծանրության (Կծ) ն անաշխատունակության (Կա) ցուցանիշները: Այսպես` T Կ հ   1000, Գ D Կծ  , T1 D  1000, Գ որտեղ 1-ն պատահարների թիվն է հաշվետու ժամանակամիջոցում, N-ը` մարդկանց միջցուցակային թիվը,  D -ն` հաշվետու ժամանակամիջոցում դժ ախտ դեպքերի հետնանքով անաշխատունակության օրերի գումարային թիվը, T1 -ը` պատահարների թիվը հաշվետու ժամանակամիջոցում ( ացի մահացու դեպքերից): Ըստ տեղեկատվական ցուցանիշների` տեխնոլոգիական պրոցեսներում պատահարների առաջացման վտանգի մակարդակի գնահաԿա 

տումը (տեսական էնտրոպիա) տրված է մարդ-մեքենա-միջավայր համակարգի անվտանգությունն ապահովող նմանակման (իմիտացիոն) մոդելավորմամ : Այն, օրինակ, օգտագործվել է հրդեհներից ն ճառագայթումներից անվտանգությունն ապահովելու գործընթացում, որի համար կիրառվել են հատուկ մշակված ալգորիթմական միջոցներ ու ծրագրեր: Անվտանգության ուսումնասիրության վերոհիշյալ մոտեցումները թույլ են տալիս որոշակի վերլուծության ենթարկել մարդու գործունեության անվտանգությունը տար եր իրավիճակներում (աշխատանքում, կենցաղում, շրջակա միջավայրում) ն մշակել համապատասխան նախազգուշական միջոցառումներ: Անվտանգության ժամանակակից հետազոտություններում կարեվոր տեղ են գրավում պատահարների առաջացման ը որպես «մագլցվող» համակարգի մոդել ներկայացնող մոտեցումները: Ինչպես հայտնի է, վտանգների ն դրանց պատճառների միջն գոյություն ունի պատճառահետնանքային կապ: Վտանգը որնէ պատճառի հետնանք է, որն իր հերթին կարող է լինել այլ պատճառների հետնանք ն այլն: Այսպիսով, վտանգները ն դրանց պատճառներն իրար հետ կազմում են հիերարխիկ, շղթայական կառուցվածքներ կամ համակարգեր, որոնց կապի գրաֆիկական պատկերումը հիշեցնում է ճյուղավորված ծառ: Այդպիսի ծառերում պատկերված են լինում վտանգների ն դրանց պատճառների ճյուղերը: Վտանգների ն դրանց պատճառների ծառի կառուցվածքի վերնում տեղադրվում է անցանկալի երնույթը` վտանգը (վթար, աղետ ն այլն), որը գրաֆիկորեն միացվում է համապասխան պատճառներին (օպերատորի սխալ, մեքենայի մերժ, ան արենպաստ արտաքին ազդեցություններ): Ծառի հանգույցները կարելի է դիտել որպես առանձին վտանգներ: Նկ. 1.2-ում ներկայացված է վտանգների ն դրանց պատճառների կառուցված ծառի օրինակ: Ենթադրվում է, որ մարդն էլեկտրական հարվածի է ենթարկվում միաժամանակ ազդող երեք պայմանների դեպքում (1-3), որոնք մի քանի պատճառների (4-10) հետնանք են: Ծառի կառուցման դեպքում իրադրությունները, պայմանները կարելի է պատկերել որոշակի նշանակմամ ` ուղղանկյուն, շրջանակ ն այլն: ՈՒնենալով սկզ նական իրավիճակների առաջացման հավանականությունն ու հաճախականությունը ն շարժվելով ներքնից դեպի վերն` կարելի է որոշել վտանգի վերջնական իրավիճակի հավանականությունը:

Էլեկտրահարված

10. Էլեկտրական սարքի ոչ նպատակային օգտագործման դեպքում

9. Էլեկտրական սարքի տեխնիկական սպասարկման դեպքում

3. Մարդու մարմնի հպումը էլեկտրական սարքի իրանին

8. Էլեկտրական սարքի նորոգման դեպքում

7. Հպումը հողակցված տարրերին

2. Մարդու հայտնըվելը հոսանքատար միջավայրում

6. Մարդու հայտնվելը հոսանքատար հատակի վրա

5. Էլեկտրական սարքի հոսանքատար մասի հպումն իրանին

4. Մեկուսիչի դիմադրության նվազում

1. Պոտենցիալների կուտակումը էլեկտրասարքի իրանի վրա

Նկ. 1.2. Էլեկտրահարվածի ն դրա պատճառների ծառը:

Անվտանգության վերլուծության համար կարնոր է համակարգի սահմանների օպտիմալ ընտրությունը: Եթե տվյալ համակարգը շատ սահմանափակ է, ապա որոշ վտանգավոր իրավիճակներ կարող են անուշադրության մատնվել: Իսկ եթե ուսումնասիրվող համակարգը չափազանց ընդգրկուն է, այդ դեպքում վերլուծության արդյունքները կարող են լինել անորոշ: Մեթոդի կիրառման համար անհրաժեշտ են հետնյալ փուլերը` 1. Օ յեկտի որոշում ն մոդելավորման նպատակներ: 2. Ծառերի կառուցում: 3. ՈՒսումնասիրվող օ յեկտների քանակական վերլուծություն: 4. Օ յեկտի հիմնական պարամետրերի քանակական գնահատում: Առաջին փուլում ուսումնասիրվում են օ յեկտի կառուցվածքը, անվտանգության ապահովման համակարգերը, ինչպես նան օ յեկտի ն շրջակա միջավայրի փոխհարա երությունը: Վտանգների ն դրանք առաջացնող պատճառների մոդելավորումը թույլ է տալիս հայտնա երել հավանական վտանգները ն դրանց առաջացման հաճախականությունը, ինչի հիման վրա մշակվում են համապատասխան կազմակերպչատեխնիկական միջոցառումներ:

Երկրորդ փուլում, ըստ պատահարների էներգաէնտրոպիական հայեցակարգի, որի համաձայն` պատահարները միաժամանակ ն էներգիայի անջատման արդյունք են, ն համապատասխան նախադրյալների (պատճառների) հետնանք, կառուցվում է վտանգների ու դրանց պատճառների ծառը: Ծառի կառուցումը պետք է ներառի նան վտանգների ն դրանց պատճառների միջն առկա տրամա անական կապերի պարզա անումը: Երրորդ փուլում կատարվում է որակական վերլուծություն, ինչպես նան ներքին տրամա անական կապերի խորացված ուսումնասիրություն, ինչը թույլ է տալիս սահմանել վտանգ առաջացնող պայմանները: Վերջին` չորրորդ փուլում, որոշվում է մոդելավորվող իրավիճակի հիմնական պարամետրերի քանակական վերլուծությունը (օրինակ` աղետների, վթարների առաջացման հաճախականությունը, տվյալ ժամանակահատվածում դրանց քանակի մաթեմատիկական սպասումը ն այլն): Պատահարների ծառի կառուցման մեթոդն ունի հետնյալ առավելությունները` կառուցման պարզություն, ստացված համակարգի ուսումնասիրության մատչելիություն, ուսումնասիրվող երնույթների քանակական ն որակական վերլուծությունների հնարավորություն: Կենսագործունեության անվտանգության նագավառում լայն կիրառություն ունի նան անվտանգության համակարգի վերլուծությունը: Այն մեթոդա անական միջոցների համախում է, որը կիրառվում է անվտանգության հետ կապված արդ խնդիրների լուծման համար: Համակարգի փոխկապակցված աղադրիչների միմյանց հետ կապված փոխգործողությունները տալիս են որոշակի արդյունք (նպատակ): Յուրաքանչյուր աղադրիչ ոչ միայն նյութական առարկա է, այլն ներկայացնում է հարա երություններ ն կապեր: Այսպես` յուրաքանչյուր մեքենա ներկայացվում է որպես որոշակի տեխնիկական համակարգի օրինակ: Համակարգը, որի տարրերից մեկը մարդն է, անվանվում է էրգատիկական: Էրգատիկական համակարգի օրինակներ են մարդ-մեքենա, մարդ-մեքենա-շրջակա միջավայր ն այլ համակարգերը: Ըստ վերոհիշյալ մոտեցման` նության մեջ մարդն ամենա արդ կենսա անական համակարգն է: Համակարգման սկզ ունքը երնույթներն իրենց փոխադարձ կապում դիտարկում է որպես ամ ողջական հավաքածու կամ համալիր: Համակարգի կողմից տրված նպատակը կամ արդյունքը կոչվում է համակարգագոյացնող տարր: Օրինակ` այնպիսի համակարգված երնույթ, ինչպիսին այրումն է (հրդեհ), կարող է տեղի ունենալ հետնյալ աղադ24

րիչների առկայության դեպքում` դյուրավառ նյութ, օքսիդիչ ն ոցավառման աղ յուր: Համակարգը կքանդվի, եթե հեռացվի թվարկված աղադրիչներից որնէ մեկը: Համակարգերն օժտված են այնպիսի հատկություններով, որոնք կարող են առկա չլինել դրանք գոյացնող տարրերի մոտ: Սա համակարգերի կարնորագույն հատկությունն է, որը գտնվում է համակարգված վերլուծության, մասնավորապես անվտանգության խնդիրների հիմքում ն կոչվում է էմերջենտականություն: Անվտանգության համակարգված վերլուծության նպատակն անցանկալի պատահարների (վթարներ, աղետներ, հրդեհներ ն այլն) պատճառների հայտնա երումը ն համապատասխան նախազգուշական միջոցառումների մշակումն է: Անվտանգության ապահովման հարցում կարնոր դեր ունի մարդմիջավայր կամ մարդ-մեքենա-միջավայր համակարգի վերլուծությունը: Այս երկու համակարգերն էլ ազմանպատակային են, սակայն դրանցից դիտարկվում է միայն այն, որը տվյալ հանգամանքում առավել է ապահովում մարդու անվտանգությունը:

1.3. ԿԵՆՍԱԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

ԱՊԱՀՈՎՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Անվտանգության տեսության կառուցվածքում կիրառվող սկըզունքներն ու մեթոդներն ունեն մեթոդա անական մեծ նշանակություն ն իրականացվում են անվտանգության ապահովման միջոցներով: Սկզ ունքները, մեթոդները ն միջոցները հանդես են գալիս որպես անվտանգության ապահովման տրամա անական փուլեր: Անվտանգության ապահովման սկզ ունքները ազմաթիվ են: Դըրանք կարելի է դասակարգել ըստ մի քանի հատկանիշների: Ըստ իրականացման հատկանիշների` այդ սկզ ունքները պայմանականորեն աժանվում են չորս դասի` կողմնորոշիչ, տեխնիկական, կառավարչական ն կազմակերպչական: Որոշ սկզ ունքներ միաժամանակ պատկանում են մի քանի դասերի: Անվտանգության ապահովման սկզ ունքները կազմում են համակարգ: Յուրաքանչյուր սկզ ունք ունի հարա երական ինքնուրույնություն:

1.3.1. ԿՈՂՄՆՈՐՈՇԻՉ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐ

Կողմնորոշիչ սկզ ունքները հիմնական գաղափարներն են, որոնք սահմանում են անվտանգ լուծումների որոնման ուղղությունները ն ծառայում են որպես մեթոդա անական ու տեղեկատվական ազա:

Համակարգայնության սկզ ունքն այն է, որ յուրաքանչյուր երեվույթ, գործողություն ն օ յեկտ դիտվում է որպես համակարգի տարր: Համակարգը տարրերի ամ ողջություն է: Համարժեք արդյունք տվող տարրերի փոխազդեցությամ համակարգն անվանվում է հաստատուն: Բայց, եթե տարրերի միջն փոխազդեցությունը տեղի է ունենում այնպես, որ գրանցվում են տար եր արդյունքներ, ապա համակարգն անվանվում է անորոշ: Համակարգի տարրերին են վերագրվում նյութական օ յեկտները ն դրանց միջն գոյություն ունեցող հարա երություններն ու կապերը: Այսպես` դյուրավառ գազերը, գոլորշիները ն փոշու որոշ տեսակները նութագրվում են ծավալային ոցավառման կամ պայթեցման սահմաններով, որի ժամանակ խառնուրդը (օդի թթվածնի հետ միասին) ոցավառվում է աց կրակ մոտեցնելիս ն կարող է հրդեհի պատճառ դառնալ: Խառնուրդի ոցավառումը կամ պայթեցումը կրակի աց աղ յուրից կարող է տեղի ունենալ օդում գազերի ն գոլորշիների որոշակի պարունակության դեպքում: Օրինակ` ջրածնի ն օդի խառնուրդը 4,15-ից մինչն 80 % պարունակության դեպքում պայթյունավտանգ է: Այդ պարունակությունները ներկայացնում են պայթյունավտանգ ծավալային ստորին ն վերին սահմանները: Պայթյունը հնարավոր է դառնում օդում որոշակի քանակությամ ջրածնի, 14 7-ից ոչ պակաս ծավալով թթվածնի պարունակության, ինչպես նան կրակի աղ յուրի առկայության դեպքում: Նշված տարրերի համատեղության ժամանակ է միայն հնարավոր պայթյունը: Այդ տարրերից որնէ մեկի վերացումն արդեն թույլ է տալիս խուսափել պայթյունից: Վտանգի կանխարգելման համակարգային մոտեցումն այն է, որ նախ ն առաջ կոնկրետ պայմանների համար որոշվի համակարգ կազմող տարրերի ամ ողջությունը, ինչի արդյունք է դժ ախտ պատահարը: Մեկ կամ մի քանի տարրերի ացակայությունը քայքայում է համակարգը ն վերացնում ացասական արդյունքը: Տար երվում են նական ն արհեստական համակարգեր: Արհեստական համակարգերում սպասվող արդյունքը կոչվում է նպատակ: Այդ համակարգերի նախագծման ընթացքում նախ` առաջ է քաշվում իրական նպատակը, որին անհրաժեշտ է հասնել, ապա` որոշվում են համակարգը կազմող տարրերը: Այդպիսի համակարգերը կարելի է անվանել նպատակասլաց: Անվտանգության հարցերում այդ համակարգերը կատարում են կարնորագույն դեր: Ըստ էության` խնդիրն այն է, որ անցանկալի արդյունք տվող նական համակարգը փոխարինվի ցանկալի արդյունք տվող արհեստական համակարգով: Այդ դեպքում անհրաժեշտ նպատակակետին հասնելու համար նական համակարգի տարրերը

հեռացվում են կամ չեզոքացվում արհեստական համակարգի տարրերով: Համակարգայնության սկզ ունքի էությունն այն է, որ երնույթները դրվում են փոխադրաձ կապի ն ամ ողջության մեջ: Համակարգ տերմինը (հուն. -մասերից կազմված ամ ողջություն, միացություն) նըշանակում է կապ, միացություն, ամ ողջություն: Համակարգն ունի այնպիսի հատկություններ, որոնք ացակայում են մաս կազմող տարրերի մոտ: Համակարգի ամ ողջությունն ավել է այն կազմող մասերի գումարից, ինչն առաջացնում է այսպես կոչված էմերջենտության արդյունք: Այսպիսով, համակարգը ոչ թե տարրերի մեխանիկական զուգակցում է, այլ որակական նոր գոյացում: ՈՒստի արդյունքը ճիշտ որակավորելու կամ ցանկալի նպատակի հասնելու համար պետք է համակարգի տարրերի վերա երյալ ունենալ ամ ողջական պատկերացում: Անվտանգության հարցերում համակարգայնության սկզ ունքն իրականացվում է տար եր ձներով: Անհրաժեշտ է նշել, որ յուրաքանչյուր համակարգ մտնում է մեկ ուրիշ համակարգի կազմի մեջ, որն իր հերթին մեծ համակարգի մաս է ն այլն: Ըստ վերոհիշյալի` եր եմն դիտարկվում են ենթահամակարգեր, համակարգեր ն գերհամակարգեր:  Համակարգայնության սկզ ունքն արտացոլում է երնույթների փոխադարձ կապի մասին դիալեկտիկայի համաօրենքը:  Համակարգայնության սկզ ունքը կողմնորոշում է դիտարկվող արդյունքը ձնավորող ոլոր տարրերի հաշվառումը: Կազմալուծման (деструкция, - քայքայում) սկըզունքն այն է, որ վտանգավոր արդյունքի երող համակարգը քայքայվում է մեկ կամ մի քանի տարրերի հեռացման հաշվին: Կազմալուծման սկզ ունքն օրգանապես կապված է դիտարկվող համակարգայնության սկզ ունքի հետ ն ունի նմանատիպ համապարփակ շարունակություն: Անվտանգության վերլուծության ընթացքում նախ` օգտագործվում է համակարգայնության սկզ ունքը, ապա, ըստ կազմալուծման սկզ ունքի` ուղղված որոշ տարրերի հեռացմանը, մշակվում են ցանկալի նպատակի հանգեցնող համապատասխան միջոցառումներ: Վտանգի նվազեցման սկզ ունքն այն է, որ օգտագործվում են անվտանգության արձրացմանն ուղղված լուծումներ, սակայն չի ապահովվում ցանկալի կամ պահանջվող նորմերին համապատասխան մակարդակ: Այս սկզ ունքը կրում է փոխզիջման նույթ: Օրինակ` էլեկտրական հոսանքից պաշտպանվելու համար օգտագործվում են այսպես կոչված անվտանգ լարումներ (12, 24, 36 Վ), ինչի արդյունքում հոսանքահարման վտանգը նվազում է: Սակայն այդ լարումները ացարձակ անվտանգ չի կարելի համարել, քանի որ հենց այդ լարումների ազդեցությամ տեղի են ունեցել հոսանքահարման ծանր դեպքեր:

Վտանգի կանխարգելման սկզ ունքը պայմանավորվում է վնասակար ն վտանգավոր գործոնների վերացմամ , ինչն իրականացվում է տեխնոլոգիայի փոփոխմամ , անվտանգ սարքերի օգտագործմամ , աշխատանքի գիտական կազմակերպման կատարելագործմամ ն այլ միջոցներով: Այս սկզ ունքը, ըստ էության, ավելի առաջադեմ է, իսկ ըստ իրականացման ձների` առավել ազմազան: Կենսագործունեության անվտանգության տեսական, գործնական աշխատանքների մակարդակը արձրացնելու համար նպատակահարմար է կիրառել վտանգի վերացման սկզ ունքը:

1.3.2. ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐ

Տեխնիկական սկզ ունքներն ուղղված են վտանգներն անմիջապես կանխելուն ն հիմնված են ֆիզիկական օրենքների կիրառման վրա: Հեռավորությամ պաշտպանության սկզ ունքի դեպքում մարդու ն վտանգի աղ յուրի միջն սահմանվում է այնպիսի հեռավորություն, որի դեպքում ապահովվում է անվտանգության մակարդակը: Սույն սկըզունքն այն է, որ վնասակար ն վտանգավոր գործոնների ազդեցությունը նվազում է այս կամ այն օրենքով, կամ ամ ողջովին վերանում է հեռավորությունից կախված: Օրինակ` հակահրդեհային անջրպետներն արգելում են հրդեհների տարածումն առանձին օ յեկտների միջն: Ամրության սկզ ունքն այն է, որ անվտանգության մակարդակը արձրացնելու համար մեծացվում է նյութերի, կառուցվածքների ն դըրանց տարրերի դիմադրողականությունը քայքայման ու մնացորդային դեֆորմացիաների դեպքում: Ամրության սկզ ունքն իրականացվում է ամրության պաշարի գործակցի միջոցով, որն արտահայտում է անթույլատրելի դեֆորմացիա առաջացնող վտանգավոր ն թույլատրելի եռնըվածությունների հարա երությունը: Այս գործակցի մեծությունը սահմանվում է ըստ ազդող ճիգերի ու լարումների (ստատիկական, հարվածային) նույթի, նյութերի մեխանիկական հատկությունների, համանըման կառուցվածքների աշխատանքի փորձի ն այլ գործոնների: Օրինակ` ամրության սկզ ունքը կիրառվում է էլեկտրահոսանքից պաշտպանվելու համար: Հոսանքահարումից պաշտպանվելու համար էլեկտրասարքերում օգտագործվում են արձր մեխանիկական ն էլեկտրական ամրություն ունեցող մեկուսացնող միջոցներ: Թույլ օղակի սկզ ունքի դեպքում կառուցվածքներում օգտագործվում են թուլացրած տարրեր կամ հատուկ սարքվածքներ, որոնք քայքայվում են որոշակի եռնվածության ժամանակ` ապահովելով արտադրական օ յեկտների պահպանվածությունը ն անձնակազմի անվտանգությունը: Այս սկզ ունքն օգտագործվում է տեխնիկայի տար եր նա28

գավառներում: Այսպես` ճնշման տակ աշխատող անոթներն ունեն ապահովիչ փականներ, որոնք ացվում են եր ճնշումը գերազանցում է իր անվանական (номинальный) մեծությունը 10-15 7-ով: Արդյունքում ավելցուկային գազը կամ գոլորշին մղվում է դեպի մթնոլորտ: Էկրանացման սկզ ունքն այն է, որ մարդու ն վտանգի աղ յուրի միջն տեղակայվում է վտանգից պաշտպանությունը երաշխավորող պատնեշ, որը կարող է խոչընդոտել վտանգավոր գործոնների անցնումը հոմոլորտ: Ջերմային ն էլեկտրամագնիսական ճառագայթումներից, աղմուկից ն թրթռոցներից պաշտպանվելու համար օգտագործվում են տար եր կառուցվածքների էկրաններ: Էկրանացման սկզ ունքն օգտագործվում է անհատական պաշտպանության համակարգում (ակնոցներ, վահանակներ, շնչադիմակներ, հակագազեր ն այլն):

1.3.3. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐ

Կառավարչական կոչվում են այն սկզ ունքները, որոնք որոշում են փոխադարձ կապը ն հարա երություններն անվտանգության ապահովման ի առանձին փուլերի ու ընթացաշրջանների միջն: Պլանայնության սկզ ունքի դեպքում որոշակի ժամանակամիջոցում սահմանվում են գործունեության ուղղություններ ն քանակական ցուցանիշներ: Դիտարկվող սկզ ունքին համապատասխան` ստուգիչ թվերի հիման վրա տար եր ստորակարգման մակարդակներում սահմանվում են կոնկրետ քանակական առաջադրանքներ: Անվտանգության ոլորտում պլանավորումը կողմնորոշվում է վերջնական արդյունքների հիման վրա: Խթանման սկզ ունքի դեպքում հաշվառվում են կատարված աշխատանքի ն ստացված արդյունքների քանակն ու որակը նյութական արիքների աշխման ն արոյական խրախուսման ներում: Խթանման սկզ ունքի կարնոր գործոն է անձնական հետաքրքրությունը: Փոխհատուցման սկզ ունքի դեպքում խախտված հավասարակշռությունը վերականգնելու կամ առողջական վիճակի վրա անցանկալի ազդեցությունները կանխելու նպատակով մարդուն տրվում են տար եր արտոնություններ (հոգե անական ն հոգեֆիզիոլոգիական): Փոխհատուցումները նախատեսվում են անվորների, զինծառայողների, անվտանգության նագավառի աշխատողների ն այլ ծառայությունների անձանց համար: Օրինակ` ծանր ն վնասակար աշխատանքներում զ աղված անձանց համար տարիֆային դրույքը արձր է մոտավորապես 15 7-ով:

Արդյունավետության սկզ ունքի դեպքում կատարվում է փաստացի ն պլանային արդյունքների համեմատում, ինչպես նան, ըստ ծախսերի ու օգուտների չափանիշների, ձեռք երված ցուցանիշների գնահատում: Անվտանգության նագավառում տար երվում են արդյունավետության հետնյալ տեսակները` սոցիալական, ճարտարագիտատեխնիկական ն տնտեսական: Անվտանգության արդյունավետության ֆունկցիան խիստ առանձնահատուկ է: Հատկապես կարնոր դեր ունի արդյունավետության սկզ ունքի կազմակերպչականությունը:

1.3.4. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՉԱԿԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐ

Կազմակերպչական են այն սկզ ունքները, որոնք իրականացվում են համապատասխան աշխատանքների գիտական կազմակերպման անվտանգության դրույթների հիման վրա: Ժամանակային պաշտպանության սկզ ունքի դեպքում կրճատվում է վտանգավոր գոտիներում մարդկանց գտնվելու տնողությունը: Այս սկզ ունքն օգտագործվում է իոնացնող ճառագայթումներից, աղմուկից, թրթռոցներից ն այլ գործոններից պաշտպանվելու համար երկարատն արձակուրդ կամ համապատասխան աշխատաժամանակ սահմանելու ն այլ դեպքերում: Օրինակ` միջին թունավորության դասին պատկանող թունաքիմիկատների հետ աշխատելիս նախատեսվում է 36 ժամյա աշխատանքային շա աթ ն 12 օր տնողությամ լրացուցիչ արձակուրդ: Մեծ վտանգ է ներկայացնում ագրեսիվ հեղուկ գազերով լցված ալոնների երկարատն պահպանումը, քանի որ խոնավության ն մետաղի կոռոզիայի հետնանքով ալոններում առաջանում է ավելցուկային ճնշում, որը կարող է պայթեցման պատճառ դառնալ: ՈՒստի սահմանափակվում են նման ալոնների պահպանման ժամկետները: Նորմավորման սկզ ունքի դեպքում կանոնակարգվում են աշխատանքային պայմանները, որոնց պահպանումն ապահովում է անվտանգության տվյալ մակարդակը: Նորմավորման անհրաժեշտությունը պայմանավորվում է նրանով, որ գործնկանորեն անհնար է հասնել ացարձակ անվտանգության: Նորմավորումն ունի կարնոր մեթոդա անական նշանակություն: Նորմերն անվտանգության ապահովման միջոցառումների կազմակերպման ն հաշվարկների համար անհրաժեշտ ելակետային տվյալներ են: Նորմավորման ժամանակ հաշվի են առնվում մարդու հոգեֆիզիկական նութագրերը, ինչպես նան տեխնիկական ն տնտեսական հնարավորությունները:

Որպես վնասակար գործոնների նորմավորման սահմանափակող ցուցանիշ` ընդունվում է մարդու առողջական վիճակում ախտա անական (պաթոլոգիական) փոփոխությունների ացակայությունը: Օրինակ` աշխատանքային գոտու օդի մաքրությունը նորմավորվում է վնասակար նյութերի սահմանային թույլատրելի պարունակություններով: Սահմանային թույլատրելի պարունակությունները նորմավորված այն քանակություններն են, որոնք երկարատն աշխատանքի ընթացքում չեն կարող առաջացնել հիվանդություններ կամ առողջական վիճակի շեղումներ: Նման նորմեր են գործում միկրոկլիմայի պարամետրերի, աղմուկի, թրթռոցների, լուսավորության ն այլնի վերա երյալ: Անհամատեղելիության սկզ ունքը հանդես է գալիս որպես իրական աշխարհի օ յեկտների (նյութեր, իրեր, սարքավորումներ, շինություններ, մարդիկ) տարածական ն ժամանակային աժանում, որն անվտանգության տեսանկյունից հիմնված է դրանց փոխազդեցության հաշվառման վրա: Այդպիսի աժանումը նպատակ ունի վերացնել օ յեկտների փոխազդեցությամ առաջացած վտանգավոր իրավիճակները: Այս սկզ ունքը շատ տարածված է տեխնիկայի տար եր նագավառներում: Օրինակ, ըստ համատեղ պահպանման հնարավորության, նյութերը աժանվում են ութ խմ ի (պայթուցիկ, թունավոր նյութեր, սեղմած, հեղուկացված գազեր ն այլն): Էրգոնոմիականության սկզ ունքն այն է, որ անվտանգության ապահովման համար հաշվի են առնվում մարդու մարդաչափական (антропометрический), հոգեֆիզիոլոգիական ն հոգե անական հատկությունները: Մարդաչափական պահանջները ներկայացվում են սարքավորումների, աշխատատեղերի, կահույքի, հագուստի ն այլնի նախագըծման ժամանակ (հաշվի են առնվում մարդու չափերը, դիրքը, շարժումները ն այլն): Հոգեֆիզիոլոգիական պահանջները սահմանում են օ յեկտների հատկությունների համապատասխանությունը մարդու զգայական օրգանների առանձնահատկություններին: Հոգե անական պահանջները որոշում են մարդու հոգեկան առանձնահատկությունների համապատասխանությունն օ յեկտներին:

1.4. ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ



Անհրաժեշտ է պարզա անել հետնյալ հասկացությունները`

Համոլորտը դիտարկվող գործունեության ընթացքում մարդու գտնըվելու տարածքն է (աշխատանքային գոտին):



Նոկսոլորտը մշտապես գոյություն ունեցող կամ պար երա ար առաջացող վտանգների տարածքն է: Անվտանգության տեսանկյունից համոլորտի ն նոկսոլորտի համատեղումն անթույլատրելի է: Անվտանգության ապահովմանը կարելի է հասնել երեք հիմնական մեթոդներով: Մեթոդ Ա-ն իրականացվում է համոլորտի ն նոկսոլորտի տարածական կամ ժամանակային աժանման միջոցով: Դրան կարելի է հասնել հեռահար կառավարման, ավտոմատացման, ռո ոտացման ն այլ միջոցներով: Մեթոդ Բ-ն վտանգների ացառման միջոցով նորմալացնում է նոկսոլորտը: Այն միջոցառումների համախում է, որոնք կոլեկտիվ պաշտպանական միջոցներով պաշտպանում են մարդուն աղմուկից, գազերից, փոշուց, վնասվածքներից, վտանգներից ն այլն: Մեթոդ Գ-ն մարդուն համապատասխան միջավայրին ադապտացնելու ն նրա պաշտպանվածության արձրացմանն ուղղված միջոցների ու ձների շարք է: Այս մեթոդն իրականացվում է մասնագիտական ընտրության, ուսուցման, հոգե անական ազդեցության ն այլ միջոցներով: Իրական պայմաններում կիրառվում է վերը նշված մեթոդների համակցությունը: Անվտանգության ապահովման միջոցները լինում են կոլեկտիվ ն անհատական պաշտպանության միջոցներ: Անվտանգության մշտական ռիսկը ն անվտանգության մակարդակի վրա դրա ազդեցության օ յեկտիվ հնարավորությունն անվտանգության կառավարման տեխնիկայի ու մեթոդիկայի հարցերը մղում են առաջին պլան: Կենսագործունեության անվտանգության կառավարման գործընթացում ցանկալի արդյունքի հասնելու համար անհրաժեշտ է կազմակերպված ազդեցություն գործել մարդ-միջավայր համակարգի վրա: Կառավարել կենսագործունեության անվտանգությունը նշանակում է օ յեկտը գիտակցված տեղափոխել մի վիճակից (առավել վտանգավոր) մի այլ վիճակի (նվազ վտանգավոր): Նշված գործընթացի ընթացքում օ յեկտիվորեն պահպանվում են տնտեսական ն տեխնիկական նպատակահարմարության պայմանները, կատարված ծախսերի ու ստացված օգուտների համեմատությունը: Անհրաժեշտ մակարդակով անվտանգություն ապահովելու համար պետք է իրականացվի կառավարման համակարգային մոտեցում:

Համակարգայնության պահանջն անվտանգությունը պայմանավորող անհրաժեշտ ն ավարար քանակի աղադրիչների հաշվառում կատարելն է: Համակարգային վերլուծության կարնոր սկզ ունքները հետնյալն են` - որոշումների ընդունման գործընթացը պետք է սկսել վերջնական նպատակների նախանշումից ն հստակ ձնակերպումից, - առկա խնդիրներն անհրաժեշտ է դիտել որպես մի ամ ողջություն, - նպատակներին հասնելու համար պետք է կատարել այլընտրանքային եղանակների վերլուծություն, - ենթանպատակները չպետք է հակասեն ընդհանուր նպատակին: Ընդ որում` նպատակը պետք է ավարարի իրականության, առարկայականության, քանակական որոշակիության, նույնականության, արդյունավետության ն վերահսկողության պահանջներին: Նպատակների ձնավորումն անվտանգության կառավարման ամենա արդ խնդիրն է: Նպատակն անհրաժեշտ է դիտել որպես ստորակարգային հասկացություն: Ծրագիրը միշտ ուղղված է կոնկրետ նպատակին հասնելուն, ինչը գլխավոր նպատակն է, որը ստորա աժանվում է ենթանպատակների, որոնք ռանգավորվում են ըստ կարնորության աստիճանի: Անվտանգության կառավարումը կապված է արդ համակարգում պարզ տարրերի առանձնացման հետ: Այդ գործընթացը կոչվում է գործունեության աղադրազատում (декомпозиция): Մանրամասնությունները կախված են համակարգի կառավարման առանձնահատկություններից, պայմաններից, նպատակից ն այլ գործոններից: Օրինակ` ճանապարհային երթնեկության անվտանգության վերլուծության ժամանակ կարելի է առանձնացնել հետնյալ տարրերը` ավտոմո իլ, վարորդ, ճանապարհ ն նակլիմայական գործոններ: Համակարգի վերը նշված յուրաքանչյուր տարրն իր էությամ համակարգված է ն անհրաժեշտության դեպքում կարող է ենթարկվել աղադրազատման: Անվտանգության պահանջները հաշվի առնող փուլերը (գիտական գաղափար, նախագիծ, նախագծի իրականացում, փորձարկումներ, արտադրություն, փոխադրում, շահագործում, արդիականացում ն վերակառուցում, պահպանում ն վերացում, թաղում) կազմում են գործունեության ամ ողջական ցիկլ:

Յուրաքանչյուր փուլում անվտանգության պահանջների ժամանակին հաշվառումը պայմանավորվում է ոչ միայն տեխնիկական, այլն տնտեսական մտահաղացումներով: Կառավարումը գործընթաց է, որն ընդհանուր առմամ ներառում է մի քանի գործառույթներ` 1. Օ յեկտի վիճակի վերլուծություն ն գնահատում: 2. Կառավարման խնդիրներ, նպատակներին հասնելու համար միջոցառումների կանխատեսում ն պլանավորում: 3. Կազմակերպում, այսինքն` կառավարող ն կառավարվող համակարգերի անմիջական ձնավորում: 4. Հսկում, այսինքն` կառավարման կազմակերպման ընթացքի դիտարկում ն ստուգում: 5. Միջոցառումների արդյունավետության որոշում: 6. Խթանում, այսինքն` ազդեցության այնպիսի ձների կիրառում, որոնք ստիպում են կառավարման մասնակիցներին խելամիտ մոտեցում ցուցա երել կառավարման խնդիրներ լուծելիս: Կենսագործունեության անվտանգության ապահովման նագավառում առանձնացվում են հետնյալ տեսանկյունները. ֆիզիոլոգիական, հոգե անական, սոցիալական, դաստիարակչական, էրգոնոմիական, էկոլոգիական, ժշկական, տեխնիկական, կազմակերպչական, իրավաանական ն տնտեսական: Տեսանկյուններին համապատասխան` գոյություն ունի կենսագործունեության անվտանգության կառավարման միջոցների մեծ քանակություն: Մասնավորապես, այդ միջոցների թվին են պատկանում մասնագիտական ուսուցումը, անվտանգ վարքի մշակույթի դաստիարակումը, մասնագիտական ն ժշկական ընտրությունը, կառավարման սու յեկտների վրա հոգե անական ներգործությունը, աշխատանքի ու հանգըստի ռեժիմների ռացիոնալացումը, կոլեկտիվ պաշտպանության տեխնիկական ն կազմակերպչական, ինչպես նան անհատական պաշտպանության միջոցները, արտոնությունների ու փոխհատուցումների համակարգը ն այլն:

1.5. ՄԱՐԴԸ ՈՐՊԵՍ ՄԱՐԴ-ՄԻՋԱՎԱՅՐ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՏԱՐՐ

Սույն ենթակետում քննարկվում են միայն անվտանգության ապահովման պայմանները: Մարդ-միջավայր համակարգի անվտանգության ապահովումը հնարավոր է միայն այն դեպքում, եր համակարգված կերպով հաշվի առնվեն այդ համակարգի մեջ մտնող յուրաքանչյուր տարրի առանձնահատկությունները:

Որպեսզի ացառվեն արտաքին միջավայրի ն մարդու փոխազդեցության ացասական հետնանքները, անհրաժեշտ է, որ ապահովվեն մարդ-միջավայր համակարգի գործառության որոշակի պայմաններ: Մարդու նութագրերը հարա երականորեն հաստատուն են: Արտաքին միջավայրի տարրերը կարելի է կարգավորել լայն սահմաններում: Հետնա ար մարդ-միջավայր համակարգի անվտանգության հարցերը լուծելիս անհրաժեշտ է նախ ն առաջ հաշվի առնել մարդու առանձնահատկությունները: Անվտանգության համակարգում մարդը կարող է լինել` - պաշտպանության օ յեկտ, - անվտանգության ապահովման միջոց, - վտանգների առաջացման աղ յուր: Որպեսզի մարդ-միջավայր համակարգը գործի արդյունավետ ն վնաս չպատճառի մարդու առողջությանը, պետք է ապահովվի մարդու ն միջավայրի նութագրերի ներքոհիշյալ համատեղելիությունը: Մարդաչափական համատեղելիությունը նախատեսում է հաշվի առնել աշխատանքի պրոցեսում օպերատորի (մարդու) դիրքը, մարմնի չափերը, տեսանելիության հնարավորությունները: Այս խնդրի լուծման դեպքում որոշվում են աշխատատեղի ծավալը, օպերատորի վերջավորությունների հասանելիության գոտիները, օպերատորից մինչն սարքի կառավարման վահանակը եղած հեռավորությունը ն այլն: Համատեղելիության ապահովման արդությունն այն է, որ մարդաչափական ցուցանիշները մարդկանց մոտ տար եր են: Միջին հասակի մարդու համար հարմարավետ նստոցը կարճահասակ կամ շատ արձրահասակ մարդու համար կարող է լինել ոչ հարմարավետ: Կենսաֆիզիկական համատեղելիությունը նախատեսում է այնպիսի շրջակա միջավայրի ստեղծում, որը կարող է ապահովել մարդու նորմալ ֆիզիոլոգիական վիճակ ն լիարժեք աշխատունակություն: Այս խնդիրն առնչվում է անվտանգության պահանջների հետ: Մեծ նշանակություն ունի մարդու օրգանիզմի ջերմակարգավորումը, որը կախված է միկրոկլիմայի պարամետրերից: Կենսաֆիզիկական համատեղելիությունը հաշվի է առնում միջավայրի վի րաակուստիկ նութագրերին, լուսավորվածությանը ն այլ ֆիզիկական պարամետրերին ներկայացվող օրգանիզմի պահանջները: Էներգետիկ համատեղելիությունը նախատեսում է մեքենայի կառավարման օրգանների հետ մարդու օպտիմալ հնարավորությունների համաձայնեցում (ըստ գործադրվող ճիգերի, ծախսվող հզորության, շարժման արագության): Մարդու ուժային ն էներգետիկ պարամետրերն ունեն որոշակի սահմաններ, ինչը պետք է հաշվի առնել կառավարման օրգանների (լծակներ, ռնակներ, ոտնակներ) նախագծման ընթացքում:

Տեղեկատվական համատեղելիությունն ունի անվտանգության ապահովման առանձնահատուկ նշանակություն: Բարդ համակարգերում մարդը սովորա ար անմիջականորեն չի կառավարում ֆիզիկական պրոցեսները: Հաճախակի նա դրանց կատարման տեղից գտնվում է զգալի հեռավորության վրա: Կառավարման օ յեկտները կարող են լինել անտեսանելի, անշոշափելի ն անլսելի: Մարդը տեսնում է սարքերի, էկրանների ցուցումները ն լսում ազդանշաններ, որոնք վկայում են տեղի ունեցող գործընթացի մասին: Այդ ոլոր սարքավորումները կոչվում են տեղեկատվության արտացոլման միջոցներ: Որպեսզի ապահովվի տեղեկատվական համատեղելիությունը, անհրաժեշտ է ծանոթ լինել մարդու օրգանիզմի սենսորային համակարգերին: Սոցիալական համատեղելիությունը հիմնված է այն իրողության վրա, որ մարդը կենսասոցիալական էակ է: Սոցիալական համատեղելիության հարցերը լուծելու դեպքում հաշվի է առնվում ինչպես մարդու վերա երմունքը կոնկրետ սոցիալական խմ ի նկատմամ , այնպես էլ սոցիալական խմ ի վերա երմունքը կոնկրետ մարդու նկատմամ : Սոցիալական համատեղելիությունն օրգանապես կապված է մարդու հոգե անական առանձնահատկությունների հետ: ՈՒստի հաճախ խոսվում է սոցիալ-հոգե անական համատեղելիության մասին, որը ցայտուն դրսնորվում է մեկուսացված խմ երում, առաջացած ծայրահեղ իրավիճակներում: Տեխնիկագեղագիտական համատեղելիությունը պայմանավորվում է տեխնիկայի, գունային կլիմայի, աշխատանքի հետ շփումից առաջացած ավարարվածությամ : Բոլորին ծանոթ է դրական զգացողությունը նր ագեղ պատրաստված սարք կամ սարքավորում օգտագործելիս: Բազմաթիվ տեխնիկագեղագիտական խնդիրների, կարնոր լուծումների համար ներգրավվում են նկարիչ-կոնստրուկտորներ ն դիզայներներ: Հոգե անական համատեղելիությունը կապված է մարդու հոգե անական առանձնահատկությունների հաշվառման հետ: Ներկայումս արդեն ձնավորվել է գիտելիքների առանձին նագավառ, որը կոչվում է գործունեության հոգե անություն: Այն կենսագործունեության անվտանգության աժիններից մեկն է: Ժամանակակից արտադրություններում վթարայնության ն վնասվածության խնդիրներն անհնար է լուծել միայն ճարտարագիտական մեթոդներով: Փորձը ցույց է տալիս, որ վթարայնության ն վնասվածության հիմքում ընկած են ոչ միայն ճարտարագիտակոնստրուկտորական արատները, այլն կազմակերպչահոգե անական պատճառները, անվտանգության հարցերով մասնագիտական պատրաստվածության ցա36

ծըր մակարդակը, ան ավարար դաստիարակությունը, անվտանգության պահպանման համար մասնագետի թույլ կողմնորոշումը, վտանգի արձըր ռիսկով աշխատանքներին մարդկանց մասնակցության թույլտվությունը, մարդկանց գործունեությունը հոգեկան ծանր վիճակներում: Անվտանգության հոգե անությունը դիտարկում է հոգեկան առանձնահատկություններն ու պրոցեսները ն մանրամասնորեն վերլուծության է ենթարկում աշխատանքային գործունեության ընթացքում տար եր հոգեկան վիճակների դրսնորումները:

2.1. ԸՆԴՀԱՆՈԻՐ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ

Քաղաքացիական պաշտպանությունը միջոցառումների համակարգ է` ուղղված նակչության ն նյութական արժեքների պաշտպանությանը կամ պաշտպանության նախապատրաստմանը Հայաստանի Հանրապետության վրա զինված հարձակման, դրա անմիջական վտանգի առկայության, տարերային ն տեխնածին աղետների, վթարների ու կատաստրոֆաների դեպքում: Քաղաքացիական պաշտպանության կազմակերպումն ու իրականացումը պետության կարնորագույն գործառույթներից մեկն է ն ազգային անվտանգության աղկացուցիչ ու ան աժանելի մասը: Պետությունը քաղաքացիական պաշտպանության խնդիրներին պատրաստվում է նախապես` խաղաղ պայմաններում: Քաղաքացիական պաշտպանության սկզ ունքներն են` ա) քաղաքացիական պաշտպանության կազմակերպումը ն իրականացումը Հայաստանի Հանրապետության ողջ տարածքում, ) քաղաքացիական պաշտպանության իրականացումն ըստ տար երակված առանձնահատկությունների, այն է` ռազմավարական, տարիքային, տարածքային, արտադրական-տարածքային, գ) քաղաքացիական պաշտպանության կազմակերպումը կենտրոնացված կառավարման սկզ ունքով: Քաղաքացիական պաշտպանության ձներն են էվակուացումը (տարահանում), պատսպարումը պաշտպանական կառույցներում ն անհատական պաշտպանական միջոցներով ապահովումը, որոնք իրականացվում են Հայաստանի Հանրապետության կառավարության կողմից սահմանված կարգով:

2.2. ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՂԵԿԱՎԱՐՈՒՄԸ

Քաղաքացիական պաշտպանության ընդհանուր ղեկավարումն իրականացվում է կառավարության կողմից: Վարչապետը Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական պաշտպանության պետն է: Քաղաքացիական պաշտպանության նագավառում ՀՀ կառավարության լիազորված մարմնի ղեկավարը ՀՀ քաղաքացիական պաշտպանության պետի տեղակալն է: ՀՀ նախարարները (գերատեսչությունների ղեկավարները), մարզպետները (Երնանի քաղաքապետը), համայնքների ն կազմակերպությունների ղեկավարները համապատասխան նախարա38

