Կառավարչական վելուծություն

U. UUP<l.UBID.,

U. Ufi.U.2bLBU1.,

llU.0.UqUPOUllllb qbPlfiffifl1'�Sfl1''7

<!.pwmwpw44.mu t <!. '11.S<!. hwztlwUiwhw4wfi hw24.wnuwfi t, wnulflmp :f>w4mtmhmp funphpqp n1m2uwup <!.pwtnwpw4mpJwfi t fihp4wJwgpbt «ltwnw4.wp2w4wfi hwz4.wnmu t, wmqpm» wuppnfi[!

lfwuu. Juup. · m.q.q., UIJlil:f>. U. Q. UwpquJwCi q. pwfunuGtp · m.q.p., l'}Jlg. U. <!.. UWfl!lWflJWCi m.q.f}., l'}Jlg. L. <!.. q.ppqnpJwfi q.ftPIH! hpwmwpwq4.mu t hhqllfiw4fibpp up2ngfihpntl UwpquJwCi U. Q., Unwphuwfi U. lt. 4UlilWl{Ul{llW4Wfi qhptmbntpjntfi: fituntUfiW4WU obnuwpq. • Spqpwfi lfho, 201 I,· 128 t2:

up.:

2WflWI}Jlqwc} t qppw4wu fltumufiw4wli ob.n(iwplm 2wl}mpnzp2fihpm.J. uwhuwut.J.wc) UIWhwfi2fihpnq. fibp4WJwgtJ.wo bfi :f,puwCiuwmfimbuw4wCi 4wquw4hpUintpJwfi qnpbntUhntpJwU qwnw4wp2w4wCi 4tp1mbntpJwfi hpufiwhwpgbp{!: vwfuwmbui.J.wo t mfimhuwqpmw4wfi uwufiwqpmmpJntfifihpp muwCinttfihpp, ltCiltqhu fiwl.t ,l,pUwUuw4wfi 4wnw4wpp2Cibpp Lt wnulflmnpfihpp hwuwp:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԱՔԱՆ

ԳԼՈՒԽ

ՎՎՎՎՎՎՎՎՎ

ապակ աաակաանաանանաա անական աաչանաաայա Վասակայ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

1. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ...

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

1.1. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ...

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ.

ԵՎ

ենաաանան

ակամա

աաա

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

1.3. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

աա աաա աաա աակաանաանաա

Լեենմենենենէլլե

2. ԿԱՌԱՎԱԲՉԱԿԱՆ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

2.1. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԸ

ՏԵՍԱԿՆԾԱԸԸ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

2.2. ՕՊԵՐԱՏԻՎ

2.3. ԸՆԹԱՑԻԿ

աաա ականա

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

2.4. ՀԵՌԱՆԿԱՐԱՅԻՆ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԵՎ ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ԵՎ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՈՇՈՒՍՆԵՐԻ

3. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ԵՎ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ..........................

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ

ԵՎ

Ը ԸԼԼԱ

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՄԱՐՏԱՎԱՐԱԿԱՆ

ԳԼՈՒԽ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ա

ԼԸ.

1.2. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԳԼՈՒԽ

ԵՎ աաաշասաաապաաապաաաաաաաաջաաաաա

աաա

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԸ

ԵՎ ԴՐԱ

ԴԵՐԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

3.1. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ..............................

3.2. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ

ՏԱՐՐԵՐԸ....................................

3.3. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ

ՄԱՍԻՆ

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

ԳԼՈՒԽ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ԸՆԴՈՒՆՍԱՆ

4. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԸՆԴՈՒՆՄԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՄ

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ............................

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ

ՍԳԶԲՈՒՆՔՆԾԸԸ

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԼԱՆ

ԵՎ

աաաաաաա

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ

4.1. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

4.2. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԾԱՎԱԼԻ

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ԵՎ

4.3. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԾԱԽՍՈՒՍՆԵՐԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

4.4. «ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐ-ԾԱՎԱԼ»

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ..............

ՇԱՀՈՒՅԹ»

4.5. «ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐ-ԾԱՎԱԼ-

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ԳԼՈՒԽ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

5.1. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ԳԼՈՒԽ

ԳԼՈՒԽ

71.

ՈՂՂԱԿԻ

ԱՀԱ

ՎԱՎ

ՎԵՐԱԳՐՄԱՆ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ԳԱԶՎԱՅՎԱՑԱԱՅԱԿՎԱ

ԱՎԱԿ ԱԿ ԱԱԿ ԱԱԱԱ ԱՑ Ա

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԵՎ ԿՈՂՍՆԱԿԻ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

ԿԱԶ

ԹԱԳ ԳԱԱ

ԿԱԿԱԱԻ2...

աԱԿ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ԱՐՏԱԴՐԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ

ՓԱՀԱՎԼԱԱԱԿԱԱԶԱՑԱԼՁԱԶԱԱԿԿԱԱՎ

ԱԱԿ ԱԿ ԱԱԿ Դ.........................

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

7.ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ԱԶԳ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

6.2. ՀԱՄԱԿՑՎԱԾ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ԿԸ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

6.1. ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ

6.3. ՓՈՓՈԽՈՒՆ

9ոԿԱԿԱԱԶԱԱԶ

ԿԱՎՈՎ ԿԱԿԱՎԱԱ

ԱԱԱԱՎՎԱԳԱԳԱԶԱԱԱԱԿԱՑԱԴԱԿԿ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

6. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ

ՎԵՐԱԳՐՄԱՆ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՍԸ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

Գ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

5.3. ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ

ՎԵՐԱԳՐՄԱՆ

ՓԱՔԱՎՎԱԱԳԱԱԱ

ԱԱ ՀԱԳԱՎ ԱԱԿ ԱԿ ԿԿԿ.ԿԿԿ............................

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ........................

5.2. ՈՒՂՂԱԿԻ

ՎԵՐԱԳՐՄԱՆ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

5. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ..............

ԱԱ

ԱՅԱ ՅԱԿ ԱԿԱՎ ՈԱԱԿ ԱԱԿ

ԱԱԱԿԿՎԱԱ

ԱԱ ԱԱԿ Դ.ս.......

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ՔԳ

ԱՅԱ ՎՎԿ ԱԱ

ԱԿՅԱՑՎԱԱԶԱԱԱԱՅՈԿԱԱՎԱՎՉԱՎԱԱԱՎԱ

ԱԱ ՉԿԱ ԱԱ ԱԿԱ

ԿՎ ԱԱԱԻ...

ՈԿ

Կ

7.2. ՈւՂՂԱԿԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ...

7.3. ԱՆՈւՂՂԱԿԻ

ԹԱԶԱ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ՎԱՎ ԱԱԿ ԿԱԶ Ց2

ՉԱ

ա

ՎԱԿԱԿԱԿԱԱԱԱԿԱԳԱԼ

Ա

ԱԿԱԱԿԱԱԿԱԱԶԱԱԿ

ԱԿԿԿԻ........

ՓՋՋԱԱԿԱԼԱԳԱԱ

ՀԱԱ 2ԱՌԱԶԱ

ՆԱԿԱԱԿԱԱԿԿԿԱԱԴՈԻԴ.Կ.

ԱԱՀ

8. ՏԱՐԲԵՐԱԿՎԱԾ

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

8.1. ՏԱՐԲԵՐԱԿՎԱԾ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

8.2. ՏԱՐԲԵՐԱԿՎԱԾ

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԳԼՈՒԽ

ԿԱ

ԱԱ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԾԱԽՍՈՒՍՆԵՐԻՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԼՈՒԽ

ԱԱ

ՌՐՈՇՈՒՍՆԵՐԻ

ԵՎ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

9. ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ

ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՌՐՈՇՈՒՍՆԵՐԻ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ................

9.1. ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

9.2.ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ

ՆԱԽԱԳԾԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲԻԶՆԵՍ

մու

ԱԱ

ԾՐԱԳՐԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ...

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

9.3. ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

9.4. ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ

ԳԼՈՒԽ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՌԻՍԿԻ

10. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ

10.1. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՎԵՐԱՀՄԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

10.2. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ

10,3. ԾՐԱԳՐԱՎՈՐՈՒՄ

10.4. ԲՅՈՒՋԵԻ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՑԱԱՎԱՎԱԱԿԱԱԱԳԱՎԱԱԶ

ԱԿԱՑԱՎՎԱ

ԿԱԱՎԱԿՎԱԱՎԱԱԿԿԱԿԱՎ

ԱԱ ԱԿԱ ԻԿն...........

ՎԱՎ

ԱԱ

ԿԱԶՄՈՒՄ

զ

ՓՈՒԼԵՐԸ

ՎԱ

Ա

ՈՑ

Իս

ԱԱԱԱՎՎԱՎԱԱԿԱԱՎԱ

ԱԱՎԱԱԱԱԱԿՎԱՎԱԿԱԿԱԱՎԱԱԿԱԱԱԱԱԱԱԿԱԱ

ԱԱ. Վ

ԱԱ

2Ա0ԱԱ

Ւ

ԱԶԱԿԱԱՂԱԼԱՑԱՑԱԱԱԶԱ

ՆԱՎՎԱԱԿԱԱՎԱՎԱԱԱԱԱԱԱԱԿՎԱԿԱԱԿ

ԱԱԿԴ... Կ... ԿԻ.

Կ

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

Կազմակերպություններիի՝ֆինանսատնտեսական գործուճեության կառավարմանհամակարգի կարնոր գործառույթներից է: Նրա դերը կառավարչական վերլուծություն մեկը է կազմակերպություններում վերլուծական պայմանավորված ֆինանսահետազոտություններիիրականացմամբ ն արդյունավետության գործունեության տնտեսական ապահովման անհրաժեշտությամբ: հնարավորություն է Կառավարչական վերլուծություն ընձեռում համալիր կերպով գնահատել կազմակերպությունների տնտեսական զարգացման միտումները, համամասնությունները ն նան ինչպե բացահայտել օրինաչափություննեը, արդյունքային ցուցանիշների վրա տարբեր գործոնների ազդեցությունը եՆ վերջապես կանխատեսել զարգացման հեռանկարները: Ներկայումս որակավորվածհաշվապահը, աուդիտորըկամ ֆինանսական կառավարիչը պետք է տիրապետիտնտեսական հետազոտություններիմեթոդներինն պատրաստ լինի համալիր վերլուծության ենթարկելու կազմակերպության ֆիճանսատնտեսականգործունեությունը: ՀՊՏՀ «Կառավարչական հաշվառում ն աուդիտ» ամբիոնը, հիմնվելով ուսումնական գործընթացի կազմակերպման միջազգային փորձի վրա, կիրառում է ուսուցման արդիական մեթոդներ ն դրանց համապատասխան պատրաստել է ուսումնական նյութեր: Դրանք արժանացել են երկրի առաջատար մասնագետներիհավանությանը: Այդ ուսումնական եւ նյութերն էլ հիմք հանդիսացել կառավարչական վերլուծությանձեռնարկիպատրաստման համար: Ուսումնական ձեռնարկ, կրթական Օ։:շարադրված է չափորոշիչներովսահմանվածպահանջներով.ներկայացվածեն կազմակերպության ֆինանսատնտեսական գործունեության կառավարչականվերլուծության հիմնահարցերը:

տնտեսագիտական Ձեռնարկը նախատեսված է մասնագիտություններիուսանողների, ինչպես նան

ֆինանսականկառավարիչներին աուդիտորներիհամար: Ուսումնական ձեռնարկիհեղինակներ` տ.գ.դ. պրոֆեսոր Ա. Զ. Սարգսյան (առաջաբան, գլուխ 3, 4 (համահեղինակ), 5, 6, 7 (համահեղինակ), 10), տ.գթ. ասիստենտ Ա. Կ. Առաքելյան (գլոխ 1, 2, 4 (համահեղինակ),7 (համահեղինակ),8, 9): Ուսումճական ձեռնարկի համար անհրաժեշտ նյութերի հավաքագրմանն համակարգչային շարվածքի աշխատանքները կատարել է Արշակ Կարենի Առաքելյանը: Հեղինակները խորին շնռրհակալությամբ կընդունեն ուսումնական ձեռնարկիբարելավմանն0 ուղղված յուրաքանչյուր ն կարծիք առաջարկություն (Երնան 25, Նալբանդյան 128, ՀՊՏՀ կառավարչականհաշվառման ն աուդիտի ամբիոն): Առանց հեդինակների թույլտվության ձեռնարկի է վերահրատարակումըն հետապնդվում «Հեղինակային իրավունքիմասին» ՀՀ օրենքով:

ԳԼՈՒԽ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ԵՎ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

1.

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

1.1. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կազմակերպություններիտնտեսավարման լեզուն

հաշվապահական հաշվառումն է: հաշվառման ենթահամակարգով

Այն իր ֆինանսական է կոչված շուկայի կազմակերպությունների մասնակիցներին ապահովելու տնտեսական գործունեության վերաբերյալ անհրաժեշտ տեղեկատվություն: Կառավարման գործընթացում կարնոր նան ճշանակություն ուի հաշվապահական հաշվառման նպատակը կառավարչական ենթահամակարգը, որի կառավարիչներիկողմից մարտավարականն ռազմավարական բնույթի որոշումներիընդունումնէ: Կառավարչական հաշվառումը կազմակերպությունների տնտեսական գործունեության վերաբերյալ տեղեկատվության հավաքագրման, համապատասխան ցուցանիշների հաշվարկման ու վերլուծության, ինչպես նան կառավարիչներին է` գործընթաց դրանց ճերկայացցման յուրահատուկ կառավարչական որոշումների մշակման, հիմնավորման ն ընդունման ճպատակով: ենթահամակարգի Կառավարչական հաշվառման առանցքային տարրերիցմեկը հանդիսանում է կառավարչական վերլուծությունը: Այն կազմակերպությունների ատճտեսական գործունեության կառավարման համակարգի կարնոր գործառույթներից է: Նրա դեր՝ Օ։»պայմանավորվածէ կառավարման բոլոր մակարդակներումվերլուծական հետազոտությունների իրականացմամբ ն տնտեսական գործունեության արդյունավետության ապահովման անհրաժեշտությամբ:

Օ։-հնարավորությունէ Կառավարչական վերլուծություն, ընձեռում համալիր կերպով գնահատել կազմակերպությունների տնտեսականզարգացման միտումները, համամասնությունները նան ն բացահայտել օրինաչափությունները, ինչպե արդյունքային ցուցանիշնեի վրա տարբեր գործոնների ազդեցությունը ն վերջապես կանխատեսել զարգացման հեռանկարները: Վերլուծական գործընթացի նպատակըկազմակերպության ն դրա կառուցվածքային ստորաբաժանումներիտնտեսական գործունեության ինչպես ճախորդ ն ընթացիկ, այնպես էլ գալիք համալիր ժամաճակաշրջանների արդյունքների է: է Այն հենվում տնտեսական տարբեր հետազոտությունն իրադրություններում եկամուտների, ծախսերի ն ֆինանսական արդյունքներիկանխատեսմանվրա: Կառավարչական վերլուծությունն իրականացվում է մարտավաականճ ն ռազմավարական ուղղություններով: Մարտավարականվերլուծության արդյունքները նախատեսված են ապագային ուղղված կարճաժամկետ, իսկ ռազմավարականը՝ երկարաժամկետ կառավարչական որոշումներիըճնդունմաճհամար: Վերլուծության արդյունքներն ունեն բացառիկ կարնոր նշանակություն, քանի որ դրանց հիման վրա կառավարիչները հնարավորությունունեն կազմակերպություններիառջն դրված տարբեր հիմնախնդիրների լուծման համար մշակել, հիմնավորել ն ընդունելկառավարչականարդյունավետորոշումներ: Այսպիսով` վերլուծությունը կառավարչական որոշումների ընդունմանճպատակովկազմակերպություններում տնտեսական գործունեության մասին տեղեկատվականտվյալների վերլուծական մշակման համակարգ է: Այն իր մեջ ներառում է ինչպես հաշվետվությունների հավաստիության գնահատումը, այնպես տեղեկատվության վերլուծությունը ն էլ կառավարչականորոշումներիընդունումը:

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

1.2. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

խնդիրները վերլուծության Կառավարչական են կազմակերպության կառավարման պայմանճավրված համակարգում տնտեսական գործունեության վերլուծության ունեցած դերով ու նշանակությամբ: Վերլուծության կարնոր խնդիրներից մեկը կազմակերպութան մարտավարական ն ռազմավարական ծրագրերի գիտականհիմնավորումն է: Այդ ծրագրերի մշակումը ն կառավարչական որոշումների արդյունավետ տարբերակճերի ըճտրությունը անհնարին է իրականացնել առանց կազմակերպության անտեսական գործունեության կառավարչական վերլուծության, հեռանկարային կանխատեսումների ն օրինաչափությունների տնտեսական զարգացման գնահատման: Կառավարչականվերլուծության առանցքայինխնդիրներից է կազմակերպության բիզնես-ծրագրի կատարման գնահատումը: Հենվելով ճաշվապահական հաշվառման ն հաշվետվությունների մեջ ներկայացված տվյալների վրա վերլուծական գործընթացում որոշվում է -բիզնես-ծրագրի առանձին ցուցանիշների փոփոխությունը ն բացահայտվում դրա վրա տարբեր գործոնների ազդեցությունը: Վերլուծության կարնոր խնդիրներից է կազմակերպության տրամադրության տակ գտնվող ֆինանսական, նյութական ն աշխատանքային պաշարների օգտագործման արդյունավետության որոշումը Այն իրականացվում է դրանց օգտագործման արդյունավետությունը բնութագրվող համապատասխանցուցանիշներով: Կառավարչական վերլուծության հիմնական խնդիրներից մեկը կազմակերպությանեկամուտների ն ծախսերի, ինչպես ճան ֆինանսական արդյունքներիգնահատումն է: Վերլուծության հաջորդ խնդիրը կազմակերպության ներտնտեսական չօգտագործված հնարավորությունների

բացահայտումն է: Վերլուծական հետազոտություններըկարող են արդյունավետ լինել միայն այն դեպքում, երբ մանրազնին կազմակերպության տնտեսական բացահայտվել են գործունեությանհետագա բարելավմանպահուստները: Վերլուծության խնդիրնեից է նան կառավարչական որոշումների արդյունավետության գնահատումը: գործունեության Կազմակերպության տնտեսական արդյունքները անմիջականորեն պայմանավորված են նան ընդունված կառավարչական որոշումների արդյունավետության աստիճանով: ։ Միայն տնտեսական գործունեության խորը է կարելի ընդունել ճշգրիտ վերլուծութան միջոցվ ն կառավարչական որոշումներ գնահատել դրանց արդյունավետությանմակարդակը:

1.3. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Կառավարչականվերլուծությունը պատշաճ մակարդակով իրականացնելու համար` շատ կարնոր է նրա հստակ կազմակերպումը Այն պայմանավորված է վերլուծության նպատակներով, խնդիրճերով ն կառավարչական որոշումների ընդունմաճ աճհրաժեշտությամբ: Խոշոր կազմակերպություններումվերլուծական հետազոտությունները կենտրոնացվում են հատուկ այդ ճնպատակներիհամար կազմավորված վերլուական ծառայությունում: Փոքր ու միջին կազմակերպություններում վերլուծական աշխատանքները իրականացվում են հաշվային ծառայությունում` գլխավոր հաշվապահի անմիջական ղեկավարությամբ: Առանձին հիմնահարցերի վերլուծությամբ զբաղվում են ճան կազմակերպության համապատասխան ծառայությունները: Վերլուծակա՝ Օ։»`աշխատանքների0արդյունավետության գրավականներիցմեկը դրանց անըճդհատության ապահովումն

է: Այդ պատճառով կազմակերպությունում նպատակահարմարէ կազմել վերլուծական ծրագիր: Այն իրենից ճերկայացնում է

կազմակերպությանտնտեսական գործունեությանվերլուծական հետազոտությունների օրացուցային պլանը: Վերլուծական ծրագրում նշվում են` վերլուծության ճպատակը, խնդիրները, ժամկետները, տեղեկատվական ապահովվածությունը, վերլուծականփաստաթղթերիկազմումըն այլն: Կառավարչական վերլուծության համար կարնորվում է տեղեկատվական ապահովվածության կազմակերպումը: Այդ ընթացքում տարբեր տեղեկատվականաղբյուրներից անհրաժեշտէ հավաքագրել համապատասխանտվյալճեր:

Վերլուծությունը հիմնականում իրականացվումէ

ներտնտեսական հաշվառման ենթահամակարգում ձնավորված կառավարչական տեղեկատվական տվյալներով` հաշվետվություններով: Վերլուծության համար օգտագործվում են ճան սինթետիկն անալիտիկհաշվառման տվյալները, ներքին վերահսկողության ն աուդիտի ծառայության նյութերը ն այլն: Կառավարչական հաշվետվություններիմեջ ներկայացված տեղեկատվականտվյալները բազմաբնույթ են ն համարվում են

առնտրային գաղտնիք: Դրանք նախատեսվածեն գործունեության կազմակերպության տնտեսական

կառավարմանն վերահսկողությանհամար: Կառավարչական հաշվետվություններիցեն` » ծախսերի մասինհաշվետվությունը, » պաշարների մասինհաշվետվությունը, » հիմնականմիջոցներիմասինհաշվետվությունը, » աշխատանքիմասինհաշվետվությունը, » կառավարչականհաշվետվություններիցկից հավելվածը:

Հավաքագրված տեղեկատվությունըպետք

նախապատրաստել

է

վերլուծական տեսքի: Այդ է նպատակով տեղեկատվության ստուգվում արժանահավատությունը կատարելով ինչպես հաշվային, այճպես էլ ըստ էության ստուգում: ն

բերել

Առաջին դեպքում ստուգվում է տվյալների լրիվությունը, թվաբանական ճշտությունը ն տարբեր հաշվետվություններում ցուցանիշների 6փոխկապակցվածությունը: ներկայացված Երկրորդ դեպքում որոշվում է ցուցանիշների`իրակաճությանը համապատասխանությանաստիճանը: Այնուհետն տեղեկատվությունը բերվում է համադրելի տեսքի, քանի որ վերլուծական գործընթացում կարելի է օգտագործելորակական միասեռ մեծություններ: Դրանից հետո

կատարվում

է

տեղեկատվությանպարզեցում,

որը

տալիս դյուրին դարձնել վերլուծական հնարավորություն հետազոտությունները: Վերլուծական գործընթացումտեղեկատվականտվյալներն ենթարկվում են վերլուծական մշակման: Այս դեպքում համապատասխան մեթոդներով կազմակերպության տնտեսականգործունեությունը բնութագրող կարնոր ցուցանիշների փոփոխության մրա բացահայտվում է տարբեր գործոններիազդեցությունը: Վերլուծական աշխատանքներիարդյունքներնենթարկվում են փաստաթղթայինձնակերպման`բացատրագրերի, տեղեկանքներին աղյուսակճերիտեսքով: արդյունքներով Վերլուծական հետազոտությունների են կազմակերպության կառավարիչներըգնահատում տնտեսական գործունեության արդյունավետությունը, ինչպես ճան ընդունումանհրաժեշտկառավարչականորոշումներ: է

ԳԼՈՒԽ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

2. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԸ

2.1. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

Կառավարչական վերլուծությունը կազմակերպությունների տնտեսական գործունեության կառավարման համակարգի անհրաժեշտ տարրերից է: Այն համարվում է կառավարչական որոշումների ընդունմանհիմճական միջոցը:

Կառավարչական որոշումները

ընդունվում

են

տարբեր կողմից կազմակերպության կառավարիչների իրավիճակների վերլուծության գործընթացի արդյունքում: Այդ որոշումներիընդունմանհաջորդականությանփովերն են` » կառավարչականորոշումների նախապատրաստում, » կառավարչական որոշումներիիրականացում, » որոշումնեի իրականացման վրա վերահսկողության ապահովում, » ընդունվածորոշումներիարդյունքներիգնահատում: Կառավարչական որոշումների ընդունումն իրենից է ճերկայացնում առաջադրված նպատակներին հասնելու համար այլընտրանքային բազմաթիվ տարբերակներից առավել արդյուճավետի ընտրության գործընթաց: Այն բաղկացած է հետնյալ տարրերից` » հիմնախնդիրների բացահայտում ն դրանց լուծման տարբերակներիմշակում, » առավել արդյունավետտարբերակիընտրություն, » ընտրված տարբերակիիրականացում, » վերահսկողությանապահովում, » ցուցանիշներիփոփոխությանորոշում, » ցուցանիշների համապատասխանությանապահովման գծով միջոցառումներիմշակում, » վերլուծականգործընթացիարդյունքներիգնահատում:

Վերլուծական

գործընթացի

արդյունքներով կառավարչականորոշումների ընդունման համար սահմանված են հետնյալ պահանջները` » է ապահովի պետք կառավարչական որոշումը արդյունավետությանբարձը աստիճան, » սահմանված նպատակըպետք է լինի հասանելի, » նպատակն անհրաժեշտ է իրականացնել նվազագույն ծախսերով, » որոշվի ճիշտ կառավարվող օբյեկտ պետք է ն ժամանակն դրա վրա իրականացվի բավարար ազդեցություն, » որոշման ընդունումնանհրաժեշտ է ապահովել բավարար միջոցներով: Կառավարչական որոշումների ընդունումն ուղղված է կազմակերպության գործունեության առջն ծառացած խնդիրների լուծմանը: Այդ որոշումների ընդունման հիմքում դրված են կառավարչականվերլուծության տարբեր տեսակները: Կառավարչական վերլուծություն, դասակարգվում է մի

շարք

տեսակների:

Դա

պայմանավորված

է

կազմակերպությունների կառավարման համակարգի կողմից կատարվող բազմաբնույթ գործառույթներով: Վերլուծության են կառավարման դասակարգմանհիմքում ընկած գործառույթները: Ընդհանրապեսկառավարման համակարգում առանձնացվումենճ հետնյալգործառույթները՝ » ծրագրավորում, » կառավարմանկազմակերպում, » տեղեկատվականապահովվածություն, » վերահսկողություն, » վերլուծություն: Այդ գործառույթների միջոցով իրականացվում են կառավարչականվերլուծությանհետնյալ տեսակները՝ » օպերատիվկառավարչականվերլուծություն, » ընթացիկկառավարչականվերլուծություն, » հեռանկարայինկառավարչականվերլուծություն:

2.2. ՕՊԵՐԱՏԻՎ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԵՎ ՄԱՐՏԱՎԱՐԱԿԱՆ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

Օպերատիվ կառավարչական վերլուծությունը կոչված է լուծելու կազմակերպություններիտնտեսական գործունեության Վերլուծության 0կառավարման խնդիրները: օպերատիվ է այն օպերատիվ գնահատական տալ նպատակն կարճաժամկետ փոփոխություններին, որոնք կատարվել են տնտեսական գործունեության ընթացքում: Դրա միջոցով օպերատիվ կերպով բացահայտվում ու գնահատվում են կատարված տճտեսական գործունեության մեջ փոփոխություններիպատճառահետնանքայինկապերը: Օպերատիվ կառավարումնընդգրկումէ կազմակերպության գործունեությունն օրվա, շաբաթվա, տասնօրյակի ն ամսվա օբյեկտն այդ կտրվածքով: Հետնաբար` վերլուծութան ձնավորված ժամանակահատվածի ընթացքում ն է դրա տեղեկատվության վերլուծական մշակումն արդյունքների հիման վրա կառավարչական որոշումների ընդունումը: Ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանը պայմանավորվածէ հետնյալ հանգամանքներով` ՞ կազմակերպության գործունեությունն բնութագրող ն դրանց ցուցանիշների բովանդակությամբ փոփոխությանհաճախականությամբ, » այդ ցուցանիշների կարճաժամկետ փոփոխությունների կաճխատեսմանանհրաժեշտությամբ, » «օպերատիվվերլուծության կատարման ն կարճաժամկետ որոշումներիընճդուման ժամանակով: Օպերատիվկառավարչականվերլուծության կարող է լինել արդյունավետ,եթե այն կատարվումէ` » տնտեսական գործընթացներից հետո համեմատաբար կարճ ժամանակահատվածիընթացքում, » մինչն տնտեսականգործընթացճերը,երբ կատարվումեն դրանցկանխատեսմանաշխատանքներ,մշակվում են մի

այլընտրանքային տարբերակներ, ինչպես ճան ընտրվում ն իրականացվում է առավել արդյունավետ տարբերակը: Ընդհանրապես օպերատիվության պահպանումը համարվում է վերլուծության կարնոր սկզբունքներից մեկը: Դա առնելով` կազմակերպության վերլուծական հաշվի ծառայությունը պարտավոր է օպերատիվ կերպով բացահայտել առկա բացթողումներն ու թերությունները ն կարճ ժամանակի ընթացքում մշակել միջոցառումներն դրանց կարգավորման համար: Օպերատիվ կառավարչական վերլուծության առջե դրված են հետնյալ հիմնականխնդիրները` » ընդունված նախահաշիվնեից կատարված որոշե փոփոխությունները ն բացահայտել դրանց վրա տարբեր գործոններիազդեցությունը, » մշակել միջոցառումների ծրագիր կազմակերպության կառավարման գործունեության օպերատիվ ն արդյունավետության կատարելագործման բարձրացմանուղղությամբ, » ընդունե մարտավարական բնույթի կառավարչական որոշումներ: Օպերատիվ կառավարչական վերլուծությունն շարք

իրականացվում է

սկզբնական փաստաթղթերի ն

հաշվետվությունների հիման վրա: Այդ ընթացքումվերլուծության օբյեկտներկարող են լինել` » արտադրանքի արտադրության ն իրացման ծավալի վերլուծություն Օըստ տեսականու կառուցվածքի, ն պայմանագրային համաչափության, որակի պարտավորությունների, » հիմնական միջոցների, նյութական պաշարների ն աշխատուժի օգտագործման արդյունավետության որոշումը, » ֆինանսականցուցանիշների վերլուծությունը ն այլն:

ՀՊՏՀ

ՃՐՅՖ

Գրաղ արան

ւո:

11ԾՕ1Ն6ր

Օպերատիվ կառավարչական վերլուծության կարնոր վճարունակությունը: Այն օբյեկտներից է կազմակերպության. որոշվում է ընթացիկ ակտիվների իրացվելիությամբ ն վկայում է կազմակերպության ֆինանսական հնարավորության մասին` ամբողջովին մարելու իր ընթացիկ ապարտավորությունները: Ընթացիկ վճարունակությանգործակիցը ցույց է տալիս ընթացիկ ակտիվներովկազմակերպությանընթացիկ պարտավորությունների որոշվում դրանց ծածկման աստիճանը ն հարաբերակցությանմիջոցով: Նախորդ ժամանակաշրջանիդրությամբ վճարունակության գործակցի որոշման դեպքում հնարավոր չէ ազդել դրա պատճառով կարնորվում է փոփոխության վրա: Այդ կազմակերպության վճարունակության օպերատիվ կանխատեսել նպատակն է գնահատումը: Դրա վճարունակության հնարավոր բացասական շեղումները ն օպերատիվ կերպով միջոցառումներ ձեռնարկել|իրլ 3չդրանց Դա վերացման համար: կարող է իրականացվել կարճ ժամանակահատվածի կտրվածքով օպերատիվ ֆինանսական պլանի կազմման միջոցով: Օպերատիվ ֆինանսական պլանի գնահատման համար անհրաժեշտ է ունենալ համապատասխան աղյուսակ, որտեղ ամեն օր արձանագրվում են կազմակերպության դրամական միջոցների մուտքերը, ելքերը ն մնացորդները (աղյուսակ 2.1): Դա է հնարավորությու: տալիս, օպերատիվ կերպով վերահսկողություն սահմանել վճարային կարգապահության պահպանմանվրա: Աղյուսակի տվյալները վկայում եռ այն մասին, որ դրամական միջոցների փաստացի մուտքերը նախատեսվածի նկատմամբ նվազել են 300, իսկ ելքերը 200 հազ. դրամով: »պլանի՝ համաձայն` Ֆինանսական կազմակերպությունը է պարտվող իր դրամական ծախսերը ծածկել համապատասխան մուտքերի հաշվին: 6`Վճարունակության պլանային գործակիցը կազմել է 102 (7000 : 6800), իսկ փաստացի գործակիցը` 1.01 (6700 : 6600): Դա ճշանակում է, որ

է որ 0.01ռով՝ չնայած, վճարունակություն,՝ նվազե կազմակերպությունըպահպանել է բավարար վճարունակության մակարդակ:

Աղյուսակ 2.1 Օպերատիվֆինանսական պլան

Հոդվածներ

Դրամականմիջոցների մուտքեր, այդ թվում` 1.1. Արտադրանքի իրացումից 1.2. Ժամկետանց 1.

