Խոսքի մշակույթի և ոճագիտության հիմունքները

ԵԲԵՎԱՆԻ

ՀԱՄԱԼՑԱԲԱՆ

ՊԵՏԱԿԱՆ

Պ. Մ. ՊՈՂՈՍՅԱՆ

ԽՈՍՔԻ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ

ԵՎ ՈՃԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Խոսքի տեսություն ԳԻՐՔ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ձեռնարկ Ուսումնաօժանդակ

ԵՐԵՎԱՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ

--

ԳՄԴ 81.2 Հ-7 Պ 790

Գրախոս՝

բանաս.գիտ. դոկ. պրոֆ. Բ. ՎԵՐԴՑԱՆ

ՊողոսյանՊ. Մ. ճիմունքնեոր(խոսքի Խոսքիմշակույթի ե ռճագիտության գիրք տեսություն),

երկրորդ: Ուսումնաօժանդակձեռնարկ բուՀերի բանասիրականֆակուլտետների Համար (երնանի պետ. 396 էջ: Համալս.), եր.. եբնանի ճամժալո. Հրատ., 1991.--

Ջեռնարկում նոր ճամակարգով ներկալացվում են ոճաբանական ՈՌիմնական ճասկացությունները, այսինքն՝ ոճական արտաճալտամիջոցները. (զորացման տեսակները, փոխակերպությունները ն ճարտասանական ձեվերը), քննվում Է ճալերենի առածաբանությունբ (խոսքալին բանաձները ն պատրաստի խոսքերր), տրվում Է խոսքի տիպերի ն ոճեցի տեսությունը, խոսվում Է խոսքի արժանիքների ն թերությունների մասին, շոշափվում են բանավեճի աբվեսլոի մի քանի ճարցեր: 4602020100 ՞------10-91

ԳՄԴ

204(02)--91

ԼՏ

81.2 Հ-7

5-8084-0167-4

ՕՇՒԷԼՕՑԵԼ

110Ր0646Է ՈԾԻՕԸ

ԽԱԱՀՆԹՈԱԶՕՑԱՎ

ՔԵԼ Խ571Ե՛Լ7

ՔԻՎՂԼ

(16օքոտ քճվա)

ԿԱՈՐՃ

810Թ:ճն

(18 8քուտոշքօ 8356) 13ո816156180 Խքծոէ ՇՔՕԻ0 Ֆոա6թոտ Խքօոու--199|

(ՇԸ)ՊողոսյանՊ.

Մ., 1991

2ՇՂԱԻ

Լը

11112111:

ՈՃԱԿԱՆ ԱՐՏԱՀԱՅՏԱՄԻՋՈՑՆԵՐ

արտաճայտամիչոցները(կոչվում են նան ճարՈճական կամ ոճական 4նարներ, Ճնարանքներ) մտքերն տառանական արտաճալտելուՀատուկ, ոչ սովորական միջոցներ ու նղանակներ նն, որոնք ծառայում են միտքն ու գաղափարնուժեղացնելու, դրանք գեղեցիկ, զարդարուն, առավել պատշաճ, դիպուկ ու նպատակասլաց արտաճալտելուխնդրին ն կամ ասվածին նրա մեջ կիրք Հուղականություն, զգացմունքայնություն տալու, ու զգալությունների վրա կամք դնելու ն ունկնդրի կամքի ներգործելու նպատակին: Ոճականարտաճալտամիչոցներըբաժանում ենք երեք խըմ1 ձներ: Ոճական արտաբի՝ զորացում,փոխակեոպություններ Հալտամիջոցների այսպիսի բաժանման 4իմքը բառերի, կապավկցությունների նախադասությունների գործածության ու զանազան եղանակներն են Ըստ որում, մտքի արտաճայլտման եթե վերոճիշյալ նպատակներով լեզվական այս միավորները խոսքի մեջ դործածված են լեզվում ունեցած իրենց ուղղակի նշանակություններով, ուրեմն գործ ունենք ձների ճետ, եթե դրանք գործածված են փոխաբանորեն, այսինքն՝ ոչ այն նշանակություններով, որ ունեն տվյալ լեզվում, ուրեմն փոխակերւլություններ են, իսկ եթե նույն խնդրին ծառայում են, բայց ոչ ու

ու

ձն

նն,

էլ փոխակերպություն, ապա

զորացման միջոց են։ դրականության մեջ ոճական արտաճայՃարտասանական տամիջոցներից ճանդամանորենուսումնասիրվել են միայն փոխակերպություններն ու ձնեերը, որոնք լայն կիրառություն են ունեցել դատաստանականպերճախոսության մեջ: Զորացումն իբրն ճարտասանականճնարանք, ոճական արտաճայտամիջոց ընդճանուր առմամբլավ չի ուսումնասիրված: Զորացման ւոնսակները լեզվումթեն Համեմատաբարշատ են, բայց դրանցից են դառմի երկուսն են միայն, որ ոճական արտաճայտամիջոց նում Այսպես, օրինակ, մեր լեզվում դաղափարը զորացնող միջոց են Հարադրություններիմի զգալի մասը (ինչպես՝ արագ ոչ

արագ,առոք-փառոք, ուռած-փքված,լաց

ու

կոծ,

սուգ

ու

շիՅ

վաճ, շենք ու շնորբք, չոՒ ու ցամաՒ,օո ու գիշեր, ուղն ու ծուծը), ինքս, ինքդ, ինքը, ինքնեոս,ինքնեոդ, իբենք շներանունների գործածությունը ես, դու, նա, մենք, դուք, նրանք դերանուն-

նեիի ն առարկայական իմաստ ունեցող բառերի Ճճետ՝ իբրն թարմատար (ինչպես՝ ես ինքս, նա ինքը, Բեղինակնինքը, ասողն ինքը),ս ստացական 4ոդի գործածությունը ստացականության իմաստ ունեցող իմ սեռականի Հետ (ինչպես՝ Քեզ եմ ուղարն այլն, սակայն սրանջ կում, իմ 8եռավոոս, իմ.ճաբազատս...) մնում ծն բառագիտության կամ քերականության մակարդակն ոճական ճնարանքչեն Ֆերում

դառնում, որովճետն դրանք չեն սովորական, Ճատուկ եղաոճական ճնարանք դարձնող եթե ոչ

մաքի արտաճալտմանոչ կապված

նակի ճետ, մի բան որ միակ, ապա Հիմնական պայմաննէ:

Ոճական արտաճալտամիջոցները մտթերի արտաճայտման սովորական, արվեստական,մասամբ փոխաբանական ալլաբանական կ կամ Հնարամտական եղանակներեն: ոչ

ու

ԶՈՐԱՑՈՒՄ

(լատ. Ճոքի լո2էօ-- մեծացում,ծավալում,ընդլայնում) Հին ճարտասանությանամենամեծ Ճեղինակությունը՝ Կվինտիլիանոսը, փոխակերպություններիցե ձնեներիցառանձնացրել ն առանձին քննել է զորացման չորս տեսակ՝ համակուտակում, ճամադատում,ճամազետեղում ն ճամեմատություն,որոնցիք Ճետագա դարերում միայն ճամեմատություննէ (բաղդատություն), որ ինչպես օտար, այնպես էլ ճայ ճարտասաններիկողմից ճարտասանական-ոճականգիտակարգ է դիտվել: Տողաիբրն զորացման տեսակներ: բաժանումն կաոգափոխությունն առաջինանդամ ներկայացնումենք մենք: ու

ՀԱՄԱԿՈՒՏԱԿՈՒՄ

է:

Համակուտակումըմաքին ուժգնություն Հաղորդելու միչոք է լինում, երբ խոսքի մնջ միմյանց մոտ են Համակուտակում

դրվում միննույն գաղափարի տարբեր աստիճանավորումները

(Թույլ-ուժեղ, մեծ-փոքըչ անարժեք-արժեքավորն այլն) -րտաճայտող բառեր, կապակցություններն նախադասություններ՝ ներգործուն դարձնելու նպատակով: գաղափարնավելի ուժեղ Այսպիսի Համակուտակման օրինակ է Ցիցերոնի ճետնլալ արՎերրեսի դաժանությանմասին, որը կալսատաճալյտությունը ու

մի մարդու՝«Հանգագոորարդար միանգամայն Ճճանել նորան էՐ հայբասպանություն՝ գանաճառելը, համաոյա ծություն Աշա մ/՛ նբան սպանելը,իսկ ի՞նչ անուն տամ կախաղանին»:

ղան էր

թե դու քորուտույԹ քան ես, դու սուրբ Ես, դու քբիստոնյա, ավելին Ոչ, ես»: ես, ճՐաշագոոծ դու իմ կուոքն Ալս օրինակներում առարկան բնութադրելու Համար Ճաօրինակ էլ նար-Դոսից. «Սղբայոդասում

ես:

էո,

դու

մադրված նեխը:

են

թույլից

ավելի ուժեղը գնացող

ճասկաջություն-

Համակուտակմանմի եղանակ է: Դոյություն ունի Համակուտակման մի այլ եղանակ էլ, որը ի պատվ մեր

Սակայն

սա

գրականության մեջ

դրա

ամենաշատ նիբառողի, կոչում ենք

նարեկյան Ճամակուռանման Մեջ նառբեկյան ճամակուտակում:

բնութագրող «ասկացություններն իբրն կանոն լինում են տարբերական, այլսինքն՝ տարբեր կողմերից են բնուրագրում առար-

կան կամ հերնույթը ն նույն գաղափարի թույլ ու ուժեղ աստիճանավորումները չեն: Նարեկացին իր «Մատյանը» բնույթին Ճճաժապատասխան ոճական այս ճնարանքին է դիմում, երբ աստծուն բնութագրում է մակադրություններով նե կոչական նախադասություններով կամ կապակցություններով։ Աշա երկու օրինակ, Եւ

եւ զխալթողուլ քանզի կարող ես զայս ամենայն զպարտս մաճու բոլորից, Քրիսբժշկել, տէր ողորմութեանց, աստուած տոս թագաւոր, բարձրեալ Հաւր Որդի, ստեղծիչ, գթած, բարերար, աւրճնեալ, առատ, ճարուստ, աճաւոր, ճզաւր, ողորմած, տեսուչ, ձեռընկալ, ՄԲաստիչ, ապրեցուցիչ, դարմանիչ, կեցուցիչ, երկայնամիտ, անոխակալ, ապաւէն, բժիշկ, գովեալ, երկնաւոր, անճառ, լոլս, կեսնճբ, յարութիւն, նորոգութիւն,քաւութիւն, եթէ ճալեսցիս մարդասիրութեամբ, ըստ որում քոլդ են սովորութիւնք, նայեցեալ ի քեզ՝ կողկողիմ եւ ես:

թուածս

(Բան ԻԼ)

Տէ՛ր իմ, տէ՛ր տուիչ պարգեւաց,ինքնաբուն բարի, ամենից տիրող ճաւասարապէս, միայն արարիչ զբնաւս լոչէից, փառաւորեալ, անքնին, աճեղ, աճարկու, սոսկալի, Բզաւր, սաստիկ, անտանելի, անմերձենալի, անսկիզբն, անժամանակ, անշաանըմբանելի,անիմանալի, անճտրոնելի, -՛

մանդաղ գիտութիւն, աներկեւան տեսութիւն, ճշմարիտ Էականութիւն, բարձր եւ խռնարճ, աւրճնաբանելիգոլութիւն, անստուեր ֆագումն, Թմենափալ ճառագայթ, խոստովանեալ լոլս, անտարակոյս վստաճութիմն անտարտամճանգիստ, անլեղլի կնիք, անճսաճմանելի տեսիլ, վկալեսգ անուն. ճաշակ քաղցրութեան, բաժակ բերկրութեան, ճաստիչ ճոգաջ ճաց. աւտար մթութեանց սէր, աներկբալ խոստումն, ծաֆկոայթլցանկալի, զգեստ անկապուտ,աւթոց բաղձալի, զարդ փառաց, ձեռնկալու մեծ, ապան գովեալ, աննուազելի շնորճ, անպակասելի գանձ, աճտպական անձրե, արփիացնցուղ ցաւղ, ամենատեղաց դեղ, ձրի բժշկութիւն, կրկնաձիր առողութիւն, վեճագոլն խրախոլս, անպատիր կոչումն, ՏՔամաւրէնաւետիս, ստրկամեծար թագաւոր, աղքատասէր պաշտպան, մշտարարուստ տուիչ, անխափան դիմեցումն, աննաճանջելի ճրաման, անճամառաւտ յոյս, երկար տեսողութիւն, անզղջական տուր, ամենաբաշխ աջ, արդարակշիռ ձեռն. անաչառատես ակն, մխիթարութեան ձսղն, սփոփանաց լուր, բերկրութեան բերումն, անուն կենդանի, ճնախախնամող մատն, անգալթակղելի ելք) անխարդախ ընթացթ, կենդանարար կամբ, աննենգելի խրատ, աննախանձելի պատիւ, լայնական Քնարք, անձնական պալման, անգտանելի ճետք, աներեւոյթ շաւիղ, անչափագիր պատկեր, որքանութիւն անսաճման, աննմանական տիպ, անզուգական գութ, ողորմութիւն բազմազեղ, խոնարճութիւն տաւնելի, ճամըոդըփրկական: (Բան Գ)

4նարանքին Հաճախ է դիմում Խ. Աբովյանը «ՎերքՀալաստանի» վեպում՝առավել ստեղծելով բայի դիմավոր ձների կուտակումներ: ԱՀա մեկ օրինակ.

Ոճական այս

ձորերի դառնաշունչ քամին էնպես էր մելՍարերի սառը բուքը, դան բաց արել, գոռում, փչում, ճոսան անում, ձնի թեփն իրար գլխով տալիս, որ ճամփորդի քիթն ու պռունգը կպցնում, ճաքացնում, երեսը ու բերան լըցպատոում, գլխին, երեսին ճազար անգամ խփում, աչք նում, շատին կամ ձորերն էր քցում խեղդում, կամ ձնումը թաղում, շունչը կտրում, կամ ոտ ու գլուխ փետացրած ճամփից խռկում, սար ու չոլ քցում, խեղդում կամ քարեքար տալիս:

Րաֆֆին նս առավել Հաճախ դիմում է բայերի կուտակման, որում թե՛ դիմավոր, թե՛ անդեմ, ն այն առանձնաճատկուըստ թյամբ, որ դիմավոր բայերով կուտակման դիմելիս գաղափարի ուժգնությունն ընդգծելու նպատակով նա օժանդակ բայերը Հի զեղչում, այլ յուրաքանչյուր դերբայի ճետ դնում է իբրն թարմատար:

ԱՀա

մեկ օրինակ.

Կարմիր քամին խելագարի նման մոնչում էր, փոթորկվում էր, բարձրացնելով օդի մեջ թանձր, ավազախաոն փոշի: Մրրկածուփ ճորիզոնը պատած Էր մուգ աղլուսագուլն մռալլով, որ մթնեցնում էր արնի ուժգին հոսանքի ներքո դալար թըերեկոլան ճառագայթները: Քամու Շ

փերը, փշալի մացառները Բեֆելով, Մառաչելովկպչում էին գետնին ն դարձյալ վեր էին բարձրացնում իրենց ողմակոծ գլուխները: Մոլորված, շփոթված ծտերը Ցակառակ իրենց կամքի տարվում Էին օդի մեջ, Մրրիկը ճետզնետե սաստորպես բամբակի փոքրիկ պատառներ: ն ն անասուն, սողուն թռչուն թաքչելու տեղ էինԷր, մարդ կանում սարսափում Էր ամենի կոդողում էր, կղզին» «Իշխանաց որոնում: փակներից, որ ամեն րոպե պատրաստ էին կլանելու ն անճետացնելու

նրան:

թվարկում է Ընդճժանրապես Ճամակուտակումըլուրօրինակ որոշ ճամակուտակման արտաճայ(ճին ճարտասանությանմեջ են թվարկումնմասանց), թվարկում այնտություններ կոչվել պիսի գաղափարների, որոնք միասնաբար թողնում են շատի ն ուժեղի տպավորություն։ Այդ երնում է Ճենց «Սամվելից»բերված Հատվածից: Սակայն ամեն թվարկում Հճամակուտակումչէ, Փանի որ ամեն թվարկում չէ, որ նպաստում է գաղափարի զոբացմանը: ԱՀա այսպիսի մի թվարկման օրինակ. Ես մայր Արաքսն եմ, Մի ափս զմրուխտ, Մեկս ամայի, մեկս վարդ օւ տուղտ: Մի աչքս տխուր, մի աչքս ուրախ, Մեկս՝ գլխավեճ, մեկս՝ գլխակախ: Մի-աչքս ձմեռ, մի աչքս գարուն, Մի աչքս մոտիկ, մի աչքս Բեռուն: Մի աչքս լույս Է, մի աչքս՝ խավար, Մի աչքս տանն Է, մի աչքս՝ ավար: Մի աչքս ողբ է, մի աչքս՝ խնդում, Մի աչքս վերն Է, մեկս՝ անդնդում: Մի աչքս ամպ Է, մեկս՝ ծիածան, Մի աչքս լուռ Է, մեկս՝ Բույսի Ճալն... (Հ. Շիրազ)

ՀԱՄԱԶԵՏԵՂՈՒՄ

նում

զորացման այն Համազետեղումը1

տեսակն է, որն

առաջա-

է միննույն միտքը տարբեր նախադասություններով, լեզ-

վական տարբեր միջոցներով կամ փաստերով փաստարկներով արտաճայտելու Ճեւոնանքով:Սա ժողովրդական առօրյա խոսքում Հաճախ դոխծածվող ոճական միջոցներից է, որին սիու

) Միքայել Սալլանթյանը «Հրաճանգ ճարտասանութեան կամ ճառաջաճռութեար»աշխատության մեջ (Մոսկով, 1856) ոճական այս Բնարանքը Բամարում Է ձն ն կոչում բազմաբանություն (Բշօրց2512):

իում էր դիմելԽ. Աբովյանը: Օրինակ, որպեսզի

ասեր, թե գյուղացին ուննոր կյանքով էր ապրում, նա իր վեպում ճետեյալ լոբ նախագասությունները դծում է միմյչսնց մոտ: Տունն

շիրախանեն ճազար բարությունով լիքը՝ տրաքում էիճ, Բոգի կար մեջներում, շմեկ օձի ձուն Էր պակաս նրանց տանիցը: ՀԳինին կարասներով շարած, ամբարը Մացով լիքը, կթի կովճԼ ու գոմեշները ֆորթ ու ձագը տակըներից՝ գոմումը կապած, քյորլան ձին թավլումը, գութանը դռանը լծած, մառանը եմիշով, կախանով, տանձ ու խնձորով խլթխլթում ն մտնողին ճոտը տեղնուտեղը բռնում, շշմացնում Էր: «Նորաճարսնու փեսեն կամ մեկ ազիզ ղոնաղ՝ որ գլու խը բարձին չէր դնում էս անմաճական բարության մեջը, էնպես իմանում էր՝ թե դրախտումն ա աչքը խփում կամ բաց անում: 5Որը երկու, որը իրեք բաղ ուներ, նոքար, ճոդաղ դռանը ճազիր, ու տան ներսն ու պուճախը դրմբում Էր: 6ճԿարասներով կողակ, կճուճներով պանիր ու ղավուրմա, աքաշներով զոխ, բոխ, ողորմակոթ, բղղներով եղ ու կաբաք, մոթալներով պանիր-- ծով, ի՛նչ տուն: ՛Տասը ղոնաղ՝ որ էն սբԲաթը նրա դռառը վեր գային, սաղ ամիս ուտեին, խմեին, կոտրեինճ, ջարդեին, փչացնեին, նրա տան խեբն ու բարաքլաթը ճա՛ կար, ճա՛ կար... ու

ու

աստուծո

ավ գործածվելու դեպքում Հճամազետեղումը կարող է դառնալ խոսքի ուժգնության միչոց, ինչպես տեսնում ենք ճետնլալ ճատվածիվերջին երկու տողերում. Ժամանակը իր վախճանինկճառնի, Եվ արնը մի բուռ մոխիր կդառնա, Բալց իմ սերը վախճան չունի, Բուն չունի, Նա ճավերժ է, նա անշեջ Է, նա անմար: (Ա. հսաճակլան)

ՀԱՄԱԴԱՏՈՒՄ

նս ասվածի տպավորությունն ուժեղացնելու Համադատումը

է, սակայն ոճական 4Ճնարանքէ, որի ճիմքը բաղդատությունն առանց ուղղակի շամեմատության։ նրնույթին կարնորություն ու կշիռ տալու նպատակովմեծացված, ընդգծված ու կարնհորված ենք ցույց տալիս դրա ճետ առնչվող (առավել դրան Ճակադրվող)մի ուրիշը, որից այն Հետնությունն է մակաբերվում, Թե մյուսը, որի մասին խոսք չի եղել, նույնպես կամ գուցե առավել կարնոր է, ուժեղ, մեծ կամ նշանակալից: Այսպես, որպեսզի մեկի ճերոսությունն ընդգծենք, մեծացված, չափատալիս նրա Հակառակորդի ուժը, Ճնարազանցված ենք ցույց 6.

Օ

վորությսւնները ն կամ դժվարացնում ենք Ճճաղթությանճամար անճրաժեշտ ճանգամանքները: Հոմերոսն «իլիականում» աՀ մարյա ոչինչ չի ասում Հեղինեի գեղեցկության մասին, սակայն աճավոր ճակատամարտերի գոտեմարտերիսլատկերման միջոցով մեզ է թողնում զատկերացնելու, թն ինչպիսի գեղեցկուժի պիտի եղած լիներ նա՝կովի պատճառը: նույն միջոցին է դիմում Մուրացանը«ԳնորգՄարզպետունի» վեպում: նա 4Ճամարյա չի պատկերում Ասպրամին,սակայն նրա գեղեցկության ճրապույրի մասին մենք դաղափար ենք կազմում մի կողմից Ցլիկ Ամրամի, ն մյուս կողմից՝ Աշոտ երկաթի տառապանքնեՀ 2իանալի օրինակներ են տալիս«Սասունցի բից: Համադատման ն «Շաճնամե» Դավիթը» էպոսները: ու

ու

ՀԱՄԵՄԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

(ճուն. ՀԾԽՀ«0119:.6, լատ. Շօոքշոտէլօ) ն մեր իմաաշխարճի ճանաչողության Համեմատությունը ցության ճիմնական միջոցն է, ճիմնական ուղին: Դանաչողությունն ինքը Ճճամեմատությանգործընթաց է, բայցն միաժա-

մանակ ճամեմատության 4ետնանք: Համեմատությունը մեղ օգէ եքնույթների մասին իրական ու ճշմարիտ պատկերացում կազմել նույնիսկ այն դեպքում, երբ նրա եղրերը չեն ճամաՀպատասխանումիրականինկամ բնականին: կիրն խոսքի ոճական միջոց կոչված է Համեմատությունն

նում

բաղդատելու

երկու ն ավելի առարկաներ կամ երնույթներ ղզուդակշռելու միջոցով ասվածին կարնորություն մեղ ճետաքրքրող առարկայի նշանակությունն ու

ու

տալ

ն

կամ

գեղագիտա-

կան արժեքը բարձրացնել (անճրաժեշտությանդեպքում՝ ցածրացնել): Այս տեսանկյունից էլ պետք է տարբերել ճամեմատությունն իբրն զորացման ոճական միջոց ն Ճճամեմատությունն մտի գործառություն: իբրն իբրն մտքիգործունեության ձն ու

մտբի գործառություն Ճամեմատությունը բազմազան է ն Հա» ոճական միջոցների «ճիմքն է կազմում, այնինչ մարյա բոլոր Համեմատությունն իբրն ոճական Հնարանք, զորացման տեսակ

ոճական մլուսմիջոցներից չի տարբերվում, ալնքանով, որքանով որի խոսքի մեջ իր սաճմանափակտիրույթն ունի: Այս պատ-

ճառով էլ մենք այստեղ քննելու ենք ճամեմատությոնը ոչ թե իբրն մտածողության գործառություն ն նրա լեզվական արտաճայտություն (այս շփոթը կա լեզվարանական-ոճաբանական գրականության մեջ), այլ սոսկ իբրն զորացման տեսակ: տարբեր առարկաների կամ երնուլթնեՀամեմատությունըշ Րի մեջ եղած ընդճանուր ճատկանշի Հիման վրա մի առարկան կամ երնույքը տվյալ պաճի ու ճանգամանքներիպաճանջչով մլուսին նմանեցնելու, Հավասարեցնելու կամ նույնացնելու երեվուլթն է, որին դիմում ենք առարկային կարնորություն տալու, նիա գնղագիտական արժեքը բարձրացնելու (կամ ցածրացնելու) Միմյանցից Հեռու ն անմիատեղելի առարկաների նպատակով: հրնուլքների մեջ ընդճանրություն դտնելը ն դրանք զուգակշռելի դարձնելը ոչ միայն նուրբ ճաշակի, սրամտության ն բանաստեղծականշնորճջի, այլն իմացության արտաճալտություն է, էստ նպատակի, այսինքն Համապատասխան այն րբանի՝ Ճամեմատություննարվում է առարկային, երնուլթին կարնորություն տալու Համար, քե դրանք գեղագիտորեն բարձրացնելու (կամ ցածրացնելու) Համար, Համեմատություններըբաժանում ն գնաճատոենք երկու տեսակի՝ ոչ գնաճատողականի ՏՐՈ ու

ղականի: Այս երկու տեսակի Ճտմեմատությունների Համար ընդճա-

նուրն այլն է, որ բաղկացած են լինում երկու կողմերից կամ հզրծրից՝ այն առարկայից (կամ երեույթից), որ պետք է ճա-

մեմատենք մի ուրիշի Հետ, ն այն առարկայից(լամ երնուլթից), որի ճետ պետք է Համեմատենք: Առաջինկողմը կամ եզրը, որ տվլալ դեպքում մեզ Հետաքրքրողն է, պալմանականորենկռչում հնք ճամեմատելի, իսկ մլուս կողմը, որի ճետ պետք է կատարվի Համեմատությունը, դարձլալ պալմանականորենկոչում ենք իբրն ընդճանուր ճատկանիշ նշենք ն այն, որ Համեմատլալ: րկու տեսակի Ճճամեմատություններնէլ պատկերավորության

միջոց են, քանի որ երկու ն ավելի առարկաների զուգադրությունը մեր մտքում պատկերիգաղափարէ ծնում: Մյուս առանձպատմության մեջ ոմանց կողմից րբաղդատուՍՄարտասանութլան թյունը (ճամեմատություն Կ ճվանությունըտարբերճարտասանականկարգեր եգ դիտվել:

նաճտտկություններով դրանք տաբբեր են միմյանցից, ոբշանց մասին էլ խոսք կլինի ստորե: ենք կոչում այն ճամեմատությունը, Ոչ գնահատողական ոիի մեջ Համեմատելին ու ճամեմատյալիըգեղագիտականառումով միմյանցից տարբեր չեն, այսինքն՝ դեղադիտականառումով մեկը մյուսից բարձր կամ ցածր չէ. դրանք տարբեր են իբրն առարկաներ կամ երնույթներ։ Բերենք մի երկու օրինակ: ԱեզվաբանԲոդունն՝դե կուրտենենլեզվի զարգացմանընթացքը ոլատկերավոր ու ակնառու նեիկայացնելու Ճամար կատարում է ճետնյալ Ճամեմատությունը. Լեզվի զարգացման փուլերը միմլանց չեն փոխարինում ճերթով ալնպես, ինչպես ժամապահմ Է փոխարինումժամապարին, այլ ամեն մի փուլ ստեղծում Է ինչ-որ նոր բան, որն աննկատելի կերպով անցռում Է Բաջորդին ն դառնում ճիմք ճետագա զարգացմանԲավար: Ա. Ա.

Պոտեբնյանբառի ձնի (ճնչյունային կողմ)ն

արտա-

ճայտած իմաստի փոխճարաբերությունը նմանեցնում է ծառի փչակի ն նրա մեջ բուն դրած թոչունի Հետ Փչակը մեում 1, է մի ուրիշը էսկ նրանում բուն դրած թոչունին փոխարինում Սոսյուրբ խորիմաստ կերպով լեզվի քերականական կառուցվածքը նմանեցնում է շախմատի խաղի կանոններին, իսկ լեզ-

վագործածությունը՝շախմատի լուրաքանչյուր խաղին,

որ

տե-

"ռակապնորեն անկբկնելք է։

ինչպես տեսնում ենք, այս Ճամեմատություններում 4ամեմատվող առարկանեքըճամեմատյալների շնորչիվ գեղագիտական արժեք չեն ստացել: Այսպիսի ճամեմատությունները, որ կարնոր դեր ն նշանակություն ունեն գիտական, Ճատկապեսդի-

տամասռայական խոռքում, խոսքին տալիս են պատկերավորություն, իսկ Համեմատելիին՝կարնորություն (միայն կարեոր գաղափարներն են, որ խոսքում նման Համեմատությամբ են ներ-

կայացվում):

ճամեմատությունը, ինչպես ասվել է, ունի Գնաճատողական մի կարնոր առպնձնաճատկություն.Ճճամեմատությունն արվում է ճամեմատելին գեղագիտորեն արժեքավորելու նպատակով, որում այսպիսի ճամեմատությունը խոսքի առարկայի նըըստ կատմամբ խոսողի կամ գրողի սուբյեկտիվ վերաբերմունքիարտաճալզտությունէ: Դրականորենտրամագրվածլինելու դեպթում արտաճայտվողըմի կարգի առարկաներիէ դիմում՝ իբրն ճամեմատլալ, իսկ բացասականորեն նելու դեպչորամադրված 11"

քում` վատ, տգեղ, ստոր ն նման կարգլ: վուղորդումնձը առաջ բերող առարկաները Հճասկացությունների։ օրն անրաժեշտ է մեղ «ետաքըքրող առարկան ավելի գեղեցիկ, ավելի արժեքավոր կամ ուժեղ դարձնել, ճամեմատության մյուս եզրն ենք դարձնումավելիգեղեցիկ,արժեքավոր կամ ուժեղ ճատկանիշներ ունեցող առարկաներ, ե ընդճակառակն:Համեմատությունը Հատուկ փայլ է ստանում Հատկապես այն դեպքում, երբ ճամեմատում ռարկան, անձր, նրնույթը ենք բարձր մտածվող ճասկացությունների (ճատկասլես դիցաբանական կերպարների օրիորդ Աշխենին հրնույքների) ճետ. Րաֆֆին Ռշտունյաց այսպես է ներկայացնում. ու

ւ:-

ու

Գլխին դրած ուներ ոսկենկար սաղավարտ, մեջքը սեղմել Էր պողովատլա զրահի մեջ, աջ ձեռքում կրում Էր մի թեթն նիզակ: Այդ զինավառության մեջ նմանում Էր նա Աթենաս Պալլասին, որ կարծես եկել Էք ալցելություն գործելու քարացյալ Նիոբեի արտասուքներից գոլացած աղբյուրին:

Գնաճատողական Համեմատություններըբազմազանտեսակեզրերի ղանաղան առնչությունները ներ Համեմատության ճամեմատումենք դրանք (գնաճատողական Հիմք ընդունելով՝ ճավաենք Հետնյալ ենթատեսակներին՝ թյունները)բաժանում ճաստատական, ժխտաառավելական, սաբական, նույնական, անդբադաոձ,զուգական, փոխադառձելի, անփոխադառձելի, այլաբանապարզ, բադ, դոբական, հակադբական, ուղղակի, ու սքողված: բացաճայտ լան, Համեմատության դեպքում Համեմատյալն Հավասաբական գեղագիտականառումով բարձր կամ կամ հր ճատկանիչներով ցածր է ճամեմատելիից: Համեմատությանշնորճիվ ճամեմատելին բարձրանում կամ ցածրանում է Համեմատյալի մակարդակին՝ Հավասաբվումնրան, որի պատճառովէլ ճամեմատելին ստանում է դրական կամ բացասական Համապատասխանորեն կ 4աՀամեմատության մեջ ընդճանրապես, բնութագրություն: վասարականՃամեմատության մեջ մասնավորապես, որքան միմլանցից Ճեռու են կանգնած Համեմատության եզրերը, որքան անսպասելի է լինում այդ եզրերի զուգադրումը, այնքան ուժեղ, տպավորիչ կամ գեղեցիկ է լինում Ճամեմատությունը, արժեքը: Լավ Ճճամեէ նրա գեղագիտական այնքան մեծանում է: Աճա նմագյուտ մատությունն իսկական բանաստեղծական նականՀամեմատության մի օրինակ, որի մեջ «ճամեմատելին ունեն:

)շ

(կաթնածիրը) բարձրացվել-Հավասարեցվել

ավելի գեղեցիկ մի առարկայիմակարդակին, ավելի ճիշտ՝ նմանեցվել նրան. է

ԼուսնկալուլաԷ... Ննջում են ճԲանգիստլեռները խոնջած, Ու լոկ աղբլուրն Է զնգում դիմացի. Մուգ երկնքի մեջ Կաթնածիրնասեն ճյուղ Է բողբոջած Ու պիտի ոսկե ծաղիկներ բացի։ (Վ. Դավթյան)

օրինակում, Հնետնյալ

ընդճչակառակն,Ճամեմատելին իջեցվել-ճավասարեցվել, նմանեցվել է շոր առարկայի (ռրդերին ). Իսկ դուք աշխարճում կապրեք Որդերի նման կույր ու սին,-Ջեր մասին ոչ զրույց կասեն, Ոչ երգեր կասեն ձեր մասին: (Մ. Գորկի)

ենք կոչում ալն ճամեմատությունը, որ կատարՆովնական վում է ստորոգման միջոցով: Յուրաքանչյուրանվանաբայական ստորոգում իր մեջ ունի թաքնված Համեմատություն, Այսսլիսի ստորոգումով ստորողվող ենթական ճանգեցվում, ուստի ն Հավասարեցվում-նույնացվոմ է սսորոգելիին (ստորոգելիական վերադրին), իսկ քանխ որ նույնացումը միաժամանակ Ճամեմատուքյուն է ենթադրում, այդ պատճառով էլ սոսկական ստորբոգումըդառնում է Համեմատության միջոց: Մեր ապածը.Ճաստատենքճետնյալ օրինակով. Երկու լույս Էին վառ նրանք... Երկու բոց՝ սպիտակ ու սն, Երկու խոլ արն Բուրճրան, Երկու ճուր-ճրաշքներ լուսե... Մեկի բոլը-- սեգ մինարեթ, Մլուսինը-- սն մի սոսի. Մեկը-- վառ, անմար մի արն, Մեկը-- կաթ, արծաթ մի լուսին: (Ե. Չարենց)

Այստեղերկու կանայք ճամեմատվածեն լույսի, բոցի, Ճուր-Ճրաշքների «Հետ, այնուճետն՝ մեկի բոյր Ճամեմատընի մեկը Համեմատվածէ արնի, ված է մինարեթի, մյուսինը՝ սոսու, ճետ: Թեն ստորոգումը մեզ տալիս է լուսնի մյուսը՝ կաթի ա-

Է:

ու

է նմանունույնության գաղափար, սակայն էությունը մնում թյունը: Ասենք նան, որ այստեղ ունենք ոչ թե մեկ ճամեմատելի մեկ Համեմատլալ, ալլ երկու Ճամեմատելիներ(երկու ու

կանալթ, որոնք ի վերչո նան միմյանց Հետ են 2ամեմատվում) ն մի քանի ճամեմատլալներ։ Այսպիսի Ճամեմատությունները են:

բարդ

ենք կոչում այն Համեմատությունը, որի մեջ Առավելական իր ճատկանիշներով ավելի բարձր է Համեմատվող առարկան

ներկայացվում Ճամեմատյալից (մերժողականիդեպքում՝ ավելի ցածր): Աշա առավելականՃամեմատությանմեկ օրինակ. Կամսարլանն, իճարկե,

յուր թննռէր առել չքնաղ Ադելինալին, որ վայրկենին քնքուշ Էր ավելի, քան գարնան վարդը, գրավիչ ու քաղցրաբուլր, քառ ծաղկոցի շուշանը, ն սրախոս ու գեղաձալն, քան ալգեծին սոխակը: (Մուրացան)

ալդ

ենք կոչում Հաստատական

այն ճամեմատութլյունը, որով

ճաստատվում է ճամեմատվող երկու եզրերի ընդճանրությունը

կամ նմանությունը Այսպիսին էին վերը բերվաժֆբոլոր օրինակները: ենք կոչում Համեմատությունը, եթե ժիատվումէ ժխտական ճամեմատությանեզրերի ընդճանրությունը, Ճճամեմատելիիմեչ ժխտվում է ՀճամեմատյալիՀատկանիշը: Գոյություն ունի ժրիտական Համեմատության երկու նղանակ: Մի դեպքում ժատվում է Համեմատյալի ն Ճճամեմատելիի միջն որնէ նմանություն կամ ն էլ մնում է առկախ: ԱՀա ընդՀանրություն, Համեմատությունն ալոպիսի Փամեմատությանմի օրինակ. Ալո լուսավորության վրա կես ժամ չանցավ, ն Աբիսողոմ աղսդին ներկայացավ երիտասարդ մը, որ վաճառականիչէր նմաներ, սեղանավորի ալ չէր նմաներ, արհեստավորի ալ չէր նմաներ, գործավորի աղ չէր նմաներ, ն վերջապես անանկ բանի մը կնմաներ, որուն նմանը չկա: (Հ. Պարոնյան)

Մյուս եղանակն այն է,

ժիտական ճամեմատության որ մեջ ճամեմատելին ու ճամեմատյալը փոխում են իրենց տեղերը, այսինքն՝ մեզ Հետաքրքրող առարկան՝ Համեմատելին, դառնում է այն եղրը, որի ճետ Համեմատվում է Ճճամեմատյալը, ն ալա ձնով գեղագիտորեն արժեքավորվում է ճամեմատելին: Մեր ասածը ցուլց տանք 4ետելալ օրինակով. Մայիսին բացվող նշենին անգամ Գլուլնարի բույրն ու ճմալյքըչուներ, Անձրնից ճետո լասամանն անգամ Գլուլնարի քաղցր թովչանքը չուներ: (Գ. Սարլան)

Գլուլնարանէ ճամեմատելին, սակայն ալստեղ Հա: մեմատլալները՝ ժալիսին բացվող նշենին ն անձրնից «ետո վասամանն են Համեմատված Գյուլնարայի ճետ՝ Գյուլնարայի Թեն

գեղագիտականարժեքը մեծացնելու նպատակով ենք կոչում այն Համեմատությունը, որի ՃաՓոխադառձելի մեմատվող եղրը կարող է դառնալ ճամեմատյալ, ն ՀամեմատՃեվալը՝ Ճամեմատելի: Փոխաղարձելիէ, օրինակ, Գ. Սնակի տնյալ քառատողի մեջ արվաժ Ճամեմատությունը. եվ մոմերի ու կանթեղի Բուրումնալից բոցն Է ճթթում, Ծաղկի նման փդւնջ-փունջ փթթում, Ծաղկի նմաց Վար ու դեղին:

Այստեղ ճամեմատվողըմոմերի կանթեղների բոցն է, կսկ ճամեմատյալը՝ծաղկի փթքելը' Միանդգամալն Հնարավոր է ծաղկի փթթելն էլ «Համեմատել մոմի ու կանթեղի բոցի ճետ: Հիշենք ճենց թեկուզ Պ. Սնակի «Արագիլն էլի Սեր խնձորենու ծաղկի բոցի մեջ իր ոտն է վառում» տողերը: է Համեմատությունը, ծթե անճնար է ճաԱնփոխադառձելի ու

մեմատելին ու Փամեմատլալը փոխատեղել: Այսպես,օրին»կ,

Հետնլալ տողերում Թաթուլ իշխանը Համեմատված է առյուծի

Հետ.

Է շունչ, Բոգին իշխան Թաթովլի, Նրա սիրովն Է Քարբած էն ճսկան, Նրա ժպիտն Է քաջին ուժ տալի, Որ դաշտն Է իջնում առյուծի նման: (Հ. Թումանյան) Նա

Այս Համեմատությունն անփոխադարձելիէ, որովճետն յուծը երնի «նարավորչէ Թաթուլի Հետ Համեմատել:

Հ-

առ-

ենք կոչում Անդբադաոձծ

այն ճամեմատությունը, որի մեջ եզրն առնվում է մեկ իբրն Համեմատելի, մեկ իբրն ճամեմատինչպես տեսնում ինք ճետնյալ օրինակում. յալ, --

Խիստ լավ մարդիկ ենմ,-» ասում էր

նա

ոգնորված,--

ճենց երեկ

Գ, Սնակը անդրադարձ Է կոչել այն ճամեմատությունը, որի մեջ կա թաքնված, բայց մտքով ըմբռնելի մի այլ համեմատություն: Նա իբրն օրինակ բերում Է Ն. Զարլանի «Արա Գեղեցիկից» «Ավա՛ղ, ես կախարդվել, դողում եմ այդ սիրուց, Ինչպես թռչունն օձի ճայացքի տակ տողերը, որտեղ երկրորդաբար Շամիքամը ճպմետպոված Է օձի ճետ:

սեթ վարձը տվեցին: Հայրն աղջկանից է լավ, աղջիկը՝ Թռրից։ Ծրկուսճ էլ դուրեկան են: (Շիրվանզադե)

նենքկոչում Ցուգադբական

այն ճամեմատությունը, որի մեջ բաղդատությունը կատարվում է բանաստեղծական զուղաճեռի ձնով, ինչպես այդ տեսնում ենք Հ. Թումանյանի «Թմկաբերդի առումը» պոեմի Ճեւտնյալտողերում. Էն մթին սարից արծի՞վնԷ իջնում, Սարի արծիվը շեշտակի թափով: Էն Թմկա բերդից Թաթուլն Է իջնում, Թշնամու ճոգին լցնում սարսափով:

--

Էն Թմկա ձորում սն ա՞մպն Է գոռում, Էն շա՞նթն Է ճայթում էնպես աճարկու: Էն Թմկա ձորում Թաթուլն Է կռվում, Էս թուրն Է շաչում Էնպեսաճարկու: --

Ի՛նչ սարի արծիվ կճասնի քաջին, Ի՛նչ շաճ կկանգնի նրա առաջին:

Հա

ենք ադբական

կոչում այլն ճամեմատությունը,

որը

տե-

ճամեմատվողառարկաներինճակադրականՃատ-

ղի է կանիշներ վեքագրելու Ճետնանքով: Ատճա Հակադրականճամեմատության երկու օրինակ. ունենում

շատ չէին տարբերվում միմյանցից. երկուսն էլ քսաննհինգ Հասակով տարեկանից ավել չէին լինի: Տարբերվում Էին միալն կազմվածքով ու դեմքով: Մեկը որքան ամուր Էր կազմված, մյուսը նույնքան ճրբակաղմ էր ու թույլ: Մեկը որքան սնուկ էր դեմքով, մյուսը նուլնքան ճերմակ Էր, ն խարտյաշ գիսակները ծածանվում էին ուսերի վրա: (Րաֆֆի) Մեր ն լասաուլ-բաշիների միջն, արդարն, կա նմանություն, բայց այդ նմանությունը ոչ թե դրական, ալլ ճակադրական է. օրինակ՝ նրանք Բսկում Էին քաղաքի արտաքին կարգապաճությանը, իսկ մենք՝ ներքինին։ Խրանք օգտվում Էին մարդկանցից նյութապես, իսկ մենք օգտվում էինք բարոլապես: Նրանք հարգում էին ժողովրդին իբրն փոքրագույն չարիքի, իսկ մենք՝ իբրն փոքրագուլն բարիքի: Խրանք ծածկում Էին ճշմաբտությունը, երբ շաճ էին ունենում, իսկ մենք, ընդճակառակը, ճաստատում ենք, երբ շաճ չենք ունենում, ն ծածկում, երբ ունենում ենք: Նրսճնք մտրակում են անճանգիստ մարդկանց, իսկ մենք՝ ճանգիստներին... (Մուրացան)

Պարզ

է Ճճամնմատությունը,եքե Համեմատելին մեկն է՝

անկա ճամեմատյալի քանակից: 0բինակ. Սիրտս կոտբվեց սափորի նման, Սիրտե կոտրվե՛ց:

Այդ ո՞վ է կտցում փայտփորի նման,-Ծառս կտրվե՛ց: են թափորի նման,-Օրերսանցնում Քո մաճվան ծեսը,անխի՛ղճ, այս ինչքառ Երկար կատաիվեց... (Պ. Սնակ) |

Բարդ է

վելի

Համեմատությունը, եթե Համեմատելին մեկից

է (իբրն

բարդ

Ճճամեմատության օրինակ

տե՛ս

ա-

9արենցից

բերված Հատվածը նույնականճամեմատության հնթավերնագրի

տակի

8ղղակիէ Համեմատությունը, երբ Համեմատությունը այիմաստ չունի: Այդպիսինէին վերը բերված բոլոր լաբանական

Համեմատությունները: ճամեմատությունը ճանդես է գալիս այլաԱյլաբանական բանական բոավանդակությունունեցող խոսքում: Այսպիսի այլաբանական4ամեմատության օրինակ է Վ. Դավթյանի«Մուսա» բանաստեղծությունը. Քանի որ այսքան գեղեցիկ եմ եպ Կարծում են՝ կին եմ թեթնաբարո Ու մատչելի եմ կյանքում շատերին... Եվ սիրաճետում, դարպասում են ինձ, Ժամադրվել են ցանկանում անգամ: Ախ, միամիտնե՛'ր, Զգիտեն նրանք, Որ կին չեմ ես լոկ, Այլ ճակատագիր ու բախտիխարան, Սեր եմ առաջին ու սեր եմ վերջին, Սեր եմ մաքացու, Թիապարտությանտանջանքն եմ անլուր, Որոնման ծարավ ու քաղց եմ գյուտի Եվ տրսում եմ ես Լոկ ընտրլալներին... Ախ, միամիտնե՛ր, Զգիտեն նրանք, Ռր չեմ այցելում ժամադրութլամբ, Աղ անաննկալ ամպրոպի նման Կալծակնաճարումսիրաճարներիս, Տալիս եմ նրանց Դողը բարձունքի, դողը անդունդի Եվ վսեմ ցավը մարգարեության: Ու վայրկյաններԷ իմ ալցը տնում... Իսկ ճետո՝ ծարավ,

Իսկ

ճետո՝

երաշտ

2--389

Եվ սպասումի օրեք տանջալի: Ալդպես ողջ կլանքում տանջում եմ ճրանց, Իսկ երբ մեռնում են, Դառնում

եմ

ճանկարծ անսահման բարի. ու փառքի ծիրանին Փռում եմ ճրանց տանջանքի վրա Ու տանում դեպի հավիտենություն...

Մազերիս սուգն

է Անսքող

բացաճալտ են:

Համեմատությունը, եքե Համեմատվող եզրերը են վերը Այդպիսին

ված ալլաբանականը:

բերված օրինակները, չճաշ-

է ճամեմատությունը, եթե Համեմատության եզՍքողված բերից մեկը բացաճալյտ չէ, ինչպես Հետնյալ օրինակում է. Դաշտն Արարատյան

Իմ սեղան սինին, Սնանն իմ գինին

Լեռների մեջ լուրթ,-Բաժակս խփեմ Արարատսարին, Կենացդ խմեմ, Ռուս ժողովուրդ...

(Հ. Շիրազ)

Այստեղկա բաժակի ն Արարատսարի Ճամեմատությունը, սքողված Ճամէմատությունէ, Թե ինչպիսին կլինի Ճամեմատությունը,այդ պայմանավորված է ոչ միալն ճամեմատությունը կատարողի դիտողականությամբ, ճաշակով ու գեղագիտականըմբռնումներով, այլն բազմաթիվ շՀանդամանքներով,ն առաչին ճերթին ժամանակաշըրչջանավ,թեմայով, գրական ուղղությամբ, գրական ավանդույթներով ն այլն Այլ են աստվածաշնչականՀամեմատությունները, այլ են ճին, արնելյան ժողովութդնեքին եվրոպացիների են ժողովրիդականու այլ գրական ճաՃճամեմատությունները, ու ճամեմատուքյունգիտնականի մեմատությունները, գրողի ները ն ալլն։ Ատա մի եքկու օրինակ, Սողոմոնը երգ երգոցում ռալիս է ճամեմատության այսպիսի օթինակներ. ռրը

Փ Փարավոնի կառքին լծված ձիերիս նմանեցրի քեզ, ով ընկերուՄիս:

Փ Աճա գեղեցիկ ես դու, ով ընկերուհիս. աճա գեղեցիկ ես. աչքերդ աղավնիների աչքեր են: Փ Մազերդ Գաղաադի սարում պառկող ալծերի Բոտին են նման: Փ Ատամներդ լվացարանից դուրս եկող խուզած Բոտի նման են, ոբոնք ամկնքը երկվորյակ ծնողներ են, ե ամուլը չկա նրանց մեջ։

Փ Պարանոցդ նման է Պավքի աջտարակին՝քինպրանի համաբ շին-

ված:

կենդանիների Սիրեցյալին

ճամեմատելը ճատուկ է ճին ու արնելյան պոնզիալին: Սայաթ-նովանիր սիրուճուն արեձիու «ետ՝ կոչելով նրած վելլան ավանդույթով է Համեմատում ն. է ռաշխ-նազանիչ Չարենցը նույնպես կնոչբ Համեմատում ԱՀա ձիու Ճետ, սակայն Արնելքի բներանդ ստեղծելու ճամար: մի Ճատվածնրա «Ասպետականից». Հետ

Բեդվինի խարույկներ էին խոլ

Սնամած

աչքերը մեկի,

Մյուսի աչքերը տխուր էիճ Միրածներ

անմեկին:

Մեկի կուրծքը մզկիթ էր սպիտակ, Մլուսինը.-- սեգ մի տաճար, Մեկը-- բիլ գազել Էր կապուտաչ, Մեկը-- ճուր ճժուլգ սնաչլա:

Բեդվինի, միրաժի, մզկիթի, դազելի միջավայրում միանգամայն բնական է, ոի կինը Համեմատվի նժույգի ճետ. ժամանակակիցպոհղիալում արդեն չենք ճանդիպում մաբալի, չեյսոխակի պատկերներով կատարվող րանի, թառլանի, վարդ ճամեմատություններիչ որոնցով լեցուն է արնելյան միչնադարլան ն ուշ միջնադարի պոնհզիան։ Միայն վաղ անցլալում էր ճնարավոր, որ բանաստեղծն իր սիրած էակին չամեմատեր կրոնական կյանքի ճետ կապված առարկաների Հետ. նաղաշ Հովնաթանըգրուժ է. ու

Պօլդ նման ոսկի շամտանի" Թո ֆարսի զբուն նամիդանի"", Եք բուսա բդե""", զալում, Շատ լավ խերատ Է, զալում:

Հին կյանքին

գյուղական միչավայրին ճամաճունչ 4ետնյալ Ճամեմատությունները. --

--

--

--

""

»

ու

Բետ դիզան, բետ-բետ դիզան, տեսեք էն ո՞րն ա: Բետ դիզան, բետ-բետ դիզան,-- էն գեղի ռեսն ա: Խարխոնեք խրխոալին՝ տեսեք Էն ո՞րն աչ

Խաբխղներխրխդալին՝վաբդապետներնա:

Մոմակալ: Դու

պարսկերեն չգիտես:

Մի Քամբույր

տուր:

նեն

--

--

--

--

--

--

Կագվներ գվգվալին՝ տեսեթ Էն ո՞րն ա: Կագվներ գվգվալին՝ գեղի Բարսներնա: Անճղներճլվլալին՝ տեսեք էն ո՞րն ա: Օնճղներ ճլվլալին՝ գեղի աղջիկներն ա: Օուն եկավ պարկն ի բերան՝ տեսեք ԷՂ ո՞րն ա: Շուն եկավ պարկն ի բեքան՝ գեղի գզիրն ա:

(Ժողովրդական)

Բնականաբարայլ

պետք է լինեին Շիրվանդադնիճամեվեռլում, որաեզ սլատկերված են նավմատությունները Աշա Թաշխար"ի մարգիկ։ մի երկուսը դրանցից. «Քաոս»

Փ Երնում են ոտաբոբիկ Էակներ, ոտից մինչն գլուխ նավթոտ, ինչպես կենդանի պատրուլգներ: Փ Նրա աչքերի առջն պատկերանում էին մրոտ ու նավթոտ բանվորների վտիտ դեմքերը, մթին ու մռայլ, ինչպես նավթաճորերիխորքը: Փ Օդը բարձրացան ֆուրաժկաներն ու փափախները, դեմքերը ժպտացին այնպես, որպես միալն կարող Է ժպտալ նավթալին ծովը լուսնի շողերից:

եզրեր կարող Համեմատությունների

դառնալ |նչգես միննույն, այնպես էլ կյանքի տարբեր ոլորտների րրերն ու երնույթները, անձն կենդանին, ըստ որում իրը մի այլ իրի» իրը կենդանու, կենդանինիրի, կենդանինկենդանուՃետ ն այլն: Բերենքմի երկու օրինակ. ա. Երկու տարբեր ոլորտների իրեր՝ են

ու

Նույնն Է Լաչինի խարխուլարաբան, Աթարի ամրոցն ու մարագը Բին, Բրդե քրքբված փափախինվան Խոտի դեզն է նուլն կտուրի գլխին։ (Ն. Զարյան)

Հեւո՝ բ: իրի Ճատկանիշըկննդանու Հատկահչի վում էին գործաբանների շոգեշունչ շվիների սուլոցները, խուլ, սուր որպես օձի ֆշշոց: (Շրրվանզադե) որպես առյուծի բպոռպչյուն, գ.

հերըկենդանու Ճետ՝

Փ Նավերն ու շոգեռավերը, որ իրենց խարիսխների վրա անԳըստանրւմ եռ ամառային երթնեկությունից ճետո, մեղմիկ օրորվում են ծովի երեսին՝ որպես վիթխարիկարապներ: (Շիրվանզադե) Փ Հառկաքծ ալդ կինը ձեռքը օդում թափարարեց։ Կարծես թուրթի միջից կինը ճանեց մի սպիտակ աղավնի, որ ձյունի փոշու մեջ թպըրտաց ն զորից նտավ տաք բուլնը: (Ակս. Բակունց) դ.

Անձը անձի Հետ՝

Ով արձամարճում է փիլիսոփայությունը՝ զբաղվելով մասնավոր գիտություններով, նման Է Պենելոպալի փեսացուներին, որոնք նրան ձգտելով` մերձենում են նրա աղախինների ճետ: (Գորգիաս)

Անձըկենդանու ճեւռ՝

ե.

Բանաստեղծներն արջի շատ են նմանում՝ Լիզում են թաթը սեփական--- կշտանում: (Գյոթե) Ինժեներ Սուլանը պտտում Էր թուրքի շուրջը՝ ինչպես որսկան

շուն: (Շիրվանզադե)

Անձըերի

զ.

ճեւո՝

Մի քանի րոպե անցած՝ դռները բացվեցին, ն շեմքի վրա երնաց Մարթանպճնված, ինչպես ծաղկած նռնենի: (Շիրվանզադե) է. Անձի ճատկանիշըիրի Ճետ՝ Սմբատիդեմքը մռալլվել Էր, ինչպես աշնանային գիշեր: (Օիրվանզադե)

ՊալծառԷ ճայլացքը՝ Աչքերը կարծես թե Բոցեր են Բրդեճիցխլած։ (Հ. Սաճյան)

Անձըդիցաբանականէակների Ճետ՝

բ.

Լսել եմ, որ դուք միշտ օգնում եք մշակներին, ն նրանք ձեզ պաշտում են, ինչպես մի բարի Բրեշտակի,-- ասաց տիկինը կես Բեգնությամբ ն կես լուրջ: (Շիրվանզադե) --

թ. ԱնձիՀատկանիշըառարկաներիՀատկանշիՃետ՝ Ես քեզ սիրում եմ, այնքան եմ սիրում, որքան չի սիրում աշԽարճն արնին, սոխակը վարդին,ն բույսը Ռողին։ (Վ. Փափազյան) --

են Բազմազան

չմեմատության միջոցները: Համեմատե ու լու գործառությունն այլ բան չէ, եթե ոչ առարպաների երեվույթների միջն եղած տարբերության կամ տարբեր առարկանեքի միջն եղաաՀընդշանրության չաստատումը: եռանկյունին քառանկյունուց տարբերում ենք, ռրովչետն մեր միտքը ճաստատում է նրանց միջն եղած տարբերությունը: ծրբ ասում ենք լեռն է, Աբշամն ուժեղ է ԱշաբատրՀայաստանի ամենաբաոձո Լենինգոբադն ավելի Սուրենից,Աբաքսըմեծ է, քան ՈՐբոտանը, ճամեէ է, քան Մոսկվան,Գոբշիսը Ծ՞նաճի շատ փոք ՏիգբաննուժեղագույննէՐ աշխառճիշախմամատությամբ, էի, իսկ նա՝ մեչ, Այդ ժամանակես քսաճ տաոեկան տիստնեբի

ճեռու

Տատռազուն, ապա

ճաստատում ենք ճամեմատվող առարկաների միջե եղած տարբերությունները,իսկ ծրբ ասում ենք Արամն

էլ Սու՞ենիպես ուժեղ է, Սաբիմանուջակքնման է մանուշակի, ճաստատում

կենք ճամեմատվող առարկաների ընդճանխությունները, Ճետնաբար բոլոր օրինակներում էլ, թեն տարբեր լեզվական միջոցներով են արտաճայտված, կա ճամեմաքանի որ այս ճամեմատաւթյուններիցե ոչ տություն:Սակայն մեկոմ չկա առարկայի գեղագիտական գնաճատություն, այսինջն՝ ճամեմատությունը չի դառնում առարկան գեղագիտորեն բնութագրելու միջոց, այդ պատճառովէլ այս Ճճամեմատություններից ոչ մեկր չենք կարող Համարել գեղարվեստականՃամեմատություն։ Այս ճամեմատությունները չունեն գեղարվեստական ճամեմատությաներկրորդ կարնոր առանձնաճատվությունը եհա՝ պատկերավորությունը: Գեղարվեստական ճամեմատություններ կաղմժելուգործառուքյամբ են շանդես գալիս մի քանի կապեր (պես,նման, իբոե, ոբպես,ինչպես),հղանակավորող բառեր ու կապակցություններ (կարծես,ասես, կարծեսթե, ոնց որ), դերանուններ (ինչապա

ն պես, այնպես, այնպես, որոշբայեր, ստորոգումը ինչպես),

այլն:

Ատա

մի քանի օրինակներ.

Դարձա երազկոտ՝ Ջրճորի նման, Եվ մտամելոր՝ Որպես արաճետ: Պ. Սնակ Դու՝

Երկու

տառ,

Ու երբ

ճանկարծ Թողնում ես ինձ ու Բեռանում, Լքված տան պես ճեղք եմ տալիս, Ծեփս թափում, անտերանում, Եվ կսկիծը, ցեցի ճման, Բույն Է դնում իմ սյունի մեջ, Ջեղունի մեջ ու գերանում... Պ. Սնակ

Իսկ ինչ ունեին։ Լոկ Ճալն կլկլան-Մերթ այնպես մեղմիկ, Ասես

թե գինով լցնում են կուլան.

Մերթ այնպես զճգուն, Ասես թե կիրճում Բովն Է շնկշնկում, Մերթ ալնպես խաղաղ, Կաքավն Է ասես սաղմոսում «կղա».

ՄերթալկլքեսՌղրդու,

Ասես

ընկել

ես

ջաղացիջրտուն...