րությունների (գերատեսչությունների), մարզերի (Երնանի քաղաքի), համայնքների ն կազմակերպությունների քաղաքացիական պաշտպանության պետերն են: Լիազորված մարմնի տարածքային ստորա աժանումների ղեկավարները մարզերի (Երնանի քաղաքի) քաղաքացիական պաշտպանության պետի տեղակալներն են: Քաղաքացիական պաշտպանության պետերն իրենց իրավասության սահմաններում պատասխանատվություն են կրում քաղաքացիական պաշտպանության պատրաստականության համար, կազմակերպում ն ղեկավարում են քաղաքացիական պաշտպանության միջոցառումների իրականացումը, հաստատում ն գործողության մեջ դնում քաղաքացիական պաշտպանության պլանները, արձակում քաղաքացիական պաշտպանությանը վերա երող որոշումներ, հրամաններ, հրահանգներ ու վերահսկում միջոցառումների կատարումը: Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունն ապահովում է քաղաքացիական պաշտպանության նագավառում պետական միասնական քաղաքականության իրականացումը, սահմանում քաղաքացիական պաշտպանության միջոցառումների իրականացման կարգը, հաստատում քաղաքացիական պաշտպանության զարգացման ծրագրերը, վերահսկում դրանց կատարումը, սահմանում քաղաքացիական պաշտպանության ծառայությունների ստեղծման, նախապատրաստման ն գործունեության կարգը, քաղաքացիական պաշտպանության խմ ին դասվող տարածքների ցանկը (ըստ վտանգավորության աստիճանի), հաստատում հատուկ, կարնորագույն նշանակության օ յեկտների, ինչպես նան առարկաների, գործընթացների, նախագծերի ու լուծումների պետական փորձաքննության իրականացման, նակչությանն իրազեկելու կարգը:

2.3. ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

Քաղաքացիական պաշտպանության միջոցառումները աժանվում են նախապատրաստական ն հիմնական միջոցառումների: Քաղաքացիական պաշտպանության նախապատրաստական միջոցառումներն իրականացվում են նախապես: Դրանք են` ա) քաղաքացիական պաշտպանության ուժերի ստեղծումը, նախապատրաստումը ն մշտական պատրաստվածության ապահովումը, ) քաղաքացիական պաշտպանության տեսանկյունից նակավայրերի, գործառնական այլ տարածքների գլխավոր հատակագծերում ն մանրամասն հատակագծման նախագծերում հատուկ, կարնորագույն նշանակության օ յեկտների նպատակահարմար տեղա աշխումն ու դրանց գործունեության կայունության ապահովումը,

գ) շենքերի, շինությունների, ինժեներական ցանցերի, հիդրոտեխնիկական կառույցների, տրանսպորտային հաղորդակցության ուղիների, ինչպես նան մայրուղիների շինարարության անվտանգության ն հուսալիության ապահովումը, դ) կառավարման, կապի ն ազդարարման համակարգերի հիմնումն ու դրանց նականոն գործունեության ապահովումը, ե) կառավարման մարմինների ն օղակների պատրաստումն ու նակչության ուսուցումը, զ) ճառագայթային, քիմիական ն մանրէակենսա անական իրավիճակի մշտական հսկողության համակարգի ստեղծումն ու գործունեության ապահովումը, է) կառավարման մարմինների ն նակչության իրազեկումն ապահովող համակարգի ստեղծումն ու գործունեության ապահովումը, ը) պաշտպանական կառույցների շինարարությունը ն պահպանումը, թ) անհատական պաշտպանական միջոցների ն քաղաքացիական պաշտպանության նպատակով այլ գույքի անհրաժեշտ պաշարների կուտակումն ու պահպանումը, ժ) սննդամթերքի, ժշկական ն նյութատեխնիկական անհրաժեշտ պաշարների ստեղծումն ու պահպանումը: Քաղաքացիական պաշտպանության հիմնական միջոցառումներն իրականացվում են պատերազմական իրավիճակում կամ դրա անմիջական վտանգի առկայության դեպքում: Դրանք են` - կառավարման մարմիններին ն նակչությանն իրազեկումը, - էվակուացումը ն տեղա աշխումը, - պատսպարումը, նակչության ապահովումն անհատական պաշտպանական միջոցներով, - քողարկումը, - փրկարարական աշխատանքների իրականացումը, ուժօգնության ապահովումը, - հակահրդեհային պաշտպանության ապահովումը, - վտանգավոր տարածքների ացահայտումը, վնասազերծումն ու վարակազերծումը ճառագայթային, քիմիական ն կենսաանական միջոցների ազդեցությունից, նակչության կենսագործունեության ապահովումը:

2.4. ՔԱՂԱՔԱՑԻՆԵՐԻ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐՆ ՈՒ

ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԲՆԱԳԱՎԱՌՈՒՄ

Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիներն օրենսդրությամ սահմանված կարգով իրավունք ունեն ստանալ` ա) ճշգրիտ տեղեկություն իրենց պաշտպանվածության աստիճանի մասին, ) քաղաքացիական պաշտպանության միջոցառումների իրականացման հետնանքով կրած վնասների փոխհատուցում: ՀՀ քաղաքացիները պարտավոր են օրենսդրությամ սահմանված կարգով մասնակցել քաղաքացիական պաշտպանության միջոցառումների իրականացմանը: ՀՀ քաղաքացիություն չունեցող անձինք ն օտարերկրյա քաղաքացիները պարտավոր են կատարել քաղաքացիական պաշտպանության միջոցառումների ուղղությամ քաղաքացիական պաշտպանության կառավարման մարմինների ոլոր ցուցումները:

2.5. ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՈՒԺԵՐԸ

Քաղաքացիական պաշտպանության ուժերն են` ա) քաղաքացիական պաշտպանության զորքերը, ) փրկարարական ուժերը, գ) քաղաքացիական պաշտպանության կազմավորումները: Քաղաքացիական պաշտպանության զորքերը մշտական պատրաստության զինվորական ստորա աժանումներ են, որոնք ընդգրկվում են լիազորված մարմնի կազմում ն նախատեսված են քաղաքացիական պաշտպանության միջոցառումների իրականացման համար: Դրանց համալրման, նախապատրաստման ն մարտական կիրառման կարգն ու իրավասությունը սահմանվում են օրենքով: Քաղաքացիական պաշտպանության միջոցառումների իրականացման ժամանակ փրկարարական աշխատանքների կատարման ն նակչությանը մասնագիտացված օգնություն ցույց տալու նպատակով ստեղծվում են փրկարարական ուժեր, որոնք գտնվում են մշտական պատրաստվածության վիճակում ն գործում են կենտրոնացված կառավարման սկզ ունքով: Դրանք ստեղծվում են պետական կառավարման ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների ու կազմակերպությունների կազմում: Քաղաքացիական պաշտպանության կազմավորումները նախատեսված են փրկարարական ն վթարավերականգնողական աշխա41

տանքների կատարման համար: Դրանք աժանվում են մարզային, համայնքային կազմակերպությունների քաղաքացիական պաշտպանության կազմավորումների: Քաղաքացիական պաշտպանության կազմավորումները ստեղծվում են անկախ կազմակերպության ձնից: Համայնքի քաղաքացիական պաշտպանության պետի որոշմամ կազմակերպությունների քաղաքացիական պաշտպանության կազմավորումները ( ացի հատուկ, կարնորագույն նշանակության օ յեկտներից) կարող են միավորվել քաղաքացիական պաշտպանության համայնքային կազմավորումներում: Մարզի (Երնան քաղաքի) քաղաքացիական պաշտպանության պետի որոշմամ քաղաքացիական պաշտպանության համայնքային կազմավորումները կարող են միավորվել քաղաքացիական պաշտպանության մարզային կազմավորումներում: Քաղաքացիական պաշտպանության կազմավորումները ծառայում են հանրապետական, մարզային, համայնքային ն կազմակերպության մակարդակներում քաղաքացիական պաշտպանության միջոցառումների ապահովմանը: Քաղաքացիական պաշտպանության միջոցառումներին կարող են ներգրավվել նան Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերը ն այլ տեսակի զորքերի ստորա աժանումները:

3.1. ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԵՎ ՏԵՐՄԻՆՆԵՐ

Արտակարգ իրավիճակ` որոշակի տարածքում կամ օ յեկտում խոշոր վթարի, վտանգավոր նական երնույթի, տեխնածին, տարերային կամ էկոլոգիական աղետի, համաճարակի, անասնահամաճարակի (эпизоотия), ույսերի ն գյուղատնտեսական մշակա ույսերի լայնորեն տարածված վարակիչ հիվանդության (эпифитотия), զենքի տեսակների կիրառման հետնանքով ստեղծված իրավիճակ, որը հանգեցնում է կամ կարող է հանգեցնել մարդկային զոհերի, մարդկանց առողջությանն ու շրջակա միջավայրին սպառնացող վտանգի, զգալի վնասի, խոշոր նյութական կորուստների, ինչպես նան մարդկանց կենսագործունեության նականոն պայմանների խախտման: Արտակարգ իրավիճակի առաջացման ռիսկ` արտակարգ իրավիճակի աղ յուրի ծագման հավանականություն կամ հաճախություն, որը որոշվում է ռիսկի համապատասխան ցուցանիշներով: Արտակարգ իրավիճակի աղ յուր` վտանգավոր նական երնույթ, վթար կամ տեխնածին աղետ, մարդկանց, գյուղատնտեսական կենդանիների ն ուսականության լայն տարածված վարակիչ հիվանդություն, ինչպես նան ոչնչացման ժամանակակից միջոցների կիրառում, ինչի հետնանքով տեղի է ունեցել կամ կարող է ծագել արտակարգ իրավիճակ: Արտակարգ իրավիճակի գոտի` տարածք կամ ջրատարածք, որտեղ արտակարգ իրավիճակի աղ յուրի ծագմամ կամ այլ շրջաններից դրա հետնանքների տարածմամ առաջացել է արտակարգ իրավիճակ: Արտակարգ իրավիճակի ոչնչացնող գործոն` վտանգավոր երնույթի կամ պրոցեսի աղկացուցիչ, որը նութագրվում է ֆիզիկական, քիմիական ն կենսա անական գործոններով կամ երնույթներով, որոնք որոշվում կամ արտահայտվում են համապատասխան պարամետրերով: Վտանգն արտակարգ իրավիճակներում` վիճակ, որի ժամանակ առաջացել է կամ հավանական է արտակարգ իրավիճակի ոչնչացնող գործոնների ծագման սպառնալիք նակչության, տնտեսական ն ռազմավարական նշանակության օ յեկտների ու շրջակա միջավայրի համար: Անվտանգությունն արտակարգ իրավիճակներում` արտակարգ իրավիճակներում նակչության, տնտեսական ն ռազմավարական նշա43

նակության օ յեկտների ու շրջակա միջավայրի պաշտպանված վիճակը վտանգներից: Արտակարգ իրավիճակների կանխում` արտակարգ իրավիճակներ առաջացնող գործոնների կանխորոշում ն վերացում:

Արտակարգ իրավիճակների հնարավոր հետնանքների նվազեցում` նախօրոք իրականացվող միջոցառումների համալիր` արտակարգ իրավիճակների ազդեցության հնարավոր մեղմացման համար:

Արտակարգ իրավիճակների հետնանքների վերացում` արտակարգ իրավիճակներում փրկարարական ն անհետաձգելի վերականգնողական աշխատանքների կատարում` մարդկանց կյանքի ու գործունեության նականոն պայմաններ ապահովելու համար: Բնակչության պաշտպանություն` մարդկանց կյանքի ն առողջության պաշտպանության, ինչպես նան պետության, քաղաքացիների ու սեփականատերերի ունեցվածքի պահպանության նպատակով իրավական, կազմակերպչական ն ինժեներատեխնիկական միջոցառումներ: Էվակուացում` վտանգավոր տարածքից անվտանգ տարածք մարդկանց, կենդանիների ն նյութական արժեքների ժամանակավոր տեղափոխում ու տեղա աշխում: Պատսպարում` արտակարգ իրավիճակներում զանգվածային ոչնչացման զենքի, ինչպես նան ոչնչացման հատուկ միջոցների ազդեցությունից մարդկանց կյանքի ն գործունեության ժամանակավոր ապահովում (համապատասխան շինությունների տարածքում): Անհատական պաշտպանություն` ճառագայթային, թունավոր ն մանրէա անական նյութերից պաշտպանվելու միջոցներով մարդկանց ապահովում: Փրկարարական աշխատանքներ` մարդկանց, նյութական ն մշակութային արժեքների փրկության նպատակով միջոցառումների համալիր: Փրկարար` փրկարարական աշխատանքներ կատարելու համար նախապատրաստված ն ՀՀ օրենսդրությամ սահմանված կարգով ատեստավորված ֆիզիկական անձ: Փրկարար ուժեր` փրկարարական աշխատանքներ կատարելու համար նախապատրաստված, համապատասխան տեխնիկական հագեցվածությամ , մասնագիտացված փրկարարներից աղկացած կազմավորումներ: Պոտենցիալ վտանգավոր օ յեկտ` օ յեկտ, որտեղ օգտագործում, արտադրում, վերամշակում, պահպանում կամ տեղափոխում են ռադիոակտիվ, հրդեհապայթյունավտանգ, քիմիական ու կենսա անական վըտանգավոր նյութեր, որոնք իրական սպառնալիք են արտակարգ իրավիճակի աղ յուրի ծագման համար:

Տարերային ( նական) աղետ` նական ն անտրոպոգեն ավերիչ (քայքայիչ) երնույթ կամ զգալի մասշտա ի պրոցես, ինչի արդյունքում կարող է ծագել (կամ ծագել է) մարդկանց կյանքին, առողջությանը սպառնացող վտանգ, տեղի ունենալ նյութական արժեքների քայքայում կամ ոչնչացում: Կենսա անասոցիալական արտակարգ իրավիճակ` վիճակ, որի դեպքում որոշակի տարածքում կենսա անասոցիալական արտակարգ իրավիճակի աղ յուրի ծագման արդյունքում խախտվում են մարդկանց կյանքի ն գործունեության, գյուղատնտեսական կենդանիների ն ուսականության գոյության նորմալ պայմանները, ծագում է մարդկանց կյանքին ու առողջությանը սպառնացող վտանգ, լայն տարածում են գտնում վարակիչ հիվանդությունները: Տեխնածին արտակարգ իրավիճակ` վիճակ, որի դեպքում տեխնածին արտակարգ իրավիճակի աղ յուրի ծագման արդյունքում օ յեկտում, որոշակի տարածքում կամ ջրատարածքում խախտվում են մարդկանց կյանքի ն գործունեության նորմալ պայմանները, ծագում է նրանց կյանքին ու առողջությանը սպառնացող վտանգ, հասցվում կորուստ նակչության ունեցվածքին, երկրի էկոնոմիկային, շրջակա միջավայրին: Վթար` վտանգավոր տեխնածին պատահար, որը ծագում է օ յեկտում, որոշակի տարածքում կամ ջրատարածքում ն վտանգ է սպառնում մարդկանց կյանքին ու առողջությանը, քանդում շենքերն ու շինությունները, կազմալուծում, քայքայում մեքենաները, սարքավորումները ն տրանսպորտային միջոցները, խախտում արտադրական կամ տրանսպորտային պրոցեսները, վնաս հասցնում շրջակա միջավայրին: Կատաստրոֆա (հուն. - հեղաշրջում)` անսպասելի աղետ, երնույթ, պատահար, որն արդյունք է մեկ կամ խում մարդկանց հանցավոր գործունեության (կամ անգործության), ինչը հասցնում է ողերգական հետնանքների` շենքերի, շինությունների, տրանսպորտային միջոցների ավերման, քայքայման, նյութական արժեքների կորստի, մարդկանց զանգվածային ոչնչացման:

3.2. ԱՐՏԱԿԱՐԳ ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Արտակարգ իրավիճակները լինում են նական, տեխնածին ն ռազմական իրադրության: ՈՒնենալով ընդհանուր շատ կողմեր` դրանցից յուրաքանչյուրը դրսնորում է նան իր յուրահատկությունները: Արտակարգ իրավիճակները տար երվում են ծագման պատճառներով, զարգացման սցենարով, հետնանքների մասշտա ներով ու ծանրությամ :

Գործնական նպատակների համար արտակարգ իրավիճակները կարելի է դասակարգել ըստ` ա) ծագման պատճառների, ) տարածման արագության, գ) հետնանքների մասշտա ների: Արտակարգ իրավիճակների ծագման պատճառներ կարող են լինել նական (տարերային) աղետները, տեխնածին վթարները, կատաստրոֆաները, զանգվածային ոչնչացման զենքի կիրառությունը ն այլն: Տարերային աղետներին են պատկանում երկրաշարժերը, ջրհեղեղները, հրա ուխները, սողանքները, ձնհոսքերը, փոթորիկները, մրրկաքամիները, անտառային հրդեհները ն այլն: Շատ դեպքերում տարերային աղետները դառնում են ազգային ող երգություն, որովհետն տուժում է երկրի էկոնոմիկան, ոչնչանում են նյութական արժեքները, զոհվում մարդիկ, տարածվում վարակիչ հիվանդություններ: Հայաստանի տարածքը գտնվում է տարերային աղետների լայն սպեկտրի ազդեցության ներքո` սկսած երկրաշարժերից մինչն ձնհոսքեր: Վնասը միայն ջրհեղեղներից 2003 թ. կազմել է 1 մլրդ 718 մլն դրամ: Տեխնածին վթարների պատճառներ կարող են լինել արտաքին ընական գործոնները, շինությունների նախագծաարտադրական արատները, տեխնոլոգիական պրոցեսների, տրանսպորտի, մեքենաների ու մեխանիզմների շահագործման կանոնների խախտումը ն այլն: Տեխնածին վթարների ամենատարածված պատճառը մարդկային գործոնն է, այսինքն` տեխնոլոգիական պրոցեսի, անվտանգության տեխնիկայի կանոնների ու նորմերի խախտումը: Անտրոպոգեն կատաստրոֆան կենսոլորտի որակական փոփոխությունն է` կապված մարդու տնտեսական գործունեությունից ծնված գործոնների ազդեցությամ , ինչի հետնանքով վնաս է հասցվում մարդկանց, կենդանիներին, ուսականությանը, շրջակա միջավայրին: Էկոլոգիական նույթի արտակարգ իրավիճակներին են պատկանում հողերի ինտենսիվ վատթարացումը (դեգրադացիա) ն աղտոտումը ծանր մետաղներով (կադմիում, կապար, սնդիկ, քրոմ ն այլն), մթնոլորտի աղտոտումը (օզոնային շերտի քայքայում, թթվային անձրններ, ծխամշուշ), ջրային ռեսուրսների սպառումն ու աղտոտումը, խմելու ջրի որակի վատթարացումը ն այլն, որոնք մեծ վտանգ են ներկայացնում մարդկանց առողջության համար: Արտակարգ իրավիճակի պատճառ կարող են լինել սոցիալ-քաղաքական հակամարտությունները` պայմանավորված ոչնչացման ժամանակակից միջոցների կիրառմամ , ահա եկչական գործողություններով ն այլն: Ռազմական իրադրության արտակարգ իրավիճակը նութագըր46

վում է զանգվածային ոչնչացման զենքի (միջուկային, քիմիական, կենսա անական), ինչպես նան ոչնչացման ժամանակակից միջոցների (գենետիկական, էթնիկական, օզոնային, օդերնութա անական ն այլ զենքեր) կիրառմամ : Արտակարգ իրավիճակները, ըստ տարածման արագության, լինում են անսպասելի (երկրաշարժեր, պայթյուններ, տրանսպորտային վթարներ ն այլն), սրընթաց (հրդեհներ, հիդրոդինամիկական վթարներ, վթարներ` պայմանավորված քիմիական թունավոր նյութերի արտանետումներով, քիմիական զենքի կիրառմամ ն այլն), չափավոր (վարարաջուր, վթարներ կապված ռադիոակտիվ նյութերի արտանետումներով ն այլն), սահուն (երաշտներ, վթարներ արդյունա երական մաքրող տեղակայանքներում, հողի ն ջրի աղտոտում վնասակար նյութերով, էթնիկական ն գենետիկական զենքի կիրառում): Արտակարգ իրավիճակները, ըստ մասշտա ի (դասակարգելիս հաշվի են առնվում վնասված մակերեսների չափն ու հետնանքների ծանրությունը), լինում են տեղային, համայնքային, մարզային, հանրապետական, մերձսահմանային:

4.1. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ

Երկիրն Արեգակնային համակարգի մոլորակների երկրային խըմում ամենամեծ մոլորակն է: Այն առաջացել է 4,6 մլրդ տարի առաջ. զանգվածը 5,98.1024 կգ է, տրամագիծը` 12756 կմ, խտությունը` 5510 կգ/մ3: Երկրի վրա ակտիվորեն ընթանում են տեկտոնիկ պրոցեսներ, որոնք վկայում են մոլորակի զարգացման ու կենսագործունեության մասին. երկրաշարժերի ն հրա ուխների ժամանակ տեղի է ունենում նյութերի ու էներգիայի ակտիվ փոխազդեցություն մոլորակի միջուկի ն մակերնույթի միջն, ինչի ընթացքում էլ ձնավորվում ու պահպանվում են մթնոլորտը, հիդրոսֆերան (ջրոլորտ) ն փոփոխվում է մակերնույթի ռելիեֆը: Համաձայն նեոմո իլիզմի տեսության` երկրակեղնի վերին շերտը` լիթոսֆերան (քարոլորտ), աղկացած է մոտավորապես 15 կոշտ սալերից, որոնցից 6-7-ը խոշոր են ն մոլորակի միջնապատյանի (մանտիա) տաք, շիկացած շերտում (աստենոսֆերայում), շարժվելով հորիզոնական ուղղությամ , կարող են ախվել: Հենց այդ մեխանիզմով էլ Երկրի մակերնույթը երվում է հիդրոստատիկ հավասարակշռությանը մոտ վիճակի: Երկիր մոլորակը աղկացած է հետնյալ շերտերից` միջուկ, միջնապատյան, երկրակեղն, հիդրոսֆերա ն մթնոլորտ: Միջուկը աղկացած է երկու մասից: Ներքին միջուկը պինդ վիճակում է ն գտնվում է 5120-6371 կմ խորության վրա: Այն շրջապատված է արտաքին միջուկով, որը գտնվում է հեղուկ ֆազում, 2920- 4980 կմ խորության վրա: Միջուկի երկու մասերի միջն չկա հատուկ սահման, դրանց աժանում է 4980-5120 կմ խորությամ գտնվող անցումային շերտը: Ներքին միջուկը աղկացած է երկաթից (80 7) ն նիկելից (20 7), ունի մոտ 45000Շ ջերմաստիճան: Արտաքին միջուկը պարունակում է երկաթ (52 7) ն որոշ նյութերի (երկաթ, ծծում ) հեղուկ խառնուրդ (48 7), որի հալման ջերմաստիճանը գնահատվում է մոտ 32000Շ: Միջնապատյանի խտությունն ու քիմիական կազմը կտրուկ տարերվում են միջուկի խտությունից ու քիմիական կազմից: Այն կազմում են տար եր սիլիկատներ, որոնց հիմքը սիլիցիումն է: Միջնապատյանն ունի արդ կառուցվածք ն աժանվում է վերին, միջին ն ստորին շերտերի: 100-300 կմ խորության վրա գտնվում է աստենոսֆերայի շերտը, որի սահմաններում ձնավորվում են խորը կիզակետային երկրաշարժերի

օջախները: Միջնապատյանի խորությունը հասնում է 1000-2700 կմ-ի, իսկ անցումային շերտը միջանապատյանի ն միջուկի միջն գտնվում է 2700-2920 կմ խորության վրա: Երկրակեղնը Երկրի պինդ թաղանթի վերին շերտն է, որը ներքին շերտից աժանվում է այսպես կոչված Մախարնիչի մակերնույթով (1909 թ. հայտնագործվել է ազգությամ սեր երկրաշարժագետի կողմից), որին միջնապատյանից անցնելիս տեղի է ունենում քիմիական կազմի փոփոխություն, ինչպես նան ցատկաձն փոփոխվում է առաձգական ալիքների տարածման արագությունը: Երկրակեղնի միջին հաստությունը 35 կմ է. օվկիանոսների տակ այն կազմում է մոտ 6 կմ, մայրցամաքների տակ` 60 կմ: Երկրակեղնը, որը կազմում է լիթոսֆերայի վերին մասը, աղկացած է հիմնականում 8 քիմիական տարրերից` թթվածին, սիլիցիում, ալյումին, երկաթ, կալցիում, մագնեզիում, նատրիում, կալիում: Կեղնի զանգվածի կեսը կազմում է թթվածինը (կապված վիճակներում` հիմնականում մետաղների օքսիդների ձնով): Ամենավերին թաղանթները` հիդրոսֆերան ն մթնոլորտը, ծագել են մոլորակի ձնավորման վաղ փուլում ն մեծ դեր են խաղացել Երկրի վրա կյանքի զարգացման համար: Երկրի այլ թաղանթներից դրանք տար երվում են ըստ զանգվածի ն քիմիական կազմի: Հիդրոսֆերան պատում է Երկրի մակերնույթի 70 7-ից ավելին: Դրա զանգվածը մոտ 1,46 .1021 կգ է, ինչը 275 անգամ ավել է մթնոլորտի զանգվածից, այց կազմում է ամ ողջ Երկրի զանգվածի ընդամենը 1/4000-ը: Հիդրոսֆերայի 34 7-ը կազմում են Համաշխարհային օվկիանոսի ջրերը, որոնցում լուծված են աղեր (միջինը` 3,5 7), ինչպես նան մի շարք գազեր: Համաշխարհային օվկիանոսի միջին խորությունը կազմում է 4 կմ, իսկ վերին շերտը պարունակում է 140 տրլն տ ածխաթթու գազ ն 8 տրլն տ լուծված թթվածին: Ներկայումս մթնոլորտի զանգվածը կազմում է 5,15 .1018 կգ, ինչը փոքր է Երկրի զանգվածի 1/106 մասից: Մակերնույթին մոտ այն պարունակում է 78,08 7 ազոտ, 20,95 7 թթվածին, 0,94 7 իներտ գազեր, 0,03 7 ածխաթթու գազ ն աննշան քանակությամ այլ գազեր: Բարձրությանը զուգահեռ ճնշումն ու խտությունն օդում նվազում են: 95 կմ արձրության վրա օդի խտությունը միլիոն անգամ ավելի փոքր է, քան մակերնույթին մոտ: Այդ մակարդակի վրա աճում է թեթն գազերի, մանավանդ հելիումի ն ջրածնի մասնա աժինը: Մոլեկուլների մի մասը տրոհվում է իոնների ն արդյունքում կազմվում է իոնոսֆերան: 1000 կմից արձր տեղա աշխված են ճառագայթումային գոտիները` լցված ջրածնի ատոմների ակտիվ միջուկներով ն էլեկտրոններով: Մարդու համար կարնոր մթնոլորտի մաս է օզոնոսֆերան, որը պարունակում է օզոնի շատ արակ (մի քանի սանտիմետր) շերտ ն տեղա աշխված է

20-25 կմ արձրության վրա: Այն կլանում է կենդանի էակների համար վտանգավոր ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները, ինչի շնորհիվ էլ Երկրի վրա ձնավորվել է ն գոյություն ունի կյանք: Երկիր մոլորակի ձնավորման ողջ ընթացքում նությունն ու մարդն անընդհատ ենթարկվել են նական աղետների, որոնք ն նական արտակարգ իրավիճակների աղ յուր են: Բնական (տարերային) աղետները նության կողմից հաճախ անկախատեսելի երնույթներ (վտանգներ) են, որոնք խախտում են նորմալ կյանքը, ոչնչացնում նյութական արժեքները ն մարդկանց: Դրանց են դասվում երկրաշարժերը, հրա ուխները, ձնհոսքերը, ջրհեղեղները, փոթորիկները, մրրկաքամիները, տիեզերական ճառագայթումը ն այլն: Թեն յուրաքանչյուր նական աղետ ունի իր առանձնահատկություններն ու տար երությունները, այնուամենայնիվ ենթարկվում է որոշակի ընդհանուր օրինաչափությունների` - յուրաքանչյուր աղետի համար նորոշ է տարածական նույթը, - սահմանված է, որ ինչքան հզոր է վտանգավոր երնույթը, այնքան այն հազվադեպ է տեղի ունենում, - յուրաքանչյուր աղետի նախորդում են որոշակի առանձնահատուկ նախանշաններ, - չնայած անսպասելիությանը` յուրաքանչյուր նական աղետի ծագումը կարելի է որոշակիորեն կանխատեսել, - շատ դեպքերում կարելի է կիրառել յուրաքանչյուր աղետից պաշտպանվելու ակտիվ ն պասսիվ միջոցառումներ: Բնական հավասարակշռության պահպանումը կարնոր պրոֆիլակտիկ գործոն է, որի հաշվի առնումը կարող է կրճատել վտանգավոր երնույթների թիվը: Կան ազմաթիվ փաստեր, եր մարդու գործունեության շնորհիվ խախտվել է հավասարակշռությունը նության մեջ` արագացնելով վտանգավոր երնույթների ի հայտ գալը: Ինչպես նշել է Ֆ. Էնգելսը. «Սակայն չափից ավելի չհրապուրվենք նության նկատմամ մեր ունեցած հաղթանակներով: Յուրաքանչյուր այդպիսի հաղթանակի համար այն վրեժխնդիր է լինում»: Բնական աղետների միջն գոյություն ունի փոխադարձ կապ, որը սխեմատիկ ձնով ցույց է տրված նկ. 4.1-ում: Ըստ գնահատումների` վտանգավոր տարերային աղետների քանակը երկրագնդի վրա ժամանակի ընթացքում չի ավելացել, սակայն մարդկային զոհերի ու նյութական կորուստների թիվը մեծացել է: Համաշխարհային անկի տվյալներով վերջին տասնամյակում աշխարհում նական աղետների զոհ է դարձել 1 մլրդ-ից ավել մարդ: Ըստ Հայաս50

տանի Հանրապետության արտակարգ իրավիճակների նախարարության տվյալների` 1989-2002 թթ. ժամանակահատվածի համար Հայաստանի տարածքը ենթարկվել է հիմնականում 11 տեսակի նական արտակարգ իրավիճակների, որոնք, ըստ հասցրած վնասի, դասակարգվում են աղյուսակ 4.1-ում ներկայացված կարգով: Փոթորիկներ Թայֆուններ Ցունամիներ Լեռնային փլվածքներ

Քարավեժներ Սողանքներ

Հեղեղներ

Ջրային էրոզիա Ջրհեղեղներ Տեղատարափներ Ձյունաթափ Ձնհոսքեր Երկրաշարժեր

Նկ. 4.1. Տարերային աղետների «շղթայական» փոխազդեցության սխեմա:

Երկրի նակչի մահանալու հավանականությունը նական աղետներից կազմում է 10-5, այսինքն` յուրաքանչյուր 100 հազարից զոհվում է մեկը: ՈՒստի վտանգավոր երնույթի ժամանակին ն ճիշտ կանխատեսումն արդյունավետ պաշտպանության երաշխիք է:

Աղյուսակ 4.1 Բնական աղետների դասակարգումն ըստ ՀՀ տարածքում 1989-2002 թթ. հասցրած վնասի Հ/հ Բնական աղետների տեսակը Հասցված վնասը, 7 1 Երկրաշարժեր 82,65 2 Ան արենպաստ նակլիմայական պայմաններ 4,5 (կարկուտ) 3 Սողանքներ 3,9 4 Հեղեղներ 3,8 5 Տարածքների աղակալում ն օտարացում 1,4 6 Ջրհեղեղներ 1,3 7 Ջրածածկումներ (հեղեղումներ) 1,2 8 Քարավեժներ, ողողամաշումներ, 0,45 քայքայամաշումներ 9 Կարստ (ապարների լուծման երնույթ) 0,35 10 Քիմիական ն մեխանիկական ենթաողողումներ 0,25 11 Ձնհոսքեր 0,20

Տարերային վտանգների մոտավոր կախվածությունը, կանխատեսումը ն պաշտպանությունը դրանցից գրաֆիկորեն ներկայացված է նկ. 4.2-ում: 100 7

Ջրհեղեղներ Սողան քներ

Հրա ուխներ

50 7

Տրոպիկական ցիկլոններ

Երկրաշարժեր

Նկ. 4.2. Բնական աղետների մոտավոր կախվածությունը, կանխատեսումը ն պաշտպանությունը դրանցից. 1-ծագումը ն մեխանիզմը, 2-կանխատեսումը, 3-պաշտպանությունը:

Պաշտպանությունը նական աղետներից կարող է լինել ակտիվ (ինժեներատեխնիկական կառույցների շինարարություն, նական ռեսուրսների կուտակում ն այլն) ն պասսիվ (թաքստոցների օգտագործում ն այլն): Բնական աղետները պայմանականորեն աժանվում են հինգ խմ ի` - լիթոսֆերային (երկրաշարժեր, հրա ուխներ, սողանքներ ն այլն), - հիդրոսֆերային (ջրհեղեղներ, ցունամիներ ն այլն), - մթնոլորտային (փոթորիկներ, մրրկաքամիներ, կարկուտ ն այլն), - տիեզերական (աստերոիդներ, մոլորակներ, ճառագայթումներ), - կենսա անական (միկրոօրգանիզմներ, ուսականություն, կենդանիներ):

4.2. ԼԻԹՈՍՖԵՐԱՅԻՆ ԱՂԵՏՆԵՐ

ԵՐԿՐԱՇԱՐԺ

Ստորգետնյա ցնցումներն ու Երկրի մակերնույթի տատանումները, որոնք առաջանում են երկրակեղնի (կամ միջնապատյանի) տեղաշարժերի կամ խզումների պատճառով ն առաձգական տատանումների ձնով տարածվում են մեծ հեռավորությունների վրա, կոչվում են երկրա-

շարժ:

Երկրաշարժը ծագել է հունարեն ՏeոՏոoՏ առից: Ըստ էության մարդը սովորա ար իրեն վատ է զգում, եր ամուր կանգնած է հողին: Եր վերջինս սկսում է տատանվել, «փախչել» ոտքերի տակից, մարդուն համակում է սարսափը: Տարեկան տեղի է ունենում մոտ 1մլն երկրաշարժ: Յուրաքանչյուր 30 վրկ-ում գրանցվում է 1 երկրաշարժ, իսկ յուրաքանչյուր տարի միջին հաշվով տեղի է ունենում 20 խոշոր երկրաշարժ: Երկրաշարժի երնույթը մինչն վերջ ուսումնասիրված չէ: Այն տեղի է ունենում իրար հաջորդող ցնցումների շարքի ձնով` նախացնցում, գլխավոր ցնցում, հետցնցում, որոնց միջն ընկած ժամանակահատվածը կարող է շատ տար եր լինել: Սովորա ար նախացնցումն այնքան թույլ է լինում, որ մարդիկ չեն զգում (սակայն կենդանիներն ու թռչունները զգում են): Այն կարող է տնել մի քանի ամիս: Գլխավոր ցնցումը նութագրվում է առավելագույն ամպլիտուդով: Այն չի գերազանցում 1 րոպեն (30-60 վրկ): Իսկ հետցնցումը կարող է տնել մի քանի օր, շա աթ, ամիս ն անգամ տարի: Ըստ երկրաշարժերով զ աղվող հոգե անների ն հոգե ույժների տրամադրած տվյալների` հետցնցումը մարդկանց վրա

ավելի ծանր հոգեկան ազդեցություն է գործում, քան գլխավոր ցնցումը: Հետցնցումի ընթացքում մարդիկ անվտանգ տեղ ընտրելու ն պաշտպանվելու փոխարեն ցուցա երում են անվստահություն, անգործություն, վախ: Երկրաշարժերը, ըստ ծագման, լինում են փլվածքային, հրա ըխային, տեկտոնիկ, ինչպես նան առաջանում են ատոմային ռում երի պայթյունի հետնանքով: Երկրագնդի վրա առավել հաճախ տեղի են ունենում տեկտոնիկ երկրաշարժեր (տարեկան մոտ 300000 անգամ): Երկրագնդի ներսում երկրաշարժի օջախը կազմում է որոշակի ծավալ, որի շուրջը տեղի է ունենում էներգիայի անջատում: Խոշոր երկրաշարժն անջատում է 1025 էրգ էներգիա, ինչը համարժեք է 12 հազար հատ ատոմային ռում ի պայթյունին (օրինակ` Հերոսիմայի վրա նետած ռում ի հզորության): Օջախի կենտրոնը պայմանական կետ է, որը կոչվում է հիպոկենտրոն (ներքնակենտրոն) կամ կիզակետ (նկ. 4.3): Դրա պրոյեկցիան երկրագնդի մակերնույթի վրա կոչվում է էպիկենտրոն (վերնակենտրոն): Առավել ծանր վնաս է պատճառվում ն ավերումներ են տեղի ունենում հենց դրա շուրջը: Երկրակեղն

Էպիկենտրոն

Սեյսմիկ ալիքներ

Միջնապատյան

Երկրի մակերնույթ

Հիպոկենտրոն

Նկ. 4.3. Երկրաշարժի օջախի սխեմա:

Երկրաշարժի ուժը գնահատվում է Երկրի վրա հասցրած վնասի ինտենսիվությամ : Վերջինս նութագրում է երկրաշարժի որակական հատկությունները: Գոյություն ունեն ինտենսիվության մի շարք սեյսմիկ սանդղակներ: Ինտենսիվության սանդղակը սահմանվել է դեռնս Ճ1Ճ դարի 80-ական թվականներին` Ռոսսիի ն Ֆորելի կողմից (1-Ճ ալ): 1920 թ. իտալացի Մերկալլին առաջարկեց այլ սանդղակ` 1-Ճ11 ալանոց: 1931 թ. այդ

սանդղակը կատարելագործվեց Վուդի ն Նյումենի կողմից (հաշվի առնըվեցին արձրահարկ շենքերի առկայությունը, նոր տրանսպորտային միջոցները, ստորգետնյա կառույցները), իսկ 1963 թ. Մեդվեդնը ն Ադամսն առաջարկեցին նոր 12 ալանոց սանդղակ (հաշվի առնվեցին կառույցների տիպը, վնասի չափերը ն այլն): 1935 թ. Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի պրոֆեսոր Ռիխտերն առաջարկեց երկ-մեծություն): Մինչ այդ Ճապոնիայում օգտագործվում էր 7 մագնիտուդային սանդղակ: Ռիխտերն այն կատարելագործեց ն դարձրեց 9 մագնիտուդային: Մագնիտուդի նշանակությունը որոշվում է սեյսմիկ կայանների դիտումներով: Երկրաշարժի ժամանակ գրունտի տատանումները գըրանցվում են հատուկ սարքերի` սեյսմագրիչների (սեյսմոգրաֆների) միջոցով: Սեյսմիկ տատանումների գրանցման արդյունքը սեյսմագիրն է, որի վրա գրանցվում են երկայնական ն լայնական ալիքները: Երկայնական ալիքները շարժվում են 6-8 կմ/վ արագությամ ն զգացվում են անմիջապես: Լայնական ալիքների արագությունը երկայնական ալիքների համեմատ 2-3 անգամ փոքր է: Դրանք կատարում են տատանումներ` ուղղահայաց երկայնական ալիքներին (գոյություն ունեն նան մակերնութային ալիքներ): Երկրաշարժը նութագրող հիմնական պարամետրերն են էներգիան` E, մագնիտուդը` /, ինտենսիվությունը` J, հիպոկենտրոնի խորությունը` h: Երկրաշարժի էներգիան կազմում է Ք 10 ո,,241,44M) , Ջ: Մագնիտուդը երկրաշարժի հզորությունն է: Այն չափվում է Ռիխտերի սանդղակով: /-ի ն J-ի միջն առկա է հետնյալ կախվածությունը` J  1,,M  3,, փg R 2  հ 2  3 , որտեղ Ք-ը հեռավորությունն է էպիկենտրոնից: /-ի ն J-ի կապն ըստ է h-ի երված է աղյուսակ 4.2-ում: Աղյուսակ 4.2 Մագնիտուդի ն ինտենսիվության կապն ըստ հիպոկենտրոնի խորության հ,կմ

/ Մ11 Մ1 Մ

Մ111 - 1Ճ Մ11 - Մ111 Մ1 - Մ11

Ճ 1Ճ Մ111

Ճ1 - Ճ11 Ճ - Ճ1 1Ճ - Ճ

/-ի ն J-ի մոտավոր հարա երակցությունը ներկայացված է աղյուսակ 4.3-ում: Աղյուսակ 4.3 Մագնիտուդի ն ինտենսիվության հարա երակցությունը Մագնիտուդ, / Ինտենսիվություն, J 1 - 11 Մ Մ1 - Մ11 Մ11 - Մ111 1Ճ - Ճ Ճ1 Երկրաշարժի հետնանքներն արտահայտվում են երկու փուլով: Առաջին փուլը երկայնական ալիքների գործողության ժամանակամիջոցն է, եր զգացվում են ցնցումներ ն շինությունները ստանում են աննշան վնասվածություններ` R 2  հ2 , վ, V»րկ.

t1 

որտեղ Մերկ.-ը երկայնական ալիքի արագությունն է: Երկրորդ փուլը մակերնութային ալիքների ազդեցության ժամանակամիջոցն է, եր քանդվում են շինությունները` հ R t2   , վրկ, V»րկ. VÙակ. որտեղ Մմակ.-ը մակերնութային ալիքների արագությունն է (մինչն 1 կմ/վ): Առաջին ն երկրորդ փուլերի միջն միջակայքը 30-60 վ է, որի ընթացքում անհրաժեշտ է ձեռնարկել պաշտպանության անհետաձգելի միջոցառումներ: Երկրաշարժը երկրագնդի մակերնույթի վրա տարածվում է ավականին անհավասարաչափ: Սեյսմիկ ն աշխարհագրական տվյալների վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս որոշել այն շրջանները, որտեղ ապագայում հնարավոր է տեղի ունենան երկրաշարժեր: Դրա հիման վրա կազմվում է սեյսմիկ քարտեզ, որը համարվում է պետական փաստաթուղթ (որով պետք է ղեկավարվեն նախագծող կազմակերպությունները): Դեռնս լուծված չէ երկրաշարժի կանխատեսման խնդիրը, այսինքն` ապագա երկրաշարժի ժամանակի որոշումը: Այդ խնդրի լուծման հիմնական ուղին երկրաշարժի նախանշանների` նախնական թույլ

ցնցումների գրանցումն է (Երկրի մակերնույթի դեֆորմացիա, գեոֆիզիկական դաշտերի պարամետրերի փոփոխություն, ջրի մակարդակի տատանումներ ջրհորներում ն այլն): Գիտնականները պարզել են, որ երկրաշարժերն ավելի հաճախ տեղի են ունենում արեգակնային ակտիվության կտրուկ ն արագ փոփոխության հետնանքով: Ըստ նրանց հիմնավորումների` ամենաուժեղ ն կործանարար երկրաշարժերը կապված են Լուսնի հետ. Լուսնի ն Երկրի վրա տեղի ունեցող տեկտոնիկ երնույթների միջն գոյություն ունի որոշակի կապ: Օրինակ, եթե Ճապոնիայում կամ Եգիպտոսում տեղի է ունենում երկրաշարժ, մեկ օր անց Լուսնի խառնարաններից մեկում նկատվում են գազի առկայծումներ: Երկրաշարժի ենթակա շրջաններում անհրաժեշտ է իրականացնել սեյսմակայուն շինարարություն: Սեյսմակայուն շենքերն ու շինությունները պետք է ավարարեն որոշակի շինարարական նորմերի ն կանոնների: Սովորա ար այդպիսի շինությունները կառուցվում են 7-9 ալի համար: 9 ալից ավելին տնտեսապես ձեռնտու չէ: Սեյսմիկ տեսանկյունից առավել նպաստավոր են ժայռային գրունտները: Շինությունների սեյսմակայունությունն էապես կախված է շինարարական աշխատանքների որակից ն նյութերից: Սեյսմակայուն շինություններին, ըստ արձրության ն հորիզոնական պրոյեկցիայի, ներկայացվում են որոշակի սահմանափակումներ: Անհրաժեշտ է տար երել հակասեյսմիկ միջոցառումների երկու հիմնական խում ` ա) նախնական, պրոֆիլակտիկ միջոցառումներ, որոնք իրականացվում են մինչն հնարավոր երկրաշարժը, ) միջոցառումներ, որոնք իրականացվում են մինչ երկրաշարժը, երկրաշարժի ժամանակ ն հետո: Առաջին խմ ին են պատկանում երկրաշարժի նույթի ուսումնասիրությունը, դրա մեխանիզմի ացահայտումը, նշանների հետազոտումը, կանխատեսման մեթոդների մշակումը ն այլն: Շատ կարնոր է նակավայրերի ն ձեռնարկությունների ճիշտ տեղա աշխման ընտրությունն ըստ տվյալ շրջանի սեյսմակայունության: Եթե սեյսմավտանգ գոտիներում ստիպված պետք է շինարարություն իրականացվի, ապա պետք է հաշվի առնել համապատասխան կանոնների ն նորմերի պահանջները: Նախնական միջոցառումների շարքում ընդգրկվում են` ա) սեյսմակայուն շինարարությունը, ) փրկարարական ն երկրաշարժի հետնանքների վերացման ծառայության նախապատրաստումը,

գ)

նակչության վարվելակերպի ուսուցումը երկրաշարժի ժամանակ, դ) յուրաքանչյուր նակչի տանը մթերքի ն ջրի 2-3 օրվա պաշարի, առաջին ուժօգնության դեղատուփի առկայության ապահովումը, ե) սեղանների, պահարանների ն այլ գույքի ամրացումը հատակին (պատերին): Երկրաշարժի առաջին իսկ պահից մարդիկ, որոնք գտնվում են շենքի մինչն 2-րդ հարկում, պետք է անմիջապես թողնեն շինությունը ն դուրս գան աց տեղանք (30-40 վ-ի ընթացքում): Եթե հնարավոր չէ թողնել շինությունը, ապա անհրաժեշտ է կանգնել դռնատեղերում կամ հիմնական ներքին պատերին մոտ, անջատել լույսը, ջուրը ն գազը: Ստորգետնյա ցնցումները դադարելուց հետո պետք է թողնել շինությունը (առանց վերելակից օգտվելու) ն միանալ փրկարարական աշխատանքներին: ՀՐԱԲՈՒԽ

Երնույթների համախում ը, կապված հրահեղուկի (մագմայի) տեղաշարժի հետ երկրակեղնում ն Երկրի մակերնույթի վրա, կոչվում է