Պլան

վճարումներից

Վարկերի ստացումից Այլ պաշարների իրացումից 2. Դրամական միջոցների ելքեր, այդ թվում` 2.1. Նյութերի ձեռքբերման գծով 2.2. Աշխատամարձի գծով 2.3. Վճարումներ բյուջե 2.4. Այլ ելքեր 3. Դրամական միջոցների մնացորդը Լ3. Լ4.

Կազմակերպության

(հազ. դ.) Փաստացի| Շեղում

"

վճարունակության

-

"

վերլուծության ընթացքում անհրաժեշտ բացահայտել այն հնարավորությունները, որոնք թույլ լթկտանբարելավել նրա ֆինանսական դրությունը: Նախ ն առաջ պետք է բացահայտել այն ժամկետանց պարտքերի գումարը, որը նվազեցնում է կազմակերպության վճարունակության մակարդակը: Դրա համար ընթացքում անհրաժեշտ է վերահսկողություն սահմանել է

հատկապես մատակարարներիու գնորդների հետ կատարվող գործառնություններիիրականացմանվրա: Այնուհետնե անհրաժեշտ է մեծ ուշադրություն դարձնել պատրաստի արտադրանքի առաքման ժամկետների պահպանման վրա, քանի որ շատ հաճախ պայմանագրային պարտավորությունները խախտվում են հենց այդ պատճառով: Այդ պարտավորություններըկարող են խախտվել արտադրանքի տեսականութերացումներիհետ: Ֆինանսական դրության վատթարացումը կապված է նան դեբիտորական պարտքերի, հատկապես ժամկետանց մասի ձնավորման հետ: Դրա հետ միասին անհրաժեշտ է մշակել միջոցառումների ծրագիր ավելորդ ապրանքանյութական արժեքները ժամանակին իրացնելու համար, որը թույլ կտա մուտքագրելլրացուցիչ դրամականմիջոցներ: Այդ խնդիրները կառավարչական վերլուծության տեսանկյունից ունեն զգալի հետաքրքրություն: Հետնաբար` կազմակերպություններումօպերատիվ վերլուծության իրականացումը կնպաստի տնտեսական գործունեության արդյունավետությաճբարձրացմանը:

2.3. ԸՆԹԱՑԻԿ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԵՎ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

Ընթացիկ կառավարչականվերլուծությունն իրականացվում կազմակերպությանտճտեսական գործունեության` հաշվետու ժամանակաշրջանիընդհանրականցուցանիշներով:Այն իրենից ներկայացնում է կազմակերպությանտնտեսական գործունեության համալիի ուսումնասիրման համակարգ: Վերլուծության նպատակն է օբյեկտիվորեն գնահատել բիզնես կազմակերպության ծրագրի կատարման աստիճանը, ինչպես նան բացահայտել ներտնտեսական պահուստներ է

տնտեսական գործունեության

արդյունավետության

բարձրացմանուղղությամբ: Ընթացիկ կառավարչական վերլուծության ժամանակ կազմակերպությանտնտեսականգործունեությունըդիտարկվում է պատմականտեսանկյունից: Այն ընդգրկում է գործունեության բոլոր կողմերը, ոլորտները ն կազմակերպչական ամբողջ կառուցվածքը:

Վերլուծական գործընթացն

իրակաճացվում

է

հաշվապահական հաշվառման հաշվետվությունների տվյալներով: Ընթացիկ կառավարչական վերլուծության հիմնական խնդիրներնեն՝ » գնահատել բիզնես ծրագրի կատարման աստիճանը, » բացահայտել ամփոփցուցանիշների փոփոխության վրա տարբերգործոններիազդեցությունը, » որոշել կազմակերպության գործունեության արդյունավետությանմակարդակը, » ընդունլ գործառնական բնույթի կառավարչական որոշումներ: Վերլուծական գործընթացն անհրաժեշտ է սկսել բիզնես նե

ծրագրի

կատարման գնահատմամբը,քանի

որ

կազմակերպությունն առաջին հերթին հետաքրքրում է իր տրամադրությանտալ։ եղա արտադրական պաշարների օգտագործմանառւտիճանը,ինչպես ճան կատարված ծախսերի ինտենսիվությանՆակարդակը: գործունեության Կազմակերպության տնտեսակաց արդյունճավետության մակարդակըբնութագրումէ ցուցանիշների համակարգով, որոնցից յուրաքանչյուրի վրա ազդում են բազմաթիվ գործոններ: Գործոնները այն տարրերն են կամ պատճառները, որոնք ազդում են տարբեր ցուցանիշների փոփոխությանվրա: Ընթացիկ կառավարչական վերլուծության ժամանակ է այնուռետեՆ պետք կագմակերպության տնտեսական ցուցանիշների գործունեությունը բնութագրող ամփոփ

փոփոխության վրա բացահայտել տարբեր գործոնների ազդեցությունը: Վերլուծական գործընթացում կիրառվում են բազմաթիվ տեղեկատվական տվյալներ, մասնավորապես` ծախսերի մասին կառավարչական պաշարճերի ն հաշվետվություններումարտացոլվածտեղեկատվությունում: Ելնելով վերլուծական աշխատանքների իրականացման անհրաժեշտությունից ն նպատակահարմարությունիցա̀ռաջին հերթին անհրաժեշտ է ունենալ տվյալներ կազմակերպության կողմից արտադրվողարտադրատեսակներիգների, քանակների, ծավալի, ինքնարժեքի, ինչպես նան նյութերի ծախսի նորմամերի ու գների, բանվորների միջին ցուցակային թվի ն միջին աշխատավարձի մասին ն այլն: Այդ պայմաններում ամսվա ցհաշվարկել կազմակերպության կտրվածքով կարելի է արտադրական ծրագիրը ն դրա հիման վրա կատարել ֆինանսականարդյունքներիվերլուծություն (ադյուսակ 2.2): Աղյուսակ 2.2 Ֆինանսական արդյունքներիընթացիկվերլուծությունը

Օր-

Միա-

գրե Գիճ,

տե-

սակճեր

վորի

հազ. Դ

Միավորի Արտադրանքի Արտադրանքի | քանակ, ինքնարժեք, ծավալ, հատ

հազ. դ.

խա. Նա-

ւռեսված

Փաստա-

գի

տեսված

Փասցի

«Բ

Լծ

«Գ»

2.5

Ընդ.

:

|

Արտադրանքի

3.1

-

-

Նա-

տեսված

Փաս-

հազ. դ.

Նա-

ցի

տես-

հազ. դ.

Փաս-

ված.

Համախառն

ինքնարժեք. շահույթ.

խա.տա- խաշտա- իա

Նա-

«Ա,

.

հազ. դ.

տացի

Նա-

խա

Թես-

ված

Փաստա-

ցի ւ2)

Արտադրականծրագրի կատարման աստիճանն որոշվում է ն արտադրանքի ծավաի փաստացի (նախատեսված մեծությունների հարաբերակցությամբ ինչպես ամբողջական, այնպես էլ ըստ առանձինարտադրատեսակների: Արտադրանքի արտադրության ծավալի փոփոխությունը հիմնականում պայմանավորված է երեք խումբ գործոններով, որոնք կապված են հիմնական միջոցներով, նյութական աշխատուժով կազմակերպության պաշարներով ն

ապահովվածության ու

դրանց արդյուճմավետօգտագործման

հետ:

Արտադրանքիինքնարժեք կազմը ներկայացվումէ հետնյալ տնտեսականտարրերով` ուղղակի նյութականծախսումներ, » ուղղակի աշխատանքային ծախսումներ, » անուղղակի արտադրականծախսումներ: տեսակարար Արտադրանքի ինքնարժեքի մեջ ամենամեծ ուղղակի նյութական սռվորաբար կազմում են կշիռ մեծությունը ընդհանուր ծախսումները: Դրանց է տեսականիով, արտադրանքի պայմանավորված կառուցվածքով ն առանձին արտադրատեսակների նյութատարությամբ: Վերջինն իր հերթին ենթարկվում է փոփոխության նյութական ծախսումների նորմայի ն դրանց միավորի գների ազդեցությամբ: Ուղղակի աշխատանքային ծախսումներն արտադրանքի Դրանց ինքնարժեքի մեջ զգալի տեսակարար կշիռ ունեն: է գործոնների մեծություն Օ։Օ՝պայմանավորված մի շարք ազդեցությամբ` արտադրանքի տեսականու, կառուցվածքի ն միավոր արտադրանքն բաժին ընկնող ծախսումների մակարդակի: Վերջինս իր հերթին կախված է արտադրանքի աշխատատարության ն մեկ մարդժամի վարձատրության չափից: Արտադրանքի ինքնարժեքի կարնոր բաղկացուցիչներից մեկն էլ անուղղակի արտադրական ծախսումներն են: Այդ ծախսումները արտադրատեսակների միջն բաշխվում են նախապեսսահմանվածգործակիցներիմիջոցով: Աղյուսակի տվյալներից երնում է, որ կազմակերպությունն իր արտադրականծրագիրըկատարել է 101.445--ով(1410: 100: 1390), չնայած «Գ» արտադրատեսակի գծով արձանագրվել է թերացում: Այդ ընթացքում նկատվել է արտադրանքի ինքնարժեքի մակարդակի նվազեցում 1.0126-ով (1080 2 100: 100): Համախառն շահույթի աճի տեմպը կազմում է 110.3756 (330 2 100 : 299): »

-

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

2.4. ՀԵՌԱՆԿԱՐԱՅԻՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

Հեռանկարային կառավարչական վերլուծությունն

ուսումնասիրում է տնտեսական երնույթները ն գործընթացներն ապագայի տեսանկյունից, այսինքն ելնելով դրանց զարգացման հեռանկարից: կազմակերպության ճպատակը Վերլուծության կառավարման օղակներին տնտեսական գործունեության հեռանկարում ստացվելիք որոշակի արդյունքների հնարավոր եղանակներիմասին տեղեկատվությամբապահովելնէ: է երկարաժամկետ Այն իրենից ճերկայացնւմ կառավարման գործառույթ, որի որոշ տարրեր կարող են օգտագործվել կազմակերպության գործունեության ինչպես օպերատիվ, այնպես էլ ընթացիկկառավարմանգործընթացում: Վերլուծության միջոցով իրականացվում է կազմակերպության տճտեսական գործունեության ընթացքում նոր երնույթների ն գործոններիկանխատեսումը: Այդ պատճառով հեռանկարային կառավարչականվերլուծությանն անվանում են ճան ապագայի վերլուծականհետախուզություն:

Հեռանկարայինվերլուծություննանհրաժեշտ

է

կազմակերպությաներկարաժամկետ հեռանկարային ծրագրերի կազմման ն գնահատմանհամար: Այն հենվում է տնտեսական օրինաչափությունների երնույթների զարգացման ուսումճասիրության վրա: Վերլուծության միջոցով նախանշվում են կազմակերպության զարգացման առավել հավանական ուղիները Դրա հետ միասին այն հիմք է հանդիսանում հեռանկարային ծրագրերիընտրության ն հիմնավորվածության համար: Հեռանկարային կառավարչական վերլուծության հիմնական խնդիրներ, կարելի է համեմատել ընթացիկ վերլուծության հետ, որն իրականացված է ստորն բերված աղյուսակում(աղյուսակ 2.3):

Հեռանկարայինն

Աղյուսակ 2.3 ընթացիկվերլուծության համեմատությունը

Հեռանկարային

Ընթացիկ

Հատկանիշներ վերլուծություն վերլուծություն 1. Ծրագրերի Հաշվետու Հ եռանկարային Ժամանակաշրջանի հիմնավորվածության մա գ, | րաարերի ծրագրի գնահատում հիմնավորվածության հիմնավորվածության գնահատում

գնահատում Փաստացի ձնավորված հիմնախնդիրճերի բացահայտում

Հեռանկարում հիմնախնդիրների գոյացման կանխարգելում 3. Տնտեսական Արդյուճավետության | Արդյունավետության փաստացի արդյունավետության ապահովման մակարդակի որոշում նպատակով 2.

Հիմնախնդիրների

բացահայտում

4.

Գործոնների

բացահայտում

ուղիների որոշում

Վերլուծվող

հեռանկարում

արդյունավետություն |

ապահովող գործոնների

բացահայտում

որոշում Հաշվետու ժամանակաշրջանի »արդյունքճերի վրա ազդող

գործոնների բացահայտում

Հեռանկարայինկառավարչական վերլուծության միջոցով կարելի է մշակել, հիմնավորել ն ընդունել ռազմավարական որոշումներ: Խոսքը երկարատն ժամանակաշրջանում արդյունավետության տնտեսական գործունեության ապահովման համար առավել արդյունավետ տարբերակների ըճտրությանմասին է: Կազմակերպությանառջն դրված խնդիրները ստիպում են կազմել հեռանկարային ծրագրեր, ինչպես նան կատարել համապատասխան կանխատեսումներ: Փաստորեն հեռանկարային կառավարչական վերլուծությունը մի կողմից է համարվում կԱազմակերպութան ապագա վիճակի

կանխատեսմանմեթոդ, իսկ մյուս կողմից` նրա կառավարման ն ծրագրավորմանանհրաժեշտ փուլ: Վերլուծական հետազոտությունների ընթացքում իրականացվումէ` » անտեսականգործունեությանկանխատեսում, » հեռանկարայինորոշումների գիտականհիմնավորում, » սպասվող ծրագրերիկատարմանգնահատում, » ռազմավարականբնույթի կառավարչականորոշումների ընդունում: Հեռանկարային կառավարչականվերլուծությունը կախված է կազմակերպությանտնտեսականգործունեության հեռանկարի ե զարգացման ընդհանուր հետախուզման, նրա ռազմավարական հիմնական միտումներիուսումնասիրությանու հիմնավորվածությանհետ: Վերլուծության անհրաժեշտ պայմաններից մեկը երկարատե ժամաճակամիջոցի կտրվածքով կարնորագույն ցուցանիշներիդինամիկայի մասին տեղեկատվության առկայություննէ: Հեռանկարային կառավարչական վերլուծության օգնությամբ կարելի է կանխատեսել|Սրլմիշարք կարնոր ցուցանիշների արժեքներըն առաջին հերթին կատարել շահույթի հեռանկարային վերլուծություն (աղյուսակ 2.4): Դրա ճպատակն է` բացահայտել նախորդ ժամանակաշրջանի միտումները ն դրանց հիման վրա կանխատեսելզարգացմաճհեռանկարները: Շահույթի հեռանկարային վերլուծությունը իրականացվում է երկու մեթոդով` 1. շահույթի միջին բացարձակհավելաճի մեթոդ, 2. շահույթի միջին աճի տեմպերիմեթոդ: Շահույթի միջին բացարձակ հավելաճի մեթոդի դեպքում վերլուծական հետազոտությանհամար անհրաժեշտ է ունենալ բազմակողմանի տեղեկատվություն դինամիկայի շարքի տեսքով պահպանելով նրա առանձին տարրերի միջն համադրելիության սկզբունքը: Ըստ դինամիկայի շարքի՝

է

որոշվում

բանաձնով՝

շահույթի

հավելաճի գումարը (Շոլ) Ս

Շու Շո -

ՃՇ

հետնյալ

Տ,

որտեղ` Շց շարքի սկզբնականմակարդակնէ, - միջին բացարձակհավելաճն է, ՃՇ -

ժամանակաշրջանիհերթականհամարը (ռարի): Վերլուծական գործընթացումնախ պետք է որոշել նախորդ տարիների տվյալներով շահույթի միջին բացարձակ հավելաճը: Դրանից հետո նշված բանաձնով առաջիկա տարիների համար կանխատեսվումէ շահույթի գումարը: Տ

-

Աղյուսակ 2.4 Շահույթի կանխատեսումը

Տարիներ 1-ին տարի 2-րդ տարի 3-րդ տարի 4-րդ տարի 5-րդ տարի 6-ըդ տարի 7-րդտարի 8-րդ տարի

Հերթական

համար

Շահույթ,

հազ.

դ.

Բացարձակ Աճի հավելաճ, տեմպ, հազ.

դ.

Չ2

լ

1.0125

1.0025

1.0062

-

-

1.0049

ՀՏ

1.0097

Է11

1.0133

Ց

1լ.0119

աղյուսակի տվյալների` շահույթի միջին բացարձակ հավելաճը կազմում է` Ըստ

ՃՇՀ-Ա04245-4-8Հ11Հ10):8-Հ 625հազ.դ.: Շահույթի կանխատեսումը կատարվում է վերը նշված բանաձնի օգնությամբ: Առաջիկա տարվա համար այն հավասարէ`

Շոլ

Հ

Ժ

6.25 29

Հ

հազ. դ.:

Շահույթի կանխատեսումը կարելի է կատարել նան ըստ միջին աճի տեմպերիմեթոդի (Շոշ): Այդ ժամանակ նախ պետք է հաշվարկել շահույթի միջին աճի տեմպը (ՃՇ66), այնուհետն այն, հերթական տարվա աստիճան բարձրացնելով, բազմապատկել շարքի սկզբնական մակարդակով` Շոշ

-

Շո2

(ՃՇ56)Տ

Շահույթ կանխատեսված գումարը, տեմպերիմեթոդի,կազմում է` Շոշ

Հ

800:

1.00879

-

ըստ

հազ. դ.:

միջին աճի

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԸ

ԵՎ ԴՐԱ

ԳԼՈՒԽ3.ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ՌՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

ԴԵՐԸ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՄ

ԸՆԴՈՒՆՄԱՆ

3.1. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արտադրական ծախսումների

կառավարչակաճ է համար արտադրանքի ինքնարժեքի կարնոր վերլուծության ն ցուցանիշը նրա կիրառումը վերլուծական ճպատակների իրականացմանգործում: Արտադրանքի ինքնարժեքն արտադրականծախսումների ամբողջությունն է արժեքային արտահայտությամբ:Այն իրենից ներկայացնում է որոշակի ճպատակներիհամար օգտագործվող պաշարների մեծությունը: Նշված սահմանումը պարունակում է երեք կարնոր դրույթ: են Առաջին. ծախսումները որոշվում պաշարների

օգտագործմամբ: Արտադրանքի արտադրության

ն

ծառայությունների մատուցման ծախսումների տարրեր են հանդիսանում Ծախսված նյութերի քանակությունը, աշխատած մարդ-ժամերի մեծությունը ն օգտագործված այլ պաշարների գումարը: Ինքնարժեքն արտացոլում է պաշարների կազմը ն քանակը: Երկրորդ. ծախսված պաշարճերի մեծությունը ներկայացվում է արժեքային արտահայտությամբ: Դրամը հանդես է գալիս միասճական չափիչի տեսքով, ինչը թույլ է տալիս գումարելուծախսված տարբեր պաշարները: Երրորդ. ինքնարժեքի որոշումը միշտ վերաբերվում է նպատակներին, օրինակ` կոնկրետ խնդիրճերին ն արժեքային արտադրանքի արտադրության համար է արտահայտությամբ որոշվում ծախսված պաշարների մեծությունը: Ծախսումնեըն առաջանում են ակտիվների ներքին տեղաշարժերին պարտավորություններիձեավորման դեպքում` ստեղծելով ճոր ակտիվ ն փոխհատուցում դրա իրացումից

ստացված հասույթի հաշվին: Ի տարբերություն ծԾախսումների` ծախսերը կատարվում են օգուտճերի ստացման ակնկալիքով ակտիվների արտահոսքի ժամանակ, որի արդյունքում նոր ակտիվ չի ստեղծվում: Ծախսումների օբյեկտ կամ ծախսումների վերագրման է արտադրատեսակը, հանդիսանալ օբյեկտ կարող կազմակերպչականստորաբաժանումը.գործունեության ոլորտը նե այլն: Չափազանց կարնոր է ծախսումների օբյեկտի հստակ ու սահմանումն ճիշտ որոշումը: Կարող են սահմանվել ինչպես չափազանց լայն, այճպես էլ բավականին նեղ ծախսումների օբյեկտներ` սկսած առանձին արտադրատեսակներից կամ

միավոր

ծառայությունից, մինչն կազմակերպությունն ամբողջությամբ: Ինքնարժեքը ներառում է ծախսումների օբյեկտի վրա ծախսված բոլոր պաշարները: Որոշ դեպքերում դա բավականին է եթե արտադրատեսակների հեշտ որոշել: Սական արտադրության համար օգտագործվումեն տարբեր տեսակի ն քանակի պաշարներ, ապա այդ արտադրատեսակները կունենան տարբեր ինքնարժեքներ,որոնց վերլուծության համար անհրաժեշտ է ծախսումներիմեծության ճշգրիտ որոշում: Վերլուծական գործընթացի հստակ իրականացումը է հետ, կապված ծախսումների դասակարգման որը կատարվում է մի քանի հատկանիշներով: Ըստ արտադրանքի ինքնարժեքի մեջ ներառման հատկանիշի` բոլոր ծախսումները բաժանվում են ուղղակի ն անուղղակի խմբերի: Ուղղակի ծախսումները կատարման պահին ներառվում են արտադրվող արտադրանքիինքնարժեքի են դրանք մեջ, քանի որ հայտնի է, թե որ արտադրատեսակներին վերաբերում, այսինքն անմիջականորեն վերագրվում են ծախսումների օբյեկտներին: Օրինակ` ուղղակի նյութական են ծախսումները: Ուղղակի ՇՃախսումները կազմում արտադրանքիինքնարժեքիբուն բովանդակությունը: Անուղղակի ծախսումները միաժամանակ կապված են ծախսումների մի քանի օբյեկտների հետ ն հնարավոր չէ

անմիջականորեն մտցնել արտադրանքի ինքնարժեքի կազմի մեջ: Այդ ծախսումների բնույթն այնպիսին է, որ հնարավոր չէ որոշել տվյալ օբյեկտին բաժին ընկնող մասը: Օրինակ` անուղղակի արտադրականծախսումները: Ծախսումների վերագրման օբյեկտի ինքնարժեքն իրեճից ճերկայացնում է ուղղակի ծախսումների ն դրան բաժին ընկնող անուղղակի ծախսումներիհանրագումարը: Արտադրանքի, »վերագրվող ծախսումների որոշման ժամանակ պետք է հաշվի առնել նան եկամուտներիստացման ն ծախսումների կատարման հաշվետու ժամանակաշրջանների համապատասխամությունը:

3.2. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ

ՏԱՐՐԵՐԸ

ծախսումների Տճնտեսակամգործունեության մեջ վերագրման առավել հետաքրքրական օբյեկտը առանձին արտադրատեսակնէ: Ծախսումների մասին տեղեկությունների հավաքագրմանը ն արամադրմանն ուղղված համակարգը կոչվում է արտադրատեսակներինվերագրվող ծախսումների համակարգ: Արտադրատեսակների ինքնարժեքի կազմում ներառվում են ինչպես ծախսված նյութական պաշարների, այնպես էլ՝ կատարված աշխատանքների, ն մատուցված ծառայությունների արժեքները: Արտադրանքի ինքնարժեքը բաղկացածէ որոշակի տնտեսականտարրերից: Ուղղակի ճյութական ծախսումներ: Նյութական պաշարների քանակը, եթե այն հնարավոր է տնտեսագիտորեն հիմնավորված կերպով վերագրել ծախսումների օբյեկտին, բազմապատկելովդրանց միավորի գնով, ստացվում է ուղղակի նյութական ծախսումների գումարը: ծախսումներ: Ուղակի աշխատանքային Արտադրությունում ծախսված աշխատուժի քանակական մեծությունը, եջ այն հնարավոր է ատնճտեսագիտորեն հիմնավորված կերպով վերագրել ծախսումների օբյեկտին,

բազմապատկելովդրանց միավորի գնով` ստացվում է ուղղակի աշխատանքայինծախսումներիգումարը: Ուղղակի արտադրական այլ ծախսումներ: Ելնելով նման այն ծախսումները, որոնք կարելի է դրույթից. բոլոր անմիջականդրենվերագրել ծախսումների օբյեկտին, հանդիսանում են ուղղակի ծախսումներ, օրինակ` էներգատար ծախսվող էլեկտրաէներգիանկամ տվյալ արտադրություններում արտադրատեսակի համար մատուցված ծառայությունների արժեքը: Այդ ծախսումները կարելի է տարալուծել ուղղակի նյութական ն աշխատանքային ծախսումներիմեջ: Ուղղակի Անուղակի արտադրական ծախսումներ: նան արտադրական անուղղակի ծախսումներից բացի կան են` ծախսումներ: Դրանց կազմում ճերկայացված արտադրական ստորաբաժանումնեի կառավարչական ու սպասարկող անձնակազմի աշխատանքի վճարման ն սոցիալական ապահովագրության, արտադրական միջոցների մաշվածություն, նշանակության հիմնական ու նորոգման սպասարկման,աշխատանքիպաշտպանությանու տեխճիկայիանվտանգությանն այլ բնույթի Ծախսումները: Փոխակերպվող ծախսումներ: Ուղղակի աշխատանքային ն անուղղակի արտադրական ծախսումների հանրագումարը կազմում է փոխակերպվողծախսումները,որոնք կատարվումեմ նյութերի արժեքը պատրաստի արտադրատեսակին փոխանցելու համար: Դրանք ներառում են նյութերից պատրաստիարտադրանքիստացման համար կատարվողբոլոր արտադրականծախսումները: Արտադրության մեքենայացման պայմաններում ինքնարժեքի կազմում իջնում է ուղղակի աշխատանքայի: ծախսումների ն ավելանում նյութական ծախսումների տեսակարար կշիռը: Բացի այդ, կրճատվում է տարբերությունը ուղղակի ն անուղղակի աշխատանքային ծախսումներիմիջն: Արտադրական ինքնարժեք: Ուղղակի նյութական ն փոխակերպվող ծախսումների հանրագումարը կազմում է արտադրանքի արտադրական ինքնարժեքը: Արտադրական

կազմակերպություններում արտադրանքիարտադրական

պաշարների: կազմին, որով ինքնարժեքը դասում եւ են պահեստ: Պաշարների վերածված ապրանքներնընդունվում արտադրանքի արժեքը չի ներառում իրացման ն վարչական ծախսերի հոդվածները: Հաշվապահական հաշվեկշռում այդ արտադրական ինքնարժեքն արտացոլվում է «Պաշարներ» հոդվածում ն իրենից ներկայացնում է արտադրատեսակներին վերագրված ծախսումների հանրագումարը: Դրանք տարբերվում են հաշվետու ժամանակաշրջանի ծախսումներից, որոնք վերագրվում են ոչ թե արտադրատեսակներին, այլ կատարման ժամանակաշրջանիարդյունքներին: Ոչ արտադրական ծախսեր: Կազմակերպության կողմից կատարվող բոլոր այն ծախսերը, որոնք չեն ներառվում պաշարների ինքնարժեքի կազմում, համարվում են ոչ արտադրական կամ հաշվետու ժամանակաշրջանի ծախսեր: Ադ պարբերական ծախսերն են` իրացման ն վարչական ծախսերը Դրանք ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվության մեջ արտացոլվում են երկու տողով` իրացման ծախսեր ն վարչական ծախսներ: Լրիվ ինքնարժեք: Արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքը վերոհիշյալ բոլոր տարրերի հանրագումարն է, այսինքն այն ներառում է արտադրականինքնարժեքը ն ոչ արտադրական ծախսերը: Գործնականում հաճախ լրիվ ինքնարժեք ասելով նկատի է առնվում արտադրականինքնարժեքը:Սակայն դա ոչ թե հեշտացնում է կառավարչականվերլուծության առջն դրված խնդիրների իրականացման ընթացքը, այլ ընդհակառակը` կազմակերպությանկառավարմանօղակներին ստիպում է ավելի հստակորեն պարզել, թե իրականում ինչ է թաքնված այս կամ այն հասկացության տակ ն որը է նրա իրական տնտեսական բովանդակությունը:

3.3. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

ԸՆԴՈՒՆՄԱՆ

ՄԱՍԻՆ

ՏԵՂԵԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՈՒՄ

Արտադրանքի ինքնարժեքի մասին տեղեկատվությունն օգտագործվումէ կազմակերպությանկառավարիչներիկողմից` Դրանց որոշումներ կայացնելու համար: անհրաժեշտ են` օգտագործմանուղղություններն օ ֆինանսական հաշվետվություններիկազմում, » շահութաբերությանվերլուծություն, » կարգավորվողգների որոշում, » նորմատիվայինգնագոյացում: Ֆինանսական հաշվետվությունների կազմում: հանդիսանում Արտադրանքի ինքնարժեքը հիմք է կազմակերպության հաշվապահական հաշվեկշռում աճավարտ արտադրության ն պաշարների մնացորդի ն ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվությունում իրացված արտադրանքիինքնարժեքիարտացոլմանհամար: Ինքնարժեքի մասին տվյալները օգտագործվում են ճան ստորաբաժանումների կազմակերպության առանձին արդյունքները որոշելու ժամանակ, երբ աճհրաժեշտություն է առաջանում բաժնետերերին ներկայացվող հաշվապահական հաշվեկշռի առանձինհոդվածները,ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվության ցուցանիշները արտացոլել նան ըստ հատվածների: Շահութաբերության վերլուծություն: Կազմակերպության ֆիճանսականդրության գնահատման ժամաճակկիրառվում են վերլուծական մի շար, եղանակներ, որոնք տվյալ են կազմակերպություն, ներկայացնում մեկ ամբողջական միավորիտեսքով: Ծախսումներիհաշվառումըհնարավորություն է տալիս այդ նույն եղանակներով ուսումնասիրել կազմակերպութան թողարկվող արտադրատեսակները, միանման արտադրատեսակների խմբերը նրա առանձին ն իրացման շուկաները, որը նպաստում է ստորաբաժանումները

կառավարչական որոշումների կայացմանը: Հաշվի առնելով ծախսումների հաշվառման սկզբունքները` կարելի է որոշել ուսումնասիրվող միավորին բաժին ընկնող ուղղակի ն անուղղակի ծախսումների գումարները: Արդյունքում, եթե չի ապահովվումբավարար շահութաբերություն, ապա դա վկայում է այդ բնագավառում արտադրության անարդյունավետության մասին: Կարգավորվողգների սահմանում: Մի շարք ապրանքներին ծառայությունների գները սահմանվում են ոչ թջե շուկայի թելադրանքով, այլ՝է լիազոր մարմինների որոշումներով: Այդպիսին են, օրինակ` էլեկտրաէներգիայի, ջրի, փոստային ն հեռախոսային ծառայությունների ն այլ գները: Այս դեպքերում են` ինքնարժեքին լիազոր մարմինները գները սահմանում գումարելովշահույթի որոշակի մեծություն: Ցանկացած գնագոյացում: Նորմատիվային կազմակերպութան անտեսական ճպատակը ներդրված կապիտալից կամ օգտագործվող ունեցվածքից բավարար փոխհատուցում ստաճալն է: Դրա համար անհրաժեշտ է, որ ն ապրանքնեի ծառայությունների իրացումից հասույթը ապահովի` » բոլոր ծախսումների փոխհատուցում, » ներդրումների վերադարձը ապահովող շահույթի ստացում: Կազմակերպության ֆինանսական դրությունը բարվոք է, եթե բոլոր արտադրատեսակների իրացումից հասույթի ընդհանուր գումարը զգալիորեն գերազանցում է դրանց համար իրացման կատարված արտադրությանն ծախսումներին:Բայց գները պետք է սահմանվեն յուրաքանչյուր արտադրատեսակի համար առանձին: Հարց է առաջանում, ինչպես դա կատարել, որ բոլոր արտադրատեսակներիցմիասին ստացվի բավարար մակարդակի շահույթ: Այս հարցի որ յուրաքանչյուր պատասխանը ենթադրում է, արտադրատեսակի գինը պետք է ներառի կազմակերպության '

ամբողջ ծախսումների գումարի իրեն համապատասխանմասը: Այսինքն, գինը այնքան պետք է բարձր լինի, որպեսզի` լ. փոխհատուցիուղղակիծախսումները, 2. փոխհատուցի իրեն բաժին ընկնող անուղղակի ծախսումները, 3. ապահովի բավարար շահույթ: Այդպիսի գինը կոչվում է նորմալ կամ սռվորականգին: Մի շարք պատճառներովապրանքներիգները սահմանվում են ոչ միայն ինքնարժեքի ն նորմալ շահույթի գումարների հանրագումարից ելնելով, այլ ուրիշ չափանիշներով, օրինակ` ելնելով սպառողի համար արտադրանքի օգտակարությունից` սպառոդական արժեքից: Դիտարկենք գնագոյացման մի քանի մոտեցումներ: Որոշ դեպքերում Շահույթը` որպես գնի բաղադրատարը: ճյուղում գործող կազմակերպություններիցմեկը գճագոյացման առաջնորդ է դառնում, ն ավելի թույլ մրցակիցները ստիպված ընդունում են նրա սահմանած գները: Այնուամենայնիվ, արտադրանքի գների սահմանման ելակետը նրա ինքնարժեքի որոշումն է: Շահույթի ստացմանը կողմնորոշված կազմակերպության հիմնական տնտեսական նպատակը՝ օգտագործվող ակտիվների բավարա, փոխհատուցման է: է, Այն ապահովումն ենթադրում որ գնագոյացման տարը հանդիսացող շահույթը պետք է կապված լինի արտադրանքի արտադրության` մասնակցող ակտիվների ծավալի հետ: Սակայն գործնականում շահույթը հարաբերում են ոչ թե ակտիվներին,այլ` ինքնարժեքին: Որոշ դեպքերում ավելի հեշտ է մեծությունն շահույթի որոշելրլ39ինքնարժեքի 28նկատմամբ հաշվարկվածորոշակի տոկոսային հարաբերակցությանչափով, որի արդյունքում սահմանված գինը կապահովի նան ներդրված ակտիվների բավարար հատուցման մակարդակ: Նման փորձը հարմար է, եթե բռլոր արտադրատեսակներիինքնարժեքընույնն է, ն միավոր արտադրանքին մոտավորապեսհավասար ծավալի ակտիվ է բաժին ընկնում: Եթե այս պայմանը խախտվում է, սահմանային շահույթի կամ ինքնարժեքի նկատմամբ ապա

տոկոսային հարաբերակցությամբ որոշվող գնի տարբերակը ընդունելի չէ: Ընթացիկ ակտիվների համեմատաբար ցածր տեսակարար կշիռ ունեցող կազմակերպություններում ակտիվների բավարար հատուցումն ապահովելու համար սահմամճայինշահույթի մակարդակըպետք է չափազանց բարձը նկատմամբ լինի: Թողարկվող արտադրատեսակների օգտագործվող ակտիվների վերագրման մեթոդիկան նման է ծախսերիվերագրմանը: ն աշխատանքային Գնագոյացումը նյութական ծախսումների հիման վրա: Այս եղանակի կիրառման ժամանակ հաշվի է առնվում ուղդակի նյութական ն աշխատանքային ծախսումների, ինչպես ճան դրանց բաժին ընկնող աճուղղակի ծախսումներին շահույթի հանրագումարը: Ինքնարժեքի ճշտումը գնի հիման վրա: Գնագոյացումը, ըստ էության, գնի որոշումն է: Սակայն որոշ դեպքերում տեղի է ունենում հակառակ գործընթացը,երբ մրցակցությամբ որոշված գինը ընդունվում է որպես ելակետային, ն կազմակերպությունը որոշում է թե ինչպիսի ծախսումներ կարող է կատարել գնի տվյալ մակարդակի դեպքում, որպեսզի ապահովի ակտիվների բավարար փոխհատուցում: Արտադրողը նախօրոք գիտի իր կողմից արտադրվող արտադրանքի գինը ն նորմալ շահույթի ստացման հարցում համոզվելու համար կատարում է հետնյալ հաշվարկը՝ գինը ընդունվում է որպես տրված մեծություն, » գնից հանվում է առնտրային զեղչը ստանալով բացթողնմանգինը, » ստացված մեծությունից հանվում է սահմանային շահույթը՝ ստանալով արտադրանքիինքնարժեքը: Գնագոյացումը համախառն շահույթի հիման վրա: Այս եղանակի դեպքում գնագոյացումը կատարվում է ինքնարժեքի հիման վրա: Բայց գոյություն ունեն այնպիսի իրավիճակներ, երբ ապրանքները իրացվում են վնասով` ինքնարժեքիցցածը գնով: Հաշվի առնելով շարադրվածը` կարելի է եզրակացնել, որ են գնագոյացման համար կարնորվում արտադրանքի »

ինքնարժեքի վերաբերյալ տեղեկությունները: Կառավարման համար անհրաժեշտ է ժամանակին համապատասխան գներ սահմամելու նպատակով անընդհատ տեղեկություններ ունենալ ծառայությունների արտադրանքի արտադրության ու մատուցման համար կատարվող արտադրական ծախսումների ն վերաբեյա իրականացնել դրան, կառավարչական վերլուծությունը: Վերլուծության արդյունքների հիման վրա կազմակերպության կառավարիչները հնարավորություն են ունենում նշված հիմնահարցերի լուծման նպատակով մշակել, հիմնավրել՝|Սլրն ընդունլ կառավարչական անհրաժեշտ որոշումներ:

ԳԼՈՒԽ4.ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ

ԵՎ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

4.1. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ

Կառավարչական վերլուծության մեջ անհրաժեշտ է պատկերացումկազմել գործարար ակտիվության մակարդակից կախված արտադրականծախսումներիփոփոխությանմասին: Ըստ կազմակերպության գործարար ակտիվության մակարդակիցունեցած կախվածության` ծախսումները լինում են փոփոխուն ն հաստատուն բնույթի: Փոփոխուն ծախսումները պայմանավորված են գործարար ակտիվությամբ ն, դրա տատանումներից ելնելով, ուղիղ համեմատական կերպով անընդհատ ենթարկվում են փոփոխության: Օրինակ` ուղղակի աշխատանքային ծախսումները Հաստատուն ծախսումների մեծությունը այդ ընթացքում մնում է կայուն ն փոփոխությանչի նան ենթարկվում: Օրինակ` վարչական ծախսերը Կան հաստատուն ծախսեր, որոնք մի մասով փոփոխուն, մի մասով էլ` են: Օրինակ` աճուղղակի արտադրականծախսումները: է Այստեղ անհրաժշտ պատկերացում կազմել կազմակերպության գործարար ակտիվության մակարդակով պայմանավորվածարտադրական ծախսումների փոփոխության կամ ցուցանիշների «ծախսումներ ծավալ» հարաբերակցության մասին: Արտադրանքի ծավալի աճի նան դեպքում ավելանում է ծախսվող արտադրական պաշարներիմեծությունը: են Եթ փոփոխուն ծախսումները բնութագրում կազմակերպության գործարար ակտիվության մակարդակը ն կազմում արտադրանքի արտադրական ինքնարժեքը, ապա հաստատուն ծախսումները ցույց են տալիս կառավարման արդյունավետությանաստիճանը: -

Ներկայումս միջազգային պրակտիկայում գործում է ծախսումների հաշվառման երկու հիմնական համակարգ` եվրոպական(ծախսումների լրիվ ներառում) ն անգլոամերիկյան (փոփոխուն ծախսումների ներառում`«դիրեկտ-կոստինգ»): եվրոպականհամակարգ` անգլռամերիկյանհամակարգ` իրացումիցհասույթ իրացումից հասույթ փոփոխունծախսումներ ինքճարժեք սահմանային շահույթ համախառնշահույթ հաստատուն ծախսումներ իրացմանծախսեր իրացումիցշահույթ վարչական ծախսեր իրացումիցշահույթ Ըստ առաջին համակարգի` արտադրական ծախսումները ներկայացվում են ուղղակի ճյութական ն աշխատանքային, ինչպես ճան անուղղակի արտադրական տարրերի տեսքով: Երկրորդ համակարգի դեպքում ծախսումները դասակարգվում են ակտիվության մակարդակի ելնելով գործարար հաստատուն: Ուղղակի տատանումներից փոփոխուն ն ունեն ն ծախսումներն փոփոխուն նյութական աշխատանքային բնույթ, իսկ անուղղակի արտադրականծախսումները մի մասով համարվում են փոփոխուն, մյուս մասով` հաստատուն ծախսումներ (գծապատկեր 4.1 ն 4.2): -

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Գծապատկեր 4.1 Ծախսումներիլրիվ ներառման համակարգ Ծախսումներիլրիվ ներառում յ

՛

՛

Արտադրական ծախսումներ Աճավարտարտադրություն

Ժամանակաշրջանի ծախսեր

Ֆ

Պատրաստի արտադրանք

Իրացման

ծախսեր

Ֆինանսական արդյունքներ

ի4 Վարչական ծախսեր

Գծապատկեր 4.2 Փոփոխունծախսումների ներառմանհամակարգ Փոփոխունծախսումներիներառում

»

չ

Փոփոխուն ծախսումներ

Անավարտար-

տադրություն

Հաստատուն

ծախսումներ

--ջ

Պատրաստի

արտադրանք

Փ---

---Ի

Արտադրական

ծախսումներ

Ժամանակաշրջանի ծախսեր

Ֆինանսական արդյունքներ

Այդ երկու սկզբունքային համակարգերի միջն տարբերությունը հաստատուն ծախսումներիբաշխման կարգն է: Եվրոպական համակարգի դեպքում այդ ծախսումները բաշխվում եւն իրացված ն պատրաստի արտադրանքի մնացորդների միջն, իսկ անգլոամերիկյան համակարգի պայմաններում դրանք լրիվ վերագրվում են իրացված արտադրանքին: Ծախսումների լրիվ ընդգրկման համակարգի ժամանակ պատրաստի արտադրանքն ըստ ինքնարժեքի ներառվում է պաշարների կազմի մեջ, իսկ իրացման ու վարչական ծախսերը դիտարկվում են որպես հաշվետու ժամանակաշրջանիծախսեր: Այնուհետն արտադրանքնիրացման ինքնարժեքով,ինչպես նան իրացմանու վարչական ծախսերը վերագրվում են ֆինանսակաճ արդյունքին: Փոփոխուն ծախսումներիներառման համակարգիդեպքում արտադրանքի ինքնարժեքի մեջ ընդգրկվում են միայն փոփոխուն ծախսումները (արտադրական ծախսումներ ն իրացման ծախսեր), որոնք հաստատուն բնույթի արտադրական ծախսումների, ինչպես նան հաշվետու ժամանակաշրջանի հետ ծախսեի միասին վերագրվում են ֆինանսական արդյունքին:

4.2. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ԾԱՎԱԼԻ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ԵՎ

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կառավարչական վերլուծության մեջ կարնորվում է արտադրանքի ծավալ» «Արտադրական ծախսումներ Եթե կազմակերպությունը հարաբերակցության դիտարկումը: ավելացնում է արտադրությանծավալը, ապա պետք է ավելանա նան դրանց համար ծախսվող արտադրական պաշարների մեծությունը, այսինքն 6արտադրանքի՝ ։:ծավալների աճը է հանգեցնում ծախսումներիաճին: Դա կապված է փոփոխուն ն հաստատուն ծախսումմերի մեծություններիհետ: ծախսումների Հաստատուն ն փոփոխուն է հարաբերակցությունըկոչվում ծախսումներիկառուցվածք: Դա է «ծախսումմճեր-ծավալ» կարելի ցույց տալ հարաբերակցությունը բնութագրող գծապատկերների օգնությամբ(գծապատկերներ4.3ա, 4.3բ ն 4.3գ): -

Արտադրականծախսումներին արտադրանքիծավալի հարաբերակցությունը Գծապատկեր 4.3ա

Փոփոխունծախսումներ

Արտադրանքիքանակ (հազ. հատ)

Գծապատկեր4.3բ

Հաստատուն ծախսումներ

Արտադրանքիքանակ (հազ. հատ)

Գծապատկեր4.3գ

Մասնակի փոփոխուն ծախսումներ

Արտադրանքիքանակ (հազ. հատ)

«ծախսումներ-ծավալ» հարաբերակցության

Եթե

գծապատկերները ներկայացվում են ուղիղ գծերի տեսքով, ապա դրանց կախվածության ֆունկցիան կունենա հետնյալ տեսքը` 7 Ի 2: Ե, որտեղ »-ը արտադրանքի Ճ ծավալի դեպքում ծախսումների հանրագումարն է, 2-ն արտադրանքի ծավալի համեմատությամբ ծախսումների փոփոխության գործակիցն է, ծախսումներն են: Սրա հիման վրա իսկ Ե-ն հաստատուն գծապատկերի հավասարումըկլինի հետնյալը՝ -

Ծ-Հ.-Ժ (Փո որտեղ՝ Ծ

Ք),

ծախսումներիընդհանուրգումարն է, Հշ հաստատուն ծախսումներն են, Փոջ տեսակարար փոփոխունծախսումներնեն, Ք արտադրանքիքանակն է: որ Քանի տեսակարար կամ մասնակի փոփոխուն ն փոփոխուն ծախսումները կարելի է բաժանել հաստատուն բաղադրատարրերի, ապա կարող ենք ստանալ հաստատուն բաղադրատարրըրըտ̀վյալ ժամանակաշրջանում հաստատուն ծախսումների հանրագումարը, ն փոփոխուն բաղադրատարըը՝ արտադրանքի միավորի փոփոխուն ծախսումները: Այդպես մասնակի փոփոխուն ծախսումներից առանձնացվում են ն հաստատուն փոփոխուն մասերը, որոնք միացվում են ընդհանուր փոփոխուն կամ հաստատուն ծախսերին: Ինչպես նշվեց, արտադրանքի ծավալի փոփոխության հետնանքով արտադրանքի միավորի համար ծախսումների փոփոխությունն տարբերվում է ընդհանուր ծախսերի փոփոխությունից: Արտադրանքի ծավալի աճի դեպքում հաստատուն ծախսումների ընդհանուր հանրագումարը մնում է անփոփոխ, իսկ փոփոխուն ծախսումներինը` ավելանում է: Միավոր արտադրանքի արտադրության հաշվով արտադրանքի ծավալի աճի ժամանակ, փոփոխուն ծախսումների մակարդակը մնում է անփոփոխ, ի տարբերություն նվազող հաստատուն ծախսումներիմակարդակի: -

-

-

-

ընդհանուր հանրագումարի բանաձնի Ծախսումնեի օգնությամբկառուցենք արտադրանքի ծավալի փոփոխության ն միավոր արտադրանքին բաժին ընկնող ծախսումների հարաբերակցությանգծապատկերը, որից երնում է` ինչպես են նվազում միավոր արտադրանքինբաժին ըճկնող ծախսումները արտադրանքիծավալի ավելացմանդեպքում (գծապատկեր4.4): Գծապատկեր 4.4 Արտադրանքիծավալի ն միավորարտադրանքինբաժին ընկնող ծախսումների հարաբերակցությունը

Արտադրանքիքանակ (հազ. հատ) Այն փաստը, որ միավոր արտադրանքի արտադրության ծախսումները կախված են արտադրության ծավալից, հատկանշական է կառավարչական որոշումներ կայացնելիս, օրինակ` դա կարնոր գործոն է, թեկուզ ապրանքի գնի որոշման ժամանակ:

4.3. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

Վերոհիշյալ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ

գծապատկերների ուսումնասիրության

ժամանակ առնչվեցինք ծախսումների փոփոխության հետնյալ փոխկապակցված սկզբունքների հետ, որոնք անհրաժեշտ է բացատրել` լ. ն Գծայնության սկզբունքը: 43ա, 43բ 43գ գծապատկերների համաձայն ընդունեցինք, որ արտադրանքի ինքնարժեքում ներառվող բոլոր ծախսումների փոփոխությունը կարելի է նկատել ուղիղ գծով, սակայն կան նան այնպիսի ծախսումներ, որոն, փոփոխվում են աստիճանաբար: Նմանատիպ ծախսումների փոփոխությունը կարելի է արտահայտել հետնյալ դիսկրետ ֆունկցիայով (գծապատկեր 4.5):

Գծապատկեր4.5 Դիսկրետ փոփոխվողծախսումներ

չ

Արտադրանքիքանակ (հազ. հատ) ն Բավարար սահմանների սկզբունք: 43ա 4.3բ գծապատկերներըենթադրումեն, որ ծախսումներնուղղակիորեն փոփոխվում են արտադրության զրոյից անսահմանություն

2.

միջակայքում ցանկացած փոփոխության դեպքում: Մակայն գծանշված է այդպես չէ: Օրինակ` գծապատկեր 4.6-ում գծի սահմանը որտեղ ուղիղ փոփոխութան այն է համապատասխանել մոտավորությունը կարող իրականությանը, իսկ սլաքով նշված են բավարար սահմանների առավելագույն ն նվազագույն արժեքները: Գծապատկեր4.6 Բավարարսահմանճերի առավելագույնն նվազագույնարժեքները ձ

ի

:

Արտադրանքիքանակ (հազ. հատ) Դիտարկված բոլոր գծապատկերը արտացոլում են ծախսումների ն արտադրության ծավալի կապը որոշակի պայմանների դեպքում: Եվ դա ռչ թե ենթադրություն, այլ իրականություն է: Եթե տրված պայմաններից որնէ մեկը փոփոխվի,գծապատկերներըկընդունենլրիվ այլ տեսք:

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

4.4. «ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐ-ԾԱՎԱԼ»

«Ծախսումներ-ծավալ» հարաբերակցության գծապատկերը գնահատելու համար անհրաժեշտ է ծախսումներըգնահատել ն դիտարկել արտադրանքի տարբեր ծավալների դեպքում: Այդ ընթացքում դիտարկվում են հասույթի ե ծախսումների բոլոր ն Հաստատուն փոփոխուն ծախսումների գործոններ: բաղադրամասերիորոշման համար կարելի է կիրառել հետնյալ մեթոդներիցորնէ մեկը. լ. Արտադրանքի երկու տարբեր ծավալների դեպքում գնահատում են լրիվ ծախսումները ն ստանում գծապատկերի վրա երկու կետ: Այս մեթոդըկոչվում է մինի-մաքսիիմեթոդ, քանի որ ընտրված մեծություններից մեկը միշտ զգալիորեն մեծ է մյուսից: Այստեղ հաճախ կիրառվում են վերին ն ներքին սահմանների արժեքները: Այնուհետն կատարվում են հետնյալ գործողությունները՝ ՞» արտադրանքի ամենամեծ ծավալի ըճդհանուր ծախսումներիցհանվում է դրա ամենափոքըգումարը, » ընդհանուր ծախսումների տարբերությունըհարաբերում են ծախսումների արտադրանքի միավորի տարբերությանը ստանալով միավոր արտադրանքին բաժին ընկճող փոփոխուն ծախսումները, » արտադրանքի քանակը բազմապատկում են միավոր արտադրանքի փոփոխուն ծախսումներով ն արդյունքից հանում արտադրության այդ ծավալի ընդհանուր ծախսումները` ստանալով փոփոխուն բաղադրատարրը ն թողնելով հաստատունը: 2. Որոշում են արտադրանքի որոշակի ծավալի լրիվ ծախսումները, ն դրանց փոփոխությունը ծավալի տատանման դեպքերում: Դա թույլ է տալիս որոշել միավոր արտադրանքի փոփոխուն ծախսումների մեծությունը, իսկ հաստատուն են ծախսումները կարող որոշվել վերոհիշյալ ձնով տարբերությունըհաշվելով:

Որոշում են ընդհանուր Ծախսումների մեջ մտնող առանձնացնելով այդ տարրերի յուրաքանչյուրն տարրը ն փոփոխուն բաղադրիչները: Դրա հիման վրա հաստատուն ծախսումների ընդհանուր կարեի է որոշե հաստատուն հաստատուն բոլոր տարրերի գումարը՝ գումարելով բաղադրիչները: Նույն ձնով կարելի է որոշել փոփոխուն ծախսումներիընդհանուր գումարը: 4. Կազմում են ցրման գծապատկերը, որտեղ ճախորդ արժեքները ժամանակաշրջանի ծախսումների իրական են նշվում իրենց կատարման (ուղղահայաց առանցք համապատասխան ժամանակաշրջաններում (ձռորիզոնական առավելապես առանցք): Մտովի կազմվում է կոր, որը բաշխմանը: համապատասխանում է կետերի նշված հաստատուն ծախսումները Ժամամակաշրջանին բաժին ընկնող Ն արտադրանքի միավորին բաժին ընկնող փոփոխուն ծախսումներըորոշվում են մինի-մաքսիիմեթոդով: 5. Նույն ձնով կետերիբաշխումը բնութագրողկորը կարելի է կառուցել` օգտվելով վիճակագրական մեթոդներից, մասնավորապես`ռեգրեսիայի կորից: Սակայն մտովի կագմված կորը հաճախ ավելի ճիշտ է բնութագրում իրականությունը, քան մաթեմատիկական հաշվարկներով կազմվածը, քանի որ ենճ անմիջապես անտեսվւմ տարբե, պատճառներով շեղումները: առաջացող Այստեղ գոյություն ունն վիճակագրական սխալների հիմնահարց: Ցրման գծապատկերի կամ գծային ռեգրեսիայի օգնությամբ «Ծախսումներ-ծավալ»հարաբերակցության գնահատումը գործնականում բավականին տարածված է, սակայն նման գնահատման արդյունքները հաճախ կարող են թյուրիմացությունների պատճառ դառնալ: Նախ, մեթոդը հնարավորություն է ընձեռում ցույց տալու, թե ինչպիսի կապ է եղել ծախսումների ն ծավալի միջն նախորդ կազմակերպության ժամանակաշրջաններում,մինչդեռ կառավարմանօղակներին անհրաժեշտ է իմանալ ինչպիսին այն 3.