(Պ. Սնակ)

Էլ չեմ շնչի արդեն խոխոալով այնպես, Ինչպես բուրդ,սղոցը թաց գերանում... (Պ. Սնակ)

Եվ իմ տառապանքը նորից նմանվում

է

Մեր լեդնային կեռման կածաններին..

(Գ. Սնակ)

Ա՛խ, էլ ի՛նչ կռունկ, Երբ ճիմա վառման թոնիր Է դարձել Թոնիրի երկիր Հայաստաննինքը, Ու թոնրին դրված սն-խուփ էր կարծես (Պ. Սնակ) Հայոց երկինքը...

ՏՈՂԱԲԱԺԱՆՈՒՄ

զորաքման, Տռղաբաժանումը

սատտկացման եպատակով չափածս խոսքի մեջ կիրառվողոճական Հնարանք է: Որպեսզի գաղափարինճպտուկ կաքեսբություն տբվի, հ կաբպլաճանջված գաղադացվելիս դրանք Հատուկ չեշտով աբառտոանվին, այդ փարեն արատճալացղբառերն կաղզակցություննեքքբանաստեղծական տողից բաժանվում ն դրվում են նոր, առանձին տողում: Այս երնույթը կոչում ենք տողաբաժանում: Տողաբաժանումը մեր նոր պոնզիայի-հրնեույթներիցէ, որին Հաճախ են դիմել ճատկապես Է. Ջաքենցքն Ա. Վշտունին։,Աշճժա տողաբաժանման մի երկու օրինակ, ու

Ոսկեվառ արի նման Իրանից նետված Նաիրի,

Նաիրիլ.ց նետված Մոսկով-Ես երգում եմ կյանքս Րիմա-Արն»-"

Արյունով, Ոսկով:

(Ե, Զարենց)

Եվ թույն-փոշին ա՛լն Որ բանում Է գիշեր ու Բանում

խարտոցի զօր,

ինքնին ինքնավար, թուլն-փոշին ճետգճետե Ամե՛ն ինչի վրա թառում, Խառնվում ե ամե՛ն ինչի՝ Հացի', Երգի՛, ն

ո՛ւյն

՞7 -«

Մտքի, Շնչի: Եվ խարտվածքը Բոտ կփչի Շուտով արդեն ամե՛ն ինչից՝ Հացի'ց, Երգից,

Մտքի'ց, Շնչի՛ց:

(Պ. Սնակ)

ԿԱՐԳԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒ

կարդավոխությունը առավել գեղարվեստականխոսքի ղոբացման միջոց է: Միննույն հղանակով, միննույն կարդով, միննույն ձնով, չափով ու ճանդով ասված խոռսքքկարող է շուտ Ճոդնեցնել, տաղտկացնել, ունկնդրի ն ընթերցողի վրաւ չունենալ ապասված ննրգործությունը, Ընդչանրապես միօրինակությունն ու միապաղաղությունի, առավել կս արվեստում, ձանձրույթի պատճառ հն դառնում, ուստի դրանից թուսափվելու ն ստեղծագործությանը աշխուժություն, կենդանություն ու քարտությոն տալու ճամաք անճրաժեշտէ լինում փոփոքություն մտցնել նրա բանակարգիու ճորինվաժքի մեջ, փոխել խոսքի ընթացքը: այսինքն՝ նրա բանաստեղծականչափը, կառուցվածքը, կշռույթը» հղանակավորությունը, եղանակը (փոխաբանությունէ, թե ոչ, ջարուն է, թն պարբերավոր, արձակ է, քե չափածո), ժի խոսբազմազանություն, որով ն մեծաջով պատումի մեջ մտցնել՛ նում է խոսքի արտաճայտչականությունը,այն դառնում Ճա. Ճճելիչգրավիչ ու ճետաքրքրական: Ոճականայս «նարանքը Ժենք կոչում ենք կաբգափոխություն: իր ասելիքի վրա անմիչապես ուշադրություն Հրավիրելու նպատակովՐաֆֆին «Սամվել» վեպի «Անուշ բերդ» գլութն սկրսում է ախպես. Անունը Անուշ, ինքը լի դառնություններով... Եկբատանից դեպի Տիզբոն տանող ճանապարհի մի կողմաչմ բարձրաճում Է մի սետաաձն քարաժայո...

Այստեղպատումն սկսվում է ճարտասանականմի ձնով, որ կոչվում է խօճականություն (կազմված բայի զեղչումով): Ճարտասանական այս ձնը Ճուզականության միջոց է: եվ Ճուղակաանմիջաալեսճետո վիսյասանն անցնում նությունարքնացնելուց

է պատումի խաղաղ ընթացքին, շարադրանքը տանում

չզեղչված պտտմողականերկկազմ նախադասություններով: Ճարտասանավան այս ճնարանքի ճետնանքով վիպառանի խոսքը ձեռք է Բերել աշխուժություն ճետաքրքրականություն:Նույնմիջոցին նա դիմել է իր ճիշյալ վեպի նան «Աշտիշատիվանքը» գլխում: Մեր պոնղիայում կարգափոխությանճիանալիօրինակներէ տալիոՀ. ԹումանյանըՀատկապես«Անուշ» ե «Թմկաբերդի ռումը» պոնմներում, որոնց մեջ նա դիմում է զանազան տեմակի կարգափոխությունների։Այսպես, օրինակ, եթե «Անուշ» պոնմը նա սկսում է խաղաղ պատումով ու երկկազմ նախադասություններով ն ապա անցնում միակազմի, դիմում բացադարձության ն այլն, ապա առումը» սկսում է ճարտասանական «Թմկաբերդի դիմումով ն այնուճշետնանցնում խաղաղ պատումիո Այս պոեմում էլ, ինչպես ն «Անուշում» նա Հաճախ է փոխում բանաստեղծական տների կառուցվածքը ոչ միայն չափի ու կշոույթի, այլն եղանակավորության,այսինքն՝ մտքերը պատմողական, ու

ա-

Հարցական, ճրամայականն բացականչական նախադասություն-

ներով արտաճալտելուտեսակեւոից։ Այդ տիկ ճատվածիօրինակով.

ցույց

ՊտուլտԷ գալիս չքնաղ տիրուհին, Անցնում Է, ճսկում սեղաններնամեն, Հորդորում,խնդրում, որ ուրախ լինեն, Որ լիքն ու առատ բաժակներ քամեն: Հապա լցրե՛ք, իմ քաջ ճլուրե՛ր, Բաժակներդլիուլի, Խմենք-- աստված կտրուկ անի Թուրը իմ քաջ Թաթուլի: --

ա»:

Ու

չի դադարում երգի

ճետ

վարար

Կախեթիգինին խելագարԲոսել. Խմում

են տիկնոջ թանկ կյանքի համար, Որ էն ժայռերին ծաղիկ Է բուսել:

Ու ճանգչում Է Թմուկ բերդը, ՊապանճվումԷ ու մարում, Հարբած, ճոգնածտերնու զորքը Մրափումեն խավարում: »»

Էն Թմկա ձորում սն ա՞մպնԷ գոռում, Էն շա՞նթնԷ ճայթում էնպես աճարկու, Էն Թմկա ձորում Թաթուլն Է կովում, Էն թուրն Է շաչում Էնպեսաճարկու: ա

--

տանք մի փոք-

կարդգափոխությունՆ արտաճայտությու է պատմողի տրա» ճամանման մադրությունների փոփոխության,իսկ տբամառա

դրություններ է արթնացնում ընթերցողի կամ ունկնդրի Հողում ն անդրադարձորեն աղդում նրա զգայությունների վրա: Հետնյալօրինակում խոսքը ճուզական զգալի լիցքավորում է սաացել այն պատճառով, որ կազմված է մի այլ տեսակ կարդափախությամբ. ութ տողերից առաջին, երրորդ ն Ճինդերորդ կազմված են խոճականությունխոսքաձնով, երկրորդ, տոֆերը յոթերորդ ն ութերորդ տողերը՝ բայի Հրամայական, իսկ չորն վեցերորդ տողերը պայմանականեղանակաձներով, բորդ ճամփան անվախճանմի գիշեր, ոչ մի շող չի ժպտա.-Հեռպցի՛ր, մոռացի՛ր, մի՛ ճիշիր, Ինձ այդպես, քրոջ պես մի՛ գթա:

Ոչ տրտունջ, ոչ մրմունջ սգավոր, Ճեռացի'ր, մոռացի՛ր ինձ ճավետ, Իմ ուղին միշտ մթին, մենավոր, Կգնամ իմ դժկամ ցավի ճետ:

Իմ

Ինձ շոլող

Ոճականայս Ճնարանքի4ետնանքովխոսքը զգացականմեծ

լիցքավորում է ստանում Հատկապես այն ժամանակ, երբ պատգորմողը՝ թողաժ սովորական պատումը, ինքն է միջամտում ժողություններին՝ դառնալով գործողությունների մասնակիցը: Հ. Թումանյանը «Թմկաբերդիառումը» պոեմն Այսպեռ, օրինակ, սկսում է քափառականաշուղի՝ իր ունկնդիբներին ուղղված դիինքը Ճանդես գալով իբրն թափառական մում-նախերգանքով, աշուղ: ՍրանՃետնում է խաղաղ պատումը մինչե ութերորդ ճատվածի վերչը։ ել այստեղ՝ դգործողություններիղարդացման ամենադրամատիկպաճին, երբ պետք էր նկարադրել Թմկա տիրուՃու մատնությամբ ու դավադրությամբ քշուսմու կողմից բերդի գրավումը, պատմողն ինքն է դիմում Թաթուլիղզինվորներին՝ նրանց կոչելով արթնության պաճպանության. ու

Վե՛ր կացեք, վե՛ր, ամբողջ գիշեր Մարդ Է գնում ու գալի. Հե՛լ, զարթնեցե՛ք, առյուծ քաջեր, ՊաճապաններԹաթուլի: Վե՛ր կացեք, վե՛ր, Բարբեցրել է Իր ճաղթական ճյուրերին, Բաց Է անում դուռն ու դարպաս Զեր դավաճան տիրուբին: Դա՛վ... դա՛վ... ելե՛ք... կոչնա՛կ... պաճնա՛Ղ... Զենք առեք շո՛ւտ... ձի Բեծե՛ք, ձի՛... Ծոռնչումեն, դղրդում են Դարպասներըերկաթի...

Այսպիսի կարգափախությունը, որի «Հեանանքովպոնմում պատմողական խոսքին փոխարինելուէ գալիս բացականչական, ծրամալական ե ճարտասանականճարցումով խառն նախադաաություններովխոսք, զգալի չափով մեծացնում է Ճուզականուխյունն զգզացականությունը,խոսքը դարձնում ներգործող, տզգու ն Հուզիչ։ Ալնուշետնտեղի ունեցած ոչ պակաս դրամաաիկ իրադարձություններըխաղաղ տռնով ներկայացնելուց «եաս Հեղինակնիր պոնմն ավարտում է վերստին ունկնդիրներին ուզզված փիլիսոփայականխոճ-դիմումով, որը դարձյալ կարգափոխությունէ: Ոչ ոք չի կարող առարկել, որ ընթերցողի վբա պոնմի թողաժ բացառիկ մեծ տպավորության մեջ կարգափոմությունը նս կաբնոր դեր ունի: ու

ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(նուն. ՂՕծոօշ-- դարձ, լատ. Ղ1օքսՏ) Գոյություն ունի մտածողության երկու կղանակ՝ Ճճառկան պատկեպական-տրամաբանական(ՈՕԷՎԻՔՏՒ0-ՂՕՐԻՎՇՇՃԵՑ) Գիտությունը Փավոբթ-Ճուզական (օ0ծք2310-5ԽՕԱԽԾԵՅՈԵԼԵ1): պարզել է, որ մտածողության երկրոբդ եղանակի գոյությունը սպալմանավորվածէ ուղեղի աջ ն ձախ կիսագնդերիանճամաչափությամբ: Ուրեմն մտածողությունը կարոդ է արտաճալյովել լեզվական ալնպիսի միջոցներով, որոնք կամ առարկայորեն են արտացոլում իրերն ու երնույթները ն նրանց ճարաբերությունները, ն կամ օբյեկտիվ իրականության իրերն ու երնույթինըն արտացոլվում են պատկերների միչոցով, խոսքի ոչ բնական ծձղանակով,արվետտականկառուցվածքներով ն կամ ճադեցված ձն լինում Ճույղերով զգացմունքներով: Մտածողության ջին եղանակի դեպքում կարնոր է դառնում Ճաղորդվող ինֆորմացիայի տրամաբանականկողմը ն արտաճայտվողի օբյեկտիմ վերաբերմունքը նրա նկատմամբ, իսկ երկրորդ եղանակի դեպՔում՝ ճողեբանականկողմը ն արտաճայտվողիսուբյեկտիվ՝ կամալին ու զգացական վերաբերմունքը Ճաղորդվողնյութի ն խոսՔի առարկայինկատմամբ: մտածողության ալս երկու եղանակների Համապատասխան ու

առա-

բառերը, կապակցություններըն նախադասությունները կարոզ են գործածվել երկու կերպ՝ իրենց բուն նշանակություններով, ն ոչ բուն նշանակություններով, այսինքն՝ինքնաբանոբեն, ալսինքն՝ փոխաբանորեն: ինքնաբանորենգործածվելու դեպքում բառերը, կապակցություններնու նախադասություններն ըմբռնըվում են ուղղակի իմաստներով բառն իր բառարանային նշանակությամբ, իսկ արտաճայտություննու նախադամությունը՝ բառերի ուղղակի այդ նչշանակությունների Այդ ցուլը գումարով|: տանք Ճեւտնյալօրինակով. Որտեղ է ընկած Այն քարը հիմի, Որ ճողիս վրա Շիրիմ պիտ լինի:

Իմ թափառ կլանքում,

Մարդ ինչ իմանա, Զե՞մ նստել, թախծել Այդ քարի վրա: (Ա. Իսաճակյլան)

Այս ոտանավորում բոլոր բառերն էլ գործածված են այն նշանակություններով, որ ճանաչված են Հայերենում ն արձա-

նադրված բառարաններում, այսինքն կ՛ ուտանավորիբանաՃյուսվածքում, ն՛ նրանից դուրս բառերն ունեն միննույն իմաստները (բացառությունէ կազմում հող բառը, որ այստեղ ունի նա աճյուն իմաստր): նախադասությունները գործածված են ինջնաբանորեն, որովճետն այլ բան չեն նշանակում, քան տալիս են բառերի կապակցությունննրը.բանաճյուսվածքից Ճանելու դեպքում էլ դրանք կպաճպանեն իբենց իմաստները: Բառերի, կապակցությունների ն նախագասություններիինքնաբանական գործածությունը ճամաղատասխանում է ճասկացական-տրամաբանական, այսինքն առարկայական կամ բնական մտածողության եղանակին ն բոլորի ճամար սովորական մտածողության եղանակ է։ Մեր մտածողությունը լինում է Հասկացակտն-տրամաբանական ոչ միայն սովորական Ճաղորդակցման՝առտնին զրույցի ժամանակ, պաշտոնականգրագրությունների մեջ, այլե գիտականխոսքում, ուսուցչի ն աշակերտի Հաղորդակցմանժախոսթում: մանակ, նան գեղարվեստական մտածողության դեպքում բառերը, Փատկերավոր-Ճուզական ն բառերի կապակցությունները նախադասություններըգործաժվում են այնպես, որ խոսքը դրանից ձեռք է բերում կա՛մ պատկա՛մ արտաճայտչականություն,կա՛մ զգացակերավորություն, կանություն ու Ճուզականություն։ Այս նպատակին Ճասնելու Ճամար լեզվական միչոցները գործածում ենք կա՛մ իբրն փոխակերպություն ն կա՛մ իբրն ձե

Խոսքի մեջ բառերի, կառզակցուՓոխակերպությունները թյունների ն նախադասություններիգործածությունն են այնպիսի նշանակություններով, որսչիսի նշանակություններով Դիրանք չեն ճանաչված լեզվում: իբրե օրինակ վերցնենք «ԱբուԵԶ Մաճտարիի» ճետկյալ տողերը. Եվ քարավանը Աբու-Լալալի՝ աղբյուրի նման մեղմ կարկաչելով Քալլում Էր Բանգիստ, նիրճած գիշերով, Բնչուն զանգերի անուշ ղողաճջով: Հավասար քալլով չափում Էր ճամփան այն քարավանը ոլոր ու մոլոր, Եվ ղողանջները ծորում քաղցրալուր՝ ողողում էին դաշտերը անդորր:

Ընդգծվածբոլոր բառերն էլ այս բանաճլուսվածքում գործածվաժ հն փոխաբանորեն,քանի որ ո՛չ քարավանը կարող է կարկաչել կամ չափել, ո՛չ գիշերը՝ նիրճել, ո՛չ էլ ղողանջները կարող են ծռրալ կամ ողողել: Այստեղկառկաչել-նայլես կարկաչել չէ, ոչ էլ նիոնել-ը՝ նիրչծլ, չափել-ը՝ չափել, ծոբալ-ը՝ ծորալ ն ողողել-ը՝ ողողել: Այս բառերը բոնաշճլուսվածքիմեջ գործածվածեն ոչ իրենց բառարանայինիմաստներով, այսինքն՝ ոչ այն իմաստներով, որոնցով նրանք ճանաչված են մեր լեզ-

վում:

՝Փոխաբանորեն դործածված բառերի իմաստները մեր մը»քում ճարաբերակցվելով ուղղակի իմաստներին՝ առաջ են բերում Համեմատություն, սրա 4Հեւտնանքով էլ՝ պատկեր, ն խոսքը դառնում է պատկերավոր:

Նույն ձնով բառերի կասլակցությունները

կարող թյունները երկու օրինակ. նս

են

նախադասուգործածվել փոխաբանորեն: Աշա մի ն

Նազում ես ու շորորում զմրուխտի քո շորերում, Շուք արած ճամփի վրա մանկության կանաչ արտի, Քո կանչը զնգում Է զիլ իմ սրտի խոր ձորերում, Իմ ճեռո՛ւ, Բեռո՛ւ, Բեռո՛ւ նաիրյան կանաչ բարդի:

(Հ. Սաճյան)

Նավը ճեղքում է ջրի Բալելին, Իր ցուրտ աչքերով ծովն Է նալում ինձ։ (Վ. Տերլաճ) Բալց դու Էլ խելոք մի մարդ ես գիտուն. բարի աչքով տեսնում ես էլի, Տկլոր ու սոված էսպես տարին բուն Քարի-ճոզի Բետ կռիվ ենք տսղիչ Թե որ ձեռներսէլ մի բան է բնկնում,

Քո

Զենք կարողանում բերան Բասցնենք... Էսպես տանջվելով քրտինք ենք աճում, Էն էլ սներեսն, Էլ էն սովածն ենք... (Հ. Թումանյան) Գու

սուտ ես ասում,--- գոչեց նա զայրացած անգամ: Ո՛չ, զուտ ճշմարտոթւլուն եմ ասում: Երեկ երեկոյան երկրոր անգամ տեսա «Անգլիա» Ցլուրանոցում, այսպես ասած, լոթերորդ տ տիճաճում: Աչքերը կարմրել էին ոչխարի պլոճիկի պես, ռտները զա» ճազան աշխարճագրական գծեր էին թաշում ճատակի վրտ, զլովան տաերիվրա չէր կանգնում, ապստամբվելէր մարմնի դետ --

--

(ԾՕիրվանզադե)

Այս օբինակներում բնդգժված չբի ճայելի, զմոուխտիշորեր, Կսշտիձորեր (ապակքությունները ն Լաբի-ճողիճետ կռիվ ենք տալի, թե որ ձեռներս էլ մի բան է ընկնում,չենք կաբողանոսմ բեբանճասցնենք,քբտինքենք անում, ոտներըզանագանաշգծերէին քաշում, գլուխնուսեոիվրաչէՐ կանգխարճագոական եռում, ապստամբել էՐ մաբմճիդեմ նախադասությունները գոր-

ծածված են փոխաբանորեն, ոչ այն բովանդակություններով, որպիսին տալիս են բառերի սոսկական կապակցությունները: ինչպես դժվար չէ Ճամոզվել, փոխաբանությամբ գործածված բառերը, կապակցություններ ն նախագասությունները Խոսքը դարձնում են պատկերավոր,այսինքն՝ փոխաբանությունը խոսքի պատկերավորությանՀետնաբար ն խոսքի բանաստեղծականությանմիջոց է: Պատկերավոր-Ճուղական մտածողության մյուս արտաճայտության դեպքում լեզվական միջոցները՝ բառերը, կապակցությունները ն նախաղդասությունները գործածվում են ինքնաբանորեն, այսինքն՝ իրենց բուն նշանակություններով, սակայն այնպես, որ ճաղորդվող ինֆորմացիային ավելանում են ճռդեբանական կարգի ալլ ինֆորմացիաներ, որի ճետնանքով վածը դառնում է ճուզական, արտաճայաիչ, ղդացական, տպավորիչ ազդու: Այսպես, օրինակ. աս-

՛

ու

Մանուկները գոռում-գոչում,

Լալիս էին աղեկեզ. Նանի՛, նանի՛, ճաց ենք ուզում, Վե՛ր կաց, նանի՛, ճաց տուր մեզ: (4. Թումանյան) --

Այս թառատողում նանիբառի կիկնությունը խոսքը դարձբել է խիստ Ճճուղականու զգացական: Բառերի այսպիսի կրրկնությունը ճարտասանական ձն է (ֆիգուր), որը խոսքի շուղա39

սճական մի Ճնարանքէ՞՛ վանության ն արտաճայտչականության է նթանով, ոթ բառծրը տարբեթվում Այն փոխակերպությունից են իրենց բուն նշանակությամբ, ն ճաքտառանագորժաժվաժ կան այս ձեր ոչ քե պատկերավորությանմիջոց է, այլ ճուզանույնը պեաք է առենց կանության ն արտաճալտչականության: նան արտաճայտություններին նախադասություններիմառին, որոնք գոխժածվումեն իբբն ձեեր։ Արտաճայտություններն եախադառություններնիբրն ձն գործածվում էն իրենց ինցնաբանական նշանակությամբ, սակայն այնպես, ոխ միտքն իմաստն արտաճայտվում են 4ույղեբի զգացումների ետ միատեղ, կամ ասվածը ձեռք է բերում գրավչականություն, դառու

ու

ու

ՖԽում

դեղեցիկ ու վայելուլ:

Փոխակերպությունները ոչ միայն պատկերավորմտաժողության, այսինքն խոսջը պատկերավոր դարձնելու միջոց են, այլե միչոցներ, արոնք զգալիորեն մեծացնում են լեզվի արտաՀայտման 4նարավորությունները: իրականությանմեչ ճանաչէ ված ամեն մի երեույք, ամեն մի իր չէ, որ լեզվում ունենում իր շատուկ անվանումը: Հատկապես ճոդեկան ու մատվարբնոապավառներիմի շարք ճասկացություններմեր լեզվում չէն ցել ճատուկ անվանումներ, ն դրանց Համար օգտագործվումեն ֆիզիկական աշխարչի կամ այլ բնագավառների էրնույթների անվանումները: Բերենք միայն մի երկու օրինակ: Անտատասխան սիրո զգացումը տխրեցնում, տառապեցնում կէ մարդու: այդ զգացման ճամար ճատուկ բառ չի ոտեղժված, Հայերենում սակայն այն արտաճայտելու ճամար դործածում ենք ֆիզիկական աշխարճի ճամանման երնույթների անվանումներով՝վառատա-

վել, այովել (սիրուց վառվել, մեկի ճիրբով այրվել, տոչոովել):

նույնբառերով մենք արտաճայտում ենք նան ստամոռքախի ցավի զգացումը(սիոտսվառվումէ): Սիրո զգացումը արտաճայտում

ենք տաքանալ(սիբտըմեկի վբա տաքանալ),ոչ սիրալիր վերաբերմունքը սառչելբառով: Այսպես էլ Հայացքը կարող է լինել սառն, վերաբերմունքը՝ ջեմ. տաքանալ,բաբկանալ(բաշկ է նշանակում) տաք կարող են նշանակել չղայնանալ, կարուոը կարող է այովել,վառվել,մխալ: իմ մեջ այովում է մի անհագկարոտ, կարեկից մի սիրտ՝ լացող ճավիտյան.-- գրում է Ա. իսաճակյանը,Անխոս տանչանքիս դիշերում անքուն իր հուբը-վառեց մի պայծառ կարոտ»-գրում է Վ. Տերյանը, որոնց արտաճալտություննկքումկարպտը

միայն այրվում, վառվում է, այլե անճագէ, պայծառ:4առվլացություններ, որոնք առնված են այլ բնագավառներից: Հաերենի բազմաթիվ բառեր, որոնցով այժմ արտաճայտում ենի Ճճոգնորաշխարճի հրնույթներ, պատմական անցյալում առնվել ն գործածության մեջ են դրվել ֆիզիկական աշխարճի բնագավառից։ Այդ բառերից են, օրինակ, հասկանալ,ըմբոնել, ընկաոչ

լեն պառզել,ընդվզել, շլանալ, ընկճվել,նեղանալ,զլանալ, լուսավոոբվելն այլն: Սրանց Հակառակ ունենք ճշմարտությունը պաճանջումէ (ասել), խիղճը տանջումէ, սիոբտըվկայում է, օբենքըասում է, կարիքըթելադբումէ ն այլ արտաճալտություն-

ներ, որոնց մեջ բանականությունից զուրկ առարկաներին կամ Հասկացություններինվերագրված են մարդուն ճատուկ գործողություններ: Ճիմնականնշանակությունն Սակայնփիոխակերպությունների այն է, որ ոչ միայն սեփական անվանումներ չունեցող ճասկարողանանք արտաճայտել, այլն անճրաժեշկացությունները ստությանդեպքում նան իրենց ճատուկ անվանումներն ունեցող կոչենք այլ բնագավառների ճասկացությունները գաղավփարների Ճճասկացությունների անվանումներով՝ոչ միայն խոսքը գեղեցիկ, վայելուչ, զարդարուն, պատկերավոր Ճճետաքրքրավան դարձնելու, այլն ցանկացած առարկան ցանկացած ձնով գեղագիտորենբնութագրելու ճամար: ու

ու

ճասկանալիէ, Ասվածից

փոխակերպություններիճամար իրական 4իմք ծառայում կյանքի ամենաբազմազան բնագավառները,որոնց վրա էլ բաշխված են բառերի խմբերը: որ

են

կյանքի բնագավառներիցմեկին յուրաճատուկ Ճճասկացություններն ու գաղափարները:Ամբողջ աշխարճն իր իրերով ու եբեվույթներով մեր մտածողության մեջ բաժանվում է ոլորտների. որ կոչում ենք իմաստայինոլորտներ: իմաստայինմի ոլորտին Ճճատուկբառերի գործածությունը այլ ոլորտին Հատուկ բառերի փոխարեն փոխակերպությանպատճառէ դառնում:

ԻՄԱՍՏԱՅԻՆ

ոլորտներ իմաստային

ՈԼՈՐՏ

գիտության, տեխնիկայի, արՎեսաի, արճեստների, զանաղան զբաղմունքների բնագավառՅ2

նեն

ները, ֆիզիկական 4ճողեկան,կենդանի ու անկենդան, բուսաու կան կենդանական աշխարճները, մարդը՝ մտածական ու զղացական իր սշխաար"ով, մարդուն շրջապատող բնությունն տվխեղզերքըչ ժողովուրդներն ու իրենց Հայրենիքները ն այլն: Այս"զիսի բաժանումներին Ճամապատասխանէլ կաղմվում են առրեչակից կամ ճարաբերակից բառերի խմբեր, որոնք իրենց իմասհն Համապատասխանոլորտային որոշակիությունն ստանում տում: Այսպես, անշունչ առարկաների մի խմբին կարող են Հատուկ լինել մի կարգի Հատկանիշներ,մի ուրիշ խմբի՝ մի այլ կարգի Ճատկանիշներ,կենդանիներիմի խմբին՝ մի կարգի, մի ուբիշ խմբին՝ մի ուրիշ կարգի Հատկանիշներ ե այլն: Օրինակ, մետաղներն ունեն զրնդալու, փայլելու, ձուլվելու, քոչունները՝ Թոչելու, չվելու, գեղգեղալու, ճռվողելույ կենդանիները՝քայլելու վաղելու, ապրելու, շնչելու, խմելու, բուլսերը՝ ծաղկելու, ու

ու

կանաչելու, թքվելու, արմատակալելու, մարդը՝ ծիծաղելու, երգելու, խոսելու մտածելու ճատկություններ ու ճատկանիշներ: իմաստայինոլորտներ են կազմում ոչ միալն նյութական աշԽարճի եհրնուլթներբ, այլե վերացական ճասկացությունները, կնչպեռ նե մարդկանց գործունեության ու լեզվական ճաղոր-

բնագավառները: դակցման

իր իմաստային ոլորտում գործածվելիսընդճանրաէ ինքնաբանական նշանակություն: Սակայս լեսես զուն Հնախավոքությունէ տալիս իմաստային մի ոլորտի բառը գաիժատժել իմտաստալինայլ ոլորտի իրերն ու ծրնույթներն արճամար: րինակ. տաճայրտելու Բառն

ունենում

Էս է որ կա, ճիշտ ես ասում, թասդ բեր, Էս Էլ կանցնի Բանց երազում, թասդ բեր,

Կյանքն անցնում Է տիեզերքում զնգալեն, Մեկն ապրում Է, մեկն սպասում, թասդ բեր: (Հ. Թումանյան) Հողմերն անճեթեթ ջինների նման՝ Աբու-Լալալի խոժոռուն դեմքին Քրքջում էին, ծափ տալիս, ծաղրում ն ապարոշից քաշքշում ուժգին: (Լ. Իսաճակյան) Գարնան խոսքերով կարմիր ու կանաչ Դու ինձ կանչեցիր դեպի քո ճեռուն.. (Վ. Տերյան)

Այս օրինակներում ընդզծված բառերը այլես իրենց իմաստային ոլորտներում չեն, այղ պատճառովէլ ձեռք են բերել փոմաբանական իմաստ ն մեր զիտակցութլյան մեջ իրենը բուն իմաստները պաշելով Հանդերձ՝ կորցրել են ալդ իմաստների Հ--859

որոշակիությունը ն ճանդես եկել նոր նշանակություններով, իմաստալին նոր նբբերանգներով, ոբի ճետնանքջով էլ բեխվածժ են օրինակներում խոսքերը դարձել գունեղ, պատկերավոր, Ճետաքրքրական արտասովոր: եվ իսկապես, թե ինչ իմաստներ են դրված խոսք կապակցության մեջ խոսքբառում, գաբնան կարմիոու կանաչխոսքերկապակցության մեջ կարմիր ն կանաչբառերում երհի դժվար է այլ բառերով արտաճայտել: նույն ձեով արտտճայտությունը ն նախադասությունը կաբելի է գործածել ոչ իր իմաստային ոլորտում: ե. Չարենցն ու

մասին խոսելի»ռ զրԱվետիջԲաճաթրյանի «Տաղաչավության»

բում է.

Ըստ Էության մեր նոր գրականագիտութլունը (Աբովյանից մինչն օրս) ունի ընդամենը երկու ինքնուրույն, ճամարյլա ճանճարեղ դեմք կամ անուն:-Դրանք են՝ Գնորգ ԱխվերդյանըՆ աճավասիկ Ավետիք Բաճաթրլանը: Երրորդը Մ. Աբեղյանն Է, բայց սա արդեն եվրոպական

ուսումով մի (իճարկե, չափազանց արժեքավոր) ուսլալ գիտնական է մի տքնաջան մշակ է միալն,-- ն Բամեմատած վերոճիշլալների ճետ-միայն, որ եվրտպական գիտության խոփով ամենայն սիրով ու ճամառությամբ ճերկում Է Ճայրենի դպրության ճերկը՝ կատարելով խիստ օգտակար աշխատանք,-- իսկ վերոփիշլալները Բայրենի Բանճարներ են իրենց տքնության մարզում, ճանճաբներ, որ ավելի կռաճում ու գրտնում են, քառ կատաթում ամենօրլա տքնաջան աշխատանք,-սակալն հենց սրանով էլ ճանճարեղ են նրանք ն, ինչպես ամեն ճանճար,-անկրկնելի:

իչարկե, միշտ չէ, որ փոխակերոլություններնարդյունք են բառերի, կապակցություննեքի կամ նախադասությունների իմաստային ոլորտի փոփոխության, սակայն իմաստային ոլորտի ամեն մի փոփոխություն պատճառ է ղառնում փոխակերպության:

առմամբ փոխակերպությունը, այսինքն՝ բառի, Ընդչճանուր կապակցության կամ նախադասության գործածությունք ոչ իր ինքնաբանական նչանակությամբ կատարվում է 4Ճողեբանական այնպիսի ասոցիացիաների Ճիման վրա, ինչպիսի են օրինակը

(ճարացույց),ճանդիտությունը (անալոգիա),նմանությունը ն 4ճակադրությանՃարաառնչակցությունը (բաղդատություն), բառի, կապակցության կամ բերությունը:Փոխակերպությունը նախադասության անցումն է սեփական նշանակությունից մի նշանակության, որի ճամար կա երեք աղբյուր առարկաայլ ների ն երնույթների միջն եղած նմանություն կամ ընդճանրու34

թյուն, կապ ն Ճակադրություն:Նմանության ճիման վրա է, օբինակ, առաջանում փոխաբերությունը, կապի ճիման վրա՝ փո4իմանվրա՝ ճեգնանքը: խանունությունը, ն Ճճակադրության Փոխակերությունները երկու խմբի են բաժանվում՝ բառե1 նտխադասությունների փոխակերՐի փոխակեոպություննեոի

պությունների:

ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒԹՑՈՒՆՆԵՐ

ԲԱՌԵՐԻ

Բառերիբոլոր տեսակի փոխակերպություններիճամար ընդՀանուրն այն է, որ փոխակերպվումէ բառի (ինչպես ն կապակ-

իմաստը: ցության) ունեն Գոյություն

մի շարք բառերի փոխակերպությունների տեսակներ, որոնցից քննության նյութ ենք դարձնում ամենա-

մակդիոը,կոկնափոխաբեբուկարնորներ՝ փոխաբերությունը, խելամտությունը, փոխանունությունը, անվանափոխությունը, խոորճոդանշանը, ճեգնանքը,բառախաթյունը, փոխմականունը, ե անլծակցությունը: ղը,նՐբբաբանությունը

ՓՈԽԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

(Բուն.

ԽԼՇՓ «Փօ00,լատ.

Ղ1Րճոտ|2էլօ)

բառերի փոխակերպությանամենակարեՓոխաբերությունը է։ վոր տեսակներից Այն բառի կամ բառակապակցությանփվո-

խաբանական այնպիսի գործածությունն է, որի Ճճիմքում տարբեր առարկաների ն երնեույթների նմանությունն է կամ ճամեօրինակ. մատականլինելը: Այսպես, Ավելի մռայլ ու ծանր են իջնում Ամպերը ծովի Բարթության վրա, Եվ ալիքներն են երգում ու պարում՝ Թոչելով որոտրպալթող։ (Մ. Գորկի)

դեպի

Սովի ալիքների

ձայնը ն նրանց շարժումը անվանված եբգել պառելբառերով այն Հիմունքով, որ նմանեցված ծն մաիդու երգելու ն պարելու գործողություններին: Լեռան փեշերին փովելէր ճոտը»նախադասությանմեջ մարդու Հագուստի փեշերը ն լեռան՝ դեպի ստորոտը ձգվող լանջը դիրքով են

Հանած

ու

Յ5

Փամեմատականեն (լա նմանություն նս), իսկ «Նա անցավ ոչ մի նմանություն գլուխ» նախադասությանմեջ իշխանության չկա գլխի ն պաշտոնիմիջն, բայց ճամեմատական երկու տեսակ են լինում` խոսքային Փոխաբերությունները ն լեզվական: Փոխաբերությունը կոչում ենք խոսքային, եթն միայն խոսքի մեջ է, այսինքն՝ բառը կամ կապակցությունը ինքնին լեզվի մեջ չունե տվյալ փոխաբերականնշանակությունը, սակայն խոսքի բանաձլուսվածքում ձեռք է բերում այդպիսի իմաստ:Այսպես,օրինակ, փոխաբերականիմաստով են դգորկասլակցուծածված Հետնյալ Հատվածի ընդգծված բառերն թյունները.

են)

ու

Լծացու բարդին գոճ չէր երեում սուր կացիններից. Դեղճձենիներիցմաբջան Էր կաթում, Շեփորուկներից՝ երկնքի կեթիլ, Եվ ձյունի ֆաթիլ՝ Ակացիաներից.... Գաբուն Է, գարուն: (Պ. Սեակ)

Ընդգծվածայս

բառերն ու կապակցությունները մեր լեզվում չունեն այն իմաստները, ինչ իմաստներով որ գործածված են այս Հատվածում: Վեզվականենք կոչում այն փոխաբերությունները, որոնք կասլակփոխաբերություն են լեզվում, այսինքն բառերն էն իբենց փվոխաբեր "նան իցությունները լեզվում ճանաչվում Սրանք այն փոխաբերություններննն, որոնք ժամաստներով: ու

մանակի ընթացքում խոսքայինից վերածվել են լեզվականի: մենք բաժանում ենք երեքփոխաբեռություննեոը Լեզվական շերտի՝բառերի փոխաբերություններ առանձնաբար,բառերի ն կապակցությունփոխարբերություններ կապակցություններում ների

փոխաբերություններ: Առաջինշերտի մեջ

այն բառերը, որոնք առանձնաբար փոխաբերականիմաս: էլ Այսպես,օրինակ,գլուխ բառն ունի մի քանի իմաստներ (մարմնի մաս, դրքի բաժին, լեռան կատար, ու պանրի:միւ:կտուր ղանգված, սոխի, կաշաքարի մաս, մեխի ու պտուտակի շրջանաձն ղամբի զանգվածային մաս հ այլն), սակայն ունի նան խելոք փոխաբնրական նշանակությունը, որ ճանաչում ունի մեր լեզվում: Մեր լեզվում բառն ուն, խորամանկ փոխաբերական իմաստը, ոչաղվես, խաո-ը՝ թմրած, շշմաժ, էջ-ը՝ Հիմար, անկիրթ, կարմոել-ը՝աա.

ունեն

Յ6

են

սխալ թույլ մաչել, ռայթաքել-ը՝

տալ,

վառել-ը՝տանչելփո-

խաբերականիմաստներըն այլն: մասն ածականը նե բայր, էլ (ճատկապես բ. Բառերի մի է նշանակություն փոխաբերական մասամբ նան գոյականը) օրէմեջ: Այսպես, ձեռք բերում բառերի կապակցությունների նրբիմաստներովէ տարբեր փոխաբերական նակ, խոր բառը Հանդես գալիս խոր ծերություն,խոր գիշեր,խորաշուն, խոր քուն, խոջ անտառ, խոր լռություն, խոր եբկինքկապակցություն: հն տարբերիմաստներով` ներում:Նույն ձնով փոխաբերական սն օՐեոր, բագործածվածկաշմիո բառը կարմիրաբն, կաոմիո սն կանաչ գաբուն, ճասակ, սն օո, սուգ, կանաչբառը՝ կանաչ ոը՝ օո, չար բառը: դառն բառը՝ դառնգիշեր, դաոն քբտինք,դառն չար ճայագք, Եբկաո բառը` երկար չար բախտ, չար աջխառն, ծանո ժաօրեր, ե՞կաբ գիշեր, Եբկաբժամանակ,ծանո բառը՝ ծանո ճոտ, քաղգո մանակներ,ծանո նոգսեր, ծանո ճանգանք, ճայացք,քաղցր լեզուկաղուլքուխոսք,Տաղզցո բառը՝քաղց» հա, այլ գոյականի թյուններում ն այլն: Մի Խումբգոլականներ մակդիր գառնալով, առաչ են բերել կայուն կապակցություններ, տրոնց մեջ էլ ճանաչվում էեն իրենց փոխաբերական այլնայլ իմաստներով: 0րինակ, քար բառով են կազմված քար լություն, քար աշխարն, քաբ անտարբերություն, ոսկի բառով՝ ռսկի հասակ, ոսկի մաոդ, ոսկի մատներ, ծաղիկ բառով՝ ծաղիկհասակ, երես, լույճ աշխա"ձ,երազ քբառով՝ԵբազԲոլույս լույս բառով` հրաշքբառով՝ հշաշքաղջկ բնսակաւվիտ, Երազ աշխաոհ, արոնց պակքությունների, մեջ են միայն Հիշյալ գոյականները Ճանդես բերում փոխաբերականիմաստ: Լեզվականփոխաբերության Հատկապես այս տեսակը վդալիորեն շարստացնում է լեզվի արտաճո»այուման ճնարավորությունները: Այս տեսակետիցլայն Հնարավորություններ են «անդես բերում գոյականներն րայերի կառակյունյունները, րոնց մեջ փոխաբերականիմաստներով են չշանդես դալիս բաէ, օրենքն ասում է, խիղճլ/ յերը (օրինավ՝ կարիքը թելաղոում ու

ո-

է, ճշմարտությունը պաճանջում է)։ կապակցությունտանջում

ներում փոխաբերականիմաստով գործածվող բայր

երկու ձնով

է կապվում գոլականին. մի դեպքում միննույն դոյականբ կաղվում է բազմաթիվ բայերի, իսկ մյուս դեպքում բազմաթիվ գո-

կապվում միննույն բային: Այսոլես, օրինակ, բառր կապակցվում է այնպիսի բայերի ճետ, ինչճանապաորճ յականներ

են

ւպիսիք են՝ անցնել, գնալ, տանել, ձգվել,

գալ, մոտենալ,ոլոո,վել, ծովել, ճասնել, իջնել, բաոձոբանալ, թեքվել, ճեռանալ(ճա-

է ն այլն), ն բոլորն էլ ունեն նապարծշըտանում է, անցնում փոխաբերականիմաստ, ն միաժամանակ այս իմաստները լեզվում են, այդ պատճառով էլ դրանց փոխաբնրականլինելը էի էլ զգացվում: նույն ձնով՝ ժամանակըկարող է թոչել, անցնել, բեոել, խլել,գործել(է վնաս կամ 4օգուտ մեկի), կորչել,սիոտբ կարող է ուզել, վկայել, լցվել, մղկտալ, լալ, ցավել, այովել, վառվել, մարել, գուշակել, ասել ն այլն: Այսպիսի կապակցուԹյուններին ճակառավ՝ աշխատել որ մարդուն ճատուկ բայը, գործողության գաղափարէ, վերագրվում է նան անշունչ առարկաներին ն արտաճայտումփոխաբերական զանազան իմաստ-

ներ՝ մեքենան (շարժիչը)աշխատումէ, ժամացույցնաշխատում մետէ, ճերթապանտոբամվայը գիշերնէլ է աշխատում, աոռդեն Րոն աշխատումէ, խանութնաշխատումէ, ճիմնաբկնաշխատում է, գործարանն աշխատումէ նախադասություններից յուբայը փոխաբերական մի նրբիմասրաքանչյուրում աշխատել տով է ճանդես գալիս, ն սա դարձյալ լեզվի մեջ է, փոռխաբերությունը լեզվական է, Լեզվական այսպիսի փոխաբերություններն անշուշտ կապվում են պատկերի ճետ, խոսքին տալիս են

սպատկերավորություն, սակայն դրանց մենք դիմում ենք անճրաժեշտության թելադրանքով ն ոչ թե գեղագիտական նպատակադրումով: Հալերենում աշխատել բայի նման կարող են բազմաթիվ գոյականների ճետ կապվել ն փոխաբանականզանազան իմաստներ արտաճայտել նան քաշել,տանել,բեռել, դնել,տալ,վերցնել, անելն մի շարք այլ բայեր: գ. երրորդ խումբը կազմում են դարձվածներն դարձվածային կապակցությունները.սրանք երկու ն ավելի բառերի ալնպիսիմիություններ են, որոնք ամբողջությամբ առած մեկ փոխաբերականիմառտ են արտաճայտում:Աշա մի քանի օրինակներ՝ եբես առնել (շփանալ),գլխի ընկնել (ճասկանալ),գլոխ ճասկանալուճամար), գլուխն կոտոել (մեծ ջանք գոոբծադոել ու

պատճառդառնալմեկի մաճվան),գլուխբեռել ուտել(սպանել,

ավաբտելմի բան ճաջողացնելով. ճաղթանակով (ճաջողացնել, ատել), լույս դաովեբադառնալ), աչքովաչք չունենալ(սաստիկ ճեշտ), տուն նալ (մաճացածլինել), խաղ պաբ (չափազանց արն ու տեղ անել (ամուսնացնել), չտալ (տանջել),մտլինել), ձեռ զե՞ը բիզ-բիզ կանգնել(ստստիկապշաճառ ու

օՐ

ու

ու

ոտ

կառելիէ մի բան փրոբնկնել (չիմանալ,թե ինչ միջոցնեոով կել), ծակփիլիսոփա(խելոքձեացողտխմաբ)ն այլն: ճանաչվում են միայն խոսԽոսքայինփոխաբեոություննեոը

Բառերն կապակցությունները,լեզվի Քի բանաձճյուսվածթում: մեջ չունենալով ճանդերձ փոխաբերականավյալ իմաստնելը, Խոսքի մեջ գործածվում են՝ առարկան գեղագիտորենբնուքան ոճական այլ արգրելու, արտաճայտությանը գրավչություն ու

ժանիքներ

տալու

աՀամար: Խոսքայինփոխաբեռություննեի

անցումնէ սեփական իմասճիմնականուղին բառի ռաջչացման անցումները կատարվում են Այդ տայինոլդոտից այլ ոլորտի: ճետնյալ կերպ.

Անշունչ առարկայի Հատկանիշը վերագրվում շունչ առարկայի' 0րինավ՝ ա.

Ու-թնգում

է

ան-

այլ

Է Թմուկ բերդը

Էն աղմուկից խնդության,

Որոտումեն տաղն ու երգը

Գոռ

ձայներով ճաղթական։

(Հ. Թումանյան)

Այստեղ բերդին վերագրված է թեդալ, ն տաղ երգին՝ ոբռտալ դգործողությունները,որոնք այլ առարկաների Հատկանիշներից են առնված: Այդպեսէ նան գՀնչումէ փոփբունվտակն արծաթը» տոշում հնչում է բառը, որով մետաղը "ատկանիշ է վերագրված վտակին։ Այս կետի տակ պետք է դնել Սան նյութական առաքբկայիՃճատկանչիվերագրումը վերացական կամ իմացական ճասկացություններին,քանձրացականի Ճատկանշչի եվերագրումը վերացականի, ֆիզիկական աշխարճի իրերի Հատկանիշների բնույթների վերագքումը մտավորի իմացականի «ճասկացություններինե ընդճակառակն: Սրանք 4հշտությամբ խոսքայինից անցնում են լեզվական փոխարբերությունսուբ ների շարքը, ինչալես՝ պայծառ Եբեակայություն, հիշողուսուր սուբ թյուն, լեզու, խոսն, աշխատանքի պտուղ, խակմիտք, կրքերիճեղեղ, մտքիթանձռշություն, կյանքիբեռ ն այլն: Բ. Անշունչ առարկայի Հատկանիչր վերագրվում է կենդանուն: Օրինակ՝ ու

ու

ու

Ու Սաքոն անքուն Թաց տրեխները հանել Է քերել, Գուլպան բուխարու վրա կախ արել Ու թինկը տվել, Մեն-մենակ թթվել: (ծ. Թումանյան)

ՅՑ

Այստեղթթվել գաղափարբ, որ բուսական աշխարճին է Հատուկ, վերագրվածէ մարդուն, որի պատճառովէլ առղաջացել է զոխաբերականիմաստը:Նույնբանն ենք տծսնում նան «կատաղեց, Մըսրաթագավոր» փոփոեց նախադասությանմեջ, որտեղ անկենդան աշխարճի ոլորտին ճատուկ փոփոելբառով բնութագրվումէ մարդբ: գ. Մե տեսակ կենդանու Ճատգանիշի վեքադյցվումէ մի այլ տեսակ կենդանու:0Օրինավ՝ Էսպես տիկինը տվավ պատասխան, Աճճուն ցասումից մղնչաց շարը...(Հ. Թումանյան) Բարեկամն ի՛նչ է--

լավիդ նախանձող,քալլիդ խուզարկու, բամբասուլ, ագար, Ծանոթչները չեն Բաչում ծանոթմարդիկ են Բաչոլմ վբադ, քո վրա:

(Ա. Իսաճակյան)

դ.

Հատկանիշը կենդանու

կալին: 0րինալ՝

վերագրվում է անշունչ

առար-

Ես

լավության խոսք եմ ասում, Որ ժպտում Է մեր սրփին։ (Հ. Թումանյան) Եվ ո՞վ կլինի զարթուն այս ժամին, Փնած է աշխարճ, քճած է քամին: (Հ. Թումանյան) Մեղկ փափկության մեջ ԲաղդադնԷ ճիրճում ջեննեթի շքեղ, վառ երազներով... (Ա. Իսաճակյաճ) Սեդրաք աղան կձեռնարկե նոր կոշիկներն ճագնելու, Կոշիկները կապստամբին։ (Հ. Պարոնյան)

Բերվածօրինակներից երնում

փոխաբերությունները մասամբ առարկայի զանազան որակային ճատկանիշների անվանումներ են՝ արտաճալտվածայլ իմաստային ոլորտների Առարկան բնութագրողխոսքի մասեր հն բայը, ածաբառերովի կանը ե դոլականը, որոնց վրա էլ ծանրանում է փոխաբերության մեծ

է,

որ

ղդործառությունը: Փոխաբերության երնույթը Հետաքրքրականպատկեր| ներկայացնում նախադասության Ճամակարգում: Հանգամանորեն այս ճարըը չքննելով՝ անենք միայն մի քանի դիտողություններ: ա. Գեղագիտական ուժեղ բնութագրություն է ստանում հենստորոգյալի անթական այն դեպքում, ծրբ նրա բաղադրյալ վանականմասը փոխաբերականիմաստով է գործածված: 0րինավ՝

Կանաչ Է դեռ ծգրությունը Ոդիսնսի։ (Հոմերոս) Ծով են աչքերըՋավախքիդստեր: (Հ. Թումանյան)

Այսղիսի բնութագրությամբ է ճանդես գալիս նան այն տտորոդելիական վերադիրը, որի ենթակայի կրկնությունն է, ինչվես՝ «էշը էշ էլ կմնա, ԹեկուզՄեքքա նա գնաս, որտեղ էշէլ կմնա ատորոգյալիմեջ էշ բառն առնված է փոխաբերական իմաստով (ճիմար, անկիրթ) ն բնութագրում է ենթական: նույն նան բանն ենք տեսնում այսպիսի կառուցվածքի ժխտական նախադասություններում:Ունենք ժողովրդականՀիվանդըչէ հիտերն վանգը,ճիվանդի

է ճիվանդը իմաստալից ասույթը, որի օրինակով Դ. Դեմիրճյանը«Վարդանանքում»ստեղծել է «Փար-' սիկբ չէ պարսիկը, ճայն է պարսիկը» խորիմաստ աբտաճալտությունը, ն երկու ասույթներում էլ նույն բառով արտաճայտված ստորոգելիական վերադիրը ուժեղ բնութագրություն է դաոնում ենթակայի ճամար՝ իր փոխաբերականիմաստով: Մեր մյտածողությունն այնպիսին է, որ նախադասության եջ ամեն ինչ արվում է ենթական բնութագրելու ճամար: ՍտոԲոդելիով ենթակայի բնուքագրության մասին արդեն ասվեց: Այժմ տեսնենք, թե ինչպես է բնութագրությունը կատարվում բայ-ատորոդյալով: Փոխաբնրականիմաստով գործածվելիս դիմավոր բայր Հաճախ միայնակ բնութագրում է ենքական: Այսսլես, օրինակ, --

--

--

Գուսաններն ի՞նչ եղան,-Եկել են, մառանն են,չ--

Թրջվո՞ւմեն:

ճԲարցրեցՎարաժը Դժխոյին: Դժխոն չարաճճի նայելով ճորը:

ասաց

Դժծխոնքրքջաց: Թող թրջվեն.-- ծիծաղեց Վարաժը,-- գինին պիտի երգի, իրենք։ (Դ. Դեմիրճյան) -Հ

ոչ

Այստեղթշջվել բայի փոխաբերականիմաստը Հեշտությամբ Հասկացվում է ինչպես ենթակայից, այնպես էլ խոսքային իրադրությունից, մանավանդ որ թոչվել բայի ներգործականը(թբրէլ) կոկոոդըթոջել կապակցության մեջ այս է լեզվական փոխաբերություն: նույնպես

իմաստով դարձել

բայ-ատոպիտիԵոբգի

րոգյալի փոխաբերականիմաստը Ճասկանալիէ խոսքային իրա-

դրությունից:

Եթե երբեմն ենթական միայն բավական է լինում ստորողզյալի փոխաբերականիմաստի ճամար, ապա երբեմն էլ դրո" «Լ

ճամար աճճրաժեշտ է լինում որնէ հենաբան՝ փոխաբերական հմառտը ճիմնավորող գաղափար, առանց որի խոսքային փոխաբերությունը կմնա անճասկանալի: Այսպես,օրինակ, եթե մեզ տրված լիներ Յարս բաոբելէ ն սառի լանջինմբափելնախաղասությունը, առլա արբել բայր մենք կրմբոնեինք իր բուն տողերում արտաճայտնշանակությամբ: Սակայն Թումանյանի ված մտքի մեջ ըմբռնում ենք նրա փոխաբերականիմաստը. Ջա'ն, իմ լարն Է, ջանին մեռնեմ,

ճոտովնա ճարբել, Ծաղկի Սարի լանջին, Բովի միջին Մուշ-մուշ, անուշ մրափել:

Այստեղ ո՛չ ենթական

ո՛չ էլ իրադրությունը բավական փոխաբերականիմասպի ճամար: Այս բայն հոտով (ծաղկի 4ոօյոանզը փոխաբերականիմաստ է ստանում մեզ տրված լիներ ճննարանի շնորչիվ: ձնով՝ եթե տով) նույն ոտն է վառում նախադասությունը, ապա առագիլըբոցի մեջ իո ն՛ վառել բառի նե՛ ամբողջ նախադասությանփոխաբանական Դ. Սնակի նշանակությունը կմնար չըմբոնված: Այնինչ չեն

ն

հարբելբայի

Էլի Արագիլն

Ծեր խնձորենուծաղկի բոցի մեջ իր

ոտն Է

վառում

նախադասության մեջ ոչ միայն վառել բայի, այլն ամբողչ նախադասության փոխաբանականիմաստն ենք ըմբռնում շնորճիվ ծաղկի բոցի մեջ սարագայական կապակցության, օրը. խոսքային փոխաբերության ճամարՃենարանէ: Համանման պատկեր է ներկայացնում Ճճատկացյալի խոսՎ. Տերճամար Օրինակի վերցնենք փոխաբերությունը: քային լանի ճետնլալ տողերը: Մթագին գիշերում, աշխարճում մթամած, խավարում, չմեռնող կրակը մեր ճոգու... Կվառենք

չէր վերածվի բառը Եթե չլիներ հոգու Հենարանը, ապա կոբակ խոսքային փոխաբերության ե չէր ըմբոնվի իր փոխաբերական լինում է ՀատկաՃամար Հենարան իմաստով: խոսքում, երկու ցուցիչը, որը, Հատկապես բանաստեղծական դրսնորում է ունենում: իմաստի ճամար Մի դնպքում 4ատկացլալի փոխաբերական Հենարան է դառնում Հատկացուցիչը, ն Ճճատկացուցիչ-ճատ-

Հատկացլալի

կացյալ ճարաբերությունը տրամաբանորենպաճպանվումէ: Այսպես, օրինակ,

ւ. է

Կփարվես մեղմորեն, կփռես, կվառես անծանոթ Կուսականաշխարճիդծաղիկներնանթառամ... ԸՆ Տերյան)

Այստեղծաղիկներբառի փոխաբերականարժեքը որոշվում Ճենարանով, ն սրանց միջն եղած ճատկուսականաշխառհիդ

կացուցիչ-Հատկացյալ կապը տրամաբանորեն նս պաճշպանվում է: Նույն բանն ենք տնանում ՖոնդելիՃետնյալ ասույքում՝ 38.

զելիկ կինը ալքի դրախտ է, հոգու դժոխք նքսակի քավարան: խոսքային փոխաբերության դեպքում ճատՀատկացյալի

կացուցիչ-Ճատկացյալ տրամաբանական ճարաբերությունը չի փոխվում նան այն ժամանակ, երբ Հատկացուցիչն ու ճատկացլալն արտաճայտվածեն լինում միննույն բառով: 0րինավ՝ ՈՂր ես փախչում, չէ՞ որ աչթիսաչքն ես դու,, Սրտիս սիրտն ես, կյանքիս կլանքնես, ֆմ որդյակ: Ա.Շ իրազ). ԾԱՐ: լՕ

Հ/Ի/

Մյուս դեպքում

--

,

Հատկացյալի փոխաբերական իմաստի 4ամար ճննարան է լինում Ճատկացուցիչը,սակայն բովանդակային պլանում, ալսինքն՝ տրամաբանորենՃատկացլյալնառնըտանք օրիվում է իբրն իր Հատկացուցչի որոշիչ Այդ ցույց նակներով: նս

Ամրոցի թերակղզին մերթ աջակողմը, մերթ ձախակողմը կախվում էր անդունդից ալդ բացուխուփի պաճին։ Ճանապարճի բարակ շիկափալ թելը ոլորվում, տեղ-տեղ կորչում էր ն Բետզճետե բարձրաճում ճառնում ամրոցը: (Դ. Դեմիրճյան)

Ամբոգի թեբակղզին կառլակյության մեջ փոխաբերական իմաստով է դղործածվածթերակղզինբառր, որի Համար 4ննարան է ամբոց-բ: կաղավցությունն արդյունք է թեբակղզաձն ամբոցդաղափարի փոխակերպման, կապակցություն, որի մեջ թերակղզինՀատկացյալն ըմբոնվում է իբրն ամշոց բառի որոշիչչ նույն ձնով էլ բաբակ շիկափայլ թելը կապակցությունը, որ նանապարհ-ի ճատկացյալնէ, ըմբոնվում է իբրն նրա որոշիչը (բաշակշիկափայլթելի նման ճանապար: Հատկացյալիայսպիսի փոխաբեքությունը լճոսքի բանաս-կարնոր միջոցներից է Զե իսկական բանասռոնեղծականության տեղծական մտածողության ացտաճայտություն: Այաէ պատ43,

ճառը, որ ճատկացյալի այսպիսի խոսքային փոխաբերությունների Հանդիպում ենք բանաստեղծական խոսքում: Աճա երկու օրինակ. Ես

չգիտեմ՝ ուր են տանում ճեռավոր Ուղիներիժապավեններնանճամար...

(Վ. Տերլան)

Վրաստան, քո դեմ բաց Է իմ դուռը, Իմ սրտի նուռը գինու թաս Է քեզ, Թող միշտ ԲամբուրվենԱրազն ու Քուռը, Թող իրար պաշտեն ազգերը մեզ պես: (Հ. Շիրազ)

Այս օրինակներում

նս

փոխաբերությունն արդյունք է փո-

նմաճ ուղիներն իակերպման՝ ժապավենների

նոտան նման

սիրտ կապակցություններիշրջման: ՓոխաբերությանՀիմքում մեր մտքի Ճամեմտտական դործառությունն է: Այս Ճանդամանքընկատի ունենալով՝ անցյալի մտածողները փոխաբերությունը կոչել են կրճատ Ճամեմատությու: :

ՄԱԿԴԻՐ

(Բուն. Բուժօ105,

լատ.

