Խաղողագործություն

ՅՈՒ.Զ. ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ

ԽԱՂՈՂԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԱԲՈՐԱՏՈՐ-ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔՆԵՐԻ

ՁԵՌՆԱՐԿ

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՀՏԴ 634. 8 (07) ԳՄԴ 42.36 ց7 Բ 371 Հաստատված է Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի կողմից

Գրախոսներ՝ գյուղ. գիտ. դոկտոր կենս. գիտ. դոկտոր գյուղ.գիտ.դոկտոր գյուղ.գիտ.դոկտոր

Ֆ.Գ. Հարությունյան Կ.Ս. Պողոսյան Ա.Շ.Մելիքյան Հ.Ղ. Ղազարյան

Խմ ագիր` Ց.Վ. Պողոսյան

Բ 371

ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ ՅՈՒ.Զ.

Խաղողագործություն. լա որատոր-գործնական պարապմունքների ձեռնարկ. Եր.: ՀՊԱՀ, 2010. 194 էջ: Ձեռնարկը կազմված է գործող ուսումնական ծրագրերին համապատասխան: Նախատեսված է այն մասնագիտությունների ուսանողների համար, ովքեր ուսումնասիրում են «Խաղողագործություն» առարկան: Կարող է օգտակար լինել նան ֆերմերներին, անհատ ձեռներեցներին, գործնական խաղողագործությամ զ աղվող մասնագետներին:

ՀՏԴ 634. 8 (07) ԳՄԴ 42.36 ց7 1ՏBԻ 978-9939-54-248-5  Յու.Զ. Բարսեղյան, 2010  Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2010

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Բարձրագույն ուսումնական հաստատությունում «Խաղողագործություն» առարկան ուսումնասիրելու ընթացքում ուսանողներն իրենց տեսական գիտելիքները ամրապնդում են լա որատոր-գործնական պարապմունքների, ինչպես նան ուսումնաարտադրական պրակտիկայի ժամանակ: ՈՒսումնափորձնական տնտեսություններում, գիտական կենտրոններում ն գյուղացիական լավագույն տնտեսությունների խաղողի այգիներում նրանց հնարավորություն է ընձեռվում անմիջապես տեղում ձեռք երել գործնական գիտելիքներ` այգիների մշակության ն խաղողի արտադրության վերա երյալ: ՈՒսումնական ձեռնարկում ներկայացված թեմաները նախատեսված են ուսանողների ինքնուրույն աշխատանքի համար: Ոսանողները պետք է կարողանան դրանք մշակել, օգտվելով առաջարկված գրականությունից, ինչպես նան դասախոսի խորհրդատվությունից: Ելնելով պարապմունքների նույթից` դրանք պետք է կատարվեն լա որատորիայում (կազմա անություն, կառուցվածքա անություն, պլանների կազմում, հաշվառումներ ն այլն) կամ խաղողի այգիներում (այգե աց, այգեփոր, վազերի էտ ն ձնավորում, շպալերայի վերանորոգում, լարերի ձգում, չոր ն կանաչ կապ, այգու հողի մեքենայական մշակություն ու պարարտացում, սնուցում, ոռոգում, հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ պայքարի աշխատանքներ, կանաչ հատումներ, սորտերի ուսումնասիրում, երքահավաք, այգեթաղ ն այլն): Այդ նպատակով յուրաքանչյուր ուսանող, համաձայն ուսումնական ծրագրերի, պարտավոր է կատարել հանձնարարված թեմաները: Արդյունքները ստուգում ու գնահատում է դասախոսը: Առաջադրանքների կատարումը ուսանողների մոտ զարգացնում է ինքնուրույն աշխատելու ունակություններ ն հմտություններ: Լա որատոր-գործնական պարապմունքների ձեռնարկը կարող է օգտակար լինել նան ֆերմերներին, անհատ ձեռներեցներին, գործնական խաղողագործությամ զ աղվող մասնագետներին:

ԳԼՈՒԽ 1

ԽԱՂՈՂԻ ՎԱԶԻ ԾԱԳՈՒՄԸ, ԽԱՂՈՂԱԶԳԻՆԵՐԻ

ԸՆՏԱՆԻՔԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ ԵՎ ՀԱՄԱՌՈՏ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

( ) ընտանիքին: Այս ընտանիքի հնագույն, այժմ գոյություն չունեցող կավճային շրջանի ստորին նստվածքներում: Գոյություն ունեցող ամենա մնացորդները (այն, ըստ երնույթին, րում: ոչնչացել , տարածվելով Եվրոպայի հարավային մասերում ն Ասիայում, միջավայրի ազմազան հողակլիմայական պայմանների ազդեցության տակ դիֆերենցման է ենթարկվել ն առաջացրել ազմաթիվ ձներ: Խաղողի վազի արձրորակ ձները` Սն ծովի ափերին, Եվրոպայի հարավում ն մասամ ` նրա կենտրոնական հատվածում, մարդու կողմից մշակվել են դեռնս րոնզե ն երկաթե դարերում: Մոտավորապես 3000 տարի առաջ Հայաստանում, Երնանի հարավարնմտյան մասում` Կարմիր լուր կոչվող վայրում, ուրարտացիների կողմից կառուցվել է Թեյշե աինի ամրոցը, որը շրջապատված է եղել խաղողի ն պտղատու ոռոգվող մշակովի այգիներով: Ակադեմիկոս Բ.Բ. Պիոտրովսկու կողմից 1939 թ. Կարմիր լուրում կատարված պեղումների ընթացքում հայտնա երվել են գինու մառաններ, 400 խոշոր կավե կարասներ` 37000 դեկալիտր ընդհանուր տարողությամ , ազմաթիվ փոքր կարասներ, խաղողի վերամշակման հարմարանքներ ն այլն: Այդ ցեղերն են` , , , ,

,

, ,

,

, ,

, ,

, -

: մշա-

կովի սորտերը: յուսիսային կիսագնդի արեխառն, իսկ մի քանիսը` մերձարնադարձային գոտիներում (նկ. 1):

ԸՆՏԱՆԻՔ

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

կամ 14 ցեղ

8. Ենթացեղ

Ենթացեղ

3 տեսակ

68 տեսակ Եվրասիական 1 տեսակ

Արնելաասիական 39 տեսակ

Օգտակար 1 տեսակ

Օգտակար 4 տեսակ

Ամերիկյան 28 տեսակ

Ենթատեսակներ

Մ.

4.

Մ.

3.

(վայրի խաղող)

2. Մ.

(մշակովի խաղող)

1.Մ.

Էկոլոգաաշխարհագրական 4 խում Արնմտաեվրոպական

Սնծովյան ավազանի

Արնելյան

Նկ. 1. Խաղողազգիների ընտանիքի դասակարգումը:

Հյուսիսաֆրիկյան

Այս ցեղի ներկայացուցիչները լիանանման ույսեր են, որոնց շիվերի հանգույցների վրա, տերնակոթունների դիմաց, կան խիղ եր: Տերնները պարզ են, տար եր քանակի լթակներով: Ծաղկա ույլը արդ ողկույզ է (հուրան), խիղ ով կամ առանց դրա: Ծաղիկները լինում են միասեռ ն երկսեռ (ֆունկցիոնալ տեսակետից` հաճախ իգական), մանր են, կանաչ գույնի: ցեղը աժանվում է երկու ենթացեղի` ` իր 3 տեսակով (Muոsօուaոa, Pօpeուօւ ն Rօtuոdւfօlւa), ն որն ունի 68 տեսակ: Ըստ աշխարհագրական տեղա աշխման` սակները աժանվում են երեք խմ ի` ամերիկյան, արնելաասիական ն եվրասիական: Ամերիկյան տեսակները 28-ն են, որոնք տարածված են Հյուսիսային Ամերիկայի արնելյան մասում: Դրանցից կարնոր նշանակություն ենթացեղին պատկանող Մ. B Մ. L տեսակները: Արնելաասիական խում ն ունի 39 տեսակ, որոնք ավելի քիչ են ուսումնասիրված, քան ամերիկյան տեսակները: Դրանցից առավել արժեքավոր է Մ. 8 -ը: ի է աժանել աշխարհագրական երեք խմ ի` եվրոպական, ամերիկյան ն արնելաասիական (տես նկ.1): Եվրասիական խմ ի շատ տեսակներ սառցային շրջանում ոչնչացել են: Սառցադաշտի` դեպի հյուսիս քաշվելուց հետո, մնացել է միայն կանում տարածվել է Միջերկրական ծովի ավազանի հյուսիսային ափերում, այնուհետն Արնմտյան ն Արնելյան Ասիայում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, ն այժմ մշակվող շուրջ 4000 արձրորակ սորտեր պատկանում են այս տեսակին:

ԹԵՄԱ 1

Մ1՛1Տ ՑԵՂԻ ՄՇԱԿՈՎԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱԿԱՆ,

ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Պարապմունքի նպատակը: ՈՒ հիմնական մշակովի տեսակների մորֆոլոգիական (ձնա անական), ուսա անական ն տնտեսական կարնոր առանձնահատկությունները: Ընդհանուր տեղեկություններ: Եվրասիական խաղող` Մ , ըստ Դե-Կանդոլի ն Գմելինի, աժանվում է երկու ենթատեսակի` կովի խաղող): Հայաստանում վայրի խաղողի տեսակներ կարելի է հանդիպել Կապանի, Մեղրու, Իջնանի տարածաշրջաններում ն Դե եդի կիրճում: Վայրի խաղողը դիմացկուն չէ ցրտի, ֆիլոքսերայի, սնկային հիվանդությունների նկատմամ : Մինչ մշակելն այս խաղողի պտուղները մարդն օգտագործել է թարմ վիճակում, նան պատրաստել է գինի: Ներկայումս արտադրության մեջ տարածված ժողովրդական սելեկցիոն սորտերը սկզ նական շրջանում մարդն ընտրել է վայրի ձներից ն դարերի ընթացքում արելավել դրանց որակական հատկանիշները` մշակության լավագույն պայմաններ ստեղծելու ն անընդհատ ընտրություն կատարելու միջոցով: ենթատեսակի ոլոր սորտերը աժանվում են չորս էկոլոգաաշխարհագրական խմ երի` արնելյան, Սնծովյան ավազանի, արնմտաեվրոպական, հյուսիսաֆրիկյան: Սորտային ագրոտեխնիկան ճիշտ կիրառելու ն տնկարկներից որակական ու քանակական ցուցանիշներով արձր երք ստանալու համար անհրաժեշտ է լավ իմանալ եվրասիական խաղողի մորֆոլոգիական, ուսա անական ն տնտեսական նորոշ առանձնահատկությունները (աղ. 1): Ամերիկյան 28 տեսակներից առավել օգտակար են Մ. երեքը տրամախաչելով միմյանց կամ Մ տեսակի սորտերի հետ, ստացել են մի շարք ֆիլոքսե    Բեռլանդիերի № 41B ն այլն):

Աղյուսակ 1 խարհագրական խմ երի տար երակումն ըստ մորֆոլոգիական հատկանիշների ն կենսա անական հատկությունների Ցուցանիշները

Արնելյան

Էկոլոգաաշխարհագրական խմ եր Սնծովյան ավազանի Արնմտաեվրոպական

Տ ա ր ած աշ րջ ա ն

Հայաստան, Միջին Ասիա, Ադր եջան, Արնելյան Վրաստան, Իրան, Աֆղանստան ն Մերձավոր Արնելքի երկրներ Լերկ, փայլուն

Ա. Մորֆոլոգիական հատկանիշներ` 1. Շիվի գագաթն ու երիտասարդ տերնիկները 2. Տերնը (թավոտությունը, Լերկ կամ ստորին երեսից տերնաթիթեղի կորութ- պատված խոզաստնային թավով: Տերնների ծայրերը յունը) ծալված են դեպի վեր

Ֆրանսիա, Գերմանիա, Արնմտյան Վրաստան, Իսպանիա, Պորտուգալիա Մոլդովա, Ռումինիա, Բուլղարիա, Հունաստան, Թուրքիա, Հունգարիա Թավոտ, մուգ մոխրագույն կամ սպիտակավուն Թույլ թավոտ

Տերնաթիթեղը ստորին կողմից պատված է ոստայնանման ն խոզաստնային խառը թավով: Տերնների ծայրամասերի ծալվածությունն` անորոշ 3. Ողկույզը (չափերը, ձնը, Խոշոր, հաճախ` ճյուղա- Միջին մեծության, խիտ, վորված, նոսր սակավ ցանցառ (սեղանի խտությունը) սորտերի մոտ)

Ստորին կողմը պատված է թույլ ոստայնանման թավով: Տերնների եզրերը ուղղված են ներքն Սովորա ար ոչ մեծ, գլանաձն կամ կոնաձն, խիտ

Աղյուսակ 1-ի շարունակությունը

4. Պտուղը (չափը, ձնը, գույնը, պտղահյութի նույթը)

5. Սերմերը

Բ. Ագրոկենսա անական առանձնահատկություններ

Միջին կամ խոշոր, հաճախ օվալաձն, ձվաձն կամ երկարավուն: Պտղամիսը՝ մսալի, ղրճղրճան: Շատ սորտերի մոտ պտուղը սպիտակ է, իսկ 307-ի մոտ՝ վարդագույն Միջակ կամ խոշոր, երկար կտուցիկով Շատ սորտեր մասնակիորեն ունեն պարթենոկարպիա (կուսածնությամ առաջացած մանրապտղություն), կան անսերմ սորտեր (քիշմիշներ): Սորտերին նորոշ են շիվերի ն երքատու շիվերի պտղաերության ցածր գործակիցները: ՈՒնեն կարճ օրվա ն երկար վեգետացիայի ժամանակաշըրջան, ցածր ցրտադիմացկունություն, չորադիմացկունություն ն վազերի ուժեղ աճեցողություն

Սովորա ար կլորավուն, սակավ օվալաձն, միջին կամ փոքր, պտղամիսը` հյութալի, պտուղների գույնը՝ սն, սպիտակ, եր եմն` վարդագույն

Սորտերի մեծ մասի մոտ կլորավուն, սակավ օվալաձն, մանր կամ միջին, պտղամիսը՝ հյութալի, հիմնականում սպիտակ ն սն գույնի

Մանր, միջակ ն ավելի խոշոր (սեղանի սորտերի մոտ) Շատ սորտերի մոտ նկատվում է մասնակի պարթենոկարպիա, կան անսերմ սորտեր (կորինկա): Շիվերի ն երքատու շիվերի պտղա երության գործակիցները արձր են: Սորտերն ունեն համեմատա ար արձր ցրտադիմացկունություն, իսկ չորադիմացկունությունը ցածր է

Մանր, կարճ կտուցիկով Սորտերը պարթենոկարպիայի երնույթ գրեթե չունեն: Անսերմ սորտեր չկան: Շիվերի ն երքատու շիվերի պտղա երության գործակիցները արձր են: Սորտերին նորոշ է երկար օրվա ն կարճ վեգետացիայի ժամանակաշրջան, ցրտադիմացկունությունը համեմատա ար արձր է

Աղյուսակ 1-ի շարունակությունը

Գ. Սորտերի օգտագործման ուղղությունը

Սեղանի թարմ օգտագործման (հատկապես միջինասիական սորտերը), պահունակ են, փոխադրունակ

Տեխնիկական սորտեր են, ունեն գինու կամ գինու-սեղանի ն չնչին մասը` սեղանի թարմ խաղողի օգտագործման ուղղություն

Տեխնիկական որակյալ սորտեր են, ունեն գինեգործական ուղղություն

Մ տեսակը տարածված է Հյուսիսային Ամերիկայի արնելյան մասի գետերի հովիտներում, ստվերոտ անտառներում: Լավ է աճում ավազային, կավավազային, հումուսով հարուստ հողերում: Հողում 157-ից ավել ջրալույծ կրի առկայության պայմաններում հիվանդանում է քլորոզով: Աչքի է ընկնում արձր ցրտադիմացկունությամ (-30), իսկ հողում` -12, դիմացկուն է ֆիլոքսերայի ն սնկային հիվանդությունների նկատմամ , վեգետացիայի շրջանը կարճատն է: Տերնները խոշոր են, նուր , սուր ատամներով: Ողկույզները մանր են, կլոր, սն, ուժեղ գունավորված պտղահյութով, խոտահամ: Մ տեսակն աճում է ԱՄՆ-ի հարավային ն կենտրոնական շրջաններում` ոչ մեծ, ուժեղ ճյուղավորված թփերի տեսքով: Լավ է աճում աց ն չոր կիրճերում, ձորակներում, կավավազային հողերում: Համեմատա ար չորադիմացկուն է ու ցրտադիմացկուն: Միլդյու, օիդիում սնկային հիվանդություններով չի վարակվում, ֆիլոքսերադիմացկուն է: Հողում 20-21 7-ից ավել ջրալույծ կրի առկայության պայմաններում հիվանդանում է քլորոզով: Վեգետացիայի շրջանը երկարատն է: Պըտուղները ուտելի չեն: Մ ն Մ. -ի տրամախաչումից ստացվել են մի շարք ուղղակի արտադրող հի րիդներ -4401-ը: Եվրոպայում այն լայնորեն օգտագործվում է որպես ֆիլոքսերադիմացկուն պատվաստակալ: Որպես պատվաստակալ են օգտագործվում նան Ռուպեստրիս ÄÞ ËÎ,  -3309, 101-14 ն այլ սորտերը: Մ. B տեսակն աճում է ԱՄՆ-ի Տեխաս նահանգում ն Մեքսիկայում: Տարածված է հիմնականում չոր կրային հողերում, կավճային լուրների լանջերի վրա: Հողում մինչն 60 7 ջրալույծ կրի առկայության պայմաններում չի քլորոզվում, չորադիամցկուն է, վեգետացիայի շրջանը երկարատն է: Արմատային ֆիլոքսերայի ն սնկային հիվանդությունների նկատմամ ունի արձր դիմացկունություն: Ողկույզները միջին մեծության են, պտուղները` մանր, կլոր, սն, դուրեկան համով ն տտիպ: Մ. տեսակն աճում է Կանադայի հարավարնելյան ն Ամերիկայի հյուսիսարնելյան շրջանների ցածրադիր մասերում, գետերի ափերին, որպես ուժեղ մագլցող ույս փաթաթվում է ծառերին ն թփերին: Տերններն ամ ողջական են կամ 3- լթականի, ստորին կողմից պատված խիտ մազմզուկներով: Ողկույզները փոքր են, պտուղները` մանր, կլոր, սն, սակավ վարդագույն, ելակի յուրահատուկ համով: Լավ է աճում ավազային հողերում: Համեմատա ար դիմացկուն է ֆիլոքսերայի ն սնկային հիվանդությունների նկատմամ , աչքի է ընկնում արձր ցրտադիմացկունությամ : Վատ է աճում կրով հարուստ հողերում: Արնելաասիական խում ն ունի 39 տեսակ, որոնցից առավել ար-ը, ամուրյան կամ ուսուրական վայրի խաղողը, ժեքավոր է Մ. 8

որի ժառանգականությունը ձնավորվել է կլիմայական խիստ պայմաններում՝ ձմռան սաստիկ ցրտեր (մինչն -45), հողի սառչում, արձր խոնավություն: ՈՒնի պտղա երության արձր գործակից: Լավ է ազմանում անդալիսներով, պատվաստներով, թույլ՝ կտրոններով: Ֆիլոքսերայի, սնկային հիվանդությունների, արձր քանակությամ ջրալույծ կրի նկատմամ դիմացկուն չէ:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Նկարագրել խաղողի հիմնական մշակովի ն օգտակար տեսակների վազերի տերնների, շիվերի, ողկույզների, պտուղների մորֆոլոգիական առանձնահատկությունները հետնյալ հերթականությամ . ա) տերնների չափերը, ձնը, թավոտությունը, կտրտվածությունը, ) շիվերի գույնը, գ) խիղ երի դասավորությունը շիվերի երկարությամ , դ) ողկույզների մեծությունը, ձնը, խտությունը, ե) պտուղների մեծությունը, ձնը, գույնը, համը: 11. ՈՒսումնասիրել խաղողի առանձին տեսակների մորֆոլոգիական հատկանիշներն ըստ աղյուսակ 2-ի: 111. Տետրում գրել օգտագործվող խաղողի հիմնական տեսակների կենսա անական առանձնահատկություններն ու օգտագործման ուղղությունը: 1Մ. Աղյուսակ 1-ի տար երակիչների օգնությամ ՝ ըստ մորֆոլոգիական առանձնահատկությունների, ներկայացված նմուշներով սահմանել եվրասիական խաղողի էկոլոգաաշխարհագրական խմ երը: Մ. Ըստ տարածվածության` տար երակիչների օգնությամ , ծանոթանալ առանձին էկոլոգաաշխարհագրական խմ երի սորտերի կենսա անական հատկություններին ն օգտագործման ուղղությանը:

Նյութեր ն սարքավորումներ Տար եր սորտերի վազերի շիվեր` տերններով, խիղ երով, ողկույզներով: Խաղողի տարածված սորտերի գունավոր նկարներ:

Գրականություն` 1, 3, 8, 10, 16

Աղյուսակ 2 հատկանիշները Հատկանիշներ

ա) մեծությունը ) ձնը

փոքր, միջին խոշոր կլորավուն, սեպաձն սեպաձն գ) կտրտվածու- թույլից թույլ թյունը մինչն խոր դ) լթակների 3, 5, 7 քանակը ե) մակերեսը հարթ, կնճռոտ, փայլ կնճռոտ չունեցող զ) թավոտութլերկ կամ խոզաստնայունը թավոտ յին է) կողային ատամիկների ձնը ը) լթակների ատամիկները թ) կոթունային կտրվածքը

սուրից մինչն ութ

սուր, մեծ

1. Տերնը փոքր երիկամաձն

միջին սեպաձն

միջին, խոշոր կլորավուն

միջին, խոշոր կլորավուն

թույլ

թույլ

թույլ

միջին

-

-

3, 5

հարթ, անփայլ, անփայլ շտիկավոր փայլուն փայլուն առանց ոստայնանման կոպիտ խոթավոտության թաղիքանման զաստնային սուր, փոքր

թույլ արտա- սուր, ծալված սուր, ձգված հայտված փակից աց, գրեթե աց մինչն աց հարթ

ութ չարտահայտված աց

ութ

փոքր, ութ

չարտահայտ- չարտահայտված ված աց

փակ, աց

Աղյուսակ 2-ի շարունակությունը

11. Շիվերը

ա) վազերի աճե- փռվող կամ ցողությունը գետնատարած, լայնասաղարթ ) թավոտությու- գրեթե նը ոլորը լերկ գ) միջհանգույցների երկակարճ, միջին րությունը

փռվող

ուղիղ կանգուն կիսափռվող դրությամ

լերկ,խոզաստնային երկար

կարճ

փռվող

փռվող

-

-

միջին, երկար

միջին

միջին, երկար

միջին

փոքր

111. Ողկույզները - մեծությունը

փոքրից մինչն մեծ

փոքր

փոքր

փոքր

1Մ. Պտուղները ա) գույնը

սպիտակ,սն, վարդագույն ) ձնը կլորավուն, օվալաձն, երկարավուն, երկար գ) պտղահյութի քաղցր, հյուկազմությունը թալի կամ ղրճղրճան

սն

սն

սն

սպիտակ, սն, վարդագույն

սն

կլորավուն

կլորավուն

կլորավուն

կլորավուն

կլորավուն

թթու, հյութալի

թթու, հյութալի թթու, հյութալի

լորձանման, լպրծուն

թթու-քաղցրահամ, հյութալի

Աղյուսակ 2-ի շարունակությունը

մշակովի` երկսեռ, վայիգական ն րի վիճակում` արական իգական ն արական

Մ. Ծաղիկը

Մ1. Օգտագործսեղանի խաման ուղղուղող, գինիթյունը ներ, չամիչի համար

Մ11. Ծագումը կամ տարածվածությունը - տար երակիչ հատկանիշները

ԵվրոպաԱսիա պտուղները հաճախ մուսկատային ուրմունքով

իգական ն արական

իգական ն արական, հանդիպում են նան երկսեռ

իգական ն արական

իգական ն արական

որպես պատորպես պատվաստակալ` վաստակալ` սելեկցիասելեկցիայում յում

որպես պատվաստակալ` սելեկցիայում

սեղանի խաղող, գինիներ, որպես պատդեկորատիվ վաստակալ` նպատակնե- սելեկցիայում րով

Հյուսիսային Հյուսիսային Ամերիկա Ամերիկա

Հյուսիսային Ամերիկա

Հյուսիսային Ամերիկա

մատերը` կողավոր

խիղ երն անընդմեջ են, տերնները` կան ոլոր հանգույցների շտիկավոր, վրա, պտուղ- մուգ կանաչ ներն ունեն ելակի համ

տերնները` աց կանաչ, տերնները` պտղահյութը ող ոջաձն ներկված

Պրիմորիեի երկրամաս

Ծանոթություն: Պարապմունքը կարելի է անցկացնել աշնանը` Ոսկեհատի ուսումնափորձնական տնտեսության կոլեկցիոն այգում:

ԳԼՈՒԽ 11

ԽԱՂՈՂԻ ՎԱԶԻ ՎԵՐԳԵՏՆՅԱ

ԵՎ ՍՏՈՐԳԵՏՆՅԱ ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ

Այգիների մշակության ագրոտեխնիկական միջոցառումները ճիշտ ն ժամանակին կատարելու, արձր ու որակյալ երք ստանալու համար անհրաժեշտ է լավ իմանալ վազի օրգանները, դրանց զարգացմանն ու գործունեության ակտիվացմանը նպաստող գործոնները ն պայմանները: ԹԵՄԱ 2

ՎԱԶԻ ԱՐՏԱՔԻՆ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Պարապմունքի նպատակը: ՈՒսումնասիրել վազի վերգետնյա ն ստորգետնյա օրգանները, իմանալ դրանց դերն ու նշանակությունը ույսի կյանքում: Ընդհանուր տեղեկություններ: Վազերի օրգանները աժանվում են երկու խմ ի` վերգետնյա ն ստորգետնյա (նկ. 2):

Նկ. 2. Վազի հիմնական մասերը. 1. վազի ուն, 2. վազի գլուխ, 3. մշտական ճյուղեր կամ թներ, 4. կարճացրած ճյուղեր կամ ենթաթներ, 5. փոխարինող մատ, 6. երքատու մատ, 7. ստորգետնյա նամատ, 8. թնի քնած ող ոջից գոյացած մատ, 9. ճամատ, 10. ստորգետնյա ուն, 11. հիմնական արմատներ, 12. կողային արմատներ, 13. մակերեսային կամ ցողահավաք արմատներ:

Վազի այն առանցքը, որի ստորին մասում առաջանում են արմատները, իսկ վերին մասում` աճող ն պտղա երող օրգանները, կոչվում է ուն: Բարենպաստ պայմաններում ն երկար տարիների ընթացքում ունն աճելով կարող է ունենալ 20-25 սմ ն ավելի հաստություն ու 25-30 մ ն ավելի երկարություն: Մշակության պայմաններում վազերը ձնավորում են որոշակի համակարգերով, ն դրանց վերգետնյա մասը աղկացած է լինում նից, մշտական ճյուղերից (թներից, կորդոնի ուսից), ենթաթներից (կարճ ճյուղերից), միամյա մատերից ն շիվերից` իրենց տերններով, ծաղկա ույլերով, խիղ երով ն ճաշիվերով: Վազի վերգետնյա ունը հողի մակերնույթից մինչն առաջին ճյուղավորումն է: Ճյուղավորման տեղում նի հաստացած մասը կոչվում է վազի գլուխ (նկ. 2): Վազի գլխից սկիզ են առնում մշտական ճյուղերը կամ թները: Մշտական ճյուղը հորիզոնական կորդոնի դեպքում կոչվում է ուս: Մշտական ճյուղերի կամ թների վրա գտնվում են ենթաթները, որոնք կարճացրած թներն են: Սովորա ար երքի օղակները գտնվում են թների ն ենթաթների վրա: Յուրաքանչյուր երքի օղակում լինում է մեկ երքատու ն մեկ փոխարինող մատ, սակավ դեպքերում երքատու մատերի քանակը երքի օղակում կարող է լինել երկու կամ երեք հատ: Փոխարինող մատերն էտում են 2-3 աչք երկարությամ , իսկ երքատու մատերն` ըստ սորտերի կենսա անական առանձնահատկությունների ն վազերի աճեցողության ուժի` 3-5, 4-6, 7-8, 8-10-12 ն ավելի աչք երկարությամ : Ստորգետնյա օրգաններն են ստորգետնյա ունը ն ոլոր արմատները, որոնք միասին կոչվում են վազի արմատային համակարգ: Կտրոններով ազմացնելիս կամ արմատակալներով այգի հիմնելիս հողում գտնվող մասը դառնում է վազի ստորգետնյա ունը, որի երկարությունը կախված է լինում տնկման խորությունից: Բավարար խոնավության ն ջերմության պայմաններում արմատներ կարող են առաջանալ վազի ստորգետնյա նի, հին ու նոր արմատների, նի ն ճյուղերի, մատերի ն շիվերի, ճաշիվերի, տերնակոթերի, ծաղկա ույլերի կոթերի ն պտղակոթերի վրա: Ըստ մորֆոլոգիական առանձնահատկությունների` ստորգետնյա նի վրա տար երում են արմատների երեք խում ` 1. Մակերեսային կամ ցողահավաք արմատներ, որոնք գտնվում են ստորգետնյա նի վերին մասում` հողի մակերնույթից 10-15 սմ խորության վրա: Դրանք թվով շատ են, խիտ, արակ ն կարճ: Սովորա ար, այգե ացի ժամանակ, վազերի ները ացելիս, այդ արմատները կըտրում, հեռացնում են (կատարովկա), ինչը նպաստում է հիմնական արմատների ճյուղավորմանն ու խորացմանը:

2. Կողային արմատներ, որոնք առաջանում են ստորգետնյա նի միջին մասում (առանձնապես` հանգույցներից): Դրանք թվով քիչ են, քան մակերեսային արմատները, սակայն ավելի հաստ են ու երկար: 3. Հիմնական արմատներ, որոնք առաջանում են ստորգետնյա նի ամենաստորին մասում` հիմքում: Դրանք վազի ամենահաստ ու ամենաերկար արմատներն են (նկ. 3), որոնց զարգացման աստիճանից է կախված վազերի աճն ու երքատվությունը:

Նկ. 3. Խաղողի վազի արմատները. ա. մակերեսային կամ ցողահավաք,

. կողային, գ. հիմնական:

Վազի նի վրա առաջացած հիմնական արմատների վրա գոյանում են առաջին կարգի ճյուղավորումներ, այնուհետն դրանց վրա զարգանում են երկրորդ կարգի արմատներ, վերջիններիս վրա՝ երրորդ կարգի արմատներ ն այլն: Այսպիսով` մեկ վեգետացիայի ընթացքում, գլխավոր արմատների վրա կարող են առաջանալ մինչն վեց ն ավելի կարգի արմատներ: Վազի ակտիվ գործունեության շրջանում երկրորդ, երրորդ ն հաջորդ կարգի արմատների վրա առաջանում են արակ (0,5-1,0 մմ տրամագծով) ն շատ կարճ (1-2 սմ երկարությամ ) արմատիկներ, որոնք լինում են սպիտակ գույնի, իսկ ամառվա կեսին պատվում են խցանային հյուսվածքով ն կատարում են սնուցման ֆունկցիա: Ամեն տարի ամռանն առաջանում են մեծ քանակությամ այդպիսի արմատներ, իսկ աշնան վերջին ն ձմռանը դրանք մահանում են:

Տաք, խոնավ գարնանը վազի ճյուղերի ն շիվերի վրա նկատվում են օդային կամ ադվենտիվ արմատներ, որոնք շատ մոտ են լինում հողի մակերնույթին: Մերձարնադարձային երկրների շատ խոնավ ն տաք կլիմայական պայմաններում դրանք կարող են մեծ չափերի հասնել, խորանալ հողի մեջ ն սնել վազը (օրինակ՝ ն -ն` Ֆլորիդայում): Ինչպես հիմնական, այնպես էլ ադվենտիվ արմատները աղկացած են հետնյալ մասերից (նկ. 4).

Նկ. 4. Խաղողի վազի արմատի կազմությունը. ա. ծայրապատյան, . աճման գոտի, գ. կլանման գոտի, դ. փոխադրող գոտի, ե. արմատիկներ:

1. Արմատածայր կամ աճման կոն, որտեղ տեղի է ունենում ջիջների աժանում ն նոր ջիջների առաջացում: Աճման կոնը ծածկված է ծայրապատյանով, որը համեմատա ար ամուր է, սուր, դեղնավուն ն ունի մի քանի միլիմետր երկարություն: 2. Աճման գոտի, որը նուր է, սպիտակ գույնի ն ունի 2-5 մմ երկարություն: 3. Կլանման գոտի, որն ունի 1-2 սմ ն ավելի երկարություն, սպիտակ գույնի է ու պատված է արմատային խիտ մազիկներով: Գլխավոր

ն հիմնական արմատների վրա կլանման գոտին հաստացած է ն ունի դեղնասպիտակավուն գույն: 4. Փոխադրող գոտի, որը պատված է խցանի ավական հաստ շերտով: Բազմամյա արմատները ծածկված են կեղնով: Խաղողի վազի արմատային համակարգը աղկացած է մեկ տարուց ավելի տարիք ունեցող հին կմախքային արմատներից ն մեծ քանակությամ երիտասարդ արմատիկներից ու մազարմատներից: Հողում խիտ ցանց առաջացնող երիտասարդ արմատիկներն ու մազարմատները հիմնականում կլանում են ջուրն ու դրա մեջ լուծված հանքային սննդանյութերը, իսկ կմախքային արմատները դրանք փոխադրում են դեպի վազի վերգետնյա օրգանները: Փոխադրող գոտի լինելուց ացի, կմախքային արմատները կուտակում են պահեստային սննդանյութեր (օսլա, սպիտակուցներ), որոնք օգտագործվում են վազի օրգանների աճի եկման պահին` յուրաքանչյուր տարվա գարնանը` աչքերի ող ոջների, քնած ող ոջների ն դրանցից գոյացած շիվերի, տերնների, ծաղկա ույլերի, ճա ող ոջների ն ծոցա ող ոջների սկըզ նական աճի ընթացքում: Միաժամանակ` կմախքային արմատների շնորհիվ, վազն ամուր ամրապնդվում է հողում:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Ցուցադրել մեկ ն երկու տարեկան ուժեղ աճ ունեցող ու լավ զարգացած արմատային համակարգով արմատակալներ, ացատրել դրանց մորֆոլոգիական առանձնահատկությունները: 2. Ցուցադրել խաղողի ծլած սերմերը ն վազերից վերցրած կտրոնները: 3. Ցուցադրել երիտասարդ ն հասակավոր վազերի արմատներն ու ացատրել, թե ինչ դեր են խաղում դրանք վազերի կյանքում:

Գրականություն` 1, 2, 3, 8, 15

ԹԵՄԱ 3

ՑՈՂՈՒՆԻ ՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Պարապմունքի նպատակը: ՈՒսումնասիրել երիտասարդ ն հասակավոր վազերի ցողունի մորֆոլոգիական առանձնահատկությունները: Ընդհանուր տեղեկություններ: Խաղողի վազի ցողունը սովորաար երկար է, համեմատա ար արակ ու կազմված է ազմամյա ն միամյա մասերից, որոնց շիվերի խիղ երով կառչում է տար եր հենարաններին: Բերրի ն խոնավությամ ապահովված հողերում ու կլիմայական արենպաստ պայմաններում հասակավոր վազերի ցողունն ունենում է 25-30 սմ հաստություն, ացառիկ դեպքերում կարող է նույնիսկ գերազանցել 40 սմ, իսկ երկարությունը կարող է հասնել 30 մ ն ավելի: Ցողունի վրա լինում են տար եր դիրքերով դասավորված ն տար եր հասակի ազմաթիվ երկար ճյուղեր կամ թներ, որոնք կարող են ունենալ ենթաթներ (կարճեցրած ճյուղեր) իրենց միամյա մատերով: Միամյա մատի յուրաքանչյուր հանգույցի արձիկի վրա գտնվում է ձմեռող աչքը: Բարձիկն իր հերթին միանում է միամյա մատի մեկ միջհանգուցային տարածության միջուկը մյուսից անջատող ստոծանու (դիաֆրագմայի) հետ: Ըստ Պ.Կ. Այվազյանի (1975), ձմեռող աչքի ող ոջների հիմքի ն արձիկի վերին մասի միջն գտնվում է 2 մմ հաստությամ պարենքիմային, արակապատ, քլորոֆիլով հարուստ ջիջներից կազմված տապաստային շերտ, որն իր մեջ է կրում ող ոջների սաղմերը (նկ. 5):

Նկ. 5. Խաղողի վազի ձմեռող աչքի երկայնական կտրվածքը. ա. գլխավոր ող ոջ, . փոխարինող ող ոջներ, գ. արձիկ, դ. տապաստային շերտ, ե. թեփուկ, զ. մազիկներ, է ն ը. սաղմնային տերնիկներ, թ. սաղմնային ծաղկա ույլ, ժ. խիղ :

Վազի վրա շիվերը սովորա ար աճում են նախորդ տարվա մատերի վրա եղած աչքերի ող ոջներից, սակայն դրանք կարող են աճել նան ազմամյա մասերի` նի, թների, ենթաթների քնած աչքերից: Աչքի ներսում գտնվում է մեկ գլխավոր ող ոջ, որի շուրջը կան 3-6 ն ավելի փոխարինող կամ պահեստային ող ոջներ, որոնք ավելի թույլ են զարգացած: Գարնանն առաջին հերթին ացվում է գլխավոր ող ոջը: Փոխարինող ող ոջները, սովորա ար, արթնանում են միայն այն դեպքում, եր գլխավոր ող ոջն այս կամ այն պատճառով վնասված է լինում: Երեմն վազերի թեր եռնվածության, ուժեղ սնուցման ու այլ պատճառներով գլխավոր ող ոջի հետ միասին արթնանում է նան կողային ողոջներից որնէ մեկը: Զույգ շիվերի առկայության դեպքում հարկ է լինում դրանցից հեռացնել անպտուղը: Կարող են արթնանալ նան քնած ողոջները: Աճող շիվի երկարությամ գտնվում են հանգույցներ ն միջհանգուցային տարածություններ: Հանգույցների վրա` իրար հակադիր, հերթադիր կարգով դասավորված են տերնները (նկ. 6):

Նկ. 6. Ա. Խաղողի վազի երքատու շիվը. ե.

ա. հանգույց, . միջհանգույց, գ. տերններ, դ. ծոցային ող ոջ, ճաշիվ, զ. խիղ , է. ծաղկա ույլեր, ը. շիվի ծայրամասը, թ. միամյա մատ:

Բ. Շիվի հատվածը. ա. գլխավոր շիվի տերնակոթունի հիմքը, . ծոցային ող ոջ (ծոցա ող ոջ), գ. թերզարգացած տերն, դ. ճաշիվ` իր օրգաններով, ե. հիմնական կամ գլխավոր շիվ:

Տերնածոցերում գոյանում են ճա ող ոջներ, որոնցից միննույն վեգետացիայի ընթացքում կարող են առաջանալ ճաշիվեր, իսկ դրանց հիմքում առաջանում են ծոցային ող ոջներ: Սկսած մատի հիմքի 2-6-րդ հանգույցից մինչն դրա ծայրը` տերնների դիմաց, հանգույցների վրա դասավորված են խիղ եր: Ըստ որում` սորտերի շիվերի երկայնքով խիղ երը գոյանում են որոշակի օրինաչափությամ . երկու հանգույցը խիղ ով, մեկն` առանց խիղ ի, նորից երկու հանգույցը խիղ ով, իսկ մեկն` առանց խիղ ի` մինչն շիվերի ծայրամասերը (նկ. 7):

Նկ. 7. Խաղողի (ա) ն ( ) տեսակների շիվերի երկարությամ խիղ երի գոյացման օրինաչափությունը:

Ամերիկյան ի երկարությամ ոլոր հանգույցների վրա լինում են խիղ եր (նկ. 7): Պտղա երող շիվերի ստորին հանգույցների վրա, թելիկների փոխարեն, գոյանում են ծաղկա ույլեր, որոնք մեծամասամ առաջանում են` շիվի հիմքից հաշված 2-6-րդ հանգույցների մոտ (տես նկ. 6), առանձին դեպքերում, առանձին սորտերի մոտ` նան առաջին հանգույցից (Հաղթանակ, Նռնենի, Կախեթ, Հադիսի ն այլն): Շիվերի հանգույցների վրա ծոցա ող ոջների կազմակերպումն սկսվում է ծաղկումից առաջ: Դրանցում հաջորդ տարվա ծաղկա ույլերի սաղմնային զարգացումն ավելի ինտենսիվ է ընթանում ծաղկման ավարտից հետո: Մինչն վեգետացիայի վերջը, ծոցա ող ոջներն աճելով,

զարգանալով, ծավալով մեծանում են, պատվում մազմզուկներով, արտաքինից` թեփուկներով ն տերնաթափից հետո մնում են հանգույցի վրա որպես աչք` ձմեռելով վազի օրգանների հետ: Դա կոչվում է ձմեռող աչք (տես նկ. 5):

Նյութեր ն սարքավորումներ 1. Խաղողի վազ` ցողունով, որի վրա պետք է լինեն մշտական ճյուղեր կամ թներ, ենթաթներ, միամյա-երկամյա-եռամյա մատեր, երքատու ն ոչ երքատու շիվեր, ճաշիվեր, նաշիվեր: 2. Այգեգործական մկրատ, դանակ, մանրադիտակ:

Գրականություն` 3, 8, 16

ԹԵՄԱ 4

ՏԵՐԵՎԻ ՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Պարապմունքի նպատակը: ՈՒսումնասիրել տերնի մորֆոլոգիական առանձնահատկությունները:

Ընդհանուր տեղեկություններ: Վազի տերնները գոյանում են ակրոպետալ կարգով: Շիվի ծայրից դեպի հիմքը դրանց չափերն աստիճանա ար մեծանում են, 3-5-րդ տերնի մոտ հասնելով առավելագույնի, որից հետո փոքրանում են: Տվյալ սորտին նորոշ տերնները գտնվում են մատի վրա աճած շիվերի միջին հարկում: Այդ է պատճառը, որ ամպելոգրաֆիական նկարագրության համար վերցնում են վերը նշված շիվերի 8-12-րդ հանգույցների տերնները: Տերններն իրարից տար երվում են մեծությամ , ձնով, գույնով, թավոտությամ , կտրտվածությամ ն այլ հատկանիշներով: Տերնը աղկացած է տերնակոթունից ն տերնաթիթեղից: Խաղողի տերնաթիթեղը սովորա ար մեծ է` 3-5-, հազվադեպ` 7- լթականի, ատամնաեզր: Ըստ մեծության` տերնները լինում են փոքր` տերնաթիթեղի երկարությունը (գագաթից մինչն ստորին մաս) 10 սմ-ից ավել չէ, միջին մեծության` տերնաթիթեղի երկարությունը մինչն 17 սմ է ն խոշոր` տերնաթիթեղի երկարությունը 17 սմ-ից ավելի է: Ըստ ձնի` տերնները հիմնականում լինում են երիկամաձն, կլորավուն, սրտաձն, սեպաձն ն ձվաձն (նկ. 8):

Նկ. 8. Խաղողի վազի տերնների ձները:

Խաղողի տերնը մատնաջիղ է. հինգ գլխավոր ջղերը դուրս են գալիս տերնակոթունի ն տերնաթիթեղի ամրացման տեղից ն գրեթե հավասարաչափ տարածվում դրա մեջ` առաջացնելով արդ ցանց: Միջին ջիղը տերնաթիթեղը աժանում է երկու մասի, մյուս ջղերից այն հաստ է ու երկար: Կենտրոնական ջղի աջ ն ձախ կողմերում տարածվում են երկու վերին ն երկու ստորին գլխավոր ջղերը, որոնք ավելի ու ավելի ճյուղավորվելով, առաջացնում են շատ արակ ու մանր ջղերի ցանց` թափանցելով ամ ողջ տերնաթիթեղի մեջ (նկ. 9): Տերնաթիթեղի կողային կտրվածքները լինում են ոչ խոր, միջին խորության, խոր ն շատ խոր: Եթե կտրվածքի երկարությունը տերնի գլխավոր ջղի կեսից պակաս չէ, ապա այն խորն է, գլխավոր ջղի 2/3-ի չափ ն ավելի լինելու դեպքում` շատ խորը (նկ. 9Բ): Կողային ն կոթունային կտրվածքները լինում են փակ կամ աց: Կոթունային կտրվածքը լինում է հարթ, U-ձն, Մ-ձն, կլորավուն, քնարաձն, ճեղքաձն, նիզակաձն ն այլն: Կտրվածքների հատակում հաճախ լինում է ատամիկ: Խաղողի տերնաթիթեղը մեծամասամ թավոտ է, հատկապես դրա ստորին երեսը: Թավը լինում է ոստայնանման ն խոզաստնային: Ոստայնանման թավը աղկացած է երկար, տափակ, ժապավենաձն մազիկներից, որոնք տարածվում են տերնի վրա, հաճախ միահյուսվում իրար, իսկ եր եմն առաջացնում են շատ խիտ ն թաղիքանման ծածկոց: Խոզաստնային թավը կազմված է կարճ, կոպիտ, ուղիղ ն սրածայր մազիկներից: Տերնների գույնը լինում է աց կանաչից մինչն մուգ կանաչ, առանձին դեպքերում` դեղնավուն, ինչը ացի սորտային առանձնահատկություններից, կախված է նան մշակության պայմաններից:

Նկ. 9. Ա. Խաղողի տերնի կազմությունը. 1. կենտրոնական ջիղ, 2-3. վերին զույգ գլխավոր ջղեր, 4-5. ստորին զույգ գլխավոր ջղեր, 6. միջին (ծայրային) լթակ, 7. վերին կողային լթակ, 8. ստորին կողային լթակ, 9. վերին կողային կտրվածք, 10. ստորին կողային կտրվածք, 11. տերնակոթունային կտրվածք, 12. լթակների ծայրային ատամներ, 13. եզրային ատամիկներ:

Բ. Խաղողի տերնաթիթեղի կտրտվածությունը. 1. ծանծաղ, 2. միջին, 3. խորը:

Տերնաթիթեղը լինում է հարթ կամ ողորկ, ալիքաձն, շտիկավոր, ծալքավոր, խիտ, կոշտ կամ փափուկ, ավելի կամ պակաս արակ, փայլուն կամ առանց փայլի: Վեգետացիայի վերջում տերնները ձեռք են երում աշնանային գունավորում: -ի սպիտակ ն վարդագույն սորտերի տերնները դեղնում են, իսկ սն սորտերինը` կարմրում:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Նկարել տերնաթիթեղը` տերնակոթունով: Ցույց տալ կենտրոնական, երկու վերին ու երկու ստորին գլխավոր ջղերը, դրանց ճյուղավորումները, լթակներն ու ատամիկները: 2. Վերցնել երեք տար եր սորտերի տերններ, նկարագրել դրանց մորֆոլոգիական հատկանիշները` ա) ձնը, ) կտրտվածությունը, գ) մակերեսը, դ) թավոտությունը, ե) գույնը: 3. Օգտվելով Ս.Ա. Մելնիկի ն Վ.Ի. Շչիգլովսկայայի (1957) ամպելոմետրիկ մեթոդից` որոշել այդ երեք տերնների մակերեսները, կիրառելով նրանց կողմից առաջարկված անաձնը` ոd2 S , որտեղ Տ-ը տերնի մակերեսն է սմ2, d-ն` տերնի տրամագիծը, սմ, -ը Հ 3,14 (գործակից է): Հեղինակներն ընդունում են, որ վազի տերնները կլորավուն են ն համարժեք են շրջանագծի մակերսին, որի տրամագիծը d-ն է: 4. Տերնների տրամագիծը չափել տերնաթիթեղի վերին ամենահեռավոր ն ստորին ծայրամասային լթակների կենտրոնով (նկ. 10):

Նկ. 10. Տերնների տրամագծերը. 1, 2. երկարությամ , 3, 4. լայնությամ :

5. Ստացված տվյալներով (սմ) աղյուսակ 3-ից գտնել դրան համապատասխանող մակերեսը (սմ2) ն գրանցել աղյուսակ 4-ում: Հաշվի առնելով, որ տար եր սորտերի տերնների կտրտվածությունը տար եր է ն այն չի կարելի ընդունել որպես շրջանագծի մակերես, օգտվում են ուղղման գործակիցներից, այն է` աղյուսակ 3-ում ըստ տրամագծի երված մակերեսները աժանում են` - ամ ողջական տերնների դեպքում` 1,25-ի, - երեք լթակներով տերնների դեպքում` 1,27-ի, - թույլ կտրտվածների (5- լթականի) դեպքում` 1,30-ի, - խիստ կտրտվածների դեպքում` 1,35-ի: Օրինակ` աղյուսակ 3-ի dՀ10,7 սմ տար երակին համապատասխանում է 89,50 սմ2: Նշված տերնը խիստ կտրտված է: Հետնա ար, 89,50 սմ2 աժանում ենք 1,35-ի ն ստանում 66,3 սմ2: Աղյուսակ 3 Տերնաթիթեղի մակերեսը տար եր տրամագծերի դեպքում d, սմ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 2,9 3,0 3,1 3,2 3,3

Տ, սմ2 0,79 0,84 0,93 1,33 1,55 1,77 2,05 2,26 2,54 2,83 3,14 3,45 3,79 4,13 4,52 4,90 5,28 5,73 6,17 6,59 7,07 7,55 8,04 8,53

d, սմ 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 4,9 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 5,8

Տ, սմ2 8,84 9,49 10,14 10,68 11,33 11,98 12,57 13,12 13,83 14,48 15,25 15,98 16,66 17,44 18,15 18,97 19,65 20,44 21,57 22,13 22,97 23,66 24,60 25,47 26,42

d, սմ 5,9 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 6,9 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 7,8 7,9 8,0 8,1 8,2

Տ, սմ2 27,28 28,30 29,08 30,01 31,08 32,20 33,20 34,25 35,30 36,32 37,89 38,48 39,48 40,50 41,65 42,70 43,90 45,15 46,40 47,70 48,80 50,30 51,40 52,70

d, սմ 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 8,8 8,9 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 9,8 9,9 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6

Տ, սմ2 53,80 55,20 56,50 58,20 59,50 61,20 62,30 63,60 65,20 66,30 67,90 69,20 70,70 72,20 73,70 75,30 76,80 78,50 80,70 81,64 83,28 84,94 86,57 88,23

d, սմ 10,7 10,8 10,9 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 11,7 11,8 11,9 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 12,7 12,8 12,9 13,0

Տ, սմ2 89,50 91,10 92,70 95,00 96,71 98,44 100,24 102,05 103,86 105,66 107,30 108,80 111,15 113,04 114,92 116,84 118,77 120,70 122,70 124,76 126,62 128,63 130,65 132,67

d, սմ 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 13,7 13,8 13,9 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 14,6 14,7 14,8 14,9 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4