կլինի ապագայում: Իսկ ապագան միշտ չէ, որ անցյալի «հայելին» է: Բացի այդ, «Ծախսումներ-ծավալ» հարաբերակցությունը .:պայմանների գործունեության ելնելով վերլուծում ենք կայունությունից. իսկ ցրման գծապատկերի ցանկացած կետ է ուսումնասիրվող գործոններից` տալ կարղ ցուց ծախսումներից ն արտադրության ծավալից, տարբերվող այլ գործոնների փոփոխությունների ազդեցությունը: Այդ իսկ պատճառով ուսումնասիրության ժամանակ անհրաժեշտ է խուսափել ռեգրեսիոն վերլուծության արդյունքներից ստացվող հնարավոր սխալ հետեություններից:

4.5. «ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐ-ԾԱՎԱԼ-ՇԱՀՈՒՅԹ»

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

«Ծախսումներ-ծավալ»

հարաբերակցության գծապատկերները կարող լրացվել իրացումից հասույթ ցույց տվող կորով, որի արդյունքում ստացվում է «ծախսումներծավալ-շահույթ» գծապատկերը: Շահույթի կորը ցույց է տալիս արտադրության տարբեր ծավալների դեպքում ծախսումների ըճդհանուր ծավալի ն հասույթի գումարների միջն սպասվելիք փոխհարաբերությունը: Շահույթի կորը կարելի է պատկերել տարբեր ինչպես ամբողջ կազմակերպության ն առանձին էլ ստորաբաժանումների, այնպես արտադրատեսակների համար: Շահութի կորի համար արտադրության ծավալի չափիչ կարող է լինել իրացումից ստացվող հասույթի գումարը: Հո Ժ (Փո Արդեն ուսումնասիրել ենք ծախսումներիկորի Ծ Ճ Ք) հավասարումը: Այժմ դիտարկենք իրացումից ստացվող հասույթի գծապատկերի հավասարումը: Շահույթի Օահութաբերության) կորի վրա հասույթի մեծությունը նշվում է` ելնելով այն ենթադրությունից, որ միավոր արտադրանքի է: Եթե ծավալը արտահայտվում է վաճառքի գինը հաստատուն են

Հ

իրացված արտադրանքի միավորճերի քանակությամբ (նշանակենք Ք), միավոր արտադրանքի վաճառքի գինը Գ, ապա իրացումից հասույթի հանրագումարը (Հ) նշանակենք է հավասա միավոր արտադրանքի վաճառքի գնի ն Գ 2 Ք): Նախորդ արտադրանքի քանակի արտադրյալին (Հ շահույթի գծապատկերներում պատկերված -

(շահութաբերության) կորը

ցույց

է

տալիս

այդ

միայն արտադրության փոխկապվածությունը, որը գործում որոշակի ծավալի դեպքում: Շահույթի կորը՝ Օ։2շատ հարմար է կազմակերպության շահութաբերության վերլուծության համար: Վերլուծությունը ցույց տանք հետնյալ օրինակով` ենթադրենք կազմակերպություն 6արտադրում է միայն մեկ տեսակի արտադրանք: » Հաստատուն հաշվետու ծախսումները (Հո) ժամանակաշրջանումընդունենք 400 հազ. դրամ: ՆՍիավորարտադրանքի փոփոխուն ծախսումները (Մօթ)՝ 6 հազ. դրամ: » ՆՍիավորարաադրանքի վաճառքի գինը (Գ)՝` 8,5 հազ. դրամ: Այն կետը, որտեղ ծախսերիընդհանուր գումարը հավասար է է հասույթի ընդհանուր գումարին, կռչվում հավասարակշռութան կետ: իրացման Եջ ծավալը հավասարակշռության կետից փոքրը է, կազմակերպությունը վնասներ է կրում, իսկ եթե մեծ է` շահույթ է ստանում: Ցանկացած ծավալի դեպքում շահույթի կամ վնասի գումարը ն հասույթի որոշվվում է տվյալ ծավալի դեպքում ծախսումճմճերի կորերի միջե հեռավորությամբ: Հավասարակշռության կետը որոշվում է հետնյալ կերպ. Ք ծավալի դեպքում հասույթը (Հ) հավասար է` »

ՀՀԳ.ւք,

է

ծավալի դեպքում ընդհանուր ծախսումների գումարը (Ծ) հավասար է` Ք

Ծ-ՀԵեաՒ(ՄջՃ Ք):

Քանի որ հավասարակշռության կետը արտահայտում է ծախսումների ն հասույթի հավասարությունը` Ծ Հ, ապա` -

Գ «Ք

ՀՀո

(Մջո

Ճ

Ք):

Բերված օրինակի համար հավասարակշռության կետը 400 - (62Ք),ՔՀ |60 միավոր արտադրանք: կլինի` 8,5 2 Ք Հավասարակշռությանկետում կազմակերպությունը արտադրում ն իրացնում է 160 միավոր արտադրանք, միավորի համար 8.5 հազ. դրամ վաճառքի գնով, իրացումից հասույթը կազմում է 1360 (160 :2 8.5) հազ. դրամ: Ծախսումներիընդհանուր գումարը 160 միավոր արտադրանք արտադրելու դեպքում նույնպես կազմում է 1360 հազ. դրամ (400 - 160.2 6): է Հավասարակշռության կետի բանաձեը կարող նան արտահայտվել հետնյալ կերպ` Հ

ՔՀ-ՀԵ/(Գ-

ՄՀՓ5),

այսինքն հավասարակշռության կետը որոշվում է հաստատուն ծախսումները հարաբերելով ատրադրանքի միավորի գնի ն փոփոխուն ծախսումներիտարբերությանը: Նույն կորի օգնությամբ կարելի է ցույց տալ, թե ինչպես է աճում ծավաի 0ծփոփոխության հետնանքով միավոր արտադրանքի միջին շահույթը: Օրինակ` 200 միավոր արտադրանքի իրացման դեպքում հասույթը հավասար է 1700 հազ. դրամի, ծախսումները` 1600 հազ. դրամի (400 - (6 ճ 200) 1600), որոնց տարբերությամբ ապահովում է 100 հազ. դրամ շահույթ: Այսպիսով` արտադրանքի 200 միավորի դեպքում մեկ միավորի շահույթը կազմում է 0,5 հազ. դրամ: 250 միավոր -

արտադրանքիդեպքում հասույթը հավասար է 2125 հազ. դրամ, ծախսումները` 1900, իսկ շահույթը 225 հազ. դրամ: Մեկ միավորիշահույթը կկազմի 0,9 հազ. դրամ: աճը Արտադրանքի միավորի շահույթի նման այն առանձնահատկությամբ, որ պայմանավորված է արտադրանքի ծավալի աճի դեպքում միավոր արտադրանքի ծախսումները համար ծախսումները նվազում են` հաստատուն են բաշխվում ավելի շատ քանակությամբ արտադրատեսակների ն միավոր արտադրանքին ավելի քիչ հաստատուն միջ, ծախսումներ են բաժին ընկնում: Արտադրանքիյուրաքանչյուր է բերում շահույթի միավորի փոփոխությունը առաջ փոփոխություն: Այդ իսկ պատճառով արտադրության ծավալի վերահսկողությունը անընդհատ գտնվում է կազմակերպության կառավարմանօղակներիուշադրության կենտրոնում: Այսպիսով` արտադրանքի տարբեր ծավալների դեպքում միավոր արտադրանքին բաժին ընկնող շահույթը տարբեր է: Մակայն գոյություն ունի ես մի հասկացություն, որը հաստատուն է համապատասխանսահմաններում արտադրության ցանկացած ծավալի դեպքում: Դա միավոր արտադրանքի իռացման գնի ն փոփոխուն ծախսումների տարբերությամբ որոշվող սահմանային շահույթն է: Մեր օրինակում միավոր արտադրանքիսահմանային շահույթը կազմում է 2,5 հազ. դրամ 6.0 (8,5 2,5): Այս մեծությունը հաստատուն լինելով` շատ հարմար է արս ադրության ցանկացած ծավալի դեպքում ն միջ,՝ հասութի ծախսումների Օ։»հարաբերակցության արտացոլման համար: մեկ Յուրաքանչյուր միավորով արտադրությանաճի դեպքում շահույթի մեծությունը փոփոխվում է 2,5 հազ. դրամով: Շահույթի ընդհանուրգումարի (Շ) բանաձնի կազմմանհամար կարող ենք կիրառել նոր մեծություն -

Հ

ՇՀ-(Գ-Մօջօ:)2Ք-Հ Շահույթի ընդհանուր գումարն իրենից ներկայացնում է արտադրանքի ծավալով բազմապատկված ն հաստատուն

ծախսումների գումարով նվազեցված սահմանային շահույթը: Այս դեպքում հավասարակշռության կետի բանաձնը կընդունի հետնյալ տեսքը՝ Հավասարության կետը Հաստատուն ծախսումներ / Միավոր արտադրանքիսահմանային շահույթ Հ

Եթե հավասարակշռության կետն արտահայտենք ոչ թե բնեղեն ցուցանիշներով, այլ իրացման մեծության օգնությամբ, ապա կունենանք հետնյալը՝

Հավասարությանկետը Հաստատուն ծախսումներ / Սահմանային շահույթի նորմա: -

Սահմանային շահույթի որոշումը կարնոր դեր է խաղում տնտեսականգործունեության ուսումնասիրության ժամանակ ն առանց նրա մասին հստակ պատկերացմանդժվար է հասկանալ գործարարության մի շարք կողմերը: Իրացումից հասույթի մի է մասը ուղղվում միավոր արտադրանքի փոփոխուն ծախսումների ծածկմանը, որից հետո ստացվում է սահմանային շահույթը: Դրանից էլ հանելով հաստատուն ծախսումների է գումարը` ստացվում շահույթը: Այսպիսով` սահմանային շահույթը նախ ն առաջ ուղղված է փոփոխուն ծախսումների ծածկմանը, ապա` շահույթի ձնավորմանը: Հետնյալ գծապատկերում ներկայացնենք սահմանային շահույթի կորը (գծապատկեր4.7): Կատարված վերլուծության օգնությամբ կարերի է առաջարկել շահութաբերության ավելացման հետնյալ չորս հիմնական մեթոդները` 1. միավոր արտադրանքիվաճառքի գնի ավելացում, 2. միավոր արտադրանքի փոփոխուն ծախսումների կրճատում, 3. հաստատուն ծախսումներինվազեցում, 4. արտադրության ծավալի աճ:

Գծապատկեր 4.7 Սահմանային շահույթի կորը

ծ

Շահույթ

Աա

Ց: "Զ

Յ

Շ

Արտադրանքիքանակ (հազ. հատ)

«Ծախումճներ-ծավալ-շահույթ»հարաբերակցությունը

կիրառել ոչ միայն միատեսակ արտադրանք արտադրող կազմակերպություններիհամար: Այն կիրառելի է ճան բազմատեսակ արտադրանքարտադրողներիհամար, եթե յուրաքանչյուր արտադրատեսակի համար սահմանային շահույթի ցուցանիշներըմոտավորապեսհավասար են: Շահույթի կորի կառուցման համար այս դեպքում որպես ծավալային ցուցճիշ վերցվում է իրացումից հասույթը: Հասույթի յուրաքանչյուր միավոր կապահովիմիննույն գումարի շահույթ, ն կարնոր չէ, որ այդ հասույթը ստացվլկլ է տարբեր արտադրատեսակների իրացումից: Եթե կազմակերպությունը արտադրում է տարբեր սահմանային շահույթ ունեցող արտադրատեսակներ, բայց իրացման ընդհանուր ծավալում յուրաքանչյուրի տեսակարարկշիռը հարաբերականորենկայուն է, ապա կարելի է կառուցել շահույթի միասնական կոր: Այն հիմնված կլինի ոչ թե ռընէ մեկ արտադրատեսակի սահմանային շահույթի, այլ նրանց միջին կշռված ցուցանիշի վրա: կարելի

է

ԳԼՈՒԽ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

5. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՎԵՐԱԳՐՄԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

5.1. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՎԵՐԱԳՐՄԱՆ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ

Միջազգային պրակտիկայումգործում

է

արտադրատեսակներին ծախսումների վերագրման երկու հիմնական համակարգ` Լ. պատվերին ծախսումներիվերագրում, 2. գործընթացինծախսումների վերագրում: Ծախսումների վերագրման համակարգի ընտրությունը կախված է արտադրականգործընթացիբնույթից` » միավոր արտադրատեսակիարտադրություն, օ մանրըսերիական արտադրություն, հոսքային արտադրություն, » անընդհատարտադրություն: Միավոր արտադրատեսակի արտադրությունը միավոր պատվերի կատարումն է: Մանը սերիական արտադրությունը` կազմակերպության առանձին ստորաբաժանման կողմից միատեսակ արտադրատեսակների խմբի թողարկումն է, որը անցնում է հաջորդ ստորաբաժանմանը:Հոսքային արտադրության դեպքում միասճական հոսքով արտադրվումեն միանման արտադրատեսակներ,որոնց կարելի է առանձնացնել: Անընդհատ արտադրության չէ ժամանակ հնարավոր առանձնացնել առանձին արտադրատեսակ, քանի որ ամբողջ արտադրությունը անընդհատգործընթացէ: Միավոր արտադրանքի արտադրական ինքնարժեքի հաշվարկը կապված է որոշակի դժվարությունների հետ: Որոշ ծախսումներ, անկախ արտադրության ծավալների ամսական տատանումներից,գտնվում են նույն մոտավորապես մակարդակի վրա: Կառավարչական վերլուծության խնդիրն է որոշել, թե այդպիսի հաստատուն ծախսումներըինչպես բաշխել առանձին »

արտադրատեսակներիմիջն` ծախսումների բաշխման ընթացիկ բազայի փոփոխության դեպքում: Այդպիսի դժվարություններ առաջանում են առանձին արտադրատեսակների միջն որոշ ուղղակի աշխատանքային ծախսումների բաշխման ժամանակ: Արտադրատեսակճներին ծախսումների վերագրման համակարգն այդ հարցը լուծում է միջին մեծությունների եղանակով` ծախսումների ընդհանուր ծավալը հարաբերելով արտադրատեսակներիքանակին: Որպես կանոն` պատվերին ծախսումների վերագրման համակարգը սովորաբար կիրառվում է միավոր կամ մանը սերիական արտադրություն ունեցող կազմակերպություններում, իսկ գործընթացին ծախսումների վերագրման համակարգը` ավելի հաճախ հոսքային կամ անընդհատ արտադրություն ունեցող կազմակերություններում: Նշված համակարգերից յուրաքանչյուրն ունի իրեն առանձճահատկությունները, սակայն գործնականումկիրառվող համակարգերըկարող են պարունակելինչպես մեկին, այնպես էլ մյուսին բնորոշ գծեր: Կարնդորնայն է, որ պատվերին ծախսերի վերագրման համակարգը որոշում է յուրաքանչյուր առանձին պատվերի կամ յուրաքանչյուր միավոր արտադրանքի ծախսումները`անկախ աշխատանքների կատարմանհաշվետու ժամանակաշրջանից, իսկ գործընթացին ծախսումների վերագրման համակարգը` որոշում է տվյալ հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում բոլոր արտադրատեսակների արտադրության համար կատարված ծախսումների հանրագումարը: Միավոր արտադրանքի ինքնարժեքը որոշվում ծախսումների ընդհանուն գումարը հարաբերելով է՝ արտադրվածարտադրանքիքամակին: Արտադրատեսակնճերին ծախսումների վերագրման ժամանակ դժվարություն է առաջանում` կապված հաշվետու ժամանակաշրջանիվերջին անավարտ արտադրատեսակներին ծախսումների վերագրման հետ: Անավարտ արտադրատեսակը չի կարող գնահատվել պատրաստի արտադրատեսակի նման, քանի որ նրա վրա դեռես չեն կատարվել անհրաժեշտ բոլոր

ծախսումները Սակայն թե պատրաստի ն թե անավարտ արտադրանքի մնացորդներ, պետք է գնահատվեն մինճույն ձնով. որի համար հաշվարկվում է միավոր արտադրանքի հաշվարկային համարժեքը: Անավարտ արտադրատեսակների համարժեքը գտնելու համար ենթադրումեն, որ հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջին ենճ 500օպատրաստ անավարտ մնացած արտադրատեսակները ով: Այդպես հաշվետու ժամանակաշրջանում արտադրված արտադրատեսակների հաշվարկային համարժեքը որոշելու համար՝ լ. պահեստ մուտքագրված կամ առաքված արտադրանքը հաշվառվում է 1.0 գործակցով, 2. հաշվետու անավարտ ժամանակաշրջանի վերջի մնացած արտադրատեսակներիքանակությունը բազմապատկվում է 0.5 ճշգրտող գործակցով, 3. այս երկու գործողությունների արդյունքում ստացված մեծությունները գումարվում են` ստանալով հաշվետու արտադրված ժամանակաշրջանի ընթացքում արտադրանքիքանակի հաշվարկայինհամարժեքը: Համարժեքի որոշումից հետո որոշում են դրա միջին ինքնարժեքը՝ անավարտ արտադրություն սկզբնական մնացորդին գումարեով հաշվետու ժամանակաշրջանի կատարված 0արտադրական ծախսումների ընթացքում ն հանրագումար: բաժանելով արտադրված արտադրանքի քանակիհաշվարկային համարժեքի վրա: Պատվերին ծախսումների վերագրման համակարգի դեպքում պատվերը կարող է բաղկացած լինել միավոր արտադրանքից կամ նույնանման արտադրատեսակների խմբից: Յուրաքանչյուր պատվեր ունենում է իր համարը, ն նրա կատարման ծախսումները գրանցվում են ստորն բերված հատուկ ձեի քարտում (աղյուսակ 5.1): Գրանցումները ըստ կատարվում են արտադրության փուլերի արտադրատեսակիանցման հաջորդականության:Այդ փուլերը

հիմնականում համընկնում

կազմակերպության ստորաբաժանումներիկամ արտադրամասերիհետ: են

Աղյուսակ 5.1 Պատվերի ծախսումներիգրանցմանքարտ (արտադրանքիքանակը` 20 միավոր) Ծախսումներ (հազ. դրամ)

Արտադրա- ուղղակի ծախսումներ մասեր նյութա- աշխաԹիվ 1 Թիվ 1 Թիվ3 Թիվ 4

կան

տանքային

ախո

Հանրագումար

Ընդամենը

տադրանքի

20.5

35.5

Միավորար-

ծախսումներ

Արտադրության գործընթացում գտնվող պատվերների քարտերում արտացոլված ծախսումների հանրագումարը հաշվետու ժամանակաշրջանիվերջին համընկնում է անավարտ արտադրությանմնացորդին: Գործընթացին ծախսումների վերագրման համակարգի կիրառման դեպքում հաշվետու ժամանակաշրջանի ըճթացքում կատարվողբոլոր արտադրականծախսումները հավաքագրվում են հիմնական արտադրության մեջ: Այդ ծախսումները չեն հավասարեցվում առանձին արտադրատեսակներիկամ դրանց տվյալ խմբերի հետ: Սակայն գրանցվում է ժամանակահատվածումարտադրության գործընթացումգտնվող արտադրատեսակների քանակը: Ծախսումների ընդհանուր գումարը բաժանելով արտադրանքիքանակի վրա` ստանում են միջին միավոր արտադրատեսակինբաժին ընկճող ծախսումները:

5.2. ՈՒՂՂԱԿԻ

ՎԵՐԱԳՐՄԱՆ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

անավարտ վերջին ժամանակաշրջանի Հաշվետու արտադրության մնացորդի որոշումը վերաբերում է միայն ուղղակի աշխատանքային ն անուղղակի արտադրական ծախսումներին: Ուղղակի նյութական ծախսումները կարող են արտադրության գործընթացին դրանց դիտարկվել նան ներգրավման ժամանակահատվածից կախված: Եթե արտադրության գործընթացին նյութերը ներգրավվում են աստիճանաբար, ապա դրանց ծախսման համար նույնպես կարելի է կիրառել'իրանավարտ արտադրության կազմում լինելու վերոհիշյալ արտադրանքի 5055օով պատրաստ ենթադրությունը: Իսկ եթե ամբողջ նյութերը ներգրավում են սկզբում, ապա դրանց արտադրության գործընթացի են ն ծախսումները ներկայացվում հաշվետու առանձին, ժամանակաշրջանի վերջին ծախսված նյութերի մասով աճավարտ մնացած արտադրանքը համարվում է պատրաստի արտադրանք: է, որ Ուղղակի ծախսումների սահմանումից հետնում ծախսումը վերագրման օբյեկտի նկատմամբ ուղղակի է, եթե անմիջականորն կապված է կամ առաջանում է նրա արտադրության հետ: Այսինքն ծախսման ուղղակի ճանաչումը է ցույց տալիս, որ պաշարը տվյալ օբյեկտի վրա է: անմիջականորեն օգտագործվել Եթե ծախսման ն ճրա վերագրման օբյեկտի միջե պատճառահետնանքային կապը նան է տարածվւմ այլ օբյեկտնեի ճկատմամբ, ապա դիտարկվող ծախսումն այդ օբեկտների համար անուղղակի է: Ապրանքների ն ծառայությունների արտադրության համար ուղղակի են համարվում այն ծախսումները, որոնք կատարվում են միավոր արտադրատեսակիարտադրությանհամար: էլ գործընթացին Ինչպես պատվերին, այնպես ծախսումներիվերագրման համակարգերիկիրառման դեպքում ուղղակի ծախսումների հիմնական երկու տեսակներ են

համարվում ուղղակի նյութական ն աշխատանքային ծախսումները: Ուղղակի նյութական ծախսումների գնահատման ժամանակորոշվում է` 1. օգտագործվածնյութերի քանակությունը, 2. չափման միավորիգինը: Օգտագործված նյութերի քանակը սովորաբար որոշում են արտադրամասերի կողմից պահեստ ներկայացված հայտպահանջագրերով: Որպես նյութերի գին կարող է ընդունվել նրանց գնման արժեքը կամ կարող են ներառվել նան դրանց օգտագործման հետ կապված ծախսումները փոխադրման, պահպանման, բեռնման-բեռնաթափմանծախսումները ն այլն: Նյութերի օգտագործման հետ կապված ծախսումներըհարմար է ներառել|Մրլնյութերի գնի կազմում: Բայց գործընթացի աշխատատարության ապատճառով կազմակերպությունների մեծամասնությունը նյութերի օգտագործման ծախսումները ներառում է անուղղակի արտադրականծախսումներիմեջ: Ուղղակի աշխատանքային ծախսումների գնահատման ժամամակորոշվում է` 1. աշխատած աշխատաժամանակի մեծությունը` մարդժամերով, 2. միավորի աշխատաժամանակիգինը: որոշումը Աշխատած մարղդ-ժամերի քաճակի է: համեմատաբար հեշտ Աշխատաժամանակի հաշվառման տեղեկագրում նշվում է աշխատակցի կողմից աշխատանքի յուրաքանչյուր առանձին տեսակի կատարման համար ծախսված ժամերի քանակը: Եթե կազմակերպությունում գործում է աշխատանքի վարձատրության գործավարձային համակարգը գրանցվում է նան աշխատակցի կողմից արտադրվածարտադրանքիքանակը: Անհամեմատ ավելի դժվար է միավոր աշխատաժամամակի են գնի որոշումը: Կազմակերպությունները սահմանում տարիֆային դրույքաչափեր: Որոշ (կազմակերպություններ միավոր աշխատաժամանակի գնի մեջ ներառում են նան

աշխատանքի վարձատրության հետ կապված այլ ծախսեր, օրինակ` սոցիալական ապահովագրության հատկացումների գումարները ն այլն: Կազմակերպությունները պարտավոր են կատարելու աշխատուժի օգտագործման հետ կապված այդ

ծախսումները, հետնաբար` դրանք

ներառվում

են

օգտագործված աշխատաժամանակի ինքնարժեքի կազմում: Այս դեպքում աշխատանքի վարձատրության հետ կապված աշխատուժի ծախսումները ուղղակի ծախսումների մի մասն են, ի տարբերություն այն տարբերակի, երբ աշխատանքի վարձատրությունը համարվում է անուղղակի արտադրական

ծախսում:

5.3. ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ

ՎԵՐԱԳՐՄԱՆ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Անուղղակի արտադրական ծախսումների վերագրումն ավելի բարդ գործընթաց է. քանի որ դրանք անմիջապես չեն վերագրվում արտադրատեսակներինա̀նհնարինության, աշխատատարության ն տվյալ ծախսումը որպես ուղղակի չվերագրելու որոշման պատճառներով: Կազմակերպություններում ծախսումների ուղղակի ճանաչման հետ կապված` կարող են որոշակի դժվարություններ առաջանալ: Արտադրական ծախսումն ուղղակի ճանաչելու համար անհրաժեշտ է որոշել, թե որքանով է այն կապված լինի վերագրմանկոնկրետ օբյեկտի հետ: Ծախսումների վերագրման օբյեկտի ինքնարժեքը, բացի ուղղակի ծախսումներից, ներառում է նան մի շարք անճուղղակի ծախսումների համամասնականբաժինը: Առանձին արտադրատեսակճերին անուղղակի ծախսումների վերագրման գործընթացը այլ կերպ կոչվում է ծախսումների բաշխում: Անուղղակի ծախսումները արտադրատեսակների միջեն բաշխվում են գործակիցների օգնությամբ: Այդ գործակիցներըսահմանվում են յուրաքանչյուր

տարի` հաշվետու տարվա սկզբին: Գործակիցների մեթոդների անհրաժեշտ է ուսումնասիրության համար նախ Ն առաջ պատկերացում կազմել ծախսումների վերագրման կենտրոն (ծախսումներիկենտրոն)հասկացությանմասին: Ծախսումների կենտրոնը ծախսումների վերագրման օբյեկտն է, որտեղ կուտակվում են մեկ կամ մի քանի փոխկապակցված գործառնությունների ծախսումներ: Արտադրատեսակին ծախսումների վերագրման համակարգի կիրառման ժամանակ ծախսումներըսկզբից հավաքագրվում են ըստ ծախսումների կենտրոնների նե հետո միայն վերագրվում արտադրատեսակին: Եթե կիրառվում է գործընթացինծախսումների վերագրման ծախսումների կենտրոնին վերագրված համակարգը, ապա անուղղակի ծախսումները հարաբերելով հաշվետու ժամանակաշրջանի ընթացքում արտադրված արտադրանքի են քանակ` ստանում միավոր արտադրատեսակին բաժին ինկնող անուղղակի ծախսումների գումարը: ծախսումների վերագրման համակարգի Պատվերի կիրառման դեպքում այդ գործընթացըավելի բարդ է: Կենտրոնի կողմից կատարված պատվերները կարող են տարբեր լինել ծավալով ն բարդության աստիճանով, այսինքն նրանց կարող է տարբեր մեծության անուղղակի ծախսումներ բաժին ընկնել: Քանի որ անուղղակի ծախսումները պետք է ըստ հնարավորին առավել համամասնորեն բաշխվեն պատվերների միջն, հաշվարկվում ենճ դրանց բաշխման գործակիցներ, որոնց օգնությամբ յուրաքանչյուր :պատվերին վերագրվում է անուղղակիծախսումներիհամապատասխամգումարը: միջն անուղղակի Տարբեր արտադրատեսակների են ծախսումներիբաշխման հիմք կարող հանդիսանալ` լ. ուղղակի աշխատանքային ծախսումները, 2. մեքենա-ժամերիքանակը, 3. ուղղակի նյութական ն աշխատանքային ծախսումների հանրագումարը:

տարբեր ծախսումների կողմից Կազմակերպության կենտրոններիմիջն անուղղակի ծախսումների բաշխմանհամար կարող են կիրառվել տարբեր մեթոդներ: Դա պայմաճավորված է այն հանգամանքով, որ մի կենտրոնում կարող է ծախսվել ավելի շատ կենդանի, իսկ մյուսում` մեքենայացված աշխատանք: կազմակերպության Մեթոդի ընտրությունն կայացվում է կառավարման օղակների կողմից: Գործակիցը որոշվում է՝ հաշվետու ծախսումների տվյալ կենտրոնի գծով կատարված անուղղակի ժամանակաշրջանի ընթացքում ընտրված հարաբերելով ծախսումների հանրագումարը բաշխմանհիմքին: գործակցի հաշվարկը պատվերին Դիտարկենք այդ ծախսումների վերագրման համակարգի համար` որպես բաշխման հիմք ընդունելով Ծախսված մարդ-ժամերի քանակը: թիվ կատարման` համար Ենթադրենք, պատվերի է 25, 65, արտադրամասում ծախսվել թիվ արտադրամասում` իսկ թիվ 3 արտադրամասում` 15 մարդ-ժժամ: Անուղղակի ծախսումներիհաշվարկը ներկայացվածէ 5.2 աղյուսակում:

Աղյուսակ 5.2 Անուղղակի

արտադրական

ծախսումների ր

Ոտղակի Ծախսումների աշխատանքային կեճտրոններ ծախսումներ Թիվ

1) արտադրա-

Թիվ

2 արտադրա-

Թիվ

3 արտադրա-

մաս մաս

մաս

Ընդամենը

հաշվա

րկը

Անուղղակի արտադրական ծախսումներ (հազ. դրամ)

Ծախսունների Բոշի գործակից (մարդ/ժամ) :

Մ

6.3

7.2

2.3

-

-

409.5

34.5

Նախօրոք սահմանվող գործակիցների հաշվարկը կատարվում է անուղղակի ծախսումներիվերագրմանիուլերով, այն տարբերությամբ, որ փաստացի տվյալների փոխարեն

հաշվարկին մասնակցում են գալիք ժամանակաշրջամի համար գնահատված նախահաշվային ցուցանիշները: Այդ յուրաքանչյուր գնահատականներըկատարվում են արտադրատեսակիծախսումների կենտրոնի համաը ճկուն կան շարժվող նախահաշիվների հիման վրա: ճկուն նախահաշիվը է տալիս անուղղակի ծախսումների հանրագումարը ցույց արտադրության տարբեր ծավալների դեպքում: Քանի որ է, մյուսը՝ անուղղակի ծախսումների մի մասը հաստատուն փոփոխուն, ապա դրանց ծախսումների ընդհանուր հանրագումարը արտադրության տարբեր ծավալների դեպքում տարբեր է լինում: Աճուղղակի ծախսումների բաշխման նախծրոք հաշվարկվող գործակիցների սահմանման համար կարեդը է նան ծախսումների յուրաքանչյուր կենտրոնի համար աշխատանքներիծավալներիկանխատեսումը: Անուղղակի ծախսումներիբաշխման նախօրոքսահմանվող գործակիցների հաշվարկման ընթացքում ճշտության ամենափոքր աստիճանը բաժին է ընկնում արտադրանքի ծավալի կանխատեսմանը, որի հիման վրա հաշվարկված ցուցանիշները կոչվում են նորմատիվային: Նորմատիվային ամսական ցուցանիշները որոշվում ենճ տարվա ցուցանիշների չափով: Անուղղակի ծախսումների հաշվետու ամսվա փաստացի գուցանիշը հաճախ տարբերվում է կանխատեսվածից: Դրանից ելնելով կարող է առաջանալ փաստացի անուղղակի ծախսումների գերածախս կամ տնտեսում:

ԳԼՈՒԽ

6. ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

6.1.ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ

ԾԱԽՍՈՒՍՆԵՐԻ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Արտադրանքիինքնարժեքիորոշման համար կարնորվում է նորմատիվային ծախսումների համակարգի (տէճոմում-6օ5է) է հիմնվոմ ծախսումների ուսումնասիրությունը, որը հետ մեկտեղ գնահատման Դրա նորմատիվային վրա: ն նան համակցված կողմնակի անհրաժեշտ է դիտարկել արտադրատեսակներիինքճարժեքի կալկուլյացիան: Փոփոխուն է գալիս որպես ծախսումների համակարգը հանդե արտադրանքի ինքնարժեքի որոշման եղանակների համեմատ այլընտրանքային մոտեցում: Ստանդարտ-քոստհամակարգիդեպքում ֆիզիկապես նման արտադրանքի միավորներնարտացոլվում են նույն արժեքով, ի տարբերություն փաստացի ծախսումների համակարգի, որի դեպքումդրանք կարող են արտացոլվել տարբերարժեքներով: Նորմատիվային ծախսումների համակարգը իրենից կատարված ճերկայացճում է արտադրանքիվրա նորմատիվային ծախսումների մեծութան գնահատման համակարգ: Դրա հիմնական ճպատակը կազմակերպության ծախսումները իրենց նորմատիվային եՆ չտպաշարճնճերն արժեքներով արտացոլելն է: Ծախսումների շարժի պարբերաշրջանիորոշ փուլերում դիտվում է անցում փաստացի ծախսումներից դեպի նորմատիվայինը,, որի ընթացքում առաջանում են շեղումներ: Դա կարող է տեղի ունենալ արտադրականգործընթացիտարբերփուլերում: Ստանդարա-քոստ համակարգում յուրաքանչյուր արտադրատեսակի համար կազմվում է նորմատիվային ծախսումների թերթիկ: Այն ապարունակում է տվյալ համար անհրաժեշտ արտադրատեսակիթողարկման ճյութատեսակնեի ցանկը: ն բնութագրում պատրաստի '

արտադրանքիդրանց վերածման գործողությունները (աղյուսակ 6.1): Աղյուսակ 6.1 Նորմատիվային ծախսումներիթերթիկ 1.Նյութեր

լին Նորմատիվային որձա տեսակներքանակ(մ) | ճին (հագ. դրամ) |

Նյութերի Նյութ Նյութ

Բ

Գ

Ընդամենը 2.