Ճքքօտլէլսռ)

առախկանկամ երնույթը գեղագիտորեն բնութուՐՄակդիրը որոշիչ Այն Խախագաությանկա-

գրող

որոջազի տել ուի

Է:

ռօւցվածքում. դրվում է առաբկա նշանակող բառի վրա սկղբից խոսքում՝ նան գոլականից Հետո) ն արտա(բանաստեղծական է Ճայտվում ածականով, բայով ու գոլականով, այսինքն՝ այն խոսքի մասերով, որոնք կարաղ են ցուլց տալ առարկայի սրաասածը Ճճաստատելուճամար վերյնենք կային Ճետնյալօրինակները.

ՀատկանիշոՄեր

խոր ու մթին, Երկնի մովին, կանաչ ծովին,անտառներին եմ ես ասում մնաք լույս Գարնան բարով: ոլորտում Ոսկեշղթաիմ Բուշերին, իմ գիշերին, իմ փշերին, ասում եմ ես մնաք բարով: Արտուլտներին արտում տակի Ծաղիկներին դեռ չբացված, Ռոգիներին, Մանուկներինվառ-խլրտունասում եմ ես մնաք բարով: (Ն. Տերրան)

ամպին

դեռ չկիզված

նավի

Ան դողդոջուն

Խորհրդավոր Է Վարսաթափուռի,

արթ

յաջ

.

Է խոսում, Արծաթ խոսքերով աղբլուրն

Սիրտս կարոտով կանչում Է քեզ, ե՛կ։

(Վ. Տերյան)

Ընդգծված մակդիրներն արտաճայտված են ածականով (լանաչ, խոր, մթին, ոսկեշղթա, վտո-/լրտուն, երազուն, վաբսաքափ, դողդոջուն), գոյականով (լույս, ոսկի, արծաթ) ն բայով (չկիզված)։ Որքանով էլ որ մենջ ընտրել ենք այնսլիսկի օիինակներ, որտեղ լինեն նան գոյականով ու բայով արտաճալտված մակդիիներ, ալնուսմենայնիվ ածականով արտաՃճալտվածներըքանակով գերազանցում են մյուսներին: Այսպիսի ճարաբերություն առավել նկատելի է գեղարվեստական ոռսքում։ Ածականի ոճական կարնոր առանձնաճատկությունն այն է, որ դառնա մակդիր ն խոսքի ճամար ծառայի իբրն զարդ: դեղարվեստականխոսքը, երբ աղջատ է լինում Հատկապես ծականով արտաճալտվածմակդիրներով, դառնում է ւնզարզ, մերկ, ոչ լատկերավոր: եվ թեն ածականն է կոչված դառնալու մակդիր, սակայն տռավել լ ուժեղբնութագրող մակդիր դառնում են Այդ այն պատճառով, որ եթեածականը կամբայր մեկ Հատկանիշով է բնութագրում առարկան, ապա գոյականը՝ ՖատկաՄեր ասածը Հաստատելու ճամար ֆիշների մի ամբողջ դիտարկենքճետնելալ օրինակները. չ--

չ

թե

գոյականները

խմբով:

Է գալիս ծաղիկ Պտույտ սղիկտիրուճին,

ամեն... Է, Բսկումսեղաններն (Հ. Թումանյան) Առճցնում Սեդան բարձրացավ ն բազուկները տարածելով՝ յուր գիրկն առավ թագուճու գեղեցիկ գլուխը ն սկսեց Բամբույրներով ծածկել նբա

շուշ28

(Մուրացամճ) ճակատը:

Այս Հատվածներում ծաղիկ ն շուշան մակդիրները բովանմեկից ավելի Հատկանիշների ամբողջություն են. դակությամբ դրանք մեր մեջ արքնացնում

են

քնքշության,քարմության,

գեղեցկության, նրբության, անարատությանն

նման

այլ

կարգի

գաղափարներիզուգորդումներ: Վերը Վ. Տերլանից բերված օրինակներից մեկում արծաթ մակդիրը մեր մեջ արթնացնում է Հոգեբանական ուրի կարգի գուղգորդումներ՝փայլունության, 4նչունության, արժեքավորությանն ալլն, ն մեր միտքն ընտ-

րում է ալդ Հատկանիշներիմեջ ամենակարնորը(գուցե ն այդ Ճատկանիշներըմիասին, միագումար): բոլոր ըստ իրենց արտաճալտության,կիրառության

քՄակդիրներն ՛

գործառության առանձնաճատկություններիկարելի է բաժանել ճետելալ տեսակների: ն

Զ.

էն փոարնրակ իրեն:ճնշող մեծամասնությամբ լինում,

Վերը բերված բոլոր օրինակներում ընդգծված մակդիրները, բացառությամբ դողդոջուն բառի, փոխաբերականենչ եվ ընդառարկայի փոխաբերականբնութագրություն է, որիՖետնանքովառաջ է գալիս մի կողմից առարկայի գեղագիտական գնաճատություն, մյուս կողմից պատկեր ու պատկերավորություն:Սակայն պարտադիրչէ, որ մակդիրը բացառապես փոխաբերականլինի: Առարկայի բնական, տրամաբանական ճատկանիշ արտաչայտող գաղափարը նս կարող է առարկան գեղագիտորենբնութագրել. ալդ կախված է այն բանից, թե խոսքում ինչ դեր ու կշիռ է Ճճատկացվել նրան: Վ. Տերյանից վերը բերված վաոբսաթափ ոտի, դողդոջունեղեգ տողում դողդոջուն ռրոշիչը սոսկ որոշիչ չէ. այն միաժամանակ գեղագիտորեն է բնութագրում եղեգ գոյականը, ուստի ն մակդիր է, քեն բառը փոխաբնրաբարչի ձնով կանաչ ձորեր, պաղ-պաղ ջրեր կադաշտեր, բարձր սարեր, խոր-խոբ ռ"լակցություններում ընդգծված բառերը որոշ դգոբժածությունններում կարող են դառնալ մակդիրներ. Պ. Սնակն ունի տաք ծուխ, փակ դուռ, տաք թոնիր, արյուն, Վ. Դավթյանը՝ կապույյո

ճանրապեսվմակդիրը

գորժածվածչնույն

Հ. Սածճյանը՝ դալար նաիոյան

բարդիարտաճայտությունները,

որոնց մծջ ընդգժվաժներըքերականականորոշիչ լինելուց բացի մակդիր են դառնում նվազականմակդիրներ են: Հատկապես փաղաքշական ածանցներով կազմված բառ-որոշիչները (օրինավ՝ շեկլիկ տղա, բարալիկ սիրունիկ տոտիկննը, խջյարն այլն): Բուտիկ մակդիոներ:Վ. Տերյանից բերԼ1շ.Խոսքայինն լեզվական ոսկեշղթա Հուչ, ված օրինակներում կանաչ ծով, լույս ոլորտ, Եբազուննրչինք, արծաթխոսբեր, վմոսաթքատ ք, ուզի արտ կապավցություններում մակդիրչեջը ճեղինակի ուտեղծածն են, ռւլատրաստիձեով դրանք մեր լեզվում դոյություն չունեն: Հեմռկդիրները խոսրջային են: Ժե արվեստական տնաբար այս լսոսքի արժանիքներից մեկո էլ կազմում են Հեղինակըաեղ-

աղջիկ,

ո՛

ՄԵԽւնը: ժաժ-բնքնատիպ ու-քարմ,-նալ.ու--անսավոր--փոդրբիրո

շայշում է ամապատաս դարվատականատեղժագործուքյունը Է աշուկշվ խան մակդիրները ինչպիսի Քննորաստեղծ մսս-

:

այն բանի,

ՀՐ-Հ

որարագոո

անով են ճարմարում իրե ած, ությանը, գեղաքննտրվածքորջ ես են ՄՐՏ ինչպես ե դունաղարդում առարկան ական իու, ռրոնք պատմակդիրներ ՀԲ նս, րաստի

ոլա» յունՀոֆեն-լեզվում՝

կայուն կապակցություննիօրինակ, առբյունքրտինք, աղի բում: արցունք, սն օբ» կամիր արն, կարմիր օրեր, կանաչՀասակ, Ճասակ,էազցոխոսքեր ն այլն: ծաղիկ Հ-Վեզվականմակդիրների շարքը կարելի է գառել դիցաբանանան, պատմականն բանաճլուսական մակդիրբները՝ այն պատՃառաբանությամբ,օր դրանք եո դարձել են լեզվի սեվականությունը ն խոսքում, եթե ղործածվում են, ապա առնվում հն պատրաստի ձնով: Այսպիսի մակդիրնձրից են, օրինակ, ազատ գոյու

մակդիրներ են, Լեզվական

վաողամատնարշալույս,քավուաստված,մայր Հայաստան, թյան նոխաղ, Գող Ոսկեբերան, Հովճան ԳայլՎաշճան, Վառիլ, ջուր, անմաճական յոթգլխանի հրեշ ն այլն: Յ. Գեղարվեստական խոսքում բանաստեղծներըՃաճախ դիմում են,ֆակ գիականագիտներթ կարնորություն են տալիս »լաՃՀա գունային մակդիրմակդիբնեբին: պեսկոչված գունային

նճրի օրինակնքր.

Սֆինքսի պես հսկայական, շեկ ձծերըդրած Բողին, կտրել Էր արնակամ ամբոխներիկարմիր ուղին:-Ու կայարանը Բաղթանդամ,իրիկնային Հաղթ նստել Էր նրա առաջ, որպես նրան ճսկող մի շուն:

Նա

կարմիր մուժում, (Ե. Զարենց)

Է փռում ձորն ի վար Ծերմակ Սնղմությում

Եվ մաքրությանճերմակ ճրապույրը

Լեռնաշխարձիքարե կախված եղջլուրներից Այս առաջին ձյունի վարագույրը:

խոնաբճաւթյան, -երմակ ճերմակ լռության մեջ փափուկ Ես լսում եմ

Եվ

ալդ

նրա շրշլունները, շրշյուններից արթնանում են մեկ-մեկ

(Հ. Սաճյան) Երազներիս ճերմակ թռչունները:

Աժականովարտաճայտվող մակդիրների մեջ կարելի կլեննբըառանձնակնել անլծակցությամբ ն նրբաբանությամբ կազմվածները, այլն մակդիրները, որոնք իրնեցբառային իմաստներով վնրաղրյալ գոյականների Հետ թվում են անչամատեռելի: Սակայն դրվելով գոյականի վրա՝ անլծակցական ն նրբաբաեն դնում նական մակչիջները խօը բովանդակություն կազպոավ41

այսպոզիայում

ցության արտաճայտածիմաստի մեչ։ Մեր պիսի մակդիրներնկատելիորենՀաճախ է ուռեղծում Վ. յանը: նրա ստեղծագործություններում Ճանդիպում ենք

քնքշանք, բիոտ քնքշանք, սն

Դավթվայրի

քնքուշ ցավ, ցավոտ քնքշանք, սն քնքշություն, քնքշություն որոնց մեջ արտաճայտությունների,

մակդիրներն ստեղծված են իբրն անլծավցությունկամ նրբաբանություն (այս Հասկացությունների մասին տե՛ս Ճճաջորդ էչե-

բում):

ԿՐԿՆԱՓՈԽԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒ

(ճուն. Խ166«1ղվւ6,լատ.

1քճոտառքէլօ)

բարդ, կբկնափղխաբնրությունը կարելիէ առել էրկաստիէ։ Սովորական կըրկփովթարբերությունից Ճոնփոլթաբերություն

նափոխաբերությունըտարբերվում է նրանով, որ այս դեպքում է առնվում փոխաբեփոխաբերությամբ առնված դգաղոասիարն րաբար, ալսինքն՝ մեկ փոխաբերությանմեջ արտաճայտվումէ մեկը մյուսից բխող երկու փոխաբերությանիմաստներ: Այսպես» օրինակ. Ջաղացս պատիկ-պատիկ, Աչքերս նռան ճատիկ, Ամեն մի քեզ տեսնելիս Համ Համբարձում, ճամ Զատիկ: (Ժողովրդական)

էւ Զատիկ բառերը ԱյստեղՀամբառձում

րությամբ նակում

են

կրկնափոխաբե-

գործածված. մի փոխաբերությամբ դրանք նչատոն, իսկ տոնն էլ նշանակում է ուրախություն՝ մի

են

ե բափոխաբերությամբ: ՀետնաբարՀամբառձում Զատիկ մեծ ռերի փոխաբերականիմաստները՝ ուրախություն, ճասկացվում է մի երրորդ գաղափարի(տոն) օգնունյամբ, որի վրայով էլ կատարվել է իմաստի անցումը։ ԱՀա մի այլ օրինակ. այլ

Լուսիններ են եկել անցել, ու կրկին Մեռած բամբշին ամուր գրկած Էլ-Սաման Շշնջում Է Ականջը ի վար մեղմագին... (Ա. Իսաբակյան)

Այստեղլոաիններբառը

նշանակրկնափոխաբերությամբ

կում է շատ ժամանակ, որ լուսնային ների փոխաբերություննէ: Դ

օր

ն

ամիս դգաղափար-

Թեն

կրկնափոխաբերությունըփոխաբերության բարդ

տե-

սակ է, ալնուամենայնիվ ժողովրդի մեջ լայն տարածում ունիս

Այսպես,ժողովուրդն ունի մեկիճաշըեփելդարձվածը, որ

նշանակում է սպանել, վերջը տալ: ճաշ բառը էելեխ բառի փոխթաբերությունն է, քելեխ գաղափարը՝մաճվան։ կարբմիոը կապել դարձվածում կաշմիո-ընարոտ գաղափարի փոխաբերությունն է, իսկ նարուտը՝ամուսնության: Փոոը վեց-վեց անել դարձվածում վեց-վեցանել (6-ի նման գալար դառնալ, ոլորվել) աղիքները գալարվել գաղափարի փոխաբերությունն է, իսկ դգալարվելը՝ սոված լինելու ժողովուրդն ունի գաոիուտող արտաճայտությունը, որ նշանակում է տգետ (անցումը կատարվում է էշ Հասկացության վրայով՝ գարի ուտող -»էչանճասկացող, տըէ արտաճայտությունը գործածվում է սիրտ խառնում գեւ), վատ բան նշանակելու ճամար (անցումը կատարվում է զզվել դգաղավարիվրալով՝ սիրտ է խառնում -»-զզվելի է-՞- վատ բուն զուրկ լինել»Հասկաէ), քթի ծակ չունենալ--Հռտառությունից չենք-»տբցող, կաաճողչլինել, խոտ չենք սշբտծում--անասուն ն համն Այա գլօսկան օրինակներ. գնա, անճասկացոզչենք այլն: Հրե՛ն, ճրե՛ն, մեր ճրապարակախոս-կրիտիկոսը,որի առաջին արՔեստը պարտքեր անելն Է չվերադարձնելու պայմանով, իսկ եբկրորդ արճեստն իդեալից ն ճավիտենանան սուրբ ճշմարտութլուններից բարբառելը... Իսկ նրա կողքին տես ինչքան ճամեստ նստած Է մեր լրագրական կծոտողը: (Նար-Դոս) Նրանք նստած էին մի չներկված փալտե սեղանի մոտ, մի ճարպի ճրագի առջն ն զորս դու պատվիրեցեր սղոցում էին կադրիլի վերջին կտորը: (Դոստոնսկի)

Այս օրինակներում էլ անցումը կատարվում է շուն (կծոտող--շոմ-ծ-վաւտ բարքի տեր)ն. սղոցելու ձայնճանել (սղոցել-»-Իաղոցելու ձայն ճանել»-վատ նվագել) գաղափարների վրայով:

ՓՈԽԱՆՈՒԽՈՒԹՅՈՒՆ

(Բուն. ԽԼ5օՃՍլււզ,

լատ.

Ծշոօոլոճէլօ)

Փոխանունությունըփոխակերպության տեսակ է: Այն

ձն-

վավորվում է իբրն մի բառի գործածություն այնպիսի բառի ն տիամափոխարեն, որի ճետ ունի պատճառաճետնանքային բանական այլ կարգի իմաստային առնչություններ: Փոխանունությունը լայն տարածում ունի ինչպես առօրյա ձՃաղորդակցման ճ9

4-3)

խոսքում, այնպես կլ գրական լեզվի գործառական ոճերուծ ճատկապես գեղարվեւտական գրականաւքյան ն 4Հրապարակախոսության մեջ: Փոխանունության տեսակները շատ են ն Ճանգամանորբենչուսումնասիրված:Հերենի«ւսին նվիրված ճարտասանության ձեռնարկում անանուն ճեղինակը գբում է, որ դրանք դաավելի ճեչտ է խոսքի մեջ տարբերելը, քան ճավաքելն մ ենք տալիս ենք փոխանունության առավել Ստորն սակարդելը: Ճճաճախգործածվող տնսակները՝ չՀամովված չջինելով, որ չենք սպառում այդ տեսակները լիակատար ցանկի նկարագրություսը: է առաջ գալիս բառերի իմաստային «ճեր Փոխանունություն տնյալ առնչությունների ճիման վրա. ա. Փատճառիանվանումը դրվում է Հետկանքի անվան փախարեն կամ տրվում է նախորդող գործողության անունը, որպեսզի Հասկացվի դրա պատճառով կատարվող մի ուրիշ դգործողություն: 0րինավ՝ ու

՛

՛

Շատ

--

աղեկ կխոսիք։

Եվ երբ աշխատավորմը վարձքը չընդունիր

--

նաբար կը վճատի

ն

լուր

ազգեն, բնակա-

երբեմն կը խորճի երթալ ինքզինքը ծովը նետել:

(Հ. Պարոնյաճ)

Այստեղինքզինքըծովը նետելկաղակցությունը ունի խեղդվել, ինքնառպանություն գործելնշանակությանը ն գործածված

է ալս բառերի փոխարեն, որբիՀետեանքով ասվածը դառնում է ն պտատկերուվոթ ինջնատիոլ, «ետաքրքրական

Պարոնլանը առանձնապես ընդգծում Է Աբիսողոմի անպալմամ «պատվավոր ազգալին մը» երնալու փառասիրությունը, որի ճետեվանքով էլ նա ճեշտությամբ գայթակղության Է ենթաբկվում մեծապատիվ մուրացկաններիկողմից ու բաց Է անում փողի քսակը:

(Դասագիրք)

Բնգգծված կապակցությունը գործածված է վճարել, փող տալ բառերի փոխարեն, ալսինքն՝ ասված է նախորդող գործողությունը՝ պատճառը, որպեսզի ճասկացվի դիա ճետնանքը ծանենք տեսդիսացող գործողությունը: նույն փոխակձրպությունն նում

նան

ճետնլալ օրինակում.

Աճեղ կիտեւով հոնքերը դեղին՝ Արքան մտրակեց ձիուն՝ փնչալով, Հարձակվեցվրան ինչպես փոթորիկ Եվ գոռաց զրաճը ցնցելով: (Մ. Գորկի) Աբիսողոմ աղան առանց պատասխանելու ստակները ճամրեց

ն

ճաշարանեն դուրս նետեց ինքզինքը՝ որոշելով, որ մել Մալ ճաշարաճ չմտնե։ (Հ. Պարոնյան)

անվանումը դրվում բ. Հնտնանքի

է պատճառի անվան փոգործողության անունը, տիբրվում է այդ գործողության ճետնանքջըճանդիսացողմիայլ գործողության անուն Այս փոխանունությունը կազմության եզանակով լիովին ճակադիրէ նախորդին: Այսպես,օրինավ՝

այսինքն՝ փոխանակտալու քարեն,

Կորի՛ր, չերնաս աչքիս մլուս անգամ, Գետինը մտնի երկար ճասակդ: (Հ. Թումանյան)

Այստեղ գետինը մտնիկապակցությունը գործածվածԷ մեն, ռիբ կմաստովլ անվանումն է, որ բխումէ այն գործողության մեռնել գաղափարից՝իբրն նրա Հետնանքբնյսպիսի փոխանունության օրինակներ են ճետնյալ բանաձճատվածներոտմ նան ընդգծվածներբ. Այստեղ կարող էի վերջակետ դնել, եթե ինձ վիճակված չլիներ ճետագայում նորից Բանդիպելու Քալիին։ (Նար-Դոս) «Տեր» են կանչում մի-մի բերան, Մի-մի ծունր աղոթք անում, Սատաղացուի ոտ ու վզից Արձակում են կապ ու պարան, Եվ գավիթի սալարկը պաղ Ջոճի արլամբ է տաքանում: (Պ. Սնակ) Գինու ն օղու բաժակճռերըդատարկվեցին,դանակ-պատառաքաղներն սկսեցին գործել, մետաղի ն ափսեների Բնչյուններ, խախտեցին ընդճանուր լռությունը: (Շիրվանզադե)

գ. Պարունակողիանունը

փոխարեն,ինչպես՝ --

--

դրվոսմ է պարունակյալի անվան

Եթե ձեզի գավաթ մը օղի տամ, կը տռկե՞ք, ախորժակ կը բանա: Գաղլաթմը միալն կը խմեմ:

Շատ 1ավ, Որամմեցեք: Մանուկ աղան եիկնցուց գավաթն Աբիսողոմ աղային, ումպ կլյեց զայն, այսինքն օղին, գավաթը չը ճհասկնաք: --

Էս մի բուռն Էլ ագռավներին, ծտերին։

՛՛՞դ.Առարկայիանունը

պատկանումէ,

հնչոլես՝

որ

ի մի

(Հ. Պարոնյան) (Ղ. Աղայան)

նրտ անվան փոխարեն, որին ինքը

Ո՞ խումն սը վարս, եդեմ մր շունչ, (Պ. Դուրյան) Շրջազգեստ ճո շբշեց իմ շուրջ

Այստեղ աղջիկ ասելու փոխարեն տալիս է նրան պատկանող շունչ, շրջազգեստՃասկացությունների անունները, որոսք են պատկանում

| աղջկան:

Երբ ռոււ-տաճկական կռվում ճերթական Ռուսաց սվինը, թուրն ու բերդանկան Անձնատուրարին ճամփին ճանդիպող

Թուրքական բազում բերդ ու բերդակալ,-Էլ գերմանացի, Էլ ֆրանսիացի, Էլ անգլիացի Յուրաքանչյուրըխփեց իր ծնկան... (Պ. Սնակ)

ված

Այստեղռուսների կամ ռուսական զորքի փոխարեն առնըեն սվին,թու ն բեոդանկաառարկաների անունները: Իրիկվան պաճին խրխինջու քրքիջ... Լցվում Է հանկարծ անտառն աղմուկով. Մոտիկ են գալի ճալները քիչ-քիչ... Մոտիկ են գալի ծիծաղով, երգով: (Հ. Թումանյան)

Այստեղ էլ ձայներբառը դրվել է ձայներ Հանող առարկաների անուններիփոխարեն: Առարկայիանունը նրան պատկանողառարկայր անվան

Կոո .

ինչպես՝

Սովյալներուն օգնելու ճամար ճամրա մ'ալ ես կառաջարկեմ, այլն է՝ սովլալ գավառներե հեռացնել ալն մարդերը, որ շատ կուտեն: Հատկապես կառաջարկեմ, որ վանաճալրները Պոլիս կանչվին, մանավանդ Մամբրե եպիսկոպոսը, որ Մշո վանջը ամբողջ կերավ:

Մշո Այստեղ

(Հ.Պարոնան) |

վանք ասելով Հասկացվում է Մշո անքին |՝ Խնլք մա»սվատկանողճարստությունը: նույն ձնով վոտ դուն կեբանանպիտան ժառանգները, շասկանալով նեցվածքը: Ստեղծողիկամ ճեղինակի անու» դրվում է իր ստեղծժածիանվան փոխարեն, ինչպես՝

մարդու ու-

Րզ.

Օալի մեջ փաթաթվելով, վերցրի Դոստոնսկին ն սկսեցի կարդալ, թեն կարդալու ամեննին ցանկություն չունեի: Ես ուզում էի մի կերպ պատրաստ էի ամեն բան սպանել ալդ անտանելի օրը ն դրա քամար մի քանի անգամ փորանել: Դոստոնսկին ես երբեք չեմ սիրելզմառաջ Ճել էի կարդալ ն ամեն անգամ Էլ Բենց առաջին երեսների վրա ձանձրպքել ու շպրտել էի մի կողմ, բալց այս անգամ, չգիտեմ ինչու, նա գրավեց ինձ: (ՆԿար-Դոս)

է. Առարկանբնութառրող

ճատկոանշիանվանումը նույն գարկայի անվան փոխարեն,ինչպես՝

ա-

Անցավ անտես ու աննման Էն սիրունը աշխարհից, Ինչպես ծաղիկն անցած գարնան, Որ չի ծաղկիլ էլ նորից: Անցավ զալում էն մեծ արքան Իրեն փառքով ու զորքով, Անցավ Թաթուլն էն Բաղթական Ու իր քաջերն էն կարգով: (Հ. Թումանյան) Լավ ես ասում դու, ծերունի, Ասավ Դավիթն ալեորին, Բալց թագավորն ո՛ւր Է ճիմի, Որ սն կապեմ նրա օրին: (Հ. Թումանյան) Քանի որ իմ թագավոր-ամուսինը Բեծում Է Անճուշ բերդում, Հաղոց աշխարնը, վրեժխնդրությանզենքը ձեռքում, կպատերազմե քեզ --

--

--

պուճը,--

Տեսնենք... կատաղաբար մռնչաց գազանը (այսինքն՝ Պ. Պ.) ն սկսեց ցած իջնել բերդի բարձրությունից: (Րաֆֆի) --

Հպ.

Շա-

Վ

Բերված օրինակներից դժվար չէ եզրակացնել, որ փոխանունության այս տեսակը ամննատարածվածնէ: Անունը տալու

փոխարեն առօրյա խոսակցության ժամանակ գործածում ենբ այնպիսի փոլխանունություններ,ինչպիսիք են՝ հայր, մայո, քույ,

հղբայբ, ճարնեան, ընկեր, դասընկեր,դասղեկ,դիբեկտոո,ուսուցիչ ն Հազարավոր այլ անվանումներ (օրինակ, ներս մտավ

փոխանակ նրա դիջեկտոոբ--

ՀՇամանատարբն անունը տալու, անցավ շարքերի առջնով, աշակերտները կատարեցին ուսուցչի ասեՀանձնարարություններըն այլն): Անցյալում բանաստեղծ են Հոմեոս, են Պոլով Ճտասկացել ասելովճասկացել առարյալ ն այլն: ղոս Այսպիսի փոխանունություն է դառնում առաքլալ ածականի փոխանցումը (վերը Հ. Թումանյանից առավել ճՃաճախ ալնոր բաքեբված ճատվածներում սիրուն, քաջեր, ծեբունի, ռերը ածականներիփոխանցումներեն, որ ալուտեղ դործածված

փոխանունաբար): անվանումր այլն առարկայի անվան փոխարեն, ինչիցպատրաստվածէ տվյալ առարկան, ինչպես՝ են

՛՞ը. նյութի

Հ Հիսուս Քրիստոսին տրվել Է 1001 մակադրություն (փրկիչ, տեր, թագավոր, աստված, արտրիչ, ամենակալն ալլն)։

Ասաց, անգութ պղինձ-սրով մորթեց զենված գառնուկներին, Ապա գետին գցեց նրանց. թրթռացին նրանք անկլանք, Քանզի պղինձն անգթաբար նրանց զրկեց զորությունից:

(Հոմերոս)

Այստեղ պղինձ բառն առնված է սուր ճասնայության 4մար: Պղինձ բառը Հայերենում ստացել է կաթսա նշանակուտեսնում ենք դործածված 5. Թումանյանի թյունը, ինչպես «Սուտլիկ որսկանում» (Ֆուրն ածինք էդ`անտակ պղինձը, մեջն ածինք բադն բրինձը, անկրակ հփեցինք)։ նույն ձնով չուգուն որոշ բարբառներում նշանակում է չուգունից (թուջ)սլատբառը բաստած թեյնիկ: Սրանք արդեն լեզվական փոլանունությունններեն Աշա փոխանունության այս տեսակի մի երկու օրինակ ու

նս.

Աղքատը ոչինչ պատիվ չունիյ-պատիվը արծաթի մեջ Է, ն առանց ձեր --

արծաթ վաստակել: Ուրեմն ամենալն սուրբ --

պատասխանեցԴիաչկովը,-կապկության չԷ կարելի

ասած

բան պիտի զոճել արծաթի՞ն:

(Րաֆֆի)

Սայաթ-նովանգրում է. Առանց քիզ ինչ կոնռիմաշխարիսմալը. Զիմանա քալագը, չիմանա ղալը, Կու ճաքնիմ մազեղեն, կու Բաքնիմ շալը, Կերթամ ու ման գու քամ վանքիրը մեկ-մեկ: կամ՝

Աստված կու սիրիս զառ մի ճաքնե, զառեն Էրվյսծ եմ...

Հաքիլ իս ատլաս, Թուրլու զար ու խաս՝ Սալբու դալ բովուն...

Այսպես է

կտավնեբով:

նան՝

Ո՞վ չի ճիացել Հանճարեղ Ալվազովսկու

քբ. Արտաքին նշանի անվանումը դրվում անվան փոխարեն, ինչպես՝ առարկավի կատ

է

դռրծողության

առաֆադիմակվլնը

նստել Է ճետադիԱյնտեղ նայիր, այնտեղ. (Նար-Դոս) ։ մականի կողքին ն թիթըչի բռնել Ալդ ի՞նչ եք ասում, Նասիբյան, դուք ինձ վիրավորում եք: Անկեղծ չեմ խոսում միալն կանանց Մետ, իսկ դուք, փառք աստուծո, մորուք էլ ունիր, բեղեր էլ: (Նար-Դոս) Մեր աղեկությունը մի ճարցունեք... ժամանակիս աղեկությունը... Տեր աստված զձեզ ամենայն փորձանաց ն ի չարե ազատ պատեսցե, --

--

--

պարոն

ժողովուրդն երբ աղեկ

քաճանաներուն ալ երեսը կբ խնդա:

ըլլա,

(Հ. Պարոնյան) Տեսավ` Կոզբադին իրենց տան միջին Չափում է՝ ոսկին թեղած առաջին, Սլուդին, Չարխադինպարկերն են բռնել, Ձենով Օճանն Էլ շլինքը ծռել, Կանգնել Է Բեռու, ձեռները ծոցին: Տեսավ, աչբերը արնով լցվեցին: (Հ. Թումանյան) Ով ռոմանսով էր թրջում իր բուկը, Բերանն ողողում օտարի երգով, Հիմա գրգռիչ մի Մպարտությամբ Սեղան էր գցում ճալ երգի ձեռքով

(Պ. Սնակ)

Բոլորօիինակներում

էլ ընդգծված կապակցություններով այն արտաքին նշանները, որոնք առնված են կա՛մ բուն դործողությունների անվանումների փոխարեն (քիթը բոնել՝ խորշել, զզվել, Եբեսջ խնդալ՝ գոչ լինել, աչքերն

արտաճայտվածեն

ն այլն) ե-կա՛մ աբնովլցվել՝ սաստիկբարկանալ

անվան փոխարեն (մորուք

): նելունշան

Թ.

կ

առարկայի բեղ ունենալն իբրն տղամարդ |ի-

Առարկայի անվանումը դրվում է

ժաժողի անվան փոխարեն, ինչպես

այդ

առարկան

գոբ-

Թուրքական արյունոտ լաթաղանը կտրեց նրան արմատից, բածանելով երկու ողբերգական մասերի՝ առանց ժողովուրդհողի ն առաճց ճող ժողովրդի: (Գ. Էմին) -

անունը

դրվում է ալն մասնագիտության Առարկայի անվանփոխարեն,որի Համար ինքը միջոց է, ինչպես՝ ժա.

խոր-

Լսի՛ր, Բագրատ, դու պետք Է կատարես բժշկի տված Բուրդը, պետք Է գնաս --երդ ճանգ'ւտացնելու: Ո՞ր մէՀոցներով: Ես կտամ: Եղբայրը կրկնակի զարմացած նալեց քրոջ դեմքին։ Քեզ ո՞վ է տվել: Իմ ասեղը: Եվ դու ուզում ես, որ քո ասեղով... Բավական չէ, ճա, որ քո (ԸԿար-Դոս) ասեղով պատում ես ամբողջ ընտանիքը ն դեռ ուզում ես... --

--

--

--

--

--

ժբ. Սեռի անունը գիվում է տեսակի անվան փոխարեն,

փնչպես՝

Բայց իմ գործերի ալժմյան որութլունն այնքան էլ աջողակ չէ,

որ

կարողանամ տանել ալդ խոշոր ծախսերը: Ուրեմն պետք է ալնպես ապրենք, որ միշտ կաբողանանք ապրել, թեն օտարները մեզ շատ ճարուստ են կարծում, ն շատ կարելի Է դու Էլ ու քո մայբն էլ ալնպես եք մտածում, թե ԱՕանճուր Իվանիչը ալն ճարուստ ջճուդի (Ռոտշիլդի) չափ փող ունի։ (Բաֆֆի) Քյարամն էլ նզովք դրեց: Երբ Էրվելով իր Ասլու ետնից ման Էր գալի՝ մի վիրավորված պախրա տեսավ: Տեսավ՝ անասունը մղկտալով շունչը տալիս ա, Բորթն Էլ մոլորվպծ մնացել ա կողքիմ կանգնած, Էստեղ սազն առավ ու մի խաղ ասավ: (Հ. Թումանյան)

ես

ժգ. Տեսակի անունը դխվում է սեռի սնվան փոխարեն, ինչ "կես՝ Ա՛, բարո՛վ, բարո՛վ, քեռի Խեչա՛ն։ Աղջի՛, չալ բերեք, ճա՛ց բերեք, արա'ղ բերեք քեռի Խեչանի համար: Է՛, խեր ըլի, քեռի Խեչան, ի՞նչ կա, ի՛նչ Է պատաճել, որ դու քաղաք ես եկել: Ի՞նչ պետք Է պատաճի. ձեր կարոտն էինք քաշում: Ասի՝ մեռնիլ կա, ապրիլ կա, մի գնանք տեսնենք: Շնորձակալ ենք, շնորճակալ ենք, քեռի Խեչան: Քեռի Խեչանը դեսից-դենից խոսելով թել խմեց, ճաց կերավ, վերջը լռեց ու սկսեց չիբուխ քաշել: (Հ. Թոռխւնյան) --

--

--

--

Այս օրինակում երկու անգամ ճաց բառն առնված է բնդճանրապեսուտելիք նշանակությամբ, որոնցից մեկն էլ Հացն Խ ժդ. ժամանակը դրվում է այն գաթծողությանկամ երեվույթի անվան փոխարեն որը տեղի է ունեցել Օրինակ.Փա՛ռթ մեծ հոկտեմբերին:

ալդ

ժամանակ:

Թթվել էր կարծես ճողը բովանդակ, Ու թթվել էին ծովերը բոլոր, Եվ թթվածության խմորիչ մանրէն արկ-ականն Էր նուլն, Որ նող ու ջրի պղպջակներ Էր պայթեցնումանեղ դեպի վեր, երկինք, Որտեղ Հիսուսը, նստած Հոր աջում, Ինքնին մեծացավ արդեն մեկ տարով, Եվ երկրագնդի կիսարյունաքամ-գունատ ճակատին Արյունոտ մատով աղվեսագրվեց 1915 թիվը: (Պ. Ծնակ) Ես չեմ ցանկանում, որ իմ երեխանեքը տեսնեն այն, ինչ տեսանք մենք այն դծնդակ օրերին։ 1841-ը չպետք է կրկնվի: Թույլ չենք տա պայթեցնել աշխարհը: («Սովեցական Հայպսաոճ» օրաթերթ):

Տեղի անունը դրվում Է այդ տեղում գտնվող գործող մարդկանց անունների փոխարեն, ինչպեսճետնյալ օրինակում է. ժե.

ու

Բացառված չԷ, որ Բիշլալ Բարցերի շուրջը ԲամաձալնությանԲասն առճասանելը կդառնար սովետաամերիկյանհարաբերություններում րակ ամբողջ միջազգային իրադրության մեջ իսկական բեկման սկիզբ: Այսպիսի բեկում մենք կցանկանալինք։ Մնացածը կախված Է Վաշինգտոնից: («Սովետական Հայաստան»օրաթերթ)

ժզ. Թիվը դրվում է ույն չափով առարկաների (առավել Ճաճախանձանց) անուննեխիփոխարեն, ինչպես՝ Սովետաձալ գրականության ամար որնէ դեր ունեցավ երեքի դեկլարացիան (փոխ. ասելու՝ Ե. Զարենցի, Գ. Աբովի ն Ա. Վշտունու):

ժէ. Վերացականանունը դրվում

«(ան փոխարեն, ինչպես՝

անէ թԹանձրացականի

Ամեն անգամ, երբ փողոցում ճանդիպես զառամյալ ծերունու, աղքատի, երեխան գրկին կնոջ, ճենակներով ճաշմանդամի, Ծանր բեռան տակ կքած մարդու կամ սնազգեստ ընտանիքի, քաղաքավարությամբ ճանապարն տուր: Մենք պետք Է հարգենք ծերությունը, աղքատությունը, մայրական սերը ն Բիվանդությունը, աշխատանքը, վիշտը ալն մարդկանց, ովքեր կորցրել են իրենց Ռարազատներին... (Դասագիրք)

Այստեղծեբություն նշանակում է ծն, (մաբդ), Թյուն՝ աղքատ (մարդ) ն այլն:

աղքատոջ-

-Որբը սնուցող ճայր ուներ, իսկ այրին՝ խնամող ձեռք: Ամենուրեք թագավորում Էր գթությունը, ամենուրեք տիրում էր ողորմածությունը: (Րաֆֆի)

նոր նռանդով լծվեց դրպԱյսպեսունենք՝ Ուսուցչությունը րոցի վերակառուցման աշխատանքներին.Համբուրգի ուսանողությունը ցույց էր կազմակքրպել, Վերջապեսաոդառությունը Հաղթեց ն այլն: անունը ժամանակի անը. Վերացական Ճասկացության վան փոխարեն, որի Հետ կապված է նույնաբանության առրեչությամբ, ինչպես տեսնում ենք ճետնլալ օրինակում. Գիրքը սնում Է պատանեկությունը,զվարճացնում ծերությունը, զարդժբախտության մեջ մխիթարում, տանը ուրադարում երջանկությունը, խացնում, դրսում չի խանգարում: (Ցիցերոն)

նշանակում Այստեղ պատանեկություն

Է

պատանեկության

ժերոռժամանակ, պատանեկության տարիներին, ծեշություն՝ ն թյան ժամանակներում,ծերության օրերին այլե: օրգանի անունը դրվում է զգայության անվան ժթ. Զդայող

փոխարեն, ինչպես՝ Տեսարանն աչէ է շոյում (այսինքն՝ բավա» կանություն է պատճառում մեր տեսողությանը), Այս երաժըշէ սղոցում. տությունն ուղղակի ականջ Անջատի՛րռադիոն, ա( կանջստառավ այլն: Փոխաբերություններինման փոխանունությունը նս լինում է խոսքային ն լեզվական: Խոսքային փոխանունությունների մասին խոսք եղավ վերը: Լեզվականփոխանունությունները նտ մեծ տարածում ունեն: ՓոխանունաբարՃաճախ են կգործածվում ն դասանիշ ընդճանրապեսչափի գաղափար արտաճայտող զոյականները։ Այսպես, օրինակ, փուանակ ասելու Երեքռուբլի

փող տվի ն եբեք կիլոգբամ շաքաո գնեցի, ասում ենք՝ 1211 ռուբլի տվի ն ԵՐԵք կիլոգբամշաքաոգնեցի, փոխանակ ասկ Ի՞նչ արժե մեկ կիլոգրամԵ՞շիկը, ասում ենք՝ Ի՞նչ արժե Եո-

շիկը:Լայնտարածում

ունեն

նան

բայական լեզվական փոլխա-

է զաոդաովել, նունությունները: Օրինակ, ձագնվել բայն ստացել

պճնվելիմաստն այն պատճառով, որ վզարդարվելու ճամար ճագնվում են (պատճառաճետկանքային կալ): Նույն ձնով այ-

Րել բայն ատացել է ճոգնեկանցավ պատճառել,հեռանալբայր՞ նան մահանալ,իջճել բայը՝ ստոբանալ,հասնելբաօտաբշանալ մը` դառնալինքնուրույննան օգնությանգալ իմաստները ն այլն: Ավելորդէ ասել, թե ինչքան մեծ է փոխանունությանդերբ միայն խոսքի գեղագիտության, այլն բազմազանության ու Ճամառոտությանմեջ: ոչ

ԱՆՎԱՆԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒ

(ռուն.

Ճ ՂՅՈՆԸԻ

լատ.

Քրօոօոմոչճէլօ--

վերանվանում, անվանափոխություն)

(ճայ ճարտասանական գրականուԱնվանափոխությունը թյան մեջ կոչվել է նան դերանունություն) փոխանունության է, այդ պատճառով մասնավոր դեպքերից ճարտասանական դգրականության մեջ ոմանք ներկայացնում են փոխանունությանՃետ: Անվանափոխությունն այն փոխակերպությունն է, որն առաջ է գալիս ճատուկ անունը Հաստրակի,Հասարակ անունը Ճատուկիչ ճատուկ անոօնի տյլ Շառաուկանվան, կոնկրետ անունն անորոջ անվան, անձի անունը բուղմության փոխարեն գործածվելու 4եւտտնանքով: Առավել «ոճա ճանդիպող անվանափոխությանտեսակննրը Հետնյլալներնեն.

ա.

ինչպես՝

Հատուկ անունը գործածվում է ճասարակի իմաստով,

Մեծատուններն ալ կճիշեն Աբիսողոմ աղան, երբ գրական մարդ մը անոնց մեկենասությունը խնդրե: Աբիսողոմ աղա չենք մենք, կըսեն: (Հ. Պարոնյան) --

ԱյստեղԱբիսողոմ աղա Հատուկ

առնված է ճասաՀ րակ անվան իմաստով, այն է՝ տգետ մարդ, որին կարելի է Հեշտությամբ խաբել ն ունեցածը ձեռքից խլել: Աշա այսպիսի մի երկու օրինակ նս. անվանափոխության անունն

Եվ մեզանից ամենամեծ ճացողակին, Որ կարող էր Բլուզանդիոնումդառնալ կեսար, Դարձնում Էր շատ-շատ..--՛միալնխեղճ տնփեսա: (Պ. Սնակ) Հազար Հունան ու Մատրոսով Աշխատում են, գործում այսօր, Քար են տաշում ու հունձ անում, Խաղող ճմլում տաք 8նձանում: (Պ. Սնակ) Քանի՛ մաճի եմ վկա, Ո՞ր Է կորել ու չկա Ծույլ Գաբրիելս: Ետ դառնալու ճար կա՞ որ, Տեսնես ում Է հարկավոր Այսքագ ապրելս։ (Հ. Սաճյան)

անունը Հասարակ

գործածվում է ճատուկ անվան փոխարեն, վերջինիս դերն նշանակությունը բարձրացնելու Շամար, ինչւես՝ Կվինտիլիանոսին կոչել են հին մատենագոության Գլուխ (Խոսքի մեջ փոխակերպություններին ձների դերը շատ բարձր է գնաճատել հին մատենագոության գլուխը), 8րցերոնին՝ բ:

ու

ճոռմեական ճարտասանության գլուխ, Հիպոկրատին՝բժշկության ճայո (Բժշկությանհայն ասել է՝ դինի պետք է խմել, բայց օրական մեկ գավ), Հերողոտին՝պատմությանհայո, Մ.

ն այլն: Խորենացուն՝ քերթողաճայր Այսպիսիանվանափոխության ճիանալի օրինակներէ տալիսՊարույր եր «Անլոհլի Սնակն զանգակատուն» պոնհմում: Աշա մի նրկօւ Հատված ալսպիսի

անվանավոխություններով.

Դո՛ւ-վարդապե՞տ: Ամենայն Հայոց Երգի Վեճափառնես, Դու մեր երգի ՄեսրոպՄաշտոց, Գիրն ու տառն ես Հայոց երգի: Ընդունիրդո՛ւ, դող՝ մեր երգի Դու

ա.

Մշտաճնչուն նվագարան. Ընդունիր դու՝ մեր ցաքուցիր Մասունքների ճավաքարար. Դու՝ խազերի մեր քերական, Դու Բոգնոր մեր շարական, Դու սրբազան մի ավազան, Որ մեր ճոգին ախտաճանեց. Դու մի գավազան, բիբլիական Որ ուր դիպավ՝ աղբյուր ճանեց. Դու մեր կարոտ ու մեր մորմոք, Մեր տաղի քուրմ, Մեր խաղի մոգ, Մեր մշտաճունչ ու մշտաբթուն, Անլռելի զանգակատո՛ւն...

Հատուկանունը գործածվում է ալլ Հատուկ անվան փոխարեն, ինչպես՝ Ռոմեն Ռոլանը Հայաստաննանվանել է ԱճԵվելքի Իտալիա: գ.

Ռուսական մամուլում տպագրվել է Սիրանույշի նկարը՝ «Հաղկական Դուզե» մակագրությամբ, բայց ամենից ավելի ասել են, թե իբր նա ճայկական Սառա Բեռնարն է: (Ռ. Զարյան)

Րաֆֆին սիրում է այս փոխակերպությունը գործածել բացաճալտչի դերում, ռրի պատճառովէլ անվանափոխվողանունը գործածում է անվանավոխությանճետ, ինչպես՝ Այդ ձորով անցնում Էր Արածանին-- ԲՃայոցսիրելի Հորդանանը: Արդ գետի նվիրական ափերի մոտ բարձրանում Էր վեճապանծ Նպատը-ճայոց սուրբ Սինան, որի այրերում մի ժամանակ ճգնում էր ճազոց Լուսավորիչը, որի ալրերում ն Բանգյավ նա: Մեր երեխաների ճետ կնստենք այնտեղ` Զարգա-Րուդիափերի մոտ ն, որպես մի ժամանակ Իսրայելը Բաբելոնում, կախ կտանք Սպաճանի տոռիներից մեր սուրբ Ավետարանը ն կողբանք Մասիսը՝ մեր սուրբ Սիոնը, կողբանք Արաքսը՝ մեր սուրբ Հորդանանը, կողրանք Արտաշատը՝ մեր սուրբ Երուսաղեմը, կողբանք ն կանիծենք այն ճարդոչն, որ մեզ տարագրեց մեր սիրելի հայրենիքից:

Հատուկ անուն փոխարեն,ինչպես՝ դ.

դործածվում է տնորոշ անձի անվան

Ու երբ ճոգնատանջաքլորականչին Նա լուռ ննջում Է,

Ինչ-որ մի Սոնա Գալիս Է թեքվում նրա ականջին Ու շշնջում Է,

Թե սարալանջին Պառկած Է քույրը՝ անունը Խումար, Ու երեսն Էլ բաց՝ տեսնելու Բամար: Շողերով ճիկված իր գորգը թողել, Առվի արծաթով երեսը ցողել, Կանգնել Է ճամփին մի շողոտ Ծողեր՝ ծամով, Բոլոր գլուխը պսակած Աչքերը նման սուրբ աստվածամոր: Մի խառնակ երազ տանջում Է նրան մինչն լուսադեմ: Նա մեկ տեսնում Է, որ մի շեկ Սաթո թները կանթել, Կանգնել է իրենց կալի պռնկին... (Պ. Սնակ) Դժբախտութլյունը Բոն է, որ գլուխդ ցավցնողն երբեմն ալսպիսի ճարցում մը կընե, որում պատասխանելըդժվար Է, վասնզի վճիռ տալը Օրինակի ճամար, լմնցնելեն ետքը ճառն, զոր դու՛ քեզի կը թողու: բնավ մտիկ ըրած չես, կը ճարցունե քեզի. Մարկոս աղա՛ն իրավունք ունի, թե՞ Կիրակոսաղան: (Հ. Պարոնյան) ա.

--

--

Որնէ տեղացի լինելը փոխարեն, ինչպես՝ ե.

գործածվում է Հշատուկ անվան

Իսկ եբրայեցինասաց. «Մարդ եմ ես» Եվ դարձավ աստված՝ «Մարդ եմ» ասելով... (Պ. Սնակ)

Նույն ձնով

նեռ

ասում

Թումանյան:

ենք Մեֆ Լոռեցի ն ճառկանում Հովճան-

Հատուկ անունը գարծածվում է Հառարակականորեէ խմբավորման (զորք, յուրայիններ, կուռակցություն հ այլն) անվան փոխարեն, որին իծքն է դգլխավորում, կարգադրում, զ.

գործի դնում

ն

այլնչ Օրինակ.

Խալդի աստծու զորությամբ արշավեց Մենուան, որդին Իշպուինիի, նվաճեց նա Շեբետարիաքաղաքի երկիրը, նվաճեց նա Խուզանա ջաղաքի երկիրը, նվաճեց նա Ծուփանի երկիրը, Ճասավ մինչն Խաթի երկիրը... կանգնեցրեց Այս արձանագրությունը նա ԲՄԲանուն Խալդի աստծու Ծեբետարիա քաղաքում, նա Խալդի աստծուն մատուռ կառուցեց. ճարկ վճարելու պալմանով Մելիտեա քաղաքի թագավորին նա խնալեց: (Մենուայիարձանագրությունից՝ըստ Մելիքիշվիլու վերծանութ.)

է, որ այստեզ ատրշավողը,նվաճողը, արձաՀասկանալի կառուցողը մուաւացիոնագրություն «կանդնեցնողը» ն մատուռ րեն Մենուան չէ, այլ նրա մարդիկ Ալս ձեռվ էլ ասում ծնթ

Աշշակթագավորը ՄակծկառուցեցԱրշակավանը, Ծլեքառսնդո

դոնացինգրավեց Արնելքը՝մինչն Հնդկաստանէ այլն: նա լինում է խոսքային, որի մասին Անվանափոխությունը արդեն խոսեցինք, ն լեզվական: Լեզվսկան անվանավոխությունը գոյություն ունի լեզվում: Այսպես, օրինակ, Հուլիոս Կեսարի անունը 4նչյունափոխվելով գարձել է գար (Ցեզար-- ցար), որ Հասարակ անուն է, ՕգոստոսՕկտավիանոսիանօւնը մնացել է կրոն ամսանուն, Ցիցերոնի անօւնից ցիցեոո (տառատեսակ), ֆապոլեոնի անունից՝ նապոլեոն (քաղցրավենիք): նույն ձնով Հասարակ անուններ են դարձել օհմ, ամպեր, վոլտ, աբասի, գալիֆե, նագան,խուլիգանանձնանունները,շամպայն,բռոդո, բռլխառա(գդակի տեսակ)քաղաքների անունները նե ալլն։ ԱնվանափոխությամբՀասարակ անվան նշանակություն են ստա-

ցել դիցաբանական,պատմական գրական 4ճատուկ նունները, ինչպես՝ էսկուլապ(Բժիշկ),հեբմաֆոողիտ(Հերժեսի նան

ու

ա-

Աֆրոդիտեիանուններից ), մեկենաս(գրական մշակներին Հովանավորող), Հոդա (մատնիչ), ԱղբատՂազաբոս(աղքատ), Գոն-Ժուան(կնամոլ),Դոն-կիխոտ(իրական կյանքից կտբված ն ռոմանտիկ երազներով տարված մարդ), Հաթամ Թայի(»ռատաձեռն մարդ), ՋախոշդՓանոս, ՔաջՆազաբն այլն: ն

.

ԽԵԼԱՄՏՈՒԹՅՈՒՆ

(Բուն. ՃՍԽՏՀԾ0)ղ-- դՌարաբերակցություն, լատ.

1ոէճ116Շէլօ)

Ճարտասանականգրականության մեջ խելամտությունը (տերմինն առաջին անգամ գործածում է չովչ. Հոլովը)նս մանք ճամարել են փոխանունության տեսակ: Այս այն փոխակերպություննէ, որի ճիմքում քանակալին(մասի նե ամբողջի, հզակիի ն Հճոգնակիին այլն) Հարաբերություն է լինում։ Այս պատճառով էլ խելամտություն է առաջանում, երբ ամբողջն առնվում է մասը նշանակելու «ամար, մասն առնվում է ամո-

նշանակելու ճամար, երբ եզակին առնվում է Հոգնակին նշանակելու, ճոգնակին առնվում է եզակին նշանակելու Ճամար, երբ կոնկրետ թիվն առնվում է անորոշ շատ նշանակելու ճամար: Ստորնտալիս ենք օրինակներ: բողջը

ա.

թյամբ.

Ամբողջի անվանումը` գործածված մասի նշանակու-

Իրաճ, Թուրան ողջ եկել են, Թաթուլն անճաղթ, աննկուն... (Հ. Թումանյան) Ողջ գյուղը կանգնեց պարսպի նման, Ջոկվեց, բաժանվեց երկու բանակի... (Հ. Թումանյան)

բ: Մասի անվանումը ամբողջի փոխարեն. Լալով, ծածկած իր դեմքը, (Հ. Թումանյան) Թողեց Մարոն ճոր շեմքը: Անտես զանգերի կարկաչն եմ լսում, Իմ բացված սրտում Բնչում Է մի երգ. Կարծես թե մեկը ինձ է երազում, (Վ. Տերյան) Կարծես կանչում Է ինձ մի քնքուշ ձեռք։ ՎերադարձանՌոգուս մեջ Սիրելի դեմբեր, Այս աշխարճից Բեռացած (Ավ. Իսաճակյան) Եվ մեռած սերեր։

ԵզակինՀոդգնակիիփոխարեն.

դ.

Գյուղացինէ եղել գրքերի նյութը, ճերոսը, Ճաճախ նան ճեղինակը: (Գ. Էմին) Երբ ռուս-տաճկականկռվում ճերթական Ռուսաց սվինը, թուրն ու բերդանկան ՍՄնճձնատուր արին ճամփին ճանդիպող Թուրքական բազում բերդ ու բերդակալ,-Էլ գերմանացի, Էչ ֆրանսիացի, Էլ անգլիացի՝ Յուրաքանչյուրըխփեց ֆր ծնկան... (Պ. Սնակ)

Այսպես է

նան

Հետնեյալասացվածքծերում՝Թուրքն

ասում

Ի զինի-- էրմանն դինի: Հայր մինչն չբեզարի, չի նատի

Խելամտությամըեն կազմված բազմաթիվ դարձվածներ անեծքներ, ինչպես՝ ոտք դնել մի տեղ, ոտքը մի տեղիցկտոել, քիթը խոթել ամեն տեղ, գլուխն ուտել, գլուխը ճողեմ, բոյր ու

ն այլն։ թաղեմ

Հոգնակինեզակիի փոխարեն.

դ.

Մի անգամ մոլլային խնդրեցինմի նամակ գրել: Ոտքս ցավում է,-- ասում Է նա: Ոտքն ի՞նչ կապ ունի գրելու ճետ,-- զարմանում Է գլուղացին: Որովճետն հետո գալիս են ինձ տանում, որ իմ գրածը կարդամ: --

--

--

(Պարսկական)

երբ ենթական Հայտնի չէ, սովորաբար ճոգնակի է Փածվում ստորոգյալը, ինչպես որ ճետնյալ օրինակում է:

գոի-

Զանգը տվին: Գիքորը վեր թռավ: Ասել էին, թե երբ զանգը տալիս են, գնա տեսնի՝ ով Է, ինչ Է ուզում։ (Հ. Թումանյան) են գործածվում նան Ճճաճախ առաջին ն երկրորդ Հոգնակի դեմքի դերանունները՝եզակիի նշանակությամբ, ինչպես ն սըրանց Հետ կապված բայ-ստորոգյալները:Օրինակ. Ես ձեզ ասում եմ, որ քույրս թեն, ճիշտ է, սիրում Է ձեզ, բայց սարսափում Է այդ սիրուց, որովճետն նրա կլանքը կապված Է մի ուրիշ անձի ճետ, որին թշվառացնելն իր խղճի դեմ Է ճամարում: Իսկ դուք ինձ պատասխանումեբ, թե մենք բռնակալներենբ, բարբարոսներենբ, թե մենք ճնշել, մեռցրելենք նրա անճատականազատությունը, նճախապաշարել ենթ նրա միտքը, ճանել ենբ նրա ուղեղն ու սիրտը ն տեղը մերը դրել ն այլն։ (Նար-Դոս)

Կոնկրետթիվը անորոշ շատի իմաստով.

ն.

Էոֆ, քրտնեջա, պե ատա'մ, նըսե Սեդրաք աղան՝ երեսը թբթվեցնելով, քեզի քառասուն անգամ ապսպրեցինք,որ մեծ ըլլան, երկար Ալան... Ձեմ ուզեր, պե ատամ, թուլ տվեք ճանեմ ոտքս, ճիյերս սըզլամըշ կըլլա կոր... Բան մը չէ, կանցնի։ Հարյուր անգամ ալ ապսպրեցի, որ ես մոտա չեմ ուզեր, ոտՔերուս Բանգստությունըկուզեմ... (Հ. Պարոնյան) Ձեք կարող երնակալել, Աբիսողոմ աղա, թե որչափ քուսահատած եմ. ազար անգամ զղջացած եմ, երկու ճազար անգամ անեծք կարդացած եմ բժիշկ ըլլալուս ճամար: (Հ. Պարոնյան) --

--

--

--

--

«-ՓՈԽՄԱԿԱՆՈՒՆ

(լատ. Խոռլոքծ)

-.

Խոսքին բանաստեղծականություն տալու նպատակով գեղարվեստական խոսքում երբեմն գոյականի սեռական Հոլովի առնում ենք նույն գոյականի ճիմքից կողմված փոխարեն ծականը, այսինքն՝ Ճատկացուցիչը դարձնում ենք որթոշիչ, որոշիչ ածականը փոխարինում ենք նույն ածականի4ճիմքիցկազմն կամ ածական որոշիչը դարձված գոյականճատկացուցիչով ն նում միաժամանակ գոյանան որոշյալը գոյական որոշյալ ա-

դարձնում որոշիչ ածակւն: Այսպիսի նոխակերալությունը կոչվում է փոխմականուն: ինչպես բացատրությունից էլ երնում է, փոխմականվաներեք տեսակ դգոլությունունի: ա. Հատկացուցչի փոխանցում նույն դոյականաԳոյական կան ճիմքից կազմված ածականորոշչի, ինչպես՝ ջրային շիթերը արեգակի առաջին ճառագայթՕդի մեջ լողացող ներից վառվում էին միլիոնավոր ոսկլա Բուլունքների նման: Ծառերի տերնները, խոտերի ծղոտները, ճովիտների նախշուն ծաղիկները, ցողված անձրնայլին կաթիլներով, կարծես սփռված լինեին գուլնզգույն գորարներով։ (Րաֆֆի)

Այս Հատվածում չի Հատկացուցչի (ջրի շիթեր) փոխարեն Հեղինակը գործածել է չբային ածական որոշիչը: իսկ անձոնի ածաճատկացուցչի (անձրնեի կաթիլներ) փոխարեն՝անձրբնային լան սրոլիչր, Րաֆֆին նոյն փոխակերպությամբ ունի գիլե(փոթանակ՝ գիշերվա խավար) արտաճալտուչ բայինխավար թյունը: բ. Ածականորոշչի փոխանցում նուլն ածականական 4իմ(տրամաբանորենըմՔից կազմված գոյական Ճճատկացուցչի բռնվում է որոշիչ), մի փոխակերպություն, որին ճաղզվադեղեն գրողները դիմում: Գ. նարեկացին«ՄատրանիսԶԲ բանում գրիում է՝ «Մի՛ մատուցանկք բաժակդառնութեան ի ժամ ծարաւու», որտեղ բաժակ դառնության նշանակում է ղառն (ղառնու«Սաադիիվերջին գարունը» թյամբփ) բաժակ: Ա. խսաճակյլանր պատմվածքումունի «ՏեսավՀնդու խաղաղությանգետեոըսրբբաղան լոտոսներով օծուն» նախադասությունը,որտեղ խաղազության գոյականը խաղաղածականի «փոխակերպությունն» է (խաղաղ ածականի որոշչային իմաստը պաճպանվումէ նան խաղաղության Ճատկացուցչի մեջ): գ. Փոխմականվան երիորիդդեպքն ավելի բարդ պատկեր է ներկայացնում. գոյական որոջյալը դառնամ է ածական որոշիչ, Աշա ժի օրինակ Շիրիսկ ածական որոշիչը՝ գոլական որոչյալ։ վանզադեի«Քառսո»-ից. Խլացուցիչ ժխորի մեջ լսվում էին զանազան լեզուներով ամենակեղտոտ ածականներ, ամենազազրելի ճիշոցներ, որ դարերի ընթացքում կազմվել Էր ցեխի ու կեղտի ձուլարանում, ուր ապրում էին ու

շնչում մարդկայինմերկությունն ու անոթությունը:

շնչում մեկ ու անոթի Փոխանակասելու «ապրում էր ճեղինակը նույն գաղափարն արտաճայտում է մաոդկությունը», ու

5--559

մեոկություն ու մաոռդկային

անոթություն փոխակերպությամբ,

որի Հետնանքով գաղափարը «նչում« է

արտասովոր, թարմ

ու

բանաստեղծական:

ԽՈՐՀՐԴԱՆՇԱՆ

(Ռուն. Ֆ «լւ8օ105, լատ.