Տ, սմ2 134,71 136,70 138,87 140,98 143,11 145,12 145,15 149,20 151,90 153,86 156,08 158,30 160,53 162,80 165,07 167,36 169,71 172,12 174,50 176,90 178,99 181,37 183,76 186,17

Մսխալի Արարատի Դեղին Երնանի

1 հեկտարի հաշվով

Տերնային մակերեսը, մ2

1 վազի հաշվով

Վազերի քանակը 1 հա-ի վրա, հատ

Վազերի տնկման խտությունը, մ

ընդամենը վազի վրա

Տերնների քանակը, հատ 1 շիվի վրա

Վազերի վրա շիվերի քանակը, հատ

Տերնների մակերեսն ըստ աղյուսակ 3-ի,սմ2

Տերնների տրամագիծը, d, սմ

Սորտը

Տերնների քանակը, հատ

Աղյուսակ 4 Առաջադրանքի լուծման համար վազերի տերնային մակերեսի որոշման մի քանի ցուցանիշներ

Նյութեր ն սարքավորումներ. Կանաչ կամ հեր արիումի տերններ` ըստ սորտերի: Քանոն, մատիտ, ռետին: Գրականություն` 1, 4, 12, 13 ԹԵՄԱ 5

ԽԱՂՈՂԻ ԾԱՂԿԱԲՈՒՅԼԻ ԵՎ ԾԱՂԿԻ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ:

ԾԱՂԿԻ ՏԻՊԵՐԸ

Պարապմունքի նպատակը: ՈՒսումնասիրել խիղ ի, ծաղկա ույլի, ծաղկի, ծաղկափոշու մորֆոլոգիական առանձնահատկությունները, ինչպես նան ծաղկի տիպերը: Ընդհանուր տեղեկություններ: Խիղ երը գտնվում են շիվի հանգույցների վրա` տերններին հակադիր` 3-5-րդ հանգույցներից սկսած: Խիղ ը մի օրգան է, որի օգնությամ շիվերն ամրանում են տար եր հենարաններին` վազերի շիվերին, մատերին, լարերին, ծառերի ճյուղերին, սյուներին ն այլն: Հանդիպելով հենարանի` խիղ երը գրգիռի ազդեցության տակ ուժեղ զարգանում են ն պարուրաձն փաթաթվում դրա շուրջը: Խիղ երի ազատ մնացած մասը գալարվում է զսպանակի նման ն շիվը մոտեցնում հենարանին: Հետագայում այն փայտանում է ն ամրանում: Հենարանի չհանդիպելու դեպքում թերի է զարգանում, թեթնակի ոլորվում է, մնալով կանաչ, անջատվում ու վայր է ընկնում: Եր եմն կառչում

է շիվի կատարին, ուժեղանալով, ձգում ու խճճում է այն` հաճախ խանգարելով շիվերի հետագա նորմալ աճին: Արտադրության պայմաններում շպալերային այգիներում խիղերն էական նշանակություն չունեն, սակայն որոշակի աշխատանք է տարվում դրանց փայտացած ու ամրացած որոշ մասերը վազերի օրգաններից ն շպալերայի լարերից մաքրելու համար: Խաղողի ծաղկա ույլը արդ ողկույզ է կամ հուրան, խիղ ով կամ առանց դրա ն կազմված է կոթունից, որը սկիզ է առնում շիվի հանգույցից, ն ճյուղավորված կենտրոնական առանցքից, որը կոթունի շարունակությունն է (նկ.11):

Նկ. 11. Խաղողի ծաղկա ույլը. 1. երիտասարդ, 2. ձնավորված:

Ծաղկա ույլի աճմանը զուգընթաց` դրա կենտրոնական առանցքի վրա, զարգանում են 2-րդ, դրանց վրա` 3-րդ, այնուհետն` 4-րդ կարգի ճյուղավորումներ: 5-րդ կարգի ճյուղավորումներ հազվադեպ են լինում: Վերջին կարգի առանցքներն ավարտվում են ծաղկակոթերով, որոնց վրա լինում են ծաղկակոկոններ: Դրանք կարող են լինել փնջերով (2-3-ական կոկոն մեկ փնջում) կամ մեկական: տեսակին պատկանող խաղողի սորտերի ծաղիկներն ունեն հնգանդամ կազմություն, մանր են (2-3 մմ), կանաչ գույնի: Ծաղիկը աղկացած է ծաղկակոթից, ծաղկակալից, որը ծաղկակոթի վերին լայնացած մասն է, աժակից, որը կրում է 5 թերզարգացած աժակաթերթիկներ, պսակից` իր հինգ, եր եմն` չորսից յոթ, ձուլված

(հատկապես վերին մասում) պսակաթերթիկներով (նկ.12): Դրանք կազմում են ծաղկի պսակը (թասակը), որը պաշտպանում է ծաղկի վարսանդն ու առէջները: Պսակի հիմքի ն աժակի միջն գտնվում են ենթավարսանդային սկավառակի հինգ, հազվադեպ` վեց-յոթ գեղձեր, որոնք դեղնավուն են, կլոր, խոշոր ն հագեցած են հաճելի, գրավիչ ուրմունքով եթերայուղերով: Այդ գեղձերը նեկտար չեն պարունակում:

Նկ. 12. Խաղողի վազի ծաղկի կազմությունը. Ա. Ծաղկի ացվող թասակը, Բ. 1. ծաղկակոթ, 2. աժակ, 3. ենթավարսանդային սկավառակի գեղձեր, 4. սերմնարան, 5. սռնակ, 6 . սպի, 7. փոշանոթ, 8. առէջաթել:

Առէջները հինգ, հազվադեպ` վեցից ութ հատ են, դասավորված են պսակաթերթիկների դիմաց ն հերթագայում են ենթավարսանդային սկավառակի գեղձերի հետ: Առէջները աղկացած են արակ, անգույն, վերնի մասում կորացած առէջաթելերից ն փոշանոթներից: Փոշանոթն ունի երկու փոշեպարկ, դրանցից յուրաքանչյուրում կա երկու փոշե ուն, որոնց մեջ զարգանում են փոշեհատիկները: Վարսանդը աղկացած է սերմնարանից, սռնակից ն սպիից: Սերմնարանը տանձաձն է, երկ նանի: Յուրաքանչյուր նում կա 2-ական հակադարձ սերմնա ող ոջ, սրանց ներսում` ազմա ջիջ նուցելյուս, որը ծածկված է երկու ինտեգրումենտներով: Սռնակը կանաչ է, լինում է կարճ ու հաստ կամ երկար ու արակ: Բացառիկ դեպքերում լինում է այնքան կարճ, որ թվում է, թե սպին նըստադիր է: Սպին աց կանաչավուն է, թասաձն, սպիտակավուն եզրերով ն ունի խորդու որդ մակերնույթ: Ծաղիկներն աճելով ու զարգանալով հասունանում են, մեծանում է վարսանդի ու առէջների ծավալը: Դրա հետնանքով ճնշվում է թասակը, արդյունքում պսակաթերթիկների հիմքի ծայրերը պոկվում են ծաղկակալից, եզրերով ծալվում դեպի դուրս ն թասակն ընկնում է (նկ. 12):

Բարենպաստ պայմաններում նորմալ երկսեռ ծաղիկների փոշոտումն ու եղմնավորումը կատարվում է հետնյալ կերպ: Պսակի թասակի վայր ընկնելու ընթացքում առէջները կարճ ժամանակով մնում են վարսանդի մոտ: Դրանց ոլոր փոշանոթները գտնվում են սպիի վերնում, առէջաթելերի` դեպի վարսանդը ծռված ծայրերի վրա: Թասակի վայր ընկնելուց հետո, միջավայրի խոնավության խիստ նվազման հետնանքով, փոշանոթներն` իրենց հատուկ կազմության շնորհիվ, երկայնակի ճաքճքում են, ն ծաղկափոշին թափվում է նույն այդ ծաղկի սպիի վրա: Մեկ-երկու րոպեից առէջները հեռանում են պսակից, դրանց փոշանոթները թեքվում են դեպի դուրս ն դրանց մեջ մնացած ծաղկափոշին քամին ցրում է այլ ծաղիկների վրա: Խաղողի գերակշռող սորտերի վազերի վրա նկատվում է « աց» ծաղկում (խազմոգամիա): Բաց ծաղկման հետնանքով հնարավոր է դառնում խաչաձն փոշոտումը: «Փակ» ծաղկման դեպքում երկսեռ ծաղիկներ ունեցող սորտերի մոտ փոշանոթները պայթում են դեռնս թասակի տակ, ն փոշին, ընկնելով նույն ծաղկի սպիի վրա, ծլում է` թասակն ընկնելուց անմիջապես հետո: Տեղի է ունենում ինքնափոշոտում (ավտոգամիա), ինչի արդյունքում ի հայտ է գալիս կլեյստոգամիայի երնույթը: Այս դեպքում փոշոտման, եղմնավորման ն պտուղների զարգացման առաջին շրջանն ընթանում է մինչն թասակների ընկնելը: Դա հաճախ կատարվում է ան արենպաստ պայմաններում: Ծաղկափոշու ծլման ն կրկնակի եղմնավորման ընթացքը հետնյալն է: Սպիի արտադրած հեղուկի ազդեցության տակ ինտինը դուրս է գալիս ծաղկափոշու էկզինի որնէ անցքից ն առաջացնում փոշեխողովակ, որի մեջ են անցնում վեգետատիվ ն գեներատիվ կորիզները` ցիտոպլազմայի հետ միասին: Փոշեխողովակն աճելով հասնում է սերմնա ող ոջի միկրոպիլեին (փոշեմուտքին), մտնում է սաղմնապարկի մեջ ն անցնում սիներգիդներից մեկի ջջախոռոչ: Այստեղ փոշեխողովակի ծայրը լորձնանում է, ն դրա պարունակությունը (պլազմայի մնացած մասը, երկու գեներատիվ կորիզները` սերմնա ջիջներն ու վեգետատիվ կորիզը) լցվում է սիներգիդի մեջ: Դրանից հետո պլազման, վեգետատիվ կորիզը ն սիներգիդի պարունակությունը մահանում են, իսկ գեներատիվ կորիզները` սիներգիդի լորձացած թաղանթով, անցնում են սաղմնապարկի խոռոչ, որտեղ մեկը միաձուլվում է սաղմնապարկի երկրորդային կորիզի հետ ն սկիզ է տալիս սերմի էնդոսպերմին, մյուսը` միաձուլվում ձվա ջջի հետ, որից զարգանում է սաղմը (նկ. 13):

Նկ. 13. Խաղողի փոշոտման ն եղմնավորման սխեման. Ա. 1. սերմնարան, 2. սերմնա ող ոջ, 3. սաղմնապարկ, 4. սպիի վրա ընկած ն փոշեխողովակ առաջացրած ծաղկափոշին, 5, 6, 7. փոշեխողովակի անցնելը վարսանդի հյուսվածքներով ն մուտքը սաղմնապարկի մեջ, 8. ծաղկափոշին փոշանոթում, 9. փոխադրող խրձեր:

Բ. Փոշեխողովակի ծայրը. ա. նախքան գեներատիվ ջջի (10) աժանումը, դ. աժանումից հետո երնում են 2 սպերմները (12) ն վեգետատիվ կորիզը (11):

Գ. Կրկնակի եղմնավորում. 13. ձվա ջջի (16) հետ միաձուլվող սպերմը, 14. սաղմնապարկի երկրորդային կորիզի (15) հետ միաձուլվող սպերմը:

Խաղողի ծաղիկները լինում են հինգ տեսակի. երկսեռ, ֆունկցիոնալ իգական, ֆունկցիոնալ արական, ֆունկցիոնալ արական ծաղիկներից դեպի երկսեռ ծաղիկներն անցողիկ ձներ ն ֆունկցիոնալ իգական ծաղիկներից դեպի երկսեռ ծաղիկներն անցողիկ ձներ (նկ. 14): Որպես անոմալիա հանդիպում են նան իսկական իգական ծաղիկներ:

Նկ. 14. Խաղողի վազի ծաղկի տիպերը. 1. երկսեռ, 2. ֆունկցիոնալ իգական, 3. ֆունկցիոնալ արական, 4. ֆունկցիոնալ արական ծաղիկներից դեպի երկսեռ ծաղիկներն անցողիկ ձներ, 5. ֆունկցիոնալ իգական ծաղիկներից դեպի երկսեռ ծաղիկներն անցողիկ ձներ, 6. իսկական իգական ծաղիկներ:

Մշակովի խաղողներն ունենում են հիմնականում երկսեռ ն ֆունկցիոնալ իգական տիպի ծաղիկներ, իսկ վայրի խաղողները` ֆունկցիոնալ իգական ն ֆունկցիոնալ արական տիպի ծաղիկներ: Երկսեռ ծաղիկների վրա լավ են զարգացած թե՛ առէջները ն թե՛ վարսանդը: Առէջներն երկար են` փոշեպարկերը հասցնում են սպիին ն դրանից վեր: Փոշեհատիկները ֆերտիլ են` ընդունակ եղմնավորելու: Վարսանդը լրիվ զարգացած է, ունի եղմնավորվելու ն սերմեր գոյացնելու ունակ սերմնա ող ոջներ: Դրանց եղմնավորումից հետո զարգանում են պտուղներ: Ֆունկցիոնալ արական տիպի ծաղիկների մոտ առէջներն ավելի երկար են, փոշեպարկերը պարունակում են մեծ քանակությամ ն ավելի խոշոր փոշեհատիկներ, որոնց ֆերտիլությունն ավելի արձր է, քան երկսեռ ծաղիկներինը, իսկ վարսանդի սերմնա ող ոջները թերզարգացած են, եղմնավորման ն սերմերի գոյացման ունակություն չունեն: Ծաղկման ավարտից հետո ֆունկցիոնալ արական ծաղիկները պտուղ չեն առաջացնում, չորանում ն թափվում են: Ֆունկցիոնալ իգական տիպի ծաղիկներն ունեն լավ զարգացած վարսանդ, սակայն առէջները դրանից կարճ են ն ետ կորացած: Փոշեպարկերը չեն հասնում վարսանդի սպիին: Դրանց փոշեհատիկները տար եր ձնի են, սրված եզրերով (կիտրոնանման, եռանիստ, կլոր34

օվալաձն, գնդաձն, ազմանիստ ն այլն): Երկսեռ ն ֆունկցիոնալ արական տիպի ծաղիկների փոշեհատիկները տակառաձն են: Երկսեռ ն ֆունկցիոնալ իգական ծաղիկների եղմնավորումից հետո զարգանում են պտուղներ, իսկ ամ ողջ ծաղկա ույլը աճելով վերածվում է ողկույզի:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Ցուցադրել պարզ ն ճյուղավոր խիղ երով շիվեր կամ միամյա մատեր: 2. Ցուցադրել խիղ երով, ինչպես նան ծաղկած ծաղկա ույլեր: Դրանք կարող են լինել ֆիքսված վիճակում կամ այգում: 3. Ցուցադրել ծաղկափոշին, ացատրել դրա նշանակությունը, ձներն ըստ ծաղկի տիպերի:

Գրականություն` 1, 3, 8

ԹԵՄԱ 6

ՈՂԿՈՒՅԶԻ, ՊՏՂԻ ԵՎ ՍԵՐՄԵՐԻ ՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Պարապմունքի նպատակը: ՈՒսումնասիրել ողկույզի, պտղի ն սերմերի կառուցվածքը, աղկացուցիչ մասերը, պարզա անել դրանց մորֆոլոգիական առանձնահատկությունները: Ընդհանուր տեղեկություններ: Ողկույզը աղկացած է՝ 1. Ողկուզակոթից, որով ողկույզն ամրանում է շիվին: Դրա երկարությունը հաշվում են շիվին ամրանալու տեղից մինչն առաջին կողային ճյուղավորումը կամ խիղ ը: 2. Գլխավոր առանցքից, որը ողկուզակոթի շարունակությունն է: 3. Գլխավոր առանցքի ճյուղավորումներից, որոնք կարող են լինել 2-, 3-, 4-րդ կարգի ն ավելի: Գլխավոր առանցքն իր ոլոր ճյուղավորումներով ողկույզի չանչն է: Չանչի վերջին ճյուղավորումների վրա գտնվում են պտղակոթերը, որոնց վերին մասը լայնացած է ու կոչվում է արձիկ, որի վրա գտնվում են պտուղները (նկ. 15):

Նկ. 15. Խաղողի ողկույզի կազմությունը. 1. ա. ողկուզակոթի հիմքը, . ողկուզակոթի հանգույցը, գ. չանչի գլխավոր առանցքը, դ. չանչի առաջին ճյուղավորումների տեղը, ե, զ. լթակներ, է. խիղ , որի վրա զարգացել են պտուղները, ը. ողկույզի գագաթը: 2. ա. պտղակոթ, . արձիկ, գ. վրձին: 3. ա. պտղակոթի արձիկը, . անոթաթելային խրձեր, որոնք պտղակոթից անցնում են պտուղները, գ. սերմ, դ. մաշկ:

Ողկույզներն իրարից տար երվում են մեծությամ , ձնով, խտությամ : Ըստ մեծության` ողկույզները լինում են` - փոքր` երկարությունը մինչն 13 սմ, - միջին` 13-18 սմ, - մեծ` 18-26 սմ, - շատ մեծ` 26 սմ-ից ավելի: Ըստ ձնի` ողկույզները լինում են գլանաձն, կոնաձն, գլանակոնաձն, թնավոր, ճյուղավոր ն այլն (նկ. 16): Ողկույզի լայնությունը որոշվում է լայնության ն երկարության հարա երակցությամ , որը կոչվում է ձնի ինդեքս: Ողկույզի լայնությունը չափվում է ամենալայն մասում: Այդ ցուցանիշի համաձայն` ողկույզները լինում են շատ նեղ, եթե լայնությունը երկարության կեսից պակաս է, նեղ` եթե լայնությունը հավասար է երկարության կեսին, լայն` եթե լայնությունը հավասար է երկարության 2/3-ին, ն շատ լայն` եթե երկարությունն ու լայնությունն իրար հավասար են:

Նկ. 16. Խաղողի ողկույզի հիմնական ձները. 1. գլանաձն, 2. թնավոր, 3. կոնաձն, 4. գլանակոնաձն, 5. ճյուղավոր:

Ողկույզի խտությունը կախված է սորտերի կենսա անական առանձնահատկություններից, միջավայրի ն մշակության պայմաններից, ծաղկման, փոշոտման ու եղմնավորման աստիճանից, չանչի ճյուղավորումից, պտղակոթերի երկարությունից, պտուղների մեծությունից ն այլն: Ըստ խտության` ողկույզները լինում են` - շատ խիտ, որոնց պտուղներն իրար սեղմվելիս ձնափոխվում են (Ոսկեհատ, Խնդողնի, Վարդագույն Մուսկատ), - խիտ, որոնք ցանկացած դիրքում իրենց ձնը չեն փոխում, - միջին խտության ն նոսր, որոնք հորիզոնական դիրքում նկատելիորեն կորցնում են իրենց սկզ նական ձնը (Իծապտուկ, Արարատի, Մսխալի, Սափերավի, Գառանդմակ), - շատ նոսր, որոնց ոլոր ճյուղավորումները հորիզոնական դիրքում դասավորվում են մեկ հարթության վրա (Շահումյանի, Ամարի): Խաղողի պտուղը աղկացած է մաշկից, պտղամսից, սերմերից (տես նկ. 15): Այն առաջանում է վարսանդի սերմնարանից, որն իր աճեցողության սկզ ից մինչն հասունացումը կանաչ է ն ասիմիլյացիա է կատարում: Ըստ ձնի` պտուղները լինում են կլոր, կլորավուն, երկարավուն, ձվաձն, հակառակ ձվաձն, օվալաձն, էլիպսաձն, երկարավուն-կլորացած, անհամաչափ ն այլն (նկ. 17):

Նկ. 17. Խաղողի պտուղների տար եր ձները (ըստ Մ.Ա.Լազարնսկու). Ա1. տափակած, Ա2. կլորավուն, Ա3. օվալաձն, Ա4. երկարավուն, Ա5. երկար, Բ1. ձվաձն, Բ2. հակառակ ձվաձն, Գ1. սուր ծայրով, Գ2. թույլ թացած ծայրով, Դ1 ն Դ2. երկու կողմից սեղմված, Ե1 ն Ե2. թույլ ն ուժեղ ծռված:

Պտղի կարնոր հատկանիշներն են մեծությունը, ձնը ն գույնը: Պտղի երկարությունը չափվում է պտղակոթի լայնացած մասից՝ արձիկի հիմքից մինչն պտղի ծայրը՝ պորտիկը, իսկ լայնությունը՝ ամենալայն մասում: Ըստ մեծության` պտուղները լինում են մանր, եր երկարությունը մինչն 13 մմ է, միջակ՝ 13-18 մմ, խոշոր՝ 18-23 մմ, շատ խոշոր՝ 23 մմ-ից ավելի: Պտուղների ընդհանուր ձնը որոշվում է երկարության ( ) ն լայնության (Ք) հարա երակցությամ : Ըստ Մ.Ա. Լազարնսկու, եթե /Ք-ն փոքր է 1-ից, ապա պտուղը տափակած է, եթե /Ք-ն Հ 1,0-1,1-ի` կլորավուն է, /Ք-ն Հ 1,1-1,3-ի` օվալաձն է, /Ք-ն Հ 1,3-1,6-ի՝ երկարավուն, եթե /Ք-ն մեծ է 1,6-ից՝ պտուղը երկար է: Վայրի խաղողների պտուղները հիմնականում մուգ կապույտ գույն ունեն, իսկ մշակովի խաղողի պտուղներն իրենց գույներով ազմազան են` նորոշ յուրաքանչյուր սորտին: Որոշ սորտերի պտուղներում գունանյութերը պարունակվում են նան պտղամսի ջիջներում, ն պտղահյութը գունավոր է: Դրանք կոչվում են ներկարար սորտեր` Ալիկանտ ուշե, Սորոկ լետ Օկտյա րյա, ԱրմՍԽԻ, Հաղթանակ, Նռնենի, Սափերավի ն այլն: Խաղողի պտղամիսը լինում է հյութալի, մսալի, մսալի-հյութալի, ղրճղրճան, նուր , կոպիտ, հալվող, լորձային ն այլն: Տար եր սորտեր

իրենց պտուղներում պարունակում են տար եր քանակությամ շաքարներ ու թթուներ, իսկ որոշ սորտերի պտուղներին նորոշ է յուրահատուկ ուրմունք: Խաղողի պտուղն ընդհանուր առմամ պարունակում է չորս սերմ, եթե եղմնավորվում ու զարգանում են ոլոր չորս սերմնա ող ոջները: Եթե առաջանում է երկու-երեք սերմ, ուրեմն ոչ ոլոր սերմնա ող ոջներն են եղմնավորվել ու զարգացել: Եր պտղի մեջ չորսից ավելի սերմ է, հնարավոր է, որ սերմնարանը երկուսից ավելի ուն ունի, կամ մեկ նում առաջացել է երկուսից ավելի սերմնա ող ոջ: Որքան սերմերի քանակը շատ է պտուղներում, այնքան շաքարների քանակը քիչ է: Անսերմ պտուղներում շաքարների քանակը համեմատա ար շատ է: Նման պտուղներ առաջանում են կուսածնությամ : Սերմի թիկունքային կողմի վերին մասն ուռուցիկ է, ստորին մասը` տափակ, ծայրամասում ունի կտուցիկ (նկ. 18):

Նկ. 18. Խաղողի սերմի կազմությունը. Ա. որովայնային կողմ, Բ. թիկունքային կողմ. ա. ակոսիկներ, . սերմնակար, գ. խալազա, դ. փոսիկներ, ե. կտուց:

Պտուղների լրիվ հասունացմանը զուգընթաց սկսվում է նան սերմերի ֆիզիոլոգիական հասունացումը, ն դրանք ստանում են սորտին նորոշ ձն, չափ, գունավորում (դեղին, աց ն մուգ դարչնագույն երանգավորում): Կտուցիկը հասունանում է մի փոքր ուշ:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Ցուցադրել տար եր սորտերի, տար եր գույների ու չափերի ողկույզներ` սերմերով ն անսերմ (քիշմիշային): 2. ՈՒսումնասիրել, տար երել ողկույզներն ըստ սորտերի, սահմանված մեթոդիկայով կատարել դրանց մեծության չափումներ ու գրանցումներ: 3. Ողկույզներից անջատել պտուղները, ուսումնասիրել պտուղների կազմությունը, ձնը, կատարել չափումներ ու գրանցումներ` ըստ մեթոդիկայի:

4. Պտուղներից անջատել սերմերը, ուսումնասիրել, գրանցել պըտուղներում սերմերի քանակն ըստ սորտերի, դրանց գույնը, հասունացման աստիճանը: Նյութեր ն սարքավորումներ. այգեգործական մկրատ, դանակ, մանրադիտակ, քանոն, մատիտ, տետր:

Գրականություն` 3,12

ԳԼՈՒԽ 111

ԽԱՂՈՂԻ ՎԱԶԻ ԲԱԶՄԱՑՈՒՄԸ

Խաղողի վազը ազմացնում են երկու եղանակով՝ սեռական (սերմերով ազմացում) ն անսեռ (վեգետատիվ ազմացում): Սերմերով ազմացումը լայն կիրառություն ունի սելեկցիոն աշխատանքներում: Արտադրական նպատակով այն չի օգտագործվում, որովհետն սերմերով ազմանալիս մշակվող սորտերն առաջացնում են փոփոխակների մեծ ազմազանություն: Նույն սորտի սերմերի ցանքից ստացվում են այնպիսի ազմազան սերմնա ույսեր, որոնք ծնողներից տար երվում են ոչ թե մեկ, այլ ազմաթիվ հատկանիշներով: Օրինակ՝ Ոսկեհատ սորտի սերմերի ցանքից ստացվում են տար եր ձնի ու մեծության, տար եր գույնի ու համի պտուղներով սերմնա ույսեր: Սելեկցիոներները հաճախ դիմում են այդ եղանակին` որնէ արժեքավոր հատկանիշով օժտված նոր սորտ ստեղծելու նպատակով: ԹԵՄԱ 7

ԽԱՂՈՂԻ ՎԱԶԻ ԲԱԶՄԱՑՈՒՄԸ ՎԵԳԵՏԱՏԻՎ ԵՂԱՆԱԿՈՎ

Պարապմունքի նպատակը: Ծանոթանալ վազի կտրոններով, անդալիսներով ն պատվաստներով ազմացման եղանակներին ն սովորել դրանք: Ընդհանուր տեղեկություններ: Վեգետատիվ ազմացումը կատարվում է շիվերով, մատերով (կտրոններով), անդալիսներով ն պատվաստներով: Վեգետատիվ եղանակով վազերի ազմացման շնորհիվ պահպանվում են տվյալ սորտին նորոշ ոլոր հատկանիշները` չնայած դրանք նույնպես` տարիների ընթացքում, միջավայրի պայմանների ազդեցության տակ, աստիճանա ար, որոշ չափով փոփոխվում են: Անկախ վեգետատիվ ազմացման եղանակներից` այդ նպատակի համար այգում նախօրոք պետք է ընտրել տվյալ սորտի այն վազերը, որոնք աչքի են ընկնում արձր երքատվությամ , երքի որակական ցուցա40

նիշներով, սնկային հիվանդությունների, վնասատուների, արտաքին ան արենպաստ պայմանների նկատմամ արձր դիմացկունությամ : ՎԱԶԻ ԲԱԶՄԱՑՈՒՄԸ ԿՏՐՈՆՆԵՐՈՎ: Կտրոններով ազմացումը լայն տարածում է գտել արտադրությունում: Այս դեպքում օգտագործում են ինչպես կանաչ, այնպես էլ հասունացած կտրոններ: Ըստ ազմացման նպատակների` մթերված կտրոնները կարող են ունենալ 1-3, 4-7 ն ավելի աչք: Տնկարանում տնկելու նախօրյակին դրանք պետք է ունենան 35-40 սմ երկարություն: Լավ խնամքի պայմաններում կտրոնների կպչողականությունը կարող է լինել մինչն 92-95 7: ՎԱԶԻ ԲԱԶՄԱՑՈՒՄՆ ԱՆԴԱԼԻՍՆԵՐՈՎ: Անդալիս են կոչվում վազի մատերի, շիվերի արմատակալման տար եր եղանակները` առանց դրանք մայր վազից անջատելու կամ, եր անջատում են արմատակալելուց հետո: Քիչ տարածված արժեքավոր սորտերի վազերի ազմացման նպատակով կիրառում են հիմնականում չինական անդալիսը, առանձին դեպքերում` նան անդալիս` վազերի գլխին աճած շիվերին ուկ տալու միջոցով: Չինական անդալիսի դեպքում գարնանը, հյութաշարժության ժամանակ, մայր վազի մոտից` շարքի ուղղությամ 15-20 սմ ն ավելի խորությամ , առու են փորում ն հատակին լցնում քիչ քանակությամ օրգանական պարարտանյութերի ու հողի խառնուրդ: Ընտրված մատը զգուշությամ իջեցնում, հորիզոնական դիրքով դնում են առվի հատակին, ամրացնում փայտե կարթերով ու մատի վրա 5 սմ հաստությամ փխրուն հող լցնում: Մատի` հողից դուրս մնացած մասի վրայից հեռացնում են ոլոր աչքերը: Առվի հատակին՝ մատի հորիզոնական մասի աչքերից գոյանում են շիվեր, որոնց աճեցողությանը զուգընթաց, առուն աստիճանա ար լցնում են հողախառնուրդով: Նորմալ խնամքի պայմաններում հանգույցներից մեծ քանակությամ արմատներ են գոյանում (նկ. 19): Չինական անդալիս արված յուրաքանչյուր վազից աշնանը հնարավոր է ստանալ 12-24 արմատակալ:

Նկ. 19. Խաղողի վազի չինական անդալիս:

Վազի գլխին աճած շիվերին ուկ տալու եղանակով անդալիս կատարելու համար` վազերը ձնավորում են առանց նի, իսկ թները կազմակերպում են շատ կարճ՝ հողի մակերնույթին մոտ: Յուրաքանչյուր վազի վրա թողնում են 15-20 մատ` էտելով 1-3 աչք երկարությամ : Եր շիվերը հասնում են որոշակի երկարության, դրանց հիմքից ուկ են տալիս 10-20 սմ հաստությամ հողաշերտով (նկ. 20): Վեգետացիայի ընթացքում շիվերի հիմքից արմատներ են գոյանում ն նորմալ աճում: Աշնանը ուկը աց են անում ն արմատակալած շիվերը մատի հատվածի հետ կտրում են առանձին-առանձին` որպես արմատակալ: Անդալիսի այս եղանակը լայն կիրառում չի ստացել` որոշ ացասական դրսնորումների պատճառով:

Նկ. 20. Անդալիս` վազի գլխին աճած շիվերին ուկ տալու միջոցով:

Բերքատու խաղողի այգիների նոսրությունը հիմնականում վերացնում են անդալիսների միջոցով: Գոյություն ունեն անդալիսի մի շարք եղանակներ, սակայն տվյալ դեպքում նպատակահարմար է կիրառել հասարակ անդալիս: Անդալիս կարելի է կատարել թե՛ գարնանը ն թե՛ աշնանը` փայտացած մատով, իսկ ամռանը` կիսահասուն շիվերով: Վերջինս կոչվում է կանաչ անդալիս: Մայր վազը չթուլացնելու նպատակով, անդալիս կատարելուց 1-2 տարի հետո, եր ստացված նոր վազը սկսում է լավ աճել, այն անջատում են: ՀԱՍԱՐԱԿ ԱՆԴԱԼԻՍ: Այգիներում դատարկ տեղերը լրացնելու ամենահուսալի եղանակը հասարակ անդալիսն է, որը կատարվում է հետնյալ կերպ: Ընտրում են դատարկ տեղին ամենամոտ ն ամենաուժեղ վազերից մեկը, որի վրա էտի ժամանակ թողնում են ամենաուժեղ ն երկար մատը, եր եմն` հոռամատը՝ առանց էտելու: Շարքի երկարությամ , մայր վազից դեպի ացակայող վազի տեղը, փորվում է 50-55 սմ խորությամ ն 45-50 սմ լայնությամ առու: Առվի հատակի հողը փխրեց42

նում են ն վրան ավելացնում 10 սմ հաստությամ շերտով` կիսափտած գոմաղ ից ու հանքային պարարտանյութերից պատրաստված հողախառնուրդ: Անդալիսի ենթակա մատն աստիճանա ար ծռում են, մայր վազի նի ուղղությամ իջեցնում ակոսի մեջ, պառկեցնում հորիզոնական դիրքով ու մոտեցնում ացակայող վազի տեղին: Այստեղ մատը ծըռում են դեպի վեր ն հողի մակերնույթից երկու աչք վերն կտրում (նկ. 21): Առուն ամ ողջությամ լցնում են հողով ն թեթն ամրացնում: Հողից դուրս հանած մատի կողքին ցից են խփում ու մատը կապում ցցին: Մատի հիմքի աչքերից աճած շիվերը հեռացնում են: Պատահում է, որ էտի ժամանակ անփութորեն կտրում են անդալիսի ենթակա, ինչպես նան անդալիս արված մատերը: Դրանից խուսափելու նպատակով անհրաժեշտ է նախօրոք կատարել անդալիս ն մայր վազն էտել ընդունված համակարգով:

Նկ. 21. Խաղողի վազի հասարակ անդալիս:

Վեգետացիայի ընթացքում պետք է հետնել, որ անդալիս արված մատի վրա, ացի հողից դուրս հանված մասից, ուրիշ շիվեր չզարգանան: Շվատման ու ծերատման միջոցով կարելի է անդալիսի շնորհիվ առաջացած վազի ձնավորումը մեկ տարով արագացնել: Եթե այս կամ այն պատճառով գարնանը հնարավոր չէ այգին լրացնել չոր անդալիսներով, ապա դա կարելի է անել կանաչ անդալիսով: Կանաչ անդալիսներ կարելի է կատարել, սկսած հունիսի 2-րդ տասնօրյակից, ն ավարտել օգոստոսի 3-րդ կեսին: Կանաչ անդալիսների համար անհրաժեշտ է օգտագործել վազի վրա, հողի մակերնույթին մոտ առաջացած շիվերից ամենաուժեղները: Անդալիսի ենթակա շիվի վրայից պետք է հեռացնել ծաղկա ույլերը, խիղ երն ու ճաշիվերը: Եթե

կանաչ անդալիս արված շիվն ուժեղ աճեցողություն ունի, ապա 3-4 տերնից վերն ծերատում են՝ ճաշիվեր առաջացնելու նպատակով, ինչը նպաստում է ձնավորման արագացմանը: Լավագույն արդյունք է ստացվում նան կիսականաչ անդալիսներից: Այս դեպքում առվի մեջ դրվում է նան երկամյա մատի մի մասը, իսկ անդալիս արված շիվը հողից դուրս կարելի է նույնիսկ չէտել, այլ ուղղաձիգ կապել շպալերայի լարերին: Մինչն աշնան վերջը զարգանում են լավ փայտացած շիվեր, որոնցից հաջորդ գարնանը ձնավորվում է նոր վազ (նկ. 21): Գոյություն ունեն նան գլխիկոր, օդային, տաշտաթաղ անդալիսի ձներ, որոնք ներկա պայմաններում տարածված չեն:

ՎԱԶԻ ԲԱԶՄԱՑՈՒՄԸ ՊԱՏՎԱՍՏՆԵՐՈՎ: Պատվաստման

էությունն այն է, որ մեկ ույսի ցողունային կտրվածքը փոխադրվում ն սերտ շփման մեջ է դրվում մեկ այլ ույսի ցողունային կտրվածքի հետ ն հետագայում դրանք համաճում են որպես ընդհանուր օրգանիզմ: Պատվաստը կատարում են ֆիլոքսերայով վարակված տարածքներում` արձրորակ սորտերը ֆիլոքսերադիմացկուն պատվաստակալների վրա մշակելու, ուժեղ աճող վազերի վրա քիչ տարածված (դեֆիցիտային) սորտերը արագ ազմացնելու, այգում մեկ սորտի վազերը մեկ այլ սորտով փոխարինելու, խաղողի վազերը երիտասարդացնելու, վազերի աճեցողությունը ուժեղացնելու, հյուսիսային շրջաններում ցրտադիմացկուն պատվաստակալների վրա արձրարժեք սորտեր պատվաստելու, թույլ աճող սորտերն ուժեղ աճող սորտերի վրա պատվաստելու միջոցով երքատվությունը արձրացնելու նպատակով:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Պատասխանել հետնյալ հարցերին. ա) խաղողի վազի կենսա անական ո՞ր հատկությունների վրա է հիմնված վեգետատիվ ազմացումը, ) ի՞նչ տար երություն կտրոններով, անդալիսներով ն պատվաստներով ազմացման եղանակների միջն: 2. Նկարել չինական ն հասարակ անդալիսներն ու ացատրել կատարման նպատակը, տեխնիկան: 3. Ցուցադրել առողջ արմատակալներ, որոնք ունեն զարգացած մակերեսային, կողային ն հիմնական արմատներ: 4. Նկարել հասարակ, կանաչ ն կիսականաչ անդալիսներ, նշել կատարման նպատակը, ժամկետները, տեխնիկան:

Գրականություն` 3

ԳԼՈՒԽ 1Մ

ԽԱՂՈՂԻ ՅՈՒՐԱՐՄԱՏ ՏՆԿԱՆՅՈՒԹԻ ԱՃԵՑՈՒՄԸ

Խաղողի տնկանյութ են համարվում վազից վերցված կանաչ կամ հասունացած կտրոններն ու աճեցված արմատակալներն` անկախ այն անից` դրանք յուրարմատ են, թե պատվաստված: Խաղողագործության այն տարածքներում, որտեղ ֆիլոքսերա չկա, այգիները հիմնում են յուրարմատ տնկանյութով, իսկ ֆիլոքսերայով վարակված տարածքներում` պատվաստված տնկանյութով: Ինչպես յուրարմատ, այնպես էլ պատվաստված տնկանյութն աճեցնում են համապատասխան տնկարաններում, որոնք լավ մշակության ու խնամքի պայմաններում ապահովում են արմատակալների 92-95 7 ելունք: ԹԵՄԱ 8

ԿՏՐՈՆՆԵՐԻ ՄԹԵՐՈՒՄԸ, ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

ԵՎ ՈՐԱԿԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Պարապմունքի նպատակը: Ծանոթանալ կտրոնների մթերման կանոններին ն դրանց որակական ցուցանիշների որոշման մեթոդներին: Ընդհանուր տեղեկություններ: Կտրոնը վազի տար եր օրգաններից վերցված մի հատված է, որը նորմալ ջերմության, խոնավության, օդափոխության ն սննդառության պայմաններում կարող է առաջացնել արմատներ ն շիվեր: Արտադրության պայմաններում հիմնականում օգտագործում են փայտացած` հասուն, իսկ առանձին դեպքերում` նան կանաչ կտրոններ: Կտրոններով ազմացնելիս օգտագործում են ինչպես 1-3-աչքանի (հատկապես` քիչ տարածված, դեֆիցիտային սորտեր), այնպես էլ 50-60 սմ երկարությամ կտրոններ: Խաղողի տնկանյութ աճեցնելու համար կտրոնները մթերում են աշնանը կամ գարնանը: Անհրաժեշտ է կտրոնները մթերել այն այգիներից, որոնք մաքրասորտ են ն հանդիսանում են մայրուտ այգիներ: Հակառակ դեպքում կտրոններ կարելի է մթերել այն այգիներից, որտեղ նախօրոք կատարվել է ապրո ացիա ն զանգվածային սելեկցիա: Յուրաքանչյուր այգու ապրո ացիա կատարելիս պետք է հաշվի առնել սորտի ճիշտ անվանումն ու դրա շրջանացումը, տնկարկների մաքրասորտությունը, ինչպես նան տնկարկներում վազերի աճեցողությունը, հիվանդություններով ու վնասատուներով վարակվածության աստիճանը, երքի քանակն ու որակը, այգիների լիարժեքությունը:

Սորտային կազմը որոշելու համար ապրո ատորին պետք է հայտնի լինեն հետնյալ ցուցանիշները. - ողկույզի մեծությունը, ձնը, խտությունը, - պտղի մեծությունը, ձնը, գույնը, համը, - տերնի ձնը, կտրտվածությունը, թավոտությունը, կոթունային կըտրվածքը, կողային ատամների ձնը, աշնանային գունավորումը, - վազի սաղարթի աճեցողությունը, փայտացած մատերի ն միջհանգույցների գույնը: Ապրո ացիան ն զանգվածային սելեկցիան պետք է կատարել երքահավաքից 15-20 օր առաջ: Տվյալ այգու ապրո ացիան ն զանգվածային սելեկցիան ավարտելուց հետո, այն ձնակերպում են համապատասխան ակտով (աղ. 5), որի հիման վրա աց են թողնում կտրոնները: Աղյուսակ 5 Խաղողի այգիների ապրո ացիայի ԱԿՏ «___» ________20...թ.

Այգին որ խմ ին է պատկանում

Քլորոզի, քաղցկեղի առկայությունը

Վազերի աճեցողությունը

ընդհանուրի նկատմամ , 7 Բերքատվությունը, ց/հա` նորմալ տարում

Վազերի քանակը հազ. հատ

Սորտի գրաված տարածությունը, հա

Հիմնական սորտի անվանումն ու հոմանիշը

Այգու տարածությունը (հա) ն վազերի քանակը

Այգու անվանումը

Խաղողի այգիների ապրո ացիան կատարվել է Արարատի մարզի Արտաշատի տարածաշրջանի Այգեզարդ համայնքի սեփականաշնորհված խաղողի այգում, որի արդյունքներով սահմանվում է.

Ապրո ացիայի միջոցով որոշվում է տվյալ այգում հիմնական ն խառը սորտերի վազերի քանակը, իսկ զանգվածային սելեկցիայի նպատակն է արդյունավետ վազերի ն մատերի ընտրությունն ու ազմացումը, ոչ երքատու վազերի հայտնա երումն ու արմատախիլ անելը, սորտի երքատվության ն պտուղների որակի արելավումը` արժեքավոր կլոնի ընտրության ն ազմացման միջոցով: Ելնելով հիմնական ն խառնուրդ սորտերի վազերի քանակի հարա երակցությունից` այգիները աժանում են երեք խմ ի: Առաջին խմ ին են պատկանում այն այգիները, որտեղ հիմնական սորտի վազերը կազմում են 75 7 ն ավելի, երկրորդ խմ ին` 50 7-ից ոչ պակաս, իսկ երրորդ խմ ում խառը սորտերը կազմում են 75 7: Բոլոր խմ երում հիմնական սորտի վազերը պետք է ունենան ուժեղ աճեցողություն, արձր ն որակյալ երքատվություն, վարակված չլինեն հիվանդություններով ն վնասատուներով: Զանգվածային սելեկցիան կարելի է անցկացնել դրական կամ ացասական հատկանիշներով: Բացասական հատկանիշներով սելեկցիայի դեպքում` այգում եղած ցածրարժեք կամ ացասական հատկանիշներ ունեցող ն խառը սորտերի վազերը պիտակավորում են, իսկ կտրոնները մթերում են պիտակ չունեցող վազերից: Այս մեթոդը կիրառվում է առաջին ն երկրորդ խմ ի այգիներում (աղ. 6): Աղյուսակ 6 Կտրոնների մթերման կարգը ապրո ացիա կատարված այգուց Խում- Մաքրասորտու- Բերքատվութը թյունը յունը 1 75 7 ն ավելի Բարձր, վազերի աճեցողությունը` փարթամ

50 7 ն ավելի

25 7 ն ավելի

25 7 ն ավելի

Կտրոնների մթերման հնարավորությունը Կտրոնները մթերում են զանգվածային սելեկցիայից հետո` ացասական հատկանիշների հիման վրա Լավ, վազերի Կտրոնները մթերում են զանգաճեցողությունը` վածային սելեկցիայից հետո` փարթամ ացասական հատկանիշների հիման վրա Հիմնական սորտի Կտրոնները մթերում են զանգվազերի երքատ- վածային սելեկցիայից հետո` վությունն ու աճե- դրական հատկանիշների հիման ցողությունը` լավ վրա Վազերի երքա- Կտրոններ չեն մթերում տվությունն ու աճեցողությունը` վատ ն ցածր

Դրական հատկանիշներով սելեկցիա կատարելիս նշում են տարեր սորտերի դրական հատկանիշներով վազերը: Այս դեպքում կտրոնները մթերում են պիտակավորված վազերից: Վազերի վերջնական գնահատման համար տվյալ այգում զանգվածային սելեկցիան պետք է կատարել երեք տարվա ընթացքում: Առաջին տարում դրական գնահատական ստացած վազերից մթերում են կտրոններ` արտադրական այգիներ հիմնելու համար: Առաջին ն երկրորդ տարիներին դրական նիշ ստացած վազերից նույնպես կտրոններ են մթերում` ազմացնելու նպատակով, իսկ հիմնական ն խառը սորտերի ացասական հատկանիշներով վազերը փոխարինում են արժեքավոր կլոններով: Երեք տարիների ընթացքում դրական նիշ ստացած վազերից կտրոններ են մթերում` մայրուտներ ն արտադրական այգիներ հիմնելու համար: Արմատակալներ աճեցնելու համար կարնոր նշանակություն ունեն կտրոնների որակական ցուցանիշները, որոնց մթերման կարգը ներկայացված է աղյուսակ 6-ում: Աշնանը կտրոններ մթերելիս ցանկալի է, որ դրանք ունենան 100110 սմ երկարություն ն 6-12 մմ հաստություն: Նույն օրը դրանք պետք է մաքրել տերններից, խիղ երից, ճամատերից: Կտրոնների հիմքի ն վերին մասի կտրվածքները պետք է կատարել միջհանգուցային տարածության միջնամասից: Այնուհետն, ըստ երկարության՝ 100-ից 200-ական կտրոն, հիմքերով դարսել մի կողմի վրա, իսկ մորֆոլոգիական վերին մասով` հակառակ կողմի, խրձերը կապել երկու տեղից ու պիտակավորել: Խրձերը նույն օրը պետք է դնել պահպանման նկուղներում կամ խրամատներում` կիրառելով համապատասխան տեխնոլոգիաներ (նկ. 22): Գարնանը, տնկումից 25-30 օր առաջ, կտրոնները պետք է հանել պահպանման տեղից, ստուգել դրանց կենսունակությունը, տեսակավորել, այգեգործական մկրատով թարմացնել` հիմքի աչքի տակից 0,5 սմ ներքն ն ուղիղ, իսկ վերին աչքից` 1-1,5 սմ արձր (աչքին հակառակ թեքությամ ), նորից խրձեր կապել, հիմքով 1-2 օր թողնել հոսող ջրի տակ, ապա տանել կիլչեցման: Նորմալ պայմաններում կիլչեցումը տնում է 15-18 օր: Կիլչեցված կտրոնները կարելի է տնկել ինչպես տնկարանում, այնպես էլ հիմնական տեղում` այգում: Տնկարանում լավ խնամքի դեպքում արմատակալների ելունքը կարող է հասնել 92-95 7-ի:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Խաղողի այգու սորտային կազմն է. Հայրենիք` 55 7, Մսխալի` 25 7, Արարատի` 20 7: Այգին ո՞ր խմ ին է պատկանում ն կտրոններ մթերելու համար ո՞ր մեթոդով կատարել զանգվածային սելեկցիա:

Նկ. 22. Ա. Խաղողի վազի կտրոնների խուրձը (վրան փակցված է պիտակ): Բ. Կտրոնների պահպանումը նկուղում: Կտրոնների պահպանումը խրամատներում՝ Գ. հորիզոնական ն Դ. ուղղահայաց դիրքերով:

2. Այգում տարածված սորտերից Կանգունը կազմում է 85 7, 15 7-ը խառը սորտեր են: Արդյո՞ք անհրաժեշտ է կատարել ապրո ացիա ն զանգվածային սելեկցիա: Եթե` այո, ապա ո՞ր մեթոդով: 3. Տնկվող կտրոնների որակին ներկայացվող պահանջներին համապատասխան` յուրաքանչյուր խուրձը տեսակավորել` հաշվի առնելով հետնյալ պայմանները (աղ. 7): Արդյունքները գրանցել մատյաններում. Ա. Աչքերի պահպանման վիճակը` ա) առողջ աչքերի քանակը, ) վնասված աչքերի քանակը, գ) վնասված աչքերի տոկոսը: Բ. Կտրոնների վնասվածությունը` ա) առողջ կտրոնների քանակը, ) վնասված կտրոնների քանակը: Գ. Կտրոնների կենսունակությունը`

ա) կենսունակ կտրոնների քանակը, ) չորացած կտրոնների քանակը: Դ. Հասունացման աստիճանը` ա) սորտին համապատասխանող կտրոնների հանգույցների ն միջհանգուցային տարածությունների գունավորումը, ) կտրոնը կորացնելիս առաջացած վիճակի նութագիրը, գ) միջուկի տրամագծի ն նափայտի հարա երակցությունը, դ) յոդի ն սպիրտի 1 7-անոց լուծույթի ազդեցությունը կտրոնի կտրվածքի միջուկի վրա: Ե. Հաշվարկել յուրաքանչյուր խրձում վերոհիշյալ պահանջներին համապատասխանող կտրոնների քանակը` տոկոսներով: Աղյուսակ 7 Կտրոնների կենսունակության որոշումը Ձմեռող աչքերի պահպանման վիճակը

Որոշվում է արտաքին տեսքով, ինչպես նան աչքի երկայնական կտրվածքում: Աչքերի կենսունակ ող ոջներն ունենում են վառ ն թարմ կանաչավուն գունավորում, իսկ ցրտահարվածներն ու փտածները` գորշ կամ սն գորշավուն գունավորում (նկ. 23): Կտրոնների Տար եր խրձերից վերցրած կտրոնների կեղնը սուր դանավնասվածու- կով անջատում են ն ստուգում: Կենսունակ կտրոնի լու ը ունենում է թարմ կանաչավուն գույն, իսկ ցրտահարվածինը` թյունը գորշ կամ սն գորշավուն կետեր, որոնք եր եմն միանալով` վազի վնասված մասի վրա կազմում են երկար շերտեր: Կտրոնների Կտրոնների ընդլայնական կտրվածքում կեղնի ներքին շերթարմությունը տերը պետք է լինեն վառ կանաչ: Ծայրամասը դանակով կամ մկրատով կտրելուց հետո պարզ երնում են խոնավության հետքեր: Կտրոնների թարմությունը որոշելու համար նախապես դրանք 2-3 օրով պետք է դնել թարմ ջրի մեջ: Խիստ չորացած կտրոնները, նույնիսկ մի քանի օր ջրում մնալուց հետո, դարձյալ ունենում են դեղնասպիտակավուն երանգ: Նման կտրոնները տնկման համար պիտանի չեն: Կտրոնների Լավ հասունացած կտրոնի կեղնը պետք է ունենա հարթ ն հասունաց- վառ գունավորում` առանց մուգ երանգի ու կեղտոտ կանաման աստի- չագույն ծերի: Մատը կորացնելիս, չորացած կեղնը պայթում է` առաջացնելով թեթն ճաքճքոց: Միջուկի ն նափայտի ճանը տրամագծի հարա երակցությունը պետք է 1/2-ից պակաս լինի: Լավ հասունացած մատի կտրվածքը յոդի 1-3 7-անոց լուծույթով մշակելու արդյունքում օսլայի հատիկներն ընդունում են սն-կապույտ գունավորում: Ամուր լու ի շերտերի քանակը պետք է լինի երկուսից ոչ պակաս: Կարնոր է նան պերիդերմայի զարգացման աստիճանը:

Նկ. 23. Խաղողի վազի ձմեռող աչքեր. ա. կենսունակ,

. ոչ կենսունակ:

Նյութեր ն սարքավորումներ 1. Խրձեր, որոնց մեջ պետք է լինեն տար եր հաստության ն հասունության ու տար եր աստիճանի վնասվածության կտրոններ: 2. Յոդի ն սպիրտի 1 7-անոց լուծույթ, լայն աժակներ, ջուր, սուր դանակ, այգեգործական մկրատ:

Գրականություն` 3, 14 ԹԵՄԱ 9

ԿՏՐՈՆՆԵՐԻ ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ ՏՆԿՄԱՆ

Պարապմունքի նպատակը: Ծանոթանալ տնկման համար ընտըրված կտրոնների նախապատրաստման աշխատանքներին, դրանց վերին ն ստորին կտրվածքների, կիլչեցման տեխնոլոգիաներին: Ընդհանուր տեղեկություններ: Կտրոնների կենսունակությունը որոշելուց հետո, արմատակալումն արագացնելու համար, անհրաժեշտ է դրանց հիմքերի կտրվածքները թարմացնել, նորից խրձեր կապել, հիմքով դնել ջրի մեջ, մշակել աճը խթանող նյութերով, այնուհետն դնել կիլչեցման: Կիլչեցման նպատակն է վերացնել կամ նվազագույնի հասցնել, մի կողմից, աչքերի ացվելու ն շիվերի աճման, մյուս կողմից՝ արմատների գոյացման ժամկետների միջն եղած մեծ տար երությունը: Տնկարան կամ այգի հիմնելուց առաջ կտրոնները հանում են խրամատից ն թարմացնում. այգեգործական մկրատով հեռացնում են կտրոնի վերին ծայրը` աչքին հակառակ թեքությամ ` 1-1,5 սմ արձր, իսկ հիմքը` 0,5 սմ, ստորին աչքի տակից հորիզոնական ն հարթ կտըրվածքով: Թարմացրած կտրոններից նորից խրձեր են կապում այնպես, որ հիմքերը լինեն մեկ հարթության վրա ն ուղղաձիգ դիրքով (1/3 մասով)

դնում հոսող ջրի մեջ: Կտրոնները ջրի մեջ են թողնում 2-3 օր: Այնուհետն խրձերը 12-24 ժամ տնողությամ մշակում են աճը խթանող նյութերի` ինդոլիլայուղային թթվի կամ հետերոաուքսինի 0,05 7-անոց լուծույթի մեջ, ինչը նպաստում է կտրոնների կպչողականության արձրացմանը ն հզոր արմատային համակարգի առաջացմանը: Կտրոնների կիլչեցումը հաճախ կատարում են սառը խրամատներում կամ սառը ջերմոցներում: Խրամատները պետք է փորել քամիներից պաշտպանված, հարավային թույլ թեքություն ունեցող հողի վրա` շուրջ 75-85 սմ խորությամ , 1,5 մ լայնությամ , իսկ երկարությունն` ըստ պահանջի: Խրամատի հատակը ծածկում են գետի խոշորահատիկ ավազի 5-6 սմ շերտով: Խրձերը հանում են ջրից, հիմքերը տախտակի վրա հավասարեցնում ն ուղղահայաց դիրքով` հիմքով դեպի վեր, շարում կողքկողքի` իրար սեղմված: Խրձերի ն կտրոնների միջն ազատ տարածությունները լցնում են գետի մանրահատիկ ավազով կամ փուխր հողով: Խրձերը վերնից ծածկում են թեփի 3-5, ապա` գետի ավազի, փտած գոմաղ ի կամ սնահողի 8-10 սմ շերտով: Այդ շերտը առատ ջրում են ցնցուղով ն ծածկում ջերմոցի շրջանակով այնպես, որ շրջանակի ն այդ շերտի մակերնույթի միջն լինի 10-15 սմ տարածություն (նկ. 24):

Նկ. 24. Կտրոնների կիլչեցումը խրամատներում. 1. գետի ավազ, 2. փայտի թեփ, 3. գետի ավազ կամ հող, 4. գետի ավազ:

Կիլչեցման համար լավագույն ջերմաստիճանը 20-25 « է: Երկուերեք օրը մեկ խրամատները վերնից պետք է ջրել ցնցուղով, իսկ 10 օր անց` օրընդմեջ խրամատի տար եր տեղերում ստուգել կտրոնների հիմքի կտրվածքի վրա կալլուսի առաջացման վիճակը: Կիլչեցումը համար52

վում է ավարտված, եր կտրոնների գերակշռող մասի հիմքի կտրվածքի ամ ողջ հարթության վրա առաջանում է օղակաձն, լավ արտահայտված կալլուս: 20 « պայմաններում կիլչեցումն ավարտվում է 15-18 օրում: Կիլչեցումից հետո կտրոնները կարելի է տնկել ինչպես նոր հիմնադրվող այգում, այնպես էլ տնկարանում` արմատակալներ աճեցնելու համար: Տնկարանի համար պետք է ընտրել արձրադիր, հարթ, հարավային կամ հարավարնմտյան, թույլ թեքությամ , քամիներից ն սառը հոսանքներից պաշտպանված, թեթն ավազային կամ ավազակավային, երրի, ոռոգման ջրով ապահովված հողամաս: Հողի ստրուկտուրան արելավելու նպատակով` տնկարանում պետք է կիրառել 3- կամ 6-դաշտյա ցանքաշրջանառություն: Տնկարանում հողը նախապատրաստելուց հետո կատարում են տեղաձնում: Միջշարքային տարածությունը կարող է լինել 80, 100 կամ 125 սմ, իսկ միջկտրոնայինը` 8, 10, 12 սմ (աղ. 8): Աղյուսակ 8 Մեկ հեկտար տնկարանում պահանջվող կտրոնների քանակը` կախված տնկման խտությունից Միջշարքային տարածությունը, սմ

Միջկտրոնային տարածությունը, սմ

Պահանջվող կտրոնների քանակը 156250 125000 104166 125000 100000 83330 100000 80000 66666

Տնկարանի մեկ հեկտարի համար պահանջվող կտրոնների քանակը հաշվարկում են ըստ հետնյալ անաձնի.