4.5

17.5

-

-

Գործողություններ

Բնութագրում Ձնավորել Ա նյութը Բ

Ավելացնել դետալը Միացնել Գ դետալի հետ

Փաթեթավորել

Ընդհամենը աշխատանքային

Նորմատիվային| Նորմատիվային վարձաչափ ժամանակ

տախաում դրամ) նդամեն

(ռազ.

(հազ. դրամ)

Ընդամենը ծախսումներ (հազ. դրամ)

0.1

0.3

0.1

1.2

(ժամ) 0.5

լ

-

19.4

ծախսումներ Ընդամենըանուղ-

ղակի արտադրական Ժամային ծախսումներ Ընդամենըմիավոր արտադրանքի

199.4

նորմատիվային

ծախսումմեր

Անուղղակի արտադրական ծախսումների նորմատիվը կազմվում է դրանց փոփոխունմասի նորմատիվից(8 հազ. դրամ աշխատանքային մեկ ժամվա համար) ն հաստատուն մասի ժամ հազ. դրամ նորմատիվից(ամիսը ամսական կամ տարեկան 12000 ժամ նորմատիվային ծավալի դեպքում):

նախահաշվային ամսական Անուղակ արտադրական 20000 հազ. դրամ (12 հազ. ծախսումների գումարը կազմում է Է 8 « 1000): Այս հանրագումարը կազմում է հազ. դրամ դրամ տվյալ արտադրատեսակի արտադրության նորմատիվային ուղղակի նյութական ծախսումները: Նորմատիվային ուղղակի աշխատանքային ծախսումների որոշման համար ճշգրտվում են միավոր արտադրատեսակի արտադրության համար անհրաժեշտ գործողությունները: Ամեն մի գործողության համար հաշվարկվում է իր նորմատիվային ժամանակը, որն էլ բազմապատկվում է նորմատիվային տվյալ վարձաչափով: Հանրագումարը կազմում է արտադրատեսակի արտադրության նորմատիվային ուղղակի աշխատանքային ծախսումների ընդհանուր մեծությունը: Անուղղակի արտադրական ծախսումները նորմատիվային ծախսումների թերթիկում ընդգրկվում են նախապես որոշված նորմատիվներով: Ուղղակի նյութական, աշխատանքային ն անուղղակի արտադրական ծախսումների ընդհանուր հանրագումարը իրենց արտադրատեսակի ներկայացնում է միավորի նորմատիվայինծախսումներիցուցանիշը: Նորմատիվային դա ծախսումների 0Շախսումնրը է, նախատեսվողմակարդակն այսինքն` թե դրանք որքան պետք է լինեն: Հետնաբար, եթե փաստացի ծախսումները մեծ են ճնորմատիվայինից, դա համարվում է անբարենպաստշեղում, իսկ հակառակ դեպքում` բարենպաստշեղում: Նյութերի օգտագործման գծով շեղումները որոշվում են հետնյալ բանաձնով` Նյութերի օգտագործումից շեղում

Հ

(նդրմատիվային քանակ շ

նորմատիվայինգին) (րաստացի քանակ ճ նորմատիվայինգին) (նորմատիվային քանակ փաստացի քանակ) 2 նորմատիվայինգին -

--

-

Ճ

քանակ 2 նորմատիվայինգին,

-

արտադրության մեջ ծախսված որտեղ Ճ քանակը նյութերի փաստացի ն նորմատիվային գների տարբերությունն է: Նյութերի գների գծով շեղումներն որոշվում են հետնյալ կերպ` -

Նյութերի գների շեղում

Հ

(իաստացի քանակ

(փաստացիքամակ 2 փաստացիգին) փաստացի գին) Հ փաստացիքանակ

Հ

Հ

Ճ

նռրմատիվայինգին)

(նդրմատիվայինգին գին

«

-

-

փաստացի քանակ,

որտեղ` Ճ գին միավոր նճյութի փաստացի ն նորմատիվային գների տարբերությունն է: Ուղղակի աշխատանքային ծախսումների գումարն իր հերթին կազմում է նորմատիվային աշխատաժամանակի ն աշխատանքի վարձատրության նորմատիվային դրույքի Փաստացի արտադրյալը ։Օ-կատարվածաշխատանքային ծախսումների մեծությունը հավասար է փաստացի ծախսված աշխատաժամանակի ն փաստացի դրույքի արտադրյալին: Այսպիսով, աշխատանքայինծախսումներիշեղումներ կարող են առաջանալ ինչպես աշխատաժամանակի նորմատիվային ն փաստացի ծախսումների տարբերության, այնպես էլ՝ աշխատանքի վարձատրության դրույքի նորմատիվային ն փաստացիմեծությունների տարբերությանհաշվին: Անուղղակի արտադրական ծախսումները արտադրանքի ինքնարժեքին վերագրվում են նորմատիվային գործակիցների միջոցով: Անուղղակի ծախսումների գործակիցներովորոշվող ն դրանց փաստացի գումարների տարբերությունը կազմում է անուղղակի արտադրական ծախսումների գծով շեղման մեծությունը, որը առաջանում է ինչպես վերագրման ծավալի, այնպես էլ` վերագրմանդրույքի գծով շեղումների հաշվին: Ստանդարտ-քոստ համակարգում արտադրական ծախսումների շեղումներն իրենցից ներկայացնում են ամսվա ընթացքում արտադրանքի արտադրության համար կատարված փաստացին նորմատիվայինծախսումների տարբերությունը: -

Կազմակերպությանկառավարիչներինանհրաժեշտ է կարճ ժամանակահատվածումտեղեկատվությունստանալ շեղումների մասին, դրանց ծագման ն վերլուծության միջն ժամկետները ն ընդունելու կառավարչական որոշումներ կրճատելու նպատակով:

6.2. ՀԱՄԱԿՑՎԱԾ

ԵՎ ԿՈՂՄՆԱԿԻ

ԱՐՏԱԴՐԱՏԵՍԱԿՆԵՐԻ

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Համակցված արտադրատեսակներեն կոչվում հումքի նույն խմբաքանակից կամ նույն արտադրական գործընթացում տարբե ստեղծված կամ ավելի վերջնական երկու արտադրատեսակները: Հումքը արտադրության գործընթացում մինչն բաժանման է մի համապատասխան պահը ընդունվում որպես հետո են արդեն որոշվում ամբողջություն: Բաժանումից տարբեր ն վերջնական արտադրական արտադրատեսակներ, գործընթացի հետագա փուլերում ծախսումները հաշվի են առնվում յուրաքանչյուրի համար առանձին: Համակցված արտադրատեսակների ինքնարժեքի որոշման դժվարությունը՝ մինչն բաժանումը կատարված ծախսումները վերջնական արտադրատեսակների միջե բաշխելու համար որոշակի ընդունելի հիմքի սահմանումն է: Ըստ էության, այս խնդիրը նման է անուղղակի ծախսումները դրանց կենտրոնների միջն բաշխման խնդրին: Երկու դեպքում էլ նպատակը միավոր արտադրատեսակին բաժին ընկնոդդ անուղղակի կամ համակցված ծախսումների գումարների առավել ճշգրիտ որոշումն է: Այդ խնդրի լուծման համար հաճախ կիրառվում է իրացման ծավալի համեմատությամբ գնահատման եղանակը: Այդ եղաճակի դեպքում համակցված ծախսումների ներառումը վերջճական արտադրատեսակներիմիջն կատարվում է ըստ

իրացման ծավալների համամասմճությանհ̀անելով բաժանումից հետո յուրաքանչյուր վերջնական արտադրատեսակի վրա կատարածլրացուցիչ արտադրականն իրացման ծախսումները: Եթե արտադրանքի գնի սահմանումը հիմնվում է ինքնարժեքի վրա, ապա այս եղանակը իրենից ներկայացնում է, այսպես կոչված` «արատավոր շրջան», սակայն խնդրի լուծման ավելի լավ մոտեցում կարողէ ն չլինել: Ենթադրենք` կազմակերպությունը թողարկել է 400 միավոր Ա տեսակի ն 500 միավոր Բ տեսակի արտադրանք, իսկ դրամ իրացման ծավալը կազմել է` Ա-ի համար` 40.000 100.000 դրամ (միավորը` 200 (միավորը` դրամ), Բ-ի համար` դրամ) Մինչեւ բաժանումը համակցված արտադրական ծախսումները կազմում են 50.000 դրամ: Բաժանումից հետո կատարվել են նս 35.000 դրամի լրացուցիչ արտադրական ն իրացման ծախսումներ, որից Ա տեսակի արտադրանքիհամար՝ 10.000, իսկ Բ տեսակի արտադրանքի համար` 25.000 դրամի չափով: Համակցված ծախսումները բաշխվում են հետնյալ կերպ (աղյուսակ 6.2): Աղյուսակ 6.2 Համակցվածծախսումներիբաշխման հաշվարկը (դրամ) ՅուրաբանչԲաժանույուր արտադԻրաց- մից հետո ման րատեսակին կատարԿալկուլյացիա բանք

Արտադ ծավալ | ը

Ա արտ. Բ արտ.

Ընդամենը

ված ծախսումներ

40 000

10.000

100.000

35 000

-

-

բաժին ընկնող ծախսումներ

30000(30/952:50000) 65000(65/95:.50000) 95000

15 790

34 210 50 000

Միավոր արտադրանքինբաժին ընկնող ծախսումներ

Ցուցանիշներ

Համակցված ծախսումներ Բաժանումիցհետո կատարվածծախսումներ Միավորիծախսումներ

Ա

արտադրատեսակ

15790 / 400

10000 / 400

39.48

Հ

Հ -

64.48

Բ

արտադրատեսակ

34210 / 500

68.42

Հ

25000 / 500 1 18.42

Հ -

ընթացքում յուրաքանչյուր արտադրատեսակին համակցված ծախսումները վերագրելուց հետո, այն կատարվում է սովորական եղանակով. երբ առանձին արտադրատեսակը հանդիսանում է ուղղակի նյութական ն աշխատանքային ու անուղղակի արտադրական ծախսումների վերագրման առանձին օբյեկտ: Համակցված արտադրատեսակների առանձին տեսակ են Եթե հանդիսանում կողմնակի արտադրատեսակները: կազմակերպություն ծրագրավորում է համապատասխան նյութական պաշարներով որոշակի 29 համամասնությամբ արտադրել Ա ն Բ տեսակի արտադրանք, ապա այդ է արտադրանք համարվւմ համակցված: Իսկ երբ ծրագրավորում է արտադրել Ա տեսակի առավելագույն ծավալի արտադրանք ն արտադրության գործընթացում անխուսափելիորեն առաջանում է Բ տեսակի արտադրանքը, ապա այն համարվում է կողմնակի: Կազմակերպության է առկա հումքից թողարկել առավելագույն ծավալի ճնճպատակն հիմնական ն նվազագույն ծավալի` կողմնակի արտադրանք: Կողմնակի արտադրանքի ինքնարժեքը սովորաբար հաշվարկվում է այնպես, որ դրան վերագրվում է զրոյական շահույթ, այսինքն` համակցված ծախսումները հավասարեցվում եճ իրացումից ստացված հասույթի ծավալին` հանելով բաժանումից հետո նրա վրա կատարած ծախսումների հանրագումարը: Հետնաբար ամբողջ շահույթը վերագրվում է հիմնական արտադրանքին: ՝ՏՆախորդ օրինակում, եթե Ա արտադրատեսակըդիտվեր որպես կողմնակի, ապա դրան կվերագրվեին ոչ թե 15.780, այլ 50.000 դրամ համակցված ծախսումներ,հետնաբար` Ա արտադրանքի իրացումիցշահույթը կհավասարեցվերզրոյի: Բաժանման

6.3. ՓՈՓՈԽՈՒՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Այն համակարգը, որը պաշարներում արտացոլված արտադրական ծախսումներն ուսումնասիրում է միայն որպես փոփոխուն ծախսումներ, իսկ հաստատուն ծախսումները՝ պարբերական ծախսումներ, կոչվում է փոփոխուն ծախսումների համակարգ, որը հաճախ անվանում են «ուղղակի ծախսումների համակարգ» կամ «դերեկտ-քոստինգ»: Փոփոխուն ծախսումների համակարգն ունն հետնյալ առավելությունները՝ լ. փոփոխուն ծախսումների համակարգում հաստատուն ծախսումները չեն մտցվում միավոր արտադրանքի ինքնարժքի մեջ. դրա համար հվերանում է նորմատիվներիհաշվարկման անհրաժեշտությունը, 2. վերագրվող ծախսումների համակարգում աճուղղակի արտադրական ծախսումներից շեղումները ներառում են երկու տարը: Դրանցից մեկն այդ ծախսումներիշեղումն է, որն առաջանում է դրանց փաստացի ն նախահաշվի ծախսումների միջե եղած տարբերությունից: Մյուսը

ձնավորվում

3.

է

արտադրության փաստացի

ն

նորմատիվային ծավալի միջն եղած տարբերությունից կոչվում է արտադրված արտադրանքի ծավալի գծով ծախսումների շեղում: Իսկ փոփոխուն ծախսումների համակարգում անուղղակի ծախսումների շեղումը կազմված է միայմ փաստացի մեծության տարրից, փոփոխուն ծախսումների համակարգի կիրառման դեպքում շահույթի մեծությունը անմիջականորեն է իրացման հարաբերակցվում ծավալի հետ: Ծախսումների վերագրման համակարգում շահույթի մեծությունը կախված է ինչպես հաշվետու էլ ժամանակաշրջանի իրացման, այնպես արտադրությանծավալներից:

ն

Վերագրվող ն փոփոխուն ծախսումների համակարգերի համար բերենք հետնյալ օրինակը (աղյուսակ

համեմատման

6.3): Պաշարների մնացորդը| ժամանակաշրջանի սկզբին`

Արտադրանքիծավալը՝

Իրացման ծավալը

միավոր,

| ժամաճակաշրջանում`

միավոր,

միավոր,

միավորը` 1000 դրամ Լ200

Իրացմանծավալը 11 ժամանակաշրջանում`

միավոր,

միավորը`

դրամ

Նորմատիվային փոփոխուն ծախսումները (300 դրամ ուղղակի

ծախսումները

Ւ

դրամ

փոփոխուն

միավորին400 դրամ

անուղղակի արտադրականծախսումներ)`

Նախահաշվային

հաստատուն

արտադրական

ծախսումներըյուրաքանչյուր ժամանակաշրջանում`

200000 դրամ

Նորմատիվային ծախսումները՝ 400 դրամ (փոփոխուճ) -Է

200000

դրամ /

միավոր (հաստատուն)

դրամմիավորին

Վարչական ն իրացմանծախսերը (հաստատուն) յուրաքանչյուր ժամանակաշըջանում`

280000

դրամ

Աղյուսակ 6.3 Վերագրվող ն փոփոխուն ծախսումներիհամակարգերի համեմատությունը ա) Ֆինանսական արդյութների մասին հաշվետվություն Ո ժամանակաշրջան)

| տժզեապառ | տագիր Վերագրվողծախ-

աստ

ալՆո Աոա

3. Մնացորդըժամանակաշրջանի սկզբին

նարժեքը` 600դրամ)

Փոփոխուն ծախ-

ճարժեքը`

800000

դրամ)

800000

Արտադրած արտադրանքի ինքնարժեք (1000 միավոր) 5. Առկա է իրացման համար 6. Հանվում է՝ ամսվա վերջի մնացորդը (200 միավոր) 7. Իրացված արտադրանքի ինքնարժեք (800 միավոր) 8. Համախառնշահույթ 9. Հանվում են` ա) անուղղակիարտադրական 4.

ծախսումճեր

թ)Աա 10.

11.

ն

վարչական

600000

400000

600000

400000

120000

80000 480000

320000

320000

480000

200000

280000

Ընդամենըինքնարժեք Շահույթ

280000

280000

480000

40000

բ) Ֆինանսականարդյունքներիմասին հաշվետվություն (Ա ժամաճակաշրըջան) Վերագրվողծախսումնճերի համակարգ (միավորիինքնարժեքը`600 դրամ)

Յուցանիշներ 1. Իրացում (1200 միավոր, միավորը` 100 դրամով) 3. Մնացորդըժամանակաշրջանի սկզբին (200 միավոր) 4. Արտադրածարտադրանքի ինքնարժեք (1000 միավոր) 5. Առկա է իրացմանհամար 6. Հանվում է` ամսվա վերջի մճացորդը 7. Իրացված արտադրանքի ինքնարժեք (1200 միավոր) 8. Համախառն շահույթ 9. Հանվում են` ա) անուղղակիարտադրական ծախսումներ բ) իրացմաճն վարչական

ծախսեր 10. Լ).

Փոփոխունծախսումներիհամակարգ (միավորիինքնարժեքը` 400 դրամ)

1200000

1200000 80000

120000

600000

400000

720000

480000

720000

480000

480000

720000

200000 280000

Ընդամենը ինքնարժեք

Շահույթ

280000 280000

480000

200000

240000

Շահույթի ճշգրտումը: Աղյուսակից երնում է, որ պաշարներն աճել են 200 միավորով` յուրաքանչյուրին 200 դրամ վերագրված հաստատուն ծախսումներ, այսինքն` 40000 դրամով: Շահույթը վերագրվող ծախսումների համակարգի օգտագործմանդեպքում մեծ է 40000 ծախսումներն դրամով, քանի որ հաստատուն ուղղվել են պաշարներին: Պաշարները նվազել են 200 միավորով` յուրաքանչյուրին 200 դրամ վերագրված հաստատուն ծախսումներ, այսինքն` 4000 Վերագրված դրամով: ծախսումների համակարգի օգտագործման դեպքում շահույթի մեծությունը 40000 դրամով փոքրը է: Այն պայմանավորված է պաշարներից այդքան հաստատուն ծախսումների «ազատումով», որը փաստացի կատարվել են 1 ժամանակաշրջանում, բայց հետաձգվել են մինչն իրացման պահը` Ա ժամանակաշրջանը: 1 ժամանակաշրջանի արդյունքներով հաշվետվությունների մեջ վերագրված ծախսումների համակարգի կիրառմանդեպքում իրենց` մեջ ավելի մեծ շահույթ էր պարունակվում, քան փոփոխուն ծախսումնրի համակարգի օգտագործման Լ ժամանակ: ժամանակաշրջանում առկա է հակառակ պատկերը: Այդ ժամանակաշրջանների արդյունքներով երկու համակարգիդեպքում էլ շահույթի մեծությունը ճույնն է: Այսպիսով` երկու համակարգերի միջե ֆինանսական հաշվետվություններում շահույթի մեծության տարբերությունը է բացատրվում այն հանգամանքով, որ վերագրվող ծախսումների համակարգի դեպքում հաստատուն ծախսումները եռ կապիտալացվում մինչն արտադրանք իրացման ժամանակաշրջանը, մինչդեռ փոփոխուն Ծախսումների համակարգում դրանք արտացոլվում են իրենց կատարմաճ ժամանակաշրջանի ծախսումներիմեջ:

7. ՆՈՐՄԱՏԻՎԱՅԻՆ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԳԼՈՒԽ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

7.1. ՈՂՂԱԿԻ

ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ստանդարտ-քոստ համակարգում որպես շեղումներ արտացոլվղ փաստացի ն նորմատիվային արտադրակաճ ծախսումների միջե առաջացող տարբերությունները կարնոր են տեղեկատվություն համարվում կազմակերպության գործունեութան կառավարման համար: (Նորմատիվային արտադրական ծախսումմերից շեղումների վերլուծության միջոցով կազմակերպության կառավարման օղակների համար հնարավորություն է ընձեռվում գնահատելու արտադրական միավորի գործունեության արդյունքները: Նորմատիվային ծախսումները իրենցից ներկայացնում են ծախսումներիայն մեծությունը, որը պետք է կատարվի: Միավոր բաժին ուղղակի նյութական արտադրանին ընկնող որոշվում ծախսումները են` անհրաժեշտ նյութերի նորմատիվային քանակը բազմապատկելով դրանց միավորի գնով: Հաշվետու ժամանակաշրջանում ուղղակի նորմատիվային նյութական ծախսումների ընդհանուր մեծությունը որոշվում է` վերջնական արտադրաճքի արտադրության համար ուղղակի ծախսումների գումարը ճորմատիվային ճյութական բազմապատկելով նույն ժամանակաշրջանում արտադրված արտադրանքիքանակով: Նույն ձնով վերջնական արտադրանքի միավորի վրա փաստացի ծախսված ուղղակի նյութական ծախսումների այդ մեծություն` արտադրանք: ։6արտադրության համար օգտագործված ելակետային ճյութերի փաստացի քանակի ն դրանց միավորի փաստացի գնի արտադրյալն է: Հաշվետու ժամանակաշրջանումփաստացի ուղղակի ճյութական ծախսումների ընդհանուր մեծությունը իրենից ճերկայացնում է

արտադրանքի արտադրության փաստացի ծախսումներիհանրագումարը: Ուղղակի նյութական ծախսումներիշեղումը` արտադրանքի փաստացի ծավալի արտադրության համար կատարված նորմատիվային ծախսումների նյութակա`՝ ։-փաստացի ն տարբերությունն է: Այսինքն ուղղակի նյութական ծախսումների հաշվետու ժամանակաշրջանի շեղումները որոշվում են ընթացքում արտադրված վերջնական արտադրանքի փաստացի Արտադրանքի թողարկման մեծության հիման վրա: ճախահաշվային մակարդակը տվյալ վերլուծության համար հաշվի չի առնվում: Քանի որ նորմատիվային ն փաստացի նյութական ծախսումների մեծությունները որոշվում են պաշարների քանակը բազմապատկելով դրանց միավորի գներով, ապա հնարավորություն է ընձեռվում նյութական ծախսումներիշեղումները որոշել ինչպես քանակային, այնպես էլ արժեքային արտահայտությամբ: օգտագործման գծով քանակային շեղումը Նյութեի առաջանում է վերջնական արտադրանքի արտադրության համար օգտագործված նյութերի փաստացի ն նորմատիվային քանակային տարբերությունից:Արժեքային կամ նյութերի գների գծով շեղումը առաջաճում է ծախսված նյութերի միավորների փաստացի ն նորմատիվային գների տարբերությունից: Այս երկուսի հաճրագումարը կազմում է նյութերի գծով շեղումների ընդհանուրմեծությունը: Ուղղակի նյութական ծախսումներիընդհանուրմեծությունը պայմանավորված է արտադրանքի տեսականիով (Այ), կառուցվածքով (Լկյ) ն առանձն արտադրատեսակների նյութատարությամբ(Նո): Վերջինս իր հերթին ենթարկվում է փոփոխությաննյութական ծախսումներինորմայի (Ծչ) ն դրանց միավորիգների (Գ) ազդեցությամբ: Վերլուծական հետազոտություն`ն սկսվում է միավոր արտադրանքին բաժին ընկնող նյութական ծախսումների Ը(Նչ) փոփոխության վրա տարբեր գործոնների ազդեցության որոշմամբ`օգտագործելովհետնյալբանաձնքը՝

ամբողջ

ՆՀ

(Ծո Գ)

Այդ հաշվարկները իրականացնենք համար (աղյուսակ 7.13:

«Ա»

նյութատեսակի

Աղյուսակ Ուղղակի նյութական Ժախսումներիվերլուծությունը

Ցուցանիշներ է.

Ուղղակի նյութական

ծախսումները, հազ. դ. 2.

Ծախսի ճորման, տ.

3.

Միավորիգինը, հազ.

դ.

Փաս-

|

Շե-

|

մես դումը իա տացի Ն

-|

3 200

16.1

16.0

|

-0.1

|

«10

7.1

Հաշվարկ -

|

Հ0.1

|10»

Հ

16.1 --161

Նույն ձեով դրանք հաշվարկվում են նան արտադրանքի ընդհանուր ծավալի հաշվով` ամբողջ նյութական ծախսումների կտրվածքով` ՆՀ եչ(Ծւ2 Գ) Տվյալ դեպքում հաշվարկները իրականացվում են բացարձակ մեծությունների տարբերության եղանակով ըստ գործոնների. ՃԱ 242 (ԾռօՃ Գո), արտադրանքիտեսականի՝

Ալ 4 Հ (ՃԾգ ԳՏ),

ծախսերի նորմա՝ Աո 2 (Ծոլ 2 4Գ): գներ՝ Ուղղակի նյութական ծախսումների մեծության փոփոխությունը, բացի վերը ճշված գործոններից, կախված է ճան արտադրանքիկառուցվածքից` »

:

.

Նչ-2Հ(Ա2Այ«Ծ2Գ) Ադ գործոնների ազդեցությւն՝ շղթայական տեղադրումներիեղանակով:

է Օ։09հաշվարկվում

Միավոր արտադրանքի վրա կատարված նյութական ծախսումների գումարը կախված է արտադրանքի որակից. արտադրության տեխնիկայի, տեխճոլոգիայի ն կազմակերպման մակարդակից. բանվորի որակավորման աստիճանից ե այլ գործոններից: Նյութական ծախսումների գումարը որոշվում է նյութատարության շեղման չափը բազմապատկելով նյութերի նախատեսված գնով ն արտադրանքիփաստացիքանակով: Նյութերի միջին գների մակարդակը առաջին հերթին կախված է հումքի շուկաներից. նյութական պաշարների ներխմբային կառուցվածքից, տրանսպորտային ծախսերից, հումքի որակից ն այլ գործոններից: Նյութական ծախսումների փոփոխության վրա դրանց ազդեցության որոշման համար է գների շեղման գումար` անհրաժշտ բազմապատկել ն ծախսված նյութերի արտադրանքիփաստացիմեծությամբ:

7.2. Ո՛ՂՂՂԱԿԻ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ուղղակի աշխատանքային ծախսումներից շեղումների է վերլուծություն, կատարվում ուղղակի նյութական նման գծով ծախսումնրի շեղումնեի Վերջնական արտադրանքի մեկ միավորին բաժին ընկնող ուղղակի նորմատիվային աշխատանքային ծախսումները որոշում են վերջնական միավոր արտադրանքի արտադրության համար աճնհրաժեշտ աշխատաժամանակի ժամերով արտահայտված ճորմատիվային մեծություն բազմապատկելով ժամային նորմատիվայինդրույքով: Հաշվետու ժամանակաշրջանի ընդհանուր նորմատիվային աշխատանքային ծախսումները իրենցից ներկայացնում են միավոր արտադրանքի Օ։-նորմատիվայինաշխատանքային ծախսումներին այդ ժամանակաշրջանում արտադրված արտադրանքիծավալի արտադրյալը: Վերջնական արտադրանքիմիավորին բաժին ընկնող, ինչպես նան ամբողջ

ժամանակաշրջանի համար փաստացի աշխատանքայինծախսերի մեծությունը որոշում են նույն ձնով: Ուղղակի աշխատանքային ծախսումների մեծությունը (Աչ) պայմանավորված է մի շարք գործոնների ազդեցությամբ՝ արտադրանքի տեսականու (Աղ), կառուցվածքի (Այ) ն միավոր արտադրանքինբաժին ընկնող ծախսումների մակարդակի (Ծա): է հերթին կախված արտադրանքի Վերջինս իր ն (Ատ) աշխատատարության մեկ մարդ/ժամիվարձատրության չափից (Վ): Վերլուծական գործընթացում կիրառվում են հետնյալ բանաձները՝ միավոր արտադրանքին բաժին ընկնող ուղղակի աշխատանքային ծախսումների գումարը՝ հաշվետու

»՞

Ծա -ԱստՃՎ, »

աշխատանքային ծախսումներիընդհանուրգումարը`

Ն:ՃԱ2ԱնտՀ Աչ»

Վ):

բացարձակ մեծությունների տարբերության Նախ եղանակով որոշվում է միավոր արտադրանքին բաժին ընկնող աշխատանքային ծախսումների մակարդակի փոփոխության վրա արտադրանքի աշխատատարության ն մեկ մարդ/ժամ վարձատրության ազդեցությունը: Այնուհետն հաշվարկվում է միավոր արտադրանքին բաժին ընկնող ուղղակի աշխատանքայի վրա տարբեր ծախսումների շեղման գործոնների ազդեցությունը՝ ՃԱտ 4 ԱռտցՃ Վ... արտադրանքի տեսակաճու՝ Առտ Ճ Աո ՃՍ, աշխատատարության` մեկ մարդ/ժամվարձատրության` ՃՎյ:ճ Ապ « Աստ): որոշենք Վերլուծվղ կազմակերպության օրինակով ուղղակի աշխատանքային ծախսումների փոփոխության վրա բանվորների միջին ցուցակային թվի ու մեկ աշխատողի միջին աշխատավարձիազդեցությունը(աղյուսակ 7.2): ն առաջ

»

»

»

Աղյուսակ 7.2 Ուղղակի աշխատանքային ծախսումների վերլուծությունը Նախա-|

տեսված| Ցուցանիշներ

Ուղղակի աշխատանքային ծախսումմճեր,հազ. դ. 2. Բանվորների միջին ցուցակային թիվ, մարդ 3. Մեկ բանվորի միջին աշխատավարձ, հազ. դ. 1.

Շե-

Փաս-

197.5

Հաշվարկ

տացի | ղումը

|

«10

215.5

/

-

"18.4

| Է18.4

197.5

2.

