Կենդանիների աճը և զարգացումը

ՀՀ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԲՈՒԾՄԱՆ

ԵՎ ԿԵՐԱԿՐՄԱՆ ԱՄԲԻՈՆ

Գ.Հ. ԳԻԼՈՅԱՆ, Ա.Վ. ԱԶԻԶՅԱՆ, Ն.Ա. ԿԱՍՈՒՄՅԱՆ

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԱՃԸ

ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿ

ԵՐԵՎԱՆ ՀԱԱՀ

ՀՏԴ 636 (07) ԳՄԴ 45/46ց7 Գ 573

Հաստատված է Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի կողմից Գրախոսներ՝

Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի մասնավոր անասնաբուծության ամբիոնի վարիչ, գյուղ. գիտ. թեկն. Տ.Ժ. Չիթչյան «Սննդամթերքի անվտանգության ոլորտի ռիսկերի գնահատման ն վերլուծության գիտական կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի գլխավոր գիտաշխատող, գյուղ. գիտ. դոկտոր Լ.Մ. Մինասյան Գյուղատնտեսության աջակցության հանրապետական կենտրոնի փոխտնօրեն, գյուղ. գիտ. թեկն. Ա.Մ. Հայրապետյան Բնապահպանության նախարարության կենսառեսուրսների կառավարման գործակալության պետ, գյուղ. գիտ. դոկտոր Ա.Հ. Հովհաննիսյան

Խմբագիր՝

Գ 573

Մ.Ժ. Ղազարյան ԳÆÈՈÚԱՆ Գ.Հ. ն ուրիշներ Կենդանիների ա×ը ն զարգաóումը: ՈՒսումնական ձեռնարկ / Գ.Հ. Գիլոյան, Ա.ì. Ազիզյան, Ն.Ա. Կասումյան. - ºր.: ՀԱԱՀ, 2016. - 98 էç: ՈՒսումնական ձեռնարկը կազմված է գործող ուսումնական ծրագրերին համապատասխան: Նախատեսված է «Գյուղատնտեսական կենդանիների ուծում» ն «Անասնա ուծության հիմունùներ» առարկաներն ուսումնասիրող գյուղատնտեսական ոլոր մասնագիտությունների ուսանողների, ինãպես նան արտադրության աշխատողների համար: ՀՏԴ 636 (07) ԳՄԴ 45/46ց7

|Տ8Ի 978-9939-54-966-8

Փ Գ.Հ. Գիլոյան, 2016 Փ Ա.ì. Ազիզյան, 2016 Փ Ն.Ա. Կասումյան, 2016 Փ Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան, 2016

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Անասնապահությունը ժողովրդական տնտեսության կառուցվածքում զբաղեցնում է կարնոր տեղ: Այն գյուղատնտեսական արտադրության կարնոր ճյուղերից մեկն է. բնակչությանն ապահովում է բարձրարժեք սննդամթերքով (կաթ, միս, ձու, կենդանական յուղ ն այլն), թեթն արդյունաբերությանը՝ հումքով (բուրդ, գառնենի, ոչխարենի, կաշի, փետուր ն այլն), հողագործությանը՝ օրգանական պարարտանյութով (գոմաղբ, թռչնաղբ): 2015 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Հայաստանի Հանրապետությունում գյուղատնտեսական կենդանիների ընդհանուր գլխաքանակը կազմել է՝ տավար՝ 688553 գլուխ, որից կով՝ 313872, ոչխար՝ 713879, այծ՝ 31891, ձի՝ 11430 գլուխ: Անասնապահության տեսական հիմքը կազմում են անասնաբուծական գիտությունները (գյուղատնտեսական կենդանիների բուծում, գյուղատնտեսական կենդանիների կերակրում, մասնավոր անասնաբուծություն, անասնապահական մթերքների արտադրության տեխնոլոգիա), որոնք հնարավորություն են տալիս ընտանի կենդանիների բուծման, աճեցման ն արդյունավետ օգտագործման հիման վրա բարձրացնել ճյուղի արդյունավետությունը: Գյուղատնտեսական կենդանիների բուծումը, որպես գիտություն, բնորոշվում է գոյություն ունեցող ցեղերի որակական կատարելագործման ն արդյունաբերական տեխնոլոգիաների պահանջները բավարարող նոր առավել բարձր մթերատվությամբ ցեղերի կամ ցեղային խմբերի ստեղծմամբ: Սույն ուսումնական ձեռնարկը ներառում է կենդանիների օնտոգենեզի (անհատական զարգացման) օրինաչափությունների ուսումնասիրությունը ն բացահայտում դրանց կարնորությունը բարձր մթերատվությամբ կենդանիների նպատակային աճեցման ու գնահատման գործում: Տավարաբուծության զարգացման ծրագրի շրջանակներում 2007-2015 թթ. Ավստրիայից ն Գերմանիայից Հայաստանի Հանրապետություն են ներկրվել հոլշտին, շվից ն ֆլեկվի ցեղերի երինջներ, ինչը սելեկցիոն տեսանկյունից ունի կարնոր նշանակություն: ՈՒստի ուսումնական ձեռնարկում ներկայացված տեխնոլոգիաները կարող են ուղեցույց լինել դրանցից ծնված մատղաշի նպատակային աճեցման համար:

ԳԼՈՒԽ 1

ՕՆՏՈԳԵՆԵԶ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Արիստոտելը սաղմի զարգացման գիտության հիմնադիրն է: Մի շարք գիտնականների (էմպեդոկլոմ, Դեմոկրիտոմ, Անակսագորոմ ն ուրիշներ) ն սեփական ուսումնասիրությունների վերլուծությամբ նա նկարագրել ն փորձել է մեկնաբանել կաթնասունների ու թռչունների սաղմի զարգացումը: Արիստոտելը «Կենդանիների ծագումը», «Կենդանիների պատմությունը», «Շնչառության մասին» ն այլ աշխատություններում հիմնավորում է, որ սաղմի առանձին մասերի զարգացումն ընթանում է ոչ միաժամանակ, այլ տեղի է ունենում հաջորդականությամբ: Արիստոտելի գիտական հիմնավորումները հետագայում` 2Մ||| դարի երկրորդ կեսին, կազմեցին օնտոգենեզի գիտական տեսության հիմքը: Ռուս ակադեմիկոս Կ.Մ. Բերը 1827 թ., շան ձվարանում հայտնաբերելով ձվաբջիջ, կատարում է խոշոր հայտնագործություն. մինչ այդ ոչ ոք կաթնասունների ձվարանում ձվաբջիջ չէր հայտնաբերել: 18371838 թթ. հրատարակված «Կենդանիների զարգացման պատմությունը» աշխատությունում նա մանրամասնորեն ներկայացրել է խոշոր կենդանիների սաղմերի զարգացման փուլային բնույթը: Հավի սաղմը համեմատելով կաթնասունների սաղմի հետ` Կ.Մ. Բերը, նշել է, որ սաղմի զարգացման վաղ փուլերում էմբրիոգենեզն ընթանում է միատեսակ, իսկ հետագա փուլերում տեղի է ունենում հատկանիշների տարամիտում: 2|2 դարում Չ. Դարվինը «Տեսակների ծագումը» (1859) աշխատությունում կարնորել է կենդանիների պատմական զարգացումը ն օնտոգենեզը` նշելով, որ կենդանիների արգանդային զարգացման ընթացքում կրկնվում են դրանց հեռու նախնիների մի քանի գծեր: Նա նան ընդգծել է. «Սաղմը տեսակի անցած ուղու վկան է»: Ավելի ուշ է. Հեկկելը (1866) ձնակերպել է կենսագենետիկական օրենքը, որի համաձայն՝ օնտոգենեզը ֆիլոգենեզի համառոտ կրկնությունն է:

Ըստ ռուս գիտնական Ա.Ն. Սներցովի` ֆիլոգենեզը պատմականորեն ընտրված օնտոգենեզների շարք է, իսկ օնտոգենեզը` ոչ միայն ֆիլոգենեզի արդյունք է, այլ նան կազմում է դրա հիմքը: Կենդանիների ն բույսերի անհատական զարգացումը ձվաբջջի բեղմնավորման պահից մինչն մահ կոչվում է օնտոգենեզ: Օնտոգենեզ անվանումը ծագել է հունարեն օոtօտ-կյանք ն g6ո6տiտ-ծագում, զարգացում բառերից. նշանակում է անհատի զարգացում: Օնտոգենեզի ընթացքում կենդանիները ձեռք են բերում ոչ միայն տեսակային ն ցեղային հատկություններ, այլն ձնավորվում են դրանց համակազմվածքը, արտակազմվածքը ն մթերատվությունը: Այն նպաստում է ծնողների հատկանիշների ժառանգականության ն փոփոխականության հաջորդականությանը: Գյուղատնտեսական կենդանիների բոլոր տնտեսական հատկանիշների (կաթնատվություն, ձվատվություն, բրդատվություն, արագավազություն) ձնավորումը կատարվում է զարգացման ժառանգական հիմքի ն արտաքին պայմանների հիման վրա: Օնտոգենեզը ներառում է երկու կարնոր պրոցես` աճ ն զարգացում, որոնք փոխկապակցված են, բայց ոչ նույնական: Աճն օրգանիզմի չափերի ն զանգվածի ավելացումն է, ինչը տեղի է ունենում հիմնականում սպիտակուցային նյութերի կուտակմամբ (ասիմիլացում): ՈՒղեկցվում է ոչ միայն զանգվածի ավելացմամբ, այլն մարմնակազմվածքի փոփոխությամբ` ապահովելով նոր որակ: Կենդանիների աճի հիմքում ընկած են երեք տարբեր պրոցեսներ` բջիջների բաժանում, դրանց զանգվածի ն ծավալի մեծացում, միջբջջային նյութի կուտակում: Բազմաթիվ գիտնականներ օրգանիզմի աճ հասկացությունը մեկնաբանել են տարբեր կերպ: Վ.Գ. Դրիշը, Կ.Յ. Սենտ-Իլերն աճը բնորոշել են որպես մարմնի չափերի, ծավալի, զանգվածի մեծացում: Ի.Ի. Շմալհաուզենը` կենսաբանության խոշորագույն էվոլյուցիոնիստներից մեկը, աճը դիտել է որպես օրգանիզմում ակտիվ մասերի ավելացում, ինչի արդյունքում օրգանիզմում ավելանում է նան ազատ էներգիայի քանակը: Կ.Բ. Սվեչինն աճ է անվանել օրգանիզմում բջիջ5

ների զանգվածի, հյուսվածքների ն օրգանների գծային ն ծավալային չափերի ավելացումը, որը կատարվում է նոր ձնավորվող կենդանի նյութի որակական փոփոխությունների շնորհիվ: Պահեստային ճարպի ն ջրի կուտակման հաշվին կենդանի զանգվածի ավելացումը չի բնութագրվում որպես աճ: Օրինակ, երբ բտման ընթացքում խոզերը ճարպակալում են ն կենդանի զանգվածն ավելանում է, լիատարիք ճարպապոչավոր ոչխարները բերքատու արոտավայրերում կուտակում են ճարպի մեծ պաշար (մինչն 35-40 կգ), ապա օրգանիզմի զանգվածի ավելացումը չի համարվում որպես աճ: Մատղաշի աճը տեղի է ունենում ակտիվ նյութափոխանակության` օրգանիզմում սպիտակուցի կուտակման արդյունքում: Լիատարիք կենդանիների մոտ աճն ունի այլ բնույթ (տեղի է ունենում ճարպակալում): Կենդանիների աճը սինթեզի արդյունք է, այսինքն` ասիմիլացման (յուրացման) գերակշռումն է դիսիմիլացման (քայքայման) նկատմամբ: Կենդանիների աճի ն զարգացման կապի վերաբերյալ գիտության մեջ դեռնս գոյություն չունի միասնական կարծիք: Օրինակ՝ անգլիացի ականավոր կենսաբան Ջ. Հեմմոնդը գտնում է, որ զարգացումն աճի արդյունք է: Ըստ մի շարք գիտնականների՝ զարգացումն օրգանիզմի կառուցվածքային բարդացումը, օրգանների ն հյուսվածքների տարբերակումն է: Ն.Ն. Կոլեսնիկի կարծիքով կենդանու աճն օնտոգենեզի հիմնական ցուցանիշներից մեկն է: Իսկ Վ.Ի. Ֆյոդորովի համոզմամբ օրգանիզմի զարգացումը տեղի է ունենում երկու հիմնական պրոցեսների՝ աճի ն տարբերակման արդյունքում: Վերջիններս ղեկավարվում են գենոտիպով պայմանավորված օնտոգենեզի ընթացքի հաջորդականությամբ ն սաղմի զարգացման ու արտաքին միջավայրի ազդեցության արդյունք են: Կենդանիների աճի ն զարգացման առանձնահատկությունները Աճի ն զարգացման փոխադարձ կապն օրգանիզմում օնտոգենեզի ընթացքում տեղի ունեցող քանակական ու որակական փոփոխությունների միջն գոյություն ունեցող կապն է: Աճի ն զարգացման պրոցեսները փոխկապակցված են:

Զարգացումն օրգանիզմի կառուցվածքային բարդացումը, օրգանների ն հյուսվածքների մասնագիտացումն ու տարբերակումն է: Այսինքն՝ յուրաքանչյուր օրգանիզմում զարգացումը բնորոշվում է բջիջների որակական փոփոխությամբ, օրգանների գոյացմամբ, որոնք հանգեցնում են բեղմնավորված ձվաբջջից մինչն հասուն, բազմացման ընդունակ ն հիմնական գծերով ծնողներին նման օրգանիզմի ձնավորման: Կենդանիների զարգացմանը բնորոշ կարնոր առանձնահատկություններն են` 1. Օրգանիզմում որոշակի ֆունկցիա կատարելու համար օրգանների, բջիջների ն հյուսվածքների մասնագիտացումը: 2. Օրգանների ն հյուսվածքների ֆունկցիաների բարդացումն ու նոր ֆունկցիաների առաջացումը (մորֆոգենեզ): 3. Տարբեր օրգանների ն հյուսվածքների զարգացման փոխադարձ կապն ու միասնականությունը (կաթնասունների ն թռչունների մոտ ապահովվում են նյարդային ու ներզատիչ համակարգերի, ֆերմենտների ն արյան միջոցով): 4. Օրգանիզմի հարմարվողականությունն արտաքին միջավայրի պայմաններին: 5. Կենդանիների անհատական զարգացման փուլային բնույթը: Օրգանների ն հյուսվածքների մասնագիտացումն ու տարբերակումն ուղեկցվում են օրգանիզմի առանձին մասերի ոչ թե անկախ, այլ փոխկապակցված կենսագործունեությամբ: Վերջին տարիներին բջջային տարբերակումը բացատրվում է գեների ակտիվության տարբերակմամբ՝ 22 դարում կենսաբանական գիտության միակ ընդհանրացնող տեսությամբ: Համաձայն այդ տեսության՝ բջիջների մասնագիտացումը տարբեր տիպի բջիջներին բնորոշ որոշակի գեների գործունեության արդյունք է: Օնտոգենեզի ընթացքում մի դեպքում տարբերակումն ուղեկցվում է կենդանու աճի արագության նվազմամբ, մյուս դեպքում արագ աճը պայմանավորված է լինում օրգանիզմի զարգացման ընթացքի դանդաղեցմամբ: Միաժամանակ նկատվում է աճի ն զարգացման ինտենսիվացում կամ անկում (արտաքին միջավայրի անբարենպաստ պայմանների հետնանքով):

Ի տարբերություն կաթնասունների՝ միջատների մոտ նկատվում են օնտոգենեզի կտրուկ շրջայնացում (հաջորդափոխություն), աճի ն զարգացման պրոցեսների փոխադարձ բացառում: Ինտենսիվ աճ նկատվում է միայն մաշկափոխությունների միջն ընկած ժամանակահատվածում, իսկ զարգացումը տեղի է ունենում մաշկափոխության ընթացքում: Օրգանիզմի աճն սկսվում է ձվաբջջի բեղմնավորմամբ ն սաղմի ձնավորմամբ: Այն բարդ, ոչ միատարր պրոցես է, ներառում է ծնողների քրոմոսոմային ն ոչ քրոմոսոմային համակարգերը: Ըստ Ն.Ա. Կրավչենկոյի՝ սաղմի տրոհման ընթացքում առաջացած բջիջները, որոնք ոչ քրոմոսոմային նյութեր են, ձնավորում են պտղի տարբեր հյուսվածքները: Սաղմի տրոհման ընթացքում ոչ քրոմոսոմային նյութերի ճեղքումը տարբերակման առաջին աստիճանն է, իսկ կորիզային նյութի փոփոխումը՝ դրա հետնանքը: Գենն ակտիվ մասնակցություն է ունենում սաղմի զարգացմանը. սկսած գաստրուլայի փուլից` նպաստում է պտղի քիմիական տարբերակմանը: Ձնավորվող օրգանիզմում հետագայում տեղի ունեցող ցանկացած փոփոխություն պայմանավորվում է գենետիկական գործոններով: ՈՒսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ զարգացող օրգանիզմի ն քրոմոսոմների միջն գոյություն ունի ոչ միայն ուղիղ, այլ նան հակադարձ կապ, այսպես՝ քրոմոսոմներում գեների ակտիվությունը պայմանավորված է նուկլեոպլազմայի ն ցիտոպլազմայի վիճակով: Ըստ հետազոտության տվյալների՝ սերունդների միջն հաջորդականությունը պահպանվում է ոչ միայն կորիզային նյութերով, այլն բջջի ցիտոպլազմային տարրերով (բջջի թաղանթ, մեմբրան, միտոքոնդրիում): Նկատվել են նան ցիտոպլազմատիկ գեների վերակազմավորում (ре‐ комбинация) ն հատկանիշների ոչ կորիզային տիպի ժառանգում: Ցիտոպլազման ակտիվ մասնակցություն է ունենում սերնդից սերունդ բջջի կորիզի գենետիկական ինֆորմացիայի փոխանցման պրոցեսում: Իսկ յուրաքանչյուր օրգանիզմ իր հեռու ու մոտ նախնիներից ժառանգում է արտաքին միջավայրի պայմաններին հարմարվելու ն զարգանալու որոշակի հատկություններ` ձնավորելով անհատական որակներ ն դրանք փոխանցելով սերնդից սերունդ:

Գենոտիպը գենոմում առկա բոլոր ժառանգական գործոնների ամբողջությունն է, այսինքն՝ ցեղի, տեսակի, պոպուլյացիայի կամ առանձին օրգանիզմի ժառանգականության նյութական հիմքը: Օնտոգենեզի ընթացքում տեղի է ունենում գենոտիպի իրացում ն արտաքին միջավայրի պայմաններում ձնավորվում է ֆենոտիպը: Վերջինս կենդանու բոլոր տեսակի հատկանիշների ամբողջությունն է ն օրգանիզմի վիճակը տվյալ պահին` օնտոգենեզի որոշակի փուլում: Ֆենոտիպը պայմանավորվում է ժառանգական ն արտաքին գործոններով, սակայն չի նշանակում, որ բեղմնավորված ձվաբջջում (սաղմում) պահպանվում են ցեղի բնորոշ հատկանիշներն ու հատկությունները: Հետնաբար ծնողներից սաղմին փոխանցված զարգացման ընթացքը կամ դրա կրկնությունը միանման չի լինում: Սաղմի կարնորագույն կենսաբանական առանձնահատկությունը` ֆիլոգենեզը, տվյալ տեսակի զարգացման բնորոշ առանձնահատկությունները կրկնելու հատկությունն է: Յուրաքանչյուր օրգանիզմ ձեվավորվելիս ձեռք է բերում հեռու նախնիներից ժառանգած զարգացման որոշակի ձն, արտաքին միջավայրի նկատմամբ համապատասխան ռեակցիա: Սերունդների միջն սեռական բջիջների միջոցով ստեղծվող առաջնային կապը էվոլյուցիայի ընթացքում սկսում է բարդանալ տարբեր երկրորդական կապերով, ինչը պայմանավորված է` ա) սննդանյութերով ձվաբջջի ապահովմամբ, բ) ներարգանդային զարգացման պայմաններով, գ) մայրական կաթով կերակրմամբ, դ) սերնդի նպատային աճեցմամբ, ե) վարքի ժառանգմամբ ն այլ հարցերով: Նշված երկրորդ կարգի բոլոր կապերը գիտնական Ի.Վ. Պրոմպովն անվանել է սերունդների կենսաբանական կապ: Կենդանու ֆենոտիպում ամբողջությամբ չեն դրսնորվում օրգանիզմի գենոտիպային հնարավորությունները: Ենթադրվում է, որ բարձրակարգ կենդանիների գենոմը ներառում է շուրջ 300 հազար գեն, սակայն օնտոգենեզի յուրաքանչյուր փուլում գենետիկական ինֆորմացիան հաշվարկվում է միայն 5 % գեներով. կոնկրետ այն գեներով, որոնք ապահովում են տվյալ պահին անհրաժեշտ սպիտակուցի սին9

թեզը: Հետնաբար կենդանու զարգացումը, հատկությունների ն հատկանիշների ձնավորումը պայմանավորված են ինչպես գենոտիպով, այնպես էլ արտաքին միջավայրով, որի պայմաններում ընթանում է օնտոգենեզը: Աճի ն զարգացման հիմնական օրինաչափությունները: Բոլոր տեսակի գյուղատնտեսական կենդանիների օնտոգենեզին բնորոշ են մի շարք ընդհանուր գենետիկական, կենսաքիմիական, մորֆոլոգիական ն ֆիզիոլոգիական օրինաչափություններ.

1. Գենետիկական օրինաչափություններն են՝ ա) օնտոգենեզի գենետիկական պայմանավորվածությունը, կենդանու օրգանիզմի հատկությունների ն հատկանիշների հաստատուն լինելը, բ) կենդանու ֆենոտիպի ձնավորման կախվածությունը գենոտիպից, գ) աճի արագության ն տնողության պայմանավորվածությունը ժառանգականությամբ, կենդանու չափերի ձնավորումն արտաքին միջավայրի օպտիմալ պայմաններում ն կյանքի շարունակության ապահովումը, դ) օրգանիզմի ժառանգական հիմքի փոփոխվելը մուտացիայի արդյունքում:

2. Կենսաքիմիական օրինաչափություններն են՝ ա) օրգանիզմի ինքնաղեկավարվող միասնական համակարգի ստեղծումը, կենսաքիմիական պրոցեսների ուղղվածությունն օրգանների, հյուսվածքների ն բջիջների փոխկապվածության բարձրացմանը, բ) տարիքին զուգընթաց ասիմիլացման պրոցեսների նվազումը, օրգաններում ն հյուսվածքներում ջրի քանակի պակասումը, հանքային նյութերի ավելացումը, գ) օնտոգենեզի ընթացքում ազոտային նյութերի անջատման նվազումը, ինչի հետնանքով նվազում է նան մարմնի ն արյան սպիտակուցների ֆիզիկական ու քիմիական ակտիվությունը, իսկ խոլեստերինի քանակն ավելանում է:

3. Մորֆոլոգիական օրինաչափություններն են՝ ա) տարիքին զուգընթաց կենդանու աճի ինտենսիվության նվազումը,

բ) օրգանիզմի առանձին օրգանների ն հյուսվածքների աճի արագության կախվածությունը կերակրման ու պահվածքի պայմաններից (թերզարգացման օրինաչափություն):

4. Ֆիզիոլոգիական օրինաչափություններն են՝ ա) զարգացման արգանդային ն հետարգանդային շրջաններում աճի ու զարգացման փուլային բնույթը, բ) կենդանու զարգացման յուրաքանչյուր փուլում օրգանիզմի ֆունկցիոնալ գործունեության հավասարակշռված վիճակի պահպանումը, գ) ծերացման փուլում օրգանիզմի կենսունակության ն արտաքին միջավայրի պայմաններին հարմարվողականության նվազումը: Բեղմնավորված ձվաբջջից մինչն բազմացման ն վերարտադրության ընդունակ հասուն կենդանու զարգացման ընթացքը բաղկացած է արգանդային ն հետարգանդային շրջաններից, որոնք մի շարք գիտնականներ անվանում են զարգացման փուլեր: Արգանդային շրջանը ներառում է սաղմնային, նախապտղային ն պտղային փուլերը: Սաղմնային փուլը շարունակվում է բեղմնավորված ձվաբջջից մինչն սաղմի ն պտղաթաղանթի լրիվ ձնավորումը: Նախապտղային փուլը սկսվում է սաղմնային փուլի վերջից ն տնում է մինչն պտղային փուլի սկիզբը: Այս փուլում ձնավորվում են հյուսվածքները ն օրգան-համակարգերը (տվյալ տեսակին, ցեղին բնորոշ մարմնակազմվածքի ն կենսագործունեության առանձնահատկություններով), իսկ պտղային փուլը սկսվում է նախապտղային շրջանի վերջից ն տնում է մինչն կենդանու ծնվելը: Ըստ արգանդային զարգացման պայմանների` փոփոխվում են սաղմնային, նախապտղային ն պտղային փուլերի տնողությունները: Կենդանու արգանդային զարգացման առանձնահատկությունները պայմանավորված են մայրական օրգանիզմի ն պտղի բարդ կապով: Վերջինս իրականանում է պտղաթաղանթի (ընկերքի) միջոցով, որը մոր ն պտղի նյութափոխանակությունը, պտղի շնչառությունը, սնումը, նյութափոխանակության մնացորդների հեռացումն ապահովող օրգան է:

Ըստ պտղաթաղանթի չափի ն կոտիլեդոնային ապարատի մակերեսի՝ որոշվում են նորածին կենդանու մարմնի ձնավորումն ու կենսագործունեությունը: Կենդանու արգանդային զարգացման վրա ազդում են ժառանգական գործոնները, ինչպես նան կերակրման, պահվածքի ն օգտագործման պայմանները: Ըստ Վ.Օ. Վիտտի կողմից կատարված ուսումնասիրությունների տվյալների` այն զամբիկները, որոնց մոտ հղիության տնողությունը երկարում է մոտ 7-10 օրով, տալիս են ավելի արժեքավոր տոհմային մատղաշ, քան հղիության կարճ տնողություն ունեցող զամբիկները: Մի շարք ցեղերի ու գծերի արգանդային շրջանի տնողության երկարացումը պայմանավորված է ժառանգականությամբ ն արժեքավոր սելեկցիոն հատկանիշ է: Կենդանիների օնտոգենեզի օրինաչափությունները ներկայացված են սխեմա 1-ում:

ԱՐԳԱՆԴԱՅԻՆ ՇՐՋԱՆ

Սաղմնային փուլ

Տնողությունը՝ խոշոր եղջերավոր կենդանիներ՝ ոչխարներ՝ խոզեր՝

35 օր 30 օր 25 օր

Նախապտղային փուլ Տնողությունը՝ խոշոր եղջերավոր կենդանիներ՝ 25-26 օր ոչխարներ՝ 17-18 օր խոզեր՝ 12-17 օր Պտղային փուլ Տնողությունը՝ խոշոր եղջերավոր կենդանիներ՝ 210 օր ոչխարներ՝ 100-105 օր խոզեր՝ 80-85 օր

