Կենդանաբանություն

Ե

«Ասողիկ»

ուսումն

ԿԵՆԴԱՆ

ՄԱՐԳ

Վ.

ԳՅՈՒՂԱ

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՀՀ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

28.6973

ՀՏԴ ԳՄԴ Գ

-

ն Կենդան ն դանաբանությունը

Գրախոսողներ`

ՀՀ Ազգային ակադեմիայի

կենդանաբանությանինստիտուտի տնօրեն, ակադեմիկոս Ս. Մովսիսյան Երնանի պետականհամալսարանի կենդանաբանությանամբիոնի պրոֆեսոր Է. Յավրոյան ՀԳԱ-ի սանիտարիայի ն զոոհիգիենւայի ամբիոնի վարիչ, պրոֆեսոր Յու. Աբովյան

Գ-888

ՎԽ.

Գրիգորյան,

Մարգարյան:

Ս.

Մ.

Նազարեթյան,

0Կենդանաբանություն: կ թ

2002 էջ: Ասողիկ .

Լ.

Գ.

.Երնան: ր

-

.

՝

/Ռաումնական ձեռնարկը նախատեսված է անասնաբուծության, անասնաբուժասանիտարական փորձաքննության `անասնաբուժականբժշկագիտություն մասնագիտություններիցերեկային ն հեռակա ուսուցմաճ

ուսանոդության համար:

ժեռնարկը քննարկվել

մեէ Ագրարային Ուսումնական ֆակուլտետի հանձնաժողովում 11 ապրիլի 2000թ. ն ՀԳԱ ուսումնամեթողական հանձնաժողովինկից խմբագրականկոլեգիայի նիստերում 20 ապրիլի 2000թ. արձ. 1, երաշխավորել հրատարակման:

թոդ.

թ.

է

,

մ մ է «անասնաբույծ» ն ն «անասնահամարվում մասնագետիպատրաստման բույժ-բժշկագետ» հիմնականառարկաներից մեկը: Նրանում ձեռք բերված տեսական գիտելիքները հիմք են ստեղծում մասնագիտական առարկաների խորը յուրացմանը, իսկ պրակտիկգործունեության ընթացքում թույլ է տալիս լուծելու մի շարք խնդիրներ, որոնք կապվածեն կենդանիներիտարածման, տեսակների պահպանության,անասնապահականմթերքներիարտադրությանավելացման այլ հիմնախնդիրներիիրականացմանհետ: Ընտանիկենդանիները,ինչպես նան վայրի կենդանիներիցշատերը հանդիսանում են մարդկությանը անհրաժեշտ սննդամթերքներով՝ միս, կաթնամթերքներ, ձու, իսկ արդյունաբերությանը բնական հումքով բուրդ, կաշի, մորթի, փետուր, տեխնիկականճարպ ն այլն, ապահովող հիմնականօբյեկտներ: Կենդանիներըմասնակցում են բնության մեջ նյութերի շրջանառությանը, հողագոյացմանը, ջրի կենսաբանականմաքրմանը,բույսերի փոշոտմանը,սերմերի ն պտուղների տարածմանը: Դրա հետ ն կենդանիներ ազիո հարուցիչանդությունների մարդկանց րդ ներ (մակաբույծ նախակենդանիներ,տափակ ն կլոր որդեր ն այլն), կամ էլ որպես միջնորդ տեր տարածում են զանազան հիվանդություններ: Զգալի թիվ են կազմում նան կենդանիներիայն խմբերը (հատկապես հոդվածոտանիներ,կրծողներ),որոնք մեծ վնաս են հասցնում բուսաբուծությանըն անտառայինտնտեսաությանը: Կենդանիների կառուցվածքի, կենսագործունեության ն զարգացման ցիկլերի հստակ իմացությունը կարնոր նշանակություն ունի պարազիտար հիվանդություններիդեմ պայքարի ն կանխարգելիչմիջոցառումների անցկացման,ինչպես նան գյուղատնտեսությանվնասատուների դեմ անհրաժեշտ պայքարի կազմակերպմանգործում: Ինչպես մյուս, այնպես էլ կենդանաբանությունառարկայի տեսական ուսուցումը զուգակցվում է նույն առարկայիլաբորատոր-գործնական պարապմունքներով,այդ համակցումը նպաստում Է առարկայի խորը յուրացմանը: Հենց այդ նպատակն է հետապնդումկենդանաբանությունառարաշխատանքներիսույն ձեռնարկը, որը կայի լաբորատոր-գործնական կազմվել է «անասնաբույծ» ն «անասնաբույժ» մասնագետներիուսուցման ուսումնական ծրագրերին համապատասխան ն համարվում է այդ բնագավառիմայրենի լեզվով շարադրված առաջին ձեռնարկը: Ձեռնարկում տրված են 20 լաբորատոր-գործնականպարապմունքների

, հարմ Արանիների ինվատիոը իիվանոււը

-

Գ

1ԼՏՑՎ

` 190700000 (01)-2002

99930-74-46-2

ՕԶ «Ասողիկ»

ԳՄԴ

28.6973

հրատարակչություն

2002 թ.

շարադրանք: Բոլոր թեմաներըներկայացվածեն մեկ ընդհանուր պլաէ Նախ ընդհանուրբնութագիրըն կարգաբանություը, ապա թվարկվում տվյալ պարապմունքիհամար անհրաժեշտնյութերը ն սարքավորումները,մանրամասնորեն նկարագրվումէ ուսում-

նով: անվտիպի

նասիրվող կենդանատեսակի կազմությունը,կենսագործունեությունը, զարգացումըն բացատրվում աշխատանքիկատարման

բազմացումը, պարապմունքներիձեռնարկի ըչաբորատոր-գործնական հնարավորությունտալիս, նյութիյուրացումը, պարապմունքի միայն ղեկավարությամբ կատարվի դառախոսի անողի բրոն ակտիվ ո աշխատանքի միջոցով: պարապմունքումբերված կենդանու անատոմիականբաժանչյուր կամ ցիկլըլուսաբանող զարգացման կա մազ ությու մակաբույծի ԲարրկիԱաաարիցԲաանրություններով: մեկն էլ հեղինակներիկայանում իք :

է

րանքը

ուսանող

շարադ-

որ

այլ

քՔնուրույն

է

ը,

արժա

Ուա

աաաաաայորաքա ոսա չյուր

է

ըստ

պարապմուքնիվերջում ներկայացվումէ է տալիս պարզել, թե ինչքա-

ադարցաշար, Բոլ որը

Պարապմնթի աարղրանու» հաջորդ թեմայի ավարտվում սումնասիրմանհամարտրված առաջադրանքով: էլ հեռո ուսուցման Ումարու կերեւ ինչպես ցերեկային, ով է

Հիշյալ

ձեռն

է

այի

ու-

այնպես

ԱՆՎՈՂՆԱՇԱՐԱՎՈՐՆԵՐ

ՏԻՊ

ՆԱԽԱԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

Նախակենդանիներիտիպին են պատկանումբոլոր այն կենդանիները, որոնց մարմինըկազմվածէ մեկ բջջից, որը ընդունակէ կատարելու կենդանի օրգանիզմին հատուկ բոլոր կենսական ֆունկցիաները: Նա ընդունակ է ինքնուրույն սնվելու, շարժվելու, բազմանալու, զարգանալու ն այլն: դանու մարմինըկազմվածէ կորիզից, որը կարող է մեկից ավելի լինել, ցիտոպլազմայից ն թաղանթից: Սնման, շարժման ն այլ գործողություններիրականացնելուհամար նախակենդանիներնունեն նան հատուկ գոյակցություններ օրգանոիդներ, ինչպես օրինակ մտրակներ, թարթիչներ,կեղծ ոտքեր, մարսողականն կծկուն վակուոլներ ն այլն: Անբարենպաստպայմաններումնախակենդանիներըընդունակ են պատյանավորվելու (ցիստավորվելու): Այդ պրոցեսում բջիջը կորցնում է մեծ քանակի ջուր, խտանում է, պատվում հաստ թաղանթով մ ե րր

Նախակեն

հավե աաա,

բազմանում են

անսեռ

ե

սեռականճանապար-

բազմացումըկատարվումէ հետեյալ եղանակներով. բաժանում բջիջը բաժանվումէ երկու միանմանդուստր բջիջ-

Անսեռ 1.

ների:

-

մայր բջջի վրա առաջանում է փոքրիկ ելուն՝ բողբողբոջում բոջ, որը հետագայում անջատվումն դառնումէ ինքնուրույն օրգանիզմ: Յ. բջջի կորիզը բազմակի բաժանում կամ շիզոգոնիա բաժանվում է բազմաթիվ կորիզների, որոնք առանձին-առանձին 2.

--

-

շրջապատվումեն ցիտոպլազմայով,ն բջիջըբաժանվում է կորիզների նոր բջիջների: թվին համապատասխանող Սեռականբազմացմանէությունըայն է, որ առաջանում են արական /ձիկրոգամետներ/ե իգական բջիջներ /մակրոգամետներ/,որոնք միանում են իրար ն տեղի է ունենում բեղմնավորում:Առաջանում է զիգոտ, որը հետագայում սկսում է բազմանալբաժանումով: իրենց օրգանիզՔաղցրահամջրերում ապրող նախակենդանիներն մի օսմոտիկ ճնշումը կարգավորելու համար առաջացնում են կծկուն (պուլսող) վակուոլ: Այն իրենից ներկայացնումէ ցիտոպլազմայումժամանակ առ ժամանակ հանդես եկող բուշտ, որը հեղուկով լցվելով ն հւսսնելով որոշակի չաւիսերի, կծկվում ենօրգանիզմից հեռանում է ավելորդ ջուրը: Գտնում են որ կծկուն վակուոլը իր գործունեությամբնպաստում է նան նյութափոխանակության արգասիքների հեռացմանը,ինչ5

ԷՍախա նեի մոտ Նկարագրված

" եսն

մտրակ, կանաչ կամ մուգ քրոմատոֆորներ,աչքի բիծ: ֆիտոմոնադներ(Քիյ0/ոօոճծյոճ) ունեն կանաչ քրոմատոֆորներ ն աչքի բիծ. մտրակներըերկուսն են: Մեծ մասամբ առաջացնում են գնդաճն լողացող, կամ ճյուղավորվածնստակյացգաղութներ: Ենթադաս2. Կենդանականմտրակավորներ Քրո: ատորֆներ ն աչքի բիծ չունեն, սնվում են հետերոտորֆ ձնով: Այս ենթադասիմեջ մտնում են հետնյալ կարգերը՝ Կարգ նախամտրակավորներ(5/01ԹՈռՏեց/ոճ).Անգույնձներ են, 13 մտրակներով:Մտրակայինապարատի հիմքում ունեն պարաբազալ մարմին կամ բլեֆարոպլաստ: Կարգ Բազմամտրակավորներ(ԽօոտճՏեցոճ) Անգույն ձներ են 26 մտրակներով, ունեն պարաբազալ մարմին ն կմախքի դեր կատարող ակսոստիլ: ' (Թհ/յշօ/8Տեց/ոծճ)Անգույն են, ուԱրմատամտրակավորներ նեն մեկ մտրակ, դրա հետ միասին ընդունակ են առաջացնելու կեղծ են, ունեն

.

օվկիան շատ Աոա եռ նախակենդանիների տեսակնե մալա 30000 ԿԱԲ տե

րածվածեն ամենուրեք՝ծովերում ներում խոնավ հողերում: (պարազիտում են) մարդկանցն կենդանիների

օրգանիզմում:

ՆԱԽԱԿԵՆՂԱՆԻՆԵՐԻ

ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

բւօու

1-2

Կարգ

-

(-0օռտնցյոճ) -

-

ՏԻՊԻ

-

ե

ր

Ի

նախակենդանիներ (Ք/6էօ202) բաժանվում

է

երկու ենթատի-

Ենթատիպ-Պլազմայիններ(ՔլՏոօժոօոոճ)

Շարժման օրգանոիդներըմտրակներնեն, կեղծ ոտքերը: Ունեն մեկ կամ մի քանի կորիզ: Պլազմայինների ենթատիպինպատկանում են երեք դասեր Դաս 1-ին սարկոդյաներ(ՏՅրաօժոտ)կամ կեղծ ոտանիներ (Ճհեշօքօ48),որոնք ընդունակեն առաջացնել կեղծ ոտքեր: Մերկ են կամ պատված են խեցիներով: Կարգ Ամեոբաներ(ոօօեյոճ) մարմինըմերկ է, իսկ կեղծ ոտքերն առաջացնում են մարմնի ցանկացած մասում: Կարգ Խեցիավորամեռբաներ(15512668) մարմինը պարփակված է սնկանմանխեցիի մեջ, ստորին կողմիցդուրս է գալիս կեղծ ոտքը: Կարգ ֆորամինիֆերներ(Բօրռյությա) ունեն մեկ կամ մի քամի խցիկներից կազմված խեցիներ: Խեցին հաճախ իր վրա ունենում է մանր անցքեր: -

-

-

Կարգ Արնայիններ(8/8//202)մարմինը գնդաձն է, ճառագայթաձն դասավորվածկեղծ ոտքերով: Կարգ ճառագայթավորներ (ԽոզՕ(/թոտ) մարմնի կենտրոնական մասը պարփակված է ծակոտկեն օրգանական թաղանթի` կենտրոնական պարկուճի մեջ, կեղծ ոտքերը ճառագայթաձնեն: Ունեն տարբեր ձնի ու քիմիականբարդ կազմությունունեցողկմախք: Դաս 2-րդ Մտրակավորներ (Բ/ցտկոթ) Շարժմանօրգանոիդները ճտրակներնեն, որոնց քանակը մեկն է կամ մի քանիսը: Դասը ընդգրկում է երկու ենթադասեր՝ Ենթադաս 1-ին. Բուսական մտրակավորներ (ԹհյօտոՏեցյոճ) Ցիտոպլազմայում պարունակումեն քլորոֆիլի հատիկներ,որոնց շնորհիվ է ֆոտոսինթեզ:Այս ենթադասի մեջ նշենք հետնյալ կարգեկատարվում -

-

-

-

րը

արի:

ոտքեր:

3-րդ. Սպորավորներ(Տքօ8208) ներբջջային մակաբույծներ են: Օրգանոիդներչունեն: Սեռականբազմացմանժամանակ առաջացնում են հատուկ պատյանովշրջապատվածզիգոտներ՝սպորներ: Կարգ Գրեգարիներ (Օցաղոճ) : Ջիգոտն առաջացնում է մեկ Դաս

-

-

սպոր:

Կարգ Կոկցիդիաներ(ՇօՇ6/ժճ): ներբջջային մակաբույծներեն, տեղադրվում են գլխավորապես էպիթելայինհյուսվածքներում:Զիգոտն անշարժ է, պարունակումէ մեկ կամ մի քանի սպորներ: Կարգ Արյան սպորավորներ(Ի/6տօտքօոճ/2): Ողնաշարավորների արյան կարմիր գնդիկներիկամ արյունատարհամակարգիմակաբույծներ են: Զիգոտը շարժուն է, սպորները թաղանթչունեն: Զարգացումը տեղի է ունենում տերափոխանակությամբ: Կարգ Միքսոսպորիդներ(Խյօտքօոծ/8): Սպորները երկփեղկ են: Գլխավորապեսձկների հյուսվածքայինն խոռոչայինմակաբույծներեն: Կարգ Սիկրոսպորիդներ(Ն1Շ/օՏքօոժ/2)Սպորները հասարակեն, առանց փեղկերի: Հոդվածոտանիների ն ձկների ներբջջային մակաբույծներ են: Կարգ Մսի սպորավորներ(ՏՁ/ՇՕՏքօոմ/2)Երիտասարդստադիան ամեոբան է: Սպորները մերկ են: պարկանման,երկարաձգված: Մակաբուծում են ողնւսշարավորներիմկաններում ն շարակցական հյուսվածքներում: Ենթատիպ Թարթիչավորներ(Շփօքհօո8)- Շարժման օրգանոիդներըթարթիչներնեն: Դաս 4-րդ. Ինֆուզորիաներ(ոխՏտօոք) Թարթիչներ ունեն ամբողջ կյանքիընթացքում կամ զարգացմանցիկլի որոշ փուլերում: -

-

-

-

-

--

-

Կարգ էվգլենայիներ(Էսց/Թոօ/ց/ոճ), համեմատաբար խոշոր ձներ -

-

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

ՍԱՐԿՈԴՅԱՆԵՐԻ

ԴԱՍ

-

-

-

--

--

1.

ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սովորական ամեոբան(Ճ/ոօթեր թրօէթստ)ապրում է

ՕԲՅԵԿՏԻ

պիպետներ:

քաղցրա-

Աշխատանքիանցկացմանհամարանհրաաժեշտ է ունենալ. 1. ամեոբայի կուլտուրա, 2. ամեբայի ն ֆորամինիֆերներիմիկրոպրեպարատներ,3. ամեոբայի կազմությանը պատկերողնկար, 4. մանրադիտակ,5. առարկայական ապակիներ ն ծածկապակիներ,6.

--

--

Տիպ նախակենդանիներ (Բ/օ16208) Ենթատիպ Պլազմայիներ (Ե|Տոօմ:օՌ8) Դաս Սարկոդյաներ(ՏՅՐՇօժ/ոտ) 1. կարգ Ամեռբաներ(ՃՈոօ6ելո) Ներկայացուցիչը Սովորականամեոբա (ՃՌօՕ6ԵՅքՒԾՕէօսՏ) 2. Կարգ ֆորամինիֆերներ(ԲօոռոուուԹոՅ) Ներկայացուցիչը (Ք։ՏՇօԵլտ Կ6ՏԼՇԿ/ՅՈՏ)

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՎՈՂ

ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

--

Պարապմունքի նպատակը ուսումնասիրել սարկոդյաների կազմությունը, կենսագործունեությունըսովորական ամեոբայի օրինակով. նկարել սովորականամեոբանն ֆորամինիֆերան:

-

Կարգ Փորաքարթիչներ (8յ/չքօլոՇոճ): Բացի թարթիչների գոտուց մարմնիփորային կողմում ունեն խոզանմանխոշոր թարթիչներ:

ներ:

-

-

Կարգ ՀԴավասարաթարթիչներ Թարթիչները հավասա(8/Թ/0ԼոՇիճ): րաչափ ծածկում են ամբողջ մարմինըկամ մարմնի որոշ մասերը: Կարգ Տարաթարթիչներ(8/Թ16/ԾեՇիճ)Մարմնի շուրջն ունեն թարթիչների ձախից աջ զսպանակաձնպտտվող գոտի: Բացի այդ մարմինը պատվում է նան մանրիկթարթիչներով: Կարգ Սակավաթարքիչներ (ՕցօոՇիոճ)- Բացի զսպանակաձնոլորված գոտուց մարմնի վրա կան նան մի քանի թարթիչներն խոզան,

ջը

ձնավորում է սննդառա մարսողականֆերմենտնե վում է: Չմարսվածմասերը

Ամեոբան սնվում է բա նական նյութերի փոքր մա պատում է սնունդը, ն այն

ան վակուոլ-

Նկ.

7) էկնտոպլազման կեղծ վակուոլի ձեակերպում,

ջրերում, լճակներում, ղանման զանգվածի տես Կազմված է կորիզից ն ցիտ արտաքինից պատված է մարմնի կայուն տեսք: Նր րից. արտաքին թափանցի ավելի ջրիկ ու հատիկավ զանազան օրգանոիդներ: Ամեոբայիցիտոպլազմ շնորհիվ մարմնիզանազա ժամանակավոր ելուններ` շարժվում է: համ

Ֆորամինիֆերներ

ծովերում

-

Ֆորամինիֆերների տարբերներկայացուցիչներ

Ֆորամինիֆերներըհնադարյանկենդանիներեն: Նրանց մահացած

սին:

Ֆորամինիֆերները բազմանում են անսեռ ն սեռական ճանապարհով, ընդ որում, նրանք կանոնավորկերպովհերթագայում են մեկը մյու-

ոտքերը:

Խեցին կարող է կազմված լինել ինչպես մեկ, այնպես էլ մի քանի խցիկներից:Խեցու վրա կան անցքեր, որոնցից դուրս են գալիս կեղծ

Նկ.

է նը րանք է, որը ներծծված է կրային աղերով (նկ.2): Խեցու ձնը շատ բազմազան է, մեծությունըմի քանի միկրոմետրիցհասնում է մինչն 1-3 սմ-ի:

Բացի

Բնութագրեք նա յունը: Նկարագրեք նա վոման պրոցես Բնութագրեքսա (Թվարկեք, թե ի մարմինը: Ինչպե՞սէ շարժ Ի՞նչ ֆունկցիան ուոլները: սովորակ

Հարց

Առաջադրանք հաջ ուսումնասիրմանն ինք Ուսումնասիրել` 1. ծունեությունը: 2.Ոլվոք նախակենդանիների գա լոքսի սեռական ն անսեռ Ուսումնասիրել ձիերի զ

7.

6.

5.

4.

Յ.

2.

1.

-

Նտեռբ կուլ

իլ տակով (տեսադաշտըկ մեոբայի ձեի փոփոխմ գանոիդներիտեղադրու ն գրել կառուցվածքայի 2. Ֆորամինիֆերն պակու վրա լցնել ծովի տակով սկզբից փոքր, հ Նկարել մեկ երկու

ԱՇԽԱՏ

բերման ժամանակ:

րաբերյալ ցուցան

մնացորդներից ջրի հ կազմված հանքաշերտ

-աաորան արտաքինից խեժիրվ: տոան Այն բշջի այի ացարմի-

կանց 2.

Քաղցրահամ ջրերում ապրողներիցիտոպլազմայում առաջանում է կծկուն վակուոլ: Անբարենպաստպայմաններումամեոբանցիստավորվումէ: Ամեոբան բազմանում է անսեռ ճանապարհովկ̀իսվելով: Սկզբում կիսվում է կորիզը, ապա ցիտոպլազման,ն այն բաժանվում է երկու դուստր բջիջների: Բացի ազատ ապրող տեսակներից, ամեոբաների կարգի մեջ մտնում են նան մակաբույծ տեսակներ: Դրանցից է օրինակ դիզետերիային ամեոբան (Բոէւօ6ճեճ հյտէօի/8068), որը պարազիտում է մարդաղիներում ն առաջացնում ամեոբայինդիզենտերիահիվանդութ-

մությունը ե զարգացումը: 4. Սովորել սարկոդյաներին մտրակավորների դասերի կարգաբանությունը:

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

ՍՏՐԱԿԱՎՈՐՆԵՐԻ

ԴԱՍ

են ջրամբարներիկանաչում, որը հայտնի է «ջրի ծաղկում»անունով: էվգլենայի մարմինը երկարաձգվածիլիկանման տեսք ունի, հետին ծայրը սուր է, առաջինը՝կլորավուն: Երկարությունը հասնում է մոտ 50մկմ: Արտաքինիցպատված է էկտոպլազմայի կողմից արտադրված էլաստիկ թաղանթով, որի շնորհիվ էվգլենան ընդունակ է փոխելու մարմնի ձենը:էվգլենայի հետին մասում տեղդրված է խոշոր, բշտաձն կորիզը: Մարմնիառջնի մասում գտնվում է մտրակը, որը ծառայումէ շարժմանհամար: նում

Պարապմունքի նպատակը Ուսումնասիրել կանաչ էվգլենայի, ոլվոքսի, տրիպանասոմների կազմությունը, կենսագործունեությունը, բազմացումն ու զարգացումը: Մանրադիտակիտակ դիտել կանաչ էվգլենան, ոլվոքսը ն ձիերի զուգավորման հիվանդության հարուցիչը, ն նկարել դրանք: --

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻՐՎՈՂ

ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒՅԹՈՒՆԸ

Տիպ Նախակենդանիներ(Թ/թօ208) Ենթատիպ Պլազմայիններ (Ք|ՅՏտօժոօոոՅ) Դաս 1. Մտրակվորներ(Բ/Յց6իճթ) Կարգ 1. էվգլենաներ (ԷսցլԹոօ մո) Ներկայացուցիչ Կանաչ էվգլենա (Էսց/|6ոտ ԿՈՎՏ) Կարգ 2. Ֆիտոմոնադներ(Եհ/օոօոժոՅ) Ներկայացուցիչ Գնդաճն ոլվոքս (ՄօԽօ» ց/ՇԵՅԾո) Կարգ 3. նՆախամտրակվոոռներ (Քօէօոօոժոճ) Ներկայացուցիչ Ձիերի զուգավորման հիվանդության հարուցիչ (1/քոճՏտօոՅ 6զմք:ոմստ): --

--

--

-

-.

Աշխատանքիանցկացմանհամարանհրաժեշտէ ունենալ. 1. Կանաչ էվգլենայի կուլտուրա, 2. ոլվոքսի միկրոպրեպարատներ, 3. 7ո/քճոճտօտճ ճզաքոմստ -ի ներկած պրեպարատներ, 4. էվգլենայի, ոլվոքսի, տրիպանասոմայիկազմությունը պատկե6. պիպետներ,7. առարկայարող պլակատներ,5. մանրադիտակ, կան ապակիներն ծածկապակիներ,8. մայրու յուղ: ՕԲՅԵԿՏԻ

ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կանաչ էվգլենա (ԷսցլԲոճ ՊոժՏ) : Ապրում է օրգանական (նյութերով հարուստ կանգնած ջրերում, լճակներում, փոսերում: Բարենպաստ պայմաններում ինտենսիվորենբազմանալով`նրանք առաջաց1.

Նկ.

3.

Կանաչ էվգլենա

1.մտրակ,2. մտրակիարմատ, 3. կծկուն վակուոլի ռեզերվուար, 4. լուսազգաց աչքի բիծ, 5. կծլուն 6. վակուոլ, քրոմատոֆորներ, 7. կորիզ

Մտրակի հիմքում տեղադրվածէ բազալ մարմնիկը (կինետոպլաստը), որը մտրակի համար էներգիայի աղբյուրի դեր է կատարում: Մտրակի հիմքին մոտիկ տեղադրված է լուսազգաց կարմիրգոյակցություն (պիգմենտ), աչքի բիծը կամ ստիգման, որի օգնությամբ կենդանին կողմնորոշվումէ դեպի լույսը: Ստիգմայիկողքին տեղադրվածէ կծկուն վակուոլը, որով էվգլենան կարգավորում է օրգանիզմի օսմոտիկ ճնշումը: Կծկուն վակուոլից հեղուկը լցվում է ռեզերվուարի մեջ ապա դուրս մղվում կենդանու օրգանիզմից:էվգլենայիցիտոպլազմայում կան բազ13

-

Ար:

Բաան բջիջներ: նրանց առաջանում

կիսվելով

Ոլոքսը բազմանում է անսեռ ն սեռական ճանապարհներով: Անսեռ բազմացումը տեղի է ունեում բարենպաստ պայմաններում:Գեներատիվ զոոիդները խորասուզվում են գաղութի խորքը, բազմանում ն առաջացնում են մի քանի դուստրը գաղութներ: Մայր գաղութի հետո դուստր գաղութները վեր են ածվում ինքնուրույն ոլվոքսների: Անբարենպաստպայմաններում(աշնանը) գեներատիվ զոոիդներից են մի մասը գաղութի ներսում ակրոգամետներ (իգական ավելի խոշոր են, անշար կոչվու բջիջներ), մյուս մասը ավելի մանր ու շարժուն են ն կոչվում են միկ-

արիք

ինչպես

Լ

մաթիվձվաձն մասնիկներ՝քրոմատոֆորներ,որոնց մեջ կան քլորոֆիլի հատիկներ: Նրանց օգնությամբ, լույսի առկայության պայմաններում բույսերի ֆոտոսինթեզ կատարելով (ավէվգլենան սնվում է տոտրոֆ սննդառություն): Մթության մեջ էվգլենան սնվում է կենդանիներինման պատրաստի օրգանական նյութերով(հետերոտրոֆ սննդառություն): էվգլենայի ցիտոպլազմայում կան նան պարամիլի հատիկներ, որոնք գոյանում են ֆոտոսինթեզի ընթացքում իրենց բնույթով նման են օսլային ն պաշարայինսննդանյութերիդեր են կատարում: Անբարենպաստպայմաններումէվգլենան ցիստավորվում է, որի ընթացքում կորցնում է մեծ քանակությամբ ջուր, ընդունում կլորավուն տեսք ն պատվում էկտոպլազմայիցարտադրված հաստ թաղանթով ն այդ ձնով կարող է մնալ երկար ժամանակ: Բարենպաստ պայմաններում ցիստայի թաղանթըքայքայվում է ն էվգլենան անցնում է ակտիվ կենսակերպի: էվգլենան բազմանում է անսեռ ճանապարհով կիսվելով: Սկզբում կիսվում է կորիզը, ապա ամբողջ մարմինը`առջնի ծայրից դեպի հետ ն բջիջը բաժանվում է երկու դուստր բջիջների: 2. Ոլվոքս (/Օի/օ»«ց|ՇԵՅԷԾ՛)Մտրկավորնախակենդանիներիգաէ, որն ունի գնդի տեսք ն ապրում է օրգանական նյութերով հաղութ րուստ քաղցրահամ ջրերում: Գնդի արտաքին մասում տեղադրված են էվգլենայի նման կանաչ գույն ն աչքի բիծ ունեցող բազմաթիվբջիջներ՝ զոոիդներ, որոնց քանակը կարող է հասնել 500-1000 ն ավելի: Ի տարբերություն էվգլենայի, ոլվոքսի զոռիդները ունեն երկու մտրակ: Զոոիդներն իրար միանում են պրոտոպլազմայինկամրջակներով:Ոլոքսի գաղութի տրամագիծը հասնում է 500մկ-ից ինչն 2 մմ (նկ. 4): Գնդի ներսը լցված է թափանցիկդոնդողանմանզանգվածով: Տարբերում ենք երկու տեսակի զոոիդներ` վեգետատիվ ն գեներատիվ: Վեգետատիվզոռիդները բազմաքանակեն ն փոքր, ծառայում են հիմնականում սնման ն շարժման համար: Գեներատիվ կամ վերարներո րը համեն համենատաբար քիչ ենննծն ծառայու մ են բազմաց

Նկ.

4.

մակրոգա Ս

տակ,

լիքանման թրթռուն թաղ ցելով տրիպանասոմի ա Մտրակի ն ունդուլացնո

ւղթֆարոու որ

Ո լվոքսի ուսումնասի բազմաբջիջկենդանինե 3. Ձիերի զուգավոր Փզսլքօոմստ) -երկարաձգ ղադրված մարմնի առջնի

առանձնյակ, 5 քր կամրջակ,8. մտրա

ոշորացման

ՆԱ ԱՊԻ

Լ.

րոգամետներ (արական մ հանդիպելով մակրոգամ նենում կոպուլացում: Դ սկիզբ է տալիս նոր օրգա

դային

1ո/քՅոճտօոտ6զսիք6ոմսո

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ԸՆԹԱՑՔԸ

1.

Առարկայականապակու վրա պիպետով կաթեցնել մի կաթիլ էվգլենայի կուլտուրա, ծածկել ծածկապակիովն դիտել մանրադիտակով, սկզբում փոքր, ապա մեծ խոշորացումով,գտնել էվգլենան ն ման-

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

Պարազիտըարյան մեջ բազմանում է երկարությամբկիսվելու միջոցով: Սնվում են ամբողջ մարմնի մակերեսով: Բացի ձիերի զուգավորման հիվանդությանհարուցիչից նախամտրակավորներիկարգի մեջ մտնում են այլ տեսակներես, որոնք ապրում են ողնաշարավորկենդանիների արյան մեջ:

ալ:

Նկ.

Մեմբրան,2. կորիզ, 3. բլեֆարոպլաստ,4. մտրակ

Կենսագործունեությանընթացքում արտադրում են կենդանու նյարհամակարգիվրա ազդող թույներ, որից հիվանդըկարող է մահա-

1.

ղում է արյանմեջ: Հիվանդությունը տարածվում է զուգավորման ճանապարհով:Հարուցիչները սկզբում տեղադրվում են սեռական օրգաններում, այնուհետն թափանցում արյանմեջ:

`

Յ.

Զուգավորման հիվ

5.

4.

Յ.

2.

1.

Բնութագրեքմտրա բանությունը: (Թվարկեքկանաչ է Ի՞նչ առանձնահա Նկարագրեքկանաչ Նկարագրեք ոլվոքս Ինչպիսի բջիջներ մեջ ն ի՞նչ դիֆերե ն ս Ոլվոքսի անսեռ Ինչպիսի՞ մակաբ

Հարցե

Նկարել տրիպանասոմ

տրակը:

կեր:Լ

քսուկի վրա կաթեցնել մեկ 90 խոշորացնողօբյեկտով: րանքում երնում են կապտ երեում է կորի

րամասնորենուսումնասիր Ուշադրությունդարձնել քային մասերը: Մարմնի լա գտնվում է թափանցիկ, նկատվումեն կանաչ քրոմ րը: Շարժման մեջ գտնվող կարմիր գույնի աչքի բիծ մտրակը: Մանրադիտակիթույլ խ լինի բաժանմանպրոցեսու 2. Առարկայականապ կուլտուրայից մեկ կաթիլ ն մով: Այդ նպատակիհամար րաստի պրեպարատներ:Ջ շարժվող գնդաձն գաղութ դուստր գաղութները:Մանր Հրելիէ տեսնել առանձինզո մար վոր պրոտոպլազմայով Նկարել ոլվոքսի գաղութ կտրվածքը ն մի քանի զոոի

ԴԱՍ

է:

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

-

--

-

--

--

Աշխատանքիանցկացմանհամար անհրաժեշտէ. 1. Կոկցիդիաների,մալարիայի պլազմոդիաներիներկած քսուկ-

--

--

Տիպ նախակենդանիներ (Բ:օ01օ208) Ենթատիպ Պլազմայիններ (Ք|ՅՏոոօժոօոո8) Դաս Սպորավորներ(Տքօ/օ208) Կարգ 1. Կոկցիդիաներ(ՇօՇ6/ժ1ժ8) Սեռը էյմերիաներ(ԷյոճոՅ) Ներկայացուցիչ ճագարիկոկցիդիոզիհարուցիչ (Բ(ո6ոճ Տետժ86) Կարգ 2. Հեմոսպորիդիաներկամ արյան սպորավորներ(ՈԾՅոօՏ քօոժ/Թ) Սեռ ա) Պլազմոդիաներ (Բ/Տօժսո) Ներկայացուցիչ Եռօրյա տենդիհարուցիչ (Ք1Տոօժյսո ԿԽՅշ) Սեռ բ) Պիրոպլազմաներ(Թ/Շք/|ՏոՅԱժո6) Ներկայացուցիչ տավարի պիրոպլազմոզիհարուցիչ (Ք/ոօքյ8տոտ Եցծուոսո)

ԿԱՐԳԱԲԱՆՈւԹՅՈՒՆԸ

ՈւՍՈւՄՆԱՍԻՐՎՈՂ

-

Պարապմունքինպատակը ուսումնասիրելսպորավորներիդասին պատկանողկոկցիդիոզ, պիրոպլազմոզն մարդկանցմալարիահիվանդություների հարուցիչների կազմության ն զարգացման ցիկլերի առանձնահատկությունները: Նկարել կոկցիդիայի, մալարիայիպլազմոդիայի ն պիրոպլազմայի զարգացմանցիկլերը:

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

ՍՊՈՐԱՎՈՐՆԵՐԻ

Առաջադրանքհաջորդ պարապմունքի՝«Սպորավորների դասի» ուսումնասիրմանն ինքնուրույն աշխատանքիհամար: Ուսումնասիրել 1. գյուղատնտեսական կենդանիներիկոկցիդիոզ հիվանդության հարուցիչների զարգացմանցիկլը: 2. Մարդկանցմալարիայի ն տավարի պիրոպլազմոզհիվանդությանհարուցիչներիզարգացման ցիկլը: 3. Սովորել սպորավորներիդասի կարգաբանությունը:

ձիերի զուգավորման հիվանդությանհարուցիչի կազմությունը ն կենսագործունեությունը: 2.

կոկցիդիոզ, մար

1.

-

Կոկցիդիաներ ապրում են հավերի, բա այլ կենդանիներիաղիք առաջացնումնրանց ա րած հիվանդությունըկո երբեմն հ կենդանիներից Կոկցիդիաների զար կոկցիդիոզհիվանդությ րինակով: ճագարը վարակվու կուլ է տալիս կոկցիդիո 21 մկմ մեծությամբ գոյ ցից յուրաքանչյուրը պա րոզոիտներ:Կենդանու ները լուծվում են, իսկ փանցում են աղիքներիէ աճող բջիջների,տրոֆոզ Այնուհետն նրանք ս կամ շիզոգոնիայով, ն ա բջիջներ կամ մերոզոիտ էպիթելիբջիջները, դուրս թափանցում նոր, առողջ կարող է կրկնվել մի քա ղիքների բորբոքում: Յի ղության խանգարում,փ նարկելիս հիվանդությու Հարուցիչի անսեռ բ կրկնվելուց հետո վրա է րոշ մերոզոիտներ դիֆե գամետոցիտների՝սեռա յում բարդ փոփոխությո նում են իգական սեռակ տոցիտներից արական ներս փոքր են, օժտված

ՕԲՅԵԿ

հա հիվանդությունների պլակատներ,3. իմերսիո

ներ,

Շարժուն միկրոգամետը թափանցումէ մարկոգամետի մեջ ն տեղի է բեղմնավորում, առաջանում է զիգոտ, որը պատվում է ամուր թաղանթովն վերածվում օօցիստի: Օօցիստի հետագա զարգացումը հնարավորէ միայն արտաքին ջավայրում, ազատ թթվածնի առկայության պայմաններում:Օօցիստը հիվանդ կենդանու աղիքներից կղանքի հետ դուրս է գալիս ն ընկնում արտաքին աշխարհ, որտեղ նրա մեջ ձնավորվում են չորս ունենում

մի-

սպորոբ-

լաստներ:

Նրանցից յուրաքնչյուրի շուրջը ձնավորվումէ թաղանթ ն վեր է ածԴետագայումամեն մի սպորոցիստիմեջ առաջարկուական սպորոզոիտներ: Այս ձենովօօցիստը կերի, ջրի հետ նու միասին ընկնում է առողջ կենդանու օրգանիզմ ն վարակում նրան: Նույն ձնով է ընթանումհարուցիչի հավերի, բադերի, սազարգացումը խոշոր եղջերավորներիօրգանիզմներում: ' ր է անասնաիվանդության դեմ պայքարելու համար անհրաժեշտ շենքը, բակերը պահել չոր վիճակում, գոմը, խնամքի առարկաները պարբերաբարպետք է մաքրել ն ախտահանել: 2. Մալարիայիպլազմոդիաներ Մալարիայովհիմնականումհիվանդանում են մարդիկ, սակայն կարող են հիվանդանալ նան կապիկները, հավերը: Գոյություն ունեն հիվանդությանհարուցիչներիմի քանի տեսակներ,որոնցզարգացմանցիկլերը ընդհանուր գծերով միանման են ընթանում: Վաշվի առնելով այդ հանգամանքը հիվանդության հարուցիչների զարգացումն ուսումնասիրեք եռօրյա տենդի հաուցիչի (Ե:Տոօժառ «ԽՅշ) օրինակով: Առողջ մարդը վարակվում է մալարիայով, երբ մալարիայի պլազմոսեռին պատկանողէգ մոծակը խայքում է մարդիաներկրող Ճոօքիհտ/6Տ հետ միասին մարդու արյան մեջ են թափանցում նան դուն: Մոծակիթքի մալարիայի սպորոզոիտները(նկ. 7): Նրանք տեղադրվումեն արյան անոքների էնդոթելի, լյարդի բջիջների մեջ, որտեղ բազմանում են շիզոգոնիայով ն առաջացնում են բազմաթիվ մերոզոիտներ: Հյուսվածքի ախտահարված բջիջները քայքայվում են, ն մերոզոիտները լցվում են արյան պլազմայիմեջ: Մերոզոիտների մի մասը կրկին կարող են թափանցելհյուսվածքաբջիջների մեջ ն կրկնել վերը նշված զարգացմանհյուսվածքային

լում Արան

Գերի,

--

նե ուլը:

Հն

-

՛

:

|

Նկ. 6 Կոկցիդիոզիզարգացմանցիկլը

--շիզոնտիբաժանումը մերոզոիտների, առաջացումը, 8, Ջ միկրոգամետների առաջացումը, 10, 77 մակրոգամետոցիտների առաջացումը, 12 մակրոգամետների առաջացումը, 13 մակրո ն միկրո գամետներիբեղմնավորումը ն զիգոտի առաջացումը, 14 օօցիստը, 75 16 սաորաբլաստներիառաջացումը, սպորոզոիտների առաջացումըշրջապատված սպորացիստներով,18- տիդոջ աղիների մեջ սպորոզոիտներիդուրս գալը սպորոցիստներից, 79.զոհտի ներթափանցումըաղիքային էպիքելի բքքի մեջ:

6,7-

7. 2.-

տրոֆոզոիտիաճումը, 3, 4,

միկրոգամետոցիտների -

-

-

-

-

-

-

աաորո-

|

ԶԸԸՈըԸՈԸՈՒւՆՏՏՏՍՍՍՍՍՍՍՏՍՕ|ՏՍՕՍՏՍՍ

ՇԸ

Մերոզոիտների մյուս մասը պլազմայից թափանցում են արյան կարմիրգնդիկների մեջ, սնվում ն վերածվումտրոֆոզոիտների,որոնք վերաւհոխվում են շիզոնտների: Վերջիններս հոգնակի ճանպարհով բազմանում ն առաջացնում են բազմաքանակմերոզոիտներ:Վերջիվերջո էրիթրոցիտներըքայքայվում են ն մերոզոիտներըլցվում են արյան պլազմայի մեջ: Այնտեղ նրանք երկար չեն կարող մնալ, ն հնարավոր է, որ նորից թափանցեննոր էրիթրոցիտների մեջ ն անսեռ բազմացման ցիկլը կրկնվի: Յուրաքանչյուր անգամ էրիթրոցիտներիքայքայման հետնանքովարյան պլազմայի մեջ են դուրս գալիս ն մերոզոիտներըն նրանց կենսագործունեության հետնանքովէրիթրոցիտներումկուտակված թունավոր նյութերը: Նրանց ազդեցությունից հիվանդ մարդու մոտ բռնկվում է մալարիա հիվանդությաննոպան, որը արտահայտվում է տենդով, մարմնի ջերմաստիճանիկտրուկ բարձրացումով, կենսական պրոցեսներիլուրջ խանգարումներով: Հիվանդությաննոպայի բռնկում-

։

Չ2

-

-

նկ.

7.

տնողու: տնողությունը ախ

Մալարիայիպլազմոդիումիզարգացման ցիկլը

նրա ճրա

,

թ

-

-

-

սպորո-

2, 3, 4 սպյորոզոխտներ, յարդի էնդոթելային բջիջների մեջ սպորոզոհտի զարգացումը ն մերոզորտների ա ռաջացումը (4), 22, 23, 24 25, 26 -էնդոթելում նայխորդցիկլի կրկնություն 56289 170- արյան կարմիր գնդիկներիմեջ մերոզոիտների զարգացումը, 17- մերոզոիտներիամը, 72 73-մերոզորմից մակրոգամետոցիտի առաջացումը, մերոզոիւոից միկրոգամետոցիտի առաջացումը, 16- միկրոգամետոցիտից մինրոգամետի առաջացումը, 17 մակրոգամետի առաջացումը ն նրա միաժծուլվելը հետ, 18 միկրոգամետի շարժվող զիգոտը (օօկինետան) թափանցում է մոծակի չայիթելայինբջիջների մեջ 19 օօցիստի ածը ն նրա բաժանվելը սայորոզոիտների,21զոհտների ներթափանցելը մոծակիթքագեղձերըմեք-

16.