10000 մ 2 , ab որտեղ 8-ն միջշարքային տարածությունն է, b-ն` միջկտրոնային տարածությունը: Տնկարանում կիլչեցված կտրոնները տնկում են գարնանը, եր անհրաժեշտ խորության վրա ջերմաստիճանը արձրացել է մինչն 10 ու ավելի ն հողը քեշի է դարձել: Տնկման խորությունը 30-40 սմ է: X

Կտրոնների արձր կպչողականություն ու արմատակալում ապահովելու համար տնկարանում պետք է կատարել հետնյալ աշխատանքները. Արարատյան հարթավայրում տնկարանը պետք է ջրել 10-15 անգամ, նոր իրացվող, քարքարոտ հողերում` 15-25, Հյուսիսարեվելյան գոտում` 4-8 անգամ: Տնկարանի հողն ամ ողջ վեգետացիայի ընթացքում պահել փուխր ն մոլախոտերից մաքուր վիճակում, յուրաքանչյուր երկու ջրումից հետո կատարել միջշարքային տարածությունների մեքենայական փխրեցում, իսկ շարքերում` քաղհան-փխրեցում: Տնկարանը սնուցում են երկու անգամ. առաջինը` հուլիսին, երկրորդը` օգոստոսի կեսերին, յուրաքանչյուր հեկտարին տալով 30-40 կգ ազոտ, 30-40` ֆոսֆոր ն 20-25 կգ կալիում` ազդող նյութի հաշվով: Երկրորդ սնուցման ժամանակ տալիս են ֆոսֆոր ն կալիում նույն չափաքանակներով, իսկ ազոտ չեն տալիս` շիվերի հասունացումը չվատացնելու նպատակով: Շատ կարնոր է պայքարը հիվանդությունների դեմ (միլդյու, օիդիում): Տնկարանը պետք է սրսկել 3-4 անգամ, իսկ Հյուսիսարնելյան գոտում` 5-6 անգամ` պահանջվող թունանյութերի համատեղ սրսկումներով: Լավ խնամքի պայմաններում արմատակալների ելունքը կազմում է 90-95 7: Տնկարանից արմատակալները հանում են հոկտեմ երի 3-րդ տասնօրյակում` ՊՌՎՆ-15 հարմարանքով (նկ. 25), տեսակավորում ըստ սորտերի, կապում խրձեր, պիտակավորում ն դնում են պահպանման կամ առաքում` այգի հիմնելու համար: Ոչ պիտանի արմատակալները խոտանում են:

Նկ. 25. Տնկարանից արմատակալներ հանող ՊՌՎՆ-15 հարմարանքը:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Կտրոնները նախապատրաստել կիլչեցման: 2. Նկարագրել խրամատներում կիլչեցման տեխնոլոգիան:

3. Հաշվարկել 1,0 միլիոն տնկանյութ աճեցնելու համար տնկարանում անհրաժեշտ տարածությունը՝ 12512 սմ տնկման խտության ն 90 7 կպչողականության դեպքում: 4. Կազմել 15 հա տնկարանի 3- ն 6-դաշտյա ցանքաշրջանառության սխեման: Գրականություն` 3 ԹԵՄԱ 10

ԽԱՂՈՂԻ ՊԱՏՎԱՍՏՎԱԾ ՏՆԿԱՆՅՈՒԹԻ ԱՃԵՑՈՒՄԸ

Պարապմունքի նպատակը: Ծանոթանալ պատվաստի տեսակներին, պատվաստակալ ն պատվաստացու սորտերի մայրուտների հիմնադրման, մշակության աշխատանքներին, պատվաստի կատարման տեխնոլոգիային, ստրատիֆիկացիային: Ընդհանուր տեղեկություններ: Խաղողագործության մեջ գոյություն ունեն պատվաստի ազմաթիվ ձներ՝ լեզվակով (անգլիական կամ արելավված կոպուլիրովկա), կիսաճեղ, լիաճեղ, սեպաձն, կողքայինմայորքի, ռումինական, մերձեցման, ագուցային ն այլն: Արտադրության մեջ լայնորեն կիրառվում են լեզվակով, լիաճեղ, կիսաճեղ պատվաստները: Ֆիլոքսերայով վարակված տարածքներում հիմնականում կիրառվում է սեղանի վրա կատարվող լեզվակով պատվաստը, որի համար ինչպես պատվաստակալ, այնպես էլ պատվաստացու սորտերի կտրոնները պետք է մթերել մաքրասորտ մայրուտ այգիներից: ՀՀ Հյուսիսարնելյան գոտում, որտեղ տարածված է ֆիլոքսերան, արձրարժեք սորտերը պատվաստում են ֆիլոքսերադիմացկուն Բեռլանդիերի  Ռիպարիա 5ԲԲ Կո եր պատվաստակալի վրա, որը լավ է հարմարված տեղի պայմաններին, դիմանում է հողում լուծելի կար ոնատների շուրջ 50 7 առկայությանը, վազերն ուժեղ են աճում: Այս պատվաստակալի ազդեցության տակ թուլանում է պատվաստացուի ծաղկավիժումը, արձրանում երքատվությունը, ողկույզները ձեռք են երում արտաքին գեղեցիկ տեսք, պտուղները շուտ են հասունանում: Գոյություն ունի նան Բեռլանդիերի  Ռիպարիա-420Ա պատվաստակալը, որը դժվար արմատակալելու պատճառով տարածում չի գտել: Մայրուտների տարածությունը կախված է պլանային առաջադրանքից: Ընդունված է, որ պատվաստակալ սորտի յուրաքանչյուր մեկ հեկտարի համար պետք է հիմնադրել պատվաստացու սորտերի երկու հեկտար մայրուտ այգիներ: Մայրուտների խնամքի աշխատանքներն են վազերի էտն ու ձնավորումը, հողի մշակությունը, պարարտացումը, սնուցումը, ջրելը, կանաչ հատումները, կանաչ կապը, ուժումները ն այլն:

Ֆիլոքսերադիմացկուն պատվաստակալների մայրուտների վազերը ձնավորում են գանգաձն կամ կարճթն երկկողմանի համակարգերով: ԳԱՆԳԱՁԵՎ ձնավորման համար տնկման առաջին տարվա գարնանը յուրաքանչյուր վազի վրա պետք է թողնել 1-2 մատ՝ 1-2-ական աչք երկարությամ : Երկրորդ տարվա գարնանը երկու տարեկան կարճ ճյուղերի վրա թողնել 2-3-ական մատ՝ 1-2-ական աչք երկարությամ : Դրանց վրա երրորդ տարվա գարնանը թողնել 2-4 մատ` 2-ական աչք երկարությամ : Գանգաձն ձնավորված ունը հողի մակերնույթից արձր պետք է լինի մի քանի սանտիմետր (նկ. 26):

Նկ. 26. Ֆիլոքսերադիմացկուն պատվաստակալի գանգաձն ձնավորված վազ:

ԿԱՐՃԹԵՎ ԵՐԿԿՈՂՄԱՆԻ ձնավորման դեպքում տնկման առաջին տարվա գարնանը վազերի վրա թողնում են 1-ական մատ` 2-3 աչք երկարությամ : Վեգետացիայի ընթացքում վազերի վրա թողնում են 2-3 լավ աճող շիվեր, իսկ մյուսները հեռացնում են: Տնկման երկրորդ տարվա գարնանը վազերի վրա թողնում են 2ական մատ՝ յուրաքանչյուրը 4-ական աչք երկարությամ : Ընդ որում` այդ մատերից մեկը պետք է լինի շարքի մեկ, իսկ մյուսը՝ դրան հակադիր ուղղությամ , որոնք հետագայում դառնալու են վազի կարճ թները: Տնկման երկրորդ տարվա գարնանը մայրուտներում հիմնադրել շպալերա՝ 4-6 հարկ լարերով, որոնց միջն հեռավորությունը պետք է լինի 35-40 սմ: Կարճ էտված մատերից յուրաքանչյուրի վրա թողնում են վերնի մասում գոյացած շիվերը, որոնք կապում են շպալերայի լարերից, իսկ մյուսները հեռացնում են: Տնկման երրորդ տարում վազերի կարճ թների 2-ական լավ մատերն էտում են 2-3 աչք երկարությամ : Կանաչ հատումների ժամանակ յուրաքանչյուր թնի վրա թողնում են երկու շիվ, իսկ մյուսները հեռացնում են: Երրորդ տարվա աշնանը վազերն ունենում են երկու հիմնական հակադիր ճյուղավորություն` յուրաքանչյուրը 20-25 սմ երկարությամ ՝ 2-ական ենթաթներով: Էտի ժամանակ յուրաքանչյուր ենթաթնի վրա թողնում են 2-3 աչք երկարությամ 2-3-ական մատ, որոնք երկկողմանի պետք է դասավորված լինեն շարքի երկայնքով (նկ. 27): Դեպի միջ56

շարքային տարածություն ուղղված մատերը հեռացնում են, վազերը եռնավորում ըստ աճեցողության ուժի: Հյուսիսարնելյան գոտում յուրաքանչյուր վազի վրա թողնում են 16-20 շիվ: Նորմալ մշակության պայմաններում նման ձնով եռնավորված վազից կարելի է ստանալ 60-80 հատ պատվաստի պիտանի կտրոն: Մեկ հեկտարի վրա աճող 2000 վազի դեպքում դա կկազմի 50 սմ երկարությամ շուրջ 120-160 հազար կտրոն:

Նկ. 27. Վազի կարճթն երկկողմանի ձնավորումը. 1. տնկման առաջին տարվա գարնանը, 2. տնկման երկրորդ տարվա էտից հետո, 3. երրորդ տարվա էտը, 4. վազը` չորրորդ տարվա էտից հետո:

ՈՒղղաձիգ կամ հորիզոնական ՛-աձն շպալերայի վրա ֆիլոքսերադիմացկուն պատվաստակալները մշակելու դեպքում` հնարավոր է լինում ստանալ համեմատա ար ավելի լավ փայտացած մատեր ն մատերի մթերման աշխատանքները կատարել ավելի հեշտ, քան մշակության այլ եղանակներ կիրառելիս (նկ. 28): Պատվաստված տնկանյութ ստանալու համար պետք է ունենալ ջերմատուն կամ այդ նպատակի համար հարմարեցված շենք ն ձեռք երել անհրաժեշտ քանակությամ գույք, գործիքներ, ինչպես նան փայտի թարմ թեփ, մթերել անհրաժեշտ քանակությամ պատվաստակալ ն պատվաստացու:

Նկ. 28. Ֆիլոքսերադիմացկուն պատվաստակալների մայրուտներում կիրառվող շպալերայի ձները. ա. ուղղաձիգ, . ՛-աձն:

Պատվաստակալ ն պատվաստացու կտրոնների մթերումը, տեսակավորումն ու պահպանումը: Ֆիլոքսերադիմացկուն պատվաստակալների մայրուտներում վազերը պետք է էտել աշնանը ն կտրոնները տեսակավորել: Առաջին կարգին են դասվում այն կտրոնները, որոնք հիմքի 3-4-րդ միջհանգույցում ունեն 6-11 մմ հաստություն: 3-5 մմ հաստությամ կտրոնները դասվում են երկրորդ կարգին: Երրորդ կարգի կտրոնները խոտանվում են: Առաջին կարգի կտրոններն օգտագործում են որպես պատվաստակալ, իսկ երկրորդ կարգի կտրոնները տնկում են տնկարանում՝ արմատակալներ ստանալու համար: Վազերն էտելուց ն կտրոնները տեսակավորելուց հետո դրանք կտրատում են հիմնականում 110-115 սմ երկարությամ ՝ երեք պատվաստակալ ստանալու համար, մնացածը՝ 70-75 սմ երկարությամ ՝ երկու պատվաստակալ ն 35-40 սմ երկարությամ ՝ մեկ պատվաստակալ ստանալու համար: Այնուհետն կապում են խրձեր` յուրաքանչյուրում 100-200-ական հատ, թաղում խրամատներում՝ խոնավ ավազի մեջ կամ դնում պահպանման նկուղներում՝ սովորական եղանակով: Պատվաստացու կտրոնները հարկավոր է մթերել գարնանը, մինչն հյութաշարժությունը, մայրուտներից կամ նախօրոք պիտակավոր58

ված, արձր երքատու վազերից՝ ըստ սորտերի: Դրանք պետք է լինեն նորմալ աճած, կենսունակ, չունենան վնասվածքներ ն հիվանդությունների հետքեր:

Պատվաստակալի ն պատվաստացուի նախապատրաստումը:

Պատվաստը պետք է կատարել մարտի սկզ ներին ն ավարտել մինչն ապրիլի 15-20-ը: Պատվաստը սկսելուց առաջ կտրատել 35-40 սմ երկարությամ պատվաստակալներ: Մատերն այնպես կտրատել, որ կտրոնի ստորին կտրվածքը լինի հանգույցից 0,5 մմ ներքն, իսկ վերին կտրվածքը՝ միջհանգույցի վերին մասում: Այնուհետն սուր դանակով հեռացնել կտրոնի վրա եղած ոլոր աչքերը (նկ. 29): Կտրոնները խրձերով (յուրաքանչյուրը 100-ական հատ) 1-2 օր պահել ջրի մեջ, պատվաստն սկսելուց 2-3 ժամ առաջ հանել ն ցամաքեցնելուց հետո օգտագործել:

Նկ. 29. Պատվաստակալի (ա), պատվաստացուի ( ) կտրոնների նախապատրաստումը (կորագիծ սլաքները ցույց են տալիս պատվաստակալի աչքերի հեռացման տեղը):

Պատվաստացուն օգտագործելուց առաջ մի քանի ժամ պահել ջրում, որից հետո վերածել մեկաչքանի կտրոնների: Մատերն այնպես կտրել, որ վերին կտրվածքը աչքից արձր լինի 1 սմ, իսկ աչքից ներքն թողնել մնացած միջհանգուցային տարածությունը: Մատի հիմքի ն ծայրի աչքերը պատվաստի համար չպետք է օգտագործել: Պատվաստի տեխնիկան: Ֆիլոքսերայով վարակված տարածքներում հիմնականում ընդունված է լեզվակով պատվաստի եղանակը: Այս ձնով պատվաստ կատարելիս պատվաստակալը կտրել ծայրի հանգույցի վերնից՝ շեղ ու հարթ ն այնպիսի թեքությամ , որ կտրվածքի եր59

կարությունը 1,5-2 անգամ մեծ լինի լայնությունից: Այնուհետն կտրվածքի երկարության 2/3 արձրության վրա, 1/3 խորությամ , սուր դանակի դանդաղ շարժումով պատրաստել լեզվակ՝ կտրվածքի հարթության նկատմամ այնպիսի թեքությամ , որ լեզվակի կտրվածքը մեջտեղից կիսի կտրոնի ուղղահայաց առանցքի ն դրա կտրվածքի մակարդակի կազմած անկյունը: Դանակը հանելիս լեզվակը մի քիչ ետ թեքել: Այդպիսի կտրվածք են անում նան մեկաչքանի պատվաստացուի վրա` հանգույցի տակից, որքան հնարավոր է աչքին մոտ: Պատվաստացուն միացնում են պատվաստակալին` լեզվակները ճեղքերի մեջ այնպես հագցնելով, որպեսզի պատվաստացուն ամուր նստի պատվաստակալի վրա: Անհրաժեշտ է վերցնել հավասար հաստությամ պատվաստացու ն պատվաստակալ, կտրվածքները կատարել միննույն թեքությամ ն երկարությամ , որպեսզի միացնելիս դրանք ամ ողջովին ծածկեն միմյանց (նկ. 30):

Նկ. 30. Լեզվակով պատվաստի կատարման տեխնիկան:

Կալլուսագոյացման համար հատկացված պատվաստները պետք է պահել արենպաստ պայմաններում: Պատվաստների ստրատիֆիկացիան: Աշխատանքը կատարելուց հետո պատվաստներն անմիջապես պետք է դարսել ստրատիֆիկացիայի արկղերում` ըստ սորտերի: Այդ արկղերը պատրաստում են այն հաշվով, որպեսզի դրանց մեջ տեղավորվի 700-900 պատվաստ: Արկղի երկարությունը 70 սմ է, լայնությունը՝ 50, իսկ արձրությունը՝ պատվաստի երկարությունից 20-25 սմ ավելի: Ընդ որում` մեկ կողմը պետք է լինի շարժական, իսկ հիմքն ու կողքերն ունենան փոքրիկ անցքեր: Պատվաստները դարսելու համար արկղը դնում են այն դիրքով, որ շարժական կողն ուղղված լինի դեպի վեր ն հանվի, իսկ կափարիչի կողմը ուղղված լինի դեպի դարսողը: Շարժական կողը հանելուց հետո արկղի հատակին ն ոլոր կողմերում լցնում են 4-7 սմ հաստությամ խոնավ թեփ: Հիմքում թողնում են մոտավորապես նույնքան տեղ՝ թեփ

կամ սնահող լցնելու համար: Արագ արմատագոյացման նպատակով արկղի հատակին հաճախ լցնում են սնահող: Այնուհետն շարում են պատվաստները, որոնց հիմքը պետք է ուղղված լինի դեպի արկղի հատակը: Պատվաստները արկղի մեջ շարում են հավասարաչափ, յուրաքանչյուր շարքը դարսելուց հետո վրան լցնում են 1-1,5 սմ հաստությամ թեփ ն այդպես շարունակում` մինչն արկղի լցվելը: Շարված պատվաստների հիմքի ն կողքերի թեփը հարկավոր է հաճախակի սեղմել ձեռքով, որպեսզի արկղը շարժելիս պատվաստներն իրարից չհեռանան (նկ. 31):

Նկ. 31. Պատվաստների շարելը ստրատիֆիկացիայի արկղում:

Պատվաստները դարսում են այն հաշվով, որպեսզի արկղի ոլոր կողմերում հնարավոր լինի լցնել թեփ` 4-5 սմ հաստությամ շերտով: Արկղը լցվելուց հետո տեղադրում են շարժական կողը, շրջում հատակի վրա, պատվաստների վրա լցնում 4-5 սմ հաստությամ թեփ, որից հետո արկղը տեղափոխում ջերմատուն: Ստրատիֆիկացիայի ժամանակ ջերմատանը, պատվաստների զոդման տեղում, պետք է լինի 24-25, իսկ պատվաստակալների հիմքի մոտ՝ 14-17 « կայուն ջերմաստիճան: Օդի հարա երական խոնավությունը պետք է լինի 75-85 7: Օրվա ընթացքում մեկ-երկու անգամ` 10-15 րոպեով, ջերմատունն անհրաժեշտ է օդափոխել, որպեսզի որ ոսասնկեր չզարգանան ու առաջացած ածխաթթու ն այլ վնասակար գազերը հեռանան: Արկղերի երեսի թեփը չորանալու դեպքում պետք է ջրել ցնցուղով` ջերմատան ջերմություն ունեցող ջրով: Նման պայմաններում 7-8 օրից հետո սկսվում է կալլուսի առաջացումը: Այս ժամանակ պետք է արկղի

երեսի թեփի շերտը պակասեցնել ն հետնել, որ այն չչորանա: Սովորաար 10-12, իսկ եր եմն` 15-18 օրվա ընթացքում կալլուսն ամ ողջովին օղակավորում է պատվաստի տեղը, լրիվ զոդվածք է տալիս ն ստրատիֆիկացիան համարվում է ավարտված: Պատվաստների կոփումը: Ջերմատան ջերմաստիճանային ու խոնավության նորմալ պայմաններում պատվաստների ստրատիֆիկացիան ավարտվում է 16-18 օրում: Պատվաստները համարվում են կպած, եր զոդման տեղը շրջանաձն կալլուսապատվում է, պատվաստակալի վրա երնում են արմատների զարգացման լրակներ, իսկ պատվաստացուի աչքերն ուռչում կամ ացվում են: Եթե պատվաստացուների աչքերը սկսում են ացվել, հարկավոր է արկղի երեսի թեփի շերտը զգուշությամ պակասեցնել` թողնելով 1-2 սմ: Ստրատիֆիկացիան ավարտելուց հետո արկղերը 4-5 օրով տեղափոխում են ավելի լուսավոր ն սառը սենյակ, որտեղ պատվաստները կոփվում են ն ընտելանում արտաքին պայմաններին: Պատվաստների տնկումը տնկարանում: Պատվաստները տեղափոխում են տնկարան, եր հողի ջերմաստիճանը ավարար է՝ 12-15 «: Միջշարքային տարածությունը պետք է թողնել 0,7-1,0 մ, իսկ շարքերում պատվաստների միջն հեռավորությունը՝ 8-10 սմ: Պատվաստները պետք է տնկել նախապես քաշված ակոսներում: Նախքան տնկելը ակոսները պետք է ջրել: Տնկելու ընթացքում հետնել, որպեսզի պատվաստի զոդման տեղը հողի մակերնույթից 2-5 սմ արձր լինի: Տնկելուց առաջ հարկավոր է հեռացնել պատվաստացուի վրա առաջացած արմատներն ու պատվաստակալի ոլոր շիվերը: Տնկելիս կատարել հողով կամ խոնավ ավազով ուկլից, հետնել, որ պատվաստների ծայրերը ծածկվեն հողի 2-4 սմ շերտով, որից հետո ջրել: Տնկարանի լավ խնամքի պայմաններում յուրաքանչյուր հեկտարից կարելի է ստանալ 80-85 հազար նորմալ զարգացած արմատակալներ: ՏԵՂՈՒՄ ԿԱՏԱՐՎՈՂ ՊԱՏՎԱՍՏՆԵՐ: Խաղողագործական տարածքներում լայնորեն կիրառվում են տեղում կատարվող պատվաստներից ճեղքային ն կիսաճեղ պատվաստներ: Ճեղքային (լիաճեղ) պատվաստ պետք է կատարել գարնանը՝ հյութաշարժության վերջում, աչքերը ացվելու սկզ ին: Պատվաստ կատարելու համար գարնանը ացում են ոլոր հասակի վազերի ստորգետնյա ունը ն սղոցում հողի մակերնույթից 5-20 սմ խորությամ (ցուրտ ն խոնավ տարածքներում` ավելի սաղր, իսկ շոգ ու չոր տարածքներում՝ ավելի խորը): Կտրվածքը պետք է անել հանգույցից վերն, որպեսզի նի կեղնը չճաքճքի: Պատվաստացու կտրոնները 1-2 օր առաջ դնում են թարմ ջրի մեջ, ապա աժանում 1-2-աչքանի կտրոնների: Վերին կտրվածքը պետք է լինի

հանգույցից 1-2 սմ արձր ն հարթ, իսկ հիմքում՝ ստորին հանգույցից 4-6 սմ ներքն: Նախապատրաստված կտրոնների ստորին աչքի տակից կատարում են սեպաձն կտրվածք այնպես, որ այն մի կողմից լինի ավելի շեղ ն նափայտը չմերկանա: Պատվաստացուի սեպաձն կտրվածքը մտցնում են պատվաստակալի ճեղքի մեջ այնպես, որ դրանց կամ իալ շերտերն իրար շփվեն: Եթե ճեղքը չփակվելու համար դրված է սեպ, այն հանում են, պատվաստը կապում են թելով, ռաֆիայով կամ կեղնաթելով (նկ. 32), ծեփում կավով ն ծածկում փուխր խոնավ հողով այնպես, որ առաջացած լրակը պատվաստացուի ծայրից 2-3 սմ արձր լինի (նկ. 33): Լիաճեղ պատվաստի դեպքում կարելի է կատարել նան երկու պատվաստ՝ հակառակ կողմերից: Պատվաստները կպչելուց հետո մեկը կարելի է հանել:

Նկ. 32. Տեղում կատարված ճեղքային (լիաճեղ) պատվաստ:

Ճեղքային պատվաստ կատարում են նան այն դեպքում, եր պատվաստակալն ու պատվաստացուն միննույն հաստության են: Եթե պատվաստակալի ունը շատ հաստ է, ապա անհրաժեշտ խորությամ սղոցելուց հետո կարելի է կատարել կիսաճեղ պատվաստ (նկ. 33):

Նկ. 33. Ճեղքային պատվաստի տար եր եղանակներ. ա. պատվաստ՝ կատարված մեկ կողմից (կիսաճեղ), . պատվաստ՝ կատարված երկու կողմից (լիաճեղ), գ. պատվաստի դանակ:

Նկ. 34. Այգում կատարվող պատվաստի տար եր եղանակներ. 1. միննույն հաստության կտրոններ, 2. լիաճեղ պատվաստ՝ եր պատվաստակալն ու պատվաստացուն միննույն հաստության են, 3. լիաճեղ պատվաստ` երկաչքանի կտրոններով, 4 ն 5. լիաճեղ պատվաստ` միաչքանի կտրոններով:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Նախապատրաստել տար եր հաստության մատեր` պատվաստ կատարելու համար: 2. Նախապատրաստել պատվաստի դանակներ՝ լեզվակով պատվաստ կատարելու համար: 3. Լեզվակով պատվաստի համար ընտրել միննույն հաստության կտրոններ ն պատվաստակալի վերին մասում, իսկ պատվաստացուի հիմքի աչքից ներքն՝ կատարել թեք կտրվածքներ: 4. Կատարել լեզվակով պատվաստ, պատվաստները շարել ստրատիֆիկացիայի արկղերում: 5. Տետրում գրանցել պատվաստացու ն պատվաստակալ սորտերի անունները, պատվաստման ժամկետը, պատվաստների քանակը, ստրատիֆիկացիայի սկիզ ը: 6. Տեղում կատարվող պատվաստների նպատակն ու ձները: 7. Ծանոթանալ ճեղքային ն կիսաճեղ պատվաստների կատարման տեխնիկային: Այն նկարել տետրում:

Նյութեր ն սարքավորումներ 1. Խաղողի տար եր հաստության ու երկարության կտրոններ: 2. Պատվաստի սուր դանակներ ն այգեգործական մկրատներ: 3. Փայտի թեփ ն ստրուկտուրային հող:

Գրականություն` 3

ԳԼՈՒԽ Մ

ՀՈՂԱՄԱՍԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ

ԽԱՂՈՂԻ ԱՅԳԻ ՀԻՄՆԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ

Խաղողի այգիների կենսունակությունը, արձր ու կայուն երքատվությունը կախված է հետնյալ գործոններից. 1. Հողամասի ճիշտ ընտրությունից ու նախապատրաստումից: 2. Սորտերի նպատակադիր ընտրությունից: 3. Տնկանյութի որակից: 4. Տնկման աշխատանքների` ժամանակին ու որակով կատարումից: 5. Երիտասարդ ն երքատու այգիների` ժամանակին ու որակով խնամքից: ԹԵՄԱ 11

ԽԱՂՈՂԻ ԱՅԳՈՒ ՏԵՂԱԲԱՇԽՄԱՆ ԵՎ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՊԼԱՆԻ ՆԱԽԱԳԾՈՒՄԸ

Պարապմունքի նպատակը: ՈՒսանողներին սովորեցնել նախագծել խաղողի այգու տարածքի կազմակերպման աշխատանքային պլանը: Ընդհանուր տեղեկություններ: Այգու տեղն ընտրելիս պետք է որոշել դրա ռելիեֆը, կողմնադրությունը, միկրոկլիմայական ն միկրոհողային պայմանները, ուսականությունն ու մոլախոտերի կազմը, գրունտային ջրերի առկայությունը, դրանց խորությունն ու աղադրությունը, հիվանդությունների ու վնասատուների առկայությունն ու վարակվածության աստիճանը, ինչպես նան ոռոգման հնարավորությունները:

ՏԱՐԱԾՔԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄՆ ՈՒ ՏԵՂԱՁԵՎՈՒՄԸ: Այգու

տարածքը կազմակերպելիս պետք է հաշվի առնել հողի դիրքը, ռելիեֆը, ոռոգման հնարավորությունները, այգեգործության ընդարձակման ն տնտեսության այլ ճյուղերի զարգացման պլանային առաջադրանքները: Այգիների մշակությունը համակողմանի մեքենայացնելու, նյութական ու արտադրական միջոցների ն երքի փոխադրումը, աշխատանքի կազմակերպումն ու հաշվառումը հեշտացնելու նպատակով` նախատեսված հողամասը պետք է աժանել կանոնավոր ն, եթե հնարավոր է` միննույն մեծության արտադրական աժանմունքների, կվարտալների ն վանդակների:

Բաժանմունքի տարածքը սովորա ար ընդունված է 100, խոշոր զանգվածների դեպքում՝ 150-200 հա, կվարտալներինը՝ 25-30, իսկ վանդակներինը՝ 5-10 հա: Սակայն հաճախ հողերի ռելիեֆը ն տեղի դիրքն այնպիսին են, որ տարածքը կազմակերպելիս վերոհիշյալ պահանջների իրագործումն եր եմն դառնում է անհնար: Նման դեպքերում կարելի է աժանմունքի տարածությունը կազմակերպել 80 կամ 50 հա, հնարավոր է վանդակները տեղադրվեն ոչ միննույն ուղղությամ ն այլն: Հարթ ն թույլ թեքություն ունեցող վայրերում վանդակների շարքերի երկարությունը սահմանված է 100 մ: Սակայն, առանձին դեպքերում, հաշվի առնելով տեղի դիրքը ն հողամասի ձնը, շարքերի երկարությունը կարող է հասնել 50-80 մ ն ավելի: Այգիների մեքենայացված մշակության դեպքում անհրաժեշտ է վանդակների միջն թողնել 6 մ, կվարտալների միջն՝ 10, աժանմունքի շուրջը՝ 12 մ լայնությամ ճանապարհներ: Տարածքը կազմակերպելուց հետո պետք է նախապատրաստել ոռոգման համակարգը ն նախատեսել անտառաշերտերի հիմնման տեղերը: Հետնա ար, նպատակ ունենալով հիմնել 100 հա այգի, անհրաժեշտ է ընտրել 112-115 հա րուտտո տարածություն` ճանապարհներ, անտառաշերտեր ն ոռոգման ցանց անցկացնելու համար: Տարածքը կազմակերպելիս պետք է աշխատել այնպես, որպեսզի հնարավոր լինի առանց ավելորդ կորուստների առավելագույնս օգտագործել հողը: Հիմնաշրջելուց, հարթեցնելուց ն տարածքը կազմակերպելուց հետո` հողաշինարարի օգնությամ , անհրաժեշտ է հողամասը տեղաձնել, այսինքն՝ որոշել ճանապարհները, շարքերի ուղղությունն ու երկարությունը, վազերի տնկման տեղը ն այլն (նկ. 35): Շարքերի ուղղությունը կախված է գլխավորապես տեղի դիրքից, թեքությունից, գերիշխող քամիների ուղղությունից, խոնավությունից, ջերմությունից ն լուսավորությունից: Հարթ տեղերում շարքերի ուղղությունն ընդունված է հյուսիսից` հարավ, այս դեպքում վազերի համար ստեղծվում են լուսավորության լավագույն պայմաններ, շարքերի մի կողմը լուսավորվում է առավոտից մինչն կեսօր, մյուսը՝ կեսօրից մինչն երեկո: Բացի այդ, շարքերին պետք է տալ այնպիսի ուղղություն, որ դրանց մեջ ջուրը հոսի անարգել, համաչափ ու հանդարտ: Նախալեռնային գոտու վատ ջրաթափանցիկություն ունեցող հողերում շարքերին պետք է տալ փոքր թեքություն՝ մինչն 0,003-ի սահմաններում, իսկ Արարատյան հարթավայրի ն խաղողագործական մյուս գոտիների թեթն հողերում, ողողման վտանգից խուսափելու համար, թեքությունը արվում է 0,001-0,003-ի սահմաններում: Ծանր հողերում նս թեքությունը փոքր է արվում, որպեսզի հոսող ջուրը լավ ներծծվի:

Նկ. 35. Խաղողի այգու տարածքի կազմակերպումը ոռոգելի պայմաններում:

ԱՅԳԵՊԱՇՏՊԱՆ ԱՆՏԱՌԱՇԵՐՏԵՐ: Անտառաշերտերը կասեցնում ն մեղմացնում են ուժեղ քամիների, ինչպես նան նվազեցնում են ձմեռային, գարնանային ու աշնանային ցրտահարությունների ն ամռան խորշակների վնասակար ազդեցությունը` արելավելով շրջակա միկրոկլիման: Անտառաշերտերը հիմնում են այգիները տնկելուց երկու-երեք տարի առաջ, իսկ հաճախ՝ նան այգետնկման հետ միաժամանակ: Անտառաշերտերը տնկում են իշխող քամիներին ուղղահայաց, հողամասերի սահմանների ն ճանապարհների ուղղությամ : Դրանք լինում են գլխավոր ն հողմա եկ: Գլխավոր անտառաշերտերը հիմնվում են մեծ տարածությամ այգիների սահմաններում: Գլխավոր անտառաշերտերն, ըստ տեղի ռելիեֆի, տնկում են միմյանցից 500-600 մ հեռավորությամ ՝ 6-10 շարքով: Ընդունված է անտառաշերտերում 2-3 շարքով տնկել ցածր ծա67

ռատեսակներ ու թփեր՝ գլեդիչա, դեղին ակացիա, սզնի, վայրի սրնգենի, մասրենի, հաջորդ 3-5-րդ շարքերում՝ փշատենի, հացենի, թթենի, իսկ 1-2 շարքով՝ սպիտակ ակացիա, արդենու տար եր տեսակներ, չինար ն այլ ծառատեսակներ: Ծառերն ու թփերը պետք է տնկել ուղիղ շարքերով, շարքերի, ծառերի ն թփերի միջն հեռավորությունը պետք է կազմի համապատասխանա ար 1,5-2,0, 1,0-1,5 ն 0,6-0,8 մ: Այգու ճանապարհների ն առուների ուղղությամ տնկում են նան հողմա եկ շերտեր, որոնց միջն թողնում են 400-500 մ տարածություն: Հողմա եկ շերտերում մեկ-երկու շարքով տնկում են արձր ծառատեսակներ, որոնց հեռավորությունը խաղողի այգուց պետք է լինի 10-15 մ: Անտառաշերտերի ն հողմա եկ շերտերի համար ցանկալի է ընտրել այնպիսի ծառատեսակներ, որոնք մացառ չեն առաջացնում ն խաղողի վազի հետ չունեն ընդհանուր հիվանդություններ ու վնասատուներ: Այգիներում օդի սառը զանգվածների կուտակումից խուսափելու նպատակով` այգեպաշտպան ն հողմա եկ շերտերի հատման տեղում թողնում են 20-30 մ լայնությամ ազատ տարածություն: Այգու գլխավոր ճանապարհները պետք է անցնեն անտառաշերտերի երկայնքով՝ այգու կողմից: Ճանապարհների նման դասավորությունը հնարավորություն է տալիս ցանկացած հողամասից շատ արագ դուրս գալ դեպի գլխավոր ճանապարհ: Այգիներն անասուններից պաշտպանելու նպատակով` դրանց երկայնքով հիմնում են կանաչ ցանկապատ, որի համար օգտագործում են գլեդիչա: Լավ խնամքի դեպքում, 3-4 տարի հետո, այն կդառնա անանցանելի: Կանաչ ցանկապատի համար ծառատեսակները կամ թփուտները պետք է տնկել շախմատաձն՝ 2-3 շարքով. դրանց միջն հեռավորությունը պետք է կազմի 0,6-0,8, իսկ ծառերի միջն՝ 0,5 մ:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Համաձայն 0,01 սմ:10 մ մասշտա ի` ընտրված անկանոն տեղամասում նախագծել այգու տարածքի կազմակերպման պլան` ցույց տալով ճանապարհները, աժանմունքները, կվարտալները, վանդակները, ոռոգման ցանցը, անտառաշերտերի տեղերը, նշելով տարածությունները (հեկտարներով), ծառերի տեսակները շարքերում, տնկման խտությունը: 2. Վանդակներում ցույց տալ շարքերի ուղղությունը՝ համաձայն իշխող քամիների, արնի լուսավորության ն հողամասի դիրքի:

Նյութեր ն սարքավորումներ 1. Միլիմետրային թուղթ, քանոն, մատիտ, ռետին: 2. Տարածքի հատակագիծ:

Գրականություն` 1, 15

ԹԵՄԱ 12

ԽԱՂՈՂԻ ԱՅԳՈՒ ՀԻՄՆՈՒՄԸ

Պարապմունքի նպատակը: ՈՒսանողներին ծանոթացնել այգու հիմնման աշխատանքների կազմակերպմանը, սորտերի ընտրությանը, ինչպես նան պահանջվող տնկանյութի, ձեռքով ու մեքենաներով կատարված աշխատանքային ծախսումների հաշվառումներին: Ընդհանուր տեղեկություններ: Խաղողի այգի հիմնելու համար յուրաքանչյուր խաղողագործ կամ մենատնտես առաջին հերթին պետք է կազմի պլան ն հաշվի առնի, որ տնկվող այգին կարող է գոյություն ունենալ շուրջ 60 ու ավելի տարի ն տնկման ժամանակ թույլ տրված յուրաքանչյուր սխալ կարող է շատ թանկ փոխհատուցվել: Այգին հիմնելիս առաջին հերթին լուրջ ուշադրություն պետք է դարձնել սորտերի ընտրության վրա, ինչը խիստ կարնոր է արդյունա երական այգիներ ստեղծելու համար: Այդ նպատակով յուրաքանչյուր տնտեսության այս կամ այն զանգվածում սորտերը պետք է տեղա աշխել այն հաշվով, որ հնարավոր լինի ստանալ արձրորակ հումք: Բոլոր այն զանգվածներում, որոնք ունեն հարավային, հարավարնմտյան ն արնմտյան թեքություններ, նպատակահարմար է տնկել սեղանի խաղողի, ինչպես նան արժեքավոր աղանդերային գինիների ն ոչ ալկոհոլային արտադրանքի համար պիտանի սորտեր: Մնացած ընդարձակ տարածությունները ծառայում են` որպես սեղանի գինիների արտադրության հումքի ազա: Տնկման եղանակը, խտությունը ն այգու հիմնումը: Վազերի տընկումը կատարվում է՝ 1. եռանկյունաձն կամ շախմատաձն, 2. շարքային, 3. քառակուսի (նկ. 36): Արտադրության պայմաններում լայնորեն կիրառվում է շարքային տնկումը: Տնկման խտությունը կախված է տվյալ տարածքի հողակլիմայական պայմաններից ն սորտերի կենսա անական առանձնահատկություններից: Արարատյան հարթավայրում ն նրա նախալեռնային գոտում, ինչպես նան Վայոց ձորի մարզում, ուժեղ աճեցողություն ունեցող սորտերը (Արարատի, Մսխալի, Հայաստան, Թավրիզենի, Դեղին ն Վարդագույն Երնանի, Շահումյանի ն այլն) պետք է տնկել 2,5  1,80 մ խտությամ , միջակ աճեցողություն ունեցող սորտերը (Ոսկեհատ, Գառանդմակ, Հայրենիք, Կանգուն, Անահիտ, Ռքածիթելի, Սպիտակ Արասքենի, Արենի, Սն ն Սպիտակ Սաթենի ն այլն)՝ 2,5  1,5 մ, իսկ համեմատա ար թույլ աճող Հաղթանակ, Նռնենի, Նազելի, Կախեթ, Հադիսի ն այլ սորտերը՝ 2,5  1,25 մ խտությամ :

Նկ. 36. Վազերի տնկման կարգը. ա. շախմատաձն կամ եռանկյունաձն, . քառակուսի, գ. շարքային:

Հյուսիսարնելյան ն Զանգեզուրի գոտիներում ուժեղ աճեցողություն ունեցող սորտերը (Լալվարի, Իծապտուկ, Շահումյանի, Թավրիզենի, Արնիկ, Սպիտակ Ալդարա) պետք է տնկել 2,25  1,5 մ, իսկ միջակ ն թույլ աճեցողություն ունեցող Ռքածիթելի, Սափերավի, Պինո սն, Ալիգոտե, Պինո Շարդոնե սորտերը ՝ 2,0  1,25 մ խտությամ : Վերջին տարիներին այգիների մշակության ինտենսիվացման, արդյունա երական այգիներ հիմնելու, այգիների մշակության համակողմանի մեքենայացման, ինչպես նան վազերի կարողության ն երքատվության արձրացման խնդիրը հրամայա ար պահանջում է կատարել լայնաշարք, առանձին դեպքերում` արձրա ուն տնկումներ: Լայնաշարք տնկումների ժամանակ շարքերի միջն հեռավորությունը կարելի է թողնել 3,0-3,5, իսկ միջվազային տարածությունը՝ 2,0-2,5 մ: Այս դեպքում նպատակահարմար է վազերը ձնավորել արձրա ուն համակարգերով (Լենց Մոզեր, արձրա ուն երկկողմանի կամ միակողմանի կորդոններ, կախովի կորդոն, հորիզոնական կորդոններ ն այլն): Այն շրջաններում, որտեղ կատարվում է այգեթաղ, նման մեթոդով կարելի է ձնավորել միայն ցրտադիմացկուն սորտերի վազերը կամ տեղական այն սորտերը, որոնց նկատմամ կմշակվեն ագրոտեխնիկական առանձին միջոցառումներ: Ըստ գոտիների` լայնաշարք տնկման ն

վազերի արձրա ուն ձնավորման դեպքում կարելի է սահմանել տընկման հետնյալ խտությունը. ա) Հյուսիսարնելյան գոտում` ուժեղ աճեցողություն ունեցող սորտերի համար 3,5  2,5, իսկ միջակ ն թույլ աճեցողություն ունեցող սորտերի համար՝ 3,0  2,0 մ, ) Նախալեռնային գոտում՝ ուժեղ աճեցողություն ունեցող սորտերի համար 3,5  2,5 մ, միջակ աճեցողության դեպքում՝ 3,0  2,5, իսկ թույլ աճեցողություն ունեցողների համար՝ 3,0  2,0 մ: Տնկման այս կամ այն խտության դեպքում` մեկ հեկտարի վրա շարքերի ն վազերի քանակը հեշտությամ որոշելու համար, կարելի է օգտվել աղյուսակ 9-ի տվյալներից, որոնք հաշվարկված են 100 մետր երկարությամ շարքերի համար: Կարելի է օգտվել նան

X

10000 ab

անաձնից:

Աղյուսակ 9 Տնկման տար եր խտության դեպքում մեկ հեկտարի վրա տեղադրված վազերի քանակը Տարածությունը, մ միջշարքե- վազերի րում միջն 2,5 1,25 2,5 1,50 2,5 1,75 2,5 2,0 3,0 2,0 3,0 2,25 3,0 2,50 3,5 2,0 3,5 2,25 3,5 2,5

Շարքերի քա- Յուրաքանչյուր Վազերի քանանակը 1 հեկտա- վազի սնման կը 1 հեկտարի մակերեսը, մ2 հաշվով րի հաշվով 3,12 3,75 4,37 5,0 6,0 6,75 7,5 7,0 7,87 8,75

Այգիներ կարելի է հիմնել ն՛ աշնանը, ն՛ գարնանը: Աշնան տնկումների առավելությունն այն է, որ երկարում է տընկման ժամանակահատվածը ն ձմռան ընթացքում կուտակված խոնավության շնորհիվ արմատակալները գարնանը համեմատա ար շուտ են սկսում աճել: Աշնան տնկումները պետք է սկսել հոկտեմ երի երկրորդ կեսից ն ավարտել մինչն ցրտերը: Քարքարոտ հողերում աշնանային տնկումներ կարելի է կատարել միայն այն դեպքում, եր դրանից հետո հնարավոր է այգին ջրել, այլապես մեղմ ու չոր ձմեռվա ն վաղ գարնան