1. Սաղմի ձնավորում: 2. Սաղմի ամրացում արգանդի լորձաթաղանթին՝ 13-15 օր: 3. Սաղմի հատվածավորում, էկտոդերմի, մեզոդերմի ձնավորում: 4. Օրգանոգենեզ: 5. Բջիջների, հյուսվածքների տարբերակում, մասնագիտացում, օրգանների ձնավորում: 6. Սաղմի զանգվածի դանդաղ աճ:

1. Օրգանոգենեզի շարունակություն: 2. Ողնաշարի ոսկրացում, հյուսվածքների, մկանների ն ցեղային հատկանիշների ձնավորում: 1. Հյուսվածքների, օրգան-համակարգերի տարբերակման ավարտ: 2. Պտղի արագ աճ: 3. Ողնաշարի, ներքին օրգանների ն մկանների աճ:

ՀԵՏԱՐԳԱՆԴԱՅԻՆ ՇՐՋԱՆ

Նորածնության փուլ

Նորածնի հարմարվողականությունը կերակրման նոր տիպին, սննդարար նյութերի յուրացմանը, նյութափոխանակությանը, ջերմափոխանակությանը:

Կաթնային փուլ (ծնից մինչն մորից անջատումը, կաթով կերակրումը) Տնողությունը՝ 1. Կերակում կաթով: հորթեր՝ 3-6 ամիս 2. Արտաքին պայմանների նկատմամբ գառներ՝ 4 ամիս հետագա հարմարվողականություն: խոճկորներ՝ 2 ամիս 3. Մարսողական օրգանների, ոսկրերի ն մտրուկներ՝ 6-8 ամիս մկանների աճ: Սեռական հասունացման փուլ Տնողությունը՝ խոշոր եղջերավոր կենդանիներ՝ 6-8 ամսական ոչխարներ՝ 8-9 ամսական 1. Սեռական հասունացում: Սեռական խոզեր՝ 5-8 ամսական ռեֆլեքսի արտահայտում: ձիեր՝ 1,5 տարեկան 2. Օրգանիզմի հետագա զարգացում: թռչուններ՝ 4-6 ամսական Օրգանիզմի բոլոր ֆունկցիաների Ֆիզիոլոգիական հասունացման բարձր կենսունակություն, փուլ սերնդատվություն, մթերատվության բարձրացում: Օրգանիզմի հիմնական ֆունկցիաների Օրգանիզմի ծերացման փուլ մարում, ծերացում: Սխեմա 1. Կենդանիների օնտոգենեզը:

Հետարգանդային շրջանը ներառում է հետնյալ փուլերը. նորածնություն, կաթով կերակրում (կաթնային), սեռական հասունացում, ֆիզիոլոգիական հասունացում (օրգանիզմում ընթացող բոլոր ֆիզիոլոգիական պրոցեսների ակտիվացում ն մթերատվության բարձրացում) ն ծերացում (օրգանիզմում հյուսվածքների դիսիմիլացումը գերազանցում է ասիմիլացմանը): Նշված փուլերից յուրաքանչյուրը բնութագրվում է յուրահատուկ մորֆոլոգիական, ֆիզիոլոգիական ն կենսաքիմիական առանձնահատկություններով:

Աճի ն զարգացման ածանցյալ մեծությունների որոշումը Աճի արագության որոշումը: Կենդանու աճի արագությունը կյանքի տարբեր շրջաններում միանման չէ: Աճի արագությունը որոշվում է կենդանի զանգվածով ն չափումներով: Սահմանված են կենդանի զանգվածի բացարձակ ն հարաբերական չափումներ, որոնց հիման վրա որոշվում են կենդանի զանգվածի բացարձակ քաշաճն ու հարաբերական աճը: Բացարձակ քաշաճը մատղաշի կենդանի զանգվածի ն մարմնամասերի չափումների ավելացումն է որոշակի ժամանակահատվածում (օր, տասնօրյակ, ամիս, տարի). արտահայտվում է կիլոգրամներով: Բացարձակ քաշաճը որոշվում է մատղաշի վերջնական ն սկզբնական կշռումների տարբերության ու ժամանակահատվածի հարաբերակցությամբ: Բացարձակ քաշաճը որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Ճ

WԺ  W0

, t որտեղ Ճ-ն բացարձակ քաշաճն է, Մ0-ն` սկզբնական կենդանի զանգվածը, Մ1-ը` հաջորդ կշռման կենդանի զանգվածը, t-ն` ժամանակահատվածը: Օրական միջին քաշաճը ցույց է տալիս յուրաքանչյուր օրվա աճի փոփոխությունը: Օրական միջին քաշաճը որոշվում է հետնյալ բանաձնով. Ճ

( WԺ  W0 )  Ժ000

(tԺ  t 0 )

,

որտեղ Ճ-ն օրական միջին քաշաճն է, Մ0-ն` սկզբնական կենդանի զանգվածը, Մ1-ը` հաջորդ կշռման կենդանի զանգվածը, t0-ն` սկզբնական կշռման ժամանակը, t1-ը` հաջորդ կշռման ժամանակը, t1-t0-ն` երկու կշռումների միջն ընկած ժամանակահատվածը: Օրինակ, եթե կովկասյան գորշ ցեղի նորածին հորթի կենդանի զանգվածը եղել է 30 կգ, իսկ մեկ ամսականում` 45 կգ, ապա բացարձակ քաշաճը կկազմի

Ճ

45  30 1 0

իսկ օրական միջին քաշաճը` Ճ 

 15 կգ,

(45  30)  1000

 500 գ: 30  0 Եթե 3 ամսականում կովկասյան գորշ ցեղի հորթի կենդանի զանգվածը եղել է 75 կգ, իսկ 6 ամսականում` 145 կգ, ապա բացարձակ քաշաճը կկազմի 70 կգ, ամսական միջին քաշաճը` Ճ

145  75 63

իսկ օրական միջին քաշաճը` Ճ 

 23,3 կգ,

(145  75)  1000

 778 գ: 180  90 Սակայն բացարձակ քաշաճը չի բնութագրում աճի ինտենսիվությունը ն արագությունը: Աճի ինտենսիվության որոշման համար որոշվում է հարաբերական աճը` B

WԺ  W0

 Ժ00 4 ,

W0

որտեղ 8-ն աճի ինտենսիվությունն է, Մ0-ն` սկզբնական կենդանի զանգվածը, Մ1-ը` հաջորդ կշռման կենդանի զանգվածը: Ներկայացված օրինակում 8 

45  30

 100  50 4 : Հարաբերական աճի բանաձնն առաջարկել է Ա. Մայոնոտը: Հետագայում այն վերափոխել է Ս. Բրոդին. հարաբերական աճը որոշելիս նա բացարձակ քաշաճը (Ճ) հարաբերել է ոչ թե օրգանիզմի սկզբնական կշռին (Մ0), այլ երկու կշռումների միջին մեծությանը` 8

Մ1  Մ0 (Մ1  Մ0 )  0,5

Ներկայացված օրինակում 8 

 100 % :

45  30 (30  45)  0,5

 100  40 % :

Ս. Բրոդիի բանաձնի ճշգրտությունը հիմնավորվում է նրանով, որ հետազոտման շրջանում ստացված քաշաճը վերագրվում է ոչ միայն սկզբնական կշռի աճին, այլ նան օրգանիզմի միջին մեծությանը, քանի որ օրգանիզմն աճում է ոչ միայն սկզբնական հյուսվածքների աճի հաշվին. յուրաքանչյուր պահի նոր դուստր բջիջ ընդունակ է բաժանվել ն իր աճով ավելացնել կենդանու ընդհանուր քաշաճը: Աճն ավելի ճշգրիտ հետազոտելու համար հաշվարկվում է աճի տեսակարար արագությունը: Աճի տեսակարար արագություն է կոչվում մեկ միավոր կենդանի զանգվածի քաշաճը ժամանակի մեկ միավորում: Ըստ օրգանական աճի օրենքի՝ անփոփոխ արագությամբ աճող զանգվածի մեծությունը չափվում է յուրաքանչյուր t1 պահի` 6t

Մ  Մ0 6 ,

որտեղ Մ0-ն սկզբնական մեծությունն է t0 ժամանակում, 6-ն` աճի տեսակարար արագությունը, 6-ն` բնական լոգարիթմների հիմքը: Լոգարիթմելով կարելի է որոշել աճի տեսակարար արագությունը` 6-ն: lo0 Մ1  lo0 Մ0  Ct lo0 e կամ C 

lo0 W1  lo0 W0 , log e = 0,4343, t lo0 6

իսկ t=t1 – t0: Ներկայացված օրինակում C 

lo0 45  lo0 30  0,405 : 1  0,4343

Գյուղատնտեսական կենդանիների մարմնակազմվածքի չափերի ավելացման օրինաչափությունը ճշգրտությամբ արտահայտվում է k

կորագծի բանաձնով` Մ  mk , որտեղ m-ը սկզբնական չափումների մեծությունն է, k-ն` աճի հաստատունը: Ընդունելով, որ Մ1=mt1k ն Մ2=mt2k, կարելի է աճի հաստատունը հաշվել հետնյալ բանաձնով. K 

lo0 V2  lo0 V1 : lo0 t2  lo0 tԺ

Աճի բանաձնը` Մ=mt, դիֆերենցելու հիման վրա կարելի է որոշել օրգանիզմի դիֆերենցիալ ավել աճը (t) ցանկացած տարիքում՝ CV 

K

: t Աճի հաստատունը («) կարելի է որոշել հետնյալ կերպ. «=Ct: Աճի արագությունը տարիքին զուգընթաց օրինաչափորեն նվազում է: Աճի հաստատունը բնորոշ է միայն կյանքի որոշակի ժամանակահատվածի համար: Իմանալով աճի հաստատունը ն տարիքային փուլը, որին այն վերաբերում է, կարելի է որոշել կենդանու աճի ցուցանիշը տարբեր տարիքում: Աղյուսակ 1 Կենդանիների աճի արագությունն արգանդային ն հետարգանդային շրջաններում (ըստ Մ. Ռուբների տվյալների)

Կենդանու տեսակը

ծնվելիս, կգ

լիատարիք շրջանում, կգ

Հղիության տնողությունը, ամիս

արգանդային շրջանում

հետարգանդային շրջանում

ամբողջ օնտոգենեզի ընթացքում

Զանգվածի կրկնապատկումը

սաղմ, մգ

Զանգվածը

Ձի

0,60002

11,3

26,3

3,43

29,7

Շուն

0,4015

0,22

2,10

19,09

5,29

24,3

Կատու

0,6301

0,087

3,80

1,87

17,07

5,79

22,8

Ծովախոզուկ

0,499

0,050

0,10

1,97

16,61

3,58

20,19

Ըստ աղյուսակ 1-ի տվյալների` կաթնասուններին բնորոշ է չընդհատվող աճը: Դրանց արգանդային զարգացումն ընթանում է անհավասարաչափ ն զանգվածի ինտենսիվ աճ նկատվում է արգանդային շրջանի առաջին փուլում, երբ սաղմը կազմված է ոչ տարամիտված բջիջներից, որոնք չունեն որոշակի ֆունկցիա ն արագ են աճում: Ձիու աճի արագությունը զանգվածի կրկնապատկումով արտահայտելու դեպքում արգանդային շրջանում ավելի բարձր կլինի, քան հետար17

գանդային շրջանում: Խոզի 15-20 օրական սաղմի զանգվածը կրկնապատկվում է 5 օրում, իսկ 90-100 օրականինը` 10 օրում, այսինքն` երկու անգամ պակաս: Ըստ կենդանիների չափերի` արգանդային փուլում նվազում է նան զանգվածի կրկնապատկման ցուցանիշը: Օրինակ` ձիու սաղմի զանգվածի կրկնապատկումը կատարվում է 26,3, իսկ ծովախոզուկինը` 16,61 անգամ, այն դեպքում, երբ սաղմերի կշիռները մոտավորապես նույնն են: Տարբեր են նան միննույն ժամանակահատվածում զանգվածի բացարձակ աճի տարիքային փոփոխությունները (աղյուսակ 2): Աղյուսակ 2 Կենդանի զանգվածի աճի տարիքային փոփոխությունն արգանդային շրջանում (ըստ Կ.Բ. Սվեչինի տվյալների), % Ըստ տասնօրյակների

Կենդանու տեսակը

|

||

Ամբողջ շրջանում

ԽԵԿ Ոչխար Խոզ Ձի Ճագար

0,5 0,4 2,0 1,3 0,02

23,7 24,4 24,0 15,7 9,3

75,8 75,2 74,0 83,0 90,68

Աղյուսակ 2-ի տվյալների համաձայն` պտղի առավել ինտենսիվ աճ նկատվում է արգանդային շրջանի վերջին տասնօրյակում: Տարբեր տեսակի կենդանիներն ունեն արգանդային աճի ն զարգացման յուրահատուկ առանձնահատկություններ ն նորածնին բնորոշ տարբեր կենդանի զանգված: Նորածինների կենդանի զանգվածը կարնոր սելեկցիոն ցուցանիշ է: Ըստ ուսումնասիրության տվյալների՝ նորածնի ն 6 ամսականի կենդանի զանգվածների միջն համահարաբերակցության գործակիցը (r) սիմենթալ ցեղի համար կազմել է 0,657:0,03« կարմիր տափաստանային ցեղի համար` 0,71:0,07: Նորածնի ն 12 ամսականի կենդանի զանգվածների միջն համահարաբերակցության գործակիցը համապատասխանաբար կազմել է 0,63:0,08 ն 0,51:0,08:

Ծնվելիս կենդանիներն ունենում են մոտավորապես հետնյալ կենդանի զանգվածները. մտրուկներ` 40-60 կգ, հորթեր` 25-50 կգ, գառներ` 3-5 կգ, խոճկորներ` 1,0-1,5 կգ: Նորածինների կենդանի զանգվածի տատանումները պայմանավորված են կենդանու ցեղով, սեռով, մոր ն հոր կենդանի զանգվածով, ինչպես նան արգանդային զարգացման մի շարք գործոններով: Զանազան ցեղերի հորթերի միջին կենդանի զանգվածը ծնվելիս լինում է տարբեր, այսպես` անգելյան` 34,8 կգ, ջերսեյ` 24,0 կգ, հոլշտին` 40 կգ, շվից` 39 կգ, կոստրոմյան` 41,2 կգ, հոլանդական` 39 կգ, կովկասյան գորշ` 38 կգ: Բազմաթիվ տվյալների համաձայն՝ հորթի կենդանի զանգվածը ծնվելիս միջին հաշվով կազմում է մոր կենդանի զանգվածի 6-8 %-ը: Նորածնի կենդանի զանգվածի վրա որոշակի ազդեցություն է ունենում ցամաքի շրջանի տնողությունը, որը պտղի ինտենսիվ զարգացման շրջանն է, երբ պտուղն ունի սննդի կարիք: Աղյուսակ 3 Կովերի ցամաքի շրջանի տնողությունը Ցամաքի շրջանի տնողությունը, օր 0-10 11-20 21-30 31-60 61-90 91-120 121 ն ավելի

Կենդանի զանգվածը, կգ 17,8 30,7 31,8 31,9 32,4 32,7 33,1

Ըստ աղյուսակ 3-ի տվյալների` ցամաքի շրջանի կարճատնությունը վատ է անդրադառնում սաղմի զարգացման վրա: Ուստի առաջավոր տնտեսություններում հիմնականում կովերի ցամաքեցումը սկսում են հղիության յոթերորդ ամսից հետո, որպեսզի ցամաքի շրջանի տնողությունը կազմի մոտ երկու ամիս, որը միանգամայն բավարար է պտղի նորմալ զարգացման համար: Ցամաքի շրջանի երկարատնու19

թյունն անցանկալի է, քանի որ այդ դեպքում կաթնատվության շրջանը լինում է խիստ կարճատն, ինչն անթույլատրելի է: Նորածին հորթերի կենդանի զանգվածի վրա մեծ ազդեցություն են ունենում մայրերի սնվածությունը (գիրության աստիճանը), տարիքը ն կենդանի զանգվածը: Կաթնասունների հարաբերական աճը կարելի է արտահայտել որպես պարաբոլային կորագիծ: Ըստ Ս. Բրոդիի` բացարձակ քաշաճի ընթացքը համապատասխանում է լոգիստիկ Տ-աձն կորագծին. կաթնային շրջանին բնորոշ է ինքնարագացող աճը, իսկ սեռական հասունացման շրջանին` ինքնադանդաղող աճը: Հետարգանդային շրջանում աճը երկար ժամանակ շարունակվում է բջիջների չափերի մեծացման, միջբջջային գոյացումների, աղային ն այլ կուտակումների շնորհիվ: Մինչն սեռական հասունացման սկսվելը՝ հարաբերական աճը հետագա փուլերի համեմատությամբ լինում է ավելի բարձր: Կենդանիների աճը չընդատվող պրոցես է, սակայն ապացուցված է, որ մատղաշ կենդանիներն ունեն աճի ավելի մեծ ինտենսիվություն, քան լիատարիքները: Ըստ Ն.Ն. Կոլեսնիկի՝ աճն ընթանում է շղթայական ռեակցիայի նման, այսինքն՝ ամեն հաջորդ շրջանի աճը որոշվում է նախորդ շրջանի առանձնահատկության հիման վրա: Հետնաբար հետարգանդային փուլի առաջին շրջանի աճը պայմանավորվում է նորածնի կենդանի զանգվածով: Կենդանու չափերի մեծացումը ն կենդանի զանգվածի ավելացումն ուղեկցվում են աճի արագության նվազմամբ, մարմինն ընդունում է տվյալ տեսակին, ցեղին բնորոշ չափեր: Լիատարիք կենդանու մարմնի չափերը որոշվում են հղիության շրջանի ն աճի ընթացքի տնողությամբ: Փոքր կենդանիներն ունեն աճի ավելի բարձր ինտենսիվություն, սակայն ակտիվ աճի տնողությունն ավելի ցածր է, քան խոշոր կենդանիներինը: Տարբեր տեսակի կենդանիների կենդանի զանգվածի փոփոխման ուսումնասիրման տվյալներն ամփոփված են աղյուսակ 4-ում:

Աղյուսակ 4 Տարբեր տեսակի կենդանիների կենդանի զանգվածի փոփոխությունն աճի ընթացքում Կենդանու տեսակը Փիղ Ուղտ Ձի ԽԵԿ Խոզ Ոչխար Շուն Կատու Ճագար

Տնողությունը կյանք, տարի 9.5

հղիություն, օր

աճ, տարի 1,5 1,5 1,0

Լիատարիք կենդանու կենդանի զանգվածը, կգ 60-70 15-20 3,5 4-6

Պարզվել է, որ կյանքի տնողությունը պայմանավորված է զարգացման տնողությամբ, կենդանու չափերով, պտղատվությամբ ն կերակրման տիպով: Կենդանիներն ապրում են երկար, եթե դրանց կենդանի զանգվածը մեծ է, իսկ զարգացման շրջանը՝ երկար: Ա.Պ. Մարկուշինը նշում է, որ խոտակեր կենդանիների կյանքի տնողությունն ավելի երկար է, քան գիշատիչներինը: Կենդանիների պտղատվությունը հակադարձ համեմատական է կյանքի տնողությանը: Կենդանիների աճի տարիքային փոփոխության ֆիզիոլոգիական ն կենսաքիմիական հետազոտություններ կատարողները (Ա.Վ. Նագորնի, Վ.Ն. Նիկիտին ն ուրիշներ) մշակել են պրոտոպլազմայի աճի ն մարման տեսությունը: Նրանց համոզմամբ բարդ տարբերակվող հյուսվածքները ն առկա սպիտակուցները կամ արագ նվազում են, կամ լրիվ կորցնում վերարտադրման ֆունկցիան: Տարիքին զուգընթաց օրգանիզմում փոփոխվում են սպիտակուցների կազմը ն դրանց հարաբերակցությունը (լիատարիք կենդանիների օրգանիզմում շատ է գլոբուլինի, հատկապես գամմա-գլոբուլինի քանակը):

Պարզվել է նան, որ օրգանիզմի ծերացմանը զուգընթաց նվազում է ՌՆԹ-ի սինթեզը, իսկ հյուսվածքները միանում են նուկլեոպրոտեիդներին: Արդյունքում լիատարիք կենդանիների աճը դադարում է: Կենդանիների տնտեսական օգտագործման տնողությունն ավելի կարճ է, քան կյանքի տնողությունը: Այդ իսկ պատճառով այժմ շատ երկրներում սելեկցիոներները ջանում են երկարացնել կենդանիների տնտեսական օգտագործման տնողությունը ն դրանցից ստանալ որքան հնարավոր է շատ բարձրորակ մթերք: Տարբեր տեսակի կենդանիների կյանքի ն տնտեսական օգտագործման տնողության ուսումնասիրության տվյալները ներկայացված են աղյուսակ 5-ում: Ներկայումս մեծ ուշադրություն է դարձվում ամրակազմ համակազմվածքով բարձր մթերատվությամբ կենդանիների աճեցմանը: Տավարաբուծությունում կարնոր խնդիր է յուրաքանչյուր կովից կյանքի ընթացքում 8-10 հորթ ն 50000-60000 կգ կաթ ստանալը: Աղյուսակ 5 Տարբեր տեսակի կենդանիների կյանքի ն տնտեսական օգտագործման տնողությունը Տնողությունը, տարի Կենդանու տեսակը տնտեսական կյանքի օգտագործման ԽԵԿ 8-12 Ձի Խոզ 5-7 Ոչխար 5-8 Ուղտ Ճագար 2-3 Հավ Բադ 5-6

Մարմնակազմվածքի փոփոխությունն աճի ընթացքում Կենդանիների աճի առանձնահատկություններից է ոչ միայն ամբողջական օրգանիզմի, այլ նան դրա առանձին մասերի անհավասարաչափ աճը: Կյանքի ընթացքում օրգանների, հյուսվածքների, հատկապես կմախքի անհավասարաչափ աճը նպաստում է կենդանիների մարմնամասերի չափերի զգալի փոփոխությանը: Կմախքի առանձին մասերի անհավասարաչափ աճը գյուղատնտեսական կենդանիների տարիքային զարգացման հիմնական առանձնահատկությունն է: Կենդանու ծնվելուց հետո կմախքի զանգվածն ավելի դանդաղ է աճում, քան մարմնի ամբողջ զանգվածը: Տարիքին զուգընթաց, մարմնի զանգվածի համեմատությամբ, կմախքի զանգվածը նվազում է. խոշոր եղջերավոր կենդանիների մոտ նվազում է 35-ից մինչն 10 %, ոչխարների մոտ` 18-7 %, ձիերի մոտ` 30-13 %, խոզերի մոտ 10-5 %: Փոփոխվում է նան առանցքային ն ծայրամասային կմախքների հարաբերակցությունը: Հարկ է նշել, որ առանցքային կմախքին են պատկանում գանգը, ողնաշարը, կողերը, կրծքի ոսկորները, պոչը, իսկ ծայրամասային կմախքին՝ վերջավորությունները, ուսագոտու ն կոնքագոտու ոսկորները: Պ.Դ. Պշենիչնին, ըստ առանցքային ն ծայրամասային կմախքների զարգացման առանձնահատկությունների, կենդանիներին բաժանել է երեք տիպի: Առաջին տիպի կենդանիներին (ճագար, կատու) բնորոշ է արգանդային շրջանում առանցքային կմախքի ոսկորների ավելի արագ աճը: Երկրորդ տիպի կենդանիների (խոզեր) առանձնահատկությունն առանցքային ն ծայրամասային կմախքների ոսկորների աճի միանման արագությունն է հետարգանդային շրջանում: Երրորդ տիպի կենդանիների (խոշոր եղջերավոր կենդանիներ, ոչխար, ձի) մոտ արգանդային շրջանում ծայրամասային կմախքի աճը գերազանցում է առանցքային կմախքի աճին: Խոտակեր կենդանիները ծնվելիս ունենում են երկար վերջավորություններ ն համեմատաբար կարճ իրան: Դրանց առանցքային կմախքը հետարգանդային շրջանում աճում է ավելի արագ, ինչը մեծ

նշանակություն է ունեցել կենդանիների էվոլյուցիայի ընթացքում. գոյության կռվում անհրաժեշտ է եղել, որ նորածին հորթը կարողանա անմիջապես հետնել մորը: Ըստ Պ.Դ. Պշենիչնու` ի տարμերություն խոտակերների` կրծողները, գիշատիչները ն խոզերը ծնվում են օնտոգենեզի ավելի վաղ շրջանում: Դրանց μնորոշ է աճի առաջին տիպը (նկ. 1):

Նկ. 1. Մարմնի անհավասարաչափ աճի սխեման (ըստ Պ.Դ. Պշենիչնու):

Ինչպես կմախքի առանձին μաժինների, այնպես էլ ամμողջ կմախքի ձնավորման առանձնահատկությունները պայմանավորված են էվոլյուցիոն գործոնով: Ա.Ի. Օվսյանիկովի, Վ.Ի. Ֆյոդորովի ն մի շարք այլ գիտնականների տվյալներով μարձրության ինտենսիվ աճը փոխարինվում է ծավալային չափումների (լայնություն, խորություն, երկարություն) աճով: Ծայրամասային կմախքի աճը կարմիր ողնուղեղի շնորհիվ արգանդային ն հետարգանդային շրջաններում նպաստում է ամμողջ օրգանիզմի արագ զարգացմանը: Տարμեր տեսակի կենդանիների առանցքային ն ծայրամասային կմախքների աճի առանձնահատկությունները ներկայացված են աղյուսակ 6-ում: Ըստ μերված տվյալների` ակնհայտ է, որ μոլոր կենդանիների մոտ կմախքն արագ է աճում արգանդային շրջանում: Սաղմնային

շրջանում արագ աճում է առանցքային կմախքը: Մի փոքր ուշ (պտղային շրջանում) արագանում է ծայրամասային կմախքի աճը: Կենդանիների կյանքում կմախքն ունի կարնոր նշանակություն: Այն կատարում է հենարանային ն պաշտպանիչ ֆունկցիաներ, ապահովում է կենդանու համակազմվածքի ամրությունը: ՈՒստի կմախքի ոսկորների ձնավորման օրինաչափությունների ն դրա վրա ազդող գործոնների իմացությունը գործնականում ներկայացնում է կարնոր նշանակություն: Աղյուսակ 6 Տարբեր տեսակի կենդանիների առանցքային ն ծայրամասային կմախքների աճի առանձնահատկությունները (ըստ Վ.Յ. Բրովարի) Կմախքի ն կենդանի Աճի գործակիցը զանգվածների հետարգանդային շրջանում Կենդանու հարաբերակցությունը, % տեսակը լիատարիք առանցքային ծայրամասային նորածիններ կենդանիներ կմախք կմախք Ձի Կով Ոչխար Ճագար Կատու Հետարգանդային շրջանում կմախքի ն մկանունքի անհավասարաչափ աճի մասին են վկայում հայկական կիսաբուրդ ցեղի ոչխարների ոսկրային նեցուկի ն մկանունքի ուսումնասիրությունները (Ս.Խ. Կոբելյան, 2001), որոնց համաձայն՝ այդ շրջանում ավելի ինտենսիվ աճում են առանցքային կմախքի, քան ծայրամասային ն գանգի ոսկորները: Ծայրամասային կմախքի հարաբերական զանգվածն ավելի մեծ է. 8-9 ամսականների մոտ կազմում է 52 %, առանցքայինը՝ 48 %, իսկ 3-5 տարեկանների մոտ, ընդհակառակը, առանցքային կմախքն ավելի ծանր է ծայրամասայինից, որովհետն վերջավորությունների երկար խողովակակազմ ոսկորներում երկայնակի աճն ավարտվում է ավելի շուտ:

Մկանային հյուսվածքի աճը նս պայմանավորվում է ոսկորների աճով: Ոսկրային հյուսվածքի աճի ինտենսիվության գործակիցը ն հարաբերական աճը նվազում են ավելի ուշ զարգացող փափուկ (հատկապես մկանային) հյուսվածքների ու օրգանների հաշիվին: Մարտունու ն Արագածի տիպերի ոչխարների խոյերի ու մաքիների մոտ այդ աճը համապատասխանաբար կազմում է 12,7, 14,5 ն 11,9, 12,5: Ներքին օրգանների անհավասարաչափ աճը: Ներքին օրգաններից մի քանիսը ձնավորվում են ավելի վաղ, մյուսները` ավելի ուշ: Օրգանները ն հյուսվածքներն արագ աճողների (| խումբ), միջին արագությամբ աճողների (|| խումբ) ն դանդաղ աճողների (||| խումբ) բաժանելու դեպքում կստացվի աղյուսակ 7-ում ներկայացված տարբեր օրգանների ն հյուսվածքների աճի արագության տեղաբաշխումն արգանդային ու հետարգանդային շրջաններում: Աղյուսակ 7 Տարբեր օրգանների ն հյուսվածքների աճի արագության տեղաբաշխումն արգանդային ու հետարգանդային շրջաններում Օրգաններ ն հյուսվածքներ Մաշկ Մկաններ Առանցքային կմախք Ծայրամասային կմախք Աղիներ Ստամոքս Արյուն Սերմնարաններ Ուղեղ

Զարգացման շրջաները արգանդային

հետարգանդային

| | || | | || ||

| | | | | |

Բավականին ցայտուն է նան կենդանի քաշի նկատմամբ ստամոքսի տարբեր բաժինների աճի արագության տարբերությունը (ար26

տահայտված տոկոսներով), որը երնում է ստորն ներկայացված տվյալներից` Ստամոքսի բաժինները Կտրիչ Ցանց Գիրք Շրդան

Ծնվելիս

Լիատարիք կենդանի (5 տարեկան)

Խոշոր եղջերավոր կենդանիների բազմախոռոչ ստամոքսի ձնավորման ժամանակ նախ ձնավորվում է կտրիչը, ապա` ցանցը ն գիրքը (հազարաթերթիկ): Շրդանն ինտենսիվ է աճում արգանդային շրջանի երկրորդ փուլում, ծնվելիս լինում է գրեթե ամբողջությամբ ձնավորված, մինչդեռ մյուս բաժինները շարունակում են աճել: Բարակաղիքային բաժինը ձնավորվում է ավելի շուտ, քան հաստաղիքը, որն ինտենսիվ աճ է ունենում արգանդային շրջանում: Այդ նույն ժամանակ ինտենսիվ աճում է նան լյարդը: Ստամոքսաաղիքային ուղու օրգանների ձնավորման վրա մեծ ազդեցություն են գործում կենդանիների կերակրման մակարդակը ն տիպը: Տարիքին զուգընթաց օրգանիզմում ջրի քանակի պակասելու ն հանքային նյութերի ավելանալու հետնանքով նյութափոխանակության ինտենսիվությունը նվազում է: Միաժամանակ օրգանների ն հյուսվածքների անհավասարաչափ աճը հանգեցնում է մարմնի կառուցվածքի համաչափությունների փոփոխության: Հետարգանդային շրջանում մարմնակազմության համաչափությունների փոփոխությունները պայմանավորվում են մասնավորապես առանցքային ն ծայրամասային կմախքների աճի արագության տարբեր դրսնորումներով: Արգանդային ն հետարգանդային շրջաններում մարմնամասերի չափերի անհավասարաչափ աճը ներկայացված է նկար 2-ում (ըստ Ա.Ա. Ռուխկյանի):

Նկ. 2. Տավարի կմախքի համեմատական աճը սաղմնային ն հետսաղմնային շրջաններում:

Ըստ նկարի` նորածին հորթն ունի առավել արտահայտված μարձրության ն նվազ զարգացած լայնության ու խորության չափումներ: Այսպես՝ նորածին հորթի ոտքերի երկարությունը կազմում է 60 % (ըստ լիատարիք կենդանու ոտքերի երկարության), այն դեպքում, երμ զստոսկրերի լայնությունը կազմում է մոտ 30 %: Հարկ է նշել, որ նորածին հորթի կենդանի զանգվածը կազմում է լիատարիք կենդանու կշռի 7-8 %-ը: Հետարգանդային շրջանում էգերի կենդանի զանգվածը նորածինների համեմատությամμ ավելանում է 12-15 անգամ, արուներինը` 18-20 անգամ: Խոտակեր գյուղատնտեսական կենդանիների նորածիններն ունենում են համեմատաμար երկար վերջավորություններ, կարճ, ոչ լայն ն ոչ խորը իրան, կարճ ու լայն գլուխ: Սրμոսկրի μարձրությունը գերազանցում է մնդավի μարձրությանը: Հետարգանդային շրջանում, ենթարկվելով օրինաչափ փոփոխությունների ն հասնելով չափահասության, կենդանին դառնում է համեմատաμար ավելի կարճաոտ,

ունենում է ավելի երկար, խորը ն լայն իրան, չափավոր երկար գլուխ: Լիատարիք կենդանու մարմինը լինում է ավելի գեր: Նորածին հորթի ն լիատարիք կովի արտակազմվածքի համաչափությունների տարբերությունը ներկայացված է նկար 3-ում (ըստ Ա.Ա. Ռուխկյանի):

Նկ. 3. Կովի ն նորածին հորթի արտակազմվածքի համաչափությունները:

Նորածին գառան ն լիատարիք մաքիի արտակազմվածքի համաչափությունների տարբերությունը ներկայացված է նկար 4-ում (ըստ Ա.Ա. Ռուխկյանի):

Նկ. 4. Ոչխարի ն գառան արտակազմվածքի համաչափությունները:

Կենդանու մարմնամասերի չափերի տարիքային փոփոխությունները կատարվում են որոշակի հաջորդականությամμ (նկ. 5):

Նկ. 5. Տավարի մարմնակազմվածքի համաչափության տարիքային փոփոխությունները (ըստ Ա.Ա. Ռուխկյանի):

Առաջին տարում կենդանին շարունակում է միաժամանակ աճել ըստ μարձրության, երկարության ն լայնության:

Երկրորդ տարում աճն ըստ բարձրության նվազում է, իսկ ըստ երկարության ն լայնության` արտահայտվում ավելի ուժեղ: Երրորդ տարում երկարությամբ աճը նվազում է, իսկ լայնությամբ ն խորությամբ՝ շարունակվում: Չորրորդ տարում աճն առավելապես ընթանում է խորությամբ ն լայնությամբ, որով ն ավարտվում է կենդանու մարմնակազմվածքի ձնավորումը: Կմախքի զարգացման նշված օրինաչափությունները հաստատվում են տավարի տարբեր ցեղերի մնդավի բարձրության, իրանի երկարության ն զստոսկրերի լայնության չափումներով: ՈՒսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ծնվելիս մնդավի բարձրությունը կազմում է վերջնական բարձրության 50 %-ը, ուստի այդ չափումն առաջին տարում արագ աճի շնորհիվ սահմանային մեծության՝ 100 %-ի է հասնում 2,5 տարեկանում, մինչդեռ իրանի երկարությունը սահմանային մեծության է հասնում 3 տարեկան 3 ամսականում, իսկ զստոսկրերի լայնությունը` մոտ 4 տարեկանում: Սակայն աճի տարբերություն գոյություն ունի ոչ միայն մարմնի տարբեր չափումների, այլն մարմնի հենց նույն չափումների միջն: Կենդանիների աճի ն զարգացման վրա ազդող գործոնները Կենդանիների աճի ն զարգացման վրա ազդում են ինչպես ժառանգական, այնպես էլ արտաքին միջավայրի գործոնները: Ժառանգական գործոնով պայմանավորված են ներզատիչ գեղձերի, նյարդային համակարգի գործունեությունը, ինչպես նան օրգանիզմի օնտոգենեզի օրինաչափությունները, որոնց հիման վրա որոշվում է կենդանիների աճի բնույթը: Ժառանգական գործոնի ազդեցությունը: Ձնագոյացման ընթացքի վրա ազդող գլխավոր գործոնները ժառանգական գործոնի կրողներ` ԴՆԹ ն ՌՆԹ թթուներն են: Կենդանու տարիքին զուգընթաց հյուսվածքներում ն օրգաններում այդ թթուների պարունակությունը փոփոխվում է: Օնտոգենեզի ընդհանուր օրինաչափությանը համապատասխան՝ սկզբում արագ, հետագայում կենդանու տարիքին զուգընթաց նկատվում է ԴՆԹ ն ՌՆԹ թթուների խտության նվազում: Ընդ որում՝

ՌՆԹ-ի մակարդակն ավելի արագ է ընկնում, քան ԴՆԹ-ինը, ինչը պայմանավորված է նրանով, որ օնտոգենեզի սկզբնական փուլում կորիզը զբաղեցնում է ավելի մեծ տեղ, քան ցիտոպլազման ն պարունակում է մեծ քանակությամբ ՌՆԹ: Հետագայում բջջի ընդհանուր զանգվածում կորիզի բաժինը նվազում է, իսկ ցիտոպլազման այդ ընթացքում արագ աճում է ն արդյունքում ՌՆԹ-ի խտությունը նվազում է: Ներզատիչ համակարգի ազդեցությունը: Ձնավորվելով կենդանի օրգանիզմի զարգացման վաղ փուլերում՝ ներզատիչ գեղձերը հետագայում կատարում են աճի ն զարգացման ներքին կարգավորիչ ֆունկցիաներ: Կարնորագույն դեր են կատարում հիպոֆիզը, էպիֆիզը, ուրցագեղձը, վահանագեղձը, հարվահանագեղձը, ենթաստամոքսային գեղձի կղզյակները, մակերիկամները, սեռական գեղձերը: Բոլոր նշված գեղձերն առանձնահատուկ են նրանով, որ ծորաններ չունեն, դրանցում արտադրված ներզատուկներն անմիջապես անցնում են արյան կամ ավշի մեջ ն կոչվում են հորմոններ: 1. Լուտեոտրոպ հորմոն: Հիպոֆիզի առաջին բլթի սեռական հորմոններից է: էգերի մոտ խթանում է ձվազատումը ն դեղին մարմնի ֆունկցիան, արուների մոտ՝ սերմնագեղձերի միջանկյալ հյուսվածքի (լեյդիգյան բջիջների) ֆունկցիան ն արական սեռական հորմոնի (տեստոստերոնի) ազդեցությունը: 2. Ֆոլիկուլախթանիչ հորմոն: Որպես հիպոֆիզի առաջին բլթի հիմնամասերի բջիջների կողմից արտադրվող սեռական (գոնադոտրոպ) հորմոն՝ նպաստում է սեռական գեղձերի հասունացմանը ն ֆունկցիային: Արուների մոտ արագացնում է սերմնածին հյուսվածքի զարգացումը ն սպերմատոզոիդների առաջացումը, ինչպես նան խթանում է շագանակագեղձի զարգացումը: էգերի մոտ նպաստում է ձվարանային ֆոլիկուլների զարգացմանը ն ձվաբջջի հասունացմանը: 3. Սոմատոտրոպին: Հիպոֆիզի բլթի թթվասեր (ացիդոֆիլ) բջիջներից արտադրվող սպիտակուցային բնույթի հորմոն է, որն ապահովում է օրգանիզմի բնական աճը: Այլ կերպ կոչվում է սոմատոտրոպ (մարմնահակ) հորմոն: Մշտապես կատարվող ներարկումները կամ գերարտադրությունը կարող են հանգեցնել հսկայության (գիգանտիզմ), իսկ թերարտադրությունը՝ թզուկության (նանիզմ):

4. Թիրեոտրոպին: Որպես հիպոֆիզի առաջին բլթի հիմնասեր բջիջների արտադրած սպիտակուցային բնույթի հորմոն՝ խթանում է վահանագեղձի ներզատիչ ֆունկցիան. ակտիվանում են վահանագեղձի կողմից յոդի կլանումը ն այն ֆերմենտները, որոնք մասնակցում են յոդթիրեոգլոբուլինից հորմոնների անջատմանը: 5. Կաթնածին հորմոն: Հիպոֆիզի առաջին բլթի պրոլակտին հորմոնն է: Նպաստում է ձվարաններում սեռական հորմոնների արտադըրմանը, կաթնագեղձում կաթի առաջացմանը, մայրական զգացմունքների ձնավորմանը: 6. Ադրենալին: Մակերիկամի միջուկային (ուղեղային) մասից արտադրվող հորմոն է (մեթիլամինաէթանոլպիրոկատեխին): ՈՒնի մեծ ակտիվություն, ուժեղ անոթասեղմիչ է: Արտադրությունն ուժեղանում է հատկապես հուզական պահերին: 7. Թիրոքսին: Վահանագեղձի յոդ պարունակող հորմոններից է: Խթանում է նյութափոխանակության պրոցեսները: Նպաստում է օրգանիզմից ջրի հեռացմանը, ապահովում է ոսկրացման պրոցեսները (առանց ոսկրային աճի վրա ազդելու), հյուսվածքների աճը, զարգացումը, տարբերակումը ն այլն: 8. Ինսուլին: Ենթաստամոքսային գեղձի լանգերհանսյան կղզյակների բետա-բջիջների կողմից արտադրվող հորմոն է: Այն նան ածխաջրային փոխանակությունը կարգավորող հիմնական հորմոններից է: 9. Գլյուկոկորտիկոիդներ: Կազմում են մակերիկամների կեղնային մասի խրձիկային գոտում արտադրվող հորմոնների խումբը (կորտիկոստերոն, հիդրոկորտիզոն, կորտիգոն), մասնակցում են ածխաջրային, ճարպային ն սպիտակուցային փոխանակությանը: 10. Անդրոգեններ: Արական սեռական հորմոններ են, դրանց նախանյութերը (տեստոստերոն, անդրոստերոն, դիհիդրոանդրոստերոն ն այլն): Արուների մոտ արտադրվում են սերմնակեղնում ն մակերիկամի կեղնային մասում: էգերի մոտ մակերիկամի կեղնի գերֆունկցիայի դեպքում ավելանում է այս հորմոնների արտադրությունը ն տեղի է ունենում այրականացում, առաջանում են արու կենդանուն բնորոշ արտաքին հատկանիշներ: 11. Անդրոստերոն: Արական սեռական հորմոն է, որը մյուս այրածին հորմոնների հետ ապահովում է արու կենդանու երկրորդային կախյալ սեռական հատկանիշները:

12. Կտղուցածին հորմոններ (էստրոգեններ): Արտադրվում են հիմնականում ձվարաններում, որոշակի քանակով՝ մակերիկամներում, ընկերքում, արու կենդանիների սերմնագեղձերում: Արտաքին միջավայրի գործոնների ազդեցությունը: Կենդանիների աճի ն զարգացման վրա առավել ազդեցություն են գործում կերակրման ու պահվածքի պայմանները (օդի ջերմաստիճան, խոնավություն, լուսային ռեժիմ ն այլն): Ոչ բավարար կերակրումը կասեցնում է աճը, նպաստում է թերզարգացմանը, մթերատվության նվազմանը, իսկ լիարժեք կերակրումն արագացնում է կենդանիների աճն ու զարգացումը: Կերակրման ընդհանուր մակարդակը պայմանավորվում է կերաբաժնի լիարժեքությամբ ու կառուցվածքով (կոպիտ, հյութալի ն խտացրած կերատեսակների հարաբերակցությամբ), ինչպես նան սննդարար նյութերի բաժանումով (կենդանու աճման փուլերին համապատասխան): Կենդանիների թերզարգացումը կերակրման անբավարար պայմանների հետնանք է: Ա.Ա. Մալիգոնովն առանձնացրել է թերզարգացման երեք հիմնական տիպ` էմբրիոնալիզմ, ինֆանտիլիզմ ն նեոտենիա: էմբրիոնալիզմը արգանդային թերզարգացում է, որը տեղի է ունենում հղի մայրերի թերսնման հետնանքով, ինչպես նան վաղ զուգավորման պատճառով: Թերզարգացած նորածինները տարբերվում են փոքր կենդանի զանգվածով (հորթերը կշռում են 15-17 կգ), երկարավուն իրանով, կարճաոտությամբ, բարակ մաշկով ն ոսկորներով, մեծագլխությամբ, ցածր կենսունակությամբ ն դիմադրողականությամբ (նկ. 6):

Նկ. 6. Արգանդային թերզարգացման (էմբրիոնալիզմի) ակնհայտ նշաններ ունեցող կով:

Նկ. 7. Հետարգանդային արտահայտված թերզարգացում (ինֆանտիլիզմ):

Ինֆանտիլիզմը (նկ. 7) հետարգանդային թերզարգացում է, որը հիմնականում տեղի է ունենում աճող կենդանու տնական թերկերակրման, ինտենսիվ աճի շրջանում ոչ լիարժեք կերակրման հետնանքով: Ինֆանտիլ լիատարիք կենդանու մոտ պահպանվում են մատղաշին բնորոշ մարմնակազմության գծերը: Որպես կանոն՝ ինֆանտիլիզմը պայմանավորվում է կենդանու սեռական ոչ նորմալ գործունեությամբ, հաճախ` անպտղությամբ: Ինֆանտիլ կենդանիները տարբերվում են բարձրաոտությամբ, կարճ ն նեղ իրանով: Նեոտենիայի հետնանքով կենդանու սեռական օրգանները զարգանում են վաղ շրջանում. կենդանին ժամանակից շուտ ձեռք է բերում չափահաս կենդանուն բնորոշ գծեր ն վերարտադրողունակություն: Նեոտենիկ կենդանին տարբերվում է բարձրաոտությամբ, մեծագլխությամբ, ունենում է տափակ ն կարճ իրան, փոքր կենդանի զանգված: Նեոտենիան զարգանում է կերակրման ն պահվածքի էքստենսիվ պայմաններում: Այն ազդեցություն է գործում նան սերունդների վրա: Թերզարգացման դրսնորումները կախված են թերսնման աստիճանից ն տնողությունից: Թերսնման պայմաններում առավելապես տուժում են այն օրգաններն ու հյուսվածքները, որոնք տվյալ շրջանում ունեն աճի ավելի բարձր գործակից, քան այն օրգաններն ու հյուսվածքները, որոնց աճն ընթանում է դանդաղ:

Կերակրումը վաղ տարիքից ազդեցություն է գործում նան ներքին օրգանների կազմության վրա: Ապացուցված է, որ խտացրած կերատեսակներով առատ կերակրելու դեպքում ոչխարների աղիքներն իրանից երկար են լինում 33-38 անգամ, մինչդեռ միայն կոպիտ կերատեսակներով կերակրելու դեպքում աղիքների ընդհանուր երկարությունն իրանի երկարությանը գերազանցում է 44-51 անգամ: Ըստ կերակրման բնույթի՝ տարբեր է լինում նան ստամոքսի ծավալը: Վատ սնման դեպքում ստամոքսի ծավալը կենդանու մեկ միավոր կշռի համեմատությամբ լինում է 3 անգամ ավելի: Անբավարար սնունդն անբարենպաստ ազդեցություն է գործում նան լյարդի ծավալի ն կշռի, ինչպես նան սրտի մեծության վրա: Մատղաշի մոտ, ըստ սնման պայմանների, փոփոխվում են նան ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունները, մասնավորապես՝ սեռական գործունեության ընթացքը: Օրինակ՝ լիարժեք կերակրման դեպքում ցանկությունն արտահայտվում է ավելի վաղ: Ուղղելի փոփոխությունները բնութագրվում են նրանով, որ այս կամ այն թերզարգացումը համապատասխան կերակրման ն խնամքի պայմաններում կարող է կանխվել ն ուղղվել: Սակայն այդ հնարավոր է այն դեպքում, երբ անբարենպաստ գործոնի ազդեցությունը եղել է ոչ տնական: Կերակրման լավ պայմաններում աճի արագությունը մեծանում է, քաշաճը` բարձրանում: Կարճ ժամանակում կենդանու մոտ վերանում են թերկերակրման հետնանքները: Կենդանու աճի ընթացքում երկարատն թերկերակրումն առաջացնում է կարնորագույն ներքին օրգանների ն համակարգերի թերզարգացում, ինչը հանգեցնում է օրգանիզմի անուղղելի փոփոխությունների: Թերզարգացումով կենդանին իր մարմնակազմվածքի համաչափություններով որոշ չափով նման է միննույն ցեղի նորմալ զարգացած կենդանիներին, սակայն դրանցից տարբերվում է զարգացման ընդհանուր թերություններով ն փոքր կենդանի զանգվածով: Թերզարգացումն առավել անդրադառնում է բուծարանային ցեղերի ն դրանց խառնա36

ծինների վրա, որովհետն դրանք ավելի պահանջկոտ են կերակրման, պահվածքի ն արտաքին միջավայրի նկատմամբ: Տեղական տավարն ավելի քիչ է տուժում կերակրման ն պահվածքի վատ պայմանների արդյունքում, թեն, եթե անբարենպաստ պայմաններն ավելի երկարատն են, ապա անդրադառնում են նան հետագա սերունդների վրա: ՈՒստի տեղական վտիտակազմ ցեղերն առանձին տիպ են դարձել մի շարք սերունդների անբավարար կերակրման ն պահվածքի հետնանքով: Սովորաբար այդ ցեղերն ավելի ցածրաոտ են, ունեն ցածր առաջամաս ն ավելի մեծ գլուխ: Դրանց իրանը մեծ է ն սրագավակ: Նշված առանձնահատկություններն ավելի մանրամասն ուսումնասիրել է Ա.Ա. Մալիգոնովը: Ըստ նրա՝ կենդանու աճի ամբողջ շրջանում սնման անբարենպաստ պայմանները բոլոր օրգան-համակարգերի աճը կասեցնում են տարբեր աստիճանով: Թերզարգացումն ավելի շատ ազդում է այն օրգան-համակարգերի վրա, որոնք նորածին կենդանու մոտ ունեն զարգացման համեմատաբար ցածր աստիճան:

ԳԼՈՒԽ 2

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ՆՊԱՏԱԿԱՅԻՆ ԱՃԵՑՈՒՄԸ

Օնտոգենեզի ղեկավարման խնդիրները: Նպատակային աճեցումը կենդանու աճի ն զարգացման վրա ազդող գործոնների համակարգ է, որը կիրառվում է կյանքի որոշակի շրջանում գենոտիպի ցանկալի հատկությունների ն հատկանիշների ձնավորման համար: Ներառում է՝ 1. Աճեցման որոշակի նպատակը (լիատարիք կենդանու տիպը, դրա մթերատվության ուղղությունը), կենդանու պիտանելիությունը նորագույն տեխնոլոգիական պայմաններին (օգտագործման, կերակրման ն պահվածքի առանձնահատկությունները): 2. Ազդող գործոնների ընտրությունը (կերակրում, ներազդող պատրաստուկներ, լույս, ջերմաստիճան, մուտագեն գործոններ, աճեցված հյուսվածքներ, սաղմի փոխպատվաստում ն այլ կենսատեխնոլոգիական մեթոդներ): 3. Ընտրված ազդող գործոնների փորձարկման ժամկետների սահմանումը: 4. Ազդող գործոնների չափակարգումը (կենդանու աճի ն զարգացման տարբեր շրջաններում առանձին գործոնների ուժն ու ազդեցության տնողությունն օրգանիզմի ժառանգական հատկության վրա): 5. Կենդանիների վարժեցումն ըստ ժառանգականության, սեռի, համակազմվածքի տիպի առանձնահատկությունների: Կենդանիների մթերատվության վրա ազդող մի շարք գործոններ հսկվում են մարդու կողմից ն կարող են փոփոխվել ցանկալի ուղղությամբ: Մատղաշ կենդանիներն ավելի հեշտ են ենթարկվում արտաքին գործոնների ազդեցությանը, քան լիատարիք կենդանիները, ինչը կենդանիների նպատակային աճեցման կենսաբանական հիմնական նախապայմաններից մեկն է: Օնտոգենեզի ընթացքում դրսնորվում են փոփոխականության համակցված, մուտացիոն, օնտոգենետիկական ն մոդիֆիկացիոն ձները: Առաջին երեք ձներն ունեն ժառանգական բնույթ ն փոխանցվում են սերնդին: Մոդիֆիկացիոն փոփոխականությունը ժառանգական չէ ն չի փոխանցվում սերնդին: Դրա դրսնորումն օնտոգենեզի ընթացքում պայմանավորված է գենոտիպով ն զարգացման պայմաններով: Հարկ է նշել, որ օրգանիզմը չի կարողանում ամբողջությամբ իրականացնել իր ժառանգական հնարավորությունները: Օնտոգենեզի ընթացքում դրսնորվում են այն ցուցանիշները, որոնք զարգացման համար ստացել են համապատասխան պայմաններ:

Նպատակային աճեցման ժամանակ կենդանիների հատկանիշների ֆենոտիպային ցուցանիշի բարձրացումը որոշ գիտնականներ անվանում են մոդիֆիկացիոն: Օրգանիզմի մոդիֆիկացիոն փոփոխականության տատանումը նրանք ընդունում են որպես օրգանիզմի ռեակցիայի նորմա, այն է՝ օրգանիզմի կողմից որոշակի հատկանիշների ն հատկությունների ժառանգական հնարավորությունների իրացման հասանելի սահմաններն արտաքին միջավայրի կոնկրետ պայմաններում: Ըստ Ի.Ի. Շմալհաուզենի՝ արտաքին միջավայրի կրկնվող պայմաններում մոդիֆիկացիոն փոփոխությունները կայունացվում են ընտրությամբ` հօգուտ ժառանգական ազդեցության: Մոդիֆիկացիոն փոփոխությունների տնողությունը ն բնույթը տարբեր են. դրանք հաճախ դրսնորվում են հաջորդ սերունդների մոտ: Կովերի կաթնատվության վրա ազդող գործոնները ներկայացված են սխեմա 2-ում (Վ.Ֆ. Կրասոտա ն ուրիշներ, 1990): Մոր գենոտիպը

Հոր գենոտիպը Սաղմ սերնդի ժառանգական հիմքը Սերնդի գենոտիպը Սերնդի ֆենոտիպը Օնտոգենեզ

Արգանդային զարգացում

Հետարգանդային զարգացում

Նորածին հորթի կենդանի զանգվածը: Մայրական օրգանիզմի առանձՆորոգման մատղաշի կերակրման նահատկությունները, կենդանի տիպը, մակարդակը ն աճի պլանը: զանգվածը: Երինջների նախապատրաստումը ծնին Մայրերի տարիքը: ն լիակթումը: Հղի կովերի կերակրման ն պահԱռաջնածին կովերի կենդանի զանգվածը, կաթնային հատկանիշների վածքի պայմանները ջերմաստիզարգացումը կրծի որակը: ճան, օդի հարաբերական խոնաԱռաջնածինների կաթնատվությունը: վություն, լուսավորվածություն ն Լիատարիք կովերի կաթնատվությունը: այլն: Սխեմա 2. Կովերի կաթնատվության վրա ազդող՝ օնտոգենեզը ղեկավարող գործոնները:

Օնտոգենեզի ղեկավարումն արգանդային շրջանում: Ըստ կենդանիների գենոտիպի` որոշվում են բոլոր բարդ տնտեսական հատկանիշների զարգացման ուղղվածությունը, ինչպես նան օրգանիզմի ռեակցիայի նորման արտաքին գործոնների ազդեցության նկատմամբ: Հետնաբար առաջին հերթին կարնորվում է նպատակային ընտրությամբ ն զուգընտրությամբ ցանկալի գենոտիպի ստացումը: Զուգավորվող կենդանիներին ընտրելիս հաշվի են առնվում ցեղային, անհատական, ժառանգական, համակազմվածի առանձնահատկությունները, տարիքը, կենդանի զանգվածը, մթերատվությունը, առողջությունը: Վերջին ժամանակներում իմունագենետիկայի ու բջջագենետիկայի զարգացման շնորհիվ առավել մեծ ուշադրություն է դարձվում էգ ն արու կենդանիների արյան խմբերի իմունային համապատասխանելիությանը: Մայրական օրգանիզմի առանձնահատկությունների օգտագործումը ցանկալի տիպի կենդանիներ ստանալու համար Մեծ կենդանի զանգվածով սերունդ ստանալու նպատակով զուգընտրության համար օգտագործվում են խոշոր մայրեր, քանի որ, ըստ մայրական օրգանիզմի չափերի, նախօրոք որոշվում է սերնդի կենդանի զանգվածը: Մայրական օրգանիզմի համալիր ազդեցությունը (F1) սերնդի վրա կոչվում է մայրական գործոն: Այն ստուգելու համար կիրառվում է հակադարձ (ռեցիպրոկ) տրամախաչում: Մայրական ժառանգումը որոշվում է մի շարք գործոններով (սաղմի կորիզի քրոմոսոմային համալիր, ցիտոպլազմային ժառանգելիություն, բջջի արտաքրոմոսոմային ժառանգման տարրեր, օվոցիտի ֆերմենտատիվ համակարգ, պտղի ն մայրական օրգանիզմի նյութափոխանակություն, մայրական կաթով սերնդի կերակրում ն այլն), որոնք մեծ ազդեցություն ունեն ձնագոյացման վրա: ՈՒստի հղի կենդանիների համար անհրաժեշտ է ստեղծել կերակրման ն խնամքի լավագույն պայմաններ: Խոշոր եղջերավոր կենդանու պտղի զարգացման առաջին 3 ամիսներին մեծ ինտենսիվությամբ են զարգանում ներքին օրգանները, փափուկ հյուսվածքները, ներզատիչ համակարգը, 4-5 ամսականում

դրանց աճը նվազում է, սկսվում է ոսկորների արագ աճը: Այդ շրջանում մայրերի թերկերակրումն առաջացնում է օրգանների ն հյուսվածքների թերզարգացում, իսկ լավ կերակրումը, ընդհակառակը, արագացնում է դրանց աճը: Պոնի ցեղի հովատակի ն շահր ցեղի խոշոր զամբիկի տրամախաչումից ստացված մտրուկը (Վ.Ֆ. Կրասոտա ն ուրիշներ, 1990) համեմատաբար խոշոր է շահր ցեղի խոշոր հովատակի ն պոնի ցեղի զամբիկի տրամախաչումից ստացված մտրուկից:

Նկ. 8. Շոտլանդական պոնի ն շահր ցեղերի ձիերի հակադարձ տրամախաչումը (ըստ է. Հեմմոնդի):

Ըստ Խ.Ֆ. Կուշների փորձերի` բենտամերի ցեղի աքաղաղի ն նյուհեմպշիր ցեղի հավի զուգավորմամբ ստացված ճտերն իրենց զանգվածով զգալիորեն գերազանցել են հակադարձ տրամախաչումից (բենտամեր ցեղի հավ » նյուհեմպշիր ցեղի աքաղաղ) ստացված ճտերին: Ըստ Խ.Պ. Դոնալդի տվյալների՝ այրշիրյան ցեղի կովերի ն ջերսեյ ցեղի արտադրող ցուլի տրամախաչման դեպքում առաջին սերնդի նորածին հորթերի միջին կենդանի զանգվածը կազմել է 34,3 կգ, իսկ հակադարձ տրամախաչման դեպքում՝ 26,7 կգ: Նորածին խոճկորների կենդանի զանգվածը նս պայմանավորվում է մերունների օրգանիզմի չափերով:

Ցեղը Լանդրաս » լանդրաս` Տեղական փոքր » լանդրաս` Լանդրաս » տեղական փոքր`

Կենդանի զանգվածը ծնվելիս, կգ 1,00 1,28 1,08

Զանգվածը մորից անջատելիս, կգ 14,36 14,68 11,68

Մ.Ֆ. Իվանովը ոչխարների տրամախաչմամբ հաստատել է, որ նորածին գառների կենդանի զանգվածը կախված է մաքիների օրգանիզմի չափերից: Ըստ Գ.Ա. Ստականի՝ մայրական ն հայրական ցեղերի զուգընտրումը սերնդի տնտեսական օգտակար հատկանիշների (կենդանի զանգված, մսատվություն, բրդատվություն ն այլն) ձնավորման կարնոր գործոն է: Գենետիկական գործոնների ազդեցությունը Վերջին տարիներին լայնորեն ներդրվում է օնտոգենեզի ղեկավարման գենետիկական մեթոդը: Ֆիզիկայի, քիմիայի ձեռքբերումների շնորհիվ ներկայումս հնարավոր է ռենտգենյան ճառագայթները ն բարդ ակտիվություն ունեցող քիմիական տարրերն օգտագործել գյուղատնտեսական կենդանիների մթերատվության ավելացման գործում: Առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում սուպերմուտագենների` ալկիլսուլֆատների, էթիլենամիդների ն այլ միացությունների օգտագործումը, որոնք ապահովում են ժառանգական հատկանիշների փոփոխման առավել մեծ հաճախականություն, քան սովորաբար լինում է բնության մեջ: Դրանք, ի տարբերություն ճառագայթման, չեն առաջացնում բջջի կորիզի ն ցիտոպլազմայի ախտաբանական փոփոխություններ: Օգտակար մուտացիաների հաճախականությունը նպաստում է մուտագեն օրգանիզմների կենսագործունեությանը: Մուտացիոն սելեկցիայում սուպերմուտագենների օգտագործումը հնարավորություն է ստեղծում հեռանկարում ստանալ բույսերի, կենդանիների, միկրոօրգանիզմների օգտակար ձներ: Սուպերմուտագենների օգտագործմամբ Ի.Ա. Ռապոպորտումը ն մի շարք այլ գիտնականներ ստեղծել են գաճաճ ցորենի, գարու բարձր բերքատվությամբ նոր սորտեր, միկրոօրգանիզմներ, ինչպես նան բրդածածկի փոփոխված գունավորմամբ ճագարներ:

Ներկայումս կարնոր նշանակություն է ստանում բջջային ն քրոմոսոմային ինժեներիան, որը նպաստում է սելեկցիային ն բարձրացնում դրա արդյունավետությունը: Բջջային ինժեներիային են պատկանում սաղմի կամ պտղի փոխպատվաստումը, միկրովիրաբուժական մեթոդով դրանց բաժանումը, որոնք հնարավորություն են տալիս ստանալ գենետիկական նմանակներ, միաձվաբջջանի երկվորյակներ, խիմերային կենդանիներ, ամբողջությամբ օգտագործել ռեկորդային կովերի պահեստային օվոցիտները ն 3-4 օրում ( iո Մitrօ) կատարել բեղմնավորում: Մոնոզիգոտ երկվորյակներ ստանալու նպատակով միկրովիրաբուժական մեթոդով վաղ էմբրիոնների նոր ձնավորման փուլում բաժանումն առաջին անգամ կատարվել է 1981 թ. ԱՄՆ-ի Կալիֆորնիայի նահանգի Ֆորտ-Կոլինզի համալսարանում: Մշակվել է սաղմի կիսման ն արգանդի երկու եղջյուրներում փոխպատվաստման նոր մեթոդիկա, որը հնարավորություն է ստեղծում բարձրացնել սերնդատվությունը: Միկրովիրաբուժության ձեռքբերումներից է խիմեր կենդանիների ստացումը, որը երկու կամ ավելի 5-6 օրական սաղմերի բջիջների փոխպատվաստումն է մեկ օրգանիզմում: Սաղմի փոխպատվաստումը գենետիկորեն արժեքավոր բարձր մթերատու կենդանիների` առաջին հերթին ռեկորդային բարձրարժեք արտադրողների (ռեկորդային կովեր 2 գենետիկական բարձր ներունակություն ունեցող ցուլեր) ստացման արագընթաց մեթոդ է: Այդ մեթոդի առավելությունն այն է, որ փոխպատվաստումից ստացված հորթը ժառանգում է միայն հոր ն մոր (դոնորի) գենետիկական հատկությունները. ռեցիպիենտը չի ազդում դրա ժառանգական հատկանիշների վրա: Փոխպատվաստման մեթոդը գնալով կատարելագործվում է: Սկսած 1973 թվականից՝ լայնորեն կիրառվում է սաղմի խորը սառեցումը, որը գենետիկական նյութի պահպանման (ապագայում կենդանիների սելեկցիայում օգտագործելու նպատակով) արժեքավոր մեթոդ է: Այն հնարավորություն է տալիս ստանալ մաքրացեղ կենդանիներ ն կենդանի նյութը փոխադրել աշխարհի տարբեր երկրներ: Վերջին տարիներին Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Կանադայի ն ԱՄՆ-ի սերմնավոր43

ման կայաններում 70-75 %-ով օգտագործվում են փոխպատվաստումից ստացված ցուլեր, որոնք ստացվել են 8000-10000 կգ կաթնատվությամբ կովերից: Մի շարք երկրներում ստեղծվել են սաղմի փոխպատվաստման հատուկ ֆերմաներ: Բարձրարժեք կենդանիների գենոտիպի պատճենահանումը շատ դժվար պրոցես է: Սաղմի փոխպատվաստումը կատարվում է վիրաբուժական ն ոչ վիրաբուժական մեթոդներով: Սաղմի փոխպատվաստման ոչ վիրաբուժական մեթոդը բաղկացած է մի քանի փուլերից: Նախ ֆոլիկուլախթանիչ հորմոնի (ФСГ) միջոցով նպաստում են դոնորի ձվաբջջում ձվազատման (օվուլյացիայի) առաջացմանը: Դոնոր կովին ընտրում են ծնից 60 օր հետո: Խթանիչ պատրաստուկը ներարկում են ականջի մաշկի տակ, 9 օր անց այն հեռացնում են ն ենթամաշկային ներարկում 3 մլ պրոստագլանդին: Դոնոր կովի մոտ 2-րդ օրը նկատվում է հոսք ն կտղուց: Ցանկությունից 10 օր հետո սկսում են դոնորին նախապատրաստել ձվազատման` ներարկել ֆոլիկուլախթանիչ հորմոն ն պրոստագլանդին (որոշակի սխեմայով): Դոնորի ցանկության դեպքում առաջին սերմնավորումը կատարում են 5-րդ օրը, երկրորդ սերմնավորումը` 6-րդ օրը: Սաղմի լվացումը կատարում են դոնորի սերմնավորումից 7 օր հետո: Այդ նպատակով օգտագործում են պլաստմասե զոնդով ն խուղակով մետաղյա կաթետեր: Արտաբերման փակ համակարգը չեզոքացնում է շփումը միջավայրի հետ: Ռեցիպիենտի ընտրումը կատարում են հաշվի առնելով ֆիզիոլոգիական վիճակը, կենդանի զանգվածը, տարիքը (18 ամսական), սեռական ցիկլը, առողջությունը: Դոնորի ն ռեցիպիենտի ցանկության գալը պետք է լինի միննույն ժամանակ: Սաղմը ռեցիպիենտի օրգանիզմ` արգանդի եղջյուրների մեջ է տեղադրվում հատուկ կաթետերի միջոցով: Մարմնամարզության ֆունկցիոնալ ազդեցությունը կենդանիների մթերատու հատկությունների բարելավման վրա Մատղաշի նպատակային աճեցման միջոցառումների համակարգում կարնորվում են առանձին օրգանների, մկանների, հոդերի, հոդա44

կապերի մերսումը ն վարժեցումը: Ըստ Ժան Լամարկի՝ այս կամ այն օրգանի ֆունկցիայի ուժեղացումը դրա լավ զարգացման արդյունք է, հետնաբար ցանկացած ձնաբանական ֆունկցիայի փոփոխման հիմքում ընկած է մարմնամարզության ֆունկցիոնալ փոփոխությունը: Օրգանի կամ օրգան-համակարգի հաճախակի կրկնվող աշխատանքը սովորաբար կրում է վարժեցնող նշանակություն, ձիաբուծությունում հաճախ կիրառվում է ձիավարժությունը: Ա.Գ. Օրլովը, Վ.Ի. Շիշկինը ժառանգական հատկանիշներին զուգահեռ կարնորում են նան ձիավարժությունը: Նրանց կողմից մշակվել է արու մտրուկների արագավազության, ուժի ն կենսունակության մարզում (тренинг), որի համաձայն` արագավազների վարժեցման ժամանակ կիրառվում է արագ ն դանդաղ քայլք: Առաջինը զարգացնում է սիրտը, թոքերը, նյարդային համակարգը, երկրորդը նպաստում է մկանների զարգացմանը: Տավարի մարմնակազմվածքի համար կարնոր նշանակություն ունեն կրծի մերսումը ն լիակթումը: Այսպես՝ սնաբղետ ցեղի Վոլգա կովը, որը լակտացիայի 305 օրում տվել է 17517 կգ կաթ ն սինթետիկ պոպուլյացիայի Լավաշ կովը, որի օրական առավելագույն կիթը կազմել է 35 կգ, լիակթման արդյունքում դարձել են ռեկորդային: Բարձր մթերատու կենդանիների աճեցման գործում մեծ նշանակություն ունի նան զբոսանքը, որի կազմակերպման ձներից է կովերի պահվածքը արոտավայրերում (մսուրային պահվածքի դեպքում` զբոսանքը զբոսահրապարակում): Վարքի ազդեցությունը: Արդյունաբերական հիմքերի վրա անասնապահական ճյուղերի զարգացմամբ առաջ քաշվեց որոշակի վարքով կենդանիների նպատակային աճեցման խնդիրը: Կենդանիների վարքի, սովորությունների ն բնազդների մասին գիտությունը կոչվում է վարքաբանություն: Չ. Դարվինն ուսումնասիրել է կենդանիների վարքի ռեակցիայի ձնավորումն արհեստական ն բնական ընտրության ընթացքում: Կենդանիների վարքի ուսումնասիրման գործում կարնոր ներդրում ունի Ի.Պ. Պավլովը, ով պարզել է ոչ պայմանական ռեֆլեքսների (բնազդի) ձնավորման պայմանները: Ա.Ն. Սներցովի հիմնավորմամբ էվոլյու45

ցիայի ընթացքում կենդանիները դրսեվորել են մեծ ճկունություն ն հարմարվել են միջավայրի փոփոխվող պայմաններին: Ըստ նրա՝ նախ ի հայտ են գալիս կենդանիների վարքի հարմարվողականության փոփոխությունները, ապա սկսվում են օրգանիզմի անատոմիաֆիզիոլոգիական փոփոխությունները: «Հոգեբանություն ն էվոլյուցիա» աշխատությունում նա նշում է, որ բարձրակարգ կենդանիների մոտ կարնոր նշանակություն ունի գիտակցական վարքը, որը զարգանում է տեսակի «հիշողության ֆոնի վրա», այսինքն՝ ունի ժառանգական բնույթ ն դրսնորվում է ընտելացման ընթացքում նախրի (հոտի) նպատակային վարժեցմամբ: Հաստատվել է, որ ոչ պայմանական ռեֆլեքսներով կարելի է կարճ ժամանակամիջոցում կենդանիների մեծ մասի մոտ մշակել մի շարք դրական ռեակցիաներ: Անասնապահության համար տեսական ն գործնական կարնոր նշանակություն ունեն գենետիկական վարքի վերաբերյալ կատարված հետազոտությունները: Այդ առումով հետաքրքրություն են ներկայացնում էվոլյուցիայի ն ընտելացման ընթացքում մորթատու գազանների վարքի դրսնորման վերաբերյալ Դ.Կ. Բելյանի կողմից կատարված ուսումնասիրությունները: Սելեկցիոն խմբում կատարվել է ընտելացման հատկանիշներ ունեցող աղվեսների ընտրություն: Նման սելեկցիայի ընքացքում փոխվել են աղվեսների բեղմնավորման սեզոնը ն ցկնելու ժամկետը, ավելացել է պտղատվությունը, առաջացել է գունային փոփոխություն (խայտաբղետություն), այսինքն՝ տեղի են ունեցել գենոտիպային փոփոխության էվոլյուցիոն պրոցեսներ ն հատկանիշների արագընթաց ձնավորում: Հեղինակը նման ընտրությունն անվանել է անկայուն: Նմանատիպ օրինակ է ռոմանովյան ցեղի ոչխարների ընտրությունը, որը հանգեցրել է բազմացման սեզոնայնության վերացման, հոտի վարքի փոփոխման` ընդհուպ մինչն խմբերի փոքրացման: Դ.Կ. Բելյանը կատարել է նան արծաթափայլ աղվեսների պոպուլյացիայի քրոմոսոմային պոլիմորֆիզմի ուսումնասիրություն: Ըստ ուսումնասիրության արդյունքների` քրոմոսոմների փոփոխություն նկատվել է ինչպես նույն վանդակի կենդանիների, այնպես էլ առանձնյակների մոտ: Ի տարբերություն չսելեկցիոնացված պոպուլյացիայի աղվեսների` ընտելացման ավելի բարձր աստիճան (ըստ վարքի ն

գունավորման) ունեցող աղվեսների մոտ նկատվել է քրոմոսոմների քանակի տատանումների ավելի մեծ հաճախականություն: Խոշոր եղջերավոր կենդանիների, ձիերի, ոչխարների ն խոզերի վարքի վերաբերյալ ուսումնասիրություններ են կատարել մի շարք գիտնականներ (Վ.Ֆ. Կրասոտա, Ա.Վ. Չերեկան, Բ.Ի. Մոխովա, Ա.Պ. Խրամով): Այսպես՝ Բ.Ի. Մոխովայի հիմնավորմամբ նյարդային թույլ տիպ ունեցող կովերի համեմատությամբ ուժեղ հավասարակշռված նյարդային տիպ ունեցող բեստուժնյան ցեղի կովերն աչքի են ընկնում նյութափոխանակության բարձր ցուցանիշներով, բարձր կաթնատվությամբ ն կերհատուցմամբ: Արդյունաբերական համալիրի ֆերմաներում կերակրման, պահվածքի տեխնոլոգիան հնարավորություն է տալիս բուծել վարքի որոշակի նորմաներով (հանգիստ կեցվածք, ենթարկվող, կերի ընդունման ռեֆլեքս ցուցաբերող) կենդանիներ: Ներկայումս մի շարք երկրների սելեկցիոներներ հավասարակշռված, հեշտ ղեկավարվող վարքով տավարի ն խոզերի տիպեր ստանալու հարցում հասել են մեծ հաջողությունների: Ա.Վ. Չերեկանի ն այլ գիտնականների հետազոտությունների համաձայն` մսատու ցեղի կենդանիների մոտ լավ են զարգացած խմբային վարքը ն մայրական հատկանիշները: Կովերը հորթերին սովորեցնում են արածել, պաշտպանվել գազաններից ն պահպանել խմբային վարքը (ըստ նախրի խմբային պահվածքի բնազդի): Ա.Պ. Խրամովը սնաբղետ ցեղի տավարի նախրի ուսումնասիրության արդյունքներով պարզել է, որ խոշոր եղջերավոր կենդանիների նախրին բնորոշ է վարքաբանական կառուցվածքը, համաձայն որի՝ կարելի է առանձնացնել երեք խմբի կենդանիներ` առաջնորդ, նախրագլուխ ն հիմնական մաս կազմող, որոնք տարբերվում են հսկող ն հետազոտական վարքով: Վարքի առանձնահատկությունը պայմանավորվում է նախրի կառուցվածքով: Վերջինս ազդում է կենդանիների վերարտադրողունակության, որակի ն կաթնային մթերատվության բարձրացման վրա: Կաթնային մթերատվությունն առաջնորդի խմբում ավելի ցածր է, քան հիմնական մաս կազմող կենդանիների խմբում, իսկ վերարտադրողունակությունը բարձր է առաջնորդի ն նախրագլխի խմբերում:

Կանադայում, Ճապոնիայում ն ԱՄՆ-ում կատարված դիտարկումներով պարզվել է, որ առաջնորդին ն նախրագլխին վզակապով ռադիոփոխադրիչ միացնելով՝ կարելի է հսկել նախրի գտնվելու վայրը, իսկ ռադիոհաղորդումով հնարավոր է ղեկավարել առաջնորդին ն դրա խմբին (տեղափոխում ջրելատեղ կամ վերադարձ դեպի ֆերմա): Ռուս գիտնականների ուսումնասիրություններով պարզվել է, որ կենդանիների նյարդային տիպերի, դրանց վարքի դրսնորման ն կարնոր տնտեսական հատկանիշների (կաթնային մթերատվության մակարդակ, կաթի բաղադրություն, օրգանիզմի իմունակենսաբանական ակտիվություն, կաթնարտազատման արագություն, ցուլերի սերմնահեղուկի որակ, սթրեսների նկատմամբ կայունություն ն այլն) միջն առկա է համահարաբերակցական կապ: Օ.Բ. Սեմենենկոն ն Ի.Մ. Պանասյուկը (1974) պարզել են, որ սիմենթալ ցեղի հավասարակշռված նյարդային տիպի կովերի օրգանիզմում նյութափոխանակությունն ընթանում է ավելի ինտենսիվ, արյան շիճուկում սպիտակուցների մակարդակն ավելի բարձր է, քան թույլ նյարդային տիպի կովերի մոտ: Տարբեր նյարդային տիպերի կովերն ունեցել են տարբեր մթերատվություն: Առավել բարձր կաթնատվությամբ աչքի են ընկել հավասարակշռված տիպի կովերը, առավել ցածր կաթնատվությամբ` թույլ նյարդային տիպի կովերը: Տարբեր են եղել նան լակտացիայի կորագիծը ն կաթի բաղադրությունը: Թույլ նյարդային տիպի կովերը բնութագրվել են արագ նվազող լակտացիայի կորագծով, իսկ հավասարակշռված նյարդային տիպի կովերը` հավասարաչափ ընթացող լակտացիայի կորագծով: Կովերի նյարդային տիպը որոշվում է կերակրման, շարժունակության պայմանական ռեֆլեքսներով, արյան շիճուկում սպիտակուցի քանակը` ռեֆրակտոմետրով, իսկ սպիտակուցների ֆրակցիաները` էլեկտրաֆորեզի մեթոդով: ՈՒսումնասիրելով վարքի հարմարվողականության ռեակցիան՝ Բ.Պ. Մոխովը, Ա.Ի. Իսանը ստացել են խառնացեղ (բեստուժնյան ցեղ » աբբերդինանգուս ցեղ) մատղաշին բնորոշ հետաքրքիր տվյալներ: էգ հորթերի վարքաբանության ուսումնասիրությամբ Գ.Հ. Գիլոյանը ն Լ.Ռ. Թորոսյանը (2001) բացահայտել են մաքրացեղ կովկասյան գորշ ցեղի

մատղաշի աճով ն զարգացմամբ պայմանավորված վարքի մի շարք առանձնահատկություններ: «Ագրոսերվիս» տոհմային տնտեսությունում կազմվել է նորածին էգ հորթերի երկու խումբ ն, մինչն 18 ամսականը, ուսումնասիրվել է հորթերի վարքը՝ կերի ն ջրի ընդունումը, քունը, կանգնելու, հանգստի, որոճի, միզելու ն արտաթորման պրոցեսները, պարզվել է նան հորթերի խմբային վարքը: Գյուղատնտեսական կենդանիների նյարդային համակարգի գենոտիպային ուսումնասիրումը վերարտադրողունակության բարելավման առումով ունի կարնոր նշանակություն: Սեռացանկության ժամանակ կենդանիների վարքի ուսումնասիրումը հնարավորություն է տալիս ժամանակին կատարել արհեստական սերմնավորում ն բարձրացնել սերնդատվությունը: Ի.Լ. Գալպերնը ն Զ.Ի. Դուխնոն պարզել են, որ աքաղաղների հետ հավերի հաճախակի զուգավորման դեպքում 28 %-ով բարձրանում է ձվերի բեղմնավորումը, 16 %-ով՝ ճտահանությունը: Օրվա ընթացքում հավերի հաճախակի զուգավորումն ունի ժառանգելիության բարձր գործակից (0,63-0,76): Սեռական բարձր ակտիվություն ունեցող մայր հավերից ստացվում են սեռական բարձր ակտիվություն ունեցող ճտեր: Վերարտադրողականության նպատակով սեռական բարձր ակտիվություն ունեցող աքաղաղների օգտագործումը հոտում նպաստում է բարձր մթերատվությամբ ածանների քանակի ավելացմանը: Խորհրդային Միության գիտությունների ակադեմիայի բջջաբանության ն գենետիկայի ինստիտուտում ուսումնասիրվել է ջրաքիսի վերարտադրողական ն պաշտպանական ֆունկցիաների կապը: Պարզվել է, որ ագրեսիվ (հարձակվողական) էգերը բազմանում են ավելի վաղ տարիքում ն ունեն բարձր պտղատվություն: ՈՒստի ագրեսիվությամբ պայմանավորված ընտրությունը կարող է լինել ավելի արդյունավետ: Հայաստանի Հանրապետությունում կենդանիների վարքաբանության ուսումնասիրման ծրագիրն առաջին անգամ ներկայացվել է Գ.Հ. Գիլոյանի կողմից («Տնային կենդանիների, զարդարարական թռչունների, ձկների ն սողունների էթոլոգիա ն սելեկցիա», 1997):

ԳԼՈՒԽ 3

ՏԱՎԱՐԻ ՄԱՏՂԱՇԻ ՆՊԱՏԱԿԱՅԻՆ ԱՃԵՑՄԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ՓՈՐՁԵՐԻ

ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԸ

Ներկայումս արդյունաբերական հիմունքներով վարվող տնտեսություններում պահանջվում է բուծել բարձր կաթնատվությամբ միատիպ, արդյունաբերական տեխնոլոգիայի պահանջներին համապատասխանող նախիրներ: Այդպիսի նախիրների ստեղծումն արագացնելու նպատակով նպատակահարմար է դրանք տրամախաչել բարձր մթերատվությամբ ցեղերի հետ (համեմատաբար ցածր մթերատվությամբ ցեղերի արագ կատարելագործման համար): Գյուղատնտեսական կենդանիների տրամախաչման դեպքում առաջանում է համակցված փոփոխություն, ինչը նպաստավոր է հետագա սելեկցիայի համար: Առաջին սերնդի մոտ ի հայտ է գալիս նան հետերոզիսի երնույթը կամ «հիբրիդային ուժը», որն արտահայտվում է կենսունակության, հարմարվողականության ն մթերատվության բարձրացմամբ (ելակետային ծնողական ձների համեմատությամբ): Խորհրդային Միությունում վերջին տարիներին Մոսկվայի արհեստական սերմնավորման կայան են ներմուծվել հոլշտին ցեղի արտադրող ցուլեր, որոնք տոհմային ձեռնարկություններում ինտենսիվորեն օգտագործվել են կաթնատու տավարի ցեղերի կատարելագործման ն նոր ցեղեր ստեղծելու նպատակով: Հոլշտին ցեղը հիմնականում բուծվում է ԱՄՆ-ում ն Կանադայում: Այդ ցեղի կովերի միջին կենդանի զանգվածը կազմում է 680 կգ, ցուլերինը` 1000 կգ: ԱՄՆ-ում բուծվող հոլշտին ցեղի կովերի առաջին լակտացիայի միջին կաթնատվությունը կազմում է 5947 կգ (3,67 % յուղայնությամբ): Տրամախաչման համար օգտագործված ջերսեյ ցեղն աչքի է ընկնում կաթի առավել բարձր յուղայնությամբ, կրծի կատարելությամբ ն մեքենայական կթի բարձր պիտանիությամբ: ԱՄՆ-ում ջերսեյ ցեղի կովերի միջին կենդանի զանգվածը 454 կգ է, ցուլերինը` 680 կգ, կաթնատվությունը կազմում է 3670 կգ, յուղայնությունը՝ 5,11 %, կաթնայուղը` 187 կգ:

Կովկասյան գորշ ցեղի բարելավման համար ջերսեյ ցեղի օգտագործման առաջին աշխատանքները կատարվել են դեռնս 1962 թ. Գ.Հ. Գիլոյանի կողմից (պրոֆեսոր Վ.Բ. Ոսկանյանի ղեկավարությամբ): Հանրապետությունում կաթնատու տավարաբուծությունն աստիճանաբար վարվում է արդյունաբերական տեխնոլոգիայի հիմունքներով, ուստի պլանային կովկասյան գորշ ցեղը մթերատվության մակարդակով ն կրծի ձնով կարիք ունի հետագա կատարելագործման (ինչպես մաքուր բուծման, այնպես էլ միջցեղային տրամախաչման միջոցով): Խորհրդային Միությունում գորշ ցեղերը տրամախաչվել են ամերիկյան սելեկցիայի շվից ցեղի հետ: Այդպիսի տրամախաչում կատարվել է նան ՀԽՍՀ մի շարք տնտեսություններում, այդ թվում՝ նախկին Աբովյանի շրջանի Կույբիշնի անվան կոլտնտեսությունում: Նախկին Շահումյանի շրջանի Շահումյանի ն 22|| համագումարի անվան տնտեսություններում ստեղծվել են կովկասյան գորշ ցեղի բարձր մթերատվությամբ նախիրներ: Գիտաարտադրական փորձի կարգով կովկասյան գորշ ցեղի կովերը տրամախաչվել են ջերսեյ ն հոլշտին-ֆրիզյան ցեղի ցուլերի հետ: Տրամախաչումը կատարվել է նախկին Աբովյանի շրջանի Արամուսի, Ակունքի, Զառի կոլտնտեսություններում, Մայակովսկու, Սնաբերդի պետական ն Երնանի անասնաբուծականանասնաբուժական ինստիտուտի ուսումնափորձնական տնտեսություններում: Ստացված խառնացեղ մատղաշն աճեցվել է բավարար կերակրման պայմաններում: Նշված տնտեսություններում ջերսեյ ն հոլշտին ցեղերի արտադրողների հետ կովկասյան գորշ ցեղի կովերի տրամախաչումը կատարվել է երկու փուլով: Առաջին փուլում (19621975) տրամախաչվել են կովկասյան գորշ ցեղի կովերը ն ջերսեյ ցեղի արտադրողները: Արդյունքում ստացվել ն աճեցվել են ջերսեյ ցեղի 1/2 ն 1/4 արյամբ խառնացեղ կովեր (սխեմա 3): Երկրորդ փուլում (1978-1985) կովկասյան գորշ մաքրացեղ ն ջերսեյ խառնացեղ կովերը տրամախաչվել են հոլշտին ցեղի մաքրացեղ ցուլերի հետ:

‐

Սխեմա 3. Կովկայան գորշ ցեղի կովերի ն ջերսեյ, հոլշտին-ֆրիզյան ցուլերի տրամախաչումը:

Ներկայումս շարունակվում է եռացեղ կենդանիների «իր մեջ» բուծումը: Տրամախաչման սկզբնական փուլում մաքրացեղ ն խառնացեղ մատղաշի աճն ու զարգացումը Տրամախաչման սկզբնական փուլում մաքրացեղ ն խառնացեղ մատղաշն աճեցվել է կերակրման ու խնամքի օպտիմալ պայմաններում: Բոլոր տնտեսություններում էգերի համար կիրառվել է կերակըրման ն պահվածքի երկհամակարգ միանման ձն, իսկ արուներն աճեցվել են մսուրային պահվածքի պայմաններում: Աճեցման կաթնային շրջանում` մինչն 3 ամսականը, յուրաքանչյուր հորթին տրվել է 300 կգ անարատ կաթ, 25 կգ գարու ալյուր, 57 կգ համակցված կեր, 29 կգ խոտ, 48 կգ սենաժ, ընդհանուր առմամբ՝ 213 կ.մ ն 23,3 կգ մարսելի

պրոտեին: Այդ շրջանում հորթերին տրվել է նան 780 գ աղ, 1000 գ կավիճ: Մինչն 12 ամսականը՝ արուները ստացել են 1406 կ.մ, 168 կգ մարսելի պրոտեին, էգերը՝ 1268 կ.մ ն 148 կգ մարսելի պրոտեին: էգ հորթերը 12-15 ամսականում գտնվել են արոտային պահվածքում, 15-20 ամսականում օրական ստացել են 6,7 կ.մ, 680 գ մարսելի պրոտեին: Առաջին սերմնավորման տարիքում (17-18 ամսական) էգերն ունեցել են 360 - 400 կգ կենդանի զանգված: Ցուլիկները 12 ամսականից մինչն սպանդի ենթարկվելը (17-18 ամսական) աճեցվել են ինտենսիվ. յուրաքանչյուր գլխին տրվել է 1354 կ.մ, 176 կգ մարսելի պրոտեին: Մաքրացեղ ն խառնացեղ էգ ու արու մատղաշի աճի ն զարգացման համեմատական ուսումնասիրման համար կազմվել է 4 խումբ` 1-ին խումբ` կովկասյան գորշ ցեղի մաքրացեղ հորթեր (ԿԳ), կովկասյան գորշ » ջերսեյ ցեղերի խառնացեղ հորթեր 2-րդ խումբ` (ԿԳ » Ջ), կովկասյան գորշ » հոլշտին ցեղերի խառնացեղ 3-րդ խումբ` հորթեր (ԿԳ » Հ), կովկասյան գորշ » ջերսեյ » հոլշտին ցեղերի 4-րդ խումբ` խառնացեղ հորթեր (25 % ԿԳ » 25 % Ջ » 50 % Հ): Մաքրացեղ ն խառնացեղ հորթերի կենդանի զանգվածի ցուցանիշները ներկայացված են աղյուսակ 8-ում: Ըստ աղյուսակի տվյալների՝ ծնվելիս առավել ցածր կենդանի զանգված ունեն 2-րդ խմբի խառնացեղերը: 12 ամսականում կենդանի զանգվածի ցուցանիշն ավելի ցածր է կովկասյան գորշ ցեղի էգ ն արու հորթերի մոտ: 12 ամսականում 1-ին խմբի էգերի աճի գործակիցը կազմում է 8,2, արուներինը` 8,9, 2-րդ խմբինը՝ համապատասխանաբար 8,4 ն 9,2, 3-րդ խմբինը` 8,6 ն 9,8, 4րդ խմբինը` 8,4 ն 9,7: Մինչն 12 ամսականը՝ 1-ին խմբի էգերի օրական միջին քաշաճը կազմում է 580 գ, արուներինը` 836 գ, 2-րդ խմբինը՝ համապատասխանաբար 560 ն 650 գ, 3-րդ խմբինը` 590 ն 691 գ: Արուները, մինչն սպանդի ենթարկվելը, ն էգերը, մինչն 18 ամսականը, ունեցել են օրական միջին քաշաճ. 1-ին խմբի էգերը` 523 գ,

ո 178 | 29,07 261,47 402,44 2-րդ՝ կովկասյան գորշ ո 158 » ջերսեյ | 28,9 265,8 385,2 3-դ՝ կովկասյան գորշ » ո հոլշտին | 30,84 283,1 426,3 4-րդ՝ 25 % կովկասյան ո 117 գորշ » 25 % ջերսեյ » | 28,8 218,14 416,87 50 % հոլշտին 5-րդ՝ եռացեղ խառնա- ո ցեղերը «իր մեջ» | 30,5

1-ին՝ կովկասյան գորշ

27,2 27,4

186 186 239 309,9 230,8 304,2 134 134 244 355

136 136 28,67 241,8

18 ամսական

12 ամսական

էգ մատղաշ

ծնվելիս

տարիքը, օր

կենդ. զանգ., կգ

12 ամսական

Արու մատղաշ սպանդի ենթարկելիս ծնվելիս

Խմբեր

Ցուցանիշներ

արուները` 714 գ, 2-րդ խմբինը՝ համապատասխանաբար 512 ն 734 գ, 3-րդ խմբինը` 605 ն 771 գ, 4-րդ խմբինը` 678 ն 765 գ: Նույն ժամանակահատվածում 1-ին խմբի էգերի հարաբերական աճը կազմել է 167,7 %, արուներինը` 173 %, 2-րդ խմբինը՝ համապատասխանաբար 166,9 ն 172,1 %, 3-րդ խմբինը` 170,5 ն 173 %, 4-րդ խմբինը` 171 ն 174,2 %: Աղյուսակ 8 Մաքրացեղ ն խառնացեղ մատղաշի կենդանի զանգվածի տարիքային փոփոխությունները

Ըստ աղյուսակ 8-ում ներկայացված տվյալների՝ կովկասյան գորշ » ջերսեյ » հոլշտին խառնացեղ մատղաշը կենդանի զանգվածով ն աճման ինտենսիվությամբ գերազանցում է կովկասյան գորշ ցեղի մաքրացեղ մատղաշին: Ինտենսիվ աճեցված մսատու ցլիկների նախասպանդային կենդանի զանգվածը (1984 թ. տվյալներով) ներկայացված է աղյուսակ 9ում:

Աղյուսակ 9 Ինտենսիվ աճեցված մաքրացեղ ն խառնացեղ ցլիկների նախասպանդային կենդանի զանգվածը 18 ամսականում (ըստ Գ.Հ. Գիլոյանի, 1984) Տնտեսության անվանումը Ակունք Սնաբերդ Արամուս

Գենոտիպային խմբերը

ո

կովկասյան գորշ » հոլշտին 25 % կովկասյան գորշ » 25 % ջերսեյ » 50 % հոլշտին կովկասյան գորշ » հոլշտին կովկասյան գորշ 25 % կովկասյան գորշ » 25 % ջերսեյ » 50 % հոլշտին

Տատանումը 390-490

370-490 412,5:4,91 4,91

380-500 415,0:3,61 6,14 365-395 382,5:1,6 2,11

392-495

Ակունք, Արա25 % կովկասյան գորշ » 25 % մուս, ուսումնա55 370-500 ջերսեյ » 50 % հոլշտին փորձնական Բոլոր տնտե- երկցեղ ն եռացեղ կովկասյան 180 370-500 սություններում գորշ » ջերսեյ » հոլշտին

|+m

CՄ

413:20

4,97

-

415:3,61

6,14

408,5:2,1 6,88

Ըստ աղյուսակի տվյալների՝ նախասպանդային բարձր կենդանի զանգված ունեցել են եռացեղ խառնացեղերը՝ 415-420 կգ ն երկցեղ խառնացեղերը՝ 412-415 կգ, վերջին տեղում են կովկասյան գորշ մաքրացեղ ցլիկները՝ 382,5 կգ: Սնաբերդի տնտեսությունում միանմանության սկզբունքով կազմված խմբերում նախասպանդային կենդանի զանգվածի տարբերությունը կազմում է 32 կգ՝ հօգուտ հոլշտին ցեղի խառնացեղ ցլիկների: Հոտի վերանորոգման համար ոչ պիտանի խառնացեղ մսատու մատղաշի մսային մթերատվությունն ուսումնասիրելու նպատակով Երնանի մսի կոմբինատում սպանդի են ենթարկվել 463-521 օրական ցլիկներ: Մսային մթերատվությունն ուսումնասիրվել է ըստ համամիութենական անասնաբուծական գիտահետազոտական ինստիտուտի մեթոդիկայի (Դուբրովիցի, 1968): Ըստ աղյուսակ 10-ում ներկայացված մաքրացեղ ն խառնացեղ ցլիկների մորթի տվյալների՝ կովկասյան գորշ » հոլշտին երկցեղ ն եռացեղ ցլիկները նախասպանդային կենդանի զանգվածով, մսեղիքի ն

սպանդային քաշով, ինչպես նան սպանդային ելունքով գերազանցում են մաքրացեղերին: Այսպես՝ եռացեղ խառնացեղերը նախասպանդային քաշով կովկասյան գորշ մաքրացեղերին գերազանցում են 46,6 կգ-ով, ջերսեյ խառնացեղերին՝ 25 կգ-ով: Մսեղիքի քաշով համապատասխանաբար գերազանցում են 31,3 ն 15,1 կգ-ով, սպանդային քաշով՝ 31,8 ն 16,7 կգ-ով, սպանդային ելունքով՝ 1,7 ն 0,5 %-ով: Աղյուսակ 10 Մաքրացեղ ն խառնացեղ մսատու ցլիկների սպանդային ցուցանիշները (ըստ Գ.Հ. Գիլոյանի, 1984) Ցուցանիշներ Գլխաքանակը, գլուխ Տարիքը, օր Նախասպանդային կենդանի զանգվածը, կգ Մսեղիքի քաշը, կգ Մսեղիքի ելունքը, % Ներքին ճարպի կշիռը, կգ Ներքին ճարպի ելունքը, % Սպանդային քաշը, կգ Սպանդային ելունքը, %

25 % կովկասյան գորշ » 25 % ջերսեյ » 50 % հոլշտին

363,8:3,8

385,4:10

402,6:6,0

410,4:5,0

189,3:20 52,0 3,0:0,17 0,9 192,4:24 52,80

205,5:5,4 53,2 2,5:0,15 0,6 207,5:5,4 53,80

212,1:3,4 52,6 4,0:0,14 1,0 216,1:5,4 53,60

220,6:1,1 53,7 3,6:0,13 0,9 224,2:11,0 54,60

Կովկասյան Կովկասյան գորշ գորշ » ջերսեյ

Կովկասյան գորշ » հոլշտին

Կոտայքի մարզի Առինջ գյուղի «Մուլտի ագրո գրուպ» գիտաարտադրական ՍՊԸ-ի կաթնապրանքային տնտեսությունում հորթերի աճեցման համար առաջին անգամ կատարվել են պրեմիքսների բաղադրատոմսերի մշակում ն փորձարկում (Ա.Վ. Ազիզյան, 2002): Փորձարկվել է նան ՌԴ-ում ընդունված բաղադրատոմսը: Միաժամանակ ուսումնասիրվել է պրեմիքսներով կերակրման ազդեցությունը հորթերի առողջության, աճի, զարգացման, կերաբաժիններում պարունակվող սննդանյութերի մարսելիության, ազոտի, կալցիումի, ֆոսֆորի փոխանակության ն արյան որոշ ցուցանիշների վրա: Հիմնավորվել է պրեմիքսների օգտագործման տնտեսական արդյունավետությունը: Հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ պրեմիքսների օգտա56

գործման դեպքում բացառվում են հիվանդությունները, մեկ գլխի հաշվով տնտեսական պայմանական վնասը նվազում է 7,3 %-ով: Ըստ փորձի` 1-ին` ստուգիչ խմբի մատղաշը, բացի հիմնական կերատեսակներից, կերալրացումներ չի ստացել, 2-րդ` փորձնական խմբի մատղաշը, բացի հիմնական կերատեսակներից, լրացուցիչ ստացել է ՌԴ-ում ընդունված բաղադրատոմսով նախատեսված ստանդարտային պրեմիքսներ, իսկ 3-րդ` փորձնական խմբի մատղաշը ստացել է մշակված պրեմիքսներ: Ընդ որում` մինչն 75 օրականը` հորթերին պրեմիքսներ տրվել են կաթի հետ խառնած վիճակում` օրական 0,5-1,0 գ (աղ. 11), իսկ 76 օրականից՝ համակցված կերախառնուրդների հետ: Անարատ կաթի կերակրումը կատարվել է անհատական, իսկ խոտը ն խտացրած կերախառնուրդը տրվել են խմբային եղանակով: Կերակրումը կատարվել է 450-500 գ օրական միջին քաշաճ ստանալու համար նախատեսված կերակրման սխեմայի հիման վրա: Ըստ պրեմիքսների փորձարկման արդյունքների՝ կերակրման կաթնային շրջանում, մինչն 6 ամսականը, հորթերի աճի ցուցանիշները բարելավվել են 9,5-11,2 %-ով: 1-ին` ստուգիչ խմբի մատղաշի միջին կենդանի զանգվածը 6 ամսականում կազմել է 120,1 կգ, 2-րդ` փորձնական խմբինը` 128,3, 3-րդ` փորձնական խմբինը` 131,0 կգ, իսկ աճեցման շրջանում օրական միջին քաշաճը համապատասխանաբար կազմել է 469,4, 513,9, 529,4 գ: Կենդանիների առողջության, մթերատվության ն բազմացման ֆունկցիայի վրա պրեմիքսների ազդեցությունը որոշելու համար կատարվել են ֆիզիոլոգիական ու կենսաքիմիական հետազոտություններ: Ֆիզիոլոգիական հետազոտության նախապատրաստական ն փորձնական շրջանների տնողությունը կազմել է 8-ական (16) օր: Նախապատրաստական շրջանում ուշադրություն է դարձվել հորթերի առողջությանը, ախորժակին ն կերատեսակների օգտագործմանը: Ինչպես նախապատրաստական, այնպես էլ փորձնական շրջաններում հորթերը կերակրվել են նույն կերաբաժիններով: Փորձնական շրջանում, ըստ առանձին կենդանիների, կատարվել է տրված կերատեսակների ն մնացորդների հաշվառում: Հետազոտության ընթացքում մարսված սննդանյութերի միջին քանակը 1-ին` ստուգիչ խմբում կազմել է

1513,42 գ, 2-րդ` փորձնական խմբում` 1705,51, 3-րդ` փորձնական խմբում` 1738,44 գ: Ըստ ՄՍԳ-ի արդյունքի` փորձնական խմբերի հորթերը 13-14 %-ով առավելություն ունեն ստուգիչ խմբի հորթերի նկատմամբ: Նման տարբերությունը պայմանավորված է փորձնական խմբերում պրեմիքսների կիրառման արդյունքում կերատեսակների ավելի արդյունավետ օգտագործմամբ: Աղյուսակ 11 Պրեմիքսների բաղադրատոմսերի բաղադրատարրային կազմը (1 կգ-ում) Կազմը

Ճ , մլն ՄՄ D3 , մլն ՄՄ E,գ 81 , գ 82 , գ 83 , գ 85 , գ 812 , մգ Երկաթ, գ Պղինձ, գ Ցինկ, գ Մագնեզիում, գ Կոբալտ, գ Յոդ, գ Սելեն, մգ Մանգան, գ Ծծումբ, գ Բացիտրացին, գ

Բաղադրատոմսեր թիվ 1" թիվ 2 "" թիվ 3 10-75 76-180 10-75 օրական օրական օրական Վիտամիններ 1,5 4,0 0,2 5,0 2,0 1,0 3,0 0,3 0,4 1,0 1,5 2,0 3,0 1,0 1,5 2,0 4,0 Հանքային նյութեր 2,5 1,0 4,0 5,0 2,5 0,1 3,5 1,5 0,1 2,0 1,0 1,5 0,15 1,5 1,0 0,5 0,05 0,5

թիվ 4 76-180 օրական 2,0 0,3 1,5 2,5 1,5 6,0 7,0 0,2 0,15 1,0 0,15 1,0 0,05

"ՌԴ-ում ընդունված ստանդարտային բաղադրատոմս (ПКР-1): "" ՌԴ-ում ընդունված ստանդարտային բաղադրատոմս (П62-1):

Պրեմիքսների օգտագործումը դրական ազդեցություն է ունեցել հորթերի առողջության վրա: Ըստ կլինիկական ն արյունաբանական ուսումնասիրությունների՝ փորձնական խմբերի մատղաշը ստուգիչ խմբի մատղաշի համեմատությամբ եղել է ավելի առողջ ն կենսունակ, ունեցել է հարթ ն փայլուն մազածածկ, լավ ախորժակ: Փորձնական խմբերի մատղաշի մոտ մարսողության խանգարումներ տեղի չեն ունեցել: Երկարամյա փորձերի ընթացքում «Մուլտի ագրո գրուպ» ՍՊԸ տնտեսությունում նորոգման մատղաշն աճեցվել է ըստ աղյուսակներ 12, 13, 14-ում ներկայացված կերակրման սխեմաների (2007): Հորթերի աճեցման ժամանակ անարատ կաթի փոխարինիչների լայն կիրառումը կարնոր նախապայման է: Գիտնականների խումբը 2006 թ. Արզնի ԹՏԽ ԲԲԸ-ի տոհմային տնտեսությունում իրականացրել է հորթերի աճեցման համար անարատ կաթի փոխարինիչների (ԱԿՓ 22/16 կոդ 0025) օգտագործմամբ գիտաարտադրական փորձ: ԱԿՓ-ի օգտագործումը հնարավորություն է տալիս մատղաշին մայրական կաթից անջատել նույնիսկ 5-10 օրականից, մեկ գլխի հաշվով տնտեսել 230-240 կգ կաթ ն ստանալ 15000 դրամից ավելի շահույթ: Նշված մեթոդի լայնածավալ կիրառումը տավարաբուծությունում կարնոր է զգալի քանակությամբ անարատ կաթ տնտեսելու ն կաթնամթերքի արտադրությունն ավելացնելու առումով: ԱԿՓ-ի քիմիական բաղադրությունը (%) հետնյալն է. ջուր` 5, սպիտակուց` 21, ճարպ՝ 15, թաղանթանյութ` 1, ածխաջրեր` 52, մոխիր` 6: Մեկ կգ փոշին պարունակում է 50 ՄՄ (միջազգային միավոր) վիտամին Ճ, 9 ՄՄ վիտամին D, 5 մգ 81, 4 մգ 82, 20 մգ В6, 75 մգ В12, 50 մգ Е, 2 մգ К3, 50 մկգ բիոցին, 40 մգ նիկոտինաթթու, 20 մգ պանտոտենաթթու, 200 մգ քոլին, 1 մգ ֆոլիենաթթու, 0,25 մգ սելեն: 1 կգ-ին ավելացվում է 1,0 մգ կոբալտ, 0,75 մգ յոդ, 30 մգ մագնեզիում, 50 մգ երկաթ, 10 մգ պղինձ, 75 մգ ցինկ ն աճը խթանող պատրաստուկ` ֆլավոֆոսֆոլիպոլ:

Աղյուսակ 12 Մինչն 6 ամսական էգ հորթեր աճեցնելու կերակրման սխեմա (օրական մեկ գլխի հաշվով)

171-180 Ընդամենը Մ| ամսում Ընդամենը վեց ամսում

սովորեցում 0,2 0,3 0,5 160 10 0,7 0,5 6 1,0 0,5 5 1,3 1,0 170 30 20 1,5 2 1,5 2 1,5 3 45 70 2,5 4 75 120 3 3,5 6 3,5 7 100 180 400/ 260 400 50

0,1 0,4 -

0,5 0,7 0,8 0,9 0,9 0,9 1,1 0,7 0,6 0,6

-

-

Սիլոս, կգ

Աղ, գ

141-150 Ընդամենը Մ ամսում 151-160 Մ| 161-170

Համակցված կեր, կգ

81-90 Ընդամենը ||| ամսում 91-100 |Մ 101-110 111-120 Ընդամենը |Մ ամսում 121-130 Մ 131-140

Վարսակ, կգ

51-60 Ընդամենը || ամսում 61-70 71-80

Կանաչ, կգ

1-10 11-20 21-30 Ընդամենը | ամսում 31-40 || 41-50 |

Խոտ, կգ

օր

Կաթ, կգ զտած կամ ԱԿՓ

Ամիս

Կենդանի զանգվածը շրջանի վերջում, կգ

անարատ

Տարիքը

Օգտագործման տեխնիկան: Նախօրոք տաքացված (50-55 0C) 1 լ ջրի մեջ լուծել 125 գ ԱԿՓ, խառնել 4-5 րոպե, այնուհետն ավելացնել մաքուր սառը ջուր ն կերակրել, երբ ջերմաստիճանը 40-42 0C է: Կերակրման 8-րդ օրվանից 1 լ ջրին ավելացնել 150 գ: Կերակրումը կարելի է սկսել 15 օրականից, սակայն, ըստ տնտեսության հնարավորության, կարելի է սկսել 41 օրականից ն ավարտել 110 օրականում: Ցանկալի է կերակրել հետնյալ հաջորդականությամբ. 1-2-րդ օրն առավոտյան՝ 1 լ, երեկոյան` 1 լ, 3-4-րդ օրն առավոտյան՝ 1,25 լ, երեկոյան` 1,25 լ, 5-6-րդ օրն առավոտյան՝ 1,5 լ, երեկոյան` 1,5 լ, 7-րդ օրն առավոտյան՝ 1,75 լ, երեկոյան` 1,75 լ, 8-9-րդ օրն առավոտյան՝ 2,0 լ, երեկոյան` 2,0 լ, 50 օրականից կերակրել օրական 5 լ՝ առավոտյան 2,5, երեկոյան 2,5, 100 օրականից կերակրումը նվազեցնել. առավոտյան կերակրել 1,5 լ, երեկոյան՝ 1,5 լ: ԱԿՓ-ի կերակրումը դադարեցնել 110 օրականից: Աղյուսակ 13 500-550 կգ կենդանի զանգվածով կովեր աճեցնելու համար նորոգման մատղաշի կերաբաժինը (օրական մեկ գլխի հաշվով) Տարիքը, ամիս Կերատեսակներ

7-9

10-12 13-15 16-18 19-21 22-24

7-9 ամս. հղիության երինջներ

Օրական միջին քաշաճը, գ Խոտ, կգ Սիլոս, կգ Սենաժ, կգ Ծղոտ, կգ Համակցված կեր, կգ Կերի ֆոսֆատ, գ Կերակրի աղ, գ Վիտամին D,ՄՄ