ները կրկնվում են կանոնավորկերպով, իսկ հ իմ ված է հարուցիչիտեսակից:

որոշ

մե

են պարազի ձնափոխվում

եղջերավորների պիրոպլազմ նուր գծերովայնհիշեցնումէ մա

-

(կոպուլացիան) ն զիգոտի առ պարանաւիոխվումէ շարժուն տից թափանցում է նրա խոր թաղանթով ն վերածվում է օօց թիվ անգամ բաժանվելով ա մանր սպորոզոիտների:Օօցի քայքայվում է, սպորոզոիտն տեղից արյան միջոցով թափ լով առողջ մարդուն, սպորոզ մարդու օրգանիզմ ն հարուցի Այսպիսիով մալարիա հի թանում է երկու տիրոջ մոտ: անսեռ ճանապարհով` համա ռին պատկանող էգ մոծակը, կան ճանապարհով,համարվ Մալարիա հիվանդությա մի շարք միջոցառումներ.հի րացում, սիստեմատիկ պայքա դեմ: 3. Պիրոպլազմաներ Հ պարազիտել հյուսիսային եղջ րի, ոչխարներիօրագնիզմու վանդություն, որը հայտնի է րի միջնորդ տերերն են գյուղ նականտերերը արոտավայր Պիրոպլազմոզների տարբե Որպես օրինակն ոչ միանման:

մոծակիօրգանիզմում: Կծելո միասինանցնում են մոծակի մակրոգամետոցիտըվեր է ա ցիտը հասունանալովբաժա մետների: Դրան հաջորդում է

նրանց հե գամետոցիտների:

ն

բազմացումիցհետո,

Ք|ԹՏՈոօժԽո ԿԽՅչ-ով (եռ քում նոպան կրկնվում է յուր ոռռոոտով (քառօրյա տեն ժամը մեկ: Մալարիայի հար

«

Ջարգացմանցիկը

ԵՀԵԼԾ:

58 4

այա

տարբեր

տիզի թքագեղձերի

՝

են

իսկ

տանձաձն

դուրս

թափանցել նոր էրիթրոցիտների մեջ ն բազմանալ

։

աան մերոզոիտների: կ էրիթրոցիտներ էնի աթայվում երկու եկած մերոզոիտներըկարող

հետո

Պիրոպլազմայի հարուցիչներկրող տիզը, խայթելով յթելով տ տավարին, սպորոզոիտները թքի հեւտ միասիններարկում է ն րա արյան մեջ, որոն արյան կարմիրգնդիկներիմեջ: Աճման շրջանից

ն

Մանրադիտակովդի րատները

արյունից

(օօցիստներ):

Հա

Խանե Ա րը (ոագիս Գաակաարո կում

1.

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

2.

1.

անությունը:

Թվարկեքնախակե

Բնութագրեք սպոր

Վարցեր ԿԱՏ

մալարիայի գրել բացատրություններ:

մարդու պա փաժուլումը զիգոտի վանդ գամետների ոո ուտումն ծրցաններում աարի բեկի նեոա մէք Ն. պլազմոդիումի

Պիրոպլա

նրանիցսպորոզոհտներիառաջացումը, 78-սպորոզոհտների ներթափաճցումը մեջ.

բնա /4.15.)8.:17-տիզի

Ն

Արեատմամաանրո աւարտական ն աու.

Ֆ.

8:81 93

Անսեռ բազմացման այ կրկնվել, որի հետնանքով քայքավում են դրան զուգա ցիտների մեջ ն փոխակեր Խայթելով ն սնվելով հի մոքս են անցնում նան այն է մետոցիտները:Արյանկարմ ն վե ցիտները հասունանում իսկ նրանց կոպուլացումից կինետան թափանցումէ տի ցիստի, բազմակի բաժանու րոզոիտներ, որոնք ի վերջո պիսի տիզը խայթելով առողջ Պիրոպլազմոզովհիվան նելի լորձաթաղանթների դե ն այլ երնույթներ: Հիվանդության դեմ պայ միջոցառումներ հիվանդ կե քար արոտավայրայինտզեր

նույն ճանապարհով:

`

պրոֆիլակտիկայի ի՞նչ միջոցառումներեն ձեռնարմարդկանց մալարիա ն գյուղատնտեսական

րի

ն

ն

անվանում-

հարուցիչների ւթյամբ գրեք նրանցԱնում,

րերը զարգացման դինամիկայում:

որուն Արու

արիա

դա

ն. նիների: պիրոպլամոզ հիվանդություններիդեմ: սխեմայի ձնով գծեք գրեք կոկցիդիայի, Թղթի ւրա պիրոպլազմայի մռանծին զարգացման ցիկպլազմոդիումի

Պայքարի ն

միջհարուցիչները րո Վերջնական տերերի Ժռանիագների օրգանիզմներում:

ցիկլը: զարգացման լոգոնիայի Աո եոաավյոն հիզանդությունների

՛.

-

Պարապմունքի նպատակը Ուսումնասիրել 1. Վողաթափիկինֆուզորիայի կազմությունը, կենսագործունեությունը, բազմացումը: 2. Որոճող կենդանիների նախաստամոքսներում ապրող սիմբիոտիկ ինֆուզորիաների կազմությունը ն կենսագործունեությունը:

ԻՆՖՈՒԶՈՐԻԱՆԵՐ

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

Առաջադրանքհաջորդ պարապմունքի«Ինֆուզորիաների դասի» ուսումնասիրմանն ինքնուրույն աշխատանքիհամար: Ուսումնասիրել. 1. Գողաթափիկինֆուզորիայի կազմությունը, կենսագործունեությունը, բազմացումը: 2. Ծանոթանալ որոճողների նախաստամոքսներումապրող սիմբիոտիկ ինֆուզորիաների կազմության 3. Սովորել ինն կենսագործունեության առանձնահատկություններին: ֆուզորիաների դասի կարգաբանությունը:

Ա

6.

ՏՆ

,

Յ.

պե՞ս է կատարվում նախակենդանիներիբազմակի բազմացումը: Նկարագրեք ճագարների կոկցիդիոզ հիվանդությանհարուցիչի Ի՞նչ է տեղի ունենում շիզոգոնիայի, գամեսպորոգոնիայիփուլերում: վանեք մարդկանց մալարիա ն գյուղատնտեսականկենդան հարուցիչների միջրդ րջնական տերերին: թե ինչպես են բազմանումմարդկանցմալարիայի Նկարագրեք,

-

սն

6.

Հողաթափիկ ա առարկայական

1.

տուշ,

մմ-ի (նկ. 9):

Արտաքինիցպատվ որոնք կազմությամբն ծ թ րի համաձայնեցված վական մեծ արագությ գտնվում է ներս ընկած րիստոմը: Այդ հատված յի ցիտոպլազմանբաժ էկտոպլազմայի,ներքի յում ավելի ուղղահայա կանման գոյացություն կան դեր են կատարու դրանք դուրս են նետվու նուրբ թելերի: Տրիխոցի

Վողաթափիկինֆու օրգանականնյութերով կազմություն ունեցող մի րաձգված,ունի հողաթ

ՕԲՅ

քոքանե

5.

ֆիլտ խաթթվայինլուծույթ, ինֆուզո

3.

Աշխատանքիանցկ

Սերաաց

-

օՅԱՄՅառ) Կարգ 2. Պարուրաթ ցիք Նա

Ներկայացուցիչ

Կարգ 1. Յավասար

--

ԴասԻնֆուզորիան

Ենթատիպ -- Թարթի

Տիպ-- Նախակենդա

ԿԱՐԳ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՎ

Նկ.

Հողաթափիկինֆուզորիա

-

-

-

նի ն հետին

--

կազմութ-

տեղադրված բարդ

մասում

ավելի ներ տանի անգան վակուռ

-

-

երիաներով,

ջը

ման

մուռներով

ն

թիչներիթարթմանշնորհիվ հոսք է (ցիստոստոմ), որի շնորհիվ ջրի մեջ եղած սննդի մասնիկներըանցնում են դեպիբջջային ըմպան(ցիստոֆարինքս) ըմպանբռնվում է բջջային է որի վակուոլ, մարսողական սննդի ձնավորվում հատակում, շուրջը նի

նվում

ու աքը Պերի թարալողված րանական մոն ցորդ ներով: ատոմի առաջանումդեպի բջջային բերանը

ունեն:

Աի

յուն

են

ՐՆ

--

պեԹարթիչներ, 2 -- Մարսողալյանվակուոլ, 3 փոքր կորիզ, 4 ոիստոմ, 5 բերանի անցք, 6 -ըմպան, 7--մարսողականվակուոլի առաջացումը, 8 չմարսված նյութերի արտաթորումը,արտաթորական կծկուն վակուոլի պահեստարանըն բերող խողովակնեանցքով, 9 տրիխոցիտներ, 12 - թարթող թաղանթ (ունոր, 10.-- մեծ կորիզ, 11 եւացնող մեժբունն):

ւա ի հե Կոնյուգացիայից ն 0ում, բարձ

ի,իչ աուրան

ռ

րը վ:թ

իրարից հրաում նն.Ա

Ար

մեջ ցիտոպլազմայիցլցվու պանից մարսողականվակ տեղ շրջանառություն կա Սննդի չմարսված մասերը քով, որը տեղադրված է բե Ինֆուզորիայի կորիզ ցիտոպլազմայումտեղադ կը մեծ է (մակրոնուկլեուս), ված է մեծ կորիզի փոսիկ կում է մի քանի անգամ շատ նը, նյութափոխանակութ յում է բազմացմանպրոցես Ինֆուզորիահողաթա պարհով: Անսեռ բազմացո կորիզը կիսվում է երկու մ բնեռը, իսկ մյուսը հակա մասի է բաժանվում ն բնեռ կիսմանը հաջորդում է ցի նակի ուղղությամբ բարա բջիջը բաժանում է երկու գանոիդներըվերականգն Հողաթափիկի սեռակ կերպ: Մի քանի անգամ ան կու ինֆուզորիաները բեր նում են իրար, նրանցթաղ սի միջն առաջանում է ցի վում է կոնյուգացիա:Մեծ կ կորիզը երկու անգամ բա Նրւսնցից երեքը լուծվում ե կորիզների,որոնցից մեկը նար, իսկ մյուսը շարժուն է, Երկու ինֆուզորիաների մ կու|տեղի է ունենում արա կորիզը ա րիայի րիայի մեջ ն միանում է ն պորցես, որը նման է բեղմն

ո-

1.

ինֆուզոկաթեցնել Առարկայականապակուվրա պիպետով րիայի կուլտուրա, ծածկել ծածկապակիովն դիտել մանրադիտակի

ԸՆԹԱՑՔԸ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ինֆուզորիաներ Նկ 10 Ռրոճողներինախաստամոքսների

րոճողների նախաստամոքսներումսիմբիոտիկ կան բազնաթիվելուններ: Մարմինըերկարաձգված է (նկ. 10), նրա վրա հետ է աճել: Թարթիչներից կերպով խիստ Թարթիչային ապարատը ն մնացել է՝ մի փունջ բերանիշրջապատում թարթիչներիխմբեր, որոնք են մարմինը: գոտիաձնշրջապատում

-

ինֆուզորիաներ Ապրում են նախաստամոքսների Որոճողների ն կյանք են վարում:

5.

4.

Յ.

2.

1.

կ

իմաս տության

ֆունկցիաները:

Ինչպիսի՞

Թվարկեցեքին Ինչպե՞սէ կատ Ինչո՞վէ հիմնա վում է առավել բ

Բացատրեք ին ները:

Հա

ռացման շնորհիվ անշա մեծ խոշորացումովուս թիչները, մարսողական խատանքը:Մարսողակ ցույցիապակու վրա լցն մի քանի կաթիլ տուշ, 10թիլ տեղափոխելառար ն դիտել մանրադիտա երնում է տասից ավել են կատա շրջապտույտ Հողաթափիկի կորի նասիրելու համար առ կաթիլ հողաթափիկի կ պատրաստվածմեթիլե կիով, ավելորդ հեղուկը տակով: Գտնել ներկվա միկրոնուկլեուսը: Քաց են նախօր մահանում նետած դուրս տրիխոցի Հողաթափիկ ինֆու կառուցվածքայինմասե 2. Որոճողներինա սիրության համար նախ ներկած պրեպարատն մանրադիտակի տակ տետրում ն գրել կառու

փոքր խոշորացումով: մարմնի ձեր: Այնուհետ

Տվեք որոճողների նախաստամոքսների բնուինֆուզորիաների թագիրը ն նրանց նշանակությունը:Ինչպիսի՞ համակեցության ձն է սիմբիոզը:

7.

ՏԻՊ

ՇՕԲԼՔԱԼՔՔ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

-

ՃՆ

Աղեխորշավորները բազմաբջիջ, երկշերտանի, մարմնի ճառագայթաձն համաչափությունունեցող, ջրային կենսակերպ վարող կենդանիներ են: Առավելապեսապրում են ծովերում ն օվկիանոսներում,իսկ որոշ տեսակներ նան քաղցրահամջրերում: Մեծ մասը նստակյացկյանք են վարում, սակայն կան նան ազատ լողացող տեսակներ: Աղեխորշաունի, որը արտաքին միջավորների մարմինը երկշերտ պարկի տեսք հետ է անցքով: կապված բերանի վայրի Պարկի խորշում տեղի է ունենում սննդանյութերիմարսում ն կոչվում է աղիքի խորշ: Բերանիանցքը, որը շրջապատվածէ շոշափուկներով, ծառայում է ինչպես սնունդ ընդունելու, այնպես էլ սննդի չմարսված մասերը արտաթորելուհամար: Աղեխորշավորներիմարմինը կազմված է բջիջների երկու շերտից, արտաքին` էկտոդերմիցն ներքին` էնդոդերմից:Այդ երկու շերտերի արանքում տեղադրվածէ ոչ բջջային կազմությունունեցող գոյացություն, որը թիթեղի կամ հոծ զանգվածի տեսք ունի ն կոչվում է մեզոգլեա: Այն հենարանիդեր է կատարում:

ԱՂԵԽՈՐՇԱՎՈՐՆԵՐԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

Առաջադրանքհաջորդ պարապմունքիուսումնասիրման ն ինքնուրույն աշխատանքիհամար: 1. Սեմինար պարապմունք«նախակենդանիներիտիպը» թեմայով: Տալ նախակենդանիներիընդհանուր բնութագիրը, կարգաբանությունը, նշել դասերի առանձնահատկությունները,կրկնել ն ուսումնասիրել գործնականպարապմունքներիընթացքում անցած նախակենդանիների կազմությունը, կենսագործունեությունը, բազմացումը: Հանգամանալից ուշադրություն դարձնել պարազիտ նախակենդանիներիզարգացման ցիկլի, նրանց կողմից առաջացրածհիվանդություններիուսումնասիրմանը ն պայքարի միջոցառումներին:2. Նախապատրաստվել «Աղեխորշավորներիտիպը» թեմային: Տալ աղեխորշավորներիտիպի բնութագիրը ն կարգաբանությունը:Սովորել սովորական հիդրայի կազմությունը, կենսագործունեությունը,բազմացումը:

կությունը:

Նկարագրեք ինֆուզորիայի անսեռ ն սեռականբազմացումը: Բացատրեք սեռական բազմացման կենսաբանականնշանա-

6.

Մերկ եա

-

--

-

-

-

-

Սանրակիրներ (Շ| Պ

ՍՈ

Ներկայացուցիչը«Վեներ

Դաս

-

Ենթատիպ Չխայթողն

-

--

-

Տիպ Աղեխորշավորներ (Շօ

ԿԱՐԳԱԲԱ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՎ

ը, բազմացումը ն զարգացումը կի կտրվածքները, առանձինբջի

նպատակ չրարապմու աղեխորշ դուճնասիրել

յ

բ

Կորալյան պոլիպն ոկայացոո ՑԻԺԸ Կարմ Կարմ

-

Ենթատիպ1 Դաս 1 (ՒԷԽ/ .--Վիդրոիդներ Ներկայացուցիչը Սովոր Դաս 2 Սցիֆոիդներ (Տօյ/ք ՆերկայացուցիչըԲնեռայ

Խայթ

Աղեխորշավորների տիպը

ԿԱՐԳԱԲ

ԱՂԵԽՈՐՇԱՎ

են իրականացվում մարմն Աղեխորշավորները բազմ ներով:

րը

Առաջին անգամ աղեխ կազմությունունեցող նյարդ Նյարդային բջիջները ցրվ րար միանալով նյարդային ե ցանց: Նման կազմություն ուն դիֆուզ կամ ցրված: Շնչառությունն արտաթոր

-

--

--

ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

մարսողություն):

Սովորական հիդրան ապրում է դանդաղ հոսող ջրերում, լճակներում: Վաճախ ամրանում է ջրային բույսերի ցողուններին, տերններին: Հիդրան մի քանի մմ-ից մինչն 1.5 սմ երկարությամբ գլանաձն պարկի տեսք ունեցող կենդանիէ: Մարմնի վերին կողմում տեղադրվածէ բերանի անցքը շրջապատված է 6-12 շոշաւսիուկներով:Մարմնի հակառակ կողմում տեղադրված է ներբանը, որով հիդրան ամրանում է շրջապատի առարկաներին: Վիդրայի մարմինը կազմված է բջիջների երկու շերտից էկտոդերմից ն էնդոդերմից: Նրանց արանքում տեղադրված է թիթեղանման մեզոգլեան, որը հենարանի դեր է կատարում: Մարմնի պատերի արանքում տեղադրված է ընդարձակ աղիքի խորշը: Հիդրայի մարմնակազմության մեջ կան տարբեր ձնի ն ֆունկցիա կատարող բջիջներ: Դրանցից են. 1. էպիթելային բջիջներ, որոնք տեղադրված են ինչպես էկտոդերմում, այնպես էլ էնդոդերմում: էկտոդերմի էպիքելային բջիջները կատարում են պաշտպանողականֆունկցիա: Նրանց վրա կան մկանաբելային ելուններ, որոնց օգնությամբ հիդրան կծկվում ն շարժվում է: էնդոդերմում տեղադրվածէպիքելային բջիջները ավելի խոշոր են, օժտված մտրակներովն ընդունակ են արձակելու կեղծ ոտքեր: Դրանց օգնությամբ նրանք աղիքի խորշը ընկած սննդի մասնիկները ներառում են ցիտոպլազմայի մեջ, որտեղ իրականանումէ նրա ներբջջային մարսողությունը: 2. Նյարդային բջիջներ, որոնք ցրված են ամբողջ մարմնով մեկ ն իրար միացած են նյարդայինելուններով: 3. Գեղձային (լորձային) բջիջներ, որոնք տեղադրվածեն էնդոդերմում: Նրանց արտադրած մարսողական ֆերմենտների ազդեցությունից սնունդը աղիքի խորշում մարսվում ն ներ է ծծվում (արտաբջջային

ՕԲՅԵԿՏԻ

Աշխատանքիանցկացմանհամար անհրաժեշտէ ունենալ. 1. Հիդրայի պատրաստուկներ,2. Հիդրայի միկրոպրեպարատներ,3. Մանրադիտակ, 4. Հիդրայի ն մեդուզայի կազմությունը պատկերող պլակատղղ

--

Ենթատիպ Խայթողներ (ՇումճոՅ) Դաս Յիդրոիդներ(ՒՈ/470208) Կարգ Վիդրիդներ(Ւհ/ժոՈԺՅ) Ներկայացուցիչը Սովորականհիդրա (ՒՒ/մոՅՄսցՅոՏ)

-

-

-

-

-

Ա Երկայնակի կտրվ շերտ, 3. ներքին շերտ, րան ն զարգացող զիգո Բ Բնդլայնական կտր շերտ, 3. աղեխորշ, 4, 5 ձային բջիջ, 8. հենարա Գ Նյարդային համակ Դ էպիթելայինբջիջ Ե Խայթող պատիճն կորիգներըներկված են

Նկ

անն ք

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ԸՆԹԱՑՔԸ

1. Սկզբում մանրադիտակիփոքր, ապա մեծ խոշորացման տակ դիտել հիդրայի մանրադիտակայինպատրաստուկներ,ուշադրություն դարձնել հիդրայի արտաքին ն ներքինշերտերի բջջային կազմությանը: Մանրադիտակիտակ գտնել բերանի անցքը, շոշափուկները, աղիքի խորշը, բողբոջները: 2. Ուսումնասիրելհիդրայիկազմությունըպլակատներով:Նկարել հիդրայի երկայնակի ն լայնակի կտրվածքներըն գրել կառուցվածքային մասերն ու մարմնի շերտերը: Նկարել էպիթելային,նյարդայինխայթող բջիջները:

նոր հիդրա:

Հիդրայի սեռական բազմացումը մեծ մասամբ տեղի է ունենում շրջապատիանբարենպաստպայմաններում: Սեռականգեղձերը ձնավորվում են էկտոդերմի տակ: Հիդրան կարող է լինել ինչպես բաժանասեռ, այնպես էլ երկսեռ (հերմոֆրոդիտ): Սովորաբարսերմնաբջիջները են ձվաբջիջներից ավելի շուտ, այդ պատճառով էլ հերհասունանում մոֆրոդիտ ձվերի մոտ ինքնաբեղմնավորումտեղի չի ունենում: Բեղմնավորումից հետո ձվաբջիջը պատվումէ թաղանթովն այդ ձնով էլ ձմեռում է: Բարենպաստպայմաններումայն զարգանում ն առաջացնումէ

վարել:

արոր իքն ծայրին ձեակերպվում

Հիդրան սնվում է խեցգետիններով,որդերով ու ջրային այլ մանր կենդանիներով:Շոշափուկների ն ներբանի հատվածում կան նան լորձային բջիջներ, որոնք արտադրում են սոսընձող լորձունք: Նրա միջոցով հիդրան ամրանում է հատակի առարկաներին,կամ իրեն է սոսընձում որսին: 4. Խայթող կամ եղնջաբջիջները տեղադրված են էկտոդերմում հատկապես շոշափուկներիվրա: Նրանք պարկուճի տեսք ունեն, օժտված են խայթող թելով ն զգացող մազիկով: Խայթող բջիջները ծառայում են պաշտպանվելուն հարձակվելուհամար: 5. Միջնադիրբջիջներ` սաղմնային,չդիֆերենցվածբջիջներ են, որոնք հիդրայի վնասվելու դեպքում բազմանալով վերականգնումեն վերը նկարագրված բոլոր տիպի բջիջները: Հիդրան բազմանում է անսեռ ն սեռականճանապարհներով: Անսեռ բազմացումը տեղի է ունենում բողբոջումով: Հիդրայի մարմնի մի պաում է, այդ արտափքված տը (էկտո ն էնդոդերմը միասին) արտա է բերանի նրա շուրջը շոշափուկները: Առաջացածբողբոջը կարող է մնալ մայր հիդրայի վրա ն վերածվել ճյուղավորված պոլիպի, կամ էլ պոկվելով մայր օրգանիզմից, կարող է ամրանալ հատակի առարկաներինն ինքնուրույն կյանք 1.

Համեմատեք նրան 8.

ԸՆ

ՈՐԴԵՐ

Տափակ որդերը եռաշ տերնանման կամ ժապա ված են մաշկամկան Մարմնի խոռոչ չունեն, այ կան հյուսվածք): Չունեն ն կանացվումէ մաշկամկա հիվ: Մարսողականհամա նաղուց: Միջնաղինվերջ այն ունենում է ուղիղ խո խիստ ճյուղավորված: Վե յում է ոչ միայն սնունդ ըն ման համար: Տափակ որդ մարսողականօրգաններ

ՏԱՓԱԿ

Առաջադոանքհաջոր սումնասիրմանն ինքնուր Ուսումնասիրել 1. տա 2. Լյարդի ծծանի կազմու մը ն զարգացմանցիկլը: վանդության դեմ: 3. Նշտ գործունեությունը,բազմ

տեք:

Աղեխորշավորնե

Ի՞նչ կազմություն ո Նկարագրեքհիդա

հայտությունն

Թվարկեք ինչպիս ված հիդրայիմար Նկարագրեք հիդր նակում ներբջջայ

Բնութագրեք աղե Տվեք հիդրայի ար

7.

6.

5.

4.

Յ.

2.

Հարց

ՈՐԴԵՐԻ

են

ու

ՏԻՊրի

է

հո-

--

Տափակ որդերի տիպը ԲլոէիճմոոյոիթՏբաժանվում է չորս դասերի:

ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՏԱՓԱԿ

սակներ

ունեն:

1.

--

-

(ԲճՏօլօ)8

-

ացուցիչն յացուցիչ

ընդգրկում Դասը է

է

մի

ձկներին

ակրի ձկների -

ներկայացու

ոնտանիններ ՀորքծոՂ աոավ ՏՊ:ԹԳ » երկա Ընտանիքֆասցիոլաներ (Բոտոաիմա6) երկծծանը հ6քՅԱօ8):

Մասսայական

Դաս 3. Դիգենե

լյարդի

շարք

տար մարմնա

-

Դաս 1. Թարթիչավոր որդեր (1սղեմտոտ) Վարում են ջրա ին կենկեն ջրային սակերպ, մարմինըարտաքինից Քինից պ պատած է թարթիչներով: Դասի մեջ ընդգրկվողկարգերնեն 1. Կարգ Անաղիներ (460/68)-- ծովայինմանր կենդանիներ են, միջնաղիչունեն, սնունդը մարսվումէ պարենքիմով: Կարգ 2. Բազմաճյուղաղիավորներ (Բօ//6/208) ծովային խոշոր են (մինչն 15 սմ): Ունեն կենդանիներ խիստ ճյուղավորվածաղիներ: Կարգ 3 եռածճյուղաղիավորներ ( 7ոճ/ճօճ)-Առավելապես քաղցրահամ ջրերի բնակիչներեն, միջնաղինեռաճյուղէ: Կարգի ցիչներիցէ կաթնային(սպիտակ)պլանարիան: 4. Ռւղիղաղիավորներ (Բի2500606/ք) Մանր0.5-56մ մեծութուն ՋՈՂ ծովայինկենդանիներ են: Աղիքը ուղիղ է ն վերջանում է րմնի հետինմասում կույր պարկիձնով: Դաս 2. Մոնոգենետիկ ծծող որդեր (Խ/Օոօցճոճճ) Ծծող ո բազմազան խումբ է: էկտոպարազիտներ են ԿԱ բեմն էլ երկկենցաղների ն ծովային կաթնասունների մաշկի ն խռիկների վրա: Տիրոջ մարմնինամուր ֆիքսվելու համարմոնոգենետիկ ծծող որդերը իրենց հետինմասում ունեն ծծիչներից, ամուր կեռիկներիցն այլ հարմարանքներից կազմված հատուկօրգաններ:Որոշ տեսակներունեն փոքր աչքեր: վարակվածության ժամանակ կարողեն հասցնելզգալի վնաս:

՛

Տ

թյասբ

են ն բարդ

Գայի) աթ տեղի մային եկող մոր ԱՉ ային րից: Երկսեռ կենդան իԿԱՐ օրգանները խիստ զարգացած ըրնեՍեռական կա 3 Զարգացումը ընթանում կերպարանատ նԳտեղափոխությամբ: թյու փոխու ծովերում, քաղցրահամ ջրերում, ղում, Շր արան արում էլ կենդանիների մարդկանց մակաբույծներ լում:

Արտաթորության համակարգընախաերիկամային (պրոտոնեֆրիհամակարգը կազմված է մարմնի առջնի կ ն նրանցից հանգույցներից նյարդային ն դուրս

Տ

մ Անրի ներկ

երկծծաններիկազմությու կատներ, Դ. Լյարդի երկծ ներ, 5. Մանրադիտակ:

Աշխատանքիանցկաց դի դանիներ րկա րո

եր ( Տափակ որդեր Դիգենետիկծծո Ընտանիք 1. Ֆասցիոլ Ներկայացուցիչը` Լյա Ընտանիք 2. Դիկրոց Ներկայացուցիչը՝ նշա -

-Դաս

Տիաիպ

ԿԱՐԳԱ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՎՈ

Պարապունքի նպատ նշտարանմաներկծծանի մացումը, զարգացման ցի րի ու պրոֆիլակտիկայի մ

Պ

Կարգ 2. ժապավենա յացուցիչներից են լայն եր (Լլ ցս/8/ոլթտեոՅեՏ):

(Մանօշճքտ-ՈԱԱՇ6

Ընտանիք դիկրոց ներկայացուցիչն է նշտար Յ. Ընտանիք օպիստ ցիչն է կատվի երկծծանը ( Դաս 4. ժապավենաձ նշանակություն ունեն այս պավենածն որդերի կարգե Կարգ 1. Շղթայաճծնո ցիչներն են խոզի կամ զի անզեն երիզորդը (186ոյ (ԷՇհլոօօօօօստ գց՛Յոս|Օ 2.

ԳՐԿԾԾԱՆ

ԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ն

ն

որ

'

հետ,

մասում

նային

Նկ. 12

ա.

ն

:

ծո-

13.

11.

ՍերմնաԱրտաքորական

խողովակն

անցք:

16,

77"

ԴոՅ8

15. Փորայինժժիչ, 14. Մելիսիմարմին, տար խողովակ, 17. Սերժնարամ, 16. րաններիպահեստարան, Սերմնածորան,

10.

3-9Դեղնուցարանների ծորան ԱԱ աարան խո վերջնամաս,12. Արգանդի ուսններ,Դեղնուցարան,

1.

տեսք,

մարսողական Լյարդի երկծծանի նյարդայինհամակարգը 3. Ըմպան, 5. 1. Բերանի անցքլե 2- ճյուղավորվածաղիք, հանգույցներ 7. Նյարդային 6. ծժիչ, Նյարդայինսյուներ, Փորային Նկ. 12 բ. Լյարդի երկծծանիսեռականհամակարգը բաժինը,4. ՍեռաԲերանայինծծիչ, 2. ըմպան,3. Աղիքներիառջնի 5. Արգանդըլցված ծվեուսը,

իսկ

ա.ր):

ման

մարմ Արտաքինից, որդի

Լյարդի Լյարդի երկծծանը բազմ կենդանիէ, սեռական օրգան կազմություն: Արականսեռական համ ղավորված սերմնարաններ մասում: Սերմձմնարաններս խողովակները,որոնք դեպ

Մարմնի

կազմված է երեք` կուտի րից: Մկանային շերտում մկ ներով: խոռոչը բացակ մով: Մարսողական օրգաննե գտնվող բերանային ծծիչի հ րին հաջորդում է ըմպանը ն տալիս աղիների երկու խոշո մանր ճյուղերի, վերջանում ե չունեն: Սննդի չմարսված մա անցքով: Արյունատար ն շնչառակ Արտաթորության համա դային) տիպի է, որը իրենից ն րածված ճյուղավորված խո սկիզբ են առնում տերմինալ չում կան մոմի բոցը հիշեցնո Նյութափոխանակության նախ թափանցում են տերմի ման շնորհիվ մղվում են բջջի վում են մարմնի երկարությա ղովակի մեջ: Վերջինս, մարմ բացվում է դեպի դուրս: Նյարդային համակարգը տեղադրված մեկ զույգ նյար նալով առաջացնում են շուր դեպի առաջ ուղդվում են կա Սերը, որոնք ներվավորում են Աջ ն ձախ կողմնային նյարդ որը

կաթնասունների Սրի տափակ, տերեանհ երկարությունը Աա մար արյունով լյարդի քայքայվածբջիջներով: Մակաբույծի մարմնի առջնի Աէ Հոն փորայ փորայինկողմու նրանիցքիչ ծծիչը,

`"

-

մակաբուծումէ խոշոր Լյարդի երկծծան ( Բոտոցա հօքճեօտ) երի 6 ճագարների, ձիերի, հյուսիսայինեղջեխոզերի, մանր եղջերավորների, : Երբեմն հանրուներին այլ դիպում համնում է 3-4 սմ-ի: Սնվում է

ԼՅԱՐԴԻ

ԱՆ ՕԲՅԵԿՏԻ

Ֆասցիոլան բիոհելմինթ է: Այն զարգանում է վերջնական (գյուղատնտեսականկենդանիներն մարդ) ն միջնորդտերերի(փոքր լճախխունջի) օրգանիզմներում (նկ. 13): Բեղմնավորված ձվաբջիջները պատվում են դեղնուցաբջիջներով, ապա կճեպով ն ընկնում են արգանդի մեջ, որտեղ նրանք հասունանում են: Դասուն ձվերը մակաբույծի սեռական ճեղքով դուրս գալով ընկնում են տիրոջ լեղվուղիները,ապաաղիքները ն կենդանու արտաթորանքի հետ դուրս գալիս արտաքին աշխարհ: Նրա հետագա զարգացման համար անհրաժեշտ է ջրային միջավայր, լույս ն Օպտիմալ ջերմություն (25-30"):նման պայմաններումձվի մեջ ձնավորվումէ թրթուրը՝միրացիդը, որը լրիվ զարգանալուց հետո դուրս է գալիս ձվից: Ունի երկարաճգված տեսք, այն օժտված է աչքով, արտաքինիցպատված է թարթիչներով, որոնց օգնությամբ լողում է ջրում: Թրթուրի հետագա զարգացումը կարող է շարունակվել միայն միջնորդ տիրոջ օրգանիզմում:Ֆասցիոլայի համարմիջնորդտեր է հանդիսանում ճահիճներում ապրող փորոտանիփափկամարմինների դասին պատկանողփոքր լճախխունջը (ԼմոոՁԹ8 էսոօճէսԹ): Միրացիդըակտիվորեն ծակում է խխունջի ոտքը, թափանցումնրա օրգանիզմ ն տեղադրվում է լյարդում կամ սեռականգեղձում: Այստեղ նա կորցնում է է թրթուրային աչքը, թարթիչներըն զարգանալովկերպարանափոխվում հաջորդ փուլին՝ սպորոցիստի: Այն պարկի տեսք ունի, որի մեջ գտնվող սաղմնայինբջիջներից զարգանում են ռեդիաները:

Լյարդի երկծծանի զարգացմանցիկլը

հատվածում միանում են առաջացնում սերմնացայտ խողովակ, որը հատուկ անցքով բացվում է զուգավորման օրգանի մեջ: Վերջինս տեղադրված է բերանային ն փորային ծծիչների արանքում գտնվող զուգավորման պարկիկամ ցիրուսի մեջ: Իգական սեռական համակարգը կազմված է մեկ ճյուղավորված ձվարանից, որը տեղադրված է մարմնի առջնի մեկ երրորդ մասում: Ձվարանից սկիզբ է առնում ձվատար խողովակը, որը լայնանալով սկիզբ է տալիս արգանդին:Այդ անցման տեղում առաջանում է լայնացում, որտեղ կատարվում է ձվաբջջի բեղմնավորումը:Այդտեղ են բացվում նան դեղնուցագեղձերին Մելիսի մարմնի`կճեպային գեղձերի ծորանները: Արգանդըբազմաթիվ գալարներ տալով, սեռականճեղքով բացվում է դուրս, ցիրուսի կողմնային մասում: Ֆասցիոլայի մարմնի աջ ն ձախ կողմնային մասերում տեղադրված են լավ զարգացած ն խիստ ճյուղավորվածդեղնուցարանները, որոնց ծորաններըիրար միանալով բացվում են բեղմնավորման պարկի մեջ:

13.

Լյարդի

Սպորացիստիթաղանթ վում են լյարդում: Ռեդիան զարգանում է աղիքների սկ յին բջիջներ, որոնցիցկուս րորդ սերունդը` ցերկարի րային ծծիչներ, աղիքների են գալիս խխունջիօրգանի ղում են ջրում, ապա ամր պատվումթաղանթովն վեր ների:

Նկ.

ԵՐԿԾԾԱՆ

է

Սեռահասուն

վիճակում մակաբուծումէ ոչխարների,այծերի, խոշոր անասունների, սակավնան մարդկանց լյարդի լեղածորանեղջերավոր առաջացրած հիվանդությունըկոչվում է դիկրոցեՆրա ներում: կողմից երկծծանի մարմինը տափակէ, նշտարանման,երլիոզ: Նշտարանման 5-12 հասնում մասում տեղդրված է մմ-ի: Մարմնիառջնի կարությունը է հետ, քիչ նրանից փորայինկողմում՝ փորայինօծիչը: բերանայինծծիչը, Նշտարանմաներկծծանի կազմությունը (Նկ. 14) շատ կողմերով նման լյարդի երկծծանիկազմությունը: Տարբերությունները հիմնականումվերաբերում են օրգանների ձեվին ն տեղադրությանը: Մաշկամկանայինպարկը, նյարդային ն արտաթորության համակարգերը իրենց կազմությամբ անալոգ են լյարդի երկծծանի համանման համակարգերին:

(01ՇՔՕՇՕԽԼՆԱՆԻ/(ՆՃՎՇԻԵՃՄԻՌ

ՆՇՏԱՐԱՆՄԱՆ

Պայքարի ն պրոֆիլակտիկայիմիջոցառումները ֆասցիոլոզ հիվանդության դեմ. 1. Հիվանդ կենդանիներիճիճվաթափում,2. Վիվանդ կենդանիներիգոմաղբի վարակազերծում (բիոթերմիզացիա),3. Ֆասցիոլոզով հիվանդ ն զգայունակ կենդանիներին չարածացնել ճահճոտ վայրերում, 4. ճահիճների չորացում, միջնորդ տերերի ոչնչացում,թիմիական կամ կենսաբանականմեթոդներով:

Ադոլեսկարիայիհետագազարգացումը ընթանումէ միայն վերջնական տերերի օրգանիզմում, երբ ջրի հետ ադոլեսկարիանընկնում է խոշոր ն մանր եղջերավորների,խոզերի, ձիերի, հյուսիսային եղջերուների ն այլ կենդանիների, ինչպես նան մարդկանցմարսողականօրգանները: Աղիքներում նրա թաղանթը լուծվում է, իսկ դուրս եկած երիտասարդ ֆասցիոլան աղիքներիպատիցթափանցումէ արյան մեջ, որի հունով տեղափոխվում ն տեղադրվումէ լյարդի լեղվածորաններում,որոշ ժամանակզարգանալովդառնում է սեռահասուն: Ֆասցգիոլաներիկողմից առաջացածհիվանդությունը կոչվում է ֆասիոլոզ: Հիվանդներիմոտ առաջանում է լյարդի մեխանիկական ախտահարում ն բորբոքում: Մակաբույծիկենսագործունեությանհետնանքով առաջացած նյութերը ներծծվելով, թունավորում են հիվանդին: Ապրելով լեղածորաններում խցանում է լեղվուղիները, որի հետնանքով խանգարվում է լեղու հոսքը դեպի աղիքները, որը իր հերթին բերում է մարսողությանխանգարմանը,հիվանդներըհյուծվում են ն ժամանակին չբուժվելու դեպքում հաճախ վերջանում է կենդանու մահով:

Սերմնարաններ,10.

չ.

Փորայի

երկծծանիկ Նշտարանման ների երկու կույր ճյուղեր, որոն վորումներչեն տալիս: Արականսեռականօրգան որոն վուն սերմնարաններից, ծծիչից քիչ հետ:

9.

2.

աի6. թաթն Սերմն 7 Բերանային ժծիչ,

Նկ. 14 Նշտարա

ն

թաղանթապատվում:

վերածվում են ներ: Վերջիններսիրենց հերթինկերպարանափոխվելով ն հատուկ ծակող ապարատի օգնուցերկարիաների, որոնք պոչիկի թյամբ դուրս են գալիս խխունջի լյարդից տեղադրվումեն նրա թոքի մեջ

Սեռահասուն մակաբույծի արտադրած ձվերը ընկնում են տիրոջ լեղվուղիներ, իսկ այնտեղից աղիներ ն արտաթորանքի հետ դուրս գալիս արտաքին աշխարհ: Ձվի մեջ զարգանումէ թրթուրը՝ միրացիդը: Հետագա զարգացման համար պահանջվում է, որ ձուն ընկնի միջնորդ տիրոջ օրգանիզմը (նկ. 15): Միջնորդ տեր են հանդիսանում արոտավայրերում ապրող ՒՏՇՈՇՏԱՅ,Հ6եղոճ սեռերինպատկանողցամաքային Վերջիններս ուտելով մակաբույծի փորոտանի փափկամարմինները: ձուն, նրանց ստամոքսում ձվի թաղանթըլուծվում է, իսկ ազատված միրացիդը թափանցում է միջնորդ տիրոջ լյարդը ն կերպարանափոխվում է սպորոցիստի(պարկանմանթրթուրի): Սպորոցիստիմեջ պարունակվող սաղմնային բջիջիները զարգանալով առաջացնում են երկրորդ կարգի սպորացիստներ կամ ռեդիա-

Նշտարանմաներկծծանիզարգացմանցիկլը

Նրանից դուրս եկող երկու սերմնատարխողովակները հետագայում, փորային ծծիչից առաջ իրար են միանում, առաջացնում են մեկ սերմնացայտ խողովակ, որը բացվում է բերանայինն փորայինծծիչների մեջտեղում դրվածցիրուսի մեջ: Իգական սեռական օրգանները սկսվում են կենտ, համեմատաբար փոքր կլորավուն ձվարանով, որը տեղադրվածէ երկրորդ սերմնատարից քիչ հետ: Ձվարանից դուրս եկած կարճ ձվափողըբացվում է ոչ մեծ պարկի` օօտիպի մեջ, որը լյարդի երկծծանի մոտ բացակայում էր: Այդ պարկիմեջ են բացվում նան սերմընդունիչի, կրային գեղձերի ն դեղնուցագեղձերի ծորանները: Օօտիպի մեջ տեղի է ունենում ձվաբջջի բեղմնավորումը, այնուհետն բեղմնավորվածձվաբջիջները անցնում են օօտիպից սկիզբ առնող արգանդի մեջ: Արգանդըառաջացնում է բազմաՔիվ գալարներ ն զբաղեցնում է աղիքներիաջ ն ձախ ճյուղերի միջն եղած ողջ տարածքը: Պրեպարատներըմանրադիտակովդիտելիս արգանդում երնում են բազմաթիվ ձվաբջիջներ, որոնք արգանդիսկզբնամասում (մարմնի հետին մասում) երնում են դեղնավուն գույնի, իսկ արգանդի վերին մասում, ձվաբջիջների հասունացմանը զուգընթաց, երնում են գորշ ն սն գույնի, նրանցում պիգմենտիկուտակմանշնորհիվ: Արգանդը բացվում է սեռական պարկի մեջ, որը տեղադրված է ցիրուսի կողքին: Մակաբույծի մարմնի կողմնային մասերում տեղադրված է ողկույզանման դեղնուցարանները,որոնցից դուրս եկած ծորանները բացվում են օօտիպի մեջ:

11.

Երիտաս

Ցերկարիա, 8. «

կերպարանափոխ

Բազմաթիվցերկարի լորձնային գունդ (կծիկ) խ լիս շնչուղիներիցն ցրվում Մակաբույծիհետագ ուտվում են մրջյուններիկ րը

7.

տաներից»,

ա,

բի վրա,ր Բ կ

1. եԵշտարանման երկծծ րակրափողում ձվից դուրս

րյուն

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ԸՆԹԱՑՔԸ

ուտում

-

են

Յ.

2.

1.