հրա ուխ:

- խիտ քսուք) հալված զանգված է` գերազանցապես սիլիկատային կազմության, որն առաջանում է Երկրի ընդերքում: Հասնելով Երկրի մակերնույթին` այն ժայթքում է լավայի ձնով: Լավան հրահեղուկից տար երվում է ժայթքման ժամանակ առաջացող գազերի ացակայությամ : Հրա ուխը երկրա անական գոյացում է, որն առաջանում է երկրակեղնի ճեղքերում ն անցքերում (որոնցով հրահեղուկը ժայթքում է Երկրի մակերնույթ): Հրա ուխները լինում են գործող, քնած ն հանգած: Քնած են այն հրա ուխները, որոնց ժայթքման վերա երյալ տեղեկություններ չկան, սակայն դրանք պահպանել են իրենց ձնը ն դրանց տակ տեղի են ունենում տեղական երկրաշարժեր: Հանգած հրա ուխներն աչքի չեն ընկնում որոշակի ակտիվությամ : Հրահեղուկ օջախները գտնվում են միջնապատյանում (50-70 կմ խորության վրա) կամ երկրակեղնում (5-6 կմ խորության վրա): Հրաուխների ժայթքումը լինում է երկարատն ն կարճատն: Ժայթքման արգասիքները գազային, հեղուկ ն պինդ վիճակով արտանետվում են 1-5 կմ արձրությամ ն թափվում հեռահաս տարածությունների վրա: Առաջացած լավայի ծավալը կազմում է տասնյակ կմ3: Հրա խային մոխիրի կոնցենտրացիան լինում է այնքան շատ, որ շրջապատը գիշերվա պես

մթնում է: Իր ահագնությամ հատկապես հայտնի է 79 թ. օգոստոսին տեղի ունեցած հրա ուխը, որը կործանեց Պոմպեյը: Քաղաքը մնացել էր հրա խային մոխիրի տակ, որի հաստությունը կազմում էր մոտ 8 մ: Ժայթքման հիմնական կանխատեսումը սեյսմիկ ցնցումներն են, որոնք նութագրում են հրա ուխի ժայթքման սկիզ ը: Հիմնական վըտանգներն են լավային շատրվանները, տաք լավայի հոսքը, շիկացած գազերը: Հրա ուխների պայթյունները կարող են առաջացնել սողանքներ, քանդումներ ն ցունամի: Պրոֆիլակտիկ հակահրա խային միջոցառումներից են հրահեղուկի ուղղությունը փոխելու նպատակով պատնեշների շինարարությունը ն քիչ շարժունակ դարձնելու համար հրահեղուկին հողի խառնումը: ՍՈՂԱՆՔ

Սողանքը հողային զանգվածի սահքն է թեքություններով` ծանրության ուժի ազդեցությամ : Սողանքները լինում են` - ըստ սողանքային պրոցեսի մեխանիզմի` տեղաշարժ, ճնշումային, հիդրավլիկական ջրա երով, - ըստ սահող գրունտի հաստության` մակերնութային` մինչն 1 մ, մանր` մինչն 5 մ, խորը` ≤ 20 մ, շատ խորը` - 20 մ, - ըստ հզորության (լեռնային ապարների ծավալի ընդգրկման)` փոքր` Հ 10 հազ. մ3, միջին` 11-100 հազ. մ3, խոշոր` 101-1000 հազ. մ3 ն ավելի խոշոր` -1000 հազ. մ3, - ըստ շարժման արագության` արագ (վայրկյան, րոպե), միջին արագության (րոպե, ժամ), դանդաղ (օր, տարի): Սողանքները հիմնականում տեղի են ունենում փխրուն, թույլ ամրացված, նահողային ջրերով թուլացված թեք լանջերին ն հազվադեպ են պատահում այն լանջերին, որոնք ունեն 10-12 թեքություն: Սողանքներից ամենաարդյունավետ պաշտպանությունը նախազգուշացումն է: Սողանքներն առավել հաճախ առաջանում են ավազային ն կավային ծագում ունեցող լեռնային ապարներում` վերջիններիս հավասարակշռության խախտման դեպքում: Եթե կցման ուժերը մակերնույթի վրա ավելի փոքր են լինում, քան ծանրության ուժը, ապա զանգվածն սկսում է տեղաշարժվել: Սողանքների վտանգն այն է, որ գրունտի հսկայական զանգվածները, տեղաշարժվելով, կարող են քանդել շենքերն ու շինությունները ն դառնալ ազմաթիվ զոհերի պատճառ: Սահք կարող են առաջացնել երկրաշարժերը, հրա ուխները, շինարարական աշխատանքները ն այլն:

Գոյություն ունեն հակասողանքային պասսիվ ն ակտիվ միջոցառումներ: Պասսիվ միջոցառումների շարքում են դասվում շինարարության, պայթեցման աշխատանքների արգելումը, սողանքային լանջերի թերկտրումը: Ակտիվ միջոցառումների թվին են պատկանում տար եր ինժեներական կառույցների (ցցաշարքեր, պատեր ն այլն) տեղակայումը: Վտանգավոր տեղերում նախատեսվում է հիմնել դիտման համակարգ, ինչպես նան ապահովել վթարավերականգնողական աշխատանքների կազմակերպման համապատասխան ծառայությունների գործողությունները:

4.3. ՀԻԴՐՈՍՖԵՐԱՅԻՆ ԱՂԵՏՆԵՐ

ՋՐՀԵՂԵՂ

Տար եր պատճառներով գետերի, լճերի կամ ծովերի ջրի մակարդակի արձրացման հետնանքով տեղանքի, նակավայրերի, արդյունաերական ն գյուղատնտեսական օ յեկտների ժամանակավորապես ջըրով ողողվելը կամ ծածկվելը կոչվում է ջրհեղեղ: Ջրհեղեղներն առավել հաճախ պատահող տարերային աղետներն են: Գետի մակարդակը կարող է արձրանալ ձյան կամ սառույցների հալվելու, հորդառատ անձրնների հետնանքով գետաջրի քանակության կտրուկ արձրացումով: Ջրհեղեղի պատճառ կարող են լինել քամու հետնանքով ծովի վրա առաջացած հսկայական ալիքները: Ծովափերին ն կղզիներում ջրհեղեղներ կարող են տեղի ունենալ ցունամիների, հրա խային ժայթքումների ն երկրաշարժերի հետնանքով առաջացող ալիքներից: Ջրհեղեղները սպառնում են երկրագնդի ցամաքի 3/4 մասին: Ըստ Յունեսկոյի տվյալների` գետային ջրհեղեղների պատճառով 1947-67 թթ. (20 տարվա ընթացքում) մահացել է մոտ 200000 մարդ: Մասնագետները գտնում են, որ ջրի 1 մ արձրությամ շերտը ն 1մ/վ հոսքի արագությունը վտանգավոր են մարդկանց համար: Ջրի արձրացումը մինչն 3 մ հասցնում է շենքերի քանդման: Ջրհեղեղները պատճառում են զգալի նյութական կորուստներ: Այսպես` 5600 տարի առաջ տեղի ունեցած հզորագույն ջրհեղեղն այնպիսի լուրջ հետնանքներ է ունեցել, որ հիշատակվել է Աստվածաշնչում: Հոլանդիայի զգալի մասը գտնվում է ծովի մակարդակից ցածր, այդ պատճառով այդտեղ հնուց ի վեր կառուցվել են դամ աններ: 1953 թ. տեղի ունեցած ջրհեղեղի ժամանակ ջրի մակարդակը արձրացել է 4,6 մ, պաշտպանիչ կառույցները չեն դիմացել ն մոտ 18000 մարդ է զոհվել: Համ ուրգ քաղաքը Հյուսիսային ծովում առաջացող փոթորիկի ազդեցությամ պար երա ար ենթարկվում է ջրհեղեղների: Սանկտ-Պե60

տեր ուրգն իր գոյության ընթացքում 260 անգամ լցվել է ջրով: ՈՒժեղագույն ջրհեղեղն այդ քաղաքում տեղի է ունեցել 1824 թ. նոյեմ երի 7-ին. ջրի արձրությունը հասել է 4,21 մ-ի, ինչի հետնանքով քանդվել է մոտ 3000 տուն ն շինություն, մահացել մոտ 600 մարդ: Ջրհեղեղի ժամանակ մարդկանց մեծաթիվ կորուստները ն նյութական հսկայական վնասները ստիպում են ուսումնասիրել այդ երնույթը ն ձեռնարկել դրանից պաշտպանվելու միջոցներ: Ջրհեղեղները, ըստ գետերում ջրի արձրության, ջրածածկման մակերեսի ն կորստի չափերի, աժանվում են չորս կատեգորիայի` փոքր (ցածր), միջին ( արձր), մեծ ն կատաստրոֆային, ինչպես նան դասակարգվում են ըստ պատճառների` գետավարարումներ, տեղատարափներ, հեղեղներ, հիդրոտեխնիկական կառույցների վթարներ ն այլն: Տար եր տարածաշրջաններում ջրհեղեղների հաճախությունը տար եր է: Փոքր ջրհեղեղները կրկնվում են 5-10, միջինները` 20-25, մեծերը` 50-100, կատաստրոֆայինները` 100-200 տարին մեկ անգամ ն համապատասխանա ար տնում են մի քանի օրից մինչն 80-90 օր: Ջրհեղեղների ժամանակ նակչության պաշպանությունն ընդգըրկում է տեղեկացման, էվակուացման կազմակերպումն ու իրականացումը ն մի շարք այլ միջոցառումներ: Հոլանդիայում, Գերմանիայում ն Անգլիայում ջրհեղեղներից պաշտպանվելու համար կառուցված են հատուկ պաշտպանիչ կառույցներ: Սանկտ-Պետեր ուրգի պաշտպանության նպատակով Ննայի երկարությամ կառուցվել է 25 կմ երկարությամ պաշտպանիչ համալիր, որի պողպատից ն ետոնից պատրաստված հզոր կառույցները ջրհեղեղի վտանգի դեպքում դիսպետչերի հրամանով փակվում են` կանխելով ալիքների տարածումը դեպի քաղաք: Ջրհեղեղները նութագրող հիմնական պարամետրերն են` ա) գետի ջրի առավելագույն ծախսը հորդառատ տեղումների ժամանակ` JF Օ   Օ0, մ3/վ 3,6 կամ Օ - Մ . Տ, մ3/վ, որտեղ` J-ն տեղումների ինտենսիվությունն է, մմ/ժ, F-ը` տեղումների ընդգրկած տարածքի մակերեսը, կմ2, Տ-ը` գետի ընդլայնական կտրվածքի մակերեսը, մ2, Օ0-ն` ջրի ծախսը մինչն տեղումները, մ3/վ, Մ -ը` հոսքի առավելագույն արագությունը, մ/վ, ջրի ծախսը մինչն տեղումները կազմում է Օ0  1 հ 0  b0  V0 , մ3/վ,

որտեղ` h0-ն գետի խորությունն է, մ, Ե0-ն` լայնությունը, մ, Մ0-ն` հոսքի արագությունը, մ/վ: ) հոսքի առավելագույն արագությունը ն գետի ջրի արձրացումը` Մ

 Մ0 3

հ0  հ , հ0 3/8

 2Q 3 հ ,    հ   ոax 0   հ 0 ,  b V     գ) ջրածածկված տարածքի լայնությունը` Լ- հ / Տոn  , մ, որտեղ  -ն ափագծի թեքության անկյունն է, աստ., դ) ջրածածկման խորությունը` hջծ - h hտ, մ, որտեղ հտ-ն տեղանքի արձրությունն է, ե) ջրածածկման հոսքի փաստացի արագությունը` Մջծ - Մ . , -ը շեղվածության պարամետրն է, որն արտահայտում է օ յեկտի դիրքը ջրի հունի նկատմամ (0,3-1,3): Ջրհեղեղների հիմնական վնասակար գործոններն են Մջծ-ն ն հջծ-ն: Օրինակ` քարե նակելի տները ստանում են` - ցածր աստիճանի վնասվածություններ, եր Մջծ - 1,5 մ/վ, hջծ - 2,5 մ, - միջին աստիճանի վնասվածություններ, եր Մջծ - 2,5 մ/վ, hջծ - 4 մ, արձր աստիճանի վնասվածություններ (քանդումներ), եր Մջծ - 3 մ/վ, hջծ - 6 մ: ՑՈՒՆԱՄԻ

Ցունամին ճապոներենից թարգմանած նշանակում է ցու - նավահանգիստ, նամի - մեծ ալիք: Առաջին ցունամին, որի մասին տեղեկություններ են հայտնի, տեղի է ունեցել մ.թ.ա. 1400 թ.: Այն ամ ողջությամ կործանել է Կրետե կղզու Ամնիոս քաղաքը: Ցունամին շատ մեծ երկարության գրավիտացիոն ալիքների շարք է, որոնք առաջանում են ստորջրյա ուժեղ երկրաշարժերի ն հրա ուխների ժամանակ ծովի կամ օվկիանոսի հատակի դեպի վերն ու ներքն տեղաշարժերի հետնանքով: Ալիքները տարածվում են 50-1000 կմ/ժ արա62

գությամ , երկու հարնան ալիքների գագաթների միջն հեռավորությունը կազմում է 5-1500 կմ: Ալիքների արձրությունն առաջացման շրջանում կազմում է 0,1-5 մ, իսկ ափերին մոտ` 10 մ (որոշ դեպքերում մինչն 70 մ): Դեպի ցամաք ցունամին կարող է տարածվել մինչն 3 կմ: Հայտնի են ցունամիների մոտ 1000 դեպք, որոնցից 100-ը` կատաստրոֆային հետնանքներով: Ցունամիների առաջացման հիմնական շրջաններն են Խաղաղ օվկիանոսի ափը (80 7), Ատլանտյան օվկիանոսը ն հազվադեպ Միջերկրական ծովը: Ցունամին արագ հասնում է ափին ն, օժտված լինելով մեծ էներգիայով (մինչն 1020 էրգ), պատճառում լուրջ ավերումներ, ինչպես նան վտանգ սպառնում մարդկանց: Վերջին ամենաավերիչ ցունամին տեղի է ունեցել 2004 թ. դեկտեմ երի 26-ին Հնդկական օվկիանոսում, որի ափերը (Ինդոնեզիա, Թայլանդ ն այլն) ենթարկվեցին զգալի ավերածությունների, զոհվեց ն անհայտ կորավ 400 հազարից ավել մարդ: Ցունամիից պաշտպանվելու հուսալի միջոցներ չկան: Մասնակիորեն պաշտպանվելու միջոցառումների շարքին է պատկանում ալեհատների, ծովապատնեշների, գերակապանների, անտառաշերտերի ստեղծումը: Ծովում ցունամին վտանգավոր չէ նավերի համար: 6 ալ ն ցածր հզորությամ երկրաշարժի դեպքում ցունամի չի առաջանում:

4.4. ՄԹՆՈԼՈՐՏԱՅԻՆ ԱՂԵՏՆԵՐ

Երկրագնդի շուրջը գտնվող գազային միջավայրը, որը պտտվում է երկրագնդի հետ միասին, կոչվում է մթնոլորտ: Ըստ ջերմաստիճանի տեղա աշխման` մթնոլորտը աժանվում է տրոպոսֆերայի, ստրատոսֆերայի, մեզոսֆերայի, թերմոսֆերայի ն էկզոսֆերայի: Տաքացման անհավասարաչափությունը նպաստում է մթնոլորտի ընդհանուր շրջապտույտին, ինչն ազդեցություն է գործում Երկրի կլիմայի վրա: Մթնոլորտային ճնշումը տեղա աշխվում է անհավասարաչափ, ինչը նպաստում է Երկրի նկատմամ օդի շարժմանը արձր ճնշումից դեպի ցածր ճնշում: Ցածր ճնշման գոտին մթնոլորտում, որը կենտրոնում ունի նվազագույն արժեք, կոչվում է ցիկլոն: Հյուսիսային կիսագնդում քամիները ցիկլոնի դեպքում փչում են ժամացույցի սլաքին հակառակ ուղղությամ , Հարավային կիսագնդում` սլաքի ուղղությամ : Ցիկլոնի ժամանակ լինում են ուժեղ քամիներ ն մառախլապատ եղանակ: Հակացիկլոնը (անտիցիկլոն) արձր ճնշմամ գոտին է մթնոլորտում, որի կենտրոնում ճնշումն առավելագույնն է: Հակացիկլոնի ժամանակ քամին Հյուսիսային կիսագնդում շարժվում է ժամացույցի սլաքի

ուղղությամ , Հարավային կիսագնդում` հակառակ ուղղությամ , մառախուղը քիչ է լինում, քամիները լինում են թույլ, եղանակը` չոր: Մթնոլորտում տեղի ունեցող նական պրոցեսների հետնանքով Երկրի վրա նկատվում են երնույթներ, որոնք անմիջական վտանգ են ներկայացնում մարդկանց համար: Այդպիսի երնույթների թվին են պատկանում մառախուղը, մերկասառույցը, փոթորիկը, մրրկաքամին, կայծակը, կարկուտը, հողմը, տորնադոն ն այլն: Մերկասառույցը (սառցածածկույթ) սառույցի ամուր շերտ է գետնի մակերնույթին կամ առարկաների (կոնստրուկցիաներ, հաղորդալարեր ն այլն) վրա, եր դրանց վրա սառում են անձրնի ն մառախուղի գերսառած կաթիլները: Սովորա ար մերկասառույց նկատվում է 05-ից (35) ն ավելի ցածր ջերմաստիճաններում: Սառած սառույցի կեղնի հաստությունը կարող է հասնել մի քանի սանտիմետրի: Սառույցի զանգվածի ազդեցությամ կարող են քանդվել, քայքայվել կոնստրուկցիաները, այն վտանգավոր է նան մարդկանց ն տրանսպորտի երթնեկության համար: Մառախուղը Երկրին մոտ մթնոլորտի շերտում մանր ջրային կաթիլների կամ սառցե յուրեղիկների ամ ողջությունն է (կարող է հասնել մի քանի հարյուր մետր արձրության), որը հորիզոնական տեսադաշտը նվազեցնում է մինչն 1 կմ: Շատ խիտ մառախուղների ժամանակ տեսանելիությունը կարող է կազմել ընդամենը մի քանի մետր: Ջրային կաթիլներից աղկացած մառախուղը հիմնականում նկատվում է, եր ջերմաստիճանը արձր է -205С-ից: -205С-ից ցածր ջերմաստիճանի դեպքում գլխավորապես նկատվում են սառցե մառախուղներ: Եթե օդի ջերմաստիճանը դրական է, մառախուղի կաթիլների շառավիղը կազմում է 5-15 մկմ, իսկ եթե ացասական է` 2-5 մկմ: Կաթիլների քանակությունը 1 սմ3 օդում տատանվում է 5-100, իսկ խիտ մառախուղների ժամանակ` 500-600 սահմաններում: Կարկուտը մթնոլորտային տեղումների տեսակ է, որը աղկացած է 5-55 մմ չափի գնդաձն մասնիկներից կամ սառցե կտորներից: Պատահում են նան 130 մմ չափով ն 1 կգ զանգվածով կարկուտի տեղումներ: Կարկուտի խտությունը 0,5-0,9 գ/սմ3 է: 1 րոպեում 1 մ2-ու վրա կարող է թափվել 500-1000 կարկուտի հատիկ: Կարկուտի տնողությունը 5-10 րոպե է, որոշ դեպքերում` մինչն 1 ժամ: Մշակված են ռադիոլոգիական մեթոդներ, որոնք հնարավորություն են տալիս որոշել ամպերի կարկուտաունակությունն ու կարկուտաանվտանգության աստիճանը: Կարկուտի դեմ պայքարի հիմնական միջոցը հրթիռների կամ սարքերի օգնությամ ամպերի վրա ռեագենտով (յոդային կապար կամ յոդային արծաթ) ազդեցություն գործելն է: Ռեագենտի ազդեցությամ կարկտա64

հատիկները ստանում են փոքր չափեր ն, մինչն գետին հասնելը, հասցնում են հալվել: Ամպրոպը ձայն է մթնոլորտում, որն ուղեկցում է կայծակի լիցքաթափմանը: Առաջանում է օդի տատանումներից ճնշման ակնթարթորեն արձրացման հետնանքով: ՓՈԹՈՐԻԿ

Փոթորիկն ու մրրկաքամին առաջանում են տար եր արձրություններում ն լայնություններում օդի անհավասարաչափ տաքացումից, ինչպես նան մթնոլորտի տար եր շերտերի ճնշումների տար երությունից: Փոթորիկն օդային զանգվածների պարուրաձն շարժումն է հսկայական ուժով: Իր ավերիչ ազդեցությամ այն չի զիջում երկրաշարժին: Փոթորիկի դեպքում քամու արագությունը կարող է հասնել մինչն 250 կմ/ժ-ի: Երկրագնդի վրա տարեկան տեղի է ունենում մոտ 70 ուժեղ փոթորիկ: Դրա միջին տնողությունը 9 օր է, առավելագույնը` 4 շա աթ: Սովորա ար ցամաքի վրա փոթորիկն անվանում են ուք, ծովում` թայֆուն: Այն ցիկլոն է, որի կենտրոնում ճնշումը շատ փոքր է: Փոթորիկը սովորաար ծովային երնույթ է ն մեծ վտանգ է հասցնում ծովափնյա շրջաններին: Փոթորիկները կարող են ուղեկցվել ուժեղ անձրններով, ջրհեղեղներով. աց ծովում կարող են առաջանալ մինչն 10 մ արձրությամ ալիքներ: Առավել հզոր են տրոպիկական փոթորիկները, որոնց դեպքում քամու շառավիղը կարող է հասնել մինչն 300 կմ-ի:

ՄՐՐԿԱՔԱՄԻ

Մրրկաքամին ցիկլոնային քամի է, մթնոլորտային մրրիկ, որն առաջանում է մթնոլորտային ամպածածկույթներում ն փողրակի (կնճիթի) ձնով իջնում ցամաքի կամ ծովի մակերնույթին: Այն առաջանում է 800-1500 մ արձրության վրա` ամպրոպային ամպերում: Մրրկաքամու տեղաշարժի արագությունը 60-70 կմ/ժ է, իսկ քամու շրջանային արագությունը դրանում` մինչն 720 կմ/ժ: Այն կարող է անցնել 1-60 կմ ճանապարհ: Դրա տրամագիծը գետնի մակերնույթին կարող է կազմել 30-2000 մ: Մրրկաքամին ուղեկցվում է ամպրոպով, անձրնով ն, եր հասնում է գետնի մակերնույթին, պատճառում է մեծ ավերածություններ, իր մեջ առնում (ներքաշում) այն ամենը, ինչ պատահում է ճանապարհին: Մի քանի հարյուր կիլոգրամ զանգվածով իրերը հեշտությամ արձրացվում են մրրկաքամու կողմից ն նետվում տասնյակ կիլոմետրեր: Ծովում մրրկաքամին վտանգավոր է նավերի համար: Այն ցամաքի վրա

անվանվում է մրրկասյուն (тромб), ծովում` թայֆուն, իսկ ԱՄՆ-ում` տորնադո: Մրրկաքամու դասական երկիր է ԱՄՆ-ը, որտեղ տարեկան տեղի է ունենում 1100-1500 տորնադո: Առավել հայտնի է Ֆլորիդա նահանգը, որտեղ տորնադո է գրանցվում գրեթե ամեն օր: Տորնադոն 20 րոպեի ընթացքում ոչ միայն ավերել է Կանզաս նահանգի Իրվինգ քաղաքը, այլն հիմքից պոկել է 75 մ երկարությամ երկաթյա կամուրջը ն մի քանի րոպե օդում պահելուց հետո գետին շպրտել ոլորված պարանի նման: Որպեսզի քամու ուժը (արագությունը) դիտման ձնով գնահատվի ալերով, անգլիացի ծովակալ Բոֆորտը 1806 թ. մշակել է պայմանական սանդղակ, որը փոփոխություններից ու ճշտումներից հետո 1963 թ. ընդունվել է հիդրոմետ ծառայությունների կողմից ն լայնորեն օգտագործվում է գործնականում:

ԿԱՅԾԱԿ (ՇԱՆԹ)

Կայծակը հսկայական էլեկտրական կայծային լիցքաթափում է մթնոլորտում, որը սովորա ար արտահայտվում է վառ լույսի ձնով ն ուղեկցվում է ամպրոպով: Կայծակի ացահայտման ուղղությամ զգալի աշխատանքներ են կատարել ամերիկացի ֆիզիկոս Ֆրանկլինը ն ռուս գիտնականներ Լոմոնոսովն ու Ռիխմանը: Վերջինս զոհվել է կայծակի հարվածից: Կայծակները լինում են ներամպրոպային, եր տեղի են ունենում ամպրոպային ամպերում ն վերգետնյա, եր հարվածում են գետնին: Վերգետնյա կայծակի զարգացման պրոցեսը աղկացած է մի քանի փուլերից: Առաջին փուլում, այն գոտում, որտեղ էլեկտրական դաշտը հասնում է կրիտիկական (սահմանային) նշանակության, սկսվում է հարվածային իոնացումը, որն առաջանում է ազատ էլեկտրոնների մասնակցությամ , որոնք ոչ մեծ քանակությամ միշտ գոյություն ունեն մըթնոլորտում, էլեկտրական դաշտի ազդեցությամ զգալի արագություններ են ձեռք երում գետնի մակերնույթի ուղղությամ ն, ընդհարվելով օդի ատոմների հետ, իոնացնում են դրանց: Այսպիսով, առաջանում են էլեկտրոնային տարափներ, որոնք վերածվում են էլեկտրական լիցքաթափումների թելերի: Բացի այդ վտանգավոր գծային կայծակներից, լինում են նան գնդաձն կայծակներ: Երկուսն էլ հավասարապես վտանգավոր են ն կարող են մարդկանց վնասվածքների ն մահվան պատճառ դառնալ: Կայծակի հարվածը կարող է ուղեկցվել վնասներով, քայքայումներով: Եթե օ յեկտը հողակցված չէ (չկան շանթարգելներ), կարող են տեղի ունենալ շատ լուրջ քանդումներ, հրդեհներ: Շինության ներսում տար եր առարկաների միջն կարող է առաջանալ պոտենցիալների մեծ

տար երություն, որն էլեկտրական հոսանքով մարդկանց հարվածի ենթարկվելու պատճառ կարող է դառնալ: Առավել վտանգավոր են կայծակի ուղիղ հարվածները կապի օդային գծերին, որոնք ունեն փայտե սյուներ: Կայծակի հարվածը արձրավոլտ լարերին առաջացնում է կարճ միացում: Կայծակը վտանգավոր է նան ինքնաթիռների համար: Եթե կայծակը հարվածում է ծառին, ապա կարող են տուժել դրա մոտ գտնվող մարդիկ: Շենքերի, շինությունների, սարքավորումների, նյութերի պահպանման, մարդկանց անվտանգության ապահովման նպատակով մշակվում է պաշտպանիչ սարքերի համալիր: Պաշտպանության ընտրությունը կախված է շենքի կամ շինության նշանակությունից, տվյալ շրջանում ամպրոպների ինտենսիվությունից: Վերջինս նութագրվում է տարեկան ամպրոպային ժամերով` ժ (ժ/տարի) կամ տարեկան ամպրոպային օրե օր (օր/տարի): Օգտագործվում է նան ընդհանրացնող ցուցանիշ` 1 կմ2 գետնի մակերնույթի վրա տարեկան տեղի ունեցած կայծակների քանակը` -ը ժ-ից ներկայացված է աղյուսակ 4.4-ում: Աղյուսակ 4.4 Տարեկան տեղի ունեցած կայծակների քանակն ըստ տարեկան ամպրոպային օրերի թվի ժ

10-20

20-40

40-60

60- 80

Պաշտպանիչ միջոցներով չկահավորված շինության հաշվով տարեկան սպասվելիք կայծակների թիվը որոշվում է հետնյալ անաձնով` N - (Տ - 6h )(Լ - 6h ) 10-6, որտեղ` Տ-ը ն Լ-ը շինության լայնությունն ու երկարությունն են, մ, h -ը` շինության առավելագույն արձրությունը, մ, -ը որոշվում է ըստ տվյալ շրջանի համար կազմված քարտեզի: Կայմերի, ջրաշտարակների, ծխնելույզների, ծառերի համար կայծակների հարվածների թիվը տարվա ընթացքում որոշվում է հետնյալ անաձնով` N - 910-6h2 : Չպաշտպանված էլեկտրահաղորդման գծի համար, որն ունի Լ թռիչք ն hմիջ. միջին կախվածություն (նկ. 4.4), կայծակների թիվը որոշվում է հետնյալ անաձնով` N - 0,42 10-3  Լ hմիջ.  ժ:

Լ

hմիջ.

Նկ. 4.4. Էլեկտրահաղորդման գծի սխեմա:

Ըստ կայծակի ազդեցությամ առաջացող հրդեհի կամ պայթյունի հավանականության, հասցված քանդումների ու վնասների մասշտա ի` նորմաներով սահմանված է կայծակապաշտպանության երեք կատեգորիա: Այն շենքերում ու շինություններում, որտեղ երկար ժամանակ պահում կամ արտադրում են պայթուցիկ նյութեր ն որտեղ կարող են առաջանալ գազերի պայթյունավտանգ խառնուրդներ, կիրառվում է առաջին կատեգորիայի կայծակապաշտպանություն: Պայթյունն այդպիսի շենքերում սովորա ար ուղեկցվում է զգալի քանդումներով ն մարդկային զոհերով: Այն շենքերում ու շինություններում, որտեղ պայթյունավտանգ խառնուրդներն առաջանում են միայն արտադրական վթարների կամ տեխնոլոգիական սարքավորումների անսարքությունների դեպքում, ն պայթուցիկ նյութերը պահվում են հուսալի փաթեթավորված վիճակում, կիրառվում է կայծակապաշտպանության երկրորդ կատեգորիան: Այդ ժ-10): Երրորդ կատեգորիան կիրառվում է, եր տվյալ շենքերում կամ շինություններում կայծակի որոշակի հարվածից կարող են ռնկվել հրդեհներ, տեղի ունենալ մեխանիկական քանդումներ, ինչպես նան հնարավոր է, որ մարդիկ ստանան վնասվածքներ: Այդ կատեգորիային են պատկանում հասարակական շենքերը, ֆերմաներ ժ-20): Կայծակի ուղղակի հարվածներից շենքերը պաշտպանվում են շանթարգելների միջոցով: Շանթարգելի պաշտպանական գոտին այն տարածությունն է, որի ներսում շենքը կամ շինությունը հուսալիորեն (99,5 7) պաշտպանված է կայծակի ուղիղ հարվածներից:

ԲՆԱԿԱՆ ՀՐԴԵՀՆԵՐ

Այրման չվերահսկվող ն տարերային զարգացող պրոցեսը, որն ուղեկցվում է նյութական արժեքների ոչնչացմամ ն վտանգ ստեղծում մարդկանց համար, կոչվում է հրդեհ: Ըստ այն, թե որտեղ է տեղի ունե68

նում այրման պրոցեսը` նական հրդեհները լինում են անտառային, տորֆային ն տափաստանային: Անտառային հրդեհներն իրենց հերթին լինում են գետնամերձ, վերգետնյա ն ստորգետնյա: Գետնամերձ հրդեհը տարածվում է միայն գետնածածկ շրջանում` ընդգրկելով ծառերի ճյուղերի ստորին մասը, մանր թփուտները: Դրա ոցի արձրությունը կազմում է 0,5-2 մ, իսկ ճակատի տարածման արագությունը` մինչն 1 կմ/ժ: Անտառային վերգետնյա հրդեհը գետնամերձ հրդեհի զարգացմանը հաջորդող փուլն է, որն ընդգրկում է արդեն ճյուղերի վերին մասերը: Կրակի տարածման արագությունը հասնում է մինչն 25 կմ/ժ-ի: Ստորգետնյա հրդեհի դեպքում այրվում է անտառային զանգվածի 10-12 մ խորությամ գտնվող տորֆը. վառվում են ծառերի արմատները, փլվում է գրունտը: Ստորգետնյա հրդեհների ծագումն ու տարածումը սովորա ար կապված է լինում անտառային գետնամերձ հրդեհների հետ: Տորֆային կուտակումների մշակման ժամանակ տորֆի վերին շերտը չորանում է ն դառնում վտանգավոր վառելանյութ: Տորֆային դարսակներում, որոնց արձրությունը հասնում է 1,5-2 մ-ի, վատ ջերմահաղորդականության պատճառով կարող է կուտակվել ջերմություն ն առաջանալ ինքնա ռնկում: Տորֆային հրդեհի ժամանակ տորֆը լիովին չի այրվում, այլ ուժեղ ծխում է: Տորֆային հրդեհներն աչքի են ընկնում այրման գոտու արձր ջերմաստիճանով: Տափաստանային հրդեհները ծագում են աց տեղանքում չոր խոտի ն գյուղատնտեսական հասունացած մշակա ույսերի առկայությամ : Շոգ եղանակի ն ուժեղ քամու դեպքում հրդեհի ճակատի տարածման արագությունը կարող է հասնել 25-30 կմ/ժ-ի: Հրդեհի ժամանակ մարդկանց զոհվելու պատճառներ են ոցի ջերմային ազդեցությունը, ընկնող ծառերի մեխանիկական հարվածը, այրման արգասիքներով թունավորումը: Մինչն 605Շ տաքացած այրման արգասիքներ շնչելը, անգամ եթե ՇՕ-ի պարունակությունն օդում կազմում է 0,1 7, հասցնում է մահվան: Գոյություն ունեն անտառների հրշեջ անվտանգության կանոններ, որոնք անտառում աշխատանքներ կամ կուլտուր-զանգվածային միջոցառումներ իրականացնող ոլոր հիմնարկ-ձեռնարկություններին, կազմակերպություններին, ինչպես նան անտառ եկած քաղաքացիներին պարտավորեցնում են կատարել հրշեջ անվտանգությամ սահմանված պահանջները ն հակահրդեհային միջոցառումները: Բացի այդ, մշակվել են անտառների հակահրդեհային պրոֆիլակտիկ ցուցումներ, որոնցով կարգավորվում է անտառահրշեջ ծառայությունների աշխատանքը:

4.5. ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՆ ԱՂԵՏՆԵՐ

ԱՍՏԵՐՈԻԴՆԵՐ

Աստերոիդները փոքր մոլորակներ են, որոնց տրամագիծը տատանվում է 1-1000 կմ սահմաններում: Ըստ աստղագետների` տիեզերքում գոյություն ունեն մոտ 300 հազար աստերոիդ ն գիսաստղ (комета): Ներկայումս հայտնի է մոտ 300 տիեզերական մարմին, որոնք կարող են հատել Երկրի ուղեծիրը: Մեր մոլորակի հանդիպումն այդպիսի երկնային մարմինների հետ լուրջ վտանգ է ներկայացնում կենսոլորտի համար: Հաշվարկները ցույց են տվել, որ մոտ 1 կմ տրամագծով աստերոիդների հարվածը կարող է ուղեկցվել էներգիայի անջատմամ (≈ 1023 էրգ), որը տասնյակ անգամ ավել է Երկրի միջուկային պոտենցիալից: 1994 թ. տեղի է ունեցել հետաքրքիր աստղագիտական երնույթ, եր Շումեյկեր-Լնի գիսաստղի եկորներն ընդհարվել են Յուպիտերի հետ: Երկրի հետ աստերոիդների ընդհարման հավանականությունը գնահատվում է ≈ 10-510-8: Այդ պատճառով շատ երկրներում աստերոիդային վտանգի պրո լեմների ուղղությամ տարվում են հետնողական աշխատանքներ` ուղղված Երկրի հետ զանգվածեղ մարմինների ընդհարվելու կանխատեսմանն ու կանխարգելմանը: Երկրին մոտեցող աստերոիդների ն գիսաստղերի դեմ պայքարի հիմնական միջոցը հրթիռամիջուկային տեխնոլոգիան է: Որպեսզի հակամիջոցը լինի արդյունավետ, հարկավոր է վտանգավոր տիեզերական օ յեկտը հայտնա երել Երկրից մոտավորապես 150 մլն կմ հեռավորության վրա: Պաշտպանության սկզ ունքը հիմնականում տիեզերական օ յեկտի ուղեծրի փոփոխումը կամ դրա աժանումն է մասերի: Պետք է ստեղծել դիտարկման ծառայություն, որն այդ մարմինների շարժմանը հետնի այն հաշվով, որպեսզի մոտ 1 կմ չափեր ունեցող օ յեկտը հայտնա երվի Երկրին մոտենալուց 1-2 տարի առաջ: Այնուհետն անհրաժեշտ է հաշվարկել հայտնա երված օ յեկտի ուղեծիրը ն վերլուծել դրա հավանական ընդհարումը Երկրի հետ: Եթե այդպիսի հավանականության աստիճանը մեծ է, ապա դրա ոչնչացման համար պետք է օգտագործել միջուկային մարտագլխիկով միջմայրցամաքային ալիստիկական հրթիռներ: Մոտ 100 մ չափով մարմինը կարող է հայտնվել երկրագնդին շատ մոտ տարածքում: Այդ դեպքում խուսափել ընդհարումից, դրա ուղեծիրը փոխելով, գործնականում անհնար է, ուստի միակ լուծումը դրա քայքայումն է, աժանումը մի քանի մանր կտորների:

ԱՐԵԳԱԿՆԱՅԻՆ ՃԱՌԱԳԱՅԹՈՒՄ

Հսկայական է արեգակնային ճառագայթման ազդեցությունը Երկրի վրա: Կենսա անական տեսանկյունից առավել ակտիվն արեգակնային սպեկտրի ուլտրամանուշակագույն մասն է: ՈՒլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինտենսիվությունը Երկրի մակերնույթի վրա մշտական չէ ն կախված է տեղանքի աշխարհագրական լայնությունից, տարվա եղանակից, կլիմայական պայմաններից, մթնոլորտի թափանցելիության աստիճանից: Ամպամած եղանակին ինտենսիվությունը կարող է նվազել մինչն 80 7, իսկ փոշոտվածության դեպքում այդ կորուստը կարող է կազմել 11-50 7: ՈՒլտրամանուշակագույն ճառագայթումը խաղում է ն դրական, ն ացասական դեր: Չափից ավել արգակնային ճառագայթումից վատանում է մարդու առողջական վիճակը, առաջանում են արցունքա երություն, լուսավախություն: Այդպիսի երնույթներ առաջանում են, եր Արեգակի ճառագայթներն անդրադառնում են ձյան մակերնույթից (արկտիկական ն լեռնային շրջաններում): Ավելցուկային արեգակնային ճառագայթումը կարող է առաջացնել նան մաշկի ուռուցք, որը հաճախ նկատվում է հարավային շրջաններում: Արեգակնային սպեկտրի երկարալիք մասը ներկայացվում է ինֆրակարմիր ճառագայթումով, որը ջերմային ազդեցություն է գործում օրգանիզմի վրա: Ինչքան կարճ են ալիքները, այնքան դրանք խորն են թափանցում հյուսվածքների մեջ, սակայն ջերմության սու յեկտիվ զգացումը թույլ է արտահայտվում: Երկարալիք ճառագայթումը կլանվում է մարմնի մակերնույթի (մաշկի) վերին շերտի կողմից, ն արդյունքում ջերմության զգացումն ավելի վառ է արտահայտվում: Ինֆրակարմիր ճառագայթման երկարատն ազդեցությունը կարող է տեսողական օրգաններում առաջացնել օրգանական փոփոխություններ:

4.6. ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՂԵՏՆԵՐ

Կենսա անական աղետները հիմնականում արտահայտվում են մարդկանց ն կենդանիների վարակիչ հիվանդություններով: Վարակը պաթոգեն մանրէների թափանցումն է օրգանիզմ, ինչպես նան ազմացումն է այնտեղ: Բոլոր վարակիչ հիվանդությունները ստորա աժանվում են աղիքային, շնչառական ուղիների, արյան, մաշկի հիվանդությունների: Վարակի տարածման ուղիները ազմազան են: Որոշ վարակիչ հիվանդությունների (կատաղություն, նուր շանկր, գոնոռեա, չորրորդ վեներական հիվանդություն ն այլն) փոխանցումը տեղի է ունենում առանց արտաքին միջավայրի օ յեկտների մասնակցության` առողջ օր71

գանիզմի հետ հիվանդ օրգանիզմի անմիջական շփումով: Վարակի փոխանցումը կենցաղի առարկաների (ամանեղեն, սպիտակեղեն, գրքեր ն այլն), հիվանդին խնամելու, կենդանական հումքի մշակման միջոցով կոչվում է փոխանցման կենցաղային ձն: Այս եղանակով տարածվում են մաշկային, աղիքային հիվանդությունները: Օդային ճանապարհով տարածվում են այնպիսի վարակիչ հիվանդություններ, ինչպիսիք են գրիպը, տու երկուլյոզը, դիֆտերիան, քութեշը, կարմրուկը, էպիդեմիական պարոտիտը ն այլն: Հարուցիչն անջատվելով հիվանդի օրգանիզմից` շատ արագ ընկնում է առողջ մարդու շնչառական ուղիներ (օդակաթիլային վարակ) կամ նստում է շրջակա առարկաների վրա ն տարածվում փոշու միջոցով (օդափոշային վարակ): Օդը կարող է վարակվել նան արհեստական եղանակով: Մի շարք վարակիչ հիվանդություններ (խոլերա, տիֆ ն այլն) տարածվում են ջրի միջոցով: Այդ հիմնականում տեղի է ունենում վարակված ջուրը խմելու, կենցաղային նպատակներով օգտագործելու, ինչպես նան լողանալու ժամանակ: Առանձնապես վտանգավոր է ջրախողովակների, մեծ տարողությունների ջրի վարակումը: Հաճախ վարակիչ հիվանդությունները տարածվում են սննդամթերքի միջոցով: Պաթոգեն մանրէները մթերք կարող են թափանցել տար եր ուղիներով` հիվանդի կեղտոտ ձեռքերի միջոցով, սննդամթերքը վարակված ջրով լվանալիս, պատահական տրանսպորտով տեղափոխելիս, ճանճերի, կրծողների օգնությամ ն այլն: Վարակի տարածման գործում կարնոր նշանակություն ունի հողը (գրունտը): Այն մի կողմից մի շարք հիվանդությունների (սի իրյան խոց, պրկախտ ն այլն) հարուցիչների համար ժամանակավոր նպաստավոր միջավայր է, մյուս կողմից հատուկ դեր է կատարում ճիճվային հիվանդությունների տարածման գործում. ճիճուների ձվերը վարակման ընդունակություն ձեռք են երում միայն հողում հասունանալուց հետո: Շատ վարակիչ հիվանդություններ փոխանցվում են հատվածոտանիների (միջատներ, տզեր) միջոցով, այսպես կոչված` տրանսմիսոն ուղիներով: Հարուցիչների փոխանցումը հատվածոտանիների միջոցով կարող է լինել մեխանիկական ն զարգանալ որոշակի ցիկլով: Մեխանիկական տարածողները (առավելապես ճանճերը) հարուցիչները փոխանցում են հիմնականում թաթերի, թների ն մարմնի այլ մասերի միջոցով: Մյուս տեսակի տարածողների օրգանիզմում հիվանդության հարուցիչն անցնում է ազմացման կամ զարգացման որոշակի ցիկլ (օրինակ` մալարիայի պարազիտի զարգացման սեռական ցիկլը մոծակի մարմընում): Այդ պատճառով տարածողը վարակիչ է դառնում հիվանդի արյունով սնվելուց որոշակի ժամանակ հետո: Որոշ դեպքերում, օրինակ`

տիզային էնցեֆալիտի դեպքում, վիրուսը փոխանցվում է տիզի սերնդին: ՈՒստի միջատները, մասնավորապես` տիզերը, ոչ միայն վարակի տարածողներ են, այլն` նության մեջ դրա պահպանիչներ: Առավել ակնառու է նական երնույթների ազդեցությունը վարակի տարածման գործում: Միջատների, մասնավորապես տիզերի ակտիվության լրիվ դադարումը ցրտերի ու հորդառատ անձրնների հետնանքով նպաստում է տրանսմիսիոն հիվանդություններով մարդկանց վարակվածության նվազմանը: Որոշ հիվանդությունների հարուցիչներ զարգանում են միայն որոշակի ջերմաստիճանում: Օրինակ` եռօրյա մալարիայի պլազմոդիումը մոծակի մարմնում զարգանում է օդի ջերմաստիճանի 165С-ից արձր լինելու դեպքում: Ցուրտ եղանակին, եր մեծանում է փակ շինություններում մարդկանց գտնվելու ժամանակամիջոցը, արձրանում է վարակի տարածման հնարավորությունն օդակաթիլային եղանակով: Գյուղատնտեսական կենդանիների հետ մարդանց շփվելու աստիճանն ուղղակիորեն կախված է տարվա եղանակից: Ճահիճների չորացումն ապահովում է մալարիայի վերացումը: Բնական գործոններն այս կամ այն չափով կախվածության մեջ են գտնվում սոցիալական գործոնից, որը հիմնական շարժիչ ուժն է ն որոշում է համաճարակի ծագումը, զարգացումն ու կանխումը: Հայտնի են շատ օրինակներ, որոնք հաստատում են համաճարակների կապը սոցիալական ցնցումների (պատերազմ, սով ն այլն) հետ: Հակահամաճարակային հիմնական միջոցառումները ներկայացված են աղյուսակ 4.5-ում: Աղյուսակ 4.5 Հակահամաճարակային ապահովության համալիր միջոցառումներ Համաճարակի զարգացման գոտի Վարակի աղ յուրը