արձր ջերմաստիճանը կարող է մեծ վնաս հասցնել արմատակալներին: Գարնան տնկումները պետք է կատարել ապրիլին, եր արդեն ջրելու հնարավորություն է ստեղծվում: Տնկումները խորհուրդ է տրվում կատարել 30-40 սմ խորությամ ` քառանկյուն սխեմայով: Հիմնաշրջման հետնանքով առաջացած անհարթությունների վերացման ն կոշտերի փխրեցման նպատակով, տնկման աշխատանքներից մի քանի օր առաջ, սովորական գութաններով պետք է վարել հողամասը՝ հիմնաշրջման ուղղությանը ուղղահայաց: Այնուհետն փոցխերով, տափաններով, գրեյդերով կամ այլ գործիքներով հարթեցնել հողի մակերեսը: Հակառակ դեպքում, այգին տնկելուց հետո, շարքերում գոյացած անհարթությունների պատճառով` առանձին հատվածներում հողի խոնավության ն վազերի սննդառության ռեժիմի տար երության հետնանքով, առաջանում է ցածր կպչողականություն ն աճեցողության անհամաչափություն: Արդյունքում երքի քանակական ու որակական ցուցանիշների միջն նկատվում է զգալի տար երություն: Ժամանակակից արդյունա երական այգիներ հիմնելու համար տնկումը կատարում են մեքենաներով: Տնկման ժամանակ պետք է պահպանել շարքերի ուղղագծությունը, դրանց շեղվածությունը չպետք է գերազանցի  5-7 սմից: Այգիներ հիմնելիս` հողակտորում վազերի տեղը ճիշտ որոշելու համար, օգտագործում են թեոդոլիտ, մետաղյա ժապավեն ն սովորական լավ ձգված լարեր, որոնց վրա կարմիր գույնով նշում են վազերի տեղերը: Արտադրական վանդակների կամ հեկտարների տեղաձնումից հետո, դրանց զուգահեռ երկու կողերի վրա, փայտե փոքր ցցերով նշանակվում են շարքերի տեղերը: Տեղաձնվող հողակտորի վրա առաջին շարքը չի կարելի անցկացնել դրա իսկ սահմանի վրայով, այլ այդ սահմանից մինչն առաջին շարքը պետք է թողնել միջշարքի կեսին հավասար տարածություն, որից հետո շարքերն անցկացնել պահանջված հեռավորությամ , իսկ վերջին շարքից մինչն հողակտորի սահմանը դարձյալ թողնել միջշարքի կեսին հավասար տարածություն: Շարքերի եզրերը ճիշտ որոշելու համար` յուրաքանչյուր հեկտարի տեղաձնումից հետո, երկու եզրային կետերի միջն պետք է ձգել լար, կամ մի կետի վրա տեղադրել թեոդոլիտը ն դիտակով ստուգել դրվող կետերի ուղղությունը: Շարքերի սկզ նակետերը նպատակահարմար է նշել մետաղյա ժապավենի օգնությամ : Հողամասի եզրային երկու կողերի վրա միջշարքերի տեղերը նշելուց հետո, այգեգործական կամ հիմնաշրջող գութանի օգնությամ , հաճախ` որնէ այլ հարմարանքով, ակոսներ են հանվում: Եթե ինչ-որ պատճառով ակոսը ծռվում է, այն հարկավոր է ուղղել: Այնուհետն ձգում են նախօրոք պատրաստած լարերը, որոնց վրա նշված են վազերի տեղերը:

Դրանց համապատասխանող նիշերի տակ հողը հանում են ահով ն տնկում արմատակալները: Եթե ակոսները չունեն անհրաժեշտ խորություն, իսկ դրանց ուղղությունը ճիշտ չէ, վազերին համապատասխանող տեղերում կանոնավոր փոսեր են փորում ն նոր միայն տնկում արմատակալները (նկ. 37):

Նկ. 37. Խաղողի վազի տնկումը. ա. տնկված արմատակալի միամյա մատերը ծածկված չեն հողաշերտով, . տնկված արմատակալների միամյա մատերը ծածկված են հողաշերտով, գ. աչքակտրոնով աճեցված արմատակալը` ծածկված հողաշերտով:

Այգիներ կարելի է հիմնել նան հիդրո ուրերի օգնությամ , որոնց արտադրողականությունը 7-8 անգամ ավելի արձր է, քան ձեռքով աշխատելու դեպքում: Այգիներ հիմնելիս պետք է օգտագործել 1-2 տարեկան առաջին տեսակի մաքրասորտ արմատակալներ: Անհրաժեշտ քանակությամ արմատակալներ չունենալու կամ դրանց ացակայության դեպքում այգիները հիմնում են նան մաքրասորտ կիլչեցված կտրոններով: Վերջին տարիներին այգիներ հիմնելու աշխատանքները մեքենայացվել են ՆՅՈՒ-19 ն ՎՊՄ-2Գ հարմարանքների շնորհիվ: Հատկապես լայն կիրառություն է գտել ՆՅՈՒ-19 մեքենայի ձնափոխված տար73

երակը, որը հնարավորություն է տալիս մեկ անցման ընթացքում տնկել երկու շարք:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Արարատի մարզի Այգավան համայնքի պայմաններում նախագծել 50,0 հա տարածությամ խաղողի այգու հիմնման պլան` օգտագործելով հետնյալ սորտերը. ա) Հայաստան՝ 10,0 հա, 2,8 1,8 մ խտությամ , ) Հայրենիք՝ 8,0 հա, 2,8  1,8 մ խտությամ , գ) Այվազյանի վարդա ույր՝ 10,0 հա, 2,5  1,5 մ խտությամ , դ) Կանգուն՝ 11,0 հա, 2,5  1,5 մ խտությամ , ե) Հաղթանակ՝ 11,0 հա, 2,5  1,5 մ խտությամ : 2. Որոշել յուրաքանչյուր սորտի տնկանյութի պահանջվող քանակը` 10 7 հավելումով: 3. Տալ նշված սորտերի երքի օգտագործման ուղղությունը: 4. Յուրաքանչյուր սորտին հատկացված տարածքին համապատասխան, աղյուսակ 10-ի օգնությամ , որոշել պահանջվող անվորական ուժի քանակը, եթե աշխատանքները սկսվում են ապրիլի 2-ին ն ավարտվում 15-ին: 5. Հաշվարկները կատարել մարդ-օրերով` ինչպես ձեռքով, այնպես էլ ՆՅՈՒ-19 մեքենայով այգետնկում կատարելիս: 6. Որոշել մեքենաներով տնկման արդյունավետությունը ձեռքով տնկման համեմատությամ ՝ մարդ-օրերով:

Գրականություն` 3, 7

Աղյուսակ 10 2,51,5 մ տնկման սխեմայով հիմնվող 1,0 հեկտար խաղողի այգու համար պահանջվող աշխատանքային ն դրամական ծախսերը

տրակտորիստ

անվոր (ձեռքի աշխատանք)

Օրվա արտադրական նորման

Արտադրական նորմայի գնահատումը, դրամ

Ամ ողջ ծավալի համար պահանջվում է, մարդ-օր

տրակտորիստ

անվոր, (ձեռքի աշխատանք)

Ընդամենը՝ աշխատավարձ, դրամ

5 Տնկման ակոսները քաշել տրակտորով՝ 35-40 սմ խորությամ

Պահանջվում է աշխատավարձ, դրամ

գյուղմեքենա

թեոդոլիտ

-

5,0

0,2

-

հատ 264,0

ձեռքով

-

264,0

1,0

-

հատ 264,0

ձեռքով

-

528,0

0,5

-

հատ 264,0

ՄՏԶ- 2ՊՏՍ80

-

2640,0 2500

0,1

-

ԴՏՄԿ-19 75Մ

-

0,5

-

տրակտոր

1 Տեղաձնել հողամասը 2 Տեղաձնելու համար նախապատրաստել 10034 սմ չափերի ցցեր 3 Բարձել, դատարկել ցցերը 4 Փոխադրել ցցերը

Աշխատանքների ծավալը

Աշխատանքների անվանումը

Չափման միավորը

Հ/հ

Ագրեգատի Սպասարկող կազմը անձնակազմը

հա

1,0

կմ

4,0

8,0

Աղյուսակ 10-ի շարունակությունը

6 Մաքրել ակոսների հատակում տնկման հատ փոսերը կամ փորել` 40 սմ խորությամ 7 Բարձել ն դատարկել հատ տնկանյութը 8 Փոխադրել տնկահատ նյութը 9 Տնկանյութը նախապատրաստել տընկ- հատ ման 10 Տնկանյութը ցրել հատ փոսերի մոտ 11 Բարձել ն դատարկել օրգանական ն հանտն քային պարարտանյութերը 12 Պարարտանյութերը փոխադրել ն ցրել տն փոսերի մոտ 13 Պատրաստել փոս հողախառնուրդ ն լցնել փոսերի մեջ

2666,0

ձեռքով

-

5,3

-

3000,0

ձեռքով

-

10000 2000

0,3

-

3000,0

ՄՏԶ- 2ՊՏՍ4

-

15000 2500

0,2

-

3000,0

ձեռքով

-

3,0

-

2666,0

ձեռքով

-

1,0

-

14,1

ՄՏԶ- ՊՖ80 0,75

-

14,1

1,0

-

14,1

ՄՏԶ- 2ՊՏՍ80

1,4 4,7

2666,0

ձեռքով

-

2,7

-

10600 10600

9400 12900

Աղյուսակ 10-ի շարունակությունը

14 Տնկել, ամրացնել հատ 2666,0 ձեռքով արմատակալները 15 Քաշել ջրման ժամաԴՏկմ 4,2 ՄԿ-19 նակավոր ակոսները 75Մ 16 Ջրել նորատունկ հա 1,0 ձեռքով այգին 17 Թաղել նորատունկ ձեռքով վազ 2666,0 այգին

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

Չնախատեսված ծախսեր (5 7)

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

-

400,0

6,7

-

-

8,4

0,5

-

-

0,5

2,0

-

-

2,7

-

33,8

61400 70650

462,5

3070 3532,5

13400 13400

9712,5 64470,0 74182,5

ԳԼՈՒԽ Մ1

ԽԱՂՈՂԻ ԱՅԳԻՆԵՐԻ ՄՇԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ

Ներկա պայմաններում Հայաստանի խաղողագործական տարածքներում կիրառվում է այգիների մշակության երկու համակարգ՝ թմ ային ն շարատունկ շպալերային: Թմ ային այգիները հիմնականում նախախորհրդային շրջանի ժառանգություն են: Դրանց հիմնական հատկանիշը վազերի ազմաճյուղ- ազմաթն ձնավորումն է, որը տար եր տեղերում արտահայտվում է անկանոն պարույրի, գետնատարած հովհարի, գետնատարած կորդոնի տեսքով ն այլն: Թմ ային այգիների առավելությունը վազերի երկարակեցությունն է (100-150 տարի ն ավելի) ն արձր երքատվությունը (100-250 ց/հա): Բայց քանի որ այդ այգիները հնարավոր չէր մշակել մեքենայացված եղանակով, ուստի դրանք աստիճանա ար փոխարինվեցին շպալերային այգիներով: Այժմ թմ ային այգիները զ աղեցնում են սահմանափակ տարածք: Թմ ային այգիներում վազերը հենակավորում (խչմարում) են: Հենակները դնում են վազերի թների ն ենթաթների տակ այնպես, որպեսզի երքատու մատերը գտնվեն հողի մակերնույթից որոշակի արձրության վրա ն հավասարաչափ դասավորվեն տարածության մեջ: Մեկ վազի համար, ելնելով դրա թների ն ենթաթների քանակից, պահանջվում է 5-8 հենակ: ԹԵՄԱ 13

ՀԵՆԱՍՅՈՒՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ՇՊԱԼԵՐԱՅԻ

ՀԻՄՆԱԴՐՈՒՄԸ ԱՅԳԻՆԵՐՈՒՄ

Պարապմունքի նպատակը: ՈՒսանողներին ծանոթացնել խաղողի այգիներում կիրառվող շպալերայի ձներին՝ ըստ տնկման խտության, յուրաքանչյուր հեկտարի համար պահանջվող նյութերի քանակի հաշվարկման կարգին: Ընդհանուր տեղեկություններ: Խաղողագործական տարածքներում, հաշվի առնելով հողակլիմայական ն սոցիալ-տնտեսական պայմանները, սորտերի կենսա անական առանձնահատկությունները, վազերի ձնավորման համակարգերը, խաղողը մշակում են տար եր ձնի շպալերայի, ցցերի, ծառերի ն այլ կարգի հենակների վրա (նկ. 38- 41):

Նկ. 38. Խաղողի վազերի մշակության համակարգեր. 1. ուղղահայաց` մեկ հարթությամ , ցածրա ուն ձնավորման համար, 2. նույնը՝ արձրա ուն ձնավորումների համար, 3. երկու հարթությամ համակարգի համար, 4. հորիզոնական մշակության համակարգ, 5. համակցված (կոմ ինացված) համակարգ, 6. շվաքարանով շպալերաներ:

Նկ. 39. Վազերի մշակության այլ համակարգեր. 1. փռված, 2. ծառերի վրա, 3. հաստ նի վրա, 4. ցցերի վրա, 5-9. տաղավարային:

Նկ. 40. Կորդոնի տար եր ձները. 1. գետնատարած կամ գետնամերձ, 2. աստիճանավոր հորիզոնական:

Նկ. 41. Վազերի ձնավորման համակարգերը տար եր արձրության նով. 1. ացասական նով, 2. զրոյին հավասար նով, 3. դրական նով (տար եր արձրության):

Հայաստանի խաղողագործական շրջաններում լայնորեն կիրառվում է երկաթ ետոնե ուղղաձիգ սյուներով շպալերան՝ 3-4 հարկ լարերի առկայությամ (նկ. 42), իսկ առանձին՝ փորձնական նպատակներով՝ նան երկհարթակային եռահարկ շպալերան (նկ. 43):

Նկ. 42. Խարսխային (եզրային) սյուների ամրացման ձները:

Շպալերայի հիմնադրումն այգիներում: Վազերի արագ ձնավորմանն ու պտղա երմանը նպաստող կարնոր պայմաններից մեկը շպալերան է: Սովորա ար, այն հիմնադրում են տնկման առաջին տարվա աշնանը կամ երկրորդ տարվա գարնանը: ՈՒղիղ ն օրինակելի շպալերա հիմնադրելու համար` անհրաժեշտ է կատարել հողամասի տեղաձնում ն որոշել եզրային ու միջանկյալ սյուների տեղերը: Եզրային սյուների տեղը որոշելու համար` շարքերին ուղղահայաց, ծայրի վազերից 50-60 սմ հեռավորությամ ձգում են լար: Այնուհետն, ըստ շարքերի, նշանակում են եզրային սյուների տեղերը: Սյուներին առավելագույն ամրություն տալու նպատակով` դրանց համար փորում են 60-70 սմ խորությամ փոսեր, որոնց հատակին դնում են հարթ քարեր: Դրանք թույլ չեն տալիս, որ սյունը նշանակված չափից ավելի խորանա, իսկ դրանց վրա` ճանապարհի ուղղությամ 70 անկյան տակ, դնում են սյուներն ու ամրացնում քարերով ն հողով: Եզրային սյուների ամրությանը նպաստում են խարսխաքարերը, որոնք դրվում են եզրային սյուներից 60-70 սմ հեռավորությամ ն 60-70 սմ խորությամ փորված փոսերում (նկ. 42): Ոչ քարքարոտ հողերում եզրային սյուների ն խարսխաքարերի համար փոսերը փորում են ԿՌԿ-60 մեքենայով: Առավել ծանր, այց ոչ քարքարոտ հողերում կարելի է օգտագործել նան փոսեր քանդող ԿՅԱՈՒ-100 մեքենան: Մեքենաներն ագրեգատավորում են Տ-38Մ, Տ-54Վ ն «Բելոռուս» մակնիշի տրակտորների հետ: Դրանց արտադրո82

ղականությունը կազմում է 50-60 փոս մեկ ժամում: Խարսխաքարերը նախօրոք ամուր կապում են 3,4 մմ տրամագիծ ունեցող քառատակ լարերով, որոնց ծայրերը օղակաձն դուրս են հանում հողից: Այնուհետն խարիսխները ծածկում են հողով ն ամրացնում:

Նկ. 43. Երկհարթակային եռահարկ շպալերայի հենասյան տեսքը:

Եզրային սյան ն խարսխի ամրակցումն իրականացվում է քառատակ լարերով: Միացումից հետո ոլորելով` այդ լարերին տալիս են ձգված դրություն: Լանջոտ վայրերում, մեքենաների ն գործիքների շըրջադարձը հեշտացնելու նպատակով, խարսխաքարի փոխարեն եր եմըն օգտագործում են հատուկ նեցուկ: Այս դեպքում եզրային սյունը դըրվում է ուղղահայաց: Եզրային սյուներն ամրացնելուց հետո պետք է տեղադրել միջանկյալ սյուները: Միջանկյալ սյուների հեռավորությունը կախված է տեղի դիրքից, քամիների ուժից, սորտերի կենսա անական առանձնահատկություններից ն այլն: Սովորա ար, այն սահմանում են 9-10 մ` հարթ տարածքներում կամ 7-8 մ՝ արձր երք ապահովող այգիներում ն թեքության վրա: Ամուր եզրային սյուներ ունենալու դեպքում հարթավայրում նշված տարածությունը կարելի է ավելացնել: Միջանկյալ սյուներն նս պետք է տեղակայել ուղիղ գծով՝ ըստ շարքի երկարության, այնպես, որպեսզի հետագայում դրանք չխանգարեն աշխատանքների մեքենայացմանը: Միջանկյալ սյուները հողի մեջ պետք է դնել 50 սմ խորությամ :

Սյուներն ամրացնելուց հետո լարերը պետք է փռել: Այս աշխատանքը նպատակահարմար է կատարել աշնանը՝ այգեթաղից հետո կամ գարնանը՝ մինչն աչքերի ուռչելը: Սովորա ար, լարերը ձգում են գարնանը: Լարերի կապոցը քանդելու համար օգտագործվում է ՈՒՆՊ-6 մեքենան: Այն կարող է մեկ անգամից քանդել լարի վեց կապոց, փռել ն ձգել դրանք` երկու շարք հենասյուների համար նախատեսված ԼՌԴ-8 ճախարակի օգնությամ : Առաջին հերթին պետք է ձգել վերին հարկի լարերը: Եթե սկզ ից ձգվի ստորինը, որից հետո վերինը, ապա ստորին լարը կթուլանա ն կարիք կզգացվի այն կրկին ձգել: Լարերի հարկերի քանակը կարող է լինել 3-4-5, ինչը կախված է սորտերի աճեցողությունից, հողի տեսակից, ձնավորման համակարգերից ն այլն: Այժմ այգեգործական ոլոր շրջաններում ընդունված է կիրառել 2,4-2,5 մ արձրությամ խարսխասյուներ, իսկ միջանկյալ սյուների արձրությունը 2,2-2,3 մ է: Քառահարկ շպալերայի դեպքում լարերի համար նախատեսված կեռերը պետք է դրվեն այն հաշվով, որ սյունը հողի մեջ ամրացնելուց հետո առաջին կեռը հողի մակերնույթից գտնվի 55 սմ արձրության վրա, 2-րդը` 1-ինից ն 3-րդը` 2-րդից՝ 40-ական, իսկ 4-րդը` 3-րդից՝ 35 սմ արձր: Լարերի առաջին ն երկրորդ հարկերն ավելի մեծ ծանրություն են կրում, քան մյուսները: Այդ պատճառով առաջին հարկի համար կարելի է ընտրել 3, երկրորդի՝ 2,7, երրորդի՝ 2,4, իսկ չորրորդի համար՝ 2,2 մմ տրամագծով լարեր: Խարիսխների ամրացման համար նպատակահարմար է օգտագործել 3,4 մմ տրամագիծ ունեցող լարեր: Ըստ տրամագծի մեծության` 1 կգ երկաթալարը պետք է ունենա հետնյալ երկարությունը. Երկաթալարի տրամագիծը, մմ 2,2 2,4 2,7 3,0 3,4

1 կգ երկաթալարի երկարությունը, գծմ

Միջշարքերի տար եր լայնության դեպքում` երկաթ ետոնե սյուներից ուղղաձիգ շպալերա հիմնելու համար պահանջվող նյութական ծախսերը ներկայացված են աղյուսակ 11-ում: Հաշվարկները տրված են 100 մ երկարությամ ն միջանկյալ սյուների միջն 9 մ հեռավորությամ քառահարկ շպալերայի համար:

Աղյուսակ 11 ՈՒղղաձիգ քառահարկ շպալերայի համար պահանջվող նյութերը Միջշարքային տարածությունը, մ 2,0 2,25 2,50

Պահանջվող նյութերը Շարքերի քանակը Խարսխասյուներ, հատ Միջանկյալ սյուներ, հատ Լարերի երկարությունը, գծմ/կգ - ø 2,2 մմ - ø 2,4 մմ - ø 2,7 մմ - ø 3,0 մմ Խարիսխների ամրացման համար՝ - ø 3,4 մմ Խարիսխներ, հատ Ընդամենը՝ լարեր, գծմ/կգ Խարսխասյուների կեռեր, հատ Միջանկյալ սյուների կեռեր, հատ

5100/146 5100/175 5100/212 5100/268

4590/131 4590/175 4590/190 4590/241

4080/116 4080/140 4080/170 4080/215

800/62 21200/863

720/55 640/48 18360/792 16320/689

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Ծանոթանալ խաղողի այգիների մշակության գոյություն ունեցող համակարգերին ն նորոշել դրանց առանձնահատկությունները: 2. Նկարել ՀՀ խաղողագործական շրջաններում կիրառվող հենասյուների ձները քառահարկ շպալերայի պայմաններում, սյուների վրա տեղա աշխել լարերն ըստ հաստության: 3. Մեկ հեկտար շպալերա կառուցելու համար հաշվարկել պահանջվող նյութերի քանակը, եթե շարքերի երկարությունը 100 մ է, միջշարքային տարածությունը՝ 2,8, իսկ միջանկյալ սյուների հեռավորությունը՝ 8 մ:

Գրականություն` 3, 7

ԳԼՈՒԽ Մ11

ՎԱԶԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՀԱՐՄԱՐ

ԵՎ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ

Խաղողագործության զարգացման, այգիների երքատվության արձրացման ն երքի ինքնարժեքի իջեցման համար կարնոր նշանակություն ունի վազերի ձնավորման համակարգի ճիշտ ընտրությունն ու այգիների մշակության մեքենայացման մակարդակը: Վազերի ձնավորման համակարգերի ազմազանությունը պայմանավորված է հողակլիմայական ն սոցիալ-տնտեսական պայմանների, ինչպես նան մշակվող սորտերի կենսա անական առանձնահատկություններով: Այսպես, օրինակ՝ այգեթաղ տարածքներում ձմռան սաստիկ ցրտերից վազերը պաշտպանելու համար նպատակահարմար է դրանք ձնավորել առանց նի կամ ցածր նով՝ ազմաթն ազատ հովհարանման, ինչպես նան միակողմանի հովհարանման (մեքենայական այգեթաղի համար) համակարգերով: Նման ձնավորումների դեպքում ունը փոխարինվում է հողից դուրս եկած մշտական ճյուղերով (թներով), որոնց հիմքը` թեք դիրքով, հողի մակերնույթի հետ պետք է կազմի սուր անկյուն: Որքան դրանք երկար ու ճկուն լինեն, այնքան ավելի հեշտ կթաղվեն: Ոչ այգեթաղ տարածքներում ն հատկապես այնտեղ, որտեղ հաճախ են լինում գարնանային ցրտահարություններ, վազերը ձնավորում են արձրա ուն համակարգերով: Ձնավորման այս համակարգերի դեպքում թներն ու ենթաթները դասավորվում են նի վրա, որը հողի մակերնույթից կարող է արձր լինել 0,8-1,5 մ ն ավելի: ԹԵՄԱ 14

ԽԱՂՈՂԻ ՎԱԶԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

Պարապմունքի նպատակը: ՈՒսանողներին ծանոթացնել Հայաստանի խաղողագործական շրջաններում կիրառվող վազերի ձնավորման համակարգերին ու սկզ ունքներին: Ընդհանուր տեղեկություններ: Հայաստանի խաղողագործական շրջանները զգալիորեն տար երվում են իրարից հողակլիմայական պայմանների առանձնահատկություններով, խաղողագործության արտադրական մասնագիտացման ուղղությամ , ստացվող հումքի նույթով, այգիների մշակության եղանակներով ն շրջանացված սորտերի կենսա անական առանձնահատկություններով:

ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ ՀԱՐԹԱՎԱՅՐ ԵՎ ՆԱԽԱԼԵՌՆԱՅԻՆ ԳՈՏԻ:

Կլիման ցամաքային է, այգիները ջրովի են, վազերն աչքի են ընկնում

ուժեղ աճեցողությամ , ձմռան ցրտերից պաշտպանելու նպատակով դըրանք թաղում են: Այստեղ հաճախակի են ուշ գարնանային ցրտահարությունները: Այս գոտու համար սահմանված է ձնավորման երեք համակարգ` 1. Շպալերային այգիներում` ազմաթն ազատ հովհարանման: 2. Միակողմանի: 3. Հին թմ ային այգիներում՝ թմ ային: ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԻ ԳՈՏԻ՝ Մեղրու տարածաշրջան: Այստեղ ամառը շոգ է, ձմռանը ցուրտ չի լինում, վազերի աճեցողությունը ավական ուժեղ է, հաճախ լինում են գարնանային ցրտահարություններ, այգեթաղ չի կատարվում: Մեղրու տարածաշրջանում կիրառվում է 0,8-1,0 մ արձրությամ նով` Մեղրու տեղական համակարգը, իսկ Գորիսի ն Կապանի տարածաշրջաններում՝ միջակ արձրության ներով՝ Գյուոյի ն հովհարանման համակարգերը: ՀՅՈՒՍԻՍԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ԳՈՏԻ: Այստեղ կլիման մեղմ է: Ձըմռանն՝ ուժեղ սառնամանիքներ, իսկ ամռանը` սաստիկ շոգ չի լինում: Այգիները մշակում են թե՛ ջրովի ն թե՛ անջրդի պայմաններում, վազերը փարթամ են, գարնանային ցրտահարությունները հազվադեպ են, վազերը չեն թաղում: Այս գոտու համար ընդունված համակարգերն են՝  միջակ արձրության նով՝ ազմաթն հովհար,  միջակ արձրության նով՝ Գյուոյի 1- ն 2-թնանի,  միջակ արձրության նով՝ 3-4 պտղահանգույցներով հովհար,  ֆիլոքսերադիմացկուն պատվաստակալների մայրուտ այգիներում՝ գանգաձն ն կարճթն երկկողմանի: ՎԱՅՈՑ ՁՈՐԻ ՄԱՐԶ: Շպալերային այգիներում ընդունված է առանց նի կամ ցածր նով ազմաթն ազատ հովհարանման ձնավորումը, իսկ թմ ային այգիներում՝ թմ ային համակարգը:

1. ՎԱԶԵՐԻ ԱՐԱԳ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄՆ ԱՌԱՆՑ ԲՆԻ ԲԱԶՄԱԹԵՎ

ԱԶԱՏ ՀՈՎՀԱՐԱՆՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՎ

Վազերի` առանց նի կամ ցածր նով ազմաթն ազատ հովհարանման ձնավորման արագացված եղանակը մշակել է պրոֆ. Պ.Կ. Այվազյանը: Ձնավորման սկզ ունքը հետնյալն է: Տնկման առաջին տարվա գարնանը յուրաքանչյուր վազի վրա թողնել 5-6 աչք երկարությամ մեկ մատ: Տնկման առաջին տարում կամ երկրորդ տարվա գարնանը այգում հիմնադրել շպալերա: Երկրորդ տարվա գարնանը՝ նախորդ տարվա 5-6 աչք երկարությամ երկամյա մատի վրա թողնել 3-5 միամյա մատ ն դրանք էտել` լավ զարգացած մասի երկարությամ , հնարավորության դեպքում՝ առանձին մատեր առաջին հարկի լարից 3-6 աչք արձր՝ չոր կապ կատարելու համար: Չոր կապի միջոցով այդ մատերը հավասարաչափ դասավորել շպալերայի առաջին հարկի լարի վրա:

Վեգետացիայի ընթացքում առաջացած շիվերը, աճեցողությանը զուգընթաց, կապել լարերից՝ ապագա թների ուղղությամ : Երրորդ տարվա գարնանը՝ նախորդ տարում էտած յուրաքանչյուր երկամյա թնի վրա ձնավորել երքի օղակ՝ երքատու ն փոխարինող մատերով: Համեմատա ար երկար թների երքատու մատերի չոր կապը կատարել երկրորդ, առանձին դեպքերում՝ երրորդ, իսկ կարճ թներինը՝ առաջին հարկի լարերի վրա: Անհրաժեշտության դեպքում վազի վրա, նի հիմքի մոտ, ապագա թների ուղղությամ թողնել 2-3 միամյա մատ, դրանք էտելով առաջին հարկի լարից 1-2 աչք արձր՝ չոր կապ կատարելու համար: Բացի այդ, լարերի հարթության երկու ուղղությամ ` վազին հատկացված տարածությունը երքի օղակներով ծանրա եռնելու համար, առանձին թների վրա` դրանց հիմքից անհրաժեշտ արձրությամ , թողնել 4-5 աչք երկարությամ մեկ միամյա մատ՝ հաջորդ տարի պտղաօղակ կազմակերպելու նպատակով: Բոլոր դեպքերում չոր կապի ժամանակ երքի օղակները առաջին ն երկրորդ հարկի լարերի վրա դասավորել իրարից 25-30 սմ հեռավորությամ , երքատու մատերը կապել աղեղնաձն: Վեգետացիայի ընթացքում շիվերն ըստ աճեցողության կապել երկրորդ-չորրորդ հարկի լարերին: Այսպես` հիմնականում երրորդ տարում, ավարտվում է վազերի ձնավորումը: Չորրորդ տարվա գարնանը, վազերն էտելով երքատու մատի ն փոխարինողի սկզ ունքով, դրանց վրա ձնավորել 6-7 թն` 8-12 երքի օղակներով: Առանձին թների վրա կարող են ձնավորվել երքի օղակներով ենթաթներ (նկ. 44): Վազերն արագ ձնավորելու համար հեռանկարային է նան ուժեղ աճող շիվերի անհրաժեշտ արձրությամ ծերատումը ն աճեցրած ճամատերի նպատակադիր օգտագործումը` երքի օղակներ կազմակերպելու համար:

2. ԱՌԱՆՑ ԲՆԻ ԲԱԶՄԱԹԵՎ ԱԶԱՏ ՀՈՎՀԱՐԱՆՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ:

Այս ձնավորումն ընդունված է Արարատյան հարթավայրի, նրա նախալեռնային գոտու ն Վայոց ձորի մարզի այգեթաղ տարածքների շպալերային այգիներում: Այն նպաստում է այգու մշակության մի շարք աշխատանքների մեքենայացմանը, սակայն խոչընդոտում է նման եղանակով այգեթաղ, այգե աց, միջվազային տարածությունների հողի մշակություն ն երքահավաք կատարելուն: Խաղողի վազը ազմաթն ազատ հովհարանման համակարգով ձնավորելիս նպատակահարմար է տնկման առաջին տարվա աշնանը կամ երկրորդ տարվա գարնանը այգում հիմնադրել շպալերա: Այս համակարգով վազը ձնավորելու համար տնկման առաջին տարում արմատակալի վրա պետք է թողնել 1-2 մատ, յուրաքանչյուրը՝ 2-3 աչք երկարությամ : Տնկման առաջին տարում վազի վրա աճեցնել 2-4 ուժեղ ն լավ փայտացած մատեր:

Նկ. 44. Վազերի արագ ձնավորումն առանց նի ազմաթն ազատ հովհարանման համակարգով` լավ զարգացած արմատակալներով, արձր ագրոտեխնիկական ֆոնի վրա հիմնադրված այգում. 1. տնկման առաջին տարում` էտից հետո, 2. տնկման առաջին տարվա աշնանը կամ երկրորդ տարվա գարնանը՝ նախքան էտը (սլաքները ցույց են տալիս, թե որտեղից պետք է էտել, իսկ կետագծերը՝ ձնավորման համար ոչ պիտանի ն հեռացման ենթակա շիվերը կամ մատերը), 3. երկրորդ տարվա գարնանը՝ էտից հետո, 4. երկրորդ տարվա աշնանը կամ երրորդ տարվա գարնանը՝ նախքան էտը, 5. երրորդ տարվա գարնանը՝ էտից հետո ա) երքի օղակը՝ երքատու ն փոխարինող մատերով, ) ենթաթնացու մատը, որի վրա հաջորդ տարում պետք է ձնավորվի երքի օղակը:

Տնկման երկրորդ տարում ուժեղ աճեցողություն ունեցող վազերի վրա կազմակերպել երքի երկու օղակ, այսինքն՝ վերնի մատերն էտել 58 աչք երկարությամ , որպես երքատու, իսկ ներքնի մատերը՝ 2-3 աչք երկարությամ ` որպես փոխարինողներ: Միջակ աճեցողությամ վազի վրա կարելի է թողնել մեկ երքատու մատ ն մեկ փոխարինող, իսկ թույլ աճեցողություն ունեցողների վրա՝ 2-3 աչքով 1-2 մատ: Տնկման երրորդ տարում փոխարինողների վրա աճած մատերից վերնինն էտել 7-8 աչքով, որպես երքատու, իսկ ներքնինը՝ 2-3 աչքով` որպես փոխարինող: Նախորդ տարում երկար էտված երկամյա մատի վրա աճած միամյա մատերից անմիջականորեն լարի տակ գտնվողն էտել 2-3 աչք երկարությամ , որպես փոխարինող, իսկ լարի վրա կամ դրանից քիչ արձր գտնվողը՝ 7-8 աչքով` որպես երքատու մատ (նկ. 45):

Նկ. 45. Վազերի ձնավորումն առանց նի ազմաթն ազատ հովհարանման համակագրով՝ լավ զարգացած արմատակալներով հիմնադրված այգում. 1, 2, 3 ն 4 թվերը ցույց են տալիս վազերի հասակը` հաշված տնկման տարուց. ա. վազը գարնանը` էտից հետո, . վազը աշնանը կամ հաջորդ տարվա գարնանը՝ նախքան էտը (կետագծերը ցույց են տալիս ձնավորման համար ոչ պիտանի շիվերը, գծերը` թե որտեղից պետք է էտել):

Այսպիսով, տնկման երրորդ տարում ուժեղ աճեցողություն ունեցող վազերի վրա կազմակերպվում է 4-6 թն, միջակների վրա՝ երկուսիցչորս: Տնկման չորրորդ տարում վազերի ձնավորումն ավարտվում է, դրանք մեծամասամ ունենում են 4-6 ն ավելի թներ ու անհրաժեշտ քանակությամ երքատու ն փոխարինող մատեր: 3. ՄԻԱԿՈՂՄԱՆԻ ՀԱՄԱԿՑՎԱԾ ՀԱՄԱԿԱՐԳ: Վազերի` լայն տարածում գտած ձնավորման ազմաթն ազատ հովհարանման համակարգն ունի մի շարք թերություններ, մասնավորապես` ացառվում է այգիների մշակության առավել աշխատատար գործողությունների համակողմանի մեքենայացումը: Առաջին խոչընդոտը շպալերայի հարթության վրա վազի թների` տար եր ուղղություններով տարածվելն է, ինչպես նան դրանց ուղղաձիգ կամ մի փոքր թեք դիրքը, ինչի հետնանքով` այգեթաղի ժամանակ, օգտագործվում է հողի համեմատա ար հաստ շերտ: Միաժամանակ վազերը` մեքենաներով թաղելու ու ացելու ընթացքում, ստանում են զգալի մեխանիկական վնասվածքներ: Վերջին տասնամյակներում մշակվել ն արտադրությանն է առաջարկվել վազերի ձնավորման միակողմանի համակցված համակարգը, որը մի շարք առավելություններ ունի ազմաթն ազատ հովհարանման ձնավորման համեմատությամ : Վազերի ձնավորման սկզ ունքը հետնյալն է: Տնկման առաջին տարի: Գարնանը՝ էտի ժամանակ, հաշվի առնելով յուրաքանչյուր արմատակալի հզորությունը, թույլ արմատակալների վրա պետք է թողնել մեկ, իսկ միջակ ն ուժեղ արմատակալների վրա՝ երկու մատ: Ընդ որում՝ համեմատա ար թույլ մատը պետք է էտել երկու, իսկ միջակը ն ուժեղը՝ երեք աչք երկարությամ : Վեգետացիայի ընթացքում պետք է կատարել 1-2 շվատում, որի ժամանակ թույլ աճող վազերի վրա պետք է թողնել երկու շիվ, միջակ ն ուժեղ աճողների վրա՝ 3-4 շիվ, իսկ ավելորդները հեռացնել: Շիվերը կապել շպալերայի լարերին` միակողմանի, 10202010 սխեմայով: Աշնանը` շիվերի թեքության ուղղությամ , ձեռքով թաղել վազերը: Վազերի ձնավորումը տնկման երկրորդ տարում: Երկրորդ տարվա գարնանը համեմատա ար թույլ վազերի վրա պետք է թողնել երկու մատ՝ յուրաքանչյուրը 3-4 աչքով, միջակ ն ուժեղ վազերի վրա՝ 2-4 մատ, ձնավորելով 1-2 երքատու օղակներ, փոխարինողներն էտելով 2-3, իսկ երքատու մատերը՝ 5-6 աչք երկարությամ : Փոխարինող մատերը պետք է թողնել ապագա թների հիմքին մոտ` ընդունված թեքությանը համապատասխան: Բերքատու մատերը շպալերայի առաջին հարկի լարերին պետք է կապել միակողմանի թեք ուղղությամ ` որոշ կորացումով: Թեքության ուղղությամ վազի ստորին մասում թողած մատը պետք է էտել 2-4 աչք ավելի երկար, քան մյուս երքատու մատերը, քանի որ այն ծառայելու է որպես ապագա մշտական թնի հիմք: Մայիսի կեսերին

պետք է կատարել վազի կանաչ հատումներ՝ շվատում, ծերատում ն այլն: Կանաչ հատումների ժամանակ յուրաքանչյուր մատի վրա պետք է թողնել երքատու ն հաջորդ տարվա ձնավորման համար պիտանի շիվեր, իսկ մյուսները՝ հեռացնել: Վազերի ձնավորման ն լրիվ երքատվության անցնելու ժամանակաշրջանը կարճացնելու նպատակով՝ ուժեղ աճ ունեցող շիվերը պետք է ծերատել` հիմքից հաշված 4-5 տերնից վերն, ինչի շնորհիվ արագացվում ն ուժեղացվում է կողային շիվերի՝ ճաշիվերի առաջացումն ու աճեցողությունը: Շվատումից անմիջապես հետո պետք է շիվերը շեղակի ուղղությամ կապել շպալերայի առաջին ն երկրորդ հարկի լարերին: Երկրորդ կանաչ կապի ժամանակ շիվերը պետք է կապել հաջորդ հարկի լարերին՝ նույն թեքությամ : Աշնանը՝ թների, մատերի ու շիվերի թեքության ուղղությամ , վազերը թաղում են համապատասխան մեքենաներով: Վազերի ձնավորումը տնկման երրորդ տարում: Գարնանը՝ էտի ժամանակ, վազերի ձնավորման համար պետք է օգտագործել ոչ միայն հիմնական մատերը, այլ նան նորմալ աճած ճամատերը: Յուրաքանչյուր թնի վրա կազմակերպել 1-2 երքատու օղակ, փոխարինող մատերն էտել՝ 2-3, իսկ երքատու մատերը՝ 6-10 աչք երկարությամ : Վազերի հզորությունը լրիվ օգտագործելու նպատակով` անհրաժեշտ է դրանց վրա ստեղծել նոր թնացուներ: Վազի թները կազմակերպել նի 10-15 սմ արձրության վրա, ըստ որում՝ առաջին թնի երկարությունը պետք է լինի մինչն 20-35 սմ, երկրորդ թնն առաջինից պետք է երկար լինի 20-30 սմ-ով, իսկ երրորդ թնն` առաջինից՝ 40-60 սմ-ով: Թները պետք է կազմակերպել իրարից 20-30 սմ հեռավորությամ : Առավելագույն երկարություն պետք է ունենա թեքության ուղղությամ ստորն տեղադրված թնը: Դրա երկարությունը ենթաթների հետ միասին կարող է լինել մինչն 75-80 սմ: Այս թնի վրա պետք է ձնավորել 2-3 ենթաթն` յուրաքանչյուրի վրա թողնելով 1-2 երքատու օղակ: Ըստ էության, այս թնը կազմակերպվում է միակողմանի թեք կորդոնի սկզ ունքով: Վազերի ձնավորումը տնկման չորրորդ տարում: Չորրորդ տարում հիմնականում պետք է ավարտել երիտասարդ վազերի ձնավորումը: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է առավելագույնս օգտագործել հարմար դիրք ունեցող միամյա մատերը, ճամատերն ու անհրաժեշտության դեպքում նույն տարում կատարել նան ուժեղ աճեցողություն ունեցող շիվերի ծերատում ու դրանց վրա նպատակադիր ձնով աճեցնել ճաշիվեր: Լրիվ ձնավորված վազերը կարող են ունենալ 4-5 ն ավելի թն` յուրաքանչյուրը 1-2 ենթաթնով (նկ. 46): Վազերի ձնավորումը հիմնականում ավարտված պետք է համարել այն ժամանակ, եր դրանք` թներով, ենթաթներով, մատերի ու աչքերի եռնվածությամ , համապատասխա92

նում են իրենց նական կարողությանը: Լրիվ ձնավորված վազերի չոր կապը պետք է կատարել առաջին ն երկրորդ հարկի լարին: Այգեթաղի ն այգե ացի մեքենայացման համար նպատակահարմար է վանդակներում վազերը ձնավորել միակողմանի` 10202010 սխեմայով (նկ. 47): Այսինքն՝ վանդակի առաջին 10 շարքը ձնավորել մի ուղղությամ , հաջորդ 20 շարքը՝ դրանց հակառակ ուղղությամ ն այդպես շարունակ, իսկ վերջին 10 շարքը` նախավերջին 20 շարքին հակառակ ուղղությամ :

Նկ. 46. Վազերի ձնավորումը միակողմանի համակցված համակարգով. 1. տնկման առաջին տարվա գարնանը, 2. երկրորդ տարվա աշնանը, 3. երրորդ տարվա գարնանը, 4. երրորդ տարվա չոր ն կանաչ կապը, 5. չորրորդ տարվա գարնանը՝ էտից հետո, 6. հինգերորդ տարվա գարնանը՝ էտից հետո:

4. ՀՈՐԻԶՈՆԱԿԱՆ ՀՈՎՀԱՐ ՀԱՄԱԿԱՐԳ: Վազերի նման ձնավորումը կատարվում է հետնյալ կերպ: Տնկման առաջին տարվա գարնանը արմատակալի վրա թողնում են մեկ լավ զարգացած մատ` այն էտելով 4 աչք երկարությամ : Աչքերը ուն ացվելուց հետո` 10-15 սմ արձրությամ ն 60-65 թեքությամ կազմակերպելու նպատակով, հեռացնում են ստորին երկու աչքերը ն թողնում ծայրի երկուսը: Վեգետացիայի ընթացքում վազերի վրա թողնում են այդ աչքերից առաջացած երկու շիվերը: Եթե դրանք ուժեղ են աճում, ապա չորս տերնից վերն ծերատում են` 2-ական ճաշիվ առաջացնելու նպատակով, ինչը նպաստում է ձնավորման արագացմանը: Միջակ ն թույլ աճեցողության դեպքում շիվերը չպետք է ծերատել: Այգետնկումից առաջ կամ դրա հետ միաժամանակ պետք է հիմնել շպալերա, ընդ որում՝ հորիզոնական հովհարի համար այն երկհարթակային եռահարկ է, որի հենասյունը աղկացած է 3 հարկից: Յուրաքանչյուր հարկով անցկացվում է միմյանց զուգահեռ երկու լար:

Նկ. 47. Վազերի միակողմանի համակցված ձնավորման ն տրակտորների շարժման սխեման:

Առաջին հարկի լարերի միջն հեռավորությունը պետք է լինի 24 սմ, իսկ արձրությունը հողի մակերնույթից՝ 40 սմ: Երկրորդ հարկի լարերի միջն պետք է թողնել 36 սմ, իսկ դրանց արձրությունը առաջին հարկից կազմում է 45 սմ: Երրորդ հարկի լարերի միջն հեռավորությունը սահմանել 50, արձրությունը երկրորդ հարկից՝ 55 սմ (տես նկ. 43): Բոլոր լարերն էլ ամրացնում են ինչպես շարքի սկզ ում, այնպես էլ շարքի վերջում եղած խարսխասյուներին: Կանաչ կապի ժամանակ շիվերը թեքում են մի ուղղությամ ն դրանցից մեկը կապում առաջին հարկի մեկ լարին, իսկ մյուսը՝ երկրորդ լարին: Ձնավորման առաջին իսկ տարվանից վազերի ունը կազմակերպում են այնպես, որպեսզի այն ունենա 60-65 թեքություն ն 10-15 սմ արձրություն, իսկ դրա վրա եղած շիվերը հողի մակերնույթի հետ կազմեն ութ անկյուն (նկ. 48):

Նկ. 48. Վազերի ձնավորումը հորիզոնական հովհար համակարգով. 1. տնկման առաջին տարում, 2. երկրորդ տարվա գարնանը, 3. երրորդ տարվա գարնանը՝ էտից հետո, 4. երրորդ տարվա չոր ն կանաչ կապը, 5. չորրորդ տարում՝ էտից ն չոր ու կանաչ կապերից հետո՝ ա) վերականգնող մատ:

Տնկման երկրորդ տարվա էտի ժամանակ՝ վազի վրա եղած երկու մատերից յուրաքանչյուրն էտում են երկու կամ երեք աչք երկարությամ : Վեգետացիայի ընթացքում վազի վրա թողնում են միայն այդ աչքերից առաջացած չորս շիվերը, որոնք 30 անկյան դիրքով ն միննույն ուղղությամ կապում են առաջին հարկի լարերին: Ընդ որում, մեկ մատի վրա աճած շիվերը կապում են մեկ, իսկ մյուս մատի վրա աճածները՝ մյուս լարին: Աշնանը վազի վրա կլինի լավ զարգացած չորս մատ: Տնկման երրորդ տարվա էտի ժամանակ՝ վազի լավ զարգացած չորս մատը էտում են հետնյալ ձնով. վերին աչքերից առաջացած մատերն էտում են 100 սմ, իսկ ներքին աչքերից աճածները՝ 50 սմ երկարությամ : Այդ մատերը թեքում են մի ուղղությամ ն կապում շպալերայի առաջին հարկի լարերին: Թների թեքությունն ու մատերի դիրքը շպալերայի հարթության վրա կազմակերպում են այնպես, որպեսզի վանդակում առաջին 10 շարքի վազերը ձնավորված լինեն մի ուղղությամ , հաջորդ 20-ը՝ դրանց հակառակ ուղղությամ ն այդպես շարունակ: Այս ամենը հեշտացնում է աշխատանքների մեքենայացման ճիշտ կազմակերպումը: Բող ոջման ժամանակ, ացի մատերի ծայրի երկու աչքից, մյուսները հեռացնում են: Վազի վրա թողնված ութ աչքից առաջանում է ուժեղ աճեցողությամ ութ շիվ: Կանաչ կապի ժամանակ այդ շիվերը թեքում են 45 անկյան տակ ն կապում 2-րդ հարկի լարերին: Տնկման չորրորդ տարվա էտի ժամանակ՝ վազի վրա կլինի 10-15 սմ արձրությամ թեք ուն, չորս լավ կազմակերպված թն, յուրաքանչյուր թնի վրա` երկու լավ զարգացած մատ: Վերին մատն էտում են 8-10 կամ 4-6 աչք երկարությամ ՝ որպես երքատու, իսկ ներքնինը՝ 2-3 աչք երկարությամ ` որպես փոխարինող: Բերքատու մատի էտի երկարությունը որոշում են` հաշվի առնելով սորտերի կենսա անական առանձնահատկություններն ու վազերի աճեցողությունը: Վազերի ուժեղ աճեցողության դեպքում կազմակերպում են նոր թնացուներ` իրենց մատերով: Թների քանակը վազի վրա կարող է տատանվել 4-8-ի սահմաններում: Չոր կապի ժամանակ մատերը կապում են առաջին հարկի լարերին՝ հորիզոնական դիրքով, իսկ վեգետացիայի ընթացքում շիվերը կապում են երկրորդ հարկի լարերին՝ 45 թեքությամ : Վազի որնէ թնը վերականգնելու նպատակով` թների հարթության վրա, նի համապատասխան տեղում, ամեն տարի պահում են մեկ վերականգնող մատ: 5. ՄԻԱԿՈՂՄԱՆԻ ԲԱԶՄԱԹԵՎ ՀՈՎՀԱՐԱՆՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ: Այս ձնավորման հիմնական սկզ ունքները չեն տար երվում ազմաթն ազատ հովհարանման ձնավորումից: Պարզապես, տար երությունն այն է, որ այգիների հիմնման առաջին կամ երկրորդ տարվանից սկսած` վազերի թները, մատերն ու շիվերը շպալերայի հարթութ96

յան վրա կապում են միակողմանի: Վազերի ազմամյա ն միամյա օրգանները շպալերայի հարթության վրա հավասարաչափ աշխելու նըպատակով` կազմակերպում են տար եր երկարությամ թներ: Ձնավորման այս համակարգը հնարավորություն է ընձեռում այգիների հիմնըման երկրորդ տարվանից լայնորեն օգտագործել վազերը թաղելու ու ացելու մեքենաները: Միակողմանի հովհարանման համակարգի կիրառման դեպքում, տնկման 1-ին ն 2-րդ տարում, վազերը ձնավորում են այնպես, ինչպես դա կատարվում էր ազմաթն ազատ հովհարանման մեթոդի դեպքում` մի տար երությամ , որ չոր ն կանաչ կապեր կատարելիս թները, մատերը ն շիվերը շպալերայի հարթության վրա ամրացվում են միակողմանի` 10202010 սխեմայով: Նշված միակողմանի ուղղություններով առաջին տարվա աշնանը այգեթաղ պետք է կատարել ձեռքով, իսկ 2-րդ տարվա աշնանից սկսած՝ մեքենաներով: Տնկման երրորդ տարվա գարնանը՝ վազերի կարողությանը համապատասխան, դրանց վրա թողնում են միննույն ուղղությամ թեքված 4-6 մատ, որոնք էտում են տար եր երկարությամ այնպես, որպեսզի, շպալերայի առաջին հարկի լարերից թեքությամ ն որոշակի հեռավորությամ կապելիս, մեկ աչք արձր լինեն դրանցից: Այդ մատերը հետագայում դառնալու են վազի թներ: Բող ոջման ժամանակ թողնում են անմիջապես լարի տակ եղած 2-3 աչքը, իսկ լարից վերն ն այդ աչքերից ներքն եղածները հեռացնում են: Տնկման չորրորդ տարվա էտի ժամանակ՝ յուրաքանչյուր թնի ծայրի մատը էտում են 7-12 աչք երկարությամ ` որպես երքատու, ն աղեղնաձն կապում շպալերայի 1-ին ն 2-րդ հարկի լարերին՝ թների թեքության ուղղությամ , իսկ ներքնի մատը՝ 2-3 աչք երկարությամ ` որպես փոխարինող (նկ. 49): Միակողմանի ազմաթն հովհարանման ձնավորման դեպքում վազերի վրայից հեռացնում են այն թները, որոնք ուղղահայաց են կամ վազեր ծալող հարմարանքներին հակառակ դիրքում են: Այս համակարգով ձնավորված վազերը կարող են ունենալ 3-5 թն` 5-7 ն ավելի երքի օղակներով:

Նկ. 49. Վազերի ձնավորումը միակողմանի ազմաթն հովհարանման համակարգով, եր տնկման առաջին տարվա գարնանը արմատակալի վրա թողնվել է երկու միամյա մատ. 1, 2, 3 ն 4 թվերը ցույց են տալիս վազերի հասակը՝ հաշված տնկման տարվանից. ա. գարնանը՝ էտից հետո, . նախքան էտը: Կետագծերով ցույց են տրված այն մատերը, որոնք պիտանի չեն ձնավորման: Սլաքները ցույց են տալիս, թե որտեղից պետք է էտել:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Ծանոթանալ այգեթաղ խաղողագործական տարածքներում կիրառվող ն մեքենահարմար ձնավորման համակարգերին, տար երել վազերի ստորգետնյա ու վերգետնյա օրգանները, դրանց տարածվածությունն ու դասավորությունը տարածության մեջ: 2. Նկարել ն ացատրել կիրառվող ձնավորման համակարգերն ըստ տարիների, նշել դրանց սկզ ունքները: 3. Վազերի վրա ացատրել տար եր համակարգերով ձնավորման սկզ ունքները: 4. Ցուցադրել ու վազերի վրա կազմակերպել պտղաօղակներ՝ երքատու ն փոխարինող մատերով:

Գրականություն` 3, 7, 8 ԹԵՄԱ 15

ՎԱԶԵՐԻ ԷՏԸ ԵՎ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՈՉ ԱՅԳԵԹԱՂ

ԽԱՂՈՂԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐՈՒՄ

Պարապմունքի նպատակը: ՈՒսանողներին ծանոթացնել Հայաստանի ոչ այգեթաղ խաղողագործական տարածքներում կիրառվող վազերի ձնավորման համակարգերին ն դրանց սկզ ունքներին: Ընդհանուր տեղեկություններ: Հայաստանի խաղողագործական տարածքներից այգեթաղ չեն կատարում նախկին Տավուշի, Իջնանի, Թումանյանի, Նոյեմ երյանի շրջաններում (Հյուսիսարնելյան գոտի՝ Տավուշի մարզ), Մեղրու ն Կապանի տարածաշրջաններում: Այստեղ ընդունված են միջակ` 50-55 սմ արձրությամ նով, 3-4-թնանի հովհարանման ն Գյուոյի մեկ- ն երկթնանի համակարգերը, իսկ Մեղրիում՝ Մեղրու տեղական համակարգը: Վերջին տասնամյակներում նոր, ուժեղ աճեցողություն ն արձր երքատվություն ունեցող սորտերի առկայության պայմաններում կիրառում են նան արձրա ուն (80-120 սմ արձրությամ ) հովհարանման, միահարկ երկկողմանի, երկհարկ երկկողմանի կորդոններ, իսկ տաղավարներում՝ թառմաներ, ուղղահայաց կորդոններ ն այլն: 1. ՎԱԶԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ ԳՅՈՒՈՅԻ ՄԵԿԹԵՎԱՆԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՎ: Գյուոյի մեկթնանի համակարգը կիրառվում է Հյուսիս-

արնելյան գոտու խաղողի այգիներում` վազերի համեմատա ար թույլ աճի ն խիտ տնկարկների պայմաններում: Տնկման առաջին տարում վազի վրա թողնում են մեկ լավ զարգացած մատ ն այն էտում 2-3 աչք երկարությամ : Առաջին տարվա աշնանը կամ հարա երական հանգստի ժամանակաշրջանի տաք օրերին այգում հիմնադրում են շպալերա:

Տնկման երկրորդ տարվա գարնանը՝ էտի ժամանակ, վազի վրա թողնում են մեկ մատ՝ 2-3, իսկ լավ զարգացածը՝ մինչն 5-7 աչք երկարությամ , մյուսները՝ հեռացնում: Վեգետացիայի ընթացքում շիվերը կապում են 1-ին ն հաջորդ հարկի լարերից: Երրորդ տարվա էտի ժամանակ վազի վրա թողնում են մեկ լավ զարգացած մատ ն այն էտում` առաջին հարկի լարից մեկ աչք արձր, կատարում չոր կապ, իսկ մյուս մատերը հեռացնում են: Այդպես ձնավորվում է վազի ունը: Աչքերն ուռչելուց հետո մատի վրա պետք է թողնել լարից վերն ն ներքն գտնվող մեկական կենսունակ աչքերը, իսկ մյուսները՝ հեռացնել: Վեգետացիայի ընթացքում շիվերը կապում են 2-րդ ն հաջորդ հարկի լարերից: Չորրորդ տարվա էտի ժամանակ վազի նի ծայրամասի առաջին լարից վերն գտնվող մատը հարկավոր է էտել 8-12 աչք երկարությամ ՝ որպես երքատու, իսկ ներքնինը՝ 2-3 աչք երկարությամ ` որպես փոխարինող: Այսպես ձնավորվում է Գյուոյի մեկթնանի համակարգը (նկ. 50): Հաջորդ տարիներին` էտի ժամանակ, երքատու մատը կտրում են հիմքից, իսկ փոխարինողի վրա առաջացած վերին մատն էտում են երկար` որպես երքատու, ն ինչպես դա արվել էր նախորդ տարում` կապում ստորին լարին: Ներքնի մատը էտում են 2-3 աչք երկարությամ ` որպես փոխարինող: Եթե փոխարինողի վրա զարգացել է մեկ մատ, այս դեպքում այն դարձյալ էտում են 2-3 աչք երկարությամ ՝ որպես փոխարինող, իսկ որպես երքատու մատ ընտրում են հորիզոնական երկամյա մատի ամենահարմար միամյա մատը, էտում ու հորիզոնական դիրքով կապում ստորին հարկի լարին: Այս համակարգով ձնավորելիս վազերի թները յուրաքանչյուր տարի երկարում են մեկ միջհանգուցային տարածության չափով ն անցնում առաջին հարկի լարից: Հետնա ար, նման դեպքերում հարկ է լինում ցածրացնել ունը: Բունը կարճացնում են` դրա վրա առաջացած որնէ մեկ շիվի հաշվին, որն առաջին տարում ծերատում են` երկու ճաշիվ ստանալու համար: Հաջորդ տարվա էտի ժամանակ այդ ճամատերից վերինն էտում են երկար` երք ստանալու համար, իսկ ներքնինը՝ 2 աչքից` որպես փոխարինող, որից հետո դրանից վերն եղած նի մասը կտրում են: Եթե այդ շիվի աճը թույլ է կամ միջակ, այն չեն ծերատում, այդ պատճառով նի կարճացնելը ուշանում է մեկ տարով: Բերքատու մատի էտի երկարությունը կախված է սորտերի կենսա անական առանձնահատկություններից: 2. ԳՅՈՒՈՅԻ ԵՐԿԹԵՎԱՆԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ: Այս համակարգը կիրառվում է համեմատա ար ուժեղ աճեցողություն ունեցող սորտերի ն վազերի դեպքում՝ նոսր տնկարկներում:

Նկ. 50. Վազերի ձնավորումը Գյուոյի մեկթնանի համակարգով. 1, 2, 3, 4 ն 5 թվերը ցույց են տալիս վազերի հասակը՝ հաշված տնկման տարուց, ա. վազը գարնանը՝ էտից հետո, . աշնանը կամ հաջորդ տարվա գարնանը:

3-րդ ա. նկարում կորագծերով սլաքները ցույց են տալիս հեռացվող աչքերը, իսկ . նկարում գծիկները ցույց են տալիս այն շիվերը, որոնք պիտանի չեն ձնավորման համար:

Երկթնանի ձնավորման համար տնկման առաջին ն երկրորդ տարում էտը կատարվում է Գյուոյի մեկթնանի համակարգի սկզ ունքով: Երրորդ տարվա էտի ժամանակ վազի վրա թողնում են լավ զարգացած մատ ն այն էտում` 1-ին հարկի լարից մեկ աչք արձր: Չոր կապից հետո, ող ոջման ժամանակ, ստորին լարից անմիջապես ներքն թողնում են 2 աչք, իսկ վերին ն ստորին աչքերը հեռացնում: Այդ երկու աչքերից առաջացած շիվերը, վեգետացիայի ընթացքում, կապում են շպալերայի լարերին` ապագա թների ուղղությամ : Այսպես ձնավորվում է վազի ունը: Տնկման չորրորդ տարում վազի վրա եղած 2 մատերն էտում են 2-3-ական աչք երկարությամ ՝ երկու կարճ թն կազմակերպելու նպատակով: Դրանցից առաջացած շիվերը թեք դիրքով կապում են լարերին: Տնկման հինգերորդ տարվա էտի ժամանակ` նի հակադիր կողմերում ընտրված 4 մատից վերին երկուսն էտում են 8-12 աչք երկարությամ ` որպես երքատու, իսկ ներքնի երկուսը՝ 2-3-ական աչքից` որպես փոխարինողներ: Բերքատու մատերը` միմյանց հակադիր ուղղությամ ն հորիզոնական դիրքով, կապում են շպալերայի 1-ին հարկի լարերին: Հաջորդ տարիներին, էտի ժամանակ, նախորդ տարվա փոխարինողի վրա կազմակերպում են երքի օղակ, իսկ դրա հիմքի մոտ կտրում, հեռացնում են երեք տարեկան կարճ ենթաթնը` իր երկամյա մասի ն միամյա մատերի հետ միասին: Այսպես ձնավորվում է Գյուոյի երկթնանի համակարգը (նկ. 51):

3. ՎԱԶԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ ՄԻՋԱԿ ԲԱՐՁՐՈՒԹՅԱՄԲ

ԲՆՈՎ, 3-4 ԹԵՎՈՎ ՀՈՎՀԱՐԱՆՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՎ: Այս ձնավոր-

ման համակարգն ընդունված է Հյուսիսարնելյան գոտում, ինչպես նան Գորիսի ն Կապանի տարածաշրջաններում: Այն կատարվում է հետնյալ սկզ ունքով. Տնկման առաջին տարում վազի վրա ընտրում են մեկ լավ զարգացած մատ ն էտում 2-3 աչք երկարությամ : Առաջին տարվա աշնանը կամ հարա երական հանգստի շրջանում հիմնում են շպալերա: Տնկման երկրորդ տարում` էտի ժամանակ, վազի վրա թողնում են մեկ մատ՝ 2-3, իսկ լավ հասունացածը՝ 5-7 աչք երկարությամ , մյուսները՝ հեռացնում: Վեգետացիայի ընթացքում շիվերը կապում են շպալերայի լարերից: Տնկման երրորդ տարում վազի վրա թողնում են մեկ լավ հասունացած մատ ն այն էտում առաջին հարկի լարից մեկ կամ երկու աչք արձըր, կապում դրան ուղղահայաց դիրքով, մյուսները՝ հեռացնում: Աչքերի ուռչելու կամ ացվելու շրջանում մատի վրա թողնում են լարից վերն 1-2 ն անմիջապես ներքն` 2 կամ 3 աչք, մյուսները՝ հեռացնում: Այսպես ձնավորում են վազի ունը: Շիվերը, աճեցողությանը զուգընթաց, կապում են շպալերայի 2-4-րդ հարկի լարերին:

Նկ. 51. Վազերի ձնավորումը Գյուոյի երկթնանի համակարգով. 1, 2, 3, 4 ն 5 թվերը ցույց են տալիս վազերի հասակը՝ հաշված տնկման տարվանից` ա. գարնանը՝ էտից հետո,

. աշնանը կամ հաջորդ տարվա գարնանը՝ նախքան էտը:

Տնկման չորրորդ տարում լարից վերն գտնվող 1 կամ 2 ն ներքն գտնվող 2 կամ 3 միամյա մատերից յուրաքանչյուրն էտում են 3-5 աչք երկարությամ , մյուսները՝ հեռացնում: Կանաչ կապի ժամանակ վազի վրա եղած շիվերը կապում են ապագա թների ուղղությամ : Տնկման հինգերորդ տարում նախորդ տարվա 3-5 աչք երկարությամ էտված մատերի վրա կազմակերպում են երքի օղակներ՝ փոխարինող ն երքատու մատերով (նկ. 52): Ըստ որում` առաջին հարկի լարից ներքն գտնվող երկու թների երքատու մատերը` հակադիր ուղղություններով հորիզոնական կամ աղեղնաձն դիրքով, կապում են առաջին, իսկ լարից վերն եղածները՝ երկրորդ հարկի լարերից: Հետագա տարիներին վազերի էտը կատարվում է երքատու մատի ն փոխարինողի սկզ ունքով:

Նկ. 52. Վազերի ձնավորումը միջակ արձրությամ 3-4 թներով հովհարանման համակարգով.

նով,

1, 2, 3, 4 ն 5 թվերը ցույց են տալիս վազերի հասակը՝ ա. վազը գարնանը՝ էտից հետո, . վազը աշնանը կամ հաջորդ տարվա գարնանը՝ նախքան էտը: Գծերը ցույց են տալիս, թե որտեղից պետք է էտել, իսկ կետագծերը՝ ձնավորմանը ոչ պիտանի շիվերը:

4. ՄԵՂՐՈՒ ՏԵՂԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ: Այս համակարգը կիրառվում է Մեղրու տարածաշրջանի այգիներում: Այստեղ հաճախակի են գարնանային ցրտահարությունները, որոնք ավելի խիստ են արտահայտվում հողի մակերնույթին մոտիկ՝ մինչն մեկ մետր արձրության վրա ն կարող են մեծ վնաս պատճառել վազերի կանաչ օրգաններին: Գարնանային ցրտահարությունների պատճառած վնասը նվազեցնելու կամ վերացնելու նպատակով` տարիների ընթացքում մշակվել ն տեղում արմատավորվել է վազերի ձնավորման Մեղրու տեղական համակարգը: Այս համակարգով ձնավորված վազերն ունեն 0,8-1,0 մ արձրությամ ուղղաձիգ ուն ն նի մորֆոլոգիական վերին ծայրում` 2-4 երքատու մատ՝ 8-10 աչք երկարությամ : Վազերը ձնավորվում են հետնյալ կերպ: Տնկման առաջին տարվա գարնանը վազերի վրա թողնում են 2-3 աչք երկարությամ էտված մեկ մատ: Հետնում են, որ վեգետացիայի ընթացքում այդ աչքերից զարգանան 2-3 շիվեր, իսկ մյուսները կանաչ հատումների ժամանակ հեռացնում են: Շիվերն աճում են տարածության մեջ ազատ՝ առանց հենարանների: Տնկման երկրորդ տարվա գարնանը վազերի վրա թողնում են ամենազարգացած մատը, էտում 2-3 աչք երկարությամ , իսկ մյուսները հեռացնում են: Ապագա նի արձրությամ յուրաքանչյուր վազի մոտ տնկում են մեկ ցից ն վեգետացիայի ընթացքում շիվերը կապում դրանց: Տնկման երրորդ տարվա էտի ժամանակ վազի վրա ընտրում են ամենազարգացած մատը ն այն էտում ապագա նի արձրությամ (1015 աչք) ու ուղղաձիգ կապում ցցին: Մյուս մատերը հեռացնում են հիմքից: Բող ոջման ժամանակ յուրաքանչյուր մատի վրա թողնում են ծայրի 2-3 աչքը, իսկ ներքնինները՝ հեռացնում: Վեգետացիայի ընթացքում յուրաքանչյուր վազի վրա թողնում են միայն 2-3 շիվ: Տնկման չորրորդ տարում վազերի վրա եղած 2-3 մատերից՝ ըստ դրանց կարողության, թողնում են 1-2 երքատու մատ ն էտում` յուրաքանչյուրը 8-10 աչք երկարությամ , իսկ մյուսները հեռացնում են: Հետագայում, վազերի հզորանալուն զուգընթաց, երքատու մատերի քանակն ավելացվում է ն հասցվում 3-4-ի (նկ. 53): Տնկման չորրորդ տարում վազերի ձնավորումն ավարտվում է: Յուրաքանչյուր տարվա էտից հետո չոր կապ չեն կատարում: Վազերի ունն ուղղաձիգ կապում են ցցին, թողնում են, որպեսզի շիվերն ազատ աճեն, որոնք իրենց ծանրությամ աստիճանա ար կորացնում են երքատու մատերը ն մոտեցնում հողի մակերնույթին: Մինչն շիվերի ծայրամասերը կմոտենան հողին, ցրտահարությունների վտանգը կանցնի ն հնարավոր կլինի այդ մատերը աղեղնաձն կապել ցցերին կամ վազերի նից:

Նկ. 53. Վազերի ձնավորումը Մեղրու տեղական համակարգով. 1, 2, 3 ն 4 թվերը ցույց են տալիս վազերի հասակը՝ հաշված տնկման տարուց: 1, 2, 3 նկարներում՝ ա. գարնանը՝ էտից հետո, . աշնանը կամ հաջորդ տարվա գարնանը՝ նախքան էտը: 3ա նկարում սլաքները ցույց են տալիս հեռացվող աչքերը, 4-րդ նկարում՝ ա. վազը 4-րդ տարվա գարնանը՝ էտից հետո, . վեգետացիայի ընթացքում: Կորացած սլաքները ցույց են տալիս, թե ինչպես են երքատու մատերը աստիճանա ար կորանում շիվերի ծանրության տակ, իսկ կետագծերը՝ ոչ պիտանի շիվերը: գ. վազը 4-րդ տարվա աշնանը կամ հինգերորդ տարվա գարնանը՝ նախքան էտը:

5. ՎԱԶԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ ԲԱՐՁՐԱԲՈՒՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐՈՎ: Բարձրա ուն համակարգերը հնարավոր է կիրառել մեր հանրապետության Հյուսիսարնելյան գոտում, Գորիսի ն Կապանի տարածաշրջաններում, որտեղ ձմռան ընթացքում սաստիկ ցրտեր չեն լինում ն վազերի վերգետնյա օրգանները չեն վնասվում: Վազերը արձրա ուն համակարգերով ձնավորելու համար նպատակահարմար է հիմնել լայնաշարք այգիներ (3,0-3,5 մ), իսկ շարքերում, հաշվի առնելով սորտերի կենսա անական առանձնահատկություններն ու վազերի աճեցողության ուժը, միջվազային տարածությունները թողնել 1,25-2,0 մետրի սահմաններում (3,01,25, 3,01,5, 3,01,75, 3,02,0 մ կամ 3,51,25, 3,51,5, 3,51,75, 3,52,0 մ ն այլն): Ըստ հողակլիմայական պայմանների, սորտերի կենսա անական առանձնահատկությունների, ինչպես նան երքի օգտագործման ուղղության, վազերի նի արձրությունը կարող է լինել 80-120: Օրինակ՝ Հյուսիսարնել106

յան գոտու արձրադիր հատվածների հյուսիսային թեքություններում, ուշահաս սորտերի պտղահյութի շաքարայնությունն ապահովելու համար, նի արձրությունը պետք է լինի 80-100 սմ, հարավային թեքություններում տեխնիկական սորտերինը՝ 80-100 սմ, իսկ սեղանի սորտերինը՝ 100-120 սմ: Այգեթաղ տարածքներում, ըստ ձնավորման համակարգերի ( արձրա ուն ազմաթն հովհարանման, միահարկ երկկողմանի կորդոն), ցրտադիմացկուն սորտերի նի արձրությունը պետք է լինի 90100 սմ՝ մինչն առաջին հարկի լարը, իսկ երկհարկ երկկողմանի կորդոնի դեպքում՝ 60-100 սմ. առաջին հարկում՝ 60 սմ ն դրա շարունակությունը` նս 40 սմ՝ մինչն երկրորդ հարկը: Բարձրա ուն համակարգերով ձնավորման ն լայնաշարք տնկումների դեպքում ուժեղ աճում ու զարգանում են ինչպես արմատային համակարգը, այնպես էլ վերգետնյա օրգանները, արձրանում է երքատվությունը, հեշտանում են հողի մշակության, վազերի հետ տարվող ագրո- ն ֆիտոտեխնիկական աշխատանքները, արձրանում է այգու մշակության մեքենայացման մակարդակը, վազերը քիչ են վնասվում հիվանդություններից, գարնանային ու աշնանային ցրտահարություններից, լավանում են սաղարթի լուսավորության, օդափոխության պայմանները, սակայն մի փոքր (1,0-1,2 գ/100 սմ3) իջնում է պտղահյութի շաքարայնությունը: Մեր հանրապետության խաղողագործական շրջաններում ավելի հեռանկարային արձրա ուն ձնավորումներն են Լենց Մոզերի համակարգը, արձրա ուն ազմաթն հովհարանման, միահարկ ն երկհարկ երկկողմանի, Կազենավի կորդոնները, տաղավարներում` ուղղահայաց կորդոնը, թառմաները ն այլն:

6. ՎԱԶԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ ԼԵՆՑ ՄՈԶԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՎ:

Վազերն այս համակարգով ձնավորելու համար` այգին հիմնում են 3,51,2 մ տնկման խտությամ : Շպալերան կառուցում են այնպես, որ առաջին հարկի զույգ լարերը հողի մակերնույթից արձր լինեն 130 սմ, 2-րդ հարկի զույգ լարերը 1-ին հարկից լինեն 30, իսկ 3-րդը 2-րդից՝ 40 սմ արձր: Յուրաքանչյուր հարկի զույգ լարերից մեկը ձգում են սյան մեկ կողմից ամրացված կեռից, իսկ մյուսը` նույն արձրությամ ` սյան մյուս կողմից ամրացված կեռից: Տնկման ժամանակ յուրաքանչյուր արմատակալի վրա թողնում են մեկ մատ` էտված 2-3 աչք երկարությամ : Վեգետացիայի ընթացքում վազերի վրա թողնում են 2-ական շիվ: Յուրաքանչյուր վազի մոտ` առաջին հարկի լարի արձրությամ , հողի մեջ տնկում են ձողափայտ, որից ուղղաձիգ դիրքով կապում են շիվեր՝ ունը կազմակերպելու նպատակով: Այդ ձողափայտը մնում է տեղում այնքան ժամանակ, մինչն վազերի ունը հասնի համապատասխան արձրության, հաստանա ն դառնա

կարծր ու կանգուն: Տնկման առաջին տարվա աշնանը կամ հաջորդ տարի` գարնանը, հիմնում են շպալերա: Տնկման երկրորդ տարվա գարնանը՝ վազի վրա եղած մատերից վերնինն էտում են՝ երկու, իսկ ներքնինը՝ մեկ աչք երկարությամ : Վերնի մատը նի շարունակությունն է, իսկ ներքնինը՝ դրա փոխարինողը: Վեգետացիայի ընթացքում շիվերը կապում են ուղղաձիգ դիրքով` վազերի մոտ ամրացված ձողափայտերին: ՈՒժեղ վազերի վրա թողնում են երեք, իսկ թույլերի վրա` երկուական շիվ: Տնկման երրորդ տարվա գարնանը՝ նի շարունակությունը կազմող վերնի երկամյա մատի վրա ընտրում են մեկ լավ զարգացած մատ, իսկ մյուսները՝ հեռացնում: Մատն էտում են 1-ին հարկի լարից 7-10 աչք արձր, ուղղահայաց դիրքով կապում ձողափայտին, այնուհետն 1-ին հարկի լարի արձրությունից կորացնում ն հորիզոնական դիրքով կապում դրանից: Ներքնի երկամյա մատի վրա եղած մեկ միամյա մատը էտում են 1-2 աչք երկարությամ ՝ որպես փոխարինող: Բող ոջման ժամանակ, երկար էտված մատի վրա թողնում են ծայրի 3-4 աչքը, իսկ մյուսները՝ հեռացնում: Այդ աչքերից առաջացած շիվերը կապում են լարերին: Տնկման չորրորդ տարվա գարնանն ընտրում են 1-2 լավ զարգացած մատ, ձնավորում մեկ կամ երկու թն, որոնք կապում են շպալերայի 1-ին հարկի լարերին՝ նի աջ ն ձախ կողմերում: Թները ձնավորում են ի հաշիվ ուժեղ մատերի: Դրանց հիմքին մոտ թողնում են մեկ կամ երկու կարճ էտված փոխարինողներ: Տնկման հինգերորդ տարվա գարնանը` նի վրա աճած ավելորդ մատերը հեռացնում են, իսկ թների վրա ձնավորում են պտղատու օղակներ: Այդ օղակների վրա երքատու մատերն էտում են 4-6 կամ 7-10, իսկ փոխարինողները՝ 2-3 աչք երկարությամ : Վազերի նի հիմքին մոտ թողնում են փոխարինող մատ՝ վազերը վերականգնելու նպատակով: Հետագա տարիներին երքատու մատերի քանակը կարելի է ավելացնել` հաշվի առնելով վազերի աճեցողության ուժը ն սորտային առանձնահատկությունները (նկ. 54): Նշված համակարգով ձնավորված վազերի շիվերի կանաչ կապ չի կատարվում, նվազագույն չափերի են հասնում կանաչ հատումները, հեշտանում են այգում կատարվող աշխատանքները, ինչպես նան մշակության մեքենայացման մակարդակը, արձրանում է վազերի ընդհանուր կարողությունը, դրանց երկարակեցությունն ու երքատվությունը, վազերի կանաչ օրգանները հեշտ են պաշտպանվում գարնանային ցըրտահարություններից, արդյունքում իջնում է մեկ ցենտներ երքի ինքնարժեքը:

Նկ. 54. Վազերի ձնավորումը Լենց Մոզերի համակարգով. 1, 2, 3, 4, 5 թվերը ցույց են տալիս վազերի հասակը. ա. գարնանը՝ էտից հետո, . աշնանը կամ հաջորդ տարվա գարնանը՝ նախքան էտը, 3ա նկարում կորագծերով սլաքները ցույց են տալիս հեռացման ենթակա աչքերը կամ դրանցից գոյացած շիվերը:

Նկ. 55. Վազերի ձնավորումը արձրա ուն միահարկ երկկողմանի կորդոն համակարգով. 1, 2, 3, 4, 5, 6 թվերը ցույց են տալիս վազերի հասակը՝ հաշված տնկման տարվանից. ա. վազը գարնանը՝ էտից հետո, . վազը աշնանը կամ հաջորդ տարվա գարնանը՝ նախքան էտը (գծերը ցույց են տալիս, թե որտեղից պետք է էտել, կետագծերը՝ ձնավորմանը ոչ պիտանի ն հեռացման ենթակա շիվերը կամ մատերը):

Նկ. 56. Վազերի ձնավորումը արձրա ուն երկհարկ երկկողմանի կորդոն համակարգով. 1, 2, 3, 4, 5, 6 թվերը ցույց են տալիս վազերի հասակը՝ հաշված տնկման տարվանից. ա. վազը գարնանը՝ էտից հետո, . վազը աշնանը կամ հաջորդ տարվա գարնանը՝ նախքան էտը (գծերը ցույց են տալիս, թե որտեղից պետք է էտել, կետագծերը՝ ձնավորման համար ոչ պիտանի ն հեռացման ենթակա շիվերը կամ միամյա մատերը):

Նկ. 57. Վազերի ձնավորումը Կազենավի կորդոնի համակարգով. 1. վազը տնկման առաջին տարվա գարնանը՝ էտից հետո, 2. առաջին տարվա աշնանը կամ երկրորդ տարվա գարնանը՝ նախքան էտը, 3. երկրորդ տարվա գարնանը՝ էտից հետո, 4. երկրորդ տարվա աշնանը կամ երրորդ տարվա գարնանը՝ նախքան էտը: 5. երրորդ տարվա գարնանը՝ էտից հետո, 6. երրորդ տարվա աշնանը կամ չորրորդ տարվա գարնանը՝ նախքան էտը, 7. չորրորդ տարվա գարնանը՝ էտից հետո, 8. չորրորդ տարվա աշնանը կամ հինգերորդ տարվա գարնանը՝ նախքան էտը, 9. հինգերորդ տարվա գարնանը՝ էտից հետո:

Նկ. 58. Վազերի ձնավորումն ուղղահայաց կորդոնի համակարգով. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 թվերը ցույց են տալիս վազերի հասակը՝ հաշված տնկման տարվանից. ա. գարնանը՝ էտից հետո, . աշնանը կամ հաջորդ տարվա գարնանը՝ նախքան էտը:

Նկ. 59. ՈՒղղահայաց կորդոն ձնավորման համակարգի շարունակությունը:

Նկ. 60. Վազերի ձնավորումը տաղավարային համակարգով:

Նկ. 61. Վազի ձնավորումը տաղավարային (թառմա) համակարգով:

Նկ. 62. Վազերի ձնավորումը տաղավարային համակարգով (շարունակությունը):

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Ծանոթանալ ոչ այգեթաղ տարածքներում կիրառվող միջակ արձրության ն արձրա ուն ձնավորման համակարգերին: 2. Ելնելով հողակլիմայական պայմաններից, սորտերի կենսա անական առանձնահատկություններից ն երքի օգտագործման ուղղությունից՝ որոշել նի արձրությունն` ըստ լանջերի: 3. Տետրում նկարել ն ացատրել Գյուոյի մեկ- ն երկթնանի, միջակ արձրության նով 3-4-թնանի հովհարանման համակարգերը: 4. Նկարել ն ացատրել Մեղրու տեղական ձնավորման համակարգը, դրա նպատակները: 5. Բարձրա ուն կորդոնների ձնավորման սկզ ունքները. դրանց հիմնավորումը, կիրառման պայմանները: 6. Որոշել այգեթաղ տարածքներում եր ն հատկապես որտեղ կարելի է արմատավորել արձրա ուն ձնավորումները: Այդ համակարգերից որն է նախընտրելի (աղ. 12): Նկարել ու ացատրել այդ համակարգով ձնավորման սկզ ունքները: 7. Ելնելով տնտեսավարման ներկա պայմաններից` որոշել տաղավարային (թառմա) համակարգի կիրառման հնարավորություններն ու անհրաժեշտությունը:

Նյութեր ն սարքավորումներ 1. Վազեր՝ առանձին ձնավորման համակարգերով: 2. Վազեր, որոնց վրա ցուցադրել երքի օղակները՝ երքատու ն փոխարինող մատերով: 3. Տետր, քանոն, մատիտ, ռետին:

Գրականություն` 3, 8, 15

Աղյուսակ 12 ՀՀ տար եր հողակլիմայական պայմաններում Ձեր կողմից առաջարկվող ձնավորման համակարգը ԽաղողաԽաղողագործության Այգիները գործության ուղղութգոտիները յունը սեղանի թաղովի խաղող Արարատգինու թաղովի յան հարթավայր ոչ թաղովի, գինու ցրտադիմացկուն սորտեր

Նախալեռնային

սեղանի

թաղովի

գինու

թաղովի

գինու սեղանի Հյուսիսարնելյան

գինու գինու սեղանի

Վայոց ձոր

գինու գինու

Զանգեզուր (Մեղրու տարածաշրջան)

սեղանի գինու

Հողի երՁնավորման Վազերի րիությունն առաջարկաճեցոու ոռոգեվող համաղությունը լիությունը կարգը միջակ, ուժեղ ջրովի միջակ, միջակ ջրովի միջակ, ջրովի միջակ, ջրովի աղքատ, ջրովի

ոչ թաղովի, աղքատ, ցրտադիմացջրովի կուն սորտեր միջակ, ոչ թաղովի ջրովի միջակ, ոչ թաղովի ջրովի միջակ, ոչ թաղովի ջրովի միջակ, թաղովի ջրովի թույլ, թաղովի ջրովի միջակ, ոչ թաղովի ջրովի միջակ, ոչ թաղովի ջրովի միջակ, ոչ թաղովի ջրովի

ուժեղ ուժեղ միջակ միջակ ուժեղ միջակ թույլ միջակ միջակ միջակ միջակ միջակ

ԳԼՈՒԽ Մ111

ԽԱՂՈՂԻ ՎԱԶԻ ԷՏԸ

Վազերի էտը պարտադիր կիրառվող ագրոմիջոցառումներից է, որի նպատակն է տարիների ընթացքում արձրացնել երքի որակը, հեշտացնել կատարվող աշխատանքները, նպաստել այգիների մշակության մեքենայացմանը, կանոնավորել վազերի երքատվությունը: Էտի գլխավոր խնդիրն է պայքարը նեռականության դեմ, այսինքն՝ լիանանման ույսը վերածել գետնամերձ թփի, կանոնավորել վազի ն դրա առանձին վեգետատիվ ու գեներատիվ օրգանների աճեցողության ընդհանուր ուժը ն փոխադարձ կապը, լուծել վազի վեգետատիվ ն գեներատիվ օրգանների ճիշտ դասավորությունը տարածության մեջ: Յուրաքանչյուր այգեգործ պետք է իմանա, որ էտելու ժամանակ թույլ տրված յուրաքանչյուր սխալ ունենում է ացասական հետնանք: Այն հաճախ չի սահմանափակվում մեկ տարով, այլ ազդում է նան հետագա տարիների երքի վրա: ԹԵՄԱ 16

ՎԱԶԵՐԻ ԲԵՌՆՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԷՏԻ ՁԵՎԵՐԸ

Պարապմունքի նպատակը: ՈՒսանողներին սովորեցնել տար երել վազերի եռնվածություն հասկացությունը էտի երկարությունից, ծանոթացնել էտի տար եր տեսակներին, սովորեցնել` ինչպես կանխատեսել վազերի երքատվությունն ու կազմել էտի պլանային առաջադրանքը: Ընդհանուր տեղեկություններ: Մինչն վազերի էտի սկսելը, անհրաժեշտ է պարզել` ինչ նպատակներով է այն կատարվում ն ինչ ենք հասկանում` վազերի եռնվածություն ու էտի երկարություն ասելով, էտի ինչպիսի ձներ կան ն եր կարելի է այն կատարել: Վազի եռնվածությունն աչքերի այն քանակն է, որը թողնում են վազի վրա էտի ժամանակ, ինչպես նան շիվերի, ապա ծաղկա ույլերի քանակը, որը մնում է վազի վրա` կանաչ հատումներից հետո: Էտի երկարությունը որոշում են աչքերի այն քանակով, որը թողնում են միամյա մատերի որոշակի հատվածի վրա: Տար երում են կարճ, երկար ն խառը էտ: Կարճ էտի դեպքում երքատու մատերի վրա թողնում են մինչն

չորս աչք:

Երկար էտի դեպքում երքատու մատերի վրա թողնում են 5-7,

8-10 ն ավելի աչք:

Խառը էտի դեպքում վազերի վրա եղած մատերի մի մասն էտում են կարճ, իսկ մյուսը՝ երկար: Այն հատուկ է թմ ային համակարգի այգիներին: Վազերն էտելիս անհրաժեշտ է իմանալ որոշ կանոններ, որոնք կօգնեն արագ կողմնորոշվել ն վազերը սկզ ունքորեն ճիշտ էտել: Վազի թների ու ենթաթների երկարելը կանխելու նպատակով երկամյա կամ այլ մասերը պետք է կտրել մինչն հիմքին մոտ գտնվող որնէ ուժեղ աճած մատի սահմանը, հեռացնել ոլոր թույլ ու վատ զարգացած, ձնավորմանը ոչ պիտանի կոտրված կամ ճեղքված ն խիստ ոլորված թներն ու մատերը, կտրել հնուկները, չորուկներն ու ութակները: Տեղի հողակլիմայական պայմաններին ն սորտերի կենսա անական առանձնահատկություններին համապատասխան` էտի ժամանակ կազմակերպում են որոշակի քանակությամ երքի օղակներ: Բերքի օղակը կազմված է լինում մեկ փոխարինողից ն մեկ կամ մի քանի երքատու մատերից (նկ. 63, 64): Բերքի օղակները կազմակերպում են նախորդ տարվա փոխարինողների վրա: Փոխարինողի վրա աճած մատերից ներքնինը պետք է էտել 2-3 աչք երկարությամ ՝ որպես փոխարինող, իսկ վերնինը՝ 4-6 կամ 7-10 աչք՝ որպես երքատու: Եթե փոխարինողի վրա մեկ մատ է աճել, ապա ըստ սորտերի կենսա անական առանձնահատկությունների՝ այն կարելի է էտել 3-5 աչք երկարությամ այնպես, որ դրանից հնարավոր լինի տվյալ տարի երք ստանալ ն հաջորդ էտի ժամանակ այդ փոխարինողի վրա` հիմքի լավ աճած մատերից, կարողանալ ընտրել թե՛ փոխարինող ն թե՛ երքատու մատեր: Իսկ եթե փոխարինողի վրա մատեր չեն առաջացել, ապա թների կամ ենթաթների վրա աճած մատերից կարելի է ընտրել ինչպես փոխարինող, այնպես էլ երքատու մատեր: Փոխարինող մատեր ընտրելիս դրանք պետք է էտել երկու կամ երեք աչք երկարությամ այնպես, որ ծայրի աչքը ուղղված լինի դեպի սաղարթի ներսը. վազի նի վրա, հողի մակերնույթին մոտիկ, թողնել 2-3 վերականգնող մատ, որոնք էտել տար եր՝ 2-3, 4-5, 6-7 աչք երկարութամ : Այդ մատերը պետք է օգտագործել ինչպես վազերի կոտրված կամ շատ երկար թները վերականգնելու, այնպես էլ, ըստ աճեցողության ուժի, թների քանակն ավելացնելու նպատակով: Բնից կամ ազմամյա մասերից աճած ուժեղ մատերը կարելի է էտել 3-6 աչք երկարությամ ն նույն տարում դրանց վրա նոր թներ ձնավորել, իսկ նից դուրս եկած այն մատերը, որոնք ձնավորմանը պիտանի չեն՝ հեռացնել: Բերքատու մատերն էտելիս կտրվածքը կատարել վերջին աչքից 1-1,5 սմ արձր ու թեք՝ դեպի աչքի հակառակ կողմը, որպեսզի լացահյութը չփչացնի ծայրի աչքը: Մատերի վրայից հեռացնել ոչ պիտանի ճամատերն ու խիղ երը: Էտի ժամանակ վազից հեռացնում են ազմամյա ճյուղերի ն երկամյա ու միամյա մատերի որոշ մասը` միաժամանակ կարճացնելով մատերը:

Նկ. 63. Էտ՝ երքատու մատի ն փոխարինողի սկզ ունքով. 1. երքի օղակը էտից հետո (ա. փոխարինող մատ, . երքատու մատ), 2. երքի օղակը հաջորդ տարվա գարնանը՝ նախքան էտը (սլաքները ցույց են տալիս, թե որտեղից պետք է էտել), 3. երքի օղակը հաջորդ էտից հետո (ա. փոխարինող, . երքատու մատ):

Նկ. 64. Բերքի օղակը` 2-3 երքատու մատով. 1-2. երքի օղակի վրա թողնվում է երկու երքատու մատ, 3-4. երքի օղակի վրա թողնվում է երեք երքատու մատ (սլաքները ցույց են տալիս, թե որտեղից պետք է էտել):

Պետք է հեռացնել խիստ ձգված, վերքերով պատված, թուլացած թները ն նորը կազմակերպելու նպատակով` հողի մակերնույթին մոտ գտնվող մատերից, հոռամատերից կամ նի վրա` համապատասխան տեղերում, ընտրել հուսալի փոխարինողներ: Թները վերականգնելու կամ նորը կազմակերպելու նպատակով` ընտրված փոխարինող կամ վերականգնող մատերն էտում են պահանջվող երկարությամ ՝ 3-4 աչք, եթե ցանկանում են կազմակերպել կարճ թներ, ն 8-10 աչք կամ ավելի, եթե ցանկանում են ունենալ երկար թներ: Հաջորդ տարի` էտի ժամանակ, փոխարինող կամ վերականգնող երկամյա մատերի վրա երքի օղակներ կազմակերպելուց հետո, դրանց հիմքի մոտ կտրում ն հեռացնում են ծերացած ունը, թնը կամ ենթաթնը (նկ. 65):

Նկ. 65. Ծերացած վազի (1) կամ վազի թները (2) երիտասարդացնելու սկզ ունքը:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Տար երել վազերի եռնվածությունն էտի երկարությունից: 2. Ցուցադրել ձնավորման տար եր համակարգեր ն դրանց վրա` էտի տար եր ձներ՝ կարճ, երկար, խառը: Նկարել տետրում: 3. Ըստ սորտերի կենսա անական առանձնահատկությունների ն վազերի աճեցողության ուժի` որոշել եռնվածությունն աչքերով ն մատերով: 4. Ըստ նախատեսված երքատվության՝ վազերի տնկման խտության, մեկ ողկույզի միջին կշռի ն երքատու շիվի պտղա երության գործակցի, որոշել նշված այգիներում յուրաքանչյուր սորտի խաղողի վազերի վրա երքատու շիվերի տոկոսը, մեկ վազի եռնվածությունն աչքերով ն մեկ հեկտարի հաշվով՝ համաձայն աղյուսակ 13-ի:

Աղյուսակ 13

Արարատի մարզ՝ Վերին Արտաշատ Արարատի մարզ՝ Այգավան Արմավիրի մարզ՝ Աղավնատուն ՀյուսիսարնեÉÛան գոտի Տավուշի մարզ՝ Այգեհովիտ

Սորտը

Վանի Հայրենիք Հաղթանակ Կանգուն Անահիտ Նռնենի Լալվարի Բանանց Ռքածիթելի

Նախատեսված երքատվությունը, ց/հա

Այգու գտնվելու վայրը

Տնկման խտությունը, մ

Մեկ վազի եռնվածությունն աչքերով ն մեկ հեկտարի հաշվով

Մեկ ողկույզի միջին կշիռը, գ

Վազերի եռնվածությունը, աչք

Մեկ երùատու շիվի Բերքատու ողկույզների շիվերը, Մեկ Մեկ քանակը, վազի հեկտարի հատ հաշվով, հաշվով, հատ հազ. հատ

5. Նշված սորտերի համար սահմանել ձնավորման համակարգը ն էտի ձնը: Արդյունքները գրանցել աղյուսակ 14-ում: 6. Սովորել կարճ, երկար ն խառը էտի ձները: Աղյուսակ 14 Որոշել ձնավորման համակարգը ն էտի ձները Խաղողագործական տարածաշրջանը Արարատի մարզ Արմավիրի մարզ Տավուշի մարզ

Սորտը

Վազերի փասՎազի վրա Ձնավորտացի եռնըերքատու օման հաԷտի ձնը վածությունը, ղակների քամակարգը աչք նակը, հատ

Վանի Հայրենիք Հաղթանակ Կանգուն Անահիտ Նռնենի Լալվարի Բանանց Ռքածիթելի

Նյութեր ն սարքավորումներ 1. Տար եր համակարգերով ձնավորված վազերի նկարներ (պաստառներ): 2. Չէտված վազեր` տար երելու համար կազմակերպված երքատու օղակները ոչ կազմակերպվածներից, ինչպես նան վազերի սահմանված եռնվածությունը չէտված վազերի եռնվածությունից: 3. Այգեգործական մկրատներ ն դանակներ, սղոցներ, սրաքարեր, խարտոցներ:

Գրականություն` 1, 8

ԹԵՄԱ 17

ՎԱԶԵՐԻ ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ ԷՏԻՆ ԵՎ ԴՐԱ

ԿԱՏԱՐՄԱՆ ՏԵԽՆԻԿԱՆ

Պարապմունքի նպատակը: ՈՒսանողներին ծանոթացնել էտելու համար վազերի նախապատրաստման աշխատանքներին, այգեգործական մկրատների, սղոցների օգտագործման ճիշտ ձներին, ազմամյա մասերի ն միամյա մատերի կտրման տեխնիկային: Ընդհանուր տեղեկություններ: Էտի աշխատանքներին նախապատրաëïվելու համար` Հայաստանի այգեթաղ խաղողագործական տարածքներում, գարնանը՝ այգե ացից հետո անհրաժեշտ է վազերի ունը ացել 10-15 սմ խորությամ , հեռացնել այդ մասում առաջացած մակերեսային արմատներն ու ձնավորմանը ոչ պիտանի նամատերը, վազի թներն ու մատերը լրիվ ազատել հողից, իսկ ոչ այգեթաղ տարածքներում վազերն անջատել լարերից: Դրանից հետո, ըստ սորտերի կենսա անական առանձնահատկությունների ու վազերի ձնավորման համակարգերի, սկսել էտի աշխատանքները:

ԱՌՍՋԱԴՐԱՆՔ

1. Այգում առանձնացնել 35-40 վազ ն դրանք նախապատրաստել էտելուն: Այդ նպատակով ընտրված վազերի ունը ացել 10-15 սմ խորությամ , խնամքով հեռացնել մակերեսային արմատներն ու ձնավորմանը ոչ պիտանի ճամատերը, առանձնացնել խիղ երով իրար միացված մատերը: 2. Հաշվառել վազի վրա նորմալ աճած մատերը, աչքաչափով որոշել դրանց միջին երկարությունը ն նախատեսել վազի անհրաժեշտ եռնվածությունը աչքերով ու մատերով: 3. Պահպանելով էտի կանոնները` կավիճով ընդգծել ազմամյա մասերի ն միամյա մատերի հեռացման, փոխարինող ն երքատու մատերի կտրման տեղերը, հոռամատերի ն նամատերի միջոցով թներ կազմակերպելու համար հեռացման տեղերը, որից հետո դասախոսի օգնությամ ստուգել կատարված նշումների ճշտությունը: 4. Ընտրված վազերն էտել` ըստ սահմանված կանոնների ն կատարման տեխնիկայի: Հիշել, որ վազի վրա մնացող մասերը չվնասելու ն ճաքեր չառաջացնելու համար` այգեգործական մկրատի սուր լեզվակը պետք է ուղղված լինի դեպի մնացող, իսկ ութ լեզվակը՝ հեռացվող մասը (նկ. 66):

Նկ. 66. Այգեգործական մկրատի դիրքը էտի ժամանակ:

Նյութեր ն սարքավորումներ 1. Տար եր սորտերով հիմնադրված խաղողի այգի: 2. Այգեգործական մկրատ, դանակ, սղոց, սրաքար, խարտոց: ԹԵՄԱ 18

ՏԱՐԲԵՐ ՀԱՍԱԿԻ ՎԱԶԵՐԻ ԷՏԸ

Պարապմունքի նպատակը: Սովորեցնել ուսանողներին` ինչպես էտել երիտասարդ ն հասակավոր երքատու վազերը: Ընդհանուր տեղեկություններ: Երիտասարդ ն երքատու վազերի էտի տար երությունը նրանում է, որ 1-4 տարեկան երիտասարդ վազերը էտի շնորհիվ աստիճանա ար ստանում են որոշակի ձն ն հետագայում վազը պահպանվում է այդ ձնի (ձնավորման) սահմաններում: Միաժամանակ տարեցտարի ավելացվում է վազերի եռնվածությունը թե՛ աչքերով ն թե՛ մատերով: Բերքատու վազերն արդեն ձնավորվել են որոշակի համակարգով, ն ըստ դրանց աճեցողության ուժի` փոփոխվում է միայն եռնվածությունը աչքերով ն մատերոí: Ձնի սահմաններում փոփոխություն են կատարում` կամ առանձին թներ երիտասարդացնելով, կամ վազը վերականգնելով:

ԱՌՍՋԱԴՐԱՆՔ

1. Ընտրել մի քանի շարք երիտասարդ ն մի քանի շարք երքատու վազեր: Դրանք էտել` համաձայն վերոհիշյալ ցուցումների` պահպանելով էտի կանոնները: 2. Ըստ սորտերի` մթերել կտրոններ, տեսակավորել, պիտակավորել, խրձեր կապել ն դնել պահպանման:

Նյութեր ն սարքավորումներ

1. Երիտասարդ ն երքատու խաղողի այգիներ: 2. Այգեգործական մկրատ, սղոց, դանակ, սրաքար, թել, պիտակներ:

Գրականություն` 1, 8

ԳԼՈՒԽ 1Ճ

ԽԱՂՈՂԻ ԱՅԳԻՆԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ ՁՄՌԱՆ

ՑՐՏԵՐԻՑ ԵՎ ԳԱՐՆԱՆԱՅԻՆ ՈՒ ԱՇՆԱՆԱՅԻՆ

ՑՐՏԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ

Խաղողագործական ոլոր այն տարածքներում, որտեղ ձմռանը մեծ է 16-ից ցածր սառնամանիքների հավանականությունը, վազերի վերգետնյա օրգանները պաշտպանելու համար աշնանը՝ երքահավաքից հետո, կատարվում է այգեթաղ, այսինքն՝ վազերի վերգետնյա ոլոր օրգանները համատարած ծածկում են 15-20 սմ հաստությամ հողաշերտով: ԹԵՄԱ 19

ԱՅԳԵԹԱՂ ԵՎ ԱՅԳԵԲԱՑ

Պարապմունքի նպատակը: Ծանոթանալ այգեթաղի ն այգե ացի կատարման ձներին ու տեխնոլոգիային: Ընդհանուր տեղեկություններ: Խաղողի մշակովի սորտերի գերակշռող մասն ունի ցածր ցրտադիմացկունություն, ուստի այն տարածքներում, որտեղ ձմռան ցրտերն ուժեղ են ն տնական, վազերը թաղում են: ՀՀ այգեթաղ տարածքներն են Արարատյան հարթավայրը, Նախալեռնային գոտին, Վայոց ձորի մարզը: Այստեղ այգեթաղը պետք է սկսել հոկտեմ երի 3-րդ տասնօրյակի սկզ ին ն ավարտել նոյեմ երի առաջին տասնօրյակում՝ մինչն կայուն ցրտերի սկսվելը: Շպալերային այգիներում, նախքան այգեթաղը, անհրաժեշտ է այգեգործական մկրատով կամ դանակով վազերի վերգետնյա ոլոր օրգանները խնամքով անջատել լարերից, շպալերայի սյուների 1-ին ն 2-րդ հարկի լարերը արձրացնել 3-րդ հարկ, իսկ թմ ային այգիներում հավաքել խչմարներն ու անհրաժեշտության դեպքում այգին ջրել: Այնուհետն, 4-5 օր հետո, վազերը զգուշությամ պառկեցնել շարքի ուղղությամ այնպես, որ դրանք չանցնեն միջշարքային տարածությունները ն չխանգարեն այգեթաղից հետո հողի մշակման աշխատանքներին: Վազերի վրա համատարած լցնում են 15-20 սմ հաստությամ հողաշերտ: Այս գործողությունը կոչվում է ձեռքով այգեթաղ: Մեքենայական այգեթաղի ժամանակ շարքի երկարությամ ն միննույն ուղղությամ վազերը պառկեցնում են հողի մակերնույթին, փունջ անում ն դրանց ծայրամասի վրա լցնում 2-3 ահ հող այնպես, որ վազերը չ արձրանան: Այդ աշխատանքը կոչվում է ծերկապ: Ծերկապից հետո կամ դրան զուգընթաց, ՊՌՎՆ-2,5Ա գութան-փխրեցուցչի

թաղող իրաններով կամ ռոտորային տիպի 2ՄԼՈՒ-2,5 մեքենաներով, կատարում են այգեթաղ (նկ. 67):

ա

Նկ. 67. ՊՌՎՆ-2,5Ա գութանով կատարված այգեթաղ. ա. ազմաթն ազատ հովհարանման համակարգով ձնավորված վազեր (ուղղահայաց միահարթակ շպալերա), . հորիզոնական հովհար համակարգով ձնավորված վազեր (երկհարթակ շպալերա):