:

ավոմարնի՝ ոնիխկ Նար Ագրա

Բնութագրեք տափակորդերիտիպը: Գրեք տափակորդերի տիպիկարգաբանությունը: Նկարագրեք ծծող որդերի կառուցվածքայինառանձնահատկությունները (մարսողական, նյարդային, արտաթորության,

Վարցերինքնաստուգման համար

իի հետի մարի ոը

ոտամպին Բավոուներ թան

ն

1. Ուսումնասիրել Աշտարանմաներկծծաններովախտահարված լյարդի պրեպարատները: 2. Դիտել ուսումնասիրելլյարդի ն նշտարանմաներկծծանի թաց Ի եպարատները: Մանրադիտակիփոքր խոշորացմանտակ ուսումնասիրելլյարդի ն նշտարանմաներկծծանի կազմությունը: Գտնել մարմնի առջնի մասում տեղադրվածբերանային ծծիչը, նրանիցքիչ հետ փորայինկողմում փորային ծծիչը: Բերանայինծծիչից քիչ հետ գտնել ըմպանը, կերակրափողը, որից սկիզբ են առնում աղիների աջ ն ձախ ճյուղերը: Պետք է նկատի ունենալ, որ եթե լյարդի երկծծանի մոտ աղիքները աույր են բազմա ճյուղավորումներ,նշտարանմաներկծբացակայում են: Այնուհետն պետք է գտնել ն ուսումնասիրել սեռական օրգանների ձեը ն տեղադրությունը: Զույգ սերմնարաններըլյարդի երկծծանի մոտ ճյուղավորված են, իսկ նշտարանմաներկծծանիմոտ կլորավուն գնդերի տեսք ունեն: Կենտ ձվարանը լյարդի երկծծանի մոտ ճյուղավորված է, իսկ 0շտարանման երկծծանի մոտ ա իս երկծծանի մոտ տեղադրվա առջնի, ար մասում: Դեղնուցարաններըլյարդի երկծծանի մոտ խոշոր են ն գրավում են մարմնի համարյա աջ ն ձախ կողմնային մասի ամբողջ տարածքը, իսկ նշտարանմանիմոտ նրանք ողկույզաձն են ն գրավում են մարմնիաջ ն ձախկողմի միջին մասը: Լյարդի ն նշտարանմաներկծծաններիկազմությունը մանրադիտակով ն պլակատներիօգնությամբ մանրակրկիտ ուսումնասիրելուց հետո նկարել նկարչականտետրում. Ուսումնասիրել նե նկարչական տետրում նկարել լյարդի ն երկծծաններիզարգագմանցիկլերը: նշտարանման

լյարդի Ն

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

րիայի: Վերջնական տերերը վարակվում են, երբ կերի հետ կոացերնարիաներ պարունակող նր

գիրը

րջնական

տեր

-

-

Տափակորդեր

շ

«

Ըեզան ար ցուցի Նե կամ անզեն

մամ

Նե իժապ աղայա նորդ Խ

Տիպ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻ

ԿԱՐ

հատվածներ), կ

գացման ցիկլը:

հասուն

Պարապմունքի նպ զորդներիկազմություն

գոր

ուսումնա բազ ուքեությ պավերաձն որդերի դաս

Առաջադրանք հաջո

ժաններըվերջն Թվարկեք պայ Սարդի ն նշտար

՝

Ի՛նչ ազդեցությ

: երար

կարագրեքլա Նկարագրեք նշ

ղադրության մի

մարսողությ

Ի՞նչ տարբերո

Սարդի ն

բազմացմհ

սի» ուսումնասիրման հ 1. Խո

1.

Ց.

մ

7.

Տ.

4.

ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

1.

Նյարդային համակարգը կազմված է երկու գլխային նյարդային հանգույցներից, որոնցից դուրս են գալիս 10 նյարդայինսյուներ, նրան-

բացվու

ա հերնդուրս:

քով

,

Գլխիկին հաջորդում է որդի չհատվածավորված պարանոցը, որի հաշվին որդի մարմինը աճում է: Այստեղ առաջանում ն ձնակերպվում են երիտասարդ հատվածները, որոնք աստիճանաբարդեպի հետ տեղափոխվելով ու զարգանալովձնափոխվումեն նախ երկսեռ, ապա սեռահասուն (նկ. 16, 17) հատվածների: Ինչպես ծծող որդերի, այնպես էլ եզան երիզորդիմարմինը արտաքինից պատված է մաշկամկանայինպարկով: Մարմնի խոռոչ չունի այն լցված է պարենքիմով: Մարսողականօրգանները ռեդուկցվել են: Ապրելով մարդկանց բարակ աղիքներում, այնտեղ եղած կիսամարս խուսանման զանգվածից մակաբույծը սնունդը ներծծում է իր մարմնի ամբողջ մակերեսով: Շնչառական օրգաններ չունեն: Օքսիդացման պրոցեսները տեղի են ունենում անաերոբ խմորմանձնով: օրգանները նախաերիկամային տիպի են (տե՛ս լԱրտաթորության արտաթորական օրգանները):Արտաթորական գլխայարդի երկծծանի վոր խողովակներըստրոբիլի աջ ն ձախ կողմնայինմասերովձգվում են մարմնի վերջին հատվածը ն արտաթորականանց-

ծծիչներ:

սուն

Եզան (անզեն) երիզորդ (/86ոռհՄոծհստ ՏոցլոճխՏ)-ը սեռահավիճակում մակաբուծում է մարդկանցբարակ աղիներում: Նրա երկարությունը հասնում է 4-10 մ, մարմինը տափակ է, ժապավենաձն, գույնը սպիտակա-կաթնագույն: Մակաբույծի մարմինը կազմված է գլխիկից (սկոլեքս) վզիկից ն հատվածներիցկամ պրոգլոտիդներից,որոնց քանակը կարող է լինել հազարից ավելի: Գլխիկը, որն ունի գնդասեղի գլխիկի տեսք ն 1-2 մմ տրամագիծ, ծառայում է տիրոջ մարմնին ամրանալու համար ն կրում է չորս հզոր

ՕԲՅԵԿՏԻ

Աշխատանքիկատարմանհամար անհրաժեշտէ ունենալ 1. Խոզի ն եզան երիզորդների թաց պրեպարատներ,2. Խոզինեզան երիզորդների սկոլեքսի, երկսեռ ն սեռահասուն հատվածների միկրոպրեպարատներ, 3. Ֆինաներով վարակված մսի պրեպարատներ, 4. Խոզի ն եզան երիզորդների գլխիկի, սեռահասուն հատվածների կազմությունը ն այդ որդերի զարգացման ցիկլը պատկերողպլակատներ, 5. Մանրադիտակ:

ար

Եզա

Ա Գլիսիկ,2. Պարա

ձվատւասր խողովակներըբ

են

նային մասում

կազմված մեկ զու ոլ

ցիրուսով Սոգա

առա

իերընարա

Եզան երիզորդըբազմ դանի է: Սեռական օրգանն տարբեր հատվածներումա տասարդ հատվածներըփ քանի անգամ գերազանցու են երկսեռ հատվածները,ն յա հավասարեն: Այդպիսիյ արական ն իգական սեռակ զարգանում են արական, ա Արականսեռականօրգ որոնցից

7.

Նկ.

ցից երկուսը լավ են զարգ կողմնային մասերում:

Նկ.

Պարանոց,3.

-

16.

դային սյուներ, 1/1 սեռահասուն

գլխիկ, 2.

Դ

Արտաքինտեսք

17.

հատված:

ԱԱ Ն ոոիրորիտ Հարուն Տն ՎԻ ԱԱ եանայա Ն դանի բան: Ցրգեվորման: 72.Արգանդ, Սերմնատարխողո24. օրգան, զաբ, Նյարխողովակներ, վակ, 15. Սերմնարաններ, Արտաթորական 1.

ն են

խոզի երիզորդն իրար (նվ. 18):

րանափոխվ

Որդի սեռահասուն հատվ վում են մարմնից ն մարդկ արտաքինաշխարհ: Մակաբույծիձվերի մեջ, գանում է գնդաձն սաղմը՝ օն րով: Կերի կամ ջրի հետ մակ վածները կարող են ընկնել սունների մարսողականօրգ վում է, իսկ սաղմը օնկոսֆե պատից, ապա թափանցում տարածվում է ամբողջ օրգա րում, ստոծանու մեջ, սրտա տեղ օնկոսֆերան կորցնում է է թրթուրային ցերկ:

րով

նման

Եզան

Եզան եր

Այդ պարկի մեջ են բացվո հեշտոցի վերջնամասըկազմ տիպիցսկիզբ է առնում արգ ունի երկար խողովակի տես ված չէ արտաքինաշխարհի նաձն որդերը կոչվում են փա Օօտիպի մեջ ընկած սեր րումից գոյացած զիգոտն հ րած սննդանյութերով,ընկնո սունացումը ն զարգանում է թաց հետզհետե մեծանում է րաքանչյուր կողմում հասնում Մակաբույծի մարմնիվեր րեն, իրենցից ներկայացնու ված է խիստ ճյուղավորված կան օրգանները, հատվածն զարգանում: Սեռահասուն հա րազանցում է լայնությանը:

Երիզորդիզարգացմանցիկլը

նման է

բարակ

է

Կազմությունըն

զարգաց-

կազմությանըն զարգացմանցիկմինչե 3 մետրի: Ի տարբերություն

աղիքներում:

ցիկլը եզան ման լին: Որդի երկարությունը հասնում

դվասց

էմակը:Բարակ ներԱրամությունն ապրուծ վիճակում երիզորդի

լովվարակված

Վերջինս իրենիցներկայացնում է սիսեռի հատիկիմեծության,դեղհ եղուկով լցված նավուն բուշտ, որի մեջ զարգանում է մակաբույծի գլխիկը՝ զինված 4 ծծիչներով(տե՛սնկ. 22ա): Վերջնականտիրոջ (մարդու) վարակումըտեղի է ունենում ֆիննատավարիմսեղիքը թերեփ վիճակում ուտելուց: Մարդկանց աղիքներում ֆիննայի պատերը մարսվում են, մակաբույծի ազատված գլխիկը իր ծծիչներով կառչում է բարակ աղիքների պատից, զարգանում ն մի քանի ամսվա ընթացքումդառնում սեռահասուն: մոտ կոչվում է Հիվանդությունը խոշոր եղջերավորների ցիստիցերկոզ, կամ ֆինոզ,իսկ մարդկանցմոտ` տենիարինխոզ:

Նկ.

:

ւ.

Ուսումնասիր

ԱՇԽ

մարդկանցսն

զննման

րազի Ազգաբնակչ ուլտանել բ Աան թույլ

ս Բարել վե

Վերջնականտ

լոտիդնր

ԱիմինԱ Արի:

1.

2.

1.

Պայքար

եզան երիզորդի, խոզ նան 22-23 կարթիկնե րից ունի նան ձվարա վածներում արգանդը ղավորումներ: Միջնո ընթանում է այնպես, ի Երիզորդներըխիս հասուն վիճակում ապ տիրոջ սննդանյութեր արգասիքները թունա սրտխառնոց,փսխում, Ի տարբերություն վերջնականտեր լինել պարազիտի ձվերը սն գանները, կամ էլ փս բարակ աղիքից ընկն ղանթը մարսվում է, ա արյան մեջ ն տեղադ մեջ, սրտում, մկաններ գարելով այդ օրգաննե Պարազիտիկոզմ րոջ մոտ հայտնի է տ նով:

1.

(երկսեռ) ն սեռահասուն հատվածներիմիջն: Նկարագրեք խոզի ն եզան երիզորդների հերմոֆրոդիտ հատվածների կազմությունը: Նկարագրեքխոզի ու եզան երիզորդներիզարգացմանցիկլերը: Որտե՞ղէ տեղադրվումցիստիցերկընի՞նչ կազմություն ունի:

որդերի

ժապավնաճն սննդառությունը: Նկարագրեք Կառուցվածքային ի՞նչ տարբերություններկան երիտասարդ մինը:

Բնութագրեքժապավենաձնորդերի դասը: Ինչպիսի` մասերից է կազմված ժապավենաձն որդերի մար-

ԱՄ ֆինտնե

|

կազմությունը, ԳՈՐԱՈ երի

Պարապմունքի նպատակը -- Ուսումնասիրել. 1. էխինոկոկի ն լայն երիզորդի ուներւթՍեն ու 2. ա յունը, բազմացումն զարգացմանցիկլերը: սեռահասուն ձների կառուցվածքայինտարբերությու րի սերը, տեսակները,կազմությունը ն տեղադրությանվայրերը:

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

Առաջադրանքհաջորդ պարապմունքի«էխինոկոկի ն լայն երիզորդի կազմությունըու զարգացմանցիկլը» ուսումնասիրելուհամար. Ուսումնասիրել 1. էխինոկոկի կազմությունը ն զարգացմանցիկլը: 2. Լայն երիզորդի կազմությունը ն զարգացման ցիկլը: 3. Ժապավենաձն որդերի ֆիննաներիկազմությունը (ցիստիցերկ, ցենուր, էխինակոկ, պրոցերկոիդն այլն):

6.

5.

4.

3.

2.

Վացերինքնաստուգմանհամար

րինմանրադիտակի

ն

Մանրադիտակիտակ դիտել ն նկարչական տետրում նկարել եզան երիզորդների գլխիկները, ուշադրություն դարձնել ծծիչնե ազմությանը, կարթերի առկայությանը նայլն:ն տակ ուսումնասիրել խոզի ն եզան երիզորդների երկսեռ ն սեռահասուն հատվածները:Երկսեռ հատվածներում ուշադրություն դարձնել արական ն իգական սեռական օրգանների կազմությանը ն տեղադրությանը: Սեռահասուն հատվածներում դիտել արգանդի ճյուղավորումները: Նկարչական տետրում նկարել երիզորդի հերմոֆրոդիտ ն սեռահասուն հատվածները: 4. Սխեմաների են պլակատների օգնությամբ ուսումնասիրել ն տետրում նկարել խոզի ն եզան երիզորդերիզարգացմանցիկլեր 2.

խոզի --

Տափակորդեր

ՕԲՅԵԿՏԻ

հատված

կան տիրոջ կղանքիհետ դո նրա պատերը քայքայվում ե

Սեռահասուն

Էխինոկ ի

1. էխինոկոկի (ԲՇհլոօօ շները, գայլերը, աղվեսներ րավոր անասունները, խոզ նան մարդիկ: Սեռահասուն պարազի հասնում է 2-6մմ ն կազմվա ծժիչներից,կա նան փոքրի ված են 26-50 կարթիկներ ( րանոցը, երիտասարդ հատ ցած չեն: Նախավերջին հա գանում են արական ն իգ կազմությամբն ֆունկցիա նուն օրգաններին: էխինոկոկիմարմնիվեր րի մեջ գտնվում է հազարա

դիտակ:

թաց պրեպարատ,3. Լայն ներ` սկոլեքս, պրոգլոտի մությունն ու զարգացման ց

Աշխատանքի համարա 1. Լայն երիզորդիթաց

--

Կարգ2. Իսկական ժա Ներկայացուցիչ Լայն

--

ՆերկայացուցիչՇան

Կարգ Շղթայածնոր

Դաս --1.Ժապավո

Տիպ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍ

ԿԱՐ

Նկ

հատվածը,

էխինոկոկիբշտի կազմությանսխեման

գյխիկը ծծիչներվ ե կեռիկներու, 2 Ոչ սեռահասուն Չերմոֆրոդիտհատվածը,4. Հասուն հատվածը

անհատ

էխինոկոկ Սեռահասուն

5.

Բշտի կուտիկուլան, 6. Առաջացողթաղանք, 7-11. Ներքին բշտեր, որոնք գտնվում են զարգացման տարբեր փուլերում, 12-75. Արտաքին դուստր բշտեր, որոնք գտնւլում են զարգացման տարբեր փուլերում:

3.

Լ

)

կերի հետ միասին կուլ են տալիս էխինակոկիձվերը: Մարդիկ վարակվում են պարազիտը կրող շների հետ շփվելուց կամ պարազիտիձվերով կեղտոտված, անլվա բանջարեղենօգտագործելուց: Միջնորդտիրոջ աղիքներում կուլ տված ձվից դուրս է գալիս 6 կարթերով զինված օնկոսֆերան,որը պատից թափանցում է նախ արյուն, իսկ այնտեղից էլ ներքին օրգաններ, առավել հաճախ լյարդ, թոքեր, ն այլն: Նշված օրգաններում զարփայծաղ, երիկամ, երբեմն էլ ուղեղ, գանում է պարազիտիթրթուրային` ֆիննային ձեր: էխինոկոկի ֆիննան իրենից ներկայացնում է հեղուկով լցված բուշտ, որը ունի հաստ, բազմաշերտպատ (նկ. 19):

րածվում են շրջապատում: Խոտակերկենդանիները վարակվում են երբ

Պայքարի միջոցառ վանդությանդեմ. 1. Շներին պարբե շներին ոչնչացնել: 2. Իրականացնել մսի կոմբինատներում, րում: էխինոկոկովվար 3. Բնակչության մե նոկոկով հիվանդության ցառումներիվերաբերյա Լայն երիզորդ (Քքհ րում է մարդկանցբարա րող են լինել նան շունը, Մակաբույծի ստրոբ իսկ հատվածների քան րաձգված տեսք մոտ 5 մ զինված է բոտրիաներո օգնությամբ որդը կառչո տին: Գլխիկին հաջորդու Ի տարբերությունմյ վածները ավելի լայն ե (նկ.20) իրենց կազմությ երիզորդներինույն օրգ րենց ձեով ն տեղադրութ

նում են սեռահասուն:

Բշտի ներքին` սաղմ ընդունակություն, որի հ առաջանալ դուստր բշտ Ամեն մի բշտի մեջ ձեվ բշտերը զարգանում են ծությունը կարող է հաս յան: Հիվանդությանախ մոտ կախված են բշտի արտադրած թույների ք րում տեղադրվածբշտե մը կատարվում է վիրահ Վերջնականտերեր են էխինոկոկիբշտերով օրգաններումէխինոկո ծի սկոլեքսները կառչու

Նկ.

Լայն երիզորդ Վերմոֆրոդիտհատվածը

Արականսեռական օրգաններըսկսվում են բազմաթիվ մանր կլորավուն սերմնարաններով,որոնք տեղադրվածեն տվյալ հատվածի կողմՇային մասում: Նրանցից դուրս եկող սերմնածորաններըիրար միանալով առաջացնում են հատվածի միջին մասով գնացող սերմնատար խողովակ, որը բացվում է զուգավորման օրգանի՝ ցիրուսի մեջ: Ցիրուսը գտնվում է պրոգլոտիդի վերին մեկ երկրորդ մասում տեղադրված զուգավորման պարկիմեջ: Իգական սեռական օրգանները կազմված են երկբլթանի ձվարաններից, որոնք տեղադրված են հատվածի ներքնի մեկ երրորդ մասի կենտրոնում: Պրոգլոտիդի կողմնային մասերում տեղադրված են դեղնուցարանները, որոնցից դուրս եկող ծորաններըբացվում են օօտիպի մեջ: Վերջինից սկիզբ է առնում խողովակակազմարգանդը, որը բազմաթիվ գալարներ առաջացնելով, նմանվում է վարդակի: Արգանդը մյուս ծայրով դուրս է բացվում տվյալ հատվածիմիջին մասում ցիրուսի ն հեշտոցի անցքերիցքիչ ներքն: Այդ պատճառովէլ լայն երիզորդը կոչվում է բաց արգանդավոր որդ: Սեռական օրգաններում արտադրած ձվերը, ի տարբերություն շղթայաճնորդերի,այդ անցքից մշտապեսկարող են դուրս գալ ն տիրոջ արտաթորանքիհետ ընկնել արտաքին աշ-

1. Զուգավորման օրգան, 2. Սերմնատար,3. Սերմնարաններ, 4. Ձվարաններ, 5. ՕՕտիպ, 6. Դեղնուցարան, 7. Դեղնուցածորաններ, 8. Արգանդ, Ջ. Հեշտոց, 10. Արգանդիանցք:

| Գլխիկը բոտրիաներով,|

1 Ձու,

2.

Նկ

"

Լայն

«ոյր

բարձր ջերմաստիճանում

Լայն երիզորդի ձվերը այլն) արտաթորանքիհետ հետագա զարգացմանհամ համապատասխանջերմու

Կորացիդ, 3. Պ ծան մկաններու կոիդներ

Ի

տարբերությունմինչն որդերի, լայն երիզորդի զար տերերի մասնակցությամբ(ն

Լայն եր

խարհ: Օօտիպից սկիզբ է ա արգանդիանցքից քիչ վերն: Նյարդային համակարգը մությամբ հիշեցնում են եզա

կոա եաե

ՀԱՄԵՍԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Եզան երիզորդի մոտ գլխիկը՝ սկոլեքսը զինված է չորս լավ զարգացած ծծիչներով: Խոզի երիզորդի մոտ գլխիկը բացի չորս ծծիչներից ունի նան ամուր կարթերից կազմված պսակ: էխինոկոկի գլխիկը ունի 4 ծծիչներ ն կնճիթ, որի վրա երկու շարքով դասավորվածեն թվով 26-50

ԿԱԶՄՈՒԹՅԱՆ

քով աղտոտվելուց: 3. Ձկան միսը օգտագործել լավ եփվածվիճակում:

ախաան դարձ ատ այե ըիանդաղդանտ

կանխարգելիչմիջոցառումներըլայն երիզորդով վա-

տե. ակվել

թրթուրը՝ կորացիդը, այն պատվածէ թարթիչներով,որոնց օգնությամբ լողումէ ջրում: Կորացիդը ուտվումէ ստորակարգխեցգետնակերպերին պատկանողցիկլոպի կամ դիապտոմուսիկողմից, որոնք հանդիսանում են պարազիտիառաջին միջնորդ տերը: Նրանց օրգանիզմում թրթուրը կորցնում է թարթիչայինծածկույթը, օնկոսֆերան խեցգետնիաղիքնեէ րից թափանցումէ նրա մարմնիխոռոչը, որտեղ կերպարանափոխվում թրթուրային հաջորդ փուլին պրոցերկոիդի: Այն երկարաձգվածտեսք ունի, գնդիկանմանփոքր ծայրով, որի վրա պահպանվում են վեց կարթիկները: Ձկները ուտելով պրոցերկոիդներովվարակված խեցգետիններին դառնում են երկրորդ միջնորդ (լրացուցիչ) տեր: Ձկան աղիքներում խեցգետինըճարսվում է, իսկ պրոցերկոիդներըկարթիկների օգնությամբ թափանցում են աղիքներից ներս, տեղադրվում են մկաններում, սակավ լյարդում ն մյուս օրգաններումն զարգանալով վեր են ածվում պլերոցերկոիդների: Վերջիններնիրենցից ներկայացնումեն սպիտակ, չհատվածավորված, շարժուն, մոտ 6 սմ երկարություն ունեցող որդեր: Պլերոցերկոիդների մարմնի առջնի մասում արդեն ձնավորվում են զարգացած բոտրիաները:Վարակվածձկների մաշկի վրա նրանք առաջացնումեն սպիտակավուն,երկարաձգվածհանգույցներ: Մարդը ն մյուս վերջնականտերերը վարակվում են լայն երիզորդով երբ սնվում են պլերոցերկոիդներկորղ հում կամ թերի եփած ձկան մսով: Վերջնականտիրոջ աղիքներումձկան մսեղիքը մարսվում է, իսկ կենդանի պլերոցերկոիդներըբոտրիաներովամրանում են բարակ ան զարգանալով վերածվում են սեռահասուն ղիքների լորձաթաղանթին ձների: Լայն երիզորդը վերջնականտիրոջ օրգանիզմում կարող է ապրել մինչն 20 տարի:

--

--

մեծ քա Ցենուր մինչն հավի ձվի մեծության ղեղում ն ողնուղեղում: 3. էխինոկոկը հսկայ բռունցքի, երեխայիգլխի մ 2.

1.

Ցիստիցերկ մեկ գ նեցող բուշտ է: Խոզի ն եզ

են Գարենինու

փվակո

ածվում տեղ

Օնկոսֆերները ընկնել ղանթները մարսվում են: Ս

Ֆինճնաներիտե

կարթեր: Լայն երիզորդի գլ Սեռահասուն որդի մար զորդիը՝ 3-10մ, իսկ խոզի ե երիզորդինը՝ 2-ից մինչն 10եզան երիզորդի մոտ կազմ 900, էխինոկոկինը՝3-4, լայն Երիտասդարդ հատված րոդիտ հատվածներն ունեն կազմությունըընդհանուրգ մոֆրոդիտհատվածն ունի ե երիզորդի մոտ այդ հատվ րանի3-րդ լրացուցիչ բիլթ: Խոզի երիզորդը, եզան որդեր են, լայն երիզորդը՝ բ Սեռահասուն հատված մոտ երկար են, նրանց երկ նությանը: Արգանդի ճյուղավորում կողմում հասնում են 7-12-ի, Լայն երիզորդի մոտ սեռ ունի վարդակիտեսք:

Գ.

էյպինոկոկ,Դ. Պլերոցերկոիդ,Ե. ցիստի-

Ֆիննաներիձները

է, հետի ծայրին ունի երկարաճգված թրթուր

նրկոիդ -

ը

-

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ԸՆԹԱՑՔԸ

լայն:

Ա.

1. Ուսումնասիրելլայն երիզորդիսեռահասուն ձնի թաց պրեպարատները:Պարազիտնունի բաց դեղնասպիտակավուն գույն: Ստրոբիը երիզորդներիհետ համեմատած երկար է, պրոգլոտիդները՝

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

-

գնդիկանման հավելուկ՝վեց կարթիկներով:Լայն երիզորդիպրոցերկոիդը առաջանում է ցիկլոպի մոտ: 5. Պլերոցերկոիդ երկար, մինչն 6 սմ, որդանմանթրթուր է, որի առջնի ծայրում զարգանում են բոտրիաները:Լայն երիզորդիպլերոցերկոիդըտեղադրվում է ձկների մկաններում: 6. Ցիստիցերկոիդ նման է ցիստիցերկին, բայց ունի պոչային հավելված: Ոչխարներիմոնեզիաների ցիստիցերկը տեղադրվումէ հողում ողկրոր տիզերի՛օրգանիզմում:

րարատ

այլուր:

ն

Ֆիննան կազմված է մայրականբուշտից, որի ներսում գտնվում են դուստր, վերջիններիսմեջ էլ թոռ բշտեր: Բոլոր բշտերի մեջ ձնավորվում են պարազիտիգլխիկներ: էխինոկոկիֆիննաները տեղադրվումեն միջտերերիլյադում, թոքերում, փայծաղում,երիկամներում,ուղեղում

աաա Բ. ցեճուր,

արկ եր

Նկ.

|

որդուն խա

Առաջադրանքհաջորդպ նասիրմանհամար. Ուսումնասիրել.1. Կլոր ո յունները ն կարգաբանությու ռուցվածքայինառանձնահա օրինակով:Տալ այդ դասի կա լայի ն սրատուտի կառուցվ սրատուտի ն տրիխինելայի

ե

Նկարագրեք էխինոկո մոտ, ո՞ր օրգաններու ՀԱՐ րը: Ինչո՞ւ է եխինոկոկ Նկարագրեքլայն երի երիզորդի վերջնակա րիզորդիթրթուրայինձ ռանձնահատկություն 3.

4.

Ի՞նչէ նշանակում «բ 2.

Ի՞նչ կառուցվածքայի նոլլոկի ն լայն երիզոր ւ ն հատվածները:

որա եր,մալր

Հարցեր ի 1.

2.

Մանրադիտակովդիտ ձնի ն լայն երիզորդի հ նկարելտետրում: 3. Ուսումնասիրել էխինո լերը, նկարել տետրում ն տալ յունը: 4. Կազմել երկու աղյուս սումնասիրվածժապավենաձ առանձնահատկությունները՝ գլ զիտի չափսերը, պրոգլոտիդն բեր մասերում, հերմոֆրոդիտ յան ն ձնի տարբերություններ նաձն որդերի թրթուրային ձնե րը, կազմությունը, չափսերը, մ յան վայրերը: սուն

ԿԼՈՐ

ԿԱՄ ՈՐԴԵՐԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

(ԱԲԵ ՐԷԱՔԼԽՈՒՐՐԷՔՏ)

ԱՌԱՋՆԱԽՈՌՈՉԱՎՈՐ

ն

ՏԻՊ

լ

Պայքարի ն կանխարգելիչ միջոցառումներըասկարիդի, սրատուտի տրիխինելայի դեմ:

"

Վարոկան ` Արան

'

Զարգացումը ազատ ապրողների մոտ ուղղակի է, իսկ մակաբույծների մոտ` կերպարանափոխությամբ:Տերափոխության երնույթը հազվադեպ է հանդիպում:

արտահայտված: Տիպիկ ձների սեմորֆիզծը (երկձնություն) ինքՐԳ

Ն

Կլոր որդերը, որդերի ամենաբազմազան ն ամենատարածված խումբն է: Ապրում են ծովերում, քաղցրահամ ջրերում, խոնավ հողեում: Շատ տեսակներ մակաբույծ կյանք են վարում Բորի» կենդա բույսերի, Կեն ԱՆ Ն ների Կլոր որդերի մարմինըունի երկարաձգված,իլիկանման տեսք, լայնակի կտրվածքըկլորավուն է, մարմնիհատվածավորումըբացակայում է: Ունեն մարմնի առաջնայինխոռոչ, որը զուրկ է էպիթելայինծածկույթից: Առաջնայինխոռոչում տեղադրված են ներքին օրգանները: Խոռոչը լցված է հեղուկով, որ մեծ նշանակությունունի նյութափոխանակության, մարմնի տուրգորի պահպանմանն շարժումների համար: Կլոր որղերի մոտ լավ զարգացած են երկայնակիմկանները,իսկ լայնակի օղակաձնմկաններըռեդուկցվել են: Մարսողականհամակարգը լրիվ է: Այն կազմված է առաջնաղուց, միջնաղուց ն վերջնաղուց: Արտաթորությանօրգաններըկլոր որդերի որոշ դասերի մոտ պրոո ների մո մոտ երի նե ներկայացուցիչների նե ն տիպի են, իսկ ո որոշ դասերի տոնեֆրիդային են, են կողքային խողովակները,որոնք սովորաբար այդ դերը կատարում կազմված են մեկ բջջից: Այդ խողովակներըկապված են մարմնի խռոչի հետ ն նրանում կուտակվածդիսիմիլացիայիարգասիքներըհեռացնում են օրգանիզմից: Կլոր որդերի նյարդային համակարգը ակտիվ շարժումների հետ կապվածավելի լավ է զարգացած,քան տափակ որդերինը:Այն կազճված է շուջըմպանային նյարդայինօղակից ն նրանից դուրս եկող նյարդային սյուներից: Նյարդային հանգույցները ավելի մեծ են, իսկ նրանցից դուրս եկող սյուները ավելի հաստացած: Կլոր որդերը բազմանում են միայն սեռականճանապարհով:ճնշող մեծամասնությամբնրանք բաժանասեռկենդանիներեն: Սեռականդիմոտ լավ է ունեն: ար խողովա տեսք ղճնավորումը ավորու ռական օրգա րը երկարխողովակներիտեսք

ն

5.

դաս

թա

են,

ապրում

են

Ստոոը

են

.

,

դուրս

գալիս արտ փոխվում են, որից հետո մ մարդկանցօրգանիզմն առ Որպես ներկայացուցիչնե

ԻԱյ խումբ դարձակ տ ձվից

Կարգ

աղիքներում: Կարգ 3. Սազագլուխն ծայրը մազանմանբարակ ղիքի լորձաթաղանթի մեջ, ս

ե ր հաստ

րում.

մարդկանց, ( մարգ նրատ մարդկ

կաբույ

իո

րող

2-րդ Անիվաորդե են: մանր կենդանինե րեք բաժնի գլխի, իրանի, ո րի համար բնորոշ, բազմա յին ապարատը, որի ցով սնվում են ձկները: 3-րդ Սեփականկլ ախոռոչավորորդերի միջավայրումն խոնավհող ների ն մարդկանց մակաբ թյուն, մարմինը խիստ երկ ռական օրգաններըերկար Նեմատոդներիդասի մ կարնորներնեն՝ Կարգ 1-ին Ասկարիդն ծներ են: Բերանըգտ շրջապատված երեք շրթո է ձիերի,խոզերի,

Դաս

են: առաջացել

Փորաթարթիչ մանրադիտակային կենդա փակած է, փորի վրա, ինչպ ն որոշ այլ հատկանիշներ րի թարթիչավորներիդասի բար

Դաս 1.

Կլոր որդերիւոիպը բա

ԿԱՐԳ

ԿԼՈՐ

-

-

ԿԵՆՂԱՆԻՆԵՐԻ

ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՎՈՂ

--

--

--

--

--

4. մանրադիտակ: րիդիհերձմանհամարանհրաժեշտպարագաներ,

Աշխատանքի անցկացմանհամարանհրաժեշտէ ունենալ 1. Ասկարիդի, 2. ասկարիդիընդլայնասրատուտիթաց պրեպարատներ, կան կտրվածքի,սրատուտի,մկանայինտրիխինելայիմիկրոպրեպարատներ ն նրանցանատոմիկական 3. ասկակազմությունը պատկերող պլակատներ,

Դաս

Տիպ

Կլոր որդեր (ՎՔՈոՁէհ:լոուոէհ6Տ) Սեփակակլոր որդեր (Ածոէօմ2) Կարգ 1. Ասկարիդներ(ՃՏՇճոժՅԹ) Ներկայացուցիչը Ձիու ասկարիդ(Ք8ոՅՏՇՅոՈՏ 6զսօոսո) Կարգ 2 Սրատուտներ(Օ»օ/ս՛ռթ) Ներկայացուգիչը 1. Ձիու սրատուտ (Օշո/սոՏ6զս1) 2. Մանկանսրատուտ (ԷոէքՇԵյսՏտ Կ6ոուՇս/ՁոՏ) Կարգ3 Մազագլուխներ(1ոՇիօօթքհճւթ) Ներկայացուցիչը Մկանայինտրիխինելա(1ո՛օիյոճիՁՏք 85)

ն

յան զարգացման ցիկլերի առանձնահատկություններըասկարիդի, սրատուտի ն մկանայինտրիխինելայիօրինակով:

--

նպատակը Ուսումնասիրել կլոր որդերի կազմութՊարապմունքի

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

-

ստրոնգիլյատներին,խոզերի շնչառականօրգաններում ապրող ն այլն: մետաստրոնգիլիդներին Կարգ 5 ԲՔելորդուկներ(Էմճոճն) Երկար թելանմանկենդանիներ են: Սեռահասուն վիճակում ապրում են ողնաշարավորներիմարմնի խոռոչներում, իսկ թրթուրայինփուլում հոդվածոտանիներիմարմնում: Դաս 4-րդ Մազորդուկներ (Շօո668) Որդերիյուրահատուկ խումբ են, մարմնի ձեով հիշեցնում են հաստ մազի, երկարությունը մի քանի սմ-ից հասնում է մինչն 1.5մ-ի, լայնությունը 0.2-2 մմ: Ապրում են քաղցրահամ ջրերում, իսկ թրթուրները մակաբույծ կյանք են վարում անողկաշարավորների՝հատկապեսմիջատներիմոտ: Դաս 5-րդ Կարթագլուխներ(ՃօճուօօօքիճՁ) Որդերի ընդարձակ խումբ է, սեռահասուն ձները ապրում են ողնաշարավորներիաղիքներում, իսկ թրթուրայինը՝ խեցգետնակերպերի, միջատների,ձկների,երկկենցաղների օրգանիզմում: Մարմնի առջնի մասում տեղադրված է կնճիթը, որի օգնությամբ մակաբույծը ամրանում է տիրոջ աղիքի պատին: ապրող

,

ՅԻ

ԷՒ35

Սերմնարան, 12. Սերմ

վակ

71.

4.

Բերանը շրջապատվա Սիջնաղի, 5. Ֆագոցիտ պավեն, 7. Ձվարան, 8. Ձվ 1.

ՅՅ

Նկ.

Բ

Ա ՏՅ «1

Ձիու ասկարիդ(ՔՅՈՅ րակ աղիքներում:Իրենց կ ռանձնահատկություններով (ԲՏՇՁՈՏՏԱսո) մարդու (ՃՏ Ձիու ասկարիդը երկար նասեռ կենդանի է: Սեռակա ավելի խոշոր են, նրանց երկ ներինը՝ 15-25սմ (նկ. 23): 1.

ՕԲՅԵԿՏԻ

դե

ո

մարմի ասկարիդի

ՐՊ,

ո-

պաշտ-

ի

,

11.

Ձվարան-

։

ա

Հգ

-

երկայնակի ուղղութ.

։

խոշոր մկանաթելե խոշոր մկանա

նի անցքով: Այն շրջապատվ Բերանին հաջորդում է ըմպ րին հաջորդում է վերջնաղին նի հետին մասի փորային կո դերմալ ծագում ունեն, իսկ մի մենտատիվ մարսում, առաջ սնվում է տիրոջ աղիքներում նակյալով: Արտաթորության համակ տուկ կազմություն: Այն լիաս բջիջ, որը առաջացնում է երկ հիպոդերմայի աջ ն ձախ փոկ փակ է, իսկ առջնի մասով ի դեպի դուրս են բացվում մարմ Բացի դրանից, արտաթո աստղաձն կամ ֆագոցիտար առջնի մասում` կողմնային փ նում են մարմնի խոռոչ ընկա գասիքները,միկրոօրգանիզ Ասկարիդի նյարդային հ նյարդային օղակից, որից դուր Նրանցից մեջքայինը ն փորա են մեջքային ն փորայինփոկ կարությամբ ուղղվելով դեպի ամբողջօրգանիզմը: Ասկարիդներըբաժանաս վակի տեսք ունեն: էգերի սեռ րի վերին մասը կազմում են զ տելի սահմաններիանցնում ներս լայնանալովառաջացնո լով իրար, առաջացնումեն կե

ռոչը,

Մաշկամկանային պարկի որը լցված է խոռոչայի կանին բարձր է, որի շնորհ պրկվածմետաղալարիտեսբ: Մարմնիխոռոչումտեղա Մարսողական օրգաններ վերջնաղուց ն ունեն երկար խ Առաջնաղինսկսվում է մ

ամբ ձգվող

հե ւցեն

երկարուջերկուսը երկրորդը փորի եքՔի»չ Սյուս ԸԱկած նն մերկար ար Այդ աիտակաղոերում:

Ա.10

:

Ն.2

Նկ. 24 Ասկարիդի ընդլայնականկտրվածքը 3. Սկանաթելեր, 7իպոդերմա, 4. Հիպոդերմի մեջքարվային սյունով, 5. Հիպոդերմի փորայինգլանիկը ներկորմնային փոկեր արտաթորական

Ի

ն ավոււա, «աա բը 7.Սամարայի Խողովակներ: (խոռոչ,6. Աղիք, ներ, 710 ատար աԱրգանդ րրային որակԱո

գ

առ Նրան նը ձ յար: ր փոկերըանզեն աչքով երնում են ների տեսքով:Վիպոդերմայի են տակ տեղադրված

է է.

Ղիպոդերման արիդի մարմնի ամբողջերկարությամբ առաջացերկար րկար ձձգափոկեր (վալիկներ):

նում է 4

րը

է

պատված մաշկամկանային որի պարկո կողմը: Ասկարիդի մարմինը Լավ զարգացած կարնոր նշանաունի տիրոջ աղիակեի մարսողական կություն ֆերմենտներից Շուտիքրւրի պանվելու գործում: տակ տեղադրված է հիպոդերման, կազմված լավա տիկուլայի է յանր ունեցողԲջիջիներից(նլ. 24):

Արուներիմարմնիհետին ծայրը կեռիկինման ծռված է

քով դեպի

դուրս

կողմում:

է

բացվում որդի

առջնի մարմնի

1/3

մասի փորային

Արուների մոտ սեռական համակարգըկենտ է: Թելաձն խողովակի սկզբնականմասում տեղադրված է սերմնարանը,որը շարունակվելով սկիզբ է տալիս սերմնատարխողովակի:Վերջինս էլ, սերմնացայտ խողովակով բացվում է դուրս` վերջնաղու հատվածում: Արուների մարմնի հետին մասում կան երկու կուտիկուլային գոյացություններ`սպիկուլներ, որոնք զուգավորման օրգանի դեր են կատարում: Զուգավորումից ն բեղմնավորումիցհետո ձվաբջիջներըասկարիդիսեռական ուղինեն պատվում են հաստ թաղանթով: րում հասունանում

Ասկարիդիզարգացմանցիկլը Բեղմնավորվածձվաբջիջների հետագա զարգացմանհամար անհրաժեշտ է թթվածին: Օրական 200-250 հազար ձվեր, տիրոջ արտաթորանքի հետ դուրս է գալիս արտաքին աշխարհ, որտեղ բարենպաստ պայմաններում(թթվածին, խոնավություն, ջերմություն), 10-30 օրվա ընթացքում նրանց մեջ զարգանում է թրթուրը: Այդպիսիձուն կոչվում է ինվազիոն,քանի որ ձեռք է բերում վարակ առաջացնելու ընդունակություն: Երբ այդպիսի ձուն կերի կամ ջրի հետ ընկնում է տիրոջ մարսողական օրգաններ, աղիքներումձվից դուրս է գալիս թրթուրը, որը աղիքի պատից թափանցում է արյան մեջ, ընկնում աջ նախասիրտ,ապա աջ փորոք, իսկ այնտեղիցէլ թոքերիարյանմազանոթներ: Ակտիվ շարժումներ կատարելով, թրթուրը արյան անոթներից մտնում է շնչուղիներով դեպի վեր՝ բրոնխներ,շնչափող, ապա կոկորդ: Խորխի (թքի) հետ միասին թրթուրը կուլ է գնում, անցնում ստամոքս, ապա աղիքներ, որտեղէլ 1.5-2 ամսվաընթացքում դառնում է սեռահասուն ն զարգացմանցիկլը նորից կրկնվում է: Սեռահասուն ասկարիդըաղիքներումկարողէ ապրել մեկ տարի: Տիրոջ օրգանիզմի վրա ասկարիդներըբացասականազդեցություն են ունենում իրենց զարգացման բոլոր փուլերում: Նրանք սնվում են տիրոջ սննդանյութերիհաշվին: Մակաբույծների կենսագործունեության հետնանքով արտադրվածնյութերը թունավոր ազդեցություն են ունենում տիրոջ նյարդային համակարգի վրա: Ապրելով շնչառականօրգաններում թրթուրներըկարող են առաջացնել թոքերի ն շնչառական ուղիների բորբոքում: Սեռահասուն ասկարիդներըաղիքներում կարող են առաջացնել խցանումներ,իսկ ծայրահեղ վարակվածությանդեպքում, նույնիսկ աղիքներիպատռում: Ասկարիդներիկողմից առաջացած հիվանդություններիդեմ պայքարելու համար անհրաժեշտէ՝ ա. Վիվանդկենդանիներին ենթարկելճիճվաթափման

կենսաթերմիկվարակազերծման ենթարկել ն շրջապատիանասնաբուժասաանասնաշենքների Բարելավել գ. նիտարականպայմանները: Գոմաղբը

բ.

`

ՍՐԱՏՈՒՏ են մարդկանց Սրատուտներըմակաբույծներեն, որոնք ապրում |

հատկապես երեխաներիբարակ, հաստ ն կույր աղիքներում:Նրանք մակաբուծումեն ձիերի աղիքներում:Մանկան սրատուտը (Էոէթ/ՕԵլսՏ 10-12 ՍՏՈ մՅոՏ) համեմատաբար փոքր կենդանիէ, (նկ. 25) էգը ունի մմ, իսկ արուն՝ 2-5 մմ երկարություն: ժ-

Կերակ

ԱԱ

6 Պրի րետանցք, բաժին /0 Վեզիկուլա, Սերմնարան: 11. /

Բերան,

2.

Ձվարան, Սիջնաղի, ւ

Ց

Արգանդ,

5.

9.

էգի սեռականանցք,

6զս) անհամեմատ խոշոր է էգերը 40-180 Ձիու սրատուտը (Օ»օ/սոտ ծռվածէ: մմ, արուները՝6-15 մմ: Արուներիհետինմասը թեթնակի ունեն կուտիմասում է, մարմինըիլիկանման առջնի Սրատուտերի որդը ամօգնությամբ կուլայինբշտիկաձնլայնացում՝վեզիկուլա, որի անցքը շրջապատԲերանի րանում է տիրոջ աղիքի լորձաթաղանթին: է: Կեմոտ ըմպանըբացակայում ված է 3 շրթունքներով:Սրատուտի րակրափողըունի բարակխողովակիտեսք, նրա մեջ կա գնդիկանման որոնք լայնացածմաս բուլբուս: Այն օժտված է ծամող թիթեղիկներով,

(ՈՍՇ

ԼԼՃ

5ի

5)

Դ

դ

Ր

ն

րդվանց

բում:

սրանց

վողմից

'

.Դ-՛.