550-600 2,5 2,5 6,0 6,5 1,1 1,1 0,7 1,3

2,5 12,0 2,0

450-500 2,5 12,0 12,0 2,5 2,95

12,0 1,1 3,2

3,5 12,0 7,0 1,0 1,5 3,2

Աղյուսակ 14 Տավարի նորոգման մատղաշ աճեցնելու համար համակցված կերախառնուրդի բաղադրատոմս, % Բաղադրամասեր

Տարիքը 6 - 12 ամսական 12 ամսականից բարձր 29,5 -

Գարի Վարսակ Ցորեն կամ 26,5 եգիպտացորեն Ցորենի թեփ Արնածաղկի քուսպ կամ քուսպալյուր Սոյայի քուսպ կամ քուսպալյուր Աղ Մոնոկալցիֆոսֆատ 1,5 1,5 Պրեմիքս 1 կգ համակցված կերախառնուրդը պարունակում է Կերամիավոր 1,0 0,97 Հում պրոտեին, գ Հում թաղանթանյութ, գ Հում ճարպ, գ Կալցիում, գ 6,3 5,3 Ֆոսֆոր, գ 8,4 8,6 Տավարի մատղաշի աճեցման տեխնոլոգիան

Հայաստանի Հանրապետությունում տարեկան կարող է ծնվել 247 հազար գլուխ էգ ն արու մատղաշ, որից 72 հազար գլուխն անհրաժեշտ է հոտի վերանորոգման համար, իսկ 175 հազար գլուխը կարող է աճեցվել ն իրացվել մսի 400-450 կգ կենդանի զանգվածով: Առաջարկվող աճեցման փուլային տեխնոլոգիայի կիրառման դեպքում տավարի մսի ավելացումը տարեկան կարելի է հասցնել մինչն 26250 տ

(կենդանի զանգվածով), իսկ սպանդային ելունքի ավելացումը կկազմի 5-10 %: Մսատու ցլիկների աճեցման տեխնոլոգիան ներառում է երեք փուլ (աղ. 15): Աղյուսակ 15 Կերատեսակների ծախսը 12-15 ամսականում Կերատեսակներ

Հ/հ

Առվույտի խոտ Ծղոտ Տկնուցք Գարի Ցորենի թեփ Ընդամենը

1 օրում մեկ գլխին փոխ. էներգ., կգ կմ ՄՋ

90 օրում մեկ գլխին փոխ. էներգ., կգ կմ ՄՋ

2,2

33,0

1,5 -

0,21 1,1 1,72 1,5 6,73

5,07 11,0 15,75 17,7 8,52

18,9 135 154,8 180 135 605,7

456,3 1417,5 7426,8

Կերատեսակների ծախսը 15-16 ամսականում Հ/հ

Կերատեսակներ Առվույտի խոտ Ծղոտ Տկնուցք Գարի Ցորենի թեփ Ընդամենը

1 օրում մեկ գլխին փոխ. կգ կմ էներգ., ՄՋ

60 օրում մեկ գլխին փոխ. էներգ., կգ կմ ՄՋ

2,64

40,3

-

0,21 1,65 2,30 1,50 8,3

5,07 16,5 21,0 17,7 100,57

-

6,3 49,5

152,1 3017,1

Կերատեսակների ծախսը բտման շրջանի 60 օրում Հ/հ

Կերատեսակներ Առվույտի խոտ Ծղոտ Տկնուցք Գարի Ցորենի թեփ Ընդամենը

1 օրում մեկ գլխին փոխ. էներգ., կգ կմ ՄՋ

60 օրում մեկ գլխին փոխ. էներգ., կգ կմ ՄՋ

3,08

47,04

184,8

4822,4

2,5 -

0,21 1,65 2,8 1,5 9,24

5,07 16,5 25,1 17,7 111,41

-

12,6 554,4

304,2 8684,6

 Աճեցման փուլ. միջին տարիքը փորձի սկզբում՝ 360 օր, տնողությունը՝ 90 օր: Փորձի ընթացքում մեկ գլխին տրվել է 198 կգ առվույտի խոտ, 18,9 կգ ծղոտ, 99 կգ տկնուցք, 154,8 կգ գարի, 135 կգ ցորենի թեփ: Կերակրվել ն ջրվել են օրական երկու անգամ՝ առավոտյան ն երեկոյան: Կշռումները կատարվել են փորձի սկզբում ն աճեցման փուլի վերջում:  Հասունացման փուլ. 15 ամսականից մինչն 16 ամսականը, տնողությունը՝ 30 օր: Մեկ գլխին տրվել է 180 կգ առվույտի խոտ, 30 կգ ծղոտ, 490 կգ տկնուցք, 60 կգ գարի, 60 կգ ցորենի թեփ: Կերատեսկները տրվել են առավոտյան ժամը 700-ին ն երեկոյան ժամը 1900-ին: Կշռումները կատարվել են 16 ամսականում (կերակրելուց ն ջրելուց առաջ):  Բտման փուլ. տնողությունը՝ 60 օր: Փորձի ընթացքում կենդանիները գտնվել են զբոսահրապարակում` առանձին վանդակում, խնամքը կատարվել է մշակված կարգով. յուրաքանչյուր ցլիկին օրական տրվել է 7 կգ խոտ, 1 կգ ծղոտ, 15 կգ տկնուցք, 2,5 կգ գարի, 2,0 կգ ցորենի թեփ: Փորձի արդյունքները: Աճեցման փուլի 90 օրում փորձնական խմբի 5 գլուխ մսատու ցլիկների կենդանի զանգվածն ավելացել է 73,6 կգ-ով, օրական միջին քաշաճը կազմել է 818 գ, կերհատկացումը 1 կգ քաշաճի համար` 8,22 կ.մ: Հասունացման փուլի 30 օրում կենդանի զանգվածի ավելացումը կազմել է 26,6 կգ, օրական միջին քաշաճը` 888 գ, կերհատկացումը` 9,36 կ.մ: Բտման փուլի տնողությունը կազմել է 60 օր, կենդանի զանգվածը փորձի վերջում` 18 ամսականում` 356,2 կգ: Բտման փուլում կենդանի զանգվածի ավելացումը կազմել է 56 կգ, օրական միջին քաշաճը` 933 գ, կերհատկացումը` 9,9 կ.մ: Համեմատական վերլուծության արդյունքներով փորձնական խմբի կենդանիների միջին կենդանի զանգվածը ստուգիչ խմբի կենդանիների միջին կենդանի զանգվածից եղել է 70,6 կգ-ով ավելի: Այսպիսով` փորձնական խմբի ցլիկների կենդանի զանգվածն ավելացել է 1,78 անգամ, ստուգիչ խմբինը` 1,42 անգամ: Փորձնական

խմբի կենդանիների օրական միջին քաշաճը կազմել է 887 գ, ստուգիչ խմբինը` 472 գ: Աճեցման փուլային տեխնոլոգիայի պայմաններում բարելավվել են մսի մորֆոլոգիական, ֆիզիկաքիմիական ն օրգանոլեպտիկ ցուցանիշները: Մսեղիքում ջուրը կազմել է 69,9 %, սպիտակուցը՝ 21,22 %, ճարպը՝ 7,75 %, հանքային տարրերը՝ 0,99 %: Կրճատվել է ցլիկների աճեցման ժամկետը, ինչը կարնոր է հանրապետությունում մսատու մատղաշի աճեցման համար: Տեխնոլոգիայի կիրառման վայրը: Տեխնոլոգիան կիրառվել է «Մուլտի ագրո գրուպ» ՍՊԸ տնտեսության տավարաբուծական ֆերմայում (Կոտայքի մարզ, գյուղ Առինջ): Արոտային շրջանից հետո 2 ամիս տնողությամբ բտման արդյունավետությունը պարզելու նպատակով առաջարկվել է կատարել լրացուցիչ փորձ: Ըստ փորձի արդյունքների` ստուգիչ խմբի աճեցման ն հասունացման փուլերից հետո 2 ամիս տնողությամբ բտումը կնպաստի շահութաբերության բարձրացմանը, սակայն 60 օրով կերկարացնի տավարի մսի արտադրման ժամկետը: Տավարի տարբեր գենոտիպերի էգ մատղաշի ինտենսիվ աճեցման, կերակրման ն պահվածքի տեխնոլոգիան Հայտնի է, որ ոչ բավարար կերակրման հետնանքով դանդաղում են տավարի մատղաշի աճն ու զարգացումը ն գրանցվում է ցածր մթերատվություն: Բավարար մթերատվությամբ կովեր աճեցնելու նպատակով անհրաժեշտ է հաշվի առնել կովերի կաթնային մթերատվության վրա ազդող գենետիկական (ժառանգական) ն ոչ գենետիկական (ոչ ժառանգական) գործոնները: Նորոգման մատղաշի աճեցման տեխնոլոգիան նպաստում է կենդանիների արտակազմվածքի, համակազմվածքի ձնավորմանը ն գենոտիպում առկա մթերատվության դրսնորմանը: Նորոգման մատղաշի նպատակային աճեցումը որոշակի ժամանակահատվածում տարբեր գործոններով կենդանու օնտոգենեզի վրա ազդելու մի համակարգ է, որի արդյունքում ձնավորվում ն դրսնորվում են օրգանիզմի գենոտիպի ցանկալի հատկանիշներն ու հատկությունները:

Ըստ Գ.Հ. Գիլոյանի՝ նշվաց խնդրի լուծումը պահանջում է օնտոգենեզի վրա ազդող գործոնների մասնագիտական վերլուծություն ն հորթերին խիժով կերակրելու առաջավոր տեխնոլոգիայի ճիշտ կիրառում: Փորձնական ԿԳ գենոտիպային խմբի մաքրացեղ, ԿԳ » Շ ն ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբերի կիսարյուն խառնացեղերը ստացվել են համալիր գնահատման արդյունքների հիման վրա կազմված պատվիրված զուգընտրությամբ: Փորձնական խմբերը կազմվել են տոհմային գրանցումների հիման վրա: Կովերի կերակրումը եղել է հավասարակշռված, կերաբաժնում խտացրած կերատեսակները, ըստ սննդարարության, կազմել են 20-30, խոտը` 25-30, սիլոսը` 15-20, սենաժը` 30-35, արմատապտուղները` 1015 %: Ծինն ընթացել է ծնարանային բաժանմունքում: Ծնից առաջ կենդանիները ենթարկվել են սանիտարական մշակման: Նորածին հորթն անմիջապես մաքրվել է, յոդի լուծույթով պորտալարն ախտահանելուց հետո տեղափոխվել չոր ցամքարի վրա: Ծնից 40 րոպե հետո լվացվել են կովի հետնամասը, կուրծը, պտուկների առաջին շիթերը նախ կթվել են այլ տարայի մեջ, ապա կթվել է խիժը ն կերակրվել հորթին: Նորածին հորթերը խիժով կերակրվել են 10 օր` առաջին 2 օրը` 4 անգամ, իսկ երրորդ օրվանից` 2 անգամ (ամեն անգամ 2,5 կգ):

Նկ. 9. Նորածին հորթերին տրվող խիժի իմունոլակտոգլոբուլինի ներծծման արդյունավետությունը:

Նկ. 10. Սպիտակուցի պարունակության փոփոխվելը խիժում: Խիժով կերակրելու ընթացքում հորթերի արյան մեջ գամմագլոբուլինի քանակությունն անհրաժեշտ է հասցնել 19-46 %-ի: Ծնից 40 րոպե հետո (նկ. 9 ն 10) հակամարմիների ներծծման արդյունավետությունը կազմում է 50 %: Ծնից 20 ժամ հետո դրանց ներծծումն արյան մեջ նվազում է ն կազմում 12 %, իսկ 36 ժամ հետո` դառնում աննշան: ՈՒստի նորածին հորթերին օրական 5-6 կգ խիժով կերակրումը երաշխավորում է բնական բարձր դիմադրողականությամբ կենդանիների ստացում ն պահպանում: Հորթերի աճեցման ընթացքում ԱԿՓ չի օգտագործվել: 5-6 օրականից սկսած՝ կաթով կերակրելուց մեկ ժամ անց, հորթերին տրվել է 18-20 0C ջերմաստիճանի ջուր: Մաքուր խիժ կամ կաթ ստանալու համար կթելուց առաջ կովերի կուրծը լվացվել է գոլ ջրով ն սրբվել սրբիչով: Կերակրելուց առաջ խիժը կամ կաթը քամվել է բամբակյա ֆիլտրով կամ մաքուր թանզիֆով: Կաթնածծիչները, դույլերը ն մյուս կաթնամաններն օգտագործելուց հետո ողողվել են սառը ջրով, որից հետո լվացվել են սոդայի 10 %-անոց լուծույթով, ապա` եռացրած ջրով: Հորթանոցը միշտ եղել է մաքուր, սպիտակեցված հանգած կրի լուծույթով: Գոմաղբը ն կեղտոտ ցամքարը հավաքվել ու հեռացվել են

օրական երկու անգամ` առավոտյան ն երեկոյան: Միջանցքներում ցանվել է հանգած կիր: Հորթանոցի ջերմաստիճանը պահպանվել է 1517 0C-ի սահմաններում (հարաբերական խոնավությունը` 70-75 %): Հորթերի անհատական վանդակի երկարությունը կազմել է 120 սմ, լայնությունը` 55 սմ, բարձրությունը` 100 սմ, իսկ վանդակի հատակի բարձրությունը գետնից` 15 սմ: Ծնարանին կից հորթերը պահվել են 20 օր ն կերակրվել մոր խիժով ու կաթով: Կենդանիների աճի ն զարգացման համեմատական ուսումնասիրությունն ինտենսիվ աճեցման պայմաններում Տոհմային գործի հիմնական խնդիրներից մեկը կենդանիների որակական կատարելագործման նպատակով նորոգման մատղաշի` հատկապես արտադրող ցուլերի ն երինջացուների աճեցումն է ըստ կենդանիների օնտոգենեզի օրինաչափությունների ն ազդող գործոնների գիտական իմացության: Կենդանու օրգանիզմում ցանկալի հատկանիշը ձնավորելու նպատակով անհրաժեշտ է իմանալ օնտոգենեզի ընդհանուր օրինաչափությունները: Դրանցից գլխավոր են աճի անհավասարաչափությունը, պարբերականությունը ն ռիթմականությունը, որոնց հիման վրա կարելի է ղեկավարել օնտոգենեզը: Կենդանիների հաջորդաբար կատարվող կշռումների (կգ) ն չափումների (սմ) տվյալներով կարելի է որոշել տվյալ ժամանակահատվածում բացարձակ քաշաճի, հարաբերական աճի ն աճի տեսակարար արագության մեծությունները: Աճը բնութագրող նշված ածանցյալ մեծություններից յուրաքանչյուրն ունի կենսաբանական ն տնտեսական նշանակություն: Կշռային աճ Օնտոգենեզի ընթացքում կաթնային մթերատվությունը բնութագրող հատկանիշները ձնավորվում են գենոտիպի ն միջավայրի փոխազդեցության արդյունքում: Կենդանու աճի ընթացքում տնտեսական օգտակար հատկանիշների վրա ազդում են միջավայրի մի շարք գործոններ, որոնցից առաջնային է կերակրումը, որը կարող է խթանել կամ

կասեցնել կենդանու մթերատվության որակի ձնավորումը: Այդ ազդեցության վերին սահմանի հիմքում ընկած է յուրաքանչյուր գենոտիպի ռեակցիայի նորման միջավայրի նկատմամբ: Հայտնի է, որ տարբեր ցեղերի կենդանիների աճի դինամիկան միանման չէ: Հայ ն օտարազգի գիտնականների ուսումնասիրությունների արդյունքները ցույց են տվել, որ կաթնատու ն կաթնամսատու ցեղերի նորոգման մատղաշի ինտենսիվ աճեցումը նպաստում է բարձր կաթնատվությամբ կենդանիներ ստանալուն: Ըստ Ա.Վ. Սասինայի կողմից կատարված ուսումնասիրության տվյալների՝ առաջին սերմնավորման տարիքում էգ մատղաշի կենդանի զանգվածը 50 կգ-ով ավելանալու արդյունքում առաջին լակտացիայի կովերի կաթնատվությունն ավելանում է 112-271 կգ-ով: Իսկ Մ.Ֆ. Տոմմեն պարզել է, որ առաջին սերմնավորման տարիքում էգ հորթերի կենդանի զանգվածը 10 կգ-ով ավելացնելիս կաթնատվությունն ավելանում է 40 կգ-ով: էգ մատղաշի ն երինջների կենդանի զանգվածի տարիքային փոփոխություններն ու կերհատուցման ցուցանիշները ներկայացված են աղյուսակներ 16-ում ն 17-ում: Մինչն 12 ամսականը՝ աճի գործակիցը ԿԳ գենոտիպային խմբի մաքրացեղերի, ԿԳ » Շ ն ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբերի խառնացեղերի մոտ համապատասխանաբար կազմել է 8,0, 7,9 ն 8,7: Արոտային շրջանի վերջում` 18 ամսականում, առավել բարձր կենդանի զանգված` 378,50 կգ, ունեցել է ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբի նորոգման մատղաշը, ԿԳ » Շ գենոտիպային խմբի նորոգման մատղաշի կենդանի զանգվածը կազմել է 353,50 կգ, ԿԳ գենոտիպային խմբի մաքրացեղերինը` 346,8 կգ: Այսինքն՝ առաջին խմբի կենդանիները երկրորդ խմբի կենդանիներին զիջում են 6,7 կգ-ով, իսկ երրորդ խմբի կենդանիներին` 31,7 կգ-ով (Ք»0,999): ԿԳ մաքրացեղերի կենդանի զանգվածը համեմատելով ԿԳ ցեղի առաջինին դասի կենդանի զանգվածի ստանդարտի հետ` կարելի է ընդգծել, որ 18 ամսականում ԿԳ մաքրացեղերը նշված ցուցանիշով գերազանցում են 26,8 կգ-ով, ԿԳ » Շ խառնացեղերը` 33,5 կգ-ով, ԿԳ » Հ խառնացեղերը` 58,5 կգ-ով: Ըստ երնույթին՝ խառնացեղերի կենդանի զանգվածի համեմատաբար բարձր ցուցանիշը նան հետերոզիսի դրսնորման արդյունք է:

Տարբեր գենոտիպերի էգ մատղաշի աճի կերհատուցման ցուցանիշները (ըստ Գ.Հ. Գիլոյանի ն Գ.Ա. Պողոսյանի)

Աղյուսակ 16

Աղյուսակ 17 Տավարի էգ մատղաշի ն երինջների կենդանի զանգվածի տարիքային փոփոխությունները, կգ (ըստ Գ.Հ. Գիլոյանի ն Գ.Ա. Պողոսյանի, 2012)

Օրական միջին քաշաճը, գ

Փորձնական խմբերում ընդգրկված ն ինտենսիվ եղանակով աճեցված բոլոր կենդանիների կենդանի զանգվածը 18 ամսականում տատանվում է 339,0-388,0 կգ-ի սահմաններում: Այդ կենդանիները սերմնավորվել ու հղիացել են նույն տարիքում ն երինջների շարքում դասվել 24 ամսականում: Ըստ հետազոտության արդյունքների՝ տավարի նորոգման էգ մատղաշի նպատակային աճեցումը 18 ամսականում երաշխավորում է բարձր կենդանի զանգված, որը հանրապետությունում տավարի էգ մատղաշի տվյալ տարիքի համար սահմանված կենդանի զանգվածը գերազանցում է 65-100 կգ-ով: Փորձ է արվել պարզել նան հղիության առաջին 6 ամիսներին երինջների կենդանի զանգվածների միջխմբային տարբերությունները, ինչպես նան այդ շրջանում կենդանի զանգվածի ավելացման ցուցանիշները: Ըստ տարիքային շրջանների՝ փորձնական մատղաշի օրական միջին քաշաճի փոփոխությունները ներկայացված են նկար11-ում:

Տարիքային շրջանները, ամիս

ԿԳ

ԿԳ » Շ

ԿԳ » Հ

Նկ. 11. Փորձնական մատղաշի օրական միջին քաշաճի փոփոխությունների գծապատկերը:

Տարբեր տեսակի կենդանիների աճի օրինաչափությունների բազմաթիվ ուսումնասիրությունների արդյունքում պարզվել է, որ հարաբերական աճի առավել բարձր ցուցանիշ գրանցվում է նորածնի մոտ, տարիքին զուգընթաց նվազում է ն դադարում աճի ավարտման ն

ֆիզիոլոգիական հասունացման սկզբնական փուլում: Տվյալների վերլուծության համաձայն՝ հարաբերական աճի առավել բարձր ցուցանիշ` 89,2-92,9 %, գրանցվել է 0-3 ամսականում, այնուհետն օրինաչափորեն նվազել է ն 18-24 ամսականում կազմել 16,12-18,06 %: Աճի ինտենսիվությունը բնութագրող ցուցանիշների գրաֆիկական արտահայտությունը ներկայացված է նկար 12-ում:

Նկ. 12. Տավարի էգ մատղաշի ն երինջների աճի տեսակարար արագության գծապատկերը:

Միավոր ժամանակում աճի արագությունը բնութագրելու նպատակով ուսումնասիրվել է էգ մատղաշի աճի տեսակարար արագությունը (աղ. 18): Աղյուսակ 18 Տավարի փորձնական էգ մատղաշի ն երինջների հարաբերական քաշաճի փոփոխություններն ըստ տարիքային շրջանների, % Տարիքային շրջանները, ամիս

Գենոտիպային խմբեր

0-3

3-6

6-9

9 - 12 12 - 18 18 - 24

0-24

ԿԳ

92,90

42,21

40,64

23,25

36,97

16,12

1,73

ԿԳ » Շ ԿԳ » Հ

89,20 90,94

43,26 42,02

40,90 52,12

24,70 22,22

35,82 33,46

18,06 17,00

1,72 1,74

Ըստ տվյալների վերլուծության` 0-3 ամսականում աճի տեսակարար արագության ցուցանիշով աչքի են ընկնում ԿԳ գենոտիպային խմբի մաքրացեղ հորթերը: Այդ ցուցանիշով երկրորդ տեղում են ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբի խառնացեղերը, երրորդ տեղում՝ ԿԳ » Շ գենոտիպային խմբի խառնացեղերը: Աղյուսակի համաձայն՝ տարիքին զուգընթաց աճի տեսակարար արագությունը նույնպես նվազել է ն կազմել 0,0540-0,0602: Աճի տեսակարար արագությունն ավելի ակնհայտ է նկար 13-ում: Համահարաբերակցական կապի գործակիցներն անհրաժեշտ է օգտագործել տոհմասելեկցիոն աշխատանքներում` հատկապես բարձր կենդանի զանգվածով երինջացուներ աճեցնելիս:

Նկ. 13. Փորձնական էգ մատղաշի ն երինջների հարաբերական աճի փոփոխությունների գծապատկերը:

Աղյուսակ 19 Տավարի էգ մատղաշի ն երինջների աճի տեսակարար արագությունը Գենոտիպային խմբեր ԿԳ ԿԳ » Շ ԿԳ » Հ

Տարիքային շրջանները, ամիս 0-3 3-6 6-9 9 - 12 12 - 18 18 - 24 0 - 24 0,3352 0,1432 0,1352 0,0782 0,0621 0,0540 0,1087 0,3242 0,1458 0,1378 0,0826 0,0610 0,0602 0,1090 0,3283 0,1418 0,1770 0,0744 0,0565 0,0565 0,1113

Գծային աճ Տավարի տարբեր գենոտիպի էգ մատղաշի ն երինջների մարմնակազմվածքի ձնավորումն ու առանձնահատկությունները: Կենդանու օնտոգենեզի ընթացքում մարմնակազմվածքի փոփոխությունների հիմքում ընկած են աճի ն զարգացման օրինաչափությունները: Ա.Ա. Մալիգոնովի, Ջ. Հեմմոնդի, Ն.Պ. Չիրվինսկու, ինչպես նան հայ ն օտարազգի այլ գիտնականների կողմից կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ արտաքին պայմանները` մասնավորապես կերակրման մակարդակը ն կերաբաժնի լիարժեքությունը, մեծ ազդեցություն են գործում կենդանու աճի ու զարգացման վրա` տարբեր ֆիզիոլոգիական պրոցեսների ընթացքում ապահովելով բազմազան որակական փոփոխություններ: Վերը նշված հեղինակների ն բազմաթիվ այլ գիտնականների հիմնարար հետազոտությունների հիման վրա Ա.Բ. Մանուչարովը, Վ.Բ. Ոսկանյանը, Ե.Յա. Բորիսենկոն, Գ.Հ. Գիլոյանը ն ուրիշներ ուսումնասիրել են տավարի մաքրացեղ ն խառնացեղ մատղաշի աճն ու զարգացումը` մեծ ուշադրություն դարձնելով մարմնամասերի չափումների հաջորդական փոփոխություններին: Տարբեր տարիքային շրջաններում մարմնամասերի չափերի բացարձակ տվյալները ն աճի գործակիցները ներկայացված են աղյուսակ 20-ում ն նկար 14-ում: Ըստ տվյալների վերլուծության՝ կաթնային շրջանում` 0-3 ամսականում, տարբեր գենոտիպային խմբերում մնդավի բարձրության աճի գործակիցը տատանվում է 1,18-1,21, սրբանի բարձրության աճի գործակիցը` 1,14-1,16 սահմաններում: Մինչն մեկ տարեկանը՝ աճի գործակիցները կազմել են համապատասխանաբար 1,45-1,52 ն 1,45-1,55: Իրանի թեք երկարության, կրծքի լայնության ն խորության աճի գործակիցները 0-3 ամսականում կազմել են համապատասխանաբար 1,23-1,25, 1,22-1,27 ն 1,24-1,26, մինչն մեկ տարեկանը` 1,97-2,14, 1,69-2,03 ն 1,59-1,66: 0-3 ամսականում գլխի երկարության աճի գործակիցը կազմել է 1,25-1,37, ճակատի մեծ լայնությանը՝ 1,16-1,33, զստոսկրերի լայնությանը՝ 1,14-1,19, նստաթմբերի լայնությանը՝ 1,34-1,50, մինչն մեկ տարեկանը՝ համապատասխանաբար 1,90-2,02, 1,54-2,09, 1,82-1,93, 2,012,35:

Տավարի էգ մատղաշի մարմնակազմվածքի ինդեքսները, % (ըստ Գ.Ա. Պողոսյանի ն Գ.Հ. Գիլոյանի, 2012)

Աղյուսակ 20

Նկ. 14. Մարմնամասերի չափերի աճի գործակիցները տարբեր տարիքային շրջաններում. ա - 0-12, բ - 0-18, գ - 0-24:

0-3 ամսականում կրծքի փաթի աճի գործակիցը կազմել է 1,241,26, նախադաստակինը` 1,23-1,29, մինչն մեկ տարեկանը՝ համապատասխանաբար 1,74-1,96, 1,55-1,62: Մաքրացեղ նորածին հորթերն աչքի են ընկնում ավելի բարձր երկարաոտության ինդեքսով` 60,9 %. ԿԳ » Շ գենոտիպային խմբի խառնացեղերին գերազանցում են 0,42, իսկ ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբի խառնացեղերին` 1,09 %-ով: Երկարաձգության կամ ֆորմատի ինդեքսը, որն արտահայտվում է իրանի թեք երկարության ն մնդավի բարձրության հարաբերակցությամբ (%), տարիքին զուգընթաց օրինաչափորեն մեծանում է: Պտղի արգանդային թերզարգացման դեպքում (տվյալ ցեղի տիպի հետ համեմատած) այդ ինդեքսը մեծ է, իսկ հետարգանդային թերզարգացման դեպքում` փոքր: Ըստ հետազոտությունների արդյունքների՝ նորածինների մոտ երկարաձգության ինդեքսը կազմում է 94,33-95,16 %, իսկ 24 ամսականում` 108,86-109,4 %: Համեմատաբար փոքր ինդեքս գրանցվել է ԿԳ » Շ գենոտիպային խմբի նորածին հորթերի մոտ՝ 93,84%, իսկ առավել բարձր ինդեքս` ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբի

նորածին հորթերի մոտ՝ 95,16 %: ԿԳ գենոտիպային խմբի մաքրացեղ երինջների երկարաձգության ինդեքսը կազմում է 109,4 %, ԿԳ » Շ գենոտիպային խմբի խառնացեղերինը՝ 109,68 %, իսկ ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբի խառնացեղերինը` 108,86 %: Կոնքակրծքային ինդեքսի տարիքային փոփոխությունն օրինաչափ է, սակայն կրծքի ն զստոսկրերի լայնությունների չափումների աճի ընթացքում առավել ակնհայտ է աճի նկատելի պարբերականությունը. նորածինների համեմատությամբ 6 ն 12 ամսականներում այդ ինդեքսը ԿԳ » Շ գենոտիպային խմբում բարձրացել է 7,69 ն 11,84 %-ով, ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբում` 5,97 ն 6,06 %-ով, հետագայում (18 ն 24 ամսականներում¤ օրինաչափորեն նվազել է: ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբի երինջները, ըստ այդ ինդեքսի, 8,76 %-ով զիջում են նորածիններին, իսկ 24 ամսականում գենոտիպային մյուս խմբերին գերազանցում են 1,79-2,61 %-ով: Կրծքային ինդեքսը ցույց է տալիս կրծքի լայնության ն խորության հարաբերակցությունը, որի փոփոխությունը մեծ չէ, միաժամանակ բոլոր տարիքային շրջաններում երեք գենոտիպային խմբերի միջն նկատելի է աննշան տարբերություն: Ըստ տվյալների վերլուծության՝ 0-3, 3-6, 6-9, 9-12 ամսականներում կրծքային ինդեքսի ցուցանիշներով (54,07, 54,19, 53,01, 58,48 %) առաջին տեղում են ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբի խառնացեղերը, 12 ն 18 ամսականներում` ԿԳ » Շ գենոտիպային խմբի խառնացեղերը, իսկ 24 ամսականում՝ կրկին ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբի խառնացեղերը (60,11 %): Այսպիսով՝ համեմատաբար ավելի լայն կուրծք ունեն կաթնային ուղղության երկցեղ խառնացեղերը: Մարմնի զանգվածի զարգացման լավագույն ցուցանիշ է լեցունության ինդեքսը, որը կրծքի փաթի ն իրանի թեք երկարության հարաբերակցությունն է: Լեցունության ինդեքսը, մինչն արոտային շրջանի վերջը (18 ամսական), տարիքին զուգընթաց օրինաչափ բարձրացել է: Գերաճի ինդեքսը սրբանի ն մնդավի բարձրությունների հարաբերակցությունն է, որը լեռնային պայմաններում բուծվող ցեղերի մատղաշի մոտ բնորոշվում է գավակի գերաճով, ուստի այդ ինդեքսը նորածինների մոտ ամենաբարձրն է` 106,47-107,11 %: Մեկ տարեկանում այն կազմել է 107,36-109,65 %, ինչը կարելի է բացատրել այդ տարիքում

մնդավի աճի դանդաղեցմամբ: Նորածինների ցուցանիշի համեմատությամբ գերաճի ինդեքսը, բացառությամբ 12 ամսականի (107,36-109,65 %), օրինաչափորեն նվազել է ն 24 ամսականում կազմել է 103,32-104,08 %: Սրագավակությունը կամ հետնամասի նեղությունը չափազանց անցանկալի հատկանիշ է, որը բնորոշում է կոնքի նեղությունը ն որոշվում է զստոսկրերի ու նստոսկրերի լայնությունների հարաբերակցությամբ (%): Սրագավակության ինդեքսի ցուցանիշը տարիքին զուգընթաց օրինաչափ նվազել է, այսպես` նորածինների մոտ կազմել է 212,42-248,57 %, 6 ամսականում` 180,55-189,70 %, 12 ամսականում` 188,57-195,06 %, 18 ամսականում` 130,85-136,13 %, իսկ երինջների մոտ աննշան բարձրացել է՝ կազմելով 146,60-148,38 %, ինչը պայմանավորվում է այդ տարիքում նստոսկրերի աճի դանդաղեցմամբ: Սրագավակության ինդեքսը բնորոշ է կաթնամսատու ուղղության տավարին ն երաշխավորում է երինջների նորմալ ծնի ստացումը: Նախադաստակի փաթի ն մնդավի բարձրության չափումների հարաբերակցությամբ է որոշվում ոսկրոտության ինդեքսը, որը կաթնատու տավարի համեմատությամբ մսատու տավարի մոտ ոսկորների բարակության պատճառով ավելի փոքր է: 24 ամսականում երինջները ոսկրոտության ինդեքսի ցուցանիշով գերազանցում են նորածիններին. ԿԳ գենոտիպային խմբում` 2,29 %-ով, ԿԳ » Շ գենոտիպային խմբում` 1,05 %-ով ն ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբում` 1,74 %-ով: Լայնաճակատության ինդեքսը ճակատի մեծ լայնության ն գլխի երկարության հարաբերակցությունն է: Բնորոշում է կենդանու գլխի հարաբերական զարգացումը լայնությամբ. մեծ է մսատու տավարի ն համեմատաբար փոքր` կաթնատու ուղղության տավարի գենոտիպային խմբերում: Ուսումնասիրված մաքրացեղերի ն խառնացեղերի ցուցանիշների միջն հավաստի տարբերություն չի նկատվում, միանման չէ նան դրանց տարիքային փոփոխությունը, այսպես` մինչն 6 ամսականը՝ նվազումն ընթացել է դանդաղ, իսկ 9, 12 ն 18 ամսականներում նկատելի է նվազման արագացում, որը հետագայում դանդաղում է՝ կազմելով 49,83-50,51 %: Մեծգլխության ինդեքսը գլխի երկարության ն մնդավի բարձրության հարաբերակցությունն է, որը կաթնատու տավարի մոտ ավելի մեծ է, քան մսատու տավարի մոտ: Տարիքին զուգընթաց այդ ինդեքսը

մեծանում է. նորածինների մոտ կազմում է 26,01-28,03 %, իսկ երինջների մոտ` 35,85-36,47 %: Անհրաժեշտ է նշել, որ միջգենոտիպային տարբերությունն աննշան է ն առավել բարձր ցուցանիշ` 36,47 %, ունեն ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբի կենդանիները. ԿԳ գենոտիպային խմբի մաքրացեղերին գերազանցում են 0,62 ն ԿԳ » Շ գենոտիպային խմբի խառնացեղերին` 0,46 %-ով: Հոծզանգվածության ինդեքսը կրծքի փաթի ն մնդավի բարձրության հարաբերակցությունն է ն բնութագրում է մարմնի հոծզանգվածությունը: Այս ցուցանիշը տարիքին զուգընթաց բոլոր գենոտիպային խմբերի մոտ օրինաչափորեն ավելացել է: Առավել բարձր ցուցանիշ ունեն ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբի խառնացեղերը` 136,71 %. ԿԳ գենոտիպային խմբի մաքրացեղերին գերազանցում են 1,48 %-ով, իսկ ԿԳ » Շ գենոտիպային խմբի խառնացեղերին` 1,78 %-ով: Այսպիսով, ըստ մարմնակազմության ինդեքսների վերլուծության, ինտենսիվ աճեցված նորոգման մատղաշն արտակազմվածքի տիպով ն մարմնամասերի համաչափությամբ լիովին բավարարում է կաթնատու ուղղության տավարի հաբիտուսին ն ապահովում է բարձր մթերատվություն: Կրծի ձնավորումը նպատակային աճեցման դեպքում Բարձր մթերատվությամբ նախիրների ստեղծման նպատակով նորոգման մատղաշի աճեցման ընթացքում կարնորվում է նան կովերի կրծի ձնավորումը: Ուսումնասիրությունը կատարվել է «Ագրոսպասարկում» ԱՄ ԲԲԸ տնտեսությունում: Ուսումնասիրության համար ընտրվել է երրորդ լակտացիայի տարբեր գենոտիպերի 31 գլուխ կով: Լակտացիայի 305 օրում կովերի կերակրման մակարդակը կազմել է 3242 կերամիավոր ն 3973 էկմ: Երրորդ լակտացիայի ուսումնասիրության արդյունքներով պարզվել է, որ, ըստ կրծի ձնի, լավագույն ցուցանիշներն ունեն հոլշտին ցեղի խառնացեղերը. թասաձն կուրծ` 81,82 %, բոլորակաձն կուրծ` 18,18 %, ԿԳ » ԱՇ գենոտիպային խմբի խառնացեղերի ցուցանիշներն են՝ թասաձն կուրծ` 70 %, բոլորակաձն կուրծ` 30 %, ԿԳ » ՌՇ գենոտիպային խմբի խառնացեղերինը՝ համապատասխանաբար 40 ն 60 %:

Կրծի բալային գնահատականը ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբում տատանվում է 19,0...21,5-ի սահմաններում, միջին բալը` 19,91, ԿԳ » ԱՇ ն ԿԳ » ՌՇ գենոտիպային խմբերում՝ համապատասխանաբար 18,0...20,5, 19,25 ն 18,0...20,0, 18,6: Կրծի մորֆոլոգիական ն ֆունկցիոնալ առանձնահատկությունների տարիքային փոփոխությունը բացահայտելու նպատակով ուսումնասիրվել է երրորդ լակտացիայի տարբեր գենոտիպերի կովերի կուրծը: Ըստ կրծի չափումների տվյալների վերլուծության՝ երրորդ ծնում, կթից առաջ ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբի կովերը հավաստի տարբերությամբ գերազանցում են ԿԳ » ԱՇ ն ԿԳ » ՌՇ գենոտիպային խմբերի կովերին, կրծի փաթով` 3,7 (Ք»0,99) ն 5,3 սմ-ով (Ք»0,999) կամ 2,84 ն 4,1 %-ով, երկարությամբ` 2,43 (Ք»0,99) ն 3,03 սմ-ով (Ք»0,99) կամ 5,62 ն 7,0 %-ով, լայնությամբ` 2,17 (Ք»0,99) ն 3,82 սմ-ով (Ք»0,999) կամ 6,33 ն 11,1 %-ով, երկայնակի կիսափաթով` 3,81 (Ք»0,99) ն 4,86 սմ-ով (Ք»0,999) կամ 5,26 ն 6,7 %-ով, լայնակի կիսափաթով` 3,83 (Ք»0,999) ն 4,33 սմ-ով (Ք»0,99) կամ 4,99 ն 5,6 %-ով: Կթից հետո չափումների փոփոխությունն ակնհայտ է բոլոր խմբերում: Այսպես՝ կրծի վերը նշված չափումները փոքրացել են, սակայն ԿԳ » ԱՇ ն ԿԳ » ՌՇ գենոտիպային խմբերը հավաստի տվյալներով զիջում են ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբին, կրծի փաթով` 4,4 (Ք»0,99) ն 5,7 սմ-ով (Ք»0,999) կամ 3,58 ն 4,68 %-ով, երկարությամբ` 2,7 (Ք»0,99) ն 2,75 սմ-ով (Ք»0,99) կամ 7,3 ն 7,4 %-ով, լայնությամբ` 4,49 (Ք»0,999) ն 5,64 սմ-ով (Ք»0,999) կամ 14,9 ն 18,7 %-ով, երկայնակի կիսափաթով` 3,41 (Ք»0,99) ն 4,91 սմ-ով (Ք»0,999) կամ 5,3 ն 7,6 %ով, լայնակի կիսափաթով` 2,28 (Ք»0,95) ն 3,93 սմ-ով (Ք»0,99) կամ 3,37 ն 5,8 %-ով: Կթից առաջ տարբեր գենոտիպային խմբերի երրորդ լակտացիայի կովերի ն առաջնածինների համեմատության արդյունքում պարզվել է, որ կրծի փաթի, երկարության, լայնության, առջնի ն հետնի քառորդների խորությունների չափումները մեծացել են համապատասխանաբար 37,88-43,35, 36,63-54,91, 28,75-34,03, 22,24-34,79, 45,3251,98 %-ով: Բացառություն են կազմել կրծի առաջամասից մինչն պորտ ն կրծահատակից մինչն գետին չափումները, որոնք փոքրացել են 11,44-14,19 ն 3,03-5,04 %-ով, ինչը բացատրվում է կրծի խորության աճի օրինաչափությամբ:

Որոշվել են նան երրորդ լակտացիայի կովերի կրծի պայմանական մեծությունը, ծավալը ն սմքվածությունը: Պարզվել է, որ պայմանական մեծությունը բարձր է հոլշտին ցեղի կիսարյուն խառնացեղերի խմբում` 4065,5 սմ2 ն ցածր` ԿԳ » ՌՇ գենոտիպային խմբում` 3270,75 սմ2: Նման պատկեր նկատվում է նան կրծի ծավալի ցուցանիշները համեմատելիս. 3-րդ խմբում` 13910,59 սմ3, 1-ին ն 2-րդ խմբերում` 10912,49 սմ3 ն 9644,79 սմ3: Ա.Ա. Ռուխկյանը փաստում է (1975), որ կրծի հյուսվածաբանական հետազոտությունը ցույց է տվել, որ կուրծը կազմված է շարակցահյուսվածքային հիմքից ն գեղձային պարենքիմայից: Կաթի արտադրության համար ամենաարժեքավորը գեղձային հյուսվածքն է, որը բարձր կաթնատվությունը որոշող հյուսվածք է: Ուստի մեծ քանակությամբ կաթ կարող է արտադրել այն կովը, որն ունի` ա) բացարձակ մեծ քանակով գեղձային հյուսվածք, այսինքն` մեծածավալ կուրծ, բ) գեղձային պարենքիմայի համար գեղձային ն շարակցական հյուսվածքների բարենպաստ հարաբերակցություն, գ) մեծ տրամագծով խողովակաձն բշտեր: Եվրոպական մի շարք երկրներում, ԱՄՆ-ում, Կանադայում արտակազմվածքի 100 բալային ցուցնակում, 40 բալը հատկացնելով կրծին, կատարելով երկարատն սելեկցիա, ստացել են հավասարաչափ զարգացած քառորդներով գեղձային կուրծ ունեցող կովեր, որոնք հատկապես բավարարում են մեքենայական կթի պահանջները: Կրծաձնի ինդեքսի տարբերությունը (կթից առաջ ն հետո) բնութագրում է կրծի գեղձայնությունը, որը համեմատաբար բարձր է 3-րդ ն 1-ին խմբերում` 11,7 ն 10,3 %, ցածր 2-րդ խմբում` 7,4 %: Երրորդ լակտացիայում կրծասեղանի ն կրծաձնի ինդեքսների վերաբերյալ տվյալները ներկայացված են աղյուսակ 21-ում: Կթից առաջ ն հետո կրծասեղանի պարագծի չափումներով 3-րդ խմբի կովերը 1-ին խմբի կովերին գերազանցում են 5,14 (Ք»0,95) ն 6,72 սմ-ով (Ք»0,99), 2-րդ խմբի կովերին` 8,46 (Ք»0,999) ն 9,67 սմ-ով (Ք»0,999), իսկ կրծասեղանի մակերեսի չափումներով՝ համապատասխանաբար 31,1 (Ք»0,95) ն 34,5 սմ2-ով (Ք»0,99), 49,6 (Ք»0,999) ն 47,13 սմ2-ով (Ք»0,999):

" Կովկասյան գորշ » ավստրիական շվից (ԿԳ»ԱՇ): "" Կովկասյան գորշ » ռուսական շվից (ԿԳ»ՌՇ): """ Կովկասյան գորշ » հոլշտին (ԿԳ»Հ):

Աղյուսակ 21 Երրորդ լակտացիայի տարբեր գենոտիպերի կովերի կրծի ձնն ու գեղձայնությունը բնութագրող ցուցանիշները (ըստ Գ.Հ. Գիլոյանի ն Ն.Ա. Կասումյանի, 2009)

Կրծաձնի ինդեքսը համեմատաբար փոքր է 3-րդ խմբում՝ 105,9 %, այսինքն` ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբի խառնացեղերի կուրծն ավելի տարողունակ է, իսկ 1-ին ն 2-րդ խմբերում համապատասխանաբար կազմում է 106,3 ն 107,1 %: Կրծաձնի ինդեքսի տարբերությունը համեմատաբար բարձր է 3-րդ ն 1-ին խմբերում` 0,8 ն 1 %, ցածր` 2-րդ խմբում` 0,2 %: Ընդհանուր օրինաչափությունն այն է, որ թասաձն ն բոլորակաձն կաթնագեղձերով կրծերի տարողունակությունը բարձր է: Ըստ աղյուսակ 21-ի՝ ակնհայտ է կրծասեղանի մակերեսի փոփոխականության գործակիցների խիստ զանազանությունը մյուս հատկանիշների համեմատությամբ: Կարնորվում է այդ հատկանիշի սելեկցման անհրաժեշտությունը: Ընդ որում` ցանկալի է որոշել օպտիմալ մեծությունը, հիմք ընդունել մեքենայական կթի նկատմամբ նպատակահարմարությունը ն ընտրասերման լուծումները: Ներկայացված ցուցանիշներով է պայմանավորված կովերի երրորդ լակտացիայի 305 օրվա կաթնատվությունը, որը 1-ին խմբում կազմել է 385799,31 կգ, 2-րդ խմբում` 3660114,7 կգ, 3-րդ խմբում` 458397,18 կգ: Խմբերը տարբերվում են նան կաթի արտազատման արագության ցուցանիշներով. 3-րդ խմբում՝ 2,20 կգ/ր, 1-ին ն 2-րդ խմբերում` համապատասխանաբար 2,21 ն 2,22 կգ/ր: Երրորդ լակտացիայի կովերի կրծի չափումների տվյալների հիման վրա (համաձայն մեթոդիկայի) որոշվել են կրծաձնի ինդեքսը, կրծասեղանի պարագիծը, մակերեսը, կրծի պայմանական մեծությունը, ծավալը ն սմքվածությունը: ԿԳ » ԱՇ գենոտիպային խմբում կրծաձնի ինդեքսը ն կրծի սմքվածությունը, տարիքին զուգընթաց (երրորդ լակտացիան առաջինի համեմատությամբ), նվազել են 9,22 ն 48,57 %-ով, իսկ կրծասեղանի պարագիծը, մակերեսը, պայմանական մեծությունն ավելացել են 21,8980,55, կրծի ծավալը` 166,56 %-ով: ԿԳ » ՌՇ գենոտիպային խմբում կրծաձնի ինդեքսը ն կրծի սմքվածությունը, տարիքին զուգընթաց, նվազել են 9,62 ն 47,18 %-ով, կրծասեղանի պարագիծը, մակերեսը, պայմանական մեծությունն ավելացել են 26,06-93,34, կրծի ծավալը` 170,02 %-ով:

ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբում, տարիքին զուգընթաց, կրծասեղանի պարագիծն ավելացել է 15,47 %-ով, մակերեսը` 36,26, կրծի պայմանական մեծությունը` 85,44, կրծի ծավալը` 139,64 %-ով: Ինչ վերաբերում է կրծաձնի ինդեքսի ն կրծի սմքվածության ցուցանիշներին, ապա դրանք նվազել են 7,43 ն 61,05 %-ով: Այսպիսով, ըստ առաջին ն երրորդ լակտացիաների գենոտիպային խմբերում կրծի չափումների արդյունքների վերլուծության, կրծի չափումներով (ինչպես կթելուց առաջ, այնպես էլ հետո), կաթի արտազատման արագությամբ, կրծի պայմանական մեծությամբ, ծավալով, սմքվածությամբ, ինչպես նան կրծաձնի ինդեքսով, կրծասեղանի պարագծով ն մակերեսով հավաստիորեն (Ք»0,95...0,999) առավելություն ունեն հոլշտին ցեղի կիսարյուն խառնացեղերը: Երրորդ լակտացիայի կովերը բնութագրվում են կրծի չափումների աճի բարձր ցուցանիշներով, բոլոր գենոտիպային խմբերի կենդանիներն ունեն բարձր կաթնային հատկանիշներով կուրծ:

ԳԼՈՒԽ 4

ՑԱՄԱՔԻ ՇՐՋԱՆՈՒՄ ԳՏՆՎՈՂ ԿՈՎԵՐԻ ԵՎ ԵՐԻՆՋՆԵՐԻ

ԿԵՐԱԿՐՈՒՄԸ

Հղի կովերին ժամանակին ցամաքեցնելը մեծ նշանակություն ունի ոչ միայն կաթնատվության, կաթի մեջ յուղի ն մյուս սննդարար նյութերի բարձրացման, այլն առողջ սերունդ ստանալու համար: Կովերի հղիության ընթացքում աստիճանաբար տեղի է ունենում կրծի գեղձային հյուսվածքի հետաճում (инволюция), ինչն ուղեկցվում է ալվեոլների ներծծմամբ: Այդ պրոցեսն ավելի ինտենսիվ ընթանում է հղիության հինգերորդ ամսվանից սկսած: Կենսունակ ալվեոլների աճին զուգահեռ տեղի են ունենում արտազատական հյուսվածքի նոր հատվածների առաջացում ն զարգացում, որոնք առավել ինտենսիվ ընթանում են հղիության վերջին 1,5-2 ամիսներին, երբ արգանդում արագ աճում է նան պտուղը: Ծննդաբերության ժամանակ կրծի գեղձային հյուսվածքը լինում է լիովին զարգացած ն լակտացիայի առաջին ամսից սկսում է ակտիվ գործել: Բեղմնավորման ամսաթվի հիման վրա, համաձայն հղիության օրացույցի, սահմանվում է սպասվող ծնի ժամկետը: Ցամաքեցման ժամանակը որոշելու համար հաշվի են առնում սպասվող ծնի ամսաթիվը, ցամաքի պլանավորվող ժամկետը ն այլ գործոններ: Սովորաբար կովերին ցամաքեցնում են 5-7 օրվա ընթացքում, իսկ այն կովերը, որոնց կիթը ցամաքեցման առաջին օրը կազմում է 1520 կգ, ցամաքեցնում են 7-10 օրվա ընթացքում: Օրական 15-20 կգ կաթնատվությամբ կովերի կերաբաժնից ցամաքեցման առաջին օրվանից հանում են կաթնաբեր (հյութալի ն խտացրած) կերատեսակները, կերակրում են միայն խոտ: Միաժամանակ կրճատում են կթելու հաճախականությունը ն հետնում խնամքով կթին. առաջին երկու օրը կթում են երկու անգամ, հետո` մեկ անգամ: Ամռանը ցամաքեցնելու ժամանակ կովերի կերաբաժնում չեն ներառում խտացրած կեր ն քչացնում են կանաչ կերի քանակը: Կապած պահվածքի դեպքում ավելի արագ ցամաքեցման համար կովերին տեղափոխում են այլ տեղ: Ցամաքեցման ավարտից հետո, երբ կրծից կաթ դուրս չի գալիս, կովերին, բացի կոպիտ կերից, տալիս են նան

հյութալի ն խտացրած կերատեսակներ: Վերջիններիս քանակն ավելացնելիս հետնում են կրծի վիճակին: Կովերին ժամանակին ցամաքեցնելը նպաստում է՝ - կրծի արտազատական հյուսվածքի նոր հատվածների առաջացմանը ն զարգացմանը, - կրծում որակյալ խիժի առաջացմանը, - հղիության վերջին երկու ամիսներին պտղի կենդանի զանգվածի ճիշտ ձնավորմանը, - հղիության վերջին շրջանում կովի միջակ սնվածություն ապահովելուն (քանի որ ծնից հետո կովերը հաճախ ի վիճակի չեն լինում ուտել անհրաժեշտ քանակությամբ կերատեսակներ ն կաթի արտադրության համար օգտագործվում են օրգանիզմի սննդարար նյութերը): Կաթնային մթերատվության վրա բացասաբար են ազդում ցամաքի ինչպես կարճ, այնպես էլ երկար շրջանները: Հղի կովին մինչն վերջին օրը կթելու հետնանքով, բացի օրգանիզմի հյուծվելուց ն պտղի նորմալ զարգացման կասեցումից, տեղի է ունենում նան հաջորդ լակտացիայում կաթնատվության խիստ նվազում: Ցամաքի շրջանի տնողությունը պետք է որոշել ըստ կենդանու վիճակի, տարիքի ն հաջորդ լակտացիայում սպասվելիք մթերատվության մակարդակի: Սովորաբար ցամաքի շրջանի տնողությունը տատանվում է 40-60 օրվա սահմանում: Գիտականորեն մշակված է գործնականում կովերի ցամաքեցումը սկսել բեղմնավորումից 214 օր հետո: Ցամաքեցման համար նախատեսվում է 10 օր, ցամաքի տնողությունը կազմում է 60 օր, հղիության տնողությունը՝ 284 օր, որը նախիրների համար հղիության տնողության միջին ցուցանիշ է: Նորմալ տնողությամբ ցամաքի շրջանը կովերի լիարժեք կերակրման դեպքում հնարավորություն է տալիս ապահովել կաթնագեղձի գործելու ինտենսիվություն, ստանալ կենսունակ, լավ զարգացած սերունդ ն բարձր կաթնատվություն: Ցամաքի շրջանում գտնվող կովերի կերակրումը պետք է լինի կանոնավոր ն նորմավորված (աղ. 22): Կենդանիների նորմավորված կերակրումը կատարում են ըստ խմբերի՝ հաշվի առնելով դրանց մթերատվությունը ն ֆիզիոլոգիական վիճակը: Ցամաքի շրջանում գտնվող հղի կովերի ն երինջների կերա87

բաժինը 1 կ.մ-ի հաշվով պետք է պարունակի 105-110 գ մարսելի պրոտեին, 10-11 գ կալցիում, 7-8 գ ֆոսֆոր, 40-50 մգ կարոտին: Աղյուսակ 22 Ցամաքի շրջանում գտնվող հղի կովերի կերակրման նորմաները (օրական մեկ գլխի հաշվով)

Ցուցանիշներ Կերամիավոր Փոխանակային էներգիա, ՄՋ Չոր նյութեր, կգ Մարսելի պրոտեին, գ Հում պրոտեին, գ Հում թաղանթանյութ, գ Օսլա, գ Շաքար, գ Հում ճարպ, գ Կերակրի աղ, գ Կալցիում, գ Ֆոսֆոր, գ Մագնեզիում, գ Կալիում, գ Ծծումբ, գ Երկաթ, մգ Պղինձ, մգ Ցինկ, մգ Կոբալտ, մգ Մանգան, մգ Յոդ, մգ Կարոտին, մգ Վիտամին D (կալցիֆերոլ), հազ. ՄՄ Վիտամին E (տոկոֆերոլ), մգ