տարբերիչ նչան) Տյոտեօ1ատ--

ԽործրդանշանըփոխակերպությանՀաճախ կիրառվող տեսակներից է: Խործրդանշանէ առաջանում, երբ քանձրացական ենջ արտաձճալտում նրո անվանումով առարկայի պատկերով վերացականգաղափար: Պատկերալինխորճրդանշաններից կիսալուսինը (իսլամի), կրխաչը (քրիստոնեական Հավատի), խոցված նետով (ռիրո), ախլոոը՝ չեռքը(արդարադատության), ն իշիագերբը (գերագույն գունդը, թագը, գայիսոնը, դրոշը նության), գերանդիով կմախքը (Վաշվան), զանգը աաչաձն երկու ազդրոսկրներով (մաճացու լինելու), աղավնին (խաղաղուդափնու ճյուղբ (ճաշտության),շըրթյան), խարիսխը (ուլի), չանը (ճավիտենականության):Պատկերայինայս լթորճչրդանիըշանների անվանումները լեզվում կարոզ Էն առնվել «ամապատասխան գաղափարների փոխարեն: Այս դեպքում մենք գործ կունենանք խոսքային խորճրդանչանջերի ճետ: Բերենք օթինակներ. ու

տիրես, մեծ շաճ, դու նրա սրտին, Թաթուլն Էլ անզոր կընկնի ոտքիդ տակ:

Թե

Խոստացիր նրան իմ ոսկի գաճը, Խոստացիր նրան ամեն, ամեն բան...

(Հ. Թումանյան)

(Հ. Թումանյան)

Այս օրինակներում սիբար սիրո խորչրդանշանն է (սիրտ ասելով Ճասկացվումէ սեր), իշկ գարնը՝ գնրագույն իշխանության

(գաճ ասելով ճասկացվում է թագավորություն):

Հանգիստ քեզ, արդար, բարի թագավոր, Թեն մեծ որկոր ունեիր, խելք՝ Բնճակարկատի, Բայց կշիռդ Բավասար էր ն սուրդ՝ փայտի: (Վրթ. Փափազյան)

Այս ճՃատվածում կշիռ տրդարադատությանխորճշրդանչան էիր), իկ (կշիոդ ճավասարէՐ նշանակում է արգարադատ էՐ է պատերազմ սու՞որ՝պատերազմի(սուրդփայտի նշանակում է

չէիր սիրում, խաղաղասերէիր) ԸՇ

Թարմ խորճրդանչան գտնելը, այսինքն սովորականբառերն իբրն խորճշրդանշանգործածելը բանաստեղծական տաղզանգի մաէ: Գ. էմինը իբ «Յոթ երգ Հայաստանի արտաճայւտոություն սին» ստեղծագործության մեջ լուս բառը ճիանալի կերպով դարձնում է խորճրդանշչան: ի վեր Մեր ժողովրդի հոգնոր կյանքի պատմությունը սկզբից պաշտամունքի պատմություն Է եղել` լույսի, ազնիվի, իմաստության, բարության: Սակալն խավարի ոգին նորից ու վերջին կատաղությամբ Բարձակվեց մեր՝ լույսի աղբլուրը գնացող ժողովրդի վրա: լուսի

Այլաբանականժողովրդական ստեղծագործություններիմեջ (ճեքիաթ, առակ ն այլն) որոշ կենդանիների անվանումներ ըստացել են խորճրդանշանի նշանակություն, ինչպես՝ աոռյուծը՝ ուժի ն իշխանության, էշր՝ Հիմարության ն ճամառության, աղվեսը՝ խորամանկության ն Հնարագիտության,գայլը՝ ագաճության ն չարության,խոզը՝աղտեղասիրությանն այլն: ՀԵԳՆԱՆՔ

(Բուն. Խւ0Օ0Խ6ւճ, լատ. 1ոօուՅ-- ծաղր, նշավակում կամ Ծլտտլոսլնօ-կեղծում)

Հեգնանքնայն փոխակերպություննէ, որն արդյունք է խոս-

Քի մեջ բառերի կապակցությունների այնպիսի նշանակություններով գործածվելու, որ լիովին Հակառակ է դրանց ինքնաբանականիվաստներին: Օրինակ, ու

Այդ միտքը բոլորովին վրդովեց նրան, ն նա ավելացրեց ավելի զայրագին. ձենց թեկուզ մեռնելիս Էլ լինի, մի՛թե ձեր տերտերը պիտի փրկի։ Տերտերը չի փբկիլ, որդի, բալց տերտերի տված ճաղորդը կփրկի։ Ո՛օց չէ. որ ճաղորդես, է՛, իսկույն ոտի կկանգնի: (Նար-Դոս) նս

--

--

-Է

Այս Հատվածում ընդգծվածբառերը գործածված են ամեճեին էլ ոչ, Երբեքոտքի ասվածին լիովին ճակառակ չի կանգնի՝ այս նշանակություններով: տեսակը Հեգնանք Փոխակերպության անունն ստացելէ այն բանից, որ բառիմաստի այսզիսի փոխակերպությունը ճաճախ է ուղեկցված լինում խոսակցի կամ խոսԸ7

չյենտք նկատմամբ արտարայտվողի ունեցած շհդնական վերաբերմունքով, ինչպես որ այս օրինակում. Հեղիննի արաՀայտության մեջ կա չեղնական-արձճամարճական վերաբերմունք Զաքարի նկատմամբ (իր խոսակցի): Հեգնանքիփոխակերպությունը շատ ճաճախ ուղեկցված է լինում չեգնական չնչերածգով, ինչպես դարձյալ այս օրինակումէ՝ Ո՛նց չէ, որ հաղոողես, է՛, իսկույնոտի կկանգնի արտաճայտություննարտասանվում է Տատուկ՝ ճեգնականՀնչերանգով: Այն սղատճառով,որ "եղնանՔի ժամանակ բառի ն կապակցությանիմաստի լիակատար շբրչում է տեղի ունենում, Հույներն այն անվանել են նան հակա-

բանություն( ո:900015): Հեգնանքիերկու ճիմնական տեսակ կա՝ սովորական ն սոկրատնսյան:

սովորական է ալն ժամանակ, երբ ինքնաբանոՀեգնանքը ըեն դրական գաղափարի բառը կամ արտաճայտությունը դգործածվում է բացասական, ժխտական նշանակությամբ: Աճա վոքական4ճեգնանքիմի երկու օրինակ. սո-

Ա՛ բալամ, Էրնեկ գիտենամ՝ ինչ կա էդ տետրակների միջին, տճենց քշեր-ցերեկ ձեռքիցդ բաց չես թողնում: Դու գիտում չես, ա՛ Ճեր,-- լսեցինք որդու պատասխանըարդեն ճեռվից.--- սրանց միջին գանձ կա, գանձ: Այդ գանձից մի գոճար մի փոքրիկ տղայի ձեռքով ճետնյալ առավոտյան ուղարկել Էր մեզ... Աճա այդ գոճարը. --

որ

--

Պարտեզում Մայիսյան օր էր, սիրուն եղանակ, Կանաչ պարտեզում ես աննպատակ Զբոսնում Էի ն կարմիր վարդից Հոտ էի առնում սաստիկ ոգելից.... Կասրդալովայս ոտանավորը, ես ու Մարիսյլանըմի կուշտ ծիծաղեցինք։ Հետո Մարիպանը լուրջ դեմք առավ ն գլուխը դառնորեն շարժելով ասաց. --

Հիմա

մի շաբաթ թե ճա՛...

որ

օրը

իսկապես պետք Է խղճալ Խեչան ապորը: Սպասիր, այնպես զուգեմ քո այս բանաստեղծին, որ ասի

գա,

Բալց

ես չսպասեցի շաբաթ օրվան, երբ Փափախչյանըպետք Է իր գանձարանիգոճարներըթափելու մեր առջն. գործը պաճքանջում Էր, որ մի երնու օրից վերադառնայիքաղաք, ն վերադարձա:

գար

,

(Նար-Դոս) գերազանց

Ու երբ գիմնազիայից նրան վոնդեցին իր լավ վարբի ն

ընդունակությունների ճամար, նա այնպիսի մի անպատում թեթնություն որպես թե մի կարնոր ծանբ բեռ ցած գցեց մեջքից: ԸՆար-Դոսչ

զգաց,

Սեղանի ժամանակն ինքը կաթողիկոսը տասը եպիսկոպոսներով մարդասիրաբար հրամայեց սարդարը ոտքի վրա կանգնեցավ, բալց (Պ. Պռոշյան) նրան ծունկ չոքել յուր մոտ: Մի նեղանալ, տիրացու Տաճատ, մեր Մելիք-Բադալը ճանաք Է անում, սա մեր գյուղի իշխանն ա, սրա քաղցր խոսքերը քեզ Էլ դուր կգան, ականջներդ կվարժվին,-- ճասկացրեցտերտերը: Ալժմուս կճասկնամ, որ ճարգամեծար Մելիքին ըրած անմեղ կատակ մ'Է: Տո՛, արի՛, խելոք, վախիլ մի, մենք կբարեկամանանք,-- նորից շարունակեց Մելիք-Բադալը։ (Պ. Պռոշլան) --

--

--

Սոկբատեսյան ճեգնանքիդեպքում(Հույն փիլիսուրա Սով-

րբատեսիանունով) բացասական իմաստ ունեցող բառով կապակցությամբ արտաճայաումենը դրական գազափար: Այսպես, ու

օրինակ՝

Գիտե՞ս ինչ, Էմմա... Դու կնստես այս սնդուկը մոտ (սնդուկ անվանում էր դաշնամուր) ն մեզ ճամար մի երկնային բան կթրխկթրխկացնես...երկայն չհասկանաս, երկնային եմ ասում, այնպիսիներից, Էլի, ես ու դու որ Գիտենք (Նար-Դոս) --

նա

Այս Հատվածում ընդգծված բառերին Հեղինակը տվել է դրական նշանակություն արտաճալտելով միաժամանան մտերսիրալիր վերաբերմունք նրա նկատմամբ, ում ուղղված մական, նան Հետնյալ օրինակներում. է խոսքը: նույն բանն ենք տեսնում Օրոր-շորորով քեզ տեսավ` Հաց ու ջրից կկտրվի... Հերիք փչես, ալ շան փեսայ Դալար շիվ եմ, չեմ կոտրվի։ (Պ. Սնակ)

--

--

Սոկրատեսյան ճեգնանթբմեր մնչ առավել ժողովբդական

Է իր Ձ.

ծագումով, սակայն ունենք Սնակըգրում է.

նան

գրական օրինակներ:

Անտարբերությանթշնամին եմ ես, Անճաշտ, անզիջում մոլի սսոխը...

Անճրաժեշտէ նշել,

սոկրատեսյան ճեգնան ն դնպրում երբեմն, ինչես վերջին օրինակում է, ՀԼեգնանըր ճեդնանք է դառնում նրան կապված որեէ բացասական գաղաչար արտաՃալտող բառի առկայությամբ միայն: Այստեղ այդպիսի բացաորին սական գաղափարէ արտաճայտում անտաբբեռբություն-ր, ե թշնամի ոսոխ Ճճասկացությունները,լինելով ինքՀակադրվող նին բացասական Հասկացություններ, այնուամենայնիվ բանաըմբռնվում են դրական իմաստով: 4Ճլուսվածքում որ

Սոկրատեոյանճեգնանքըվերջերս օկսել է տարածում գրտնել ճասարակական-մասսայական միջավայրերում, այս ձնով ե ճոբելլարներին, ճարսանիքների այլ տոնախմբությունների պատճառ ճանդիսացողմարդկանց կոչում են օրվա մեղավոր: Որքանովէլ որ սոկրատեսյան ճեգնանքը թարմություն բերի արտաճայտության մեջ, այնուամենայնիվ իր գործառությամբ զգալիորեն զիջում է սովորական ճեգնանքին. մարդիկ առավել Ճճակվածեն ուրիշներին 4եգնելու, ծաղրելու, խեքնլու, իրենց բացասական այս կամ այն վերտբերմունքներնարտաճտյտելու, Քան սիրալիրություն, քնքշանք կամ Համակրանք արտաճայտեզու՝ այն էլ բացառական բովանդակության բառով կամ կապակցությամբ: Այս է պատճառի, որ սովորական ճեգնանքն ավելի բաղմազանէ իր մեջ: ՍովորականՀեղնանքի մի արտաճայտություն է այսպես (լատ. Խնոճշ1Տ),ժողովրդի կոչված նմանումը արտաճայտուկամ լեզունծռելը, թյամբբեբանը

երբ մեկը նույն առողդանու-

թյամբ ն նույն արտաճայտությամբ վերակրկնում է խոսակցի կամ մի ուրիշի ասածը: ԱՀա մի օրինակ. ԱՎռամշապուճ Ռամիկը,ավա՛ղ,

ՊաշտումԷ նրան Ու

Վանահալր

ու

թաքուցանում:...

քիչ Է մնում ես էլ Բավատամ, Որ նա ճիրավի սուրբ է, մարգարե...

Սեպուճդ, քե՞զ Էլ նախատինքկարդամ... ՉԷ, տեսնում եմ ես պարզ ու արդարն, Որ քո Բոգին էլ լավ չի զորացած Հավատովն աստծո: Սուրը է, մարգարե... Ինչպես չէ, իրավ, սուրբ է, մարգարե, Երբ աջ ու աճյակ շրջում Է, ճառում, Թե ինչու պիտի մեկը ճորտ լինի, Եվ մյուսն իշխան լինի աշխարճում:։ (Վ. Դավթյան)

Հեգնանքիայս

անսքող կերպով է ընդգծված լինում արտաճայտվողիարչամարչճանքն անբավականությունը նրա ում նա: է պատճառը,որ ուրիէ խոսքը Ճեգնում Այս Հասցեին, ամեն մի կրկնություն դառնում է Հեղզնանջն վիրաշի ասածի ում վորում նրան, խոսքը կիկնված է: ՍովորականՀեդնանթի մի արտաճալտություննէլ նմանաձնում

ու

է, ժողովրդիարտաճայտությամբ՝ ճանգնանելը, եգբ կեոպումն ԴԶ

մեկիջ ծաղրելու ճամար նրա ասածը կրկնում եմ՝ աշխատելով առոգանությամբ նմանվել միմիկայով ն այլ շարժումներով ում են, դարձյալ ասածին Հակառակ բովոանծաղրում նրան, դակություն Հաղորդելունպատակով: իմաստը կարոզ է չասկացվել փոխակերպական Հեգնանքի ն կարող է ճասկանաղիլինել բայց մեկ նախադասությանմեջ, ու

խոսքի ճլուսվածքում: 0րինավ՝ --

Հո գիտեք, ասավ, ես Էլ խղճի տեր,

բնկնեմ արինն Էդ տղի, Դրա խիգանը մենակ Էս գիշեր Պետք Է որ գցի տեղը էս աղի... Մարդը խիղճ ունի՝ Էսպես Է ասում, Սրանից ավել Էլ ինչ եք ուզում. Բայց տղամարդը, որ նամուս ունի, Լավ Է իմանում ինչ պատասխանի: (Հ. Թումանյան)

Զեմ ուզում

երկրորդ քառատողիմեջ խիճ ունի Այս բանաշճյլուսվածքում նախորդ արտաճայտությունը «եդնական իմաստ է ստանում քառատողիբովանդակությանճիման վրա։ խոսքում երբեմն անճրաժեշտություն Է զգացվում Գրավոր արտաճայտողբառն առքել չակերտների մեջ, որպեսզի ճեգնանք բառը կամ արտաճայտությունն իր ինքնաբանական ըմաստով ժամանակ, երբ ճեզնական ճնչնրանգ չըմբոնվի, մանավանդ այն արտաճայտողօժանդակ միջոց չի լինում. Բերենք մեկ օրինակ. Իսկապես,քանդածն ո՞վ պիտի շիներ, Թե Ալեքսանդր ցարն էլ իր ճերթին՝ Սուրբ խաչելության նշանը սրտին, Քրիստոնեականժպիտը շրթին՝

Իր «ամեճագութ» ձեռքով ցարական Հալոց պատմությունն, իբրն առարկա, Արգելեց բոլոր ճալ դպրոցներում. Չկա, չի եդել... (Պ. Սնակ) --

առաջացման երկու ուղի գոյություն ունի գաՀեգնանքի ղափարիշրչում, ինչոլիսին էին մեր բերած բոլոր օրինակները: ն ՀակասականՃասկացությունների ճամատեղում: Եթե դգաղա-

փարի շրջման դեպքում ասվածն ըմբռնում ենք »ակառակ նշտնակությամբ, գրվում

են

ապա

մյուս դեպքում միննույն առարկային վերա-

միմյանց

Հետ

անճամատեղելի ճառկանքշներ:

ԱՀա

այսպիսի ճեգնանքիմեկ օրինակ.

է

պատկաճում Մի վրդովվեք, պատվելի ընթերցողք, այս պատկերը Հովնաթանյանցիներքին ընտանեկան կյանքին: Բազմության մեջ դարձյալ երնելի ճայ Է ն մինը այն ազգասերներից,որոնք յուրյանց

պ.

զա

ազգասիրությամբ այնքան լցրել են օդը, որ բոլոր մարդկության շընչառությունը դժվարացել է... Նա ազգասեր է, աստված կյանք տայ, աստված Բաստատ պաճի, որ ազգը սիրելով կառքերով ման գա, աշխարճի վայելչություններով թմրի. արբենա, մեզ ճայլերիս պարծանք է ն մեր ազգին մեծ օգուտ: (Մ. Նալբանդյան)

նկատենք, որ այսպիսի Հեգնանքը, երբ ծավալուն է, վերածվում է այլաբանություն: ունեն արտաճայտմանգրական Գոյություն Հեգնանքի ձներ: Գրական խոսքում Մեկին ճեգնելու ճամար Ժողովրդական ընդունված է դգործաժելվայ մակադրությունը անձ նշանակող գոյականից առաջ (վայ Էննադատ, վայ պատմաբան,վայ լեզն այլն): ժողովրդականխոսքում Ճճեգնանքի վաբան «ատուկ կաէ ստեղծվել պակասբառով (սա էր պակաս,սա էլ մաբղապար դամեջ եկավ. գլխիս դու էիր պակաս1 այլն): Ատա գրական օրինակ. Թող, ի սեր աստծու-գալն է պակաս: (Նար-Դոս) --

կան

վածներ

նկատեց Թեկլեն։--

Հիմա բեմ

դուրս

ժողովրդականչեգնական ասացվածքներ, դարձխոսքային կաղապարներ, կխնչպես՝ճին ճիավորից

նան ն

ցած է բեբում. հրմեն խաղ խաղցինք, մնաց սարի սնգեն. Ւեռակինդփլավ եփի. Ե՞նեկ քո տիոոջը. գելե՛ր, եկե՛ք ինձ կեՐԵՐ, դոբթ ու բեշ անել. ոբ չգաս (չգնաս, 2 այլն), ագռավները սն

կճագնեն:

ԲԱՌԱԽԱՂ

(ֆրանս. Շճօողեօսո)

Բառի կամ կասլակցության այնպիսի փոխակերպությունէ, տեղի է ունենում խոսքի մեջ դրանց նոր իմաստավորման կամ արտաքին նմանության «իման վրա տարբեր գաղափարներ նույնացնելու միջոցով, որ կատարվում է սրամտության նպատակով: Այդ ցույց տանք օրինակներով: որը

--

ճեն:----

Դուք երնելի ճշմարտություն ասացիք,-- բացականչեց Հեղի0՛, դուք տղամարդիկդ... Ջեզ մեկ-մեկ պետքէ կախել: Ի՞նչ խորամանկն եք, օրիորդ,-- ասաց Վաճանը՝ աչքով աճելով

Հեղինեին,-- չեք ուզում բոլորիս միանգամից կախել, որպեսզի առանց պաշարի չմնաք: (Նար-Դոս)

Այս Հատվածում Հեղինեիխոսքում մեկ-մեկ դործածված է հերթով բոլորին կամ առանձին-առանձին նշանակությամբ, այնինչ Վաճանի խոսքում այն վերաիմաստավորվել է իբրն ոչ միանգամից.մի բան, որ Հնարավոր է դառնում մեկ-մեկ-ր

ինջքնաբանական իմաստը ծոռնլով ն նրան այլ նշանակություն տալով: իմաստի ալս ծռումը ն շրջումը պատճառ է դառնում սքամտության ճամար, որ այլ բան լէ, քան դիտմամբ ասվածն այլափոխելըո Շարունակում են նկատվել խմբերով դասերից բացակալելու դեպքեր: Մենք պետք Է ամեն ինչ անենք, որ ալլնս այդպիսի դեպքերը չնկատվեն։ (Ուսանողական ճումոր) են նկատվել Այս օրինակում շարունակում կապակցության մեջ նկատվելբառը գործածված է տեղի ունենալ, կոկնվելի-

մաստով, իսկ վերջում տյն զործածված է իր բուն նշանակուԹյոամբ: Սրամտություննէլ արդյունք է այս երկու տարբեր նշանակությունննրի նույնացման: Դժվար չէ տեսնել, որ երկու դեպքում էլ բրառախաղըաեղ ունի բառերի իմաստների լուրաճատուկ անցման Ճեւտնանքով, այսինքն՝ բառախաղն այլ բան չէ, եթե ոչ ներքին, ինչ-որ չա-, փով թաքնված ստուգաբանություն: Փոյությունունի րառախաղի ներքին կառուցվածքի չորս ճիմնական տեսակ՝ բառի կամ կապակցությանվերաիմաստավորում, կեղծ ստուգաբանություն,տարբերբառերի ու կապակցությունների արտաքին նույնացում ու միաժամանակՀակա դրում ն բացասում: ա. Բառի կամ կապակցությանվերաիմաստավորման դեպբում ասվումէ մի բան, որ նրա մնջ ըմբոնվի ատուդգարանակա այլ (մաստ: Օրինակ. Տեսարանն Է Բերայի թատրոնի մը օթյակներեն մեկուն մեջ: Պատվավոր մարդու մը անպատիվ կինն ճույլնի մը ճետ սիրո բանակցություն կըներ: Տե՛ս, ըսավ քովի օթյակի մեջ նստող մեկն յուր ընկերին, կը վալլե՞, որ անանկ պատվավոր մարդու մը կինւՃ առճավատարիմգտնվի չուր Էրկանը: Իրավունք ունիս, օտարասիրութլունըչէ՞, որ մեր ազգին տունը կը փլցնե, պատասխանեցընկերը։ (Հ. Պարոնյան) --

--

հսկասերոր

ջտարասիրությունն «ազգի տունը փլցնող» ստրատ իբ երդիծւականկերպարի միջոցով սակայն Հեղինակն մեզ տալիս է օտաբասիոություն բառր մի նոր ստուդաբանություն՝ բառի նոր իմառտավորոմով: Ֆույնբանն ենք տեսնում նան Ճեւռնյալ օրինակներում. է,

Հայրիկ, քերականութլունն ուղիղ խոսիլ չը՞ սորվեցներ: Ալո, տղաս: Ինչո՞ւ ուրեմն լրագիրներեն ոմանք ուղիղ չեն խոսիր: (Հ. Պարոնյան) Ցիլինդրի տակ լրագիր դրեց, որ Տեսա՛ր նրա փողկապի ադամանդը, մուշտակը: Մենք ալստեղ ցրտից կաղկանձում ենք, իսկ նա քրտինքն Էր սրբում... Գնացել վարժապետ ն գրող ես դառել, վաՂ, Գրողըտանի քեզ, Պատրիկջան, գրո՛ղը... (Նար-Դոս) --

--

--

չփոշոտվի...

Բառախաղիմի տնսակն էլ սուաջբանումէ կեղծ դաքբանությամբ։Մերօրյա արձակագիրներիցմեկը երղիծակաք մի պատմվածքում պատկերելով, քե ինչպես իր կինն աղջիկը բ:

ստու-

ու

Ճճետղճետեգրավում են բնակարանի երկու սենլակներն իրենք չլարապմունքների ճամար ն իրեն քշում խոճանոց, որպեսզի այստեղ զբաղվի գրական աշխատանքով, ավելացնում է, որ է Ճճաստատում այս աշխատատեղին, ինչպես են նրա անունն իբրն թե խոճի,խորճելու (խոճանոց՝ տեղ), շատ Հարմարեղող դրական գործով զբաղվելու ճամտր։ Բանաստեղծնանսեն Միքայհլլանը, ծաղրելով ինքնուրոլն մտածելու ն խոսելու շնոր"Քից զուրկ պաշտոնլային, գրում է. լիներ ինքնասեր, Ինքը գրեր, ինքն ասեր:

Գոնե

Այստեղ.ինքնասերբառր կեղծ ստուգաբանությամբդարձել ինքն ասեր, որը ն բառախաղըդարձրել է սրամիտ դիպուկ: ընդճանրապես,բայց առավել այսպիսի բառախաղը, Բառախաղն մտքի սրություն է պաճանջում: երբեմն այսպիսի բառախաղը է

ու

դառնում է միջոց միտքը ճանելուկի ձնով արտաճայտելու Ճամար: Աշա այսպիսի բառախաղիմի օրինակ Սայաթ-նովայից. Սալաթ Նովեմ իմ, Սայադ. ճաշվիր՝ սագ-ադ. Տիսուդ կարոտը չթողնիս,

Աճումս

Զասիս սա գ.

օտար,

սա՝ լադ:

Քառախաղիմլուս տեսակը կազմվում է արտաքին նմա-

նությունունեցող բառերի

ու

նույնացման կապակցությունների

միաժամանակ4ճակադրմժան ճիմունքով՝ դարձյալ կեղծ գաբանությանՀիմքի վր: Բերենքմի օրինավկ՝ ն

սսաւ-

Բոլորը գոռում Էին՝ կեցցե շաճնշաճը, իսկ վաճառականները՝կեցցե շաճին շաճը:

Այսպիսի բառախաղը կարելի կլիներ կոչել տարասական (տարասությանմասին տե՛ս 99-րդ էջում), այն պատճառով, Ճետ մեկտեղ կա նան տարասություն կեղծ սւտուղգաբանության (Ի ճնչյունի գիտակցված ճավելում): Բառախաղի այս տեսակի նան մեջ ենք դնու, բառաքերականական ճավանունությամբ կազմվածները:ԱՃամի օրինակ Պ. Սնակից. որ

Գիտե՞ս, գիտե՛մ,

Գուշակ էլ ես, կախարդէլ ես. ՉԷ՛ որ դու ինձ ոտով-գլխով կախարդելետ

Մեր լեզուն մեծ Հշնարավորությունէ տալիս քառաքերականական ճամանունության միջոցով կազմվող բառախաղերի ճամար: Այսպես, օրինակ, բառախաղի ճամար զույգեր կարոզ էր բայաձնի ն նույն գոյա: ենք կազմել եղակի դոյականի կանի ճոդգնակիբառաձնից (ծառէո ն ծառեր, Ւաո էո (լ քարեր), ածականով Ճանգույց բայով ն նույն ածականի ճիմքով կազմված բայի դիմավոր ձներից (լրսավոո են ն լուսավոբեն,սովոր ես ն սռվոբես,վառ են ն վառեն,դժգորենք ն ածադժգոճենք), կանից կամ դգոլականից,էլ բառից օժանդակ բայից ն նույն ածականական կամ դգոլականական«ճիմքով կազմված բայի վաղակատար ձնից (գուշակէլ ես ն գուշակելես, կոճատէլ է ն կոճատել է, գանձէլ է ն գանձելէ, բաց էլ է ն բացելէ ն այլն): դ. ԲառախաղիՃաջորդ տեսակը՝ բացասումը, նս ստեղծէ վում կեզժ ստուգաբանության «ճիմունքով: Բառախաղնալս դեպքում առաջ է դալիս որեէ դաղափարբացասաբար առնվելու Հետնանքով։ Այսպես, օբինակ, Սա պատասխանատու խմբախմբագիոը,եթե կա գլխագիոն է, ես էլ անպատասխանատու ուբեմն վոբ քաբշտուղաոչ կա նան անգլուխքարտուղար,եթե կա պատվավորնախագահություն,ուրեմն կա նան անպատիվնա-ն այլն: ինչես դժվար չէ նկատել, բառախաղի խագաճություն եղանակը միջոց է տափակություններ արտաճայտելու ճաայս ու

ու

ու

մար:

նկա

մի տնսակ նռ, բառախաղի

որ

էր կոչել վերջկարելի

նասկդբնայրնյ,)քանի որ նրա չիմօր ոչ թոռ կեղծ ստուգաբանությունն է կամ ստուգաբանության օգնությում տսկզադրություն» վերջնասկիզբը:

այլ

ա ՀՍԱՇՍԱՕ:

բառրըչ որ շեաղում սվիվբը (չուն. ճետ է դառնալ, շարժվել) բառերիչ բառերի կասղակցությունների ն նախադասությունների մեջ «նչյունների (ռառերի) է ոռ:լ|:ս այնոլիսի դասավորություն է, որը ճենարավորություն տոստ

ճետ

կամ նախադասումյունլը կարդալ ն կաւլակցությունը

բորը,

սր

-

տասանել թե՛ սկվբից վերջ թե՛ վերչից սկիզբ առանց արտատությանւ իմաստի փոփոխություն: պապ, տատյ 0րինավ՝ ասա ու սս, առա, Աննա, է, էս է, պարապ, մաոդ ղբամ, էշ Աբա, սուս արա, ճարս, ասա սբաճ, մենակ կատակ կանեմ, ն

Վ

մաոռդ,ահա դբամ: Այսպիսի վերջնասկիղբներըկոչվում են լի:կատար, քանի որ ն վերչից սկիզբ ե սկզբից վերջ նույն բոանն են նշանակում: կա նան թների վերջնասկիզը: Վերջնասկիզըը Թնրբիէ, երբ բառն սկզբից վերջ ունի մի նշանակություն, իսկ վերջից սկիզբ՝ մի այլ նշանակություն, ինչպես՝ լեզու-ուղին պատ-տապ, մաոդ-դոամ,թիվ-վիթ, կաթ-թակ,մուկ-կում, Վանվես-սեվ ն այլն: երբեմն նավ,թոկ-կոթ,ճամ-մաճ,բաճ-ճաբ, վերջնասկղբիմիջոցով «Հնարավորէ լինում արտաճայտել սուր միք: Այսպիսիդեպքերում այն վերածվում է բառախաղի,ինչ«կես, օրինակ, եթե ասելու լինենք՝ Մաոդն ի՞նչ է առանց փողի. տաս, Մ աոբդ-անա կդառնադբամ (մաոդ-դոամ): մաոդը չուռ դբամ. Դբամ-աճա մառդ. Ի՞նչէ լեզու, եթե ոչ ուզել ն այլն: մուտ Վերջնասկզբին

ես որը փոխատառությունը,

կարող է բառախաղի միջոց դառնալ: Փոխատառությունըբառի ճնչյունների կամ տառերի այնպիսք փոփոխություննէ, որբ Ճճետեանքով ատացվում նեն այլ բառեր Ալսպես, օրինակ, Կյուրեղ անունը փոխառության ենթարկելով՝ կարելի է ստանալ եբկյուղ բառը, անղան բառից կարելի է ստանալ ասեղն,քուն բառիք՝ ունէ վարպետբառից՝ պատվերբառը ն այլն: եվ քանի որ կարելի է իմաստային կապ գտնել այսպիսի բառերի միջն, ապա 4ճնարավոր է դառնում բառախաղ ստեվժել նան փոխատառության միջոցով: Ինչպես վերջչնասկիզբը,այնպես էլ փոխատառությունլ մինան ճանելուկներին լեզվական զաազան խաղերի ճանն ջոց է

մար"

Հաճախ լեզվի բառերի կազմության չատ Քառախաղը

լու-

է լինոտ

րաճատկությունները ետ

9աայմ-

ըասոսխադ: վորա հլը.

սախածառբարը նախ տգան,ճարատություն-ը՝ճար

բնում

ոլո-

գպողւնումէ

ստոթյուս, դաբստանալ-ը՝

|չ երբեմ: այլ լնզուների առա: ստանալայլն), միաժամանակ բառախաղերը անճնար է լինում կարդան ել ոլաճպանել սրամտությունը: Բառախաղը ճաճելի թարմությու Լ մացնում իչոսբի մեջ, Հետաքրքրական: այն ղարձնումսրամիտ

ճար

կ

այղ

՝

ու

ՆՐԲԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

(Բուն. ՕՏօլւօքօ»-- սրամիտ-րիմար)

նրբաբանությունընչ փոխակեր:լության այլն տեսակն է, ոլն առաջանում է երկու միմյանց ժատող օւ Հակադիր ճՃասվացությունների կաղպակցուքյամբ:Սակայն ամեն մի միմյանց ժըրխՃակադիրՀասկացություններիպատաճականզուգորդում չի կարող դառնալ նհրբաբանություն:նրբոաբյոնությունէ ջանում, երբ իմաստով միմյանց ժլատող բ:ո-Ճճասկացություններն ընտրվում են այնպես, որ դրանց զուգորդումով արտաճայտվի իմաստալից գաղափար: Օրինակ, Շիրվանզադեն«տառսառում» գրում է. «ի՞նչ է նշանակում ճինդ մարդկանց մաճը կենտող

ու

սււա-

դառի

աշխարճում»:Ընդղզժված կապակցությունը դիակների

կազմված է միմյանց ժխտող ճասկացություններից՝ եթե դիակ է, ապա կենդանի չէ, եթե կենդանի է, առա դիակ չէ, սակայ բառերի կապակցությամբ ճեղինակը շատ մեծ բովանգաայս կություն է դրել իր ասածի մեջ. դա ժամանակի Ճասարակական կյանջի մի կարնոր կողմը բնորոշով ձնակերպում է, եթե ոչ ավելին: Բուրժուական Հասարակարգում ծայրաճեղ վատ պալմաններում ապրող բանվորի սոքիալական վիճակի նկարագիրը: ոռ չատ երկար բացատրությունների միջոցով կարելի է տալ, այստեղ պատկերվածէ սոսկ երկու բառերիանսովոր կապակցությամբ: Սակալնսա միալն բովանդակություն չէ, այլն պատկեր՝ տպավորիչ, անմոռանալի, անկրկնելի: նրբաբանությանմի կարեոր առանձնածատկությունն էլ Համառոտությունն է. ճենց օրինակը դրա վկայությունն է: Աշտա մի ուրիչ օրինակ: այլս Դ. Դեմիրձծյանը մասին ասել է. «Տասնտինդ Մատենադարանի

Սլս փոխակերպությունըՍտ. ԱԳոնցը կոչել Է իմաստագարություն: ՛1

լսում եմ նշանց լոությունը»: իր ճիշլալ առանձնաճատկությունների պատճառով նրբադարեր

են

լռում

այս

պատերի մեջ,

ն ես

բանությունն անչամեմատ քիչ մատչելի փոխակերպություննեԲից է, գեղարվեստականգրականության մեջ ոչ այնքան ճաճախված: Այնուճանդերձայս փոխակերպությանըդիմողներ էլ ունենք մեր գեղարվեստական գրականության մեջ: ավ օրինակներ են տալիս Պ. Սնակը ն Համո Սաչճյանը։ԱՀա երկու օբինակ Պ. Սնակից. Այս անմիաբան միաբանությանպաղ պատերի մեջ, Զար ու փոքրոգի, խղճուկ ու չնչին ալս վատերի մեջ Էլ ինչպե՛ս պիտի դու քեզ զգալիր: Ո՞վ Էր

այդ

թաքուն-մեղավոր սիրո

Ատավորդժբախտ-երջանիկտերը, Վարդապետ,ասա,

Ջգա քեզ ազատ, Հայր սուրբ, ինքդ ասա՝ Ո՞վ Էր քո սերը, Նրբին ու տոկուն Բախտիպես թաքուն Երջանիկ-անբախտ քո սիրո տերը:

Ժողովուրդը նս Ճազվադեպ է դիմում այս փոխակերպությանը ն այն էլ խստացմաննպատակով, ինչպես՝ իմ քոռ աչքով Եմ՛ տեսել արտաճայտությանմեջ է: Գ. Սունդուկյանն՝առնելով ժողովրդից այս կաղապարը, «Պեպոյում» գրում է. «Է՛ստումեն էլ չիս աժանչո՞ւմ, էս քու կոտրածձիռովչիս գոի՛...»։

ԱՆԼԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒ

(Բուն. Է ՅՂԺ/0ՂԿ5-- «ա'րաշաճում, բառի գործածություն ոչ իր տեղում)

Այս փոխակերպությունը շատ նման է նրբաբանությանը, սակայն եքե նրբաբանությունն առաջանում է երկու Հակադրական, միմյանց ժխտող բաոռ-ճասկացությունների կադայչության ճետնանքով, ապա անլծակցությունն առաչանում է էրկու ոչ

ճամատեղելի (բայը ոչ միմյանց ժխտող, միմյանց բառ-ճասկացությունները կապակջությւն «նտնանճակադիր)

լծակից,

ոչ

որում անլծակցության դեպքում նս արտաճայտում ենք մի գաղափար, որը շատ ավելի բան է ասում, քան այդ օրիերկու բառերի սոսկական իմաստների գումարը: Այսպես, նակ.

ով,

ըստ

Ո՛Ց, կնոջ մարմին, պագշոտ, օձեղեն, դիվական անոթ ոճիրների չար, Դու, որ մսեղեն դառն ճաճույքով արնը ճոգու դարձնում ես խավար:

Այստեղ ընդգծված կապակցության մեջ դառն ՀասկացուԹյունը 4ճ«կադրական կամ ժխտական ճարաբերության մեջ չէ Ջանույքճասկացության ճետ, սակայն նրանլծակից էլ չէ, այսինքն՝ միմյանց «ետ կապվող Ճասկացություններ էլ չեն, ն սակայն հսաճակյանըդրանք կապելով մրմյանը՝ արատաչայտուԹյան մեջ դրել է նոր, խոր բովանդակություն: նույն ձնով՝ Խարխուլ մանուլկով Բանձնվիր ծովին, քան թե ճավատա կնոջ երդումին. Նա-կավատ, վարար, մի չքնաղ դժոխք, նրա բերանով իբլիսն Է խոսում:

Այստեղ վաբաբ, չքնաղ ն դժոխք անլծակից բառերը կապելով միմյանց, ճեղինակը կապակցության միջոցով արտաՃայտել է մի գաղափար, որն արտաճայտելուճամար եհրնիշատ բան պետք է ասել: ԱսվածիցՀասկանալի է, որ նրբաբանության

անլծակցությունն էլ աչքի է ընկնում երկու կարնոր միջոց է մտքի Համառոտության, ինչպես ռանձնաձատկությամբ՝ ն պատկերավորության, Այս պատճառով |լ անլծակչջությունը գեղարվեստականխոսքի ճամար կարնորություն ներկայցնոց փոխակերպություններիցէ. Աճա անլժակցության մի երկու օրինակ ժամանակակիցՃալ գրականությունից. նման

ա-

Նրանք կգան, կավերեն, ն չի մնա էլ ոչինչ՝ Ոչ դրախտը ձեր գենեն, ոչ թախիծը ձեր դլութիչ։ Ա՛խ, էլ ի՛նչ կռունկ.

Ե.

Զարենց

Թե

ճոռնչոցովդարպաս ու դրունք Հալոց ճուլսի դեմ ուժգին փակվեցին, Թե ճայոց ուխտի Հոգնատանջ ուղտի Երկու ծնկներն Էլ երեքտակվեցին--Նորից մոլեգնեց մաճվան ճարսանիք (Պ. Սնակ)

նույն ձնով ժողովուրսն ունի անղանակմորթել, անկան վառելանլծակցությունները: կան նան այլ լեզւներից պատճենված ասնլծակցություններ, ինչպես՝անապատի նավ,սն ոսկե, խոսքում Հաճախ ենք Հան« Բանաստեղծական սպիտակածուխ:

դիպում այսպես կոչված գունային անլժակցությունների, ինչպես՝

դեղին թախիծ, կապույտ կարմիրճարբսանիք, կաբմիո անդոբո, օբԵր, կաբմիոգարունն այլն: ինչպես ասվել է, անլծակցությունն նրբաբանությունը են միմյանց, այդ պատճառովէլ Հաճախ են խոսքում շատ նման Հանդես գալիս միասնաբար: Այս երկու փոլսակերպությունների միասնաբար գործածության ճիանալի օրենակներ է տալիս Համո ԱՀա մի օրինակ. Սաճյանը: ու

Հարկավորչէին ո'չ ինձ, ո'չ էլ քեզ

Ո՛չ իմ անճամեստ ճամեստությունը, Ո՛չ իմ անիմաստ իմաստությունը, Ո՛չ իմ այս անփույթ զգաստությունը, Ո՛չ այսքան փխրուն իմ խստությունը, Ո՛չ Էլ երկուսիս նվաստությունը Հարկավոր չէին ո՛չ ինձ, ո՛չ էլ քեզ: Հարկավոր չէին ո՛չ ինձ, ո'չ էլ բեզ Ո՛չ մտերմական իմ խորթությունը, Ո՛չ իմ ճաջողակճախորդությունը, Ո՛չ էլ իճբնիշխան իմ ճռրտությունը, Ո՛չ նզովյալի իմ օրճնությունը Ո՛չ անօցնականիմ օգնությունը, Ո՛չ էլ երկուսիս այս Բոգճությունը Հարկավոր չէին ոչ ինձ, ոչ Էլ քեզ: Հարկավոր չէին ոչ ինձ, ոչ էլ քեզ Ոչ անդաշնագիրմեր դաշնությունը, Ոչ մեր անջատված միասնությունը, Ոչ էլ անկեսուր քո ճարսնությունը, Ոչ այդքան շիտակ քո թարսությունը, Ոչ էլ այդքան բարդ քո պարզությունը Հարկավորչէին ոչ ինձ, ոչ Էլ քեզ:

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

խոսքի մ Ոչ միայն բառերը, այլն նախադասությունները փոխաբաայսինքն՝ կարող են դործածվել ոչ ինքնաբանական, են լինում նաԱյս դեպքում տարբեր նական նշանակությամբ: ն արտաքին ներքին բովանդակությունները, խադասության ասվում է մի բանչ որպեսզի ճասկացվի մի այլ բա րբովչեւտն Օրինակ. ո-

65ժ

Մի՛ լինիր ուրագի պես՝ Միշտ դեպի քեզ, միշտ դեպի քեզ. Ար եղիր սղոցի պես՝ Մին դեպի քեզ, մին դեպի մեզ: (Հ. Թումանյան)

Այս առակավոր խոսքի այլաբանական իմաստն

արտա-

ճաջտված է ոչ թե բառի կամ կապակցության, ալլ ամբողջ նախադասության փոխակերպությամբ, րստ որում բառերի ինքնաբանական նշանակությամբ արտաճայտվածէ մի միտք, իսվ փոխաբանորենամբողջ նախադասություննաղ միտք է արտաՀայտում: փոխակերպություններքխոսքը բազՆախադասությունների մազան ու Հետաքրքրական,պատկերավոր ու բանաստնղծժակահ դարձնելու ոճական միջոցներ են, այդ պատճառով էլ առավել ճաճախ են ճանդիպում գեղարվեստականխոսքում: ունեն նախադասություններիփոխակերպությունԳոյություն ների մի քանի տեսակներ, որոնցից ամենակարնորներնեն

Բ ԿՊ-

չափազանցություբանաշոջումը, լաբանությունը, շոջասությունը, ակնառկությունը, դիմատոխությունը, եր, ` նվազաբանությունը, փճխակարգությունը ոթ-բոլորայս ո ՛տատաաությունը: Ասեք,

Գն

արչոաճայտածիմաստները այլաբտնաչ կան են, ն դրանք միմլանցից տարբերվում են ոչ թե այն ճիմունքով, որ այլո՛բանական միտք հն արտաճայտում, այլ նրանով, որ դրանցից յուրաքանչյուրն այլաբանությունն արտաճայտում

է յուրովի:

ԱՅԼԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒԽ

(Բուն. ՃԽ.ՂՂՎ9Չ.4 լատ. Քօւոսէճէօ) Թեն

նախադասություններիբոլոր փոխակերվություններն էլ այլաբանական իմաստի ճետ են կապվում, սակայն այսւլիսի իմաւտ արտաճայտող փոխակերպություններից մեկը վաղուց ի վեր անվանվել է չենց այլաբանություն տերմինով, ուստ անվանումը չպետք է մեղ շփոքեցնի (նույն ձեռվ ճարտասաորին պնտք է Ճանմեկը՝ կոկսությունը, նական Հնեսրանբքներից ե՛ ոճական ձնի անվանում դիպենը Հնտադա շարադրանքում, է, է՛ կրկնությաներնույքի անվանումը), ն չպետք է կարժել, է միայն այլաքե այլաբանական բովանդակություն ունենում բանությունը:

նախադասուքյուններիփոխակերպություն Այլաբանությունը

այն տեսակն է, որի Ճիմքը կազմում է մտքի Համեմատողական գործառությունը, այլսինքն՝ լուրաքանչյուր այլաբանություն մեր մտքի ռաջ դնում է ճամեմատության միայն մի եզրբ ն թողնում գտնելու մյուս եզրը, կատարելու Համեմատությունը ն լու դնաճատություն:Այողես,օրինակ. տա-

Լուծ կամ լծկան պիտի լինես, ճշմարտություն չկա ուրիշ, Մուրճ կամ զնդան պիտի լինես, Աշմարտությունչկա ուրիշ: (Ա. Իսաճակյան)

Այս ճատվաժում ըբչնղդգծժված նախադասություննարն այլոբանությունննր նն, ոլչովճնատն դրանց մեջ լոֆ ե լշված,մու. ն զնդան կաւզակցությունները գործածված են վփոլաւբա՛ ն չեն նշանակում լուծ, լծկան, մուրճ ն զնդան: Խոսքի յս Դատեն վածում դրանը նշանաքում ճնշող ճնշվող, ճառոտառարող ու ճարստաճարվող,իշխող ենթարեվող ն այլն (նայած թե տվյալ պաճի ու Հանդամանքների թելադրությամբ ով ինչսլես է ընկալում ու մեկնաբանում),ն մեր միտքը վերը բերված խոսքաճատվածի բովանդակությունն ըմբոնում է ուղղակիի միջոցով ասվածայլաբանականը: ու

ու

Ալլաբանությունըխոսքային երնույթ է։ Այդ է պատճառը,

այլաբանաբար սսված նախադասության բովանդակությունը պայմանավորված է լինում խոսքային ճանդամանքներով, ճաէ այս մապատասխան որոնը էլ նախադասությունն ստանում կամ այն կոնկրետ նշանակությունը: Բերված օրինակում ժեղ պատաձճածլուծ կամ լծկան ն մուրն կամ զնդան կառչո:-7ությունները մեր լեզվում չունեն ճնշող ու ճնշվող ն մլուսմ նշաալ են նակությունները. դրանք այս իմաստավորումները նան են ստանալ խոսբի Խոսքի այս կառուցվածքում (կարող ճամանման այլ կառուցվածքներում):Մեր միտքը ճաստատելու Համար բերենք մի օրինակ նս.

որ

ստ

Բալց դու զորավոր էիր մի օր ինչպես առապատի առյուծը: Որի մռնչյունը դող էր ճանում դրացի գազանների սիրտը,-ընդնատեցնրան թագավորը: Այու Եվ սակայն առյլոծն էլ տկարանումու մեռնում է: Անշուշտ, բալց ալն ժամանակ, երբ անցնում Է նրա տարիքը, երբ Քասնում է ծերությունը: --

--

--

--

--

Իսկ երբ որսորդի երեքթնյանը ճարվածում ու ջախջախումԷ ճրա սի՞րտը: Ո՛ր աննկուն որսորդն արդյոք այդպես ուժգին կարողացավ քեզ ճարվածել, ճարցրեց թագուճին խորճրդավորեղանակով: Ալդ աննկուց որսորդը կնոջ սերն Էր: --

--

--

ունեն Ընդգծվածնախադասություններն այլաբանական ին մաստնեի, այս այլաբանության ճիմքն այն է, որ Աշոտ ծիէ անակաթն առաջին նախադասության մեջ Ճճամեմատված պատի առյուծի ճետ: Եյնոււնետեորսորգձ ն նրտ երեքթնյանի ԱնաՀճանդես գդալը նս պայմանավորվածէ այս Ճճանգամանքով:

պատի առյուծի ճետ, նրա մոնչալու, տկարանալու, ծերանալու, խոցվելու, ջախջախվելուն մեռնելու գործողությունների Հետ մեր միտքը ճամեմատության մեջ է դնում Աշոտ երկաթին ն նրա կյանքի զանազան ճանդամանքները, այս ճիման վրա էլ մեզ ըմբոնելի են դառնում ընդգծված նախադասություններիայլաբանական նշանակությունները, որոնք բանաճլուսվածքից դուրս կդառնային անճասկանալի: ԱՀա այլաբանության մի օրինակ էլ Պ. Պռոշյանի«Ցեցեր» վեպից:

Հը, Գալ-ափողւ, քեֆդ ո՞նց ա, էս ուր բարով. ադ տղա, Սիսակ, դո՞ւ դեպի ուր, էս ինչ խորճուրդ եք կապել, էլի մի աղուն կունենաք աղալույ-ճարցերն իրար քամակից ջարեց նախկին ողջունողը մեր երեք մոլորածներին: Ոչինչ, աղա,-դառն ճեգնությամբ, բալց ճամեստորեն պատասխանեցՄելիք-Բադալը.-- գնում ենք մեր թյասիբությունին (կարիքը Բոգալու). երեխեքը տկլոր են, մի քանի գաղ խամ կտավ պիտի առնենք, բնդմնդորենք (վատ կարել), շլինքներբ քցենք. ի՛նչ աղուն պիտի աղանք. աղունն աղում-ա ջաղացի մեծ քարը, ատամները սուր, ինքը ճաստ,օր ու գիշեր ծամում ա ծամումու չի կշտանում: Ցորենի ջանն էլ է ճանում, նրան ո՞վ Է ասում գա ընկնի քարի տակը, որ ճխլյիյ-պատասխանեց աղա կոչվածը ն, երնի մեծապես հավի սկսեց կչկչալ ճուածան գոտ յուր սուր ն կծու սպրստասխւսնից, պես ավելի բարձր, քան գետի կարկաչյունը: --

--

--

ընդգծվածնախադասություններիալԱյս բանաձճյուսվածքի լաբանական իմաստները (բացի աղուն ունենալ աղալու դարձվածքից» որի փոխաբերակւն իմաստր Ժեզ ճասկանալի է առահց բանաչճյուսվածբիէլ) միայն կարելի է շասկանալ վեպի Ճա մապատասխանմասի բովանդակության օգնությամբ (Քե ով է ն ով է ցորենը): «ջաղացը»,

Համար 4իմք Այլաբանության

են

դառնում

նան

խործճրդա83

նշանները, քանի որ ճենց խորչրդանշանձերն ունեն ալլարուս»: կան իմաստներ: Վաղուց ի վեր ոչ միայն չայ, այլե այլ ժողովուրդների բանավոր գրավոր խոշքի մշակույթում որոշ նենդանիներ երնույթներ ձեռք են բերել ըբչոր"չդանշական(սիտն արօլվը նշթավոլիկ) նշանակություններ, ինչոլես՝ շոյուծ, ն ուժի նության, ճղոբույան, օձլԸ նհնգության, չո տգոսչ Ճողմը՝ չարության ն յլն: Այս խորչրյյանշանների ծումուվ| ժողովուրդը Հորինելի Հորինում չ առապեր, ներ, լեղենդներ ո այլաբանական բնույքի այլ ստնղծոդործություններ: Այլաբանությունըլսոսքային երնույթ |, սակայն կոռ օղլաբանություններ էլ, որոնք իրենց ճամառոտության ն լչղվում ճաճախ դործածվելու ճետնանքով դարձել են լեզվական: Այոպիսի այլաբանություններ են առածները). ինչոլես՝ կում, Լեզ ու

ու

ասեմ,

ն

այլն:

կուլա՛,

դու

լսիո. պտուղնիբ ծառից ճեռու

չի ընկնի

ՇՐՋԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

(ճուն. 115թւՓՃ0ւ6,լատ. Շ1ոՇսԼեօ կամ Շ1Շսո|օՇնէլօ)

Շրջասությունընախադասության տյն փոխակներոյությունտ

փ, որն առաջանում է միննույնհբովանդակությունը ավելի

ծա-

«վալուն, ընդարձակ լեվվակահխմիչոցնեթով, երբեմն էլ չկարադգրորեն:արտաճալտելուպատճառով, որն արվում է ասժծն վելի ճետաքիքրակոն, կարնար, պատշաճ դարձնելու ն կատ Հեգնելու (կեղծ կարնոբություն տալու) Համացք։ Բոլոր դեւպբնթամ էլ շբջասությունը դառնում է խթռսբի բազմաղանությւսն կաբնոր միջոցներից ճեկք։ ԱՀա շրջասության մոկ օրինակ. ա-

--

--

--

Եթե կուզես, բոլքա մը պարե, որ քունդ փախչի: Բոլքա չեմ գիտեր: Կը սովբիս:

Թող տվեք զիս, աստվածնիդ սիրեք նե, անդիի սենյակը կերթամ, կը քնանամ քիչ մը: Անկարելի բան է: Տոնախմբությանմեջ կը քնացվի՞: --

--

Հերեննիուսին նվիրված ճաթտասանութլան ձեռնարկում այս Կերպությունըկոչվում Է ճկարագրակաճություն: ծ

փոխա-

Բոնությամբ պրի եը ճանեն Պապիկ աղան, որ մտրեն իրարու կը շարե ալն խոսքերը, զորս բարկություն արտասանել կուտա ծ մեզ նմանօրինակ պարագայից մեջ: (Հ. Պարոնյան)

ետն

Ընդգծված տված

սմ

արանչջան

ռաք ձենին «Իտաքլքլություն քուալո ամար մ/ ամբ: Լջ ոռ/լու որ «ադ կան կալսսդասություն է դրել հայնոյել գաղափարը զղ:ոխարննւ Շրջասությունըլինում է երկու տեսավ՝ Ճարտասանական կամ ոճական ն լեզվական: Շրջասությունը լեզվական է, ելքն շանդգնս Լ գալիս անվանողական դերով կամ "ռասկայությաս այսինքն՝ եքն շրջասություսը չի արված այն Պավելլալ նպատակներով,որոնց մասիս խոսք եղավ վերը՝ Ճեաաքրքրականություն, պատշաճավորություն, կտրնորություն ն այլն: Այսպես,օրինակ, եթե նախաղասությունտերմինի փոխարեն գործածենք միտէ աբտանայտող լեզվականմիավոո(սակցությունը, ապա մենք գործ կունննանք լեզվական շրջասության ճետ: նույն ձնով՝ եթե Աբաքս բառի փոխարեն գոր"

է

Լը

Կա-

սամանումովջ

գետը կապակցությունը, ծածենքՀայաստանի ամենաեոկար ոլա

շրջասությունը կլինի լեզվական, որովճետն այն ունի սոսկ

գրում է. «Հայոց արժեք: Րաֆֆին«Սամվելում» ւսնվանողական

գետեջի թագավոորվարվում էր

Հորինած կղզիների շնտ նույն կերպով, որպես Ճայոց երկրի թագավորը վարվում էր յուր մեջ կղզիացած նախարարություններիՀետ». Այստեղ ընդգըծված կապակցությունը ոչ միայն Արաքս գետի սոսկական անվանումն է, այլե միաժամանակնրա գեղագիտական արժեքավորումը, նուլն դաղափարնարտաճալտվածէ ավելի պատշաճ ձնով, առանձնաճատուկ վերաբերմունքով:Հետնաբարայս աիտաճալտությունըոճական կամ ճարտասանականշչրջասություն էչ

լուր

2-ջասությունն (լեզվական

արդյունք է այն բանի, որ մինառարկան դասվում է ամենատարբերու բազմազան իրական կապերի ու Հարաբերությունների մեջ այլ առարկաների Այսպես, օրինակ, Գուրգենըմիաժամանակ կարող է լինել իմ ճարնանը, իմ ազգականը, իմ դիրեկտորը, նոնի բեռին, Հայկիաները, Գեորգի փեսան, Աշխենի ամուսինը, ԱնաճիտիՀայրը, այսօրվա ելույթ ունեցողը, այս նախաՃեռնության Ճեղինակըն այլն: Այս Հանգամանքըթուլ է տաիս, որ Գուրգեն անվան փոխարեն գործաժենք ըստ անչրաՀԺեշտությանալս կամ այն կապակցությունը,որը կդառնա լեզ-

նուն

Համեմատությամըվ

շրջասությունը, հելպես չրջասություն 1եզվական է տեղ խոսքի մեջ կռաճել, օրինակից կաբելի գործաչի ռություն ունի, սակայն խոսքի Համար այն դառնում» արտասանական կամ ոճական շրջասության ենք դիմում վական

վ

ս

մեծ

այս

ու

զարդ

դեպքերում. Ճճետնեյալ երբ անձճրաժեշտէ գաղափարին տալ ա.

կամ վեշություն

ինչպես՝ բանաստնղժականություն, ՞

Ու

երբ կանգնի գլխիս վերն

անէության, (ալսինքն՝ մաքը) Հարկազավաքն .

Բարով եկար, ուշ ես գալիս, Արնս առ, ասեմ՝ գնամ: (Հ. Սարյան) --

երբ ցածր գաղափարին վեճություն տալով՝այն դարձերգիծական կամ տալիս են նրան կատակի բնույթ, ինչպես՝ Բ:

նում

են

Ո՞ւր գնաց Հակոբը:

--

Այնտեդ,ուր արքաներն էլ ոտբով

--

են

գնում (փոխ. զուգարան):

է լինում ճաղորդումը դարձնել Երբ անձճրաժեշտ Քըրքրականկամինքնատիպ, ինչպես՝ գ.