Խաղողագործական տար եր տարածքներում, այդ թվում Արարատյան հարթավայրում ն նրա նախալեռնային գոտում, խաղողի այգիները առանց նախնական էտի ն ծերկապի թաղելու համար, կիրառվում է նան վազեր ծալող ՊՌՎՆ-39000 հարմարանքը (նկ. 68, 69): Այս մեքենայով թաղելիս, առաջին հերթին, վազերը պետք է ձնավորել համապատասխան համակարգերով՝ միակողմանի հովհարանման, միակողմանի համակցված կամ հորիզոնական հովհար: Այնուհետն, ագրեգատի աշխատանքն արդյունավետ դարձնելու ու վազերին համեմատա ար քիչ մեխանիկական վնասվածքներ պատճառելու նպատակով, անհրաժեշտ է, որ միջշարքային տարածություններով ագրեգատների շարժման ուղղությունը համընկնի միակողմանի ձնավորման ուղղության հետ: ՈՒստի յուրաքանչյուր այգու առաջին 10 շարքում վազերը ձնավորում են միակողմանի՝ մեկ ուղղությամ , հաջորդ 20 շարքում՝ առաջին 10 շարքին հակառակ ուղղությամ , հաջորդ 10 շարքում՝ այս 20 շարքին հակառակ ուղղությամ ն այդպես շարունակ: Միաժամանակ այգու խարսխային սյուների վրա պետք է սլաքներով նշել ագրեգատի շարժման ուղղությունը (տես նկ. 47):

Նկ. 68. ՊՌՎՆ-39000 մեքենան` այգեթաղին նախապատրաստված վիճակում:

Նկ. 69. ՊՌՎՆ-39000 մեքենայով կատարված այգեթաղ: Վազերը ձնավորվել

Մեքենաներով այգեթաղ կատարելուց հետո պետք է ստուգել առանձին վազերի աց մնացած օրգանները ն ահերի օգնությամ դրանք ծածկել հողով: Այգեթաղը կատարում են պլանավորված ձնով` ըստ հողմասերի կողմնադրության ն խաղողի սորտերի: Առաջին հերթին թաղում են հյուսիսային կողմնադրություն ունեցող լանջերի այգիները, այնուհետն հարավարնելյան ն այլն: Այն սորտերը, որոնց շիվերն ավելի լավ են փայտանում, շուտ են թաղում: Այգե ացը պետք է սկսել վաղ գարնանը՝ հյութաշարժության նախօրյակին, եր ցրտերի վտանգն անցել է ն այգում կարելի է աշխատել: Առաջին հերթին այգիները պետք է ացել լանջերում, չոր քարքարոտ հողերում, որտեղ վազերի օրգանները հողի տակ շուտ են տաքանում, այնուհետն` հարթավայրում ն խոնավ տեղերում: Վազերը ացելիս հողը զգուշությամ հեռացնել այնպես, որպեսզի գործիքները չվնասեն թները, մատերն ու աչքերը, որից հետո վազը ձեռքով արձացնել ու թափ տալ: Թափված հողը ցրել միջշարքային

տարածության մեջ, հեռացնել նան ների մոտ եղած հողն ու դրանց շուրջը` 10-15 սմ խորությամ , աժակներ պատրաստել: ՈՒշադիր լինել, որ վազերի առանձին թները կամ մատերը չմնան հողի տակ, մաքրվեն ները, հեռացվեն մակերեսային արմատները (կատարովկա): Այգե ացն ավարտել սեղմ ժամկետում ն որակով: Այն չպետք է ուշացնել, որովհետն մարտի վերջին ն ապրիլի սկզ ին օդի ջերմաստիճանն արագորեն արձրանում է ն տաքացնում հողը: Դա նպաստում է հողի տակ աչքերի ուռչելուն կամ ացվելուն, որոնք ուշացած այգե ացի ժամանակ, գործիքների հետ շփումից, թափվում են կամ վնասվում: Բացված ող ոջները` հողի տակից դուրս գալուց հետո, հեշտությամ ցրտահարվում են կամ արնահարվում, ինչի հետնանքով տեղի է ունենում երքի զգալի կորուստ: Այն տարածքներում, որտեղ կատարվել է մեքենայական այգեթաղ, անհրաժեշտ է կիրառել ՊՌՎՆ-74000, ՆՅՈՒ-39 մեքենաներ ն քամհարներ: Վերջին ժամանակներս լայնորեն օգտագործվում է ՊՌՎՆ-74000 հարմարանքը, որը հավաքվում է ՊՌՎՆ-2,5Ա գութան-փխրեցուցչի վրա: Հարմարանքի հիմնական անող օրգաններն են այգե ացի աջ ն ձախ լիսեռային իրաններն ու զսպանակավոր երեսակների վրա դրված սկավառակները: Հարմարանքն ունի նան միջշարքերի կենտրոնական մասի հողը փխրեցնող թաթիկներ: Նախքան աշխատանքն սկսելը կարգավորում են վարի խորությունը, սկավառակների տեղակայման արձրությունը, անկյուններն ու զսպանակների ձգվածությունը: Ագրեգատը վերջնականապես կարգավորելուց հետո անհրաժեշտ է ստուգել այգե ացի որակը: Վնասվածքներ նկատելիս թուլացնել զսպանակների ձգվածությունը: Այգե ացի ավարար արդյունք ստացվում է այն դեպքում, եր վազերը տնկված են ըստ ագրոտեխնիական պահանջների: Վազերի շեղվածությունը շարքերում չպետք է գերազանցի 5-7, իսկ շարքերի լայնությունը՝ 10 սմ: Գոյություն ունի մեքենայական այգե ացի մի քանի տեխնոլոգիա: Խորհուրդ է տրվում այգե աց կատարել երեք անցումով: Առաջին անցման ժամանակ ՊՌՎՆ-2,5Ա գութան-փխրեցուցչի վրա տեղակայվում է ՊՌՎՆ-74000 հարմարանքի լրակազմը (նկ. 70), իսկ համեմատա ար ծանր հողային պայմաններում կիրառում են ՆՅՈՒ-39 հարմարանքը (նկ. 71): Այս դեպքում իրանները ծածկաթմ ից կտրում ն միջշարքերն են տեղափոխում հողաշերտի 25-35 7-ը, զսպանակավոր երեսակների վրա դրված սկավառակները թափանցում են ծածկաթմ ի մեջ, այն խարխլում ն վերցնելով հողի նս 20-35 7-ը, տեղափոխում ու դատարկում են ացած ակոսների մեջ:

Նկ. 70. Այգե ացի ՊՌՎՆ-74000 հարմարանք. 1. վարող իրան, 2. սկավառակ, 3. մաքրիչ, 4. երասանակ, 5. զսպանակ, 6. վահան:

Նկ. 71. Այգե ացի ՆՅՈՒ-39 մեքենա. 1. սկավառակ, 2. վարող իրան, 3. հերկող խոփիկ, 4. քաղհանող թաթիկ, 5. փոցխ, 6. կայունարար դանակ, 7, 11, 15. զսպանակներ, 8, 10. հոդակապ, 9. ամուր գնդերիթ, 12, 16. երկաթաձող, 13. չորսու, 14. արձակ, 17. երկհարթակ հոդակապ, 18. լիսեռ, 19. թիակ:

Առաջին անցումից 2-3 օր հետո, եր կիսա աց ծածկաթմ երը որոշ չափով չորացել են, կատարում են երկրորդ անցումը: Այդ նպատակով հարմարանքի վրա տեղակայում են միայն սկավառակներն ու փխրեցնող թաթիկները: Այս անցման ժամանակ սկավառակների միջոցով ծածկաթմ ից հեռացվում է հողաշերտի 20 7-ը: Երկու անցման ընթացքում հեռացված հողի ծավալը կազմում է 60-70 7: Երրորդի դեպքում օգտագործվում են արձր ճնշման քամհարներ, որոնց օգնությամ հեռացվում է հողի մնացած մասը (նկ. 72):

Նկ. 72. Բարձր ճնշման քամհար:

Երրորդ անցումից հետո շարքերում մնում է աննշան քանակությամ հող, որը ցրելու համար նպատակահարմար է էտի ու չոր կապի աշխատանքներն ավարտելուց հետո ՊՌՎՆ-72000-ով կատարել միջվազային մշակություն, որը հնարավորություն կտա վերջնականապես ցրել ծածկաթում ը: Վերոհիշյալ մեքենաներից ացի, նախկին գյուղատնտեսական մեքենայացման ու էլեկտրիֆիկացման հայկական գ/հ ինստիտուտում՝ Ժ.Ա. Աղաջանյանի կողմից, ստեղծվել էին այգե ացի ՄՌՎ-1 (նկ. 73) ն ՄՌՎ-1,5 հարմարանքները, որոնք (ըստ Ժ.Ա.Աղաջանյանի տվյալների) մեկ անցման ժամանակ ծածկաթմ ից հեռացնում են հողի 60-80 7-ը, իսկ ակտիվ աշխատանքային օրգաններով ն քամհարով համալրման դեպքում՝ 90-95 7-ը:

Նկ. 73. Այգե ացի ՄՌՎ-1 մեքենա:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Ծանոթանալ ձեռքով կատարվող լրիվ այգեթաղի ն ծերկապի աշխատանքների տեխնոլոգիային: 2. Պաստառների ն նկարների վրա ուսումնասիրել մեքենայական այգեթաղի տեխնոլոգիան` ձնավորման տար եր համակարգերի դեպքում: 3. Այգում ուսումնասիրել վազերի շիվերի հասունացման ն տերնաթափի աստիճանը, որոշել` որքանով է վազը նախապատրաստվել ձմռան ցրտերին ն եր կարելի է այն թաղել: 4. Ծանոթանալ ձեռքով կատարվող այգե ացի տեխնոլոգիային: Եր պետք է այն կատարել: 5. Ցուցադրել նկարներ, ուսանողներին ծանոթացնել մեքենայական այգե ացի տեխնոլոգիային, ացատրել այգեթաղ ն այգե աց կատարող մեքենաների աշխատանքային սկզ ունքներն ու կիրառման արդյունավետությունը:

Նյութեր ն սարքավորումներ: Այգեգործական մկրատներ, ահեր: Գրականություն` 1, 6, 7

ԳԼՈՒԽ Ճ

ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐԻ, ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԵՎ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ԱՆԲԱՐԵՆՊԱՍՏ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՎԱԶԻ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՎՐԱ

Հայաստանի խաղողագործական տարածքներում այգիներին զգալի վնաս են հասցնում ցրտահարությունները, կարկուտը, հիվանդություններն ու վնասատուները, ինչի արդյունքում տեղի է ունենում երքի էական կորուստ: Հաճախ, սաստիկ ձմռանը, վազերն ամ ողջովին ցրտահարվում են, ն հետնանքները վերացնելու, այսինքն` վազը վերականգնելու նպատակով, կտրում են վերգետնյա ունը: Այն տարիներին, եր մեծ չափերի է հասնում հիվանդությունների ու վնասատուների տարածվածությունը, երքի կորուստը կազմում է 85-90 7 ն ավելի: ՈՒստի ցրտահարությունների, հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ անհրաժեշտ միջոցներ ձեռնարկելու համար` պետք է ճիշտ ախտորոշել վնասվածությունն ու ըստ դրա՝ կազմակերպել վազերի վերականգնման ն պայքարի աշխատանքները:

ԹԵՄԱ 20

ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ, ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐԻՑ,

ՑՐՏԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԵՎ ԿԱՐԿՏԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԽԱՂՈՂԻ

ՎԱԶԻ ՏԱՐԲԵՐ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՎՆԱՍՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ԱԽՏՈՐՈՇՈՒՄԸ

Պարապմունքի նպատակը: ՈՒսանողներին ացատրել ն ցույց տալ վազի տար եր օրգանների վնասվածությունը, սահմանել առաջացման պատճառները, որոշել հարուցիչը: Ընդհանուր տեղեկություններ: Ցրտահարության, կարկտահարության, վնասատուների ն հիվանդությունների հասցրած վնասի պատճառով խախտվում է վազի առանձին օրգանների նորմալ կենսագործունեությունը: Ստորն ներկայացվում է վազերի տար եր նույթի վնասվածության համառոտ նկարագրությունը: 1. 3-6 օր սենյակային պայմաններում ջրի մեջ դրված մատերի աչքերն, ըստ հանգույցների, կտրել երկայնական ուղղությամ ն կատարել դրանց առողջ ու վնասված ող ոջների հաշվառում: Կտրվածքներում գորշություն ունեցող ող ոջները համարել ցրտահարված (տես. նկ. 23), որոշել դրանց տոկոսը:

2. Որոշել միամյա մատերի, ենթաթների, թների ու նի ցրտահարության աստիճանը: Սուր դանակով ացել միամյա մատի կեղնը. եթե հյուսվածքները գորշ գույն ունեն, ուրեմն ցրտահարվել են: Ենթաթների, թների ու նի տար եր մասերի վրա դանակով ացել կեղնը: Եթե նափայտի հյուսվածքները գորշ գույն ունեն, ուրեմն ցրտահարվել են: 3. Եթե տար եր աստիճանի վնասվածություն են ստացել միայն կենտրոնական ող ոջները, ապա վազերի եռնվածությունը կարելի է որոշել հետնյալ անաձնի օգնությամ . Y X , 1 - 0,01A որտեղ Ճ-ը անհրաժեշտ եռնվածությունն է, Y-ը՝ վազի եռնվածությունը նորմալ ձմեռելու դեպքում, A-ն՝ ցրտահարված կենտրոնական ող ոջների տոկոսը: 4. Արմատների վրա գոյանում են ուռուցքներ (նկ. 74), որոնք հետագայում ճեղքվում են ն միկրոօրգանիզմների վնասակար ազդեցությունից փտում (ֆիլոքսերա):

Նկ. 74. ա. ֆիլոքսերայով վարակված խաղողի վազի արմատները. . արմատի ուռուցքը (մեծացրած), գ. ֆիլոքսերայի գաղութը հաստ արմատի վրա (մեծացրած):

5. Նկատվում են վազերի ստորգետնյա նի ն արմատների քերծվածքներ՝ անդրկովկասյան մարմարյա զեզ (նկ. 75):

♀

♂

Նկ. 75. Անդրկովկասյան մարմարյա զեզ. ա. զեզը, . հարսնյակները, գ. թրթուրն անցքերում` հարսնյակավորման նախօրյակին, դ. թրթուրը կրծում է վազի ստորգետնյա ունը:

6. Վերգետնյա նի ն թների վրա նկատվում են տար եր մեծության ուռուցքներ, հատկապես ցրտից վնասված տեղերում: ՈՒռուցքների մեջ են ներթափանցում ակտերիաներ, որոնց գործունեությամ վնասված ունը կամ թները չորանում են ( ակտերիալ քաղցկեղ): 7. Շիվերի վրա նկատվում են համեմատա ար խորը քերծվածքներ, որոնք հետագայում գորշանում կամ սնանում են՝ միջակ կարկտահարություն (նկ. 76):

Նկ. 76. Կարկտահարությունից միջակ վնասված երքատու շիվերի կանաչ էտը:

8. Շիվերի վրա նկատվում են մուգ գորշավուն ծեր, որոնք պատվում են մոխրագույն փոշով, հետագայում ածխանում են ու չորանում՝ օիդիում (նկ. 77):

Նկ. 77. Օիդիումով վարակված խաղողի ողկույզը (ա) ն շիվը ( ):

9. Շիվերի վրա նկատվում են կապտականաչավուն երկար ծեր, որոնք հետագայում գորշանում են: Վարակված մասում կեղնը չմշկվում է ն ճաքճքում: Այդ ճեղքերից խոնավ պայմաններում դուրս է գալիս սպիտակ փոշի (միլդյու): 10. Վաղ գարնանը վազերի վրա նկատվում են ացակայող կամ վնասված ձմեռող աչքեր` տերնաոլոր երկարակնճիթ զեզ (նկ.78):

Նկ. 78. Տերնաոլոր երկարակնճիթ զեզ. ա. էգ զեզը,

. թրթուրը, գ. հարսնյակը:

11. Շիվերը արակ են, երկար միջհանգույցներով, ունեն աց կանաչ գունավորում (աճի սկզ նական շրջանում լույսի պակաս):

12. Շիվերն ունեն կարճ միջհանգույցներ, տերնները մանր են, կուչ եկած (վիրուսային հիվանդություն կամ շիվը վարակված է ոստայնատիզով): 13. Շիվերի վրա առաջացել են երկարավուն խոցեր՝ գորշ գույնի հաստացած եզրերով: ՈՒժեղ վարակի դեպքում խոցերն ածխանում են, դառնում փխրուն ու հեշտությամ կոտրվում են (անտրաքնոզ): 14. Երիտասարդ շիվերը հիմքից գորշանում են, պատվում մոխրագույն փոշով, հետագայում ածխանում են: ՈՒշ վարակի դեպքում շիվերի վրա առաջանում են ծավորություններ (օիդիում): 15. Շիվերի վրա առաջանում են կապտականաչավուն երկար ծեր, որոնք հետագայում գորշանում են: Վարակված շիվի ծայրամասը կանաչադեղնավուն գույն է ստանում, ծնկաձն ծռվում է ն խոնավ եղանակին ծածկվում սպիտակ փոշով (միլդյու): 16. Տերնի վրա առաջանում են մեկ կամ մի քանի կանաչադեղնավուն ծեր: Դրանց հակառակ երեսից (տերնի տակի կողմից), արձր խոնավության պայմաններում, առաջանում են հարուցիչ սնկի մեծ քանակությամ սպորակիր թելիկներ՝ ամառային սպորներով, որոնք հերձանցքներից փնջերով դուրս գալով տերնի հակառակ երեսը, այն պատում են սպիտակ փառով (միլդյու): Բծերը հետագայում չորանում, փշրվում են: 17. Տերնների վրա առաջանում են կլոր, փայլուն, փոքր ծեր, որոնք ծածկվում են մոխրավուն փոշու նուր շերտով: Թեթն քամուց կամ այլ շարժումից փոշին մաքրվում է: Վարակված տեղում մնում են մուգ գորշ կամ սն գույնի ծեր, որոնք, միանալով, պատում են տերնը: ՈՒժեղ վարակի դեպքում տերնների աճը կանգ է առնում (օիդիում): 18. Տերնների վրա առաջանում են տար եր մեծության անկյունաձն ծեր, որոնք, իրար միանալով, առաջացնում են գորշ գույնի մեծ ծեր, որոնք կենտրոնական մասից չորանում են: Տերնի վարակված ջղերի վրա առաջանում են նույն ձնի խոցեր, տերնները ծռվում են ու թափվում (անտրաքնոզ): 19. Տերնի ստորին երեսին գոյանում է սպիտակ խավ, որը մինչն աշուն գորշանում է, իսկ տերնի մակերեսին առաջանում են ուռուցքներ (խաղողի էրիոֆիս տիզ): 20. Ժապավենաձն կրծած տերններ, սիգարաձն ոլորած առանձին տերններ, որտեղ կատարվում է ձվադրում (տերնաոլոր երկարակնճիթ զեզ): 21. Տերնները կորցնում են կանաչ գույնը: Խաղողի սպիտակ սորտերի տերնների ջղերի ուղղությամ առաջանում են դեղնականաչավուն ծեր: Սնապտուղ սորտերի վրա գոյանում են կարմրագորշագույն ծեր (խաղողի ոստայնատիզ):

22. Մայիսի սկզ ին նոր զարգացող տերնների հակառակ երեսին նկատվում են սպիտակ ծեր, որոնք հետագայում միաձուլվում են: ՈՒժեղ վարակի դեպքում տերնները չորանում են (խաղողի ցիկադա): 23. Տերնների ինտենսիվ կանաչ գույնը փոխվում է դեղնավունի, կանաչ են մնում միայն ջղերը (քլորոզ): 24. Ծաղկա ույլերի վարակված մասերը դառնում են կանաչադեղնավուն, խոնավ պայմաններում ծածկվում են սպիտակ փառով, շատ արագ գորշանում են ու թափվում (միլդյու): 25. Թրթուրները ծակում են ծաղկակոկոնները, ոստայնաթելով միացնում դրանք ն կազմում իրենց ույնը: Յուրաքանչյուր թրթուր վնասում է 28-60 կոկոն (ողկուզակեր): 26. Նոր կազմակերպված վարակված պտուղները կանաչադեղնավուն գույն ունեն ն խոնավ պայմաններում ծածկվում են սպիտակ փոշով: Ավելի ուշ վարակվելիս պտուղները գորշ-կապտավուն գույն են ստանում, հիմքից չմշկվում են ն թեթն շարժումից թափվում (միլդյու): 27. Ծաղկա ույլերը ծածկվում են մոխրագույն փոշով, չորանում են ն խոնավ եղանակին փտում (օիդիում): 28. Վարակված պտուղների վրա առաջանում են գորշ ծեր, իսկ ուժեղ վարակի դեպքում՝ փոս ընկած մեծ խոցեր: Այդ մասում պտուղը կարող է ճեղքվել ն կնկատվեն սերմերը (անտրաքնոզ): 29. Թրթուրները պտուղների վրա ացում են անցքեր ն սնվում պտղահյութով: Խոնավ պայմաններում պտուղները նեխում են (ողկուզակեր): 30. Պտուղների վրա գոյանում են գորշ, այնուհետն` կապտավուն ծեր, որոնք աստիճանա ար ծածկվում են մանր շտիկներով, ինչի արդյունքում պտուղները կնճռոտվում են (սն փտում): 31. Պտուղների վրա առաջանում են գորշ-կապտավուն ծեր, որոնք սկսվում են պտղակոթերից: Պտղամաշկը ծածկվում է մանր մոխրագույն շտիկներով: Պտուղները կնճռոտվում են ու չորանում (սպիտակ փտում): 32. Անձրններից հետո պտուղները ճաքում են, ծածկվում մոխրագույն որ ոսի խիտ շերտով, կնճռոտվում են ու փտում (ազնիվ փտում, հարուցիչը՝

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Նկարագրել ներկայացվող նմուշների (արմատ, մատ, աչք, ազմամյա ն միամյա մասեր, տերններ ն այլն) վնասվածության տարերիչ առանձնահատկությունները: 2. Նկարագրել նմուշների վնասվածության պատճառները: 3. Ծանոթանալ համապատասխան գրականության մեջ նկարագրված հարուցիչների զարգացման առանձնահատկություններին, ինչպես նան դրանց դեմ կազմակերպվող պայքարի միջոցառումներին:

Նյութեր ն սարքավորումներ: Խաղողի վազի տար եր օրգանների նմուշների ցուցադրում՝ վնասված ինչպես ցրտերից, այնպես էլ հիվանդություններից ու վնասատուներից: Գրականություն` 1, 15

ԳԼՈՒԽ Ճ1

ԽԱՂՈՂԻ ԲԵՐՔԱՀԱՎԱՔԸ: ՍՊԱՍՎՈՂ ԲԵՐՔԻ ՔԱՆԱԿԻ

ՆԱԽՆԱԿԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ ԵՎ ԲԵՐՔԱՀԱՎԱՔԻ ՊԼԱՆԻ

ԿԱԶՄՈՒՄԸ

Բերքահավաքը ճիշտ կազմակերպելու, առանց կորստի, սեղմ ժամկետում ավարտելու համար պետք է կատարել նախապատրաստական աշխատանքներ: Առաջին հերթին հարկավոր է որոշել սպասվող երքի քանակն՝ ըստ առանձին այգիների ու սորտերի, ապա` երքահավաքի ճիշտ ժամկետը, անվորական ուժի պահանջը, անհրաժեշտ տարան ու տրանսպորտային միջոցները: Նման պլաններ կազմելու համար ամեն տարի կատարում են սպասվող համախառն երքի նախնական հաշվառումներ ն որոշում կատարվող աշխատանքների ծավալը: Օրինակ՝ շպալերային այգում, որտեղ հիմնականում Մսխալի սորտի վազեր են, յուրաքանչյուր մեկ հեկտարի վրա հաշվառվել է 65 վազ: 2,51,5 մ տնկման խտության դեպքում այդ տարածքում լինում է 2666 վազ: 107 նոսրության դեպքում մեկ հեկտարի վազերի քանակը կլինի 2666 266 Հ 2400 վազ: 65 հաշվարկային վազերի վրա եղել է ընդամենը 2275 ողկույզ: Որոշում ենք՝ 1. Մեկ վազի ողկույզների միջին քանակը՝ 2275 : 65 Հ 35 ողկույզ: 2. Գրականությունից հայտնի է, որ Մսխալի սորտի մեկ ողկույզի միջին կշիռը 180 գրամ է: 3. Հետնա ար, մեկ վազից ստացվող միջին երքը կլինի՝ 35 ողկույզ180 գրամ Հ 6,3 կգ: 4. Մեկ հեկտարի միջին երքը կլինի՝ 2400 վազ6,3 կգ Հ 151,2 ցենտներ: Անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ ըստ կլիմայական պայմանների, տար եր սորտերի մեկ ողկույզի միջին կշիռը կարող է տատանվել հետնյալ սահմաններում (աղ. 15).

Աղյուսակ 15 Տար եր սորտերի վազերի մեկ ողկույզի միջին կշռի մոտավոր տվյալները Արարատյան հարթավայրի պայմաններում Հ/հ

Սորտը Մսխալի Արարատի Ոսկեհատ Վանի Հայրենիք Հայաստան Անահիտ Այվազյանի վարդա ույր Կանգուն Հաղթանակ

Ողկույզի միջին կշիռը, գ

ԹԵՄԱ 21

ԲԵՐՔԱՀԱՎԱՔԻ ՊԼԱՆԻ ԿԱԶՄՈՒՄԸ

Պարապմունքի նպատակը: Բերքի նախնական հաշվառման տվյալների հիման վրա ուսանողներին սովորեցնել` ինչպես կազմել խաղողի երքահավաքի պլանը: Ընդհանուր տեղեկություններ: Հիմք ընդունելով երքի նախնական հաշվառման տվյալները, տար եր սորտերի երքի հասունացման ժամկետներն ու օգտագործման ուղղությունը (թարմ օգտագործում՝ իրացում, վերամշակում՝ գինի, հյութ, պահպանում), կանխատեսում են կատարվող աշխատանքների ամ ողջ ծավալը: Որոշում են երքահավաքի ժամկետները, պահանջվող անվորական ուժը, տարողությունները, փոխադրամիջոցները, նյութերը: ՊԱՀԱՆՋՎՈՂ ԲԱՆՎՈՐԱԿԱՆ ՈՒԺԻ ՀԱՇՎԱՐԿ: Ելնելով երքահավաքի ժամանակ կատարվող աշխատանքների նույթից` անվորական ուժի հաշվարկի համար օգտվում են տվյալ համայնքում գործող արտադրական նորմաներից: Բերքահավաքի ժամանակ մեկ մարդ-օրվա մոտավոր արտադրական նորման երվում է աղյուսակ 16-ում: ՏԱՐՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ, ՆՅՈՒԹԵՐԻ ԵՎ ՓՈԽԱԴՐԱՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՊԱՀԱՆՋԻ ՀԱՇՎԱՐԿ: Բերքահավաքի ժամանակ օգտագործում են այգեգործական մկրատներ ն դանակներ: Կտրված ողկույզները դասավորում են 8-10 կգ տարողությամ արկղերի, զամ յուղների կամ դույլերի մեջ ն փոխադրում միջշարքերից դուրս՝ այգեմիջյան ճանապարհների վրա, որից հետո արձում են փոխադրամիջոցներին ն տեղափոխում համապատասխան վայր:

Աղյուսակ 16 Բերքահավաքի ժամանակ 1 մարդ-օրվա մոտավոր արտադրական նորման Արարատյան հարթավայրի պայմաններում Արտադրական նորման Հ/հ Աշխատանքների անվանումը 150 ց/հա երքատվության դեպքում Սեղանի սորտերի ընտրովի երքահավաք 3,0 ց Սեղանի սորտերի զանգվածային 5,0 ց երքահավաք Տեխնիկական սորտերի երքահավաք 5,0 ց Բերքը շարքերից դուրս երել դեպի 10,0 ց այգեմիջյան ճանապարհ Բերքը արձել փոխադրամիջոցներին 30,0 ց Բերքը դատարկել փոխադրամիջոցներից 30,0 ց Բերքը փոխադրել մինչն 5 կմ 25,0 ց հեռավորության վրա գտնվող կետ Նույնը` մինչն 3 կմ 30,0 ց Բերքը տեսակավորել ն դասավորել 2,0 ց արկղերում 10 Բերքով լի արկղերը վերնից ամրացնել 150,0 հատ տախտակներով (կափարիչ) 11 Գրել պիտակները ն փակցնել արկղերին 200,0 հատ 12 Տեսակավորել տեխնիկական սորտերը 2,0 ց Բացի այդ, տեխնիկական սորտերի երքը փոխադրում են առանց տարաների: Այդ նպատակով կիրառվում են ԱՎՆ-0,5 մակնիշի ագրեգատները (նկ. 79), որոնք կցվում են ԴՏ-20 ն այլ անիվավոր տրակտորներին: Աշխատանքը կատարում են հետնյալ հաջորդականությամ : Բանվորները այգու մի կողմից նախօրոք հավաքում են երքը ն լցնում միջշարքերում դրված 15-20 կգ տարողությամ արկղերի մեջ: Ագրեգատը, շարժվելով միջշարքով, մոտենում է լցված տարային ու կանգնում: Դրա առջնից գնացող երկու արձող անվորները արկղերի երքը լըցնում են շերեփի մեջ, իսկ դատարկ արկղերը դնում ագրեգատի հարթակի վրա: Բանվորների ազդանշանից հետո` ագրեգատը շարժվում է ն մոտենում հաջորդ տարաներին: Աշխատանքի այդ սկզ ունքը կրկնվում է մինչն շերեփի լրիվ լցվելը: Լցված շերեփը դուրս է երվում միջշարքից ն իջեցվում միջվանդակային ճանապարհի եզրին: Բարձող անվորները հարթակի վրայից վերցնում են դատարկ արկղերը ն տեղափոխում այն շարքը, որտեղ կատարվելու է երքահավաքը: Եր ոլոր շերեփները լցվում են, դրանք հաջորդա ար միացվում, արձրացվում ն եռնաթափվում են ավտոմեքենայի մետաղական հարմարանքի դնովի թափքի մեջ

(նկ. 80): Ագրեգատի անընդհատ աշխատանքը սպասարկում են 35-40 անվոր:

Նկ. 79. ԱՎՆ-0,5 ագրեգատի սխեման. 1. հրապարակ, 2. մատեր, 3. կիսասռնի, 4. ռնակ, 5. շրջող հիդրոգլան, 6. սայլակ, 7. շերեփ, 8. ընդգրկիչ, 9. արձակ, 10. ոտնակ:

Նկ. 80. Խաղողի` առանց տարողությունների տեղափոխման սարքավորում. ա. արձրացնող մաս, . առջնի պատ, գ. ընդունող շերեփ, 1. ունկեր, 2. կեռ, 3. չորսու, 4. երկաթե կապ, 5. մետաղե կապ, 6. տելֆեր:

Գործարան տեղափոխելուց հետո երքը` ավտոմեքենայի թափքից, ավտոմատ սարքավորումների օգնությամ , եռնաթափվում է վերամշակող հարմարանքների մեջ: Այս ագրեգատի օգտագործումը հնարավորություն է տալիս աշխատանքի արտադրողականությունը արձրացնել 2,7 անգամ, իսկ ուղղակի ծախսերը կրճատել շուրջ 30 7-ով: Իրացման կամ պահպանման նպատակով հավաքված խաղողի սեղանի սորտերի երքը տեսակավորում են կամ նույն արկղերով փո145

խադրում համապատասխան կետ, որտեղ այն խնամքով տեսակավորում են ն դասավորում 7-10 կգ տարողությամ արկղերի մեջ:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

Վանի Հայրենիք Անահիտ Հայաստան Այվազյանի խոշորապտուղ Կանգուն Հաղթանակ

25 2,81,75 14 2,81,75 15 2,81,5 15 2,81,75

2,81,5

2,81,5 2,81,5

ց/հա

Բերքը մեկ վազից, կգ

Հաշվարկային վազերի քանակը, հատ Ողկույզների քանա կը հաշվարկային վազերի վրա, ողկույզ Մեկ ողկույզի միջին կշիռը, գ

Նոսրությունը, 7

Վազերի քանակը 1 հա-ում, հատ

Տնկման խտությունը, մ

Սորտը

Տարածությունը, հա

1. Հիմք ընդունելով երքի նախնական հաշվառման ցուցանիշները՝ աղյուսակ 17-ի տվյալների համաձայն, որոշել Վերին Արտաշատ համայնքի այգիներից սպասվող երքի քանակը ն համախառն երքն ըստ սորտերի: Աղյուսակ 17 Սպասվող երքի քանակը ն համախառն երքն ըստ սորտերի

2. Վերին Արտաշատ համայնքի վերոհիշյալ սորտերով հիմնված խաղողի այգիների երքը հավաքելու համար, ըստ սպասվող երքի ցուցանիշների, կազմել պլան, նկատի ունենալով, որ ըստ սորտերի երքահավաքը կատարվում է հետնյալ ժամկետներում. - Վանի՝ 10.10 մինչն 18.10 - Հայրենիք՝ 10.10 մինչն 18.10 - Անահիտ՝ 25.09 մինչն 02.10 - Հայաստան՝ 01.10 մինչն 09.10 - Այվազյանի խոշորապտուղ՝ 10.10 մինչն 20.10 - Կանգուն՝ 20.10 մինչն 25.10 - Հաղթանակ՝ 05.10 մինչն 12.10 Հաշվառման տվյալները գրանցել աղյուսակ 18-ում:

Գրականություն` 3, 6, 7

Աղյուսակ 18

Վանի Հայրենիք Այվազյանի խոշորապտուղ Հաղթանակ Անահիտ Կանգուն Հայաստան

10,0 450,0 10.10 18.10 10,0 420,0 10.10 18.10 5,0

500,0 10.10 20.10

12,0 8,0 15,0 6,0

380,0 350,0 350,0 450,0

05.10 25.09 20.10 01.10

12.10 02.10 25.10 09.10

առանց տարայի փոխադրամիջոց

մեքենաներ

այգեգործական մկրատներ

40-50 կգ տարողությամ զամ յուղներ

արկղեր կամ զամ յուղներ

Ամեն օր պահանջվում է նյութեր ն փոխադրամիջոցներ

երքը արձող ն եռնաթափող

երքը միջշարքերից փոխադրող

անվոր երքը հավաքող

Մեկ օրում հավաքվող երքի քանակը, ց

վերջը

Բերքահավաքի ժամկետը

սկիզ ը

Բերքն ըստ սորտերի, ց/հա

Տարածությունը, հա

Սորտը

Բերքահավաքի համար անհրաժեշտ օրերի քանակը, օր

Այգիների տարածությունը, երքատվությունը, երքահավաքի ժամկետները ն պահանջվող անվորական ուժի, նյութերի քանակն ու փոխադրամիջոցներն ըստ սորտերի

ԳԼՈՒԽ Ճ11

ՑԱԾՐԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ ԱՅԳԻՆԵՐԻ ՎԵՐԱԿԱՌՈՒՑՈՒՄԸ

ԵՎ ՆՈՍՐՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱՑՈՒՄԸ

2005 թ. տվյալներով, Հայաստանի հիմնական խաղողագործական տարածքներում խաղողի այգիների նոսրությունը կազմում է շուրջ 15-20 7, այսինքն` գոյություն ունեցող 19768,0 հեկտար այգիներից շուրջ 2965,2-3953,6 հա տարածության վրա վազեր չկան: Բացի մեծ քանակությամ երքի կորստից, նոսրության հետնանքով խաղողի այգու յուրաքանչյուր հեկտարի հաշվով կատարվում են զգալի աննպատակ դրամական ծախսեր` չհաշված ջրի, հանքային ն օրգանական պարարտանյութերի վատնումը: Որոշ համայնքների առանձին մենատնտեսների այգիներում նոսրությունը հասնում է միջին հաշվով 20 7-ի: Հաշվարկներով պարզվել է, որ միայն նոսրության վերացմամ հնարավոր է խաղողի համախառն երքն ավելացնել շուրջ 15-20 7-ով: Միաժամանակ, քիչ չեն նան հին, ծերացած, իրենց դարն ապրած, ոչ մեքենահարմար, անարդյունավետ այգիներ, որոնք անհրաժեշտ է վերակառուցել ու վերականգնել: Նման այգիներ կան ինչպես Արարատյան հարթավայրում, այնպես էլ Նախալեռնային, Զանգեզուրի գոտիներում, Վայոց ձորի ու Տավուշի մարզերում: ՈՒստի հրամայական պահանջ է վերակառուցման ն վերականգնման միջոցով դրանք արդյունա երական այգիներ դարձնելը: ԹԵՄԱ 22

ԱՅԳԻՆԵՐԻ ՆՈՍՐՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱՑՈՒՄԸ,

ՆՈՍՐՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱՑՄԱՆ ՊԼԱՆՆԵՐԻ ԿԱԶՄՈՒՄԸ

Պարապմունքի նպատակը: Այգում ուսանողներին ցուցադրել շարքերում վազերի ացակայությունը, ացատրել նոսրության հետնանքով տնտեսությանը պատճառվող վնասները, միաժամանակ սովորեցնել նոսրության վերացման մեթոդիկան ն պլանների կազմման աշխատանքները: Ընդհանուր տեղեկություններ: Յուրաքանչյուր խաղողագործական տնտեսությունում, սկսած այգու հիմնման առաջին տարվանից, տար եր պատճառներով հնարավոր են վազերի անկման դեպքեր, ինչի հետնանքով այգին դառնում է ոչ լիարժեք: Խաղողի այգիների նոսրության հիմնական պատճառներն են այգու տեղի ոչ ճիշտ ընտրությունը, հողի նախատնկման ան ավարար մշակությունը, այգում աղուտ, ճահճացած ն փոշիացած կառուցվածքով առանձին հողակտորների առկայությունը, տնկանյութի ոչ ճիշտ ընտ148

Վանդակի անվանումը կամ համարը, սորտը 3-րդ վանդակ, Վանի

5-րդ վանդակ, Կանգուն

Շարքերի համարը

րությունն ու դրա որակը, մշակության աշխատանքների ան ավարարությունը, ան արենպաստ արտաքին պայմանները ն այգիների մեքենայացման ժամանակ վազերի մեխանիկական վնասումը: Այգիների լիարժեքությունն ավելի հեշտ է ապահովել տնկման առաջին երեք տարիներին, եր վազերի վերգետնյա օրգանները դեռ լրիվ չեն զարգացել ն լրացման նպատակով տնկված արմատակալների ստվերավորման հավանակությունը շատ քիչ է: Նման այգիների լիարժեքությունն ապահովելու համար` յուրարմատ տարածքներում, սկսած տնկման առաջին տարվա աշնանից կամ երկրորդ տարվա գարնանից, աց տեղերը պետք է լրացնել հիմնական սորտի մեկ-երկու տարեկան լավ զարգացած արմատակալներով, իսկ եթե հնարավորություն կա՝ նան անդալիսներով: Ֆիլոքսերայով վարակված տարածքներում այգին լրացնում են միայն մեկ-երկու տարեկան պատվաստված տնկանյութով: Խառը սորտերը պատվաստման միջոցով փոխարինում են հիմնական սորտով: Այգիների լրացումները կարելի է կատարել ն՛ աշնանը, ն՛ գարնանը, իսկ ոչ այգեթաղ այգիների գոտում՝ նան հարա երական հանգստի ժամանակաշրջանի տաք օրերին: Առաջին հերթին այգիները լրացնելու համար հարկավոր է կազմել պլան, որի մեջ պետք է նախատեսել անհրաժեշտ տնկանյութը, անդալիսների համար հնարավոր անդալիսացու մատերի քանակը, պահանջվող անվորական ուժը, դրամական ու նյութական ծախսերը՝ կապված լրացման աշխատանքների հետ: Լրացումների համար տնկման առաջին տարվա օգոստոսին, յուրաքանչյուր այգում՝ ըստ սորտերի, կատարում են գույքագրում ն ապրո ացիա: Պայմանական նշանների օգնությամ , աղյուսակ 19-ի տեսքով, տետրում նշում են առողջ (Է), ացակա ( - ), թույլ աճող վազերը (0), խառը սորտերը (): Աղյուսակ 19

5 ն այլն 5 ն այլն

Վազերի համարը

Ընդամենը՝ վազեր

4ն այլն

Է  Է Է Է Է 

Է Է  Է -

Է Է  Է Է Է Է Է

 Է Է Է Է  Է Է

շատ թույլ

ացակա խառը վազեր

Հաշվառումներից ն աղյուսակում գրանցումներ կատարելուց հետո որոշում են յուրաքանչյուր շարքում ացակա, թույլ ն հիվանդ ու խառը վազերի քանակը: Վերջնական արդյունքները գրանցում են աղյուսակ 20-ում: Աղյուսակ 20

5-րդ վանդակ, Կանգուն

3-րդ վանդակ, Վանի

Թույլ կամ Կատարել լրացումներ Վանդա- Շարքե- ԲացաԽառը հիվանդ արմա- անդա- պատկի համա- րի հա- կա վավազեր, վազեր, տակալ- լիսնե- վաստրը, սորտը մարը զեր, հատ հատ հատ ներով րով ներով 5 ն այլն ընդա42 մենը 5 ն այլն ընդա21 մենը

Եթե մեկ կամ երկու տարեկան այգիների նոսրությունը 70 7-ից արձր է, ապա նպատակահարմար է այդ այգիները քանդել ն տնկել նորը: Այն դեպքում, եր երքատու այգիներում նոսրությունը հասնում է 40-50 7-ի, նպատակահարմար է կատարել անդալիսներ, իսկ եթե անդալիսացու մատեր չկան, ացակա վազերի տեղը կարելի է լրացնել մեկերկու տարեկան լավ զարգացած արմատակալներով: Եթե այգիներում վազերի աճեցողությունը թույլ է, դրանք վարակված են սնկային հիվանդություններով, իսկ նոսրությունը 50 7-ից արձր է, ապա նման այգիները քանդում են:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Արարատյան հարթավայրի խաղողի երկու տարեկան այգում նոսրությունը կազմում է 15 7: Այգին լրացնել համապատասխան եղանակով: 2. Արմավիրի մարզում 25 հա խաղողի երքատու այգու նոսրությունը կազմում է 45 7: Ինչպես վարվել նման դեպքում:

3. Հյուսիսարնելյան գոտում (Տավուշ, Իջնան) երկու տարեկան խաղողի 20,0 հա այգում (տնկման խտությունը՝ 2,51,5 մ) նոսրությունը կազմում է 25 7, իսկ խառը սորտերի վազերի քանակը՝ 10 7, պատվաստացու սորտը՝ Լալվարի: Կազմել նոսրությունը վերացնելու պլան ն այն լրացնել աղյուսակ 21-ի տեսքով: Աղյուսակ 21 Վազերի Պահանջվող ՊատվասԼրաց- Լրացման տնկման արմատակալՊատվաստացու ման ժամկետխտությունը, ների քանակը, տակալը սորտը տեսակը ները մ հատ Բեռլանդիերի Լալվարի 2,51,5  Ռիպարիա5ԲԲ Կո եր

ԹԵՄԱ 23

ԽԱՂՈՂԻ ԱՅԳԻՆԵՐԻ ՎԵՐԱԿԱՌՈՒՑՈՒՄԸ

ԵՎ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՈՒՄԸ

Պարապմունքի նպատակը: Ծանոթանալ այգիների վերակառուցման ն վերականգնման պլանների հետ ն ինքնուրույն կազմել այն: Ընդհանուր տեղեկություններ: Խաղողի վազը երկարակյաց ույս է: Լավ մշակության դեպքում այն կարող է պտղա երել 80 ն ավելի տարի: Սակայն, վատ խնամքի պատճառով, հաճախ զգալի քանակությամ վազեր ժամկետից շուտ շարքից դուրս են գալիս: Անկանոն հիմնված տնկարկներում անհնար է աշխատանքները մեքենայացնել կամ կիրառել արձր ագրոտեխնիկա: Նման դեպքերում հարկ է լինում այգիները վերակառուցել՝ հարմարեցնել մեքենայացման պահանջներին: Բացի այդ, կլիմայական ան արենպաստ պայմանների ազդեցությամ , հաճախ մեծ թվով վազեր ցրտահարվում են ու վնասվում: Շատ դեպքերում վազերի անորակ էտի հետնանքով, դրանց թները խիստ երկարում են ն նվազում է կենսունակությունը: ՈՒստի կրկին հարկ է լինում վերականգնել կամ երիտասարդացնել վազերը: Այգիները վերակառուցելու ժամանակ հաճախ անհրաժեշտություն է առաջանում փոխել վազերի տնկման խտությունը, ձնավորման

համակարգերը, շարքերի ուղղությունը, տնկման խորությունը ն այլն: Այգիները պետք է վերակառուցել, եթե վազերի կպչողականությունը ցածր է, ինչի արդյունքում արձր տոկոս է կազմում նոսրությունը կամ թուլանում է վազերի աճեցողությունը: Դա պետք է կատարել նան այն դեպքում, եր վազերը համատարած պատված են վերքերով կամ էլ այգիները հիմնվել են խառը, ոչ շրջանացված սորտերով ն վազերի երքատվությունը ցածր է: Իսկ եթե այգիներում ոչ շրջանացված սորտերի վազերը ծերացած չեն, ունեն ուժեղ աճեցողություն, ավարարում են մեքենայացման պահանջները, սակայն նվազ երքատու են, նպատակահարմար է դրանք վերապատվաստել արձրարժեք սորտերով: Ընդհանրապես այգիները կարելի է վերակառուցել տաշտաթաղի, հասարակ անդալիսի, վերապատվաստման, շարքերում վազերի խտացման կամ նոսրացման, թների կարճացման, նատման, ինչպես նան՝ հին, ոչ պիտանի այգիները քանդելու ն նորը տնկելու միջոցով: Հին այգիների վերակառուցման աշխատանքները տվյալ տնտեսությունում պետք է կատարել պլանավորված ձնով, աստիճանա ար` սկսելով ամենածեր ու ամենից անկանոն տնկված այգիներից: Իսկ եթե ամ ողջ տնտեսության հին այգիները միանգամից վերակառուցվեն, երքի զգալի կորուստ կլինի, ինչը տնտեսապես ձեռնտու չէ: Այգիների վերակառուցման դեպքում փոքր այգեկտորները միավորում են ն ստեղծում խոշոր զանգվածներ, որտեղ հնարավոր է որոշ աշխատանքներ մեքենայացնել, արձրացնել այգիների երքատվությունը: Մինչն հին, ծերացած այգիների վերակառուցման պլանների կազմումը, անհրաժեշտ է մանրամասն ուսումնասիրել վերակառուցման ենթակա այգու տարածքը: Այդ նպատակի համար անհրաժեշտ է հավաքել հետնյալ տվյալները. - այգու տարածքի անվանումը կամ համարը, - վերակառուցման ենթակա ամ ողջ այգու տարածությունը, հա, - հիմնական սորտերը ն դրանց գրաված տարածությունը, - վերջին 3-5 տարիներին այգում վազերի վիճակը, տարիքը, երքատվությունը, նոսրությունը (7), տնկման ձները (անկանոն, շարատունկ), - տնկման խտությունը, շարքերի ուղղությունը, - այգիները շպալերային են, թե թմ ային, - ձնավորման համակարգը ն էտի երկարությունը, - այգին յուրարմատ է, թե պատվաստակալների վրա պատվաստված, - այգին ջրովի է, թե անջրդի, - այգեթաղ կատարում են, թե ոչ:

Հետազոտման արդյունքների տվյալների հիման վրա կազմում են այգիների վերակառուցման պլան, որտեղ նշվում է վերակառուցման եղանակը՝ լրիվ թե մասնակի, ն կատարման մեթոդիկան: Արտադրության պայմաններում առավելապես տարածված է մասնակի վերակառուցման եղանակը՝ հասարակ անդալիսը (տես նկ. 21), կանաչ անդալիսը (նկ. 81), արմատակալներով տնկումը (տես նկ. 37), տաշտաթաղ անդալիսը (նկ. 82), տեղում պատվաստը (տես նկ. 32 ն 83), նատումը (նկ. 84), վազերն արմատախիլ անելը:

Նկ. 81. Կանաչ անդալիս:

Խաղողագործ-ֆերմերները կամ մենատնտեսներն` իրենց վերակառուցվող այգիների համար, նշված մեթոդներից ընտրում են այն, որն առավել արդյունավետ է ու շահավետ, քիչ աշխատատար ու քիչ ծախսատար է ն ավելի արագ կարող է ապահովել լրիվ երքատվություն:

Նկ. 82. Խաղողի վազի տաշտաթաղ անդալիսի տար եր եղանակներ:

Նկ. 83. Ճեղքային պատվաստի տար եր եղանակներ:

Նկ. 84. Վազերն երիտասարդացնելու նատման եղանակ. ա. գծիկներով ցույց է տրված, թե որտեղից պետք է նատել, . նատված վազի ստորգետնյա նի քնած ող ոջներից զարգացած մատերը (ձախ ն աջ կողմի մատերի վրա վաղ ծերատման հետնանքով առաջացած ճամատեր), գ. նատումից հետո՝ 2-րդ տարվա գարնանը, ձնավորված վազ:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Ծանոթանալ խաղողի այգիների վերակառուցման խնդիրներին ն կատարման մեթոդներին (նկ. 85):

































Θ















Θ





Θ



Θ































Θ

Θ

Θ

















Նկ. 85. Այգու վերակառուցման սխեման՝ շարքերով տնկման դեպքում (մաքրասորտությունը պահպանելու ն նոսրությունը վերացնելու համար):

Պայմանական նշաններ.  Θ   

Հիմնական սորտի վազեր, որոնք մնում են տեղում Բացակա վազեր, որոնք պետք է լրացվեն Խառը ն ոչ երքատու վազեր, որոնք պետք է արմատախիլ անել Խառը վազեր, որոնք ուժեղ են աճում, սակայն ունեն միջակ երքատվություն (դրանք ենթակա են տեղում պատվաստի) Անդալիս կատարելու ուղղությունը

2. Գրավոր հիմնավորել, թե ինչպես վարվել այն դեպքում, եթե սեփականատերը որոշել է իրականացնել այգիների լրիվ վերակառուցում, քանի որ այգետարածքները աժանված են մանր՝ 1,0-2,0 հեկտարանոց կտորների, տնկումները կատարվել են անկանոն՝ խառը սորտերով, մշակության մեքենայացման հնարավորություն չկա, երքատվությունը ցածր է: Դիտարկումները ներկայացնել աղյուսակ 22-ի տեսքով:

Աղյուսակ 22 Այգիների վերակառուցման մեթոդները 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Մեթոդները Հասարակ անդալիս Համատարած տաշտաթաղ անդալիս Տաշտաթաղ՝ առանձին վազերով Տեղում կատարվող պատվաստ Բնատում Շարքերով հիմնաշրջումից հետո արմատակալներով տնկում

Վերակառուցման մեթոդը

Օգտվելով աղյուսակ 22-ի տվյալներից` կազմել այգիների մասնակի վերակառուցման պլան. ա) այգին հիմնվել է յուրարմատ, երքատվությունը լավ է, սակայն նոսրությունը կազմում է 12 7, իսկ խառը սորտերը՝ 5 7, ) այգին յուրարմատ է, շարատունկ շպալերային, սակայն վազերը ծերացել են, իսկ վերգետնյա օրգաններն ունեն շատ թույլ աճ, գ) այգին հիմնվել է պատվաստված տնկանյութով, վազերը արձըր երք են տալիս, սակայն տնկումները կատարվել են անկանոն ն կան 15 7 խառը սորտեր, դ) համաձայն աղյուսակ 22-ի՝ տետրի մեջ գծել այգու վերակառուցման սխեման` ընդգրկելով ա, , գ կետերի տվյալները:

Նյութեր ն սարքավորումներ: Տետր, քանոն, մատիտ, ռետին: Գրականություն` 15

ԳԼՈՒԽ Ճ111

ԱՄՊԵԼՈԳՐԱՖԻԱ

Ամպելոգրաֆիան գիտություն է` շրջակա միջավայրի որոշակի պայմաններում խաղողի սորտերի ն տեսակների ուսումնասիրման, նըկարագրության, ինչպես նան դրանց հատկանիշների ն հատկությունների փոփոխականության օրինաչափությունների մասին: Ամպելոգրաֆիան աղկացած է ընդհանուր ն մասնավոր աժին-

ներից: Ընդհանուր ամպելոգրաֆիայի խնդիրն է խաղողի ընտանիքի դասակարգումը, սորտերի ծագման ուսումնասիրումը, դրանց փոփոխականությունը՝ կախված էկոլոգիական պայմաններից: Մասնավոր ամպելոգրաֆիան ներառում է սորտերի ուսա անական նկարագրությունը, դրանց ագրոկենսա անական ն տնտեսատեխնոլոգիական առանձնահատկությունները, մշակության տարածաշըրջանները ն երքի օգտագործման ուղղությունը (մասնագիտացումը): Ներկայումս գոյություն ունի fe եվրոպական տեսակի մշակովի խաղողի շուրջ 4000 սորտ, իսկ ամերիկյան տեսակների մշակովի խաղողի սորտերի ն հի րիդների քանակը հասնում է մի քանի հազարի: Նախկին ԽՍՀՄ հանրապետություններում մշ տեսակի խաղողի շուրջ 2000 սորտ, որից 1200-ը՝ տեղական (ա որիգեն): ԽԱՂՈՂԻ ՍՈՐՏԵՐԻ ԱՄՊԵԼՈԳՐԱՖԻԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՍԽԵՄԱՆ: Խաղողի նոր սորտերի նկարագրության կարգը կատարվում է հետնյալ սխեմայով. 1. Սորտի հիմնական անվանումն ու հայտնի հոմանիշները` դրա աճման տարածաշրջաններում: 2. Սորտի ծագումն ու դրա ստացման համար վերցված ելանյութը: Նշվում են նան ծագման վայրը, սորտի հեղինակի կամ հեղինակների անունները: 3. Սորտի հայտնվելու ն տարածման պատմությունը, եթե այն ներմուծված է այլ երկրներից կամ տարածաշրջաններից: 4. Սորտի տարածման շրջանները տվյալ երկրում, որ պետություններում ու մարզերում է այն ընդգրկված ստանդարտ սորտակազմում: 5. Բուսա անական նկարագրությունը: Սկզ ում նութագրվում է սորտի աճման վայրը, հողամասի կողմնադրությունը, հողը, տնկարկների հասակը, մշակության համակարգը, ձնավորումը, պատվաստակալը (ֆիլոքսերայով վարակված տարածքներում), ոռոգումը, այգեթաղ կամ ոչ այգեթաղ լինելը, որից հետո նկարագրում են՝ ա) շիվը, ) մատը,

գ) տերնը (8-12-րդ հանգույցներից վերցրած), դ) ծաղիկը, ե) ողկույզը, զ) պտուղը, է) սերմը: 6 . Ագրոկենսա անական նութագիրը. 1) վեգետացիայի ժամանակաշրջանը, 2) մատերի հասունացման աստիճանը, 3) վազերի աճեցողությունը, 4) երքատվությունը, 5) ծաղկաթափի աստիճանը ն պըտղաթափը, 6) ֆունկցիոնալ իգական ծաղիկներ ունեցող սորտերի լավագույն փոշոտիչները, 7) դիմացկունությունը՝ սնկային հիվանդությունների ն վնասատուների նկատմամ , 8) սորտերի կենսա անական առանձնահատկություններին համապատասխանող ագրոտեխնիկան, 9) առաջարկվող պատվաստակալը, 10) միջավայրի պայմանների նկատմամ սորտերի զգայնությունը: 7. Տեխնոլոգիական նութագիրը. 1) ողկույզի ն պտղի մեխանիկական կազմը, քաղցուի ելունքը, պտուղների մեխանիկական կազմությունը, 2) քաղցուի քիմիական կազմն ու դրա փոփոխությունը հասունացման ընթացքում, 3) սորտի օգտագործման ուղղությունը: 8 . Վարիացիա ն կլոն: Տալիս են վազերից առանձնացրած կլոնների համառոտ նութագիրը: 9 . Սորտի ընդհանուր գնահատականը: Սորտի համար տալիս են ընդհանուր եզրակացություն՝ նշելով այն տարածաշրջանը, որտեղ սորտն ավելի հեռանկարային է` այս կամ այն մթերքը ստանալու համար: ԹԵՄԱ 24

ԽԱՂՈՂԻ ՍՈՐՏԵՐԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸ:

ՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐՈՎ ՍՈՐՏԸ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՂ

ԱՄՊԵԼՈԳՐԱՖԻԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՍԽԵՄԱՆ

ԵՎ ՄԵԹՈԴԻԿԱՆ

Պարապմունքի նպատակը: ՈՒսանողներին սովորեցնել մորֆոլոգիական հատկանիշների տար երակիչներով սորտը նութագրող` խաղողի վազի օրգանների ուսա անական նկարագրման սխեման ն մեթոդիկան:

ՎԱԶԻ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ԲՈՒՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ՍԽԵՄԱՆ ԵՎ ՄԵԹՈԴԻԿԱՆ

1. ՇԻՎԸ: Շիվի հատկանիշները նորոշ են նրան միայն վեգետացիայի սկզ ում՝ 10-20 սմ երկարություն ունենալու դեպքում: Շիվի գագաթը ն դրանից անջատված առաջին հինգ տերնները նկարագրելիս անհրաժեշտ է նշել թավոտության առկայությունը, թավի նույթն ու աստիճանը (ոստայնանման, խոզամազային, թաղիքանման), գագաթի գու158

նավորումը: Առավել տարածված են շիվի առաջին տերնիկների հետնյալ գունավորումները. - նուր փայլուն, աց կանաչավուն կամ կիտրոնադեղին, ամողջապես լերկ, շիվը՝ միատարր մոխրականաչագույն, - խիտ թավով պատված սպիտակ գույնի, - ոսկեդեղնագույն, նարնջագույն, աց րոնզագույն, - վարդագույն կամ գինեկարմիր երանգով: 11. ՄԱՏԸ: Վեգետացիայի վերջում, հատկապես տերնաթափից հետո, միամյա մատը ձեռք է երում հանգույցների ն միջհանգուցային տարածությունների կեղնի յուրահատուկ գունավորում. - միջհանգույցները` գրեթե սպիտակ` մոխրագույն երանգով, հանգույցները՝ աց դեղին, - միջհանգույցները` աց վարդագույն, հանգույցները՝ մուգ կարմրամանուշակագույն, - միջհանգույցները՝ սպիտակ դեղնավուն, հանգույցները՝ դարչնագույն, - միջհանգույցներն ունեն համատարած վառ դեղին գունավորում, հանգույցները՝ գույնով գրեթե չեն տար երվում միջհանգույցներից, - միջհանգույցներն ու հանգույցներն իրենց ամ ողջ երկայնքով ունեն գրեթե միատարր վառ կարմիր գունավորում: 111. ՏԵՐԵՎԸ: Նկարագրման համար վերցնում են շիվերի միջին հարկերի՝ 8-12-րդ հանգույցների տերնները, որոնք ավելի նորոշ են տվյալ սորտին (տես նկ. 9-Ա): Նկարագրման համար պետք է ղեկավարվել աղյուսակ 23-ով:

Աղյուսակ 23 Խաղողի սորտը որոշելու համար տերնի մորֆոլոգիական առանձնահատկությունների նկարագրման ուղեցույց

Տերնի չափերը

Տերնի ձնը

Տերնաթիթեղի կորությունը

Տերնի մակերեսը

Տերնաթիթեղի երկարությունը (սմ) չափում են կենտրոնական ջղի տերնակոթունի միացման տեղից մինչն վերին ըլթակի ծայրի ատամը: Լայնությունը չափվում է տերնաթիթեղի ամենալայն մասում: Տերնները լինում են փոքր, որոնց տերնաթիթեղի երկարությունը մինչն 10 սմ է, միջին մեծության, որոնց տերնաթիթեղի երկարությունը մինչն 17 սմ է, խոշոր, եր այն 17 սմ-ից ավելի է:

Ըստ ձնի` տերնները լինում են երիկամաձն, կլորավուն, սրտաձն, սեպաձն ն ձվաձն (տես նկ. 8):

Տերնաթիթեղը կարող է լինել ա) գրեթե հարթ, փայլուն, հարթ կամ ողորկ, եզրերը ծալված ) ցանցավոր-կնճռոտ, եր ներքն կամ վերն, ալիքավոր, ակոսները, որտեղ գըտձագարաձն, անորոշ ձնի (նկ. 86): նվում են փոքր ջղերը, խորն են, սակայն դրանցով սահմանափակված մասերը մնում են հարթ, գ) շտիկավոր՝ փոքր կամ խոշոր, եր ջղերի միջն տարածությունը ուռուցիկ է` շտիկների տեսքով (նկ. 86):

Աղյուսակ 23-ի շարունակությունը

Տերնի Կողային կտրվածքները կտրտվածությունը Որոշվում է տերնա- Կողային կտրվածքները լինում են ոչ խոր, միջին խորության, թիթեղի վերին ն ստո- խոր ն շատ խոր: Խորությունը որոշում են` լթակները ծալելով: րին կողային կտըր- Բլթակը ծալում են կտրվածքի հատակի մակարդակին ն որովածքների առկայու- շում` որտեղ է դրա գագաթը: Եթե գագաթը հասնում է լթակի թյամ ն դրանց խո- ջղի միայն կեսին, ապա կտրվածքը ոչ խորն է: Եթե ուղղված րությամ : Ըստ տե- լթակի ծայրը հասնում է տերնակոթունի ն տերնաթիթեղի րնաթիթեղի` տերնը միացման տեղին, ապա կտրվածքը միջին խորության է, եթե կարող է լինել գրեթե ծալված լթակը փակում է տերնակոթունը տերնին միացնող ամ ողջական (եր տեղը՝ այն նորից ծալում են հակառակ ուղղությամ , այդ դեպկտրվածքները հա- քում կտրվածքը խորն է (տես նկ. 9-Բ): զիվ նկատելի են), 3-, ԿՏՐՎԱԾՔՆԵՐԻ ՏԻՊԵՐԸ` ԲԱՑ ԵՎ ՓԱԿ: Բաց են այն 5-, հազվադեպ՝ 7- կտրվածքները, եր հարնան լթակները չեն շփվում ն չեն ծածլթականի: կում մեկը մյուսին: Փակ կտրվածքների դեպքում հարնան ըլթակների եզրերը շփվում են կամ ծածկում միմյանց: ԲԱՑ ԿՏՐՎԱԾՔՆԵՐԸ լինում են՝ 1. հազիվ նկատելի, 2. անկյունաձն, 3. ճեղքաձն, 4. քնարաձն` նեղ երանով ն սուր հատակով, 5-6. կլորավուն հատակով, 6-9. հարթ հատակով, 7. գրեթե զուգահեռ կողմերով ն նեղ հատակով, 10. միատամ հատակով: ՓԱԿ ԿՏՐՎԱԾՔՆԵՐԸ լինում են՝ 1. գրեթե առանց լուսանցքի, 2.նեղ, էլիպսաձն լուսանցքով, 3.օվալաձն լուսանցքով, 4.ձվաձն լուսանցքով ն սրված հատակով, 5.ձվաձն լուսանցքով ն կլորավուն հատակով, 6.եռանկյունաձն լուսանցքով ն հարթ հատակով, 7.միատամ հատակով, 8.ընդլայնական-էլիպսաձն լուսանցքով (նկ. 87):

Տերնակոթունային կտրվածքը Տերնակոթունային կտրվածքը լինում է փակ ն աց: ՓԱԿ կտրվածքների դեպքում տար երում են հետնյալ տիպերը՝ 1. գրեթե լրիվ փակ, 2. ճեղքաձն լուսանցքով, 3. էլիպսաձն, 4.կլորավուն, 5. ձվաձն, 6.ձվաձն, այց սուր հատակով, 7. հակառակ ձվաձն ն լուսանցքով, 8. ընդլայնական-էլիպսաձն, 9. ընդլայնական էլիպսաձն, այց ջղերով սահմանափակված հատակով (նկ. 88ա): ԲԱՑ ԿՏՐՎԱԾՔՆԵՐԸ լինում են՝ աց քնարաձն. 1. կլորավուն հատակով, 2. սուր հատակով, 3. հարթ, սրված հատակով, 4. ջղերով սահմանափակված հատակով (նկ. 88 ): Բաց սլաքաձն. 1.նեղ,2.հավա-սարակողմ, 3.լայն (նկ. 88գ, դ): Բաց խթանով. 1.երկու կողմերից, 2.երկու արդ խթաններով (նկ. 88ե):

Աղյուսակ 23-ի շարունակությունը

Բլթակների ծայրի ատամիկները (ձները) ա) նեղ եռանկյունաձն, ) եռանկյունաձն լայն հիմքով, գ) եռանկյունաձն կլորավուն գագաթով, թույլ ուռուցիկ կողմերով, դ) անցողիկ՝ դեպի գմ եթաձն, ե) գմ եթաձն, զ) գմ եթաձն, լայն հիմքով, է) ցածր գմ եթաձն, ը) ն թ) շատ ցածր ն լայն գմ եթաձն (նկ. 89):

Տերնի եզրային ատամիկները (ձները)

Տերնի թավոտութունը

Տերնի աշնանային գունավորումը

ա) նեղ եռանկյունաձն, Տերնաթիթեղը կարող է լինել՝ ) եռանկյունաձն, ա) լերկ, հարթ կամ ողորկ, առանց ուղիղ, թավի, գ) եռանկյունաձն թեք ) կարող է պատված լինել թույլ կամ սղոցաձն, կամ ուժեղ ոստայնանման դ) եռանկյունաձն` թավով, որը աղկացած է ուռուցիկ կողմերով ն երկար, տափակ, ժապավենասուր գագաթով, ձն մազիկներից, որոնք ե) գմ եթաձն (նկ. 89): տարածվում են տերնի վրա, հաճախ միահյուսվում իրար հետ, իսկ եր եմն առաջացնում են շատ խիտ ն թաղիքանման ծածկոց, գ) խոզաստնային թավ, որը կազմված է կարճ, կոպիտ, ուղիղ ն սրածայր մազիկներից:

Տերնի աշնանային գունավորումը կարող է լինել դեղին, նարնջագույն, կարմիր ն դարչնագույն:

Նկ. 86. Տերնաթիթեղի մակերեսի ձները. 1. հարթ ն փայլուն, 2. ցանցակնճռոտ, 3. խոշոր ն մանր շտիկավոր, 4. տերն՝ ծալքավոր տերնաթիթեղով, 5. տերն՝ դեպի ներքն ծալված եզրերով, 6. տերն՝ դեպի վերն ծալված եզրերով:

Նկ. 87. Կողային կտրվածքների ձներն (ըստ Մ.Ա.Լազարնսկու). ա) կողային փակ կտրվածքներ. 1. գրեթե առանց լուսանցքի, 2. նեղ-էլիպսաձն լուսանցքով, 3. օվալաձն լուսանցքով, 4. ձվաձն լուսանցքով ն սրված հատակով, 5. ձվաձն լուսանցքով ն կլորավուն հատակով, 6. եռանկյունաձն լուսանցքով ն հարթ հատակով, 7. միատամ հատակով, 8. ընդլայնական-էլիպսաձն լուսանցքով:

) կողային աց կտրվածքներ. 1. հազիվ նկատելի, 2. անկյունաձն, 3. ճեղքաձն, 4. քնարաձն, նեղ երանով ն սուր հատակով, 5-6. կլորավուն հատակով, 6-9. հարթ հատակով, 7. գրեթե զուգահեռ կողմերով ն նեղ հատակով, 10. միատամ հատակով:

Նկ. 88. Տերնակոթունի կտրվածքների ձներն (ըստ Մ.Ա. Լազարնսկու):

Նկ. 89. Ատամների ձներն (ըստ Մ.Ա. Լազարնսկու):

1Մ. ԾԱՂԻԿԸ: Որոշում են ծաղկի տիպերը` երկսեռ, ֆունկցիոնալ իգական, ֆունկցիոնալ արական, ֆունկցիոնալ արական ն ֆունկցիոնալ իգական ծաղիկներից դեպի երկսեռ ծաղիկներ անցողիկ ձները, իսկական իգական ծաղիկներ (տես նկ. 14): Մ. ՈՂԿՈՒՅԶԸ: Որոշում են ողկույզի կազմությունը, մեծությունը, ձները (տես նկ. 15, 16), լայնությունը, խտությունը: Մ1. ՊՏՈՒՂԸ: Մշակովի խաղողի պտուղները ձնով ն չափերով ազմազան են: Չնայած դրան, պտուղը պահպանում է տվյալ սորտին նորոշ շատ հատկանիշներ, որոնք պետք է հաշվի առնել սորտը որոշելիս: Ըստ ձնի, պտուղները լինում են կլոր, կլորավուն, երկարավուն,

ձվաձն, հակառակ ձվաձն, օվալաձն, էլիպսաձն, երկարավուն-կլորավուն, անհամաչափ ն այլն (տես նկ. 17): Պտղի առավել կարնոր նշանակություն ունեցող հատկանիշներն են մեծությունը, ձնը ն գույնը: 1. Պտղի մեծությունն ու ձնը որոշելու համար պետք է վերցնել 25-30 հատ տար եր մեծության պտուղներ՝ տար եր ողկույզներից:

Յուրաքանչյուր պտղի երկարությունը չափում են պտղակոթի լայնացած մասից՝ արձիկի հիմքից մինչն պտղի ծայրը՝ պորտիկը, իսկ լայնությունը՝ դրա ամենալայն մասում (տես նկ. 17Բ1, Բ2): Այնուհետն յուրաքանչյուր պտղի տրամագիծն ն երկարությունը գումարում են, աժանում պտուղների քանակի վրա, ստացված արդյունքը աժանում երկուսի (տրամագծի ն երկարության վրա) ու ստանում են պտղի միջին մեծությունը: Պտուղները լինում են մանր, եթե երկարությունը հասնում է մինչն 13 մմ, միջակ՝ 13-18 մմ, խոշոր՝ 18-23 մմ, շատ խոշոր՝ 23 մմ-ից ավելի: 2. Պտուղների ձնը որոշվում է երկարության (d) ն լայնության (ա) հարա երակցությամ : d հարա երակցությունը փոքր է 1-ից, ապա պտուղը տաԵթե ա d d փակ է, եթե  1,0 - 1,1 - ի` պտուղը կլորավուն է, Հ1,1-1,3-ի` օվաա ա d d  1,3-1,6-ի` երկարավուն է, եթե մեծ է 1,6-ից, ապա լաձն է, ա ա պտուղը երկար է: Վայրի խաղողների պտուղները մեծամասամ մուգ կապույտ գույն ունեն, իսկ մշակովի խաղողի պտուղներն իրենց երանգներով ազմազան են` յուրաքանչյուր սորտին նորոշ գունավորմամ : Պտուղները լինում են սպիտակ, վարդագույն, կարմիր, մոխրագույն ն սն գույնի: Սպիտակ պտուղները կարող են լինել սաթագույն, կանաչավուն, սպիտակ-կանաչավուն, կանաչադեղնավուն, դեղնականաչավուն, դեղնավուն, մուգ դեղնավուն-ոսկեզօծ, ոսկե-դեղնավուն, դեղին-ոսկեգույն, ոսկե-սնավուն, դեղնավուն, վարդագույն երանգով, դեղնավուն՝ արնահարության ծերով ն այլն: Վարդագույն պտուղները կարող են լինել աց վարդագույն, մուգ վարդագույն ն այլն: Սն պտուղները կարող են լինել մուգ կարմրավուն, մուգ կապտավուն ն այլն: Որոշ սորտերի պտուղներում գունանյութերը պարունակվում են նան պտղամսի ջիջներում: Դրանց պտղահյութը նույնպես գունավոր է, ն այդ սորտերը կոչվում են ներկարար սորտեր (Ալիկանտ ուշե, Հաղթանակ, Նռնենի, ԱրմՍԽԻ, Սորոկ լետ Օկտյա րյա, Կարմրահյութ, Սափերավի ն այլն): 4. Պտուղը աղկացած է մաշկից, պտղամսից ն սերմերից: 5. Տար եր սորտերի պտուղների մաշկի հաստությունը, առաձգականությունը, կուտիկուլայով, մոմաշերտով պատվածության աստիճանը լինում է տար եր ն կախված է նան մշակության պայմաններից:

Մաշկը կարող է լինել արակ, նուր , առաձգական կամ թեթն ճաքվող,

պատված հաստ ու խիտ կամ արակ մոմաշերտով: 6. Պտղահյութը կարող է լինել հյութալի, մսալի-հյութալի, ղըրճղըրճան, լորձնոտ ն այլն: 7. Պտղահյութը լինում է ներկված կամ անգույն (չներկված):

8. Տար եր սորտերի պտուղներն՝ ըստ իրենց համի, միմյանցից տար երվում են թթուների ն շաքարների պարունակությամ : Պտուղների համը լինում է հաճելի, դուրեկան ներդաշնակ (հար-

մոնիկ) կամ ոչ դուրեկան:

9. Ըստ ուրմունքի, պտուղները լինում են մուսկատային (Այվազյանի մուսկատենի, Սպիտակ ու Վարդագույն Մուսկատներ), մուսկատա-վարդա-կիտրոնային (Այվազյանի վարդա ույր), ելակահամ (Իզաելա, Լիդիա): Մ11. ՍԵՐՄԸ: Բոլոր սերմնա ող ոջների եղմնավորման ն նորմալ զարգացման դեպքում խաղողի պտուղն ունենում է չորս սերմ, սակայն հաճախ սերմնա ող ոջների մի մասի նորմալ չզարգանալու ն չ եղմնավորվելու պատճառով առաջանում է երկու-երեք սերմ: Եթե պտուղն ունի չորսից ավելի սերմ, նշանակում է սերմնարանն ունի երկուսից ավելի ուն, կամ մեկ նում առաջացել է երկուսից ավելի սերմնա ող ոջ: Ընդհանրապես սերմ չպարունակող պտուղներն առաջանում են կուսածնությամ (պարթենոկարպիա): 1. Սերմերն, ըստ մեծության, լինում են փոքր, եր դրանց երկարությունը մինչն 5 մմ է, միջին՝ մինչն 7 մմ ն խոշոր՝ 7 մմ-ից ավելի: 2. Սերմերի գույնը լինում է դեղին, աց ն մուգ շագանակագույն: 3. Խալազան գտնվում է սերմի թիկնային կողմի վերնի (չհաշված կտուցը) մեկ երկրորդական մասում: Այն ունի փոս ընկած, ուռուցիկ, օվալաձն, կլորավուն ձն (տես նկ. 18): 4. Կտուցիկի չափերը լինում են կարճ` մինչն 1 մմ, միջին՝ մինչն 2 մմ, երկար՝ 2 մմ-ից ավելի:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Համաձայն աղյուսակ 24-ում երված ուսա անական նկարագրության սխեմայի ն մեթոդիկայի` նութագրել ներկայացված շիվերի, տերնների, ծաղիկների, ողկույզների, պտուղների ն սերմերի նմուշներն՝ ըստ համարների: 2. Տվյալները գրանցել տետրում:

Աղյուսակ 24 Խաղողի վազի սորտը նութագրող տար եր օրգանների մորֆոլոգիական հատկանիշների ուսա անական նկարագրության սխեմա Սորտը նութագրող օրգանների ն հատկանիշների անվանումը

Սորտանմուշների անվանումը

Շ իվ Շիվի գագաթի ն երիտասարդ տերնիկների գունավորումն ու թավոտությունը Մ ի ամյ ա մ ատ Միջհանգուցային տարածությունների ն հանգույցների գունավորումը Տերն 1. Չափերը 2. Ձնը 3. Տերնաթիթեղի եզրերի ծռվածությունը 4. Մակերեսը 5. Կտրտվածությունը 6. Կողային կտրվածքները՝ ա) խորությունը ) տեսակը գ) ձնը 7. Տերնակոթունային կտրվածքը ա) տեսակը ) ձնը 8. Բլթակների ծայրամասի ատամիկների ձնը 9. Տերնաթիթեղի եզրային ատամիկների ձնը 10. Թավոտությունը 11. Տերնների աշնանային գունավորումը Ծ աղ իկ 1. Ծաղկի տեսակը ա) երկսեռ ) ֆունկցիոնալ իգական գ) ֆունկցիոնալ արական

Աղյուսակ 24-ի շարունակությունը

2. Առէջների երկարության ն վարսանդի երկարության հարա երակցությունը 3. Ծաղկա ույլի ձնը 4. Սռնակի ն սպիի ձները Ողկույզ ա) մեծությունը ) ձնը գ) խտությունը դ) ողկուզակոթի ն պտղակոթի երկարությունը ե) խրձերի առկայությունը արձիկների վրա զ) վրձինիկի երկարությունն ու ներկվածությունը Պտուղ ա) մեծությունը ) ձնը գ) գույնը դ) մոմաշերտի առկայությունն ու խտությունը ե) մաշկի նութագիրը զ) պտղամսի նութագիրը է) պտղահյութի գույնը ը) պտուղների համը թ) ուրմունքը Սերմ ա) մեծությունը ) գույնը գ) խալազայի դիրքն ու ձնը դ) կտուցիկի չափերը

Նյութեր ն սարքավորումներ 1. Ստանդարտ սորտերի կոլեկցիոն այգի: 2. Տետրեր, մատիտներ, խոշորացույց: 3. Տար եր սորտերի շիվեր ն մատեր կամ հեր արիում: 4. Հասունացած մատերի 3-4-աչքանի կտրոններ, որոնք նորոշ են տվյալ սորտի հատկություններին ու հատկանիշներին:

5. Տերններ կամ հեր արիում, որը նորոշ է տվյալ սորտի հատկանիշներին: Ծանոթություն: Լա որատորիայում պարապմունքներ անցկացնելիս կարելի է օգտվել հեր արիումից, ինչպես նան շիվերի, տերնների, մատերի կենդանի նմուշներից, որոնք պետք է նախապատրաստել` տըվյալ սորտի հատկություններին ն հատկանիշներին համապատասխան: Տերնները պետք է վերցնել շիվերի 8-12-րդ հանգույցներից: Յուրաքանչյուր ուսանող պետք է հետնողականորեն նկարագրի մի քանի նմուշ, որոնք նորոշ են տվյալ սորտի մորֆոլոգիական առանձնահատկություններին:

Գրականություն` 3, 10, 13 ԹԵՄԱ 25

ԽԱՂՈՂԻ ՍՈՐՏԵՐԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸ ՎԱԶԻ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ

ՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐՈՎ

Պարապմունքի նպատակը: ՈՒսանողներին սովորեցնել օգտվել խաղողի սորտերի որոշման (ճանաչման) տար երակիչներից:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Նկարագրել մի քանի տար եր սորտերի նմուշների՝ տերնների, ծաղիկների, ողկույզների, պտուղների ն սերմերի մորֆոլոգիական հատկանիշները: 2. Ըստ Մ.Ա. Լազարնսկու տար երակիչների՝ խաղողի վազի վերոհիշյալ օրգանների մորֆոլոգիական հատկանիշների հիման վրա որոշել սորտի անվանումը: Ծանոթություն: Պարապմունքներն անցկացնել լա որատորիայում ն այգում՝ երքահավաքի ժամանակ, որտեղ ուսանողներն ինքնուրույն՝ Մ.Ա. Լազարնսկու տար երակիչների օգնությամ (աղ. 24), ինչպես նան առանց տար երակիչների՝ իրենց գիտելիքների հիման վրա, պետք է որոշեն սորտերի անվանումները:

Նյութեր ն սարքավորումներ.

1. Սորտերին նորոշ տերններ, գերադասելի է` կանաչ: 2. Ծաղիկներ: 3. Ողկույզներ ն պտուղներ՝ թարմ կամ սառնարանից: 4. Խաղողի սորտերի տար երակիչներ` ըստ Մ.Ա. Լազարնսկու (աղ. 24):

Ծանոթություն: ՈՒսանողները տետրերում նկարագրում են խաղողի սորտին պատկանող նմուշների (տերն, ծաղիկ, ողկույզ, պտուղ, սերմ) մորֆոլոգիական հատկանիշները՝ համաձայն մեթոդիկայի: Յուրաքանչյուր պարապմունքի ժամանակ ուսանողներն ինքնուրույն նկարագրում են 2-3 սորտ` տար երակիչների օգնությամ կամ առանց դրա: Վերջում դասախոսը ստուգում է կատարված աշխատանքը: Պարապմունքները նպատակահարմար է անցկացնել ամռանը կամ աշնանը՝ երքահավաքի ժամանակ, հնարավորություն չլինելու դեպքում՝ ուսումնական լա որատորիայում: Գրականություն` 9

ԳԼՈՒԽ Ճ1Մ

ԽԱՂՈՂԻ ՈՂԿՈՒՅԶԻ ԵՎ ՊՏՂԻ ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԸ Խաղողի ողկույզը աղկացած է ողկուզակոթից, գլխավոր առանցքից ն գլխավոր առանցքի վրա տար եր կարգի ճյուղավորումներից: Գլխավոր առանցքն իր ոլոր ճյուղավորումներով ողկույզի չանչն է: Չանչի վերջին ճյուղավորումներն ավարտվում են պտղակոթերով, որոնց վերին մասը, լայնանալով, կազմում է արձիկ: Բարձիկի վրա գտնվում են պտուղները: Պտուղն իր հերթին կազմված է մաշկից, պտղամսից ն սերմերից: Չանչի ն պտուղների հարա երակցությունը լինում է տար եր ն կախված է սորտերի կենսա անական առանձնահատկություններից, հողակլիմայական ն մշակության պայմաններից, երքի հասունացման աստիճանից ն այլ գործոններից: Ողկույզի, չանչի, պտուղների, դրանց մաշկի, պտղամսի, պտղահյութի ն սերմերի հարա երակցությունը որոշվում է մեխանիկական անալիզի միջոցով (աղ. 25), որն առաջարկել է Ն.Ն. Պրոստոսերդովը (1935): Մեխանիկական անալիզի տվյալների հիման վրա որոշվում է ողկույզի ու պտղի կազմությունը ն օգտագործման ուղղությունը: Ինչպես ուսանողները, այնպես էլ ագրոնոմ-խաղողագործները, պետք է իմանան նան սեղանի սորտերի պտուղների մեխանիկական կազմը, որը ցույց է տալիս պտուղների ն պտղակոթերի միացման ամրության աստիճանը, ճնշման նկատմամ դիմադրողականությունը, փոխադրունակության ն երկարատն պահպանության հնարավորությունները:

Աղյուսակ 25 Խաղողի մեխանիկական անալիզի սխեման՝ ըստ Ն.Ն. Պրոստոսերդովի Կարգը Հ/հ

Անվանումը

Ա.

Ող կույզ ի կազմ ությ ունը 1. Կշիռը 2. Պտուղների քանակը 3. Պտուղների կշիռը 4. Չանչի կշիռը Պտուղների կշիռը քաշի 5. նկատմամ 6. Չանչի կշիռը քաշի նկատմամ Պտուղների ն չանչի կշիռների 7. հարա երակցությունը Պտուղների քանակը 100 գրամ 8. ողկույզի հաշվով Պտուղների գումարային կշիռը ողկույզում 1. Մաշկի կշիռը ողկույզում 2. Պտղամսի ն հյութի կշիռը ողկույզում 3. Սերմերի կշիռը ողկույզում 4. Սերմերի քանակը ողկույզում 5. 100 սերմի կշիռը 6. 100 պտղի կշիռը 7. 100 պտղի մաշկի կշիռը 8. 100 պտղի սերմերի կշիռը 9. 100 պտղի հաշվով պտղամսի ու պտղահյութի կշիռը 10. Սերմերի քանակը պտղում 11. Պտղամսի ն պտղահյութի կշիռների հարա երությունը մաշկի կշռին Խաղողի ողկույզի կառուցվածքը` ողկույզի ընդհանուր կշռի նկատմամ 1. Չանչ

Բ.

Գ.

Չափման Անալիզի միավորը արդյունքները

գրամ հատ գրամ գրամ հատ գրամ գրամ գրամ գրամ հատ գրամ գրամ գրամ գրամ գրամ հատ

Աղյուսակ 25-ի շարունակությունը

2. 3. 4. 5.

Մաշկ Սերմեր Պտղամիս ն պտղահյութ Կմախք (չանչի ն մաշկի կշիռների գումարը) Կոշտ մնացորդ (չանչի, մաշկի ն սերմերի կշիռների գումարը) Պտղամսի ն պտղահյութի կշիռների հարա երությունը կմախքի կշռին

6. 7.

ԹԵՄԱ 26

ՈՂԿՈՒՅԶԻ ԵՎ ՊՏՂԻ ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԱՆԱԼԻԶԻ ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ՄԵԹՈԴԻԿԱՆ

Պարապմունքի նպատակը: ՈՒսանողներին սովորեցնել մեխանիկական անալիզի կատարման, ինչպես նան ողկույզի ն պտղի մեխանիկական կազմի ու հատկության որոշման տեխնոլոգիան: Ընդհանուր տեղեկություններ: Մեխանիկական անալիզի համար միջին նմուշ վերցնելիս, թմ ային այգու միջով անհրաժեշտ է անցնել անկյունագծերով, իսկ լարային այգում՝ յուրաքանչյուր 5-10-րդ շարքով: Հիմնական սորտի յուրաքանչյուր 5- կամ 10-րդ վազի տար եր կողմերի վրա գտնվող ողկույզների ծայրի, միջին ն հիմքի մասերից վերցնել պտուղներ, որոնց ընդհանուր կշիռը` խոշորապտուղ ու մեծ ողկույզներ ունեցող սորտերի դեպքում, պետք է կազմի 2-3 կգ, իսկ միջին ու փոքր ողկույզների ու պտուղների դեպքում՝ 1-2 կգ:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. Կատարել խաղողի մեխանիկական անալիզ: Անալիզի արդյունքում ստացված թվային տվյալները գրանցել լա որատոր տետրում՝ աղյուսակ 26-ի տեսքով: Ողկույզների ն պտուղների մեխանիկական անալիզի համար անհրաժեշտ է՝ 1. Հաշվարկել ողկույզների քանակը ն որոշել դրանց ընդհանուր կշիռը: 2. Հաշվարկել ողկույզի միջին կշիռը: Այդ նպատակով ողկույզները կշռել առանձին-առանձին ն աղյուսակում լրացնել միջին տվյալները:

Հ/հ

Սորտը

Հայրենիք

Հայաստան

Մսխալի

Կանգուն

Հաղթանակ Վերցվել են ողկույզներ` անալիզի համար Պտղի կառուցվածքը ողկույզում պտուղների քանակը որից 100 սերմի կշիռը, գ

պտղահյութի կշիռը, գ

սերմերի կշիռը, գ

մաշկի կշիռը, գ

Չանչի կշիռը, գ

100 պտղի կշիռը, գ

Պտուղների կշիռը ողկույզում, գ

մանրապտուղ

նորմալ

ընդամենը

Ողկույզի միջին կշիռը, գ

ընդհանուր կշիռը, գ

ամսաթիվը

Անալիզի կատարման ամիսը, ամսաթիվը

Աղյուսակ 26

Խաղողի ողկույզների ն պտուղների անալիզի արդյունքներն ըստ սորտերի

Գումարը

3. Որոշել յուրաքանչյուր ողկույզում պտուղների ընդհանուր քանակն ու կշիռը: Առանձին հաշվարկել նորմալ ն չհասունացած մանր պտուղների քանակը: Դրա համար անհրաժեշտ է ողկույզի ոլոր պըտուղները մկրատով կտրել պտղակոթի արձիկից, որից հետո հաշվարկել ու կշռել: Միջին տվյալները գրանցել աղյուսակ 26-ում: 4. Որոշել չանչի կշիռը: Այդ նպատակով, 0,1 գրամի ճշտությամ , կշռել ողկույզը: Դրա կշռից հանելով պտուղների կշիռը` կստանանք չանչի կշիռը: Միջին տվյալները գրանցել աղյուսակում: 5. Որոշել 100 պտղի կշիռը: 6. Որոշել մաշկի, սերմերի ն պտղահյութի կշիռը: Դրա համար կտրված (անջատված) պտուղները լցնել փոքրիկ պարկերի մեջ, ապա ճզմել ու անջատել պտղահյութը: Մնացորդը հանել պարկից ն տեղավորել քամիչ թղթի վրա, թեթն չորացնել, առանձնացնել սերմերն ու կշռել: Կշռել նան պտղամաշկն ու ամրացած պտղամիսը: Պտղահյութի կշիռը որոշելու համար նմուշի կշռից հանել չանչի, պտղամաշկի, պտղամսի ն սերմերի կշիռը: Արդյունքների միջինը գրանցել աղյուսակում: 7. Որոշել 100 սերմի կշիռը ն գրանցել աղյուսակում: 11. Օգտվելով անալիզի թվային տվյալներից` որոշել ողկույզի առանձին օրգանների տոկոսային կազմը: Արդյունքները գրանցել աղյուսակ 27-ում: Աղյուսակ 27

1. 2. 3. 4. 5.

Չանչը, մաշկը ն սերմերը

Չանչը ն մաշկը

Սերմերը

Պտղամիսը

Մաշկը

Սորտը

Չանչը

Հ/հ

Ողկույզի կշիռը, գ

Ողկույզի առանձին օրգանների տոկոսային կազմը

Հայրենիք Հայաստան Մսխալի Կանգուն Հաղթանակ

111. Մեխանիկական անալիզի տվյալները համեմատել աղյուսակ 28-ի տվյալների հետ ն տալ ուսումնասիրվող սորտի նութագիրը՝ պըտղահյութի, չանչի ն պտղամսի կոշտ մասերի քանակական ցուցանիշների վերա երյալ:

Աղյուսակ 28

1. 2. 3. 4.

Ցածր Միջին Բարձր Շատ արձր

Մինչն 60 Ցածր 60-70 Միջին 70-80 Բարձր 80-ից Շատ արձր արձր

Մինչն 2 2-4 4-6 6-ից արձր

Պտղի կշռի նկատմամ ,7

Պտուղներում մաշկի ն պտղամսի կոշտ մասերի պարունակությունը

Ողկույզի կշռի նկատմամ , 7

Չանչի պարունակությունը

Պտղի կըշռի, նկատմամ , 7

Հ/հ

Պտղահյութի պարունակությունը պտուղներում

Չանչի, պտղահյութի, մաշկի ն պտղամսի կոշտ մասերի պարունակությունը խաղողի պտուղներում

Շատ ցածր Մինչն 10 Ցածր 10-20 Միջին 20-30 30-ից Բարձր արձր

1Մ. Խաղողի սեղանի սորտերի համար որոշել պտուղների դիմադրողականությունը ճնշմանը ն պտղակոթերին միացման ամրությունը: Դրա համար պետք է վերցնել տար եր սորտերի 25-30 հասուն, սնկային հիվանդություններով չվարակված, չվնասված, առողջ պտուղներ ն առանձին-առանձին դնել հատուկ գործիքի մեջ (նկ. 90): Պտուղների վրա գործադրած ճնշումը (գրամներով) կամ պտղակոթերից դրանց անջատվելը գրանցել աղյուսակ 29-ում:

Նկ. 90. Խաղողի պտուղների դիմադրողականությունը որոշող սարք:

Աղյուսակ 29 Հ/հ

Սորտը

1. 2. 3. 4. 5.

Հայրենիք Հայաստան Մսխալի Կանգուն Հաղթանակ

Մ.

Պտուղների դիմադրողականությունը ճնշմանը, գ

Պտուղների` պտղակոթերին միանալու ամրությունը, գ

Ստացված տվյալները համեմատել աղյուսակ 30-ում երված պըտուղների դիմադրողականության ն պտղակոթերին միանալու ամրության ցուցանիշների հետ ն ըստ այդմ` նութագրել սորտերը: Աղյուսակ 30 Պտուղների դիմադրողականությունը ն պտղակոթերին դրանց միանալու ամրությունը Պտուղների դիմադրողականությունը ճնշմանը

Պտուղների` պտղակոթերին միանալու ամրությունը Պտուղների` Պտուղների` պըտԴիմադրողակապտղակոթերից Բեռնվածութ- ղակոթերին միանության նալու ամրության յունը, գ անջատվելու նութագիրը նութագիրը եռնվածությունը, գ Չեն դիմադրում Մինչն 700 Թույլ Մինչն 100 Միջին դիմադրո700-1000 Միջին 100-200 ղականություն Դիմադրում են 1000-1500 Ամուր 200-300 ՈՒժեղ դիմադրո1500-ից Շատ ամուր 300-ից արձր ղականություն արձր

Մ1. Համեմատել տար եր սորտերի մեխանիկական անալիզի տվյալները ն նշել, թե դրանցից որը կարող է տալ պտղահյութի առավելագույն ելունք:

Նյութեր ն սարքավորումներ. 1. Տար եր սորտերի (առնվազն 5 սորտ) ողկույզներ, յուրաքանչյուր սորտը`1 կգ-ից ոչ պակաս: 2. Տեխնիկական կշեռք: 3. Ափսեներ, մկրատներ, պինցետներ, պտղահյութի համար անկաներ կամ աժակներ, կտոր ( յազ) պտուղները ճզմելու համար: 4. Պտուղների դիմադրողականությունը որոշող սարք:

Գրականություն` 3, 10, 15

ԳԼՈՒԽ ՃՄ

ԽԱՂՈՂԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ԿԱՄ ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ՀԱՍՈՒՆԱՑՈՒՄԸ: ՊՏՂԱՀՅՈՒԹԻ ՔԻՄԻԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ

Պտուղների հասունացման շրջանը տնում է 5-րդ փուլի սկզ ից մինչն վերջ: Այդ ընթացքում պտուղներն աստիճանա ար ընդունում են սորտին նորոշ գունավորում, փափկում են, մաշկը դառնում է առաձգական, արակ ու թափանցիկ, պտղահյութը գնալով ավելի է քաղցրանում, քանի որ շաքարների քանակն ավելանում է, իսկ թթուներինը՝ պակասում: Խաղողը լրիվ հասունացած է համարվում ֆիզիոլոգիական (լրիվ) հասունացման պահից: Թարմ վիճակում օգտագործելու համար սեղանի սորտերի երքահավաքը պետք է կատարել ֆիզիոլոգիական հասունացման ժամանակ: Արդյունա երական կամ տեխնիկական հասունացում է կոչվում խաղողի այն վիճակը, եր պտղահյութում շաքարների ն թթուների քանակը համապատասխանում է այս կամ այն տեսակի (սեղանի, աղանդերային ն այլն) գինիներ պատրաստելու պահանջներին: Սեղանի սպիտակ գինիներ պատրաստելու համար քաղցուի շաքարայնությունը պետք է լինի 18-20 գ/100 սմ3, թթուների քանակը՝ 6-8 գ/դմ3: Սեղանի սպիտակ թունդ գինիներ («Էջմիածին», «Ոսկեհատ») պատրաստելու համար Ոսկեհատ (Խարջի) սորտի երքահավաքը պետք է կատարել, եր պտղահյութի շաքարայնությունը հասել է 22-26 գ/100 սմ3-ի, թթուներինը՝ 4-6 գ/դմ3: Շամպայն գինիներ պատրաստելու համար քաղցուի շաքարայնությունը պետք է լինի 17-20 գ/100 սմ3, թթուների քանակը՝ 8-11 գ/դմ3: Սեղանի կարմիր գինիների դեպքում այդ ցուցանիշները համապատասխանա ար կազմում են 18-21 գ/100 սմ3 ն 6-9 գ/դմ3: Կիսաքաղցր գինիների համար քաղցուի շաքարայնությունը պետք է լինի 24-26 գ/100 սմ3 ն ավելի, թունդ քաղցր գինիների՝ 19-22 գ/100 սմ3 ն ավելի, թթուների՝ 5,5-6,5 գ/դմ3, աղանդերային գինիների համար՝ 22 գ/100 սմ3-ից արձր: Խաղողի արդյունա երական կամ տեխնիկական հասունացումը կարող է համընկնել ֆիզիոլոգիական (լրիվ) հասունացման հետ կամ կարող է սկսվել դրանից շուտ կամ ուշ: Բերքահավաքի ժամկետը որոշելու համար, դրանից 10-15 օր առաջ, սկզ ում՝ 3-5 օրը մեկ անգամ, իսկ վերջին օրերին՝ ամեն օր, պետք է վերցնել միջին նմուշ՝ յուրաքանչյուր սորտից 2-3 կգ ն շաքարաչափի միջոցով որոշել պտղահյութի շաքարայնությունը, իսկ տիտրելու միջոցով՝ թթվությունը:

ԹԵՄԱ 27

ԽԱՂՈՂԻ ՊՏՂԱՀՅՈՒԹԻ ՇԱՔԱՐԱՅՆՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Պարապմունքի նպատակը: ՈՒսանողներին սովորեցնել պտղահյութի շաքարայնությունը որոշելու մեթոդիկային: Ընդհանուր տեղեկություններ: Լա որատոր պայմաններում պըտղահյութի շաքարայնությունը որոշում են արեոմետրով, դաշտային պայմաններում՝ ռեֆրակտոմետրով, իսկ ավելի ստույգ տվյալներ են ստացվում քիմիական՝ Բերտրանի մեթոդով: Արեոմետրով որոշում են պտղահյութի տեսակարար կշիռը, խտությունը, որը ցույց է տալիս հյութի ն ջրի կշիռների հարա երակցությունը: Իմանալով պտղահյութի տեսակարար կշիռը (համաձայն արէոմետրի ցուցմունքի), հատուկ աղյուսակի օգնությամ (աղ. 31) որոշում են դրա մեջ շաքարի պարունակությունը: Գոյություն ունի արեոմետրի մի քանի տեսակ`էքսլե, ոմե, ալլինգա ն այլն: Արտադրության պայմաններում կիրառում են սովորական արեոմետր, որը աղկացած է երկու հատվածից՝ արակ (նուր ) մասից, որի մեջ տեղադրված է սանդղակը` գծիկներով ու թվերով, ն ավելի լայն մասից, որը կոչվում է իրան: Իրանի ներքնի մասում գտնվում են մանր գնդիկներ (կոտորակ), որոնք արեոմետրին` պտղահյութի մեջ ընկղմելու դեպքում, տալիս են ուղղահայաց դիրք (նկ. 91): Տեսակարար կշիռը որոշելիս անհրաժեշտ է ջերմաստիճանային ուղղում մտցնել:

Նկ. 91. Արեոմետր. 1. ընդհանուր տեսքը, 2. արեոմետրի ցուցմունքները:

Աղյուսակ 31

Պտղահյութի տեսակարար կշիռը

Պտղահյութի շաքարայնությունը, գ/100 սմ3

Ապագա գինու թնդությունը, աստիճան (º)

Պտղահյութի տեսակարար կշիռը

Պտղահյութի շաքարայնությունը, գ/100 սմ3

Ապագա գինու թնդությունը, աստիճան (º)

3,7 3,9 4,0 4,2 4,4 4,5 4,7 4,8 5,0 5,1 5,3 5,4 5,6 5,7 5,9 6,0 6,2 6,3 6,5 6,7 6,8 7,0 7,2 7,3

12,7 13,0 13,2 13,5 13,8 14,0 14,3 14,6 14,8 15,1 15,4 15,6 15,9 16,2 16,4 16,7 17,0 17,2 17,3 17,8 18,0 18,3 18,6 18,8

7,5 7,6 7,8 7,9 8,1 8,2 8,4 8,6 8,7 8,9 9,0 9,2 9,3 9,5 9,6 9,8 10,0 10,1 10,3 10,5 10,6 10,8 10,9 11,0

19,1 19,4 19,6 19,9 20,2 20,4 20,7 21,0 21,2 21,8 21,8 22,0 22,3 22,6 22,8 23,1 23,4 23,6 23,9 24,2 24,4 24,7 25,0 25,2

11,2 11,4 11,5 11,7 11,9 12,0 12,2 12,3 12,5 12,6 12,8 12,9 13,1 13,3 13,4 13,6 13,8 13,9 14,1 14,3 14,4 14,6 14,7 14,9

Ապագա գինու թնդությունը, աստիճան (º)

Ապագա գինու թնդությունը, աստիճան (º)

6,3 6,6 6,9 7,2 7,4 7,5 8,0 8,2 8,4 8,7 9,0 9,2 9,5 9,8 10,0 10,3 10,6 10,8 11,1 11,4 11,6 11,8 12,2 12,4

Պտղահյութի շաքարայնությունը, գ/100 սմ3

Պտղահյութի շաքարայնությունը, գ/100 սմ3

Պտղահյութի տեսակարար կշիռը

Պտղահյութի տեսակարար կշիռը

Պտղահյութի շաքարայնության ն ապագա գինու թնդության որոշումը

25,5 25,8 26,0 26,3 26,6 26,8 27,1 27,4 27,6 27,9 28,2 28,4 28,7 29,0 29,3 29,5

15,0 15,2 15,3 15,5 15,7 15,9 16,0 16,2 16,3 16,4 16,6 16,7 16,9 17,1 17,3 17,4

Պտղահյութի շաքարայնությունը ռեֆրակտոմետրով որոշելու սկզ ունքը հիմնված է լույսի ն հեղուկի եկման գործակցի վրա: Ռեֆրակտոմետրով որոշում են պտղահյութի մեջ լուծված չոր նյութերի պարունակությունը: Դաշտային ռեֆրակտոմետրը տեսողական խողովակ է` միացված կրկնակի պրիզմայով, որի ծայրին կա մետաղյա շրջանակ: Պրիզման ունի ծալովի կափարիչ: Ռեֆրակտոմետրի ցուցանակը աստիճանանշված է 0-ից մինչն 30 (նկ. 92):

Նկ. 92. Դաշտային ռեֆրակտոմետր. 1. ընդհանուր տեսքը, 2. ռեֆրակտոմետրի ցուցանակի հաշվարկային ցուցմունքները:

Ռեֆրակտոմետրի օգնությամ պտղահյութի շաքարայնության որոշման ճշտությունը մի փոքր ցածր է արեոմետրիկ եղանակից: Տատանումը կազմում է ± 0,2:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1.