Պլանային կիթը, կգ Կենդանի զանգվածը, կգ 6,6 7,7 7,9 8,8 9,9 10,7 9,4 9,6 11,6 12,6 970 1090 1175 1115 1310 1910 1490 1675 1810 2350 2750 2305 2640 2670 2900 950 1175 1270 980 1060 15,8 18,5 17,3 19,8 20,9 22,7 5,1 5,4 5,4 6,2 6,9 7,5 5,1 5,4 5,4 6,2 6,9 7,5 6,6

7,7

7,7

8,8

10,9

11,8

Պլանավորվող մթերատվության ն սնվածության համաձայն` ցամաք կովերի կերաբաժնում խտացրած կերը, ըստ սննդարարության, պետք է կազմի կերաբաժնի 20-30 %-ը, խոտը` 5-6 կգ (25-30 %), սիլոսը` մինչն 10 կգ (15-20 %), սենաժը` մինչն 15 կգ (30-35 %), արմատապտուղները` 10-15 կգ (10-15 %): 8-9 ամսական հղիության կովերին տրվում են միայն բարձրորակ կերատեսակներ: Նպատահարմար չէ տալ մզուկ, տկնուցք, մրուր, գարեջրի դիրտ, որովհետն դրանք կարող են առաջացնել վիժում կամ դառնալ թույլ հորթեր ծնվելու պատճառ: Նման երնույթներ են լինում նան զասիպոլի բարձր պարունակությամբ բամբակի քուսպով կամ քուսպալյուրով, սառած սիլոսով, ճակնդեղով կամ բորբոսնած, փտած կերատեսակներով կերակրելու դեպքում: Ամառանը կովերը պետք է արոտում գտնվեն 8 ժամից ոչ պակաս կամ կանաչ կեր ստանան բաց շրջափակոցներում (գազոններում): Ծնից մինչն բեղմնավորման՝ սերվիս-շրջանի լավագույն ժամկետը միջինը 80 օր է, որի դեպքում լակտացիայի տնողությունը կազմում է 305 օր: Սերվիս-շրջանի տնողության երկարացումը տնտեսապես նպատակահարմար չէ, քանի որ լակտացիայի 305 օրից հետո օրական ստացված կաթի քանակը խիստ նվազում է: Կովերի սերվիս-շրջանի առավել ընդունելի տնողությունը 3000 կգ կաթնատվության դեպքում պետք է լինի մինչն 30-50 օր, 3000-4000 կգ-ի դեպքում` 45-60 օր, 4000-6000 կգ-ի դեպքում` 60-90 օր, 60008000 կգ-ի դեպքում` 90-100 օր: Ծնարանային բաժանմունքի համալրումը Բաժանմունքի խնդիրն է ապահովել ծննդաբերության ընթացքը, ընդունել ն պահպանել ծնված հորթերին, կենդանիներին նախապատրաստել լակտացիայի, թույլ չտալ սեռական օրգանների ն կրծի հիվանդություններ: Ծնարանային բաժանմունքի կազմի մեջ մտնում են նախածնարանային բաժինը` կահավորված ծնի ընդունման համար նախատեսված վանդակներով` դեննիկներով, երկու հերթափոխային հետծնարանային բաժինները, պրոֆիլակտորիումը (հորթերի համար), անասնաբուժական դեղատունը, լվացատեղը ն օժանդակ տեղերը:

Ծնարանային բաժանմունքը պետք է լինի չոր, լուսավոր, տաք հատակով ն լավ օդափոխությամբ: Բաժանմունքում անասնատեղերը պետք է հատկացվեն ըստ ֆերմայի կամ համալիրի կովերի ընդհանուր գլխաքանակի 12-15 %-ի: Կովերին ու երինջներին ծնից 10-15 օր առաջ սանիտարական մշակումից ն անասնաբուժական զննումից հետո տեղափոխում են ծնարանային բաժանմունքի նախածնարանային բաժինը ն պահում 1015 օր: Նախածննդյան շրջանում կենդանիներին պահում են կապած` 2-2,2 մ երկարությամբ ն 1,5 մ լայնությամբ կացարաններում: Կարելի է նան կիրառել խոր ցամքարի վրա անկապ պահվածք, որը նպաստում է ծնի լավ նախապատրաստմանը: Տաք, արնոտ օրերին կենդանիներին դուրս են բերում ծղոտի առատ ցամքարով կացատեղեր ունեցող զբոսահրապարակներ: Դաժան կլիմայական գոտիներում ծնարանային բաժանմունքներին կից նպատակահարմար է ունենալ առանց միջանցիկ քամիների, խոր ցամքարով, խոտի կերակրման համար կերամսուրներով ն զբոսահրապարակներ գնալու ազատ ելքով շինություններ: Կովը հորթի հետ վանդակում պահվում է խոր ցամքարի վրա՝ անկապ: Մեկ օր հետո կովին տեղափոխում են հետծնարանային բաժին ն պահում կապած, իսկ հորթին` պրոֆիլակտորիում ն պահում անհատական վանդակում: Դեննիկներն ախտահանում են ն նախապատրաստում հաջորդ կովերի ընդունման համար: Ծնից հետո երրորդ օրը կովերին դուրս են բերում զբոսահրապարակ` ամենօրյա զբոսանքի: Հետծնարանային բաժնի կացոցի լայնությունը լինում է 2,2 մ: Կրծի վնասվածքները կանխելու համար կացոցներն իրարից անջատում են մետաղյա խողովակներով, որոնք դրվում են գետնից 80-85 սմ բարձրության վրա: Նախածննդյան ն հետծննդյան շրջաններում իրականացվում է կրծի անասնաբուժական հսկողություն: Մաստիտ, էնդոմետրիտ ն այլ հիվանդություններ ունեցող կովերին բուժման նպատակով տեղափոխում են ստացիոնար բաժանմունք:

Ծնի անցկացումը Ծնի նշանների դեպքում կենդանիներին տեղափոխում են անհատական վանդակներ, որոնց քանակը նախատեսվում է ըստ ֆերմայի կթվող կովերի 2 %-ի: Դրանք կահավորվում են կերամաններով, խմոցներով, վակուումային խողովակներով: Վանդակների բացակայության դեպքում ծինն ընդունում են կացոցում: Ծնից առաջ կամ վանդակում տեղավորելիս պարտադիր է կենդանիների սանիտարական մշակումը. արտաքին սեռական օրգանները լվանում են ախտահանիչ միջոցներով, տաք ջրով մաքրում կամ լվանում են մարմնի կեղտոտ մասերը: Ծնելուց 30-45 րոպե հետո կովին ն հորթին կանգնեցնում են (լավ զգացողության դեպքում): Լվանում են կովի կուրծը, կթում կաթի առաջին շիթերը ն անցկացնում մաստիտի ստուգում: Մաստիտ հյտնաբերելու պատճառով հորթին տեղափոխում են պրոֆիլակտորիում ն խմեցնում են առողջ կովի խիժ: Առաջին օրերին համատեղ պահելը բարերար ազդեցություն է թողնում մոր ն հորթի ֆիզիոլոգիական վիճակի վրա: Լիզելով հորթին՝ կովը պտղային հեղուկի հետ ընդունում է կենսաբանական ակտիվ նյութեր, ինչն օգնում է արգանդից ընկերքի հեշտ անջատվելուն ն դուրս գալուն: Հորթը ստանում է ամբողջ մարմնի ինտենսիվ մերսում, ինչի արդյունքում ակտիվանում են նյութափոխանակությունը, սրտի աշխատանքը, արյան շրջանառությունը, շնչառությունը: Մոր օգնությամբ վաղ ոտքի կանգնած հորթի մոտ նան վաղ է երնան գալիս ծծելու ռեֆլեքսը: Պրոֆիլակտորիումը տեղավորում են ծնարանի մոտ. բաժանումը կատարվում է պատով: Հորթերին պահում են անհատական ն խմբային վանդակներում: Ցանկալի է կիրառել անհատական վանդակներ: Համալիրներում հորթերին 5-7 օրականում տեղափոխում են խմբային վանդակներ՝ յուրաքանչյուրում 4-5 գլուխ: Դրանցում հորթերին պահում են մինչն մատղաշի աճեցման ֆերմաներ տեղափոխելը կամ մասնագիտացված տնտեսություններին հանձնելը: Անհատական վանդակներում անպայման պետք է լինի չոր ծղոտի ցամքար, իսկ խմբային վանդակներում` փայտի ցամքար:

Կովերի կերակրումը ծնարանային բաժանմունքում Կենդանիներին ծնի նախապատրաստելու անհրաժեշտ պայման է լիարժեք կերակրումը: Այդ շրջանում կենդանիներին տալիս են վիտամինների ն հանքային նյութերի անհրաժեշտ պարունակությամբ բարձրորակ կերատեսակներ: Հատկապես լավ արդյունքներ են ստացվում այն դեպքում, երբ համապատասխանում են նախածննդյան ն լիակթման շրջաններում տրվող կերատեսակների կերաբաժինները: ՈՒստի նախածննդյան շրջանում կերաբաժնից չպետք է լրիվ հանել սիլոսը ն արմատապտուղները: Վերջիններիս օգտագործումը դադարեցնում են միայն ծնից 2-3 օր առաջ` ստամոքսաաղիքային տրակտը թրիքի զանգվածից ազատելու համար: 8-9 ամսական հղիության շրջանում կենդանիներին վատորակ սիլոս տալը անթույլատրելի է: Նախածննդյան շրջանում խոտով կերակրելը չեն սահմանափակում: Եթե տնտեսությունում խոտը ն սիլոսը բարձրորակ չեն, ապա ավելացնում են հանքային նյութերով լրացուցիչ կերակրման նորմա ն ներմկանային ներարկում են վիտամինային պատրաստուկներ: Որպես D վիտամինի աղբյուր` օգտագործում են ճառագայթահարված խմորասնկեր ն ձկան յուղ: Խոտը գերադասելի է կերակրել կտրտված, իսկ թաղանթանյութի ընդհանուր քանակն օրգանական նյութում չպետք է լինի 28 %-ից ավելի: Խոտի մանրացումը նպաստում է կտրիչում պրոպիոնաթթվային խմորմանը ն նյութափոխանակության նորմալացմանը: Ծնի լավ նախապատրաստած կովերի մոտ նկատվում է կրծի այտուց, ինչը բնական երնույթ է ն վտանգավոր չէ: Կրծի այտուց չունեցող կովերը սովորաբար բարձրակիթ չեն: Կրծի առավել լցման դեպքում կերաբաժնից ժամանակավոր հանում են հյութալի կերատեսակները, հատկապես արմատապտուղները: Ծնից հետո կովերին կերակրում են կրծի ֆիզիոլոգիական վիճակին համապատասխան, ապահովում են կենդանու ակտիվ շարժումը (ընկերքի հեռացումից հետո) ն ավելի հաճախ են կթում (4-5 անգամ): Խոտով կերակրելը չեն սահմանափակում, խտացրած կերը տալիս են օրական երեք անգամ` 1,5-2-ական կգ, ն աստիճանաբար ավելացնում են կերակրման նորման: Ծնից 7-10 օր հետո, երբ կրծի այտուցն իջնում է, կերաբաժնում ներառում են արմատապտուղներ:

Կովերի սերմնավորումը ն վերարտադրողունակությունը Կովերի մոտ ցանկությունը հայտնաբերում են դիտողական մեթոդով, որին զուգահեռ կատարում են արգանդի ն ձվարանների հետանցքային (ռեկտալ) ստուգում: Սերմնավորման համար ընտրության գլխավոր նշանն անշարժության ռեֆլեքսն է (կենդանին պարբերաբար ընդունում է անշարժ դիրք): Ցանկության ժամանակ կենդանիները ցուցաբերում են անհանգստության նշաններ, բառաչում են, վատ են ուտում, հեշտոցից առատ արտահոսում է թափանցիկ լորձունք, որի հետքերը կարելի է տեսնել պոչի ներքին մասում ն գավակի վրա: Ցանկության հայտնաբերումից հետո կովին առանձնացնում են, կապում կամ տեղավորում առանձին կացոցում, ճշտում են համարը, վերջին ծնի ժամկետը կամ նախորդ սերմնավորման միջակայքը, այնուհետն կատարում են հետանցքային ուսումնասիրություն: Վերջինիս նպատակը սեռական օրգանների վիճակը որոշելն է: Ընդ որում՝ ուշադրություն են դարձնում արգանդի ն վզիկի մեծությանն ու խտաստիճանին (կոնսիստենցիային), ճշտում են ձվարաններում ֆոլիկուլների ն դեղին մարմինների առկայությունը, չափն ու հասունության աստիճանը, հեշտոցի նախադռան լորձաթաղանթի վիճակը, սերմնավորման պիտանիությունը, այնուհետն նշանակում սերմնավորման ժամկետը: Կովերին սովորաբար սերմնավորում են կթելուց առաջ, քանի որ հիպոֆիզի օքսիտոցին հորմոնը նպաստում է արգանդի կծկվելուն ն դրա մեջ սերմի ներծծվելուն: Եթե կովին սերմնավորում են կթելուց հետո, ապա օքսիտոցինը ծախսվում է կաթնազատման պրոցեսում, ինչի հետնանքով արգանդի կրճատումը թուլանում է, սերմնավորման արդյունավետությունը՝ նվազում: Սերմնավորումից հետո ցածրակիթ կովերի հերթական կթելը բաց են թողնում, իսկ բարձրակիթներին կթում են: Երկու դեպքում էլ սերմնավորումից հետո կովերին հանում են նախրից ն կապում սերմնավորման կետի հատուկ բաժանմունքում կամ հիմնական շենքի կացոցում: Կենդանիներին կապած պահում են 4 ժամից ոչ պակաս, իսկ երկրորդ անգամ սերմնավորման դեպքում` 12-16 ժամ:

Դժվար սերմնավորվող կովերի ցանկությունը խթանելու համար կիրառում են հետնյալ մշակումները. ձվարանների հիպոֆունկցիայի ժամանակ կատարում են հիստագենիզացում (հյուսվածքների գոյացմանը նպաստող պրոցես), հղի զամբիկի շիճուկի (СЖК) գոնադոտրոպիններով հետագա մշակում, դեղին մարմնի հետզարգացման ուշացման դեպքում մշակում են Ф-2 ալֆա-պրոստագլանդինով, ֆոլիկուլային բուշտի (կիստայի) ժամանակ՝ թավկենային գոնադոտրոպինով (պրոգեստերոնի հետ զուգակցված) կամ գոնադոտրոպինային ռելիզինգ հորմոնով: Նշված հորմոնների բացակայության դեպքում բարձր արդյունք է տալիս 800-1000 մգ կալիումի յոդիտի ենթամաշկային պատվաստումը: Արհեստական սերմնավորման արդյունավետության ն կովերի բեղմնավորումը բարձրացնելու համար կարնոր նախապայման է տիպային նախագծով կառուցված ն անասնաբուժասանիտարական ու անասնաբուծական պահանջները բավարարող արհեստական սերմնավորման հատուկ կետերի առկայությունը տնտեսություններում: Այդ կետերում կահավորում են կացոցներ՝ սերմնավորումից հետո կովերին պահելու համար (1000 գլխի հաշվով 25 տեղ): Շատ տնտեսություններում նախրի էքստենսիվ վերարտադրության հիմնական պատճառն անբավարար կերակրումն է: Սեռական ցիկլի ընթացքում կովերի վերարտադրողական ֆունկցիան բնութագրվում է պարզ արտահայտված պարբերականությամբ, այսինքն՝ կրում է ցիկլային բնույթ: Կովերի արդյունավետ սերմնավորման ժամկետը ներկայացված է նկար 15-ում:

Նկ. 15. Կովերի արդյունավետ սերմնավորման ժամկետը:

Փորձնական խմբերում կովերի սեռական ցիկլը միջինը տատանվել է 18-21 օր: Առավել երկար սեռական ցիկլ է դրսնորվել 3-րդ խմբում` 22 օր: Կովերի ակտիվ սեռական ցանկությունը միջինը տնել է 12-18 ժամ: Անհրաժեշտ է ընդգծել, որ կովերը հղիանում են միայն այն դեպքում, երբ ձվաբջիջը հասունացել է ն ընդունակ է բեղմնավորման: Միաժամանակ հստակ պետք է իմանալ, որ ձվազատումից հետո ձվաբջիջը կենսունակ է 5-10 ժամ (եթե բեղմնավորված չէ): Ընդհանրապես, մինչն կենդանու մոտ տեսանելի ցանկության դրսնորվելը, ձվազատում տեղի չի ունենում: Ձվազատումը տեղի է ունենում էստրուսից 6-18 ժամ հետո: Միջին տնողությունը կազմում է 12-14 ժամ, այդ պատճառով բեղմնավորման տոկոսը բարձրացնելու համար կովերը պետք է սերմնավորվեն ակտիվ ցանկության երկրորդ կեսում կամ մի քանի ժամվա ընթացքում (ցանկալի է էստրուսի նշանների վերացումից հետո՝ 6 ժամվա ընթացքում): Սերմնաբջիջները էգ կենդանու սեռական օրգաններում բեղմնավորման ընդունակությունը պահպանում են 8-24 ժամ: Առաջին ծնի տարիքը ԿԳ » ԱՇ գենոտիպային խմբում միջինը կազմել է 1165, ԿԳ » ՌՇ գենոտիպային խմբում` 1058, ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբում` 1168 օր: Առաջին ծնից հետո կովերի սերվիս-շրջանը 1-ին խմբում միջինը կազմել է 121,2, 2-րդ խմբում` 107,3 ն 3-րդ խմբում` 106,2 օր, իսկ երկրորդ ն երրորդ ծիներից հետո՝ համապատասխանաբար 104,7, 98, 94,13 ն 98,33, 89,64, 97 օր: Հղիության տնողությունը տատանվել է ըստ ծիների ն գենոտիպային խմբերի: Առաջին ծնից հետո երկրորդ հղիության տնողությունը 1-ին խմբում միջինը կազմել է 288,5 օր, տատանումը` 284-310 օր, 2-րդ ն 3-րդ խմբերում՝ համապատասխանաբար 284,9, 284-288 ն 282,1, 254-285 օր: Երրորդ հղիությունը 1-ին, 2-րդ ն 3րդ խմբերում համապատասխանաբար կազմել է 289,25, 278...314, 284,6, 284...287 ն 284,4, 283...287 օր: Առաջին լակտացիայում ԿԳ » ԱՇ գենոտիպային խմբում ցամաքի շրջանի միջին տնողությունը եղել է 72, ԿԳ » ՌՇ ն ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբերում` 68 ն 65 օր, իսկ երկրորդ ն երրորդ լակտացիաներում երեք գենոտիպային խմբերում՝ համապատասխանաբար 72, 63, 60 ն 61, 68, 60:

Լակտացիաների միջն տնողությունը բնութագրվում է վերարտադրողունակության գործակցով (ՎՈՒԳ): Առաջին ն երկրորդ լակտացիաներում վերարտադրողունակության գործակիցը ԿԳ » ԱՇ գենոտիպային խմբում կազմել է 90,3 %, ԿԳ » ՌՇ ն ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբերում՝ համապատասխանաբար 92,9 ն 93,8 %: Երկրորդ ն երրորդ լակտացիաների վերարտադրողունակության գործակիցը բարձր է ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբում` 96,2 %, իսկ ԿԳ » ՌՇ ն ԿԳ » ԱՇ գենոտիպային խմբերում համապատասխանաբար կազմել է 95,1 ն 92,6 %: Այսպիսով` կովերի վերարտադրողունակության ուսումնասիրությամբ պարզվել է, որ առաջին ն երկրորդ լակտացիաների միջն տնողության լավագույն ցուցանիշը գրանցվել է ԿԳ » Հ գենոտիպային խմբում, ՎՈՒԳ-ը կազմել է 93,8 %: Երկրորդ ն երրորդ լակտացիաների միջն տնողությամբ նույնպես առաջատար է ԿԳ » Հ գենոտիպային խումբը, ՎՈՒԳ-ը` 96,2 %:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Գիլոյան Գ.Հ. Խորհուրդներ ֆերմերներին. - Եր.: Ասողիկ, 2001: 2. Մարմարյան Յու.Գ. ն ուրիշներ Անասնաբուծության հիմունքներ. - Եր.: Ասողիկ, 2001: 3. Ոսկանյան Վ.Բ. Հայաստանի տավարաբուծությունը. - Եր.: Հայաստան, 1987: 4. Ռուխկյան Ա.Ա. Գյուղատնտեսկան կենդանիների բուծում. - Եր., 1975: 5. Սիմոնյան Խ.Մ. Տավարաբուծության զարգացումը ՀՀ-ում. - Եր., 2008: 6. Ազիզյան Ա.Վ. Վիտամինահանքային պրեմիքսների մշակում հորթերի աճեցման համար: Սեղմագիր. - Եր., 2013: 7. Գիլոյան Գ.Հ., Մուրադյան Ա.Մ. Տարբեր գենոտիպի մատղաշի աճեցումը Սնանի ավազանի պայմաններում // Գյուղ. գիտ. տեղեկագիր. - Հր. 10-12. - Եր.,1995. - էջ 336-339: 8. Գիլոյան Գ.Հ., Մուրադյան Ա.Մ., Տոնոյան Կ.Հ. Տարբեր գենոտիպի մսացու մատղաշի աճեցման արդյունքները Սնանի ավազանում: ՀԳԱ գիտաժողովի թեզիսներ. - Եր., 1996. -էջ 11:

9. Գիլոյան Գ.Հ. Գործնական խորհրդատվություն տավարաբույծներին. - Եր.: Ագրոգիտասփյուռ դեպարտամենտ, 2007: 10. Գիլոյան Գ.Հ., Աբրահամյան Վ.Ա., Կասումյան Ն.Ա. Կովկասյան գորշ ցեղի կովերի կրծի ձնաբանական ն ֆունկցիոնալ հատկությունները Շահյումյանի «Ագրոսպասարկում» ԲԲԸ տնտեսության նախրում // Ագրոգիտություն, 2010. - Ի 9-10. -էջ: 11. Գիլոյան Գ.Հ., Պողոսյան Գ.Ա. Տավարի տարբեր գենոտիպերի նորոգման մատղաշի կշռային աճը // Ագրոգիտություն, 2011. - Ի 1112. - էջ 628-630: 12. Գիլոյան Գ.Հ., Կասումյան Ն.Ա. Կովերի վերարտադրական ունակությունը // Ագրոգիտություն, 2012. - Ի 5-6. -էջ 344-346: 13. Дмитрев Н.Г. Частная зоотехния и промышленное животноводство. - Л.: Колос, 1981. 14. Красота В.Ф., Лобанов В.Г. Разведение сельскохозяйственных животных. - М., 1990. 15. Свечин К.Б. Индивидуальное развитие сельскохозяйственных животных. - Киев: Урожай, 1976. 16. Федоров В.И. Рост, развитие и продуктивность животных. - М.: Колос, 1973. 17. Гилоян Г.А. Методы создание молочного типа кавказского бурого скота на основе скрещивание в джерсесйкой и голштинской породы: Автореферат. - Л.: Пушкин, 1987. 18. Райт Дж.Х. Выращивание телят. - М.: Колос, 1979. 19. Шмальгаузен И.И. Организм как целое в индивидуальном развитии. - М.: Наука, 1964.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ ..................................................................................... 3

ԳԼՈՒԽ 1. ՕՆՏՈԳԵՆԵԶ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ .................... 4

Կենդանիների աճի ն զարգացման առանձնահատկությունները .......... 6 Աճի ն զարգացման ածանցյալ մեծությունների որոշումը ..................... 14 Մարմնակազմվածքի փոփոխությունն աճի ընթացքում....................... 23 Կենդանիների աճի ն զարգացման վրա ազդող գործոնները .............. 31 ԳԼՈՒԽ 2. ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ՆՊԱՏԱԿԱՅԻՆ ԱՃԵՑՈՒՄԸ .................... 38 Մայրական օրգանիզմի առանձնահատկությունների օգտագործումը ցանկալի տիպի կենդանիներ ստանալու համար ................................. 40 Գենետիկական գործոնների ազդեցությունը ........................................ 42 Մարմնամարզության ֆունկցիոնալ ազդեցությունը կենդանիների մթերատու հատկությունների բարելավման վրա ................................. 44

ԳԼՈՒԽ 3. ՏԱՎԱՐԻ ՄԱՏՂԱՇԻ ՆՊԱՏԱԿԱՅԻՆ ԱՃԵՑՄԱՆ ԱՌԱՋԻՆ

ՓՈՐՁԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԸ ................................................................ 50 Տրամախաչման սկզբնական փուլում մաքրացեղ ն խառնացեղ մատղաշի աճն ու զարգացումը ............................................................. 52 Տավարի մատղաշի աճեցման տեխնոլոգիան ...................................... 62 Տավարի տարբեր գենոտիպերի էգ մատղաշի ինտենսիվ աճեցման, կերակրման ն պահվածքի տեխնոլոգիան ............................................ 65 Կենդանիների աճի ն զարգացման համեմատական ուսումնասիրությունն ինտենսիվ աճեցման պայմաններում ................. 68 Կշռային աճ ............................................................................................. 68 Գծային աճ .............................................................................................. 75 Կրծի ձնավորումը նպատակային աճեցման դեպքում ......................... 80

ԳԼՈՒԽ 4. ՑԱՄԱՔԻ ՇՐՋԱՆՈՒՄ ԳՏՆՎՈՂ ԿՈՎԵՐԻ ԵՎ ԵՐԻՆՋՆԵՐԻ

ԿԵՐԱԿՐՈՒՄԸ ........................................................................................ 86 Ծնարանային բաժանմունքի համալրումը ............................................ 89 Ծնի անցկացումը .................................................................................... 91 Կովերի կերակրումը ծնարանային բաժանմունքում ............................ 92 Կովերի սերմնավորումը ն վերարտադրողունակությունը ................... 93 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ................................................................................. 96

ԳԻԼՈՅԱՆ ԳԱՌՆԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆԻ

ԱԶԻԶՅԱՆ ԱՐԵՎԻԿ ՎԱՂԻԿԻ

ԿԱՍՈՒՄՅԱՆ ՆԱԶԻԿ ԱՇՈՏԻ

ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ԱՃԸ ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿ

ԵՐԵՎԱՆ, 2016

ГИЛОЯН ГАРНИК АРУТЮНОВИЧ

АЗИЗЯН АРЕВИК ВАГИКОВНА

КАСУМЯН НАЗИК АШОТОВНА

РОСТ И РАЗВИТИЕ ЖИВОТНЫХ

УЧЕБНОЕ ПОСОБИЕ

ЕРЕВАН, 2016

êտորագրվաÍ ¿ տպագրուÃյան 24.11.2016Ã.. ÂÕÃÇ ãա÷ëÁ 60x84 1/16 . 6.25 տպ. մամուլ. 5.0 Ñրատ. մամուլ äատվեր 276: ՏպաùանաÏ 200: ՀԱԱՀ-Ç տպարան. Տերյան 74