Հիմնական միջոցառումներ

Օժանդակ միջոցառումներ լա որատոր հետազոտություններ

մեկուսացնող, ուժիչ-ախտորոշիչ ն ռեժիմասահմանափակիչ Փոխանցման անասնա ուժական-սանիսանիտարամեխանիզմը տարական ն դերատիզացի- լուսավորչական ոն, սանիտարահիգիենիկ, աշխատանքներ ախտահանիչ-միջատասպան Հիվանդությունների նախազգուշական, պատ- ,, նկատմամ ընկալու- վաստում, անհետաձգելի նակ օրգանիզմ պրոֆիլակտիկա

5.1. ՊԱՅԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ՀՐԴԵՀՆԵՐԻ

ՀԵՏԵՎԱՆՔՈՎ ՍՏԵՂԾՎԱԾ ԱՐՏԱԿԱՐԳ ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐ

Արտակարգ իրավիճակի ոչնչացնող գործոնների ացասական ազդեցությունը մարդու, շրջակա միջավայրի վրա որոշելու համար անհրաժեշտ է իմանալ այս կամ այն ֆիզիկաքիմիական, կենսա անական, ջերմաֆիզիկական ն այլ պարամետրերի տարածական-ժամանակային աշխումը` ա) ճնշման ազդեցության դեպքում` ավելցուկային ճնշումը հարվածային ալիքի ճակատում ն սեղմման փուլի իմպուլսը, ) ջերմային ազդեցության դեպքում` ճառագայթման ջերմային հոսքերի խտությունների դաշտը, գ) թունավոր ազդեցության դեպքում` թունավոր նյութի պարունակության դաշտը ն այլն: Տեխնածին վթարի զարգացման պրոցեսը ներառում է առանձին երնույթների (արտանետում, գոլորշիացում, ռնկում, պայթյուն, մարդկանց վրա ազդեցություն ն այլն) տրամա անորեն իրար հետ փոխկապակցված հաջորդականությունը, որոնց համաձայն որոշվում են ֆիզիկական պարամետրերի դաշտը, ոչնչացնող գործոնների տեսակն ու մեծությունը, մարդկանց, շրջակա միջավայրին հասցված վնասը: Հարվածային ալիքը, որը ացասա ար է ազդում մարդու, շենքերի, շինությունների վրա, կարող է առաջանալ միջուկային զենքի, ատոմային ռեակտորի, տեխնոլոգիական տեղակայանքի, ռեզերվուարի ն այլ պայթյունների ժամանակ: Վերջիններս ոլորն էլ ունեն ինչպես ընդհանուր, այնպես էլ տար երիչ գծեր: Համաձայն ԳՈՍՏ P 22.0.05-94-ի` պայթյունը նյութի ֆիզիկական ն քիմիական փոխակերպման արագ ընթացող պրոցես է, որն ուղեկցվում է սահմանափակ ծավալում զգալի քանակությամ էներգիայի անջատումով, ինչի հետնանքով շրջակա տարածությունում առաջանում ն տարածվում է հարվածային ալիք` ընդունակ առաջացնելու տեխնածին արտակարգ իրավիճակ: Տարածմանը զուգընթաց` հարվածային ալիքի ինտենսիվությունն ընկնում է, ալիքի ճակատի տեղաշարժման արագությունը` նվազում, ն պայթյունի էպիկենտրոնից որոշակի հեռավորության վրա հարվածային ալիքը վերածվում է ձայնայինի: Բացի հարվածային ալիքի տարածման ընդհանուր առանձնահատկություններից, որոնք առաջանում են տար եր տեսակի պայթյունների դեպքում, կան նան էական տար երություններ: ՈՒստի պայթյու74

նային վթարները կքննարկվեն առանձին-առանձին` համաձայն պայթյունի ոչնչացնող ազդեցությունը նութագրող հիմնական պարամետրերի` ավելցուկային ճնշման ն իմպուլսի մեծությունների: Խտացված (կոնդենսված) պայթուցիկ նյութի պայթյունի ժամանակ առաջացած ազատ տարածվող գնդաձն օդային ալիքի ճակատի ավելցուկային ճնշումը (կՊա) որոշվում է հետնյալ անաձնով` ∆Pճ - 95/Ք' - 390/(Ք')2 - 1300/(Ք')3, (5.1) որտեղ Ք'-ը երված հեռավորությունն է` 1/3 Ք' - Ք(P , (5.2) որտեղ` Ք-ը պայթյունի էպիկենտրոնից եղած հեռավորությունն է, մ, P -ն` սկզ նական ճնշումը սնեռված կետում, կՊա, -ը` պայթուցիկ նյութի զանգվածը, կգ: (5.1) անաձնը ճիշտ է, եր 1≤ Ք'≤100: Սեղմման փուլի իմպուլսի մեծությունը (Պավ) որոշվում է հետնյալ անաձնով` 2/3 (5.3) տ /Ք, որտեղ տ-ն տրոտիլին համարժեք զանգվածն է (կգ), այսինքն` տրոտիլային լիցքի այնպիսի զանգվածը, որի պայթյունից անջատպայթյունից: (5.4) տ տ, պայթյունի էներգիան են, համապատասխանա ար` տվյալ նյութի ն տրոտիլի, կՋ/կգ: Օգտագործելով տրոտիլային համարժեք հասկացությունը` 5.2 անաձնից կարելի է ստանալ -1/3 : (5.5) տ

որտեղ

տ-ն

Ճնշման տակ գտնվող չայրվող գազերով անոթների (գնդաձն գազամ արների ն ալոնների տեսք ունեցող) պայթյունի դեպքում կարող

են առաջանալ ուժեղ հարվածային ալիք ն մեծ քանակությամ եկորներ, որոնք կարող են պատճառել լուրջ ավերածություններ ն վնասվածություններ: Պայթյունի ընդհանուր էներգիան (կՋ) որոշվում է հետնյալ անաձնով` E - |(P1 - P0)/(Ճգ - 1)]Մ1, (5.6) որտեղ` P1-ը գազի սկզ նական ճնշումն է անոթում, կՊա, Ճգ-ն` գազի ադիա ատ ցուցանիշը, Մ1-ը` անոթի ծավալը, մ3: (5.7) տ - (0,4 0, տ, կՋ/կգ: տ

Սեղմած գազով անոթի պայթյունի դեպքում ավելցուկային ճընշման փոփոխությունը հարվածային ալիքի ճակատում կարելի է որոշել հետնյալ անաձնով`  4  Ճ -1  -1- |1- 25Ճ(Ք)3 ]  Pճ  P0   4   Ճ -1 2

0 Հ Ք  2,

1/2



,

Ք - 2,

(5.8)

որտեղ` Ճ-ն ադիա ատ ցուցանիշն է օդի համար, Ճ-1,4, α-ն` ձայ նի արագությունն օդում, մ/վ: 0,3,246ո3  1) 1,17680,1394,1փgո3 1) 2,1448  0,232,1փg 3 , 1, 2383

R   2, R  2 :

Սեղմման փուլի ճնշման դրական իմպուլսը կազմում է 0,013233 3  1P0 R I : (5.9)  Արդյունա երության տար եր ճյուղերում հարկ է լինում առնչվել տեխնոլոգիական համակարգերի (անոթների) հետ, որոնք պարունակում են ինչպես չեզոք, այնպես էլ այրելի (դյուրավառ) գերտաքացած հեղուկներ (հեղուկ ածխաջրածնային գազեր, քլոր, ամոնիակ, ֆրեոն ն այլն): Հեղուկը, որն ունի շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանից ցածր եռման ջերմաստիճան, մթնոլորտային ճնշմանը գերազանցող արձր ջերմաստիճանների ն ճնշումների դեպքում համարվում է գերտաքացած (օրինակ` ջուրը շոգեկաթսայում): Հեղուկի գերտաքացման մակարդակը սովորա ար նութագրվում է ջերմաստիճանների տար երությամ , եր հեղուկը գտնվում է տեխնոլոգիական համակարգում ն եռման ջերմաստիճանով (մթնոլորտային ճնշման ազդեցությամ ): Եթե գերտաքացված հեղուկով համակարգը հանկարծակի քայքայվում է, հեղուկն արագ գոլորշիանում է` առաջացնելով գոլորշի ն հարվածային ալիք: Գերտաքացված հեղուկով անոթի հերմետիկության խախտման դեպքում, ըստ հեղուկի կատեգորիայի, պայթյունը կարող է զարգանալ տար եր ձնով: Անոթի պայթյունի դեպքում պայթյունի էներգիայի մոտ 40 7-ը աժին է ընկնում եկորներին, իսկ 60 7-ը` հարվածային ալիքին: Արդյունքում (5.4) անաձնն ընդունում է հետնյալ տեսքը` (5.10) տ - 0,6E/Օ : Սեղմված գազով կամ գերտաքացված հեղուկով անոթի ճնշման մեծացման կամ դրա պատին մեխանիկական ազդեցության հետնանքով առաջանում են լարումներ, որոնց որոշակի արժեքի դեպքում տեղի է

ունենում անոթի քայքայում: Գնդաձն անոթի Է շառավիղով ն  հաստությամ պատում առկա լարման մեծությունը որոշվում է հետնյալ անաձնով`    PԷ/ո2) : (5.11) Եթե լարման մեծությունը գերազանցում է պատի նյութի Քժ.դ ժամանակավոր դիմադրության արժեքը, պատը քայքայվում է: Այդ տեղի է ունենում հետնյալ ճնշման դեպքում`   2R ժ.դ / Է : (5.12) Անոթի պայթյունի ժամանակ առաջացած սկզ նական արագությունը (մ/վ) կազմում է W0  2Ք կ M գ /M թղ ,

եկորների թռիչքի (5.13)

որտեղ` E կ-ն պայթյունի էներգիան է, որը ծախսվում է եկորների առաջացման ն թռիչքի համար, կՋ/կգ, /գ-ն` գազի զանգվածը, կգ, /թղ-ն` անոթի թաղանթի զանգվածը, կգ: E կ - (0,4-0,6)|Օ - (P1 P0)/գ (Ճգ - 1)], (5.14) որտեղ գ-ն գազի խտությունն է P1 ճնշման դեպքում, կգ/մ : Գլանաձն ռեզերվուարի քայքայման դեպքում առաջանում են եկորներ: Մոտավոր հաշվարկների դեպքում կարելի է ընդունել, որ եկորներն ունեն անոթի թաղանթի Տթղ հաստությանը հավասար h կ երկարություն ն d կ տրամագիծ` d կ - Էթղ  թղ /ոW0 Ք առ. թղ ), մ, (5.15) որտեղ`

թղ-ն անոթի թաղանթի շառավիղն է, մ, σթղ-ն` սահմանային դինամիկ դիմադրությունը, Eառ.-ը` առաձգականության մոդուլը,

 թղ -ն` անոթի թաղանթի նյութի խտությունը:

Մեկ եկորի զանգվածը կազմում է ո կ - 0,2, թղ d 2 կ հ կ , կգ,

(5.16)

առաջացած եկորների քանակը` (5.17) թղ կ: Ըսկ եկորի զանգվածի ու արագության` որոշվում են դրա ոչնչացնող հատկությունները: Հրդեհը, որը ծագում է այրվող նյութի տարածման (թափվելու) հետնանքով, ունի իր առանձնահատկությունները: Այրվող նյութ (գազ կամ հեղուկ) պարունակող անոթի հերմետիկության խախտման դեպքում հեղուկը կարող է լցվել տակնոցի մեջ կամ փլվածքից ներս, հոսել գրունտի մակերնույթով կամ լցնել որնէ նական գոգավորություն:

Տակնոցի կամ փլվածքի լցման հ խորությունը կարելի է որոշել հետնյալ անաձնով` հ - ո հղ /ո հղ Fտկ ), մ, (5.18) հղ

ն  հղ -ն թափված հեղուկի համապատասխանա ար զանգ-

վածն ու խտությունն են, Fտկ-ն` տակնոցի մակերեսը: Եթե վթարի դեպքում հեղուկը տարածվում է գրունտի վրա, ապա մոտավոր հաշվարկներում թափված հեղուկի շերտի հաստությունն ընդունվում է հ-0,05 մ, իսկ դրա մակերեսը որոշվում է հետնյալ անաձնով` Fթւի - ո հղ /ոհ հղ ), մ2: (5.19) Եթե հեղուկը լցվել է նական գոգավորություն (իջվածք), որն ունի գնդաձն սեգմենտի տեսք, ապա դրա հ խորությունը կարելի է որոշել հետնյալ անաձնով` V  հո3R 2 հղ  հ 2 )/6, (5.20) որտեղ` Մ-ն գնդաձն սեգմենտի ծավալն է, Քհղ-ն` հեղուկի «հայելու» մակերեսը: Գրունտի թրջված մակերեսի ընթացիկ մեծությունը որոշվում է հետնյալ անաձնով` Տ - 2πՔ h, (5.21) որտեղ Ք -ն գնդաձն սեգմենտի շառավիղն է: Հաշվարկի ժամանակ հրդեհի ոցը ներկայացվում է որպես քամու ուղղությամ թեքված գլան (նկ. 5.1), ընդ որում` թեքության Ө անկյունը կախված է քամու անչափս Մք արագությունից` Ө - 0,75(Մք) -0,49 (5.22) Մք Լ

θ

S

r* Ք

Նկ. 5.1. Հրդեհի ոցի սխեմա:

Հրդեհի ոցի երկրաչափական պարամետրերը կարելի է որոշել Թոմասի անաձնով` bWքc

L/D - a[ո զ.ա /ոօդ gD )]

 Wք ,

(5.23)

որտեղ` Մք-ն քամու անչափս արագությունն է, Մք - Մք զ.ա 8D/ գլ )-1/3, զ.ա-ն` այրման զանգվածային արագությունը, կգ/(մ վ), գ-ն` գոլորշու խտությունը, կգ/մ ,  -ը` օդի խտությունը, կգ/մ3, D-ն` օդ

տարածված այրվող նյութի «հայելու» տրամագիծը, մ, Մք-ն` քամու արագությունը, մ/վ, 8,Ե,օ-ն` էմպիրիկ գործակիցներ, 8-55, Ե-0,67, օ - -0,21, 8 - 9,8 մ/վ2: Հեղուկի պայթյունի արագությունը սովորա ար որոշվում է փորձնական եղանակով: Այն կարելի է գտնել նան հետնյալ էմպիրիկ անաձնով` Է (5.24) զ.ա- ՇհՕ /Լգոլ., որտեղ` հ-ն հեղուկի խտությունն է, կգ/մ3, Օ Է-ը` վառելիքի այրման ստորին ջերմությունը, Ջ/կգ, Լգոլ.-ը` հեղուկի (վառելիքի) գոլորշիացման թաքնված ջերմությունը, Ջ/կգ, Շ-ն` համաչափության գործակիցը, Շ - 1,2510-6 մ/վ: Հեղուկի ջերմային ազդեցության աստիճանը որոշվում է հետնյալ անաձնով` (5.25) ջ.խe |-710 (Ք- , կՎտ/մ , որտեղ` .խ-ն ոցի սեփական ճառագայթման հոսքի խտությունն է, կՎտ/մ2, -ն` ճառագայթման անկյունային գործակիցը: Շոգեգազաօդային ամպի խոշորամասշտա դիֆուզ այրումը, որը կարող է տեղի ունենալ սեղմված գազով կամ այրվող հեղուկով ռեզերվուարի հերմետիկության խախտման դեպքում, ստացել է հրագունդ անվանումը: Հրագնդի մակերնույթից թիրախի տարրային մակերեսին ընկնող ջերմային հոսքի խտությունը որոշվում է հետնյալ անաձնով` qջ  q

.խ exp[-7  10

R 2  H 2 - D արդ. /2 ] , կՎտ/մ ,

(5.26)

.խ-ն հրագնդի սեփական ճառագայթման հոսքի խտությունն է, 450 կՎտ/մ2, Ք-ը` հրագնդի կենտրոնից մինչն ճառագայթվող օ յեկտը եղած հեռավորությունը, մ, Է-ը` հրագնդի կենտրոնի արձրությունը, մ, 0,5 Dարդ., Dարդ. հրագնդի արդյունավետ տրամագիծը, մ` Dարդ. - 5,33/0.327, (5.27) որտեղ` /-ն այրվող նյութի զանգվածն է, կգ:

որտեղ`



H / D արդ.  0,, 4[ոH / Dարր.  0,,) 2  ոR / Dարր. ) 2 ] 1,,

:

(5.28)

Հրագնդի տնողությունը որոշվում է հետնյալ անաձնով` (5.29)   0,92M 0,3 : վ -ի ն  -ի նշանակությունները համապատասխանա ար (5.25) ն ջ (5.29) անաձներով հաշվելու դեպքում որոշվում է ջերմային ազդեցության աստիճանը (ըստ համապատասխան աղյուսակի:

Շենքերում ն արտադրական օ յեկտներում հրդեհի ծագման ժամանակ ջերմային ազդեցության գոտու տարածվածության չափը որոշ-

վում է հետնյալ անաձնով` R - 0,282R* q

.խ /q կր ,

մ,

(5.30)

որտեղ` q կր-ն հրդեհի ոցի ճառագայթման հոսքի կրիտիկական խտությունն է, կՎտ/մ2, Ք"-ը` այրման օջախի երված չափը, մ: Շենքերի համար Ք" - փհ , որտեղ` փ -ը այրվող օ յեկտի երկարությունն է, մ, հ -ը` այրվող օ յեկտի արձրությունը, մ, սղոցած անտառների համար Ք" - (1,75 -2) փհ , ռեզերվուարի համար Ք" - Dռեզ., որտեղ Dռեզ.-ը ռեզերվուարի տրամագիծն է, մ, նավթամթերքով ռեզերվուարի համար Ք" - 8Dռեզ.:

5.2. ԹՈՒՆԱՎՈՐ ԱՐՏԱՆԵՏՈՒՄՆԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆՔՈՒՄ

ՍՏԵՂԾՎԱԾ ԱՐՏԱԿԱՐԳ ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐ

Թունավոր նյութերի արտանետումների արդյունքում առաջացած վթարների հետնանքների գնահատման համար օգտագործվում են տար եր մեթոդիկաներ, որոնցից ամենաարդյունավետը երկուսն են` Ð/12- 40 ն ÒՕÊՇ1: Ð/12-40 մեթոդիկան նախատեսված է քաղաքացիական պաշտպանության խնդիրները լուծելու համար ն հնարավորություն է տալիս որոշել միայն վարակման (վնասման) գոտու սահմանները: Քիմիական

__________________ " Ըստ ռուսական ստանդարտների:

վթարի հետնանքները կանխատեսելիս ընդունվում է, որ քիմիական թունավոր նյութ պարունակող տարողությունը լիովին քայքայվում է, թափված նյութի շերտի հաստությունը կազմում է 0,05 մ (այն տարողությունները, որոնք ունեն տակնոց, այդ շերտի հաստությունը կազմում է հ - Է-0,2 մ, որտեղ Է-ը տակնոցի արձրությունն է), վարակված գոտում մարդկանց մնալու ժամանակը` 4 ժամ: Կանխատեսման համար անհրաժեշտ ելակետային տվյալներն են` ա) քիմիական օ յեկտում առկա թունավոր նյութերի ընդհանուր քանակությունը, պահման ձնը (տարողություններ ն այլն), ) մթնոլորտ արտանետված քիմիական թունավոր նյութերի քանակությունը, թափվելու նույթը (տակնոցի մեջ, գրունտի վրա ն այլն), գ) քիմիական թունավոր նյութերի վնասակար հատկությունները, դ) նակլիմայական պայմանները (օդի ջերմաստիճան, 10 մ արձրության վրա քամու արագություն, օդի գետնամոտ շերտի վիճակ). արենպաստ պայմանների դեպքում քամու արագությունն ընդունվում է 1մ/վ, իսկ մթնոլորտի վիճակը` ինվերսիա: Վարակման գոտին նութագրվում է ձնով, վարակման Լ" խորությամ (կմ) ն փաստացի վարակված Fփ մակերեսով (կմ2): Վարակման գոտու խորությունը, ըստ առաջնային Լ1 ն երկրորդային Լ2 ամպերի, որոշվում է աղյուսակ 5.1-ով` համաձայն քամու արագության (մ/վ) ն թունավոր քիմիական նյութի համարժեք Օհ քանակության (տ): Վարակման գոտու լրիվ խորությունը որոշվում է հետնյալ անաձներով` Լվար.- Լ1 -0,5 Լ2, եթե Լ1 - Լ2, Լվար.- Լ2 -0,5 Լ1, եթե Լ1 Հ Լ2: Օդային զանգվածների տարածման խորության սահմանային արժեքը կազմում է Լսահ. τ, որտեղ` -ն վարակված օդի առջնի ճակատի տեղափոխման արագությունն է (կմ/ժ) քամու տրված արագության ն մթնոլորտի ուղղաձիգ կայունության դեպքում (աղյուսակներ 5.2 ն 5.3), τ-ն` վթարի սկզ ից անցած ժամանակը, ժ:

Աղյուսակ 5.2 Վարակված օդի առջնի ճակատի տեղափոխման արագությունը Քամու արագությունը, մ/վ

Մթնոլորտի վիճակը իզոթերմիա

ինվերսիա -

կոնվեկցիա -

Աղյուսակ 5.3 Մթնոլորտի ուղղաձիգ կայունության աստիճանը

իզո.(ինվ.) իզո.(ինվ.) իզո.

իզո. իզո. իզո.

կոն.(իզո.)

իզո. իզո.

իզո. իզո. իզո.

_____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

* Ինվ. - ինվերսիա, իզո. - իզոթերմիա, կոն. - կոնվեկցիա:

համատարած ամպամածություն

իզո. իզո. իզո.

Երեկո պարզ, փոփոխական ամպամածություն

համատարած ամպամածություն

ինվ.‫٭‬ ինվ. ինվ.

համատարած ամպամածություն

պարզ, փոփոխական ամպամածություն

Հ2 23,9

պարզ, փոփոխական ամպամածություն

համատարած ամպամածություն

Ցերեկ

պարզ, փոփոխական ամպամածություն

Առավոտ

Քամու արագությունը, մ/վ

Գիշեր

իզո. իզո.(ինվ.)

իզո. իզո. իզո.

իզո.

Վարակման գոտու իրական խորությունը կազմում է Լ Լվար., Լսահ. , վարակման գոտու մակերեսը` Տվար. - ՃԼ2 τ 0,2, որտեղ Ճ-ն գործակից է, որը հաշվի է առնում օդի ուղղաձիգ կայունության աստիճանի ազդեցությունը վարակման գոտու լայնության վրա (աղյուսակ 5.4): Աղյուսակ 5.4 Ճ-ի նշանակությունն ըստ մթնոլորտի վիճակի Ինվերսիա 0,081

Իզոթերմիա 0,133

Կոնվեկցիա 0,235

Քաղաքից Ք (կմ) հեռավորության վրա գտնվող քիմիական վտանգավոր օ յեկտի վթարի դեպքում (եր Լ-Ք) վարակման գոտին ընդգրկում է ինչպես քաղաքը, այնպես էլ մերձքաղաքային գոտին: Վարակման գոտու մակերեսը քաղաքում որոշվում է հետնյալ անաձնով` Síար.   2R  Г  S2R  Г   aԷcՏոn ГR  R 2 , կմ, Sù    2 Г  1,6Г 2 քաղաքամերձ գոտու մակերեսը հետնյալ անաձնով` Տքմ - Տվար. - Տք: Վարակման գոտիներում գտնվող նակչության կորուստները հիմնականում պայմանավորվում են հետնյալ գործոնների ազդեցությամ ` նակչության վրա քիմիական թունավոր նյութերի առաջնային ն երկրորդային ամպերի ազդեցության նույթի տար երությունը, նակչության թիվը հնարավոր վարակման գոտիներում, նակչության պաշտպանվածության աստիճանը: Առաջնային ու երկրորդային ամպերի ազդեցության տար երությունն այն է, որ առաջնային ամպն ունի թունավոր նյութերի գոլորշիների արձր կոնցենտրացիա ն ազդեցություն է գործում կարճ ժամանակահատվածում, իսկ երկրորդային ամպն ունի թունավոր նյութերի համեմատա ար փոքր կոնցետրացիա ն երկարատն ազդեցություն: Ընդունվում է, որ նակչությունն ինչպես քաղաքում, այնպես էլ քաղաքամերձ գոտու տարածքում աշխված է հավասարաչափ: Վարակման գոտու նակչության թիվը որոշվում է հետնյալ անաձնով` N - Pք Տք - Pքմ Տքմ, մարդ, որտեղ` Pք ն Pքմ-ն նակչության խտությունն են համապատասխանաար քաղաքում ու քաղաքամերձ գոտում, մ/կմ2, Տք ն Տքմ-ն` քա84

ղաքի ու քաղաքամերձ գոտու տարածքների մակերեսները, որոնց գետնամերձ օդի շերտը ենթարկվել է վարակման, կմ2: Հաշվարկի համար հիմնական ելակետային տվյալներն են ոչընչացման գործոնների առկայությունը (առաջնային կամ երկրորդային ամպ), նակչության միջին խտությունը վարակման գոտում, նակչության այն մասը, որը պետք է պաշտպանվի ըստ նախատեսվածության (ապաստարաններ, թաքստոցներ, էվակուացում, անհատական պաշտպանական միջոցների օգտագործում), նակչության պաշտպանվածության աստիճանը: Հաշվի առնելով վերոհիշյալ ելակետային տվյալները` քիմիական վթարի հետնանքների գնահատումը (սպասվելիք կորուստը) կարելի է ներկայացնել հետնյալ ձնով` Pոչ. - Nոչ. / N - 8 (1-Ճ ), որտեղ` Nոչ.-ը ոչնչացված նակչության թիվն է, մարդ, N-ը` նակչության ընդհանուր թիվը, մարդ, g -ն` նակչության այն մասը, որը քիմիական թունավոր նյութերից պաշտպանվել -ն` պաշտպանության գործակիցը ÒՕÊՇ1 մեթոդիկան նախատեսված է արդյունա երական օ յեկտում քիմիական վթարի հետնանքների քանակական գնահատման համար: Մեթոդը մշակելիս ընդունվել են հետնյալ ենթադրությունները` - գազաձն քիմիական թունավոր նյութը իդեալական գազ է, որի հատկությունները կախված չեն ջերմաստիճանից, - հեղուկ քիմիական թունավոր նյութը չսեղմվող հեղուկ է, որի հատկությունները կախված չեն ջերմաստիճանից, - քիմիական թունավոր նյութի արտահոսումը ն գոլորշիացումը տեղի են ունենում հաստատուն արագությամ , - արտանետումներից անմիջապես հետո առաջացած ամպը պարունակում է միայն թունավոր քիմիական նյութեր (առանց օդի), - մթնոլորտում քիմիական թունավոր նյութերի ցրման հաշվարկի ժամանակ օգտագործվում է պասսիվ խառնուրդի դիֆուզիայի գաուսի մոդելը, - օդերնութա անական պայմանները մնում են անփոփոխ, իսկ մթնոլորտի նութագիրը` հաստատուն (ըստ արձրության): Ըստ վտանգավոր քիմիական նյութի ագրեգատային վիճակի ն սարքավորման քայքայման նույթի` ÒՕÊՇ1 մեթոդիկան հնարավորություն է տալիս հաշվարկ կատարել վթարի հետնյալ զարգացումների դեպքում`

1. Գազային վիճակում գտնվող քիմիական վտանգավոր նյութով սարքավորման քայքայում: 2. Գազային վիճակում գտնվող քիմիական վտանգավոր նյութով սարքավորման հերմետիկության խախտում (մասնակի քայքայում): 3. Հեղուկ վիճակում գտնվող քիմիական վտանգավոր նյութով սարքավորման լրիվ քայքայում: 4. Հեղուկ վիճակում գտնվող քիմիական վտանգավոր նյութով սարքավորման հերմետիկության խախտում (մասնակի քայքայում): Վթարի զարգացման 1-ին ն 2-րդ ձները կիրառելի են միայն ծավալային սարքավորումների (տարողությունների), իսկ 3-րդ ն 4-րդ ձները` ինչպես դրանց, այնպես էլ խողովակաշարերի դեպքում: Հաշվարկի համար ելակետային տվյալներ են` ա) քիմիական վտանգավոր նյութի ֆիզիկաքիմիական ն թունավորության նութագիրը, ) քիմիական վտանգավոր նյութի քանակությունը ն տեխնոլոգիական պարամետրերը, գ) քիմիական վտանգավոր նյութ պարունակող սարքավորման նութագիրը, դ) դեպի մթնոլորտ արտանետումների հավանական սցենարը, ե) վթարային օ յեկտի մերձակա տարածքի տեղագրական նութագիրը, զ) օդերնութա անական պայմանները վթարի պահին: Արտանետումների քանակական նութագիրը վթարի զարգացման առաջին ձնի համար որոշվում է ստորն ներկայացված կարգով: Առաջնային ամպ գոյացնող քիմիական վտանգավոր նյութի զանգվածը կազմում է  VP Q1   1 1 , կգ, R T1 որտեղ` Մ1-ը սարքավորման ծավալն է, մ3, P1-ը` ճնշումը, Պա, 11-ը` ջերմաստիճանը, Ճ, -ն` քիմիական նյութի մոլեկուլային զանգվածը, կգ/մոլ, Ք-ը` ունիվերսալ գազային հաստատունը, 8,31 Ջ/մոլՃ, քիմիական վտանգավոր նյութի խտությունն առաջնային ամպում` ρ1արտ. - ρ1 (P0 / P1)1/Ճ, կգ/մ3, որտեղ` ρ 1-ը քիմիական վտանգավոր նյութի խտությունն է սարքավորման մեջ, կգ/մ3, ρ1- Օ1/Մ1, P0-ն` շրջակա միջավայրի ճնշումը, 100000 Պա, Ճ-ն` գազի ադիա ատ ցուցանիշը, առաջնային ամպի չափն սկզ նական պահին`

R1 

3Q1 ո41արտ. ):

5.3. ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ԱՐՏԱՆԵՏՈՒՄՆԵՐՈՎ

ՍՏԵՂԾՎԱԾ ԱՐՏԱԿԱՐԳ ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐ

Ճառագայթումային վթարն իոնացնող ճառագայթման աղ յուրի ղեկավարման կորուստն է, որն առաջանում է սարքավորման անսարքության, աշխատողների ոչ ճիշտ գործողությունների, տարերային աղետների ն այլ պատճառներով, որոնց հետնանքով մարդիկ կարող են ստանալ կամ ստանում են սահմանված նորմայից արձր ճառագայթահարում, իսկ շրջակա միջավայրը ենթարկվում է ռադիոակտիվ վարակման: Ճառագայթման վտանգավոր օ յեկտներ են ատոմային էներգետիկայի ձեռնարկությունները, ռադիոակտիվ մնացորդների վերամշակման ու թաղման վայրը, միջուկային էներգետիկ տեղակայանքներով օ յեկտները, միջուկային ռազմամթերքը ն դրա պահպանման պահեստները: Ճառագայթման վտանգավոր օ յեկտի վթարի դեպքում ռադիոակտիվ նյութերն առաջացնում են ռադիոակտիվ վարակման գոտիներ (նկ. 5.2), որոնք նութագրվում են ճառագայթման մակարդակով, դոզայով, վարակման գոտու մակերեսով ն այլն:

Â

Á

À

À’ B

Ã

x

L

Նկ. 5.2. Ռադիոակտիվ վարակման գոտիները ճառագայթումային վթարի դեպքում:

Ռադիոակտիվ վարակման գոտիների նութագիրը ներկայացված է աղյուսակ 5.5-ում:

Աղյուսակ 5.5 Ռադիոակտիվ վարակման գոտիների նութագիրը ճառագայթումային վտանգավոր օ յեկտի վթարի դեպքում Վարակման գոտի Ճ - թույլ Ճ - չափավոր Ե - ուժեղ 8 - վտանգավոր Լ - առավել վտանգավոր

Ծանոթագրություն:

Ճառագայթման կլանված դոզան, /, Գր 0,056 0,56 5,6 16,8

Ճառագայթման մակարդակը, P, Գր/ժ 1,4 10-4 1,4 10-3 1,4 10-2 4,2 10-2 0,14

Վարակման գոտու մակերեսը, Տ, կմ2 0,8 (ԼՃ8Ճ - ԼՃ8Ճ) 0,8 (ԼՃ8Ճ - ԼԵ 8Ե) 0,8 (ԼԵ 8Ե - Լ888) 0,8 (Լ888 - ԼԼ8Լ) 0,8 ԼԼ8Լ

1Գր-100 ռադ, Լ-ը երկարությունն է, 8-ն` լայնությունը:

Ատոմային էլեկտրակայանների վթարի դպքում ռադիոակտիվ վարակման գոտիների երկրաչափական չափերը (Լ,8) ներկայացված են աղյուսակ 5.6-ում: Աղյուսակ 5.6 Ռադիոակտիվ վարակման գոտիների երկրաչափական չափերը (քամու արագությունը` Մք - 5 մ/վ) Ռադիոակտիվ արտանետումների զանգվածը, տ

Գոտիները Ճ Ճ Ճ Ճ Ե Ճ Ճ Ե Ճ Ճ Ե Լ

Ռեակտոր ÐԵԽÊ1000 Լ, կմ 8, կմ 8,4 0,7 0,6 0,6 2,4 0,3

Ռեակտոր 883Ð-440 Լ, կմ 8, կմ 3,7 0,3 1,2 0,2 0,1 -

Եթե ռադիոակտիվ արտանետումների զանգվածը ( ) ն քամու արագությունը (Մք) տար երվում են աղյուսակում ներկայացված տվյալներից, ապա նշված չափերը կարելի է որոշել նան հետնյալ անաձներով`  L  L ոWք /ոոWք ) , 8  8 ոWք/ոոWք ) :

Օ յեկտին ռադիոակտիվ ամպի մոտենալու ժամանակամիջոցը որոշվում է հետնյալ անաձնով`  մոտ. - ՇՔ / Մք , ժ, որտեղ` Շ-ն գործակից է` կախված մթնոլորտի ուղղաձիգ կայունության վիճակից (ինվերսիայի դեպքում` 0,13, իզոթերմիայի դեպքում` 0,23, կոնվեկցիայի դեպքում` 0,24), Ք-ը` րությունն արտանետումների էպիկենտրոնից, կմ, Մք-ն` օդի շարժման արագությունը 10 կմ արձրության վրա, կմ/ժ: Մթնոլորտի ուղղաձիգ կայունության աստիճանը որոշվում է ըստ համապատասխան աղյուսակի` համաձայն օրվա ժամանակի, ամպամածության վիճակի ն քամու արագության: Ճառագայթման մակարդակի (P) ն արտաքին ճառագայթման դոզայի (D) հաշվարկը կատարվում է ըստ վթարից հետո անցած ժամանակամիջոցի` P - Pչափ. /(/չափ.) , Գր/ժ, որտեղ` Pչափ.-ը չափված (հաշվարկված) ճառագայթման մակարդակն է չափ. ժամանակի տվյալ պահին, Գր/ժ, -ը` , եթե վթարից անցել է 1-3 ամիս): D - Ճ(Pվերջ.վերջ.-Pսկզ .սկզ .), Գր, որտեղ` Pսկզ .-ը ճառագայթման մակարդակն է ճառագայթման սկզ ին (սկզ .), Գր/ժ, Pվերջ.-ը` ճառագայթման մակարդակը ճառագայթման վերջում (վերջ.), Գր/ժ, Ճ-ն` գործակից (Ճ - 1,33, եթե վթարից անցած ժամանակը չի գերազանցում 1 ամիսը, Ճ - 2, եթե վթարից անցել է 1-3 ամիս): Եթե մարդը գտնվել է շինությունում (տուն, պաշտպանիչ կառույց ն այլն) ճառագայթման դոզան փոքր կլինի Ճթուլ. անգամ: Թուլացման Ճթուլ. գործակցի արժեքները ներկայացված են աղյուսակ 5.7-ում:

Աղյուսակ 5.7 Թուլացման Ճթուլ. գործակցի միջին նշանակությունները Շինության ն տրանսպորտային միջոցի անվանումը Բաց խրամատներ, գետնաճեղքեր Ծածկված գետնաճեղքեր, թաքստոցներ Ավտոմո իլներ Մարդատար վագոններ Արտադրական շենքեր Վարչական շենքեր Բնակելի քարե տներ` միահարկ նկուղ երկհարկ նկուղ հինգ հարկանի նկուղ Բնակելի փայտե տներ` միահարկ նկուղ Զրահապատ փոխադրամեքենաներ, ուլդոզերներ, ավտոգրեյդերներ Տանկեր

Ճ"թուլ.

‫ ٭‬Բաց տեղանքում Ճթուլ. - 1:

Օրվա ընթացքում պաշտպանվածության գործակիցը (Շ), որը ցույց է տալիս, թե ճառագայթման դոզան որքան փոքր կլինի այն դոզայից, որը մարդը կարող է ստանալ աց տեղանքում, որոշվում է հետնյալ անաձնով` C  24/  ո ո /3 թուլ. ) , ո

որտեղ  ո -ն տար եր պայմաններում (տուն, պաշտպանիչ կառույց, տրանսպորտ ն այլն) մարդկանց մնալու տնողությունն է, ժ: Մարդու ներքին (ներշնչման) ճառագայթման դոզան կախված է մթնոլորտի ուղղաձիգ կայունության աստիճանից, քամու արագությունից ն վթարի էպիկենտրոնից եղած հեռավորությունից (աղյուսակ 5.8):

Աղյուսակ 5.8 Ներքին ճառագայթման դոզան ԱԷԿ-ի վթարի դեպքում, 10-2 Գր (ռեակտորներ` 883Ð-1000 ն ÐԽԵÊ-1000) Ք, կմ

6,9 2,6 1,6 1,3 1,1 0,9 0,7

Մթնոլորտի ուղղաձիգ կայունության աստիճանը ն քամու արագությունը, մ/վ կոնվեկցիա իզոթերմիա ինվերսիա 14 8,6 6,2 110 49 25 250 170 130 4,8 3,0 2,2 62 28 15 130 97 76 1,9 1,2 0,9 25 13 9,5 6,8 41 34 1,1 0,7 0,5 14 7,6 6,4 4,2 24 20 1,0 0,6 0,5 11 6,2 4,7 3,6 19 17 0,8 0,5 0,4 9,3 5,1 4,0 2,9 16 14 0,6 0,4 0,3 6,5 3,9 3,0 2,1 0,5 0,3 0,2 4,9 2,9 2,4 1,7 8,2 8,0 7,8

9,2 7,2

Բնակչության (անձնակազմի) աշխատանքի թույլատրելի թույլ. ժամանակը (եթե ստացած դոզան չի գերազանցում սահմանված Dթույլ. արժեքը) որոշվում է ըստ աղյուսակ 5.9-ի: Աղյուսակ 5.9 Վարակված տեղանքում մարդկանց գտնվելու թույլատրելի ժամանակը, ժ P1/(Dառ.Ճթուլ.) 0,1 0,2 0,3 0,4 0,5 0,6 0,7 0,8 0,9 1,0 1,6 2,0 3,0 4,0 5,0

7,3 4,5 3,3 2,45 2,45 1,5 1,35 1,25 1,15 Հ1 Հ1 Հ1 Հ1 Հ1

1,4 8,1 5,15 3,5 3,0 2,35 1,65 1,4 1,3 1,25 Հ1 Հ1 Հ1 Հ1 Հ1

8,35 5,35 4,0 3,05 2,35 2,1 1,5 1,35 1,3 Հ1 Հ1 Հ1 Հ1 Հ1

6,3 4,3 3,35 3,0 2,3 2,1 1,55 1,4 1,0 Հ1 Հ1 Հ1 Հ1

7,3 5,3 4,2 3,3 3,0 2,3 2,1 1,5 1,2 Հ1 Հ1 Հ1 Հ1

8,3 6,1 4,5 4,0 3,2 2,5 2,55 2,15 1,28 Հ1 Հ1 Հ1 Հ1

7,2 5,4 4,4 4,5 3,2 2,55 2,35 1,45 Հ1 Հ1 Հ1 Հ1

13,3 7,5 6,25 5,25 4,5 4,0 3,4 2,3 1,1 Հ1 Հ1 Հ1

7,3 7,0 6,0 5,0 4,3 2,4 2,2 1,0 Հ1 Հ1

9,0 8,0 7,1 6,0 3,3 2,5 1,5 1,2 1,0

5.4. ՀԻԴՐՈՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՎԹԱՐՆԵՐԻ ՀԵՏԵՎԱՆՔՈՎ

ՍՏԵՂԾՎԱԾ ԱՐՏԱԿԱՐԳ ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐ

Հիդրոտեխնիկական կառույցների (ամ արտակներ, անդեր, պատնեշներ ն այլն) վթարների դեպքում առաջանում է ճեղքող (պատռող) ալիք, որը նութագրվում է կատարի h արձրությամ (մ) ն Մ արագությամ (մ/վ), որոնք որոշվում են հետնյալ անաձներով` հ  A հ / ո8հ  1) , V  A V / ո8V  1) ,

որտեղ Ճh, 8h, ՃՄ ն 8Մ-ն գործակիցներ են, որոնք կախված են ամ արտակի վերին իեֆում ջրի մակարդակի արձրությունից (ջրամարտակի ջրի մակարդակից)` Է0 (մ), գետի հիդրավլիկական թեքությունից (գետի մակարդակի արձրացումը մետրերով` թողանցքի պարամետրերից` 8, որոնց արժեքները տրված են աղյուսակ 5.10-ում: Աղյուսակ 5.10 Ճ ն 8 գործակիցների արժեքներ Է0, մ

0,5 0,25

Ճh

8h

10-4 ՃՄ

8Մ

Ճh

8h

10-3 ՃՄ

8Մ

Ալիքի կատարի կատ. (ժ) ն ճակատի ճակ. (ժ) մոտեցման ժամանակամիջոցները որոշվում են ըստ աղյուսակ 5.11-ի` համաձայն Է0-ի, -ի ն հիդրոտեխնիկական կառույցի ու օ յեկտի ուղղահատածքի միջն եղած Լ (մ) հեռավորության:

Աղյուսակ 5.11 Ճեղքող ալիքի կատարի ն ճակատի մոտեցման ժամանակամիջոցները Է - 20 մ

Լ, մ

ճակ. կատ. ճակ. կատ. 5 0,2 1,8 0,2 1,2 10 0,5 0,6 2,4 20 1,6 40 5 80 13

Է - 40 մ

Է - 80 մ

ճակ. կատ. ճակ. կատ. ճակ. կատ. ճակ. կատ. 0,1 2 0,1 1,2 0,1 1,1 0,1 0,2 0,3 3 0,3 0,2 1,7 0,1 0,4 1,0 6 0,5 0,4 3 10 1,2 8 21

Օ յեկտի տարածքի խորտակման տնողությունը հիդրոտեխնիկական կառույցի վթարի հետնանքով որոշվում է հետնյալ անաձնով` խոր. - β(կատ.- ճակ.)(1-h1/h), ժ, որտեղ` β-ն գործակից է` կախված ամ արտակի Է0 արձրությունից, գեհեռավորությունից (աղյուսակ 5.12), հ1-ը` օ յեկտի տեղակայման արձրությունը, մ, հ-ը` ջրի արձրացման մակարդակը, մ: Աղյուսակ 5.12 β գործակցի արժեքները

0,05 0,1 0,2 0,4 0,8 1,6

Ըստ գետի միջին խորության` ամ արտակի Է0 արձրությունը h0 ստորին իեֆում Է0 - 10 h0 Է0 - 20 h0 15,5 18,0 14,0 16,0 12,5 14,0 11,0 12,0 9,5 10,8 8,3 9,9

Ըստ ճեղքող ալիքի կատարի արձրության ն շարժման արագության` շենքերի ու շինությունների վնասման աստիճանը կարող է լինել տար եր (աղյուսակ 5.13):

Աղյուսակ 5.13 Ճեղքող ալիքի վնասվածություններ առաջացնող պարամետրերը Օ յեկտը Շինություններ` աղյուսե կարկաս-պանելային Կամուրջներ` մետաղական երկաթ ետոնե փայտե Ճանապարհներ` ասֆալտ- ետոնե ծածկույթով կոպճային ծածկույթով Պիրս Լողուն դոկ Լողուն կռունկ

Վնասման աստիճանը ուժեղ միջին թույլ հ, մ Մ,մ/վ հ, մ Մ,մ/վ հ, մ Մ,մ/վ 7,5

2,5

1,5

1,5

0,5 0,5 0,5

2,5

1,5 1,5 1,5 1,5

0,5 1,5 2,5

0,5 1,5 1,5

6.1. ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆ ԶԵՆՔԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ԵՎ ԿԻՐԱՌՄԱՆ ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