ճետա-

Ինչի՞ մասին էին խոսում այդ երեկո երկու երիտասարդները: Այնպիսի բաների, որոնց մասին Ֆրանսիայում խոսում են տան շեմքին, Իսպանիայում՝ երկու ճարնան պատշգամբներից, Արնելթում՝ տների տանիքներից: Նրանք խոսում էին այնպիսի բաների մասին, ռրռնթ թնավորում են ժամերի վազբը, կրճատում ժամանակի թռիչբը: (էլ.

Դյումա)

Երբ անճչրաժեշտէ լինում խոսքի ձնը դարձնել պատշաճ տեղին «ճանդամանքին,ինչպես՝ դ.

ու

Այս միջոցին միջաճասակ ն գիրուկ երիտասարդ մը կը մտնե ճաշարան՝ ի ճեռին ունենալով ծրար մը ն ուղղակի Աբիսողոմ աղային առջն կուգա. Կարծեմ, նըսե, Աբիսողոմ աղան տեսնելու պատիվը կը վայելեմ: Աբիսողոմ աղա բան մը չճասկնալով նոր եկողին երեսը կը նալի անՔովի բարեկամն ալ ձայն չճաներ: բարբառ: Կարծեմ, կը կրկնե, այն մեծ մարդուն առջն գտնվելու բարե. բախտությունն ունիմ, որ մայրաքաղաքս եկած Է մեկենաս անվանվելու --

--

ճամար:

Աբիսողոմ աղան, որ այս ճձներուն տեղյակ չէր, կսկսի ուտել բիլավն։ (Հ. Պարոնյան)

գդալը

կառնե

երբ կեղծ կսթնորություն ւալով՝ երնույթը Հեղչուժ ենը,

ե.

ինչպես՝

Ֆիզիկական որ ուզենայի գործ դնել, գործ կդնեի այլն ժամանակ, դուք կատարելապես իրավունք տվիք ինձ ալդ բանի ճամար՝ դրամներն օդային ճանապարճովուղղելով դեպի ինձ (Նար-Դոս) երբ

նրբ անՀչրաժեշտէ լինում գաղափարն ավելի

զ.

արտաճայտել, ինչպես՝

մեծ

ուժով

Լույսը կբացվեր, մինչն մութն ակնակիրը Խորիշխանի ոտի մաշիկը ճագիցը դուրս չէր գալ. նրա նստելը միալն ճաշելու ժամանակն Էր, նրա կանգճելը` միայն եկեղեցումը։ (Պ. Պռոշլան)

Այստեղ երկու շրջասություն կա՝ լույսը կբացվեր, մինչե մութն ակնակիոըր (փոխ. ամբողջ օրը) ն Խոբիշանիոտի մաշիկր դուշս չէր գալ (փոխ. 4անգիստ չուներ), երկուսն էլ ճագիցը դգաղավարի ուժգնության ճամար: Առանձնապեսայս իմաստով գործածվում

են

ինչպես՝

թվային ճառկացություններիշրջասությունները,

Այո, եթե մի ժամ, մի վայրկյան դու կարողանայիր ըմբռնել վշտի Էությունը, ալճձ ժամանակ կճասկանալիր, թե ինչու ես նրան աշտարակում փակեցի... Նրան, իմ Ասպրամին, որին սիրում էի ալնպես, ինչպես որ չէին կարող սիրել տասն անգամ տասը սրտեր միասին: --

այդ

(Մուրացան)

է. երբ անճրաժեշտ է լինում տարտաճայտվել այնպես,

ասածը գռեճիկկամ անպատշաճլճնչի,

ինչպես՝

որ

ես խոսում, ես իմ աստվածը, Գալո ջան: Իմ օրվանից աստված շնորճոավորանի,-- վճռեց Ալեքենց Բարսեղը,-- ճալբառ» աստծու մատը կար էս բանի մեջ, մեր խնամոց որ երենու-երեք տարի ա, մեր երեխեքն իրար աղջիկը (կինը) "Բար: (Պ. Պռոշյան) սիրել են: Ֆրաու Ֆոռճռն՛ոանգիպաճդոկում ալդ ձկնորսը ճետո պատմում Էր, ոբ իբր թե կմախչից կախված Է եղել նան Բոլանդականերշիկ ն այն(ԱՃ.Բակունց) պես. Է կախվածեղել, որ ձկնորսը ամաչել է պատմել:

Քրիստոսի բերաճովն

կողմանե էս

նրբ անճրաժեշտ է լինում բարձր գղափարը

ը:

նսեմար-

Ֆել կամ դարձնելՀասարակ,ինչոլհս՝

Աթա ապեր, բա

դու ճալ չե՞ս: քեզ մատաղ, դե ես ի՛նչ իմանամ ինչ եմ, է՛... Թողնում են Բւխիս ճուշ մնա, որ իմանամ, թե ես ինչ եմ... Էսպես որ գնա, չեմ հմանա, թե ես Աթան եմ, թէ էն աղբանոցում Բաչողը։՝ (Ա. Բակունց) -

--

Ա՛

Թ. երբ անչրաժեշտ է լինում բանը գաղտնի ձնով ասել (սրա սյատճառները բազմազան են): Շրջասությունների այս տեսակը գալի: է վառնջական ժամանակներից: Սրա ճամար բավական է Հիշել միայն Աստվածաշունչը,որի զանազան արտաճայտություններիբացատրությունների շուրջը Հճամաշխարճավին գրականության մեջ ստեղծվել են մեկնողական բնույթի Ճաղզարավորերկեր: վաղ ամցյալի մեր գրականության մեջ ն» լ2 ունենք բաղմաթիվ ձեռագրեր (օրինավ՝ «Փոթնառրյանքները» որոնք կամ մասամբ ամբողջությամբ «վեցճչազարյակները»), գրված են գաղտնի: Այս երնույքը թափանցել է նան դգեղարն ունեցել իր տարբեի արվեստականգրականության ոլորտր Աշտա տարբեր փամանակներիը երկու օրիտաճայտությունները:։ նակ. Փրիգորնարեկացինգրում է. Այլ յեղանակ ինճ ողբականացաստուստ կնքեցի, Փոխատրեցիսովին բարբառով կոծ կսկծելի, Կարգադրեցիշրջաբերութեամբ ի նոլն պալմանի՝ Անճատականթիվ խորճրդականերկեակ տասճնեկի: է, ռր եարբեկացին Հետաքրքրական կՓջծ իր արաժը Հենց քոչում է չոլաբերություն(իմա ջրջասություն) ն փոխանակ սելու, որ իր ողբն ու կոծը ւյլ եղանակով է ասում, այսինքն՝ տողերը կառուցում է այնպես, ոթ ավարավնն հ-օվ (ճ իսկալես այս ճատվածում տողերն ավարտվում էՖ ի-ով), նա գրում ա-

թե «կարդադրել էո (այսինքն՝ դոքչածուքյաւց մեջ է դրել) «երկեակ տասնեկիս խոթճրդավոր թիվը (երկլակ տառնլակը է,

Ճավասաքէ 20-ի, լուկ 20-ը մեր արժեքն է):

Սայաթ-նովանգրում

այբ"

ւբենումի

տառի

թվոյին

է.

էշխի քուրեն Մըտա

խալիս դառնալու, Սիրտըս էլավ քէ ու այիբ, Էրկու բեն, Կամավ սովդեն ճըտա դարդըն բառնճալու, (Էլ) ո՞ւմ բըոնիմ սէ ու ալիբ, Էրկու բեն:

իր ասածին Հճետաքրքրականություն խորճրդավորություն տալու ճամար Սայաթ-նովանքաբաբ բառի փոխարհնգործաու

ծել է քէ

ու

այիբ, էոկու բեն, իսկ սաբաբ բառի փոխարեն՝ սէ այիբ, էրկու բեն կապակցությունը,որոնք չայլ ինչ են, ու

եթե ոչ քաբաբու սաթաբ բառերի մեջ հղած տառերի անվանումները: Այն դեպքում, երբ պաճպանվում էն չշրջասության վերբ Թվարկված պաճանչջները,ոճական շրջասությունը միաժամանակ ծառայում է գեղագիտականնպատակների ն երբեմն դառնում խոսքի զարդ, իսկ երբ այն վերածվում է անիմաստ բաղմարառության, դադարում է զարդ լինելուց ն դառնում խօսթի Թերություն, որը «ռոմեական ճարտասան նվինտիլիանոսըկոչել է պեբիսսոլոգիա:

ԲԱՆԱՇՐՋՈՒՄ

նենքկոչում այն փոխակերալությունը, որս Բանաշրջում ռաջանում է մի իմաստային ոլորտի ճասկացությունները միանգամայն այլ իմաստային ոլորտի ՃասկացություններովարտաՀայտելու դեպքում: Բանաշրջմանփոխակերպությամբ ամվածը Հնչում է անսովոր ու 4ետաքրքրականչԲանաշրջումը աշխուժություն է մտցնում պատումի մեջ։ Այն նպաստում է խոսքի բազ-

մազանությանը ն սլատկերավորությունը, մանավանդ որ բանաշրջման ճիմքը նս մեր մտքի Համեմատական գործառությունն է, Բերենք մի քանի օրինակներ, որոնց մեջ առօրյա, սովորական կենցաղային երնուլթներն արտաճայտվածլինեն կյանքի զանապան ոլորտներին ճատուկբառերով ու արտաճայտամեչոցներով: ա. Դատողական միտջը, մտաճանգումը մաթեմատիկական ճասկացություններով, ինչպես՝ Գիտե՛մ, գիտե՛մ,-- պատասխանեցԶաքարը:-- Իճարկե ճասհամոզմունքովԷ գործում. աստծու չեն ճավատում Դարվին, կրոն չեն ընդունում-- Ռուսսո, իսկ ոչընԴարվին-Վ-Ռոասո-նիճիլիզմ, չականություն (Նար-Դոս) Աղաչում եմ.-Եվ թվաբան եղեք մի քիչ, Բալց պայմանովայս ամոքիչ՝ Ոչ թե ճշտին սուտ գումարեք, Այլ բաժանեք սուտը ճշտին. Ոչ թե վշտին գութ գումարեք, Աղ բաժանեք գութը վշտին: Եվ պարծեցեք ոչ թե ճարցով. Հպարտացեք լոկ լուծումով՝ --

տատ

--

Փակագհի ճիշտ բացումով, Մնացորդով Ու քանորդով... (Պ. Սնակ)

հրաժշտական ՀասկաԲ- Առտնին, կենցաղային զրույցը՝ ցություններով, ինչպես՝ Վաճանի ն Բադամյանի միջն տեղի ունեցած վեճից ու առախործությունից Բետո Բադամյանըվրդովված անում Է, Պարո՛ն, մի՛թե դուք մտադիր չեք այս գիշեր ինձ ճանգիստթողնելու,-- ճարցրեց նա զարմացած: Շատ ցավում եմ, պարոն Բադամյան, որ իմ ճեռանալուց ճետո էլ չպիտի կարողանաք ճանգստանալ: Դուք ճենց սկզբից սխալ տոն բոնեցիք. սկսեցիք բարձր նոտաներիցե ճենց սկզբումն էլ ձեր ձայնը խզվեց. իսկ այժմ, երբ դուետը դեռ չենք վերջացրել, դութ արդեն Բոգնել եք: Նշանակում Է ծանոթ չեք վիճաբանության ձայնագրությանը: (Նար-Դոս) --

--

Առանին, կենցաղային նհրնույթների մասին՝ տնտեսագիտական Հասկացություններով, ինչպես՝ գ.

Ես ալ իրավունք կուտամ Շուշանին. վասնզի ամեն օր այնպիսի ամուսնություններ կը տեսնենք, որք մարդուս զարմանք կուտան: Ատեն մը ճետաքրքրության Բամար կարգված մարդու մը սիրո կրկնատոմարը գրեցի ն տարեգլխուն ճաշվեկշիռը ճանելով տեսա, որ մարդը սնանկացած էր բարոյականության մեջ: Բարնս կտրեցի իրմե ն սակալն մեծ զարմանքով տեսա, որ այդ մարդը մեծ պատիվ կգտնե ընկերություններու մեջ ն իբրն բարոլականի տեր անձ մը ամեն կողմե հարգանք կընդունի: Հետաքրքրությունսավելացավ. Ճաշվեկշիռսնորեն աչքի անցուցի ն դիտեցի, որ կինն, որ ես այդ մարդուն ընկեր նշանակած Լի. մայր ճաշվույն մեջ դրամագլուխի կողմ անցած Է Էրկանը տետրակին մեջ: Եթե օր մը սիրո տոմարակալություն մը ճրատարակեմ, մեծ ճուզմուն, պիտի պատճառեմ Ճաշվագետներու մեջ. վասնզի ես շատ էրիկ մարդիկ գիտեմ, որոնք կինն իրենց սիրո Ճաշվույն մեջ ընդճանուր ծախքի քով կանցունեն, շատերը կարասիքի ճաշվույն տակ կը գրեն, ոմանք ընդճանուր ապրանքի կարգը կանցունեն, ոմանք վճարելի թղթերու ճաշվույն մեջ կը նշանակեն: Խիստ քիչ Է այն նախանձելի ամուսնություններն, որոնց մեջ կինը Էրկանը ընկեր կարձանագրվի (Հ. Պարոնյան) սիրո տետրակին մեջ:

Մեր թվարկումները չեն սպառում անցումները մի ոլորտից մի այլ ոլորտ, ավելացնենք միայն, որ Հնարավոր է նան երկու այլ ոլորտների Համատեղում մի այլ երրորդ ոլորտի Ճասկացություններն արտաճայտելու Համար: Բերենք միայն մեկ օրինակ.

ԾՍրժե, ճշմարիա, կշռել՝ իմանալու ճամար, թե քանի փութ դուրս կգան նրա գործածած բառերը-- «զզվելի», «նողկալի», «գարշելի», «ճրեշային», «ճիվաղային», մի խոսքով՝ բարձրացիր աստիճանաբար մինչն ՍԻ ըստ եվրոպականի ն մինչն ՓՈ ըստ ճալկականի: (Նար-Դոս)

Զգալիթվով

բանաշրջումներ, քբրն արտաճայտություններ անցել են լեզվին ն պատդարձվածներ,Հաճախ դգործածվելով՝ են րաստի ձնով գործածվում սովորական լեզվական կենցաղավարման մեջ: ԱՀա դրանցից մի քանիսը. դեր խաղալ,գլխավոր ն

կուլիսների դերը խաղալ, իր դեբում լինել, բեմ բարձոբանալ, (քատրոնիբնագավառից),հավասաոությաննշան դնել, բաց անել (մաճայտաբաբիբերել, փակագծերը մի ընդնանուր վերջաթեմատիկայի բնագավառից ), շեշտըդնելմի բանիվորա, ), կետ դնել,այնմիտքն բնագավառից (լեզվագիտության ընդգծել ա նձզենքը ցած դնել, սվիննեբով(նիզակնեբով)դիմավոռւել, լինել, գեւի դառնալ(զինվորականմիջավայրից),Ամենատուբ Րիկա ճայտնագործել, ճակադիրբնեռնեբումգտնվել(աշխարճագրության բնագավառից)ն այլն: Այս արտաճայտություններն եհտեում

դարձվածներն առնված են գրական միջավայրերից ն գորԺածվում են ճամեմատաբարբարձր ոճերում, այնինչ ճետնյալ դարձվածներն առնված են ցածր միջավայրերից, ուստի ն գորԺածվում են ցածր ոճերում, ինչպեռ՝ ամեն մեկն իո զուռնան է ու

փչում, մեկի ճետ լուծ քաշել, իո էշը քշել, էշր ցեխիցհանել, մեկիոտքիտակթակառդլառել ն այլն:

ՉԱՓԱԶԾՆՑՈՒԹՅՈՒԽ

(Բուճ.

ղ,դ, 12650207

լատ.

Տսքօոլոէլօ)

նախադասության վոխակերպության Չափազանցությունը տեսակ է: նրա էությունը որեէ գաղափարկամ միտք ոչ իրական՝չափազանցվածչափերով արտաճայտելնէ, որն արվում է խոռքջիազդեցությունը մեծացնելու, տպավորությունն ուժեղացնելու, ունկնդրի կամ ընթերցողի հրնանայությունը գրգռելու նպատակով:Օրինակ. Աթարի սն, թանձր ծովսը դուռն

ու երթիկը կալել՝ տունը մխի ծով էր շինել, էնպես որ մարդի աչքը առաջը չէր կարում ջոկի: Երեխեքանց սուգ ու շիվանը գլուխ էր տանում, բյալլա ծակում: Որն օրորոցումն Էր լալիս, որը դեռ յորղանի տակին աչք ու բերան ծխով լիքը գոռում,

9լ

հարայ տալիս, որն էլ տված Բացովը Բերիք չէր, էլի ժնգժնգում, ուզում Էր, որ էլի տան, որ ձենը կտրի։ Խեղճ տանտիկինը Բո չէր իմանում՝ թե ձեռը որի բերանին դնի, որի աչքը կշտացնի, ու իր բերանն ու իր աչքը ճո՝ բաց ու խուփ անելով մեռել Էր ճենց բռնիր: Էնքան ծուխ էր կուլ տվել, բռնոթի քաշել, փոռշտացել,ճազացել՝ որ սիրտն էկել էր բողազին դեմ առել: Էնքան աչբերը տրորել էր ու աղի այոտասունք

թափել՝ որ աչքի լիսը թռել էր։

(Խ. Աբովյան)

Ամեն մի չափազանցություն նշանակում է գույների խտացում, Հնարավորին իրականի սաճմանի անցում, սակայն իրուկանության Հիմքից այն չի կրվում: Հենց սրա մէջ էլ փոխակերպության էությունն է՝ անձճնարինի,չափազանցվաժի միջոցով մենք արտաճալտումենք իրականը՝ միայն շատ ավելի ուժեղ չափերով: լինում են հրեք յտեսավ՝ նմանաՉափազանցությունները ն կան, առավելական անկարելիական: Զափազանցությունը նմանակաճէ, եթն չափազանցվողհրեվույքը Հավասարեցվում է իրական եթճույթի։ Այսպես է Հետեյալ օրինակում. են, դողում Թմկա ճորերը, Կանգնած Է Թաթուլ շաճի Քանդիման. Զարկում են, զարկվում դուշման զորքերը, Գոռում

ԱրյունըԲոսում ԷՏԺոնման:(4. Թումանյան) է. ձթն ծրնույթը մեժացՉափազանցությունը առավելական

վում, ուժեղացվում է առանց իրականի

ճետ

Այսպես, օրինակ.

ծամեմատվելու:

Ցավից տաքացած էլ բան չեն Բարցնում, Թռչում են, ասես աճից Բալածված, Ու նրանց առջն աճռելի բացվում,

Թշշումէ ձորը լցված: (Հ. Թումանյան) արյունով

Այս երկու օրինակներում միննույն երնույքի չսփաղան-

ցությունն է, սակայն եթե առաջինում արյուն թափելը նմանեցված է Քուռ գետի Հոսելուն, ապա երկրորդ օրինակումարյունաճեղության երնույքն ուներնակայղի չափով մեծացված է է (կոչվում այն դեպանկաբելիական Չափազանցությունը քում, երբ ալն անցնում է եբնակայականի սաճմանը: Այսպեռ, օբինակ. ԲարկացավԴավիթ, չափը շպրտեց, Տվավ Կոզբադնիգլուխը ջարդեց,

Զափի փշրանքը պատն անցավ, գնաց, Մինչն օրս Էլ դեռ գնում է թռած: (Հ. Թումանյան) Նրանց ձգված մկաներում ուժն Է նստել խոնավ ճողի,-Եթե ուզեն՝ արննեբին նոր տեմպ կտանու նոր ուղի... Եթե ուզեն արեգակներ կշպրտեներկինքն ի վեր, Եթե ուզեն՝ վար կբերեն երկինքներից (Ե. Չարենց) աբեգակներ...

Չավազանցությունըժողովրդական խոռքի սիրած ոճական

որին Հաճախ ենք Ճճանդիւվումչատկապես դչուցազներգություններում, առասպելներում, ժողովրդական գուսանական երգերում ն գեղարվեստական այլ կարգի ստեղծադգործություններում(ճեքիաթ, երգիծական զանազան ստեղծագործություններ ե այլն): Ունենք չափազանցության 4Ճիմունքով կազմված ժողովրդական արտաճայտություններ ու դարխձճնարանքներից է,

ու

Այսպիսի արտաճայտություններից լուն ուղտ շինել,քիթը Եբկինքճասնել,ձայնը Եբկինքբաբձբանալ,իո մազի ճամբաքով մի բան տեսած լինել, յոթ սառի ետեր լինել, քառասուն օՐ քառասուն գիշերճարբսանիք անել, ծիծաղիցմեռնել, ծիծաղից պայթել ն այլն: Այս Հիմունքով կազմված ունենք նան մի քանի բարդություններ, ինչպես՝ Երկկաճաս, ծովածավալ, Եբկնաքեոծ, վածներ, որոնք արդեն լեզվական երնույթ ու

են։

դարձվածներիցեն՝

ՈՀ

ն համապարփակ այլն:

-

ՆՎԱԶԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

(Բուն. .4ժղօ--

Բասարակ. պարզ)

Այս փոխակերպություննարտաքուստ

նման

է չափաղան-

ցությանը, միալն թե չափաղանցությունը երնույթները բազմապատիկ անդամ մեծացված ձնով է ներկայացնում, այնինչ նվաղաբանությունը, դրան ճակառակ, երնուլթները չափազանցված ձնով փոքրացնում, ճասցնում է չնչինության, ի չիք դարձնում (որից էլ նվազաբանություն անվանումը): Սրանով էլ ավարտվում է դրանց նմանությունը. ն՛ կազմության 4Հիմունքով,ն՛ ոճական արժեքներով այս երկու փոխակերպությունները տարբերվում են միմյանցից: նվազաբանությունն այնպիսի փոխակերչափազանց պություն է, որի օգնությամբ եինույթներն փոքրացնելու, թուլացնելու միջոցով կարեկցանք, գութ ու խղճաՀարություն ենք առաջ բերում մեր ունկնդրի կամ ընթերցողի մեջ: Օրինակներ. ու

իրերը

Մի

գաղթական էր մնացել 1915 թվականի ջարդերից ճԲեայստեղ, այս ճողի վրա-- մեր ժողովրդի մեկ տասներորդ մասը (Գ. Էմին) իր ճայրենի ճողի մեկ տասներորդ մասի վրա: Ջուր, իճչո՞ւ չէ, եղել է, ն եղածը կարող էր բավարարել ճաղոց մի բուռ ճողին։ (Գ. Էմին) Մի բուռ ազգ ենք ու ճող մի բուռ, Եվ ալդ ճողում ամենից շատ Քարերն են շատ... Ամեն քարին Ես արծվի թառ ասեմ՝ գնամ: (Հ. Սարյան) Մեկին մեր գյուղում մի թիզ ճող ունի, (Հ. Թումանյան) Թքես, մի ծերից մյուս ծերը կընկնի... բուռ

որբ

ու

տո

ՆվազաբանությունըՀազվադեպ գործածվող փոխակերալություններից է ներ: Բայց

ն

ունի

անճամեմատ

«ճնարավորություն-

աղքատ

այնուամենայնիվ ժողովուրդն էլ ունի լեզվական նվաղաբանություններ,ինչւես՝ մի մատ ՖՐեխա, մազեկամուշջ, ն

սիրտըկոբեկիճատ դառնալ, ասեղիծակիցՀնդկաստան նայել

ԴԻՄԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒ

մասին խոսք է եղել առաջինգրքում Նե Դիմափոխության «Դեմք ն թիվ» վերնագիրը),որտեղ այն քննվել է ոչ իբրն ոճական Հնարանք, այոխնքն՝ոչ իբրն փոխակերպություն:Սակայն դիմավփոխությունըմիաժամանակ փոխակերպություն է. Մտքի արտաճալտման ճամար տրամաբանորեն պաճանջչվածդեմբի

փոխաբեն այլ

դեմքի գործածությունը

խոսքըդարձնում

է

այ-

Փոխաբանականայսպիսի խոսքը, ե Ճակադրուլաբանական: թյուն ինքնաբանականի, դառնում է ինչ-որ չափով ճանելուկավին Հետաքրքրական: Այդ կարող ենք տեսնելճետնյալ օրիու

նակում:

Ողջո՛ւլն քեզ, ով մեծ կապել քեզ ալդ լեռների, ալդ քեզ միշտ այստեղ եմ տեսնում... --

վարպետ,-- ասաց նրան:-- Ի՞նչն է անապատների ամալության ճետ: Ես

Այն բախտավորությունը,-- պատասխանեցՖարճքադը,-- ռր երբեմն մի աննման պատկեր լուսավորում է ալդ անապատների ամալությունը: Մի՞թե ալդքան վառ Է քո մեջ սերը... ճարցրեց նա ժըպտալով: Ո՞վ չի սիրի նրան, որ անմաճների մեջ լուր ճավասարը չունի... --

--

--

--

Ո՞վ չի սիրի նրան, որի շունչը կյանք է բաշխում, որի մի ճայացքը՝ պարգնում է ճավիտենական երջանկություն... Մի՛թե դու կարծում ես, որ միշտ քարի ն քերիչի ճետ զբաղված արճեստավորի սիրտը այն աստիճան քարացած Է, որ գեղեցկության ճամար տեղ չունի: Ալդ ես չեմ կարծում: Նա, որ անձն քարին ձն ն կյանք է տալիս, նա, որ սառն մարմարիոնից ստեղծագործում Է գեղեցկության տի--

պարներ, ինքը չի կարող չսիրել գեղեցկությունը: Բայց լսիր, վարպետ, արյաց արքայադստեր սիրտը գրավելու ճամար մե՛՞ կավոր... Ալդ ես գիտեմ... մեծ աստվաֆուճիները մեծ ճանջում... (Րաֆֆի) --

զոճեր

են

ճար-

զոճեր

են

պա-

Այս օրինակում դիմափոխությաներկու եղանակ գոլություն

ունի.

է առաջինի փոխարեն, ինչծրրորդ դեմքը դգոխծածված պես՝ արճնատավորիսիրտը քարացած է... փոխ. իմ սիրտը, ո՞վ չի սիրի նրան... փոխ. ես սիրում եմ... բ: Երրորդդեմքը գործածված է երկրորդի փոխարեն, ինչա.

ոլես՝ նրան, որ անմաճների մեջ լուր Հավասարը չունի... փոխ. նա, որ անձն ռր անմաշնեքի մեջ քո Հավատարըչունես... քարին ձն կլաժք է տալիս... փոխ. ղո որ անձն քարին ձն ն կբանք ես տալիս ն այլն: դեպքերի մասին ավելի չՀանՔանիոբ դիմափոխության գզամանալիցխոսվել է իր տեղում, ուստի այսքանն այստեղ բավակաֆենք Ճամարում:

դու,

ու

ԱԿՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ

(ֆր.

ՃԱստլօ--

ակնարկ, ակնարկելը)

մոքերի Ակնարկությունը

փոխակերպության այնպիսի տեսակ է, որի օգնությամբ միտքն արտաճայտվումէ քողարկված ձնով, այնպես, որ Ճճասկանալիլինի ոչ բոլորին, այլ միայն նրանց, ում Համար որ ասվում է։ ԱՀա մի օրինակ. Հարուստն ու վաշխառուն վեճ ունեցան, ն գործն ընկավ դատարան: Հարուստը գնաց դատավորի տունը ն նրան մի թանկարժեք սուր նվիրեց: Դատավորը խոստացավ գործը վճռել նրա օգտին: Բալց իմանալով, որ առանց կաշառքի դժվար թե գործն արգարությամբ վճոռվի, վաշխառուն նս գնաց դատավորի տունը ն նրան ալնքան ոսկի տվեց, որ դատավորը վճռեց գործը լուծել Ռօգուտ վաշխառուի: Եվ աճա, երբ դատը տեղի Էր ունենում, ն Բարուստը տեսավ, որ' դատավորը ճակպռակորդիօգտին Է խոսում, ապաց. 95.

Պարո՛ն դատավոր, դուք ժողովրդից ընտրված անձ կց, իու չեք գործը վճռաբար սրի պես կտրում: Ի՛նչ անեմ, պարոն,-- ասաց դատավորը,-- երբ տեսնում եմ, որ քո ճակառակորդի բերանից ոսկի Է թափվում: (Ըստ «Ոսկի բարեկամ ճայ ընտանեաց»գրքի) --

--

Այստեղսո"

ոսկիբառերը 6:րուստի

դատավորիխոսքերում գործածված են այլ նշանակություններով, որպեսզի դըրանք ակնարկեն միանգամայն այլ մտքեր, որոնք կռաճվում են այդ բառերի օգնությամբ: Քանի որ մի միտքը ակնարկության դնպքում կռաճվում է մի այլ մտքից, ակնարկությունը մոտենում է այլաբանությանը: Սակայն այլաբանության ն ակնտբկության միջն կա մի կարնոր տարբերություն. ակնարկությունն է ակնարկության ճամար կովան Հանդիանպայման ունենում ն ոսկի սացող որնէ գաղափար: Մեր բերաժ օրինակում սուտ բառերն էին, Հետնեյլալ օրինակում Քաղաամի էշ-ն է, որ նախորդների նման չի տրված սկզբից նեթ. ն

ն

Ծեկճ իր բարեկամի ճետ զրուցելիս ճարցրեց ճրան. Ո՞րն Է քո կարծիքով Աստվածաշնչում եղած հրաշալիքներից ամենաճետաքրքրականը: Մինչն խոսակիցը կմտածեր ն պատասխանկտար, մեկը մեջ ընկավ. ԲՄրաշալիքըճրեղեն կառքով Եղիա Աստվածաշնչի ամենամեծ մարգարեի երկինք վերանալն Էր, որ նա չայրվեց կրակից: Ոչ,-- սրան պատասխանեց նա, որին ուղղված Էբ ճաբցը,-ամենամեծ հճրաշալիքն ալն Էր, որ Բաղաամի էշը, դեռ նրան բան չճարցրած՝խոսել սկսեց: (Ըստ «Ոսկի բարեկամ Բալ ընտաճեաց»գրքի) --

--

--

Շնորճիվ մտքերիարտաճայտմանայս քողարկվածությոն՝ ակնարկությունը դառնում է սրամտության Հնդնանքի ՃիաՖալի միջոց: Աշա սքամտությանմի օրինակվ՝կազմված ակնարկության փոռխակերպությամբ. ու

Լույս ընծայեցի մի անգամ ես իմ Ոտանավորը անստորագիր: Մեկն ճոդված գրեց թերթում ալդ մասին՝ Նուլնպես թաքցրած ազգանունն իր: Բայց ի՞նչ... ԶՁմնացգաղտնիք մեզանից Ոչ պնունը իմ ն ոչ Էլ Արա.-Իմ սուր ճանկերից ճանաչեց նա ինձ, Ես ականջներից իմպցա նրան: (Ա. Պուշկին) ԱՀա մի օրինակ էլ

Հեգնանքի.

Ծմերիկայլի ծՔալո նաճանգի տճային տնտեսուրի Թոզի Դենմոուրը անսովոր սպորտաճձնում (գրտնակի նետում) ճասավ բացառիկ արդյունքի Նա գրտնակը նետեց 28 մետր։ Հաղթողի ամուսինը նույնպես իր վրա գրավեց լալն ճասարակայնությանուշադրությունը: Նա ստացավ ցավակցական 187 Բեռագիրու նամակ: (Մամուլ)

Մեր բնեիած բոլոր օրինակներում ակնարկության ճամար կովան Հանդիսացողբառերը (սուր,ոսկի,էշ, ճանկեր, ականջներ,գոտնակ)առնված են իրենց բուն նշանակություններով: կան ակնարկություններ էլ, որոնց ճամար կռվան ճանՍակայն դիսացող բառերն առնված են լինում բառախաղի ակղբունքով: Աճա ալդպիսի մի օրինակ. --

լիճելը)։ --

Քեռի,

էս տան

Ձէ՛, ակացի

են

գերանները ճացի՞ են

(ակնարկում

Է

իր սոված

(պաճանջում Է սպասել):

ՓՈԽԱԿԱՐԳՈՒԹՅՈՒ

այն փոլսակերոլությունն է, որի դեպՓոխակարգությունն է ճամար այն միտքը, ժի քում ասվում միտք՝արտաճայտելու որից իբրն ճետնանք բխեցվում, մավկաբերվումէ տվյալ միտքլը Այսպես, օրինակ. --

--

Գլուղից

Դու

ողջ

ես

գալիս, ինչպե՞ս Է ճայրս:

լինեսկամ աստված նրա ճոգին լուսավորի:

մտքերը Ընդգծված

գործածված են մաճացել է մտքի փոսարեն, միտք, որից իբրե Ճետնանբ բ։խում են ընդգծված նախադասություններով արտաչայտված մատքերլ: Հեզեցիվ փոխակարգություն ունի նղիշեն. Փոշոտեցան ն ծխոտեցան սրաճակք ն սրսկապանք նորեկ ճարսանց. ե սարդի ոստայնք ձգեցան ի սենեակս առագաստեց նոցա:

Ա. իսաճակյանն էլ գրում է. եղիշեիօրինակով Շատրվաններնճեծկլտում են ու լալիս, Եվ սյունից սյուն սարդը ոստայն է Բյլուսում, Անապատիճողմն Է միալն ալց գալիս Եվ գաճի շուրջ կաղկանձում ու փսփսում:

մի տեսակ Փոխակարգությունը

թռիչք է մի մտքից ղես մյուսը՝ մի երրորդ Ճասկացության վրայով` Հենց այս զեղչված 7--389

միտքը Հասկանալու Համար:

Ա4ճա մի

օրինակ էլ Հ. Թումանչանից-

Երեկ իրիկուն Էդ կողքիդ սնից Կախ էին արած երեք ճրացան: Քանի՛-քանի՛ մարդ կորավ իր տանից, Քանի՛-քանի մարդ դառավ մարդասպան: կա փոխակարգությանմի տեսակ էլ, երբ Հարցմանը տրրվելիը պատասխանիփոխարեն առակ են պատմում: Բերենք մի օրինակ.

Կարդսւցի՞քալդ գիրքը: Կարդացի:

-Է

-Է

ձետո՞:

--

Հետո ի՞նչ ասեմ։ Մեկն առավոտյան շուտ վեր է կեճում գնում բնկերոջ տունը: ասում Է նա ընկերոջը:-- Հանգուցյալ Ծի բաժակ օղի լցրու,-հորդ երազումս տեսել եմ: Ընկերը բաժակը լցնում Է ն սպասում, թե ինչ պիտի ասի: Սա խմում Է ն Հարուճակում. Հորդ տեսա՝ ճանապարն ընկած գնում էր մի դաշտով:-- Եվ կրկին բածակը լցնել Է տալիս: --

--

--

Հետո՞...

--

Սա

խմում է ն

ասում.

Մեկ Էլ դիմացը մի պարիսպ երնաց։ Հայրդ գնաց բարձրացավ պարիսպը ն սկսեց առաջ գնալ: Դու մի ասիլ՝ պարսպի էս կողմը դրախտն Է, էն կողմը՝ դժոխքը:-- Ասում Է ու բաժակն էլի դեմ անում: Իսկ նա լցնում Է ն կրկին Բարցնում. --

-

Հետո՞...

--

Հետո

--

բալց

հայրդ գնաց, գնաց,

չիմացա՝ էս կողմ ընկավ, թե

Աճա

ն

մեկ Էլ մի թրմփոցի ձայն լսեցի, Հիմա Էս գիրքն Է:

էն կողմ:

այսպես մի ամբողջ առավ՝ փոխանակ ասելու, որ իր առաջ դրած խնդիրը «եղինակը գրքում չի լուծել, կամ նման մի բան: են դիմում մարդիկ, երբ զայրացած են, Փոխակարգության սակայն զայրույքն արտաճայտում են զսպված «Ճանդիմանությամբ: Օրինակ, երբ մեկը պայմանավոբված ժամանակին չի ներկայացել կամ ուշացել է գործից, ուշ է տուն դարձել, ուշ է արթնացել ն այլն, փոլւանակ պատճառը Ճճարցնելուկամ ուղէ, որով ղակիորեն Հանդիմանելու, առում ենք՝ ժամիքանի՞սն ժամն ոչ քն ենք Ճարցնում, այլ պարղապես ճանդիմանում ենթ: Նույն ձնով, փոխանակՃարցնելու՝ ինչո՞ւուշացաբ, ասում ենք՝

ոբտե՞ղէիր:

մի տնեոակնէլ այն է, երբ փաստարՓոխակարգության

կումը չեղվում է տրամաբանական ճիմքից, ալսինքն՝ տարդաբանալու նպատակովխոսողը նենգափոխում է տրամաբանական ճիմունքը խոսքին տալով այլ ուղղվածություն: Այն դեպքում, իբ խոսողի նպատակը փաստերի աղավաղումը կ ճակառակորդին թյուրիմացության մծչ գցելը չէ, խոսքը վերածվում է կատակի կամ 4եգնանքի: ԱՀա հրկու օրինակ. ա. Կինտոն գիշերը ճարիսա Է եփում, որ տանի շուկալում վաճառի: Գիշերվա մթնում ճարիսան ճարելիս աննկատելիորեն փափախնճ ընկնում Է մեջը: Բուրդը թափվում Է փափախից ն խառնվում ճարիսալին: Այս մասին ոչինչ չիմանալով նա առավոտյան վաղ ճարիսան տանում է շուկա:Մեկը երկու կոպեկի ճարիսա Է վերցնում ն սկսում ուտել: Էս ի՛նչ է, տո՛, դիփ բուրդ Է դուս գալիս,-- վրդովված ասում Է նա ճարիսա վաճառողին: Բաս ի՞նչ իս ուզում, մունդռիկ, երկու կոպեկ իս տվի, կուզիս որ աբրեշում դուս գա՞: (Ըստ «Ոսկի բարեկամ ճալ ընտանեաց» գրքի) Լ ցանկապատի մյուս կողմում արածելիս։ Խաչին բ. Էշը մնում ծուլանում Է գնալ-բերել: Գիշերը գայլերն ուտում են իշին: Առավոտյան Խաչու մայրը տնից դուրս Է գալիս ն տեսնելով իշի ցիրուցան ոսկորները, ծուլության ճամար ճանդիմանում Է որդուն. Տեսա՞ր, Խաչի', գլխներիս ինչ օյին բերիր. անտեր գելը չափարի տակ կերել ա էշին: Բա ճո ռեստորան չէր տանելու, գելը չափարի տակ պիտի ուտի, Էլի,-- պատասխանումԷ Խաչին: --

--

--

--

ՏԱՐԱՍՈՒԹՅՈՒՆ

(Բուն. ԱռօգՓ000:2)

սովորական փոխակելուություն չը, թեն Տարասությունլ, դնում ենք փոխակերպություններիշարքում: Սովորական փոխակերպությանդեպքում բառր, կապակցություն կամ նախաէ անփոփոխ, սակայն փոխվում է խոսքի դասությունը մնում մեջ նիա ինքնաբանական նշանակությունլ` բովանդակությունը, այնինչ տարասությանդեպքում նոր իմաստ ու բովանդակություն տալիս ենք լեզվական ճիշյալ միավորները նես ձնախոխության ենթարկելով Այսպես, օրինակ, ունենքժողովրդական ասել նս ու ճո չեն ասել առ առուտուր, կուլ տոտցվածջը, որի մեջ առ ու առուտուր բակով-ր ստեղծվել է (առ ու տուր) բառի տուր

ղադրիչի «ճնչյունները փոխելու միջոցով (կամ գոնե մնզ այդպես է թվում): Տարասություն է լինում այն դեպքում, երբ բառի, կապակցության կամ նախադասության մեջ գիտակցաբար փուփոխություն ենք կատարում այնպես, որ նկատի ունենալով փովոխե-

Տալին՝ դրան տալիս ենք փոփոխվածովնոր իմաստավորում: րբասությունըկատարվում է բառի մեջ ճնչյուններ ավելացնելու, Հանելու ն կամ մի Հնչյունն այլ ճնչյունով փոխելու, արտաճայտության մեջ նոր բառեր դնելու, արտաճայտությունից բառնր ճանելու, արտաճայտությանորոշ բառեր այլ բառերով փոխարինելու միջոցով: Այսղես, օրինակ, եթն ասենք՝ Այս ի՛նչ վիպակ է, ոչ թե վիպակէ, այլ վոիպակ,այա վիպակ բառի մեջ թվում է թե ավելացված է ո Հնչյուն, որով ն վիպակն վոիպակՀասկացությունները տվյալ դեպքում մենք առնչակցել ենք: Նույն ձնեով՝ՄԵՐ մեծեոր կասեին՝ փուչ աշխարհ,իսկ մենք ասում ենք՝ մչաշած աշխար: Երկու դնսղքում էլ տարասության միջոցով արտաճագտումենք նոր միտք, որը ճնչում է ոչ սովոցական, այլ սրամիտ ւտսլավոբիչ: Ճարտասանական գրականության մեջ նշվում են տարասուն փոթյան երեք եղանակներ՝ նեբադոություն,բացաճանություն խատառություն: է այն տարասությունը, երբ բառի մեջ աչ ՆԵբադբություն վելացվում է Հնչյուն կամ Հնչյունակապակցություն կամ բառի փոխարեն առնվում է մեկ կամ մի երկու Հնչյունով ավել ար/ւաքուստ նմանություն ունեցող բառ, որն իր իմաստով ներճակ է նախորդին: Այսպես են վիպակ ն վիպակ, փուչ ն փչացած, հին նկ ճնացած(լոաակցական) ն այլն: նախորդին Հակառակ ձնով կազմվող Բացաճանությունը մտարասություննէ, երբ բառից Ճանվում է Հնչյուն կամ «նչյունակապակցություն ն կամ տնչծրաժեշտբառի փոխարեն առնվում է պակաս ճնչյուններ ունեցող, բայց արտաքուստ նրձն նմյոն մի այլ բառ, որը դարձյալ իմաստով ներճակ է նախորդին: Սրինակ՝ Հիմա քեզ գոո՞ղասենք, թե գող: Փոխատաւությունըտարասությանայն տեսակն է, երբ անճրաժեշտ բառի փոխարեն 4նչյունների որոշ փոփոխությամբ նրան ներչակ բովանդակություն որը ատեղծվում է նոր բառ, է տալիս նախորդը, ն կամ առնըճանդերձ՝ ճիշեցնել ունենալով է վում այնպիսի բառ, որը Հնչյունային տարբերություն ունե ու

նալով ճանդերձ՝ իր ներչակ իմաստի պատճառով առնվում է նրա փոխարնն։ Այսպես են, օրինակ, հումակերություն-խումա-

կհբություն, խաչբառ-խաշբաո, լուբեբի թողաոկում-լուրեբիքոն այլն։ ղառկում(«Ոզնի»), կԻպակ-գոփակ կարնոր Տարասությունը

տեղ ունի ճատկապես երգիծական

գրականության մեջ, անեկդոտներում, բանավորկատակներում, ռսրամտություններումն առածներում առսացվածքներում: Հեզու

նանքի, իսկ ավելի ճաճախ վիրավորանքի ճամար մարդիկ սիրում են տարասության ենթարկել անձնածունները՝Ճճիշյալերեք եղանակներով

ԶԵՎԵՐ (Բուն. 2շղււօ,

լատ.

Բ1քցսոռ)

Ջներբ, սր կոչվում են նան ճարտասաճական ձներ, մտքի արտաճայտման լուրաճատուկ եղանակներ ու միջոցներ են, խոսՔի ոճական ճնարանքներ։ Ձենրը կազմվում են բառերի, կապակցությունների ն նախադասությունների ինքնաբանականգոբծժածություններովն սրանով նլ արմատապես տարբերվում են փոխակերպություններիք,որոնց առաջացման Ճճիմքըփոխաբանությունն է։ Զները բառերի, կապակցությունների ն նախաղասությունների այնպիսի խոսքային կառույցներ են, որոնք խոսքն օժտում

րով,

Հոգեբանական ամենաբաղմազան ինֆորմացիանեարտաչճալտում մեխ ճուղլական ու զղայական աշխարճի հն

երնույթները: Լինելովխոսքի ճուղականության

արտաճալտչականության միջոցներ՝ ձները խոսքի ննրզործության ուժր, գրգռում ընթերցողի ն ունկնդրի երնակալությունը, ազդում նրա 4ոգեկանի վրա, ասածր դարձնում վառ տպավորիչ:Միաժամանակարդյունը լինելով կառուցիկության, ձները ծառայում ձեն գեղադիտականմի շատ կարնոր նպատակի՝ խոսքին տալիս են Հաճելիության դրավչականությունը: Այս ռանձնաճատկությունների շնորչիվ ձները Հանդես են դգալիո իբրն գեղարվեստական խոսքի կարնոր տարը ն ընդճանրապես խոսքի դեղարվեստականությանմիչոց, խոսքի ձնազարդության (ֆիգուրայնություն)պայման: ն

բազմապատկում են

ու

ա-

երկու խմբի՝ բառեբիձներին նաայն բանի՝ ձներ ձնեռի,Ճճամապատասխան խադասությունների են կազմում բառերի կամ կաղակցությունները, թե նախադա-

Զները բաժանվում

են

սությունները: ԲԱՌԵՐԻ

ՋԵՎԵՐ

Բառերի ձնեերը՛ոճական այնպիսի ճնարանքներ են, որոնք կոչված են ունկնդրի կամ ընթերցողի մեջ անչրաժեշտ Ճճույղեր ու զգայություններ առաջացնելու ճաժար՝ նրա վրա պաճանջվող ներգործություն ունենալու նպատակով: Հույզերը,զգույություններն ապրումները լեզվի մեջ կալվում են որոշակի արտաու ճայլտամիջչոցների կառույցների Ճնտ, այդ պատճառով էլ Ճամապատասխանարտաճայտամիջոցներն կառույցները: անդրադարձորեն ունկնդրի ընթերցողի մեջ առաջ են բերում ՃճամասլատասխանՃուղականու ղդայական մտապստրանըներ: Սակալն այսքանով չի սպառվում բառների ձների, ն ընդճանրապես ձների, դերը. դրանք միաժամանակ խոսքի զարդեր են, մտքերի ն խոսարտաճայտմանոչ սովորական կառույցներ, Ճճետնեաբար ու քի բազմազանության պեսպիսությանմիջոցներ: Բառերի ձները ձնավորվում են չորս նղանակով՝ ճավելումով, ղեղչումով, նմանությամբ ն ներճակությամբ: ու

ու

ու

ՀԱՎԵԼՈՒՄՈՎ ԿԱԶՄՎՈՂ ԶԵՎԵՐ

Բառերիձնհրի մի մասը կազմվում է Հավելումով, այսինքն՝ բառերի կրկնություններով, Հոմանչային միննույն շարքի գաղափարներըարտաճայտող տարաստիճան ճոմանիշչներով, էնչոլնս

ն

լրացուցիչ միջադրումներով։ Հավելումով կազմվող

բա-

կոկնությունը, կոբկնապատկությունըչ եբկբոոդումը, բաղճյուսումը, դարձը, ճամաստինանությունը,

ռնրի կարնոր ձներն

են

աստիճանը, առավելումը, բազմաշաղկապուշղթայակցումը, լ թյունը,բազմալծությունը հապաղումը: Բաղերի ձներ արտաճալյտությունը գործածվում Է որոշ պալմանականությամբ, քանի որ ալսպիսի ձներ կազմում են ոչ միալն բառերն ու կապակցությունները,այլն բարդ նախադասությանկազմիչներ:

ԿՐԿՆՈՒԹՅՈՒՆ

(Բուն. /ԽճնՆֆւծ,

լատ.

Ք6քլեէօ)

բառի կամ կապակցության (նան բարդ կրկնությունը խաղասության կազմիչի)անմիջական կրկնությամբ առաջ ձեն

|։ Օրինակ.

նա-

եկող

Հայրի՛կ, Բալրի՛կ, մի՞թե չկա

Էս աշխարճքում անշեջ Բուր...

(Հ. Թումանյան) Անո՛ւշ, ա՛լ աղջի, Աճո՛ւշ, տուն արի... Կանչում Է մերը, Բառաչում, կանչում: Գալիս եմ, գալիս, գալիս եմ, նանի՛... Ջորից աղջկա ձենն է ղողանջում: (Հ. Թումանլան) `

--

--

Այս օրինակներում անմիջապես կրկնվել

օրինակում կրկնված են խադասությանկաղմիչներ։ ալ

նն

լապակցություններ

բառեր: Հետեն

բարդ

նա-

Մի երգ կա մանկուց, մի երգ կա մանկուց Դեռ իմ ականջում. Ա՛խ, ինչքան ճիմի, ա՛խ, ինչքան ճիմի

Հեռու

Է հնչում:

ՄախրուժՀ ծիծառ. ճախրում է ծիծառ Գարունը բերում, Աշխարճբըպայծառ, աշխարճբըպայծառ Ծաղկում Էր, բուրում: Հայրենի դաշտե՞ր,ճայրենի դաշտեր, Ա՛խ, ոնց եմ ուզում, Ջեր գրկում մին էլ, ձեր գրկում մին էլ (Ռյուկերտ) Թոչել երազում։

ննեկնության կարող

ենթարկվել նախադասությանտմննատարբքերմիավորներ, նույնիսկ ինքնուրույն բաղաղրիչ չուանդիոացող բառեր լլառչ-մասնիկներ, րատ որում նակիոսդասուչ թյան կաղմի մեջ մատնողլուրաքանչյուր միավորի կրկնություն ունենում է իրեն Հատուկ ոճական լիցքավորում։ Այսպես, օրինակ, նախադասության ստորոգյալի, կոչականի, որոշչի, ենթակայի։ պարագայի կրկնությունները միանման սճական լիցքավորումներ չեն ունենում: Րհրենք մի երկու օրինակ լյուլց տալու ճամար, թե կրկնության դեպքում դրանք ինչ լիցըովոբումներ են ունենում: են

ու

Գնում

են ճամփին են, գնում, տեսնում Կովի ոտճատեղ՝ մեջը լիքը ջուր... (Հ. Թումանյան) Մըսրա կանալք ճեռվից տեսան,

Հեռվից-տեսան,ուրախացան Ու ծափ տվին

կտերներին. Եկա՛ն, եկա՛ն, բերի՛ն, բերի՛ն։ (Հ. Թումանյան) Ես աճավասիկ ճայտարարում եմ աշխարձին ն ամենքին.-ես մեղավոր չեմ, ես մեղավոր չեմ: Չեմ, չեմ, չեմ (ամեն մի «չեմ»-ի Մետ բռունցքը պինդ զարկում Էր կրծքին)։ (Նար-Դոս) Տո, դուռն էսքան կոտրատում եմ, չեք իմանո՞ւմ: Ալ խլանաք դուք, խլանաք: (Նար-Դոս) --

--

Այս օրինակներով էլ կարելի է ճամոզվել, որ բայ-ստորբոգյալի կրկնությունը կարող է արտաճայտել տնականություն, ուրախություն, վրդովմունք ն այլն: կոչականի կրկնությունը սովորաբար արտաճայտումէ ճսնդիմանություն։ 0րինավ՝ Ա՛խ, Անուշ, Աճուշ, էդ ի՞նչ

այն Սակայն

ներ, ինչպես՝

ես

(Հ. Թումանյան)

ասում...

կարող է արտաճայտել նահ

այլ

ոգայություն-

Սաքո՛, Սաբո՛, մեզ մոտ արի, (Հ. Թումանյան) Արի մեզ մոտ ճարսանիք... Ներս վազեցին մանուկները Ու կանչում են Բորն շտապ. Ա՛պի, ա՛պի, ե՛կ, մեր թոռը Մեռել ճանեց գետի ափ: (Ա. Պուշկին) Մաճուկները գոռում, գոչում, Լալիս էին`աղեկեզ. Նանի՛, նանի՛, Բաց ենք ուզում, Վեր կաց, նանի, Բաց տուր մեզ: (Հ. Թումանյան) այլ Զգացական

լիցքավորումներ կարող նն ունենալ սղարադգաների, որոշիչների | այլ լրացումների միավորների կրրկԱՀա մի երկու օրինակ. նությունները: ու

Ինձ անլաց թաղեցեք, ինձ անխոս թաղեցեք. 1ռությո՛ւն, լռությո՛ւն, լռություն անսաճման:։

(Վ. Տերյան) ,

Նազում ես ու շորորում զմրուխտի թո շորերում, Շուք արած ճամփի վրա մանկության կանաչ արտի, Քո կանչը զնգում Է զիլ իմ սրտի խոր ձորերում, Իմ ճեռո՛ւ, ճեռո՛ւ,

ճեռո՛ւ

նաիրյան դալար

բարդի:

Ողջունում նմ քեզ խնդությամբ Եվ ոչ թե դառը ցավով, Իմ վերջի՛ն, վերջի՛ն այգաբաց, Իմ էպիքական առավոտ: (Ե. Չարենց)

(Հ. Սաճյան)

Ոճական ղանաղան լիցքավոբումսեր

ժողովրդական որոնք կրկնություններ են շաղկապով կամ կրկնությունները, զեղչումով: ԱՀա շաղկասլով կրկնություններ կրկնության օրիունեն

նակներ.

Ալաբաշ, բոնի ճա բռնի, ճրես ճա Բրես: (Հ. Թումանյան) Աբգար, բոմագ Բա թոմագ:Ով կտա Աբգար: (Հ. Թումանյան) Անտեր ճորթերը չկան ու չկան: (Հ. Թումանյան) Մին էլ կես գիշերին դուռը դղրդում է: Ո՞վ է: Հրեշը: Եկել եմ որ եկել եմ, դե պատասխանստվեք: (Հ. Թումանյան) Ալ քեզ անտաշ խալխ... եկան էս փառավոր միրքիս ծերը կտրեցին թողին: Գետինը մտնեք դուք, գետոնը։ (Հ. Թումանյան) Գիտամ, էնքան բան-ման ունես անտեի տանդ, որ վաախենում ես նի չթափվեն, չթալանեն։ Վալ ձեր ծնունդը չորանա, ճեր ծնունդը: (Նար-Դոս) Ո՛վ է մեղավոր... Միտբ եմ անում միտ» Ու չեմ ճասկանում՝ ով է մեղավոր:(Հ. Թումանյան) --

--

--

--

--

--

--

--

ԿՐԿՆԱՊԱՏԿՈՒԹՅՈՒ

(ռուն. "85:117.0015,

Օճոլոճ

լատ.

էօ)

դեսլբում բառը կրկնվում է շարաչուկրկնասլատկությած ուսկան (մեժ թե փոքը՝ նշանակություն չունի կամ բանաստեղծական միտվորի (մեժ թն փոբրը՝նշանակություն չունի) սկզբում կամ վերջում։ Այսունս,օրինակվ՝ շառ, հազար Հազար ձար են վխտում Հիմի (Հ. Հ ազար Քումանլան) Ճարամի, ջաճելներ նախադասությանԺեջ ճազարբառի կրկնությունը կրկնասատու

կություն է, որովճետն կրկնված արտաճայտվածորոշիչները:

են

նույն հնթակաների՝

բառով

Լուսաստղի հետ քնից զարթնում, Նալում Մասիս սարին, Ավանդականմուրճն Է զարկում Ավանդականսալին: (Հ. Սաճլան) :

Այս օրինակում կրկնված բառը մի դեսլքում մուբն ուղիղ խնդրի,մյուս դեսլքում սալինանուղղակի խնդրի լրացում է: նույն բանն ենք տեսնում Հետնյալարձակ օիինակում,որտեղ ընդգծված բառըշարաճյուսականՁամանմ սւն պաշտոններ ունի: Թաղիս մեջ չորս եկեղեցի կա՝ Ս. Ոսկեբերան, Ս. Հարություն, ն ալն չորս րեպաշտ քրիստոնյա չկա:

Երրորդություն, Խոր Վիրապ, եկեղեցիներուն մեջ

չորս

բա-

նց(նպպատկությանմեջ նկատելի է երկու դեպբ։ Մի դեղ-

ջում կրկնվող բառը միննույն նախադապքիության միննույն անդամի պաշտոնում է, մյուս դեպքում տարբեր նախադառուանդամի պաշտոնում: Սրինաղ. թյունների միննույն Որքա՛ն պարզություն կա այս երգի մեջ, Որքա՛ն մանկություն, ն որջա՛ն թախիծ,-Թվում է նորից կանաչ արտի մեջ Արտույտն Է թռչում ոտքերիս տակից: Թվում Է նորից աչքերիս առաջ Կանաչ մշուշն իր թներն Է բանում... Թվում է նորից աղջիկն այն երկչոտ Արտը ճաց բերեց, թողեց ու գնաց... (Հ. Սաճյան)

եթե Այստեղ

որրան

բառի կրկնապասվկությունը մեկ նաթվում է միավորի կրկնությունների, տարբեր նախադասություններումեն, ն կրկնապատկված միտվորը այս տարբեր նախադասություններում միննույն շարա՞յուսական պաշտոնն ունի: Հատկապես տտրբեր նտվխւադասուկրկնապատկությունը, թյուններում ճանդես եկող կրկնապատկությունները, ոչ միոյն զգացմունքի չափը մեծացնելու, խոսբին թասի ճաղորդելու, այլե տարբեր մտքեր միմյանց մի ճանգույցի մեջ կապելու միջոց Բ Բերենքմի օրինակ.

խաղասությանմէջ է, ապա

Ով եկել էր գլուղից Բեռու-- նա թողել էր ճողը խոնավ, Որի`վրա կյանքը ճլու ո՛չ մի ոսկի Բասկ չծնավ: Ձվ եկել Էր ստեպներից, նա թողել Էր անծալրածիր

Լալնությունը ճորիզոնի, որ իր ճամար բանտ Էր դարձել: Ով քաղաքից Էր հեռավոր, ուր մառախուղ Էր անորոշ՝ Նա բերել էր թոքախտավորսիրտը, որպես կարմիր դրոշ:-Ով եկել էր, թողած ճեռուն անծայրածիր մութը գլուղի՝ Բերել Էր իր մկաններում բեղմնավորված ուժը Բողի։ Օ։0(Ե. Զարենց)

կապը կրկնապատկության 4ճնտնանքովավելի Մտքերի

դալի է լինում կրկնապատկության չափի Ճճամեմատ: ծում

Այդ

ըզ-

ոես-

ենք ճետեյալ օրինակում. Լուսնյակ Գիշեր է, կավե կտուր Է, Կավե սափոր է, կավն գավաթ: Լացող սրտի մեջ լավի սարսուո Է, Լավի կարոտ Է, լավի ճավատ: (Հ. Սաճյան) Ամեն

մի կրկնություն, առավել

նս

կրկեապատկությունը

խոսքի բանաստեղծականությանմիջոց է: ֆու «Սամվելից».