:

29):

փոքր:

ռաջացրածհիվանդությունըկոչվում է տրիխինելյոզ: Սեռահասուն պարազիտները մազանմանեն էգերի երկաությունը հասնում է 3-4, արուներինը՝ արումերիսը 1.4-1.60մ-ի րությունը Տր լ (նկ.26):Տրիխինելայի կազմությունը ընդհանուր գծերուլ նման է մյուս կլոր որդերի կազ-

ա

է

խոզերի, մազաբույծը տարում ուր միոայում, մարդանց. արջերի, Ի անան տների, ոի անները կողմի աՄո Նենոանիների

Տրիխինելայի զարգացմանցիկլը ընթանումէ մեկ տիրոջ մոտ ն առանց մակաբույծի արտաքինաշխարհ դուրս գալու: Նրա զարգացումը տեղի է ունենում երկու փուլով աղիքային ն մկանային:Սեռահասուն

ՏՐԻԽԻՆԵԼԱ

Սրատուտի կողմից արտադրած նյութերը ազդում են տիրոջ նյարդային համակարգի վրա, նրանց մոտ առաջացնելով նյարդային երնույթներ: Սրատուտի դեմ պայքարելու համար անհրաժեշտէ. 1. Հիվանդներին ենթարկել ճիճվաթափման:2.Բարելավել սանիտարականպայմանները:

սուն:

Սրատուտի զարգացումը ընթանում է առանց տերափոխության: Բեղմնավորումիցհետո էգը իր առջնի մասըդուրս է բերում հետանցքից ն նրա շուրջը դնում է հազարավոր ձվեր, որոնք շաղախված են քոր առաջացնողնյութով: Վերջինստիրոջ մոտ առաջացնումէ ուժեղ քոր, որը նպաստում է ձվերի տարածմանը:Ձվերը շատ արագ՝ մեկ օրվա ընթացքում դառնում են ինվազիոն: Կերի, ջրի հետ միասին ձուն ընկնում է տիրոջ մարսողականօրգաններ, որտեղ ձվի թաղանթներըմարսվում են, իսկ նրա ներսում գտնվող թրթուրը զարգանալով դառնում է սեռահա-

Սրատուտի զարգացմանցիկլը

են ն նման են ասՍրատուտի սեռական օրգաններըխողովակաձն համանուն կարիկդի օրգաններին: էգերի մոտ սեռական ճեղքը բացվում է կողքից՝ մարմնիառջնի 1/3 մասում:

են:

ծառայում են սննդի կոշտ մասերը մանրացնելու համար: Բուլբուսին հաջորդում է աղիքը, որը մարմնի հետին մասում վերջանում է անալ անցքով: Նյարդային ն արտաթորականօրգաններընույնն են, ինչ ն ասկարիդի մոտ: Արյունատար ն շնչառականհամակարգերըբացակայում

տրիխինել ն արտաթորանք ցում են աղիքներիավշային սով խրվում են աղիքի պատ կենդ գը ծնում է 1500-2000 աղիքի լուսանցքը ե ոչնչան մեծություն, թափանցումեն պարանոցի, ստոծանու, աչք վորեն ներդրվում են մկան են մինչն 0.8-1մմ-ի: Երկու շաբաթ անց, նրա

մահանում

տեղ էլ կատարվումէ նրան

Սեռահասուն

Տրիխի

Նկ. 26

մությանը: Առջնիմասը սրվա չունեն սպիկուլներ, նրանցֆ հետին մասում տեղադրված Մարսողականօրգաննե րը բացակայում են: Կերա մարմնի միջին մասը ն սկի բացվում է դուրս մարմնի հե Սեռականօրգաններըն՛ խողովակիտեսք:

Կանխարգելիչմիջոցառումներ

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ԸՆԹԱՑՔԸ

Լնկարիդի ուսումնասիրությունը

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

կազմակերպելառնետներիդեմ:

ա) ծանոթանալասկարիդիարտաքինկազմությանը,ուշադրություն դարձնել արուի ն էգի չափսերին,ձնին: բ) կատարել արու ն էգ ասկարիդներիհերձումներըհետնյալ կերպ. ասկարիդը դրվում է հերձման տաշտակի մեջ, փորային կողմը դեպի ներքն ն ամրացվում գնդասեղներով,մեկը առջնի՝ մյուսը հետին մասում: Վերձմանտաշտակը լցվում է ջրով, որպեսզի ասկարիդի խոռոչա-

քար

1.

Խոզերի, արջերի մսեղիքը պետք է ենթարկել անասնաբուժական զննման,տրիխինելայիթրթուրներովվարակվածմսեղիքը անհրաժեշտ է ոչնչացնել: 2. Պետք է հսկել խոզանոցներիսանիտարականվիճակին, պայ-

է ջանում մահով:

րաքցահյուսվածքայինթաղանթով ն վերածվում են պարկուճի: Մոտավորապես 6 ամիս անց պարկուճի պատերըսկսում են ներծծվել կրային աղերով, որի ներսում թրթուրներնիրենց կենսունակությունը պահպանում են շատ երկար ժամանակ, մարդկանցմոտ մինչն 25 տարի: Այսպիսով տրիխինելայի ն սեռահասուն, ն թրթուրային ձները ապրում են նույն անհատի մոտ ն երբեք արտաքինաշխարհ ղուրս չեն գալիս: Մակաբույծի հետագա տարածումըկատարվումէ կենդանիներին մարդու կողմից տրիխինելայի թրթուրներով վարակված մսի օգտագործման միջոցով: Մարդը,օրինակ, վարակվումէ, երբ օգտագործումէ տրիխինելոզով հիվանդ խոզերի կամ արջերի միսը: Խոզերը վարակվում են տրիխինայի թրթուրները կրող սատկածառնետներիկամ էլ խոզի մսի թափոններ ուտելիս: Առնետներըվարակվում են տրիխինելայովվարակվածխոզի կամ առնետի միս ուտելիս: Այդպիսի միսը ուտելուց տիրոջ մարսողականօրգաններում պարկուճների պարկերը լուծվում են, ազատվածթրթուրները շատ արագ 2Յ օրվա ընթացքում դառնում են սեռահասուն ն կարող են բազմանալ: Տրիխինելյոզ հիվանդությունըմարդու համարծանր տառապանքէ: Հիվանդների մոտ առաջանում է մարսողության խանգարում, գլխացավ, դեմքը այտուցվում է, ջերմաստիճանըբարձրանում է, մկանների հատվածում առաջանում են սաստիկցավեր: Հաճախ հիվանդությունը վեր-

ման:

սուն

ձների կազմությունը:

օգնությ ա) Պլակատների

Տրիխին

Պլակատների,թաց պա սրատուտի կազմությունը, ո սրատուտներիկառուցված րում նկարել սրատուտիկազ

Սրատու

յին հեղուկը չցայտի: Սուր դան բողջ երկարությամբկատարվ րերը իրարից հեռացվում, գն հատակին, որից հետո զննվու քին օրգանները:Հայտնաբե ված աղիքը, լավ է երնում հա քանի որ նրա միջին մասը ծա օրգաններով:Հերձման դանա անջատել ն ուղղել այդ խողո րից: էգերի մոտ այդ խողով Ուշադրությունպետք է դարձն մոտ արգանդը բացվում է մա Արուներիմոտ սեռականխող Մաշկամկանայինպարկի կայնակի հաստացումներ հի րությամբ ընկած են արտա մասում, յուրաքանչյուր ձգա ֆագոցիտարբջիջներ: Ուշադրություն պետք է դ դերմայինձգափոկերի,աղիք ձնին, կազմությանըն տեղադ զննումը ավարտելուց հետո նրա պարունակյալիցմի փոք վրան ջուր կաթեցնել,ծածկել տակ, փոքր խոշորացումով: գ) Մանրադիտակով դիտ դ) Տետրում նկարել ասկ գացմանցիկլի սխեման:

Ինչ1

10.

9.

8.

ծ. 7.

5.

Նկարագրեք ասկարիդիսեռականօրգաններըե բազմացումը: Նկարագրեք ասկարիդիզարգացմանցիկլը: Կառուցվածքայինի՞նչ առանձնահատկություններ ունի սրատուտը:Նկարագրեքսրատուտիզարգացմանցիկլը: Ի՛նչ է նշանակում տրիխինայիաղիքային ձն ն մկանայինձն արտահայտությունները: Նկարագրեքտրիխինայիսեռահասուն ձները ն թրթուրները,նշեք դրանցտեղադրության վայրերը: Նկարագրեք տրիխինայի զարգացման ցիկլը ն նրա շրջապտույտը բնությանմեջ: Թվարկեք պայքարի Ա կանխարգելիչմիջոցառումները ասկարիդի, սրատուտի, տրիխինայիդեմ:

ասելով:

կազմությունը: հասկանումմարմնի առաջնային(սկզբնական)խոռոչ

4.

յունները:

տում խմբի

Առաջադրանքհաջորդ պարապմունքի «Օղակավորորդերը» ուսումնասիրությանհամար. Ուսումնասիրել.1. Բազմախոզան որդերի (ներեիդի)կազմությունը: 2. Սակավախոզան որդերի (անձրնորդ) կառուցվածքային առանձնա3. Տզրուկների որպես հատկությունները: օղակավորորդերի յուրահան նրանց կառուցվածքի ն կենսակերպի առանձնահատկութ-

-

Յ.

2.

Բնութագրեքկլոր որդերի տիպը ն բաժանեք դասերի: Նշեք սեփականկլոր որդերի կառուցվածքային առանձնահատկություններըն թվարկեքայդ դասի մեջ մտնողկարգերը: Նկարագրեք մարդու կամ ձիու ասկարիդիարտաքին ն ներքին

Հարցերինքնաստուգման համար 1.

աննա

բ) Մանրադիտակով ուսումնասիրելտրիխինայի միկրոպատրաստուկներ, ուշադրություն դարձնել մկանաթելերի արանքում տեղադրված պարկուճներին նրանցումտեղադրվածթրթուրներիձնին, մեծությանը, ոլորվածքին: գ) Նկարել տրիխինայիսեռահասուն ն թրթուրային ձները: Կազմել զարգացման ցիկլի ն բնության մեջ նրա շրջապտույտի ս ան:

Օղակավորորդերի տ 1. Բազմախոզանն 2. Սակավախոզա Յ. Տզրուկներ (Ւ՛ինժ

ՕՂԱԿ ԿԱՐԳԱ

Օղակավոր որդերը ո մարմինն ունի երկարաձգ մետամերային կազմությո նման հոմոնոմ օղակների վածավորումը ոչ միայնա Օղակավորորդերի նյ կազմված է վերըմպանա ներից, շուրջըմպանային յից: Նրանց որոշ դասերի պի ներկայացուցիչների մ նատար համակարգը:Որ կան օրգանները՝խռիկնե ցած ն դիֆերենցված է տ րը մետանեֆրիդայինտի ղադրվածձագարանման խողովակներից:Լավ զա յին պարկը, որը շրջապա Վերջինսծածկվածէ մեզո թով: Այս որդերի շարժում խմբերի մոտ: Այդ շարժո պարկից, մասնակցում են մասերում տեղադրված մ տինայինկազմություն ուն Օղակավոր որդերի մե ջրերում: Նրանց որոշ տե րում: Գերազանցապեսա շատ քիչ թվով մակաբույծ

ՕՂԱԿԱՎՈՐ

ԸՆԴՀԱ

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

Պարապմունքի նպատակը Ուսումնասիրել օղակավոր որդերի կազմության ն կենսագործունեությանառանձնահատկությունները Ա բժշկական տալ օրանձնորդի, ներիդների տզրուկի օրինակով, ցույց գան համակարգերի(մարսողական,արյունատար, նյարդային, արտաթորական) աստիճանական զարգացումը: -

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՎՈՂ

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

դեր, Անձրնաորդըերբեմնկարող է ունենալ նան որոշ բացասական հիվանդութէ մետաստրոնգիլիդիոզ հանդիսանալխոզերի այն կարող

գրեթե գլանաձնէ, կազմված բազմաթիվ ոիմարձինը Սորա (նկ. 27): Մարմնիառջնի ծայրում

ան հարու

միջնորդ

տեր:

է

տե-

(140-180) միանմանօղակներից գտնվումէ բերանի անցքը ղադրված է պրոստոմիումը, որտեղ (փորային կողմում): Որդի մարմնի առջնի բաժինը զուրկ է հավելուկներից: Անձրնաորդիմեջքայինկողմը մուգ է, քան փորայինը:Մարմնի 32-37-րդ գույն: Այդ հատվածներըառաջացնումեն այսպեսկոչված գոտի:Այն հարուստ է լորձային գեղձեձնակերպվումէ լորձայինօղակը: րով, որոնց արտադրանքից

հատվածները ավելի լայն

են ն ունեն

բաց

Օղակավոր որդեր (ՃՌո6ԱԺ6Տ) Բազմախոզաններ(Քօի/Շիճ6Թ) Ներկայացուցիչ Ներեիդ (Վ6ՈՅ/Տք6լԹց168) Դաս 2 Սակավախոզաններ (Օր/ցօՇհճճ Թ) Ներկայացուցիչը Արձրնաորդ(ԼսոԵդօսԿՏ1է6ո՛6ՏելՏ) Դաս 3 Տզրուկներ (Ւկսժո6Յ) Ներկայացուցիչը Բժշկականտզրուկ (Ւի՛սժօ Ոո6ժ/ՇոՅկտ) Տիպ

--

Դաս 1

-

--

--

-

--

-

Աշխատանքիանցկացմանհամար անհրաժեշտէ ունենալ 1. Ներեիդի, ավազաբնակի, անձրնաորդի,բժշկական տզրուկի թաց պրեպարատներն անատոմիկականկազմությունըպատկերող պլակատներ: 2. Բժշկական տզրուկի ն անձրնաորդիմիկրոպրեպարատներ: 3. Անձրնորդի ն բժշկական տզրուկի հերձման համար անհրաժեշտ պարագաներ: 4. Մանրադիտակ: ՕԲՅԵԿՏԻ

ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Անձրնաորդը(ԼսոԵոՇսՏ (6ո՛6Տ(ոՏ) կարմրագորշավունգույնի, 10երկարությունունեցող կենդանիէ, ապրում է հումուսով հարուստ, չափավոր խոնավ հողերում: Սնվում է հողում եղած բուսական մնացորդներով: Այդ ընթացքում սննդի հետ միասին նրա մարսողական ուղիներ է անցնում նան հողը ն շաղախվելովլորձի հետ, առաջանում են հողի կծիկներ: Բացի այդ, հողում շարժվելով, որդը բաց է անում անցքեր, որի հետնանքով լավանում է օդի, ջրի թափանցումըհողում: Այս բոլորի արդյունքը լինում է այն, որ այդպիսի հողերը դառնում են ավելի բերրի: --

30 սմ

Նկ.

առջնի երկայԱնձրնաորդի նակի կտրվաօքը

1. Բերանայինբլթակ, 2. Վերըմպանային նյարդայինհանգույց, 3. Ըմպյան,4. Կերակրափող, 5 Օղակածն անոթներ, «սրտեր»,6. Մեջքային անոթ, 9. Սերմնարանների ձագարներ, 10. Սերմնատար, 11. Դիսեպիմենտ,12. Մետանեֆ-

րիդիա, 13. Օղակածն արյան անոթներ, 74. Սիջնաղի, 15. Մկանայինստամոքս, 16. Կտնառք, 17. Ձվատար, 18. Ձվարանի ձագար, 19. Ձվարան, 20. Սերմընդունարան:

Արտաքինից անձրնորդը պատվածէ մաշկամկանայինպարկով է (նկ.28): Նրա արտաքինշերտը կուտիկուլանէ: Այն հարուստ լորձային է բջիջներվ,որոնց արտադրությանշնորհիվորդիմարմինըմիշտ լինում խոնավ:Այդ հանգամանքընպաստումէ ինչպեսշնչառականպրոցեսին,

այնպես էլ հեշտացնում է նրա շարժումները հողում: Կուտիկուլային շերտի տակ տեղադրված է միաշերտ էպիթելային հյուսվածքը, ապա երկայնակին օղակաձն մկանները: Յուրաքանչյուր օղակի վրա, բացառությամբառջնի ն հետին օղակների, տեղադրվածեն 4 զույգ ամուր խոզաններ,որոնցից երկու զույգը փորային են, երկու զույգը` կողմնային: Խոզանները կուտիկուլային ելունդներ են, որոնք օժտված են սեփականմկաններով: Մաշկամկանայինպարկի երկայնակին օղակաձն մկանների, ինչպես նան խոզանների ն նրանց մկանների գործունեության շնորհիվ անձրնորդըշարժվում է հողում: Ինչպես ն մյուս օղակավոր որդերը, անձրնորդըունի մարմնի երկրորդական խոռոչ կամ ցելոմ: Անատոմիապես,երկրորդական խոռոչը առաջնային խոռոչիցտարբերվումէ նրանով, որ երկրորդականխոռոչն ունի իր սեփական պատերը: Վերջիններսիրենցից ներկայացնում են մեզոդերմալ ծագում ունեցող երկու շարակցահյուսվածքային նուրբ թաղանթներ,որոնցից մեկը պատում է մաշկամկանայինպատը ներսի կողմից, իսկ մյուսը պատում է ներքին օրգանները դրսի կողմից: Այդ երկու թաղանթներիարանքում եղած տարածքը հենց ցելոմն է՝ երկրորդական խոռոչը: Ցելոմի պատերըմարմինըկազմող օղակներիսահմաններումառաջացնում են նան լայնակի միջնապատեր՝ դիսեպիմենտներ,որոնց միջոցով մարմնի ներքին խոռոչը, արտաքին օղակավորմանը համապատասխան,բաժանվում է նույնաթիվ խորշերի: Բացի այդ, ցելոմի պատերը աղիքների վերնի մասում իրար միանալովառաջացնումեն աղիքների երկարությամբգնացող միզուկ տիֆլոզոլիս: Մարմնիխոռոչը լցված է հեղուկով, որը բարձրացնումէ որդի մարմնպաստում է նյութափոխանակությանըն արտաթորութնի տուրգորը, յանը: Անձրնաորդի մարսողական օրգանները զարգացած են ն դիֆերենցված: Բերանը տեղադրվածէ մարմնիառջնի մասի երկրորդ օղակի փորային կողմում: Բերանին հաջորդում է մկանային ըմպանը (2-6 օղակների հատվածում), որից սկիզբ է առնում բավականիներկար կերակրափողը:Նրա մեջ 10, 11, 12 օղակների հատվածներումբացվում են 3 զույգ կրային գեղձերի ծորաններ: Այդ գեղձերի արտադրածհիմնային նյութերով չեզոքացվում են անձրեորդիընդունած սննդի մեջ եղած հումուսային թթուները: Կերակրափողը14-15 օղակների հատվածներում լայնանալով վերածվում է կտնառքի,որին հաջորդում է մկանային ստամոքսը: Ստամոքսից սկիզբ է առնում բավականին երկար միջնաղին: Դիսեպիմենտներըն տիֆլոզոլիսը միջնաղու վրա առաջացնում են երկայնակի ն լայնակի սեղմվածքներ, որոնք նպաստում են աղիքի աշխատող մակերեսիմեծացմանը:

Միջնաղին առանց նկ հետանցքով բաց Արյունատար համակ Այն կազմված է աղիք աղիքների ստորին մասում անոթներից, որոնք ձգվու քանչյուր օղակի հատվ կաձն արյունատարանոթ զանոթներին տարածվու ներում: Մարմնի առջնի 5են զարգացած ն կոչվում կծկումներիշնորհիվ արյո յին անոթով արյունը մար իսկ փորայինանոթով, ըն Հեմոգլոբինի առկայո Անձրեորդը շնչառական օ նում նրա ամբողջ մարմն արյան մազանոթայինհա

Նկ. 28 Ա Մետանեֆրիդիան

ն

Հենց այս անոթներիպ

2. 10 Մեջքային փորա

,

շղթայի հանգույց, 4. էպ կայնակի մկաններ 7.

1.

ղու, որը

:

Իգական սեռականհամակարգըկազմված է մեկ զույգ ձվարաններից, որոնք տեղադրված են 13 օղակի հատվածում: նրանցից սկիզբ առնող ձվատարխողովակներըդուրս են բացվում 14 օղակի փորային կողմում: Անձրնաորդնունի մեկ զույգ սերմընդունիչ պարկեր, որոնք տեղադրվածեն 9-10 օղակների սահմանում: Բեղմնավորումըտեղի է ունենում հետնյալ կերպ երկու անձրնաորդերմոտենում են իրար ե ե մ նեն ե հ է ունենում նրանց միջնտեղի փոխանակում: ՓոխաՓոխա սերմնահեղուկի

կողմում:

Անձրնեաորդը հերմոֆրոդիտկենդանի է: Սեռականօրգանները տեղադրված են 9-15 Օղակներիմիջտարածությունում: 9-12 օղակների սահմանում տեղադրվածեն 3 զույգ սերմնապարկեր, որոնք միջին մասում իրար միանալով, առաջացնում են մեկ ընդհանուր պարկ: Սերմնապարկերըծառայումեն սպերմատոզոիդների համար որպես պահեստարան: Սերմնարանները մեկ զույգ են ե փոքր: Դրանք տեղադրված են 10-11 օղակների հատվածում: Սերմնարաններիցդուրս եկած սերմնատար խողովակներըդուրս են բացվում 15 օղակի փորային

Սեռականօրգաններըն բազմացումը

են

կատարում նան այսպես կոչված քլորագոգենային բջիջները, որոնք տեղադրվածեն մարմնի խոռոչում, աղիքներիվրա: Կլանելով չյուրացված նյութերը,նրանք չեզոքացվում ն հեռավցում են օրգանիզմից: Նյարդային համակարգն ունի օղակավոր որդերի համար բնորոշ կազմություն, ունի մեկ զույգ վերըմպանային,մեկ ենթաըմպանային նյարդային հանգույցներ ն փորի նյարդայինշղթա: Զգայարաններըհամեմատաբար թույլ են զարգացած:Մաշկում կան լուսազգաց բջիջներ ն լույսի նկատմամբցուցաբերում են բացասականռեակցիա:

գանիզմից: Արտաթորականօրգանների դեր

թթվածինըթափանցումէ արյան մեջ ն միանում հեմոգլոբինին: Արտաթորությանօրգանները մետանեֆրիդիաներնեն: Յուրաքանչյուր օղակի հատվածում, բացառությամբառաջին երեք ն վերջին օղակների, կան մեկ զույգ մետանեֆրիդիաներ: Մետանեֆրիդիանկազմված է ձագարաձն լայնացած մասից, որը բացվում է մարմնի խոռոչի մեջ: Նրա եզրերում կան բազմաթիվթարթիչներ:Ձագարաձե մասը նեղանալով վերածվում է խողովակի,ծակում է դիսեպիմենտը,անցնում է հաջորդ օղակի մեջ, առաջացնում բազմաթիվգալարներ ե հատուկ անցքով դուրս է բացվում մարմնի կողմնայինմասում: Բջիջներում գոյացած նյութափոխանակությանարգասիքներընախ թափանցում են խոռոչային հեղուկի մեջ, որտեղից էլ մետանեֆրիդիաներովհեռացվում են օրառատ

ունեն

1Թց/68)

Նկ

5. Խոզ Փորային բեղիկ,

գ

լխի բաժինը կազմվա բաժնից պերիստոմիումից բեղիկներ՝անտենաներ,մեկ

4.

Շոշափուկներ,2. Աչքեր, Պարապոդիա1. Սեջքային 1.

ԳԱԻ

:

մն մարհե

ԽՅՐ|

Այս որդերի երնում է գլխի, իրանի ն

գալիս

հարը տա մարաիցնե փոքրիկ անձրնորդը: մեջԱ են,ո որդերի ձկների կություն

սե

լորձուն շարժվում, գալիս: Երբ այն հասնում է ձ դակին,օղակի մեջ են ընկնո լով ձվաբջիջների վրա ղուկը ն տեղի է ունենում բ դուրս է գալիս լորձային օղա են

անձրեորդըետ է

տադրում

նակված սերմնահեղուկը կու գործողությունիցհետո անձր Ձվադրման շրջանում, գ

էր:

բեղիկներ:

-

չարտղանան գաներ դոնի լ ին վրա կրում փորային: Ամեն ոթակը

Բժշկական տզրուկ (Ւասժօ Ոճ աՇլոճկտ) Ապրում է քաղցրահամ ջրերում, գիշատիչ կամ Ժամանակավորմակաբույծ է: Սնվում է ողնաշարավոր կենդանիների,ինչպես նան մարդկանցարյունով: Այդ կենսակերպի հետ կապված տզրուկներիմարմնակազմությունըենթարկվել է լուրջ փոփոխությունների: Մարմինը տափակացած է մեջքափորային ուղղությամբ, երկարությունը հասնում է 10-20 սմ-ի: Արտաքինիցայն պատված է կուտիկուլայով, որը հաճախակիփոխվումէ: Կուտիկուլայի տակ կան բազմաթիվ լորձային բջիջներ, որոնց արտադրանքիշնորհիվ տզրուկներիմաշկը մշտապեսմնում է խոնավ ն լպրծուն: Մարմնիգույնը (մեջքի կողմից) կանաչագորշավունէ կարմրադեղնավունշերտավորումով: Առջնի ն հետին մասերում տեղադրվածէ մեկականծծիչներ, որոնցով տզրուկը ամրանում է տիրոջ մարմնին, շարժման օրգանները բացակայում են: Տզրուկների մարմինըկազմվածէ 33 օղակներից,սակայն նրանց արտաքինօղակավորումըչի հաապատասխանում ներքին օղակավորմանը:Յուրաքանչյուր ներքին մեկ օղակին տզրուկների մոտ է 3-5 արտաքինօղակներ, որի շնորհիվ արտահամապատասխանում քին օղակների ընդհանուր քանակը կարող է հասնել մինչն 102-ի: Այդպիսի օղակավորումը մեծացնում է մարմնիճկունությունը: Մաշկամկանային պարկում լավ զարգացած են օղակաձն, երկայնակի ն շեղ մկանաթելերը: Մարմնի երկրորդականխոռոչը մասնակիորեն հետաճել է (ռեդուկցվել է): Միջքրգանայինտարածություններըլցված են պարեն-

ոտ

րության

գիաներ

:

,

քիմով:

րուդ

արյ

Միջնաղին առաջա ծառայում են որպես ա հիրուդին նյո պարկերում նը ընդունելուցհետո կ

որը կարճկերակրափողը,

քերը

ՕՁԻ

րիո զեննա ԻՂԻՑ րկում

ն խո մակարդումը:Բերանի ն կ նիկներ,որոնց եզրերին

պարունակու

օրգանն Մարսողական փերըՊերիստո,առջնի աոաակաը ծծիչի հիմքում:Բե վում Արորն Ա

աչքեր: Դրանարզ ռեցեպտորներիդեր են կատարում ն երկու զու ցից քիչ հետ տեղադրված են երկու միումի վրա, նրա փորային կողմում, տեղադրված են բերանը ն չորս զույգ բերանային բեղիկները՝ճաշակելիքիօրգաններ: Գլխին հաջորդում է մարմինը,կազմված 80-100 օղակներից: րից: Առաջին օղակը երկար է ն զուրկ պարապոդիաներից:Մնացած օղակները են: Նրանց աջ ն ձախ կողմերում տեղադրված հոմոնոմ պարապոեն բագմախոգանղակալրր նե ուրաքանչյուր պարապոդիան կազմված է հիմնական մ բլթակներից՝մեջքային ն մի իր նհ հոտոտելիքին ճաշակելիքի բեղիկներն խոզաններիփունջ: կական ում, այն Որդի վերջին բաժինը պարապոդիանե դի րր րիր զուա կրում է մեկ զույգ անուսային Ինչպես անձրնաորդը,ներեիդները նույնպես արտաքինից պատված են մաշկամկանային պարկով, ունեն մարմնի երկրորդական խոռոչ, մարսողականօրգանները կազմված են առաջնաղուց, միջնաղուց ն վերջնաղուց: Սնվում են զանազանկենդանիներով: Շնչում են մարմնի ամբողջ մակերեսով: Արյունատար ն արտաթոհամակարգերըունեն նույն կազմությունը, ինչ որ անձրնաորդի

հետ:

գջ

Բժշկականտզրուկը, ինչպես ն անձրնաորդը,բազմանում է երկու անհատներիզուգավորման միջոցով: Գոտու բջիջներիկողմից արտադրած լորձնային օղակի մեջ դրվում է մոտ 20 բեղմնավորվածձվաբջիցներ: Առաջացած բոժոժը ընկնում է կամ ջրի մեջ, կամ էլ խոնավ հողի մեջ: Զարգացումըուղիղ է: Ձվից դուրս է գալիս երիտասարդտզրուկը: Բժշկական տզրուկը օգտագործվում է մարդկանցզանազան հիեն խիստ վանդություններ բուժելու համար: Տզրուկից ստանում կարնորհիրուդին պրեպարատը:

քիչ

նհետ

շղթայի ն մետանեֆրիդաներիարանքում տեղադրվածեն 9 զույգ սերմնարանները:Նրանցից սկիզբ առնող ն սերմը դուրս բերող խողովակները միանալով առաջացնումեն կենտ սերմնազատիչխողովակն զուգավորմանօրգանով դուրս են բացվում 10-րդ օղակի հատվածում: Իգական սեռական համակարգըկազմված է մեկ զույգ ձվարաններից: Նրանցից դուրս եկած կարճ ձվատարներըիրար միանալով առաեն հեշտոց, որը դուրս է բացվում արականսեռականանցքից

աչքերը: Վերմոֆրոդիտկենդանիէ: Մարմնիմիջին մասում, փորի նյարդային

Արյունը շրջանառություն է կատարումմեջքային, փորային ն աջ ու ձախ կողմնայինլակուններով:Բոլոր այդ լակուններըիրար միացածեն խողովակներիու խորշերի լայն ցանցով: մեԱրտաթորականհամակարգըկազմված է 17 զույգ ձենափոխված տանեֆրիդաներից, որոնց խողովակները արտաթորական անցքով բացվում են կենդանու կողմնայինմասերում: փորի Նյարդային համակարգըկազմվածէ վերըմպանայինմեկ զույգ ներվային հանգույցներիցն փորի շղթայից: Մաշկում ունեն մեխանիկական ն քիմիական գրգիռներ ընկալող նյարդային վերջույթներ: Մարմնի առջնի մասի մեջքային կողմում տեղադրվածեն նրանց 5 զույգ պարզ

ձնով:

մարսումն ու ներծծումը: Վերջնաղիքըհետին ծծիչի վրա տեղադրված հետանցքով բացվումէ դուրս: Բժշկական տզրուկի արյունատարհամակարգը,ի տարբերություն անձրնորդի, բաց է: Արյունատար անոթներից մեծ մասը ենթարկվել են հետաճման: Նրանց ֆունկցիան իր վրա է վերցնում մարմնիերկրորդական խոռոչի մնացորդը,որոնք ներկայացվումեն լակուների ն ծոցերի

առանց նոր սնունդ ընդունելու: Պարկերիցվերջին զույգը ավելի երկար է, ն հաճախ անվանում են ստամոքս,որտեղ էլ տեղի է ունենում սննդի

Կ

նել

ա

յանը:

ա) Բժշկականտզրուկըզնն տեղափոխելթղթի վրա: Ուշադ օ յանը. գույնին, շարժումներին,

Բժշկականտզ

բ) Պլակատներին նկարնե կա բաժնի ն պարապոդիաների րում ն գրել մասերը:

ամ ն

հ իրա Վանազանել գլխի, տեղադ պարապոդիաների

երե

Ներեիդն

ա) Անձրնաորդը տեղավորել արտաքինզննում: Ուշադրությո գույնին, օղակավորմանը,գոտու յին ն փորայինկողմերը: բ) Տաշտակը լցնել ջրով, որ ամրացնելտաշ գնդասեղներով լիով մեջքի կողմից զգուշորեն կ տար անոթը չվնասելու համար), սեղներով ամրացնել ն մանրամ յունը: Գտնել ըմպանը, կերակր սերճնապարկե սպիտակավուն փորայինճասով անցնող անոթնե ուշ Գտնել դիսեպիմենտները, ա նհամապ քին օղակավորման Մանրադիտակի փոք գ) երկ անձրնաորդիընդլայնական, խոզանն րի դասավորությունը, գտնել տիֆլոզիսը ն նրա վերնու նոթը: Աղիքների տակ գտնել փ ցած փորինյարդայինշղթան: Նկարել անձրնորդըն գրել կ

Անձըրընաոր

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

բոլոր

6.

5.

4.

Յ.

2.

օղ

ր

տիմ: արը:

Ի՛նչ նշանակություն ունեն օղակավոր որդերը բնության մեջ:

տզրուկների

կառուցվածքային առանձնահատկությունները: Կենսաճնի հետ կապված նչ փոփոխություններեն առաջացել ի կառուցվածքում:

թագրնք

|Օվարկեքօղակավոր որդերիդասերը: Ի՛նչ տարբերություն կա մարմնի երկրորդականն առաջնային խոռոչների կազմության միջն: Թվարկեք բազմախոզանն սակավախոզանօղակավոր որդերի

որոնր

հատկանիշները,որոնց շնորհիվ օղակավոր որդե-

ենԱնուն ճանաչվում

Թվարկեք

համար Յարցերինքնաստուգման

Ը

(Ճ81Է1ՕՔՕԾՃ)

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐ

մ

ՏԻՊ

Նկարագրված է հոդվածոտանիներիմոտ 1.5 մլն տեսակ, որոնք տարածվածեն ամենուրեք՝ ջրում, հողում, օդում:

րի քանակով

Կենդանականաշխարհի ամենաբազմազան տիպն է, որը տեսակնեմ է մնացած բոլոր տիպերին մ միասին ն վերց վերցգերազանցում

Ն ՆՈՒՐ ԸՆԴՀԱ

ՀՈԴՎԱԾՈՏԱՆԻՆԵՐԻ

Առաջադրանքհաջորդ պարապճունքի«Վոդվածոտանիների տիպ», «Խեցգետնակերպերիդաս» ուսումնասիրությանհամար. Ուսումնասիրել. 1. Վոդվածոտանիներիտիպի բնութագիրը ն կարգաբանությունը: 2. Գետի խեցգետնի ն ջրալուի կազմությունը, կենսագործունեությունը, բազմացումը ն նշանակությունը:

րը

սերը:

դ) Նկարել տզրուկների կազմությունըն գրել կառուցվածքային մա-

րաստուկները:

Հեռացնել աղիքները ուսումնասիրել սեռական,արտաթորության նյարդային համակարգերը: գ) Մանրադիտակովզննել տզրուկների մանրադիտակային պատ-

ռանձնահատկություններին: ն

բ) Բժշկական տզրուկը տեղավորելհերձման տաշտակի մեջ, մեջքով դեպի վերն, զգուշորեն ձգել ն ծայրերը գնդասեղներովամրացնել հատակին: Սուր դանակով մեջքի երկարությամբ, միջին գծի ուղղութ-` յամբ զգուշորեն կտրել մաշկամկանայինպարկը: Զննել աղիքները, լակունները, ուշադրություն դարձնել աղիքների կառուցվածքային ա-

Մարմինը ն վերջավ

րացնել

բր

:

ր անկց

լ:

Յ. Հոդվածոտանինե քերը, առաջացել են Օղակ րություն օղակավոր որդե տանիների մկանները կազ թելերից, որոնք արագ ն մ յան շնորհիվ ապահովում ե 4. Մարսողությանհա նաղուց, միջնաղուց ն վերջ րջ տոդերմալ ծագում ն ծածկ որը ունի էնդոդերմալ ծագ մարսումը: Բոլոր հոդվա գտնվող վերջավորությ բ

հետնյալ կերպ՝ խիտինայ ձերի արտադրածհեղուկը միջն գոյացած տարածու կում ն լուծվում է հին կու նան խոռոչային հեղուկի ճն լան բարակ տեղից պատռ ցեսին զուգընթաց ձնակեր

Սաոնում ինտ

կազմված է օրգանական շատ կայուն է զանազանա պանականֆունկցիա ն ար Խիտինային ծածկույթը տանու մարմնի աճը: Այդ տեղի է ունենում մձաշկա

նից, իսկ տիզերի մարմինը 2. Մարմինը արտաք

վածներից:Նրանց մարմնի ղակավորորդերի հոմոնոմ նի առանձինհատվածներ ֆունկցիայով տարբերվու խմբերիմոտ մարմնի հատ նով: Այսպես, օրինակ, եթե մաթիվ հատվածներից, ապ

1.

կանիշներով.

Հոդվածոտանիներըբն

Արյունատար համակարգը բնորոշ է նրանով, որ նրանում հանդես է գալիս սիրտը: Առաջանալովմեջքային աորտայից, այն ձեռք է բերում պարկի կամ երկար ու լայն խողովակի տեսք ն տեղադրվում է մարմնի թիկնային կողմում: Հոդմածոտանիներիարյունատար համակարգը բաց է, այսինքն արյունը հոսում է ոչ միայն արյունատար անոթներով, այլն լցվում է միջքօրգանային տարածությունները: 6. Շնչառականօրգանները տարբեր են ն կախվածեն նրանց կենսակերպից:Ջրում ապրողներըշնչում են խռիկներով,ցամաքային կենսակերպինհարմարվածները՝թոքերով, իսկ բարձրակարգշատ հոդվածոտանիներ շնչափողերով (տրախեաներով): 7. Հոդվածոտանիներինյարդային համակարգն իր կազմությամբ հիշեցնում է Օղակավոր որդերի նույնանուն համակարգին: Այն կազմված է «գլխուղեղից», շուրջկլանային նյարդայինօղակից ն փորի նյարդային շղթայից: «Գլխուղեղը» մեծամասնությանմոտ ունի երեք՝ առջնի, միջին, հետին բաժիններ, որոնք իրենցիցներկայացնում են վերկլանային նյարդային հանգույցի զարգացման արդյունք: Փորի նյարդային հանգույցների քանակը օղակավոր որդերի հետ համեմատած թեն քիչ են, սակայն ավելի խոշոր են ն պարունակում են նյարդային բջիջների ավելի մեծ քանակ: 8. Արտաթորությանօրգանները տարբեր են: Խեցգետնակերպերը ունեն մեկ զույգ խոշոր, բարդ կազմություն ունեցող մետանեֆրիդիաներ: Ցամաքային հոդվածոտանիներիարտաթորության հիմնական օրգանները մալպիգյան անոթներնեն, որոնք ընկղմված լինելով խոռոչային հեղուկի մեջ, նրանից զտում են նյութափոխանակությանվնասակար արգասիքները ն տեղափոխում վերջնաղի: Բացի մալպիգյան անոթներից արտաթորությանօրգանների դեր են կատարում նան նեֆրոցիտ բջիջները ն ճարպային մարմինը: 9. Հոդվածոտանիներըբազմանում են միայն սեռական ճանապարհով:Որոշ խմբերի մոտ տարածված է կուսածնությունը: Բեղմնավորումը ներքին է: Սեռականդիմորֆիզմը լավ արտահայտվածէ: Մեծամասնության մոտ զարգացումը ընթանում է կերպարանափոիսկ որոշ խմբերի մոտ զարգացումըուղղակի է: խությամբ, 5.

ԽՌԻԿԱՇՈՒՆՉՆԵՐԻ

ԵՆԹԱՏԻՊ

Ջրային կենսակերպվարող հոդվածոտանիներեն, շնչում են խռիկներով: Վերջավորություններըերկճյուղ են ն հիշեցնում են բազմախոզանների պարապոդիաներին:Ունեն երկու զույգ բեղեր: Խռիկաշունչների ենթատիպըբաժանվում է երկու դասերի՝ Դաս |. տրիլոբիտներ (1ո/օԵրռ) բրածո ձներ են, տարածված են եղել պալեոզոյան դարաշրջանում: Իրենց կառուցվածքով նմանվել են բազմախոզանորդերին, մարմինըկազմված է եղել միմյանց կրկնվող բազմաթիվհատվածներից, որոնցից յուրաքանչյուրը կրել է մեկ զույգ երկճյուղանի վերջավորություններ: Դաս |) խեցգետնակերպեր (ՇԽՏածօճՅ) ապրում են ծովերում, օվկիանոսներում, ավելի սակավ` քաղցրահամ ջրերում: Որոշ տեսակներ (նեպուկ) հարմարվել են ցամաքայինկենսակերպին:Նկարագրված են մոտ 20000 տեսակ: Հիմնականում ազատ ապրողներեն, սակայն կան նան մակաբույծ կենսակերպվարողներ: Խեցգետնակերպերիդասը բաժանվում է երկու ենթադասերի՝ստոն բարձրակարգխեցգետնակերպերի: րակարգ խեցգետնակերպերի 1. Ստորակարգխեցգետնակերպերի ենթադաս (ԷոլԹՕՏԼՅ62) Ներկայացուցիչների մարմնի հատվածավորումը թեն տարբեր է, սակայն բոլորի մոտ էլ գլուխը կազմված է 5 հատվածներից:Փորային վերկամ մանր չաջավորություններըբացակայում են: Մանրադիտակային փեր ունեցող կենդանիներեն: Ստորակարգ խեցգետնակերպերիենթադասի մեջ մտնում են մի քանի կարգեր այդ թվում. Կարգ 1. ճյուղաբեղավորներ (ԸՇ1ԹԺՕՇ6ՈՃ)կարնոր ներկայացուցիչներն են զանազան ջրալվերը կամ դաֆնիաները (Օճքհուճ քս|6շ, Օճքթհուռոճցոտ), որոնք ծառայում են որպես կերի աղբյուր ձկների ն ծովային այլ կենդանիներիհամար: մանր կենդանիներեն, ապԿարգ 2. թիաոտանիներ(Շօքճքօ08) րում են ծովերում ն քաղցրահամ ջրերում: Կան ազատ ապրողներն մակաբույծ տեսակներ: Բեղիկները ուժեղ զարգացած են: Քաղցրահամ ջրերում ապրում են զանազան ցիկլոպներ (ՇՇԾքտ ՏէտրոսՏ),որոնք հանդիսանումեն լայն երիզորդի ն այլ հելմինթներիմիջնորդտեր: Բարձրակարգ ենթադաս(Խ12/260ՏԱ68) խեցգետնակերպերի Մարմինըկազմող հատվածներիթիվը ենթադասի բոլոր տեսակների մոտ հաստատուն է (20 կամ ավելի սակավ 21): Ունեն փորայինվերջավորություներ:Արյունատար, շնչառական,մկանային, նյարդայինն այլ համակարգերըլավ են զարգացած: Աչքերըզույգ են՝ հաճախ ֆասետային: Տեսակների մեծամասնությունը ապրում են ծովերում, իսկ որոշ տեսակներ`նան քաղցրահամ ջրերում: Ենթադասիմեջ նշենք երկու կարգեր. -

-

-

-.