Միջուկային զենքը զանգվածային ոչնչացման զենք է` պայթյունային գործողությամ , հիմնված ներքին էներգիայի օգտագործման վրա: Միջուկային զինամթերքը կազմում են հրթիռների ն տորպեդոների մարտական գլխիկները, միջուկային ռում երը, արկերը, ականները, ֆուգասները: Միջուկային զենքի հզորությունը նութագրվում է տրոտիլային համարժեքով: Ըստ հզորության` միջուկային ռազմամթերքը աժանվում է հինգ տրամաչափի` գերփոքր (մինչն 103տ տրոտիլին համարժեք), փոքր (103-104տ), միջին (104-105տ), խոշոր (105-106տ) ն գերխոշոր (-106տ): Ըստ միջուկային զենքի կիրառմամ լուծվող խնդիրների, հարվածի ենթակա օ յեկտների տեսակների ու գտնվելու վայրի` միջուկային պայթյունները լինում են արձրագործ, օդային, վերգետնյա, վերջրյա, ստորգետնյա ն ստորջրյա: Բարձրագործ պայթյունը տեղի է ունենում տրոպոսֆերայի սահմանից վերն, որը կազմում է 8-18 կմ: Այդ պայթյունների նպատակը տար եր ինքնաթիռների ու հրթիռների ոչնչացումն է, ռադիոտեխնիկական միջոցների աշխատանքի խափանումը ն այլն: Օդային միջուկային պայթյունը պայթյունն է օդում, որի դեպքում պայթյունի լուսարձակող գոտին չի հպվում գետնի կամ ջրի մակերնույթին: Տար երվում են մթնոլորտի ստորին (35-100 մ արձրության վրա) ն վերին (100 մ-10 կմ արձրության վրա) շերտերում տեղի ունեցող պայթյուններ: Օդային միջուկային պայթյունն ուղղվում է վերգետնյա ն վերջրյա օ յեկտներին, կիրառվում է աց տեղանքում մարդկանց ոչնչացնելու, արդյունա երական ձեռնարկությունները քանդելու նպատակով: Այն ուղեկցվում է կուրացնող ռնկումով, որը պարզ օրերին երնում է պայթյունի վայրից մի քանի տասնյակ կիլոմետր հեռավորության վրա: Բռնկմանը հաջորդում է լուսարձակող գոտու առաջացումը, որն արագ մեծանալով չափերով` արձրանում է վերն: Բռնկման ն լուսարձակող գոտու պայծառությունը մի քանի տասնյակ անգամ գերազանցում է Արեգակի պայծառությանը:

Լուսարձակող գոտին, որպես կանոն, ստանում է գնդաձն տեսք, այդ պատճառով այն հաճախ անվանվում է կրակե գունդ: Դրա շառավիղը, ըստ պայթյունի հզորության, կարող է հասնել 100 մ-ից մինչն մի քանի կիլոմետրի: Կրակե գունդը, մոտ 100 մ/վ արագությամ արձրանալով վերն, սառում է ն աստիճանա ար վերածվում քուլա-քուլա շարժվող ամպի ( աղկացած պայթյունի արգասիքներից): Գնդի հետնից վեր է արձրանում նան օդի որոշակի հոսք: Վերջինս գետնի մակերնույթից ներքաշում է փոշու հսկայական քանակություն` կազմելով փոշու սյուն, որը հետագայում կարող է միանալ գոյացած գնդաձն ամպին: Վերգետնյա միջուկային պայթյունը տեղի է ունենում գետնի մակերնույթին կամ դրանից այնպիսի արձրության վրա, եր լուսարձակող գոտին հպվում է գետնի մակերնույթին: Պայթյունի հետնանքով գրունտի վերնի մակերնույթը մի քանի հարյուր մետր շառավիղով հալվում է ն սառչելով վերածվում սն կամ գորշ գույնի խարամի: Օդային պայթյունի համեմատությամ առաջանում են ավելի հզոր փոշու ամպ ն սյուն, որոնք ստանում են սնկաձն տեսք: Պայթյունի էպիկենտրոնում առաջանում է ձագարաձն փոս, որի չափերը կախված են պայթյունի հզորությունից ն արձրությունից, ինչպես նան գրունտի տեսակից (օրինակ` 20 կտ հզորությամ փափուկ գրունտով գետնի մակերնույթին տեղի ունեցած պայթյունի դեպքում ձագարի տրամագիծը կազմում է 80 մ, խորությունը` 12 մ): Վերգետնյա միջուկային պայթյունի դեպքում տեղանքը ենթարկվում է զգալի ռադիոակտիվ վարակման: Ստորգետնյա միջուկային պայթյունը տեղի է ունենում 10-15 մ ն ավելի խորության վրա: Ըստ խորության` պայթյունը կարող է ուղեկցվել գրունտի արտանետումով կամ գետնի մակերնույթի ոչ էական խախտմամ : Ստորգետնյա պայթյունն իրականացվում է առավել ամուր ստորգետնյա կառույցները քանդելու, ոչնչացնելու, դժվարանցանելի փակոցներ ստեղծելու համար: Այն կարող է առաջացնել նան երկրաշարժի տպավորություն: Ստորջրյա միջուկային պայթյունի դեպքում լուսարձակող գոտին կարող է չնկատվել: Պայթյունի տեղում առաջանում է ջրից ն գոլորշիներից աղկացած հսկայական սյուն, որի արձրությունը հասնում է մի քանի կիլոմետրի: Ջուրը պայթյունի գոտում ենթարկվում է խիստ ռադիոակտիվ վարակման: Ստորջրյա միջուկային պայթյունի դեպքում հիմնական ոչնչացնող գործոնը հզոր հարվածային ալիքն է, որը տարածվում է պայթյունի չորս կողմը: Հարվածային ալիքն օդում, ինչպես նան ներթափանցող ճառագայթումը թույլ են արտահայտվում: Միջուկային ռազմամթերքը էներգիայի ստացման ձնով լինում է երեք հիմնական տեսակի`

Ճնշումը, P

1. Միջուկային, որի դեպքում օգտագործվող էներգիան անջատվում է ծանր տարրերի (ուրան, պլուտոնիում) միջուկների տրոհումից: 2. Ջերմամիջուկային (ջրածնային), որի դեպքում օգտագործվող էներգիան ստացվում է թեթն տարրերի (ջրածին ն այլն) սինթեզից: 3. Նեյտրոնային, որն ավելի փոքր հզորությամ ջերմամիջուկային տարատեսակ է ն աչքի է ընկնում հզոր նեյտրոնային ճառագայթմամ : Միջուկային զենքը զանգվածային ոչնչացման ամենահզոր միջոցն է: Դրա պայթյունից առաջանում են հարվածային ալիք, լուսային ճառագայթում, ներթափանցող ճառագայթում, տեղանքի ռադիոակտիվ վարակում ն էլեկտրամագնիսական իմպուլս: Միջուկային պայթյունի ամենահզոր ոչնչացնող գործոնը հարվածային ալիքն է, որի առաջացման վրա ծախսվում է պայթյունի էներգիայի մոտ 50 7-ը: Այն սեղմված օդի գոտի է, որը գերձայնային արագությամ տարածվում է պայթյունի չորս կողմը: Պայթյունի կենտրոնում ճնշումը հասնում է մի քանի միլիարդ մթնոլորտի: Ճնշման փոփոխությունը, ըստ ժամանակի, տարածության որնէ սնեռված կետի նկատմամ ունենում է նկ. 6.1-ում ներկայացված տեսքը:

Սեղմման փուլ

ΔP×

+ Նոսրացման փուլ

P0 θ

τ×

Ժամանակը,

Նկ. 6.1. Ճնշման փոփոխությունը, եր հարվածային ալիքն անցնում է տարածության տվյալ կետը. P0 - մթնոլորտի ճնշումը, ∆Pճ - ավելցուկային ճնշումը, τճ - ավելցուկային ճնշման գործողության ժամանակը, θ - ժամանակ, որի ընթացքում հարվածային ալիքը հասել է տարածության տվյալ կետին:

Ավելցուկային ճնշումը չափվում է Պա-ներով: Ըստ ավելցուկային ճնշման մեծության` հասցված վնասի չափը լինում է տար եր` 1. Եթե ∆Pճ - 100 կՊա, մարդկանց ն կենդանիների մոտ առաջանում են կոնտուզիա, ծանրագույն աստիճանի վնասվածքներ, ինչի արդյունքում մարդիկ վայրկենապես մահանում են, իսկ կենդանիները` սատկում: 2. Եթե ∆Pճ -100-60 կՊա, մարդկանց ն կենդանիների մոտ առաջանում են կոնտուզիա ն ծանր աստիճանի վնասվածքներ: Մեկ շա աթից մարդիկ մահանում են, կենդանիները չեն ուժվում, ենթարկվում են մորթի: 3. Եթե ∆Pճ -60-40 կՊա, մարդկանց ն կենդանիների մոտ առաջանում են կոնտուզիա, միջին աստիճանի վնասվածքներ, կողերի ջարդում, լսողության կորուստ, արյունահոսություն քթից ն ականջներից: 4. Եթե ∆Pճ - 40-20 կՊա, մարդկանց ն կենդանիների մոտ առաջանում են թեթն աստիճանի վնասվածքներ: Շենքերն ու շինությունները հարվածային ալիքից կարող են ստանալ տար եր աստիճանի վնասվածություններ` լրիվ քանդում, ուժեղ, միջին ն թույլ քանդումներ: Տար եր օ յեկտների համար քանդման աստիճանի կախվածությունն ավելցուկային ճնշումից ներկայացված է աղյուսակ 6.1-ում: Լուսային ճառագայթումը տեսանելի, ինֆրակարմիր ն ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների հոսք է, որը գոյանում է լուսարձակող գոտում, որտեղ օդն ու պայթյունի արգասիքները տաքանում են միլիոնավոր աստիճաններ: Դրա առաջացման համար ծախսվում է պայթյունի էներգիայի 30-35 7-ը: Լուսային ճառագայթման տնողությունը կախված է պայթյունի հզորությունից ն տատանվում է վայրկյանի տասնորդական մասից մինչն 30 վ: Եր ջերմաստիճանն իջնում է մինչն 1000-20005Շ, ճառագայթումը դադարում է: Լուսային ճառագայթման մեծությունը որոշվում է լուսային իմպուլսով, որը նորոշվում է միավոր մակերեսի վրա ընկնող լուսային էներգիայով: Չափման միավորն է Ջ/մ2 (կալ/սմ2): Մարմնի մակերնույթը (որտեղ էներգիան փոխակերպվում է ջերմայինի), կլանելով տեսանելի ն ինֆրակարմիր ճառագայթներ, ուժեղ տաքանում է, ինչն առաջացնում է մարդկանց ու կենդանիների մաշկի այրվածքներ, զանգվածային հրդեհներ: Լուսային ճառագայթման ազդեցության տակ մարդիկ ն կենդանիները 2-5 րոպեի ընթացքում կուրանում են (գիշերը` մինչն 30 րոպեում): Բուսականությունը 4-20 կմ շառավիղով ստանում է ջերմային հարված (պայթյունի հզորությունը` 20-100 կտ), նակավայրերում 2,5-6,8 կմ շառավիղով ծագում են հրդեհներ:

Աղյուսակ 6.1 Քանդման աստիճանին համապատասխանող ավելցուկային ճնշումը (∆Pճ, կՊա) Քանդումը (քայքայումը) լրիվ ուժեղ միջին թույլ

Օ յեկտը

Բնակելի շենքեր` 30-40 20-30 10-20 8-10 ազմահարկ, աղյուսե 35-45 25-35 15-25 8-15 ցածրահարկ, աղյուսե 20-30 12-20 8-12 6-8 փայտե Արդյունա երական շինություններ` ծանր մետաղե կամ երկաթ ետոնե 60-100 50-60 40-50 20-40 կարկասով թեթն մետաղե կարկասով կամ 60-80 40-50 30-50 20-30 առանց կարկասի Արդյունա երական օ յեկտներ` 25-40 20-25 15-22 10-15 ՋԷԿ 35-45 25-35 15 - 25 10-15 կաթսայատուն վերգետնյա խողովակաշար 20-30 30-40 40-50 խողովակաշար էստակադի վրա 40-60 20-40 10-20 տրանսֆորմատորային ենթակայան 100 120-200 80-120 50-70 20-40 էլեկտրահաղորդման գծեր 40-60 20-40 10-20 ջրաճնշիչ աշտարակ Ռեզերվուարներ` պողպատե վերգետնյա գազամ արներ ն վառելիքաքսայու35 ղերի տարողություններ նավթամթերքների` կիսաթաղված ստորգետնյա Մետաղական ն երկաթ ետոնե կամուրջներ 250-300 200-300 150-200 100-150 Երկաթգծեր Ջերմաքարշեր (մինչն 50 տ) Ցիստեռներ Միամետաղական վագոններ Փայտե վագոններ Բեռնատար ավտոմո իլներ

Փոքր ջրափոսերը, գետերը, լճերը լուսային ճառագայթման ազդեցության տակ կարող են գոլորշիանալ: Լուսային ճառագայթումը մի փոքըր թուլանում է տեղումների ժամանակ կամ, եր մթնոլորտը պարունակում է ծուխ կամ ամպ: Ներթափանցող ճառագայթումը -ճառագայթների ու նեյտրոնների հոսք է, որոնք 10-15 վ-ի ընթացքում ճառագայթում են պայթյունի լուսարձակող գոտուց` միջուկային ռեակցիայի ն դրա արգասիքների ռադիոակտիվ տրոհման արդյունքում: Դրա վրա ծախսվում է պայթյունի էներգիայի 4-5 7-ը: Ներթափանցող ճառագայթման իոնացնող հատկությունը նութագրվում է ճառագայթման էքսպոզիցիոն դոզայով, որը չափվում է կուլոն/կիլոգրամներով (Կ/կգ): Գործնականում, որպես էքսպոզիցիոն դոզայի միավոր, հաճախ կիրառվում է արտահամակարգային միավոր` Ռ (ռենտգեն): Այն γ-ճառագայթման քանակությունն է, որի կըլանման դեպքում 1 սմ3 չոր օդում 50○Շ ջերմաստիճանի ն 760 մմ սնդ. սյան ճնշման պայմաններում առաջանում է 2,083109 զույգ իոն` լիցքով հավասար էլեկտրոնի լիցքին (1Կ/կգ - 3876 Ռ): Էքսպոզիցիոն դոզայի հզորությունն արտահայտվում է ամպեր/կիլոգրամներով (1 Ա/կգ - 3876 Ռ/վ): Ճառագայթային ազդեցության ծանրության աստիճանը հիմնականում պայմանավորվում է կլանված դոզայով, որն արտահայտվում է գրեյով (Գր) ն համապատասխանում է ցանկացած ձնի իոնացնող ճառագայթման 1 Ջ էներգիային` կլանված 1 կգ զանգվածով ճառագայթող նյութի կողմից: Եթե օրգանիզմը ենթարկվում է տար եր ճառագայթումների ազդեցությանը, ապա օգտագործվում է համարժեք (էկվիվալենտ) դոզա հասկացությունը, որը չափվում է Ջ/կգ-ներով ն անվանվում է զիվերտ (Զվ): Վերջինիս արտահամակարգային միավորը կոչվում է ռկհ (ռենտգենի կենսա անական համարժեք): Ներթափանցող ճառագայթման ոչնչացնող հատկությունն այն է, որ γ-ճառագայթներն ու նեյտրոններն իոնացնում են կենդանի վանդակների մոլեկուլները: Իոնացման հետնանքով մարդիկ ն կենդանիները ստանում են ճառագայթային հիվանդություն: Բարձր դոզաների դեպքում ելքը լինում է մահացու: Ներթափանցող ճառագայթման գործողության շառավիղը փոքր է (4-5 կմ) ն էապես կախված չէ պայթյունի ուժից: Ներթափանցող ճառագայթման վտանգը մեծանում է փոքր ն գերփոքր հզորությամ պայթյունների դեպքում, որովհետն դրանց ժամանակ հարվածային ալիքի ու լուսային ճառագայթման ազդեցության շառավիղը փոքրանում է ն չի խոչընդոտում ներթափանցող ճառագայթման տարածմանը: γ-ճառագայթման ազդեցությամ մթնում են օպտիկական ապարատների ապակիները, շարքից դուրս են գալիս էլեկտրոնային սարքերը, փոփոխվում են ռեզիստորների դիմադրությունը, կոնդենսատոր100

ների տարողությունը, լույս են տեսնում փաթեթավորված լուսանկարչական նյութերը: Տեղանքի ռադիոակտիվ վարակմանը աժին է ընկանում պայթյունի էներգիայի 10-15 7-ը: Տեղանքի, ջրի, օդային տարածության ռադիոակտիվ վարակումը տեղի է ունենում ատոմային պայթյունի արդյունքում առաջացած ամպից տեղացող ռադիոակտիվ նյութերի ազդեցությամ : Ստորգետնյա ն վերգետնյա պայթյունների ժամանակ հողը պայթյունի ձագարից ներքաշվում է հրե գնդի մեջ, հալվում ն, խառնվելով ռադիոակտիվ նյութերի հետ, աստիճանա ար նստում գետնի մակերնույթին: Նստում է ռադիոակտիվ նյութերի մոտ 60-80 7-ը, իսկ 20-40 7-ը արձրանում է տրոպոսֆերա ն 1-2 ամսվա ընթացքում թափվում գետնի մակերնույթին: Օդային պայթյունների դեպքում ռադիոակտիվ նյութերը հողի հետ չեն խառնվում, արձրանում են ստրատոսֆերա ն մանր աերոզոլի ձնով իջնում գետնի մակերնույթին: Տեղանքի վարակի աղ յուրներ են միջուկային տրոհման արգասիքները (ռադիոնուկլիդներ), որոնք արձակում են γ- ն β- մասնիկներ, նեյտրոնների ազդեցությամ հողում առաջացած ռադիոակտիվ նյութերը ն այլն: Ուրանի կամ պլուտոնիումի տրոհումից առաջանում են մոտ 36 տար եր տարրերի 200 իզոտոպներ, որոնցից ամենավտանգավորները յոդի, ցեզիումի ն ստրոնցիումի իզոտոպներն են: Վարակվածության դոզայի հզորությունը չափվում է Ռ/ժ-ով: Տեղանքը վարակված է, եթե ճառագայթման մակարդակն անցնում է 0,5 Ռ/ժ-ից: Օ յեկտների մակերնույթների վարակվածության աստիճանը չափվում է մՌ/ժ կամ մկՌ/ժով` ըստ γ-ճառագայթման: Արտաքին γ-ճառագայթումը մարդկանց ն կենդանիների մոտ նույն ազդեցությունն է գործում, ինչ ազդեցություն որ գործում է ներթափանցող ճառագայթումը: Տար երությունը միայն այն է, որ կենդանի օրգանիզմը ներթափանցող ճառագայթման է ենթարկվում մի քանի վայրկյանի ընթացքում, իսկ արտաքին ճառագայթումը գործում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ պահպանվում է տարածքի վարակվածությունը: γ-ճառագայթման կուտակումն օրգանիզմում անհավասարաչափ է: Դրա մեծ մասը կուտակվում է ռադիոնուկլիդների տեղալուց հետո, եր ճառագայթման մակարդակն ամենա արձրն է: Առավել կարնոր է ճառագայթումից պաշտպանությունն ապահովել պայթյունից հետո` առաջին չորս օրերին, որովհետն այդ ընթացքում ճառագայթման դոզան ամենա արձրն է: Ճառագայթման այն դոզաները, որոնք չեն առաջացնում աշխատունակության կորուստ, հետնյալն են`

50 Ռ` 4 օրվա ընթացքում, 100 Ռ` 10-30 օրվա ընթացքում, 200 Ռ` 3 ամսվա ընթացքում, 300 Ռ` 1 տարվա ընթացքում: Գյուղատնտեսական կենդանիների համար ճառագայթման դոզան, որը չի առաջացնում աշխատունակության ն մթերատվության անկում 100 Ռ-ն է: Վերոհիշյալ նորմաներից արձր դոզաների դեպքում մարդկանց ն կենդանիների մոտ առաջանում են ճառագայթային հիվանդություններ, որոնք լինում են թեթն, միջին, ծանր ն առավել ծանր աստիճանների: Թեթն աստիճանի դեպքում մարդկանց մոտ նկատվում են ընդհանուր թուլություն, գլխացավ, լեյկոցիտների նվազում արյան մեջ: Կենդանիները հրաժարվում են ուտելուց, դրանց մոտ լեյկոցիտների քանակը նույնպես նվազում է: Միջին աստիճանի դեպքում խախտվում է նյարդային համակարգի ֆունկցիան, լեյկոցիտների քանակը կիսով չափ պակասում է: Եթե արդություններ չեն առաջանում, մարդիկ մի քանի ամիս հետո առողջանում են, արդությունների դեպքում հիվանդների մոտ 20 7-ը մահանում է: Ոչխարների ուրդը մեկ շա աթից թափվում է, ընդհանուր հաշվարկով սատկում է կենդանիների 10-15 7-ը: Ծանր աստիճանի դեպքում մարդկանց ն կենդանիների ընդհանուր վիճակը վատանում է: Մարդկանց մոտ նկատվում են ուժեղ գլխացավ, գիտակցության կորուստ, փորհարինք, փսխում, լեյկոցիտների քանակը կտրուկ նվազում է: Բուժման չդիմած հիվանդների մոտ 50 7-ը մահանում է: Կենդանիների մոտ նկատվում է ջերմաստիճանի արձրացում, րդի ն մազի թափում: Հիվանդության արդյունքում սատկում է կենդանիների 60 7-ը: Առավել ծանր աստիճանի դեպքում համապատասխան ուժում չստանալու հետնանքով հիվանդների 80-100 7-ը մահանում է: Կենդանիները սատկում են 10-15 օրվա ընթացքում: Ճառագայթման նկատմամ շատ դիմացկուն են միջատները, սողունները, թռչունների որոշ տեսակներ, որոնք դիմանում են մի քանի տասնյակ հազար ռենտգեն դոզաների:  -մասնիկներն այրվածքներ են առաջացնում մաշկի վրա: Մարդկանց մոտ դրանք առաջանում են հիմնականում ձեռքերի, պարանոցի վրա, կենդանիների մոտ` մեջքի վրա ն դնչին (վարակված խոտն ուտելիս): Մարդու մարմնի մակերնույթի ռադիոակտիվ վարակման թույլատրելի չափը 20 մՌ/ժ է, կենդանիներինը` 100 մՌ/ժ (շփման, հպման դեպքում):

α- մասնիկները վտանգավոր են, եր ներթափանցում են օրգա-

նիզմ:

Էլեկտրամագնիսական իմպուլսը (ԷՄԻ) պայմանավորվում է իմպուլսային հոսանքով ն լարումով, որոնք առաջանում են էլեկտրահաղորդման գծերում, ռադիոկայանների անտենաներում` էլեկտրական ու մագնիսական դաշտերի ազդեցության տակ: Վերջիններս իրենց հերթին առաջանում են պայթյունի պահին շրջակա միջավայրի ատոմների վրա γ-ճառագայթների ն նեյտրոնների ազդեցության տակ: Էլեկտրամագնիսական իմպուլսի առաջացման համար ծախսվում է պայթյունի էներգիայի մոտ 1 7-ը, գործողության տնողությունը մի քանի տասնյակ միլիվայրկյան է: Էլեկտրամագնիսական իմպուլսը հաղորդալարերով կարող է հաղորդվել մեծ տարածությունների վրա ն խախտել էլեկտրոնային սարքերի էլեկտրական նութագրերն ու էլեկտրական սարքավորումների աշխատանքը: Կապի ն էլեկտրամատակարարման գծերի մոտակայքում գտնվող անասնահոտերը կարող են զգալիորեն տուժել: Էլեկտրամագնիսական իմպուլսն ավելի հզոր է լինում, եր միջուկային պայթյունը տեղի է ունենում մթնոլորտում կամ ավելի արձր շերտերում: Այն դեպքում, եր հ - 10 կմ, էլեկտրամագնիսական իմպուլսի դաշտը կարող է առաջանալ պայթյունի գոտում ն գետնի մակերնույթից 20-40 կմ արձրության վրա (նկ. 6.2): Էլեկտրամագնիսական իմպուլսի դաշտը պայթյունի գոտում առաջանում է արագ էլեկտրոնների հաշվին, որոնք γ-քվանտների ն ռազմամթերքի թաղանթանյութի ռենտգենյան ճառագայթման ու շրջակա միջավայրի ատոմների փոխազդեցության արդյունք են: γ-ճառագայթումը գետնի մակերնույթի ուղղությամ սկսում է նվազել մթնոլորտի խիտ շերտերում` 20-40 կմ արձրության վրա` օդի ատոմներից անջատելով էլեկտրոններ: Դրական ն ացասական լիցքերի աժանման ու տեղաախշման հետնանքով առաջանում է էլեկտրամագնիսական ճառագայթում: Միջուկային պայթյունի դեպքում առաջացած օջախն այն տարածքն է, որը ենթարկվում է միջուկային պայթյունի գործոնների ազդեցությանը, ինչի հետնանքով զանգվածա ար ոչնչանում են մարդիկ, կենդանիները, ուսականությունը, քանդվում ն վնասվում են շենքեր, շինություններ: Օջախի չափերը կախված են ռազմամթերքի հզորությունից, պայթյունի տեսակից, տեղանքի ռելիեֆից, եղանակից: Այն չունի որոշակիորեն արտահայտված եզրագիծ, ուստի դրա արտաքին սահմանը պայմանականորեն ընդունվում է տեղանքի այն գիծը, որտեղ ավելցուկային ճնշումը կազմում է 10 կՊա:

ԷՄԻ-ի դաշտ պայթյունի կենտրոնի շրջանում

+

γ-ճառագայթներ +

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

40 կմ

ԷՄԻ-ի դաշտ

20 կմ

Նկ. 6.2. ԷՄԻ-ի դաշտերի առաջացումն օդային միջուկային պայթյունի ժամանակ:

Միջուկային պայթյունի օջախը, ըստ ավելցուկային ճնշման մեծության, պայմանականորեն աժանվում է չորս գոտիների` 1. Լրիվ քանդումների գոտի (∆Pճ - 50 կՊա): Լիովին քանդվում են նակելի, արդյունա երական ն անասնապահական շենքերը, ապաստարանների մի մասը, հակառադիացիոն թաքստոցները, նակչության շրջանում նկատվում են զանգվածային կորուստներ: 2. ՈՒժեղ քանդումների գոտի (∆Pճ - 50-30 կՊա): Շենքերն ու կառույցները զգալիորեն վնասվում են, ապաստարանների ու հակառադիացիոն թաքստոցների մեծ մասը գրեթե մնում են անվնաս, ռնկվում են համատարած հրդեհներ, չպաշտպանված նակչության շրջանում հնարավոր են զգալի կորուստներ: 3. Միջին քանդումների գոտի (∆Pճ - 30-20 կՊա): Շենքերը ստանում են միջին աստիճանի վնասվածություններ, ապաստարաններն ու հակառադիացիոն թաքստոցները գրեթե մնում են անվնաս, ռնկվում են համատարած հրդեհներ, պաշտպանական կառույցներից դուրս գտնվող մարդկանց մի մասը ստանում է վնասվածքներ: 4. Թույլ քանդումների գոտի (∆Pճ - 20-10 կՊա): Շենքերն ու արտադրական շինությունները ստանում են թույլ վնասվածություններ,

ռնկվում են տեղական հրդեհներ, մարդիկ կարող են ստանալ թույլ վնասվածքներ: Միջուկային պայթյունի օջախի չափերը, ըստ պայթյունի հզորության (20 կտ ն 1 մտ), ներկայացված են նկ. 6.3-ում: 3,2 11,1 1,85 1,45 5,4

Պայթյունի կենտրոն 1,1 կÙ* 4,2 կÙ

Նկ. 6.3. Միջուկային պայթյունի օջախի չափերն ըստ պայթյունի հզորության. " համարիչում` 20 կտ-ի համար, հայտարարում` 1 մտ-ի համար:

Վերգետնյա պայթյունի ժամանակ պայթյունի ձագարից վեր է արձրանում հսկայական քանակությամ հող (օրինակ` 1 մտ հզորությամ պայթյունի դեպքում 3 մլն տ), որը, խառնվելով պայթյունի արգասիքների հետ, թափվում է գետնի մակերնույթին` առաջացնելով ռադիոակտիվ հետք: Վերջինիս չափերը կախված են պայթյունի հզորությունից, քամու արագությունից ն այլ օդերնութա անական պայմաններից: Այն կարող է լինել խճանկարային, արդ եզրագծով ն այլն, այց հաշվարկների հեշտության համար վերցվում է էլիպսաձն, որը նութագրվում է երկու առանցքներով` Ք երկարությամ ն Լ լայնությամ : Ք/Լ-ը տատանվում է (7/1)(10/1) սահմաններում: Վարակված շրջանը նութագրվում է ճառագայթման մակարդակով ն պայմանականորեն աժանվում է չորս գոտու` Ճ, Á, 8 ն Ã (նկ. 6.4):

Քամի

Ã

Â

Á

À

Հետքի առանցք

Պայթյունի կենտրոն

Նկ. 6.4. Տեղանքի ռադիոակտիվ վարկման գոտիները:

Աղյուսակ 6.2 Վարակման գոտիների նութագիրը

Գոտու անվանումը

Թույլ վարակման Ուժեղ վարակման Վտանգավոր վարակման Առավել վտագավոր վարակման

ՃառագայթՎարակՊայմաման մակար- Լրիվ տրոհման մանական դակը պայթյու- ման դոզան, կերեսը, նշանա/∞, Ռ նից 1 ժ հետո, ∆Տ, 7 կումը P1, ռ/ժ

Ճ Ե B

Լ

6.2. ՔԻՄԻԱԿԱՆ ԶԵՆՔԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ԵՎ ԿԻՐԱՌՄԱՆ ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

Քիմիական զենքի աղկացուցիչ մաս են կազմում թունավոր նյութերը ն դրանք նպատակին հասցնող միջոցները: Ուժեղ թունավոր նյութեր կարող են առաջանալ նան այն ձեռնարկությունների վթարի հետնանքով, որոնք արտադրում կամ օգտագործում են թունավոր նյութեր: Քիմիական զենքի հիմք կազմող թունավոր նյութերը հատուկ քիմիական միացություններ են, որոնք ծառայում են մարդկանց ու կենդանիների զանգվածային ոչնչացման, ինչպես նան օդի, տեղանքի, պարենի, կերի, ջրի, տեխնիկայի ն այլ օ յեկտների վարակման համար: Բոլոր տիպի թունավոր նյութերը աժանվում են հետնյալ խմ երի` 1. Նյարդային-կաթվածային ազդեցության (զարին, զոման, ՄՃ):

2. Մաշկային ազդեցության (իպրիտներ): 3. Ընդհանուր ազդեցության (ցիանային ջրածին ն այլն): 4. Խեղդող ազդեցության (ֆոսգեն, դիֆոսգեն): 5. Գրգռող ազդեցության (ադամսիտ, ՇՏ, ՇՔ): 6. Հոգեկան ներգործության (ամերիկացիները դրանցից 8Z ծածկագրով օգտագործել են Վիետնամում): 7. Նեյրոտրոպային ազդեցության (էնտերոտոքսիններ` Ճ ն 8 տիպի): Ըստ մարտական նշանակության` թունավոր նյութերը աժանվում են երեք խմ ի` ա) մահացու ազդեցության (վերոհիշյալ 1-4 խմ երում թվարկված նյութերը), ) ժամանակավորապես շարքից դուրս հանող, մարտունակությունը թուլացնող (5-րդ խմ ի նյութերը), գ) կազմալուծող (վերջին խմ երին պատկանող թունավոր նյութերը): Ըստ ազդեցության պահպանման ն տնողության (կայունության)` թունավոր նյութերը լինում են կայուն ն անկայուն: Կայուն են այն թունավոր նյութերը, որոնք օգտագործումից հետո իրենց ազդեցությունը պահպանում են մի քանի ժամ կամ օր: Այդ նյութերի եռման ջերմաստիճանը արձր է 140○Շ-ից (1-ին, 2-րդ ն 7-րդ խմ ի նյութերը): Անկայուն թունավոր նյութերը գազային ն շուտ գոլորշիացող թունավոր նյութերն են, որոնց ազդեցությունը պահպանվում է մի քանի տասնյակ րոպե (մնացած խմ երի նյութերը): Ըստ թունավոր նյութի տիպի, օրգանիզմ ներթափանցած քանակության ու արագության` թունավորման աստիճանը կարող է լինել թեթն, միջին ն ծանր: Թունավոր նյութերը նորոշող չափման միավորներն են` - կոնցենտրացիան, մգ/լ` թունավոր նյութերի քանակությունն օդի միավոր ծավալում, - վարակման խտությունը, գ/մ2` թունավոր նյութերի քանակությունը միավոր մակերեսում, - դոզան, մգ/կգ` մարդու կամ կենդանու ընդհանուր քաշին ընկնող թունավոր նյութերի քանակությունը: Տարածքը, որը ենթարկվել է թշնամու քիմիական զենքի ազդեցությանը կամ, որի վրա տարածվել է վարակված օդի ամպը, կոչվում է քիմիական վարակման գոտի (նկ. 6.5): Գոտու երկարությունը (Լ) ինքնաթիռից նետած թունավոր նյութերով վարակված տարածքն է (ռում ի պայթյունի դեպքում ցրված թունա107

Քաղաք

S0

S3

S0 a=0,1ã

L

S0

a=0,1ã

վոր նյութերի տրամագիծը): Վարակման գոտու խորությունը (Լ) ընդգրկում է թունավոր նյութեր օգտագործած շրջանից մինչն (քամու շարժման ուղղությամ ) այն տարածքը, որտեղ թունավոր նյութերի կոնցենտրացիան դարձել է անվտանգ:

Քիմիական զենքի օգտագործման շրջան

Ã

Նկ. 6.5. Քիմիական վարակման գոտու ն օջախի սխեմա. Տ3- քիմիական վարակման գոտու մակերես, Տ○, Տ○, Տ○- քիմիական վարակման օջախի մակերեսներ:

Քիմիական զենքի օջախն այն տարածքն է, որի սահմաններում քիմիական զենքի ազդեցությամ տեղի է ունեցել մարդկանց, կենդանիների, ուսականության զանգվածային ոչնչացում: Քիմիական զենքից ավելի շատ տուժում են գյուղատնտեսական օ յեկտները ն կենդանիները (մանավանդ որ վերջիններիս հնարավոր չէ ապահովել անհատական պաշտպանական միջոցներով): Բացի այդ, կայուն թունավոր նյութերը վարակում են տեղանքը երկար ժամանակով` ոչնչացնելով գյուղատնտեսական մթերքը:

6.3. ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԶԵՆՔԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ԵՎ ԿԻՐԱՌՄԱՆ ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

Կենսա անական զենքի ոչնչացնող ազդեցության հիմքը կազմում են միկրոօրգանիզմները, որոնք, ըստ կառուցվածքի ն կենսա անական հատկությունների, աժանվում են ակտերիաների, վիրուսների, ռիկետսիների ն սնկիկների: Հիվանդա եր ակտերիաները միա ջիջ միկրոօրգանիզմներ են, որոնք շատ կայուն են արտաքին ազդեցությամ ն այնպիսի վարակիչ հիվանդությունների աղ յուր են, ինչպիսիք են ժանտախտը, սի իրյան խոցը ն այլն:

Հիվանդա եր վիրուսները միկրոօրգանիզմներ են, որոնք շատ կայուն են ն, ի տար երություն ակտերիաների, ազմանում են միայն կենդանի հյուսվածքներում: Դրանք առաջացնում են այնպիսի հիվանդություններ, ինչպիսիք են նական ծաղիկը, գրիպը, Դենգեյի տենդը ն այլն: Հիվանդա եր ռիկետսիները միկրոօրգանիզմներ են, որոնք չափերով նման են ակտերիաներին, այց, որպես վիրուս, ազմանում են կենդանիների հյուսվածքներում ու առաջացնում են Ճ5-տենդ, տիֆ ն այլն: Դրանց կրողներն են մոծակները, տիզերը, լվերը ն այլն: Հիվանդա եր սնկիկները ուսական ծագման միկրոօրգանիզմներ են, որոնք առաջացնում են կրիպտոկոկկոզ, կոկցիդիոիդոմիկոզ: Բակտերիաների ազդեցությամ վարակվում է արյունը, կտրուկ արձրանում օրգանիզմի ջերմաստիճանը, նկատվում են գլխացավեր, մկանային ցավեր, հազ, որ ոքվում են թոքերը, աղիքները: Վիրուսներն առաջացնում են հազ, ցավ կոկորդում, ցան, զառանցանք, արձրացնում են օրգանիզմի ջերմաստիճանը, շարքից հանում թոքերը: Ռիկետսիներն առաջացնում են հազ, գլխացավ, մկանային ցավեր, արձր ջերմաստիճան: Սնկիկները որ ոքում են վերին շնչառական ուղիները, առաջացնում հազ, հոդացավեր: Կենսա անական զենքն ունի մի շարք առանձնահատկություններ` ա) կարճ ժամանակահատվածում ընդարձակ տարածքներում պատճառում է մարդկանց զանգվածային ոչնչացում, ) առաջացնում է արձր թունավորում (օրինակ` 1 սմ3-ում պարունակվող վիրուսները կարող են վարակել 21010 մարդ), գ) վարակը փոխանցվում է շփման միջոցով, դ) միկրոօրգանիզմներն իրենց կենսունակությունը պահպանում են 5-10 տարի, ե) վարակի տարածման հնարավորությունը կարող է կազմել մինչն 700 կմ, զ) գործում է ուժեղ հոգեկան ազդեցություն (վախ, խառնաշփոթություն ն այլն): Կենսա անական զենքն օգտագործվում է աերոզոլի ձնով, միջատների, կրծողների միջոցով, դիվերսիոն եղանակով: Այն (ինչպես ն քիմիական զենքը) վնաս չի հասցնում շենքերին ու շինություններին, այլ նաջնջում է մարդկանց, կենդանիներին, ոչնչացնում ուսականությունը, թունավորում կերատեսակները, ջուրը, մթերքը:

6.4. ԶԱՆԳՎԱԾԱՅԻՆ ՈՉՆՉԱՑՄԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՆՈՐ ՏԵՍԱԿԻ ԶԵՆՔԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Զանգվածային ոչնչացման նոր տեսակի զենքերի թվին են պատկանում այն զենքերը, որոնց գործածությունը հիմնվում է նոր ֆիզիկաքիմիական երնույթների, հատկությունների ն տեխնիկական սկզ ունքների վրա: Դրանք են գեոֆիզիկական (օդերնութա անական, էկոլոգիական), գենետիկական, էթնիկական, ինֆրաձայնային, ճառագայթային (լազերային, փնջային, գրազերային), ռադիոլոգիական, տիեզերական զենքերը: Գեոֆիզիկական զենքը համալիր ազդեցություն է գործում Երկրի լիթոսֆերայում, մթնոլորտում ն հիդրոսֆերայում ընթացող պրոցեսների վրա: Օդերնութա անական (մթնոլորտային) զենքն ազդում է մթնոլորտում տեղի ունեցած մակրոֆիզիկական պրոցեսների վրա` փոփոխության ենթարկելով էներգիայի տեղային հաշվեկշիռը: Դեպի ամպեր որոշակի քանակությամ քիմիական նյութեր ցանելով` կարելի է կամ ցրել դրանք, կամ առաջացնել արհեստական անձրն: Տեղումների քանակը կարելի է ավելացնել 200-300 մմ-ով, ինչը մեծ վտանգ է ներկայացնում խոնավ շրջանների համար: 1963 թ. Վիետնամի շրջաններից մեկում ամերիկացիները տեղումների քանակը հասցրել են 858 մմ-ի, ինչը դարձել է դամ անների քանդման ն հսկայական տարածքների խորտակման պատճառ: Դեպի ամպրոպային ամպեր յոդային արծաթ ցանելով կամ մանր մետաղական ասեղներ նետելով` կարելի է առաջացնել մահացու ազդեցությամ կայծակ: Էկոլոգիական զենքը կազմում է միջոցառումների համալիր` ուղըղված կենսագործունեության նական պայմանների խախտմանը: Մըթնոլորտի վերին շերտերում փոշեցրում են նյութեր, որոնք կլանում են Արեգակի էներգիան կամ Երկրի ջերմությունը ն երկրագնդի մակերնույթի վրա առաջացնում տեղական կտրուկ սառեցում կամ տաքացում: Գենետիկական զենքը վնասատու ակտերիաների նոր տեսակների ազդեցության միջոց է: Ներմուծվելով օտար մարմին (օրգանիզմ)` այդ ակտերիաներն արտադրում են նյութեր, որոնք փոխում են գեների կառուցվածքը` առաջացնելով նոր հիվանդություններ ծնող ակտերիաներ: Էթնիկական զենքն ազդում է նակչության որոշակի էթնիկական խմ երի վրա: Դրա արդյունավետությունը գնահատվում է 25-30 7: Զենքի այս տեսակն ազդեցություն է գործում ըստ արյան խմ ի, մաշկի գույնի ն այլնի` պատճառելով ազմաթիվ զոհեր:

Ճառագայթային զենքը հիմնված է ժամանակակից ֆիզիկայի նվաճումների վրա: Այս զենքը լինում է լազերային, փնջային ն գրազերային: Լազերային զենքը քվանտային գեներատոր է, որն առաջացնում է էլեկտրամագնիսական ճառագայթում` նախատեսված կենդանի ուժի ն տեխնիկայի ոչնչացման համար: Այս զենքի ոչնչացնող հատկությունն այն է, որ ակնթարթորեն արձրացնում է ճառագայթվող մակերնույթի ջերմաստիճանը, առաջացնում գերտաքացում, ռնկում ն այլն: Պողպատի քայքայման համար անհրաժեշտ հոսքի խտությունը պետք է լինի 62 կՋ/սմ2, փայտի համար` 20կ Ջ/սմ2, ուղեղի համար` 1 կՋ/սմ2 ն այլն: Առավել հեռանկարային է 10,6 մկմ երկարությամ ալիքներ ունեցող հզոր լազերը: Մասնագետների մոտ մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել լազերի մշակումը ռենտգենյան ն γ-ճառագայթման (գրազերային) տիրույթում: Փնջային զենքն առաջացնում է արձր արագության ն մեծ խտության տարրական մասնիկների հոսք: Այն կարող է օգտագործվել ինչպես Երկրի վրա, այնպես էլ տիեզերքում: Լիցքավորված մասնիկների (էլեկտրոններ, պրոտոններ) աղ յուրը տարրական մասնիկների արագացուցիչներն են: Հասցվում են խմ ային հարվածներ` յուրաքանչյուրում 10-20 իմպուլս: Սկզ նական իմպուլսները ստեղծում են «թունել», որով հետագա իմպուլսները 10-15 կմ-ի վրա հասնում են նպատակին: Տիեզերական նշանակության փնջային զենքը հիմնված է չեզոք մասնիկների օգտագործման վրա: Դրա գործողության շառավիղը հասնում է մի քանի հազար կիլոմետրի:

7.1. ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆ

ԱՐՏԱԿԱՐԳ ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐՈՒՄ

Արտակարգ իրավիճակների ոչնչացնող գործոնների ազդեցությունից նակչության պաշտպանությունն արդյունա երական տար եր ճյուղերի կայուն գործունեության կարնորագույն պայմաններից մեկն է: Այդ նպատակով օգտագործվում են պաշտպանական կառույցներ, անհատական պաշտպանական միջոցներ, իրականացվում են մարդկանց էվակուացում ն ապակենտրոնացում:

ԿՈԼԵԿՏԻՎ ՊԱՇՏՊԱՆԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐ

Կոլեկտիվ պաշտպանական միջոցներ են ինժեներական պաշտպանական կառույցները, որոնք նախատեսված են վթարների ն կատաստրոֆաների արդյունքում, տարերային աղետներից, ինչպես նան զանգվածային ոչնչացման զենքի կիրառման հետնանքով ծագող վտանգներից մարդկանց, տեխնիկան ն գույքը պաշտպանելու համար: Պաշտպանական կառույցներից են ապաստարանները, հակառադիացիոն ն հասարակ թաքստոցները: Ապաստարաններ: Ապաստարանները պետք է ապահովեն մարդկանց պաշտպանությունը զանգվածային ոչնչացման զենքի, տեխնածին ն տարերային աղետների, կատաստրոֆաների ոչնչացնող գործոններից: Ապաստարանները դասակարգվում են ըստ` - տարողության, այն է` փոքր (մինչն 150 մարդ), միջին (150-600 մարդ) ն մեծ (600-5000 մարդ), - տեղա աշխվածության, այն է` առանձին կառուցված, հարմարեցված (նկուղներում, շենքերի ու կառույցների առաջին հարկերում), տեղա աշխված նական խոռոչներում ու հանքավայրերում, ստորգետնյա կառույցներում (հետիոտնային ն տրանսպորտային թունելներ, մետրոպոլիտեն ն այլն), - կառուցման ժամկետի, այն է` նախօրոք կառուցված (որպես կանոն կառուցվում են խաղաղ ժամանակ) ն արագ կառուցվող, - պաշտպանության աստիճանի, այն է` 1-ին դասի (Ճպաշտ. 5000, ∆Pճ ≤ 500 կՊա), 2-րդ դասի (Ճպաշտ. - 3000, ∆Pճ ≤ 300

կՊա), 3-րդ դասի (Ճպաշտ. - 2000, ∆Pճ ≤ 200 կՊա) ն 4-րդ դասի (Ճպաշտ. - 1000, ∆Pճ Հ 100 կՊա): Ապաստարանները պետք է ապահովեն` - պատսպարված մարդկանց պաշտպանությունն արտակարգ իրավիճակների ոչնչացնող գործոնների ազդեցությունից, - անհրաժեշտ սանիտարահիգիենիկ պայմաններ (ջերմաստիճանը` 20-23○Շ, հարա երական խոնավությունը` 70 7-ից ոչ ավել, ածխաթթու գազի պարունակությունը` 1 7-ից ոչ ավել, թթվածնի պարունակությունը` 18 7-ից ոչ պակաս), - մարդկանց պատսպարումը (պաշտպանությունը) երկու օրից ոչ պակաս, ինչպես նան` - կառուցվեն տեղանքի չխորտակվող տեղամասերում, - հեռու գտնվեն ջրատար գծերից, կոյուղուց, - ունենան հիմնական մուտքեր, ելքեր ն վթարային ելքեր: Ապաստարանների շինությունը աղկացած է հիմնական ն օժանդակ մասերից: Հիմնական մասի մեջ են մտնում պատսպարվողների համար նախատեսված շինությունը, ղեկավարման կետերը, ուժկետը: Օժանդակ մասին են պատկանում օդափոխության համակարգը, սանիտարական հանգույցը, դիզելային էլեկտրակայանները, մթերքի պահպանման շինությունը, նախամուտքերը, նախամուտք-ջրարգելակը, վերամղման կայանը, ալոնների տեղամասը: Արագ կառուցվող ապաստարանները (տարողությունը` 50-350 մարդ) կառուցվում են թշնամու հարձակման սպառնալիքի դեպքում: Դրանք կառուցվում են շենքերից ն իրարից 20-25 մ հեռավորության վրա: Ապաստարանների կառուցման համար օգտագործվում են արդյունա երական ն քաղաքացիական շինություններում կիրառվող հավաքովի երկաթ ետոնե կառուցվածքներ, ինչպես նան ինժեներական կառույցների տարրեր` աղյուս, քար, փայտանյութ: Ապաստարանները շահագործման են հանձնվում հանձնաժողովի կողմից ընդունվելուց հետո: Պար երա ար` քառամսյակը մեկ, ստուգվում են դրանց հերմետիկությունը, սարքավորումների վիճակը: Ապաստարանների սպասարկման կազմակերպումը հանձնարարվում է օ յեկտի ապաստարանների ն թաքստոցների ծառայությանը: Յուրաքանչյուր ապաստարանը սպասարկող խում ը աղկացած է լինում 5-7 հոգուց: Խմ ի հրամանատար է նշանակվում ապաստարանի պարետը: Ապաստարանում անհրաժեշտ է խստորեն պահպանել սահմանված ռեժիմն ու օրվա աշխատակարգը: Պատսպարվողները, առանց ան113