Աշամի օրինակ Րաֆ-

Եղավ, որ ալդ աշխարճը զրկվեցավ յուր քահճանալապետից:Հավաքվեցավ ավագանին, ճավաքվեցավ ազատանին, ճավաբվեցավ ն իշասում խանները: «Մեզ քաճանայապետ տուր»,-էին արքային... «Աճա

ձեր քաճանալապետի զավակը, թող ձեզ քաճանալապետ լինի»: Ուրախացավ ավագանին, ուրախացավ ազատանին, ուրախացան ն իշխանները: Բայց երիտասարդը ճրաժարվում էր, ասելով, թե ինքն արժան չէ ալդ սուրբ պաշտոնին: Խնդրում էր ավագանին, խնդրում էր ազատանին, խնդրում էին ն իշխանները: Չլսեց արքան, ականջ չդրեց խոսքերին: Կանչեց սափրիչին, Բրաման տվեց` կտրել սիրուն գիսակները ն գանգրաձեր վարսերը, որ զարդարում էին նրա գլուխն ու թիկունքները: Երբ կտրում էին, լաց էր լինում ավագանին, զաց էր լինում ազատանին, լաց էր լինում ն արքան:

Մինչնայստեղ

մեր բնրաժ բոլոր օրինակներում կրկես ժի"պատկությունը շարաճլուսական կամ բանաստեղժարհան վորի սկզբում էր: Այասլիսի կրկնապատկությունն առավել "աճախված է գրական խոսքում: ժողովրդական մտածողությանն առավել Հատուկ է կրկնապատկությանմյուս տեսակը, որը տնղի ունի շարաճլուսական կամ բանաստեղծականմիավորի վերչում, Այսպիսի կրկնասատկությամը է գրված, օրինակ, Ե. Չաորից րենցի «Բալլադ զեղջկական» սատնվծադորձությունը, լիս ենք մի Ճատված. Էն օրվանից, երբ ախպերս էկավ գեղ, Երբ բալլշնիկ, ռանչպար Բերս էկավ գեղ-Կարմիր գարուն, կանաչ արն էկավ գեղ, Բանվոր տղից, քաղքից բարն էկավ գեղ... Մաշին նստած՝ բանվոր տղեն էկավ գեղ,-Ոնց որ գարուն մի ճրեղեն էկավ գեղ... (Ե. Զարենց) --

վեստի սիրած միջոցներից մեկն է, երբ առաջին տան չորս ղերն էլ ն այնուճնտն մլուս տների չորրորդ տողերը վերջանում են միննույն բառով կամ կապակցությամբ՝երզին տալով մի ամբողջություն Աճա ծրկու օրինակներ, որ քաղվածաբար բերում ենք Սայաթ-նովայիերկու երգերից. տո-

Ամեն

սազի մեչն գոված դուն թամամ տասն իս, քամանչա՛, Նաքազ մարթն քիզ չի տեսնի, դուն նրա պասն իս, քամանչա, Ղաստ արա՝ էլ լավ օրերու էդիվն Բասնիս, քամանչա՛, Քիզ ինձնից ո՞վ կանա խլի, աշուղի բասն իս, քամանչա՛:

Շատ տխուր սիրտ կու խնդացնիս, կու կտրիս ճիվանդի դողն, Յիփ բաղցր ձալնդ վիր կոնիս, բաց կուլի Բիդըտ խոսողն. Խալխին Էս իլթիմազն արա՝ ասին. «ապրի քու ածողն». Քանի սաղ Լ Սայաթ-Խովեն, շատ բան կու տեսնիս, քամանչա:

Ինձ

ու իմ սիոեկան լարին մե տարի բերած գիտենաք. Ախ քաշելեն սրտիս մեչն արունն մերած գիտենաբ. Գիշեր-ցերեկ յարի խաթրու ջիգարս Էրած գիտենաք. Աչկս բաց, բերանս ցամաք, լիզուս ճիդ քերած գիտենաք:

Ով տեսնում Է, էս Է ասում. «Վա՛լ քու դարին, Սայաթ-Նովա, «Համաշա քիզ պիտինք տեսնի աչկըտ արին, Սայաթ-Եովա, «Ինչո՞վ չելավ, չրռաստ էկար մե զավլարին, Սայաթ-Նովա». Ումբիս էրազի պես գնաց՝ ծառս չըխերած գիտենաք:

ընդանրապես արսելյան պոեզիայի կրկնապատկությունն է կասիրած միջոցներից է: Այսպիսիկրկնապատկություններով ռուցվում արնելյան բանաստեղծության մի տեսակը՝ դգազելը: ԱՀա մեկ օրինակ. Սիրտդ, որպես վառ ատրուշան, պատիրվառ, Սիրտդ ճրկեզ, մթնում դաժան, պաճիր վառ: Սիրտդ խանդոտ, հրաբորբոք, պաճիր վառ, Խինդդ տենդոտ, սերդ` վաճան, պաճիր վառ: Չար աշխարհի խավարի դեմ պաճիր վառ, (Վ. Տերյան) Որպես դրոշ արնանման, պաճիր վառ:

Եթե այս դազելում կրկնապատկությունըբոլոր տողերի վերջում է, ապա «Հրաժեշտի դաղել» ոտանավորում կրկնապատկությունը առաջին երկտողում է ն ապա մյուս երկտողերի միայն երկրորդ տողի վերջում: Այս սկզբունքով է կառուցված նան ն. Չարենցի «Մորո Համար գաղել» ն «Հիմա Ճճիշում եմ» դազելները։ ԱՀա վերջին գազելից մի «ատված. Հիմա Բիշում եմ բոլոր օրերս ճին ու անցած, Լուսազարդ ու թնավոր օրերս ճին ու անցած: Եվ թվում Է, թե նոքա կարկաչելով պիտի գան-Մանուկների նման ճուր--- օրերս ճին ու անցած: Բալց գալիս են նոքա լուռ, ու ճոգնաբեկ, ու տխուր, Անցորդներիպես մոլոր--- օրերս ճին ու անցած:

Այս սկզբունքով է կազմված լինում արնելյան ոլոնտիկական ստեղծադործության մի տեսակը կս՝ քառյակը, որի չորս տողերի տողերի վնրջում ն կամ առաջին, երկրորդ ն չորրորդ Բերենք ճավերջում կրկնվում է բառը կամ կապակցությունը: մապատասխանօրինակներ.

Անցա՝ քարը սրտիս վրա՝ ջրի պես. Մենակ տատասկ ու փուշ տարա՝ ջրի պես. Իմ աշխարճքում Բանգիստ չառա՝ ջրի պես, Ու գնացի, ետ չդառա ջրի պես: (Խաքանի) Քուն թե արթուն՝ օրիս շատը երազ եղավ, անց կացավ. Երազն էլ նուրբ ու խուսափուկ, վռազ եղավ, անց կացավ. Վոազ անցան երազ, մուրազ, ու չհասա ոչ մեկին,

Կլանքս թեթն տանուլ տված

եղավ, անց կացավ:

գրազ

(Հ. Թումանյան)

ժողովրդական խոսքին արնելյան պոեզիային ճատուկ կրկնապատկության այս ձնեը, ռր արաբական պոնզիայում կոչվում է ոեդիֆ (նշանակում է թարքրն նատած), իսկ "այ պոնու

ունի իր արտաճարոման մտարատեսաղիալում՝ծայբանանգ, Հ. կությունները: Թումանյանը տալիս է ծայրաճանդի կիրառու-

թյան Հիանալի օրինակ իր «Թմկաբերդի առումը» պոեմում: ՛

Պարում Է ասես կռիվ գնալիս, Գետնքիցվերն թոչում ման գալիս. 8՛վ ցած կբերի նրան թռչելիս, Թե չը լինին Կինն ու գինին: Թեկուզ ն արար աշխարհ գա վրան, Կերթա դեմ ու դեմ, տուր չի տալ իրան, Ռուստեմ Զալն Էլ չի ճաղթիլ նրան Թե չը լինին Կինն ու գինին: ..

Հիանալի Ծայրաճանգի

օրինակ է Հ.

Սաչյանի

«Ասնմ՝

դնամջ»ոտանավորը: Ծայրաճանգիկիբառման լավ օրինակ է նահ ն. Չարենցի ոտանավորը (այն մասնակիորեն «եսիմ անուշ Հալաստանիջ խախտվում է միայն երկրորդ տան մեջ, սակայն «անդավորումն այնքան ուժեղ է, որ ալդ պակասը չի նկատվուս )։

ԵՐԿՐՈՐԴՈՒՄ

(Բուն.

Բե:

ԷՏՆԵԼՇ,լատ.

Եք176սշլՏտ)

երկրորդումըբառի զրկնությամբ կազմված ձն է, որով արաաճայտվում է ընդգծված Ճույզ զգացմունք: Աչա երկրորդու

ման

օիինակներ. Հորը պատաճածցավալի անցքից Հետո,

Քո

քե՛զնրանելը 10:

Հոր արժանավոր որդուն, քե՛զմիայն վայել է կրել ն անցնել Ճայոց վորքերի զլուխը: (Րաֆֆի)

այդ

սոորը

Եվ ո՛վ, ո՛վ կասի՝ Նետե՞լ Է արդյոք մեկը աշիխարճում երթին Այսօրվա կարմի՛ր, կարմիր ճեր Ողջույն--- ավելի՛ առնական, արի, ողջույնը քո, երկիր արնաքյամ, Կարմիր Նաիրի... ե՛ս եմ նորից.-Ե՛ս-Դարերից եկած անճո՛ւն մի պոետ-Եղիշե Զարենց-Նաիրի երկի՛ր, քո երգիչը վառ, Օրճներգուն պայծառ Ու զավակը մեծ... ե՛ս եմ նորից.-Ե՛ս-Ոսկի երակը ճնամյա ցեղիս, Իմ ջլաբազուկ, հաղթ ժողովրդի (Ե. Չարենց) Օղակը վերջին...

Քան

երկրորդումը շատ Ճազվադես, ճանդիպող ձներից մեկն է: Այն ինքնուրույն ձնէ դառնում ն տարբերվումսովորականկրթկնությունից նրանով, որ կրկնված միտվորները առանձին-առանշեշտ: ձին ստանում են ուժեղ տրամաբանական

լատ.

ԲԱՂՀՑՈՒՍՈՒՄ

(ռուն. ՃՍ: օ2-ո, Տլոք|օշօ կամ Շօոռք|621օ)

Բաղճլուսումըկրկնության այն տեսակն է, որ աբդլունը է բառեիի կամ կապակցություններիձնավոր կրկնություններիբանաստեղծականտողերի սկզբում, վերջում կամ տողի մեջ: Հեերեք տեսակ գոլություն ունի։ Առաջին տնաբար բաղ4յուսման տեսակը կազմվում է միննույն բառի կրկնությամբ բանաստիդծական տողի սկզբում նե վերջում, որպեսզի, ինչպես Գ, նարնկացին է ասում, Սկիզբն ու վերջը տողերի Արձագանքելով միմյանց շարունակ միննուլն բառով՝ Նուլնաձալնությամբխոսքը դարձնեն Առավել ազդու ու ճոգեպարար: («Մատ. ողբերգ., Բանճ ԻԷ, Ա, թարգմ. Վ. Գնորգյաճի)

ծվ անմիջապես ինքն էլ տալիս է

դրա

օրինակը.

Մեղա՛ ես մեծիդ բարերարության, անարգս մեղա՛՛, Մեղա՛ ծագումին ճառագալթներիդ, խավարԿ մեղա՛, Մեղա՛ շնորճիդ երախտիքներին, արդարն մեղա՛. Մեղա՛ երկնային գթառատ սիրուդ, ճալտնապես մեղա՛. Մեղա՛ արարչիդ` անէությունից, Բավաստլավ մեղա՛... (Բան ԻԷ, Բ)

Բաղչճյլումմաներկրորդ տնսակը կազմվում է բանաստեղծական տողի սկզբում մի, իսկ վերջում մի այլ բառի կամ կա«լաւկցության կրկնությամբ: ԱՀա այսպիսի բաղճյուսմմանմի օեինակ. Մեր ճուլսի դուռն Է մայրս, Մեր տան մատուռն Է մայրս, Մեր օրորոցն է մայրս, Մեր տան ամրոցն է մայրս, Մեր ճերն ու մերն Է մայրս, Մեր ճորտն ու տերն Է մայրս...

(Հ. Շիրազ)

Բաղճլուսմաներրորդ տեսակը կաղմվում է այս երկու տնսակներին Ճակառակ սկզբունքով տարբեր են լինում բանաստեղծական տողերի սկիզբն տողերի մնջը' վերչը, ն կրկնվածժ՝ ու

ԱՀա

բաղչյուսմման այս

մոար

չէ.

տեսակը ժի օրինակ, թեն այն լիակա-

Գարունդ ճայերեն Է գալիս, Ձյուներդ ճայերեն են լալիս, Հայերեն են Բորդում ջրերդ։ Արնդ ճայերենԷ ծագում, Ծառերդ ճալյերենեն ծաղկում, Հայերեն են պայթում բառերդ: Թող աստված եղածը պատի, Եվ Բետո ինչ էլ պատահի, Ջլուներդ ճայերեն են լալու, Գարունդ ճայերենԷ գալու, Հայերեն են գալու դարերդ։ (Հ. Սաճյան) ..

ԳԱՐՋ

(Բուն

ձնավոր, Դարձը

Դեւ

ոօ0Փղ,լատ.

Ըքլտէւօթիր)

կառուցիկ կրկնություն է՝

մանը, սակայն էքն բաղչյուսվան կըկնվող տարըը

նման

բաղճյուս-

տողի սկզբում

վերջում է, ապա դարձի կրկնվող տարրերը բանաստեղծական տան առաջին ն վերջին տողերում են: Դարձը լինում է կատարյալ, սովորական ն անկատար: կատարյալ դարձի օրինակ է Հ. Սաշլանի «կանչում ես ինձ» ոտանավորը.

ու

Կանչում ես ինձ ճեռվից Բեռու Դու ժայռեղեն քո ձեռքերով, Ժալռին կպած քո ճերկերով Կանչում ես ինձ Բեռվից Բեռու: Կանչում ես ինձ Բեռվից Բեռու Կոմիտասյան քո երգերով, Սարլանական քո ներկերով Կանչում ես ինձ Բեռվից ճեռու: Կանչում ես ինձ Բեռվից ճեռու Արարատյանքո լազուրով, Քո զմրուխտե Զանգեզուրով Կանչում ես ինձ ճեռվից ճեռու:

Այս դարձլ, կատարյալ է, որով"հտն կառուցված է այնպես, իմաստային ոչ մի խաքարում տեղի չի ունենա, եթե ոտանավորը շրջման ենթարկենք, այսինքն՝ տները կարդանք վերջից դեպի սկիզբ: Սովորականղարձի օրինակ է Տերյանի «Մոռացվածուղի» ուռանավորը: որ

Հեռու դղյակի բնքուշ թագուճին

Ծաղիկների մեջ, լուսեղեն ալգում Շրջում Է ն ինձ կանչում Է կրկին-Ցերեկը տրտում, գիշերը անքուն Հեռու դղյակի քնքուշ թագուճին:

Կար մի դյութական ուրիշ ժամանակ, Երբ նրա կանչի ճրաշքին ճլու՝ Ես

թողնում էի օրերս մենակ

Եվ այս աշխարճքից սլանում Բեռու... Կար մի դյութական ուրիշ ժամանակ... Հիմա չգիտեմ այն լուսե ուղին, Բայց զգում եմ դեռ, զգում եմ` ինչպես

Հեռու դղյակի քնքուշ թագուճին Կանչում Է ինձ միշտ, կանչում Է, բայց

ես

Արդեն չգիտեմ ալն լուսե ուղին...

Այս դարձը սովորականէ, որովճետն նախորդի նման ման

չի ննքարկվուժ:

Դաբձն անկատար է, եթե կրկնվում է

ոչ

թե ամբողջ

շըրչ-

տողը,

այլ

նրա մի մաս

իբրն անկատար դարձի օրինակ տալըս ենք

Ռ. Պատկանյանի «վարդան Մամիկոնյանի երդը» ոտանավորիը մի Հատված.

Հիմի է՛լ լռենք, երբ մեր թշնամին Դավով, Բրապուրանքով տիրեց մեր երկրին, Ջնջեց աշխարճից Հայկա անունը, Հիմքից կործանեց Թորգոմա տունը,

Խլեց մեզանից թագ ն խոսք, Հիմի է՞լ լռենք:

զենք,--

ն

ՀՍԱՄԱՍՏԻԺԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

(Բուն. 'ՃՆ6գ052100:6,

լատ.

Ճոճմ)յք10Տ15)

կրկնության Համաստիճանությունը

լուրաճատուկ տեսակ է: երը շարաչյու«ճամաստիճանություն, սական կամ բանաստեղծական միավորը վերջանում է մի բառով, կապակցությամբ կամ բարդ նախադասության կազմիչով, որը դառնում է Հաջորդ շարաճյուսսկան կամ բանաստեղծական միավորիսկիզբ, ալս միավորի վերջն էլ՝ Հաջորդի սկիզբ ն այլն: Ատա այս եղանակով կրկնված միավորները կազմում են մի տեսակ աստիճանավորումներ, որից էլ «ամաստիճանություն անվանումը: ԱՀա Համաստիճանությանմեկ օրինակ.

Կրկնությունըդառնում է

Քո

օրերը բարձրանումեն,

Բարձրանումու շողշողում են, Շողշողում

ու

գուրգուրում են,

են քեզ: ՓԳուրգուրում

ճերմակում են Աերմակումու ծերանում են Ծերանում ու մոխրանում են Մոխրանում են, տես... (Գ. Սարյան) Իմ մազերը

Այս Ճամաստիճանության մեջ բանաստեղծական տողի վերկրկնվում է Հաջորգ տողի սկզբում: Համաստիճանությունը պետք է ծառայի ոճական որեէ նպատակի՝մտքի ար-

չին

բառը

տաճայտման ուժգնությանը, գաղափարի աստիճանականմե-

ծացմանը ն կամ դառնա միջոց Ճաջորդ ասելիքի շուրջը ՀնտաՔըրքրություն առաջ բերելու ճամար: Այդպիսիբան չենք տեռնում վերը բերած օրինակում, որը թեն ձնականորենճիշտ կաէ, սակայն ոճական արժեք չունի. ռուցված ճամաստիճանություն Տ--389

այստեղ մեղ ճամար «ետաքրքբյուչ: չաասունղժությանլ--է: ռուցվածքն Աշտա մի օրինակ, որտեղ չամաստիճանությունը ծառայում է գաղափարիսաստկության ոճական խնդրին. է` էնքան վախը սաստկանում է, քանի վախը Քանի ճեռանում ճասաստկանում է՝ էնքան ձենը բարձրացնում Է, սկսում Է գոռգոռալ, րալ-ճրոց անել, ճետն Էլ մյուս կողմից Էշն է սկսում զռալ...

(Հ. Թումանյան)

ՀետնյալՀատվածում տագա

ասելիքի

ճՃամաստիճանությունըմիջոց է Է Հետաքրքրություն սաեղձելու Համար.

շուրջը

Հորս ձեռին կարճ

ու

երկար,

հաստու բարակ մի

երեսն առավ, նշան դրեց, մին Էլ տիա՛ք, ես

զարկեցի, որ զարկեցի, փովեց էսպես--

որ

ամեն

փետ կար.

կրակեց... նա կրակեց, թնը ճինգ գազ ու կես...

Հետնյալօրինակում չՀամաստիճանությունը ծառայում է Ճարտասանական սիլլոգիզմներ կաղմելուն, որով խռ:բը դարձել է ն՛ կառուցիկ, ն՛ Համառու: Ով քնած եք՝ արթուն կացեք, Ով արթուն եք՝ ելեք, կեցեք, Ով կեցել եք՝ զենք կապեցեր, Ջենք եք կապել, ձի թամբեցեք, Ջի եք թամբել՝ ելեք, ճեծեք. Հետո չասեք՝ թե մենք քնած--(Հ. Թումանյան) Դավիթ գող-գող եկավ, գնաց: --

Մեր ժամանակակից պոեզիայում միանգամայն նորովի է գործաժում ոճական այս Հնարանքը Պ. Սնակը։ Մի քանի ստեղծագործություններում դիմելով ճամաստիճանությանը, նա այս ոճական Ճնարանքըդարձնում է մի մտքից մի նոր՝ երբեմն արտասովոր, խոր իմաստալից, միտք բխեցնելու միջոց, ստեղու

Փելով խոսքային այնպիսի կառույցներ,

դրականության մեչ։

Աշա

որ

չենք ունեցել մեր

մի Հատված նրա «Գովերգում կմ»

բանաստեղծությունից. Գովերգումեմ ալն երաշտը,

Այն ԱլԸ Այն Ալն Ալն

որ մղում Է ջրանցք շիճեղ, ջրանցքը, որ չի շինվում արյան գնով, արյունը, որ թափվելիս զուր չի թափվում, թափվելը, որ վերստին Բավաքելու ճնար ունի, ճնարը, որ չի խաբում, խաբելը, որ մղում Է չեղած ճիշտը տրտնելու,

Որոնումը, որ ի վերջո չի ճասցնում մոլորումի, Մոլորումը, որ ակամա վերջանում Է մի նոր գյուտով...

Համաստիճանությունկարող է լինել նան բանաստեղծական ԱՃա մի օրինուկ. Վրացականժողովրդականելդ. ներում: Կռիվ գնացող զինվոր տղերքից Նա Է միշտ ուրախ, ով նժույգ ունի, Նա Է միշտ ուրախ տուն դարձողներից, Ով վարդի նման սիրուն կին ունի: Ով վարդի ճման սիրուն կին ունի, Պետք Է մի արթուն շուն Էլ ունենա. Նրան կամ պետք Է շունը պաճպանի, Կամ թե չէ ջադու կեսուրը նրա: (Թարգմ. Ա. Իսաճակլաճի)

ներՀամաստիճանությամբ ժայրակապ (ակրոստիքոս)-է դրել Ն. Շնորչճալին՝քառասուն սուրբ վկաներին նվիրված, բող որից տալիս ենք մի ատված. Ն

որ

իմն Է ճչիւն ընթերակալ երգոյս,

Ե րգ ներտաղականլոգնատեղեանրախճան, Ր ախճան պանծալի բազմերանեան քառասունաթիվ սրբոց, Ս րբոց վկայից զինաւորաց թագաւորին Երկնից Ի լերկնակառոլցարարչական բանին վառեալ սիրոյ,

ի

Ս իրով ճրաշալնոլ զնիւթ հողեղէն լեղափոխեալ լոլս. Ի լոյս գերազանց գեր ի վերոյ քան զբնութիւն եղեալ, Ե

Ր Գ

ղեալ լայս նշան առաքինեաց անձանցինքեամը րաբուն: աբուն ճանճարոլ սրբազանից լոգներամեան գնդից. ճԱդինմիալնոլ թիւ քառառաջ ըստ եղակացն ի սմա...

ՇՂԹԱՅԱԿՑՈՒՄ

նս կրկնությամբ Շղթալակցումը

կազմվող ձներից է: Ոճա-

ճնարանքն առաջանում է այն դեպքում, երբ կարնոբ

կան այս գաղափար արտաչայտող որեէ բառ, կապակցություն կամ նախադասություն4նչերանգով առանձնացվում է ն դարձվում ելակետ Ճաջորդմտքերի կամ նախադասություններիճամար: Կրկրնվող միավորների միջոցով նախադասուքյուններըշղքայակցվում «նաեն միմլանց, դառնում մի ամբողջություն: Ոճական այս րանքի շնորճիվ խոսքը ձեռք է բերում ճանդիսավորություն, պաթետիկություն, ազդուություն ն ուժ, ԱՀա շղթալակցմաներ115

կու օրինակ, որոնցից առաջինում կրկնվող բաղադրիչը 127 երկրորդում՝ նախադասություն:

բառ

է,

Ստեղծված դրությունից դուրս գալու միակ խելամիտ ելքը դիմակալող ուժերի Ճամաձայնությունն Է սպառազինությունների, նախ ն առաջ միջուկային սպառազինությունների մրցավազքը երկրագնդի վրա անճապաղ դադարեցնելու ն տիեզերքում այն թուլ չտալու շուրջը: Համաձալնություն՝ ազնիվ ու իրավաճավասար ճիման վրա, առանց մյուս կողմին «խորամանկելու» ն իր պալմանները նրան թելադրելու փորձերի: Համաձալնություն, որը բոլորին կօգնի առաջ շարժվելու դեպի բաղձալի նպատակը` միջուկային զենքի լիակատար ոչնչացման ու մեկընդմիշտ արգելումը, միջուկային պատերազմի վտանգի լիակատար վերացումը:

(Մամուլ)

Դողդոջուն ձեռքով ընդունեց նա բաժակը ն մնաց շփոթված, տատանման մեջ: Նա պետք է աղոթեր լուր չարությունների ճամար, նա պետք Է աղոթեր ալն աստծուն, որին պարսից արքայի առջն ճրապարակավ ուխտել էր չճանաչել: Նա պետք Է աղոթեր, որ այդ աստվածը դարձներ իրեն չար ճանապարճից։ (Րաֆֆի)

Շղթալակցմանկրկնվող մասը նման է սորումամբ կազմվոգ պարբերույթի կրկնվող մասին (այս մասին տե՛ս «Պարբերույթ» վերնադրի տակ՝ առաջին գրքում), այնքան նման,

որ

եթե նրւն

ճարի նախաբերությամբ կաղմություն, արտաչայտությունը կվերածվի պարբերույթի: Այդպես է ճետնեյալօրինակում, որահզ

մեջ ընդգծված միավորը շղթայակցառաջին նախադասության

ման

դերում է, իսկ "աջորդ երեք նախադասություներում՝տը

բոված պարբերույթի մաս է: Աճա թե ինչու երբ մեզ առաջարկում են միջուկային զենքի ոչընչացման փոխարեն սպառազինություններիմրցավազքը դուրս բերել նան տիեզերք, մենք վճռականորեն ասում ենք «ոչ»: Մենք ասում ենք «ոչ», որովձետն այդպիսի քալլը նշանակում Է միջոցների մի ճոր անմիտ վատնում: Մենք ասում ենք «ոչ», որովոետն դա նշանակում Է աշխարքի վրա կախված վտանգի ուժեղացում: Մենք ասում ենք «ոչ», որովճետն ինքը կյանքն է պատփանջում մրցել ոչ թե սպառազինությունների, ալլ Բանուն խաղաղության ճամատեղ գործողութլունների բնագավառում:

(Մամուլ)

Ավելորդէ ասել,

շղթալակցումը իր պաթետիկության ն պատճառով տեղ չունի խոսակցական, ՀաՃճանդիսավորության որ

սարակ ոճերում: Այն առավել գրավոր, արձակ խոսքի,

Հրասլա-

րակախոսությանմեջ գործառվող ոճական Ճճնարանքներից է:

ԱՍՏԻՑԱՆ

(Բուն. ԽՀ(Ազէ,

լատ.

Շն»,

Ք-ճմտէլօ)

Մեր ճանաչովլությանմնջ աշխարճի իրերն

ու

երնույլթները

ճանդես գալիս տարբերակված ոչ միայն իլննց "ատկանիշներով, այլն Հատկանիշներիքանակային, տարածական, ծափալային Ճարաբերություններով,ֆիզիկական բարոյական տարբեր արժեքներով արժանիքներով: Այս բոլոր տնսակի ճատկանիշներն արտաճայտելու Համար լեզուն ունի միջոցներ (ոծականի Ճամեմատությանաստիճաններ, ճամանիշ բառեր ն այլն): Այսպես, օրինակ, գեղեցիկ, ավելի գեղեցիկ, ամենագեեն

ու

ու

ղեցիկ, էլ ավելի գեղեցիկ, առավելգեղեցիկ, անճամեմատ գեղեցիկ, անեբեակայելիորբեն գեղեցիկ.գեղեցիկ,չքնաղ, շնաշխաոբիկ: Նույն ձնով ժամանակային, տարածական, արժեքային, ծավալի

ն

ֆիզիկական

այլ

Հատկանիշների տարբեր չափեր

տալիս վայոկյան, բռպե, ժամ,

են

շաբաթ, տառի, ամիս, միլիմետո, սանտիմետբ, դեցիմետո,մետո, կիլոմետո.կոպեկ, ոռւբլի. գամ, կիլոգրամ. մառդ, ընտանիք, ժողովուռդ բառերի շարքերը: Այսպիսի դաղափարներըմեր ուղեղում Ճա-

ցույց

օո,

դաո.

մակարգված են իբրն մեծի ն փոքրի, թույլի ն ուժեղի, շատի ն քչի շարքերի մեջ գտնվող միավորներ: երբ խոսքի մեջ այսպիսի շարքերը կամ սրանց ճատվածները միասնաբար դգործաենք զաղավփարինուժգնություն տալու աստիճանի ձներ։Այսպես, օրինակ. լիս

"ամար,

ծում

առաջ

է զա-

Կառուցում էր ոչ թե մի մարդ, մի ընտանիք, մի գյուղ կամ մի քաամբողջ ճալ ժողովուրդն էր կառուցում` որ ու գիշեր, շաբաթներ ու ամիսներ, տարիներ ու տասնամյակներ: (Գ. Էմին) ղաք,--

ձներ

Այս աստիճանում միաժամանակ երկու տարբեր աստիճատի անչատ կան, որոնցից մեկը մառշդ

գաղափարից բարձրագաղափարից մինչն գաղափարը: երկաւ դեպքում էլ աստիճանը վետասնամյակներ բելքի ուռնակներով է բարձրանում՝ փոքրից դեպի մնծը: Ալսիսի աստիճանը կոչվում է վերելքի աստիճանկամ պարզապես Հասկանում ենք վերելքի աստիասելով (աստիճան աստիճան Աճա վերելքի աստիճանի ուրիշ օրինակներ» ճանը): նում

է մինչն ժողովուռդ, իսկ մյուս։՝

օԲ

Երկար, շատ երկար գոռաց, գոռգոռաց Դավիթը, ճայճոյեց, էլ մեռել կենդան չթողեց, ճետո պառկեց թախտի վրա, ձեռները դրեց գլխի տակ ն սկսեց նալել առաստաղի կաթիլքից բազմազան գույներ ստացած ճաքճքած գերաններին։ »(Նար-Դոս)

ու

Արդեն 10 տարի, 110 տարի, 1010 տարի Ես վախենում եմ, Շատ եմ վախենում Բյուրավոր ու բութ Բավատացյալից, Բյուրատեսք ու սուտ ճավատացլալից։ (Պ. Սնակ)

եթե աստիճանի այս ձներում գաղափարի սաստկացումը փոքրից մեծի սկզբունքով է տեղի ունենում, ապա Ճճնետնելյալ օրինակներում աստիճանը ճակառակ սկզբունքով է կազմված, ալսինքն՝ ոստնակներըտանում են մեծից փոքրը բարձրից ցածրի, ուժեղից թույլը: Ես ասում

եմ քեզ՝ Պատվիրանիպես.

ԴոՂ, որ վաղուց ես կոչվում ժողովուրդ, Թեպետ ակամա դեռ ժողովված չես, Տակավին ցիր ես, ցան ես ն սփլուռք,-Դու այսուհետն ժողովվես պիտի Նախ՝ ինքդ քո մեջ, Եվ ապա քո շուրջ՝ Հիշելով, որ այս ջարդ-կոտորածը, նախճիր-եղեռնը Երե՛կ չսկսվեց, երե՛կ չսկսվեց... 5000 տարվա 000 տարվա Եվ 50 տարվա Պատմություն ունի ալդ ջարդ-սպանդը, նախճիր-եղեռնը, Որ չի ավարտվել ն չի ավարտվում... (Պ. Սնակ)

ԹեԵլադիո լեր, աղաչեա,զամենայնճնաբս ճնաբեցիո,քերնս կարասցես զոմանս ապրեցուցանել, ն եթէ զոմանսոչ՝ սակայն կէս մի. ն Եթէ կէս մի ոչ՝ սակայն զեբիբ մասն մի. սակայն տասներբոոդ մի. ն Եթէ ոչ այսպ, գոնէ զմի ոք 'ի բազմաց. ն Եթէ ոչ մի ոք, սակայն զէո անձդ ապրեցուսցես 'ի տանջանաց: (Սաշգիս, պետ.Ճառ զ.) ա.

Վերելքին Հակադիր աստիճանը, որ ճարտասանականգրականության մեջ կոչվել է վայբէչէի աստիճան(՛Ճ4Ա«Նվօն), գրականությանմեջ ճազվադեպդործառվող ձներից է:

ԱՌԱՎԵԼՈՒՄ

(Բուն. ԾլւՓգժւօ--- արտաճալտում, դրսնորում, լատ. Բողքհոշ:5)

Առավելումըոճական Հնարանք է, որի օգնությամբ խոսողը

դրեսորում է իր զգայություններն

ու

ապրումները միանգամից

Հնարավորին չամի ուժեղ, առավել դիպուկ, առավել արտաճայտիչ լեզվական միավորներին դիմելու միջոցով: Այնինչ-որ ընղՀանրություննեք ունի ատտիեանի«ետ, քանի որ ե՛ աստիճանի

ն՛ առավելման ձեերում գործ ենք

ունենում ւո արաստիճան ՞ոձնում մանիշների Հեւ: եթե աստիճանի աստիճան Սակայն աստիճան Ճաջորդաբար առնվում են թույլից ղեպի ուժեղը, ստորինից դեպի վերը, քչից դեւի շատը (կամ չակառակ կարգով) գնացող Ճասկացություննեեր արտաճայտող բառերը, ապա վելման ձնում միանգամից առնվում է տարաստիճան Ճոմանիշչներից ամենաուժեղը (կամ ամենաթույլը), ամենաշատը (ամեառ

առաչ

նաքիչը), ամենադիպուկը, ամենախոցողը ն այլն, այսինքն՝ տարաստիճան Հոմանիշների ծայրաթնային գաղափարներիցժիսսյն մեկը: Այդ ցույց տանք ճետնյալ օրինակով. Իվան Գրիգորիչը չէր լսում նրանց: 0գնեցե՛ք... շտապեցեք... ես փող կտամ...

ճասցրե'ք, ի՞նչ ջուր եք սառել... անպիտաններ... ջանդեցիք դուք իմ տունը, սրիկաներ... գողեր... ավազակներ,-- անդադար Բալճոյում էր նա մշակներին, շվարած այս ու ալն կողմ վազվզելով »(Շիրվանզադե) --

Ընդզծվածբառերով կապակցություններով այստելզ արտաճայտվածնն հվան Փրիգորիչի՝ մշակների նկատմամը ուննցած ամենաուժեղ զդայությունները։ Սրանցից յուրաքանչյուրը ու

մշակներին բացասաբար բնուցաղդրող այսպես կոչված շառաստաղային» ճասկացություն է, որից ավելի ուժեղը կամ դիպուկը հվան Փրիգորիչի ճամար տվյալ պաճին չկա: Նկատենք նն, որ այս Ճճասկացությունները միմլանց նկատմամբ Համանշային Ճճարարկրության մեջ չեն, Հետնաբար ն աստիճան չեն կազմում: ի տարբերություն աստիճանի, որի մեջ լինում են առնվոզն երկու ստորին ն նրան ճաջորդող ոտնակները, առավելման հնչ որնէ ոտնակ չկա (լինելու դեւլքում ձեր կվերածվեր աստիճանի): Այս Ճճանդամանքընկատի ունենալով՝ առավելումլ, կարելի կլիշարքում, բայց քանի որ առաներ դնել փոխակերպություննեերի Վելման ճամար փոխակերպությունը պարտադիր պալման չի Ճանդիսանում (վերը բերված օրինակում այդպիսին են անպիտաններ,գողեր,սբիկանեո), ալդ պատճառով էլ այն դնում ենք ձների մեջ, որտեղ նա մերձավորություն ունի աստիճանի 4Ճետ՝ այնքանով, որթանով որ ճոմանշային շարքից մաքում ընտբրվում, բայց առնվում է միայն ծայրաթնային (Փայրաճեզ) ղոդափարը:

արԱռավելումը, քանի որ խոսքին Ճուղո:կանություն տաճայտչականությունտվող ամենակարհոր ոճական ձենրից է,

սլատմառով էլ առաջին չերթին Հանդես է գալիս դեղարվեստական խոսքում ն ավելի ճաճախ փոխաբերաբար դործածված բառերով, որովճեսն տարաստիճան ճոմանիշների շարքում սովորաբար առավել ուժեղ գաղաւսարներն արտաչճայտումեն փո խաբերաբար դործածվածները: Այա մի երկու օրինակ. այդ

Պապանճմեց նուլնպես ամբոխը մեխված, Ոչ ոք ծպըտալ չի Բամարճակվում, Մենակ մի ճոգի անզուսպ կատաղաձ՝ Հարալ Է կանչում, երեսը պոկում: Մեռած չոբանի պառավ նանն Է նա՝ (Հ. Թումանյան) Ցավից խելագարբառաչում, լալիս... Նա ձեռքը տարավ դեպի կուրծքը, սեղմեց բորբոքված սիրտը, օր ներքին վրդովմունթներին։ Արտասուքը փոքր-ինչ ճանգստոթւյյուն տա ճեղեղի պես թափվում էր տառապյալ աչքերից, բայց սրտի կրակբ շի(Րաֆֆի) ջուցանել չէր կարողանում:

Հրաշբ-աղջիկ,գիշերների թագուճի,

ճառագայթող քո աչքերով դու եկար, Ոսկե բոցով լցրիր Բոգին իմ տկար, Հրաշք-աղջիկ, ցնորքների դիցուճի...

(Վ. Տերյան)

Առավելումըուժեղ ոճական Հնարանք է դառնում այն դեպքում, երբ խոսքի կարճ ճատվածում տեղի է ունենում նրա կուե տակումը, կամ խոսբն ամբողջությամբ կառուցվում է ոճական այս Ճնարանքով: Հատկապես վերջին դեպքում խոսքը ձեռք ն արէ բերում մեծ ուժ ու պաթոս, դառնում կրքոտ, ազդու տաճայտիչ, ճանդուգն, ճամարձակ ու առնական: Այս տեսակետից Պայ գրականության մեջ մի եղակի ստեղծագործություն է Ա. իսաճակյանի«Աբու-Լալա Մաճարի»Հանճարեղ պոեմը: 1րքջված ապականված աշխարճի ն մարդկանց այլանդակ բարբերի ու օրենքների դեմ՝ բանաստեղծն իր բուռն կրքերի, պոռթկուն, փոթորկուն ու ճորդուն զգացմունքների Հեղեղն արտաճայտել է 2ճիմնականում առավելման միջոցով: կարելի է ասել՝ «Արուկալա Մաճարին» առավելումների տարբեր արտաճալտությունների (առավելում չափաղանցությամբ, առավելում փոխաբերությամբ, առավելում Ճճամեմատությամբ, առավելում իմաստախոսություններով նե այլն) մի մարգարտաշարէ: ԱՀա մի ճատված այդ պոեմից.

Ի՞նչ

Է ամբոխը-- մեծ Բռնության խարիսխ,

ն՛

ճիմարն Է նա, ոգին Բալածող ն տարրը`չարի, սուր երկսայրի, ն' զայրույթի մեջ գազան

վիթխարի: Ի՞նչ Է ճամայնքը-- թշնամու բանակ, ն անճատն ալնտեղ անշղթա գերի, Ե՛րբ Լ հասդուրժել Բոգու թռիչքին ն սլացումին վսեմ մտքերի: Նողկալի համալնք, հեղձուցիչ օղակ, քո լավն ու վատը--- աճեղ խարազան, մկրատ բոլորին խուզող` միաճավասարն միանման: Ատում եմ, ավաղ, ն ճալրենիքը-- պերճ արոտավայր Բարուստների ցոփ, Որի ճողն արնոտ՝ անդուլ հերկողբ չոր քար Է կրծում իր Բացի Ռանդեպ:

Մի

անճուն

Ի՞նչ

Է

օրենքը,-- մարդկանցից օրճնած, բիրտ ուժեղների

ալդ

սուրը

դաժան,

Անզորի գլխին կախված հճավիտյան,խեղճին խողխողող, ճզորին

պաշտպան: օրենքները բոլոր զայրույթով ատում եմ, ատում, Գարշ իրավունքով բռնաբարում են ն գարշ օրենքով լլկում ու մորթում: Յոթն անգամ աճա ատում եմ, ատում իշխանությունը-- սերունդներ լափող, Անճագ վաշխառու, անկուշտ ձրիակեր, պատերազմների ճավերժ

Ե՛վ իրավունքը,

ն'

"Բերլուրող:

Սնցած դարերի, գալիք դարերի մեծ դաճիճն Է նա ն մեծն ավազակ, Իր անցած ուղին՝ ոճիր ու նախճիր, սարսափներ վիժող, ոխակալ ոճմակ: Նա ճրեշի պես կրծքիս Է նստել, բռունցքն Է աճեղ սեղմել ճակատիս, Եվ ամեն քայլիս շղթա Է զարկել, փականք Է դրել լեզվիս ու մտքիս: Նա փշրում Է միշտ մեր ուսերը վար, ամեուր ճասնում, ճզմում Է մարդուն Եվ իրավունքի դաժան անունով բյուր կառափներից բուրգեր Է կերտում: Եվ ամեն ինչ Է իշխանութլունը-- իրավունք, օրենք ն արդարություն. Նա ինքն Է խիղճը ն չարն ու բարին, իսկ դու գերեզման, դու՝ ոչնչություն: Եվ նզովում եմ իշխանությունը ճազարաճիրանմոլի բորենին. Իր ամեն քայլը՝ արյունի ճնձան, ուր տրորում Է ծերին, մանուկին:

Առօրյախոսքում ասածին աղդուություն

մարդիկ առավելման

նիժելիս։

էն

դիմում Հատկապես

աալու

նպատակով

Ճայչտոլելիս ու

ա-

ԲԱԶՄԱՇԱՂԿԱՊՈՒԹՅՈՒՆ

(ճուն. Ա01ՆօԾՆԽծ6405, լատ.

Շօ1իքոէլս)

շաղկապների (աՃամադասական Քազմաշաղկապությունըտ

ռավել Հաճախ

ն

շաղկապի) Տաճախական գործածությամբ

ա-

Ստ. Ագոնցը կոչել է բազմստոդություն:

եկած ճարտասանականձենն է: Ոճական այս Հնարանել ձզում-բաց է անում խոսքը, այն դարձնում ավելի ւտարածադարձնում Հանդարտ գործողությունները կան բաղզմամասնյա, ու ու վեչ բնույթր: դանդաղընթաց,խոսքին տալիս ճանդիսավոր ռաչ

ու

Այսպես, օրինակ,

Եվ երկյուղած ուխտավորների անծայր քարավանները տեսավ, աու երգով Մեքքալի դարբասների առաջ նրանց ծունկի գալը: Եվ տեսավ Մսրա աշխարի հնագեղ ճրաշքները ն կապույտ ծովերի ծփուն բլուրեղը։ Եվ Դամասկոսի թավիշ աղջիկներին, լուսնկա մարմնով, որոնց երկար ու քնքուշ ձեռները մանյակի պես փաթաթվել Էին երիտասարդ Սաադիի պարանոցով: (Ա. Իսաճակյան) Նա փշրում Է միշտ մեր ուսերը վար, ամենուր Բասնում, ճզմումԷ

ղոթքով

մարդուն, Եվ իրավունքի դաժան անունով բյուր կառափներիցբուրգեր Է կերտում: Եվ ամեն ինչ Է իշխանությունը-- իրավունք, օրենք ն արդարություն. ա ինքն Է խիղճը ն չարն ու բարին, իսկ դու՝ գերեզման, դու՝ ոչնչություն: Եվ նզովում եմ իշխանությունը` Բազարաճիրան մոլի բորենին. Իր ամեն քարը՝ արյունի հնձան, ուր տրորում Է ծերին, մանուկին: (Ա. Իսաճակյան)

չի նշանակում շաղկապների Բաղմաշաղկապություն

սու-

է դառնում այն կական կուտակում: նախադասությանմեջ բովանդակության դեքում, երբ խոսքի ու քերականական կապի տնսակետից որեւ դեր չրատուրելով Ճճանդերձ ծառայում է խոսքի գեղագիտությանխնդիրներին՝ կամ այն զգայական ո"լատրանքը,որի մասին ռաջ բերելով այս խոսք եղավ վերը: ԱՀա բազմաշաղկապության նս երկու օրինակ՝ Մեկը ՌՒ-ով, իսկ մյուսը՝ԵՎ-ով ն ՈՒ-ով միաժամանակ. ձն Բաղզմաշաղկապությունը ու

ա-

Իսկ իմ ծուխը երբեք Ու կմեկնեմ հեռու,

դու

չես տեսնի...

Ու կմեկնեմ անդարձ, Ու կնստեմ մարդկանց սրտերին մոտ,

Որ տաքանամ մի քիչ նրանց բարությունից, Եվ տաքանան մի քիչ նրանք իմ բարկ սիրուց:

(Պ. Սնակ)

Ու մութ էր շուրջս, ն խավարն անճուն,-Իմ խաբված սրտում՝ մթամածգիշեր.

Եվ պաղ, ն ծանր, ծանր որպես քար, Եվ տաղտկությամբլի ն անվերջ երկար, Անծիր ու անճուն-Ու ոչ մի ճեռվում լույս չէի փնտրում...

Եվ ճամր էր ընդմիշտ աշխարհնինձ Բամար-Եվ օտար ն մութ.-Ես ընկած Էի անզոր ո: մոլոր, Եվ ճավետ մենակ ն անդարձ մենակ, (Վ. Տերյան) Անանուն, անճալտ, անծանոթ Բեռվում։

սոսկ գրական խոսքի Քազմաշաղկապությունը

երնութ

է.

այն գալիս է Աստվածաշնչից:ծին Քի մեջ անկախ նախադասությունների, ինչպես ն միավորյալ նախադասությունների միմյանց կապումը Ն շաղկապով: ԱՀա մի փոքրիկ Հատված «Մնացորդաց»գրքից. կտակարանինբնորոշ է խոս-

Եվ այս Է Սողոմոնի դրած հիմը Աստուծո տունը շինելու ճամար. երկայնությունը նախնի չափով վաթսուն կանգուն, ն լալնությունը քիսան կանգուն: Եվ առաջի սրահի երկալնությունը տան լայնության Բամեմատ քսան կանգուն էր, ն բարձրությունը ճարյուր քսան. ն նրան պատեց ներսից մաքուր ոսկիով։ Եվ մեծ տունը ծածկեց մայր փալտերով, ն նրանց պատեց լավ ոսկիով, ն նրա վրա Քանեց արմավենիներ ն շղթաներ: Եվ տունը պատեց պատվական ակունքներով շքեղության ճամար. ն ոսկին Փարուիմի ոսկի էր։ Եվ տան գերանները, սեմերը, նրա պատերը ն նրա դոները ոսկիով պատեց, քերովբեներ քանդակեց: (Գլ. Դ)

ն

պատերի վիսւ

Դժվարչէ նկատել, որ այստեղ կա սոսկ արտաճայտման անսսվոր եղանակ, բայց ոչ ոճական չնարանք, այսինքն՝ ձն, ոըի մասին խոսք եղավ վերնում։

ԲԱԶՄԱԼԾՈՒԹՅՈՒՆ

այնպիսի Բազմալծությունն

ճարտասանական ձն է, որն արդյունք է նախադասության միավորյալ անդամների կրկնության, ըստ որում այդ կրկնությունը տեղի է ունենում որնէ բառի (շաղկապի, կապի, բայի ն այլ խոսքի մասերի) օգնությամբ: նախադասության կառուցվածքը դառնում է Բազմալժությլամբ բազմամասնյա բազմակողմ, խոսքը քափ է ստանում, դառնում ն շեշտակի Աշա բաղզմալծությանօրինակներ. աղդու ու

ւմ.

(ւլարագալական ճարաբերություններ). կապերով

ալն ատեն` միայն ճասկացվեցավ, որ մարդկություն, ազգ ն ճալրենիք բառերը բառարանները լեցնելու ճամար շինած բառեր չեն, ալլ ամեն մարդու ստքին մսջ, սրտին մեջ, Բոգվույն մեջ երկաթյա տան (Հ. Պարոնյան) ռերով անջինջ կերպով դրոշմելու բառեր էին:

Բուլլ-բույլ, բուրավետ, շարժվեցին դեպի կողմերը Բեռու, Գոճար ցողելու, ծաղկունք բուրելու, բուրմունք խնկելու Մինչն Միջագետք, մինչն Ասորիք, մինչն Ծովն Հալոց, Մինչն Հելլեսպոնտ, մինչն Պոնտոսի ափերն ալեկոծ: (Հ. Թումանյան)

(խնդրային Ճարարհրություններ) Մի առանձին խորամանկություն Է պետք ճասկանալու ճամար, թե մարդկանց կենսապայմաբների ճետ, նրանց ճՃասարակականճարաբերությունների ճետ, նրանց ճասարակական կեցության ճետ փոխվում են նան նրանց մտապատկերները, ճայացքները ու ՄԲասկացողությունները, մի խոսքով նրանց գիտակցությունը: (Կ. Մարքս ն Ֆ. Էնգելս, Կոմունիստ. կուս. մանիֆեստ, 1952, էջ 60) Կար ժամանակ մը, ուր խավարը լուստ դեմ կը կռվեր, տգիտությունը գիտության դեմ, անցյալն ապառնիին դեմ, սուրը գրչի դեմ, ատելությունը սիրո դեմ, կրակը ջուրին դեմ, միսը բանջարեղենին դեմ:

-(Հ. Պարոնյան)

Շա

բ

ղկապներով.

արատավորեցիր թե՛ թագավորի մեծությունը թե՛ մարդու առաբինությունը: (Րաֆֆի) Այն երկրում, ուր դու մի օր լացիր Ու մորմոքացիր ալն սն բոցում-Սճա գարուններ արնածինճ Ու շռինդ, ու վառբ, ու կառուցում: (Ե. Չարենց) Ու աչքերում նրանց կապույտ, ուր իջել Է գիշերը մութ-Հազար բողբոջ կա կրակոտ, ու արշալույս, ու առավոտ: --

Ամո՛թ քեզ, Շապո՛ւն,

ղու

ն

(Ե. Չարենց)

զ.

Դնրանուններով.

կարդում են Բսվց մինչն այսօր մեր եկեղեցիներում սուրբ գիրքը ն աղոմեր եկեղեցիներում այսօր լեզուներով, մինչն Բունաց ասորաց թում են օտար լեզուներով: Ո՛ր զյուղացին, ո՛ր քաղաքացին, ո՞ր ճայը ԲՔասկանում Է այդ լեզուները: Եվ այդ դրության մեջ ի՞նչ լույս, ի՞նչ կարող էր տալ եկեղեցին ժողոբարոյական կամ հոգնոր ուղղություն Է միալն ծեսեր ն լսում Է իրան անճասվըրդին, երբ նա տեսնում (Բաֆֆի) կաճալի ձալներ: դ.

Բալով. Ջվալ չունենք, չաթու չունենք, Ոչ սամոտեն, ոչ պարան, Այսպես աղքատ դեւ եղած չենք, (Ղ. Աղայան) Կտրվել Լ ամեն բան:

4Դ7

«4

ՀԱՊԱՂՈՒՄ

ռօ ..ծ6էօ",լատ. Ք6էոժՅէլօ, ճան Տստքծոտ10,

ՏԱՏԼՇՈԼՒՅԼ0)

(ճուն.

որն անցյալի չալ ճարտասանությանմեջ կոչՀապաղումը, վել է կախում, խոսքը ճետաքրքրական տռլավորիչ դարձնելու ոճական ճնարանը է, որն ունի երկու դրսնորում, երկու տեսակ արտաալատություն: Հասլաղմանառաջին արտաճայտությունն այն է, սր ունկընդրի կամ ընթերցողի չնտաքրքրությունը գրգռելու նսպատակով արտաճայտվողնիր ասելիքը ճաղորդում է ձգելով, դանդաղելով, դիմելով միջաբանությունների՝ միջակա ճամառուռ ո"լատմությունների, այսպես կոչված քնարական զեղումեերի, նյութի ճնտ անմիջապես չկապված երնույթների, իր խոսթը հրկարացնում Հատկապես այն դեպքում, երբ անչրաժնշա է բանն ասել անճապաղ, անմիջապես, միանդամից։ իր ասելրիջն ու

եղանակով ձգելով ն ունկնդրի կամ ընթերցողի Համբերությունը ճՃնարավորին չափ լարելով պատմողը զրգոում է նրա Ճետաքրքրությունը,ոլալեսզի ասվածը ճնչի ավելի տպավորիչ, անսպասելի կամ կարնոր: Ոճական այս «նտրանքին առավել Հանդիպումենք գեղարվեստականգրականության ժնչ։ Այսոլիսի ճապաղման Հիանալի օրինակներ է տալիս Հ. Թումանյանը պոնհմում: Աճա երկու օրինակ Ճիշչալ պոնմից. «Անուշ» այս

Եկավ վիթխարի ծերունի մի մարդ, Կանգնեց վրդովված տղերանց միջին, Մատը դեպի ձոր մեկնելով ճանդարտ Էսպես նա պատմեց՝զոռ տալով չիբխին: --

Դեռ

Էս գիշեր, կեսը կըլներ գիշերվա, չէի կպցրել աչքս տեղի մեջ.

Քունս

էլ Է կորել, ջանս էլ էն վաղվա, մի բանից մնացել եմ խեղճ... Հա՛, հալալ կեսը կըլներ գիշերվա, Շունը վերկացավ էս կռան վրա. Հել-ճե՛լ, կանչեցի,ձեն տվող չելավ. Շունը գազազեց, շունը վեր կալավ... Հե՛լ գիդի, ասի ինքս իմ միջում, Ի՛նչ Է մնացել առաջվան տղից. Քնում էի վաղ մենակ արխաջում, Մի ճեն լսելիս վեր թոչում տեղից... Էն էի ասում, քնել չէի դեռ. Կլիներ դառը գիշերվան կեսը, Ամնն

Երկու մարդկալին սն

կերպարանքներ

Շան առջն փախած՝`ցած իջան դեսը...

Աղջի՛, Վա՛րդիշաղ,թե հոգիդ սիրես, Մի գարիդ գցի'ր, տես ի՞նչ Է ասում. Աչքս խավարի, տեսիլ դառնամ ես,-Տեսիլք եմ տեսել գիշերս երազում: Մի մութ ձորի մեջ, մի նեղ ձորի մեջ, ԱնբախտՍարոլի ոչխարը կանգնած՝ Լեզու էր առել ու խաղ Էր կանչում, Ու խաղ Էր կանչում ձեն ձենի տված... Մի գարիդ գցի՛ր, թե որդով խնդաս, Էս երազն իսկի ես լավ չեմ փորձել. Ողորմած աստված, քու դուռը բանաս, --

Քու

ոտի ճողն ենք-- դու ես ստեղծել... Անբան գառները մութ ճորի միջին Խաղ Էին կանչում ու ձենով լալիս, Սարոյի նանն էլ նրանց առաջին Աղլուխ էր առել ու պար էր գալիս...

երկրորդ տնսակում ժիջաբանություններ չեն Հապաղման լինում: Խոսողը կամ գրողը իր ասելիքը «աղորդում է այնպես, որ խոսքի մեջ կարճ դաղար տրվի այնպիսի տեղում, որին անմիջապես պիտի Հետնի խոսքի ընթացքից ու իրերի տրամաբանությունից բխող Հետնությունը։ Այդ դաղարը (գրավոր խոսէ կախման կետերով) տրվում է, ոքջում այն ւարտաճայտվում պեսզի ունկնդիրը կամ ընթերցողը, խոսողից առաջ ընկնելով՝ ճետնությունն ինքն անի: Սակույն այդ կարճ դադարից «ետո մինչ ունկնդիրը կամ ընթերցողը կմւոմտա, խոսքի ճեղինակը ինքն է ասում ճեսնությունը, որը լինում է կա՛մ սրամիտ, կա՛մ արտասովոր, երբեմն էլ Համարձակ կամ Հանդուգն, բայց միչտ անապասելի: այլս երկրորդ տնսակին մեր պոհզիայում ՃաՀապաղման Ճախակի է դիմում Պ. Սնակը ինչոլես «Անլոհլի ղանգակատուն» ճրաշագեղ պոնմում, այնպես էլ իր մյուս սսեղծագործություններում: Ստորն տալիո ենք այսպիսի ճապաղման երկու օրինակ Ց. ՍնակիՃիշյալ պոեմից. Խոցեցին ու ջնջեցին, Հատեցին ճաստ ու բարակ, Հոշեցին ու տանջեցին, Փշրեցին, տվին կրակ, Վաթեցին արյուն-արցունք, Ներկեցին ձոր ու բարձունք, է 22

Քանդեցին երկինք մի լուրթ, Մորթեցին մի ժողովուրդ,

Հացառատ մի ողջ աշխարճ Սարքեցին փշրանք-նշխար. Սողրբ նշխար՝ շան բերանում,--Ուզեցին մեկ ճայ թողնել, Եվ ալն էլ... թանգարանում... Գարուն ա, ճյուն ա արել... --

Դու` Դու՝

Պոլի՛ս... Պոլիս...

ճետերա--- տիկին--- խանում, պչրուճի մի կախարդիչ,

Արմավալանջ,նոճեթարթիչ, Մարմարալիպարեգոտով, Բոսֆորականկապույտ գոտով, Մաճիկաճոնք,արնաչլա,--

Մի զգլխիչ սիրավաճառ՝ Դեմքով բարի, իսկ սիրտը չար, Որ Բնազանդմեր ընտանուց մեզ սառեցնում, Իր մատներին՝ ուզածի պես պարեցնում, Շղթայլումէր ոչինչ չարժող մի ժպիտով, Մի ժպիտով, Որ շատ շուտով Պիտի բաշխեր ուրիշ մեկին,-Շա՛տ ճասկացող, Քի՛չ զգացող՝ ՍԾնսե՛ր,անկի՛րք-- լոկ շաճադե՛տ, Լոկ ճաշվարա'ր-- խելոք մի կին, Որ ո՛չ կարգին մոտն Է տանում, Ո՛չ Էլ գոնե կարգին վանում, Եվ... մեզանից ամենամեծ ճաջողակին, Որ կարող էր Բյուզանդիոնումդառնալ կեսար, Դարձրնում էր շա՛տ-շա՛տ... միալն խեղճ տնփեսա...