Արեոմետրի օգնությամ որոշել խաղողի պտղահյութի շաքարայնությունն ըստ տեսակարար կշռի: Դրա համար անհրաժեշտ է. ա) պտուղներն անջատել չանչից, ) փոքրիկ պարկերի մեջ լցնել պտուղները, ճզմել, պտղահյութն անջատել ն լցնել ապակյա տարաների մեջ, դ) 250 մլ քամած կամ ֆիլտրած քաղցուն լցնել մաքուր ն չոր գլանաձն տարողության մեջ՝ դրա ծավալի 2/3-ի չափով: Քաղցուն նշված տարայի մեջ լցնել զգուշությամ այնպես, որ փրփուր չառաջանա, առաջանալու դեպքում այն մաքրել ֆիլտրող թղթով,

ե) չափել քաղցուի ջերմաստիճանն ու ցուցմունքը գրել տետրում, զ) քաղցուի մեջ զգուշորեն ընկղմել մաքուր ն չոր արեոմետրը, ռնելով դրա արակ ծայրից, ապա թողնել, որ այն հանգիստ կանգնի քաղցուի մեջ: Եթե տատանումների հետնանքով արեոմետրի արակ մասը թրջվել է քաղցուով՝ ցուցմունքի գծիկներից վերն, ապա այն հանել գլանաձն տարողության մեջ լցված քաղցուի միջից, լվանալ, չոր շորով մաքրել ն կրկնել նույն գործողությունը, է) եթե արեոմետրը չի խորանում քաղցուի մեջ, սպասել 2-3 րոպե, մինչն որ քաղցուի ն արեոմետրի ջերմաստիճանները հավասարվեն: Հետո արեոմետրն ընկղմել քաղցուի մեջ ն հետնել վերջինիս մակերնույթի` մենիսկի գծիկներից մեկի հետ համընկնելուն (որքան որ խորասուզվել է արեոմետրը): Դիտման ժամանակ արեոմետրը չպետք է հենվի գլանի պատերին, այն պետք է լինի ուղղահայաց դիրքով ն ազատ լողա քաղցուի մեջ: Ճիշտ հաշվարկման համար արեոմետրի տեսանելի ցուցմունքը պետք է լինի նրա արակ մասի` քաղցուի մակերնույթի շփման ն մենիսկի հետ միննույն մակարդակի վրա, ը) տետրում գրանցել արեոմետրի ցուցմունքը, որից հետո այն հանել գլանից, լվանալ ջրով ն շորով չորացնել, թ) կատարել ջերմաստիճանային ուղղման հաշվարկ: Ջերմաստիճանի ուղղման մեծությունը հավասար է 0,0002՝ յուրաքանչյուր 1 տատանման դեպքում (20-ից հաշված): Այսպես, եթե ջերմաստիճանը 20-ից արձր է, ապա ուղղումը ավելացնում են արեոմետրի ցուցմունքին, իսկ եթե 20-ից պակաս է՝ հանում են:

Օրինակ 1. Արեոմետրը ցույց է տվել 1,097` պտղահյութի 24-ի դեպքում: Հաշվում ենք պտղահյութի տեսակարար կշիռը. 1,097 Է (24 20)0,0002 Հ 1,0978 Հ 1,098: Համաձայն աղյուսակ 31-ի տվյալների` դրան համապատասխանում է 23,1 գ/100 սմ3 շաքարայնություն, որից ստացվելու է 13,6 թնդությամ գինի: Օրինակ 2. Արեոմետրը ցույց է տվել 1,091` պտղահյութի 15º-ի դեպքում: Որոշում ենք պտղահյութի տեսակարար կշիռը. 1,091 - (20 15)0,0002 Հ 1,091 - 0,001Հ1,090: Ըստ աղյուսակ 31-ի տվյալների` դրան համապատասխանում է 21,0 գ/100 սմ3 շաքարայնություն, որից ստացվելու է 12,3 թնդությամ գինի: 10. Շաքարայնությանը վերա երող տվյալները համեմատել աղյուսակ 32-ի տվյալների հետ ն տալ պտղահյութի նութագիրն ըստ շաքարի պարունակության:

Աղյուսակ 32 Պտղահյութի շաքարայնությունը Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5.

11.

Շաքարայնության ցուցանիշները Շատ ցածր Ցածր Միջին Բարձր Շատ արձր

Շաքարների ընդհանուր քանակը, գ/100 սմ3 14 գ/100 սմ3-ից պակաս 14 17 17 20 20 25 25 գ/100 սմ3-ից արձր

Պտղահյութի շաքարայնությունը ռեֆրակտոմետրով որոշելու համար անհրաժեշտ է. ա) ապակյա ձողիկի օգնությամ պտղահյութից վերցնել մեկ խոշոր կաթիլ, դնել ռեֆրակտոմետրի պրիզմայի մակերնույթին ն փակել իր կափարիչով, ) նայել ակնապակիով (օկուլյար) ն որոշել լույսի ու մթության միջն սահմանը, որը հատում է ուղղահայաց ցուցանակը, գ) տեսանելի ցուցանակով արագ հաշվարկել ն ռեֆրակտոմետրի ցուցմունքը գրի առնել, դ) ըստ ռեֆրակտոմետրի ցուցմունքի` աղյուսակ 33-ի օգնությամ որոշել պտղահյութի շաքարայնությունը: Աղյուսակ 33 Խաղողի քաղցուի շաքարայնությունն ըստ դաշտային ռեֆրակտոմետրի ցուցմունքի

Հ/հ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12.

Ռեֆրակտոմետրի ցուցմունքը

0,1 13,6 14,7 15,8 16,9 18,0 19,1 20,2 21,3 22,4 23,5 24,6 25,7 26,8

Տասնորդական մասեր 0,2 0,4 0,6 13,8 14,0 14,3 14,9 15,1 15,4 16,0 16,2 16,5 17,1 17,3 17,6 18,2 18,4 18,7 19,3 19,5 19,8 20,4 20,6 20,9 21,5 21,7 22,0 22,6 22,8 23,1 23,7 23,9 24,2 24,8 25,0 25,3 25,9 26,1 26,4 27,0 27,2 27,5

0,8 14,5 15,6 16,7 17,8 18,9 20,0 21,1 22,2 23,3 24,4 25,5 26,6 27,7

Օրինակ՝ ռեֆրակտոմետրի ցուցմունքը հավասար է 22,4: Քաղցուի շաքարայնությունը կլինի՝ 21,7 գ/100 սմ3: ե) թորած ջրով լվանալ ռեֆրակտոմետրի պրիզմայի մակերնույթը, չորացնել մաքուր սր իչով: 111. Արեոմետրի ն ռեֆրակտոմետրի օգնությամ սահմանել պտղահյութի շաքարայնության հաշվարկման տար երությունը: 1Մ. Ապագա գինու արտադրական գործակցով (0,6) ն պտղահյութի շաքարայնությամ որոշել գինու թնդությունը: Դրա համար շաքարայնության տոկոսը ազմապատկել 0,6 գործակցով ն արդյունքը համեմատել աղյուսակ 31-ի տվյալների հետ: Օրինակ՝ պտղահյութի շաքարայնությունը 22,6 գ/100 սմ3 է: Ապագա գինու թնդությունը կլինի՝ 22,60,6 Հ 13,6: Պտղահյութի շաքարայնությունը քիմիական եղանակով որոշում են Բերտրանի մեթոդի օգնությամ 16:

Նյութեր ն սարքավորումներ. 1. Տար եր սորտերի հասունացած թարմ խաղող կամ պաստերիզացման ենթարկված խաղողի հյութ: 2. Արեոմետր` 1000-ից մինչն 1200 աժանարար գծերով, ապակյա տարաներ, գլանաձն տարողություն, ջերմաչափ, ամ ակ, աժակներ, փոքրիկ պարկեր, ափսեներ, ռեֆրակտոմետր: 3. Բալոններ՝ թորած ջրով, սր իչներ, մկրատներ, դանակներ, տետրեր, մատիտներ, չորացնելու թղթեր:

Գրականություն` 3, 4, 16 ԹԵՄԱ 28

ԽԱՂՈՂԻ ՊՏՂԱՀՅՈՒԹԻ ԹԹՎՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Պտղահյութի թթվությունը նրա մեջ պարունակվող ազատ թթուների ն թթվային աղերի գումարն է: Այն որոշվում է տիտրման միջոցով, այսինքն՝ պտղահյութի ճշտված որոշակի քանակին ավելացվում է հիմքի այնքան լուծույթ, որպեսզի չեզոքացվի թթվությունը: Տիտրման համար օգտագործվում է կծու նատրիումի կամ կալիումի եռանորմալ լուծույթ, որն ավելացնում են յուրետկայով (հեղուկներ չափելու աժանումներ ունեցող խողովակ):

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

1. 11.

Թթվության որոշման համար հավաքել սարքը (նկ. 93): Որոշել պտղահյութի թթվությունը` եռանորմալ հիմքի լուծույթով տիտրման մեթոդով: Դրա համար անհրաժեշտ է.

1. Կաթոցիչով չափել 25 սմ3 քաղցու ն լցնել ապակյա աժակի մեջ: 2. Հետազոտվող քաղցուն տաքացնել մինչն եռալը, որպեսզի հեռացվի ածխաթթուն, քանի որ այն խանգարում է տիտրմանը:

Նկ. 93. Թթվությունը որոշող սարք. 1. ամրակալան` յուրետկայով ն աժակով, 2. կաթոցիչ, 3. սպիրտային տաքացուցիչ, 4. հիմքի լուծույթ, 5. յուրետկա, 6. ռետինե արակ, ճկուն խողովակ:

3. Բյուրետկայի մեջ լցնել հիմքի եռանորմալ լուծույթ ն գրանցել սկզ նական մակարդակը: 4. Քաղցուն տաք վիճակում տիտրել: Դրա համար քաղցուի վրա յուրետկայից աստիճանա ար լցնել հիմքի լուծույթ. սկզ ում` 0,5 սմ3, որից հետո` քիչ չափա աժիններով, ապա` կաթիլներով: 5. Ապակյա ձողիկով տիտրվող քաղցուից վերցնել մի կաթիլ ն լցնել լակմուսի թղթի վրա: Սկզ ում լակմուսի մանուշակագույն թուղթը կարմրում է կամ դառնում վարդագույն: Լրիվ չեզոքացման մոտ լինելը կարելի է փաստել քաղցուի գույնի փոփոխումով, որը դառնում է գորշկեղտագույն կամ դեղնակեղտագույն՝ կապույտ երանգներով: Տիտրումը համարվում է ավարտված, եր լակմուսի թղթի գույնը մնում է անփոփոխ: 6. Հաշվարկել տիտրման ժամանակ ծախսված հիմքի քանակը սմ3-ով, որը ցույց է տալիս քաղցուի թթվությունը գ/դմ3 ծավալում: Օրինակ՝ տիտրման ժամանակ ծախսվել է 6,5 մլ հիմք, հետնաար, պտղահյութի թթվությունը կլինի 6,5 գ/դմ3: 111. Թթվության մասին տվյալները համեմատել աղյուսակ 34-ի տվյալ ների հետ ն տալ պտղահյութի նութագիրը՝ պտուղներում թթուների պարունակության վերա երյալ:

Աղյուսակ 34 Պտղահյութի թթվությունը Տիտրվող թթուների քանակը, գ/դմ3 3-ից պակաս 3 5 5 7 7 9 9-ից արձր

Թթվության ցուցանիշները Շատ ցածր Ցածր Միջին Բարձր Շատ արձր

1Մ. Պտղահյութի շաքարայնության ն թթվության որոշման արդյունքներով սահմանել տվյալ սորտի խաղողի հասունացած երքի օգտագործման ուղղությունը:

Նյութեր ն սարքավորումներ. 1. Տար եր սորտերի հասունացած խաղող կամ պաստերիզացված պտղահյութ: 2. Բյուրետկաներ՝ 25-50 սմ3 ն կաթոցիչներ՝ 25 սմ3 տարողությամ , մետաղյա կամ փայտյա ամրակալաններ, էլեկտրասալիկներ կամ սպիրտայրոցներ, քիմիական աժակներ՝ 50 սմ3 տարողությամ , ապակյա ձողիկներ: 3. Հիմքի եռանորմալ լուծույթ (13,33 գ Ի8OH մեկ լիտր լուծույթում): 4. Լակմուսի թուղթ, թորած ջրով ալոններ:

Գրականություն` 4, 10 ԹԵՄԱ 29

ԽԱՂՈՂԻ ՍԵՂԱՆԻ ՍՈՐՏԵՐԻ ԶԳԱՅԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ (ՀԱՄՏԵՍ)

Պարապմունքի նպատակը: ՈՒսանողներին սովորեցնել զգայաանական եղանակով ճիշտ գնահատել խաղողի սեղանի սորտերի որակական ցուցանիշները: Ընդհանուր տեղեկություններ: Քիմիական ն մեխանիկական անալիզներից ացի, թարմ օգտագործման համար նախատեսված խաղողի սեղանի սորտերի որակական ցուցանիշները գնահատում են նան զգայա անական (համտեսային) եղանակով՝ սպառողական հասունացման շրջանում: Համտեսի ժամանակ առաջին հերթին գնահատում են ողկույզների ն պտուղների արտաքին տեսքը, համը, ուրմունքը, մաշկի առանձնահատկությունները, պտղամսի կազմությունը: Խաղողի սեղանի սորտերը գնահատվում են 10- ալլանոց համակարգով: Այսպես՝ ողկույզի ն

պտղի արտաքին տեսքը գնահատվում է 0,1-ից մինչն 2,0 ալլ, համը ն ուրմունքը` 1,0-ից մինչն 5,0, մաշկի ն պտղամսի կազմությունը՝ 0,1-ից մինչն 3,0 ալլ: Բոլոր ալլերի գումարով որոշում են սորտի ընդհանուր գնահատականը: Ստորն երվում է խաղողի սեղանի սորտերի որակական ցուցանիշների գնահատման հանձնարարականը` ալլերով. Հ/հ

Ողկույզի ն պտղի արտաքին տեսքը

Ողկույզը՝ շատ խոշոր, գեղեցիկ, հրապուրիչ տեսքով, 1. պտուղները՝ պատված գունավոր, խիտ մոմաշերտով, որը գեղեցկացնում է ամ ողջ ողկույզը Ողկույզներն ու պտուղները գեղեցիկ են, զգալիորեն 2. խոշոր Ողկույզներն ու պտուղներն ունեն ավարար 3. մեծություն ն արտաքին տեսք 4. Ողկույզները քիչ գրավիչ են ն ունեն փոքր պտուղներ Ողկույզները գեղեցիկ չեն ն ունեն շատ փոքր 5. պտուղներ Պտուղների համն ու ուրմունքը 1. Համը շատ նուր է` շաքարայնության ու թթվության լավ ներդաշնակությամ , սորտին նորոշ ուրմունքով Համը ներդաշնակ է` զուգակցված թեթն, հաճելի 2. ուրմունքով Համը՝ հասարակ, սակայն լրիվ ավարար է սեղանի 3. սորտերի համար Համը՝ ոչ ներդաշնակ, կոշտ, սուր արտահայտված 4. թթվությամ , ունի ավելորդ տտիպություն Համը հաճելի չէ, սորտը գրեթե պիտանի չէ թարմ 5. վիճակում օգտագործելու համար Մաշկի հատկությունն ու պտղամսի կազմությունը 1. Ուտելիս մաշկը գրեթե չի զգացվում, պտղամիսը՝ մսալի-հյութալի է Ուտելիս մաշկը աժանվում է փոքր կտորների ն 2. գրեթե չի զգացվում, պտղամիսը խիտ է Մաշկն ու պտղամիսը տհաճ համի զգացողություն չեն 3. առաջացնում Մաշկը հաստ է, կոպիտ, ուտելիս անջատվում է շատ 4. ջրալի պտղամսից՝ պարկերի նման Մաշկը շատ հաստ է, կոպիտ, պտղամիսը՝ լորձնոտ, 5. պարունակում է շատ սերմեր

Գնահատականը, ալլ 2,0 1,5 1,0 0,5 0,1 5,0 4,0 3,0 2,0

3,0 2,0 1,5 1,0 0,1

Սեղանի սորտերի զգայա անական գնահատման արդյունքները գրանցում են հատուկ թերթիկում (աղ. 35): Աղյուսակ 35 Խաղողի սեղանի սորտերի համտեսի գնահատման թերթիկ Ազգանուն, անուն, հայրանուն ___________________________________ Խաղողը երվել է՝ ______________________________________________ (տնտեսության անվանումը, մարզը, համայնքը)

Համտեսի օրը՝ _________________________________________________

1. 2. 3. 4. 5.

Ծանոթություն » ն »»

Ընդհանուր ալլը

Մաշկի ն պտղամսի կազմությունը, 0,1-3,0

Սորտը

Պտուղների համն ու ուրմունքը, 1,0 -5,0

Հ/հ

Ողկույզի ն պտղի արտաքին տեսքը, 0,1 - 2,0

Գնահատումը, ալլ

Հայաստան Հայրենիք Անահիտ Արարատի Շահումյանի

»)

Փոխադրունակ սորտերի գնահատման դեպքում՝ պտուղների կոպիտ, կոշտ մաշկը ն հյութի խտությունը գնահատվում են ավելի արձր ցուցանիշներով: »») Ծանոթության մեջ համտես անողի կողմից կատարվում են հատուկ նշումներ:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

Ներկայացնել սեղանի խաղողի տար եր սորտերի ողկույզներ, կատարել համտես, գնահատել 10- ալլանոց համակարգով ն արդյունքները գրանցել աղյուսակ 35-ում: Նյութեր ն սարքավորումներ: Սեղանի խաղողի տար եր սորտերի ողկույզներ, ափսեներ, մկրատներ, թղթեր, գրիչներ:

Գրականություն` 3, 4, 10, 13

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Այվազյան Պ.Կ. Խաղողագործություն. - Եր.: Հայաստան, 1975: 2. Այվազյան Պ.Կ., Սաֆարյան Դ.Լ. Օգնություն խաղողագործին. Եր.: Հայաստան, 1983: 3. Այվազյան Պ.Կ, Այվազյան Գ.Պ. Խաղողագործություն սելեկցիայի ն ամպելոգրաֆիայի հիմունքներով. - Եր., 2003: 4. Հայկական Սովետական Սոցիալիստական Ռեսպու լիկայի ամպելոգրաֆիա: - Եր.: ՀՍՍՌ ԳԱ հրատարակչություն, 1947: 5. Մելքոնյան Ա.Ս., Բարսեղյան Յու.Զ. Խաղողի այգիների մշակությունը կիսաանապատային քարքարոտ հողերում. - Եր.: Հայաստան, 1974: 6. Մելքոնյան Ա.Ս., Բարսեղյան Յու.Զ. Խաղողագործության ինտենսիվացման ուղիները. - Եր.: Հայաստան, 1980: 7. Մերժանիան Ա.Ս. Խաղողագործություն. - Եր.: Հայպետուսմանկհրատ, 1957: 8. Ճ1146140àô6ÿ ԱԱԱՔ. – ծ. 1. – 1.: Լ6ս410116օոà6, 1946. 9. Ëàօà044ո666 1. Ճ. 1104ո466646ü ո10614 461140àոà. – 1959. 10. Ëàօà044ո666 1.Ճ. Էօ6-4164 ո10614 461140àոà. – Էօո-41 Ք1ո614ո6141 616440ո6646à, 1963. 11. 146ü166 Ա.Ճ., Ù64614ո6àÿ ճ.Է. Ճ1146114606-4ո666 1461ո 1104ո46416ÿ 161սàո6 66ո61416 11440611ո66 461140àո1141 66ո6à/ ծ0уды 1ո4ոոкого ո/6 61ո66666à. –Т. VԼԼԼ. – 1ո4ոոà, 1957. 12. 16ø604161 Ճ.Խ. ճ61140àո106 16611166. – 1.: Ê161ո, 1964. 13. 144066ü Ճ.1. ճ61140àոà0ո641. – 1.: Ա46ü61օ46օ, 1959. 14. 144066ü Ճ.1. ճ61140àոà0ո641. – 1.: Ա46ü61օ46օ, 1956. 15. Լ01ո61ո40ո14 1.1. 146à16-4ո666 à1à66օ 461140àոà. – Ý064à1, 1935. 16. Ô01614-Áà40444 Ճ.1. 6 Ճ4à4à6üÿ1ö Խ.Խ. Օ616ÿ 6 1461ո0 6ոո64ո14à16ÿ 101ո66614 14040à41666 461140àոà. – 1.: Ա1à46466օոà6, 1933. 17. Օà-à60ÿ1 Ա.Ա. Քà114ո1461ո6ü 6 461140àոà. – Å044à1: Ճ6àո6à1, 1966.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ԳԼՈՒԽ 1.

ԽԱՂՈՂԻ ՎԱԶԻ ԾԱԳՈՒՄԸ, ԽԱՂՈՂԱԶԳԻՆԵՐԻ ԸՆՏԱՆԻՔԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ ԵՎ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ԹԵՄԱ 1. Մ1՛1Տ ցեղի մշակովի տեսակների մորֆոլոգիական, ուսա անական ն տնտեսական առանձնահատկությունները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ԳԼՈՒԽ 11.

ԽԱՂՈՂԻ ՎԱԶԻ ՎԵՐԳԵՏՆՅԱ ԵՎ ՍՏՈՐԳԵՏՆՅԱ

ՕՐԳԱՆՆԵՐԸ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 2. Վազի արտաքին կազմությունը . . . . . . . . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 3. Ցողունի մորֆոլոգիական առանձնահատկությունները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 4. Տերնի մորֆոլոգիական առանձնահատկությունները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 5. Խաղաղի ծաղկա ույլի ն ծաղկի կազմությունը: Ծաղկի տիպերը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 6. Ողկույզի, պտղի ն սերմերի մորֆոլոգիական առանձնահատկությունները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԳԼՈՒԽ 111. ԽԱՂՈՂԻ ՎԱԶԻ ԲԱԶՄԱՑՈՒՄԸ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 7. Խաղողի վազի ազմացումը վեգետատիվ եղանակով. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ԳԼՈՒԽ 1Մ. ԽԱՂՈՂԻ ՅՈՒՐԱՐՄԱՏ ՏՆԿԱՆՅՈՒԹԻ ԱՃԵՑՈՒՄԸ. . . . . . .

ԹԵՄԱ 8. Կտրոնների մթերումը, պահպանումը ն որակական ցուցանիշների որոշումը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 9. Կտրոնների նախապատրաստումը տնկման . . . . . . ԹԵՄԱ 10. Խաղողի պատվաստված տնկանյութի աճեցումը. . .

ԳԼՈՒԽ Մ. ՀՈՂԱՄԱՍԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄԸ

ԽԱՂՈՂԻ ԱՅԳԻ ՀԻՄՆԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 11. Խաղողի այգու տեղա աշխման ն կազմակերպման պլանի նախագծումը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 12. Խաղողի այգու հիմնումը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ԳԼՈՒԽ Մ1. ԽԱՂՈՂԻ ԱՅԳԻՆԵՐԻ ՄՇԱԿՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ. . .

ԹԵՄԱ 13. Հենասյուների տեսակները ն շպալերայի հիմնադրումը այգիներում . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ԳԼՈՒԽ Մ11. ՎԱԶԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՄԵՔԵՆԱՀԱՐՄԱՐ ԵՎ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 14. Խաղողի վազերի ձնավորման համակարգերը Հայաստանի Հանրապետությունում. . . . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 15. Վազերի էտը ն ձնավորումը Հայաստանի ոչ այգեթաղ խաղողագործական տարածքներում . . . . ԳԼՈՒԽ Մ111. ԽԱՂՈՂԻ ՎԱԶԻ ԷՏԸ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 16. Վազերի եռնվածությունը ն էտի ձները . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 17. Վազերի նախապատրաստումը էտին ն դրա կատարման տեխնիկան . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 18. Տար եր հասակի վազերի էտը. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ԳԼՈՒԽ 1Ճ. ԽԱՂՈՂԻ ԱՅԳԻՆԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ ՁՄՌԱՆ ՑՐՏԵՐԻՑ

ԵՎ ԳԱՐՆԱՆԱՅԻՆ ՈՒ ԱՇՆԱՆԱՅԻՆ ՑՐՏԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ԹԵՄԱ 19. Այգեթաղ ն այգե աց. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ՎՆԱՍԱՏՈՒՆԵՐԻ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ԱՆԲԱՐԵՆՊԱՍՏ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՎԱԶԻ ՕՐԳԱՆՆԵՐԻ ՎՐԱ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 20. Հիվանդություններից, վնասատուներից, ցրտահարությունից ն կարկտահարությունից խաղողի վազի տար եր օրգանների վնասվածության ախտորոշումը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ԳԼՈՒԽ Ճ1. ԽԱՂՈՂԻ ԲԵՐՔԱՀԱՎԱՔԸ: ՍՊԱՍՎՈՂ ԲԵՐՔԻ

ՔԱՆԱԿԻ ՆԱԽՆԱԿԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ ԵՎ ԲԵՐՔԱՀԱՎԱՔԻ

ՊԼԱՆԻ ԿԱԶՄՈՒՄԸ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 21. Բերքահավաքի պլանի կազմումը. . . . . . . . . . . . . . . .

ԳԼՈՒԽ Ճ11. ՑԱԾՐԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ ԱՅԳԻՆԵՐԻ ՎԵՐԱԿԱՌՈՒՑՈՒՄԸ

ԵՎ ՆՈՍՐՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱՑՈՒՄԸ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 22. Այգիների նոսրության վերացումը, նոսրության վերացման պլանների կազմումը . . . . . . . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 23. Խաղողի այգիների վերակառուցումը ն վերականգնումը . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԳԼՈՒԽ Ճ111. ԱՄՊԵԼՈԳՐԱՖԻԱ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 24. Խաղողի սորտերի ուսումնասիրությունը: Մորֆոլոգիական հատկանիշներով սորտը նութագրող ամպելոգրաֆիական նկարագրությունների սխեման ն մեթոդիկան . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԹԵՄԱ 25. Խաղողի սորտերի որոշումը վազի օրգանների մորֆոլոգիական հատկանիշներով . . . . . . . . . . . . . .

ԳԼՈՒԽ Ճ1Մ. ԽԱՂՈՂԻ ՈՂԿՈՒՅԶԻ ԵՎ ՊՏՂԻ ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ

ԹԵՄԱ 26. Ողկույզի ն պտղի մեխանիկական անալիզի կատարման մեթոդիկան . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ԳԼՈՒԽ ՃՄ. ԽԱՂՈՂԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ԿԱՄ ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ՀԱՍՈՒՆԱՑՈՒՄԸ: ՊՏՂԱՀՅՈՒԹԻ ՔԻՄԻԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ. . . . .

ԹԵՄԱ 27. Խաղողի պտղահյութի շաքարայնության որոշումը ԹԵՄԱ 28. Խաղողի պտղահյութի թթվության որոշումը. . . . . . . . ԹԵՄԱ 29. Խաղողի սեղանի սորտերի զգայա անական գնահատումը (համտես). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ԳԼՈՒԽ Ճ.

Աղյուսակ 1 խարհագրական խմ երի տար երակումն ըստ մորֆոլոգիական հատկանիշների ն կենսա անական հատկությունների Ցուցանիշները

Արնելյան

Էկոլոգաաշխարհագրական խմ եր Սնծովյան ավազանի Արնմտաեվրոպական

Տ ա ր ած աշ րջ ա ն

Հայաստան, Միջին Ասիա, Ադր եջան, Արնելյան Վրաստան, Իրան, Աֆղանստան ն Մերձավոր Արնելքի երկրներ Լերկ, փայլուն

Ա. Մորֆոլոգիական հատկանիշներ` 1. Շիվի գագաթն ու երիտասարդ տերնիկները 2. Տերնը (թավոտությունը, Լերկ կամ ստորին երեսից տերնաթիթեղի կորութ- պատված խոզաստնային թավով: Տերնների ծայրերը յունը) ծալված են դեպի վեր

Ֆրանսիա, Գերմանիա, Արնմտյան Վրաստան, Իսպանիա, Պորտուգալիա Մոլդովա, Ռումինիա, Բուլղարիա, Հունաստան, Թուրքիա, Հունգարիա Թավոտ, մուգ մոխրագույն կամ սպիտակավուն Թույլ թավոտ

Տերնաթիթեղը ստորին կողմից պատված է ոստայնանման ն խոզաստնային խառը թավով: Տերնների ծայրամասերի ծալվածությունն` անորոշ 3. Ողկույզը (չափերը, ձնը, Խոշոր, հաճախ` ճյուղա- Միջին մեծության, խիտ, վորված, նոսր սակավ ցանցառ (սեղանի խտությունը) սորտերի մոտ)

Ստորին կողմը պատված է թույլ ոստայնանման թավով: Տերնների եզրերը ուղղված են ներքն Սովորա ար ոչ մեծ, գլանաձն կամ կոնաձն, խիտ

Աղյուսակ 1-ի շարունակությունը

4. Պտուղը (չափը, ձնը, գույնը, պտղահյութի նույթը)

5. Սերմերը

Բ. Ագրոկենսա անական առանձնահատկություններ

Միջին կամ խոշոր, հաճախ օվալաձն, ձվաձն կամ երկարավուն: Պտղամիսը՝ մսալի, ղրճղրճան: Շատ սորտերի մոտ պտուղը սպիտակ է, իսկ 307-ի մոտ՝ վարդագույն Միջակ կամ խոշոր, երկար կտուցիկով Շատ սորտեր մասնակիորեն ունեն պարթենոկարպիա (կուսածնությամ առաջացած մանրապտղություն), կան անսերմ սորտեր (քիշմիշներ): Սորտերին նորոշ են շիվերի ն երքատու շիվերի պտղաերության ցածր գործակիցները: ՈՒնեն կարճ օրվա ն երկար վեգետացիայի ժամանակաշըրջան, ցածր ցրտադիմացկունություն, չորադիմացկունություն ն վազերի ուժեղ աճեցողություն

Սովորա ար կլորավուն, սակավ օվալաձն, միջին կամ փոքր, պտղամիսը` հյութալի, պտուղների գույնը՝ սն, սպիտակ, եր եմն` վարդագույն

Սորտերի մեծ մասի մոտ կլորավուն, սակավ օվալաձն, մանր կամ միջին, պտղամիսը՝ հյութալի, հիմնականում սպիտակ ն սն գույնի

Մանր, միջակ ն ավելի խոշոր (սեղանի սորտերի մոտ) Շատ սորտերի մոտ նկատվում է մասնակի պարթենոկարպիա, կան անսերմ սորտեր (կորինկա): Շիվերի ն երքատու շիվերի պտղա երության գործակիցները արձր են: Սորտերն ունեն համեմատա ար արձր ցրտադիմացկունություն, իսկ չորադիմացկունությունը ցածր է

Մանր, կարճ կտուցիկով Սորտերը պարթենոկարպիայի երնույթ գրեթե չունեն: Անսերմ սորտեր չկան: Շիվերի ն երքատու շիվերի պտղա երության գործակիցները արձր են: Սորտերին նորոշ է երկար օրվա ն կարճ վեգետացիայի ժամանակաշրջան, ցրտադիմացկունությունը համեմատա ար արձր է

Աղյուսակ 1-ի շարունակությունը

Գ. Սորտերի օգտագործման ուղղությունը

Սեղանի թարմ օգտագործման (հատկապես միջինասիական սորտերը), պահունակ են, փոխադրունակ

Տեխնիկական սորտեր են, ունեն գինու կամ գինու-սեղանի ն չնչին մասը` սեղանի թարմ խաղողի օգտագործման ուղղություն

Տեխնիկական որակյալ սորտեր են, ունեն գինեգործական ուղղություն

Աղյուսակ 2 հատկանիշները Հատկանիշներ

ա) մեծությունը ) ձնը

փոքր, միջին խոշոր կլորավուն, սեպաձն սեպաձն գ) կտրտվածու- թույլից թույլ թյունը մինչն խոր դ) լթակների 3, 5, 7 քանակը ե) մակերեսը հարթ, կնճռոտ, փայլ կնճռոտ չունեցող զ) թավոտութլերկ կամ խոզաստնայունը թավոտ յին է) կողային ատամիկների ձնը ը) լթակների ատամիկները թ) կոթունային կտրվածքը

սուրից մինչն ութ

սուր, մեծ

1. Տերնը փոքր երիկամաձն

միջին սեպաձն

միջին, խոշոր կլորավուն

միջին, խոշոր կլորավուն

թույլ

թույլ

թույլ

միջին

-

-

3, 5

հարթ, անփայլ, անփայլ շտիկավոր փայլուն փայլուն առանց ոստայնանման կոպիտ խոթավոտության թաղիքանման զաստնային սուր, փոքր

թույլ արտա- սուր, ծալված սուր, ձգված հայտված փակից աց, գրեթե աց մինչն աց հարթ

ութ չարտահայտված աց

ութ

փոքր, ութ

չարտահայտ- չարտահայտված ված աց

փակ, աց

Աղյուսակ 2-ի շարունակությունը

11. Շիվերը

ա) վազերի աճե- փռվող կամ ցողությունը գետնատարած, լայնասաղարթ ) թավոտությու- գրեթե նը ոլորը լերկ գ) միջհանգույցների երկակարճ, միջին րությունը

փռվող

ուղիղ կանգուն կիսափռվող դրությամ

լերկ,խոզաստնային երկար

կարճ

փռվող

փռվող

-

-

միջին, երկար

միջին

միջին, երկար

միջին

փոքր

111. Ողկույզները - մեծությունը

փոքրից մինչն մեծ

փոքր

փոքր

փոքր

1Մ. Պտուղները ա) գույնը

սպիտակ,սն, վարդագույն ) ձնը կլորավուն, օվալաձն, երկարավուն, երկար գ) պտղահյութի քաղցր, հյուկազմությունը թալի կամ ղրճղրճան

սն

սն

սն

սպիտակ, սն, վարդագույն

սն

կլորավուն

կլորավուն

կլորավուն

կլորավուն

կլորավուն

թթու, հյութալի

թթու, հյութալի թթու, հյութալի

լորձանման, լպրծուն

թթու-քաղցրահամ, հյութալի

Աղյուսակ 2-ի շարունակությունը

մշակովի` երկսեռ, վայիգական ն րի վիճակում` արական իգական ն արական

Մ. Ծաղիկը

Մ1. Օգտագործսեղանի խաման ուղղուղող, գինիթյունը ներ, չամիչի համար

Մ11. Ծագումը կամ տարածվածությունը - տար երակիչ հատկանիշները

ԵվրոպաԱսիա պտուղները հաճախ մուսկատային ուրմունքով

իգական ն արական

իգական ն արական, հանդիպում են նան երկսեռ

իգական ն արական

իգական ն արական

որպես պատորպես պատվաստակալ` վաստակալ` սելեկցիասելեկցիայում յում

որպես պատվաստակալ` սելեկցիայում

սեղանի խաղող, գինիներ, որպես պատդեկորատիվ վաստակալ` նպատակնե- սելեկցիայում րով

Հյուսիսային Հյուսիսային Ամերիկա Ամերիկա

Հյուսիսային Ամերիկա

Հյուսիսային Ամերիկա

մատերը` կողավոր

խիղ երն անընդմեջ են, տերնները` կան ոլոր հանգույցների շտիկավոր, վրա, պտուղ- մուգ կանաչ ներն ունեն ելակի համ

տերնները` աց կանաչ, տերնները` պտղահյութը ող ոջաձն ներկված

Պրիմորիեի երկրամաս

Ծանոթություն: Պարապմունքը կարելի է անցկացնել աշնանը` Ոսկեհատի ուսումնափորձնական տնտեսության կոլեկցիոն այգում:

Աղյուսակ 10 2,51,5 մ տնկման սխեմայով հիմնվող 1,0 հեկտար խաղողի այգու համար պահանջվող աշխատանքային ն դրամական ծախսերը

տրակտորիստ

անվոր (ձեռքի աշխատանք)

Օրվա արտադրական նորման

Արտադրական նորմայի գնահատումը, դրամ

Ամ ողջ ծավալի համար պահանջվում է, մարդ-օր

տրակտորիստ

անվոր, (ձեռքի աշխատանք)

Ընդամենը՝ աշխատավարձ, դրամ

5 Տնկման ակոսները քաշել տրակտորով՝ 35-40 սմ խորությամ

Պահանջվում է աշխատավարձ, դրամ

գյուղմեքենա

թեոդոլիտ

-

5,0

0,2

-

հատ 264,0

ձեռքով

-

264,0

1,0

-

հատ 264,0

ձեռքով

-

528,0

0,5

-

հատ 264,0

ՄՏԶ- 2ՊՏՍ80

-

2640,0 2500

0,1

-

ԴՏՄԿ-19 75Մ

-

0,5

-

տրակտոր

1 Տեղաձնել հողամասը 2 Տեղաձնելու համար նախապատրաստել 10034 սմ չափերի ցցեր 3 Բարձել, դատարկել ցցերը 4 Փոխադրել ցցերը

Աշխատանքների ծավալը

Աշխատանքների անվանումը

Չափման միավորը

Հ/հ

Ագրեգատի Սպասարկող կազմը անձնակազմը

հա

1,0

կմ

4,0

8,0

Աղյուսակ 10-ի շարունակությունը

6 Մաքրել ակոսների հատակում տնկման հատ փոսերը կամ փորել` 40 սմ խորությամ 7 Բարձել ն դատարկել հատ տնկանյութը 8 Փոխադրել տնկահատ նյութը 9 Տնկանյութը նախապատրաստել տընկ- հատ ման 10 Տնկանյութը ցրել հատ փոսերի մոտ 11 Բարձել ն դատարկել օրգանական ն հանտն քային պարարտանյութերը 12 Պարարտանյութերը փոխադրել ն ցրել տն փոսերի մոտ 13 Պատրաստել փոս հողախառնուրդ ն լցնել փոսերի մեջ

2666,0

ձեռքով

-

5,3

-

3000,0

ձեռքով

-

10000 2000

0,3

-

3000,0

ՄՏԶ- 2ՊՏՍ4

-

15000 2500

0,2

-

3000,0

ձեռքով

-

3,0

-

2666,0

ձեռքով

-

1,0

-

14,1

ՄՏԶ- ՊՖ80 0,75

-

14,1

1,0

-

14,1

ՄՏԶ- 2ՊՏՍ80

1,4 4,7

2666,0

ձեռքով

-

2,7

-

10600 10600

9400 12900

Աղյուսակ 10-ի շարունակությունը

14 Տնկել, ամրացնել հատ 2666,0 ձեռքով արմատակալները 15 Քաշել ջրման ժամաԴՏկմ 4,2 ՄԿ-19 նակավոր ակոսները 75Մ 16 Ջրել նորատունկ հա 1,0 ձեռքով այգին 17 Թաղել նորատունկ ձեռքով վազ 2666,0 այգին

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

Չնախատեսված ծախսեր (5 7)

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

-

400,0

6,7

-

-

8,4

0,5

-

-

0,5

2,0

-

-

2,7

-

33,8

61400 70650

462,5

3070 3532,5

13400 13400

9712,5 64470,0 74182,5

Աղյուսակ 13

Արարատի մարզ՝ Վերին Արտաշատ Արարատի մարզ՝ Այգավան Արմավիրի մարզ՝ Աղավնատուն ՀյուսիսարնեÉÛան գոտի Տավուշի մարզ՝ Այգեհովիտ

Սորտը

Վանի Հայրենիք Հաղթանակ Կանգուն Անահիտ Նռնենի Լալվարի Բանանց Ռքածիթելի

Նախատեսված երքատվությունը, ց/հա

Այգու գտնվելու վայրը

Տնկման խտությունը, մ

Մեկ վազի եռնվածությունն աչքերով ն մեկ հեկտարի հաշվով

Մեկ ողկույզի միջին կշիռը, գ

Վազերի եռնվածությունը, աչք

Մեկ երùատու շիվի Բերքատու ողկույզների շիվերը, Մեկ Մեկ քանակը, վազի հեկտարի հատ հաշվով, հաշվով, հատ հազ. հատ

Աղյուսակ 18

Վանի Հայրենիք Այվազյանի խոշորապտուղ Հաղթանակ Անահիտ Կանգուն Հայաստան

10,0 450,0 10.10 18.10 10,0 420,0 10.10 18.10 5,0

500,0 10.10 20.10

12,0 8,0 15,0 6,0

380,0 350,0 350,0 450,0

05.10 25.09 20.10 01.10

12.10 02.10 25.10 09.10

առանց տարայի փոխադրամիջոց

մեքենաներ

այգեգործական մկրատներ

40-50 կգ տարողությամ զամ յուղներ

արկղեր կամ զամ յուղներ

Ամեն օր պահանջվում է նյութեր ն փոխադրամիջոցներ

երքը արձող ն եռնաթափող

երքը միջշարքերից փոխադրող

անվոր երքը հավաքող

Մեկ օրում հավաքվող երքի քանակը, ց

վերջը

Բերքահավաքի ժամկետը

սկիզ ը

Բերքն ըստ սորտերի, ց/հա

Տարածությունը, հա

Սորտը

Բերքահավաքի համար անհրաժեշտ օրերի քանակը, օր

Այգիների տարածությունը, երքատվությունը, երքահավաքի ժամկետները ն պահանջվող անվորական ուժի, նյութերի քանակն ու փոխադրամիջոցներն ըստ սորտերի

Աղյուսակ 23 Խաղողի սորտը որոշելու համար տերնի մորֆոլոգիական առանձնահատկությունների նկարագրման ուղեցույց

Տերնի չափերը

Տերնի ձնը

Տերնաթիթեղի կորությունը

Տերնի մակերեսը

Տերնաթիթեղի երկարությունը (սմ) չափում են կենտրոնական ջղի տերնակոթունի միացման տեղից մինչն վերին ըլթակի ծայրի ատամը: Լայնությունը չափվում է տերնաթիթեղի ամենալայն մասում: Տերնները լինում են փոքր, որոնց տերնաթիթեղի երկարությունը մինչն 10 սմ է, միջին մեծության, որոնց տերնաթիթեղի երկարությունը մինչն 17 սմ է, խոշոր, եր այն 17 սմ-ից ավելի է:

Ըստ ձնի` տերնները լինում են երիկամաձն, կլորավուն, սրտաձն, սեպաձն ն ձվաձն (տես նկ. 8):

Տերնաթիթեղը կարող է լինել ա) գրեթե հարթ, փայլուն, հարթ կամ ողորկ, եզրերը ծալված ) ցանցավոր-կնճռոտ, եր ներքն կամ վերն, ալիքավոր, ակոսները, որտեղ գըտձագարաձն, անորոշ ձնի (նկ. 86): նվում են փոքր ջղերը, խորն են, սակայն դրանցով սահմանափակված մասերը մնում են հարթ, գ) շտիկավոր՝ փոքր կամ խոշոր, եր ջղերի միջն տարածությունը ուռուցիկ է` շտիկների տեսքով (նկ. 86):

Աղյուսակ 23-ի շարունակությունը

Տերնի Կողային կտրվածքները կտրտվածությունը Որոշվում է տերնա- Կողային կտրվածքները լինում են ոչ խոր, միջին խորության, թիթեղի վերին ն ստո- խոր ն շատ խոր: Խորությունը որոշում են` լթակները ծալելով: րին կողային կտըր- Բլթակը ծալում են կտրվածքի հատակի մակարդակին ն որովածքների առկայու- շում` որտեղ է դրա գագաթը: Եթե գագաթը հասնում է լթակի թյամ ն դրանց խո- ջղի միայն կեսին, ապա կտրվածքը ոչ խորն է: Եթե ուղղված րությամ : Ըստ տե- լթակի ծայրը հասնում է տերնակոթունի ն տերնաթիթեղի րնաթիթեղի` տերնը միացման տեղին, ապա կտրվածքը միջին խորության է, եթե կարող է լինել գրեթե ծալված լթակը փակում է տերնակոթունը տերնին միացնող ամ ողջական (եր տեղը՝ այն նորից ծալում են հակառակ ուղղությամ , այդ դեպկտրվածքները հա- քում կտրվածքը խորն է (տես նկ. 9-Բ): զիվ նկատելի են), 3-, ԿՏՐՎԱԾՔՆԵՐԻ ՏԻՊԵՐԸ` ԲԱՑ ԵՎ ՓԱԿ: Բաց են այն 5-, հազվադեպ՝ 7- կտրվածքները, եր հարնան լթակները չեն շփվում ն չեն ծածլթականի: կում մեկը մյուսին: Փակ կտրվածքների դեպքում հարնան ըլթակների եզրերը շփվում են կամ ծածկում միմյանց: ԲԱՑ ԿՏՐՎԱԾՔՆԵՐԸ լինում են՝ 1. հազիվ նկատելի, 2. անկյունաձն, 3. ճեղքաձն, 4. քնարաձն` նեղ երանով ն սուր հատակով, 5-6. կլորավուն հատակով, 6-9. հարթ հատակով, 7. գրեթե զուգահեռ կողմերով ն նեղ հատակով, 10. միատամ հատակով: ՓԱԿ ԿՏՐՎԱԾՔՆԵՐԸ լինում են՝ 1. գրեթե առանց լուսանցքի, 2.նեղ, էլիպսաձն լուսանցքով, 3.օվալաձն լուսանցքով, 4.ձվաձն լուսանցքով ն սրված հատակով, 5.ձվաձն լուսանցքով ն կլորավուն հատակով, 6.եռանկյունաձն լուսանցքով ն հարթ հատակով, 7.միատամ հատակով, 8.ընդլայնական-էլիպսաձն լուսանցքով (նկ. 87):

Տերնակոթունային կտրվածքը Տերնակոթունային կտրվածքը լինում է փակ ն աց: ՓԱԿ կտրվածքների դեպքում տար երում են հետնյալ տիպերը՝ 1. գրեթե լրիվ փակ, 2. ճեղքաձն լուսանցքով, 3. էլիպսաձն, 4.կլորավուն, 5. ձվաձն, 6.ձվաձն, այց սուր հատակով, 7. հակառակ ձվաձն ն լուսանցքով, 8. ընդլայնական-էլիպսաձն, 9. ընդլայնական էլիպսաձն, այց ջղերով սահմանափակված հատակով (նկ. 88ա): ԲԱՑ ԿՏՐՎԱԾՔՆԵՐԸ լինում են՝ աց քնարաձն. 1. կլորավուն հատակով, 2. սուր հատակով, 3. հարթ, սրված հատակով, 4. ջղերով սահմանափակված հատակով (նկ. 88 ): Բաց սլաքաձն. 1.նեղ,2.հավա-սարակողմ, 3.լայն (նկ. 88գ, դ): Բաց խթանով. 1.երկու կողմերից, 2.երկու արդ խթաններով (նկ. 88ե):

Աղյուսակ 23-ի շարունակությունը

Բլթակների ծայրի ատամիկները (ձները) ա) նեղ եռանկյունաձն, ) եռանկյունաձն լայն հիմքով, գ) եռանկյունաձն կլորավուն գագաթով, թույլ ուռուցիկ կողմերով, դ) անցողիկ՝ դեպի գմ եթաձն, ե) գմ եթաձն, զ) գմ եթաձն, լայն հիմքով, է) ցածր գմ եթաձն, ը) ն թ) շատ ցածր ն լայն գմ եթաձն (նկ. 89):

Տերնի եզրային ատամիկները (ձները)

Տերնի թավոտութունը

Տերնի աշնանային գունավորումը

ա) նեղ եռանկյունաձն, Տերնաթիթեղը կարող է լինել՝ ) եռանկյունաձն, ա) լերկ, հարթ կամ ողորկ, առանց ուղիղ, թավի, գ) եռանկյունաձն թեք ) կարող է պատված լինել թույլ կամ սղոցաձն, կամ ուժեղ ոստայնանման դ) եռանկյունաձն` թավով, որը աղկացած է ուռուցիկ կողմերով ն երկար, տափակ, ժապավենասուր գագաթով, ձն մազիկներից, որոնք ե) գմ եթաձն (նկ. 89): տարածվում են տերնի վրա, հաճախ միահյուսվում իրար հետ, իսկ եր եմն առաջացնում են շատ խիտ ն թաղիքանման ծածկոց, գ) խոզաստնային թավ, որը կազմված է կարճ, կոպիտ, ուղիղ ն սրածայր մազիկներից:

Տերնի աշնանային գունավորումը կարող է լինել դեղին, նարնջագույն, կարմիր ն դարչնագույն:

Հ/հ

Սորտը

Հայրենիք

Հայաստան

Մսխալի

Կանգուն

Հաղթանակ Վերցվել են ողկույզներ` անալիզի համար Պտղի կառուցվածքը ողկույզում պտուղների քանակը որից 100 սերմի կշիռը, գ

պտղահյութի կշիռը, գ

սերմերի կշիռը, գ

մաշկի կշիռը, գ

Չանչի կշիռը, գ

100 պտղի կշիռը, գ

Պտուղների կշիռը ողկույզում, գ

մանրապտուղ

նորմալ

ընդամենը

Ողկույզի միջին կշիռը, գ

ընդհանուր կշիռը, գ

ամսաթիվը

Անալիզի կատարման ամիսը, ամսաթիվը

Աղյուսակ 26

Խաղողի ողկույզների ն պտուղների անալիզի արդյունքներն ըստ սորտերի

Գումարը

Նկ. 45. Վազերի ձնավորումն առանց նի ազմաթն ազատ հովհարանման համակագրով՝ լավ զարգացած արմատակալներով հիմնադրված այգում. 1, 2, 3 ն 4 թվերը ցույց են տալիս վազերի հասակը` հաշված տնկման տարուց. ա. վազը գարնանը` էտից հետո, . վազը աշնանը կամ հաջորդ տարվա գարնանը՝ նախքան էտը (կետագծերը ցույց են տալիս ձնավորման համար ոչ պիտանի շիվերը, գծերը` թե որտեղից պետք է էտել):

Նկ. 47. Վազերի միակողմանի համակցված ձնավորման ն տրակտորների շարժման սխեման:

Նկ. 51. Վազերի ձնավորումը Գյուոյի երկթնանի համակարգով. 1, 2, 3, 4 ն 5 թվերը ցույց են տալիս վազերի հասակը՝ հաշված տնկման տարվանից` ա. գարնանը՝ էտից հետո,

. աշնանը կամ հաջորդ տարվա գարնանը՝ նախքան էտը:

Նկ. 54. Վազերի ձնավորումը Լենց Մոզերի համակարգով. 1, 2, 3, 4, 5 թվերը ցույց են տալիս վազերի հասակը. ա. գարնանը՝ էտից հետո, . աշնանը կամ հաջորդ տարվա գարնանը՝ նախքան էտը, 3ա նկարում կորագծերով սլաքները ցույց են տալիս հեռացման ենթակա աչքերը կամ դրանցից գոյացած շիվերը:

Յուրա Զալի եկի Բարսեղյան

ԽԱՂՈՂԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԼԱԲՈՐԱՏՈՐ-ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔՆԵՐԻ

ՁԵՌՆԱՐԿ Խմ ագիր` Ց.Վ. Պողոսյան Համակարգչային ձնավորումը` Ա.Հ. Հովհաննիսյանի

Юра Залибекович Барсегян

ВИНОГРАДАРСТВО

ПОСОБИЕ ДЛЯ ЛАБОРАТОРНО-ПРАКТИЧЕСКИХ

ЗАНЯТИЙ Редактор Ц.В. Погосян Компьютерное оформление А.О. Оганесян

êտորագրվաÍ ¿ տպագրության 17.05.2010 թ. ÂÕթÇ ãա÷ëÁ 6084 1/16 12,125 տպ. մամուլ 9,7 Ñրատ. մամուլ Պատվեր 124 ՏպաùանաÏ 400 ՀՊ²Հ տպարան, Տերյան 74