հրաժեշտության, չպետք է քայլեն ապաստարանի շինություններում, ինքնուրույն միացնեն կամ անջատեն լուսավորությունը, ացեն կամ փակեն դռները: Ապաստարանից դուրս գալ թույլատրվում է միայն պարետի համաձայնությամ : Վարակված տեղանք դուրս գալուց առաջ անհրաժեշտ է հագնել անհատական պաշտպանական միջոցներ: Ապաստարան վերադառնալիս անհրաժեշտ է անհատական պաշտպանական միջոցներից, հագուստից ն կոշիկներից հեռացնել ռադիոակտիվ փոշին: Հակառադիացիոն թաքստոցներ: Հակառադիացիոն թաքստոցները պաշտպանական կառույցներ են` նախատեսված մարդկանց իոնացնող ճառագայթումից պաշտպանելու համար: Որպես հակառադիացիոն թաքստոցներ` օգտագործվում են շինությունների նկուղները ն աղյուսե շենքերի առաջին հարկերը: Հակառադիացիոն թաքստոցների համար հարմարեցված շինություններին ներկայացվում են հետնյալ պահանջները` - պետք է ապահովեն հուսալի պաշտպանություն իոնացնող ճառագայթումից, - պետք է ստեղծված լինեն ոլոր պայմանները շինություններն անհապաղ թաքստոցի ռեժիմի երելու համար, - շինությունները պետք է տեղա աշխված լինեն մարդաշատ վայրերում: Հակառադիացիոն թաքստոցն ունի հիմնական շինություններ` նախատեսված թաքնվողների տեղավորման համար, ինչպես նան օժանդակ շինություններ` սանիտարական հանգույցի, օդափոխության համակարգի, աղտոտոված արտաքին հագուստի համար: 50 ն ավել մարդ տարողություն ունեցող յուրաքանչյուր հակառադիացիոն թաքստոցի համար նշանակվում են պարետ ն սպասարկող անձնակազմ (օղակ), իսկ 50 մարդուց պակաս տարողությամ յուրաքանչյուր հակառադիացիոն թաքստոցի համար նշանակվում է ավագ (սովորա ար պատսպարվողներից որնէ մեկը): Եթե որպես հակառադիացիոն թաքստոց հարմարեցված շինությունների քանակն ան ավարար է, ապա կարող են արագ ձնով կառուցվել լրացուցիչ թաքստոցներ: Հասարակ թաքստոցներ: Հասարակ թաքստոցները նախատեսված են արտակարգ իրավիճակների ոչնչացնող գործոններից մարդկանց զանգվածա ար թաքցնելու համար: Դրանք աց տիպի պաշտպանական կառույցներ են: Դրանց են պատկանում աց ն ծածկված ճեղքերը, փորված ն լցնովի թաքստոցները: Ճեղքերը փորվում են հողափոր մեքենաներով կամ ձեռքով: Թույլ գրունտներում թեք պատերը քայքայվելուց պաշտպանելու համար

պատվում են տախտակներով կամ այլ տեղական նյութերով: Ճեղքերը ծածկելու համար օգտագործվում են գերաններ, սալեր, ալիքավոր պողպատե թիթեղներ ն այլն, որոնք ծածկվում են ոչ ջրաթափանց նյութով ն գրունտով: Ճեղքերի երկարությունը պետք է կազմի 10-15 մ, հարնան ճեղքերի հեռավորությունը` 10 մ-ից ոչ պակաս: Բաց ճեղքերը փորվում են մինչն 1,5 մ խորությամ , 1,1-1,2 մ լայնությամ (հատակի լայնությունը` 0,5-0,6 մ): Ծածկվող ճեղքերի խորությունը մեծացվում է 0,2-0,3 մ-ով, իսկ երկարությունը մեկ թաքնվողի հաշվով ընդունվում է 0,5 մ: Ճեղքերը պետք է տեղա աշխված լինեն պայթյունների հետնանքով առաջացած հնարավոր փլուզումներից հեռու, այսինքն` շենքերի կես արձրությունից ոչ մոտ (սակայն 7 մ-ից ոչ պակաս): Ճեղքերը զգալիորեն թուլացնում են զանգվածային ոչնչացման զենքի գործոնների ազդեցությունը (աղյուսակ 7.1): Ծածկված ճեղքերը, ացի այդ, մարդկանց պաշտպանում են ռադիոակտիվ, թունավոր նյութերի ու ակտերիալոգիական միջոցների ազդեցությունից, ինչպես նան քանդվող շենքերի եկորներից: Աղյուսակ 7.1 Զանգվածային ոչնչացման զենքի ոչնչացնող գործոնների ազդեցության թուլացման աստիճանը ճեղքերի կողմից Ճեղքերի Ոչնչացնող գործոններ տեսակները հարվածալուսային ներթափանցող ռադիոակտիվ յին ալիք ճառագայթում ճառագայթում վարակում 1,5-2 1,5-2 2-3 1,5-2 Բաց Ծածկված

2,5-3

լրիվ պաշտպանություն

200-300

200-300

Սակայն անգամ ծածկված ճեղքերը լիովին չեն պաշտպանում թունավոր նյութերից ն ակտերիալոգիական միջոցներից: Այդ պատճառով պետք է օգտագործել շնչառական օրգանների պաշտպանության անհատական միջոցներ, իսկ աց ճեղքերում` մաշկի պաշտպանության միջոցներ:

ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ ՊԱՇՏՊԱՆԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐ

Արտակարգ իրավիճակի ծագման դեպքում օդում քիմիական թունավոր նյութերը, ռադիոակտիվ ն ակտերիալոգիական միջոցները գտնվում են գոլորշու, գազի, աերոզոլի տեսքով կամ կաթիլահեղուկային վիճակում: Դրանք ացասական ազդեցություն են գործում հատկապես

շնչառական օրգանների ն մաշկի վրա: Անհատական պաշտպանական միջոցները զգալիորեն տար երվում են ըստ նշանակության, գործողության սկզ ունքի ն պատրաստման ձնի (նկ. 7.1): Անհատական պաշտպանական միջոցներ

Ըստ նշանակության

Ըստ գործողության սկզ ունքի

Ըստ պատրաստման ձնի

Շնչառական օրգանների պաշտպանության

Զտող

Արդյունա երական արտադրության

Մաշկի պաշտպանության

Մեկուսացնող

Հասարակ

Անհատական պաշտպանության ժշկական միջոցներ

Նկ. 7.1. Անհատական պաշտպանական միջոցների դասակարգումը:

Շնչառական օրգանների անհատական պաշտպանական միջոցները, ըստ գործողության սկզ ունքի, լինում են զտող` նախատեսված օդը վնասակար նյութերից մաքրելու համար, եր օդում թթվածնի քանակությունը պակաս չէ 18 7-ից, իսկ վնասակար նյութերի քանակությունը սահմանափակ է, մեկուսացնող, եր օդում թթվածնի քանակությունը պակաս է 18 7-ից, իսկ վնասակար նյութերի քանակությունն անսահմանափակ է: Անհատական պաշտպանական զտող միջոցները վարակված օդն աերոզոլներից մաքրում են զտման եղանակով: Այդ նպատակով լայն տարածում են գտել զտող հակագազերը, որոնք ապահովում են վարակված օդը վնասակար նյութերից (ինչպես աերոզոլի, այնպես էլ գոլորշիների ու գազերի տեսքով) մաքրելու արձր աստիճան: Զտող հակագազերը լինում են քաղաքացիական, մանկական, արդյունա երական ն համազորային: Քաղաքացիական հակագազերը նախատեսված են` ա) մեծահասակների համար` Լ1-5, Լ1-5Խ, Լ1-7, Լ1-78, Լ178Խ,

) 1,5 տարեկանից արձր հասակի երեխաների համար` 1/Ô-/, 1/Ô-Ø, 1/Ô-7, 1/Ô-2/, 1/Ô-2Ø, գ) 1,5 տարեկանից փոքր երեխաների համար` մանկական պաշտպանիչ խուց (ÊՅ/-6): Արդյունա երական հակագազերը նախատեսված են կոնկրետ վնասակար նյութերից պաշտպանելու համար: Ըստ տուփի տեսակի` դրանք շնչառական օրգանները պաշտպանում են այս կամ այն վնասակար նյութերից կամ դրանց խառնուրդներից` - Ճ տեսակը պաշտպանում է ֆոսֆորա- ն քլորաօրգանական թունաքիմիկատներից ն օրգանական միացությունների գոլորշիներից ( ենզին, կերոսին, ացետոն, ենզոլ, տետրաէթիլակապար, տոլուոլ, սպիրտ, էֆիր), - 8 տեսակը` ֆոսֆորա- ն քիմիաօրգանական թունաքիմիկատներից, թթու գազերից ու գոլորշիներից (ծծմ ային գազ, քլոր, ծծմ աջրածին, ազոտի օքսիդներ, ֆոսգեն, քլորաջրածին), - Լ տեսակը` սնդիկի գոլորշիներից, սնդիկաօրգանական թունաքիմիկատներից. օդում սնդիկի գոլորշիների 0,01 գ/մ3 կոնցենտրացիայի դեպքում պաշտպանությունը կազմում է 1 ժամ 20 րոպե, - E տեսակը` ֆոսֆորային ն արսենային ջրածնից, - K/ տեսակը` ամոնիակից, ծծմ աջրածնից ն դրանց խառնուրդներից. օդում ամոնիակի 2,3 գ/մ3 կոնցենտրացիայի դեպքում պաշտպանությունը կազմում է 4 ժամ, - ԵÊФ տեսակը` օրգանական նյութերի գոլորշիներից, ֆոսֆորային ն արսենային ջրածնից, - / տեսակը` ածխածնի օքսիդից, ֆոսֆորային ն արսենային ջրածնից, ծծմ աջրածնից, օրգանական նյութերի գոլորշիներից, - ՇՕ տեսակը` ածխածնի օքսիդից. օդում վերջինիս 6,2 գ/մ3 կոնցենտրացիայի դեպքում պաշտպանությունը կազմում է 1,5 ժամ: Շնչառական օրգանների անհատական պաշտպանական միջոցներից են նան շնչադիմակները, հասարակ պաշտպանական միջոցները, մեկուսացնող շնչառական ապարատները, ինքնապաշտպանիչները: Շնչադիմակները կառուցվածքային առումով լինում են զտող դիմակների ձնով (P-2, P-2/, 5-2K, ØԵ-1, «1åՈåՇòՕê», «Êճìճ» ն այլն) ն կոթառային (Ð1Լ-67, Ð5-60Խ5, Ð5-60ՇԽ), իսկ ըստ նշանակության` փոշեպաշտպան, հակագազային ն գազափոշեպաշտպան: Հակափոշային շնչադիմակները (ØԵ-1, «1åՈåՇòՕê», «Êճìճ», 5-2K) շնչառական օրգանները պաշտպանում են պինդ դիսպերսային

ֆազ ունեցող աերոզոլներից: Սակայն, օրինակ, ԱԷԿ-ների վթարի դեպքում դրանք ներքին ճառագայթահարումը փոքրացնում են ընդամենը 5-10 անգամ: Այդ պատճառով ստեղծվել են ժամանակակից հակաաերոզոլային շնչադիմակներ` «1åՈåՇòՕê-200», «5քճëåö-1», «Êճìճ-200»: Հակագազային շնչադիմակները (Ð1Լ-67) պաշտպանում են վնասակար գազերից ն գոլորշիներից, եթե դրանց պարունակությունն օդում ավել չէ 10-15 սահմանային թույլատրելի կոնցենտրացիայից: Գազափոշեպաշտպան շնչադիմակները (Ð5-60Խ5, Ð5-60ՇԽ) պաշտպանում են վնասակար նյութերից, որոնք օդում առկա են միաժամանակ գոլորշիների, գազերի ու աերոզոլների տեսքով: Հասարակ պաշտպանական միջոցները ծառայում են ռադիոակտիվ նյութերից ն ակտերիալոգիական միջոցներից պաշտպանելու համար: Դրանց են պատկանում հակափոշային գործվածքե դիմակը (1ÒԽ-1) ն ամ ակ-մառլյայե ամրակապը (8Խ1): Խոնավացվելով հատուկ լուծույթներով` դրանք կարող են պաշտպանել նան քիմիական թունավոր նյութերից: Մեկուսացնող շնչառական ապարատները նախատեսված են շնչառական օրգանները, դեմքը ն աչքերն օդում գտնվող ցանկացած վնասակար նյութերից (անկախ դրանց կոնցենտրացիայից) պաշտպանելու համար: Այդպիսի ապարատներում քիմիապես կապված թթվածնի հիման վրա տեղի է ունենում վերականգնման պրոցես, այսինքն` օդի մաքրում վնասակար խառնուրդներից ն հարստացում թթվածնով: Դըրանք օգտագործվում են արդյունա երությունում ն շինարարությունում: Առավել տարածում են գտել թթվածնային Ê11-8, Ê11-10, սեղմած օդով «8ëճոճ», ՃՇ8-2 ն փողրակային 1Ø-1, 1Ø-2 ապարատները: Մեկուսացնող հակագազերից են 11-4-8, 11-1-8, 11-6-ը: 11-1-ը հնարավորություն է տալիս աշխատել նան ջրի տակ` մինչն 7 մ խորության պայմաններում: Այդ հակագազերով ապահովվում են քաղաքացիական պաշտպանության կազմավորումները, որոնք հետախուզություն են իրականացնում ռադիոակտիվ, քիմիական նյութերով ն կենսա անական միջոցներով վարակված տեղանքում, ինչպես նան փրկարարական աշխատանքներ են իրականացնում այնպիսի պայմաններում, եր հնարավոր չէ օգտագործել զտող հակագազեր: Մեկուսացնող հակագազերի հետ միասին կարող են օգտագործվել նան մեկուսացնող շնչադիմակներ (ØՇ-20Խ, Լ/5-3): Ինքնապաշտպանիչները նախատեսված են շնչառական օրգանները վնասակար նյութերից կարճաժամկետ պաշտպանելու համար: Դրանք կոմպակտ են, ունեն հասարակ կառուցվածք ն նախատեսված են միանգամյա օգտագործման համար. օգտագործվում են, օրինակ,

հրդեհների, քիմիական թունավոր նյութերի վթարային արտանետումների դեպքում շնչառական օրգանները ՇՕ-ից, փոշուց ն ծխից պաշտպանելիս: Գործածվում են զտող ն մեկուսացնող ինքնապաշտպանիչներ: Լայն տարածում են գտել քիմիապես կապված թթվածնով մեկուսացնող ինքնապաշտպանիչները (ՇՇ1-2, ՇՇ1-4): Հրդեհների ժամանակ ներկայումս օգտագործվում է ԼՅ/Ê-5 տիպի ինքնապաշտպանիչը (գազածխապաշտպանիչ լրակազմ), որը 30 րոպեի ընթացքում մեծ արդյունավետությամ պաշտպանում է այրման թունավոր արգասիքներից: Մաշկի անհատական պաշտպանական միջոցները նախատեսված են մարդու մաշկային ծածկույթը քիմիական թունավոր ն ռադիոակտիվ նյութերից, ակտերիալոգիական միջոցներից ու ջերմային ճառագայթումից պաշտպանելու համար: Ըստ պաշտպանության սկզ ունքի` դրանք նույնպես լինում են զտող ն մեկուսացնող: Զտող պաշտպանական միջոցներից առավել տարածում են գտել ՅÔՕ, Ô1-Ô, Ê8Շ-2, ՕÊՅÊ-Խ պաշտպանական միջոցները, որոնք հիմնականում նախատեսված են արդյունա երական օ յեկտների քաղաքացիական պաշտպանության կազմավորումների համար: Զտող միջոցները հատուկ քիմիական լուծույթով ներծծված ամ ակե հագուստ են (կոմ ինեզոն): Դրանք մարդու մաշկը պաշտպանում են թունավոր գոլորշիներից, աերոզոլից, ռադիոակտիվ փոշուց ն, ի տար երություն մեկուսացնող զըտող միջոցների, հնարավորություն են տալիս, որ օդն ազատ ներթափանցի հագուստից ներս, ինչի շնորհիվ մարդու մարմինը պաշտպանվում է գերտաքացումից: Մեկուսացնող պաշտպանական միջոցները նախատեսված են միայն տնտեսական ն ռազմավարական նշանակության օ յեկտների քաղաքացիական պաշտպանության կազմավորումների անձնակազմի պաշտպանության համար: Դրանցից են Ê11-4, ÊՅՃ, ×-20 տեսակի պաշտպանական միջոցները: Քաղաքացիական պաշտպանության համակարգում տարածում են գտել նան 1-1 տիպի թեթն պաշտպանական կոստյումը ն ՕՅÊ տիպի զինվորական պաշտպանիչ լրակազմը: Այդ կոստյումների թերությունն այն է, որ արձր ջերմաստիճանի (--255Շ) պայմաններում աշխատելիս մարդու մարմինը գերտաքանում է: Ձեռքերի ն ոտքերի պաշտպանության համար օգտագործում են ռետինե ձեռնոցներ ու կոշիկներ: Տրիկոտաժե, ամ ակե ն րդյա գործվածքները միայն պաշտպանում են ռադիոակտիվ փոշուց. պաշտպանիչ հատկությունները արձրացնելու նպատակով դրանք թրջում են օճառայուղային էմուլսիայով (մեկ լրակազմի հաշվով 2,5 լ): Անհատական պաշտպանության ժշկական միջոցներին են պատկանում անհատական դեղատուփը (Ճ1-2,4), հակաքիմիական ճ111-8,10) ն վիրակապման ճ111) ծրարները:

Անհատական դեղատուփն օգտագործվում է վնասվածքների ն այրվածքների դեպքում, ինչպես նան թունավոր նյութերի, ակտերիալոգիական միջոցների ն իոնացնող ճառագայթման ազդեցությունը թուլացնելու նպատակով: Անհատական հակաքիմիական ծրարը նախատեսված է հագուստի վարակման դեպքում ն մաշկի աց տեղերում թունավոր նյութերն ապագազացնելու համար: Այն աղկացած է ապագազացնող լուծույթ պարունակող սրվակից ն 4 հատ ամ ակե-մառլյայե տամպոնից: Անհատական վիրակապման ծրարը աղկացած է 10 սմ լայնությամ ն 7 մ երկարությամ ինտից ն 2 հատ ամ ակե-մառլյաե արձիկներից (17,5×35 մմ): Բարձիկներից մեկը կարված է ինտի մի եզրին, իսկ մյուսը կարելի է տեղաշարժել ինտի երկարությամ :

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԷՎԱԿՈՒԱՑՈՒՄԸ ԵՎ ԱՊԱԿԵՆՏՐՈՆԱՑՈՒՄԸ

Արտակարգ իրավիճակների ոչնչացնող գործոններից պաշտպանվելու հիմնական միջոցներից մեկը (մանավանդ պաշտպանական կառույցների ան ավարարության պայմաններում) վտանգավոր շրջաններից ու աղետի գոտիներից նակչության ժամանակին էվակուացումն ու ապակենտրոնացումն է: Էվակուացումը միջոցառումների համալիր է` ուղղըված անկչությանն արտակարգ իրավիճակների գոտուց կազմակերպված ձնով դուրս երելուն (տեղափոխելուն) ն անվտանգ շրջանում նրանց կենսագործունեությունն ապահովելուն: Ապակենտրոնացումը միջոցառումների համալիր է` ուղղված ընակչությանը կազմակերպված ձնով քաղաքներից մերձքաղաքյա անվտանգ գոտի տեղափոխելուն ն աշխատողների գործունեությունը հատուկ պայմաններում ապահովելուն: Էվակուացումը պլանավորվում է հիմնականում խաղաղ ժամանակներում տեղի ունեցող նական ն տեխնածին արտակարգ իրավիճակների դեպքում, իսկ ապակենտրոնացումը` ռազմական նույթի արտակարգ իրավիճակների դեպքում, եր թշնամին օգտագործում է զանգվածային ոչնչացման միջոցներ: Մարդկանց էվակուացումն ու ապակենտրոնացումը պլանավորվում ն անցկացվում է հետնյալ սկզ ունքներով`  Արտադրական, եր տնտեսական ն ռազմավարական նշանակության օ յեկտների աշխատակիցների (ընտանիքի անդամների հետ միասին) դուրս երումը (տեղափոխումը) իրականացվում է օ յեկտների ուժերով ու միջոցներով: Այս սկզ ունքը հնարավորություն է տալիս պահպանել օ յեկտի աշխա120

տակազմի ամ ողջականությունն ու առավել հստակ պլանավորել ն անցկացնել էվակուացումն ու ապակենտրոնացումը:  Տարածքային, եր էվակուացումն իրականացվում է քաղաքի ղեկավարության ուժերով ու միջոցներով. նակչության մի մասը, որը զ աղված չէ արտադրությունում ն օ յեկտների աշխատակիցների ընտանիքներից չէ, էվակուացվում է տեղական մարմինների օգնությամ : Էվակուացումը կարող է իրականացվել տրանսպորտով, ոտքով կամ կոմ ինացված ձնով: Առավել տարածում է գտել վերջին ձնը: Բոլոր էվակուացվողները աժանվում են երեք խմ ի. - օ յեկտների աշխատակիցները (նրանց ընտանիքները), որոնք շարունակում են աշխատանքը քաղաքում, - օ յեկտների աշխատակիցները, որոնք ժամանակավորապես դադարեցրել են աշխատանքը քաղաքում կամ գործունեությունը շարունակում են մերձքաղաքային գոտում, - մնացած նակչությունը: Էվակուացվածների ն ապակենտրոնացվածների տեղավորումն անվտանգ շրջաններում իրականացվում է ըստ վերը ներկայացված խմ երի: Առաջին խմ ում ընդգրկվածները տեղավորվում են օ յեկտին (քաղաքին) մոտ տարածքներում, որպեսզի աշխատանքի գնալու ն վերադառնալու համար չկորցնեն 4-5 ժ-ից ավել: Երկրորդ խմ ում ընդգրկվածները տեղավորվում են տվյալ շրջանի միջնամասում, իսկ երրորդ խմ ում ընդգրկվածները` ավելի հեռու տվյալ շրջանից: Էվակուացման ն ապակենտրոնացման կազմակերպման համար ստեղծվում են էվակուացիոն հանձնաժողովներ: Օ յեկտի մասշտա ով հիմնական կազմակերպիչն ու ղեկավարն օ յեկտի ղեկավարն է, իսկ քաղաքի մասշտա ով` քաղաքապետը: Ընդհանուր հարցերով նրանց տեղակալները ստանձնում են էվակուացիոն հանձնաժողովների նախագահների պարտականությունները: Էվակուացման մասին նակչությանը տեղյակ է պահվում հեռուստատեսությամ , ռադիոյով, հեռախոսով, տեղական օրգանների միջոցով ն այլն: Յուրաքանչյուր ոք տեղեկացվում է, թե ինքը եր ն որտեղ պետք է ներկայանա: Էվակուացվողները հավաքվում են էվակուացման հավաքման կետերում` իրենց մոտ ունենալով փաստաթղթեր, անձնական իրեր (50 կգ-ից ոչ ավել), մթերք (նախատեսված 2-3 օրվա համար): Համապատասխան կետերում գրանցվելուց հետո էվակուացվողներն ուղնորվում են երկաթուղային կայաններ, ավտոկայաններ, օդանավակայաններ, որտեղից տրանսպորտի տար եր ձներով (կամ ոտքով) տեղափոխվում են էվակուացման շրջաններ: Առաջին հերթին էվակուաց121

ման շրջաններում տեղակայվում են ժշկական հիմնարկությունները: Տրանսպորտով տեղափոխվում են այն անձինք, ովքեր ընդգրկված են լինում էվակուացվողների 1-ին խմ ում, նրանք, ովքեր ոտքով չեն կարող հաղթահարել երկար տարածություններ (հղի կանայք, հիվանդները, 65-ից արձր տարիք ունեցողները, ինչպես նան իրենց հետ մինչն 14 տարեկան երեխաներ ունեցողները): Ավտոմո իլային տրանսպորտով փոխադրվողների համար ձնավորվում են ավտոմո իլային շարասյուններ` աղկացած 20-30 մեքենայից: Շարասյունները կարելի է համալրել նան անձնական ավտոմո իլներով: Յուրաքանչյուր մեքենայի համար նշանակվում է ավագ: Շարասյան շարժման արագությունը կազմում է 34 կմ/ժ, շարժվելուց 1-1,5 ժամ հետո կազմակերպվում է հանգիստ` 15-20 րոպե տնողությամ : Հետիոտնային շարասյունները կազմվում են 500-1000 մարդուց: Ղեկավարման հարմարության համար յուրաքանչյուր շարասյուն աժանվում է խմ երի` աղկացած 50-100 մարդուց: Նշանակվում են խմ երի ավագներ: Հետիոտնային շարասյունները 10-12 ժամում պետք է անցնեն 30-40 կմ: Էվակուացվածներին ընդունելու, տեղա աշխելու ն նրանց կենսագործունեությունն ապահովելու համար ստեղծվում են էվակուացման ընդունման կետեր:

7.2. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆՆ ԱՐՏԱԿԱՐԳ

ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐՈՒՄ

Արտադրական ձեռնարկությունների կայուն գործունեության ապահովումն արատակարգ իրավիճակներում կենսաապահովման կարնորագույն խնդիրներից մեկն է: Տնտեսական ն ռազմավարական նշանակության օ յեկտների կայուն գործունեությունը պայմանավորվում է արտակարգ իրավիճակներում ոչնչացնող գործոնների ազդեցությանը դիմակայելով, անհրաժեշտ ծավալով ն որակով արտադրանք (մթերք) արտադրելով, աշխատողների կյանքն ու առողջությունն ապահովելով: Նյութական արժեքների արտադրությամ զ աղվող օ յեկտների (տըրանսպորտ, կապ, էլեկտրահաղորդման գծեր ն այլն) կայունությունը որոշվում է այդ ֆունկցիաները կատարելու հատկությամ : Արտադրական օ յեկտների ն տեխնիկական համակարգերի կայունության արձրացումն իրականացվում է համապատասխան կազմակերպչատեխնիկական միջոցառումների անցկացմամ , որոնց սովորա ար նախորդում է կոնկրետ կայունության հետազոտումը: Արտադրական օ յեկտի (ձեռնարկության) հետազոտման առաջին փուլում անցկացվում է դրա առանձին տարրերի կայունության վեր122

լուծություն, մասնավորապես արտակարգ իրավիճակներում` - տեղակայանքների ն տեխնոլոգիական համալիրների հուսալիությունը, - արտադրության առանձին համակարգերի վթարների հետնանքները, - հարվածային ալիքի տարածումը, - թունավոր, հրդեհավտանգ ն պայթյունավտանգ խառնուրդների կրկնակի առաջացման հնարավորությունը: Հետազոտման երկրորդ փուլում մշակվում են միջոցառումներ` ուղղված արտակարգ իրավիճակից հետո օ յեկտի վերականգնմանն ու կայունության արձրացմանը: Այդ միջոցառումները կազմում են օ յեկտի կայունության արձրացման պլան-գրաֆիկի հիմքը: Պլան-գրաֆիկում նշվում են պլանավորված աշխատանքների ծավալն ու արժեքը, ֆինանսավորման աղ յուրները, մեքենաներն ու մեխանիզմները, հիմնական նյութերը, աշխատուժը, պատասխանատու կատարողները, կատարման ժամկետները: Օ յեկտի գործունեության կայունության հետազոտումն սկսվում է մինչն այն շահագործման հանձնելը` դեռնս նախագծման փուլից: Հնարավոր արտակարգ իրավիճակի ստեղծումն օ յեկտում որոշվում է ըստ տվյալ օ յեկտի տեսակի, տեխնոլոգիական պրոցեսի նույթի, աշխարհագրական շրջանի առանձնահատկությունների: Բնական ծագման արտաքին ոչնչացնող գործոնների մակարդակն ու հավանականությունը (սեյսմիկ ազդեցություն, ցունամի, սողանքներ ն այլն) հիմնականում որոշվում են օ յեկտի տեղա աշխման շրջանով: Պարզա անվում են շրջանի օդերնութա անական պայմանները (տեղումների քանակը, քամիների նույթը ն այլն), ուսումնասիրվում տեղանքի քարտեզը (գրունտի նութագիրը, գրունտային ջրերն ու դրանց քիմիական կազմը), նական պայմանները (անտառային զանգվածները, ջրային օ յեկտները ն այլն), գնահատվում տարածքի կառուցապատումը, հարակից գործող արտադրությունների վտանգավորության աստիճանը (հիդրոհանգույցներ, քիմիական արտադրություն ն այլն): Օ յեկտի կայունությունն ուսումնասիրելիս նան տրվում է հիմնական ու երկրորդական շինությունների նութագիրը ն սահմանվում են դրանց կառուցվածքի առանձնահատկությունները: Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն տեղամասերին, որտեղ կարող են ծագել ոչնչացման երկրորդական գործոններ: Տեխնոլոգիական պրոցեսի ուսումնասիրումը կատարվում է արտակարգ իրավիճակում արտադրության առանձնահատկությունները (տեխնոլոգիայի փոփոխություն, արտադրության մասնակիորեն ընդհատում, նոր արտադրանքի արտադրություն ն այլն) հաշվի առնելու համաձայն:

Գնահատվում են էներգակիրների փոխարկման հնարավորությունը, ուժեղ ներգործող թունավոր ն դյուրավառ նյութերի պաշարներն ու տեղաաշխվածությունը, առնձին հաստոցների, տեղակայանքների ն արտադրամասերի իմքնուրույն աշխատանքի հնարավորությունը, արտադրության անվթար դադարեցման միջոցներն արտակարգ իրավիճակների պայմաններում: Հատուկ ուշադրություն է դարձվում գազամատակարարման համակարգին: Ջրամատակարարման համակարգն ուսումնասիրելիս առանձնակի ուշադրության է արժանանում շինությունների ն ջրամ արների պաշտպանությունը ռադիոակտիվ, քիմիական ու կենսաանական վարակվածությունից: Որոշվում է հրդեհամարման համակարգի գործունեության հուսալիությունը, ուսումնասիրվում ղեկավարման կետերի ու կապի հանգույցների վիճակը: Օ յեկտի գործունեության կայունության սահմանի որոշումից հետո մշակվում ն իրականացվում են կայունության արձրացման միջոցառումներ, այն է` - արտակարգ իրավիճակի ծագման պատճառների կանխարգելում, - արտակարգ իրավիճակի կանխարգելում (ավտոմատիկայի համակարգում շրջափակող սարքավորումների ներդրում, անվտանգության ապահովում), - արտակարգ իրավիճակի հետնանքների թեթնացում, սարքավորումների ռացիոնալ տեղա աշխում, պաշարների ստեղծում, արտադրության վթարային կանգնեցում, - կոլեկտիվ ն անհատական պաշտպանական միջոցներ, էկրաններ, գործողության ժամանակի սահմանափակում ն այլն օգտագործելով` հնարավոր ոչնչացնող գործոններից պաշտպանության ապահովում: Տնտեսության կայունության արձրացման միջոցառումներին ներկայացվող ընդհանուր պահանջներն արդյունավետությունն ու խնայողությունն են: Ըստ կայունության արձրացման միջոցառումների` խնայողության անհրաժեշտ պայմանը հետնյալն է` Շիտմ ≤ 5կ, որտեղ Շիտմ-ն ինժեներատեխնիկական միջոցառումների գինն է, 5կ-ն` լրիվ կորուստն արտակարգ իրավիճակներում: Արդյունավետության կարելի է հասնել արտակարգ իրավիճակում ոլոր ոչնչացնող գործոնների համալիր գնահատմամ : Ձեռնարկությունը ինչքան շատ միջոցներ է ներդնում կանխարգելիչ, կազմակերպչական ու ինժեներատեխնիկական միջոցառումներում, այնքան արձր է

լինում արդյունավետությունը ն փոքր է լինում արտակարգ իրավիճակի ծագման հավանականությունը:

7.3. ԱՐՏԱԿԱՐԳ ԻՐԱՎԻՃԱԿՆԵՐԻ

ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԻ ՎԵՐԱՑՈՒՄԸ

Արտակարգ իրավիճակի հետնանքների վերացումն իրականացվում է այն ձեռնարկությունների, հիմնարկությունների ն կազմակերպությունների ջանքերով ու միջոցներով, որոնց տարածքում ստեղծվել է արտակարգ իրավիճակը: Ստեղծված օջախներում իրականացվում են փրկարարական ն անհետաձգելի աշխատանքներ (քաղաքացիական պաշտպանության կազմավորումների շարժման երթուղիների ն աշխատանքային տեղամասերի հետախուզում, հրդեհների տեղայնացում ու մարում, մարդկանց փրկում, ուժօգնության ցուցա երում ն սանիտարական մշակման ենթարկում, տրանսպորտի, տեխնիկական համակարգերի, շինությունների ու արդյունա երական օ յեկտների վարակազերծում, քանդված (փլուզված) ն վարակված տեղամասերում անցուղիների ստեղծում, վթարների տեղայնացում էներգետիկ, ջրային, տեխնոլոգիական ցանցերում ու կոյուղում, շենքերի կոնստրուկցիաների ամրացում ն այլն), որոնցում ներգրավվում են նան քաղաքացիական պաշտպանության ուժերն ու հանրապետության զինված ուժերը: Փրկարարական ն անհետաձգելի այլ աշխատանքներն իրականացվում են անկախ կլիմայական պայմաննեից. օգտագործվում են ուլդոզերներ, ինքնաթափեր, ավտոգրեյդերներ, էքսկավատորներ ն այլն: Փրկարարական ն անհետաձգելի այլ աշխատանքների անցկացման տեխնոլոգիան կախված է շենքերի ու շինությունների, կոմունալէներգետիկ ցանցի վնասվածության ն քանդման նույթից, տարածքի ճառագայթային-քիմիական վարակվածությունից: Առաջին հերթին ացվում են դեպի քանդված շինություններ (որտեղ գտնվում են տուժած մարդիկ) տանող անցումներ: Մարդկանց փրկումն սկսվում է փլվածքի մանրամասն զննումով. ընդգրկվում են կինոլոգներ (շներով), տար եր սարքեր, ինչպես նան վկաները ենթարկվում են հարցումների: Միջոցներ են ձեռնարկվում տուժածների հետ կապ հաստատելու համար, ամրացվում են անկայուն կոնստրուկցիաներն ու կառուցվածքային տարրերը, մաքրվում փլատակները: Ծանր տեխնիկայի օգտագործումը կտրուկ արագացնում է փրկարարական աշխատանքների գործընթացը, սակայն կարող է անվերականգնելի վնաս հասցնել տուժվածներին: Փրկվածներին, մինչն էվակուացումը ցույց է տրվում 1-ին ուժօգնություն: Այնուհետն վերանորոգվում, վերականգնվում են կոմունալ-էներգետիկ ն տեխնոլոգիական ցանցերը, տեղայնացվում ն վերացվում

հրդեհները: Քիմիական վարակման օջախում աշխատանքներ վարելիս առաջին հերթին անհրաժեշտ է թունավոր նյութերի արտանետումները, դրանց գոլորշիացման ինտենսիվությունը, վարակված օդի տարածման խորությունը նվազեցնելու միջոցներ ձեռնարկել: Նշված միջոցառումների անցկացումից հետո կատարվում է տարածքի վարակազերծում ն նակչության ու փրկարարական կազմավորումների անձնակազմի սանիտարական մշակում: Վարակազերծման ընթացքում կատարվում է ապաակտիվացում, ապագազացում, ախտահանում, դերուտիզացում (կրծողների ոչնչացում), դեմերկուրիզացում ն այլն: Ապաակտիվացումը ջրի մաքրումն է ռադիոակտիվ նյութերից, ինչպես նան դրանց մեխանիկական կամ ֆիզիկամեխանիկական հեռացումն է տար եր առարկաների մակերնույթներից: Տեխնիկայի ն տըրանսպորտի վարակազերծումը կատարվում է վարակազերծման կայաններում, որոնք սովորա ար տեղակայվում են ավտոտնտեսություններում կամ հսկման ու մշակման կետերում: Ջրի ապաակտիվացումն իրականացվում է զտմամ , թորմամ , պարզեցմամ կամ իոնափոխանակվող խեժերի օգնությամ : Փաթեթավորված մթերքն ու հումքը ապաակտիվացվում են մշակելու կամ վարակված տարան փոխելու միջոցով: Չփաթեթավորված սննդից վարակված շերտը հեռացվում է: Ապագազացումը թունավոր նյութերի տարրալուծման կամ հեռացման պրոցեսն է մթերքից: Գազային վիճակում գտնվող վտանգավոր քիմիական նյութերի (քլոր, ամոնիակ, ծծմ աջրածին, ֆոսգեն) չեզոքացման համար դրանց ճանապարհին տեղադրվում է ջրային քող (պատվար): Թունավոր նյութերի հեռացումն իրականացվում է մեխանիկական կտրման կամ գրունտով ծածկելու միջոցով: ՈՒժեղ ներգործող թունավոր նյութերը հագուստից հեռացնելու նպատակով օգտագործվում են ֆիզիկաքիմիական միջոցներ` եռացում ն գոլորշիով մշակում: Սանիտարական մշակումը ռադիոակտիվ, քիմիական նյութերով ն ակտերիալոգիական միջոցներով վարակված հագուստի, կոշիկների, ինչպես նան մարդկանց մաշկային ծածկույթի մեխանիկական մաքըրման ու վարակազերծման միջոցառումների համալիր է: Բնակչության ն փրկարարական կազմավորումենրի անձնակազմի սանիտարական մըշակումն անցկացվում է սանիտարալվացման կետերում, որոնք ստեղծվում են աղնիքների, ցնցուղարանների ազայի վրա: Սանիտարական մշակումն իրականացվում է երկու ձնով` լրիվ ն մասնակիորեն: Մասնակիորեն մշակումն անցկացվում է անմիջապես վարակվածության օջախում, իսկ լրիվ մշակումը` վարակված գոտուց դուրս:

Ախտահանումը մարդկանց ն կենդանիների մոտ վարակիչ հիվանդությունների հարուցիչների ոչնչացման ու հեռացման պրոցեսն է արտաքին միջավայրում: Ախտահանումն իրականացվում է ֆիզիկական, քիմիական, ֆիզիկաքիմիական ն կենսա անական միջոցներով: Հիմնականը քիմիական միջոցն է: Դերատիզացումը կրծողների ոչնչացմանն ուղղված կանխարգելիչ միջոցառում է, որն իրականացվում է վարակիչ հիվանդությունների տարածման կանխման նպատակով: Դեմերկուրիզացումը մարդկանց ն կենդանիների թունավորումների ացառման նպատակով սննդի ու դրա միացությունների հեռացումն է ֆիզիկաքիմիական ն մեխանիկական միջոցներով: ՈՒղղակի վնասի որոշման համար անհրաժեշտ է իմանալ արտադրական հիմնական ֆոնդերի ն նակելի ֆոնդի արժեքը մինչ արտակարգ իրավիճակի ստեղծվելն ու դրանից հետո: Դրանց տար երությունն էլ հենց կազմում է ուղղակի վնասի չափը: ՈՒղղակի վնասի որոշման համար անհրաժեշտ է նան տվյալներ ունենալ օ յեկտի վնասվածության մասին, ինչը որոշվում է կամ ըստ օ յեկտի վնասված մակերեսի ն ընդհանուր մակերեսի հարա երության, կամ օ յեկտի վնասված տարրերի ն տարրերի ընդհանուր թվի հարաերության: Քանի որ հնարավոր չէ կանխատեսել արտակարգ երնութի տեղը ն մասշտա ն օ յեկտում, այդ պատճառով օ յեկտի վնասման չափը որոշելիս օգտագործվում է ստոխաստիկ հիմքը: Արտակարգ իրավիճակի ժամանակ տուժածների թիվն ու հասցված վնասը, որպես կանոն, որոշվում են փրկարարական համալիր աշխատանքներ անցկացնելու ընթացքում կամ դրանցից հետո: Օ յեկտի պատրաստվածությունը վերականգնողական աշխատանքներ կատարելու համար գնահատվում է նախագծատեխնիկական փաստաթղթերի առկայությամ , անվորական ուժի ն նյութական ռեսուրսների ապահովվածությամ : Արտակարգ իրավիճակների հետնանքների նախազգուշացումն ու կանխումը ներկայիս կարնորագույն խնդիրներից մեկն է: Տուժած օջախներում ճիշտ կազմակերպված գործողությունները, արձր մակարդակով վթարավերականգնողական աշխատանքների կատարումը, տուժածներին անհրաժեշտ օգնություն ցույց տալը հնարավորություն են տալիս կրճատել զոհերի թիվը, նվազեցնել նյութական կորուստները ն ապահովել տնտեսական նշանակության օ յեկտների անխափան ու կայուն գործունեությունը:

8.1. ԲՈՒՍԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՎԱՐՈՒՄԸ ՀՈՂԻ

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ԱՂՏՈՏՄԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

Միջուկային պայթյունից 3-7 տարի հետո ճառագայթման վտանգի հիմնական գործոն կարող է լինել գոյությունը երկարատն պահպանող ռադիոակտիվ իզոտոպներով (ստրոնցիում-90 ն ցեզիում-137) աղտոտված հողը: Այդ ժամանակահատվածում գլո ալ ռադիոակտիվ տեղումների ծավալը ավականաչափ նվազում է ն ույսերի ու երքի ռադիոակտիվ աղտոտումը 80 7-ով տեղի է ունենում հողում առկա ռադիոակտիվ նյութերի հետնանքով: Մշակվող հողերում ռադիոակտիվ իզոտոպները հիմնականում պարունակվում են հողի հերկելի շերտում, իսկ նական մարգագետիններում, արոտավայրերում, անմշակ հողերում` 5 սմ հաստությամ վերին շերտում: Դրանք կլանվում են հողի մասնիկների կողմից ն ժամանակի ընթացքում տեղափոխվում հողի ուղղագիծ պրոֆիլով: Սակայն դրանց թափանցման խորությունը, ըստ չխախտված կառուցվածքով անմշակ հողի պրոֆիլի, չի գերազանցում մի քանի սանտիմետրը: Ռադիոակտիվ իզոտոպների ուղղագիծ տարաշարժի վրա ազդում են հողում առկա դյուրալույծ աղերը, որոնք զգալիորեն նվազեցնում են հողի կլանման հատկությունները, ինչի արդյունքում աղակալած հողերում իզոտոպները տեղաշարժվում են հողի ավելի խորը շերտեր: Ստրոնցիում-90-ը կարող է ներթափանցել հողի ավելի խորը (մի քանի տասնյակ սանտիմետր հաստությամ ) շերտեր, իսկ ցեզիում-137-ը հեշտությամ տեղաշարժվում է նան թեթն մեխանիկական կազմ ունեցող ճիմամոխրակերպ ն այլ թթու հողերում: Սակայն պետք չէ հուսալ, որ հողը կարող է ինքնամաքրվել իզոտոպների լվացման, այն է` դեպի ստորին շերտեր տեղաշարժվելու ճանապարհով: Ռադիոակտիվ իզոտոպների հորիզոնական տարաշարժը կատարվում է հողմային էրոզիայի, անջրթող իջեցումների (նվազումների) ու հիդրոգրաֆիական ցանցի մակերեսային ջրերի հոսի ազդեցությամ : Անտառատնկումները, խիտ խոտածածկույթով ճիմը գրեթե լիովին ացառում են դրանց մակերեսային հոսը: Վարելահողերում մակերեսային հոսը տարեկան կարող է կազմել միջինը 1 7` թեթն հողերում եր եմն հասնելով մինչն 25 7-ի (տարածքի աղտոտվածության առաջին տարում): ՈՒստի անջրթող իջեցումներում ռադիոակտիվ նյութերի պարու128