Հ

Հ

Հ405

Նշված գործոնների հետ մեկտեղ, ուղղակի աշխատանքային ծախսումների մեծության վրա ազդում է նան մեջ տարբեր արտադրանքի կառուցվածքը: Դրա արտադրատեսակներիաշխատատարության մակարդակի աճի նան է հաշվին ավելանւմ ուղղակի աշխատանքային ծախսումների գումարը:

7.3. ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Անուղղակի արտադրական ներկայացնել հետնյալ տեսքով`

ծախսումները

կարելի

Ա-ԺՀԵՒ(ՄՓԵՃ Ք),

որտեղ` Ա

անուղղակիարտադրական ծախսումներ, Հօ անուղղակի ծախսումներիհաստատուն մաս, Մջթ տեսակարարփոփոխունծախսումներ, Ք արտադրանքիքանակ: -

-

-

-

է

(Դ) Անուղղակի արտադրական ծախսումների դրույքը իրենից նճերկայացճումէ արտադրանքի նորմատիվայինծավալի դեպքում միավոր արտադրանքին բաժին ընկնող անուղղակի ծախսումների մեծությունը Հետնաբար, այն որոշվում է արտադրանքի նորմատիվային ծավալի համար անուղղակի արտադրական ծախսումների ընդհանուր մեծությունը հարաբերելով արտադրանի նորմատիվային ծավալին, հետնյալ բանաձնով` Դ

ՀվՀոԺ(Մօ. 2:Ն

)|:Նո,

որտեղ` ՆԾ արտադրանքինորմատիվային ծավալն է: Վերջնական արտադրանքի յուրաքանչյուր միավորին վերագրվում է անուղղակի ծախսումների այն գումարը, որը որոշվում է նախօրոք սահմանված գործակցի օգնությամբ: անուղղակի Հետնաբար արտադրանքին վերագրված արտադրական ծախսումների մեծությունը իրենից ներկայացնում է դրա դրույքի ն փաստացի թողարկված արտադրանքի արտադրյալը, որը կարելի է ներկայացնել բանաձնով՝ հետնյալ -

Ա-ԴՀքՔ, որտեղ` Այ արտադրանքինվերագրվածանուղղակի արտադրականծախսումներն են, Դ ծախսումներիդրույքն է, Ք թողարկվածարտադրանքիքանակն է: Վերլուծական գործընթացում պետք է բացահայտել անուղղակի արտադրական ծախսումների առանձին հոդվածների փոփոխության վրա տարբեր գործոնների ազդեցությունը: -

-

-

ԳԼՈՒԽ

8. ՏԱՐԲԵՐԱԿՎԱԾ

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

8.1. ՏԱՐԲԵՐԱԿՎԱԾ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ընթացքում հաճախ Կառավարչական վերլուծության անհրաժեշտություն է զգացվում տնտեսական տեղեկատվության ներկայացման` ցուցաբերելու այլընտրանքային մռտեցումճեր, երբ պետք է տեղեկատվությունը ներկայացնել տարբերակված տեսքով: Այս դեպքում տեղեկատվությունը` մասնավորապես եկամուտների ն ծախսերի գծով, հիմք է հանդիսանում սպագա կառավարչական որոշումների ընդունման համար: չեն կարող Կազմակերպության փաստացի տվյալները են հանդիսանում հանդիսանալ այդպիսին` չնայած դրանք հիմք այլընտրանքային տարբերակների ձնավորման համար: Նման մոտեցումըհնարավորություն է տալիս ոչ միայն ուշադրությունը կենտրոնացնել տեղեկատվության այլընտրանքային ուղղությունների վրա, այլն նպաստելու կառավարչական որոշումներիընդունմանը: Տարբերակված են կոչվում այն ծախսումները, որոնց չափը որոշ դեպքում կարող է տարբերվել այն մեծությունից, որը կարող էր լինել այլ պայմաններում: Տարբերակվածծախսումներըմիշտ վերաբերում են կոնկրետ իրավիճակին Այդ եղանակը վերաբերում է ճան եկամուտներին: Տարբերակված են կոչվում այն եկամուտները,որոնց մեծությունը որոշ դեպքերում կարող է տարբերվելայն չափից, որը կարող էր լինել այլ պայմաններում: Ամբողջականն տարբերակված ծախսումների մեջ առկա է երեք սկզբունքւսյին տարբերություն` 1. ինքնարժեքի բնույթը։՝։`։ Արտադրանքի ինքնարժեքը որոշվում է ուղղակի ծախսումների ն դրան հարակից անուղղակի ծախսումների որոշ մասի հանրագումարով: Տարբերակվածծախսումներնընդգրկում են ինքնարժեքի միայն այն տարրերը, որոնք տարբեր պայմաններում

փոփոխվում

են:

ծախսումների

ամբողջական եղած միջն

Դա

ն

տարբերակված ամենաէական

տարբերությունն է, 2. տեղեկատվության աղբյուրները: Ամբողջական ծախսումների մասին տեղեկատվությունը տրամադրվում է արտադրանքի ինքնարժեքի հաշվառման համակարգի կողմից: Տարբերակված ծախսումների վերաբերյալ հավաքագրող առանձին համակարգ տվյալնե գոյություն չունի: Յուրաքանչյուրն կոնկրետ խնդրի վերլուծության համար բացվում են այդ ծախսումների առանձինհոդվածներ, 3. ժամանակային հեռանկարը: Արտադրության ծախսումների հաշվառման համակարգը ավյալներ է հավաքում դրանց իրական մեծության մասին: Ինչ վերաբերում է տարբերակված ծախսումներին, ապա դրանք միշտ վերաբերում են ապագային ն ցույց են տալիս ծախսումների մեծությունը ապագայի որոշակի գործողությունների դեաքում: Այդ պատճառով դրանք կարող են ցույց տրվել փոփոխվող պայմաններին համապատասխան: շահութաբերության Կազմակերպությանզրոյական մակարդակի որոշման ժամանակ կատարվում է նան միավոր արտադրանքի նե դրման ազդեցության վերլուծությունը: Այդ վերլուծությունը թույլ է տալիս տարբերակված ծախսումների ն էության բացահայտման ժամանակ գնահատել հաստատուն ն անուղղակի, ամբողջական ն փոփոխուն, Օ-ուղակ տարբերակված ծախսումների միջն գոյություն ունեցող նմանություններն ու տարբերությունները: Միավոր արտադրանքի ներդրման վերլուծության ժամանակ հատուկ ուշադրություն է դարձվում համախառն շահութաբերությանը: Կազմակերպության համախառն շահույթը իրացումից հասույթի ն փոփոխուն ծախսումների տարբերությունն է: Դիտարկենք արդյունքների մասին կազմակերպության ֆինանսական

հաշվետվության տվյալներն (աղյուսակ 8.1):

ըստ

առանձին արտադրամասերի

Աղյուսակ 8.1 Քաղվածք ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվությունից (հազ. դրամ)

Եկամուտներ

26000

Ծախսումներ Ուղղակի նյութական ծախսումներ Ուղղակի աշխատանքային ծախսումներ 8000 Անուղղակի արտադրական ծախսումներ 9500 Ընդամենըծախսումներ

23700

Շահույթ

Ըստ առանձին արտադրամասերի`

Առաջին Երկրորդ

Եկամուտներ

18000

Փոփոխունծախսումներ` Ոտղակի նյութական ծախսումներ Ուղղակի աշխատանքային ծախսումներ Ընդամենըփոփոխուն ծախսումներ Համախառնշահույթ Անուղղակիծախսումների փոփոխուն մաս Անուղղակիծախսումներիհատուցումը շահույթի հաշվին Անուղղակիծախսումներիհաստատուն մաս

Շահույթ

Հաշվետու տարում մուտքագրված 26000 հազ. դրամ 18000 է հազ. դրամը վերաբերում առաջին, իսկ 8000 հասույթից հազ դրամը երկրորդ արտադրամասին: ..6Փոփոխուն 14200 ծախսումներիամբողջ գումարը կազմել է հազ. դրամ, այդ թվում առաջին արտադրամասինը` հազ. դրամ, երկրորդ արտադրամասինը՝6000 հազ. դրամ:

Համախառն շահույթը իրենից ներկայացնում է հասույթի ն փոփոխուն ծախսումների տարբերությունը, որը առաջին հազ. դրամ, իսկ երկրորդի արտադրամասում կազմել է համար 2000 հազ. դրամ: Ի լրումն փոփոխուն ծախսումների՝ առաջին արտադրամասն ունր հազ դրամ անուղղակի մաս: Երկրորդ արտադրամասում արտադրականծախսումների ճույն Շախսումները կազմում են 800 հազ. դրամ: Համախառն շահույթի գումարից դրանց նվազեցումը ցույց է տալիս, թե որ է չափով .9յուրաքանչյուր արտադրամանճապահովել կազմակերպության շահույթից անուղղակի ծԺԾախսումների հատուցումը: Առաջինի համար այն կազմում է 8800 հազ. դրամ, իսկ երկրորդի համար` 1200, ընդհանուրը 10000 հազ. դրամ: Քանի որ հաստատուն անուղղակի ծախսումների գումարը հազ. դրամի, ապա ներդրումըբավարար է այս հավասար է ժամամակաշրջանում շահույթ ստանալու համար: Տարբերությունը կազմեց հազ. դրամշահույթ: Եթե անուղղակի ծախաւմները համամասնորեն

հարաբերենք այդ

արտադրամասերիփոփոխական

ծախսումներին, ինչպես ցույց է տրված 8.2 աղյուսակում, ապա կպարզվի, որ դրանցից յուրաքանչյուրն է աշխատաում շահույթով: Աղյուսակ 8.2 Շահույթի գնահատումը (հազ. դրամ)

1. Անուղղակիծախսումների հատուցումը շահույթի հաշվին 2. Անուղղակիծախսումներին հարաբերվող գումար 3. Շահույթ

| Ընդատադրամաս մեն

Առաջին ար-

Երկրորդար-

10000

Ցուցանիշներ տադրամաս

Վերլուծությունը ցույց տվեց, որ երկու արտադրամասերնէլ ունեցե իրենց ներդրումն են անուղղակի հաստատուն ն այդ պատճառով ընկերության ծախսումների գումարի մեջ,

ստացվում է թե առաջինի ն թե երկրորդի շահույթը գործունեության շնորհիվ: Եթե որոշակի տարբերակ է առաջարկվում, որը ընդունված

տարբերակի նկատմամբ այլընտրանքայինէ,

ապա

համարվում այն ծախսումները, որոնց տարբերակված 60տարբերակի սահմաններում առաջարկվող մեծությունն կտարբերվի գործող չափից: Գալիք ժամանակաշրջանում վերացվելիք ծախսումներ կատարվելիք ծախսումներ ն են նույն հասկացությունը տերմիններըսովորաբար գործածվում է` ծախսումներ: այն տարբերակված իմաստավորելու համար, Գոյություն չուճի ծախսերի ընդհանուր կատեգորիա, որը կարելի լինե անվանել տարբերակված ծախսումներ: Դրանք միշտ վերաբերում են կոնկրետ վերլուծվող տարբերակներին: Տարբերակված ծախսումների առանձին տարբերակների համադրման համար գոյություն չունի մեկընդմիշտ սահմանված եղանակ: Համեմատվող միավորների տեղաբաշխումը պետք է այնպես սահմանել, որպեսզի այն առավել հարմար ն ակնհայտ ներկայացնիորոշում ընդունելուհամար անհրաժեշտ փաստերը: Արտադրականծախսումների կիրառման ժամանակ կարող են հանդիպել մի շարք թերություններ Կառավարչական հաշվառման համակարգում արտացոլվող ծախսումները կարող են բացասաբար ազդել այլընտրանքային տարբերակի ընտրության ժամանակ: Երբ այլընտրանքային մեկ տարբերակի ընտրությունը պահանջում է մյուսի մերժումը, այդ կորցրած կամ են զոհաբերած ծախսումները կոչվում պարտադրված ծախսումներ: Պարտադրվածկամ մերժման ծախսումները բուն առումով ծախսումներ չեն, այսինքն` դրանք կապակցվում են դրամականմիջոցների արտահոսքի հետ: հաշվառման Պարտադրված ծախսումները փաստաթղթերում չեն արտացոլվում ն հաշվի չեն առնվում այլընտրանքային տարբերակիընտրության ժամանակ: Մակայն դրանք կարնոր նշանակություն ունեն այն դեպքերում, երբ պաշարները սահմանափակ են: Նման դեպքերում որոշակի են

գործունեության իրականացումը թույլ չի տալիս զբաղվել մեկ այլ գործունեությամբ: Պարտադրված ծախսումները հավանական բնույթ ունեն: Շատ դեպքերում դժվար է որոշել, թե ինչ հավելյալ շահույթ կարելի էր ատանալ, եթե կազմակերպության ամբողջ պաշարներըուղղված լիճեին այլ նպատակներիիրագործմանը: Այն ծախսումները,որոնք արդեն կատարվել են ն չեն կարող փոփոխվել`անկախ այն բանից, թե ինչպիսի որոշում կընդունվի, կոչվում են անվերադարձծախսումներ:

8.2. ՏԱՐԲԵՐԱԿՎԱԾ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

Տարբերակված կառավարչական վերլուծության մեջ դիտարկվումեն հետնյալ ուղղությունները` արտադրության արդիականացում, » հատուկ պատվերիկատարում, » արտադրանքիկառուցվածքի բարելավում, » սեգմենտիգործունեության արդյուճավետություն, «գնել, թե արտադրել» տարբերակիընտրություն, » սարքավորումներիարդիականացում, պաշարներիմակարդակիօպտիմալացում: Ենթադրենք կազմակերպությանառջն հարց է առաջացել իր արտադրությունն արդիականացնելու համար` ի հաշիվ Տարբերակված աշխատանքային ծախսումների տնտեսման: վերլուծության միջոցով տեղեկատվության բազմամակարդակ ձնավորմանպայմանմճերում հնարավոր է որոշել արտադրության արդյունավետությունը: Այդ կազմակերպության վերաբերյալ ունենք հետնյալ տվյալները (աղյուսակ 8.3): միայն մեջծ՝ տարբերակված տվյալները Աղյոււակի էլ վերաբերում են ինչպես աշխատանքային, այնպես արտադրությանարդիականացմանծախսերին: Մյուս »

՞»

»

ցուցանիշներ, տարբերակված չեն ն նշված տարբերակների դեպքում չեն փոփոխվել: Արտադրության արդիականացման տարբերակի դեպքում կազմակերպության շահույթը կաճի 20 հազ. դրամով: Աղյուսակ 8.3 Արտադրությանարդիականացմանտարբերակված վերլուծությունը (հազ. դ. Տարբերակված Փաստացի

Ցուցանիշներ Լ.

2.

հասույթ Իրացումից

Ծախսումներ,

ալդ թվում` -

-

հիմնական նյութեր

աշխատավարձ

արդիականացման

ծախսեր -

3.

Շահույթ

տեղեկատվություն Մինչն արԱրդիա-

դիակա- կանացունացումը մից հետո

տեղեկատվություն Մինչն արԱրդիադիակա- կանացունացումը | մից հետո

լ

Կազմակերպություններըհաճախ

-

-

-

լ

կանգնում

են

երկընտրանքի առջն` ինչպես վարվել հատուկ պատվերի հետ, երբ դրա միավորի գինը որոշ չափով ցածը է շուկայական գնից: Հատուկ պատվերը սովորաբար իրենից նճերկայացնում է մեծաքանակ միատեսակ արտադրանքը: Կազմակերպությունը գնորդներից հատուկ պատվերը կարող է ընդունել, եթե ունի

համապատասխանարտադրական հզորություններ անհրաժեշտ պաշարներ: Ադ նպատակով

իրականացվում

ն

վերլուծական հետազոտություն` օգտվելով սահմանային շահույթի ցուցանիշից:Ենթադրենք տվյալ կազմակերպության արտադրանքի ծավալն ընթացիկ տարում կազմել է 700, իսկ հատուկ պատվերի հետ միասին` 720 միավոր: Հատուկ պատվերիմիավորիգիճը կազմում է 5.6 հազ. դրամ:

է

Միավոր արտադրանքի վրա կատարված ծախսերը ն վաճառքի գինը ներկայացվումեն ստորն (հազ. դրամ)՝ » ուղղակի նյութական ծախսումներ՝ 2.4, » ուղղակի աշխատանքայինծախսումներ` 1.1, » անուղղակի արտադրականծախսումնմեր՝0.8, 0.2, այդ թվում` փոփոխուն`0.6, հաստատուն` » իրացման ծախսեր՝ 0.4, այդ թվում` փոփոխուն` 0.3, հաստատումն` 0.1, » վարչական ծախսեր՝ 0.3, օ վաճառքի գին` 6.0: Պատվերն ընդունելու համար անհրաժեշտ է կատարել երկու տարբերակներիհամեմատական վերլուծություն` առանց հատուկ պատվերի ն դրա հաշվառմամբ (աղյուսակ 8.4): Աղյուսակ 8.4 Հատուկ պատվերիհամեմատականվերլուծությունը

Ցուցանիշներ 1.

2. 3.

Իրացումից հասույթ Փոփոխուն ծախսեր

Սահմաճային շահույթ

4. Հաստատուն 5.

Շահույթ

ծախսեր

Աղյուսակի

Առանց հատուկ պատվերի տարբերակ, 700 միավոր

Հատուկպատվերի տարբերակ, 720 միավոր

տվյալներից

հետնում

է,

որ

կազմակերպությունում հատուկ պատվերի հաշվառմամբ արտադրանքի.իրացումից ստացված շահույթը կաճի 24 հազ. դրամով: Կառավարչական վերլուծության ժամանակ պետք է ուշադրություն դարձնե՝։ սահմանափակ հզորությունների պայմաններում արտադրականծրագրի ձնավորման ժամաճակ արտադրանքի օպտիմալ կառուցվածքի ապահովմանը: Այդ դեպքում արտադրատեսակներն ունեն շահութաբերության տարբեր մակարդակներ, իսկ կառավարչական վերլուծության

նպատակն է սահմանային շահույթի ցուցանիշի միջոցով որոշել արտադրատեսակների կառուցվածքի բարելավման հաշվին առավելագույն շահույթի ստացումը (աղյուսակ 8.5): Աղյուսակ 8.5 Արտադրանքիկառուցվածքի տարբերակվածվերլուծությունը «Ա» արտաղդ-

Ցուցանիշներ Լ. 2.

3. 4.

Միավորի գին, հազ.

|

րատեսակ

դ.

ծախսեր, հազ. Միավորի փոփոխուն դ.

«Բ»

Սահմանային շահույթ. հազ. դ. Սահմանային շահույթի մակարդակ,օ2

արտադ-

րատեսակ

«Բ» Աղյուսակից երնում է, որ արտադրատեսակն մեծ ապահովում է ավելի չափի սահմանային շահույթ, քան «Ա» արտադրատեսակը: Սակայն հայտնի է, որ մեկ ժամվա ընթացքում «Ա» արտադրատեսակիցկարելի է ստանալ 5, իսկ «Բ» արտադրատեսակից` 2 միավոր: Այդ դեպքում պետք է որոշել սահմանային շահույթը մեկ ժամում`

«Ա» «Բ»

արտադրատեսակիհամար՝ 5 արտադրատեսակի համար` 2

10:

Հ

հազ. դրամ, հազ. դրամ:

Եթջե արտադրական հզորությունը հավասար

մեքենա/ժամ,

ապա

է

սահմամճայինշահույթը

«Ա»

300000

արտադրատեսակիհամար հավասար կլինի հազ. դրամ, իսկ «Բ» արտադրատեսակի համար` 36 » 6000 216000 հազ. դրամ: Այստեղից պարզ է դառնում, որ պետք է ընտրել «Ա» արտադրատեսակը, քանի որ այն «Բ» համեմատ 84000 է արտադրատեսակի հազ. դրամ ապահովում գումարով ավելի սահմանայինշահույթ: Սահմանային շահույթի ցուցանիշը կարելի է օգտագործել ճան մի շարք այլ խնդիրների լուծման ժամանակ: Ենթադրենք կազմակերպություննունի մի քանի սեգմենտներն հարց է դրվում

«

-

-

առանձին սեգմենտների գործունեության արդյունավետությունը: Դրա արդյունքում կարելի է ընդունել ռրոշումներ առանձին սեգմենտների գործունեության ընդհատմանվերաբերյալ: Այսպես, կազմակերպության սեգմենաներից մեկում կան հետագա որոշակի հիմնախնդիրներ՝ կապած դրա հետ: Այդ գործունեության նպատակահարմարության է վերլուծական գործընթացում անհրաժեշտ նպատակով նեն իրականացնել կազմակերպութան դրա սեգմենտի ֆինաճսական արդյունքների համեմատական վերլուծություն (աղյուսակ 8.6): Աղյուսակ 8.6 Կազմակերպության ն սեգմենտիֆինանսականարդյունքների համեմատությունը որոշել

Ցուցանիշներ 1.

2. 3. 4. 5.

Իրացումից հասույթ Փոփոխունծախսեր Սահմանային շահույթ Հաստատուն ծախսեր Շահույթ կամվնաս Օ-, -)

Կազմակեր-

պությունՄեգմենտ

(հազ. դ.)

Ընդամենը

240000

50000

290000

130000

35000

165000

Լ 10000 50000

-Է60000

15000

25000 -10000

125000 75000

50000

կատարել Այճուհնեետե պետք է կազմակերպության սեգմենտի գործունեության նկատմամբ տարբերակված մոտեցումների վերլուծություն, որի նպատակն է ընդունել որոշում` կապված դրա գործունեության ընդհատման հետ (աղյուսակ 8.7): Աղյուսակի տվյալներից կարելի է ճկատել, որ սեգմենտի գործունեության ընդհատման դեպքում իրացումից ստացված հասույթի գումարը կնվազի 50000, փոփոխուն ծախսերը կտնտեսվեն 35000, սահմանային շահույթը կպակասի 15000, հաստատուն ծախսերը կտնտեսվեն 15000, ն արդյունքում շահույթի ծավալը կաճի 10000 հազ. դրամով:

Աղյուսակ 8.7 Սեգմենտիգործունեության տարբերակվածվերլուծությունը

Ցուցանիշներ Լ Իրացումից հասույթ 2. Փոփոխուն

ծախսեր

3. Սահմանային շահույթ 4. Հաստատուն

ծախսեր 5. Շահույթ կամ -)

նաս (Ւ.

դ. (հազ.

Տարբերակներ

Չընդհատել գործունեություն

Ընդհատել

Շեղում

գործունեությունը

290000

240000

165000

Է30000

-

125000

110000

-15000

75000

50000

-25000

350000

--60000

-50000 35000

10000

Կազմակերպությանտնտեսական գործունեության ընթացքում կառավարիչներ, հաճախ առնչվում են այն է հիմնախնդրի հետ, թե արդյոք արդյունավետ գնել կամ արտադրել համապատասխան դետալը, հանգույցը ն այլն: Ենթադրենք միավոր դետալի արտադրության վրա կարող են կատարվել 150 հազ. դրամի ծախսումներ, այդ թվում` ՞» ուղղակի նյութական ծախսումներ 60, » ուղղակի աշխատանքային ծախսումներ 38, անուղղակի արտադրական ծախսումներ 52: Հայտնի է, որ միավոր դետալի գինը կազմում է 130 հազ. դրամ: Այստեղից ակնհայտ է, որ կառավարիչների համար նախընտրելի է դետալի գնման տարբերակը, քանի որ հնարավորությունէ ընձեռվում տնտեսել 20 հազ. դրամ: Սակայն կառավարիչների որոշումը այդ դեպքում չի հիմնավորված վերլուծական հետազոտությամբ ն բացակայում են տարբերակված տվյալները: Անուղղակի արտադրական ծախսումների հաստատուն մասը (50565. չի կարող լինել տարբերակվածայն պարզ պատճառով, որ դրանք պարտադիր կարգով պետք է կատարվենինչպես դետալի գնման, այնպես էլ արտադրությանդեպքում (աղյուսակ8.8): »

Աղյուսակ 8.8 «Գնել, թե արտադրել» տարբերակիհամեմատությունը (հազ. դրամ) Տարբերակվածցուցանիշներ Ողղակի ճյութական ծախսումներ 2. Ուղղակի աշխատանքային ծախսումներ 3. Աճուղղակիարտադրական ծախսումներ 4. Գնման ծախսեր 1.

Արա ռ

լ

Գնման |

`

:

ր -

Ընդամենը

Աղյուսակի տվյալներից հետնում է, որ կազմակերպության կառավարիչներին նպատակահարմար է ընտրել դետալի արտադրության տարբերակը: Այդ պայմաններում կարնեորվւմ է արտադրական սարքավորումների արդյունավետ օգտագործման խնդիրը: Վերլուծության ընթացքում ելնում են այն պայմանից, ոռը ազատված սարքավորումը դետալի չարտադրման դեպքում չի կարող օգտագործվել այլ նպատակներով: Իրականում այն արտադրատեսակների կարող է օգտագործվել այլ ն այլ դեպքերում: հանձնման արտադրության, վարձակալության արտադրատեսակների արտադրության Ենթադրենք այ է ստանալ 30 հազ. դրամի սահմանային դեպքում հնարավոր շահույթ, իսկ վարձակալության տալուց 21 հազ. դրամի եկամուտ (աղյուսակ 8.9): Ներկայացված տարբերակներիցլավագույնը համարվում է այլ արտադրատեսակների արտադրությունը, քանի որ այդ դեպքումապահովվում է ծախսումներինվազագույն մակարդակ: թջջ «գնել` արտադրել» տարբերակի Այսպիսով է ոչ միայն արտադրական վերլուծության ժամանակ կարնտորվում ծախսումների ն գնման արժեքի համեմատական գնահատումը, այլն ազատված սարքավորման արդյունավետ օգտագործման այլընտրանքային տարբերակիընտրությունը:

Աղյուսակ 8.9 Արտադրականսարքավորմանօգտագործմանտարբերակները (հազ. դրամ Սր Դր

Ցուցանիշներ Ծախսումներ 2. Մահմանային շահույթ 3. Եկամուտ 4. Զուտ տարբերակված ծախսումներ

տարբերակ

լ.

Գնման

տարբերակ

է30

Այլարտա-

դրատեսակի արտա-

դրման

|

Վարձակալության տրման տարբե-

րակ տարբերակ Լ50

|

լշգ

Կազմակերպություններումկառավարչականորոշումներ են սարքավորումների արդիականացման ընդունվում նան ուղղությամբ: Այդ գործընթացում ճնճպատակահարմարէ գնահատե տարբերակված եկամուտների ն ծախսերի մեծությունները: Ենթադրենքգործող սարքավորումըփոխարինվումէ նորով: Դրա ճպատակն աշխատանքային ծախսումների տնտեսումը ն պայմանների բարելավումն է: Իրացումից ստացված հասույթն է հաստատուն այդ ընթացքում մնում մեծությամբ` 120 հազ. դրամ: Գործող սարքավորման սկզբնական արժեքը կազմել է 200 հազ. դրամ, որը ձեռք է բերվել 7 տարի առաջ: Դրա օգտագործմանժամկետը տարի է, իսկ մնացորդայինարժեքը 8 հազ. դրամ: Այդ սարքավորման հաշվեկշռային արժեքը 88 հազ. դրամ: Օգտակար կկազմի` 200 (200 8) : 12 2 7 ծառայության մնացած ժամկետը 5 տարի է: Յուրաքանչյուր տարվա փոփոխուն ծախսերը90 հազ. դրամ են: Նոր սարքավորման գինը կազմում է 60 հազ. դրամ, օգտակար ծառայության ժամկետը 5 տարի է, փոփոխուն ծախսերի գումարը՝ 60 հազ. դրամ (աղյուսակ 8.10): Հ

Աղյուսակ 8.10

Սարքավորմանարդիականացման տարբերակված վերլուծությունը

(հազ. դրամ) Նոր Գործող սարքավորմանսարքավորման

Ցուցանիշներ

տարբերակ

Իրացումից հասույթ 2. Փոփոխուն ծախսեր 3. Հաշվեկշռային արժեք 4. Կորուստներ ժամկետից շուտ դուրսգրման դեպքում 5. Մնացորդայինարժեք 6. Նոր սարքավորման մաշվածություն 7. Ընդամենը ծախսեր 8. Շահույթ 1.

տարբերակ

Տ38

Տվյալ աղյուսակում ներկայացված ցուցանիշներից տարբերակվածբնույթ ունեն փոփոխուն ծախսերի մեծությունը, ն գործող սարքավորման մնացորդային արժեք նոր գումարը: սարքավորման մաշվածության Տարբերակված ծախսումների գումարը գործող սարքավորման համար կազմում է 450, իսկ նոր սարքավորմանդեպքում 352 հազ. դրամ: Այսպիսով` սարքավորմանարդիականացմանտարբերակի իրականացման դեպքում ապահովվում է 98 հազ. դրամի շահույթ: Դիտարկենք պաշարների մակարդակի նվազեցման երկու հիմճահարցը:։ Կազմակերպություն, թողարկում է արտադրատեսակ,որն ուղեկցվում է թափոններիձնավորմամբ: արդյունավետ Եթե կազմակերպությունըկարողանա կազմակերպել պաշարների կառավարումը ապա կխուսափի թափոնների կուտակումից: Այդ թափոնները հնարավոր չէ իրացնել, սակայն կարելի է կիրառել լայն գործածության ապրանքներիարտադրությանմեջ: Աղյուսակ 8.11-ում ներկայացված են լայն գործածության ապրանքների արտադրության համար անհրաժեշտ լրացուցիչ ծախսումները,իրացումից հասույթը ն համախառն շահույթը:

Աղյուսակ 8.11 Լրացուցիչ ծախսումների,իրացումից հասույթի ն համախառն շահույթի հաշվարկը «Ա» աբ-

Ցուցանիշներ Լ.

2. 3.

4.

Քանակը, Միավորի ինքնարժեք,հազ. դ. Միավորի գին,հազ. դ. Արտադրանքիինքնարժեք, հազ.

«Բ»

ար-

տադրա- տադրա-

հատ

տեսակ

տեսակ

դ.

Իրացումից հասույթ, հազ. դ. 6. Համախառնշահույթ, հազ. դ. 5.