--

--

ՀՈԴՎԱԾՈՏԱՆԻՆԵՐԻ

ՏԻՊԻ

ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հոդվածոտանիներիտիպըիր մեջ ընդգրկում է երեք ենթատիպ՝ 1. Խռիկաշունչներ (8/՛ճոշհտե) 2. Խելիցերակիրներ (ՇհծկՇօ6/ՁԹ) Յ. Տրախեաշունչներ(118Շի6Յ)

--

Ցամաքային հոդվածոտանիներիմեծ խումբ է, շնչում են թոքերով կամ տրախեաներով: Գլուխը ձուլվել է կրծքի հետ ն առաջացրել է գլխակուրծք: Գլխակրծքի վրա տեղադրված են վեց զույգ վերջավորություններ: Նրանցից 1-ին զույգը կատարում է ծնոտի դեր ն կոչվում է խելիցերներ: 2-րդ զույգը ոտաշոշափուկներնեն կամ պեդիպալպերը,որոնք տարբեր տեսակների մոտ կատարում են տարբերֆունկցիաներ: Մեծամասնության մոտ նրանք կատարում են շոշափելիքի օրգանի, մյուսների մոտ` քայլելու կամ սնունդը բռնելու դեր: Մնացած 4 զույգ վերջավորություններըծառայումեն քայլելու համար:Բեղիկներ ն բեղեր չունեն: Խելիցերակիրի ենթատիպըիր մեջ ընդգրկում է երկու դասեր. Դաս 1. Խեցգետնակարիճներ (Ք8/ԹօՏՄՅՇՁ)հիմնականումբրածո ձներ են: Մինչն մեր օրերը պահպանվելեն այս դասի 4 տեսակներ, որոնք ընդգրկված են թրապոչերիկարգիմեջ: Ապրումեն տաք ծովերում: Մարմինըկազմվածէ մասիվ զրահով պատվածգլխակրծքից ն երկար, սուր՝ թրանմանպոչ հիշեցնողփորիկից:Ենթադրվումէ, որ թրապոչերից առաջացելեն ցամաքայինսարդակերպերը:

ԵՆԹԱՏԻՊ

ԽԵԼԻՑԵՐԱԿԻՐՆԵՐԻ

-

-

Կարգ 1 հավասարաոտանիներ(մՏօքօժճ) ունեն մեջքային ուղղությամբ տափակած մարմին: Կրծքի վերջավորություններըմիանման են ն ծառայում են քայլելու համար: Փորի վերջավորությունները երկճյուղ են ն իրենց վրա կրում են խռիկներ: Հիմնականում ջրային կենսակերպեն վարում: Որոշ տեսակներ`նեպուկ կամ գիջաճիճու, ապրում են ցամաքում: Քաղցրահամ ջրերում ապրողները սնվում են նեխած բուսական մնացորդներովն նպաստում ջրի կենսաբանական մաքրմանը: Որոշ տեսակներմակաբույծ կենսակերպեն վարում: Կարգ 2. Տասոտանիներ (Օ662քօ08) բարրձր զարգացում ունեցող միջին մեծության կամ բավականին խոշոր չափսերի խեցգետնակերպեր են: Բոլորի մոտ էլ գլուխը ն կուրծքը միացածեն միմյանց ն առաջացնում են գլխակուրծք, որը ծածկված է գլխակրծքային զրահով: Կրծքի վերջավորությունները քայլող են (տասոտանիների մարմնակազմության մարամասն նկարագրությունըտե՛ս պարապմունք11-ում): Այս կարգինպատկանումեն բազմաթիվխոշոր տեսակներ,որոնք ունեն արդյունագործական նշանակություն: Դրանցից են գետի խեցգետինը, կամչատկայիխաչափառը (վերջավորություններիբացվածքը հասնում է 2մ-ի, կշիռը մինչն 7 կգ): Արեմտաեվրոպական երկրներում արդյունաօմար, լանգուտ գործում են խոշոր խեցգետնակերպեր՝ նայլն: Դաս

2.

Սարդակեր

է մուտ Նկարագրված

Սկզբնատ

երկարությամբկե

ու

ստորին ծնոտների:Ո

Դաս 2. Բազմոտ են: Տարա կենդանիներ յին գոտում: Նկարագր Վարում են գիշերային ները առավել նման են մ մտել են բերանայինա

Տարածված են Հար

նիշները:

(մա հոդվածոտանի

տեղերում, քարերի ն ծ սակներ: Իրենց կառուց են օղակավոր որդերի( հատվածում քայլող վե

20 սմ

Դաս 1.

Ցամաքային հոդվա տրախեաներնեն շնչ բեղեր: Այս են զույգ սկզբնատրախեավոր

ՏՐԱԽ

սակերպըբազմազանէ, մաքային կյանքին: Որոշ ցել են ջրային կենսակ մեջ կան ինչպես գիշա մեծամասնության մոտ մ ծավորվածփորից: Տիզ կուրծքը,փորը, ձուլվել ների փորը բազմահատ դաս Սարդակերպերի Կարգ 1 Կարիճներ(Տ կարիճ(8սէոստՇսքօս5) Կարգ 2 Սարդեր(Ճռ Ժլ|Թգ6ոոՅ) Կարգ 3. Տիզեր (Ճօ շան տիզը (120065 ոռ ո

են:

ժանկում

-

Օ6

:

-.

--

,

--

Գործնականնշանակությունչունեն: Թնավորներիենթադաս(ՔԹդ/յցօն2) -- Ունեն թներ,սակայնորոշ մակաբույծ տեսակների մոտ թները հետաճել են: Չափահաս ձները փորային ոտքեր չունեն: Մեծ մասը ունեն բարդ աչքեր: Թնավոր միջատներիենթադասըբաժանվումէ երկու վերնակարգերի՝ հնադարյանթնավոր միջատներին նորաթն միջատների: 4. Վնադարյանթնավորմիջատների վերնակարգ(ՔՅ/ԹօքէԹ/) Այս վերնակարգիներկայացուցիչների թները երբեք մեջքի երկարությամբ չեն ծալվում, այլ մարմնի երկայնակի ուղղության նկատմամբունեն ուղղահայացդիրք: Վաղ անցյալում, պալեոզոյանդարաշրջանում,տարածված խումբ են եղել: Ներկայումս այս վերնակարգի մեջ ընդգրկվում Գան Լավ թռչող գիշատիչներ են: ԲերաԿարգ 1 ճպուռներ (Օմօոճթ) նային ապարատը կրծող տիպի է: Զարգանում են ջրում, թերի կերպարանափոխությամբ:Սնվում են վնասակարմիջատներով:Թրթուրները կեր են ձկների համար: Կարգ 2. Սիօրյակներ (Էքիոոօոօքէթո) Նուրբ, սպիտակավուն թներով մանր միջատներ են: Զարգացումըտեղի է ունենում ջրում: Եթե միօրյակներիթրթուրներըապրում են շատ երկար, երբեմն մինչն երկու տարի, ապա չափահասձները ապրումեն կարճ մի քանի ժամ կամ մի քանի օր: Բերանային վերջավորություններչունեն:

ցորդներով:

Սկզբնաանթններիենթադաս (4թԹդգօեռ) զուրկ են թներից, նրանց նախնիներն ես թներ չեն ունեցել: Շատ տեսակներիմոտ պահպանվել են փորային վերջավորություններիմնացորդները:Բերանային վերջավորություններըկրծող են: Աչքերը, որպես կանոն, պարզ են: Ապրում են հողի, մամուռներիմեջ ն սնվում են օրգանական նյութերի մնա-

որների:

մ եի

՝

--

մալպիգյան անոթներն են, իսկ շնչառականօրգանները՝ ճյուղավորված տրախեաները: Այս դասի մեջ կան բուսաբուծության վնասատուներ: Թունավոր տեսակներից է օղակավոր սկոլոպենդրան (ՏՇօյօքթոժոճ ՑոցսաԾ), որը հանդիպումէ Ղրիմում ն Կովկասում: Դաս 3. Միջատներ(ՍոտՏօՇԹ Տ. ՒԹՅքօժ2) Կենդանականաշխարանհի ամենաբազմազան մեկ միլիոնից տեսակներընդգրկող ավելի ն Ցամաէ: վողնաշարավոր կենդանիներիկատարելագործվածխումբն են: Բնության մեջ քային կենսակերպինհարմարվածհոդվածոտանիներ տարածված են ամենուրեք: Միջատների ամենաբնորոշ հատկանիշը՝ նրանց թռչելու ընդունակությունն է:Միջատներիմարմնի կազմության համ 13: Միջատներիդամանրամասնությունները տե՛ս պարապմունք ն թնաէ երկու ենթադասերի՝սկզբնաանթնների են

Նորաթն միջատների

սն.

Խավարա մ

են

ր

կրծող տիպի

րը

են:Առջնիթ

ն

գ

ն լու

պատկա րի,շների,

ե աչքեր:

'

արյունով: Թները հետ են նելիություն, այսինք ճագարներին այլ սակներ:Մարդկանցմոտ մա ն ցայլային ոջիլները: Սնվել րին: Բացի այդ, նրանք փոխ օրինակբծավորտիֆ, հետա

են

մ

Աաաա 2: կարգ (տ ասունների ուոջիլների նեն ութ Բերանային վերջ

իե

մորեխը ակնե ի Ր ւը:Լա

Փետ մ իջատներ րե

անքն,

3.

ցատվող մյս կա որեխնե ասիական (:00Կ

բ

տ

մ ժին միկրոօրգ իվանդու ՈՔ կարգ րիայի ւղղաթնների (Օդհ

ու

Աի րը մ խո կար որք ե ապրու եկան րում: Ռրոշ տեսակներ ցից են սն (8Թ խավարա ց6ոո8ո/օ8): Խավարասերնե

Այս բաժնի մեջ մտնում 1.

ՈՉ ԼՐԻՎ

ԿԵՐՊԱՐԱՆԱ

Բ

ՍԻՋԱՏՆԵՐԻ

պարանափոխությամբ զարգա

ների, իսկ ոջիլների մոտ հետ Նորաթն միջատներիվեր ոչ լրիվ կերպարանափոխո

ձնափոխությունների՝ բզե

ների թները հանգիստ դրությ ծալված վիճակում: Առանձի

2.

-

ԶԱՐԳԱՑՈՂ

-

Բզեզներից շատերը վնասատուներեն: Դաշտային կուլտուրաների վնասատուներիցեն չրխկանները,երեքնուկի երկարակնճիթը,ճակնդեղի վահանակիրը ն այլն: Խնձորի, բալի, սալորի, խաղողի փղիկները մեծ վնաս են հասցնումայգիներին,իսկ լվիկները.կաղամբիտերնակերը, կոլորադյան բզեզը վնասում են բանջարանոցայինկուլտուրաներին: Անտառի վնասատուներիցեն կեղնակերները,տպագրիչները,խեժաբզեզները,մայիսյան բզեզըն այլն: Բզեզների կարգիմեջ կան նան որոշ օգտակարտեսակներ:Դրանցից են աղբաբզեզը, դիակակերները,որոնք սնվելով դիակներովն նեխող օրգանականնյութերով, հանդիսանումեն բնությանսանիտարներ: Զատկի բզեզը, գնայուկներըոչնչացնում են վնասակարմիջատնե-

մար:

Այս բաժնիցծանոթանանքհետնյալկարգերին. 1. Կարծրաթներիկամ բզեզների կարգ (ՇօԷԹօթթԹոթ) Տեսակների քանակով միջատների ամենամեծ կարգն է, բերանային վերջավորությունները կրծող են: Առջնի թները վեր են ածվել կարծր ծածկոցների՝էլիտրների, հետին թները թաղանթավորեն ն ծառայում են թռչելու հա-

ԱՕՆԼՕԽԱԵՂՃՅՕԼՆՃ

ԲԱԺԻՆ

ԿԵՐՊԱՐԱՆԱՓՈԽՈՒԹՅԱՄԲ

ԼՐԻՎ

ՍԻՋԱՏՆԵՐԻ

--

Վավասարաթններիկարգ (ՒՇոօքլԹոթ) Բուսակեր միջատներ են: Ունեն ծակող-ծծող բերանային վերջավորություններ:Երկու զույգ թներն էլ ունեն միանման կազմություն, սակայն առջնի զույգը, ավելի երկարէ, քան հետինը: Կան նան անթն ձներ: Այս կարգի մեջ մտնում են բանջարանոցային,պտղատու, դաշտային ն այլ կուլտուրաների վնասատուներ: Դրանցից է խաղողի վտանգավոր վնասատու ֆիլոքսերիան, պտղատու ծառերի վնասատու տերնալվիկները,անտառայինն այգու բույսերի վնասատուվահանակիրները ն այլն: 6. Կիսակարծրաթների կամ մլուկների կարգ (ՒԹԼօքԹո6ճ) բուսակերմիջատներեն, սակայնկան նան գիշատիչ ն մակաբույծ տեսակներ: Բերանային վերջավորությունները ծակող ծծող տիպի են: Առջնի թները կիսակարծր են, ընդ որում, նրանց մարմնիմոտիկ (պրոքսիմալ) մասը կոշտ է, իսկ ծայրայինը(դիստալ) փափուկ: Հետին զույգ թները թաղանթավոր են: Մլուկները ունեն հոտավետգեղձեր: Այս կարգի մեջ կան բույսերի բազմաթիվ վնասատուներ, օրինակ հացահատիկի մլուկը, կրիայիկը, կաղամբի մլուկը ն այլն: Անկողնու մլուկը կամ փայտոջիլը սնվում է մարդկանցարյունով ն կարող է փոխանցելզանազան հիվանդությունների հարուցիչներ: 5. կարգ

(Ճթհտութ

կարգ մեան իայն առջնի մեկ զույգ թնե

ՄԸՏԵ րկթնանիների

են

փոխանցելնան զանազանհ Յ. Թաղանթաթների կար թավոր թներ: Հետին զույգ թ ապարատը բազմազանէ: էգ րի մոտ վեր է ածվել խայթի: Ն Այս կարգի մեջ կան համ մրջյուններ: Թաղանթաթննե Մեղուները, իշամեղուներըն ներից ստանում են արժեքա մեղվաթույն: Հեծյալները, խ դնում են վնասկար միջատն նրանց: Գխտորաբերները ձվ րից դուրս եկած թրթուրների գերաճած թմբեր գալլեր, որ տագործում կաշիներիդա Այս կարգի վնասակարտ րը, հաստաոտները, որոնք ն ան խաչածաղկավորներին 4. կամ թ Թեփուկաթների է: (Օները ծածկված են տար թեփուկներով:Հասուն ձներ իսկ թրթուրներինը՝ կրծող տ փուկաթներից օգտակար են դը բազմացնում է բնական թիվ թեփուկաթներ, հատա վնաս են հասցնում գյուղա են մետաքսագործ միանձնու տերնաոլորը: Պտղատու ծա պտղակները,պտղացեցը, բվիկը, ցորենի բվիկը, վնաս րահայտ է սենյակային ցեցեր են բրդյագործվածքներովմ

սեղմված է: ցատկող ծծող տիպի է: Այս կարգին են րի, հնդկահավերիլվերը, բ

2. Լվերի

ամա աբքասուն Ոտքերը

րի թրթուրները ն ձվերը:

--

--

-

-

--

--

-

(ՃՂհւօքօ08) Տիպ Գոդվածոտանիներ Ենթատիպ Խռիկաշունչներ(8/ՅոՇհլէճ) Դաս Խեցգետնակերպեր(ՇոՏաՇ6Յ) (Բ/8|6605է868) Ենթադաս1. Բարձրակարգխեցգետնակերպեր Կարգ Տասոտանիներ(Ծ6Շ8քօԹ) Ներկայացուցիչը Գետիխեցգետին(Քօէոօեխտ ՁՏԵԹՇսՏ) Ենթադաս2. Ստորակարգխեցգետնակերպեր(ԷուօոՂՕՏԱՅՇՅ) Կարգ ճյուղաբեղավորներ (Շ/ՅԺՕՇ6ոՅ) Ներկայացուցիչը Ջրալու կամ դաֆնիա (ՕՅքհոէռքս)6»)

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՎՈՂ

ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

--

գետիխեցգետնին ջրալվի Պարապմունքինպատակը Ուսումնասիրել առանձնա(դաֆնիայի)կազմությունը,կենսագործունեությունը, բազմացման ու նշանակությունը: հատկություններն նրանցտնտեսական

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

-

-

Երկարաբեղիկներիենթակարգ Բեղերը բազմահատվածանիեն, երկար: Այս ենթակարգին են պատկանումմոծակները, մժեղները, գալարարները (թրթուրները ապրում են բույսերի հյուսվածքներում ն առաջացնում են ուռուցքներ) մժուկներ: Մալարիայի մոծակը (ՃոօքիճԲՏ ոսՇօս(քճոուտ)մարդկանց մոտ փոխանցում է մալարիա հիվանդությանհարուցիչը: Կարճաբեղիկներիենթակարգ Բեղիկները եռհատվածանի են, կարճ: Այս ենթակարգինեն պատկանումզանազան ճանճերը ն նրանց նմանվող միջատները՝քոռուկները, բոռերը, պտղամլուկները,գնայուկները, արյունածուծ ճանճերը, սենյակային ճանճը ն այլն: Բոռերը հարուցում են հիվանդություններ: Մաշկային բոռերը` տավարի, ստամոքսային բոռերը, ձիերի, խոռոչայինբոռերը՝ ոչխարների ն ձիերի մոտ: Բոռերի թրթուրներով վարակված կենդանիներիմոտ ընկնում է մթերատվությունը ն աշխատունակությունը:

կամ վեր են ածվել բզանների: Կուրծքը մեծ է, գլուխը շարժուն, բերանային վերջավորությունները լիզող, ծակող կամ ծծող տիպի են: Երկթների կարգը բաժանվում է երկու ենքակարգերի` երկարաբեղիկների ն կարճաբեղիկների:

ՕԲՅԵԿՏԻ 1. Գետի խեցգետինը( գետակներում,լճերում: Ամ է սնվել նան շերով: Կարող հարուստ): Մարմնիգույնը րում ապրողների մոտ կար սն, լճերում ապրողները ավ տինը ընդունում է կարմիրգ ցիանոկրիստալին պիգմեն քայքայվում ն վեր է ածվում Խեցգետնի մարմինը կ քից ն փորից:

րացույց:

Աշխատանքի անցկաց 1. Գետի խեցգետնի ն դ Հերձածխեցգետնիամբողջ 4. Խեցգետնիթա խեցգետին, 6. Դաֆնիա ժեշտ գործիքներ,

Գլխակուրծքը առաջացել է գլխի ն կրծքի սերտաճումից, սերտաճտեղում երնում է ակոս՝ կար: Մեջքի կողմից գլխակուրծքը ծածկված է գլխակրծքային վահանով, որը կողքերից ծածկում է խռիկները, իսկ առջնի մասում առաջացնում է եռանկյունաձնելուստ, կամ ճակատային փուշ: Փշի կողքերին, շարժուն ցողունիկներիվրա տեղադրված են երկու բարդ աչքերը, իսկ դրանցառջնումերկու զույգ բեղերը: Դրանցից երկարները ծառայում են որպես շոշափելիքի, իսկ կարճերը՝ հոտառության օրգաններ: Խեցգետնի բերանը շրջապատվածէ սնունդը պահող ն մանրացնող օրգաններով, որոնք իրենցից ներկայացնումեն ձենաւիոխված վերջույք-

զույգը

ր,

նի

Հ.

ն

զ

չանի,

՞,

է

ՀԺ.

յ

Փորային վերջավորություններ:

ռաջին երկրորդ զույգ ստորին ծնոտներ, 6.-8. Ռտածնոտներ, 9-13. Քայլելու ոտքեր, 14-19.

/

իրերր վ Նու Ն Իեղիկներ կռաքեն 2 Երկրո » իկ. 2 Իրամիչներ

Դրանցից առաջին զույգը կոչվում է վերին, իսկ երկրորդ ն երրորդ ստորին ծնոտներ (նկ. 32):

ներ:

ման

կողմերիխռիկայինփոսերու քային վահանիխռիկայինծա Նյարդայինհամակարգը Խեցգետնիգլխային մասում (գլխուղեղ) ն մեկ զույգ ենթ

ուղղվում է դեպի սիրտը: Խռի

հետո երակ խանակությունից Գաղափոխանակությո

տեղից էլ տիպի անունը հոդվ վերջավորություններըոտած բռնելու ն բերանի տանելու կրծքայինվերջավորությունն գացած է ն ծայրային մասում հարձակվելու ն պաշտպանվ նությամբ խեցգետինըբռնում նը: Մնացած չորս զույգ ոտքե նը դանդաղորենքայլում է ջր Խեցգետնի փորիկը կազ վածը ն նախավերջինհատվ վեր են ածվել պոչի լողակի, դեպի առաջ: Փորի մնացած ձնով ն կրում են մեկականզույ Առաջիներկու հատվածն ն կատարում են զուգավորմա յունները նպաստում են լողալ Գլխի առջնի փորայինկո հաջորդում է կարճ կերակր կազված է երկու մասից:Առջն ներքնի շերտը կրում է խիտ սնունդը մանրացվում է: Ստամոքսի հետին պիլո խուսանման զանգվածը անց հետ է կապված մարսողակ տարվում է սննդի մարսումը ղիղ խողովակէ, որը պոչի լող քով բացվում է դուրս: Խեցգ Սիրտըտեղադրված է գլխակ յուն պարկի ձն: Նրա կծկմա նոթներով մղվում է դեպի միջօ

Խեցգետնի կուրծքը կազ րաքանչյուրըկրում է մեկակ

Վեմոլիմֆանշար ծությունները:Աղիքնե րությանօրգանը՝մետ Նյարդային համա ծում, մարմնի ն խեցո Դաֆնիայի մարմինը տափակած է կողքերից: Գլուխն ունի կտուցանման ձն (նկ. 33), որի վրա գտնվում են մեկ բարդ ն մեկ պարզ աչք: Անտենուլաներըշատ կարճ են: Անտենաներըերկճյուղանիեն, երկար ն իրենց վրա կրում են ճյուղավորվածփետրանմանխոզաններ:Անտենաները թիակի նման խփելով ջրին, նրանքշարժվում են ցատկելով, որտե104

նավորում:

--

անն

նեն:

րի հատվածը զուրկ

րող

Վերջավորությո գոյացություննե յութերը՝ բակտերիա

թ

հատվածում տեղադ հատվածում տեղադր վերն՝ մեջքի կողմում

ղից էլ առաջացել է նրա Բացի Գլխից, դաֆն փորը, ծածկված են եր Մարմնի հետին մասում հատվածում կան հինգ ղադրվածեն խռիկայի

ներվաբներով միանալով միմյանց առաջացնում են մերձկլանային նյարդայինօղակ: Վերկլանային հանգույցիցսկիզբ առնող ճյարդերը ներվավորում են աչքերն ու բեղերը, իսկ ենթջակլանայինները բերանի օրգանները: Ենթակլանային նյարդային հանգույցից սկիզբ է առնում նան փորի նյարդային շղթան կազմված է հինգ կրծքային ն վեց փորային հանգույցներից: Գլխի կողմնային մասերում տեղադրվածեն մեկ բարդ, շարժուն աչքեր: Բեղիկների հիմքում, աջ ն ձախ կողմերում տեղադրվածեն պարկի տեսք ունեցող հավասարակշռության օրգանները:Բեղերի ն բեղիկների վրա տեղադրվածեն հոտառության, շոշափելիքի ն քիմիական գրգիռները ընկալող զգայարանները: Արտաթորական օրգանները մեկ զույգ անտենային կամ կանաչ գեղձերն են, որոնք տեղադրվածեն գլխի առջնի կողմնային մասերում, երկրորդ զույգ բեղերի հիմքում: Կառուցվածքովնրանք նման են օղակավոր որդերի մետանեֆրիդիաներին: Բաժանասեռ կենդանիներեն: Սեռականդեմորֆիզմը լավ է արտահայտված էգերի փորի հատվածըլայն է, սեռական անցքը տեղադրված է 3-րդ զույգ քայլող վերջավորությունների հիմքում: Արուների փորի հատվածը նեղ է, իսկ սեռական անցքը տեղադրված է 5-րդ զույգ քայլող վերջավորություններիհիմքում: Սերմնարանըկազմված է առջնի զույգ ն հետին կենտ բլթակներից: Նրանից դուրս եկող սերմնատարծորանը բացվում է կրծքային վերջին զույգ ոտքերի հիմքում: Ձվարաննունի գորշ կամ դեղնավուն գույն ն եռաբլթանիմարմնի տեսք: Նրա վրա սովորականաչքով երնում են բազմաթիվ ձվաբջիջները: Ձվարանից դուրս եկած ձվատար խողովակը բացվում է 3-րդ զույգ ոտքերի շրջանում: Զուգավորումից հետո բեղմնավորվածձվաբջիջներըտեղավորվումեն էգերի փորի հատվածում առաջացած «գրպանի»մեջ: Զարգացումըուղիղ է: Ձվից դուրս է գալիս փոքրիկ խեցգետինը,որը իրեն աքցաններովամրանումէ մոր փորի հատվածին: 2. Դաֆնիա (ջրալու) (Ծոքհոլռ քս մոտ 1-2.5 մմ մեծության են են, մանր հոդվածոտանիներ ապրում քաղցրահամ, հատկապես կանգնած ջրերում: Բարենպաստպայմաններումդաֆնիաներըմասսայականորեն բազմանումեն ն ջուրը ընդունում է կարմրագորշավունգու-

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ԸՆԹԱՑՔԸ

զույգ

քայլող վերջավորություններըն փորի վերջավորությունները) հերթականությամբդասավորել թղթի վրա: Դրանից հետո խեցգետինը տեղավորել տաշտակի մեջ, մեջքով դեպի վերն, դանակով կտրել գլխակրծքի ն փորի սահմանի փափուկ խիտինայինծածկույթը: Ապա գլխակրծքային վահանի տակ մտցնել մկրատը ն կատարել երկու զուգահեռ կտրվածքներ՝ աչքերի ուղղությամբ մինչն փորիկը: Աչքերի ուղղությամբ կատարել միջաձիգ կտրվածք ն զգուշությամբ անջատել զրահը: Դրանից հետո մեջքի կողմից, փորիկիերկարությամբկատարել երկու կտրվածքներ, բացել ն ուսումնասիրել ներքին օրգանները:Մեջքային կողմում, զրահի տակ պարզ երնում է հնգանկյուն պարկի տեսք ունեցող սիրտը, որից դեպի առաջ ն հետ են ուղղվում արյունատարանոթներ: Զգուշությամբ անջատել սիրտը: Դրա տակ տեղավորված է սեռականգեղձերը(սերմնարանըկամ ձվարանը):Սրտից առաջ տեղադրված է մարսողականգեղձը՝ լյարդը, որն ունի դեղնականաչավունգույն: Գլխակրծքի առջնի մասում գտնվում է մեծածավալ ստամոքսը, որից սկիզբ առնող աղիքը ձգվում է մինչն փորիկի7-րդ հատվածըն վերջանում հետանցքով: Ստամոքսիկողքերից երնում են երկու ծամիչ մկանները: Ամենաառջնիմասում զույգ կանաչ գեղձերն են: Նյարդային համճակարգըդիտելու համար հեռացվում են ներքին օրգանները: Երնում են 5 կրծքային ն 6 փորային նյարդայինհանգույցները: Խեցգետին չլինելու դեպքում ուսումնասիրությունըկատարել թաց պատրաստուկներիկամ մուլյաժների վրա: Նկարել գետի խեցգետնի կազմությունըն վերջավորությունները, գրել մասերը:

Խեցգետինը տեղավորելհերձմանտաշտակիմեջ ն կատարել նրա արտաքին զննում: Ցույց տալ կենդանու հետերոնոմ մարմնակազմությունը, գլխակրծքի ն փորի բաժինները,գլխակրծքայինվահանը, ճակատային փուշը, ցողունավոր աչքերը, պոչի լողակը: Վերջավորություններիուսումնասիրությանհամար նպատակահարմար է հերձումը կատարելմարմնի մի կողմից ն անջատվածվերջավորությունները (անտենուլը, անտենան, վերին ծնոտը, ն ծնոտները,5

Գետի խեցգետնիուսումնասիրությունը

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

բեղմնավորվածձվաբջիջներ:

մեջ տեղի է ունենում ձվաբջիջներիզարգացումը: Ամռանըդաֆնիանեն այդպիսի ձվերից դուրս են գալիս րը բազմանում են կուսածնությամբ միայն էգեր: Անբարենպաստպայմաններում դաֆնիաները դնում են

1.

ռուցվածքայիռ առ ները: Պատմեք խեցգետն

Բնութագրեք հոդվա Թվարկեք օղակավո յան նմանություննե Տվեք խեցգետնակ նումը ենթադասերի Նշեք բարձրակար

--

Պարապմունքի նպատակը խաչասարդի, կարիճի,քոսի

ՊԱՐ

հաջորդ Առաջադրանք սումնասիրությանհամար Ուսումնասիրել1. Սարդակ դի, կարիճի, արոտավայր գործունեությունը,բազմաց ները:

5.

4.

3.

2.

Գարցգ

Ջրով լցված ապակյա նիաներ:Խոշորացնող ապ հետո 2-3 դաֆնիա տեղադ ծածկապակիովկամ պատր տակի մթնեցրածդաշտում: վրա 1 զույգ ճյուղավորված շարժուն բարդ աչքը: Մարմ ված է զրահով: Մարմնի հե հատվածումերնում է 5 զույգ գտնվումեն շարժման մեջ: Խ ղականգեղձը,սաղմնապա

Դաֆնի

ՕԲՅԵԿՏԻ

ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

մությունը պատկերողնկարներ: Խաչասարդի, կարիճի, արոտավայրայինտիզերի թաց պատրաստուկներ: Խաչասարդի բերանային ապարատի ն գաճմազոիդտիզերի մանրադիտակայինպատրաստուկներ: Մանրադիտակ:

է

1.

--

Տարածված է ամենուրեք: ԳիշաԽաչասարդ(ՃՈՅՈՑՅճ.Յմ6ո) տիչ է: Օգտակար է: Սնվում է միջատներով:էգերի երկարությունըհասնում է 20-25 մմ-ի, արուներինը՝ 10-11մմ: Խաչասարդի մարմինը կազմված է փոքր գլխակրծքից ն համեմատաբար խոշոր փորի բաժիններից(նկ. 34): Երկու բաժիններն էլ հատվածավորվածչեն: Մեջքի կողմում լավ երնում է խաչի տեսք ունեցող բաց գույնի պիգմենտավորում,որով էլ է կենդանուանունը՝խաչասարդ: պայմանավորված Գլխակուրծքըվերնից ծածկված է ընդհանուր գլխակրծքայինվահանով: Նրա առջնի մասում, երկու շարքերով դասավորվածեն 8 պարզ աչքեր, որոնք ուղղված են տարբեր կողմեր ն լրացնում են գլխի անշարժությունը: Գլխակրծքիվրա կան 6 զույգ վերջավորություններ(նկ. 34): Դրանցից առաջին զույգը երկհատվածանիեն, հզոր ն կոչվում են խելիցերներ կամ ծնոտներ: Խելիցերներիծայրայինհատվածիվրա տեղադրված է եղունգանմանելուն, որի մեջ բացվում է թունավոր գեղձի

4.

3.

2.

ն

անցկացմանհամարանհրաժեշտ ունենալ. Աշխատանքի Խաչասարդի, կարիճի, արոտավայրային քոսի տիզերի կազ-

--

Կարգ 1. Սարդեր(ՃՅՈՓՈՅ) Ներկայացուցիչը Խաչասարդ(ՃԽՁՅՈՅՅՁ ԺՅժՔՈՅ) Կարգ 2. Կարիճներ(Տօօթլօում62) Ներկայացուցիչը Խայտաբղետկարիճ (8սփսՏ ԲսքճսՏ) Կարգ 3. Տիզեր (ՃՇՅոո) Ներկայացուցիչներ 1. Շան տիզ (ի«006ՏՈՇսոսՏ) 2. Քոսի տիզ (ՃՇՁՈՍՏՏ1՛օ)

--

(ՃՈհւ00օ42

րիո Խելիզերակիրներ 00,ԿՄ/ Սարդակերպեր(ՃճՇհոց1062)

Տիպ- Յոռվածոտանիներ

Դաս

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՒՍՄՈՒՄՆԱԾԻՐՎՈՂ

Նկ. 34 Խելիցերներ,2. Ծծող ս

շրթունք:

6. Զվատարխողովա Թոք, Ց Անցքեր սրտի վ 72. Խելիցերների եղունգ հատված, 14 Պեղդիպ

րան,

7.

վերջավո րկրորդ զույգ վերջավ ոտաշոշափուկներկամ պ քի կողմնային մասերում ըն լուստները: Արուների ոտա տեղադրվածէ զուգավորճա

են

Գոր:

է10

ԿարիճնեԱյսպիսովսարդերըշնչում են թոքերովն տրախեաներով: րը շնչում են միայն թոքերով, իսկ տիզերը միայնտրախեաներով: Արյունատար համակարգը բաց է: Սարդակերպերըունեն երկար խողովակաձնսիրտ, որը գտնվում է փորիկի մեջքի կողմում: Մրտից դուրս եկած արյունատարանոթներըբացվում են մարմնի խոռոչի մեջ՝ միջօրգանայինտարածություններում:Մանրտիզերը սիրտ չունեն: Արտաթորությանօրգաններըմալպիգյանանոթներնեն, որոնք տեղադրված են մարմնի խոռոչում ն խորասուզվածեն խոռոչայինհեղուկի

րը:

Արյունով սնվող տիզերի միջնաղինառաջացնումէ բազմաթիվճյուղավորված կույր պարկեր: Միջնաղու մեջ բացվում են մարսողական գեղձի (լյարդի) ծորանները: Միջնաղում տեղի է ունենում սննդի ֆերմենտայինմարսումը: Յ. Վերջնաղի, որը դարձյալ ունի էնդոդերմալծագում Ա հետանցքով բացվում է դուրս: Շնչառական համակարգըսարդակերպերիմոտ կազմված է թոքերից ն շնչափողերից (տրախեաներ):Թոքերը իրենցիցներկայացնումեն պարկեր, որոնք արտաքին աշխարհի հետ կապված են շնչանցքերով: Թոքապարկիմեջ կան արյան մազանոթներովհարուստ միջնապատեր, որտեղ ն կատարվումէ գազափոխանակություն: Շնչափողերը ճյուղավորված խողովակներիհամակրգ են, որոնք սկսվում են շնչանցքներով: Մթնոլորտայինօդը շնչանցքերի միջով թափանցելով շնչափողերը տեղափոխվումէ օրգանիզմիզանազան մասե-

ճառագայթաձնդասավորվածմկաններ, որոնց կծկման շնորհիվ այն լայնանում ն ծծող օրգանի դեր է կատարում: 2. Միջնաղի՝ունի էնդոդերմալծագում: Սարդերի միջնաղու առջնի բաժնում կան 5 զույգ կույր պարկեր, որոնք մեծացնում են մարսողա-

1. Առաջնաղի՝ունի էկտոդերմալծագում, որի մեջ մտնում է բերանը, կլանը, կերակրափողըն ստամոքսը: Սարդերիստամոքսիվրա կան

ժիններից:

Գլխակրծքի մնացած 4 զույգ երկար վերջավորություններըծառայում են քայլելու համար, կազմվածեն 7 հատվածներիցն ծածկված են զգայուն մազիկներով: Փորիկի առջնի մասի ստորին կողմում տեղադրված են ճեղքաձներկու անցքեր՝ ստիգմաներ,որոնց միջով օդը մտնում է թոքերը: Նրանց արանքում տեղադրվածէ սեռականանցքը: Փորիկի հետին մասում դասավորվածեն երեք գորտնուկանմանելուններ, որոնց մեջ բացվում են ոստայնագեղձերիծորանները:Այդ ելուններից առաջ տեղադրվածէ շնչառականկենտ ստիգման, իսկ դեպի հետ՝ հետանցքը: Սարդակերպերիմարսողականհամակարգը կազմված է երեք բա-

աչքերի, բերանայինօրգան

Պլակատներով, թաց ն սումնասիրելխաչասարդիկ կողմից,ուշադրություն դար

Խաչա

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

տրամաչափիանցքերով, օդ լերի, որոնցով սարդը գործու Բոլոր սարդակերպերն րուներից խոշոր են: Բեղմն ված ձվաբջիջներըդնում են որտեղ ն ձվերը ձմեռում են: բույսերի վրա, քոսի տիզեր Սարդերիզարգացումը ուղի Տիզերի զարգացումը ընթ դուրս է գալիս վեց ոտանի թ ութոտանի նիմֆա: Այն նման ներ չունի: Նիմֆան մաշկա տիզ: Կարիճներըկենդանա

փոխանակությանարգասի Նյարդային համակարգ զարգացած է: Գլխի նյարդա շղթայի հանգույցներըսար նուր սյուն: Կարիճներիմոտ, փորայիննյարդայինշղթան ներից: Սարդակերպերըունեն մ նային գեղձեր: Սարդերիթո հատվածում, իսկ նրանց ծո գանմանելունների մեջ: Նր նի նան որսի հյուսվածքներ թունավոր երկու գեղձերը վածում, իսկ նրանց ծորան մեջ: Սարդերը ունեն ոստայ րիկում: նրանց արտադրա

մեջ: Այդ խողովակներիօգն

Կարիճի ուսումնասիրությունը

վնաս են

եր

տեղափոխել զանազ վ արոտավայրայինտիզերը հ

կաբույծկյանք են վարում մ

ալյուրի ն հասցնում

մարդկանց, կենդանիներիու

Տիզերը սարդակերպե

Տիզե

կափարիչներ,որոնք հատվածիվրա լավ երնում ե պաճած վերջավորությունն վրա երնում են երկուական նում են դեպի թոքապարկե Նկարել կարիճը մեջքի ն

Առաջնափորիառաջին

նաձն

)

դիպալպերնեն, որոնք կար չերի ն ծառայում են որսը բ րություններըքայլող են: Նր վածներից:Վերջին հատված

Խի մերջավորությումներ: ոիռ գոգ երեք համացա» են

Այն կազմված է կարճ, չհատվածավորվածվահանով ծածկված գլխակրծքից, որն իր վրա կրում է վերջավորություններն երկար հատվածավորվածփորից, որը զուրկ է վերջավորություններից: Փորի բաժինը սահմանազատվածէ 7 հատվածանի,լայն առաջնափորի ն նեղ 5 հատվածիցկազմված «պոչանման»հետնափորի: Հետնաւփորիվերջին հատվածըբշտիկանմանփքված է, նրանում տեղադրվածեն թունավոր գեղձերը,ն վերջանում է սուր փշով խայթով, որի վրա կան երկու անցքեր: Խոշորացնող ապակիովկարելի է դիտել գլխակրծքի առջնի մասում, միջին գծի ուղղությամբ տեղաբաշխված երկու խոշոր, իսկ նրանց կողմնայինժասերումմի քանի մանր աչքերը: Ինչպես մյուս սարդակերպերի,այնպես էլ կարիճի գլխակուրծքը իր վրա կրում է 6 Բրուք Գարայոն նի, կարճ խոլիցեր րորդը «ամրաց նլու համար ն տեղադրված են բերանի անցքից առաջ, իսկ 2-րդ զույգը պե-

35):

Կարիճներըտարածվածեն չոր անտառային վայրերում, կավային շինություններում: Միջին Ասիայում ն Անդրկովկասումտարածված է խայտաբղետ կարիճը: Վարում է գիշերային կենսակերպ: Գիշատիչ է, սնվում է միջատներով ն այլ մանր կենդանիներով:Կարիճի նկատմամբ հատկապեսզգայուն են թռչունները: Մարդկանցխայթում է անհանգստացնելիս: Կարիճի ուսումնասիրությունը կատարել հետնյալ կերպ: Պինցետի օգնությամբ վերցնել սպանված կարիճը: Այն չլիելու դեպքում ուսումնասիրությունը կատարել թաց պատրաստուկներիվրա (տեղավորել ֆիլտրաթղթի վրա, մեջքով դեպի վեր: Ուշադրություն դարձնելգույնին, այն դեղնավուն է, սն շերտերով ն բծերով: Մարմնիերկարությունըհասնում է Ք սմ-ի: Ուշադրություն դարձնելմարմնիհատվածավորմանը(նկ.

քայլող

4 զույգ վերջավորությունները)ն խոշորացնող ապակիներով դիտել նրանց հատվածները:Դիտելխաչասարդինփորի կողմից:Փորիկի առջնի մասում որոշել սեռական անցքի տեղադրությունը, գտնել նրա կողքերում տեղադրվածերկու շնչանցքները, որոնք օդը տանում են դեպի թոքերը: Փորի հետին ստորին մասում գտնել երեք գորտնուկանման ելունները ն նրանցից քիչ առաջ տեղադրվածշնչանցքը, որը տանում է դեպի շնչափողը: Նկարչական տետրում նկարել խաչասարդի անատոմիականկազն գրել մասերը: մությունը, վերջավորությունները

մության վրա: Խաչասարդի առկայությանդեպքումանջատելվերջավորություններն առանձին-առանձին (խելիցերներ, պեդիպալպերն ու

Շան

ոծՇլոստ) լայնորեն տարածվածէ

քոսի տիզե-

Եվրոպականն

ն

"

տիզի

Հիպոստոմ, 2 .խելիցերներ Պալպեր, 4. Խելիցերի պատ. յան, 5. Կնճիթի հիմք, 6. Զգացո. ղական օրգանի անցքեր, 7-10 Պալպերիհատվածներ: 7.

1.

Շան

տիզը մակաբույծ կյանք է վարում,ինչպեսընտանի(ձիեր, խոշոր եղջերավոր անասուններ, շներ, կատուներ),այնպես էլ վայրի կենդանիների (կրծողներ, սողունների) վրա: Կարող է սնվել նան մարդն պլակատներով կանց արյունով: Մանրադիտակով ուսումնասիրելտիզերի կազմությունը: Նկարել ու գրել մասերը:

շնչանցքեր:

վերջավոճանկերով: Նրանց հիմքում կան ծծիչ բարձիկներ:Մարմնի փորի կողմում, երրորդ զույգ ոտքերի հիմքի մեջտեղում տեղադրված է հետանցքը: Չորրորդ զույգ ուռքերի հիմքից հետ, կողմնայինմասերումտեղադրվածեն զույգ

Մարմնիկողմնայինմասերինմիացածեն 4 զույգ քայլող րություններ, որոնք վերջանում են երկու կորացած սուր

:

ոՇլոստ

բերանային

2«046Տ

ապարատիկազմությունը Մեջքի կողմից,փորի կողմից

Նկ. 36

տիզը (7«օ06Տ Ասիականգոտիներում: Թաց պրեպարատիվրա լավ երնում է, որ տիզի մարմիննունի մուգ շագանակագույներանգ: Տափակ է, հատվածավորումը բացակայում է: Աչքեր չունի: Խիտինային ծածկույթը մեջքի կողմից առաջացնումէ վահանիկներ,որոնք արուներին էգերի մոտ ունեն տարբեր մեծություն: էգերի մեջքի վահանիկըծածկում է միայն մեջքի առջնի մասը: Մարմնի վահանիկից զուրկ մասը արյուն ծծելու ժամանակ ընդունակ է փքվելու: Քաղցած էգի չափսերը հասնում են 3-4 մմ, արյուն ծծելուց հետո 7-12 մմ: Վասուն արուի չափսերը՝ 1.5-2.5 մմ-ից չեն անցնում: Մարմնիառջնի մասում, մեջքի կողմից, լավ երնում է կնճիթը, որով տիզերըծակում են զոհի մաշկը ն սնվում արյունով(նկ. 36):

րը:

Տիզերի կարգիցուսումնասիրենքերկու տեսակ՝ շան

տարածողներ:

նիների արյունապարազիտայինհիվանդություններիկենսաբանական

մմ:

'

Ե

ԱԱ

Դ.

Ի

ԵՆ

մետ

-

/

ՈՏ»...

-՛

դեպի հետ: Մեջքի կողմում եր ժանվում է գլխակրծքի ն փո կնճիթը,կնճիթիմեջ երնում են Հասուն տիզն ունի 4 զույգ կու զույգը տեղադրվածէ գլ լավ երնում է ինչպես մեջք զույգը երնում են միայն փոր իսկ արուների մուտ նան չոր Մարմնիփորայինկողմում, չո ված է սեռական անցքը:

մեծությանթեփուկներու փշե

Խիտինային ծածկույթով

-

Հ.