նակությունը կարող է տաս անգամ ավել լինել շրջակա տարածքի համեմատությամ : Գետային համակարգերում ռադիոակտիվ նյութերի ընդհանուր հոսը, ըստ ջրաժողով ավազանի պաշարի, տարեկան կարող է հասնել մի քանի տոկոսի: Հողմային էրոզիան առավել վտանգավոր է հատկապես այն շըրջաններում, որտեղ տեղի են ունենում փոշոտ փոթորիկներ: Հողում ռադիոիզոտոպների ազդեցությունը նախ ն առաջ պայմանավորվում է դրանց քիմիական, ինչպես նան հողի ֆիզիկաքիմիական հատկություններով: Ցեզիում-137-ը հողում ավելի ամուր է հաստատվում քան ստրոնցիում-90-ը, ուստի ույսերում կուտակվում է զգալիորեն քիչ քանակությամ : Հողից ույս ռադիոստրոնցիումի ն ռադիոցեզիումի առավել շատ քանակության անցման առաջնային գործոն են հողի ֆիզիկաքիմիական հատկությունները: Տար եր տեսակի հողերում այդ իզոտոպների կուտակման տար երությունը ույսերում կազմում է ստրոնցիումի համար 10-20 անգամ, ցեզիումի համար` 100 անգամ: Ստրոնցիում-90-ի կլանումը ույսերի կողմից շատ տիպի ն տարատեսակի հողերում հետադարձ կախվածության մեջ է գտնվում դրանցում փոխանակային կալցիումի պարունակությունից: Հողում ինչքան շատ է փոխանակային կալցիումի պարունակությունը, այնքան ստրոնցիում-90-ի քիչ քանակություն է կուտակվում ույսերում: Միննույն ժամանակ ույսերում ստրոնցիում-90-ի կուտակման վրա ազդեցություն են գործում հողի կլանման ընդհանուր տարողունակությունը, թթվությունը, հումուսի պարունակությունը ն այլ գործոններ: Թթու հողերում ստրոնցիում-90-ը ույսերում ավելի շատ է կուտակվում, քան չեզոք ն թույլ թթվային հողերում: Բույսերում ցեզիում-137-ի կուտակումը հետադարձ կախվածության մեջ է գտնվում հողում փոխանակային կալցիումի պարունակությունից: Հողում փոխանակային կալցիումի քանակության ավելացմանը զուգահեռ նվազում է ույսերի կողմից ցեզիում-137-ի կլանման մատչելիությունը: Հողերի մեխանիկական կազմը մեծ ազդեցություն է գործում ույսերի կողմից ցեզիում-137-ի ն ստրոնցիում-90-ի կլանման վրա: Թեթն մեխանիկական կազմ ունեցող հողերում ռադիոստրոնցիումը ն ռադիոցեզիումն ավելի լավ են կլանվում ույսերի կողմից, քան ծանր հողերում: Ըստ կենսա անական առանձնահատկությունների` տար եր գյուղատնտեսական ույսեր կուտակում են տար եր քանակությամ ստրոնցիում-90 (աղյուսակ 8.1): Այն ույսերը, որոնք շատ կալցիում են կոն129

ցենտրացնում, որպես կանոն, կուտակում են ավելի շատ քանակությամ ստրոնցիում-90, քան կալցիումով աղքատ ույսերը: Կալիումի մեծ պարունակությամ աչքի ընկնող ույսերը, որպես կանոն, կուտակում են շատ քանակությամ ցեզիում-137: Վաղահաս սորտերը կուտակում են 1,5-2 անգամ ավել ռադիոիզոտոպներ, քան ուշահաս սորտերը: Աղյուսակ 8.1 Գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքում ստրոնցիում-90-ի ն ցեզիում-137-ի համեմատական կուտակումը հողի միննույն խտությամ ռադիոակտիվ աղտոտման դեպքում Մշակա ույսեր Ցորեն (հատիկ) Սիսեռ (հատիկ) Բրինձ (հատիկ) Կորեկ Եգիպտացորեն (հատիկ) Բամ ակենի (սերմեր) Բամ ակենի (թելիկ) Ճիլ (խոտ) Երեքնուկ (խոտ) Առվույտ (խոտ) Կարտոֆիլ (պալարներ)" Տոմատ (պտուղներ) Գազար (արմատապտուղներ) Ճակնդեղ (արմատապտուղ) Կաղամ (գլուխ)

Կուտակման համեմատական գործակիցը ստրոնցիում-90 ցեզիում -137 1,0 1,0 2,0 0,5 0,6 0,4 0,2 0,5 0,9 1,0 0,6 0,4 10,0 30,0 26,0 0,5 0,2 0,2 0,1 2,0 0,4 2,7 1,2

0,3 0,3

" Ըստ հացահատիկային մշակա ույսերի` ցուցանիշները երված են նական խոնավության հաշվով, ըստ անջարեղենի` հում նյութի հաշվով:

ԱՂՏՈՏՎԱԾ ՀՈՂՈՒՄ ԱՃԵՑՐԱԾ ԲՈՒՅՍԵՐԻ ԲԵՐՔՈՒՄ

ՌԱԴԻՈԻԶՈՏՈՊՆԵՐԻ ՊԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՆԽԱՏԵՍՄԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Թվարկված ոլոր գործոնները, որոնք ազդում են հողից ույսեր իզոտոպների ներթափանցման ծավալի մեծացման վրա ն որոնց համաձայն որոշվում է երքատվության պիտանիությունը, պետք է հաշվի առնել աղտոտված հողերում ցանքը պլանավորելիս:

Ագրոնոմ-մասնագետները ցանքի պլանի մշակման ժամանակ նախօրոք պետք է հաշվարկեն ցեզիում-137-ի ն ստրոնցիում-90-ի սպասվող պարունակությունը հաջորդ երքում (յուրաքանչյուր դաշտից), որպեսզի չստանան ուտելու համար ոչ պիտանի երք: Գոյություն ունեն աղտոտված հողերում աճեցվող գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքում ցեզիում-137-ի ն ստրոնցիում-90-ի հավանական պարունակության կանխատեսման մի քանի արդյունավետ մեթոդներ: Խորհուրդ է տրվում կիրառել ստորն ներկայացված երկու մեթոդները:

1. Հաշվարկն ըստ կուտակման գործակցի

Կուտակման գործակիցն արտահայտում է ուսականության զանգվածի միավորում ստրոնցիում-90-ի ու ցեզիում-137-ի պարունակության ն հողի զանգվածի միավորում ռադիոիզոտոպների քանակության հարա երությունը` 3H 

ստրոնցիում - 90 1 կգ արտադրանքում : ստրոնցիում - 90 1 կգ հողում

Այս մեթոդի կիրառումը նպատակահարմար է այն դեպքերում, եր կուտակման գործակիցը տար եր գյուղատնտեսական մշակա ույսերի ն հողերի համար որոշված է լինում նախօրոք` մինչն տարածքի աղտոտումը ռադիոակտիվ նյութերով: Կուտակման գործակցի օգնությամ գյուղատնտեսական արտադրանքում ստրոնցիում-90-ի ն ցեզիում-137-ի հավանական պարունակության կանխատեսման դեպքում անհրաժեշտ է նախ ն առաջ որոշել կամ հաշվարկել դրանց պարունակությունը 1 կգ հողի հերկելի շերտում, որից հետո, ազմապատկելով տվյալ ծավալները համապատասխան կուտակման գործակիցների հետ, որոշել իզոտոպների հավանական քանակությունը 1 կգ ուսական արտադրանքում: Կենտրոնական ոչ սնահողային ն Սնահողային գոտիների, Միջին Ասիայի, Արնմտյան Սի իրի ն Կովկասի ոլոր հիմնական հողերի համար կատարվել են մի շարք անհրաժեշտ հաշվարկներ: Աղյուսակ 8.2-ում երված են փոխանակային (լուծվող) ստրոնցիում-90-ով ն ցեզիում-137-ով հողի 1 կյուրի/մ2 խտությամ աղտոտման դեպքում կուտակման գործակցի օգնությամ հիմնական գյուղատնտեսական մշակա ույսերում ռադիոստրոնցիումի ն ռադիոցեզիումի հավանական պարունակության հաշվարկների տվյալները (պիկոկյուրի` 1 կգ արտադրանքի հաշվով): Աղյուսակում ներկայացված ծավալներն առավել կամ աննշան խտությամ աղտոտման դեպքում նվազեցվում կամ ավելացվում են համապատասխան անգամ:

Հաշվարկի օրինակ: Պահանջվում է որոշել ճիմամոխրակերպ ավազակավային հող ունեցող դաշտում աճեցված գարու երքում ստրոնցիում-90-ի սպասվող պարունակությունը: Ըստ հատուկ լա որատոր անալիզի տվյալների` ստրոնցիում-90-ով հողի աղտոտման խտությունը կազմում է 5,6 կյուրի/կմ2: Լուծում: Ըստ աղյուսակ 8.2-ի` որոշվում է ստրոնցիում-90-ի պարունակությունը 1 կգ գարու մեջ (հողի տվյալ տեսակի համար). այն հողի 1 կյուրի/կմ2 խտությամ աղտոտման դեպքում կազմում է 2900 պիկոկյուրի: Արդյունքում ստացվում է 29005,6-16240 պիկոկյուրի/կգ: Աղյուսակ 8.2 Հողի 1 կյուրի/կմ2 խտությամ աղտոտման դեպքում ստրոնցիում-90-ի ն ցեզիում-137-ի պարունակությունը ույսերի երքում (պիկոկյուրի` 1 կգ արտադրանքի համար) Ստրոնցիում-90 Ցեզիում-137 հատիկ, պա- վեգետատիվ հատիկ, պա- վեգետատիվ Մշակա ույսեր լարներ, հում զանգված (ծղոտ, լարներ, հում զանգված ամ ակ" տերնուք)"" ամ ակ (ծղոտ, տերնուք)

Ոչ սնահողային գոտու ճիմամոխրակերպ ավազահողային հողում

Վարսակ Գարի Աշորա Ցորեն Վիկ Կարտոֆիլ

51200 40000 20300 10800 69500 160000

-

Ոչ սնահողային գոտու ճիմամոխրակերպ ավազակավային հողում Վարսակ Գարի Վիկ Կարտոֆիլ

13000 16000 16000 61600

-

Միջին Ասիայի աց ն տիպիկ գորշահողերում Բամ ակենի Գարի Ցորեն Մաշ Եգիպտացորեն Կարտոֆիլ

40000 16000 11000

Աղյուսակ 8.2-ի շարունակություն

Միջին Ասիայի մուգ գորշահողում ն մարգագետնային հողում Բամ ակենի Գարի Ցորեն Մաշ Եգիպտացորեն Կարտոֆիլ

30000 10000

Կովկասի մոխրաջրված սնահողում Գարի Աշորա Ցորեն Սիսեռ Սոյա Եգիպտացորեն Արնածաղիկ

Արնմտյան Սի իրի շագանակային հողում Գարի Կորեկ Ցորեն Կարտոֆիլ

-

-

-

Արնմտյան Սի իրի, Ղազախստանի հարավային մոխրաջրված ն սովորական սնահողերում Գարի Կորեկ Ցորեն Կարտոֆիլ " ""

-

-

-

Տվյալները երված են ըստ նական խոնավության: Տվյալները երված են ըստ օդաչոր նյութի:

Մի շարք դեպքերում ստրոնցիում-90-ի պարունակությունն արտահայտվում է արտադրանքում ոչ թե ռադիոակտիվության ացարձակ քանակությամ (կյուրի/կգ), այլ հարա երական, այն է` ստրոնցիումային միավորներով: Ստրոնցիումային միավորը (ս.մ.) արտադրանքում 1 գ կալցիումի հաշվով ստրոնցիում-90-ի քանակությունն է` արտահայտված պիկոկյուրիով: Հետնա ար, որպեսզի որոշվի, թե որքան ստրոնցիումային միավոր ստրոնցիում-90 կարող է պարունակել յուրաքանչյուր արտադրանք, պետք է 1 կգ արտադրանքում առկա ստրոնցիում-90-ի քանակությունը

աժանել դրանում պարունակվող կալցիումի քանակության վրա (ըստ աղյուսակային միջին տվյալների): Տվյալ օրինակում 16240:0,6 - 27000 ս.մ:

2. Հաշվարկն ըստ ծիլերի մեթոդի

Բույսերի երքում ստրոնցիում-90-ի հավանական կուտակման ծավալներն անմիջականորեն կարելի է որոշել լա որատոր պայմաններում աղտոտված հողում 20 օրական ույսեր աճեցնելու ն հետագայում դրանցում ստրոնցիում-90-ի պարունակությունը որոշելու ճանապարհով: Մատղաշ ույսերում առկա ստրոնցիում-90-ի որոշված քանակությունը ազմապատկում են որոշակի գործակցով (աղյուսակ 8.3) ն ստանում ռադիոստրոնցիումի հավանական կուտակումը երքում: Այս մեթոդը չի պահանջում հողում փոխանակային ստրոնցիումի պարունակության նախնական որոշում: Աղյուսակ 8.3 20 օրական ույսերում ստրոնցիում-90-ի պարունակության արդյունքում երքում իզոտոպի կուտակման անցման գործակիցները" Մշակա ույսեր Աշնանացան ցորեն Գարնանացան ցորեն Վարսակ Գարի Սիսեռ Կարտոֆիլ

Գործակցի մեծությունը հատիկի, պալարների ծղոտի, տերնուքի համար համար 0,060 0,60 0,045 0,70 0,050 0,70 0,035 0,50 0,040 1,25 0,035 0,70

" Անցման գործակիցները երված են օդաչոր նյութի հաշվարկի համար:

Հողի նմուշի վերցնումը: Ծիլերով փորձեր կատարելու համար ռադիոստրոնցիումով աղտոտված տարածքից ընտրում են հողի խառը նըմուշներ: Վարելահողից նմուշներ վերցնում են հերկելի շերտի խորությունից: Խառը նմուշներ վերցնելու հաճախությունը կախված է հողի ծածկույթի ազմատարրությունից: Ինչքան շատ է ազմատարր ն մասնատված է հողի ծածկույթը, այնքան շատ նմուշներ պետք վերցնել հողից: Ճիմամոխրակերպ գոտում ն ալիքաձն, խիստ մասնատված ռելիեֆով այլ շրջաններում հողագոյացման զանազան տեսակներից ու ոչ միատարր ծածկույթով հողից վերցվում է մեկ խառը նմուշ (1-2 հա հաշվով):

Մասնատված ռելիեֆով անտառատափաստանային ն տափաստանային շրջաններում վերցվում է 2-3 հա, իսկ հարթավայրային ռելիեֆով տափաստանային շրջաններում` 3-5 հա մեկ խառը նմուշ: Հողի խառը նմուշը սնահողերի համար միջինում կազմվում է 20-30 նմուշից, ճիմամոխրակերպ հողերի համար` 40-50 նմուշից: Խառը նմուշ կազմելու համար նմուշները վերցվում են հորատիչ մեքենայով` ամ ողջ տեղամասով մեկ հավասարչափ, ըստ անկյունագծերի` «օղակով» կամ ըստ հողամասի առանցքի` «օձապտույտ»: Եթե ռադիոստրոնցիումով հողի աղտոտվածությունից հետո դաշտերը պարարտացվում են օրգանական, հանքային պարարտանյութերով կամ հողը ենթարկվում է կրապարարտացման, ապա հողի նմուշները ծիլերով փորձեր կատարելու համար վերցվում են ագրոտեխնիկական աշխատանքներ անցկացնելուց հետո: Տվյալ դաշտից վերցված ոլոր խառը նմուշներից ստացված հողը լավ խառնվում է ն օգտագործվում ծիլերով փորձեր կատարելու համար:

Ցորենով, վարսակով, գարիով ն սիսեռով փորձեր կատարելու մեթոդիկա: Հացահատիկային ն լո ահատիկավոր մշակա ույսերով փոր-

ձերը կատարվում են 10-12 սմ տրամագծով ն 8-10 սմ արձրությամ յուրեղարարներում: Դրանցում տեղադրում են 200 գ օդաչոր հող, ավելացնում սննդադար նյութեր` 0,02 գ N, 0,02 գ Ճ2Օ, 0,01 գ P2Օ5 (ազոտաթթվային ամոնիումի, քլորային կալիումի ն միատեղակալված ֆոսֆորաթթվային կալցիումի աղերի տեսքով) ն խոնավացնում մինչն 60 7 լիակատար խոնավատարություն (միջինը սնահողերում 200 գ հողին ավելացնում են 48 մլ, այլ տեսակ հողերին` 40 մլ ջուր): Հավասարաչափ ցանում են հացահատիկային մշակա ույսերի (ցորեն, վարսակ, գարի) 50 կամ սիսեռի 25 ծլած սերմեր, ծածկում մաքուր կվարցի ավազի 1-1,5 սմ շերտով: Որոշում են հողով, ավազով ն ավելացրած ջրով յուրեղարարների կշիռը: Հետագայում յուրեղարարների կշիռը պահպանում են մշտապես ջրելու ճանապարհով: Հացահատիկային ն լո ահատիկավոր մշակա ույսերի ծիլերով փորձերը կատարում են քառապատիկ կրկնողությամ ` ծլելուց հետո 20 օրվա ընթացքում: Կարտոֆիլով փորձեր կատարելու մեթոդիկա: Կարտոֆիլով փորձերը կատարվում են ոչ մեծ անոթներում ( սմ) կամ մեծ յուրեղարարներում (18-20 սմ տրամագծով ն 12-15 սմ արձրությամ ): Այդ անոթներում կամ յուրեղարարներում տեղադրում են 1-1,5 կգ օդաչոր հող (ըստ դրանց ծավալի): Սննդարար նյութերն ավելացնում են 1 կգ սնահողի հաշվով` 0,1 գ N, 0,1 գ Ճ2Օ ն 0,07 գ P2Օ5 (ազոտաթթվային ամոնիումի, քլորային կալիումի ն միատեղակալված ֆոսֆորաթթվային կալցիումի աղերի տեսքով):

Հողը խոնավացնում են մինչն 60 7 լիակատար խոնավատարություն, այսինքն` միջինը 1 կգ սնահողին ավելացնում են 240 մլ ջուր, իսկ այլ տեսակի հողերի 1 կգ-ին` 200 մլ ջուր: Տնկում են մեկ ծլած պալար, ծածկում մաքուր կվարցի ավազի 1-1,5 սմ շերտով ու որոշում հողով, ավազով, ավելացրած ջրով ն պալարով անոթների կամ յուրեղարարների կշիռը: Փորձի ընթացքում անոթների հաստատուն կշիռը պահպանում են ջրելու ճանապարհով: Կարտոֆիլով փորձերը կատարվում են վեցապատիկ կրկնողությամ ` ծլելուց հետո 20 օրվա ընթացքում: Բոլոր ույսերի հետ փորձերը կատարվում են ջերմոցներում, իսկ ջերմոցների ացակայության դեպքում` թաղանթապատ տեղամասերում, աշնան կամ վաղ գարնան շրջանում` լա որատոր տարածքներում ն լուսամուտագոգերին:

Բուսական նյութի պատրաստումը ստրոնցիում-90-ի ռադիոմետրիկ որոշման համար ն հաշվարկի օրինակներ: 20 օրական ույսերի

վերգետնյա զանգվածը կտրում են հողի մակերեսին հավասար, հողի կամ ավազի մասնիկների մեխանիկական աղտոտվածությունից ազատվելու համար լվանում հոսող ջրով ն չորացնում: Օդաչոր նյութում ստրոնցիում-90-ի պարունակությունը որոշում են առկա ռադիոմետրիկ մեթոդով: Ստրոնցիում-90-ի քանակությունը` արտահայտված պիկոկյուրիով (20 օրական ույսերի 1 գ վերգետնյա զանգվածի հաշվով), ազմապատկում են հաստատված գործակիցներով (աղյուսակ 8.3) ն մեկ միավոր զանգվածի հաշվով ստանում ռադիոստրոնցիումով երքի աղտոտվածության մակարդակը (պիկոկյուրի): Հաշվարկի օրինակ: Ստրոնցիում-90-ով աղտոտված հողում վարսակի աճեցման դեպքում պարզվել է, որ 20 օրական ույսերի 1 կգ վերգետնյա զանգվածում պարունակվում է 20000 պիկոկյուրի: Արդյունքում 1 կգ վարսակի հատիկում կպարունակվի 200000,05-1000 պիկոկյուրի, իսկ 1 կգ ծղոտում` 200000,7-14000 պիկոկյուրի: Ստրոնցիում-90-ով աղտոտված հողում կարտոֆիլի աճեցման դեպքում որոշվել է, որ 20 օրական ույսերի 1 կգ վերգետնյա զանգվածում ռադիոստրոնցիումի պարունակությունը կազմում է 30000 պիկոկյուրի: Հետնա ար ստրոնցիում-90-ի կուտակումը պալարներում կկազմի 300000,035-1050 պիկոկյուրի, տերնուքում` 300000,07-21000 պիկոկյուրի:

Բերքում ռադիոստրոնցիումի կուտակման նվազեցմանն ուղղված միջոցառումներ: Բերքում ռադիոակտիվ իզոտոպների կուտակումը կա-

րելի է նվազեցնել տար եր ագրոքիմիական, ագրոտեխնիկական ն մեխանիկական եղանակներ օգտագործելու ճանապարհով: Հատկապես կարնոր նշանակություն ունեն հողից ույս ստրոնցիում-90-ի ներթափանցման նվազեցմանն ուղղված միջոցառումները,

որոնց անցկացման նպատակահարմարությունը որոշվում է ըստ հողում ստրոնցիում-90-ի պարունակության, սպասվող արդյունքի ն տնտեսության տնտեսական հնարավորությունների: Ագրոքիմիական եղանակներ: Ոչ սնահողային գոտիների, ինչպես նան Ղազախստանի ն Արնմտյան Սի իրի ջրածնային իոնների արձր խտությամ ու շարժունակ ալյումինի առկայությամ հողերի համար հեռանկարային է հողերի կրապարարտացումը: Ճիմամոխրակերպ թթու հողերում անհըրաժեշտ է ավելացնել կրի աձր դոզաներ (ըստ հեդրոլիզային թթվայնության` 1,5-2), ինչը 2-5 անգամ կնվազեցնի ույսերում ստրոնցիում-90-ի պարունակությունը: Մագնեզիումով աղքատ հողերում առավել արդյունք է տալիս դոլոմիտային ալյուր ավելացնելը: Հողից ույս ստրոնցիում-90-ի ներթափանցումը նվազեցնել հնարավոր է հողում օրգանական պարարտանյութեր (տորֆ, հումուս) ավելացնելու միջոցով: Օրգանական պարարտանյութերի կիրառման արդյունքում ստրոնցիում-90-ի կուտակման նվազեցման ազդեցությունն ավազակավային հողերում առավել լավ է արտահայտվում, քան միջին ավազակավային ու ծանր ավազակավային հողերում: ՈՒստի ավազակավային ն թեթն ավազակավային հողերում առաջարկվում է կիրառել տորֆ, հումուս, լճակի տիղմ (նեխատիղմ): Գործնականորեն ոլոր հողակլիմայական գոտիներում ( ացի Կենտրոնական սնահողային գոտուց ն Կովկասից) հանքային պարարտանյութերի կիրառումը որոշակի համակարգում կարող է տար եր մշակա ույսերի համար ծառայել ստրոնցիումի ն ցեզիումի ռադիոակտիվ իզոտոպների պարունակության իջեցման նս մեկ միջոց: Ռադիոակտիվ արգասիքներով երքի աղտոտվածության մակարդակի նվազեցումը պարարտանյութերի օգնությամ կարող է պայմանավորվել հետնյալ պատճառներով` 1. Բերքի ավելացում ն մեկ միավոր կշռի հաշվով ստրոնցիում-90-ի պարունակության նոսրացում, քանի որ սահմանված է, որ ստրոնցիում90-ի կուտակումը ույսերի կողմից հակառակ կախվածության մեջ է գտնվում երքի քանակությունից: 2. Պարարտացմամ հողում կալցիումի ն կալիումի պարունակության ավելացում: 3. Ֆոսֆատների հետ նստվածք տալու ճանապարհով ստրոնցիում-90-ի ամրակայում հողում (պար երա ար ֆոսֆորային պարարտանյութերի ներմուծման դեպքում): Սակայն ֆիզիոլոգիական թթու պարարտանյութերի ներմուծման դեպքում որոշ հողերում ավելանում է թթվությունը, ինչը կարող է ուժեղացնել ույսերում ռադիոակտիվ տրոհման արգասիքների կուտակումը:

Ազոտային պարարտանյութերը պետք է օգտագործել այնպիսի դոզաներով, որոնք տվյալ հողակլիմայական պայմաններում կարող են ապահովել երքի առավել արձր աճ: Ֆոսֆորային ն կալիումային պարարտանյութերը հարկավոր է ներմուծել այնպիսի դոզաներով, որոնք կարող են նպաստել գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքի աղտոտվածության մակարդակի նվազեցմանը: Կալիումային պարարտանյութերը նվազեցնում են ցեզիում-137-ի կուտակումը երքում ինչպես հողից ույս ներթափանցելու դեպքում, այնպես էլ տերնների միջոցով: Ճիմամոխրակերպ հողերում ռադիոակտիվ նյութեր չպարունակող օրգանական պարարտանյութերի (գոմաղ , տորֆ, կոմպոստներ) առկայության դեպքում հացա ույսերի համար հարկավոր է կիրառել 20-30 տ/հա, հեռաշարացան մշակա ույսերի համար` 40-60 տ/հա կալիումային պարարտանյութեր: Սահմանափակ տարածքում ( անջարեղենի համար)` հատկապես թեթն հողերում, տորֆը կարելի ներմուծել մինչն 100 տ/հա: Ավազակավային ն թեթն հողերում կիրն անհրաժեշտ է կիրառել 4-6 տ/հա, իսկ միջին ու ծանր ավազակավային հողերում` մինչն 10 տ/հա դոզաներով: Աղյուսակ 8.4-ում ներկայացված են կրի, օրգանական ու հանքային պարարտանյութերի առաջարկվող դոզաները, որոնց ներմուծումը ստրոնցիում-90-ով ն ցեզիում-137-ով աղտոտված հողեր նվազեցնում է գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքում դրանց պարունակությունը: Առաջարկվող դոզաներով պարարտացման դեպքում ստրոնցիում90-ի պարունակության նվազեցում հնարավոր է ակնկալել 5-10 անգամ, իսկ ցեզիում-137-ի պարունակության նվազեցում` 3-10 անգամ: Ագրոտեխնիկական մեթոդներ: Ստրոնցիում-90-ի ն ռադիոակտիվ տրոհման այլ արգասիքների կլանումը ույսերի կողմից կարելի է զգալիորեն նվազեցնել հողի աղտոտված շերտի խորը տափանման (60-70 սմ) դեպքում: Սակայն այդ մեթոդի կիրառումն արդյունավետ չէ մեծ տարածությունների համար ն կարող է կիրառվել միայն շատ սահմանափակ հողամասերում, որտեղ պլանավորվում է մանկական սննդի համար աճեցնել դիետիկ ուսական մթերք (գազար, հազար, սպանախ ն այլն): Խորը տափանումից առավել արձր արդյունք կստացվի ծանր մեխանիկական կազմ ունեցող հողերի, մազարմատային համակարգով ույսերի ն ջրելու դեպքում: Միջին Ասիայի հանրապետություններում առկա են 22 մլն հա աղակալված յուրացված հողեր, այսինքն` հերկած տարածքի կեսը:

Աղուտային ն սուր աղակալած հողերի զգալի մակերեսներ են գտնվում Ֆերգանայի խոռոչի կենտրոնական մասում, Սիրդարյա, Ամուդարյա, Զերավշան, Վախշ գետերի միջին ն ստորին հոսանքի հովիտներում, ինչպես նան չոռոգված, այց հեռանկարում յուրացման ենթակա շրջաններում: Այդ հողերում մշակվող ույսերի երքում ստրոնցիում-90-ի պարունակությունը կարելի է նվազեցնել հողը ջրով լվանալու ճանապարհով: Նըշված մեթոդը թույլ կտա հողի հերկելի մակերնույթից ոչ միայն հեռացնել գյուղատնտեսական ույսերի համար վնասակար ազդեցություն գործող ջրալուծվող աղերը, այլ նան կնվազեցնի ռադիոստրոնցիումի խտությունը: Աղյուսակ 8.4 Հիմնական գյուղատնտեսական մշակա ույսերի համար պարարտանյութերի առաջարկվող դոզաների կիրառումը" Հանքային Կիր Գոմաղ Տորֆ Մշակա ույսեր պարարտանյութեր, կգ/հա ազոտ ֆոսֆոր կալիում տ/հա Ոչ սնահողային գոտու ճիմամոխրակերպ հողերում Հացահատիկային` ցորեն 80-100 220-250 180-200 աշորա 80-100 220-250 180-200 վարսակ 80-100 220-250 180-200 գարի 80-100 220-250 180-200 Լո ահատիկավոր` վիկ 60-80 220-250 180-200 սիսեռ 60-80 220-250 180-200 Կարտոֆիլ 60-100 80-100 220-250 180-200 Բանջարեղենի 100 80-100 220-250 180-200 այլ տեսակներ Երեքնուկ, ճիլ 30-40 60-80 220-240 180-200 Բնական խոտ (մակերեսային 20-30 40-60 պարարտացում) Միջին Ասիայի ն Ղազախստանի գորշահողերում ն շագանակային հողերում Ցորեն 20-30 90-100 90-100 Եգիպտացորեն 20-30 90-100 90-100 Մաշ 20-30 90-100 180-200 Կարտոֆիլ 20-30 180-200 180-200 Բամ ակենի 20-30 90-100 180-200 "

Սնահողերում պարարտանյութերը որպես ստրոնցիում-90-ի ն ցեզիում 137-ի անցումը հողից երք նվազեցնելու միջոց կիրառելը նպատակահարմար չէ:

Ըստ հողի ռադիոակտիվ աղտոտման խտության ն աղակալման աստիճանի` լվացման համար ծախսվում է 2000-20000 մ3/հա ջուր: Այդ միջոցառումն ավելի լավ է անցկացնել աշնան-ձմռան շրջանում, եր տնտեսությունում առկա են շատ քանակությամ ազատ ջուր, աշխատուժի քիչ զ աղվածություն, իսկ դաշտերն ազատ են գյուղատնտեսական մշակա ույսերից: Միննույն ժամանակ այդ շրջանում գրանցվում են շատ տեղումներ ն տեղի է ունենում թույլ գոլորշիացում (հողի մակերեսից): Լվացումից առաջ հողը նախ` հերկում են, ապա` փխրեցնում: Եթե առաջին տարում ռադիոիզոտոպների խտությունն արմատա նակ մակերնույթին մնում է արձր ն ստացված երքն անպիտան է լինում սննդի մեջ օգտագործելու համար, լվացումը կրկնում են հաջորդ տարի, ընդ որում` առաջին երկու լվացումները հնարավորության դեպքում կատարվում են գետնաջրերով: Մեխանիկական մեթոդներ: Որոշ դեպքերում կարող է կիրառվել հողի վերին 5 սմ-անոց շերտի մեխանիկական հեռացման մեթոդն ուղեհարթիչներով կամ ուլդոզերներով: Բայց ինչպես ն խոր վերահերկման մեթոդը, այն տեխնիկապես դժվարին է ն լայն կիրառում չունի:

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ՆՅՈՒԹԵՐՈՎ ԱՂՏՈՏՎԱԾ

ԱՐՈՏԱՎԱՅՐԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Արոտավայրերի ուսականություն ռադիոակտիվ իզոտոպների ներթափանցման օրինաչափությունները որոշակիորեն տար երվում են գյուղատնտեսական մշակա ույսեր դրանց նեթափանցման վերը նշված օրինաչափություններից: Այդ ացատրվում է նրանով, որ արոտավայրերում ռադիոակտիվ նյութերը (հատկապես ստրոնցիում-90-ը) հիմնականում կենտրոնացված են լինում օրգանական մնացորդներում (ճիմ) ն դրանց վրա չեն ազդում հողի կլանման հատկությունները: Բնական արոտավայրերում խոտը պարունակում է 4 (սնահողում) ն 10 (ճիմամոխրակերպ հողում) անգամ ավելի շատ ստրոնցիում-90, քան ցանած խոտի կամ հատիկային մշակա ույսերի վեգետատիվ զանգվածը: Հաշվի առնելով այդ` առաջարկվում է ստրոնցիում-90-ով աղտոտված արոտավայրերում անցկացնել մի շարք մելիորատիվ միջոցառումներ: Առավելագույն արդյունք են տալիս արոտավայրերի ֆրեզումը (աղտոտվածության նվազեցում 8-10 անգամ) ն հերկը (աղտոտվածության նվազեցում մինչն 15 անգամ): Բուսականության աղտոտվածությանը նորոշ առանձնահատկություններ առավելապես ունեն Հարավային Ղազախստանի արոտավայրերը:

Ստրոնցիում-90-ի ամենաշատ կուտակում դիտվում է անապատային արոտավայրերի ուսականությունում, իսկ ամենաքիչ կուտակում` արձր լեռնային ուսականությունում: Եթե արձր լեռնային արոտավայրերի ուսականությունում ստրոնցիում-90-ի պարունակությունն ընդունվի 1, ապա նախալեռնային արոտավայրերի ուսականությունում դրա պարունակությունը կլինի 2, իսկ անապատային արոտավայրերի ուսականությունում` 8 անգամ ավել: Ստրոնցիում-90-ով աղտոտված արոտավայրերի օգտագործման դեպքում հարկավոր է առաջնորդվել հետնյալով`  Ճառագայթման տեսանկյունից առավել վտանգավոր են անապատային գոտու արոտավայրերը, որոնց խոտը պարունակում է շատ քանակությամ ստրոնցիում-90: Խորհուրդ է տրվում այդ արոտավայրերն օգտագործել երկրորդական կարգով` միայն լիատարիք (սպանդի համար աճեցվող) անասունի արածեցման համար:  Նախալեռնային գոտու արոտավայրերի նորոշ առանձնահատկությունը վաղ գարնանային շրջանում ստրոնցիում-90-ի խտության կտրուկ ավելացումն է ուսականությունում (մյուս երկու գոտիների արոտավայրերի համեմատությամ ): ՈՒստի հնարավորության դեպքում անհրաժեշտ է սահմանափակել այդ արոտավայրերի օգտագործումը նշված ժամանակաշրջանում մատղաշի ն կաթնատու անասունների արածեցման համար: Մայիսից սկսած ն ամ ողջ ամռան ընթացքում նախալեռնային գոտու արոտավայրերը ճառագայթման տեսանկյունից առավել անվտանգ են ն առաջին հերթին կարող են օգտագործվել մատղաշի ու կաթնատու անասունների արածեցման համար:  Մատղաշի ն կաթնատու անասունների արածեցման համար յուրաքանչյուր գոտում առաջին հերթին օգտագործվում են ազմամյա հատիկա ույսերի ու օշինդրի գերակշռությամ արոտավայրեր, քանի որ ույսերի այդ տեսակները տար երվում են ստրոնցիում-90-ի ամենաքիչ կուտակումով: Իսկ ույսերի այնպիսի տեսակներ, ինչպիսիք են սեզը, աշանը, էֆեմերը, լո ազգիները, կուտակում են ռադիոստրոնցիում, ուստի այդ տեսակի ույսերի զգալի պարունակությամ արոտավայրերը պետք է օգտագործել մսատու անասունների արածեցման համար: Տարազգի ուսականության գերակշռությամ հողամասերում վեգետացիայի վերջում ռադիոստրոնցիումի խտությունը ույսերում նվա141

զում է 5-6 անգամ: Արոտավայրերի այդ տեսակները հատկապես նպատակահարմար է օգտագործել ույսերի զարգացման ավելի ուշ փուլերից հետո:

ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ ՆՅՈՒԹԵՐՈՎ ԱՂՏՈՏՎԱԾ ՏԱՐԱԾՔՈՒՄ

ԲՈՒՍԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՎԱՐՄԱՆ ԳՈՏԻԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Հողի ռադիոակտիվ աղտոտումը երկար պահպանվող ռադիոիզոտոպներով (ստրոնցիում-90 ն ցեզիում-137) պահանջում է հողօգտագործման զգալի փոփոխություններ իրականացնել աղտոտված տարածքում գտնվող տնտեսություններում: Առաջարկվում է կիրառել աղտոտված հողերի օգտագործման այսպես կոչված գոտիական համակարգը, որի հիմքում ընկած է ռադիոակտիվ աղտոտման տար եր աստիճան ունեցող հողերում իրականացվող առանձին մասնագիտացված ցանքաշրջանառության սկզ ունքը: Առաջին գոտում ընդգրկվում են այն հողերը, որտեղ կարող է աճեցվել ստրոնցիում-90-ի ոչ շատ (սահմանված մակարդակից ոչ արձր` անվտանգ սննդում օգտագործման համար) պարունակությամ երք: Այդ գոտում մշակվում են այնպիսի մշակա ույսեր (հացահատիկային, լո ահատիկավոր, անջարեղեն, կարտոֆիլ), որոնք անմիջապես օգտագործվում են մարդկանց սննդում ն խոշոր եղջերավոր անասունների կերատեսակներում: Հողից ույս ռադիոիզոտոպների ներթափանցման նվազեցմանն ուղղված ոլոր միջոցառումներն առաջին հերթին անցկացվում են այս գոտում: Երկրորդ գոտում (ռադիոակտիվ աղտոտման մակարդակները կարող են մինչն 10 անգամ գերազանցել առաջին գոտու աղտոտման մակարդակներին) իրականացվում է կերի մշակա ույսերի մշակում մսատու, կաթնատու, անող անասունների ն թռչունների համար: Տվյալ գոտում հացահատիկային մշակա ույսերը կարելի է ցանքաշրջանառության մեջ մտցնել միայն խոշոր եղջերավոր անասունների (այդ թվում կաթնատու կովերի) կերատեսակներում ներառելու կամ սերմացուի ն տեխնիկական վերամշակման (սպիրտ, օսլա, ուսական յուղ ստանալու համար) նպատակով երքի հետագա օգտագործման համար: Երրորդ գոտում, որում ներառվում են ոլոր մնացած աղտոտված հողերը, ցանքաշրջանառության ընթացքում պետք է իրականացնել տեխնիկական ն ձիթատու մշակա ույսերի (կտավատ, արնածաղիկ, կանեփ, շաքարի ճակնդեղ, ամ ակենի) արտադրություն, ինչպես նան տար եր տեսակի գյուղատնտեսական մշակա ույսերի սերմնա ուծություն: Ծղոտը ն այդ հողերում աճեցրած ուսական արտադրանքի վե142

րամշակումից առաջացած մնացորդներն արգելվում է օգտագործել գյուղատնտեսական կենդանիների կերատեսակներում:

8.2. ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՎԱՐՈՒՄԸ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՆԴԵՐԻ ՌԱԴԻՈԱԿՏԻՎ

ԱՂՏՈՏՄԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

ՃԱՌԱԳԱՅԹԱՀԱՐՄԱՆ ԴԵՊՔՈՒՄ

ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆ ՊԱՅԹՅՈՒՆԻ ՈՉՆՉԱՑՆՈՂ ԳՈՐԾՈՆԻ ՎՏԱՆԳԻ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ

Գյուղատնտեսական կենդանիների հիվանդություններն ու կորուստները կարող են առաջանալ միջուկային պայթյունի ոլոր ոչնչացնող գործոնների ազդեցությամ , սակայն դրանցից յուրաքանչյուրի պատճառած վնասի չափերն անասնա ուծության համար ընդհանուր առմամ կարող են լինլ շատ տար եր: Հարվածային ալիքը, առաջնային ներթափանցող ն լուսային ճառագայթումները կարող են վնաս պատճառել միայն այն կենդանիներին, որոնք գտնվել են անմիջապես միջուկային պայթյունի էպիկենտրոնին մոտ: Նման դեպքում առավել մեծ վըտանգ է ներկայացնում լուսային ճառագայթումը, քանի որ դրա գործողության տիրույթը ծածկում է հարվածային ալիքի գործողության գոտին, իսկ առաջնային ներթափանցող ճառագայթումը վտանգավոր է միայն էպիկենտրոնի շուրջ գտնվող այն շրջաններում, որտեղ գրեթե ամեն ինչ ավերվում է ն այրվում: Բաց տարածքում գտնվող կենդանիների մոտ լուսային ճառագայթումը կարող է առաջացնել տար եր աստիճանի այրվածքներ, աչքերի վնասվածք (ընդհուպ մինչն լրիվ կուրություն): Պայթյունի պահին շինություններում գտնվող կենդանիները կարող են տուժել հրդեհներից ն ավերածություններից: Կենդանիների համար առավել մեծ վտանգ են ներկայացնում վերգետնյա միջուկային պայթյունի ամպից ռադիոակտիվ տեղումները: ՈՒստի պետք է հատուկ ուշադրություն դարձնել մեծ տարածքների ռադիոակտիվ աղտոտման պայմաններում կենդանիների պահվածքի ն ռացիոնալ օգտագործման խնդրին: Ռադիոակտիվ տեղումները գյուղատնտեսական կենդանիների համար վտանգավոր են որպես` 1. Արտաքին ճառագայթահարման աղ յուր: 2. Ներքին ճառագայթահարման աղ յուր (կենդանու օրգանիզմ ընկնելու դեպքում):

Աղյուսակ 8.5 Բաց տարածքում գտնվող գյուղատնտեսական կենդանիների ճառագայթահարման գումարային դոզան ռադիոակտիվ տեղումներից հետո` առաջին օրերի ընթացքում" (ռենտգեն) Միջուկային պայթյունի հետքի գոտիները 0,1 Г В -2 В -1 Б -3 Б -2 Б -1 А -4 А -3 А -2 А -1 14,5

Պայթյունի հզորությունը, մտ 0,5 1,0 5,0 10,0 20,0 -2550 -2400 -1950 -1730 -1580 11,5 6,8 5,6 4,8

" Քամու 50 կմ/ժամ միջին արագության դեպքում: Աղյուսակ 8.6 Բաց տարածքում գտնվող գյուղատնտեսական կենդանիների ճառագայթահարման գումարային դոզան ռադիոակտիվ տեղումներից հետո ` չորս օրվա ընթացքում " (ռենտգեն) Միջուկային պայթյունի հետքի գոտիները 0,1 Г В -2 В -1 Б -3 Б -2 Б -1 А -4 А -3 А -2 А -1

Պայթյունի հզորությունը, մտ 0,5 1,0 5,0 10,0 -3150 -3000 -2600 -2500 17,2 12,4 10,4

 Քամու 50 կմ/ժամ միջին արագության դեպքում:

20,0 8,8

Բացի այդ, միջուկային պայթյունի ռադիոակտիվ արգասիքները, աղտոտելով կերատեսակներն ու արոտավայրերը, անցնում են անասնա ուծական մթերք` դարձնելով այն ոչ պիտանի սննդում օգտագործելու համար: Աղտոտված տարածքում գտնվող գյուղատնտեսական կենդանիները ենթարկվում են ճառագայթահարման, որի ուժգնությունը ժամանակի ընթացքում աստիճանա ար նվազում է ռադիոակտիվ նյութերի նական տրոհումից: Ճառագայթահարման ամենամեծ դոզան կենդանիները ստանում են ռադիոակտիվ փոշու արտանետման պահից սկըսած` առաջին 24-26 ժամվա ընթացքում (աղյուսակներ 8.5 ն 8.6): Ըստ միջուկային ռազմամթերքի հզորության ն պայթյունի կենտրոնից եղած հեռավորության` այդ դոզան կազմում է ընդհանուր դոզայի 50-70 7-ը, որը կարող է ստանալ կենդանին տվյալ գոտում` մինչն ռադիոակտիվ նյութերի լրիվ քայքայումը: Հետագա օրերին ճառագայթահարման դոզայի աճը լինում է աննշան ն կենդանիների ճառագայթային ախտահարումը գրեթե ամ ողջովին փոխհատուցվում է օրգանիզմում կատարվող վերականգնման պրոցեսներով: Այսպիսով, որոշիչ նշանակություն ունի առաջին 4 օրերի ճառագայթահարման դոզան: Ռադիոակտիվ աղտոտման գոտում գյուղատնտեսական կենդանիների պաշտպանությունն արտաքին ճառագայթահարումից իրականացվում է անասնա ուծական շինություններում կամ հատուկ սարքավորված ապաստարաններում դրանց թաքցնելու միջոցով: Աղյուսակ 8.7-ում ներկայացված են արտաքին ճառագայթահարումից տար եր անասնա ուծական շինությունների ն թաքստոցների պաշտպանվելու արդյունավետության տվյալները: Աղյուսակ 8.7 Շինությունների պաշտպանական հատկությունները Ճառագայթահարման թուլացման գործակիցը (պաշտպանական գործակից) Անասնա ուծական փայտե շինություններ 3-5 Անասնա ուծական աղյուսե 10-12 շինություններ Գետնախուղ, պատրաստված սիլոսային 50-60 փոս կամ առվափոս` 40-50 սմ հողի ծածկույթով Փայտե տների նկուղներ 50-100 Աղյուսե տների նկուղներ 200-300 Շինությունների տեսակը

Անասնա ուծական շինությունների հատուկ պատրաստվածության դեպքում, պաշտպանության գործակիցը կարող է մեծանալ 2-3 անգամ: Տար եր տեսակի կենդանիների ն թռչունների ճառագայթահարման զգայունությունը տար եր է (աղյուսակ 8.8): Մատղաշ կենդանիների օրգանիզմի ճառագայթազգայունությունն ավելի արձր է, քան լիատարիք կենդանիները: Այսպես` միանվագ ճառագայթահարման միջին մահացու դոզան (ՄԴ 50/30) հորթերի, գառների ն խոճկորների համար մոտավորապես երկու անգամ փոքր է, քան լիատարիք կենդանիների համար: Հարկավոր է հաշվի առնել նան ճառագայթահարման նկատմամ կենդանիների ունեցած անհատական զգայունությունը, որը կախված է օրգանիզմի ընդհանուր վիճակից, կերակրման, պահվածքի ն շահագործման պայմաններից: Աղյուսակ 8.8 Գյուղատնտեսական կենդանիների ճառագայթահարման արդյունքները -ճառագայթներով միանվագ ճառագայթահարման դեպքում Կենդանիների տեսակը Խոշոր եղջերավոր անասուններ Հորթեր (մինչն 5 ամսական) Նույնը Մանր եղջերավոր անասուններ Նույնը Գառներ (մինչն 12 ամսական) Խոզեր Նույնը Խոճկորներ Ձիեր Ճագարներ Նույնը Թռչուններ (հավեր, ադեր, սագեր) Նույնը