ենը

Ն

-

-

-

12000

20000

15000

10400

25400

Աղյուսակից նկատում ենք, որ թափոնների վերամշակման դեպքում կազմակերպություն, կստանա 5400 հազ. դրամի լրացուցիչ համախառնշահույթ: Վերլուծական գործընթացում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում նյութերի պահեստային պաշարների առկայության ն շարժի վրա: Կազմակերպությանտնտեսական գործունեության առավել պատասխանատու օբյեկտներից մեկը նյութական պաշարների արդյունավետ կառավարումն է: Կազմակերպության տնտեսական գործունեության վերջնական պաշարների արդյունքները պայմանավորված են օպտիմալացման մակարդակով: Պաշարների արդյունավետ կառավարումը հնարավորություն է տալիս արագացնել

ակտիվների շրջանառելիությունը,բարձրացնել

շահութաբերության մակարդակըն

դրա

շրջանառությունից ազատել որոշակի չափով ակտիվներ՝` դրանք ուղղելով այլ ոլորտներ: Հետնաբար` կազմակերպության ինչպես արտադրական, այնպես էլ իրացման գործընթացի հստակ իրականացման նպատակովպետք է ունենալ օպտիմալ պաշարներ: Նյութական պաշարների վերլուծական գործընթացում անհրաժեշտ է օպտիմալացնել պաշարների կազմն ու կառուցվածքը, նվազեցնել 6սպասարկման ծախսերը ն

ապահովել արդյունավետ վերահսկողություն դրանց շարժի նկատմամբ: Ընթացիկպաշարների օպտիմալացմանհամար կիրառվում են մի շարք մեթոդներ, որոնցից ամենալայն տարածում ունի տնտեսապես հիմնավորված պատվերի մեթոդը (ԵՕՕ): Այն հիմնված է պաշարների ինչպես փոխադրական, այնպես էլ պահեստայինծախսերի նվազեցմանվրա: Որքան մեծ է պատվերի խմբաքանակը ն ուշ է կազմակերպվում դրա տեղափոխումը, այնքան փոքրըէ փոխադրական ծախսերի գումարը (Ծր), որը որոշվում է հետնյալ բանաձնով` Տ

--

ԾօՀ-«Պա որտեղ` Տպ պաշարի տարեկան պահանջարկնէ, -

Խ Պ

-

խմբաքանակիմիջին չափն է,

- պատվերիմիջին արժեքն է:

ս

Տան Պ

ա

ցուցանիշներիարժեքը չփոփոխվելու դեպքում Խ

ն աճ կնպաստի. ծախսերի գումարի նվազման, ընդհակառակը: Հետնաբար, կազմակերպության համար շահավետ է մեծ խմբաքանակներովպաշարների փոխադրումը: մեծ Սակայն խմբաքանակի դեպքում ավելանում է պահեստային ծախսերի գումարը,քանի որ մեծանում է օրական պաշարի չափը: Հաշվի առնելով այդ կախվածությունը՝ է պահեստային ծախսերի գումարը կարելի որոշել հետնյալ կերպ`

Խ

ԾաՀ--«ԱԿզ որտեղ՝Ծվպպահեստայինծախսերի գումարնէ, Ապ միավոր պաշարի պահեստային ծախսերնեն: -

Այստեղից ճկատելի է, որ Այ արժեքը չփոփոխվելու ն Օ։`նվազեցման դեպքում խմբաքանակի միջն չափերի հասնում է նվազագույնի: պահեստային ծախսերի գումարը Տնտեսապես հիմնավորված պատվերի մեթոդը հնարավորություն է տալիս օպտիմալացնել երկու խումբ ծախսերի միջն եղած համամասնությունները այնպես, որ ծախսերի ընդհանուր գումարը լինի նվազագույն չափի: Այդ մեթոդը(Մշոպ)ճերկայացվում է հետնյալ բանաձնի տեսքով`

2«Տա «Պւ

տհպ՞-

Ա

պ

Այստեղից` պաշարի օպտիմալ չափը հետնյալ կերպ՝ Պ

Հ

օպ

(Պես)որոշվում

է

Մտհպ:

Պաշարների շարժի նկատմամբ վերահսկողության ՃՑԸ համակարգերից է մեթոդը: Այն կարնոր միջոց է, որը կազմակերպությունում օգտագործվում է կառավարչական խնդիրներիոլորտում սկզբունքային հիմնախնդիրներիորոշման համար: Պաշարների շարժի նկատմամբ վերահսկողական համակարգում բոլոր պաշարները, ելնելով իրենց արժեքից, ծախսման ծավալից ն հաճախականությունից,բաժանվում են երեք խմբերի: Ճ խմբի մեջ են մտցվում պատվեր տնական պարբերաշրջանով առավել թանկարժեք պաշարները: Դրանք միշտ պահանջում են մշտական վերահսկողություն, քանի որ դրանց` բացակայության դեպքում լուրջ ֆինանսական դժվարություններ կառաջաման: Այստեղ անհրաժեշտ է դրանց շարժի ճկատմամբ ամենօրյա վերահսկողության իրակաճացում:

խմբում ներառվում են այն պաշարները, որոնք քիչ ունեն նշանակություն կազմակերպության տնտեսական գործունեությանանընդհատությանապահովման ն վերջնական ֆինանսական արդյունքների ձեավորման գործում: Այդ պաշարներըվերահսկվումեն ամսվա մեջ մեկ անգամ: Ը խմբում ընդգրկվումեն մնացած այն պաշարները,որոնք որոշիչ դեր չունեն ֆինանսական արդյունքների ձնավորման հարցում: Դրանց շարժը վերահսկվում է եռամսյակը մեկ: ՃՏ8ՏԸ մեթոդով ուշադրությունն կենտրոնացվում է պաշարների առավել առաջնայինխմբերիշարժի վրա: Պաշարնրի շարժի նկատմամբ վերահսկողական Ճ72, նան է համակարգերից մեթոդը: Այս դեպքում պաշարները բաշխվում են դրանց սպառման կառուցվածքին 2. են համապատասխան: խմբին վերաբերում այն պաշարները, որոնց սպառումը կրում է մշտական բնույթ, Մ խմբի մեջ՝ սեզոնային, 2, խմբի մեջ՝ ոչ մշտական բնույթ: "Նշված մեթոդները թույլ են տալիս նյութական պաշարների մատակարարման ժամանակ բարձրացնել| ընդունված արդյունավետության կառավարչական որոշումների աստիճանը: Ց

ԳԼՈՒԽ

9. ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ

9.1. ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կազմակերպությունների ներդրումային

գործունեության ոլորտում կառավարչական որոշումների ընդունումը ներդրումների կատաբման պայմամավորված է առանձնահատկություններով:Նախ` ներդրումներըկատարվում են կազմակերպությանոչ ընթացիկ ակտիվներում երկարաժամկետ հիմունքներով: Այնուհետն՝` այդ ակտիվների դրանց շահագործման ամբողջ ժամանակահատվածում այդ ակտիվճերը պետք է ապահովեն շահութաբերության այնպիսի մակարդակ, որը կազմակերպությունը կարող էր ստանալ այլ ոլորտներումներդրումներկատարելու դեպքում: Ներդրումային գործունեության ժամանակ ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվներում կատարված ներդրումները սկզբունքորեն տարբերվում են պաշարներիձեռք բերմանհամար կատարված ծախսերից: Ներդրումային ոլորտում կատարված ծախսերըտարբերվումեն ժամանակի երկարատնությամբ: Այդ պատճառով ներդրումային որոշումների կայացման համար աճհրաժեշտ է իրականացնելեկամուտների ն Ծախսերի հեռանկարային վերլուծություն: Վերլուծական գործընթացում կառավարիչների կողմից ընդունված որոշումներն ունեն երկարաժամկետ բնույթ ն կապված են դրամական միջոցների հոսքերի կանխատեսման հետ: Այդ ընթացքում պետք է հաշվի առնել|Ս րլներդրումային գործունեության վրա բազմաթիվ գործոններիազդեցությունը: Հետնաբար` ներդրումային գործունեության ոլորտում

ընդունվող

կառավարչական որոշումներն

ունեն

ռազմավարական բնույթ: Դրանք իրենց մեջ կրում են անորոշության հետ կապված խնդիրներ, քանի որ կապված են

ռիսկի գործոնի հետ: Այդ դեպքում անհրաժեշտ է, որ ներդրումային գործունեության ոլորտում կառավարչական որոշումներն ընդունվեն տեղեկատվական հավաստի տվյալների առկայությանպայմաններում: Ներդրումային գործունեության վերլուծության համար անհրաժեշտ են մի շարք տեղեկատվական տվյալներ, որոնք ձնավորվում են ինչպես ներքին, այնպես էլ ամտրտաքին աղբյուրների հաշվին: Արտաքին բնույթի տեղեկատվությունը հավաքագրվում է նորմատիվ իրավական ակտերից, հարկային, մաքսային ու ֆինանսական մարմինների հրահանգներից, նան ինչպես մարկետինգայինտվյալներից: Ներքին բնույթի տեղեկատվություննիրենից ներկայացնում է գործունեությունը կազմակերպությանտնտեսական այդ թվում` կառավարչական բնութագրող տվյալներ, հաշվետվությունները: Հավաքագրված տեղեկատվական տվյալներն օգտագործվում են ներդրումային նախագծի բիզնես ծրագիր կազմելուհամար:

9.2.ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ

ՆԱԽԱԳԾԻ

ԲԻԶՆԵՍ

ԾՐԱԳՐԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ներդրումային նախագծի բիզնես ծրագրի մեջ արտացոլվում են կազմակերպությանգործունեության

ուղենիշերն ապագա ժամանակաշրջանում: Հմտորեն կազմված է հանդիսանւմ բիզնես ծրագիր՝ կազմակերպության արդյունավետ ներդրումային գործունեության իրականացման գրավականը: Այդ ծրագրի կազմմանհամար կարնոր 6շանակություն ունի մարկետինգային տեղեկատվության հատկապես Դա է կապված տվյալ զարգացման ճյուղի հավաքագրումը: ն շուկայական հեռանկարների, շուկայի հագեցվածության պահանջարկի գնահատման հետ: Դրա հետ միասին կարնոր է

հնարավոր մրցակիցների մասին տեղեկատվության տեսականու, արտադրանքի հավաքագրումը՝ կապած

մրցունակության մակարդակի. գնային քաղաքականության, արտադրական հնարավորություններիհետ ն այլն: Կազմակերպությունը մեծ ուշադրություն պետք է դարձնի նան մատակարարման գործընթացին, այդ թվում` նախագծի իրականացման համար ինչպես մեքենասարքավորումներով, այնպես էլ նճյութական պաշարներով ապահովվածության հարցերին: Բիզնես ծրագրի կազմման ժամանակ ցանկալի է ընդգրկել համապատասխանփորձագետների,որը կարող է էականորեն նվազեցնել ներդրումային ճախագծի կորուստների ռիսկի աստիճանը: Միջազգային պրակտիկայում առկա են բիզնես ծրագրի կազմման բազմաթիվ տարբերակներ: Ստորն համառոտ կերպով ներկայացված է այդ տարբերակներիցմեկը, որն ունի հետնյալ կառուցվածքը՝ » նախագծի բնութագիրը` շուկա ճերկայացվող արտադրանքի տեսականին, նախագծի ռիսկի մակարդակըն դրա նվազեցման ուղիները, » կազմակերպության գործունեությունը՝ ստեղծման պատմությունը, հիմնական սեփականատերերը,էական նվաճումներըն հիմնախնդիրներիլուծման ուղիները, » կառավարիչների բնութագիրը՝ տեղեկատվություն կառավարիչների մասին, նրանց արհեստավարժության մակարդակը, « արտադրականգործընթացի բնութագիրը`արտադրանքի ն բնույթը արտադրության ընդլայնման հնարավորությունները, » մեքենասարքավորումների բնութագիրը՝ ապահովվածությունը, տեխնիկակաճմակարդակը ն նոր մեքենասարքավորումներիպահանջարկի աստիճանը,

օ

»

«

»

մատակարարներ՝ մատակարաըների թիվը, մատակարարվող նյութատեսակները ն դրանց որակի մակարդակը, սպառողներ հիմնական սպառողները, արտահանման ն գովազդային ծավալը, մարքեթինգային գործունեությունը, մրցակիցներ` մրցակիցների գնահատումը, մրցակցային հեռանկարները կազմակերպության գործունեության թույլ ն ուժեղ կողմերը, ֆինանսական դրություն` ֆինանսական ցուցանիշների գնահատումը, նախագծի ֆինանսական ցուցանիշների

կանխատեսումը, ռիսկերի վերլուծությունը ն գծով ֆինանսական դրության առողջացման

միջոցառումներիմշակումը: Ներդրումային նախագծի բիզնես ծրագիրը կազմելուց հետո անհրաժեշտ է իրականացնել դրա վերլուծությունը հետնյալ ուղղություններով` » ֆինանսատնտեսական, » տեխնիկատնտեսական, » սոցիալ-տնտեսական, » մարկետինգային: Ներդրումային նախագծի բիզնես ծրագրի ֆինանսատնտեսական վերլուծության միջոցով գնահատվում է նախագծի արդյունավետությանմակարդակը: ՞Նախագծի տեխնիկատնտեսականվերլուծության ժամանակ անհրաժեշտ է ուսումնասիրել նրա իրականացման ժամկետների պահպանումը, գնահատել տեխնոլոգիական գործընթացի ու մեքենասարքավորումների օգտագործման արդյունավետությունը ն այլն: Սոցիալ-տնտեսական վերլուծության միջոցով հնարավոր է բացահայտել ներդըումային նախագծի սոցիալական նշանակությունը կապված անձնակազմի թվաքանակի ն աշխատանքիպայմանների փոփոխության հետ:

Մարկետինգայինվերլուծությունն իրենից ներկայացնում է ճերդրումային ճախագծի գնահատումն առնտրային տեսանկյունից:

9.31. ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

արդյունավետության Ներդրումային նախագծի մակարդակն որոշվում է շահութաբերության գործակցով, որը ցույց է տալիս միավոր ճերդրմաննընկնող շահույթի մեծությունը: Կառավարչական վերլուծության մեջ ներդրումների արդյունավետության տարբեր մակարդակն որոշվում է ն մեթոդներով պարզ դինամիկ: Պարզ մեթոդներից են` ճերդրումների փոխհատուցման ժամաճակաշրջանի,շահույթի նորմայի ն այլն: Առաջին մեթոդըկապված է ներդրումներիփոխհատուցման ժամանակաշրջանի հետ, որի ընթացքում ձնավորվում է գործունեության ֆինանսական արդյունքը: Չնայած այդ մեթոդն աչքի է ընկնում հաշվարկների, կատարման պարզությամը, սակայն ունի որոշ թերություններ` ներդրումների փոխհատուցման ժամանակաշրջանի համեմատման բազայի ընտրություն, կատարվում է սուբյեկտիվ կերպով, (ԸԱախագծի շահութաբերությունըփոխհատուցման ժամանակաշրջանից հետո հաշվի չի առնվում, հետնաբար` չի կարող կիրառել փոխհատուցմաննույն ժամաճակաշրջան, սակայն տարբեր կենսատնություն ունեցող ճախագծերիհամեմատման ժամանակ, » տվյալ մեթոդը չի կարող կիրառվել նոր ճախագծերի կիրառման դեպքում, քանի որ այն պայմանավորված է ծրագրավորման ճախագծի առանձնահատկություններով: »

»

Ներդրումների արդյունավետության գնահատումն

իրականացվումէ ճան շահույթի նորմայի մեթողով: Այն ցույց է տալիս, թե ներդրումայինծախսերիոր մասն է շահույթի տեսքով փոխհատուցվելհաշվետու ժամամակաշրջանի ընթացքում: Այդ դեպքում շահութաբերության մեծությունը համեմատելով ճրա նվազագույն կամ միջին մակարդակի հետ` հնարավոր է որոշել վերլուծության ներդրումային ճախագծի հետագա նպատակահարմարությունը: Ներդրումների արդյունավետության գնահատմանդինամիկ մեթոդներն են` զուտ ընթացիկ արժեքի, շահութաբերության ինդեքսին նախագծի շահութաբերությանճերքին նորմայի: շրջանում Նախագծի իրականացման սկզբնական է դրամական միջոցների արտահոսք, իսկ կատարվւմ այնուհետն փոխհատուցում են կատարված ներդրումները` դրամականմիջոցների ներհոսքերիտեսքով: Նախագծի ատնողութան ժամանակահատվածի աճը դրամական միջոցների ճերհոսքը դարձնում է ավելի անորոշ ն ռիսկային: Ապագայում ստացվելիք եկամուտների հետ ներդրումները ճիշտ համադրելու մպատակով անհրաժեշտ է դրամական հոսքերը վերահաշվարկել որոշակի պահի է միջոցով: Այն ներկայացնում դրությամբ` զեղչման իրենից ապագայում ստացվելիք դրամական միջոցների ճերկա արժեքի որոշման գործընթաց: Ջուտ ընթացիկ արժեքի մեթոդի ճպատակն է որոշել ներդրումային նախագծի իրակաճացման արդյունքում ստացվելիք շահույթի գումարը: Այն իրենից ներկայացնում է ներդրումային նախագծի իրացումից ստացված մուտքերի ն ծախսերիտարբերությունը(Զրա)՝

որտեղ՝ Դյ դրամականմուտքերն են Տը տոկոսադրույքն է, -

-

Տ

տարում,

ներդրումայինծախսերն են: Եթե Զա » 0. ապա նախագիծը կարելի է համարել շահութաբեր: Շահութաբերության ինդեքսը (Շր) ցույց է տալիս միավոր ներդրմանն ընկնող դրամական մուտքերը գեղչված արժեքով ն արտահայտվում է հետնյալ բաճաձնով` Ն»ս

-

Եթե Շլ Հ Լ, ապա նախագիծըգնահատվում է գրավիչ: Նախագծի շահութաբերության ներքին նորման (Շլյ) իրենից ներկայացնում է տոկոսադրույքի այնպիսի մեծություն, որի դեպքում նախագծիարժեքը հավասար է 0-ի՝

Զա-

5:

Դր

Նշ

(15Շոգ):

Այդ դեպքում ներդրումային ծախսերը հավասարվում են եկամուտների հետ: Եթե տվյալ գործակիցը գերազանցում է ճյուղի շահութաբերության պահանջվող մակարդակը, ապա նախագիծըկարող է ընդունվել:

9.4. ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ

ՌԻՍԿԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ներդրումային ճախագծի վերլուծության ընթացքում մեծ է պետ, այն ուշադրություն դարձնլ միջավայրի փոփոխությանը,որը նրա վրա ունի որոշակի ազդեցություն:Այդ է նպատակով անհրաժշտ իրականացնել նախագծի փորձաքննություն կատարելով ռիսկերի վերլուծություն: Կառավարչական վերլուծութան մեջ նախատեսվում է գնահատել ճախագծի իրականացման հնարավոր ռիսկերը ն մշակել միջոցառումներդրանց նվազեցման ուղղությամբ:

Ներդրումային ռիսկի վերլուծությունը կատարվում է հետնյալ ուղղություններով` « ֆինանսական ռիսկերիվերլուծություն, » մարքեթինգայինռիսկերիվերլուծություն, տեխնիկականռիսկերիվերլուծություն, նախագծիմասնակիցներիռիսկերի վերլուծություն: Նախագծի ֆինանսավորման ընթացքում կարող են տնտեսական բացահայտվել հետնյալ ռիսկերը՝ անկայունություն, սղաճ, չվճարումների հիմնահարցեր ն այլն: Ֆինանսական ռիսկերի ձնավորումը կարող է պայմանավորվել քաղաքականությամ, կազմակերպությանֆինանսական արտարժույթի արտադրական ծախսումների աճի, փոխարժեքայինփոփոխություններիհետ ն այլն: Մարկետինգային ռիսկերը ձնավորվում են հետնյալ պատճառներով` վաճառքի շուկաների սխալ ընտրություն, շուկայական պահանջարկի ոչ ճիշտ որոշում ն մրցակիցների հճնարավորությունների թերագնահատում: Տեխնիկական ռիսկերը դրսնորվում են նախագծային ժամանակացույցերի հզորությունների գործարկման խախտումների ն ցածրորակ արտադրանքի արտադրության արդյունքում: Դրանք կապված են նախազծային փուլում թույլ տրված սխալճերի, տեխնոլոգիաներիխախտումների, ճիշտ որոշման, արտադրականհզորությունների ոչ կառավարման համակարգի թերությունների, որակյալ աշխատուժի բացակայության ն նյութական պաշարների գճերի աճի հետ: Նախագծի մասնակիցների ռիսկերը կապված են նրանց կողմից պայմանագրային պարտավորությունների խախտման հետ, որը հիմնականումբացատրվումէ ֆինանսականդրության անկայունությամբ: Բացի ճնշվածռիսկերից կառավարչականվերլուծության մեջ կարնորում է նան բնապահպանական, քաղաքական ն այլ ռիսկերիվերլուծությունը: » »

ԳԼՈՒԽ

10. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

10.1. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ԷՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Յուրաքանչյուր կազմակերպությունունի իր ճպատակները, որոնց իրականացման համար մշակում է ռազմավարական Դա ծրագի: մշտական գործունեություն չէ, որովհետն ռազմավարությունը փոփոխություն չի կրում, քանի դեռ չեն իրականացման նոր հայւոնվում նպատակի Ըստ հնարավորություններ:։ էության կառավարչական վերահսկողությունը կազմակերպության :ռազմավարության արդյունավետ իրագործման նպատակով անձնակազմի վրա է կառավարիչների ազդեցության գործընթաց Այն իրականացվումէ որոշակի միջավայրի առկայության դեպքում, որը ներառումէ` « կազմակերպությաններքինկառուցվածքը, » կառավարմանկանոններըն ընթացակարգերը, » ներտնտեսականմշակույթը, » կազմակերպությանարտաքինմիջավայրը: Կազմակերպության ներքին կառուցվածքի աարրերը պատասխանատվության կենտրոններն են: Հայտնի է, ռր կազմակերպության գործունեությունը ղեկավարվում է է կառավարիչների կողմից: Կառավարիչը կարող վերահսկողություն իրականացնել ենթակաների միայն սահմանափակխմբի նկատմամբ: Կազմակերպությունը պետք է ունենա կառավարմանմի քանի մակարդակներ. են լիազորությունները դասակարգվում վերնից ներքն՝ իրար Նման հաջորդող մակարդակներով: կառուցվածքը կոչվում է կազմակերպչականստորակարգություն: Կառուցվածթային որոշ ենթաբաժիններ հաշվետու են գործադիր տնօրենին: Գծային ստորաբաժանումները,որոնց գործունեությունն ուղղակիորեն կապված է կազմակերպության

նպատակնեի

իրականացման

են կատարում ապրանքների ն ծառայությունների մարքեթինգը: Ենթաբաժիններն անհրաժեշտ են այլ ենթաբաժիններին ն գործադիր տնօրենին օժանդակ ծառայություններ մատուցելու համար: Հիմնական գծային ենթաբաժինները կոչվում են վարչություններ: Յուրաքանչյուր վարչություն բաղկացած է մի քանի բաժնից,իսկ վերջիններս՝ խմբերից: Կազմակերպության ստորակարգության մեջ կառուցվածքային: ենթաբաժինները համարվում են է Յուրաքանչյուր ենթաբաժին ղեկավարում կառավարիչը, որը պատասխանատու է նրա գործունեության համար, այդ իսկ պատճառով յուրաքանչյուր ենթաբաժին կարելի է անվանել պատասխամատվությանկենտրոն: Կազմակերպությունը ունի կանոնների ն ընթացակարգերի համալիր, որով ներգործում է անձնակազմի գործունեության վրա: Դրանցից մեկը գոյություն ունի ֆիզիկապես, մյուսները՝ գրանցված են ուղեցույցներում, օժանդակ ն հրահանգչային ձեռնարկներում, երրորդները 6ղեկավարնեի բանավոր են: հրահանգներ Յուրաքանչյուր կազմակերպություն ունն իր ուրույն մշակույթը` վարքի սեփական նորմերով: Կազմակերպության արտաքին միջավայրն ընդգրկում է այն ամենը, ինչ դրան շրջապատում է պատվիրատուները, մատակարարները, մրցակիցները, հասարակությունը, իշխանությունները ն այլն: Կազմակերպություն, մշտապես արտաքին միջավայրի հետ երկկողմանիհարաբերություններիմեջ է: Արտաքինմիջավայրը, որի սահմաններում գործում է կազմակերպությունը,ազդում է նրա կառավարչականվերահսկողությանհամակարգի բնույթի վրա: Կազմակերպության գործունեության առաջնային ճպատակը ներդրումներիդիմաց շահույթի ընդունելի նորմայի ստացումն է (Շչ): Ներդրումների դիմաց շահույթի նորման ունի հետնյալ հարաբերակցությունը՝

հետ,

Շգ

Հ

հասույթ ծախսեր / ներդրումներ -

Այս հարաբերակցության երեք տարրերը

տանում

են

դեպի տեսակների տարբերականը.որը կարնոր դեր է խաղում կառավարչական վերահսկողության համակարգերում` եկամուտների, ծախսերի, շահույթի ն ներդրումներիկենտրոններում: Եկամուտների կենտրոն: Եթե պատասխանատվության կենտրոնը պատասխանատուէ դրամական արտահայտությամբ արտադրանքի թողարկմանհամար, սակայն պատասխանատու չէ կենտրոնի կողմից վաճառվող ապրանքների համար, ապա այդ կենտրոնըկոչվում է եկամուտների կենտրոն: Ծախսերի կենտրոն: Եթե կառավարման համակարգը որոշում է պատասխաճնատվության կենտրոնում գոյացած եկամուտը,սակայն չի հաշվարկում նրա արտադրանքըեկամտի տեսքով, ապա այդ կենտրոնըկոչվում է ծախսերիկենտրոն: Շահույթի կենտրոն: Շահույթը ստացված եկամուտների ն կատարված Ծախսերի դրական տարբերությանն է: Եթե պատասխաճատվությանկենտրոնի գործունեությունը ն գնահատվում է ստացված եկամուտնրի կատարված ծախսերի տարբերությամբ, ապա այդ կենտրոնը համարվում է շահույթի կենտրոն: Ներդրումների կենտրոն: Ներդրումների կենտրոնը է պատասխանատու ակտիվների օգտագործման համար: Ակտիվների կամ ներդրված կապիտալի շահույթի նորման լայն կիրառում ունի այն պատճառով, որ ներդրումների դիմաց ստւսցվող շահույթի նորմայի գործակիցները համընկնում են կազմակերպությանընդհանուր ցուցանիշներիհետ:

պատասխանատվության կենտրոնների

10.2. ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ

ՓՈՒԼԵՐԸ

Կազմակերպության կառավարչական վերահսկողության համակարգըբաղկացած է հետնյալ փովերից` լ. ծրագրի նախապատրաստում, 2. բյուջեի կազմում, 3. հաշվետվություններիձնավորում, 4. վերլածությանիրականացում, Տ. կառավարչականորոշումների ընդունում: Յուրաքանչյուր հաջորդող փուլ փոխարինում է նախորդին` հետադարձ կապի առկայության պայմաններում: Կառավարչական վերահսկողությունը, ի լրումն ամբողջական ծախսումների ն տարբերակված հաշվառման, օգտագործում է նան պատասխանատվության կենտրոնների կողմից տրամադրվողտեղեկատվությունը: Ըստ պատասխանատվության կենտրոնների`ծախսումները դասակարգվումեն հետնյալ խմբերի՝ » վերահսկելի ն անվերահսկելիծախսումներ, » իրական, անխուսափելի փոփոխական կամ ծախսումներ: Վերահսկելի ն աճվերահսկելի ծախսումներ: Ծախսումները կոչվում են վերահսկելի, եթե դրանց մեծության վրա է պատասխանատու կենտրոնի կառավարիչը կարող նշանակալի ազդեցություն գործել: Հակառակ դեպքում դրանք համարվում են անվերահսկելի: Վերահսկելի ծախսումները տարբերվում են ուղղակի ծախսումներից: Ծախսումները ըստ պատասխանատվության կենտրոնների կարելի է դասակարգել որպես ուղղակի ն անուղղակի` կախված դրանց նկատմամբ ունեցած հարաբերությունից: Անուղղակի ծախսամներըհատկացվում են ըստ պատասխանատվության կենտրոնների, ուստի են: անվերահսկելի Այսպիսով` բոլոր վերահսկելի ծախսումները

ուղղակի ծախսումներ են, են վերահսկելի:

բայց

ոչ բոլոր

ուղղակի ծախսումներն

Վերահսկելի ծախսումներըտարբերվամեն նան փոփոխուն ծախսումներից: Վերահսկելի ծախսումները ոչ միշտ են նույնացվում փոփոխուն ծախսումների հետ, այսինքն, այն ծախսումների, որոնք փոփոխվում են արտադրանքի ծավալի փոփոխմանը համընթաց: Դրանց որոշ մասը փոփոխության չի ենթարկվում,բայց այդուհանդերձհամարվում է վերահսկելի: Իրական, փոփոխական ն անխուսափելի ծախսումներ: Կառավարչականվերահսկողությանմեկ այլ դասակարգմանեն ենթարկվում նան իրական, փոփոխական ն անխուսափելի ծախսումները: Չնայած իրական, փոփոխական ն անխուսափելի ծախսումները վերահսկելի են, դրանցից են կիրառվում յուրաքանչյունթթիՄնկատմամբ տարբեր կառավարչական մոտեցումներ: Անխուսափելի ծախսումներն անվերահսկելի են լինում գործունեության կարճ երկարաժամկետ ժամաճակահատվածում, սակայն հեռանկարում համարվում են վերահսկելի: Այն ծախսումները, որոնց ձնավորումն ու մեծությունը կարելի է իրատեսորեն գնահատել, կոչվում են իրական ծախսումներ: Այդպիսի ծախսումների առավել ցայտուն օրինակ են համարվում ուղղակի ծախսումները: Նյութական ծախսումների ընդհանուր ծավալը կարելի է գնահատել դրամական արտահայտությամբ, երբ նյութերի յուրաքանչյուր տեսակի համար սահմանվում է ստանդարտ գին: Արդյունքում ստացվում է արտադրանքի մեկ միավորին հատկացվող ստանդարտ նյութական ծախսումների մեծությունը: Եթե դա ժամանակահատվածում բազմապատկենք որոշակի արտադրվելիք արտադրանքիքանակությամբ, ապա կստանանք ուղղակի ճյութական ծախսումների ընդհանուր բյուջետային ծավալը: Այն ծախսումները, որոնց մեծությունը կարող է փոփոխվել կառավարչի պատասխանատվության կենտրոնի են հայեցողությամբ, համարվում փոփոխական ծախսումներ:

Այդ ծախսումների մեծությունն կախված է կառավարչի մոտեցումից: կատարվելիք Օրինակ` գովազդի վրա ծախսումներիմեծությունը ունի սուբյեկտիվ բնույթ: ճախկինում կնքված Այն ծախսումները, որոնք պարտավորագրերիհետնանքով համարվում են աճխուսափելի, կոչվում են անխուսափելի ծախսումներ: Դրանց օրինակ է մաշվածությունը, որը հաշվարկվում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ հիմնական միջոցը՝ ՕՁ: գտնվում է կազմակերպության տնօրինման ներքո Սոտակա հեռանկարում անխուսափելի ծախսումներն անվերահսկելի են: Դրանք կարող են փոփոխվել միայն գործառնությունների փոփոխության ազդեցությամբ, օրինակ` սարքավորումների դուրսգրումը, որի համար պետք է հաշվարկվի մաշվածություն: Կախված պատասխանատվության կենտրոններից` անխուսափելի ծախսումները կարող են լինել կամ չլինել ուղղակի ծախսումներ:

10.3. ԾՐԱԳՐԱՎՈՐՈՒՄ

կազմումը Ծրագրերի ճախապատրաստումը ն բյուջե համարվում են ծրագրավորման երկու հիմնական տեսակճերը՝ հանդիսանալով կառավարչական վերահսկողության գործընթացիբաղկացուցիչ փուլերը: Ծրագրերի նախապատրաստումը դիտարկվում է որպես գծով հիմնական ծրագրեի որոշումների ընդունման է գործըճթաց։ Այն ներառում երկարաժամկետ ծրագրերի կազմումը: Բյուջի կազմման գործընթացը կազմակերպության գործունեության ծրագրավորումն է` սովորաբար մեկ տարվա կտրվածքով: Կառավարչական վերահսկողության ճպատակը կազմակերպության ռազմավարությամ իրականացումն է: Ռազմավարության ձնավորման գործընթացը կոչվում է ռազմավարական ծրագրավորում: Այն երբեմն դիտարկվում է

որպես

համակարգ.