2:91

|

կեղտասպիտակավուն:

Սեռահասուն դուրս են գալիս

էգ մաշկի մե թրթուրներ,ո տո թրթուրներըկերպարան Ֆաների,իսկ 2-3 օր անց՝ սեռ օր: Քոսի տիզերը առաջացնո հատվ րում է ախտահարված Քոսի տիզերի ուսումնասի դիտել յին պատրաստուկները

բացելուընդունակչեն ն շարժ

բացում՝մեկ օրվա ընթացքու

մմ, արուներինը 0.15-0.20

Քոսի տիզը (ՃՇՅԽՏ Տ1օ)

րում են մարդկանց,ընտանի եղջերայինշերտի հաստությ

Նկարագրեքսարդերի, կարիճների,տիզերիսննդառությունը: Շարադրեք սարդերի, կարիճների ն տիզերի բազմացման ն

4.

զարգացման առանձնահատկությունները: Նշեք տիզերի նշանակությունըանասնաբուժությանն մարդաբուժության համար:

--

-

-

--

։

միջատներ(/ոՏտօօթ) Են թադաս թնավորմիջատներ(Բէ6ո/ցօէտ) Վերնակարգ-նորաթնմիջատներ(Ի6օքէՏո2) Կարգ խավարասերներ(8/80Ծ1062) Ներկայացուցիչ սն խավարասեր(8/8էՅ օո6ոէՁիՏ)

Դաս

-Յ

թատի քեն ննՔԵՑ թյ արախեն

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՎՈՂ

ԿԵՆԴԱՆՈՒ

ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

յան, կենսագործունեության, բազմացման ն զարգացման առանձսն նահատկությունները խավարասերիօրինակով:

--

Պարապմունքինպատակը ուսումնասիրել միջատներիկազմութ-

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

Առաջադրանքհաջորդպարապմունքի«Միջատներիդասի» ուսումնասիրությանհամար. Ուսումնասիրել 1. Միջատներիդասի կազմությանառանձնահատկություններըսն խավարասերիօրինակով: 2. Կազմել միջատներիդասի կարգաբանության սխեման:

6.

5.

Յ.

մությունը::

Տվեք սարդակերպերի դասի բնութագիրը: Գրեք սարդակերպերի դասի կարգաբանությունը: Նկարագրեք սարդերի, կարիճների, տիզերի արտաքին կազ-

2.

1.

Հարցերինքնաստուգմանհամար

Պրոֆիլակտիկան - հիվանդությանդեմ պայքարելուհամար պետք պահպանելանձնականհիգիենան՝ձեռքերի,հագուստի, բնակարանի մաքրում, հիվանդկենդանիների բուժում: Պլակատներիօգնությամբ մանրադիտակով քոսի տիզն ուսումնասիրելուց հետո նկարելտետրումն գրել մասերը: է

աու,

.

Քի օրգանի դեր են կատարո զույգ հավելուկներ՝ լ ր գրիֆել գրիֆ կ Փորի առաջին ջ հատված քեր: Մարսողական օրգանն

րում գտնվում են մեկ զույգ

վերջավորություններից զուր

Խավարասերի րասերիփորի փորի բաժ բ

Սն. խավարասերը(8/ճմռ Արտաքինիցպատածէ մուգմինը տափակացած է մեջ մարմինը կազմված է երեք (նկ.38): Գլխի աջ ն ձախ կո աչքերը, իսկ նրանցիցքիչ ղիկները: Գլխի ստորին մաս տիպիբերանայինվերջավոր Խավարասերի կրծքի բ կազմված է երեք հատվածն նակրծքից: Յուրաքանչյուր վերջավորություններ,նրան վածներից՝ կոնքից,զիստից կան մեկ զույգ ճանկեր, որո օգնությամբ խավարասերը րեսներով: Միջնակրծքին հետնակ կական զույգ թներ: Առաջի իսկ երկրորդ զույգ թները՝ ն վրա կրծքի բոլոր երեք բաժ թները ռուդիմենտարեն: Ա քանի որ նրա երկա

ՕԲՅԵԿՏԻ

մրժող

Աշխատանքիանցկացմ 1. Վերձմանհամար նոր 2. Սն խավարասերիկ Յ.». Սն խավարասերիհա բերանային 4. տուկներ: 5. Մանրադիտակ: 6. Հերձման պարագա

.-

Նկ.

ք

38 Սն

բ

Ի

Վ

խավարասերի ներքին կազմությունը Ա) մեջքի կողմից, Բ) կողքից

)

-Ժ

1.

Թքագեղձերի պահեստարան,2. Թքագեղծ, 3. Կտնառք,4, Մկանաին (ժամող) ստամոքս, 5. Միջնաղի,6. Մալայիգյանանոթներ,7. Հետնաղի, 89 Տրախեային համակարգ, 10 Փորի նյարդային շղթա, 11. Սերմնարաններ,12 Լրացուցիչ սեռական գեղձեր, 13. Սիրտ, 74. Գլխուղեղ, ն համ 16. Միջնաղիի հմպատիկննյարդային 15. Սիմպատին համակարգ,76. այ, Աա

1յ

Օ---

Թ-՛-՛

ԻԱ

նաղուց, միջնաղուց, վերջնաղուց: Առաջնաղին,որն ունի էկտոդերմալ ծագում, կազմված է բերանից, կլանից, կերակրափողից,կտնառքիցն մկանակազմստամոքսից:Աղիքի այս բաժնում տեղի է ունենում սննդի մեխանիկականմշակում ն փափկացում:Միջնաղին ունի էնդոդերմալ ծագում: Միջնաղում տեղի է ունենում սննդանյութիմարսում ն ներծծում: Միջնաղուն հաջորդում է վերջնաղին: Այն ունի էկտոդերմալծագում ն վերջանում է հետանցքով:Վերջնաղու մեջ բացվում են մալպիգյան խողովակները,նրանցքանակը հասնում է 30-100-ի: Խողովակները տեղադրված են մարմնիխոռոչում:

աան տազատուկից պատրաստվում Զարգացումը ընթանում էոչ լրի

նան հե Նոու

,

Արյունատարհամակարգ ունիլն կազմված է 13 խորշերի անցք, որոնց միջով արյունը Սրտիհետին ծայրը փակ է, իս Սրտի կծկման շնորհիվ արյուն մարմնի խառը խոռոչը: Սն խա մարմնի խոռոչում ունեն սպ մարմնի: Այն պարունակում է սննդանյութերի պաշար, որը օ պայինմարմինըկատարումէ ն Շնչառության օրգանները ներն են՝ տրախեաները:Նրան ված խողովակների ցանց, որ գանները ն հյուսվածքները: Շ կապվածեն միջատի փորի ստ շնչանցքներով՝ ստիգմաներով: Սն խավարասերիկենտրո է 11 հանգույցներից, որոնք ի ներվւսշղթայով:Գլխի հատվա վերկլանային ն ենթկլանային: ղը» ամենախոշորնէ: Նրանից դ պատում են կլանը ն առաջա միանում ենթակլանային նյարդ նի հետին մասը: Զգացողությանօրգաններ հատվածավորերկար բեղիկն հոտառության օրգաններն են: Սն խավարասերըբաժան ված են փորի մեջ: Արականսե ներն են որոնցից դուրս է գալ սերձնաբշտեր, կենտ սերձնաց կան սեռականօրգանները բա տարներից:Յուրաքանչյուր ձվ րոնց մեջ միաժամանակ հասու

Նյութափոխանակությանհ

նախ անցնում են խոռոչային հ վակներովլցվում են հետնաղի

ԿԱՏԱՐՄԱՆ բ ԸՆԹԱՑՔԸ

'

1.

Տ.

4.

Յ.

2.

կազմությանառանձնահատկությունները: Նկարագրեքխավարասերի արական ն իգական սեռականօրգաններիկազմությունը, բազմացումըն զարգացումը:

Բնութագրեք միջատների դասը: Ինչպիսի՞ հատվածներից է կազմված խավարասերի մարմնի մասերը:Նշեք յուրաքանչյուրհատվածի կազմությունը: Նկարագրեքմիջատներիարյունատարն շնչառական համակարգերիկազմությունը: Նշեք միջատներինյարդային համակարգին զգայարանների

Հարցերինքնաստուգման համար

Շնչափողերիկազմությունըուսումնասիրելուհամար ճարպային մարմնի մի կտոր տեղավորելառարկայականապակու վրա, ծածկել ծածկապակիով. թեթնակիճզմել ն դիտել մանրադիտակի տակ: Շնչափողերիճյուղերը ունեն բնորոշ գծավորություն: Նկարել հերձած խավարասեր ն գրել մասերը:

Բարարգաացգրիֆե-

Աշխատանքը սկսել խավարասերի արտաքին զննումով:Զանազանել արուները էգերից:Արուների են ն ունեն ա լանման հավելումներ: էգերի թները թերզարգացածեն: Գլխի /վրա գտնել երկու բարդ աչքերը, բեղերը, բերանի ապարատը: Խոշորացնող ապակիովդիտել բերանի ապարատը (նկ. 39) ն քայլող վերջավորությունները, որոշել նրանցմասերը: Արտաքինզննումից հետո կատարելխավարասերիհերձում: Խավարասերըվերցնել ձախ ձեռքի մեջ: Աչքի մկրատով,հետանցքից մինչն գլուխը, մարմնի կողթի մասերով կատարելկտրվածք: Դրանցիհետո խավարասերը տեղադրելհերձման տաշտակիմեջ, մեջքով դեպի վերն: Տաշտակիմեջ լցնել ջուր, միջատինգնդասեղներով ամրացնելհատակին: Պինցետի ն նուրբ ասեղի օգնությամբ փորիկի հետին հատվածի խիտինային ծածկույթիմեջքայինմասըանջատել ներքինօրգաններից: Այդ նույն ձնով անջատել փորի մնացածմասի ու կրծքի հատվածի խիտինային ծածկույթը:Այդ ծածկոցիներսի կողմում կերնա երկարխողովակաձն սիրտը: Մարմնիխոռոչում երնում է ճարպային մարմինը, որը ասեղի ն պինցետիօգնությամբպետքէ անջատելներքին օրգաններից: Հերձել ն առանձնացնելմարսողական խողովակը,ուսումնասիրելնրա առանձին բաժիններըն մալպիգյան անոթները: Մարմնիխոռոչի հետին մասում գտնել արուի ն էգի սեռական օրգանները:Մարսողական խողովակը մի կողմ տանել նե նրա տակ դիտել փորի նյարդայինշղթան:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

Միջատներիբերան Բերանայի

ՕԲՅԵԿՏԻ

Սնունդ հայթայթելու ն նա կություն ունեն միջատներիբեր բոլոր հոդվածոտանիների, այն վորություններըառաջացել են

56.

Միջատներիհավաքած Միջատներիդասի կար Մանրադիտակ: 3. 4.

հավաքածուներ

Միջատների զարգացմ

2.

րաստուկներ:

Աշխատանքիանցկացման 1. Միջատներիբերանայի

Հավաքածուների օգնությ կարգերի կառուցվածքային առ Ծանոթանալ միջատներիկ մել միջատներիդասի կարգաբ

ռանձնահատկությու

--

Պարապմունքի նպատակը յին վերջավորությունների կազ պարատի տիպերին: Ուսումնա սեռական օրգանների կազմու

ՊԱՐԱՊ

Առաջադրանքհաջորդ պա պարատիկազմությունը, միջա ջատներիդասի կարգաբանութ Ուսումնասիրել 1. Միջատն ն նը բերանայինապարատիտ ների կազմությունը, բազմացո յամբ զարգացումը: 3. Միջատն

7.

Խ5

տը

.

Կապվածսնման եղանակիհետ՝ միջատներիբերանայինապարաենթարկվելէ ձնափոխությունների: Բացի կրծող տիպի բերանային

`

րաններ:

։

Նրա տակ գտնվում են երկու ամուր թիթեղիկներ՝ վերին ծնոտները կամ ծամիչները,որոնց ներսի եզրի վրա գտնվում են իրար դեմ առ դեմ դասավորվածատամիկները: Ծամիչներըօժտված են հզոր մկաններով, որոնց օգնությամբշարժվում, կրծում ն մանրացվումէ կոշտ սնունդը, սպանում զոհին: Վերին ծնոտներիտակ գտնվում են բարդ կազմություն ունեցող ստորին ծնուոները: յուրաքանչյուրը բաղկացած նրանցից է երկու հիմնական հատվածներիցկախիչիցն բնից: Բնին ամրանում են հինգ հատվածանի շոշափուկը ն արտաքին ու ներքին բիլթները: Ներքնից բերանայինապարատը փակվում է ստորին շրթունքով, որը ն երկու ներքին բաղկացածէ նախակզակից բլթերից: Ստորինշոշափուկներին ստորին շրթունքի, ինչպես նան բերանի այլ մասերիվրա կան մեծ քանակությամբ համի, շոշափելիքի զգայա-

4.

ՀԹ

նկ. 39 Միջատների բերանիապարատը | Կրծող տիպի բերանի ապարատ (խավարասեր) | Կրծող-ծծող բերանիապարատ (մեղու) // Օծող տիպի բերանիապարատ (թիթեռ) ի/ Ծակող-ծծող բերանիապարատ (էգ մոծակ) Վերինշրթունք, 2. Վերինծնուտներ կյամծամիչներ,3. ՍտորինԾնուղ Ստորինշրթունք, 5. Ենջակզակ,6-7. Շոշափուկներ:

ի

ԳՐԻ

րություններիձնափոխությունից: Որպես ամենահինծագում ունեցող,ելակետայինբերանայինապարատ, ուսումնասիրենք կրծող բերանային ապարատը: Այս տիպիբերանայինապարատ ունեն խավարասերները, ուղղաթները, բզեզներըն բուսական կոշտ սնունդով սնվող այլ միջատները: Կրծող բերանային ապարատը ունի հետնյալ Վերնիցն առջնից ծածկվածէ կենտ վերին շրթունքով: կազմությունը: Այն լայն օվալաձն չհատվածավորված թիթեղիտեսք ունի (նկ. 39):

Տարբեր

ձ

Բարենպաստպայ

սաղմը:

այլուր:

րում, արտաթորանքներ

կում միաժամանակզար այս առանձնահատկությ սիվ բազմացումը: Բե ղմնավորումը մնավորումը ներքին ներ րը դնում են հողի մեջ, տ

կարող է հ մրջյուններինը

ոո տ տարբեր: է:Եթե

տեսակների

Միջատներըբազման կուսածնությամբ բա ռությամբ, բաժանասեռ են լավ զարգացած են: Սեռ րապմունքիշարադրանքո նան

Միջատնե

ապարատից, տարբերում բերանային ապարատնե Կրծող-ծծողկամ լակո ն ծաղկից նեկտար հանո նման է կրծող ապարատի միկներից:Նրանք ծառայո բացելու ն այնտեղից հա ծնոտները ստորին շրթուն կնճիթ, որով ծծում են ծաղ Ծակող-ծծող բերանա արյունածուծ ճանճեր) միջ են ածվել բերանային գտնվում են ստորին շրթու ռայում են հյուսվածքները որոնք սնվում են ոչ թե արյ զեցած բերանային ապար կայում են: Ծծող բերանային ապ րին ծնոտները շատ երկա Ծաղկի վրա նստելուց կ չմիացած ծնոտներիկիսա են խողովակ, որով թիթեռ

զարգանում

Բերանային վերջավորություններըսովորաբարկրծող տիպի են: Աչքերը կամ պարզ են կամ բացակայում են: Հետագայումայդ թրթուրները կերպարանափոխվումեն հարսնյակների: Որպես կանոն նրանք այս մոտ տեղի է ունենում օրփուլում անշարժ են ն չեն սնվում: Վարսնյակի գանիզմի լրիվ վերակառուցում:Օրգաններնու հյուսվածքները,հյուսվածքներ լուծող ֆերմենտներիազդեցությանտակքայքայվում են: Մնում են միայն հատուկ՝ իմագինալբջիջների խմբեր: Բարենպաստ պայմաններում օգտագործելով հյուսվածքների քայքայումից առաջա-

| Զարգացում ոչ

Նկ. 40 Միջատներիզարգացմանտիպերը լրիվ կերպարանափոխությամբ ||Զարգացումլրիվ կերպարանափոխությամբ

նով բոլորովին աոռահասուն

ՀասԲրթուրներ,

բերվում երի թերզարգացածությամբ

այն

Միջատների հետսաղմնայինզարգացումը կատարվում է կերպարանափոխությամբ` մետամարֆոզով:Սակայն տարբեր կարգերի մոտ ընթանում է տարբեր կերպ: Ըստ հետսաղմնային զարգացման բնույթի, միջատներըբաժանվում են երկու մեծ խմբերիոչ լրիվ կերպարանափոխությամբ զարգացող միջատների ն լրիվ կերպարանափոխությամբզարգացող միջատների: Ոչ լրիվ կերպարանափոխությամբ զարգացող միջատներիձվերից դուրս են գալիս թրթուրներ, որոնք իրենց կազմությամբ,սնվելու եղանակով բավական նման են չափահաս ձներին, սակայն նրանցիցտարեն մարմնիփոքր չափերով, գունավորմամբ, սեռականօրգան(նկ.0) հետո ր նրանքնմանվում են չաի քանի ակությունից աշկափոխա փահաս ձներին: Այս ձնով են խավարասերները, մորեխները, ոջիլները, հավասարաթները: Լրիվ կերպարանափոխությամբ զարգացող միջատներիձվից դուրս են որոնք կազմությամբ, եղանակով, կենսնման սա ան չեն ձներին: րանք լինում են որդանման, մարմնի հոմոնոմ հատսովորաբար վածավորությամբ: Բեղիկները Ա ոտները կամ բացակայում են կամ կարճ են:

Տ.

4.

հատկություններ Թվարկելլրիվ կեր րի կարգերը ն համա հատկություննե

ջատներըբաժանվ ժինները: Թվարկելոչ լրիվ կե ների կարգերը,համ

Առ Գերի:

Միջատների դասի կար Միջատներիհավաքած նությամբ ուսումնասիրել տ առանձնահատկություններ տեսքին, մարմնի չափսերի գուշացնող) գունավորում, ձնին, մեծությանը,ձնափո Ագրոնոմիկականբնույ րին խմբակավորեքըստ ն կեք օգտակար(կոնկրետնշ միջատներին:Վնասակար վնասի բնույթի: Նշեք այգու, րության, անտառային տն ու մարդկանցհիվանդությո Միջատների դասի կա անհրաժեշտ է իմանալ այն խմբավորումեն ըստ ենթա նպատակով,անհ Ի՞նչ առանձնահա նում ենթադասերի( 2. Նշել հնադարյան պատկանողտեսա Յ. Ըստ զարգացման

Միջատներիհա

թաղանթաթները, թեփու

Լրիվ կերպարանափո

են բզբազմանալլ ն աս

տը:

սկսում

ցած պաշարային սննդա

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

Մանրադիտակայինպատրաստուկներին պլակատների օգնությամբ ուսումնասիրել միջատներիբերանային վերջավորությունների կազմությունն ու որոշել բերանային ապարատի տիպերը, նկարել նկարչական տետրում նգրել մասերը: Նկարների, մանրադիտակային պատրաստուկների, հերձման օգնությամբ ուսումնասիրել միջատներիարական ն իգական սեռական օրգանների կազմությունը:Ուշադրություն դարձնել միջատների ձվարանների կազմությանառանձնահատկություններին: Վավաքածուներով ու նկարներովդիտել ն ուսումնասիրելմիջատներիոչ լրիվ ն լրիվ կերզարգացման փուլերը ն նշել առանձնա-

արանաոնություններով Ուսումնասիրելմիջատներիհավաքածուները՝ուշադրություն դարձատվությունները.

նել տարբեր կարգերին բնորոշ առանձնահատկություններին:Աշխատանքայինտետրում համառոտ նշել այդ առանձնահատկությունները: Կազմել միջատներիդասի կարգաբանությանսխեման, նշելով ենթադասերը,վերնակարգերը,բաժիններըն կարգերը: Վարցերինքնաստուգմանհամար

Ի՞նչմասերիցէ կազմվածմիջատներիբերանայինապարատը:

1. 2.

Յ. 4.

5.

ՓԱՓԿԱՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԸՆԹԱՑՔԸ

Թվարկեք միջատներիբերանայինապարատիտիպերը: Ի՞նչ կազմություն ունեն միջատներիարականն իգական սեռականօրգանները: Ինչո՞վ է պայմանավորվածմիջատների ինտենսիվ բազմացու-

6. 7.

րը:

ամ

Ուսումնասիրել 1.

ո

ունքի քի «Փ

ամարմինների տի-տի «Փափկամարմինների

Երկփեղկանիփափկամարմինների դասի ներկայացուցիչ անատամի կազմությունը, կենսագործունեությունը, բազմացումը, ն զարգացումը: 2. Փորոտանի փափկամարմիններիդասի ներկայացուցիչ խաղողի խխունջի կամ լճախխունջի կազմությունը, կենսագործունեությունը, բազմացումը ն զարգացումը:

(Ռ/ՕԼԼՍՏԸՃ)

Կենդանականաշխարհի յուրահատուկ ն մասնագիտացված խումբ հոդվածոտանիներին: Նկարագրված են փափկամարմիններիմոտ 105000 տեսակներ: Հիմնականում վարում են ջրային կենսակերպ:Որոշխմբերհարմարվելեն ապրելու ցամաքում նշնչում են մթնոլորտայինօդով: Փափկամարմիններիմարմինը արտաքինից պատված է հատուկ մաշկային գոյացություններով` թիկնոցովկամ մանտիայով,որի մասնագիտացվածբջիջներիկողմից արտադրվում է կրային խեցի: Փափկամարմիններիխեցու ձենը,մեծությունը, փեղկերի քանակը լինում են է: Տեսակների քանակով զիջում է միայն

յունը մինների բնոշյան մեջ պայմանավորված խեցու առկա տարբեր: Խեցին

պաշտպանական նշանակություն

ունի

ն

փափկամար-

է

Գո

յությամբ"

Փափկամարմիններիմարմինը կազմվածէ գլխից, իրանից ն մկաոտքից: Երկփեղկանիների պասիվկենսակերպիպատճառովգլուխը ապաճել է: Արյունատարհամակարգըբաց է: Մարմնիխոռոչըապաճել է, օրգանների միջտարածությունները լցված են պարենքիմով: Փափկամարմիններիտիպը իր մեջ ընդգրկում է երեք դասեր. 1. Երկփեղկանիներ(ԹԽՅԽԹ) 2. Փորոտանիներ(ՕՅՏԵօքօժ8) 3. Գլխոտանիներ(Շճքհճ|օքօժճ) նուտ

մը: Տվեք

միջատների ոչ լրիվ ն լրիվ կերպարանափոխություններով զարգացման առանձնահատկությունները: (վարկեք օգտակար ն վնասակարմիջատներին,տվեք նրանց կարգաբանականպատկանելությունը: (վարկեք միջատներիենթադասերը,վերնակարգերըն կարգե-

ՏԻՊ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

Պարապմունքինպատակը ուսումնասիրել փափկամարմինների տիպի կազմության, կենսագործունեության, բազմացման ն զարգացման առանձնահատկությունները անատամին խաղողի կամ ջրավազանի խխունջիօրինակով: --

ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻՐՎՈՂ

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տիպ

-

Դաս 1.

Փափկամարմիններ (Մօ/ՏօՅ)

Երկփեղկանիներ

(ԹԽՅԻ/Թ)

Ընտանիք մարգարտախխունջներ (Սոլօոլժ8Յ) ՆերկայացուցիչըԱնատամ (Ճոօժօոթ Շ/ցոծԹ) ՏՍ

--

-

--

քօոճեռ)

ՕԲՅԵԿՏԻ

ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

--

,

մարմ.

1.Անատամը(Ճոօժօոա 6օ7/ցոօՁ) շատ տարածված է ապրում է տղմոտ հատակ ունեցող քաղցրահամ ջրերում: Մարմինըերկարաձգված է, կողքերից սեղմված: Մարմինըարտաքինիցծածկված է կրային խեցու սիմետրիկփեղկերով:Խեցու փեղկերըօվալաձն են, առջնի ծայրը բութ, հետինը՝քիչ սրված: Մեջքիկողմից աջ ն ձախ փեղկերըիրար միացած են կապանով, իսկ փորի կողմում ազատ են: Խեցու վրա երնում են աճի տարեկան օղակները,որոնցովկարելի է որոշել անատամիտարիքը: Խեցին կազմվածէ երեք շերտերից: Արտաքինշերտը գորշա-կանաչավունգույնի է ն կազմված է կոնխոլին կոչվող օրգանականնյութից: Դրա տակ գտնվում է հաստ ճենապակյաշերտը: Ամենաներքինը՝սադափեշերտը կազմված է ածխաքթքվային կրի բյուրեղներից,ընդ որում միջին շերտում այդ բյուրեղներ դասավորվածեն մարմնինուղղահայաց,իսկ սադափե շերտում՝ նին զուգահեռ: Շերտերի այդ կարգի դասավորությանշնորհիվ արնի լույսը սադափիմակերեսինենթարկվումէ դիֆրակցիայի,որից էլ նրա վրա առաջանումէ ծիածանանմաներփներանգում: Խեցու տակ տեղադրվածէ նուրբ մաշկայինշերտ՝ թիկնոց (մանտիան): Մեջքի կողմիցթիկնոցը ձուլված է մարմնին,իսկ ստորին կողմճային մասերում, թիկնոցի ն մարմնիարանքումառաջանում է մի խոռոչ, որը կոչվում է թիկնոցայինխոռոչ: Աջ ն ձախ փեղկերիարանքում մարմնիառջնին հետինմասերում լայնակի դրությամբ տեղադրված են երկու հզոր մկաններ, որոնց կծկմանշնորհիվ փեղկերըամուր փակվումեն: Անատամիմարմնիհետին մասում, թիկնոցիկողմից առաջանում

5.

4.

3.

2.

պլա-

կատներ Անատամին խաղողիխխունջիթաց պրեպարատներ Խեցիներիփեղկերն կտրվածքներ Երկփեղկանին փորոտանի փափկամարմինների հավաքածուներ Հերձման պարագաներ

ն

անցկացմանհամարանհրաժեշտ է ունենալ. զշխատանքի Անատամի խաղողիխխունջիկազմությունը պատկերող

--

Փորոտանիներ(ՕՇՅՏե՛օքօժ8) Ենթադաս Թոքավորներ(Քսլոօոճթ) Ներկայացուցիչը Խաղողի խխունջ (ԹՀ Դաս 2.

խողովա

ա

Նկ. 41 5.

Թիկնոց, Փակող մկաններ, Ք Ստամոքս, 9. Լյա Սրտապարկ,14. Եր հանգույց, 17. Ոտքի հանգույց, 19 Խռիկն 7.

Ոտքը մկանուտ է ն կազմված է հարթ մկան դանդաղորենշարժվում ղադրված են մեկականզ ների,ինչպես նան թիկն էպիթելով,որոնց համա ն ջուրը ներս բերող սի լուծված թթվածնիհաշվ կություն, իսկ ջրում եղ անատամըսնվում է: Մարմնի առջնի մ քանչյուր կողմում կա մե

ռոչը:

Վերին՝ մեջքային ջով թիկնոցիխոռոչից ջու Անատամիմարմի ճել (նկ. 41):

ներս բերող սիֆոն, որի

է երկու կարճ

)30

հետո արյունը մարմնի ճեղքերով յունից ն գաղափոխանակությունից անցնում է երակայինհամակարգիմեջ, այնտեղից գնում է դեպի խռիկները, ն թթվածնովհարստանալովնորիցմտնումէ սիրտը: Անատամի արտաթորությանօրգանները մետանեֆրիդային ծագում ունեցող զույգ երիկամներնեն: Նրանք ունեն գալարուն խողովակի տեսք, որի մի ծայրը բացվում է սրտապարկի,իսկ մյուսը բացվում է թիկնոցիխոռոչի մեջ, դուրս տանող սիֆոնի մոտ: Արտաթորությանօրգաններին են պատկանումնան սրտապարկայինգեղձերը կամ Կեբերի օրգանը: Այդ օրգանի միջոցով նյութափոխանակությանարգասիքները զտվում ն լցվում են սրտապարկիմեջ, որտեղից էլ հեռացվում երիկամներիօգնությամբ: Նյարդային համակարգըկազմված է երեք զույգ նյարդային հանգույցներից՝ մեկ զույգ գլխային (գտնվում է ըմպանիկողմնային մասերում), մեկ զույգ ոտքի (գտնվում է ոտքի մեջ) ն մեկ զույգ իրանային (գտնվում է վերջնաղիքի տակ): Այդ հանգույցներն իրար միացած են նյարդային կապերով`կոմիսուրաներով:Վանգույցներիցսկիզբ առնող նյարդաթելերըներվավորում են ամբողջ օրգանիզմը: Անատամիզգայարաններըթույլ են զարգացած:Ոտքի մակերեսինն թիկնոցի եզրերին կան շոշափելիքի վերջույթներ: Աչքեր,որպես այդպիսինչունեն: Թիկնոցի եզրերում գտնվում են լուսազգաց գոյացություններ: Անատամներըբաժանասեռկենդանիներեն: Արական ն իգական սեռականգեղձերը գտնվում են աղիքներիգալարներիմեջ, իսկ նրանց ծորաններըբացվում են թիկնոցիխոռոչի մեջ: էգերի ձվաբջիջներըտե-

նին հաջորդում է կարճ կերակրափողը,որը բացվում է ընդարձակ ստամոքսի մեջ: Ստամոքսը շրջապատված է լավ զարգացած, բլթակավոր լյարդով (մարսողականգեղձ): Նրանից սկիզբ առնողծորաններըբացվումեն ստամոքսիմեջ, որոնց մեջ եղած ֆերմենտներիազդեցության տակ սնունդը մարսվում է: Սննդի զգալի մասը մտնում է լյարդի մեջ, այնտեղ մարսվում ն ներծծվում է: Ստամոքսիցսկիզբ է առնում աղիքը, որը բազմաթիվ գալարներ տալով անցնում է սրտապարկիմիջով, ն հետանցքով բացվում դուրս բերող սիֆոնի մոտ: Անատամիմարմնի երկրորդականխոռոչը հետ է զարգացել: Այն մնացել է միայն սրտապարկին սեռականգեղձերիխոռոչիձնով: Արյունատար համակարգը բաց է: Սիրտը կազմված է երկու նախասրտից ն մեկ փորոքից,գտնվում է ճարմնիմեջքային կողմում ն տեղադրված է սրտապարկիմեջ: Փորոքից դուրս են գալիս առջնի ն հետին աորտաները,որոնք ճյուղավորվելով առաջացնում են բազմաթիվ զարկերակներ:Արյունըզարկերակներովտեղափոխվումու լցվում է միջօրգանային ն միջբջջային տարածությունները:Նյութափոխանակութ-

ղադրվում են խռիկներիվրա: դուրս բերող սիֆոնով նախ դո այնուհետն ներս տանող սիֆո ն բեղմնավորումխռիկներիվր ձնավորվածձվաբջջից դուրս Այն պատվածէ երկփեղկխեց խոշոր ատամիկներ: Գլոխիդ գալիս ն կախվում ջրի մեջ: լողացող ձկներ շրջապատում րասուզվում ձկների մարմնի սնվում են նրա հաշվին, որից ընկնումջրի հատակը, զարգ 2. Խաղողի խխունջ (ԷԹ՛: սակերպ: Տարածված է Եվրո խաղողիայգիներում,բանջա Խաղողի խխունջը, ինչ պատվածէ պարուրաձնոլորվ կոնի տեսք: Նրա ստորին մա դուրս է բերում ոտքը ն գլուխը նից ն ոտքից (նկ. 42): Մկանու մասից (այստեղից էլ դասի Ոտքը հարուստ է լորձունք ար քի շնորհիվ մի կողմից հեշտ մից պակասում է ջրի գոլորշ րիկ են, իսկ մարմինը, որը մտ մետրիկ է: Ասիմետրիկությու նի ձախ կողմի մի շարք օրգ ղադրվածեն երկու զույգ շոշ քեր, իսկ մյուս զույգը փոքր է ն Շրթունքայինշոշափու անցքը: Մարմնիառջնի մասի նում է դեպի թոքը: Վերջինսի ցած պարկ: Պարկի պատերը կատարվումէ գաղափոխա Վետանցքըգտնվումէ մ շափուկների տակ, աջ կողմո տակ երնում է թիկնոցիհաստ Օրգան համակարգեր համանմ փափկամարմինների է, կա երկխորշ նիներիսիրտը Ունի մեկ երիկամ:Նյարդայի

ցած են: Բերանիխոռոչումունի ծնոտ ն քերիչ, որոնց օգնությամբկրծոտելով սնվում է կոշտ բուսական սննդանյութերով:Ունի թքագեղձեր: Խաղողի խխունջը հերմոֆրոդիտ կենդանիէ, ունի հերմոֆրոդիտսեռական գեղձ: Ձվերը դնում են հողի ճեղքերում, քարերի տակ: Զարգացումը ուղիղ է: Փորոտանիների դասը մեծ հետաքրքրություն է

նում

նան

շատ

ներկայաց-

անասնաբուժասանիտարական տեսանկյունից:Այս

դասի

ներկայացուցիչներ համարվումեն ծծող որդերիմիջնորդտերեր:

Նկ.

42.

Փորոտանիփափկամարմինների կազմությանսխեման

7. Լեզու, 2. Ըմապան, 3. Ստամոքս,4. Աղիներ,5. Անալ անցք, միոտ, 7. Փորոք, 8. Աոոտա,Ջ Թոք. 10 երակ:

6.

Նախա-

Այսպես օրինակ, փոքր լճախխունջը(Լոոո6ճ էսոօճն|8) համար-

վումէ լյարդիերկծծանի միջնորդ տերը:Ջրայինկենսակերպվարող

8ոյոշ |ԹՅօհ) խխունջըհամարվումէ սիբիրականկամ կատվիերկծծանի միջնորդտերը: Ւ/ԵՈՇ6/Թօոոժ/ճս նայլ ցամաքային փորոտանիները համարվումեն նշտարանման երկծծանիմիջնորդտեր:

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ԸՆԹԱՑՔԸ

Անատամիթաց պատրաստուկների վրա ուսումնասիրել նրա ներքին կազմությունը: Անատամ լինելու դեպքում կատարելնրա հերձումը: Այդ նպատակովֆիքսված անատամըտեղավորելհերձման տաշտակի մեջ, վիրաբուժականդանակըմտցնել փեղկերի արանքը,կտրել առջնի ն հետին փակող մկանները ն բացել փեղկերը: Դիտել թիկնոցը: Թիկնոցի խոռոչի աջ ն ձախ մասերում գտնել արտաքին ն ներքին խռիկային թերթիկները:Մարմնի միջին մասում տեղադրվածէ կենտ ոտքը: Դանակով խորը կտրվածք կատարել անատամիմիջին գծի երկարությամբ ն ուսումնասիրել ներքին կազմությունը: Մարմնի առջնի մասում գտնել բերանի շոշափուկների արանքում տեղադրված բերանի անցքը, նրա շարունակությունը կազմող կարճ կերակրափողը, ապա ընդարձակ ստամոքսը ու նրան շրջապատող լյարդը: Հետնեցեք, թե ինչպես է ստամոքսից սկիզբ առնող աղիքը գալարներկազմելով, սոտապարկիմիջով անցնում ն բացվում թիկնոցի խոռոչի հետին մասում: Հետին փակող մկանի առաջ տեղադրված հարսրտային պարկի մեջ առանձնացրեք սիրտը, սրտապարկին հետին միացնող մկանի միջն տեղադրվածերիկամը: Գտեք ոտքի հետինեզրի ն հարսրտայինպարկի միջն ընկած սեռականգեղձը: Նկարեք անատամըն գրեք մասերը:

Խաղողի խխունջիուսումճնասիրությունը Դիտել խաղողիխխունջըկամ մեծ լճախխունջը: Ուշադրությունդարձնելխեցու ոլորվածքին,գույնին, խեցու բացվածքին, որտեղից դուրս է գալիս գլուխը ն մկանուտոտքը: Գլխի վրա գտնել շոշափուկները: Կենդանիխխունջի շոշափուկները ասեղով գրգռելիս նրանք ներս են քաշվում ն շոշափուկի տեղը մնում է փոս տարածություն:Գլխի վրա որոշել բերանի անցքի, իսկ աջ երկար շոշափուկի տակ սեռական անցքի տեղադրությունը:Մարմնի առջնի մասում, աջ կողմում գտնել շնչանցքը ն որոշ ժամանակդիտել, կնկատվի,որ այն բացվում ն փակվումէ: Նկարել խաղողիխխունջի արտաքինտեսքը ն գրել մասերը:

Անատամիուսումնասիրությունը Դիտել անատամի խեցին, ուշադրություն դարձնելխեցու արտաքին, կոնխոլինային շերտի ն ներքին սադափե շերտին, արտաքին շերտի վրա հաշվել տարեկանօղակները: Ներքին շերտի վրա, նրա առջնի ն հետին մասերումորոշել փակող մկաններիամրացմանտեղերը: Է32

Հարցերինքնաստուգման համար 1. 2.

Յ. 4.

Տալ փափկամարմինների տիպիբնութագիրը: |Օվարկելփափկամարմինների դասերը: Ի՛նչ շերտերից է կազմվածփափկամարմինների խեցին: Ի՞նչ բաժիններիցէ կազմվածփափկամարմինների մարմինը:

ՔՈՐԴԱՎՈՐՆԵՐԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

(ՇԱՕՏԾՃ'ԼՃ)

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ՏԻՊ

ունեն երկրորդականբերան ն երկրորդային Քորդավորները մարմնականխոռոչ՝ցելոմ: Նրանց հատուկէ մարմնի երկկողմանի(բիլատերալ) համաչափությունը:

քերը:

նե բ որդավորներիտիպը

Ենթատիպ 1. Կիսաքո

Ք

ԿԱՐԳԱԲԱՆՈ

ՔՈՐԴԱՎՈՐՆ

Տ.

բարձր կազմակերպվածխում վածքում նԼլատվում են հետնյ

Ենթատիպ4. Գանգաւլ Ողնաշարա

ՆՄԹՈԹԵՐՁԱՅյ-

պահպանվումէ ամբողջկյանք բերվում են թրթուրաքորդավո կանում է մեկ դաս` գլխաքոր (8/ՅոՇուօ ցուցիչն է նԱշտարիկը

են

կանգնած ողնաշարավորն րին մոտ ձներ: Տիպի հիմնակ

Ենթատիպ3. Անգանգ

նստակյացեն կամ սակավաշ վորաբար լինում է պարկաձն կամ տունիկայով:Քորդա լինու ռություն են կազմում ապպե մնացորդներըպահպանվումեն Այսենթատիպիկազմիմ Դաս 1. Ապպենդիկուլա ցող կենսակերպեն վարում: Տ են միայն սեռականճանապա նափոխությանն ըստ երնույթ թրթուրային ստադիայում:Հան Դաս 2. Ասցիդիաներ (ՃՏ հասուն նը վիճակում նստակյ յացություններին նրանք ամրա րոշ ներկայացուցիչն է մենակյ Դաս 3. Սալպաներ(ՏՅ/ք են րում ինչպես մենակյաց,այ կան բարակ ու թափանցիկ է, ո ները: Բազմանում են ինչպես ս

Ենքատիպ2. Թոթուրա մենակյաց կամ գաղութային

րը:

կենդանիներ են, որոնց մարմն սմ-ից մինչն մեկ մ-ի սահմա ներկայացուցիչներնեն բալա

փափկամարմինների ին աար որոտանի ռուցված ը:

Նկարագրեքցամաքայինն ջրային կենսակերպվարող փափկամարմինների շնչառականօրգանները: Նկարագրեք փափկամարմինների արյունատար, արտաթորական, նյարդային,մարսողական համակարգերը: Նկարագրեքփափկամարմինների բազմացումըն զարգացումը:

Քորդավորներըլայնորեն տարածվածեն բնության մեջ ն հանդիպում են ինչպես ցամաքում, այնպես էլ Օդում ն ջրում: Տիպը ընդգրկում է մոտ 45000 տեսակ: Բոլոր քորդավորներինբնորոշ է քորդայի (թիկնալար)առկայությունը: Ստորակարգ քորդավորներիմոտ այն կատարումէ առանցքային կմախքիդեր ն պահպանվում է ողջ կյանքի ընթացքում, իսկ բարձրակարգ քորդավորներիմոտ, դեռես սաղմնայինզարգացման շրջանում, այն փոխարինվումէկռճիկայինկամ ոսկրայինողնաշարով: Առանցքայինկմախքիցվեր տեղադրվածէ կենտրոնականնյարդային համակարգը,որն ունի սնամեջ խողովակիտեսք: Գրեթե բոլոր քորդավորներինյարդայինխողովակիառջնի բաժինը մեծանալովառաջացնում է գլխուղեղ: Մարսողականխողովակի առջնի` կլանային, բաժինը արտաքին միջավայրիհետ հաղորդակցվում է երկու շարք խռիկայինճեղքերով, որոնք ընկած են ըմպանի աջ ն ձախ կողմերում: Վերջիններսջրային ստորակարգքորդավորներիմոտ պահպանվումեն ամբողջ կյանքի ընթացքում, ցամաքային ողնաշարավորների մոտ խռիկային ճեղքերը հանդես են գալիս սոսկ որպես սաղմնայինգոյացումներ: Հետագայում նրանց մոտ զարգանում են ցամաքային շնչառության օրգանները: թո-

7.

6.

Տ.

րիկամների:

Նեֆրիդիալարտաթորության թորութ)

կազմավորումը, հ

մ ամակարգի եփոխարինումը

գան հերթին ողնաշա ր ի ն գանգի

Բարդբերանային ապարատիձնավորումը Կմախքիբարդացում ն առաջին

են

ՀԹ)

--

--

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ 16

--

ԿԵՆԴԱՆՈՒ

ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՎՈՂ

-

-

Յ.

2.

1.

սո)

նտրթաց

|ճոօծց|ոլ

պլակատ:

Մանրադիտակ:

Նշտարիկիմիկրոպոեպա պրեպարատ

|

պրեպարատ:

,

ւ Սիան Նշտարինի արտաքին տեսքը Հոզենալ իջաճիգ կտրվածքը պատկերող հ

(/Ճ6ղզոլ Անգանգներ

Աշխատան ատարման

Դաս

Տիպ իո թատիպ

(Շհօոմոռ) կվորներ (Հք ճհոառայ գլխաքորդավորնեւ Ներկայացուցիչ Նշտարիկ(8ռոօհլօՏթոոշ

Կ

րը Լ ը սրանցկենսագործունեությունը:

ար գանգների

նպատակը Նշտարիկի օրինակովուսումնասիարապքունքի ենջատիպի կառուցվածքային առանձնահատկությու-

Դաս Դաս Դաս Դաս Դաս

Պ

-

:

2.3. Ձկներ(Ք/5665) Երկկենցաղներ (Ճոքհլե) 4. ՍողուններԱԶՎԱ) 5. Թռչուններ(Խ6Տ) 6.-Կաթնասուններ կամ գազաններ(Մճոոճիռ)

.-

հետնյալդասերով՝ դաս արավորները աբերաններ (Շ7Շ/0ՏէԹոոէ նեա յացնում

6.

Տ.

4.

:.