այս Հապաղման

անսակը այն պատճառով, որ սրամիտ է, ճնարադիտական ճնարամտական, ունկնդրի (ընթերցողի) վիա թողնում է ուժեղ տպավորություն, պատճառում նրան դեղագիտական 4աճույք բավականություն: ձնի Հապաղման այս երկու արտաճայտություններիմիջն, ինչպես կարելի է դատել բերված օրինակներից, ընդճանթությունը ձնական է. եիկու դեպքում էլ բանն ասվում է ոչ անժիջապես ու անչապաղ, սակայն էությամբ դրանք տարբնի էն միմյանցից: նքե մի դեպքում ճապաղումը(դանդաղումը)առաջանում է «ճեղինակայինմիջարանություններօվ, ապա մյուս ու

ու

(27

է տալիս, ճնարավորություն ընձճեդեպքում ճեղինակը դադար ռելով իր ունկնդրին (ընթերցողին) կռաչելու ասելիքը, սակայն անմիջապես էլ ինքը կանխում է նրան՝ տալով խոսքի ընթացՔից դժվար կռաճելի կամ ավելի ճաճախ անկոաճելի ղզաղավփարը, ինքը միշտ մնալով իր ունկնդրից (ընթերցողից) բյորձր մակարդակի վրա, որով հ նրան «մայքով է տրաժադրում իր հր-

կատմամբ:

ԶԵՂՋՈՒՄՈՎ ԿԱՋՄՎՈՂ ԶԵՎԵՐ

Զեղչումով առաջացող

ձները կազմության սկզբունքով ճավելումով կազմվող ձների Հակապատկերն են ներկայացնում: Այսպիսի ձներում ղեղչվում է ըառ, կապակցություն կամ արտաճայտություն, սակայն Հասկացվում է մտքից ու կառուցվածՔից։ Ոճականղեղչումը, ինչպիսին էլ լինի այն, խոսքին ուժգնություն տալու միջոց է: Փոլություն ունի Ճարտասանական զեղչման վեց կարնոր տեսակ՝ զեղչում, լռություն, անցում, խոն ճականություն,կամոջակապ անշաղկապություն:

ԶԵՂՉՈՒՄ (Բուն. ԽԽԽԵւֆւ»,լատ. ՋՇԱՇՇուՏ)

Ձեղչումն ընդճանուր լեղվական երնույթ է, լեզվի

ճամա-

տոտության միչջոց, այն պայմաններից մեկր, որի Հետնանքով է մնում խոսքն ազատ ավելորդություններից։ Խոսքը կառուցվում է այնպես, որ արդեն խոսքային իրադրությունից Հասկանալի ճասկացություններն ու գաղափարները, եթե դրանք Ճասոուկ չեն իբրն ձներ բաշնշտվածություն չունեն կամ անճրաժեշտ տարրեր, չկրկնվեն ղադրող չծանրաբեռնեն մեր լանլիքն միտքը: Զեղչումները երեք տեսակ են լինում` քերականական, տրամաբանական կ ճարտասանական:Քերականականզեղչումներն ուսումնասիրվում են քերականության դասընթացում, տրաու

ու

մաբանական զեղչումները՝ տրամաբանության դասընթացում՝ մտաճանգումների բաժնում: Թե՛ քերականական ն թե՛ տրամաբանական ղեղչումները ծառայում են խոսքի ճամառոտության զեղչումը տարբերվում է նախորդ նպատակին: Ճարտասանական հրկու ղեղչումներից մի կարնոր առանձնաճատկությամբ.ճար428

տասանակածզկղչումն արվում է գաղափարինուժգնություն լու նպատակով, այսինքն այն կապվածփէ ճույզերի արտաՏայտման 4ետ։ Այսոլես, օրինակ. ատ-

Վա՛լ, ձեզ մատաղ, ասլան շունս, (Հ. Թումանյան) տեղս, տունս:

--

Իմ ապրուստս,

Այստեղ ընդգծված արտաճայտության մեջ կա զեղչում, որի ճետնանքով ասվածը դարձել է խիստ Ճուղական։ եթե քերակունական զեղչումը թույլ է տալիս զեղչված բառի ճիշտ վերոականդնում (ես գնացի նախադասության գյուղ,իսկ նա՝ քաղաք մեջ վեղչված բառն է՝ գնաց, բայց ոչ մեկնեց, սլացավ ն այլն). աղա ճարտասանականզեղչումը թույլ է տալիս մեկից սովելե Ճամանիչ իմաստների վերականգնման «Հնարավորություն: Այոտեղ ասլան ջունս կրող է նշանակել սպանեցին,նարատակվեց, ինչ օոի գցեցին,ինչ եղավ, ձեռքիցսգնացասլան շունս ն այլն, ն սչ ոք չի կարող պնղել, քն դրանցից որն է զեղչված: Սո Ճճենցճարտասանական վեղչման տռանձնաճատկությունը է, որը մեղ թուլ է տալիս չողեբանորեն մեր մտբում վերականդնել զաղավոռըը: ենթադրվելիք ամննաուժեղ կամ նղպատակաճարմար Ճարտասանականղնեղչումը խոսքը դարձնում է կտրուկ, Հատու, անառարկելի, ինչսլես ալդ տեսնում ենք ճետելալ օրրնակում. Իսկ նթե ալս մեծ վկալությունից ճետո ուրիշ բան ճարցնես, անավասիկ պատրաստ ենք՝ մեր ամբողջ մարմինը քո ձեռքը տված. արա շուտով՝ ինչ որ կամենում ես: Քո կողմից տանջանբ, իսկ մեր կողմից ճանձնառություն. քո սուրը ն մեր պարանոցները: (Եղիշե, Վարդանին ճայոց պատերազմի մասին)

Ձեղչումը Ճուղականխոսքի տարը է: նրան ղիմում են մարդիկ ալն դեպքում, երբ Ճճուղվածեն լինում կամ ցանկանում են «Մարո» սլոնմում Ճույվ առաջ րբեբել։ Ալսպես, Հ. Թումանյանը գրում է.

--

Դուրս իմ տնից, սներես,

Ետ չնալես դեպի մեզ:

Այստեղ չափազանց մեծ Ճույզի թելադրանքով է Մարոյի ճայրը դիմում զեղչման: Դժվարչէ Ճամողվել, որ դուոս իմ տնից շատ ավելի ուժեղ է արտաճայտում ճոր ղայրույթը, քան ելն լիներ՝ դուս եկ, ղութս գնա, նույնիսկ՝ դուրս կոշիո: Նույն բանն կնք անսնում նան Ճետնլալ օրինակում. Լք

9--389

Վալ, ալս անիծածները կարծես խոսքը մեկ են արել, որ գրեն քաճանաների, տիրացուների ն Բոգաբարձուների մասին... Քաճամա ն տիրացու, տիրացու ն ճոգեբարձու, Բոգերարձուն տիրացու... Կարծես թե Էլ ուրիշ բան չկա գրելու, ես ձեր... (Նար-Դոս) --

է

Զեղչված Ճանդիմանությունը քե Հայչոյանջն ավելի ուժեղ

քան ըմբռնվում,

երնի այն ասվեր, որովճետն չասվելու դեսլքում Ճոգեբանորենամենաուժեղնէ առնվում: Այն պատճառով, որ վեղչումը գաղափարի ուժեղացման արտաճայտման միջոց է, կոչերն լոզունգները «Հաճախեն կազմվում զեղչումով: Ձեղչումը ժողովրդական խոսքի սիրած ճարտասանական ձնեերիցէ: Գոյություն ունեն մեր լեզվում զեղչական բազմաթիվ ն դարձվածներ, ինչոլես՝ ի՛նձ ինչ, քե՛զ արտաճալզտություններ ու

ինչ, նբա՛ն ինչ. աստվածվկա. զէլ ներքերդու: սա

ո՛ւո,

նա ո՛ւ.

ա՛յ քեզ բան. ա՛յ քեզ օյին. Կիկռն. վերե աստված,

էն Կիկոն, զել էն

ԼՌՈՒԹՅՈՒ

ւֆւշ--

լատ.

բաց

ՔՐՀՇէՇրոոլՏ5109

թողնելը,

Լռությունըզեղչման

նման ճարձներից է, արտաքուստ տասանականզեղչմանը, սակայն այն տարբերությամը, որ լոուոճական ճնաթյամբ չուլզեր չեն արտաչայտվում: Լռությունը է րանք ասվածին ուժգնություն տալու ամար: Այսպես, օրինակ.

Ինչի՛ց է, պապի՛, այսքան ճոխ երկրում, Իճչպես ասում ես, դժվար եք ապրում, Վարճձատրությո՞ւն չեք ստանում Բողից, --

Թե՞

նեղություն Է գալիս մի տեղից:

Մեր նեղությունը... քեզ ինչպես ճալյտնեմ, Թող ճաստատ լինի մեր թագավորը, Ես ընչի՞ տեր եմ, խոսեմ նրա դեմ, (Հ. Թումանյան) Բալց աստված կտրի մեր քաշած օրը։ --

Այստեղ զրուցակցի Հարցմանը տրված պատասխանումծեն ակրունին լռության է տալիս նեղության պատճառը, բայց

նարկով ճասկացնել է տալիս, թե ումից է գալիս այդ նեղուէ նեթյունը։ եթե ծերունին անմիջաբար ասեր, թե խագավորն ղության պատճառը,ապա ասվածը չէր թողնի այն տսլավորու130

թյունը, ինչ որ լռության միջոցով ասվածն է: եւությունն, ի տարբերություն զեղչման, ճարտասանականկեղծիք պարունակող ձե է։ Այստեղ ճարտասանականկեղծիքը այն է, որ ցույց է տբրվում, թե չի ասվում լռության տրվող գաղափարը, բալց ն միաժամանակ ասվում է, սակայն ուղղակի ասվելուց շատ ավելի ուժեղ է ասվում: Ճարտասանական այդպիսի կեղծիք կար Թումանյանից բերված օրինակում: Այդպիսի կեղծիք կա նան Հենյալ օրինակներում. Ալժմ ես արճամարճում եմ Քալիին էլ, նրա եղբորն Էլ: Նրանց ծնողների մասին խո էլ չեմ ասում: (Նար-Դոս) Դուք տեսե՞լ եք՝ ինչպես են վարժվում զինվորները թշնամուն սվինաճքարելու.չուլուփալասով լցված մի տոպրակ են կախում ն ճրացանի աճա՛ սվինով ծակում ճա ծակում.-ձեր դութ-ը, ձեր թշնամին, ձեր լոթնգլխյան դնը։ Զեմ ճիշում Դոն-Քիշոտի ճողզմաղացները,որպեսզի չվիրավորվեք, թեն Դոն-Քիշոտը վերին աստիճանի անկեղծ ն անպալման լավագույն ձգտումներով խելագարվածմի ասպետ էր: --

(Նար-Դոս)

Ճարտասանական կեղծիքն

այս

օրինակներում իրացվել է

էլ չեմասում, չեմ ձիշումկապակցություններով, քանի վածից

որ

աս-

ավելի ուժեղ ասել ուղղակի ձնով անճնար կլիներ: Լռության Ճարտասանականկեղծիքի այսպիսի արտաճայտություններ են նան՝ ավելոոդէ ասել, ավելոոդենք ճամարում շատ

ճիշել (ճիշատակել,նշել, ասել), շաոբժե ճիշատակել,չաոժե այն էլ ասել ն այլն: ԱՆՑՈՒՄ

(Բուն.

16.

Անցումը կա զեղչման

«0640.6-- անցում, վրալով անցնելը, լատ. ԴԼՃոտ1էլօ) ձնե

է:

Ոմանք այն միացնում

են

լոու-

թյանը, որովճետն անցումը նս ըստ էության լռություն էւ Սակայն սկղբունքային տարբերություն գոյություն ունի այս երկու տեսակ լոությունների միջն, որի ճետնանքով էլ մենք նս, Հետնելով որոշ ճարտասանների, անցումը բաժանում ենք լոությունից ն ներկայացնում իբրն առանձին ձե. եթե լռության դեպթե մի քում ասելիքն այնուսմենայնիվ ասվում է (ակնարկով, ապա անցման դեպքում ասելիքն իսկապեռ չի այլ ձնով|), վում, այլ թողնվում է ունկնդրին կամ ընթերցողին՝ իր երնեակայությամբ պատկերացնելու չասվածը: Աշտա մի օրինակ: Հ. աս-

պոնմում նկարագրելով ռաղարբշիո ուրախ Հաղթականվերադարձը, Թաթուլի մի դաշտից բաիր՝ երազն չարագուշակ խնջույքը, այնուճետն Թաթուլի ն թշնամու նաստեղծի՝ զինվորներինուղղված արթնության կոչը դավադրականներխուժումն ամրոց, լռության է մատնում, չի խոսում այն մասին, թե ինչ արին նադիր Շաճի զորքերը բերդը մտնելուց ճետու Այնուճետննա անցնում է խաղաղ առավոտվա բացվելուն ն նադիր Շաճի մտորումներին։ Այս երկու եղելությունների միջոցը թողնելով բաց, ճեղինակը մեր երնակայուէ թյանն թողնում լրացնելու այն, ինչ ասված է այս լուբաճաուկ լռությամբ: Անցումը խոսքի չգնղագիտության կարնոր միջոցներից է: Այն Հատկապես ստեղծագործողիցպաճանջում է մեծ ճաշակ, իմացություն, թե ինչը պետք է ասել ն ինչը չպետք է ասել, ինչը ինչպես պետք է ասել ընթերցողի կամ ունկնդրի երնաչ «Թմկաբերդի առումը» Թումանյանը

ու

ու

գրգռելու, կայությունը

նրան

նս

ակտիվ, ստեղծագործական

ղրոցեսի մեջ ներդրավելու ճամար:

ԽՈՀԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒ

(Բուն. 'ՃՂ00.օշւղժւօ--թաքցնելը, ծածկելը.

լատ,

Ճքօ210ք628)

Հանոույց Խոտականությունը

բայր զեղչման Հետնանքով ավելի ճիշսԲ այն խոսքի ս:լնպիսի կառույց է, որի մեջ բայի ղիմավոր ձներ չկան, ն մտքերն արտարայտվում նն անվանական կապակցությունների մլջոցով: Այսպիսի կալսոսքը դարձնում է ամփոփ ու Ճամառոտ, Ճճուղականու ռույցը մի օրինակ. ռլատկերավոր։ Ատա խոչականության ռաջացած

ձն

.

է,

Ութաունմեկթիվ: Վաղարշապատ: Էջմիածին: Միրգ ու փոշի։ Անխիղճ արն: Շողամրցում Մասիսների, Արագածի: Սրբագործված Բին-ճին քարեր: Եվ Մայր Արաքս: Եվ Մայր Տաճար: Տաճարի շուրջ՝ սուրբ-սուրբ վանքեր, Հնչող, Շնչող, Կանչող զանգեր... (Պ. Սնակ) Եվ ճեմարան մտքի կաճառ:

Խոչականությունը միջոց է միտքն ամենաամփուխ եղանա132

կով արտաճայտելու Ճամար: Զարմանալիճամառոտություն նեն Հ. մի երկու ստեղծագործությունները,որոնք գըրՍաճյանի են խոճականության ոճական ձնով: ԱՀա մի Ճատվածնրա ված խոճականությամբգրված ոտանավորներիցմեկը. ու-

Քարը՝ Քարը՝ Քարը՝ Քարը՝ Քարը՝ Քարը՝ Քարը` Քարը՝

չոց

երամ, քարը՝ նախիր, ճոտ:

Բոտաղ, քարը հովիվ, ճող: արգելք, քարը՝ պատիժ,

վերք: պատվար, քարը՝ պատիվ, ելք:

Խոչականությունը արտաճայտման միզդացականության

է դառնում այն դեպքում, երբ խոսքը կառուցվում է մեկին,

մի բանի ուղղված դիմումի ձնով: իբրն օրինակ տալիս ենք

Գ. Սնակի «Հայաստան» մի Հատված. բանաստեղծությունից Իմ իմ

փառապա՛՛նծ,

տառապա՛՛ծ, բարձրանո՛ւն, իմ քաղցրանո՛ւն: Դու՝ մրգերի շտեմարան, Ոսկեվազյանգինու մառան. Դու՝ թավշե դեղձ, դու՝ փրփուր Բաց, Արտաշատյանխաղող սնաչ. Դու՝ Սնանի վառվող կոճակ, Երնանի սլուն ու խոյակ. Դու՝ Բանգրվան, կանչող փարոս, Դու՝ հայկական գերբ ու դրոշ, Խոսուն վկսւ կոտորածի Ու վճիտ աչք ցամքած լացի. Արդարության աճեղ ատլան, Սրի պատյան, Սիրո մատյան-Միշտ ճին ու նոր իմ Հայաստան: Իմ

ալս նպատակովբազմաթիվ անգամ գորԽոճականությունն է Ճանճարեղ Նարեկացին «Մատյանում» (տե՛ս ՃճատԲան Բան ե ն Գ, ա, Ղ, կապես այլն): Նույն միջոցին է դիմել

ժածում

Ա. իսաճակյանն«Արագածին»ոտանավորում: Այսպես են գրված Գ. Սնակի «Անլռելի զանգակատուն» պոհժի որոշ Հատվածներ:

նան

ԽոչականությունըՀատուկ է նան ժողովրդական մտածողությանը: Հանդես դալով իբրն մտքերի արտաճայտմանոչ ձն, խոճականությունը վորական խոսքը դարձնում է ՀետաքըրըՔըրական սպեսպես։ԱՀա ժողովրդականխոչականության ն սո-

ու

րկու

օրինակներ.

Ջեռս պակաս, ուժս

ճատած,

Հազար ու մի ցավի տեր,

Ինձ են

նայում մերկ ու սոված լիքը մանուկներ։ (Հ. Թումանյան) ԶԷ որ չէ, ասավ, էն լեռ սարի պես Գնաց դիք կանգնեց գեղի մելդանում. Էս դատաստանը, էս թավադը, էս ես, Թող գա մի տեսնենք ինձ ինչ Է անում։ (Հ. Թումանյան) Ես քեզ օրինակ. Էս խոր ձորերում Էս է չորս քսան տարիս լրացավ... (Հ. Թումանյան)

Մի

տուն

ԿԱՄՐՋԱԿԱՊ

(Մուն. 26

Պլւզ,

կամուրջ, կապ,

կամրջակապըծ խոսքը

լատ.

26սքոոշ)

դարձնելու, նրան թափ ճազոիդելու ոճական ճնարանք է, մի ձն, որի կազմավորմանՃամար պայման է դառնում բայի զեղչումը: Գոյություն ունեն կամրչակապի երկու կաղապարներ, որոնք բնութագրվում են ննթականերով. մի դնպքում տարբեր են ենթակաները, ն նաէ բարդ խադասությունն ունենում Համադասականին րնորոշ կառուցվածք, իսկ մլուս դեպքում ենթական մեկն է (կամ բազէ սլարղ մակի), ն նախադասությունն ունենում կառուցվուծք: երկու դեպքում էլ բայը կարող է զեղչվել միայնակ, բայց կարող է զեղչվել նան որեէ լրացման Ճնետ մեկտեղ: 1. Բայիզեղչվելու ճետնանքով կամրջակապիառաջին տեսակում նախադասության ենթականերից յուրաքանչյուրը տրամաբանորեն կապվում է իրեն ճարաբերակից իւնդրին կամ սղաբազային, որով ն ստացվում է մի Հանգույց՝ իր երկու կողմերողկ. Հանգույցի մի կողմում ենթքականերնեն, մյուս կողմում` պակամ խնդիրները: բրագաները ԱՀա մեկ օրինակ, որի մեջ ենթականերըխնդիրների ճետ են.

Ստ.

Ագոնցն

զուգորդություն:

այս

Հատու

ձնը կոչում Է լծակցություն, իսկ Եփրեմ Սեթյանը՝

Հայոց աշխարհի փափկասուն կանայք Քո մեջ են թողել նրբությունն իրենց, Մամիկներն՝ իրենց գորովը ծփուն, Ռամիկներն՝ իրենց կոպտությունն առողջ, Ռազմիկներն՝ իրենց կորովը բազկի, Եվ սեպուճները՝ կանչը մարտական: (Պ. Սնակ)

Այստեղ զեղչվել է թողել

նն

բայր

էո

մեջ տեղի

պարա-

ղայի «ճետ միասին, ն ղեղչումով Հարաբերակցվել են ընդգծված ենթակաները ընդգծված խնդիրներին: օրինակում ենթակաները կամրջակապ են կազմել Հնետկյալ «ետու ս"ղարագաների Հոնքերն ահա

պար են գալիս իրենց ճամար՝ շինելով, կամ քանդելով երկու կամար, Պար են գալիս աչքերն՝ անջատ, Կամ

Դաստակը՝ջոկ, Թաթն առպնձին:

(Պ. Սնակ)

Մեկ ենքակայով (կամ բազմակի ենթականերով)կազմված կամրջակաղի ղեպքում դարձյալ բայի զեղչումով տրամաբանորեն ենթակային են Հարաբերակցվում գործողության Հետ առնչվող մեկից ւսվելի խնդիրներ կամ պարագաներ: Սակայն այս դեպքում ստացված Ճանզույցի մի կողմում միայն մեկ ենթակա է (կամ բազմակի ենթականեր), իսկ մյուս կողմուվ՝ առնվազն երկու ն կամ ավելի խնդիրներ կամ պարագաներ: ԱՀա այոպիսի կամրջակապի երկու օրինակ՝ ուղղակի ե անջատման անուղղակի խնդիրներով. -.

Ջանացելենք մենք ամենքի ճամար.

Շինել ենք կամուրջ, Կապել ենք կամար, Ամեն տեղ ճերկել, Հասցրել բերքեր, Ամենքին տվել միտք, առած, երգեր՝ Պաշտպանելնրանց Բոգնոր ցրտից,-Ամեն տեղ թողել մեր աչթից ցոլանք, Մեր ճոգուց՝ մասունք, (Պ. Սնակ) Եվ նշխար՝ սրտից... Հետո արդեն մի բաղաձայնկատակասեր

Սկսելով զավեշտական իր խաղն ասել՝ Գովքի դիմաց պիտի չուզի, ալ պաճանջի՝ Փեսաճորից՝ Սել մի սեղան... լի

Փեսախպորից՝ Խոլ մի խորվու...

Փեսաքուրից՝

Գուլպա յոթ ջուխտ՝ Իմանալով, որ կստանա Իր խոպաձալներգի դիմաց Երկու ճնճուղ, Մեկ գարեճաց: ԱՀա

(Պ. Սիակ)

մեկ օրինակէլ ուղիղ խնդրով / կալի խնդրով. Դրեց խարդախվածնյութի դեմ մերան, Քանակի դեմ՝ թն, Թվի դեմ՝ թռիչք, Արյան դեմ՝ թանաք, Սրի դեմ՝ գրիչ. Եվ դարանի դեմ՝ Մատենադարան... (Պ. Սնակ)

Մեկ ենթակայով (նան բաղմակի ենքականերով) կամրջա-

կապի մի տեսակէլ առաջանում է բա լոդր լ //լ ստորոգյալի բոյական մասի ղեղչումով, որի Հետինանքով»արաբերակցվում են ուղիղ խնդիրն ու ստորոդելին, ինչես Ճճետնյալօրինակում է. Ապիրատ աշխարճ,

ուր

ճզոր ոսկին դարձնում է գողին ազնիվ,

Ապուշին՝ ճանճար, վախկոտին՝կտրիճ, տգեղին՝ չքնաղ ն

բարեճույս, պոռնիկին՝ կույս:

(Ա. Իսաճակյան)

Առավելբարդ

պատկեր է ներկայացնում այն կամրջակապը, մի Ճանգույցի կողմում ենթական է, իսկ մյուս կողմում՝ ճՃամեմատությանեզր դարձող երկրորդական ճամաստորոդաս նախադասությունների ենթակաները ն խնդիրները կամ պարագաները։ Աշա այսպիսի մի կամրջակապիօրինակ. որի

Ես քեզ տիրում եմ, ալնքան եմ սիրում, որքան չի սիրում աշխարճն արնին, սոխակը վարգին ն բույսը ճողին։ (Վ. Փափազյան) --

կամրջակաղը Ընդչանրապես

գրական խոսքի ոճական ճնա-

րանքներից է աչքի է ընկնում կառուցվածքի որոշ արճնստան միաժամանակ այն արտաճայտությանը կանությամը, բայց է տալիս բանաստեղծականություն,վերամբարձություն, ճռետորականություն, սեղմություն, ուժ ու քափ: կամրջակապըքիչ գործածվող ձներից է: Միջնադարիճալ գործիչները նս Հազվադեպ են դիմում այս ձնին, սակայն այլ է ն

նարեկացին,որը

«Մասլանում» տալիս է բազմաթիվ օրինակներ, որոնցից բերում ենը միայն մեկը. Դարձեալ վերստին աշխար կրկին եղկելոյս, ճասկ ճասակիս անճնարին բարկութեամը:

առ

քանզի գայ

ճասանէ

Մանգաղն՝ առ ճունձսն Դատաւորն՝ առ ատեանն, Հզաւրն՝ առ բեմն, Սպառնացեալն՝առ կորուստն, Բազուկն՝ առ դատաստան, Գաւազան խրատուն՝ առ ճարուածն, Սպառաազինութիւնն՝առ ԱՍախանձն, Հովիւն՝ առ ընտրութիւնն: (Բան ԼԸ)

ԱՆՇԱՂԿԱՊՈՒԹՅՈՒՆ

(հուն. Ճ'Օ0ՖՍ6Ն0Խ,լատ.

ՃՏտօ|սէլօ)

Անշաղկաղությունըծզեղչումով առաջ եկող ոճական ճնաՃակառակ բազմաշաղկապությանը: րանք է՝ եր կազմությամբ մեջ ղեղչված Անշաղկապության

լինում շաղկապները՝ «իմնականում Համադասական շաղկապները, որի ճետնանքովմլոտՔերն ընթանում են իրըն Ճամադաս միավորների շղթաներ: ԽոսՔի այսպիսի կառույցը խոսողի կամ գրողի որոշակի "ոդեբանության, ճոզելլանական լարվածության չհտնանք է՝ արտաՃայտություն նրա մտքերի արադ ընթացքի, մտածողության մեջ երնույթների սրընթաց Ճաջորդումների, երբեմն նան մտքերի ընդճատավորության. Այդ պատճառով էլ անշաղկապությունը ԱՀա դարձնում է սեղմ ու կուռ, սրընթաց ու ճատու: խոսքը ե. Չարենցի «Խմբապետ Շավարչը» պոնմից մի Հատված, որի մեջ Շավարշի մտորումները կազմված են անշաղկապությամր. են

Բայց Բո չի՞ կարող այդ մարդը Ինչ ուզենա--- անի.-Բա իրա--- Ծավարշի՛--- աշիրա՞թը: Իր Բետ Է աշիրաթը:-- Օավարշը ճիշեց.

Ուղեղում բացվեց լայնանիստ--Ալագլազը... դուման... անաստղ գիշեր... Շների ոռնոց անճանգիստ... Անցնում են գյուղերից: Առջնից տավարը՝

Ստ. Ագոնցը կոչել Է տրոճություն (տես նրա «Մարտասանութիւն ի ճինգ գիրս» աշխատությունը, Վենետիկ, 1775, էջ 309):

Հայկական, թուրքական գյուղերից բշած:

Գլուղերում-- ընկել Է հավարը. Լաչա՞կ Էր Էդ գյուղերի գլխին քաշած... Յոռճռում են սալլեիը. ձիերը դոփում: Սալլերին-- երեխեք, կնանիք, իեռ... Դումանը շոլող է, ինչպես զեփյուռ, Ջիերի դոփյունը, ինչպես երգ... Առջնից-- տավարը, ճետնից-- աշիրաթը՝ Շավարշի աշիրաթը.--- խնուսցիներ, Որոնց տեղահան էր արել-Պատերազմիթաթը-Ու աշխարճում ցրել: Շատերը կորցրած տուն, տեղ, Ընտանիք, երեխեք, հայր, մայր,-Ալժմ պատրաստ էին ամե՛ն ինչ բանդել Մի լավ ձիու կամ մի բեռ ալյուրի ճամար: ԱՀա

մի Հատված էլ

Դ.

Դեմիրճյանի«Վարդանանքից».

Գյուղացիականզանգվածներն սկսեցին ազդել իրենց թվով: Ջորքն Կկսեց սեղմվել նրան, ջերմանալ նրանով: Սրտապնդիչ էր երկիրը Ռամկական, ժողովրդական դիմադրությունը ծավալվեց, սկսեց ամեն կողմից ճարվածել պարսից զորաբանակին, ցերեկային ճԲարվածներին ճաջորդեցին գիշերայինները:։ Ապա սկսեցին գզգզել թշնամուն, բաժան-բաժան արին, գցեցին իրենց ճետնը լեռներն ու կիբճերը, սկսեցին մաշել ամեն ժամ անդադար: Գնում Էին ճայոց ժողովրդի ճետնից Նյուսալավուրտը, Դողվըճը, ճետնից` Միճրներսեճը, Պերոզը, Վախթանգը,մոգպետները: Նան Վասակը՝ իր դավաճանակիցներով: «Վիրավոր գազանը» սակալն համառ էր ընկել այոց ժողովրդի ճետնից։ Մոնչում էր, խորդում Էր իր փղերով, խրխնջում էր իր բազմաճազար նժուլգներով, զրնգում, որոտում էր, թեն գնում էր ճԲաղթանակի երթով, բայց չէր կարողանում ճաղթաճարել: Պատրանք Էր ալդ ճաղթությունը: Բանակըձեռքիցգնացել Էր, մաշվում Էր: Տետ

Հետնլալօրինակում

անշաղկապությունըտողաբաժանման ընդճատավորության:

միասին պատճառէ դարձել ոճի

Բոլո՛ր կողմերից Բավաքվածելան--

Թուրք,

Իտալացի,

Հնդիկ,

Վրացի,

Ռուս,

Շոտլանդացի--Հալ

Խունխուզ,

Թաթար, Կիրգիզ, Չինացի-Նչու-Յորքից եկան, Տայիտի կղզուց, Հեռու Բաղդադից,--Եկան-Ո՛ւր եկան-Բոլո՛րը բանվոր,

լ Է

Մուշա,

Գլուղացի,-Եկան---

Ո՞ւր եկան.-Լոնդոնից-- Պեկին,

Կարս, Սարիղամիշ.-Փոշի բարձրացավ Արճիճե քամի... (Ե. Զարենց)

սրընթացության, Գործողությունների

ինչպես

նե

վլանաղան

է ստեղծվում այս շատությաս սլատլրանք Ճանդամանքների

դեսղքում, երբ անշաղկառլությունը չ Թե նախատդասությունները

կապակցություններում է, այլ միավորյալ անդամննր ուննցող կողմում: Այդ կարելիէ ոնսնել Հեռնյուլ .րչ" նախադասության

նակում.

Վերի թաղից, ներքի թաղից. Շամփի վըրից, գործի տեղից, Սիչով, լալով, Հարալ տալով--Էլ ճերն ու մեր, Քիր ու ախպեր, Կին, երեխեք, Ընկեր տղերք, Քավոր, սանճեր, Քեռի, Փեսա.... Ինչ իմանաս էԷլ՝ ով Է սա, Գալիս են ու անվերջ գալիս...

ՆՄԱՆՈՒԹՅԱՄԲ

(Հ. Թումանյան)

ԿԱԶՄՎՈՂ ԶԵՎԵՐ

Բառերիձների մի խումբն էլ կազմվում է նմանության Ճիմունքով: Այս ձները նս ծառայում են նույն ոճական խնդրին, են ինչ որ նախորդները, այսինքն սրանք նս խոսքին ալիս զգացմունքուժգնություն, առաջ բերում զանազան Ճույզեր ներ, նպաստում խոսքի հրաժշտականությանը ն բարետճնչյունությանը: նմանությամբ կապմվող ձներն ունեն ընդչանրություններ ճավելումով կաղմվող ձների ճետ, նամանավանդ որ նմանության ձներից մի երկուսի կառույցներում առկա է կրկնությունը, սակայն դրանք սկզբունքորեն միմյանցից տարբեր կառույցներ են։ նթե ճավելումով կազմվող ձների մեծ մասի Ճամար բնորոշն այն է, որ ձենն առաջանում է բառի, կապակցաւթյան կամ նախադասության կրկնությամբ, ապա նմանությամբ կազմվող ձների Համար բնորոշը ոչ թե կրկնությունը, այլ նմաու

նությունն է՝ ինչոլես բառի կամ

ձների: Քերականական

այնպես էլ արտաճայտության,

նմանությամբկազմված ձներից

են

նախաբեճությունը,

պիտակությունը, նաբեկյանը, եղիշեականը, վեբջաբեռությունը,

նմանավեռջությունն Բոգնաճոլովությունույնաճիմքությունը, ու

նը:

ՆԱԽԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

(ճուն. ՃԽճՓօ0

Վ, լատ.

ՃՈՅքիԸո2)

նախաբերությունըպարբերույթը

Այն որնէ բառ բառներիկապակցություն, նախադասություն կամ բառեբի խումբ, որոնցով սկիզբ է առնում անդամական պարբերույթի անդամը կամ չատվածական պարբերույթի Ճատվածը: ԱՃա անդամական սլարբերույթի մեկ օրինակ, որի մեչ նախաանբերություն է պրուտազիսի եշբոբ (եբբ) բառը՝ նրա չորս դամների սկզբում. բաղադրող

տարր

է:

է,

Երբոր բացվին դռներն ճուսո, Եվ մեր երկրեն փախ տա ձմեռ, Զքնաղ երկիրն մեր Արմենիո,-Երբ փալլե լուր քաղցրիկ օրեր. Երբոր ծիծառն ի բույն դառնա, Երբհր ծառերն ճագնին տերն՝ Ցանկամ տեսնել զիմ Կիլիկիա, (Ն. Աշխարճ, որ ինձ ետուր սւրն։

Ռուսինյան)

երկու նախաբերությունը

արտա-այտություն ունի։ Առաջին որը կարող է Պանղես դալ չլինել: ԱՀ կըրկնապատկություն կրկնությամբ, սակայն այդպիսի պարբերույթի մեկ օրինակ.

դեպքում այն

բառ

է կամ բառերի խումբ,

Շնորճակալ եմ քեզանից, իմ սի՛րտ, Որ դու ծաղիկն ես սիրում Բայրենի Եվ ծաղիկները բոլոր վսդրերի, Որ դու սիրո մեջ այսքան վայրենի Ու երգերի մեջ խոնարճ ես ու կիրթ:

ԱՆ դու

(Հ. Սաճյան)

բառերի «կրկնությունը» կրկնապատկություն չէ:

բառի, բառերի կապակցության, նախադակրկնապատկությունը սության, այսինքն՝ իմաստաքերականական միավորի կրկնություն է, այնինչ այստեղ դործ սմենք երկու, միմյանց Պե

ֆերականորեն ոչ մի կապ չունեցող բառերի կրկնության ճե: Այս բառախմբի կրկնությունը ճետնանք է այն բանի, որ խոսքի ալրստազիսիանդամսերը սլարբերավորկառուցվածքի պաճանջով ունենան: ւլնաք է միանման սկիզբ կառուցվածք ունեցող ւպարբերույքներումճնարաԱյսպիսի նան է լիակատար կամ մասնակի զելնախաբերության վոր չում էլ, մինչդեռ զեղչումով կրկնապատկություն անչնար է Հետնյալօրինակում փակազծերում տալիս ենք պատկերացնել: նախաբերությանղեղչումները.

(որքան ատեն

Որքան ատեն որ կսիրես դուն դեռ քալել՝ Բիբերեդ ներս քաղա'քն անհուն, որ) Դեռ կսիրես գրել երգեր արնատենչ՝

Մայթինվրա

ու

քարերո՛ւն,

Որքան ատեն որ փողոցի աղմուկին մեջ Լռությո՛ւնը կգտնես դուն, Առավոտյանլույսը կրկին կշոշափես Սակտին վրա լապտերներուն, Որքան ատեն որ արլունիդ մեջ կարշավեն Ինքնաշարժե՛րնալն բազմագուլն, Ու լուսավառ ցուցափեղկին մեջ կտեսնես Դեմքե՛ր ծանոթ ն անտրտում, Որքան ատեն որ տոչորող շրթներուդ դեմ Աճնո՛ւնն ունիս անցորդներուն, Որքան ատեն (որ) կչարչարվին ձեռքերդ դեռ Մարմնին վրա այս սերերուն,-Կրնաս ըսել որ երգդ դեռ չԷ ավարտված... (Գ. Ադդարյլան)

երկրորդ դեպքը վերաբերում է պատմական (պատմողա-

կան)պարբերույթին,

որի նալբաբերությունները կարող են կազտաբբեր բառերով, որոնք սակայն գործածմրված լինել վում են մբենույն քերականականձներով: Աշա այսպիսի պարբերույթի մէկ օրինակ. նան

Տեսնելով, որ ներկա կառավարության ղեկավարությունը բարբարոսների վայրագ գործողությլուններից Բայերին ապլաշտպանելուորնէ միջոցի չի դիմում, քաջ գիտենալով, որ ճայ ժողովրդի դեմ թուրքերի սկսած պայքարն անցողիկ երնույթ չէ ն կարող Է շատ երկար տնել, մի ավելորդ անգամ ճամոզվելով, որ մեր ազգային ազատագրությունը, անկախությունն ու գոլապաճպանությունը միայն ու միայն սեփակաճռ ուժերով կարող Է իրականանալ, ն անցյալի ցավալի պատմությունից դառն դասեր քաղելով, ճայ երիտասարդութլունը եկավ ալն ճամոզմանռը,

թուրք բարբարոսներին դիմագրավելուճամար պետք ամբողջ աշխարհի ճայութլան ուժերը:

որ

է

Ռամախմբել

Ասվածինպետք է ավելացնենք նս մի դիտողություն: երըկնապատկության դեպքում բառերի կամ կապակցությունների կրկնությամբ արտաճայլտում ղգաենք զանաղան ապրումներ ու

յություններ, գաղափարին տալիս ուժգնություն, այնինչ նախաբերությունը Ճուլղեր արտա՞այտելու ն գաղափարիուժեղացման է խնդրին չի ծառայում: նրկնվող տարըն այստեղ ունենում ռլարբերույթի անդամներք կոմ «Հատվածներըմիմյանց կապել", բնչպես ն ասվածին ճանղիսավորություն, ՀոնտորականուԹյուն կամ ճնչեղություն տալու դեր, անկախ այն բանից՝ նախաբերությունը քերականական ձնի կրկնությամբ է (ինչպես նախորդ օրինակում է), թե բառերի կրկնությամբ, ինչպես 45տնյալ օրինակում է.

Ամեն անգամ, որ նայում էի նրա զարմանալի պալծառ աչքերին, լսում էի նրա կենսաթրթիռ ծիծաղը, որի մեջ կարծես գարնանային ամեն էի գիրկս ն չարաճճի վտակ Էր քչքչում անգամ, որ առնում ականջիս մոտ լսում նրա կուսական կրծքի ճնքը, այտերիս վրա զգում ինձ տիրում էր նրա թավիշ մազերի Էլեկտրականացնող շփումը,-էի այնպիսի մի խենթ զգացում, որի ազդեցության տակ պատրաստ գործել ն՛ ամենամեծ ոճիրը-- միայն առաքինությունը, ն՛ ամենամեծ եթե նա ճրամալեր: (Նար-Դոս) որ

ՎԵՐՋԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

(Բուն. 'Խուբօօ

,

լատ.

Քքլքիօոո)

Վերջաբանությունընախաբնրության նման Հանդես է գալիս միայն պարբերույլթում։ Այն իր կառուցվածքով ճադակիր է Եթ: նախաբերությունը պարբերույթի աննախաբերությանը: դամները կամ ճատվածները կապում, միավորում է սկզբից» ապա վերջաբերությունը պարբերույթի Պիշյալ բաղադրիչները կապում-միավորում է վերջից: Օրինակ. Ուր Էլ լինեմ-- չե՛մ Չե՛մ

մոռանա

աղոթք

մոռանա

ես

ողբաձալներգերը մեր,

դարձածերկաթագիր գրքերը մեր,

Ինչքան Էլ սուր սիրտս խոցեն արլունաքամ վերքերը մեր-'Էլի՛ ես որբ ու արնավառ իմ Հայաստանլարն եմ սիրում: (Ե. Զարենց)

Այստեղ կրկնվող անդամը

մեբ

բառն է,

որը

վերջից միա-

վորում է այս ճատվածական պարբերույթի պրոտազիսի (նախընթաց) Հատվածները: ի տարբերություն նախաբերության, որն առավել Հանդես է գալիս անդամական պարբերույթի մեջ (սակավադեպ՝ Ճատվածական պարբերույթում), վերջաբերությունը, որն ընդշանրասլես Ճաղվաղեպ գործածվող ոճական Ճճնարանքէ, Ճճանդեսէ գալիս միայն ճՃատվածական պարբերույթում։ Այդպես է նախորդ օրինակում, այդպես է նան ճետնյալ օրինակում. Ալս ծաղկի համար, այս խոտի ճամար, Լեռնալին մաքուր այս օդի ճամար, Եվ իմ լեռնացած կարոտի ճամար Երջանիկ եմ ես: Իմ սրտից ծնվող այս երգի ճամար, Իմ սրտին

փարվող քո ձեռքի ճամար, Սրտիս փոթորկուն տարերքի ճամար Երջանիկ եմ ես: (Ա. Այվազյան)

նախաբներությունիցտարբերվում Վերջաբերությունը

է

մր

երբ պարբերույթը կաղմվում է միջարկությամբ: վերջաբնրությունն իր անղից շարժվում է առաջ, ն պարբերույթը ենք նախորդ օրիկորյնում է այն ձնավորումը, որ տեսնում Տատկանիշով նս:

նակներում, այսինքն՝ վերջաբերությանկրկնվող բառերը ճանդես են գալիս հատվածների մեջ, որի չ«ծտնանքով դժվար է լինում ւպարբերուլթն անմիջապես ճանաչել: Այդպիթի պարբերույթի օրինակ է տալիս Չարենցը: Ալա նրա՝ Բակունցին նվիրած բանաստեղծությունը, որտեղ վերջաբերությունը տրված է ընդդըժված. Ե՛վ բառերի Բամար քո մարմարլա, Հնամենի, բուրյան, որպես մեր ճին Քարաքանդակ անդուռ մատուռների Անջնջելի գրերը Բնադարլան,-Եվ մլուռոնի նման սրբազնագուլն Քո երկերի մաքուր սկիճներում պաճված՝ Խորճուրդների ճամար մշտաճմա: Որպես խորճուրդը մեր նաիրականոգու,--Քո «Միրճավի» ճամար-- ն լուսեղեն՝ հավետ, Արփենիկիճուշով սրբագործված «Ա:պիական ծաղկի» ալն բուրավետ, Որ բուրելու Է ճա՛ր աննլութեղեն,-Եվ վերջապես քո վեճ, ճերոսական «Սերմնացանի»ճամար, որ ձեռքերով վսեմ

Սն

ցելերի վրա մեր գոյության

այս

սն,

Շաղում Է շողք ու սերմ անանձնական,-Այս ամենի ճամար,-- ն «Ծիրանի» Հազարամյափողի՛ ճամար քո ալն, Որ դարերո՛լ տենչած խաղաղության Երգն Է Բնչում,--- ն մեր ժողոկուրդըքանի Ունի գեթ ափ մի Բող արեգակի ներքո՝ Հնչելու Է երգեր եղբայրական,--Այս ամենի ճամար, օ՛, խեղճ իմ բարեկամ, Ես քեզ օրձնում եմ արդ

իմ անաղարտ երգով...

Մյս ամենի ճամար,-- ն քո եղերական Տառապանքիճամար, որ արդ կրկին Վեճություն Է խառնում քո անաղարտ երգին-Ես քեզ պարզում եմ ձեռք եղբայրական... Եվ ճերբողում եմ քեզ աճա կրկին անեղծ Իմ շուրթերով, ինչպես օրեր առաջ,-Երբ դեռ դու ա՛լր էիր մի անարատ, Եվ ես ընկերն Էի քո բանաստեղծ...

ԵՂԻՇԵԱԿԱՆ

եղիշհականձեն

առաջանում է միննույն կամ նման կառուցվածք ունեցող երկմասնյա շարաճյուսական Ճճամտդասկապակցությունների կամ նախադասությունների մի տեղում կուտակվելու ճ0տնանքով: Օրինակ. Անդադար ձայնով շարունակ պաշտամունք էր

մատուցանում ն ճետ խոսում Էր բարձունքում: աղոթքով միշտ աստծու Սղ եղավ նա անձամացածների ճամար ն դրդիչ խթան Բանդիսացավ ծուլացածների համար: Նրանով պախարակվեցագաճությունը, ն շվայտ որկրամոլոյթյունը սաստիկ ամաչեց նրա շնորհիվ: Նա առողջություն եղավ Հայոց աշխարհի ամար, ն շատ վիրավորներ գաղտնի կերպով առողջություն գտան նրա շնորոիվ Նա կատարյալ ուսուցիչ եղավ իր ուսուցիչների Բամար ն խրատատու սուրբ ՔԲայր՝իր ճայրերի ճամար: անճատնում

Եղիշեական ենք կոչում` նկատի ունենալով ալն ճանգամանքը, որ ճալ ճին գրականության մեջ այս ոճական Բնարանքը առաջին անգամ իբրն ձն գործածված ենք տեսնում Եղիշեի «Վասն Վարդանալ ն ճայոց պատերազմին» երկում: Սակալն պետք Է ասել, որ իբրն արտաճայլտման եղանակ ալն գալիս է Աստվածաշնչից, որտեղ սակայն չի դառնում ձն, որովճետն իմաստային որնէ ճատված կամ ամբողջական խոսք այս եղանակով այնտեղ չի կազմվում:

Նրա համբավը լսելով` իմաստնացան տգետները, ն նրա մոտիկությունը տեսնելով` զգաստացան լկտիները: Հույները նրա պատճառով երանի տվին Հալոց աշխարտին, ն շատ բարբարոսներ շտապեցին տեսնել նրան մարմնով: Նա սիրելի եղավ աստծու սիրելիներին, ն ճշմարտության թշնամիներից շատերին առաֆնորդեց սուրբ սերը: (Եղիշե)

Այս բոլոր նախադասությունների մեջ ընդ" անուրն ույնէ, երկմասնյա են, այսինքն՝նալսադասութ յունը բաժասմվածէ երկու մասերի, որոնք լծորդված են ն շաղկառով: Դրաոց կա՛մ որ

են (ինչոլնս, օրինակ, միավորյալնախադասություններ

աոտջին Համադասակահններ(ինչլճաս որլուրդը»

հիկուսը), կա՛մ բարղ ն այլն)։։ կառուցվածքայինայս

նմանություւը սրոՃանջում է, որ որոշակի չափով ծավալով ե-ոմ լծորդվու երկու մասերն էլ միմյանց ճամապատասխանլինեն, մի լ սրը է պատճառ դառնում արտասանության նույլնաատվոլուլ ան ձայնային միանման ելնէչումների, իսկ սրա Ճճետնանքովլսոքթ դառնում է կշռութավոր, ձեռք բերում եծրաժշտակունություն բանաստեղծականություն։ Ավելորդ է ասել, որ լանասանղծոկանությունը միատյուսվելովՀուզական բովանդակությանըխոոՔբի դարձնում է վգացական, ներդործուն ու տալավորիչ։ Այո ճանդամանքով պետք է բայատրել այն իրողությունը, որ Սղիշեի պատմության ճատկասռպլես վերջին մի նրկու էջերը, որոնք են դրված Համարյա ամբողջությամբ այս ոճական Ճնաբանքով, ընթերցողի վրա թողնում են անչնջելի ասպավորությոմ: Ատճա մի ճատված վերջին էջերից-

չորբոխդը

ու

ու

ու

Փոշոտվեցինու ծխոտվեցիննորաճարսների սրաճակներն ու առագաստները, ն սարդի ոստալնները ձգվեցին նրանց ճԲարսնարաններում. կործանվեցին նրանց դաճլիճների բարձր գաճերը, ն խանգարվեցին նրանց սեղանների պարագաները. ընկան-- կործանվեցին նըրանց ապարանքները, ն տապալվեցին ու ավերվեցին նրանց ապաստան ծառայող ամրոցները: Չորացան-ճոզեցին նրանց ծաղկանոցների բուրաստանճերը, ն արմատախիլ եղան նրանց գինեբեր այգիների տունկերը։ Իրենց աչքերով տեսան իրենց կայքերի ճափշտակությունը ն իրենց ականջներով լսեցին իրենց սիրելիների վշտերն ու չարչարանքները. նրանց գանձերն Բարքունիս գրավեցին, ն ամեննին զարդեր չմքնացին նրանց երեսների վրա:

եղիշեական ձնի բազմաթիվ տարատեսակություններէ րոեղծել Հանճախեղ նարեկացին։ Եթե Եղիշեն ալս ձնին դիմում է զլխավոր անդամներով միավորյալ կամ բարդ Ճամադասական նախադառսություններիճՃամակարգում,ապա

Նարեկացին՝ շա-

1Ո--389

բաճյուսական կառուցվածքների բոլոր «այն մակարդակներում ն՛ բարդ (նե Ճամադասական, բարդ ստորադասական, է՛ միան՛ պարզ վորյալ, նախադասության), որտեղ գոյություն ունի ԱՀա մի երկու օրինակ. ՀՏամադասություն: ս. Պարղնախադասությանմակարդակում. Խոստովանիմք եւ դաւանեմք, պաշտեմթ եւ երկրպագեմք զզուգափառ միութիւն ամենասուրբ Երրորդութեանն. աստուածութիւն անճառ, միշտ բարի, նոլնագոլ, Ճաւասարապատիւ... ո՛չ անուամբ չափեալ եւ ո՛չ լորջորջմամբ նշանակեալ, ո՛չ որակութեամբ նմանեալ եւ ո՛չ քանակութեամբ կշռեցեալ, ո՛չ աւրինակաւ ձեւացեալ եւ ո՛չ որպիսութեամբ ծանուցեալ, ո՛չ ի թերութենէ տարածեալ եւ ո՛չ ի լրմանէ ամփոփեալ, ո՛չ ուրեք երբեքի գրաւեալ եւ ո՛չ ի տեղւոջ վայրի երեւեալ:

(Բան ԼԴ)

բ.

ն բարդ Միավորյալ

«Համադասականնախադասություն-

ների մակարդակում.

Մի՛ զճաւատոլս ջերմութիւն

ճամարեսցիս, եւ մի՛ զճամբոյր ողջունի, անկարգ ինչ վարկանեսցիս։ Մի՛ զպաշտանն ապաշնորձ գրեսցես, եւ մի՛ զերկրպագութիւնն անխորճուրդ լքցես։ Մի՛ անպտուղ լիցի տնեսանանութիւն պատկերին, եւ աննշոլլ՝ կերպարանին սքանչելութիւն։ Մի՛' անճուր ողջակիզին սպանդ մոռասցի, եւ սլատարագ ինձ մաճու ուխտի այս ճառի արտաքոլ ցրեսցի: Մի՛ ճաշակդ լուսոյ լիցի, եւ մի բաժակ քո կողիցդ արեան ի դատապարտութիւնեղիցի: ցուրտ

(Բան ՀԵ)

գ.

Բարդստորադասականի մակարդուկում. Քանզի միշտ խրատեալ ընդ Երուսաղեմի Առակաւ Բաբելոնի ի մարգարէիցն ճալնից, Աճճն իմ ողբալի, եւ ոչ ինչ խրատացեսպլ, Որ աստէն անգոսնեալ եմ, եւ անդէն՝ խայլտառակեալ, Աստ՝ դսրովեպլ, եւ անդ՝ կշտամբեալ, Աստ՝ ձաղեալ եւ աճդ՝ ճախատեալ, Աստ՝ թշնամանեալ եւ անդ՝ լանդիմանեալ, Աստուստ ապշեալ եւ անդանաւր՝ լքեալ, Աստ ճեծումն, եւ անդ ճառաչանք, Աստ կարծիս, եւ անդ կատարած, Աստ խէթ, եւ անդ ճատուցումն, Աստ արկածբ, եւ անդ Բաճդէսք դատաստանի, Ուր ո՛չ Է բան իրաւանաց, եւ ո՛չ ձայն պաղատանաց, Ո՛չ թիւք աւուրց, եւ ո՛չ ելք ժամանակաց, Ո՛չ ուղք լուսոլ, եւ ո՛չ դրունք ողորմութեանց, Ո՛չ աջ պաշտպանութեանեւ ո՛չ ձեռն ալցելութեան, Այլ դու ապաւինութիւն, դու ինքն փրկութիւն,

Դու ալցելութիւն, դու

եւ քաւութիւն, երանութիւն, քեւ բժշկութիւն, Քո ողորմութիւն, միալնդ ճզաւր, կենդանի, անճառ, (Բան ԿԷ) Տէր Յիսուս Քրիստոս բարերար աստուած....

Դու

դես

Բացի շարաճյուսական այս զգալուց

կաժ այն մակարդակում ճանեղիշնականներից լուրաքանչլուրն ունի իր ննրքին

Լէ կամ կառուցվածքային լուրաճատկությունը (չճաստատական ժխտական, ն շաղկասյով է կամ անշաղվասլ), սակայն այս ն այլ առանձնաճատկություններիքննությանը, որքանով էլ կալեոր 2ճետաքրըքրական, չենք անդրադառնում, որովճետն դրանք ոճական Հնարանքի էությունը չեն փոխում: Միայն սլնտք Լ ավելացնենք, որ ճարտասանական այս ձեր, քեն կարող ւ. նան մեջ Ճանդես դալ (այստեղ չափական (խոսբի բանաստեղծության ռպլայլմանականությունների պատճառով այն լիարժեք դրսհորուժ Բնարանք է, յայն «ճնսՀե ոտանում), սակայնարձակի ոճական բունքներից մեկը, որոնք խոսքը դարձնում են բանաստեղծական, կշոութավոր, ձնազարդ: ու

ՆԱՐԵԿՅԱՆ

ձենը ոճական մի ճնարանք է, որն արդյունք է Նարեկյան Խոսխադասությունըկամ նրա իմաստային ճատվածները միննույն թերականական-շարաճյուսական կաղապարով կառուցելու: ի դեպ ասենք, որ ձների մի մասը ոչ այլ ինչ են, երե ոչ շարաճլուսական զանազան միավորների (նախադասության անդամների ն այլեայլ կաղզժիչների բաղադրիչների)կրկնության ճետնանքով ստոաչջչացածկաղապարներ: նարեկլոնն էլ կրկնությամբ առաջացած այդպիսի կաղապարի մի տարատեսակ է, որի կառուցվածքային յուրաճատկությունննրիճիման վրա այն առանձնացնում հնք իբրն ճարտասանականՀատուկ ձն ն կոոր «Մատյան ողբերգության» Հանճաչում նառշնկյան12, քանի

զգալի ու

Նարեկյան ձնի սաղմերի կարելի Է ճանդիպել Աստվածաշնչում, որտեղ սակայն ձնի ըմբռնում դեռնս չկա: Դրանում կարելի Է ճամոզվել Աստվածաշնչից բերվող ճետնյալ քաղվածքները նարեկյանների Բետ ճամեմատելով: Եւ Յովսէփի ամար ասեց. Նորա երկիրը Եճովայիցն օրճնուած լինի երկնքի ընտիր պարգեւներովը, ցօղովը, եւ ցածումը պառկող

րեղ երկի «յուսվածքում ճարտասանականայս ձնը շատ որոշակի տեղ է դրավում: ինչպես ասվեց այս ձնի ճիմքը շարաճյուսական որնէ կաէ, որին ճամապատասխանկազմվում են նախադասուղապար թյունը կամ նրա մի ճատվածը բաղադրող մյուս մասերը: Վերցնենք «Մատյանից»ՃետնլալՀատվածը. Կեցո՛ զիս, գթած, լուր ինձ, ողորմած, մարդասիրեա՛, ներող, խնալեա', երկայնամիտ, պաշտպանեա՛, ապաւէն, բարերարեա՛, Բզաւր, ազատեա՛, ամենակալ, կենագործեա', նորոգող, վերականգնեա', աճաւոր, լուսաւորեա', երկնային, բժշկեա՛, ճնարաւոր, քաւեա', անքնին, պարգեւատրեա՛, առատ, շնորճազարդեա', աննախանձ, ճաշտեա'ց, անախտակիր,ընկա՛լ, անոխակալ, սրբեա՛ ի պարտեաց, աւրճնեալ: (Բան Բ)

Այստեղ խոսքն առաջ է գնում եղակիհբամայականբայ-կոչսւկանկաղապարով: Սա նարեկյան ձնի արաաչայտություններից մեկն է|։ Հնետնելալ Հատվածում խոսքը զարգանում է պայ-

մանի ԵՐկոբոբդական նախադասությունվվեիռո կաղապարով:

Եթէ լուիցես՝ ճառաչեմ, եթէ ունկն մատուցանիցես՝ պաղատիմ, եթէ անսալցես՝ աղերսեմ, եթէ ներեսցես՝ աղաչեմ, եթէ առ իս դառնալցես գոչեմ, ապա թէ անտես առնիցես՝ կործանիմ, իսկ եթէ առ ոտն հարկանիցես՝ լամ, եթէ զոգեպաճն ոչ ընծալեսյես՝ մեռանիմ, ապա թէ աճարկու դէմս ցուցանիցես՝սատակիմ: (Բան ԻԷ)

Դժվար չէ տեսնել, որ այս օրինակներում կաղասլարների յուրաքանչյուր Ճամապատասխանկաղմիչ մեկական գաղափար է արտաճայտում՝ միաժամանակ լինելով շարաճլուսական նույն միավորը: Առաջինօրինակում մի կազմիչը Հրամայական բայ է, մյուս կաղմժիչը՝կոչական, երկրորդում մի կազմիչը պայմանի եկած ընտիր բերքերովը, եւ անդունդներովը, եւ արեգակից առաջ ամիսնեիի ընտիր արդիւնքներովը, եւ վաղեմրըսարերի ընտիր պտուղներովը, եւ մշտնջենաւոր բլուրների ընտիր պարգեւներովը, եւ երկրիս եւ նորա առատութեան ընտիր պարգեւներովը ու մորենումը բնակողի բարեճաճութիւնովը գան Յովսէփի գլխի վերալ, եւ իր եղբայրների մէջ (Երկրորդ օրինաց, գլ. ԼԳ) երեւելի եղողի գագաթի վերալ: նորա սրբարանումը. օրձնեցէք նորան նորա Օրճնեցէք Աստծուն գորզօրութեան ճաստատութիւնումը: Օրճնեցէք նորան նորա զօրաւոր ծերի ճամար. օրճնեցէք նորան նորա մեծ փառաւորութեանը ճամեմատ: Օրճնեցէք նորան շեփորի ձայնով. օրճնեցէք նորան տաւիղով եւ քնարով: Օրճնեցէք նորան թմբուկով եւ պարով. օրճնեցէք նորան թելաւոր (Սաղ. ԱԾ) նուագարաննեիով եւ սրինգով...

եթե (ապա թե) շաղկապն է դիմավոր բայի կազմիչը՝ վճիռ արտաճայտողդիմավոր բայը:

«ետ

միասին, մյուս

են Բազմազան

նարեկյաններն ըստ շարաճլուսական դըրրռնորումների. դրանք «Մատյանում» Ճանդես են գալիս բաղզմաԹիվ շարաճյուսական կաղապարներով կառույցներով: Տեղի սղության պատճառով անճնար է նարեկյան ձնի բոլոր դրսնորումները թեկուզ ն մեկական օրինակով ներկայացնել, ուստի ճամար բավարարվում երնուլթի մասին պատկերացում տալու ենք մի երկու օրինակներով: ու

կաղասլարով. Ստորոգյալ-ենթակա

ւ.

Որդի աստուծոլ կենդանւոլ, աւրճնեալ լամենալնի, ճաւրդ աճաւորի անքնին ծնունդ, որ տկարանալ առ ի քէն եւ ոչ ինչ, որ ի ծագել անստուեր նշողից ողորմութեան քո փառաց ճալին մնղք, ճալածին դեւք, կենդանածնին ջնջին յանցանք, խզին կապանք, խորտակին շղթայբ, մաճացեալք, բժշկին ԲՃարուածք,ողջանան վէրբ, բառնին ապականութիւնք, տեղի տառ տխրութիւնք, նաճանջին Բեծութիւնք, փախնու խաւարն, մեկնի մէգն, մերժի մառախուղն, փարատի մռայլն, սպառի աղջամուղջն, վերանալ մութն, գնայ գիշերն, տարագրի տագնապն, չքանան չարիքն, ճալածին լուսաճատութիւնքն, եւ թագաւորէ ձեռն քո ամե(Բան ԽԱ) նակար, քաւիչդ ամենալնի:

բ. Մտորոգելի ստորոգյալ) Էնախադաս լրացում (բաղադրյալ

կաղապարով.