Ճառագայթահար- Ճառագայթահարված ման դոզան, Ռ կենդանիների անկումը, 7

Կենդանիների հիվանդացումը կախված է ճառագայթահարման դոզայից ն տնողությունից. ինչքան մեծ է դոզան, այնքան ծանր է ընթանում ճառագայթային հիվանդությունը: Գյուղատնտեսական կենդանիները համեմատա ար թեթն են տանում մինչն 300 Ռ միանվագ ճառագայթահարումը: Կարնոր է նկատի ունենալ, որ ճառագայթահարման դեպքում օրգանիզմում ախտահարման պրոցեսների հետ միասին զարգանում են նան վերականգնման պրոցեսներ: Հետնա ար ճառագայթման համեմատա ար փոքր դոզաներով տնական ճառագայթահարման դեպքում կենդանիները կարող են դիմանալ առավել ուժեղ ճառագայթման ազդեցությանը, քան միանվագ ճատագայթահարման դեպքում: Ճառագայթային հիվանդությունը կարող է ունենալ սուր ն խրոնիկ ընթացք: Սուր ճառագայթային հիվանդությունը, որը զարգանում է մեծ դոզաներով միանվագ (4 օրվա ընթացքում) արտաքին ճառագայթահարման կամ օրգանիզմ մեծ քանակությամ ռադիոակտիվ նյութեր ներթափանցելու դեպքում, նորոշվում է ստորն ներկայացվող հատկանիշներով: Ճառագայթման ազդեցությանը հաջորդող առաջին 1-2 օրերին նկատվում են ընդհանուր վիճակի կարճատն վատթարացում, կերից հրաժարում ն նյարդային երնույթներ (ընկճվածություն, գրգռվածություն): Այդ հատկանիշներն անհետանում են ն 3-15 օրերի ընթացքում (ըստ ճառագայթահարման դոզայի մեծության). կենդանիներն արտաքնապես չեն տար երվում առողջ կենդանիներից (հիվանդության գաղտնի շրջան): Մահացու ճառագայթահարման դեպքում հարկավոր է կենդանիներին ն թռչուններին մորթել հենց այդ գաղտնի շրջանում: Այնուհետն սկսվում է ճառագայթային հիվանդության ուռն շրջանը, որն ուղեկցվում է տիպիկ կլինիկական նշաններով (ընդհանուր ընկճվածություն, ախորժակի կորուստ, լորձաթաղանթի արյունազեղումներ, արյունալուծություն ն այլն): -ճառագայթման ազդեցությունից առաջանում են մաշկածածկույթի -այրվածքներ ն էպիլյացիա ( րդաթափում, մազաթափում): Ճառագայթային հիվանդության ծանր աստիճանի դեպքում կենդանիները սատկում են 2-3 շա աթից: Հիվանդության միջին աստիճանի դեպքում (ճառագայթահարման դոզան` 250-400 Ռ) կենդանիները սովորա ար առողջանում են նան առանց ուժման (1-1,5 ամիս հետո), սակայն արտադրողականությունը, որպես կանոն, չի վերականգնվում. կենդանիների մի մասի մոտ կարող են դիտվել արդություններ թոքա որ ի, աղիքների ախտահարման ն այլ տեսքով: Ճառագայթային հիվանդության թեթն աստիճանի դեպքում (ճառագայթահարման

դոզան` 150-250 Ռ) լիակատար առողջացում է դիտվում առաջին իսկ ամսվա վերջում: Խրոնիկ ճառագայթային հիվանդությունը զարգանում է համեմատա ար փոքր դոզաներով երկարատն արտաքին ճառագայթահարման կամ օրգանիզմ ռադիոակտիվ փոշու ներթափանցման դեպքում: Միջուկային պայթյունի տարածքում կենդանիների գտնվելու պայմաններում խրոնիկ ճառագայթային հիվանդության պատճառ կարող է լինել հիմնականում վերջին գործոնը: Հիվանդությունը զարգանում է աստիճանա ար, արտաքին կլինիկական նշանները լինում են թույլ արտահայտված, ընդհանուր վիճակի վատթարացման շրջանը մեկընդմիջվում է առողջության արելավման շրջանով, կենդանիները նիհարում են ն կորցնում մթերատվությունը: Ճառագայթահարման ենթարկված կենդանիների մոտ իջնում է վարակիչ հիվանդությունների նկատմամ ունեցած նական կայունությունը ն թուլանում արհեստական իմունիտետը (պատվաստումներից հետո), ինչը կարող է նպաստել վարակիչ հիվանդությունների առաջացմանն ու տարածմանը: ՈՒստի հատուկ ուշադրություն պետք է դարձնել Անասնա ուժական օրենսդրությանը համապատասխան իրականացվող ընդհանուր պրոֆիլակտիկ ն հակահամաճարակային միջոցառումների ուժեղացմանը: Կենդանիների մոտ, որոնց օրգանիզմում առկա են ռադիոակտիվ նյութեր (այնպիսի քանակությամ , որն առաջացնում է ճառագայթային պաթոլոգիա), հնարավոր են` ա) հետպատվաստման ռեակցիաների առավել ծանր ընթացք` ընդհուպ մինչն պատվաստած կենդանիների մի մասի անկում, ) մաշկի վրա փորձեր դնելու դեպքում (օրինակ` տու երկուլին, րուցելին ներմուծելիս դրական ռեակցիաների դրսնորում (նշված վարակիչ հիվանդությունների ացակայության դեպքում)) ոչ յուրահատուկ ալերգիկ ռեակցիաների առաջացում: Վերը նշված երնույթները պետք է հաշվի առնել գործնականում զանգվածային պատվաստումներ ն ախտորոշիչ հետազոտություններ անցկացնելու դեպքում, քանի որ կենդանիների խում ը, որը, օրինակ, ապահով է պալարախտի նկատմամ , կարող է դրական ռեակցիա դրսնորել օրգանիցմ տու երկուլին ներմուծելիս: Արտաքին ճառագայթահարումից հետո առողջացած կենդանիների մոտ սովորա ար նմանատիպ արդություններ չեն դիտվում:

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ՆԵՐՔԻՆ ՃԱՌԱԳԱՅԹԱՀԱՐՄԱՆ ՎՏԱՆԳԸ

ՎԵՐԳԵՏՆՅԱ ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆ ՊԱՅԹՅՈՒՆԻ ՀԵՏՔԻ ՎՐԱ

Կերի միջոցով ընկնելով գյուղատնտեսական կենդանիների օրգանիզմ` ռադիոակտիվ նյութերը դառնում են ներքին ճառագայթահարման, այսինքն` առանձին օրգանների ն հյուսվածքների ճառագայթահարման աղ յուրներ: Ռադիոակտիվ տեղումներում պարունակվող ռադիոակտիվ իզոտոպների մեծ մասը չի ներծծվում ստամոքսաաղիքային ուղում, ն դրանց տեղային ախտահարիչ ազդեցությունը սահմանափակվում է ստամոքսի ու աղիքների ներքին թաղանթով: Որոշ ռադիոակտիվ իզոտոպներ, նույնիսկ ներծծվելով աղիքներում, քայքայման կարճ ժամանակամիջոցի, օրգանիզմից արագ դուրս գալու կամ առանձին օրգաններում ն հյուսվածքներում կուտակման հնարավորություն չունենալու հետնանքով էական վտանգ չեն ներկայացնում օրգանիզմի համար: Սահմանված է, որ միջուկային պայթյունին անմիջապես հաջորդող շրջանում (30-45 օր) միջուկային տրոհման ամենավտանգավոր ռադիոակտիվ արգասիքները յոդի իզոտոպներն են, իսկ ավելի ուշ շրջանում` ստրոնցիում-89-ը, 90-ը ն ցեզիում-137-ը: Յոդ-131, 133: Միջուկային պայթյունի արգասիքներում յոդի ռադիոակտիվ իզոտոպների ընդհանուր քանակն առաջին 30 օրերի ընթացքում կազմում է մոտ 10 7: Միջուկային պայթյունի ամպի շարժման արդյունքում թափվող ռադիոակտիվ իզոտոպների խառնուրդը սովորաար պարունակում է 10 անգամ քիչ (այսինքն` 17-ից քիչ) յոդի իզոտոպներ, քանի որ դրանց մեծ մասը թափվում է ներքնոլորտային (տրոպոսֆերային) տեղումների հետ: Սակայն նույնիսկ նման դեպքում ռադիոակտիվ իզոտոպները մեծ վտանգ են ներկայացնում կենդանիների համար: Օրգանիզմ ներթափանցող յոդի գրեթե ամ ողջ քանակությունը ներծծվում է ստամոքսաաղիքային ուղում: Օրական օրգանիզմ ներթափանցած յոդի մոտավորապես 20 7-ը մնում է վահանաձն գեղձում, 65-70 7-ը դուրս է գալիս մեզի ն կղկղանքի, իսկ 5-10 7-ը` կաթի միջոցով (օրական կթի արդյունքում): Մկաններում ն մյուս օրգաններում ու հյուսվածքներում կուտակվում է 3-5-ից 7 ոչ ավել յոդ: Ըստ ներկայացված տվյալների` օրական միջին կթի (10 լ) դեպքում յուրաքանչյուր լիտր կաթում կարող է պարունակվել մինչն 1 7 յոդ (օրական օրգանիզմ ներթափանցած): Այդ ժամանակաշրջանում ռադիոակտիվ յոդը զգալի վըտանգ է ներկայացնում նան մարդու օրգանիզմի համար: Աղյուսակ 8.9ում երված են միջուկային պայթյունի ամպից ռադիոակտիվ նյութերի տեղումներից 2-30 օր հետո կաթում ռադիոյոդի պարունակության տըվյալները (աղտոտված արոտավայրերում կենդանիների ազատ արածեցման դեպքում):

Աղյուսակ 8.9 Միջուկային պայթյունի հետքի տարածքում առանց սահմանափակման արածեցվող կենդանիների կաթում ռադիոյոդի պարունակության նվազումը (մկկյուրի/լ) Միջուկային պայթյունի հետքի գոտիները Б -3 Б -2 Б -1 А -4 А -3 А -2 А -1

22,2 22,0 21,0 20,0 19,3 19,1 13,7

10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 5,8

5,2 6,5 6,5 6,5 6,5 6,5 3,3

Օրեր 3,5 1,6 3,7 1,6 3,7 1,6 3,7 1,6 3,7 1,6 3,7 1,6 1,7 0,95

0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,36

0,26 0,26 0,26 0,26 0,26 0,276 0,16

0,06 0,06 0,06 0,06 0,06 0,06 0,04

Ստրոնցիում -89 ն 90: Ստրոնցիումի ռադիոակտիվ իզոտոպներով անասնա ուծական մթերքի աղտոտումն սկսվում է միջուկային պայթյունին հաջորդող առաջին իսկ օրերից: Այդ իզոտոպների մասնա աժինըն այլ իզոտոպների շարքում մշտապես աճում է ստրոնցիում-90-ի երկարակյաց իզոտոպների հաշվին: Պայթյունից 2-2,5 ամիս հետո, այսինքըն, եր յոդ-131-ի ճառագայթման վտանգը նվազում է տրոհման հետնանքով, ստրոնցիում-89-ը ն 90-ը երկար պահպանվում են որպես առավել վտանգավոր ռադիոիզոտոպներ (ցեզիում-137-ի ճառագայթման վտանգը զգալիորեն փոքր է): Որպես քիմիական տարր (հատկություններով մոտ կալցիումին)` ստրոնցիում-90-ը լավ ներծծվում է ոլոր կենդանիների աղիքներում, ամուր հաստատվում է կմախքում ն զգալի քանակությամ ներթափանցում անասնա ուծական մթերքներ: Մատղաշ կենդանիների մոտ ստրոնցիում-90-ը կարող է ներծծվել մինչն 75 7, իսկ լիատարիք կենդանիների աղիքներում ներծծվում է 6-15 7 սահմաններում: Կաթի հետ ստրոնցիում-90-ի անջատումն սկսվում է օրգանիզմ իզոտոպի ներթափանցման առաջին օրից ն, եթե ներթափանցման ամենօրյա քանակությունը հավասարչափ է, ապա արդեն 3-րդ օրը հնարավոր է սահմանել կաթում ստրոնցիում-90-ի հաստատուն պարունակությունը: Մեկ օրում կաթի միջոցով անջատվում է ստրոնցիում-90-ի 2-3 7: Միջինը 1 լ կաթի հետ անջատվում է օրական օրգանիզմ ներթափանցած ստրոնցիում-90-ի 0,3 7-ից ոչ ավել քանակություն: Նշված քանակությունը կախված է կովերի օրական ընդհանուր կաթնատվությունից, այց նույնիսկ արձր կաթնատվության դեպքում (մինչն 25 լ) չի իջնում 0,12-0,13 7-ից:

Ըստ օրա աժնում ունեցած պարունակության` կենդանիների մկանային հյուսվածքում ստրոնցիում-90-ի հավասարակշիռ վիճակը սահմանվում է 7-10 օր հետո: Այսինքն, եթե օրգանիզմ իզոտոպի ներթափանցման քանակությունը հավասարաչափ է, ապա մսի մեջ դրա պարունակության ամենա արձր մակարդակը սահմանվում է այդ ժամանակահատվածից հետո: Ստրոնցիում-90-ի հիմնական քանակությունը (75-85 7) դուրս է գալիս կղկղանքի միջոցով: ՈՒստի հարկավոր է այդ փաստը հաշվի առնել պարարտացման համար գոմաղ օգտագործելիս: Ցեզիում-137: ՈՒրանի տրոհման արգասիքներում ցեզիում-137-ը 1,5 անգամ ավելի շատ է, քան ստրոնցիում-90-ը: Փոխանակության պրոցեսներում ցեզիումը դրսնորում է կալիումին նմանատիպ առանձնահատկություններ: Այն հեշտությամ է ներծծվում աղիքներում (կովերի մոտ մինչն 50 7), հավասարաչափ է աշխվում հյուսվածքներում ու օրգաններում ն համեմատա ար արագ է դուրս գալիս օրգանիզմից: Ըստ մի շարք հեղինակների տվյալների` տար եր տեսակի կենդանիների օրգանիզմից ցեզիումի կիսով դուրս ելման կենսա անական շրջանը տատանվում է 10-60 օր միջակայքում: Այդ պատճառով էլ ցեզիում-137-ի ազդեցությունից առաջացած ճառագայթման վտանգը կենդանիների համար համեմատա ար փոքր է: Բացի այդ, ի տար երություն ստրոնցիում-90-ի, հողից ույս ցեզիում-137-ի ներթափանցման ինտենսիվությունը նույնպես զգալիորեն ցածր է, քանի որ հողում այն լինում է ավելի ամուր հաստատված: Ցեզիում-137-ի անցումը կաթի մեջ ավելի արձր է, քան ստրոնցիում-90-ինը: 1 լ կաթի հետ առավելագույն անջատվում է ցեզիում-137-ի մինչն 2 7 քանակություն (ըստ օրական ներթափանցած քանակության):

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԿԵՐԱԿՐՄԱՆ

ԵՎ ՊԱՀՎԱԾՔԻ ՀԱՆՁՆԱՐԱՐԱԿԱՆՆԵՐ

Միջուկային պայթյունի հետքի տարածքում կենդանիների կերակըրման ն պահվածքի կարգին առնչվող խնդրի լուծման դեպքում անհրաժեշտ է առաջնորդվել ըստ երեք չափանիշների` ա) սպասարկող անձնակազմի անվտանգության ապահովում, ) կենդանիների առողջության անվտանգության ապահովում, գ) մարդու օգտագործման համար թույլատրելի քանակությամ ռադիոակտիվ նյութեր պարունակող անասնա ուծական արտադրանքի ստացում:

Միջուկային պայթյունից հետո` առաջին օրերին, հիմնական վըտանգ է ներկայացնում գյուղատնտեսական կենդանիների օրգանիզմ միջուկային տրոհման արգասիքների ներթափանցման արդյունքում առաջացող ստամոքսաաղիքային ուղու ճառագայթային այրվածքը: Օրգանիզմ 1 կյուրիից ավել ռադիոակտիվ նյութեր ներթափանցելու դեպքում ն համապատասխան արտաքին ճառագայթահարման արդյունքում հիվանդությունն առավել ծանր են տանում խոշոր եղջերավոր անասունները: Ստամոքսաաղիքային ուղի 1 կյուրիից ավելի քիչ ռադիոակտիվ նյութեր ներթափանցելու դեպքում կարող են դիտվել մարսողության ժամանակավոր խանգարումներ ն մթերատվության իջեցում: Ռադիոակտիվ փոշու տեղալուց հետո` առաջին ն երկրորդ օրերին, արոտային պահվածքի դեպքում խոտի միջոցով կովերի օրգանիզմ ընկնող ռադիոակտիվ նյութերի քանակությունները ներկայացված են աղյուսակներ 8.10-ում ն 8.11-ում: Աղյուսակ 8.10 Տեղումներից հետո` առաջին օրը, արոտային պահվածքի դեպքում խոտի միջոցով կովերի օրգանիզմ ընկնող ռադիոակտիվ նյութերի հնարավոր քանակությունը (կյուրի) Միջուկային պայթյունի հետքի գոտիները Լ В -2 В -1 Б -3 Б -2 Б -1 А -4 А -3 А -2 А -1

0,1 0,02 0,06 0,20 0,60 0,65 0,47 0,49 0,40 0,35 0,30

Պայթյունի հզորությունը, մտ 0,5 1,0 5,0 10,0 0,40 0,60 4,75 5,00 0,70 1,00 4,45 6,30 0,80 1,50 6,80 6,80 1,65 1,90 5,50 5,60 1,65 2,10 4,25 4,40 1,90 2,50 4,45 4,10 1,80 2,80 3,50 3,00 1,00 1,50 2,30 1,70 0,90 1,20 1,65 1,70 0,45 0,80 0,55 0,50

20,0 7,60 7,60 6,80 6,30 5,35 2,50 2,60 1,45 1,40 0,50

Աղյուսակ 8.11 Տեղումներից հետո` երկրորդ օրը, արոտային պահվածքի դեպքում խոտի միջոցով կովերի օրգանիզմ ընկնող ռադիոակտիվ նյութերի հնարավոր քանակությունը (կյուրի) Միջուկային պայթյունի հետքի գոտիները Լ В -2 В -1 Б -3 Б -2 Б -1 А -4 А -3 А -2 А -1

0,1 0,0006 0,003 0,013 0,07 0,07 0,006 0,006 0,05 0,05 0,0254

Պայթյունի հզորությունը, մտ 0,5 1,0 5,0 10,0 0,042 0,075 0,53 0,81 0,09 0,12 0,984 1,02 0,016 0,20 0,985 0,98 0,02 0,27 0,74 0,76 0,02 0,32 0,59 0,565 0,25 0,38 0,57 0,54 0,26 0,31 0,45 0,39 0,151 0,204 0,275 0,21 0,123 0,144 0,207 0,222 0,037 0,082 0,064 0,064

20,0 1,31 1,27 0,98 0,92 0,88 0,39 0,39 0,24 0,23 0,12

Ռադիոակտիվ նյութերը կենդանիների օրգանիզմ են ընկնում հիմնականում խոտի միջոցով: Ջուրը համեմատա ար աննշան (2 7-ից ոչ ավել) դեր է կատարում օրգանիզմ միջուկային տրոհման արգասիքների ներթափանցման պրոցեսում: Օրինակ` 200 Ռ հավասարագծում ռադիոակտիվ փոշու տեղումներից հետո` առաջին օրերին, խոտի միջոցով օրգանիզմ կարող են ընկնել 400-2300 միլիկյուրի, ջրի միջոցով` 0,03-0,17 միլիկյուրի, օդ ներշնչելով (ռադիոակտիվ փոշու տեղումների ընթացքում, այսինքն` ամենավտանգավոր ժամանակամիջոցում)` 0,033-0,043 միլիկյուրի ռադիոակտիվ նյութեր: Հետագայում ջրի ն օդի միջոցով ռադիոակտիվ նյութերի ներթափանցումն օրգանիզմ լինում է միանգամայն աննշան: Կենդանիների արածեցման կամ խոտի հնձման (կանաչ կերի նախապատրաստման) ժամկետների որոշման համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոչ միայն ռադիոակտիվ նյութերի այն քանակությունը, որը կովերի մոտ չի առաջացնում ստամոքսաաղիքային ուղու ճառագայթային այրվածք, այլ նան ճառագայթման այն մակարդակը, որի պայմաններում կարող է աշխատել սպասարկող անձնակազմը: Ըստ այդ երկու գործոնների (տվյալները երված են աղյուսակներ 8.10 ն 8.11-ում)` կարելի է առաջարկել աղյուսակ 8.12-ում ներկայացված վերգետնյա միջուկային պայթյունի հետքի գոտիներում գյուղատնտեսական կենդանիների արածեցման ժամկետները:

Անհրաժեշտ է կիրառել առավել խիստ միջոցներ, որպեսզի թույլ չտրվի արտադրել աղտոտված ն օգտագործման համար ոչ պիտանի անասնա ուծական մթերք: Հատկապես հատուկ հսկողության տակ պետք է լինի կաթի արտադրությունը, քանի որ կաթն օգտագործվում է երեխաների սննդում: Աղյուսակ 8.12

Լ В -2 В -1 Б -3 Б -2 Б -1 А -4 А -3 А -2 А -1

Պարտա10 դիր չէ Նույնը Չի տա6 րահանվում Նույնը - ,, 2 - ,, 1 - ,, Առանց սահմանափակման - ,, Նույնը

Անասնա ուծության առաջարկվող տեսակը հետագա տարիներին նակչության մշտական նակվելու դեպքում

Կենդանիների արածեցման նշված ժամկետից քանի օր հետո է թույլատրվում մեծահասակներին կաթ օգտագործել Կենդանիների արածեցման նշված ժամկետից քանի օր հետո է երեխաներին թույլատրվում կաթ օգտագործել

Քանի օր հետո կարելի է արածեցնել կենդանիներին` չհարուցելով հիվանդություններ

Քանի օր հետո կարելի է անցկացնել կենդանիների էվակուացում

Միջուկային պայթյունի հետքի գոտի

Առաջին չորս օրերի ընթացքում արտաքին ճառագայթահարումից պաշտպանված վերգետնյա միջուկային պայթյունի հետքի գոտիներում կենդանիների պահվածքի ռեժիմը

Մսատու

Կաթնամսատու

Կաթնատու

ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆ ՊԱՅԹՅՈՒՆԻ ՀԵՏՔԻ ՎՐԱ

ՃԱՌԱԳԱՅԹԱՀԱՐՄԱՆ ԵՆԹԱՐԿՎԱԾ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԿԱՐԳԸ

Միջուկային պայթյունի գործոնների ազդեցությանը ենթարկված կենդանիների նպատակահարմար կերպով օգտագործման կազմակերպումը տարածքի ռադիոակտիվ աղտոտումից հետո առաջին 10-20 օրերի ամենակարնոր միջոցառումներից է: Խոշոր եղջերավոր անասունների նախիրների համար այդ ժամանակաշրջանի հիմնական խնդիրներն են`  Նախիրի լավ սպասարկման կազմակերպում ն ընտրություն, եր կենդանիները ստացել են արտաքին ճառագայթահարման միջին աստիճան (350 Ռ-ից պակաս) կամ կերի հետ ընդունել են մինչն 1 կյուրի ռադիոակտիվ նյութեր:  Նախիրում խիստ տեսակավորման անցկացում, եր կենդանիները ստացել են ճառագայթահարման ծանր աստիճան (350-500 Ռ) կամ կերի հետ ընդունել են մինչն 2 կյուրի ռադիոակտիվ նյութեր: Տեսակավորման նպատակն է հետագայում էլ օգնություն ցուցա երելու ն օգտագործելու համար ընտրել առավելապես առողջ, ջահել ն մթերատու կենդանիներ, ինչպես նան ժամանակին կազմակերպել թույլ, լիատարիք ն վերարտադրության համար ոչ պիտանի կենդանիների ըսպանդ:  Արտաքին ճառագայթահարման 550 Ռ-ից արձր դոզա (ճառագայթահարման ծանրագույն աստիճան) կամ կերի հետ 3 կյուրիից արձր ռադիոակտիվ նյութեր (այսինքն` մահացու դոզաներ) ընդունած կենդանիների սպանդի անհապաղ կազմակերպում: Ծանոթագրություն: Ռադիոակտիվ նյութերի տեղումներից հետո` 3-4 օրերի ընթացքում, արոտավայրային պահվածքի դեպքում ճառագայթահարման մահացու դոզաներ կստանան այն կենդանիները, որոնք գտնվում են միջուկային պայթյունի հետքի գոտու սահմաններում, որտեղ արտաքին ճառագայթահարումը 4 օրերի ընթացքում գերազանցում է 200 Ռ-ն, այսինքն` անցնում է Б-2 գոտուց (աղյուսակ 8.5): Ըստ ճառագայթահարման ստացած դոզայի մեծության` տուժած կենդանիների տեսակավորման մեթոդին ի լրումն կամ տվյալների ացակայության դեպքում, որոնց միջոցով կարելի է սահմանել ստացած դոզան, առաջարկվում է կիրառել կլինիկական հետազոտությունների տվյալների հիման վրա կատարվող մեթոդը (աղյուսակ 8.13):

Ախտահարված կենդանիների սպանդի դեպքում հարկավոր է առաջնորդվել հետնյալ կանոններով` Աղյուսակ 8.13 Կլինիկական հետազոտությունների տվյալների հիման վրա կովերի ճառագայթահարման աստիճանի որոշումն ըստ ճառագայթային ազդեցության առաջին 3-7օրերի Ընդհանուր վիճակը

Կլինիկական ցուցանիշներ Կերի Գանձակի ԱրտաՄարմնի ընդունու- շարժողական թորման քաշը 7 մը ն որոճը ֆունկցիան ակտը օրում

Բավարար Պահպանված են

Փոքր-ինչ թույլ է

Թեթն ընկըճԿերի Թույլ է ված, նկատ- ընդունումը վում է ընդհա- սովորանուր կաշկանից կանդվածու- վատ է, թյուն, փորը որոճը` լինում է ներս դանդաղ, քաշած, գլութույլ խը` իջեցված Ընկճված, Բացակա- Խիստ թույլ է սովորակայում են կամ դադանից շատ են րեցված պառկում եր եմն` արձակում տնքոցներ ՈՒժեղ ընկըճ- Բացակա- Դադարեցված` մինչն յում են ված է ուժասպառ վիճակի

Առանց Ելակետափոփոխյինից ման նվազում է 5 7-ից ոչ ավել ԱրագաԵլակեցած, ժա- տայինից մանակ առ նվազում է ժամանակ 5-8 7 փորլուծություն

Դիեցման Ախտավիճակը հարման աստիճանը ԵլակեԹեթն տայինից նվազում է չնչին` 10-20 7 ԵլակեՄիջին տայինից նվազում է 50 7

Հաճախա- Ելակե- Ելակետա- Ծանր կի փորլու- տայինից յինից ծություն նվազում է նվազում է 8-10 7 80-95 7 կամ դադարեցվում է Հաճախա- ԵլակետաԼրիվ Առավել կի արյույինից դադարեց- ծանր նախառն նվազում է վում է փորլուծու- 10 7-ից թյուն ավել

1. Ռադիոակտիվ նյութերով ներքին ախտահարվածությամ կենդանիների սպանդը կատարվում է առանձին խմ երով` մսի կոմ ինատի սանիտարական սպանդանոցում կամ ընդհանուր սրահում (առողջ կենդանիների սպանդից հետո) ն հատուկ սպանդանոցներում:

Սպանդի ոլոր դեպքերում էլ ախտահարված կենդանիների մորթին հեռացնելու ժամանակ կիրառում են մազածածկույթից փոխանցվող ռադիոակտիվ նյութերով մսեղիքի աղտոտման հնարավորությունը ացառող միջոցներ: 2. Միջուկային պայթյունի ազդեցությանը ենթարկված կենդանիների սպանդից ստացված մսի օգտագործման պիտանիությունը որոշելու դեպքում անհրաժեշտ է հաշվի առնել պայթյունի ազդեցության պայմաններն ու նույթը, ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտված տարածքում կենդանիների գտնվելու տնողությունը, ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտումից հետո անասնա ուժական մշակում անցկացնելու ժամկետը, կենդանիների ընդհանուր կլինիկական վիճակը: 3. Չի թույլատրվում սպանդի ենթարկել այն կենդանիներին, որոնց մոտ առկա են` - ճառագայթային հիվանդության արտահայտված կլինիկական նախանշաններ (մարմնի արձր ջերմաստիճանով ուղեկցվող), - թույլատրելի քանակություններից արձր ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտված մաշկային ծածկույթ: 4. Հարվածային ալիքի, լուսային ճառագայթման ն ներթափանցող ռադիացիայի համատեղ ազդեցության դեպքում կենդանիների սպանդը ն մսեղիքի ու օրգանների անասնա ուժասանիտարական փորձաքննությունն անցկացվում են ըստ ախտահարման այն ազդեցության (վնասվածք կամ այրվածք), որն առաջացրել է մսի սանիտարահիգիենիկ ցուցանիշների վրա ազդող առավել շատ պաթոլոգիական փոփոխություններ: 5. -ճառագայթահարման ենթարկված կենդանիներն ուղարկվում են սպանդի. միսն օգտագործվում է առանց սահմանափակումների, եթե մորթը կատարվում է հիվանդության գաղտնի շրջանում, այսինքն` մինչն ճառագայթային հիվանդության արտահայտված կլինիկական պատկերի զարգացումը: Նման դեպքերում ներքին օրգանների անասնա ուժասանիտարական փորձաքննությունն անցկացվում է առողջ կենդանիների համար գոյություն ունեցող կանոններին համապատասխան: 6. Ծանր ն միջին աստիճանի ներքին ախտահարվածության դեպքում կենդանիների մորթը թույլատրվում է մինչն հիվանդության արտահայտված կլինիկական նախանշանների զարգացումը: Այդ կենդանիների սպանդն առավել նպատակահարմար է իրականացնել օրգանիզմ ռադիոակտիվ նյութերի ներթափանցմանը հաջորդող 6-12 օրերի ընթացքում: Այդ ժամանակաշրջանում օրգանիզմի փափուկ հյուսվածքներում ռադիոակտիվությունը նվազում է 10 ն ավելի անգամ, իսկ հիվանդության արտահայտված կլինիկական նախանշաններ հիմնականում չեն

առաջանում: Միջուկային պայթյունի արգասիքների «թարմ» խառնուրդով ներքին ախտահարվածության դեպքում կենդանիներին կարելի է մորթել նան վարակվածության առաջին օրերին: Ընդ որում` վահանաձն գեղձը ն ավշային հանգույցները հեռացվում են ու վերացվում թաղման ճանապարհով: Ռադիոակտիվ նյութերով թեթն աստիճանի ախտահարվածության դեպքում թույլատրվում է կենդանիներին մորթել վարակվածությունից 2-3 շա աթ կամ առողջացումից հետո: Ախտահարված կենդանիներից ստացված մսեղիքը ն մորթի մյուս մթերքները ենթարկվում են ռադիոմետրիկ հետազոտության: Դրանց անասնա ուժասանիտարական գնահատականը տրվում է ըստ ռադիոակտիվ նյութերի պարունակության: 7. Թույլատրելի խտությունից արձր ռադիոակտիվ նյութեր պարունակող միսը ն մորթի մյուս մթերքները դրվում են պահպանման, որի ընթացքում ռադիոակտիվությունն աստիճանա ար նվազում է ռադիոիզոտոպների ֆիզիկական քայքայման հետնանքով: Պահպանումից հետո մսեղիքը ն մորթի մյուս մթերքներն իրացումից առաջ ենթարկվում են ռադիոմետրիկ հետազոտության: 8. Ռադիոակտիվ ստրոնցիումով կենդանիների վարակվածության դեպքում մորթի արդյունքում ստացված մթերքն իրացվում է ըստ ռադիոիզոտոպների պարունակության, ինչպես նան ն սանիտարահիգիենիկ որակի:

ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆ ՏՐՈՀՄԱՆ ԵՐԿԱՐԱԿՅԱՑ ԱՐԳԱՍԻՔՆԵՐՈՎ ԱՂՏՈՏՎԱԾ

ՏԱՐԱԾՔՈՒՄ ԱՆԱՍՆԱԲՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՎԱՐՄԱՆ (ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆ

ՊԱՅԹՅՈՒՆԻՑ 1 ԵՎ 1-ԻՑ ԱՎԵԼ ՏԱՐԻ ՀԵՏՈ) ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Միջուկային պայթյունի «հին» հետքի տարածքում անասնա ուծության կազմակերպման ուղղությամ իրականացվող ոլոր միջոցառումների հիմքում խնդիր է դրված կերատեսակներում ն կենդանիներից ստացվող մթերքներում առավելագույն կերպով նվազեցնել ստրոնցիում90-ի ն ցեզիում-137-ի երկարակյաց ռադիոակտիվ իզոտոպների պարունակությունը: Այդ խնդիրը լուծվում է երկու ճանապարհով` - անասնա ուծության վարման ինտենսիվ համակարգի ներ դրում ն կատարելագործում, - հատուկ մեթոդների ն միջոցների կիրառում, որոնք կնվազեցնեն ռադիոակտիվ նյութերի ներթափանցումն անասնա ուծական արտադրանք: Կաթնատու անասնա ուծության ինտենսիվ վարումը նախ ն առաջ պայմանավորվում է կենդանիների մսուրապահության, կանաչ կոն158

վեյերի հիմքի վրա ռացիոնալ կերակրման ն մթերատվության արձրացման ճիշտ կազմակերպմամ : Օրակերի կազմից պետք է հանել (կամ ըստ հնարավորին պակասեցնել) նական հանդերից ստացած կոշտ կերատեսակները: Օրակերը պետք է կազմել ըստ կերային մշակա ույսերի կողմից ստրոնցիում-90-ի կուտակման տեսակային առանձնահատկությունների (աղյուսակ 8.14), որպեսզի նվազեցվի այդ իզոտոպի ներթափանցումը կենդանիների օրգանիզմ: Ստրոնցիում-90-ի տար եր պարունակությամ կերատեսակներ ստացած կենդանիների կաթի օգտագործման կարելիության գնահատման համար հարկավոր է օգտվել աղյուսակ 8.15-ում ներկայացված տվյալներից: Կաթում պարունակվող ստրոնցիում-90-ի վրա ազդեցություն գործող հատուկ միջոցներից գործնականում խորհուրդ է տրվում կենդանիներին լրացուցիչ կերակրել հիմնականում կալցիում պարունակող հանքային տար եր կերատեսակներով: Աղյուսակ 8.14 Միատեսակ հողային պայմաններում ն հողի նույն խտությամ աղտոտվածության դեպքում ույսերի երքում ստրոնցիում-90-ի հարա երական պարունակությունը մեկ կերամիավորի հաշվով (որպես միավոր ընդունվում է ստրոնցիում-90-ի պարունակությունը 1 կգ վարսակում) Բույս

Հատիկ

Ծղոտ

Տերնուք"

Պալարներ, արմատապտուղ -

Եգիպտացորեն (կաթնահաս վիճակի) Աշորա Կորեկ Ցորեն Գարի Վարսակ Սիսեռ Վիկ Հնդկացորեն Կարտոֆիլ Գազար Շաքարի ճակնդեղ Կերի ճակնդեղ Գոնգեղ Շաղգամ " Չոր նյութի հաշվով

0,3 0,4 0,4 0,7 0,8 1,0 1,0 2,0 1,5 -

-

1,4 6,5 8,5 8,5 15,0 30,0

-

Աղյուսակ 8.15 Կաթի ն մսի օգտագործումը կերի միջոցով կովերի օրգանիզմ ստրոնցիում-90-ի երկարատն ներթափանցման դեպքում Օրակերում Կաթում ստրոն- Կաթի օգտագորստրոնցիում-90-ի ցիում-90-ի քածումը (առանց քանակությունը նակությունը սահմանափակում(միկրոկյուրի մեկ (միկրոկյուների կամ վերագլխաքանակի րի/1լ)" մշակում կաթնեհաշվով) ղենի)"" 0,1 0,0003 առանց սահմանափակումների 0,2

0,0006

0,5

0,0015

0,003

0,006

- ,, -

Սպանդից աՄսի ռաջ մաքուր օգտագորկերատեսակծումը ներով կերակրումը, օր -

առանց սահմանափակումների - ,, -

-

- ,, -

- ,, -

- ,, -

0,015 0,03

սեր, կաթնաշոռ, թթվասեր, կարագ - ,, թթվասեր, կաթնաշոռ, կարագ - ,, կարագ

0,06

- ,, -

- ,, - ,, մսեղիքը մսաթափ անել""" - ,, - ,, - ,, - ,, -

0,15 - ,, 20 0,3 - ,, 20 0,6 հալած յուղ 1,1 - ,, 30 " Միջին օրական կթի դեպքում 7-10 լ: "" Թափոններով (սերզատի կաթ, շիճուկ) կերակրում են գյուղատնտեսական կենդանիների մատղաշին: """ Միսն օգտագործում են առանց սահմանափակումների, ոսկորները` օգտահանության ենթարկում (утилизация):

Կենդանիների օրակերում կալցիումի պակասությունն առաջացնում է օրգանիզմում ստրոնցիում-90-ի մեծ կուտակում ն կաթի միջոցով դրա արտաթորում: Տար եր կերատեսակների կամ լրացուցիչ կերակըրման միջոցով օրակերում կալցիումի հավելյալ ներմուծումը զգալիորեն իջեցնում է (մինչն նորմալ մակարդակ կամ նույնիսկ 20-30 7-ով ավել) ստրոնցիում-90-ի պարունակությունը կաթում: Օրակերում կալցիումի պարունակության հետագա ավելացումը դրական ազդեցություն չի գործում: Պիտանի մսամթերք ստանալու համար (ի տար երություն կաթի) կարելի է օգտագործել կերատեսակներ, որոնք պարունակում են 10

անգամ ավել ստրոնցիում-90: Սպանդից առաջ կենդանիները 2-3 շաաթ պետք է կերակրվեն մաքուր կերատեսակներով: Այդ ժամանակի ընթացքում փափուկ հյուսվածքներից հեռացվում է մինչն 80-90 7 ռադիոակտիվ ստրոնցիում:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. «Արտակարգ իրավիճակներում նակչության պաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքը: 1998: 2. «Քաղաքացիական պաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքը: 2002: 3. 8ճՇոëԵå8 1.1. ԵåՅՕՈճՇíՕՇòԵ շոՅíåոåÿòåëԵíՕՇòո. – Խ., 2003. – 188 Շ. 4. ԼքճշոճíՇêճÿ ՕՏՕքՕíճ íճ ՕՏúåêòճõ ճãքՕՈքՕìûաëåííՕãՕ êՕìՈëåêՇճ/ 1Օո. քåո. Է.Շ.ԷոêՕëճå8ճ. – Խ., 1990. – 311 Շ. 1. ԼքճՓêոíճ Խ.8. ո ոք. ԵåՅՕՈճՇíՕՇòԵ շոՅíåոåÿòåëԵíՕՇòո: 5÷åՏíոê. – Խ., 2007. – 608 Շ. 6. ÅìåëԵÿíՕ8 8.Խ. ո ոք. Յճաոòճ íճՇåëåíոÿ ո òåքքոòՕքող 8 ÷քåՅ8û÷ճղíûõ Շոòóճöոÿõ: 5÷åՏ. ՈՕՇՕՏոå ոëÿ 8ûՇաåղ աêՕëû. – Խ.: 2001. – 480 Շ. 7. ÐóՇճê Օ. ո ոք. ԵåՅՕՈճՇíՕՇòԵ շոՅíåոåÿòåëԵíՕՇòո. – Շ1Տ., 2002. – 448 Շ. 8. ԽճՇòքþêՕ8 Ե.Շ. ԵåՅՕՈճՇíՕՇòԵ 8 ÷քåՅ8û÷ճղíûõ Շոòóճöոÿõ: 5÷åՏ. ՈՕՇՕՏոå ոëÿ 8óՅՕ8. – Խ., 2003. – 336 Շ. 9. Շòքåëåö 8.Խ. ԵåՅՕՈճՇíՕՇòԵ շոՅíåոåÿòåëԵíՕՇòո ոëÿ ՇòóոåíòՕ8 8óՅՕ8. – ÐՕՇòՕ8 Է//, 2004. – 192 Շ. 10. 1քճìՕ8 Լ.1. Խåõճíո÷åՇêոå ՈՕքճշճþաոå ՓճêòՕքû òåõíՕãåííûõ ո ՈքոքՕոíûõ êճòճՇòքՕՓ. – Շ1Տ., 1991. 11. Øëåíոåք 1.3. ո ոք. ԵåՅՕՈճՇíՕՇòԵ շոՅíåոåÿòåëԵíՕՇòո: 5÷åՏ. ՈՕՇՕՏոå. – Խ., 2003. – 208 Շ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Նախա ան . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 Ներածություն . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1. Կենսագործունեության անվտանգության տեսական հիմունքները . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .8 1.1. Կենսագործունեության հիմունքները ն վտանգները. . . . . . . . . . 8 1.1.1. Վտանգներ, պատճառները ն հետնանքները. . . . . . . . .12 1.1.2. Անվտանգության ռիսկը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14 1.1.3. Բնական ն տեխնածին աղետների, վթարների էներգաէնտրոպիական հայեցակարգը. . . . . . . . . . . . . .17 1.2. Անվտանգության վերլուծության մեթոդները. . . . . . . . . . . . . . . .19 1.3. Կենսագործունեության անվտանգության ապահովման սկզ ունքները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 1.3.1. Կողմնորոշիչ սկզ ունքներ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 1.3.2. Տեխնիկական սկզ ունքներ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28 1.3.3. Կառավարչական սկզ ունքներ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 1.3.4. Կազմակերպչական սկզ ունքներ. . . . . . . . . . . . . . . . . .30 1.4. Անվտանգության կառավարման հիմունքները. . . . . . . . . . . . . 31 1.5. Մարդը որպես մարդ-միջավայր համակարգի տարր. . . . . . . . .34 2. Քաղաքացիական պաշտպանության հիմունքները. . . . . . . . . . . . . 38 2.1. Ընդհանուր դրույթներ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 2.2. Քաղաքացիական պաշտպանության ղեկավարումը. . . . . . . . 38 2.3. Քաղաքացիական պաշտպանության միջոցառումները. . . . . 39 2.4. Քաղաքացիների իրավունքներն ու պարտականությունները քաղաքացիական պաշտպանության նագավառում. . . . . . . . 41 2.5. Քաղաքացիական պաշտպանության ուժերը. . . . . . . . . . . . . . .41 3. Արտակարգ իրավիճակներ. առաջացման պատճառները ն դասակարգումը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 3.1. Հիմնական հասկացություններ ն տերմիններ. . . . . . . . . . . . . . 43 3.2. Արտակարգ իրավիճակների դասակարգումը. . . . . . . . . . . . . . 45 4. Բնական (տարերային) արտակարգ իրավիճակներ. . . . . . . . . . . . .48 4.1. Ընդհանուր դրույթներ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 4.2. Լիթոսֆերային աղետներ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 4.3. Հիդրոսֆերային աղետներ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 4.4. Մթնոլորտային աղետներ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .63 4.5. Տիեզերական աղետներ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .70 4.6. Կենսա անական աղետներ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .71 5. Տեխնածին արտակարգ իրավիճակներ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .74

5.1. Պայթյունների ն հրդեհների հետնանքով ստեղծված արտակարգ իրավիճակներ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 5.2. Թունավոր արտանետումների արդյունքում ստեղծված արտակարգ իրավիճակներ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .80 5.3. Ռադիոակտիվ արտանետումներով ստեղծված արտակարգ իրավիճակներ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 5.4. Հիդրոտեխնիկական վթարների հետնանքով ստեղծված արտակարգ իրավիճակներ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 6. Ռազմական իրադրության արտակարգ իրավիճակներ. . . . . . . . . .95 6.1. Միջուկային զենքի ընդհանուր նութագիրը ն կիրառման հետնանքները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 6.2. Քիմիական զենքի ընդհանուր նութագիրը ն կիրառման հետնանքները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 6.3. Կենսա անական զենքի ընդհանուր նութագիրը ն կիրառման հետնանքները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .108 6.4. Զանգվածային ոչնչացման ժամանակակից նոր տեսակի զենքերի ընդհանուր նութագիրը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .110 7. Բնակչության ն տարածքի պաշտպանությունն արտակարգ իրավիճակներում. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .112 7.1. Բնակչության պաշտպանությունն արտակարգ իրավիճակներում. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .112 7.2. Արտադրական ձեռնարկությունների գործունեությունն արտակարգ իրավիճակներում. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 7.3. Արտակարգ իրավիճակների հետնանքների վերացումը. . . . .125 8. Գյուղատնտեսության վարումը հողի ռադիոակտիվ աղտոտման պայմաններում. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 8.1. Բուսա ուծության վարումը հողի ռադիոակտիվ աղտոտման պայմաններում. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 8.2. Անասնա ուծության վարումը գյուղատնտեսական հանդերի ռադիոակտիվ աղտոտման պայմաններում ն կենդանիների ճառագայթահարման դեպքում. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .143 Գրականություն. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161

Ստորագրված է տպագրության 22.01.2009 թ. Թղթի չա , 10,3 տպ. մամուլ 8,25 հրատ. մամուլ Պատվեր 09 Տպաքանակ 300 ՀՊԱՀ-ի տպարան Տերյան փ. 74