առանձնացում, շ: Կատարյալ Գլխուղեղի հանդեսգալ, զգայարանների 3. Բազմախոռո չավոր սրտի զույգ հանվերջավորությունների դեսպա ն --

ծովային կ

:

ն երակայի փոխանակություն

արյան ա

րժժուսը:

Աղիքը ուղիղ է ն չի ստո հետին մասի ձախ կողմում վեր սի փորային կողմից դուրս է գ է լարդային ելուստ ն հանդիս Նշտարիկիարյունատա ունի համակարգ է: Նրա դերը կատարում է փո կրող կծկուն անոթ է: Փորայի մարմնիառջնի մասը ն անցնո կած են խռիկայինմիջնապ

արերառցնու

ճեղքերով: ճեղքերը բացվում րիալ կամ շուրջխռիկայինխոռ րով անցնում է ատրիալ խոռոչ րում գտնվող հատուկ անցքով քին միջավայր: Կլանի հատ պատված ակոսաձն մի գոյա կլանը մտած սննդի մասնիկն աղիքներ

Բերանը գտնվում է շոշ նային ձագարիհատակին: Բերանի խոռոչը կլանից կով (սֆինկտոր), որը կոչվում ծածկված է շեղ դասավորվա

րով:

ԳԾ

Նշտարիկի կմախքը ներ ված է մարմնի երկայնականա Մկանայինհամակարգը թիվ մկանակազմհատվածներ են շարակցահյուսվ

արինն

նունը (նկ. 43): Մարմնի թիկն ձգվում է մեջքային կենտ լող նշտարանման պոչալողակը ն դեպի

է 5-8 սմ: Ունի իլիկան շեցնում է նիզակի կամ նշտար

հասնում

Նշտարիկը

ՕԲՅԵԿՏԻ

Նկ.

Նշտարիկ

'

ԻԺ

Խռիկային խով Աա

րական

նախաբերանայինանցք, շոշափուկներով,2 Բերան, 3. Ըմպան, 4 ճեղքեր, 5. Սեռական օրգաններ, 6. Լյարդ, 7 Աղիք, 8. Հետանցք, Ջ. Որովայնայինլողակ, 10. Պոչային լողակ, 11. Սեջքային լոփու, 74. Գլխուղեղ, 18. նյարդա-

1.

զ

ք

հետնում,

համա

նրա

արյունը հավաք:

մաշոմ իգամորի առան կանայք նյարդայինհամակարգըտարբերակված

երան իրենցից

չէ ն.ողնուղեղից: Զգայական օրգանները շատ թույլ են զարգացած: Լուսային գրգիռները ընկալվում են Հեսսեյիաչիկներով,որոնք

:

"

4.Թու

:

լ

ոշորացում

յ

ոա Աոա Դ Առտըն խռիի վին:

նաբերել պիգմենտ

1.Անզեն Անզեն աչքով դի Ուշադրություն դարձրեք լողակի ձնին: 2.Մանրադիտակի ներկվածամբողջական օրգանների դասավորո նախաբերանային անցք դան ն նյարդայինխողո

ԱՇԽԱՏ

ո

յացնում են նեվրոցելի պ միսում ցրված են Գո Արտաթորությանհ 100 զույգ) նեֆրիդներո Նրանցից յուրաքանչյուր այսինքն դեպի դուրս, ի Նեֆրիդների անցքերը` ղանման հատուկ բջիջնե ցիտըներսում ունի նեղ Նշտարիկը բաժան են գոնադներ, որոնք գտ դասավորություն: Հասունացած սպե պատերիպատռվելու հե տեղից էլ դուրս են գալի քին է: Բեղմնավորումից որը ազատ լողում է ջրու քում ձնավորվում է հասու մանն է հասնում կյանքի

տապար

Փ

5.Ուշադրություն դ վրա: Կլանիստորինմաս

դա

կոպաի ի

փկր պԱեեաոի» գլխուղեղից Ա ԱԱ: որվե

Բա ննակար կաթափվում փորային

րանները, որոնք թափվում են փորային աորտայի մեջ հեն սկզբնականմասում: Ներքին օրգաններիցերակային վում է ենջաաղիքայիներակի մեջ, որը հասնելով լյարդին, նրա մեջ ճյուղավորվումէ մազանոթների ցանցի: Լյարդից արյունը դուրս է գալիս է աորտայի մեջ: տրոնական նյարդային համակարգըներկայացվումէ երկա-

Կլանի

Նկազմում են կարդինալ աին րակները ալցան ռ ձուլվում

'

արաարրրըը ԱԱ ՀՇՐՑՆՆ ՀՀառրոտ

բթվածնուլ մատակարարելուց Գիրն արյունը

ա

Վերջինս խռիկային զարկերակներից նախ հավաքվում է զույգ վերխռիկայինանոթներիմեջ, Ա ապա կլանի հետին բարձրությանվրա միանալովկազմում են մեջքայինաորտան, որը տեղադրվածէ քորդայի գնում է մարմնի ամբողջ երկարությամբ, մինչն նրւս հետին ծայրը սնում է այդ մասում ընկած օրգաններին: Հյուսվածքներըն բջիջները ն ածխաթթուգազով հագենալուցհետո է դառնում երակային, որը մարմնի առջնի մարակայի ց հավաքվումէ առջնի աջ ն ձախ կարդինալ երակների, իսկ հետին մասից՝ հետին աջ ն ձախ կարդինալերակների մեջ:

Նշեք անգանգներիենքատիպիառանձնահատկությունները: Նկարագրեք նշտարիկի հենարանային ն մկանային համա-

մը:

Նկարագրեքնշտարիկիմարսողական,շնչառության ն արյունատար համակարգերը: Նկարագրեք նշտարիկի սեռականօրգանները Ասբազմացու-

կարգը:

ն բազՁկների դասը ողնաշարավորներիամենաբազմաքանակ հասնում մոտ է: է մազան խումբն Արդի ձկների տեսակների թիվը հազարի: Ձկներն ունեն հսկայական ինչպես բնությանմեջ, նշանակություն այնպեսէլ մարդու կյանքում:

րաբերները:

Ջրային ողնաշարավորկենդանիներեն: Կենսաբանականտեսակետից նրանք կանգնածեն ավելի բարձր աստիճանիվրա, քան բոլո-

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

ՁԿՆԵՐ

Վանձնարարականներ հաջորդ պարապմունքիհամար. Նախապատրաստվել«Ձկներ» թեմային: Այդ նպատակովծանոթանալ ողնաշարավորներիենքատիպի ն ձկների դասի բնութագրին, ոսկրավորձկների՝ գետի պերկեսիօրինակով:

5.

4.

Յ.

նությունը:

2.

գրեքտիպի գրեք տիպի կկարգաբաարգաբ

ն Բնութագրեք քորդավորների ոմ բի տիտիպը:

1.

ն

Հարցեր ինքնաստուգմանհամար

Աշխատանքայինտետրումգրեք նշտւսրիկի կարգաբանությունը, նշտարիկի կառուցվածքըպատկերողնկարը ն ցույց տվեք մասերը:

վորությամբ:

6.Ատրիալ խոռոչում գտեք սեռական գեղձերը ն տարբերեցեք կենդանու սեռը ձվարաններիխոշոր ն սերմնարաններիմանրհատիկա--

-

Ծա

--

ՕԲՅԵԿ

Մկրատ,լանց Ձեռ քի խոշոր ոշորա

համ

ԱԱեր

Հերձման

Պերկեսըքաղցր Ապրումէ լճերում ն գետ նազանանողնաշար

6.

5.

ձ.

3.

Աշխատանքիկա 1. Պերկեսի ներք 2. Հերձված պեր

--

--

-

Ներկայացուցիչը-Ընտանիք3. Պերկ Ներկայացուցիչը Ընտանիք4. Սաղմ Ներկայացուցիչը Ենթադաս3. Երկշո Ներկայացուցիչ -Ենթադաս4. Վրձն Ներկայացուցիչը

Ընտանիք 2.

Ներկայացուց

--

Ներկայացուցիչը -Ենթադաս 2. ճա Կարգ- Ոսկրոտ ձկ Ընտանիք 1 Տառ

--

Ձկներ (Ք156 Խումբ 1-ին Կռճիկ Ներկայացուցիչը Խումբ 2-րդ Ոսկր ընդգրկում է չորս ե Ենթադաս1. Ոսկր Կարգ մորեազգի Դաս

ԿԱՐԳ

ՁԿՆԵՐԻ

ման

զարգաց-

'

|

`

շրջանում առանցքային կմախքը սկզբնավորում է քորդայի ձնով, որը հետագայում ւիոխարինվումէ ողնաշարով:Ողնաշարըբաժանվում է իրանայինն պոչայինբաժինների:Իրանիողերը ի տարբերությունպոչայինի, հոդակցվում են կողերի հետ: Գանգը ունի բարդ կազմություն ն բաղկացածէ խոնդրալկամ կռճիկայինոսկորներից(հիմնականծոծրակոսկր, զույգ կողքային ծոծրակոսկրեր, վերին ծոծրակոսկր, հիմնական սեպաձն ոսկր) ն ծածկույթային ոսկրերից, որոնք զարգանում են շարակցականհյուսվածքի հաշվին՝քթոսկրներ, ճակատոսկրեր ն այլն: Կրծքային լողակների կմախքը հոդակցվում է ուսագոտու ոսկրերին: Վեջինս կազմված է կորակոիդներիցն. թիակներից: Փորային լողակները պահպանվում են մկաններիխորքում ընկած եռանկյունաձն զույգ թիթեղներիօգնությամբ: Իրանի մկանները ունեն մետամեր դասավորություն:Ներքին օրգաններըտեղավորված են մարմնի երկրորդայինխոռոչում(նկ. 44): Պերկեսը վարելով գիշատիչ կենսակերպ,կերը կուլ է տալիս ամ

60աոգումներթ րում ոսկրային կմախք: Սաղմնային Պերկեսն ունի ներքին

`

Պերկեսի մարմինը ծածկված է ոսկրային թեփուկներով, որոնք կղմինդրաձննստած են իրար վրա: Թեփուկները, որոնք աճում են կենդանու ամբողջ կյանքի ընթացքում, տարվա տարբեր ժամանակաշրջաններում ցուցաբերում են աճի տարբեր արագություն: Ձմեռը առաջանում է բարակ, թաւիանցիկ,իսկ ամռանը՝ զգալիորեն ավելի լայն ն արտաքուստ ավելի մուգ գոտիներ, որոնք հնարավորություն են տալիս որոշելու ձկան տարիքը: Պերկեսի մաշկը բազմաշերտ է: Այն հարուստ է լորձ արտադրող բջիջներով: Լորձը փոքրացնելով մարմնի շփումը, նպաստում է ջրում կենդանու շարժվելուն: Միաժամանակայն ունի բակտերիոսպանհատկություն: Պերկեսն ունի կենտ ն զույգ լողակներ: Կենտ լողակներից պոչի լողակը ծառայում է որպես առաջընթացշարժման գլխավոր միջոց: Մյուս կենտ լողակները՝ մեջքայինը ն հետանցքայինը մարմնին տալիս են դիրքի կայունություն: են կրծքի ն փորի լողակները, որոնք կարգա

Պերկեսն ունի իլիկաձն, կողքերից սեղմված մարմին, որը կազմված է գլխից, իրանից ն պոչից: Վերջիններըմեկը մյուսին անցնում են առանց նկատելի սահմանների,որով ն ապահովում են մարմնի շրջահոսելի ձնը: Պերկեսի գլխի վրա գտնվում են աչքերը, քթանցքները ն ծնոտներով օժտված բերանը:Ծնոտեները զինված են կոնաձն ատամներով,որոնք ծառայում են որսը պահելու համար: Գլխի կողմնային մասերում տեղավորված են խռիկային կափարիչները, որոնց տակ գտնվում են ձկան խռիկային ապարատը:

Նկ

էր

Գա

ալ

վում դիֆուզիայի օգնու տեղադրվածարյունատա Շնչառությունը պեր

շրյուԸ :

տոր իոո ր: փու

մարսմանը:Ենթաստամ ված է միջընդերքումցրվա ինչպես ն Հուրը դրստատի գտնվող գազերի ծավալի ար կշիռը՝մեծան ա կարար

ղի, իո որը թափանցելովտա

.էմ

բացլու յարդը բաղկ

Ղու ն Ա բոՂ2 բարակ աղիք տանցք

Պե րկեսի աղիքի սկ վածներ, որոնք ստացել ե ջիններս մեծացնում են ա սննդի անցու րօծումը շարունակվում

2. Ս Կերակրափիող, 5. Լյարդ, 6. Լեղապյա 10. Փայծաղ, 117. րոք, 74. Չվարան:

7.

բողջությամբ: Սնունդըբե ղի միջոցով տեղափոխվ սկսվում է նրա մարսումը:

ցով, որոնք արտաքինիցծածկված են խռիկային կափարիչներով: Վերջիններսհատուկ մկաններիօգնությամբ պարբերաբար բարձրանում կամ իջնում են: Ջուրը բերանի միջով անցնում է դեպի կենդանու կլանը, որի պատերը ծածկված են խռիկայինճեղքերով, իսկ նրանց արանքում ընկած են 4 զույգ խռիկային աղեղները ն անմիջապես նրանց վրա նստած խռիկայինթերթիկները:Ջուրը ողողելով խռիկային թերթիկները, որոնց պատերը հարուստ են արյունատար անոթների մազանոթայինցանցով, իրականացնումէ գազափոխանակությունը: Արյունատարհամակարգըփակ է, ունի այան մեկ շրջան: Սիրտը բաղկացած է փորոքից ն նախասրտից,այսինքն երկխոռոչանի է: Օրգաններիցերակային արյունը հավաքվում է երակայինծոցում, որը հաղորդակցվումէ նախասրտիհետ: Նախասրտիցարյունը տեղափոխվում է դեպի փորոք, ապա նրա շարունակությունըկազմող արտերիալ կոճդեզով լցվում է աորտայի մեջ: Այսպիսով պերկեսի սրտով հոսում է միայն երակային արյուն: Սրտի ն արտերիալ կոճղեզի պատերիկծկումների շնորհիվ երակային արյունը փորային աորտայովմղվում է դեպի 4 զույգ առբերող խռիկայինզարկերակները,որոնք խռիկային թիթեղիկներում կազմում են մազանոթայինցանց: Թթվածնով հագեցած զարկերակային արյունը հավաքվում է նախ չորս զույգ արտատար զարկերակներիմեջ, իսկ այնտեղիցէլ մեջքայինաորտայի երկու արմատների մեջ: Այդ արմատները դեպի առաջ վերածվում են աջ ն ձախ երազան զարկերակների,որոնցով զարկերակայինարյուն է ձատակարարվում գլխին, իսկ դեպի հետ ձուլվելով կազմում են մեջքային աորտան:Վերջինս բազմաթիվզարկերակայինճյուղեր տալով, արյուն է ձատակարարում օրգաններինն հյուսվածքներին: Ինչպես ն նշտարիկի մոտ, երակային արյունը հավաքվում է առջնի ն հետին զույգ կարդինալ երակներիմեջ ն Կյուվերյան ծորանով նախ լցվում է երակայինծոց, իսկ այնտեղիցէլ նախասիրտը:Ինչ վերաբերում է աղիքներից եկող երակային արյանը, ապա ինչպես նշտարիկի մոտ էր, այն անցնում է լյարդի դռներակային համկարգով ն որպես զույգ Լյարդային երակներթափվումէ երակային ծոց: Ի տարբերություննշատարիկի,պերկեսի կենտրոնականնյարդային համակարգը կազմված է գլխուղեղից ն ողնուղեղից: Գլխուղեղը բաղկացածէ 5 բաժիններից1̀. առջնի ուղեղ, որը զուրկ է կեղնից, 2. միջանկյալ ուղեղ, 3. միջին ուղեղ, 4. ուղեղիկ, 5. երկայնաձիգուղեղ: Այդ բաժիններիցամենամեծը միջին ուղեղն է ն ուղեղիկը (նկ. 52): Աչքերն ունեն ձկների մեծամասնությանհամար բնորոշ կազմություն: Նրանց ոսպնյակը կլոր է, իսկ եղջրաթաղանթը՝տափակ: Սրանք ունեն մանգաղանման հավելված, որի մկանաթելերիկծկումների շնորունենում է ցանցաթաղանթի նկատմամբոսպնյակի տեղահիվ տեղի ն է ակոմոդացիան(լույսահարմարվածություն): ապահովում շարժում, որով

Գետիպերկեսիֆիքս 1. Արտաքին կազմ ձնի ն գույնի վրա: Նշագծե զույգ (կրծքայինն փորայի քային) լողակները 2. Մարմնի արտաք փուկներիդասավորությ ված տարեկանօղակների 3. Օնոտային ապա

ԱՇԽԱՏԱՆ

Լսողության օրգանը պարփակված է ոսկրային է հեղուկով` էնդոլիմֆայով ներ օտոլիտներ: ճաշակելիքի օրգանն ներով, որոնք բաղկացածե ների խմբերից ն տեղադր ցրված են մարմնի շատ տ քին շերտում: Դոտառությանօրգան զույգ պարկերեն, որոնք քթ Ձկների կողմնորոշմ ղագիծը, որն իրենից ներկ ամբողջ երկարությամբ մ դուրս է բացվում թեփուկնե Արտաթորությանօրգ նաձն մեզոնեֆրիկ երիկա վեր, ողնաշարի երկու կող միզածորանները,որոնք ե ջացնում են կենտ միզածո նրա թիկնայինկողմում: Սերմնարաններն ուն ն նրանցից սկիզբ առնող միզասեռականպտկիկիվր Ձվարանը նույնպես ձվաբջիջները (ձկնկի ցած ղի է ունենում նրանց բեղ նում կերպարանաւիոխու

քերը, կոպերիցզուրկ աչքերը, խռիկայինկափարիչները,

օգնությամբ), բ Հողագիժը (ոպայի Վետանցքը, սեռական ն արտաթորությանանցքը: ..

Ձախ ձեռքի մեջ վերցրեք ձուկը Ա հետանցքից մինչն խռիկային կափարիչները,որովայնի գծի երկարությամբմկրատի ծայրով կատաԿտրվածք կատարեքնան խռիկայինկափարիչներիհերեք կտրվածք: մասում մաշկի Կ մկանների ուղղությամբ: Նույնպիսի կտրվածք տին նան կատարեք դեպի մեջքի կողմը: Մկաններին կողերի հետ միասին նան հեռացրեք մարմնի կողմնային պատը ն խռիկային կափարիչի մի մասը: Ձուկը դրեք ջրով լցված տաշտակի մեջ ն ուսումնասիրեք նրա ներքին կառուցվածքը: ա) նախ հաշվեցեք խռիկայինաղեղների թիվը ն ապա մկրատով կտրեք խռիկային աղեղներից մեկը: Դիտեցեք նրա վրա գտնվո վող խռի աղին թերթիկները: բ) Հերձման ընթացքում առանձնացրեքծնոտները, կերակրափողը, ստամոքսը, միջին աղիքը պիլորուսային հավելվածներով, առանձնացնել հետին աղիքը, հետանցքը, ինչպես նան լյարդը ն լեղապարկը: Մկրատի օգնությամբ անջատել վերոհիշյալ օրգանները ն դնել սպիտակ թղթի վրա: Յուրաքանչյուրի տակ գրել տվյալ օրգանի անու-

4.

Թվարկեք ձկների զգայարաններըն տվեք նրանց համառոտ

5.

Նկարագրեք ձկների բազմացումըն զարգացումը:

բնութագիրը:

համար. հաջորդպարապմունքի ՀՁանձնարարականներ Նախապատրաստվել«Երկկենցաղներ»թեմային: Այդ նպատակազմությանըլճային գորտի օրինակով ծանոթանալ երկկենցաղների կուլ:

--

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

նը:

գ) Գտնել ն մկրակիօգնությամբ անջատել լողափամփուշտը: դ) Վայտնաբերելսեռականգեղձերըն որոշել ձկան սեռը: ե) Գտնել երիկամներըս նրանցից դուրս եկող միզածորանները: Գտնել միզափամփուշտը: զ) Հեռացնել խռիկները ն զգուշությամբ կտրելով սրտապարկը, հանել սիրտը: Գտնել նախասիրտը,փորոքը, երակայինծոցը ն աորտայի կոճղեզը: է) Գտեք գանգուղեղը ն ողնուղեղը: Տարբերակելգանգուղեղի առանձին բաժինները: ը) Աշխատանքայինտետրում գրեք ձկների դասի կարգաբանութ-

յունը:

թ) Նկարեք գետի պերկեսի կառուցվածքը ն անվանեցեք համապատասխաննշաններովցույց տրվածմասերը: ՛

Հարցեր ինքնաստուգման հւսմար 1.

2. Յ.

Տվեք ձկների դասի բնութագիրը: ձկների կմախքիկազմությունը: Նկարագրեք Ի՞նչ կազմություն ունեն ձկների արյունատար, շնչառական ն նյարդային համակարգերը:

ԵՐԿԿԵՆՑԱՂՆԵՐ

-

սակավաթիվխումբ է, որոնք ողնաշարավորների Երկկենցաղները ն են գրավում ձկների ցամաքայինողնաշարավորների միջանկյալտեղ միջն: Տարբեր կենսականփուլերում, երկկենցաղներիմեծամասնությունը ապրում են մերթ ջրում, մերթ ցամաքում: Երկկենցաղներըբազմանում են ջրում ն սաղմնային շրջանում շնչում են խռիկներով: Զար(նկ 46): Հասուն վիգացումը կատարվումէ կերպարանափոխությամբ ն մաշճակում մեծ մասամբ ապրում են ցամաքում ն շնչում են թոքերու| հասնում է մոկով: Արդի ամֆիբիաներիտեսակների ընդհանուր թիվը տավորապես2 հազարի:

ԵՐԿԿԵՆՑԱՂՆԵՐԻ

ԴԱՍԻ

ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

(ՃոքհԵլԹ) Երկկենցաղներ Կարգ 1. Պոչավորներ(ՇՅսժոԹթ) (Տո/ճոոժոժոծ) Ընտանիք -- Սալամանդրազգիներ Դաս

-

Ներկայացուցիչ

-

Կովկասյան սալամանդր

(Տոռճոժոռ

ՇՅԱՇՅՏ|ԸՅ)

Կարգ 2. Անոտներ(Ճքօժ8) Ընտանիք Որդակերպեր(Շօ6611086) որդակե Տ|քհօոօքտ/5

(ԵՔԻԺՈՑՔ:)

Ներկայացուցիչ -- Օղակավոր բդակերպ --

3 ԱԱ երախի աան (Ճշուժ86)

Ընտանիք Իսկականգորտեր Ներկայացուցիչ Լճակայինգորտ (ԿՁՅոճ6Տ6ս)6ոէշ) --

--

ԿԵՆԴԱՆՈՒ

-

-

--

ցամաքայինն ջրային միջավայրի

իե հետազոտելիս կարելի է հայտնաբերել մեկ պարանո-

Մաշկայինգեղձերը մեծ

նշանակությունունեն:Նրանց զատուցքը պահպանում է մաշկը չորանալուց, որը շատ կարնոր է ինչպես մաշկային շնչառության իրականացման,այնպես էլ տարբեր արտաքին գործոնների վնասակարազդեցությունից պաշտպանելուգործում: Մարսողականհամակարգըսկսվում է բերանակլանայինխոռոչով (նկ. 45), որի մեջ բացվում են խոանները,Եվստախյան անցքերը ն կոկորդայինճեղքը:

Գլխի վրա տեղադրված են մի քանի շարք օրգաններ՝ լայն բերանը, զույգ քթանցքները, դուրս ցցվածաչքերը ն թմբկաթաղանթները: Մաշկը մերկ է ն իր մեջ պարունակումէ լորձային գեղձեր:

ԱԱորն

Ան

հետ:

Կենդանին ունի մասսիվ, բայց կարճացածմարմին:Նրա վրա հեշտությամբ կարելի է տարբերել գլխային ն իրանային բաժինները, ինչպես նան երկու զույգ վերջավորությունները, որոնցից առաջիններըա-

ն

ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գորտըսերտորենկապվածէ

ՕԲՅԵԿՏԻ

Աշխատանքիկատարմանհամարանհրաժեշտ է ունենալ. 1. Գորտի ներքին կազմությունըպատկերողնկար, 2. Գորտի ներքին կազմության թաց պրեպարատ, 3. Կենդանի գորտեր, 4. Հերձման համար անհրաժեշտ գործիքներ`մկրատներ,լանցետ, պինցետ,ասեղներ, հերձման համար տաշտակ, գնդասեղներ,5. Ձեռքի լուպա:

-

Տիպ- Քորդավորներ (Շհօրժ8) Ենթատիպ Գանգավորներ(Շ/ռուծա Տ. Կ6ՂՇԵՐւոէՅ) Դաս ԵրկկենցաղներՃոքիյԵլ) Կարգ Անպոչներ(ԷՇՅսմծԹ) Ներկայացուցիչ Լճակային գորտ (ԲՅոՅ ԾՏՇս)Ծութ)

ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՎՈՂ

--

Պարապմունքի նպատւակը Լճակային գորտի արտաքին ն ներքին կազմության ուսումնասիրությանօգնությամբ ծանոթանալ երկկենցաղների դասին բնորոշ հատկանիշներին:

Կյոակա,

13.

89ս

Սիզապա

/9

մ, 76. Միզածոր

Վերին ծնոտի վրա ունե հետ են ծռված ն նպաստում տեղավորված է լեզուն, որն կին, իսկ հետին ծայրը ազատ ծառայումէ մանր կենդանի նակցումէ միայնսննդի թա

24.

Մեջքային աորտան, 25. րիաներ, 27. Աորտայի աղեղ

/8.

75. Ե

Աա Հրարան, ղերի արգանդային բաժին

72.

Արմ

Նկ

զարգացումը

Նկ. 46 Լճագորտի

Չվեր, 2. Շերեւփուկի ծվից դուրս գալու պահը, 3. Լողակներիծալքեոի ն արտաքին իսռիկների զարգացու մը, 4. Արտաքին խռիկ, 5. ԱրտաՔին խխռիկների անհետացման փուլը, 6. ետին վերջավորությու նների ձնակերպման փուլ, 7, Հետին վերջավորությունների հատվածավորուն մը զարգացումը, 8. Խռիկայինխոռոչի պատռվելըառջեի վերջավոազատվելը,բերանիապարատի մետամորֆոզը ն հետար, Զ Ցամաքդուրս գալը:

րությունների

7.

միզասեռական համակարգ շնչում են թոքերով Ա մաշկո րակ, բջջավոր պատեր ունե պի թոքերն են տեղափոխվ ղային խոռոչներիօգնությա Ցամաքային կենսակ մոտ ձկների արյան մեկ շրջ մեծ ու փոքր շրջանները: Մեծ շրջանի օգնությ մատակարարում օրգանիզ հագեցնելուց հետո կրկին վե Արյան փոքր շրջանը կ արյունը այս շրջանի օգնութ հագենալուց հետո նորից վե Գորտի սիրտը եռախո փորոքից: Ունի նան երակ կոնը սկիզբ է առնում փորո նակներից անմիջապես բա յուրաքանչյուրը իր հերթին ներ: Դրանցից առաջին զույգ ներ, արյունը տանում են դե կությանը: Երկրորդ զույգը, որոն ներ անունը, տալիս են երկո յին զարկերակներըարյուն յուններին, իսկ մյուս ճյուղե նավորում են մեջքային աոր ղեր է տալիս ներքին օրգան բաժանվումէ երկու զստայի կարարում հետին վերջավո Զարկերակների երրո րում գլխին, կրում են քնայի

Կարճ կերակրափողի պի ստամոքսը, որտեղ ստա նենում նրա մարսումը: Ստ առջնի բաժնի՝ 12-մատնյա մոքսային գեղձի ծորաննե մարսումը ն նրա ներծծումը: Աղիքի երկրորդ բաժի նազատված է ոչ ցայտունոր ն բացվում է կոյանցքի (կլո

Արտերիալկոնի մեջ կա երկայնականպարուրաձնփական, որի շնորհիվ մաշկաթոքայինզարկերակներիմեջ լցվում է երակային, սիստեմային աղեղների մեջ խառը, իսկ քնային զարկերակներիմեջ` զարկերակայինարյուն: Արյան մեծ շրջանառությունումերակային արյունը մարմնիառջնի մասից դեպի սրտի երակայինծոց, իսկ այնտեղիցէլ աջ նախասիրտեն վերադառնում աջ ն ձախ սիներակներուլ,իսկ հետին մասից`կենտ հետին սիներակով: Աջ ն ձախ սիներակների մեջ են լցվում նան մաշկային երակներում առաջացած զարկերակային արյունը: Այստեղից էլ հետնում է, որ աջ նախասրտիմեջ է լցվում խառը՝ երակազարկերակային արյունը: Թոքերից դեպի ձախ նախասիրտ,զարկերակային արյունը տեղափոխվումէ թոքային երակներով: Ներքին օրգաններից եկող արյունը լյարդային դռներակներով անցնում է դեպի լյարդ ն այնուհետն լյարդային երակով լցվում հետին սիներակիմեջ: Գորտի գլխուղեղը բնորոշվում է մի շարք առաջադիմականգծերով (նկ. 52): Առջնի ն միջին ուղեղը ավելի մեծ են, քան թե ձկների մոտ: Ուղեղիկը ընդհակառակը,շատ փոքր է, որը պայմանավորվածէ ամֆիբիաների կատարածխիստ միակերպ,ոչ բարդ շարժումների հետ: Տեսողական զգայարաններըգորտի մոտ ունեն մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք կապվածեն կիսացամաքայինկենսաձնի հետ: Աչքերը չորանալուց ն աղտոտվելուց պաշտպանվելու համար ունեն շարժականկոպեր: Գորտերըավելի հեռու են տեսնում, քանի որ նրանց ոսպնյակըունի երկուռուցիկտեսք: Լսողության օրգանը բացի ներքին ականջիցունի նան միջին բաժին, որտեղ ընկած է կենտ լսողական ոսկրիկը՝ ասպանդակը: Ողնաշարի երկու կողմերում ընկած են առաջնային կամ իրանային երիկամները, որոնցից դուրս եկող միզածորանները(Վոլֆյան խողովակներ) բացվում են կոյանցքի մեջ: Այստեղ է բացվում նան միզափամփուշտի անցքը: Մեզը նախ մտնում է կլոսական հետո միզաւամփուշտ: Երբ միզափամփուշտը լցվում է մեզով, այն նույն անցքով դուրս է գալիս կլոակա ն այնուհետնմղվումէ դեպի դուրս: Արուները ունեն մեկ զույգ սերմնարաններ,իսկ էգերը մեկ զույգ ձվարաններ: Սերմնահեղուկը բազմաթիվնրբականալ ներովանցնում է երիկամներիմիջով ն թափվումէ միզածորանիմեջ: Այսպիսով,միզածորանը միաժամանակկատարումէ ն միզատար,ն սերմնատարխողովակի դեր: Յուրաքանչյուրմիզատարխողովակ,արուների մոտ կլոակա մտնելու տեղում, գոյացնում է լայնացում սերմնափամւիուշտ, որը ծա-

ռայում է որպես սերմնահեղուկը

ժամանակավորապես պահելու

օրգան: ունեն խորդուբորդ Ձվարանները մակերես:Հասունացած ձվերն ընկնումեն մարմնիխոռոչ, իսկ այնտեղիցէլ ձվատարների մեջ:

Ձվատարըդեպի մարմնիխոռոչըուղղված կողմում առաջացնում ձագարանմանբացվածք, իսկ հետին մասում լայնանալով նում է արգանդ: առաջացԱջ ն ձախարգանդները բացվում են կլոակայիմեջ: է

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ԸՆԹԱՑՔԸ

Գորտինտեղավորեքապակյա անոքիմեջ ն այնտեղգցեք քլորոֆորմով կամ եթերովթրջած բամբակ: Քնեցրած գորտի մոտ դիտել. ա) Նրա արտաքին կազմությունը: Ուշադրություն դարձնել մարմնի ձնին ն բաժիններին:Հատուկ ուշադրություն դարձնել առջնի ն հետին վերջավորությունների տարբերությանը:Առջնեիվերջավորության օգնությամբ(արուի առաջին մասիհիմքում գտնվում է «կոշտուկը»),որոշել գորտի սեռը: Պինցետիօգնությամբձգելով մեջքի կամ փորի մաշկը, համոզվեցեք, որ այն մկաններին կպած է մարմնիոչ բոլոր մասերում, ն որ ազատ մասերում ընկած են ավշային պարկերը:Ուշադրությունդարձրեք նան այն բանի վրա, որ կենդանումաշկըպատված է լորձով: Վետին արանքում գտեք կլոական: Կենդավերջավորությունների նու գլխի վրա դիտեցեք աչքերը, կոպերը (այդ թվում նան երրորդ կոպը), աչքերից հետո ընկած թմբկաթաղանթը ն մաշկայինւիականներով օժտվածքթանցքները: Բացեք կենդանու բերանըն մատըկամ պինցետը վերին ծնոտի վրայով սահեցնելովհամոզվեքատամներիառկայության մեջ: Ուշադրություն դարձրեք լեզվի կպչելու ձնին, գտեք քթանցքներիներքին անցքերը(խոանները), աչքային պարկերը,Եվստախյան ն կոկորդի ճեղքը: բ) Գորտիներքինօրգանները ուսումնասիրելու նպատակով կատարեք կենդանուհերձում: Վերձելուհամարգորտին ֆիքսեք ձախ ձեռքի ափում, մեջքովդեպի վեր: Մկրատինեղ կեսը մտցրեքվերին ծնոտների արանքըն աչքերի հետին եզրով կատարեք վերին ծնոտիկտրվածք,միաժամանակ հեռացնելովգանգուղեղը: Առանց ձախ ձեռքըթուլացնելու, բիզը (ասեղը)մտցնելողնուղեղային խողովակ (ողնուղեղային խողովակի անցքը կտրվածքում երնում է մարմնի թիկնայինմասում բաց գույնով) ն ահամեմատաբար

խողովակները

6.

5.

4.

Յ.

2.

1.

Տվեք երկկենցաղներիդասի ընդհանուրբնութագիրը: Նկարագրեք երկկենցաղներիկմախքիկազմությունը: Նկարագրեք երկկենցաղների շնչառության ն արյունատար համակարգերիկազմությանառանձնահատկությունները: Թվարկեք ձկների ն երկկենցաղներինյարդային համակարգի ն զգայարանների ն տարբերությունները: նմանությունները Նկարագրեք երկկենցաղներիբազմացումըն զարգացումը: Տվեք երկկենցաղների դասի կարգաբանությունը:

Վարցերինքնաստուգմանհամար

տեղափոխեքտետրի մաքուր թղթի վրա ն յուրաքանչյուրի տակ գրեք այդ օրգանի անունը: բ) Աշխատանքայինտետրում գրեք երկկենցաղների դասի կարգաբանությունը: գ) Լճակային գորտի ընդհանուր կառուցվածքը, ինչպես նան արյան շրջանառությունը ն գանգուղեղիկտրվածքըպատկերող նկարների վրա անվանեցեք համապատասխաննշաններովցույց տված մասերը:

փամփուշտը: ա) Նշված օրգանները մկրատի օգնությամբ անջատեք,

ֆիքսեցեք տաշտակիհատակին: Գտեք սիրտը ն նրա կողմնային մասերում ընկած թոքերը: Դիտեք մարսողականօրգանները հաջորդաբար` բերանաըմպանային խոռոչը, կերակրափողը,ստամոքսը,աղիները,կլուկան, ինչպես նան լյարդը Ն ենթաստամոքսայինգեղձը: Ուշադրություն դարձրեք լյարդի վրա գտնվող լեղապարկին: Գտեք գորտի սեռականհամակարգիօրգաններըսերմնարաններըկամ ձվարաններըն նրանց կողքում ընկած երիկամները:Գտեք նան միզա-

սեղը մի քանի անգամ շարժել առաջ ն հետ: Կենդանումարմինը ն վերջավորություններընախ կձգվեն, ապա աստիճանաբարկթուլանան: Այդ վիճակում գորտը, փորի կողմը դեպի վեր, դրեք տաշտակի մեջ: Ձգեցեք ն գնդասեղներիօգնությամբ տաշտակի հատակինֆիքսեք վերջավորություններըն ստորին ծնոտը: Պինցետի օգնությամբ բարձրացրեքփորի մաշկը ն մարմնի միջին գծով, հետին վերջավորությանարանքից մինչն ստորին ծնոտը կատարեք կտրվածք: Նույնպիսի կտրվածք կատարեքմկաներում, ընդ որում մկրատը փորի մկանների տակ մտցրեք ոչ խորը, ներքին օրգանները չվնասեք: Հասնելով կրծոսկրին, պինցետով նախ կրծոսկրը բարձրացրեք ն ապա շարունակեք կտրվածքը: Կրծոսկրի ստորին եզրի մկանների վրա աջ ն ձախ ուղղությամբ կատարեք կողմնային կտրվածքներե մկանային լաթերը գնդասեղով

ՍՈՂ ԿԱՐԳ --

-

--

Հ

-

Կարգ 3. Օձեր (Օքո

ԱՐՑ)

Ներկայացուցիչ ցուցիչ

--

Ներկայացուցիչ Կարգ 2. Քամելիոն

Կարգ 1. Մողեսնե

Ներկայացուցիչ

նթարԲ ո Ընտան կճ

Դաս

Սողուններ ( Իր մեջ ընղգրկում է Ենթադաս1. Նախ Կարգ Կնճիթագլո

հազարի:

-

Սաղմիզարգացմա ղանթներ (նկ. 51): Երկ զգալիորեն ավելի բազմ Նրանց մեջ զգալի թիվ են ժամանակակիցսո

դական հարմ

տարբերվումեն իրենցն Անկախ այն հանգ քում, թե ջրում (վերջինս օր

Սողունները կամ ռ մաքային ողնաշարավոր ն կենսաբանական շատ

Պ

Հանձնարարակա Նախապատրաստ նոթանալսողուններիդա

Տ

չից

ԿԵՆԴԱՆՈՒ

ն

--

--

Մողեսի մարմնիըկազմվածէ գլխից, պարանոցից,իրանից, պոպատվածէ Մաշկը չոր է ն արտաքինից վերջավորություններից:

ՕԲՅԵԿՏԻ

ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աշխատանքի , համար. անհրաժեշտ է ունենալ. պատկերողնկար 1. Մողեսի ներքին օրգաններիկազմությունը 2. Հերձած մողեսիթաց պրեպարատ Յ. Օձի ն մողեսիկմախք

--

--

(ՏզսճոճԹ) Ենթադաս Թեփուկավորներ (ԼՅօօութ) Մողեսներ Կարգ Ընտանիք Իսկականմողեսներ(ԼՅօօոժՅ6) Ներկայացուցիչ ճարպիկ մողես (ԼՅՇ6ոՅ 89115)

Դաս

-- Սողուններ(Բ6քնրո) -

--

Տիպ Քորդավորներ(Շհօոժճթ) (Մ6Ո6ե՛ոԹ) Ենթատիպ Ողնաշարավորներ

ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՎՈՂ

հատկանիշներինն:

--

ն Պարապմունքինպատակը ճարպիկ մողեսի արտաքին ներբնորոշ դասի սողունների քին կազմությանօգնությամբ ծանոթանալ

Ներկայացուցիչ -- Կանաչկրիա(Շհծլօոլռ ոուժոՏ)

(ՇհՓօուժտ6)

Աժ) կրիա(16ՏաճօհօոտՈծ Ներկայացուցիչ -- Տափաստանային Կարգ 2. Ծովային կրիաներ

(Օո06օ41սՏոէՕնծստ) Ներկայացուցիչ Նեղոսի կոկորդիլոս 4. Կրիաներ(Շհ6/Շուռ) Ենթադաս Կարգ 1. Ծածկապարանոցկրիաներ(Շո/ք6ժռ)

--

Ենթադաս 3. Կոկորդիլոսներ(Շ/օ6օօ4ժ1Թ)

լորտու Ներկայացուցիչ -- Սովորական 3. Իժանմաններ (Ճքօոժ86)

(ԱՅտ»«ոճմշ) Ընտանիք Ներկայացուցիչ 1. Սովորականիժ (//ք6/2 Ե6ոՏ) Ներկայացուցիչ2. Գյուրզա (Մ/ք6/2 |6Եծնոճ)

Ընտանիք2Լորտուներ (Շօխեղժոծ)

Ընտանիք 1. Վիշապներկամ կեղծոտանիներ(801ժ26) պիթոն(Քհօո (ՇԱեօսՅԱՏ) Ներկայացուցիչ -- Ցանցավոր

կ

ձախ

է տալիս մա

առը զարկերակ

աո

սից, ճյուղեր

լ տանու

արը

շրջանին,

եղջերային թեփուկներով: Ի տարբերություն եր արտահայտված է, որը գլ Առջնի վերջավորությունը, ն թաթիցհնգամատէ: 3Հն կազմության մեջ մտնում են Մարսողականհամա սում լավ երեում է երկտակ Ատամներովզինված են ի Որոշ չափով մեխանիկակ րակրափողովտեղափոխ նում նրա մարսումը: Ստա աղիքը, որի մեջ բացվում րանները Լյարդն ունի լա հաստ աղիքի անցման սահ Հաստ աղիքը վերջանում է սեռականհամակարգիօրգ Մարմինըշրջապատող ղեսի մաշկը գազափոխա վում է միայն թոքերի միջո ն խոաններովլցվում է ն կոկորդով ն շնչափողով մ մեջ, որոնց ներսում կան բ Մողեսնունի եռախո սակայն այն մինչն վերջ չի յան մեծ շրջանով հոսում արյուն: Բացի մեծ շրջանի Ի տարբերություն եր բացակայում է, ուստի ն սկիզբ են առնում առանձի Փորոքի կծկման ժա նոթներիմեջ, որոնցից2-ը աորտայի աղեղներն են), որի միջոցով եր ք ր աջ աղեղը կում է զարկերակայինարյ քնային Ա ենթաանրակայ տը աջից, ուղղվումէ դեպի

1.

Ձախ

ենջաանրակային

զարկերակ,

տար

խողովակ:

Աուխանա

մոքսայինգեղձ, 16. 12-մատնյաաղիք, 17. Դաստ աղիք, 18. Ուղիղ աղիք, 19. Երիկամ,20. Սեջքայինաորտա, 21. Երիկամիցդուրս եկող երակ, 22. Սիզապարկ,23. Մակամործի,24. Սերմնարան,25. Սերմ26. Ազդրային ճեղքեր, 27. Ձվարաններ,28. Ձվա-

Աշ.

ն

Փոռոք,

«4 ամու15.նթաստա73Լ եապարկլ Լյարը

Աջ

Ներքիներակ,2.

րակներ, 5-6

Նկ. 52 Հերձած մողես Արտաքիներակ, 3-4. Աջ ն ծախ երազանզարկեձախ աորտայինաղեղներ, 7-8. Աջ ն ձախ նա-

որիա իմրի ինարյունը մարմնի

հետին մասում միանում է աորտայի աջ աղեղի հետ կազմում է մեջքահետո, երական առոտան: Հյուսցածքային գազափոխանակությունից աջ նախասիրտ է հոսում առջնիաջ ն ձախ, իսկ հետին մասից՝ հետին կենտ սիներակներով: Մողեսի մոտ իրենց մեծությամբ առավել աչքի են ընկնում ուղեղի մեծ կիսագնդերը(նկ. 52), որոնք դեպի հետ տարածվելով,վերնից գրեթե ամբողջությամբծածկում են միջանկյալ ուղեղին: Լավ է զարգացած նան ուղեղիկը:

Կիսագնդերըունեն

գորշ

Նոր սպանվածկամ հերձ ա) Ուսումնասիրեցեք նր շադրություն դարձրեք այն օր երկկենցաղների,իրենց առաջ են սողուններ պայմանավորում սակերպիներկար պարանոցիշ գեղձազուրկմաշկը, մատների Գլխի վրա դիտեք շարժ Բացեք կենդանուբերանըն ուշ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

Սերմնարաններնունեն հ նրբակալներըանցնում են հա սերմնատար խողովակների(Վ ծորաններիմեջ են բացվում կլ ձերից, մողեսն ունի զուգավորմ է կլոակայի հետին պատի ելու դուրս է ցցվում: էգերի զույգ ձվ նում: Վասուն ձվաբջիջներըձվ նում են կլոակայի մեջ:

սում:

յացված է ներքին ն միջինակա է մեկ ոսկրիկ՝ ասպանդակ:Նե նախասկզբնակը,որն իրենից ն ղեսի զգայական օրգաններինէ Մողեսների մոտ արտաթ կոնքային երիկամներով,որոնք սկզբնակներիհետնում: Երիկամներից դուրս են գ են կլոակայի մեջ: Կլոակայիմե Սեռական գեղձերըընկա քերին: Արուի մոտ զույգ սերմն

քերն ունեն շարժուն կոպեր, որ Կա նան երրորդ կոպա նրա առջնի անկյունից: Ակկո յամբ ավելի կատարյալ է: Լսողության օրգանը ինչ

1. 2.