Մրցակցային

սակայն

իրականում

փոփոխություններից

այդպես

չէ:

առաջացող

անհրաժեշտության դեպքում ռազմավարությունը կարող է վերանայվել: Քանի որ այդ իրադարձություններիառաջացումը չե հնարավոր կանխատեսել, տպա 20ռազմավարական ծրագրավորումը չի կարող նախապես կազմված սխեմայի վրա հիմնված մշտականգործընթացլինել: Կազմակերպության ծրագրավորման ն վերահսկողության են ռազմավարության գործողությունները սկսվում ծրագրերի անհրաժեշտ իրականացման համար նախապատրաստումիցմ̀իաժամանակորոշելով յուրաքանչյուր ծրագրի իրականացման համար անհրաժեշտ պաշարների մեծությունը: երեք Ծրագրավորման գործընթացը բաղկացած է հիմնականմասերից` 1. ընթացիկծրագրերի վերանայում, 2. նոր ծրագրերիգծով առաջարկությունների քննարկում, 3. ծրագրերի կոորդինացում: Մի շարք (կազմակերպություններում իրականացվող է ընթացիկ գործունեությունը երկար ժամանակ մնում են անփոփոխ: Սակայն ժամանակի ընթացքում փոփոխվում ն շուկայական իրադրությունը, մրցակցային պայքարը արտադրության մեթոդները Այս առումով անհրաժեշտ է մշտապես հաշվի առնել այդ հանգամանքը ն միջոցառումներ մշակել փոփոխվող պայմաններինհարմարվելու համար: Այսպիսով` անհրաժեշտ է ապարբերաբարվերանայել ընթացիկ ծրագրերը դրանք համապատասխանեցնելով նոր պայմանճերին: Ընթացիկ ծրագրեր, պարբերաբար իրականացվող համակարգված վերլուծության եղանակը կոչվում է զրոյական ակնարկ: Այս անվանումըկապված է այն հանգամանքի հետ, որ ծրագրի իրականացման համար անհրաժեշտ ծախսումների մակարդակիգնահատումըկատարվում է զրոյական հիմքից, այլ ոչ թե ծախսումներիընթացիկ մակարդակից:Այն արդյունավետ

հիմճական ծրագրերի ստանդարտ մոտեցումներից ն իներցիայով ընթանալումիտումիցխուսափելու առումով: ակնարկի Ծախսումերի կենտրոնների գրոյական կատարվել հետնյալ անցկացման ժամանակ կարող են հարցադրումները՝ լ. պե՞տք է արդյոք ընդհանրապես իրականացնել այդ գործունեությունը, 2. ինչպիսի՞միջոցառումներ են իրականացվումայժմ, 3. այն պետք է իրականացվի միայն կազմակերպության այլ ներսու՞մ, թջ։ պետք է ներգրավել նան կազմակերպություններ, 4. գոյություն ունի՞ արդյոք ցանկալի արդյունքին հասնելու այլ ավելի արդյունավետուղի, Տ. որքա՞նդա կարժենա: Առանձին արտադրատեսակների կտրվածքով զրոյական ակնարկի անցկացման ժամանակ հիմնական շեշտը դրվում է պահանջարկի, արտադրատեսակի սպառողական մրցակցության ազդեցության, մարքեթինգի, :-արտադրական ռազմավարությանն այլ հարցերի վրա: Կազմակերպության ղեկավարությունը պետք է քննարկի հաստատված ռազմավաքության սահմաններում առաջարկվող նոր ծրագրերը ենանհրաժեշտության դեպքում փոփոխություններ մտցնի իր ռազմավարության մեջ: Հակառակ դեպքում կարող է ֆրնանսակսն լուրջ կորուստներ: Սակայն նոր կրել ենճ նան առաջարկները եարող պահանջել լրացուցիչ նեռդրումների անհրաժեշտություն: Դրա համար կատարվում է ծախսումների արդյոււնավետության վերլուծություն, որը է լայնորեն աշխատող կիրառվում շահույթով կազմակերպություններում այնպիսի ծրագրերի վերլուծության ժամանակ, ինչպիսիք են լրացուցիչ ծախսումների կաւոարումը, կազմակերպության հեղինակության որոնք ուղղված են ն բարձրացմանը այլն: Դրանց վերլուծության ժամանակ ծախսումների գնահատումը կրում է գծային բնույթ: Վերլուծության ժամանակ է

դժվարին փուլ է համարվում եկամտի ստացման մակարդակի գնահատումը, երբ ոռոշվում է. թե ստացվելիք եկամուտը կծածկի՞արդյոք կատարված ծախսումները: Դրան կարող են նպաստել|րլթջտարբերակվածծախսումների գնահատումը ն հնարավորշահույթի ստացման կանխատեսումը: կազմակերպություն Այսպիսով` յուրաքանչյուր անհրաժեշտության դեպքում պետք է վերանայի իր ընթացիկ ծրագրերը ն որոշումներ կայացնի նոր ծրագրերի վերաբերյալ: Խոշոր կազմակերպություններից շատերում գործում են համակարգեր, որոնց միջոցով մի քանի տարվա համար կատարվում են ֆինանսականարդյունքների կանխատեսումներ, այսինքն` երկարաժամկետծրագրավորում: Սովորաբար ծրագրավորման գործընթացը սկսվում է տարեկան բյուջեն կազմելուց մի քանի ամիս շուտ: Ծրագրերի կազմումը սկսվում է այն ժամանակ, երբ կազմակերպության կառավարման օղակները, վերլուծության արդյունքներից ելնելով, զգում եւ իրենց՝ ՉՕ-հիմճական ճպատակների ն ռազմավարության մեջ փոփոխություններ մտցնելու անհրաժեշտությունը:Ծրագրերըքննարկելուց հետո մշակվում է ծրագրային փաթեթ, որը հաստատվելուց հետո հիմք է հանդիսանումտարեկան բյուջեի կազմման համար:

10.4. ԲՅՈՒՋԵԻ

ԿԱԶՄՈՒՄ

Բյուջեն յուրաքանչյուր կազմակերպությանգործունեության ծրագրերի հիման վրա կազմված բյուջետային տարվա եկամուտների ե ծախսեր` ։-նախահաշիվ է դրամային արտահայտությամբ: Բյուջեն կատարում է հետնյալ գործառույթները՝ 1. նպաստումէ կարճաժամկետ ծրագրերիկազմմանը, 2. կապ է ստեղծում այդ ծրագրերի ն կենտրոնների պատասխանատվության կառավարիչներիմիջն,

կառավարիչներին ծախսումների իրենց ճնճպատակներն կենտրոնների առջն դրված իրականացնելուգործում, 4. վերահսկումէ ընթացիկգործունեությունը, 5. հիմքքք։"։ 95է հանդիսանում `պատասխանատվության կենտրոններիգործունեությանգնահատմանհամար: Հիմնական ծրագրային որոշումները սովորաբար կայացվում են նախապատրաստականփուլում, իսկ բյուջեի կազմումը,փաստորեն,դրանց վերամշակմանգործընթացնէ: Կազմակերպության ծրագրերը չեն կարող իրականացվել դրանց մինե բոլոր :աշխատակիցնրը չհասկանան են հետնյալ բովանդակությունը: Այդ ծրագրերը ներառում հոդվածները` » ինչքան արտադրանքարտադրել, » ինչպիսի սարքավորումներպետք է օգտագործվեն, » որքանհումք ն նյութեր է պետք գնել, » վաճառքիինչ գներ սահմանել, » ինչպիսի քաղաքականությունէ պետք ընդունել: են Այսպիսի տեղեկատվության օրինակ կարող հանդիսանալ գովազդի, տեխնիկական սպասարկման ն վարչական ծախսերը, աշխատաժամանակի ն վարձատրության դրույքաչափերը, արտադրանքիանհրաժեշտ որակը ն այլն: Կազմակերպություններում բյուջեի կազմումը կարող է խթան հանդիսանալ կառավարիչներիհամար, որպեսզի նրանք լավագույն ձնով նպաստեն իրենց պատասխանատվության կենտրոնների ն ամբողջ կազմակերպության ճպատակների իրականացմանը: Բյուջեի կազմման խթանիչ գործառույթն կգործի այճ դեպքում, եթջեկառավարիչը գիտակցի, թե կոնկրետ ինչ է ակնկալվում իր ստորաբաժանման գործունեությունից ն ակտիվ մասճակցություն ունենա այդ ստորաբաժանման բյուջեի կազմման աշխատանքներին: Վերահսկողությունն ակնկալվող արդյունքների ստացումն ապահովողմիջոց է: Բյուջեն ցանկալի արդյունքների ստացման մասին կազմված ծրագիր է: Ճիշտ կազմված բյուջեն ներառում է 3.

խթանում է

փոփոխականներիազդեցության գնահատումները ն հիմք է հանդիսանամ փաստացի տվյալների հետ համեմատության համար: Այդ համեմատականվերլուծությունը կարող է` » նպաստել հիմնախնդիրներիբացահայտմանը, » բացահայտել բյուջի կազմման ժամանակ հաշվի չառնված հնարավորությունները, » որ ճախճնական բյուջեն որոշ առումով ցույց տալ, անիրատեսականէր: ն Բյուջի փաստացի արդյունքների համեմատություն միջոցով հնարավոր է գնահատել պատասխամնատվության կենտոռննրի ն դրանց կառավարիչների գործունեության արդյունքները մեկ տարվա կտրվածքով: Բացի այդ, բյուջեն կառավարիչներիուսուցման հզոր միջոց է: Կազմակերպության ամփոփ բյուջեի փաթեթը կոչվում է ընդհանուր բյուջե, որը բաղկացած է մի քաճի բաժիններից, որոնցից յուրաքանչյուրը հանդես է գալիս որպես ինքնուրույն առանձին բյուջե Կազմակերպության ընդհանուր բյուջեի բաղկացուցիչմասերն են` 1. օպերատիվբյուջեն, որը հաջորդ տարի իրականացվելիք են գործունեության ծրագրավորումն է, որում ցույց տրվում եկամուտները, ծախսերը, ապրանքանյութական պաշարների փոփոխությունըն այլն, 2. դրամական միջոցների բյուջեն, որը ցույց է տալիս բյուջետային տարում կանխիկ դրամական միջոցների ներհոսքը` ըստ ստացման աղբյուրների ն արտահոսքը՝ ըստ ծախսման ուղղությունների: Օպերատիվ բյուջեն բաղկացած է ծրագրային բյուջեից ն պատասխանատվության կենտրոնների բյուջեներից Սրանք կազմակերպության ընդհանուր օպերատիվ բյուջեի արտահայտման երկու ուղղություններնեն: Ծրագրային բյուջեն կազմվում է կազմակերպության հիմնական գործունեության եկամուտների ն Ժախսերի Այն կտրվածքով թողարկվող ցխմբավորվում է ըստ բոլոր

արտադրատեսակների առանձնացնելով համապատասխան եկամուտները ն ծախսերը: Դա հնարավորություն է տալիս ստանալհետնյալ հարցերի պատասխանները` 1. բավարա՞րէ արդյոք յուրաքանչյուր արտադրատեսակի գծով ներդրումների փոխհատուցման առկա մակարդակը, 2. համապատասխանո՞մ են արդյոք արտադրական հզորություններնարտադրանքիիրացման ծավալներին ն հնարավորություններին, 3. կարո՞ղէ արդյոք կազմակերպությունը մեծ գումարներ ծախսել հետազոտություններիվրա, 4. կա՞ն համար արդյոք դրա համապատասխան պաշարներ: Այս հարցերից յուրաքանչյուրին տրվող բացասական պատասխանիդեպքում ծրագրերը պետք է վերանայվեն: Որոշ կազմակերպություններ իրենց գործունեությունն սահմանված նախագծերին իրականացնում են համապատասխան:Նրանք յուրաքանչյուր նճախագծիհամար կազմում են նախագծային բյուջե, որն էլ հիմք է հանդիսանում վերահսկողությանիրականացմանհամար: Պատասխանատվության կենտրոնի ծախսումների աճի դեպքում կազմվում են ճկուն բյուջեներ Այդպիսի բյուջեները ցույց են տալիս ծախսերի ծրագրավորվող մեծությունը տարբեր ծավալների համար: Այսպիսի մոտեցումը նպատակահարմարէ կիրառել պատասխանատվության այն կենտրոններում, որտեղ փոփոխունծախսումները մեծ տեսակարար կշիռ ունեն, քանի որ արտադրանքի ծավալի աճը հանգեցնում է ծախսումների ավելացմանը: Ռրպես կանոն ճկուն բյուջեներն արտահայտվում են ծախսումներին ծավալների հարաբերակցությամբ: Բյուջեները լինում են նան ժամանակային,շարունակական, ե են կոշտ: »Ժամանակային բյուջեները կազմվում կարճաժամկետ կտրվածքով: Շարունակական բյուջեները նախատեսվածեն երկարաժամկետ նախահաշիվներիկազմման

համար: Կոշտ բյուջեները չեն սահմանազատում փոփոխուն ն հաստատուն ծախսումները: կազմման աշխատանքների կազմակերպումը Բյուջի կարող է դիտարկվել որպես կառավարմանգործընթաց:Բյուջեի կազմման աշխատանքները կոռրդինացնում է բյուջետային հանձնաժողով, որը կազմվում է կազմակերպության բարձրագույն ղեկավարության մի քանի անդամներից: ն է ներկայացնում տնօրենին Հանձնաժողովըմշակում գլխավոր կազմակերպության տնտեսական գործունեության զարգացման հիմնական ուղղությունները, որը հաստատվելուց հետո

բյուջետային հանձնաժողովը դրանք

բաշխում

է

պատասխաճատվաթյան կենտրոնների միջեն ն դրանով իսկ կոորդինացնում ճրանց կողմից ներկայացվող առանձին բյուջեները: Բյուջեի գծով որոշումները մշակվում են գծային ստորաբաժամումներում,որոնք տնօրեններիխորհուրդիկողմից է գլխավոր վավերացվելուց հետռ վերջնականորենհաստատում տնօրենը: Կազմակերպություններնիրենցբյուջեն կազմում են տարվա համար` փակելով սպասվելիք ֆինանսական տարին: Մակայն կան կազմակերպություններ, որ հաջորդ տարվա բյուջեն կազմում են եռամսյակային կտրվածքով Յուրաքանչյուր եռամսյակի վերջում նախորդ եռամսյակի բյուջետային գումարները բաշխվում են մյուս եռամսյակների վրա, իսկ նան անհրաժեշտության դեպքում վերանայվում: Նման են սահուն բյուջեները ստացել բյուջեներ անվանումը: Կազմակերպության օպերատիվ բյուջեի բաղկացուցիչ մասերից շատերի մեծությունը կախված է այլ բաղադրամասերի գնահատումից:Այսպես, իրացման ծավալների կանխատեսումն ազդում է կազմվող բյուջեի գրեթե բոլոր բաղադրամասերիվրա: Այս առումով անհրաժեշտ է ճշգրիտ որոշել բոլոր տարրերի փոխադարձկապերիշղթան ն ելնելով դրանից սահմանել դրանց ն հստակ կազման հերթականություն յուրաքանչյուր ու բաղկացուցիչմասի կազմման ներկայացմանժամկետները:

ժամանակացույցի Ընդհանուր առմամբ բյուջետային է կազմումըբաղկացած հետնյալ փուլերից` 1. ծրագրավորվողցուցանիշների ճշգրտում, 2. իրացմանծավալի որոշում, 3. բյուջեի մյուս բաղադրամասերիճախնական մշակում, 4. վերջնական ծրագրեր: համաձայնեցման համար բանակցություններիվարում, ն ներկայացում: 5. վերջնականհաստատում Կազմակերպություններումբյուջեի կազմումը սռվռրաբար տնում է մոտ երեք ամիս: Բյուջեի կազմման նախնական շրջանում բյուջետային տարվան վերաբերող որոշումների մեծ մասը պետք է արդեն կայացած լինի ն որոշված լինեն շրջանառության առավելագույն ծավալները` ելնելով առկա պաշարների ծավալից: Եթե պետք է նոր արտադրատեսակթողարկվի,ապա շատ ժամանակէ պետք տրամադրել արտադրանքի նախագծմանը, փորձարկմանը, ձնավորմանը, ինչպես ճան այդ արտադրանքի իրացման հետ կապված մարքեթինգային ուսումնասիրությունների հարցերին: Այսպիսով՝ բյուջեն կազմվում է ընթացիկգործառնություններին նոր հաստատվածծրագրերի համատեքստում: Կազմակերպությունները, որոնք ունեն երկարաժամկետ ծրագրեր, բյուջեր կազմման համար հիմք են ընդունում այդ ծրագրերը, իսկ եթե երկարաժամկետ ծրագրեր չկան, ապա տնտեսական իր կազմակերպությունըորոշում է ն քաղաքակամությունը գործունեության հիմնական ուղղությունները, որոնց հիման վրա էլ ձեավորվում է բյուջեն: Յուրաքանչյուր կազմակերպությանգործունեության ընդհանուր բնույթը որոշվում է իրացման ծավալով ն դրա ապրանքային կառուցվածքով: ԻՄչպեսարդեն նշվել է, իրացման բյուջեն ազդում է մյուս բյուջեների կազմի ն կառուցվածքի վրա, այդ պատճառով էլ այն կազմվում է նախքան մյուս բյուջեների կազմումը: Պետք է տարբերել իրացման բյուջեի ծրագրավորումն իրացման ծավալի ծրագրավորումից։ ։:Իրացման ծավալի

ծրագրավորումը գրեթե անկասխատեսելի է.

իսկ իրացման

է բյուջեն, ընդհակառակը, ցույց տալիս ըստ պատասխանատվության կենտրոնների կառավարիչների

պարտականությունները ցանկալի արդյունքներ ստանալու համար: Իրացման բյուջեւմ կարող է ճախատեսված լինել որը իրացման ծավալի զգալի աճի ապահովում, համապատասխան կառավարչի պարտավորեցնում է միջոցառումներ մշակել իրացման ծրագրավորված ծավալն ապահովելու համար` գովազդի կազմակերպում, իրացման ցանցի ընդլայնում, արտադրատեսակներիորակի բարձրացումն այլն: Իրացման բյուջեի կազմումը սերտորեն կապված է իրացման ծախսերի բյուջեի կազմման հետ: Իրացման ծախսերը են ցուց տալիս իրացման բյուջեն կատարելու համար անհրաժեշտ ջանքերի ներդրումը: Ծախսերի նկարագրությունն իրականացվում է երկու փուլով. նախ որոշվում են իրացման ծախսեր, ապա կատարվում է ծախսեր` ։-մանրամասն նկարագրություն: Իրացման բյուջեի կազմման ժամանակկատաբվում է` լ. վերլուծություն, որը հիմնված է շուկայի տնտեսական իրավիճակի, շուկայական մրցակցության ն թողարկման ծավալների աճի գնահատմանվրա, 2. փորձագիտականգնահատում. որոշվում է յուրաքանչյուր գնորդի կտրվածքով արտադրանքի իրացման ծավալը բյուջետային տարվա համար: Կազմակերպության ղեկավառության կողմից սահմանված բյուջեի հիմնական դրույթները ն իրացման բյուջեն ուղարկվում են ըստ պատասխանատվության կենտրոնների: Դրանց ղեկավարները կարող են բյուջեին ավելացնել ավելի մանրամասն տեղեկատվություն, Օորը ավելի մատչելի ն հասկանալի կլինի աշխատակիցներիհամաը: Այդ բյուջեն ցույց է տալիս ծախսեր այն չափը, որն անհրաժեշտ է

կենտրոններին` իրենց

ֆունկցիաները լավագույնս

իրականացնելուհամար: Բյուջեն կազմելու ժամանակ կառավարիչները հաշվի են առնում այն հանգամանքը,թե հաջորդ տարվա գոռծունեությունը որքանո՞վ է տարբերվելու նախորդ տարվանից: Որոշված շեղումները ն սղաճի հետնանքներն ավելացվում են ճախորդ տարվա բյուջեին: Նման մոտեցումը կոչվում է բյուջետային հատկացում: Ըստ պատասխանատվության կենտրոնների` ղեկավարները պատասխանատու են բյուջեռվ նախատեսված ծրագրերիկատարման համար: Ղեկավարությանկողմից հաստատվածբյուջեն փաստորեն հանդիսանում է այն հիմքը, որով պետք է գնահատվի կենտրոններ, »ղեկավարների բյուջետային տարում այդ աշխատանքիարդյունավետությունը: Սակայն հաստատված բյուջեն անփոփոխ մեծություն չէ: Պարզ է, որ իրական կյանքում տեղի ունեցող տնտեսական փոփոխությունները մեծ մասամբ անկանխատեսելի են, ն անհնար է բյուջեում կատարել գների մակարդակի կամ մրցակցության փոփոխությունների վերաբերյալ բացարձակ կաճխատեսումներ:Ուստի հաշվի առնելով նան ճման մի շարք այլ գործոնների ազդեցությունը բյուջետային ծրագրերի վրա` անհրաժեշտության դեպքում պետք է վերանայել բյուջետային տարվա ծրագրերը: Նախքան բյուջետային՝ Օ։`տարվա սկսվելը, բյուջեն է ուղարկվում բարձրագույն ղեկավարությանը` հաստատման: Եթե բյուջեն չի շեղվել հիմնական ուղղություններից, ն կազմման ժամանակ առաջացած դժվարությունները բարձրագույն ղեկավառության կողմից ստացել են իրենց լուծումները, ապա բյուջեի հաստատմանըոչինչ չի կարող խոչընդոտել: Օպերատիվբյուջեն սովորաբար կազմվում է եկամուտների ն ծախսերի ձնով: Ֆինանսական ծրագրավորման նպատակով այդ բյուջեն ներկայացվում է դրամական միջոցների շարժի տեսքով: Դրամական միջոցների շարժի մասին բյուջեն

անհրաժեշտ է ֆինանսական կառավարչին, որպեսզի վերջինս կարողանա կազմել ընթացիկ տարում կազմակերպությանն անհրաժեշտ դրամական միջոցներով ապահովվածության ճախագիծ: Գոյություն ունի դրամական միջոցների շարժի մասին բյուջեի կազմման երկու եղանակ` լ. եկամուտների մասին բյուջետային հաշվեկշռի ու նախնական հաշվետվության տվյալների ն դրանց Տ խմբավորում ըստ ուսումնասիրություն դրամական միջոցներ մուտքերի աղբյուրների ու ծախսման ուղղությունների, 2. դրամական միջոցների շարժը պայմանավորող ծրագրերի վերլուծություն ն այդ միջոցների մուտքերի յուրաքանչյուր աղբյուրի ու ծախսման յուրաքանչյուր ուղղության գնահատում: Ստորն բերված աղյուսակում ցույց է տրված դրամական միջոցներիբյուջեի կազմման կարգը (աղյուսակ 10.1): Աղյուսակ

10.1

Դրամական միջոցներիբյուջե

Հուն-

ճիշնե Ց ուցանիշներ Լ.

2. 3.

Դրամական միջոցներն ամսվա սկզբին

Մուտքեր

վար

13600

Դրամական միջոցներն ամսվա վերջին Տ. Դրամական միջոցների նվազագույն մնացորդը 6. Դրամական միջոցների պահանջարկը

վար

15100

Մարտ ր

17050

14950

16900

13500

Ելքեր

4.

(հազ. դրամ

Փետրը-

Դրամական միջոցների բյուջեի կւսզմման ժամանակ է տնտեսական անհրաժեշտ հաշվ՝ առնել ոչ ջե գործառնություններիկատարման ժամկետները, այլ վճարային միջոցներիփաստացի մուտքագրմանժամանակը:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

2.

3. 4.

5.

6.

7.

Սարգսյան Ա., Առաքելյան Կ. Տնտեսական գործունեության վերլուծություն.-Երնան,Տնտեսագետ,2005թ. Սարգսյան Ա., Առաքելյան Կ. Տնտեսական գործունեության վերլուծությանտեսություն.-Երնան, Տնտեսագետ,2010թ. Սարգսյան Ա. Զ., Առաքելյան Կ. Ա., Ղազարյան Ս. Ծ., Առաքելյան Ա. Կ. Աուդիտ:Երնան, Տիգրան Մեծ, 2008թ. Սարգսյան Ա, Համբարձումյան Ռ., Առաքելյան Կ., Հակոբյան Ա, Կոսս Ժ., Լաքրամպ ՄՍ. Կառավարչական հաշվառում.-Երնան:Տնտեսագետ,2000թ. Սարգսյան Ա. Զ., Համբարձումյան Ռ. Պ., Մարջաճյան Ա. Ս. ն ուրիշներ. Հաշվապահական Մ, Օգանեզովա Ն. հաշվառում: Ուսումնական ձեռնարկ.- Եր.: Տնտեսագետ, 2009թ. Սարգսյան Ա., Պողոսյան Մ. Կառավարչական հաշվառում.Երնան: Տնտեսագետ, 2009թ.

Թճւքուաոճռ

ՈՕՇՕԾՋ6.

8.

--

ԽԼ

Ւ/.:

Մ7ոքճրոճքաճՇԲա մ

ՕԿ6ՈՅ-/,

ՄՎՇԾ.

Ճառք:

20086.

ՄոքմտոճոսԿճշրտլՄՎՇԼ: ՄՎՇԾԲԱԼԻ. ԽԼՂԽՃ 8ճոճը, Լլքօշոճար, 20055. Բ. 7ոքճՑոճոԿճՇ ԲԱԼ տ ոքօա380ՃԸՂՑԸՈՒԼԵԼ1 ճքքո ՖՎՇՇԾաաա: 116ք. Շ առող. ԽԼ: ՄՎՇՐ Ճյճոլ, Ծօո:օ88

Օ.

ԷԼ

-

9.

-

:ՕԷԼԱՂ111, 2002-.

10. 11.

Քոոօճծ-Ըձքձիօօտ Փ.

ՄՈքՃՏՂՇՔՎՇԸԽՕՐՕ

5.

ՅոձխոՅՑ.

ՕՇոլօոու --

ՓոոճէլԸՕ8010

հ/1.: 1191ՕՔ,

7ոքճՅճճԲՎՇՇԽա ա ՄՎՇՂ. 110 քճրռ. 58. Սողտա ո Է. ԽԼ: 111Փթճ-Խ/. 19971. Ծճրտճք Ծռոձ. 7ՎՇԾԻՕՇ

ԱՕՇՕԾԱԲ.

7ԱքճԹոճէՎ6ԸՑա ՆՄՎՇՆ 1107, ոճ. ԽԼ: ՓԵԽ-11ք6օշ, 1999. ք6Շր. /.. ճ. ԼԱՇքճուլճ ՒԼ

ԼԱԲք6ԵԼ6Ի Ճ.

ՃՆ ներ22:42) Է. ոՅ ԷԼ: ՄոքճողճԱՎՇՇ ոքճճոքոււնու. ամնձնա --

12.

13.

ռ

2000-.

-

ՓՔԹ-Լ1ք6«Շ, 2005Ր.

ՍԱՐԳՍՅԱՆ

ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

ԱՂԱՍԻ ԱՐՇԱԿ

ԶԱԼԻԲԵԿԻ

ԿԱՐԵՆԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

Պատվեր` 2108: 8 տպ. մամուլ: Տպագրվածէ «Տիգրան Մեծ» հրատարակչությանտպարանում