Բնութագրեքսողունների դասը: (վարկեք սողունների մոտ առաջացած այն փոփոխությունները, որոնց շնորհիվ նրանք լրիվորենհարմարվելեն ցամաքային կենսակերպին:

համար Գարցերինքնաստուգման

Նկարների ն թաց պրեպարատներիօգնությամբ ուսումնասիրեք արյան շրջանառությանշրջաններըն գանգուղեղիկառուցվածքը: Ծանոթացեք ամբիոնում գտնվող սողունների մյուս ներկայացուհավաքածուներին: ցիչներիթաց պրեպարատների տետրում գրեք սողուններիդասի կարգաբագ) Աշխատանքային նությունը: դ) Մողեսի ընդհանուր կազմությունը,ինչպես նան արյան շրջանառությունը ն գանգուղեղի կառուցվածքըպատկերողնկարների վրա անվանեցեք համապատասխանմասերը:

ները:

ատամների,խոանների,կոկորդիճեղքի ն կերակրափողիանցքի վրա: բ) Մողեսը փորի կողմով դեպի վեր պառկեցրեք տաշտակի մեջ, վերջավորությունները ֆիքսեք գնդասեղների օգնությամբ ն գլխից մինչե կլոական միջին գծով մկրատի օգնությամբ կատարեք մաշկի ն մկանների կտրվածք: Կտրեք կրծոսկրըն ուսագոտու ոսկրերը ն շրջեք մի կողմ: Ուսումնասիրեքմողեսի ներքին կառուցվածքը: Ներքին կառուցվածքը ուսումնասիրելիսօգտվեք նան հերձած մողեսի թաց պրեպարատից, ու կենդանու ներքին կազմությունը ն նրա արյան շրջանառությունը պատկերողնկարներից: Իրենց բնականդիրքում, դիտեցեքբերանի խոռոչը,կերակրափողը, բարակ ն հաստ աղիները: Նրանց անցման սահմանում հայտնաբեիսկ նրա վրա ընկած րեք կույր աղիքի հավելվածը լյարդը, լեղապարն կը: Ստամոքսիտակ հայտնաբերեքփայծաղը: Մարմնի խոռոչի առջնի մասում գտեք սիրտը ն նրանից դուրս եկող արյունատար անոթները:Անջատեք սիրտը ն դիտեք նրա կազմությունը: Սրտի ներքնում ն կողքերում հայտնաբերեքերկարավուն պարկերի տեսք ունեցող թոքերը ն նրանց շարունակությունը կազմող բրոնխներըն շնչափողը: Մարսողականն շնչառականհամակարգիօրգանները դիտելուց հետո մկրատի օգնությամբ կտրեցեք աղեգալարները ամրացնող միջընդերքը ն ուսումնասիրեքգոտկայինշրջանում ընկած սեռական գեղձերը ն կոնքայինշրջանում ընկածերիկամները: Գտեք միզածորանները,արուի սերմնարաններըն էգի ձվարան-

հատկություններ Թվարկեք սաղմն ռաջացումը ն նշա

Նշեք սողունների յունները համեմա Նկարագրեք սող կազմությունը: (Թվարկեքսողունն Նշեք սողունների

-

-

-

1. Անվող Վերնակարգ 1. Կարգ Աֆրիկյանջայ ներկայացուցիչԱֆր Կարգ 2. Ամերիկայն ջ

Դաս

Թռչուններ (ՃԽ6 Ենթադաս1.Նախաթ Ներկայացուցիչ Ար Ենթադաս2. Իսկակա

ԿԱՐԳԱԲ

ԹՌՉՈՒՆՆԵՐԻ

(Թռչուններըթռչելուն հ ների մասնագիտացվածխո սագործունեությանմի շարք ներից, որոնցից նրանքսկիզ Սողունների համեմա կերպված նյարդային համա կայուն: Մարմինը պատած է կերակրելընպաստումէ սեր Թռչունների դասը ներ րոնք բնակվումեն ամենաբ

Թ

ՊԱՐ

ԴՎանձնարարակա ծանոթանալթռչուններիդա

6.

5.

4.

Յ.

Ներկայացուցիչ Սովորականնանդու (ՀՅ ՅՈ6ոօճոտ) Կարգ 3Յ. Ավստրալիական ջայլամներ կամ կազուարներ

Վերնակարգ Ողնուցավորներ (ՇճոոտէԹ) Կարգ Աղավնիներ(ՇՕխոԵօոոոճՏ) Ներկայացուցիչ Թխագորշ աղավնի (Շօխոելք ԽԹ)

--

-

-

(ՇՅՏԱՅՈՍԹՈՈՅՏ)

--

Ներկայացուցիչ Կազուար (ՇՅՏԱՅՈՏ ՇՅՏԱՅՏ|5) Վերնակարգ2. Պինգվիններ(ՍոքճԲոոծճՏ) Ներկայցուցիչ Արքայականպինգվին(Ճքէծոժյ16ՏքճէճՇհօուճՇ8) 'Վերնակարգ 3. Ողնուցավորթռչուններ (ՇՅոոժթծ) Կարգ 1. Հավազգիներ(ՇՅԼԾոո6Տ) Ներկայացուցիչ- Բանկիվյանհավ 981105) (ՇՅ/խՏ Կարգ 2. Աղավնիներ(ՇՕսոԵօոոծՏ) Ներկայացուցիչ -- Թխագորշաղավնի (ՇօԽՊԵՑ 1/8) 'Կարգ 3. Կռունկազգիներ(ՇոսԾոո6Տ) Ներկայացուցիչ Մոխրագույնկռունկ (ՇրսՏտ ցաՏ) Կարգ4. Արոսներ(ՕԷէժԱՇԾոոՑՏ) էՅրմ8) Ներկայացուցիչ Սովորականարոս (ՕԱԷՏ Կարգ 5. Սագազգիներ(Ճոտ.ոէԾՈՈ6Տ) --

Աշխատանքիկատարմանհամարանհրաժեշտէ ունենալ. 1. Թռչունի ներքին կազմությաննկար: 2. Թռչունի ներքին կազմությանթաց պրեպարատ: Յ. Նոր սպանված աղավնիներ: 4. Հերձման համար անհրաժեշտգործիքներ` մկրատ, լանցետ, պինցետ նայլն: 5. Հերձման համարտաշտակներ:

-

--

ՕԲՅԵԿՏԻ

--

Հ

(ՈՏԻ0560 մագ Ներկայացուցիչ Գորշ Ա ագիւ( Շատ ի Ներկ, ՇՇՕոլԹ) Աի իներ ԹՈՒՅ) (ԲԱ արծիվ (Ճզսա ՇհղստճօխաՏ) Ներկայացուգիչ Տափաստանային Կարգ Բվեր (ՏոցմօոոծՏ) -

ի

ւ

ԿԱ

8.

Աաաա) Բծավորկկու (ՇՅՑՇՇՄՏԷԾՏ ցՄոժճոսՏտ) Ներկայացուցիչ ժն Ա վարո ՆԱ ղտ) ար ո Հճ (Ի9/6Թ8Տօշոժ/868)

-

Ք։ՇԼԾոո :-

դուկազգիներ (Բ2555Ոթոոօտ)

Ներկայացուցիչ ուցիչ-րգ

|.

Սե

սարյակ րյ (ՏաոոստՄսց8ոՏ)

Պարապճունքի նպատակը Աղավնու արտաքին ն ներքին կազմության օգնությամբ ծանոթանալ թռչունների դասի հիմնական հատկանիշներին, ինչպես նան թռչունների ն սողունների միջն եղած նմանության ն տարբերությանգծերին: -

ԿԵՆԴԱՆՈՒ

ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻՐՎՈՂ

ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տիպ-- Քորդավորներ(ՇհօոմճԹթ) Ենթատիպ Ողնաշարավորներ (Կ6Ո6՛Եոռթ) Դաս Թռչուններ (ՃԽ65)

Աղավնու մարմինը կազմված է գլխից պարանոցից,իրանից ն վերջավորություններից:Գլուխը փոքր է, վերջանում է կտուցով, որի հիմքում բացվում են քթանցքները: Պարանոցը երկար է ն շարժուն, իսկ իրանը կոմպակտ է ն անէ կրծքի ողերի ամուր միացմամբն սրբաի ու կոնքի սերտաճմամբ: Աղավնինունի թռչելու հատուկ օրգաններ՝թներ: Ինչպեսամբողջ մարմինը, այնպես էլ թները պատվածեն փետուրներով:Փետրածածն աղվափետուրները: Եզ,

յԼ պայրանագորված շարժ»

վույթը փետենրըինում ըտԵտուրները րագծայ

տուրները

լինու

-

Ղեկափետուրներ(պոչի փետուրներ), որոնք մասնակցումեն թռիչքի ղեկավարմանը,2. Թափափետուրներ(թների ոփետուրներ), րոնց օգնությամբ թռչունը իր մարմինը պահում է օդի մեջ, 3. Ծածկափետուրներ,որոնք ծածկելով թռչունի մարմինըվերնիցպահպանումեն ցրտից ն մեխանիկականգործոններից:Եզրագծայինփեորը: որոնց հիմնականդերն է 1.

օրգանիզմը Արարա ոա լ

յ

:

Թռիչքի հետ կապվածաղավնու կմախքըունի մի շարք առանձնահատկություններ (նկ. 48): Ամենից առաջ այն աչքի է ընկնում ն ամրությամբ: թեթնությամբ Թեթնությունըպայմանավորվածէ նրանով, որ թռչունի ոսկորներիմեծամասնությունըսնամեջ են ն լցված են իսկ ամրությունըբացատրվում է վաղ շրջանում նրանգ սերտաճ-

օդով, ամբ:

--

--

ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

լ

Ողնաշարըբաղկացած է պարանոցի,կրծքի, գոտկատեղի,սրբանի ն պոչի բաժիններից: Գուռկատեղի ողերը մտնում են սրբանի կազմի մեջ ն սերտաճելովնրա ողերին,ինչպես նան զստոսկրի հետ առաջաց163

բարդ

համար: Գանգը աղավնու մոտ թեն իր կազմությանընդհանուր գծերով շատ մոտ են մողեսի գանգին, սակայն աղավնին աչքի է ընկնում ուղեղային մասի հսկայական ծավալով ն խոշոր ակնաբնայինփոսերով: Գանգիոսկորներըբարակեն ն շատ վաղ հասակումսերտաճում են: Կրծոսկրըխոշոր է ն ունի ողնուց, որի անհարթ մակերեսըծառայում է որպես թներըշարժող հզոր մկաններիամրացմանտեղ: Վերջավորությունների կմախքը բաղկացած է առջնի ն հետին վերջավորությունների գոտուց (ուսագոտուց ն կոնքագոտուց), առջնի ն հետին ազատ վերջավորությունների կմախքից: Ուսագոտու կմախքիկազմմանըմասնակցումեն թիակը, ագրոսկրը (կցոսկրը) ն անրակը:Ձախ ն աջ անրակոսկրերը իրար հետ սերտաճելով առաջացնումեն «ջինաղ» կամ «եղան», որը գոտուն հաղորդում է հատուկ առաձգականություն:Թնի կմախքը բաղկացած է հնգամատ վերջավորությանհամար տիպիկ բոլոր բաժիններից,սակայն նրանում կան թռիչքով պայմանավորվածէական փոփոխություններ: Բազուկը լավ է զղարգացած: Նախաբազուկըբաղկացած է ավելի բարակ ճաճանչոսկրից ն կորացածու ավելի հաստ արմունկոսկրից: Դաստակիոսկրերից պահպանվել են միայն երկու փոքր ոսկրեր: Խիստ աճել է նան նախադաստակը, որը նույնպես կազմված է ծայրերով իրար միացածերկու ոսկրերից: Մատներիկմախքումպահպանվել են միայն երեքը երկրորդը,երրորդը ն չորրորդը, ընդ որում երկրորդ մատը ունի երկու ֆալանգ, իսկ մնացածները մեկական: Այնքանով,որքանովթռչուններիթները ծառայում են միայն թռիչքի համար, ուստի ն աղավնին գետնի վրա շարժվում է միայն հետին վերջավորություններով, որոնք իրենց վրա են վերցնում մարմնի ողջ ծանրությունը: Այդ հանգամանքը իր հետքն է թողել աղավնու հետին վերջավորությունների կմախքիկառուցվածքիվրա: Հետին վերջավորությունների գոտին կազմված է միմյանց հետ ձուլված զստոսկրերից, նստոսկրերիցն ցայլոսկրերից: Զստոսկրերըիրենց ամբողջ երկարությամբսերտաճածեն գավակի հետ: Հետին ազատ վերջավորությանկմախքըսկսվում է ազդրոսկրերով, որը իր պրոքսիմալծայրովմտնում է զստափոսիմեջ: Սրունքի երկու ոսկրերից լավ է զարգացած միայն մեծ ոլոքը, իսկ փոքրը գտնվում է ռուդիմենտ վիճակում: Սրունքից հետո ընկած վերջավորությանբաժինը կոչվում է կրնկաթաթ,որը դեռես սաղմնայինզարգացմանշրջանում գոյանում է նախագարշապարի ստորին շարքի ոսկրերըգարշապարի ոսկրերիհետ սերտաճելու հետնանքով: Սրունքաթաթային հոդը աղավնումոտ առաջանում է ոչ թե սրուն-

նում են բարդ սրբան: Պոչուկի ողերը նույնպես սերտաճածեն ն ծառայում են ղեկի փետուրներիամրացման

աղիքներիսահմանու կույր ելուստներ, իսկ այ կլոակայի մեջ, նրա թիկնա կոչվում է ֆաբրիցիալպա ցիայիգեղճի դեր է կատար Քանի որ թռչելու հետ կությամբ էներգիա,այդ պա րապեսայնքան սնունդ,որք

ն հաստ

Աղավնու հետին վերջ մատներ, դրանցից մեկը ուղ ջանումեն ճանկերով: Աղավնու մարսողակ որի հատակին ամ խոռոչով, Ինչպես ժամանակակ զուրկ է ատամներից: Թեն ենրբեմն էլ մանրացնելու հ խարինել չի կարող: Արագ տիկը, կերակրափողով տե ներկայացնում է կերակրա մկանայինպատերով: Այստ ղավնիների մոտ, ճտերին կ արտադրումեն ճարպային լ կերակրում է իր ձագերին: մասով, սնունդն անցնում է գ ղական ֆերմենտների ազդ յին ստամոքս: Վերջինս ունի պատվածէ խիտ եղջերայի նային ստամոքսումթռչունի կտորներիօգնությամբսննդ Մկանային ստամոքս մոտ բացակայող ատամնե մոքսից անցնում է տասներ դի ն ենքաստամոքսային գ յուն մյուս թռչունների, լեղա Տասներկումատնյա, ի մարսվումն ներծծվում է ա մատաբարկարճ է ն դիֆերե

տարզալ:

քի ն նախագարշապարի,այլ քերի միջն: Հաշվի առնելով հոդավորությունը անվանել

Պարանոցիողեր,

2.

Կրծքի ողեր,

4.

Թիակ,

Պոչի ողեր,

Ողնուց,

Պոչուկի ոս10 Անրակ, 15. Նախա-

'

24. ,

:

րի ֆալանգներ:

է

մարսված

է

մասերո

Ն

օոգան

|

րին կամ երգող ձայնայինկոդ

'

Ն"

ւ

բրո

Գոզոն

Էստո

-

էվերի մասում, փրտեղ արագանում գտնվում մկորդը, իսկ ստորին

ղ:

փոփոխվում

սկսվում

աղավնու Այն քթանցքներով,որոնք գտնվում են կտուցի հիմքին մոտ: Քթանցքներով օդը թափանցումէ քթի խոռոչ, որտեղից էլ խոաններով է նախ բերանի խոռոչն ապա կոկորդովմտնում շնչա-

կի, որը

Սնն

ում բերաացնումէ Բանան ճարմնի քաշըշնչառական համախ Առավելյուրահատուկ համակարգը:

22.

Նատների դաստակ 10-78 ֆա մրմունկ, ժաման, 25:26՝ Սրունք, Կոճոսկը, Մատների աար ԲԱԳՈտԻ,

Ց

Նկ 48 Աղավնուկմախքը

ՊԱՏԸ արշբծոնկը,

1.

բաժանվում են աջ ն կրծքային զարկերակն

րը

ճյուղե զարկերա րնում հիշատա

վորություններըտարած ոսկորնե խողովակավոր Օդապարների նշ ժամանակ թթվածնովհա ներշնչման ն արտաշնչ հայտնի է կրկնակի շնչա շնորհիվ թեթնանումէ թռ Արյան շրջանառու տիլիաների համեմատո մոտ արյան զարկերակ միմյանցից: Աղավնու սիրտը ք է երակային արյուն, միջ յին արյուն կրող ձախ կե Սրտի փորոքների րոքից սկիզբ առնող թո փոխում է դեպի թոքերը թոքային երակներով գա փորոք: Արյան շրջանառ փորոքից աորտայի աջ աորտայի ճախ աղեղը թ աորտայի աջ աղեղը իր ներ ն ապա ծռվելով աջ գնում է դեպի պոչը ն կ ներքին օրգանները, վե

ճյուղեր առաջացնում ե Սրանց շուրջը ճյուղավո Խոշոր բրոնխներ են գալիս թոքերի սահմ ջիններս տեղադրվում են

րակ խողովակների պա

Ի տարբերություն պարատի դերը թռչուննե Թռչունների թոքեր պարկերի, իրենցից ներ րոնք ամրացած են կրծք Մտնելով թոքերի

| ներքին

դասավորությունը

Աղավնուներքինօր գանների

,

1.

Լյարդ Շնչափող-

Շնչառության

Ժ.

համակարգը Շնչափող,2. Թոքեր, 3. Օդապարկեր:

/

,

վերաբե

նախասրտում:

որը

`

հիմնականում

Աղավն

քան րով,

միներանի րակի մեջ: Այդերակները բացվում

հետին

մարմնի սիներակ-

չք

է

ընկնում

առջնի

ավելի

-

կիսագնդի

մեծ

ավելի բարդ է,

էըԱկոաՐԳը ռեպտիլիաներինո, Գլան Մարդային պայմանավորված ուղեղի

են աջ

ների, իսկ հետեիմասից

Ինչ

համակարգին, ապա մասից առջնի երարվուն արբրակային մեջ Տե Վույգ

7.

կազմությունը Սիրտ, 2. Թոքեր, 3. Կե 4. գտնառք, 5 երակրափիող, Մկան ստաանային մոքս, 6. Գեղծայինստամոքս, 7 տարաւ արա աղիք, 9. Ենթաստամո քմային 2 գեղձ, 10. Երիկամ, 11

Նկ.

'

առջեի վերջավորությունները, իսկ վերջինը`կրծքի րորոր մկանների

ողովա

ցով: Սաղմի զարգացու

ր կու վատա բ

զափոխանակությո

թռչուններիսուր տեսո ղությամբ: Թռչունների կապված,շատ լավ է զ Լսողության օրգ ներքին ն միջին ական ղական անցքը գտնվու կած է ոչ մեծ ձագարա շատ լավ են լսում: Աղավնու արտաթ կամներնեն, որոնցից ս շատ մեծ են, սերտորեն րում են թոքերին: Աղավնին,ինչպե տի ն մեզը, որը շատ հ վում է դեպի կոյանցք վերստիններծծվում են կողմից մաշկային գե թռչունների ջուր կլանել ներ մասնավորապես մասը բոլորովին ջուր չե Սեռական օրգան նրանցից սկիզբ առնող են միզածորաններին զո Բազմացմանշրջ նալ հազար ն ավելի ան էգ աղավնինուն հետաճած վիճակ վիճակում: Ջվարանում հաս տեղաշարժվելիսշրջա հիմնականումբաղկաց փով ուրիշ աղերից ն նշանակություն: Բացի մեխանիկ բակտերիաների ներթ

րի զարգացմամբ: Թռչո Տեսողական բլթերը, ը

'

գտնվող

կա-

է

այն հան

վրա,որ

աղավն

եր-

-

։

օգնությամբ

ուսագոտու հետո սկսեք ներքին ներքին օոճանըը օրգանն րի

-

վե

Ալն

ընկած

ստամոքսը: Լանցետիօգնությամբ

պատերով: րեք սրտից դուրս եկող Ուշադրություն դարձարյուն ատար ն անոթներին րակել դրանք: աշխատեք տարբեՍրտիցմի փոքրհետ գտեք կենդանու դը, իսկ նրա դարչնակարմրագույն լյարտակ մկանային

:

Այն ետունկարող էքտար

խոռոչում: հարսրտային պարկի մեջ: Նախասրտերը բերելփորոքներից իրենցավելի ճեծ

Սիրտը կարողեք հայտնաբերել մարմնի

թոքերը:

տեղաշարժվել:Վերջինս է օպայմանավորված դապարկերի ընդարձակումուլ: Գտեքմարմնի խոռոչում տեղավորված վարդա-կարմրագույն

-

ոքր խորդ:

շրջանում գտեք շնչափողը, վերին ն ստորին ներըն բրոնխեու Ե շնչափողի մեջ մանե պանե մի վակ, ծայրը կապեքն օդ փչեք, ապա կնկատեք, որ աղավնու ներքին օրգաններըսկսում են

Պարանոցի

բացրեք դրանք:

ը, ապա

ներ-

կրծոսկրից անջա-

ա

կրծքային մկաները կրծոսկրը: Դրա համարնախ

քին կազմությունն

հեռացնը, կրծոսկրըպինցետի մկրատով կտրեքկողերը, Պակրն հացրես Գնելով, ը,եր Դրանից կսեք րությունը ուսումնասի

հնարավորություն ապաթռչունի ուսումնասիրելու համար է անհրաժեշտ ն

թռիչքի թե կա աղավնի հերձելու

Շոշափելովկամ մկրատիօգնութ յամբ համոզվեք կրծքայինմեծ մկանիհզորության մեջ,կտրվածք կատարելով որըիե մեծ րում րւդե վատա պրոզեսում:

յամբ:

չոր ե որը

գտե

:

ր

3.

ր կազմությու թեյ

մարմնա

Աա ք Նկարագրեք թռչուննե շրջանառության ն նյա բախերը նձնահատկություն Թռիչքի հետ կապված րի թյու Նկարագրեք թռչուննե Գրեքթռչուններիդաս

Բնութագրեք թռչուննե Ամե

րար Սարձնարարականներ հա Նախապատրաստվել «Կ ժոթնասունների դասիբնութագ

Է.

6.

5.

Հ

Հարցեր ի

Գտեք արուի երկու լորան մարմնի խոռոչի խորքում, ողն րից դուրս եկող սերմնատար խ այի մեջ: կայի կենտ ձվարանը կա ձախ են կեսում: Լանցետի օգնությամբ բա ղը: Ուշադրություն դարձրեք լա րի, տեսողականբլթերի, ինչպես Աշխատանքիընթացքում կամ տաշտակումմ կամ կտրվածքներ վածքներվ Աշխատանքայինտետրու Նույն տեղում նկարել աղավնու կերող նկարներ ն ցույց տվեք մ

րը.

:

մարմինների.ավազահա ներ ն այլն: Գտեք մկանայինստ յա աղիքը ն նրա շարունակութ տար

կտրվածք կատարելովնրանում

բլ րացի քթանցքներ: դարձրեք գամանքի Դշադրություն մաշկը պայմանավորվածմաշկային գեղձերի բացակայու

Գլուխըդիտելիս ու շադրություն դարձրեքկտուցին, հետին մասում նակտուցի հետ՝ խոշոր տեղավորված աչքերը:

այլն: թափափետուրներից հովին ջինը Վարրություն

քը

ապահովում կենդանութռիչ: մարմնի շրջահոսելիությունը, լավ զարգա ած Ի"Որը» թները,կոմինդրածն դասավորվածեզրագծային |, փետուրները Քաշեք թնի որնիցե մեկը ն զննեք նրա ը դարձրեք քոս, փետուրների կոթունին,առանցհովհարը կազմողառաջին ն երկրո րկրորդ նան կարգի քիստերի,ինչպես կարթիկների վրա: Եզրափետուրները բարձրացնելը Բ "Գոլով գտեք նրանց տակ աղվափետուրները:

ինը: Ուշադրություն շադրությու կազմության դարձրեք այն մարմնի կողմերի վրա, որոնք զ են

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ԸՆԹԱՑՔԸ

են

լ

րսարվում

կատարելության:

կեղնով-

միջավայրի տարբեր պայմաններին:

-

ա

Առոաթան)

գուրու

(մոՏօօեսօոռ)

Նապաստակներ (Լցօոօդհշ)

(ԲՅէխՏ ՈՕօՐ/6ց1ՇսՏ)

(Շհլօքէ6/Թ)

Գիշատիչներ (ՇՅրոՒյօո2)

--

Կետանմաններ (Շ6է8668)

-

արգ 8

--

Կենտ

-

Կապույտկետ

Ներկայացուցիչ սմբակավորներ (Բ6ՈՏՏօժճօե/1Թ)

Կարգ7.

(Ք/ոուքճժթ) Ներկայացայաոանիներ ՕԶովակատու

-

Ներկայացուցիչ Գայլ (ՇՋոլտյսքսՏ)

-

Ներկայացուցիչ -- Սպիտակ նապաստակ (Լ6քստ նոլժստ) Կարգ5.

Կարգ4. -

-

Առնետ Ներկայացուցիչ

արգ 3.

մարգ Կրծողներ (Ղօժ6ոնք)

--

Ներկայացուցիչ Սովորական խլուրդ (181ք86սղօքՅ62 2. Ձեռնաթնավորներ կամ չղջիկներ

-

Ենթադաս3. (Էսլիօո) Կարգ1.- Միջատակերներ

-

Նաոկայագուի» Խկաոքեր Ընկերքավորներ

Ներկայացուցիչ Եխիդնա

Դաս

(Խռտոլռ) - Կաթնասուններ 1. Ենթադաս Միանցքանիներ (Աօոօեօոռթ)

ԿԱՐԳԱԲԱՆՈՒ

են

ՀԱՄԱՌՈՏ ԹՅՈՒՆԸ

Դ ԱՍԻ

թերացնում է

ունեն

ԿԱԹՆԱՍՈՒՆՆԵՐԻ

կությունը:

որը

Կ

-

-

--

Ներկայացուցիչ Պ Կարգ9 Զույգ սմբ Ներկայացուցիչ Բ Կարգ արգ 10.ապիկԿ Ներկայացուցիչ-- Շ

-

ՈՒՄՈՒՄՆԱՍԻ

ԿԱՐԳ

-

--

--

--

ՕԲՅԵԿ

Հերձման համ պինցետ,հերձմ

Ունեն

վերին ն ստո

շրթունքի վրա դասավոր յում են որպես շոշափելիք

է, նպաստումէ արմատն

զ

կռճի Ա աօ են բնրանը.

նիզմի ջերմականոնավ կազմվածէ գլխից, իրան

Առնետիարտաքին

՝

նում, դա մազածածկի ա

4.

Ց քլորոֆ

կատ Աշխատանքի 1. Առնետի ներքի

--

Տիպ Քորդավորնե Ենթատիպ Ողնաշ Դաս Կաթնասուն Ենթադաս Ընկեր Կարգ Կրծողներ ( Ներկայացուցիչ Ս

|

Աշխատանքինպա յան ուսումնասիրման օգ հիմնականառանձնահա

իրս ամենաբարի

թյամբ պատված են

մարմնիկայուն ջերմաստիճան: Իրմաասուններն կերակրում մայրականկաթով, զգալիորեն բյաթնասունները նրանցսերունդների կենսունա-

Վե

կաթնասունները դրսնորում են շնորհիվ երամի են

վոլյուցիայիհետնանքով

սողուններիցն առաջընթաց սպիզբ . Իրիառել են ամենաբարձր

համարը Կաթնասունները սկ

ԿԱԹՆԱՍՈՒՆՆԵՐ

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

1.

Վերձածառնետ

Կերակրափող, 2. Ստամոքս, 3. Լյարդ, 4. Ենթաստամոքսային գեղձ, 5. Բարակ աղիք, 6. Կույր աղիք, 7. Կույր աղիքի որդանման եչուն, 8. Հաստ աղիք, 9. ուղիղ աղիք, 10. Հետանցք, 11. Փայծաղ, Շնչափող, 13. Թոք, 14. Սրտախորշ, 15. Փորային աորտա, 16. Ստոծանի, 17. երիկամ, 18. Սիզածորան,19. Ձվարան, 20. Ջվատար, 21. Սիզապարկ, 22. Սիզասեռական օրգան:

Նկ.

լ:

միջնապատով,որը բաց

փորոքիցտեղափոխվում է նից հետո զարկերակային Քափվում է ձախնախասր Արյան մեծ շրջանը ս աորտայով: Սրտից դուրս

Աջ նախասրտիցսկ շրջանը: Թոքային զարկեր

միախառնումը:

են

Առնետըունի քառա տից ն երկու փորոքից: Սր

փոխանակությունը:

չունեն նետները

Որպես կրծողների կ ժանիքներ: Ըստ իրենց ձնի ն կա ) վում է կտրիչների (ոօտա իսկականսեղանատամներ Կտրիչներըզուրկ են կյանքի ընթացքում: Առնետն ունի կարճ պ տաբար կարճ վերջավորու օղակաձն դասավորվածթե Բերանի խոռոչում ա կլանի ն կերակրափողիմի ված է որովայնի խոռոչի ձ մարսված սնունդը ստամ մատնյա աղիք, որտեղ լյա րած հյութերում պարունա ունենում սննդանյութերի վ ղիքներում մարսված սննդ չմարսված մասերը հաստ, աղիքով հետանցքիօգնությ Շնչառական համակ նությամբ մթնոլորտայինօդ որոշ չափով փոշեզտված շնչափողի օգնությամբ ն ն վոր բրոնխային ճյուղերով գլխավոր բրոնխներըառա ցած է երկրորդային,երրոր րից: Ամենափոքրտրամա են թոքաբշտիկներով`ալվե

|

Արտաթորությանհամակարգըբաղկացած է մեկ զույգ երիկամներից ն նրանցից սկիզբ առնող միզածորաններից,որոնք բացվում են միզապարկիմեջ: Արու առնետն ունի մեկ զույգ սերմնարաններ,որոնք սեռական հասունացմանշրջանում որովայնի խոռոչից, աճուկային խողովակներով իջնում են դեպի աճորձապարկ:Սերմնարաններինհարում են մակամորձինները: Սերմնաբջիջներըսերմնարաններիցդեպի միզասեռական խողովակեն դուրս գալիս սերմնատարների միջոցով: էգի սեռական գեղձերը մեկ զույգ ձվարանները են, որոնք տե-

համար:

Բարձր զարգացմանեն հասել հոտառությանօրգանները, որոնք ծառայում են ինչպես կողմնորոշման, այնպես էլ սննդի հայթայթման

յամբ:

վերնում տեղավորված է էպիֆիզը: Միջին ուղեղը ի տարբերությունողնաշարավորների մինչն այժմ ուսումնասիրվող դասերի, այնքան էլ մեծ չէ: Լավ զարգացած է ուղեղիկը, որը վերնից ծածկում է երկայնաձիգուղեղին: Առնետիմոտ շատ լավ զարգացած են զգայարանները: Բացի ողնաշարավորներիմյուս դասերինբնորոշ միջին ն ներքին ականջների, առնետն ունի նան արտաքինականջ, որը բաղկացածէ ականջախեցուց ն լսողական անցքից: Միջին ականջում տեղավորվածեն երեք լսողական ոսկրիկները մուրճը, սալը ն ասպանդակը,իսկ ներքին ականջում խխունջը: Առնետիաչքերը թռչուններինույն օրգանների հետ համեմատած ունեն ավելի պարզ կազմություն ն օժտված չեն գույնային տեսողութ-

Մարմնի առջնի մասից երակայինարյունը դեպի աջ նախասիրտէ վերադարձվումառջնի զույգ սիներակների,իսկ հետին մասից հետին զույգ սիներակների միջոցով: Հետին զույգ սիներակների մեջ է թափվում նան ներքին օրգաններիցհավաքվողերակայինարյունը: Առնետի կենտրոնական նյարդային համակարգը սողունների նույն համակարգից տարբերվում է հատկապեսգանգուղեղի մեծ կիսագնդերի շատ ուժեղ զարգացմամբն ամբողջապեսծածկվածէ գորշ նյութով կեղնով: Կիսագնդերիանմիջակյան շարունակությունըդեպի հետ կազմում է միջանկյալ ուղեղը: Նրա ստորին մասից կախված է հիպոֆիզը, իսկ

Սերին:

ջացնում է աորտայի աղեղ, որից սկիզբ առնող երեք զարկերակներ սնում են գլուխը ն մարմնիմասում ընկած օրգանները: Այդ զարկերակներիանջատվելուցհետո աորտանողնաշարիեիկարությամբձգվում է դեպի հետ, միաժամանակճյուղեր տալով ինչպեն մարմնի ներքին օրգաններին, այնպես էլ մարմնի հետին կեսի օրգան-

Նախօրոք սպանված տաշտակիմեջ ն զննեք կաթն հատկություններըմազածած Հատուկ ուշադրություն կութնուններին,առանձին-ա տամները ն իսկական սեղ լրացրեք ատամներիբանաձն Առնետի ներքին օրգա դանու մարմինըուղղեք մեջք վորությունները,գնդասեղնե տաշտակի հատակին: Պինց մաշկը, կատարեք երեք կտր յամբ, պարանոցիցմինչն հետ վերջավորություններիուղղու Մաշկային լաթերը գնդասե հատակին:Միննույն հաջոր ներ կատարեք նան մկանայ րեք գնդասեղներով: Պինցե տը, մկրատով կտրեք ստոծ կրծքավանդակիառջնեիպատը Կրծքավանդակիվերին հարսրտային պարկի մեջ: Կ բերեք սիրտը ն դիտեցեքնա րից տարբերվում են իրենց իսկ փորոքները բաց վարդ բանի վրա, որ կրծքավանդա ված են ստոծանիով: Դիտե անձիջապեսստոծանու տակ ստամոքսը:Նույն կողմում ըն մասում ընկած միզապարկը

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ

ղադրված են գոտկային շր գտնվում են ֆոլիկուլներում, են մարմնի խոռոչ, իսկ այնտ լայնացմանմեջ: Ձվատար խո Առնետի արգանդը,որն հովում է սաղմի էմբրիոնալզ կազմողհեշտոցը սեռականա

1.

4.

Յ.

2.

Բնութագրեքկաթնասուններիդասը: Ինչպիսի՞առանձնահատկություններ կան կրծողներիատամնաշարի կառուցվածքում: Նկարագրեք կաթնասունների շնչառության, մարսողության, արյան շրջանառության,արտաթորությանն բազմացմանհամակարգերիառանձնահատկությունները: Ինչպիսի կազմություն ունի նյարդայինհամակարգըն ինչպիսի՞տարբերություններկան ողնաշարավորներիմյուս դասերի համեմատությամբ:Թվարկեք կաթնասուններիմաշկի կազմությանառանձնահատկությունները:

համար Հարցերինքնաստուգման

Զննման ընթացքում հեշտ է համոզվել, որ որովայնիխոռոչի հիմնական մասը զբաղեցնումեն աղիքները: Մկրատի օգնությամբ աղիքները կախող միջընդերքը կտրելուց հետո աղիքները տեղավորեք ջրով, լցված տաշտակիմեջ ն աշխատեք միմյանցից տարբերել տասներկումատնյա,բարակ, հաստ ն կույր աղիքները: Որովայնի խոռոչիմեջքայինպատիշրջանում գտեք երիկամները, միզածորաններըն միզապարկը: Եթե հերձված առնետը էգ է, ապա նրա հաստ աղիքի շրջանում կւսրող եք գտնել հեշտոցը, նրա աջ ն ձախ մասերում` արգանդի եղջյուրները ն ձվարանները: Արուի սեռականհամակարգըուսումնասիրելիս անհրաժեշտ է թեթնակիճնշել ամորձապարկիվրա կամ ձգել սերմնալարը, որից հետո կերնան սերմնարաններըիրենց հավելումներով: Ծանոթացեք նան առնեւոիառջնի ն հետին վերջավորությունների կառուցվածքին:Մկրատիօգնությամբիրարից անջատեքբազուկը, նախաբազուկը ն թաթը: Ուշադրություն դարձրեք այն հանգամանքի վրա, որ նախաբազուկը կազմված է երկու ոսկրերից ճաճանչոսկր ն արմունկոսկր: Հաշվեցեք առջնի վերջավորությանմատներիթիվը ն ուշադրուքյուն դարձրեք այն բանի վրա, որ բոլոր մատները զինված են ճանկերով: Նույն պլանով ծանոթացեք նան հետին վերջավորության կազմությանը: Ազդրը, սրունքը ն թաթը անջատեք իրարից: Հաշվեք հետին վերջավորությանմատները,դիտեք ճանկերը: Աշխատանքային տետրում գրեք առնետի կարգաբանությունը: Նույն տեղում նկարեք հերձած առնետը ն ցույց տվեք համապատասխան օրգանները:

10.

Ամնիո

Ա, Բ, Գ, Դ զա

Նկար

Աշխատանքայի գաբանությունը:

1. էնտողերմ, 2. էնդոդ խ նի արտասաղմնային ամնիոնայինհեղուկով,

5.

-

ձուկ (սաղմոն),

Բ

-

-

Գ

-

ԵրկԿաթնա-

գանգուղեղիէվոլյուցիան Ողնաշարավերների

ոսկրային ծուկ (շնաձուկ), Կռճիկային Ե Թռչուն (աղավնի),Զ (Մողես), Աո

11.

,

սու ագար),

-

,

ուղեղ, Փոքր

6.

3.

-

ու-

(շուն), Կաթնասուն Ան Ե արման Միջին Արաբնաուղնղ, ուղեղ: ԲԼթոր, երկայնածիգ ր այ ԱՆԻՆ

Ա

Նկ

Ա՛-

ԱԱ

-

-

Սջ

Դ"

կեն

Երնի,

սրտ խորշ, 4ա ս միջե միջնապատի ոակ), 9. Ամբողջ մար արյունը դուրս բերող կետերով,իսկ երակ

ե,

Ձկների, Բ-

Նկ. 12. Ողն

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ 18. ԵՐԿԿԵՆՑԱՂՆԵՐ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՏԻՊեննե

ՆԱԽԱԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ

ՊԱՐԱՊՍՈՒՆՔ

1. ՍԱՐԿՈՂՅԱՆԵՐԻ

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

2. ԱՏՐԱԿԱՎՈՐՆԵՐԻ

3 ՍՊՈՐԱՎՈՐՆԵՐԻ

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

4. ԻՆՖՈՒԶՈՐԻԱՆԵՐ

ԱՂԵԽՈՐՇԱՎՈՐՆԵՐԻ

ՏԻՊ...

ՋԻ

ԴԱՍ

ՀԻԴՐԱ

ԵՐԿԾԾԱՆ

...1111.

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

7. ԵԶԱՆ

ՊԱՐԱՊՍՈՒՆՔ

8 ԷԽԻՆՈԿՈԿ, ԼԱՅՆ

աաա

ԵՐԻԶՈՐԴ, ԽՈԶԻ

ԵՐԻԶՈՐԴ

ՈՐԴԵՐԻ

ՊԱՐԱՊՍՈՒՆՔ

13. ԽԱՎԱՐԱՍԵՐՆԾՐ

ՊԱՐԱՊՍՈՒՆՔ

14 ՄԻՋԱՏՆԵՐԻ

16 ՆՇՏԱՐԻԿ-

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

17. ՁԿՆԾՐ.....Ն11

ԲԵՐԱՆԱՅԻՆ

ամա

աաա

ԱՊԱՐԱՏԸ...

աաա

աաա

ւա

նաւ

ԼԸ.

ԼԼ...

ապաս աաա

11.

ՋՐԱԼՈՒ..նլնլլլլլեաաացաա

15 ԱՆԱՏԱՄ, ԽԱՂՈՂԻ ԽԽՈՒՆՋ...

ՊԱՐԱՊՍՈՒՆՔ

նաաայակաաաաաա

աաաաաաաաաաթյա

12. ԽԱՉԱՍԱՐԴ, ԿԱՐԻՑ, ՏԻԶԵՐ

եՆ...

ականա

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

ՏԻՊ

ւա

աաա

աաա

11. ԳԵՏԻ ԽԵՑԳԵՏԻՆ,

ՔՈՐԴԱՎՈՐՆԵՐԻ

աաա

աա,

ՏԻՊ...

Լելե.

Լլա

աաա

Լանա

ԼԼ.

ԵՐԻԶՈՐԴ.

ՏԻՊ...

ՏԻՊ

ւա

ՊԱՐԱՊՍՈՒՆՔ

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

դաաայա

աաադաաաաաւաաաաաաաաաաայյա

10. ԱՆՁՐԵՎԱՌՐԴ, ԲԺՇԿԱԿԱՆ ՏԶՐՈՒԿ

ՓԱՓԿԱՄԱՐՍԻՆՆԵՐԻ

աան

ենե.

աաա

9. ԱՍԿԱՐԻԴ, ՍՐԱՏՈՒՏ, ՏՐԻԽԻՆԵԼԱ

ՀՈԴՎԱԾՈՏԱՆԻՆԵՐԻ

աաաա

ենե.

ԿԱԹՆԱՍՈՒՆՆԵՐ:

ւՆ

ՆՇՏԱՐԱՆՄԱՆ

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

Լ...

աաաաւաաաաաաա

ՏԻՊ

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ 21

ադան

աաա

Պեննե

ՈՐԴԵՐԻ

աւ

աաաաա

ԿԱՄ ԱՌԱՋՆԱԽՈՌՈՉԱՎՈՐ

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ 20 ԹՌՉՈՒՆՆԵՐ:

մնե

աաա

ՊԱՐԱՊՍՈՒՆՔ

ՕՂԱԿԱՎՈՐ

Լելե.

աաա

ԵՐԿԾԾԱՆ

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ

աաա

ԴԱՍ...

6 ԼՅԱՐԴԻ

ԿԼՈՐ

աաա

աաա

5. ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ

ՏԱՓԱԿ ՈՐԴԵՐԻ

աաա

ԴԱՄ.....լլնե.եենաաաաաացայա

ՊԱՐԱՊՍՈՒՆՔ

ՊԱՐԱՊՍՈՒՆՔ

աաա անան

ականա

ն...

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔ 19 ՍՈՂՈՒՆՆԵՐ

նաՆԱ

նեան

աաա

Գրիգորյան, Ս. Մ. Նազարեթյան, Լ. Մ. Մարգարյան

հրատարակչություն

ԻԵ-ոճմ:

40.49.82

թոու(Թոծտ»տ.2ռ

Հեռ. 58.22.99

ՍՊԸ-ի տպարանում: Տպագրված է «ԱՍՈՂԻԿ» Ք. Երնան, Ավան,Չարենցի 9/22

Ստորագրվածէ տպագրության23.01.2001թ. Տպագրության եղանակը՝ռիզոգրաֆիա Ֆորմատ՝ 602:84/16,Թուղթ՝ օֆսեթ Պատվեր Իր 160, Տսլաքանակ՝400:

«ԱՍՈՂԻԿ»

ԱՍՈՂԻԿ

Է|

Գիրքը հրատարակվում է Հայկական Գ.յուղատնտեսական Ակադեմիայիպատվերով՝ Գյուղատնտեսական բարեփոխումներիաջակցության ծրագրի միջոցներով:

ուսումնականձեռնարկ

ԿԵՆԴԱՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Վ.Խ.