Ջի առ մինն արարիչ միալն ճանաչիս, իսկ առ միւսն առաջնով կոչմամբն՝ եւ երախտաւոր, ընդ կերպացուցելոլն՝ եւ քաւիչ, ընդ նորոգելոյն` եւ բարերար, ընդ ճաստելոլն՝ եւ ողորմած, ընդ կազմելոյն՝ եւ ճնարաւոր, ընդ լաւրինելոլն՝ եւ ճեզ, ընդ ճնկարագրելոլն՝ եւ ամենազաւր, ընդ առաջնորդելոյն՝ եւ լոյս, ընդ տածելոյն՝ ճովիւ, ընդ դարմանելոյն' խնամիչ, ընդ ողջ պաճելոլն՝ բժիշկ, ընդ ճձեռնկալութեանն՝ զաւրավար, ընդ անպարտութեանն՝ թագաւոր, ընդ արարչութեանն՝ քաղցըր, ընդ ամենատուր պարգեւացն՝ առատ, ընդ միշտ անսալոյն՝ ներող, ընդ ոչ բարկանալոլն՝ առոխակալ, կարեացս վշտակցելոլ՝ ծածկագէտ, ընդ լանձանձելոլ գթոցն` ապաւէն, ընդ գերունակ գորովոլյն՝ աստուած, ընդ անսպառ բարութեանն՝ աւրճնեալ յամենայնի: (Բան ԽԹ)

ենթակա- ստորոգյալ ստորոգյալ ժխտումով

դ.

բով.

կաղապա-

Քանզի ո՞վ

ո՞վ ոք զազոք ի մարդկանէ մեղաւ եւ ոչ զղջացաւ, ամաչեաց, ո՛վ ոք գարշեցաւ եւ ոչ պատկառեաց, ո՞վ ոք սխալեաց եւ ոչ ապաշաւեաց, ո՞վ ոք կործանեցաւ եւ ոչ ճեծեծեաց, եւ ոչ ստրջացաւ, ո՞վ ոք գայթակղեցաւ ո՞վ ոք պարտեցաւ եւ ոչ ինրացաւ

եւ

ոչ

եամբ ըմբերանեցաւ, ո՞վ ոք պատրեցաւ եւ շակեաց լեղի եւ ոչ դառսացաւ: (Բան ԻԹ) դ.

ոչ

յոգւոց

ելաւ, ո՞վ

ճա-

կաղապարով. ԽնդիրԻճատկացուցիչ

Արդ, այսոցիկ պատճառ վեճագոյլն մասանց կեցուցչաց, աստուականաց արարչութեանդ ճարազատաց, առանց որոլ ոչ Է գրիլ Քրիստոսեան, եւ ո՛չ նազովրեցի անուանիլ, եւ ո՛չ լիշատակիլ յորդիս Յուլայի եւ կամ խրախոլս բառնալ լանուն աստուծոլ Յակոբալ, այս ճիւթականութիւն աւրճնութեան ձիթոյս, յորում Սուրբ Երրորդութիւնդ խաոննեցեալ միաւորի` ճառագայթ շութ մերոց դիմաց, նկարագրու.շնորճաց, թիւն երեսաց, բարեձեւութիւն պատաճմանց, լուսաւորութիւն աչաց, տեառնագրութիւն բբաց, վայելչութիւն այտից, զարդ կերպարանաց, պահապանարան շրթնաց, ճանդերձիչ կրաւնից, յարմարիչ վարուց, շաղկապ ճաւաքմանց, զաւրութիւն անձանց, ուժգնութիւն դիմեցմանց, խափանիչ յուռթից, քակտիչ կմայեկաց, նաճանջիչ ճեռնածուաց, խալտառակիչ կախարդաց, գտիչ աղանդից, բռնախոյեան դիւաց, փարատիչ ցաւոց, կատարիչ կնքեցելոց, տենչանք երախայից անզնին արտաբնոց, Բիացումն Բեթանոսաց, նախանձճարկուանճաւատից, մերկացուցիչ գաղտնեաց, լարգանք լետնոց, փառք ստրկաց, պճնումն կանանց, աճեցումն ճրճուանք ծերոց, ձեռնադրիչ նուիրելոց, զգուշութիւն մաթրոց, տղայոց, ճոխութիւն արքայից, լառաջադրութիւն կալսնրացչ պսակ թագաւորաց, (Բան ՂԳ) ե.

Հարցականբառ

կաղապարով.

(ձնի պարագա)փստորոգյալ-ենքուկա

Զարմանամ, վճատիմ՝ տարակուսեալ ապշութեամբ, զի թէ նա այնինձ զի՞նչ սպատաճեսցէ. զիա՞րդ անկաւ ամբարձնալն, գթաց, զիա՞րդ սասանեցաւ ճաստատեալն, զիա՞րդ կործանեցաւ կառուցեալն, ի՞բր աւտարացաւ ծանուցեալն, զիա՞րդ զակատեցաւ զաւակն ընտրութեան, զիա՞րդ սրացաւ մերձաւորն, զիա՞րդ աղաւտացաւ փայլնցեալն, զիա՞րդ պատանդեցաւ ազատեալն, զիա՞րդ անաւրինեցաւ ուսուցիչն, զիա՞րդ նուաղեցաւ ճռչակեալն, զիա՞րդ անարգեցաւ փառաւորն, զիա՞րդ փոքրկացաւ մեծատունն, զիա՞րդ ամբարշտեցաւ բարեպաշտն, զիա՞րդ ամբարճաւաճեցաւ ընտրողն, զիա՛րդ ունայնացաւ պատարունն, զիա՞րդ կտրեաց զուխտն, որ ընդ բարձելոլն: (Բան ԽԸ) քան

Այսպես էլ նարեկյան ձնեերկան, որ պարզ նախադասության մեջ են, կան, որ միավորյալ կամ բարդ Ճամադասականնախադասություններում են, ն կան, որ բարդ ստորադասականնախադասություններ են կազմում: Ավելացնենք, որ միննույն կաղապարբով ստեղծելով նարեկյան ձներ, երբեմն Նարեկացին տաիվում է այդ ձնով ն առաջ բերում միաձնության երկար շարաններ: Ստորն տալիս ենք միայն մեկ օրինակ.

Իսկ մեղանք իմոց լանցանացս՝ անթիւք,

զորս անձնար Է առնուլ ծնունդք իւր, ոմն եւ շառաւիղք իւր, ոմն եւ բիծք իւր, ոմն եւ արկածք իւր, ոմն եւ փուշք իւր, ոմն եւ արմատք իւր, ոմն եւ ճասաուածք իւր, ոմն եւ պտուղք իւր, ոմն եւ նշխարք իւր, ոմն եւ ճիւդթ իւր, ոմն եւ ոստք իւր, ոմն եւ արմկունթ իւր, ոմն եւ ճիրանք իւր, ոմ. եւ մատունք իւր, ոմն եւ խլրմտունք իւր, ոմն եւ զաւրութիւնք իւր, ոմճ եւ ազդմունք իւր, ոմն եւ նշմարանք իւր, ոմն եւ տիպք իւր, ոմն եւ մնացուածք իւր, ոմն եւ ստուերք իւր, ոմն եւ մթութիւնք իւր, ոմն եւ լարձճակմունք իւր, ոմն եւ Բնարթ իւր, ոմն եւ պատիրք իւր, ոմն եւ դիտմունք իւր, ոմն եւ դիմեցմունք իւր, ոմն եւ չափք իւր, ոմն եւ խորք իւր, ոմն. եւ գարշութիւնք իւր, ոմն եւ կալծակունք իւր, ոմն եւ կիրք իւր, ոմն եւ մթերք իւր, ոմն եւ գանձք իւր, ոմն եւ ցնցուղք իւր, ոմճ եւ աղբիւրք իւր, ոմն եւ գետք իւր, ոմն եւ շանթք իւր, ոմն եւ ճրդեճմունբ իւր, ոմն եւ պատկառանք իւր, ոմն եւ վիճք իւր, ոմն եւ անդունդթ իւր, ոմն եւ բորբոքմունք իւր, ոմն եւ աղջութիւնք իւր, ոմն եւ ամպրոպք իւր, ոմն եւ կայլակք իւր, ոմն եւ ճոսմունք իւր, ոմն եւ Բեղեղք իւր, ոմն եւ սառնամանիք իւր, ոմն եւ դրունք իւր, ոմն եւ շաւմիղք իւր, ոմն եւ ճանապարճք իւր, ճնոցն եւ տապ իւր, ճրատն եւ գոլորշիք իւր, ճալոցն ճարպին եւ ճենճերմունք իւր, աւշինդրն եւ գառնութիւն իւր, կործանիչն եւ ճնազանդեալբ իւր, բռնաւորն եւ լելուզակք իւր, գոռոզն եւ սպառազէնք իւր։ աւազակապետն եւ գումարտակք իւր, գազանն եւ կորիւնք իւր, խածանողն եւ ծակոտուածք իւր, ապականագործն եւ նմա(Բան Ջ) նիթ իւր:

ոմն

ի միտ.

եւ

նույն կաղապարի միալար կրկնությունը Շարաձճյուսական

բերել, նամանավանդ որ այս ձնր շատ նկատել է կոթողում: Այդ անշուշտ նան ինքը՝ նարեկացին, ն դրանից խուսափելու ճամար դիմել է երկու միջոցի: Խոսքի մեջ բազմազանություն մտցնելու նպո"տակով նա կա՛մ միաճյուսել է երկու նարեկլաններ ն խոսքն տարել այս եղանակով ն կա՛մ միմյանց է կցել տարբեր առաջ կաղապարների նարեկյաններ ն ստեղծել այլաձն նարեկյանների խոսքաշղթաներ: Այժմ մեկ օրինակ միմյանց միա՞լուսվաժ երկու նարեկլանների (ընդգծում ենք միայն երկրորդ նարեկկարող է տաղտուկ առաջ է Հաճախված գրական

այս

յանները). Ըմպանակ երկու լերկոսին ձեռին, մինն՝ արեամը, եւ միլան՝ կաճենթամբ, երկու բուրանոցք կալծակնաւորք, մինն՝ խնկով, եւ միւսն՝ եւ միւան՝ ճերիւ, սկաւառակք կրկին կրաւորական ճԲամոց,մինն՝ քաղցու, երկուս բերմունս, մինն՝ արտաւսր, դառնութեամբ, բաժակք զոլգ առ եւ միւսն՝ ծծումբ, տաշտ կրեցեալք ի ծայրս մատանց, մինն՝ գինի, եւ միւսն՝` լեղի, դրունք տեսանելեաց ներճակաց, մինն՝ ի լաց, եւ միւսն՝ ի վրիպումն, խանութք հալոցականաց ճակառակութեանց, մինն արծարծէ,

եւ

միւսն շիջուցանէ, Ճալեցուածք դիմաց երկուց, մինն՝ դոյզն

ողորանաւք, եւ միւսն անանխայելիբարկութեամբ, ճամբարձումն երկակի բազկաց, ոմն՝ ի ճարուածս, եւ ոմն ի մերժումն, դէմք կրկնակի կերպից, մինն՝ տխրեալ, եւ միւսն՝ ցասուցեալ, կշտամբանք ընդ միոլ երկու, մինն՝ աստեացս, եւ միւսն ապառնեացն, ապաւինութիւնք կարծողականք, մինն՝ գոնէ, եւ միւսն՝ թերեւս, ի մի բերան նրկակի բարբառ, մինն՝ եղկութիւն, եւ միւան խռովութիւն, երկուս ազդմունս ի միում սրտի, մինն՝ կեղակարծ յուսոլ, եւ միւսն՝ ճշգրիտ կորստեան, ամպ լըրթագոլն, աճագնատեսիլ, կրկին տեղացմանց, մինն՝ նետս, եւ միւսն՝ բառինս, որուռումն աճեղ երկոցունց բերմանց, մինն՝ կարկուտ, եւ միան՝ Բրացան, ցայլգ ցաւագին երկուց վտանգից, մինն՝ լալոլ, եւ միւսն սաճու, առաւաւտ սգոլ երկուց բողոքմանց, մինն՝ սաստից, եւ միւսն՝ սպառնալեաց, սւչրեգակունք երկու ի լերկուց ծայրից, մինն՝ խաւարի, եւ միւսն՝ կիզման: (Բան Լ)

Սաորնտալիս ենք միմյանց կցված նարեկյանների օրինավկ՝ լուրտաքանչյուր նարհկյանից առաջ դնհլով թվաշում չր. այլ քեզ՝ արարչիդ ճոգւց ն մարմնոց :ամենալն ինչ լուսաւորեալ Լ, ամենայն ինչ առաջի Է, ամենայն իճչ գրեալ է, ամենալն ինչ դիւրին Է, ճամայլնն հնարաւոր Է, իմաստն գլխաւորնալ Է, խոստումն լցեալ. Է, կամելն կատարեալ է, շքո կտակն աւետարան է, քո վճիոն ազատութիւն Է, քո մատեանն շնորճ Է. Յոչ փակեալ ես ընդ աւրինաւք, ոչ պարունակեալ ես ընդ կանոնաւ, ոչ արգելեալ՝ ընդ նուազութեամբ, ոչ խոնաիճեալ՝ ընդ ճնազանդութեամբ, ոչ պարագրեալ՝ ընդ փոքրկութեամբ, ոչ չափեալ ես ընդ սաճմանաւ, ոչ վրիպեալ՝ ի բարկութենէ, ոչ այլավեալ ինչ՝ ի ցասմանէ, ոչ սխալեալ՝ ի խստութենէ, ոչ ամբոխեալ՝ ի խոովութենէ, ոչ դղրդեալ՝ լանգիտութենէ, ոչ փոփոխեալ՝ լողորմութենէ, ոչ պակասեալ՝ ի բարձրութենէ, ոչ լքեալ՝ լայցելութենէ, (Բան ԽԳ) ոչ տկարացեալ՝ ի փրկութենէ:

Բերվածօրինակներից կարելի է եզրակացնել, ոլ նարեկյան ձնի մնջ շարաճյուսական կաղապարների կրկնականությանչոփը որոշակի չէ. Պարզ է, որ ձնի մնջ շարաճլուսակուն կաղալե պարը առնվազն մեկ անգամ պետք է կրկնված լինի: այց մինչն քանի անդամ, այդ արդեն կախված է ճեղինակի տրամադրվածությունիյ Կ պայմանավորվածէ նրա մտքի ընղդդըըկումով, ապրումի խորությամբ ն նյութի ծավալման ղիտոլազոնով: Շնորձիվ այն բանի, որ նարեկլյան ձնը խոսքը դարձնում է

«Մատյան» մաձնազարդ, կշռութավոր բանաստեղծական, մեջ 4ասամբ նան ալս պատճառով մեր դրականագիտության ն է ճիշտ եղիշնամարվել պոնմճ, թեն նարեկյան ձենըճիշտ ու

Նարեկացու «Մատյանը», որքանով էլ

որ

բանասերները ոճական

կանի նման սչ թն չափածոյի, այլ արձակ խոսքի ոճական 4նարանք է, Հնարանք, որի մի քանի տարատեսակներըկարող են նան չափածոյի նեղ ու սաճմանափակ ոլորտում էլ տեղավորվել: Նարեկացինալս ձնի գործածության մեջ ո՛չ իրենից վաղ ժամանակներում, ո՛չ էլ իրենից «ետո գրական ասպարեզ եկած մրցակից չունի: Այն դեպքում, երբ նարեկացուց Հետո ճայ սյոեղիտայումստեղծված նարեկյաններում կաղապարների կրկնոճ-

թյունը առաջին տասնյակի սաճմաններում է, ապա. «Մատյանի» որոշ բան-երում այն անցնում է մի քանի տասնյակից, իսկ ձնի բազմազանության առումով «Մատյանը» բացառիկստեղծագործություն է:

ՊԻՏԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

(Բուն.

24.405», ՃԽ510Ճ

լատ.

Ճոէճոճըլոտտ)

Դիտակությունը(իտականունություն) բառի բաղզմիմասնման է կրկնուտումյան վրա կազմժվողձն է: Այն արտաքուստ թյանը (ավելի ճիշտ՝ կրկնառպատկությանը), սակայն եթե կրրկնապատկությանդեպքում բառը կամ կապակցությունը ճանդնտ է գալիս նույն իմաստով, ապա սպիտակությանդեպքում մինհույն նախադասության կամ պարբերության մեջ բառը գործածված է լինում տարբեր իմաստներով: Օրինակ. կամ այն ձնը ն խոսքային կառուլցները (ճատկապես եղիշեական ու նարեկյան ձները, ինչպես ն պարբերույթները) քանդելու ն տողատելու միջոցով ցանկանան դարձնել պոեմ, ալնուտմենայլնիվ իսկապես պոեմ չէ: Այն նան սովորական արձակ չէ, այլ ձնազարդ, կշռութավոր, բանաստեղծական արձակ, որը խոսքի մի նոր տեսակ Է՝ վեր ու բարձր ինչպես պոնայս

մից, այնպես Էլ՝ սովորական արձակից, ն որի նմանը կառուցվածքալին լուրաճատկությունների տեսակետից չկա ո՛չ ճայ, ո՛չ էլ Բամաշխարճային գրականության մեջ: Հալ գրականության մեջ նարեկյան կառույցի առաջին անգամ ճանդիպում ենք «Վաճագնի ծնունդում», որտեղ շարաճյուսական կաղապարների կրկճութլունը ճասնում Է երեքի: Երկնէր երկին, երկնէր երկիր, Երկնէր ն ծովն ծիրանի. (3) Երկն ի ծովուն ունէր Եւ զկարմրիկն եղեգնիկ: Ընդ եղեգան փող ծուխ ելանէր, Ընդ եղեգան փող բոց ելանէր, (2) Եւ

ի բոցոյն վազէր Խարտեաշ պատանեկիկ: (53

Եվ շեկ Ճայռերից Մինչն չեկ հովտի ծաղիկները շեկ Ջգվում Էր բարակ, մեղրոտ մի ճամփա։

Այստեղ շեկ

(Վ. Դավթյան)

միայն ծագումնաբանորեն է մեկ բառ, այնինչ գործածության մնջ շեկ ծաղիկներ կապակցության մեջ գույնի խիմաստունի, շեկ ժայռ կապակցությանմեչ՝ տաքի, իսկ շեկ հովիտ կապակցության մեջ ն այն կարող է ըմբոնվել, Ն մյուսը: Պիտակությունէ առաջանում այն դեպքում, երը միննույն բառը այնպիսի բառերի ճետ է կապակցվում, որի Ճեւտեվանքով իմաստը դառնում է փոխաբերական: ԱՀա մի օրինակ. բառը

Ուր որ գնում եմ, քարե բարձունք Է, Քարե արցունք Է, քարե ժպիտ, Փարե սարսուռ Է ու քարե սունկ է, Քարե ծաղկունքի քնքշանք Է բիրտ: Քարե մրրիկ է, ու քարե բուք է, Քարե բողոք է, ու քարե բերդ, Քարե շեփոր Է, քարե թմբուկ է, (Հ. Սաճյան) Քարե թափոր է, քարերի երթ:

Լաշեր)բառը ոճական կապավկճետ, որոնց իմաստը ցության մեջ է այնպիսի գոյականների թույլ լի տալիս Լաբե Հատկանիշով բնութագրություն, այդ պատստոաճառովէլ քարե որոշիչը տարբեր կայլակցություններում նում է տաիբեր նշանակություններ: Պիտակրւթյանձնի իմաստն Ճեէլ Հենց այն է, որ խոսքը դրանից դառնում է ձնավոր տաքրքրական. միաժամանակ բառի կրկնությունը խոսքին ուժ քափ է ճաղորդում: ուժեղ ոճական ճնարանք է դառնում, երբ Զիտակությունը մի դեսլքում դործածվում է անձի, մի այլ դեպքում՝ իրի, բառը մի դեպքում բարոլական, մյուս կեպքում ֆիզիկական իմաստէ տարբեր շարաճյուներով, կամ երր կրկնվող բառն ունենում սական պաշտոններ. Այսպիսի պիտակությունը ճարտասանուՊլոկնի լավ օրինակներ թյան մեջ կոչվել է պլոկե (1Նօշղ)։ տալիս է Պ. Սնակը։ Աշա մի օրինակ, որի մեջ զեղեօիկ բառր նա գործածել է շարաչճյուսականտարբեր պաշտոններում, որի Հետկանքով արտաճայտություննստացել է խոր րովանդակություն: Այս օրինակում Հարե (նակ

ու

ու

Իսկ ճապա ճպարտ Տրդատի՛ մասին, Որ սեգ սիգալով՝

Իր ճուծկու քարով Գետերի թմբեր ն ամբարտակներ Ավիրեց տարավ... Իսկ Շամիրա՛մը պագշոտ Ու տաքշող,

Գեղեցիկ ապրած--- գեղեցիկ մեռած Գեղեցիկ Արա՛՛ն...

Բոլոր այն դնպքերում, երբ նույն բառը միաժամանակ հ՛ ենթակա է, նկ ստորոգելի, արտաճայտությունը վերածվում է պլոկեի, մանավանդ եթե բայական Ճճանդույցըժատական մասնիկ ունի, ինչպես՝ Ես ես չեմ լինի, եթե... Պաոբսիկը չէ պաոսիկը, (Դ. Դեմիրճյան), Հիվանդըչէ ձիվանդը,հիճայն է պառբսիկը

վանդիտերն է Բիվանդը:

ՆՈՒՅԽԱՀԻԱՄՔՈՒԹՅՈՒԾ

(Բուն. Առօղդի ԽՕԽ-արտադրություն`նույն Բիմքից նոր բառեր կազմելը)

միննույն Հիմքից կամ արմատիցկաղմՆույնաճիմքությունը ձեն 8, ված բառերի արվեստավոր դործածությամբ առաջացող որի մեջ արմատի կամ ճիմքի կրկնությունը կրկնապատկության խոսքին, իսկ ղրանից արտաճայտուուժգնություն էտալիս թյունը դառնում է տպավորիչ ու իմաստալից: Օրինակ. Ոչ իւրով զօրութեամբ զօրանայլ ճզօրն,

զճակառակորդն:(Աստվածաշունչ. Թագ. Քո

տան

մեջ անգամ ավար

ես

Բ.

այլ

0)

տէր տկարացուցտմԷ

փնտրում,

Ի՛նչ անուն տամ քեզ, որ լինի Բարմար՝ Վզնոցի ճամար դու վիզ ես կտրում Եվ մատ ես կտրում մատանու ճամար: Մարդու բարձունքիցալդ ո՞ւր ես իջել, Դու լոթնապատիկ պղծված ենիչեր: (Հ. Սաճյան) Քեզ ճաիվածողին որպեսզի զարկես, Եվ ունեցվածքդ ու կալքդ փրկես, Պիտի զարկողին իր զարկից զրկես։

(Պ. Սնակ)

այն դեսլքում, նուլնաճիմքությունն ուժեղ ձն է դառնում երբ նրա մեչ առկա է լինում նան բառախաղը։ Աճա ալդպիսի մի օրինակ դարձյալ Դշ. ՍնակիցԱլն գործն

եմ ատում,

Որ ոչ թե գործ Էլ, ալլ ծանր ճանցանք, Սլն փորձն եմ ատում,

Որ մարդկանց գլխին դառնում Է փորձանք, Այն դավանանքը, Որ վերջիվերջո փոխվում Է դավի,

Գլխացավանքը,

Որ փոխարկվում Է

Այստեղ 217 դավ-ն

ու

սուր

գլխացավի...

դավանանքը նույնաճիմբությամբ

չեն կապված միմյանց, սակայն բառախաղովկապվում

անց

ն

են

միմ-

դառնում նույնաճիմքությանբաղադրիչ:

ՆՄԱՆԱՎԵՐՋՈՒԹՅՈՒ

(Բուն. Օւ0.005580505, լատ.

Տուր

մ6օտլոօոտ)

ոճական նմանավերջությունը

այն ճնարանքն է, որն ջանում է տարբեր բառեր խոսքում կամ խոսքի Հատվածում նույն քնրականական կարդով գործածվելու ճետնանքով, այսինքն՝ այս ճարտասանական ձնի ճիմքը բառի քերականական կարգի կրկնականությունն է։ Քերականականկարգի կրկնվելու են միանման վերջ ն դառնում ճետնանքով բառերն ստանում արձագանքմեկը մյուսի ճամար: նմանավերջությունըարձակին Ճատուկ ոճական 4նարանք է։ Միավերջբառերը գտնվելով կաւպակցություններին նախադասություններիվերջում կամ սկրվզբում ազդարարում են այս միավորների վերջը կամ սկիզբը, կշոուխոսքը կամ նրա ճատվածը բաժանում իմաստային ն իրենց կրկնականությամբ ճատվածների այն թային դարձնում բանաստեղծական: նմանավերջությանբաղմաթիվ տեսակներ է ստնհղծել Գր. նարեկացինիր ճանճարեղ երկում: ԱՀա այդ տնուսկներից ամենակարնորները: Գոլականիզանազան Ճոլովաձներով. առաչ

ու

ա.

ցնծութեան, ձայն ուրախութեան, բարբառ երանութեան, պատճառ փըրկութեան, առիթ քաւութեան, մերժումն վշտաց, խզումն խնեղդմանաց, խեթմանց, Քալածումն ընդարձակութիւն նեղութեանց, ճամառաւտումն ճեծութեանց, թեթեւութիւն թառաչմանց, լապաճովութիւն կարեաց, կարգադրութիւն կրից, ափոփութիւն վճատմանց, բժշկութիւն ցառսց, անւա(Բան ՂԲ) կանութիւն Բեղգութեանց, ուշադրութիւն անտեսիցն։ Եղիցի՛ քեւ

սա

մեզ

լուր

նուագճանգստեան, նիւթ բերկրութեան,

Իսկ

դու,

լոլս

կամիս կորուստ, տիրիս ի ցասմանէ, ոչ

եւ

ոչ ոչ

տուիչ լուսոլ, ոչ լսես անէծս, ոչ ախորժես չար, ըղճանաս մաճ, ոչ: յուզիս ի խոռվութենէ, ոչ Բարկիս ի բարկութենէ, ոչ մթանաս ի սիրոլ, ոչ

այլայլիս ի գթութենէ, ոչ փոփոխիս ի բարութենէ, ո՛չ թիկանց չրջումն եւ ոչ երեսաց անդրադարճձութիւն,այլ ամենեւին լուսաւորութիւն ու

(Բան ՀԶ) նկատումն փրկութեան: Հանգո՛ նվաստակեալս ի բազմածուփս աշխատութենէ, բա՛րճ քզտագնապ տարակուսանաց

ոգւոյս

կործանման,

զդառնութիւնն ԸՆԴ

ՎՇՏԱՑՆ, զճեծութիւնն ԸՆԴ ԿԱՐԵԱՑՆ, զանձկութիւնն ԸՆԴ ԹՇՈՒԱՌՈՒԹԵԱՆՑՆ, զճառաչմուննն ԸՆԴ ՖԽՖՈՐՏԱԿՄԱՆՏՆ,զբեկութիւնսճ ԸՆԴ ԱՊՇՈՒԹԵԱՆՑՆ, զթմբրութիւնսն ԸՆԴ ՇՐՏՄԱՆՑՆ, զարբեցութիւնն ԸՆԴ ՅԻՄԱՐՈՒԹԵԱՆՑՆ, զթերամտութիւնն ԸՆԴ ԽԵԼԱԳԱՐՈՒԹԵԱՆՑՆ, զսառումն սիրոլն եւ զճրալին ջերմութիւն աղուական ախտին։ (Բան ՂԱ)

Բայիդիմավոր ձներով.

բ:

Մեռեալ պատկերիս մի՞ ոխս պաճեսցես, ընդ անշունչ կերպարաճիս

մի՛ ի

դատ

քննութեան մտցես,

մաճու

տանջեցելոյս մի՛ ճարուածս յլա-

ւելցես, ընդ բեկնալ խեցեղէն անաւթոյս մի՛ ուժգնութեամբ մարտիցես, վճռաւ կոշկոճելոյս մի՛ բարկութիւն կրկնեսցես, կործանեալ շինուածոյս մի՛ պատուճաս մատուսցես, շանս սպանելոլ մի՛ քարինս արձակեսցես, լուոլս ջախջախելոլ մի՛ սաստիկս որոտասցես, ճողոյս անպատուելոլ մի՛ սաստիկս իբր ամբարճաւաճի ուժգինս մռնչեսցես, զմոխիրս մերժելի մի՛ ի դատ ընտրութեան կոչեսցես, զփոշիս ցնդելի մի՛ իբր զքո դիմամարտ գտցես, զտիղմս տաղտկալի մի՛ իբր զոսոխ վարկանիցես, զգարշութիւնս անգոսնելի մի՛ իբր զբոռնամարտիկվանեսցես, զխէթս ի բաց ընկնելի մի՛' նիւթ գեճենին պաճեսցես,զալսքանեաց բազմապատիկ (Բան ԿԶ) բանից կշտամբեալս մի՛ վերստին լանդիմանեսցես:

Եւ ես՝ արդ, նախնիս ամբարշտաց, գլուխս մեղաւորաց. պետս անիրաւաց, առաջին, պարտաւորաց, պատկերս լյանցաւորաց, ատտիկեցիս ըստ վատթարութեան, այլ ոչ ըստ բարեբաստութեան, աճա զանճառիցն իմոց ճառեցի, զպատկառելիսն խայտառակեցի,զգաղտնիսն ճրապարակեցի, զծածուկսն յայտնեցի, զթաքուցեալսն ցուցի, զամփոփեալսն տարածեցի, զդառնութեանս մաղձ ժայթքեցի, զգործակցութիւն չարին մատնեցի, զամբարեալ թարախ վիրիս քամեցի, զխորս պարտեաց իմոց ծանուցի, զպատրուակն կեղծեաց առի, զքող տգեղութեանն վերացուցի զամաւթելեացն զգեստ մերկացուցի, զգարշելիսն յանդիճմանեցի, զմրուրն մատու փսխեցի, զպալարս ճոգւոլա խածուածոց քաճա(Բան ԿԵ) նալապետիդ Քրիստոսի բացի:

նարնկացին նմանավերջության այնքան բազմազան տեանճնար է ռակներ է ստեղծել, որ տեղի սղության սպլատճառով ն մեկական օրինակ բերել: ծաճախ | յուրաքանչյուրից թեկուղ նա իր արձակի «ճատվածներնստեղծում` միմյանց ճյուսելով ինչպես գոլականի տարբեր ճալովների, այնպես էլ գոյականի դերբայի» բայի, բայի տարբեր ժամանակաձների, բայի ն մինչ այն գոյականի նմանավերջություններ, դերբայի ու

ու

ու

սա

աստիճան, որ նրա արձակ ստեղծագործությունն ընկալվում է հբրն բանաստեղծություն. Տալիս ենք բայի դիմավոր ձնի ն երկու տարբեր ճոլովների խառն նմանավերջության բազմաբփիվ օրինակներիցմիայն մեկը. Եւ լայսմ անպարտ եւ անպատիր եւ անուանելի արուեստից

աճաւորիդ մեծութեան՝ Լուծցի՛'ճՃ որոգայթքն գաղտնածածուկք սատանալականք, Կապտեսցի'նմեքենալյքն, վատնեսցի'ն գալթակղութիւնքն, Խալտառակեսցի'նխաղբիցն դրութիւնք, Յալտնեսցի'ն երեւոլթք որսոյն, Գտցի'ճ նենգողին ծուղակք, Վերասցի'ն վարմին վերարկուք, Տոչորեսցի'ն որոմանցն բոլսք, Նզովեսցի՛ն բռնաւորին չարաբանութիւնք, Կտրեսցի՛ լար խաբէութեան ի մաճ որսողին, Պարսեսցի'նպատրողին բանսարկութիւնք, Պակասեսցի'ն զէնք զրպարտողին, Աճկցի՛ճռսուսերք մաճաբերին, Սուզեսցի'ն սադրողին պատրաստութիւնք... (Բան Ղ)

նույնիսկ այս մեկ օրինակից էլ է երնում, որ նարեկացին Ֆմանավերջություն է ստեղծում ոչ միայն կապակցության կամ նախադասությանսկզբում ն վերջում, այլն նրանց մեջ: Սակալն նա Հաճախ է դիմում նան այնպիսի նմանավերջության, որն ստեղծված է նախադասությանմիավորյալ անդամների մակարդակում առանց կապակցութլունների։ Այսպիսի նմանավերջություն, որը միաժամանակ դառնում է ճամակուտակման զորաքսան միջոց, ունի ճետնլալ պատկերը. քան զայլս ազդմունք վալելչականք՝ աստուածութեանդ նուիաւրձնեալ, գովեալ, բարեբանեալ, քարոզեալ, աւետարանեալ, ճոչակեալ, Բնչեցեալ, պատմեալ, անխաբելի կամաւք աղաչեալ, եւ որ (Բան Գ) ինչ առ մեզ բերին առ ի քէն Բոսմունք քաղցրութեան... Արգ ի լալնմ անդորրութեան միջոցի, յորում եզերեալ ընդոստնեցան թշնամիք եկեղեցւոլ, ստացեալ ճիմնեցի, կառուցի, կարգեցի, կուտեցի, արձանացուցի,դիզի, բարդեցի,կացուցի, ցուցի, հաստատելով ի Բրաշակերտութիւն միագոլ իրի զբազմաստեղնեան դրուագս դրութեան այսմ սոփերի արգասաւորի՝ես Գրիգոր կրաւնաւոր քաճաճալ... Եւ

եւս

րելիք.

Նարեկացին տալիս է նմանավերջության մի այլ օրինակ այս դեպքում թեն ոճական Հնարանքի ճիմունքը նույնպես բառի քերականականմիավերջությունն է, սակայն սրան միաՀյուսվում է պատաճականԼնույնավերչությունը: Այսպես է գբրճս.

վաժ ից բանի Բ, Գ, կտոր.

Դ

Հատվածները, որոնցից տալիս ենք մի

Արդ, լուսացեալ ողբոցա Բիւսուած այլ մասն յաւելի, մատուցի, Բարերարին շնորճաց արտասուաց պտուղ Ջկորստեան խորս չափելով՝ զորքանն երբեք ոչ գտի, Մասնաւորաւվքբանիւք ի Բանդէս նորին ջանացի, Զմտացս արագեալ զթեւս՝ լերեւոյթ իրին ոչ Բասի, Զուշին պարտութիւն լանվթարելնացն բաժակ բարկութեան ի

ձեռն

իմ առի,

Զտարտամութիւնտարակուսանացս, իբր ճաշակումն մաճու, արբի, Եւ ալժմ զլանցիցն լաճախութիւն ողորմելի ձայնիւ լերգ արկի։ Աներեւոյթ կրակարան տապոլ բորբոքմամբ մեծաւ անզովանալի, Աճտեսական իմն քրայս ճալոցաց սաստիկ եռացմամբ անշիջանելի,

Սլաքս նետից պատկանեալ դեղովք ի շտեմարան խորութեան սրտի, Խիթք ցաւոց խոցոտման մահու ի գնացս նրակաց գոյութեան լերդի, Կնրք երկանց անճարակ ճեպոլ ի պատուած աղեացս անելանելի, Անզաւրելի դեղոց ջերմութիւն իլերիկամանց մասունս երկակի, Անրնարաւոր դառնութիւն մաղձի ի նախադուռն իմոյս կոկորդի, Աւաղս ձայնից լքուցանողաց ի փողս շնչոյս խոշորս Բնչի։

Այսպիսի նմանավերջությունը, որ վաղ անցյալում գործժածվելէ եղերերգերում (այս մասին վկայում է ինքը նարեկացին ճիշլալ բան-ի սկզբում) Հենց այս պատճառով զգալի տեղ ունի ն. Շնորչալու «Ողբ նդեսսիոլ» պոեմում: ՆարեկացուցՃետո մինչե Աբովյան մեղ ճայտնի չէ նժունավերջությամբ գրված որնէ արձակ ստեղծագործություն: ժողովրդական նմանավերջության լավ օրինակներ է տալիս Խ. Աբովյանը «Վերք Հայաստանի»վեպում, ն առավել իր «եղինակային խոսքում: ԱՀա նմանավերջություննհրով կազմված մի երկու Ճատվածներ. Փ Պարզկա գիշերը էնպես Էր գետինը սառցրել, որ ամեն մեկ ոտքը կոխելիա ազար տեղից տրաքտրաքում, ճոճռում, ճքթճթում էր ու մարդի ջանը սրսռացճում, ձեն տալիս: Ամեն մեկ ծառի ճղկներից, ամեն մեկ տան բաշից Ճազար տեսակ սառցի լուլա, ճազար տեսակ սաշողքը ձնի քթովա կախ էր էլել ու բիզ-բիզ իրար վրա սառել: պեծին տալիս, պսպղում, րերի գագաթին, դաշտերի գլխին էնպես

Ի

Մեր բանաստեղծ ժողովրդի մեջ պատաճում են մարդիկ, որոնք անհրաժեշտության դեպքում խոսում են հանգավորված: Այսպիսիները կոչվում են շուվարա: Մոտիկից ծանոթ մարդիկ վկալում են, որ շուվարա Էր նան գուսան Հավասին:

փայլում ու սառցի, ձնի Բետ խաղում, ծիծաղում կանաչ ու կարմրին տալիս, որ Բենց իմանաս թե ալմազ, զմրութ, չաղութ ու Քազար տեսակ անգին քարեր ըլերն դաշտերի, սարերի գլխին, երեսին, դոշին փոռած։ Փ Դու էլ, թե ձեռիցդ գալիս ա, դանակդ սրի՛ր, մեկ կողմիցը վրա" թռիր, աշխարքս թալան թալան այ, նամարդը իշի փալան ա: Հա կա՛ց ու քեֆ արա. բարիկենդան օրեր ա, խելքըներս կորել այ եդո ես կգամ, առաջ դո՛ւ գնա: Փ Անջախ մի անջախ իրար բոթբոթելով, ճամեցեք անելով, կոնից, թնից քաշելով՝ տուն ընկան: Օրճնյալ Է աստված (արարիչ), փառք ճավիտլանս չամիչ, սրտներն ընկավ տեղը, մատներն ընկավ եղը, աբլորին բարձեցին գեղը ու կուզըկուզ անելով` մտան տաք տեղը: Փ Բազի անգամ էլ իրար բոռնոթի թավազա անելով, կամ մեկը ձեռը մլուսի գոդիկը կամ ճտովը քցած՝ իրանց երեխաությունը սիտքներն էին բերել ու շախա առնում, իրար բոթբոթում, շվացնում, զռթկացնում, փրթկացնում,ճռթկացնում, մռթկացնում ու բազի վախտ էլ ճրոճրռում, քռքոում, բռբռում, դռդոռում, շատը Բո ծիծաղու մեջթի իլիկը կոտրվել էր...

Տո:ղՄեր ժամանակներում արձակ լխոսքի մեջ գրողին են դիմում նմանավերջության ոճական «ճնարաքին, իոկ վաղնոլ սովորուբանաստեղծները չավածոյում եթե դիմում են. առա կան "անդի ճետ խառն: Առա Դ. Սնակիցմեկ օրինակ. Հյուրասիրում եմ Անզավակ մարդուն` նրազած որդով, Ով չունի ն տոռմ՝ քառասուն պորտով, Փոքր աշխարճին՝մեծ ժողովրդով, Ցորենի արտին՝ աննշան ճարդով, Շալ դարձած բրդով՝ գառնուկին անծին, Առաջին վարդով՝ ժամադրվածին, Զախորդ ձկնորսին՝ ճաջողակ կարթով, Ջախորդորսորդին՝ լեցուն թակարդով, Պառավ օրիորդին` հոյակապ մարդով, Թունդ խաղամոլին՝ երկրի քարտեզով ն ոչ թե քարտով, Այն բաղաձալնին, որ գեթ մի անգամ երգել Է ուզում՝ ուժեղ կոկորդով, Է երազում՝ կով անգամ որ վերջին տատին, Այն պառավ խորոտիկ ճորթով, Ալն կիրթ կրիային, որ գիտի՝ իրեն փշեր են սազում՝ ջրարջի մորթով...

ինչպես դժվար չէ նկատել, այս Հատվածում նմանավերջության ձեր կազմվել է դոյականիզործիականճոլովի վերջավորությամբ, որը բառերի վերջերի ճետ դառնում է սովորական

Ճանդ, բոտ ոքում չարադրանքի լարվածություն, պատելու ե միաժամանակ խոսքը միապաղաղ չդարձնելու նպատակով բանաստեղծը նմանավերջչբառերից երկուսը տարել է տողերի խորՔԸ: որ այստեղ կա նան երկրորդ նմանավերջուԱվելացնենք, Թյուն՝ արական Ճոլովով, տողերի առաջին Հատածժներիվերջեբում, ինչպես ն բայի ներկա ժամանակով (է ուզում, Է Երազում, չեն սազում),ճիշտ այնպես, ինչպես նարեկացու «Մատյանի» շռսո

է,

բան-երում է:

նմունավերջության արտաճայտություններիցմեկն էլ «անգն որը ճամեմատաբար ուշ ժամանակների երնույթ է: Հանդգը

նոր ժամանակներում դառնում է չափածոն բնորոշող կարնոր սլայմաններից մեկը: ի տարբերություն նմանավերջչության,«անայլ բացառվում),

բառի արտաքին «նչական նմանությունը կամ բաղաձայնույթը: նույնությունը, «նչյունների առձայնույթն Աճա Հանդավորման երկու օրինակ. Աստղերձ են ժպտում լուսեղեն նազով, Խաղաղ դաշտերը մութն Է ճամբուրում. Ես կախարդված եմ միշտ նուլն երազով, Միշտ նուլն ցնորքն Է իմ սիրտը այրում: --

Մոտեցած երկնից աստղերը պալծառ Ժպտում են խաղաղ քո աչքերի պես.-Իմ լքված սրտի կարոտը անծայր Ամեն ինչի մեջ որոնում Է քեզ... (Վ. Տերյան) --

Հունձք կժողվեմ մանգաղով, Լուսնակը յարս Է-Ակոս-ակոս մանգալով: Սիրածս Բարս է:---

--

Մանգաղս քարին եկավ. Ցարս յա՛ր աւնի-Քարեն լորիկը թռավ: Լե՛րդս կարյլունի:-...

--

--

(Դ. Վարուժան)

եթե նմանավերջությունը սաճմանափակվումէր անցյալում ճիեմնականումքերականական ձների շրջանակներում, սակավ դեպքերում նան տողի վերջին բառի վերջին Հնչյունի Ճճանդիպադրումով, ապա ճանգը ճանդես է բնրում մեծ Հնարավորություններ: Այն ծավալվում ն իր մեջ է ներառում ոչ միալն թեջ161

ու վող, այլն չթեքվող խոսքի մասերը, ոչ միայն բառերն բառաձները, այլն նույնիսկ բառերի շարաշյուսական կապակցությունների խոսքին տալով ներդաշնակություն ն երաժշտականություն:ԱՀաՃանգավորմանտարատեսակություններիցմիայն մեկը.

ԴոՂ՝

երկու տա՛ռ,

Դո՛՝

հասարակ մի դերանուն, Եվ ընդամենն ալդ քո երկո՛ւ Բատիկ տառով Այս բովանդակ աշխարճինես ինձ տեր անում... Դո՛ւ

երկու տա՛ռ,

Ու ես գարնան ճողի նմաճ Քո կենսատու ջերմությանն եմ ԴոՂ՝

Եվ

ընտելանում...

երկու տա՛ռ, աճա

ես

ճամն Երջանկության

եմ

զգում իմ

բերաճում,

Անջատումինըմբերանում Եվ թերանում եմ կատարել հրամանը տառապանքի...

ԴոՂ՝

երկու տա՛ո, անգի՛ն, Ինձանիցինքս վերանում՝ Ու ես,

Փոշիացած ճերոսների Ու ծնվելիք ճանճարների Դասակին եմ ընկերանում...

ԴոՂ՝

երկու տա՛ո, երբ ճանկարծ Թողնում ես ինձ ու ճեռանում՝ Լքված տան պես ճեղք եմ տալիս, Ծեփս թափում, անտերանում, Եվ կսկիծը ցեցի նմաճ Բուլն Է դնում իմ սյունի մեջ, Ջեղունի մեջ ու գերանում... Ու

Դո՛Ղ՝

Դո՛՝

երկու տա՛ռ, ճասարակ մի դերանուն...

(Պ. Սնակ)

Ըստ էության Հանզը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ նմանավերջության զարգացումը ն նրա Ճեւտ մեկտեղ ծառայում է խոսքի բա162

նաստեղծականությանը, ներդաշնակությանը, նվադայնությանր կ բարեչնչյունությանը:

ԲԱԶՄԱՀՈԼՈՎՈՒԹՅՈՒՆ

(Բուն.

Աօմ.

ոոՓնմօԽ,

լատ.

1ԼՅՎԱՇԵՇ)

Բաղմաճոլովությունը,որ Հայ ճարտասանության մեջ կոլ-

կառուցվածքի առումով "ակաճոգնահոլովություն, ռակ է նմանավերջությանը: նքն նմանավերջության դեպքում տարբեր բառեր միննույն քերականական ձնով են դրվում, ասլա

վել է

նան

բաղմաճոլովությունն առաջանում է միննույն բառը խոսքային սփոքըՃատվածում քերականական տարբեր ձեերով գործածվելու ճետկանքով։ ինչսլես անվանումն է Հուշում, բոաղմաՀոլովությունն առաջին ճերթին ճոլովվող բառի տարբեր քերականակսա ձների կուտակումն է Համառուռ խոսքում կամ խոսբի մի «ատվածում: Օրինակ. Խեղճ աղքատը դառը դատի,-Դատարկ նստի... ԷՂ աշխարճ, Էլ ինչո՞ւ ես քարը թողնում Քարի վրա, քար աշխարճ։ (Ա. Իսաճակյան)

Բառիբաղմաճոլովական կրկնությունն արտաճայտությանը տալիս է շնշտվածություն, Հաղորդում թափ, խոսքում ստեղծում լարվածություն: Սակայն այս ձեն ունի գործածության մի նրրբություն։ Այդ այն է, որ չի կարելի միննույն բառի րազմաՃոլովական շատ ձներ գործածել խոսքի կարճ տարածքում, ինչպես ն միննույն բառով մի քանի ձներ՝ խոսքի մի ճՃատվածում. իսկ խոսՀակառակ դեսլքում ձեր կորցնում է իր արժեքը, Քբ դրանից կարող Լ դառնալ ձանձրալի, վանող: Ընդճակառակը, երբ խոսքը կառուցվում է այլնպես, որ նրա մեջ միաճյուսվում են տարբնր բառերով կազմված բաղմաւոլովություններ, դրաէ ձնավորուքյան դրավչունից արտաճայտությունն ստանում թյուն, դառնում ճետաքրքրական տպավորիչ« Ատա տարբեր բառերով կազմված քաղզմաճոլովություններիմիաճյուսման մի օրինակ Հ. Սաշտյանի ստեղծագործություններիցու

Իր երկինք մտած բարձր սարերից Գլխիվայր կընկներ վիճերը խոր Սարերին կանգնած, սարերի սովոր, Սարերի երկիր Հալաստանս: աա

Բոլոր կողմերից սրարշավ եկող Վայրի ցեղերին կուլ կգնար Դարերից եկած, դարեր վաստակած, Դարերի եբկիր Հայաստանս:

Այրուձիների դոփյունների տակ Ծամփեքինընկած քար կմնար Քարից Բաց քամող, քարին թն տվող, Քարերի երկիր Հայաստանս:

կարող Բազմաճոլովություն

կազմել ոչ միայն Հոլովվող բառերը, այլն բայերը՝ ինչպես դիմավոր, այնպես էլ անդեմ ձները՝դերբայները, որոնք կարող են Ճոլովվել ն ճանդես գալ Ճոլովական տարբեր ձնեերով։Աճա մեկ օրինակ այսպիսի բաղմաճոլովության՝ դարձյալՀ. Սաճյանից. նն

Հոգնել եմ ճոգնած մարդկանց օգճնելուց, Կրկնված երգերն անվերջ կրկնելուց, Հոգնել եմ նան այսքան ճոգնելուց, Հոգնել եմ, Բոգնել:

բառի տարբեր քնհրականական ձների կուտակումը Միննույն կարող է դառնալ միջոց սեղմ, բայց բովանդակալից մտքեր ն իմաստալից դատողություններ արտաճայրտելուճամար: Թազմաճոլովության ձենինդիմելով՝ Պ. Սնակըդիոսմ է. Ուզում եմ ասել. Գթասիրտ եղեք, Եղե՛ք ողորմած, --

Մարդու նկատմամբ մարդ եղեք, մարդի՛կ:

Սույնճարտասանականձնով Ճայնրենում ունենք կազմված մառդըմաոդովէ մաող, ճիվանղըչե ճիվանդը,ճիվանդիտերն է հիվանդը,գողը գողիցգողացավ,աստվածտեսավ՝զարմացավ ն այլ

ժողովրդականիմաստությունննր:

ՆԵՐՀԱԿՈՒԹՅԱՄԸ

Բառերի ձենրի

ԿԱԶՄՎՈՂ ՋԵՎԵՐ

խումբը կազմվում է ներչճակության, ներճակությամբ կազմվոզ Ճիմունքով: այսինքն՝ Հակադրության չորրորդ

արոաճայտությունձնկերում ընտրվում են այնպիսի բաներ ներ, խոսքային այնպիսի միջոցներ, որոնց առաջ բնրաժ գաու

ղափարները լինեե ներչակ, ձնով կամ իմաստով Ճճակադիր: ներչակությունն րստ որում կարող է լինել ճոգերբանականկամ տրամաբանական: եթե ներճակությունը Հոգեբանականէ, ապա այն կարող է Հիմք դառնալ ղանաղան ույզերի զգացումների Համար,այդ պատճառովէլ այսպիսի ներճակությամբ կազմված խոսքը կարող է լինել Հուզական: եթե ներճակությունը տրտմաբանական է, ապա կարող է պատճառ դառնալ խորճրդածությունների մտորումների, որի ճետնանքով էլ այսպիսի ներճակությամբ կառուցված խոսքը կարող է լինել իմաստալից, 4ճնարադիտական ճետաքրքրական: ձնեերնհն հակադոությունը,հաՆերչակությամբ կազմվող անտոամակադառձումը,բաժանումը, շոջումը, խաչակերբպը, բանականությունը,եոբկդիմությունը,Երբկսայբաբանությունն իմաստակությունը: ու

ու

ու

ու

ՀԱԿԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

(Բուն. ՃԽՂԼԺ6ւ6,

լատ.

ոճական ուժեղ Հակադրությունը

ձնավորվում է

Ճոէլէիօտլտ)

արտաճայտամիջոցէ։ Այն

չորս եղանակով: ԱռարկանՀակադրվում է ՀակադրականՀատկանիշներով բնութագրվող մի այլ առարկայի: 0րինակ.

1.

Գալի՞ս Է լուր անասունները տեսնելու: Ոչ մի անգամ չի եկել: Նա չգիտե, թե ինչ ունի ն որքան ունի: Նա մանկությունից սկսեց միայն կռիվներով զբաղվել ն յուր գործին չնայեց: Բայց այդպես չէր ճանգուցյալ ՄԲայրը։Ամեն տարի, աշնսն ժամանակը, կգար: Մենք առաջուց կլվանայինք, կմաքրեինք ոչխարները ն սպիտակ, ձլունափայլ ճոտերը կճանեինք նրա առջն: (Րաֆֆի) --

--

զրողները երբեմն դիմում են կոԱյսպիսի «ճակադրության միկական կերպարներ ստեղծելու ճամար (այսպես են կերտվաժ, ստեղծաօրինակ, Սուլդու ն Բուլդու կերպարները Համանուն գործության մեչ): Յուրաքանչյուրայսպիսի Ճակադրությունմիաժամանակ ենթադրում է առարկաների հրնույթների Ճամեմատություն (ճակադրական Համեմատության մասին տե՛ս համեմատություն վերնագրի տակ), սակայն ճամեմատության ճետ առնչութլյուններ ունենալով Հանդերձ 4Ճակադրություննընդգծում է ոչ թն ու

այլ տարբեր առարկաների երնույքների ըբոդճանրությունենխը: են: Ճճակաղրական որոնք տարբերությունները: նրանց այն 2. իմաստով ներճակ, ճակաղիր դաղաղվխարները բնութաեն գրվում նույն «ատկանիշչով:Այսպես է կազմված Ցիցերոնի ու

վատ է անչափբոսությունըե ասշչափ ազատությունըխորիմաստ որի արտաճայտությունը, մեջ անչափ բունությունն անչափաՃակադղիր՞ասկացությունները մինույն վատ Հատզատություն կանշով են բնութագրված: 3. Միննույն առարկան ստանում է ճՀակադրական բնութուգրություններ։ Մեր ժողովուրդն ունի տունը չինողն էլ է կինը, էլ իմաստությունը, օրն արդյունք է Էանդողն շինող քանդողն միանգամայն ճակադրականճ«ասկացություններըմիննույն ռարկային (կնոջը) վերագրելու: նույն առարվան չակադրական ճատկանիշներով կարող է բնութաղրվել երկու ձնով «ամաժամանակորեն ն տարաժամաա-

նակորեն: է, եթե առարկան տվյալ պատին է Համաժամանակորնն ա.

իրարամերժ, Հճակադրականբնութագրություններ։ ինվպես այդ տեսանք վերը բերված իմաստության մեջ: Այսպիսի բնորոշ են մտքի սեղմությլունը, խոր բոՃճակադրություններին

տանում

վանդակությունը, նան այլաբանականությունլ: Ճակադրությանմի երկու օրինակ.

ԱՀա

այսպիսի

Մեղմ գիշերի գեղագանգուր երազում

Սլն աստղերը որպես մոմեր սրբազան--

Առկալծում են կարոտագին, երազուն՝ Հավերժաբար իրար կապված ն բաժան... Ես

ու դու էլ շղթայված ենք իբարու, Կարոտավաղ երազում ենք միշտ իրար, Միշտ իրար ճետ, բայց միշտ բաժան ու Բեռու, (Վ. Տերյան) Աստղերի պես ն՛' ճարազատ ն' օտար: Դու լսում ես ինձ այնպե՛ս սիրալիր, Բայց նան այնպես այնպես անտարբեր, Ինչպես լսում են աղմուկն անձրնի: Խոսքերս ցածր են՝ աղոթքի նման, Խոսքերս բարձր են՝ աղոթքի նման, Ոբ չի ճասնում տեղ Ու չի կատարվում: (Պ. Սնակ) --

Խոսքի առարկային միաժամանակ ՃակադրականՃճատկանիշներ վերագրելով՝ կարելի է խոսքին տալ վերլուծական-խո160

Ճճակադրություննզգալը տեղ ունի 4. ճական բնույթը: Այսպիսի նարնկացու «Մատյանում», որից տալիս ենք մի Հատված. Ծաղկում եմ, սակայն պտուղ չեմ տալիս, Ասում եմ, սակալն չեմ անում ոչինչ, Խոստանում եմ, բայց չեմ գործադրում, Պարտավորվումեմ՝ ն չեմ կատարում, Ջեռքս պարզում եմ ն քաշում եմ ետ, Ցուցադրում եմ ն չեմ ընծայում, Մոտեցնում եմ, սակալն չեմ տալիս: ՛

Ուրիշներին եմ խրատում, Մինչդեռ ես իզքս եմ անփորձ, Սովորում եմ միշտ, սակայն ճշմարիտ Գիտության Բասու չեմ դառնում երբեք: Մտնում եմ բույնը որպես աղավնի, Բայց դուրս եմ գալիս ալնտեղից ագռավ. Գալիս եմ ճերմակ, վերադառնում եմ լրիվ սնացած: ».

(Թարգմ. Վ. Գեորգյանի)

Քանի

ճոգկբանականճակադրությունները պատճառ են դառնում խոր Ճույզնրի Է ապրումների, այդ սլատճառով էլ մենախոր Ճճուլզերնու ասլրումները Հնարավոր է լինում արոտՀայտել ՃՀակադրությանմիջոցով: Հիանալի օրինակ է տալիս Հ. Թումանյանը՝ «Անուշի»մեջ Սարոյիմոր անչափելի վիշտն արտաճայտելովայսպիսի Ճակադրությամբ. որ

ա-

Ընչի՞ չես խոսում, ընչի՞ չես նայում,

--

Իմ օր ու արն, կյաճք ու ջան Դու իմ գերեզմանն ընչի՞ ես

ռրդի, խլում, Թշնամի որդի, դավաճան որդի...

երբ նույն առարկույին վերազրվող ներճակ Ճասկացություններն

առնվումեն

ա

փո աբանորեն,

ամն

իրենց բուն նշանակու-

թյուններով ն Հասկացվում իբրն անչամատեղելի գաղափարներ, ճակադրությամբասվածը վերածվում է կատակի կամ Ճեգնանցիս ԱՀա մեկ օրինակ. Ա՛լ փեսամեր, աչքդ լո՛ւյս, Հարս ենք բերել, քելե դուրս... Ծեն ալգու տունկ ենք բերել, Քեզ մոմ ու խունկ ենք բերել, Խոսող բերան ենք բերել, Կովի մերան ենք բերել, Երեսը բաց ենք բերել, Ծիծաղ ու լաց ենք բերել. --

Ջա'ճ

փեսամեր, աչքդ լույս, Հարս ենք բերել, քելե' դուրս։

(Ա. Ցավրյան)

է է, երբ նույն առարկան ստանում Տարաժամանակորեն Հակադրականբնուքագրություններ, սակայն ոչ թե նույն պաճի, տարբեր ժամանակների Համար. Աճա մի օրինակ «Սամվեայլ լեց»: բ.

Ամեն առավոտ սուրր տաճարի կոչնակի առաջին Բնչման ճետ արջառների ուրախ զարթնում Էր ճովիվը։ Ոչխարների անուշ բառաչը, ձալնարկությունը՝ կենդանացնում էին խոտավետ ճովիտները խիստ ախորժելի աղմուկով: Իսկ այլս առավոտ չէին երնում ո՛չ ճովիվը ն ո՛չ նրա ճոտերը: Ցիրուցան գառնուկները թափառում էին սար ու ձոր ն Բալրակորույս որբուկների նման կարծես որոճում Էին Բովվին: Ամեն առավոտ, երբ ծագում Էր տվնջյան լուսատուն, ճրա առաջին ճառագայթները ողջունում Էին շինական աղջիկների աշխատանքը: Կարմիր, դեղին, կապույտ ճագուստներով, որպես կարմիր, դեղին, կապուլտ ծաղիկներ, սփռված էին լինում նրանք ալգիներում, բանջարանոցներում ն ագարակներում: Եվ ճրանց ուրախությանը ճձայնակիցէր լինում երգասեր սոխակը: Իսկ այս առավոտ չէին երնում անխոնջ մշակությունների այդ գեղեցիկ զարդերը: Այգիները մնացել էին անխնամ, ագարակները կորցրել էին իրենց սիրելի բանվորներին:

Ճակադրություննառավել Տարաժամանակյա

Հաճախ Ճանգես է գալիս գեղարվեստականխոսքում ծառայում է խոսբին Ճուզականությունաալու նպատակին, ըստ որում եթե անցյալում առարկային վերագրված նեն դրական ճատկանիշներ, իսկ ներկայում կամ ապագայում բացառվում են, ինչես օրիայս նակում է, ապտ ունկնդրի Հոգում արքնանում են բացասական Հույզեր (ափսոսանք, տրտմություն, ցավ ն այլն), իսկ Ճակառակ դեպքում արթնանում են դրական ճույզեր (ճիացմունք, ճպարտություն, պարծանք ն այլնի 4. Բառական կամ ձնական Հակադրությունն այն դեպքն է, երբ Հճակադրությունըոչ քե գաղափարների մեջ է, այլ բառերի, ն կամ գաղափարների միջն դրված ճակադրությունը ձնական է, թվացող, բովանդակության Հետ չկապված: Այսպես, օրինակ, կնոչ մասին ասված ծամըԵ՞կաո, խելքըկարճ արտաճայությունը ձնական 4Ճակադրությամբէ ստեղծված, քանի որ ծամի երկար լինելը ըստ էության ոչ միայն չի ճակադրվում խելքի կարճությանը, այլն բովանդակային առումով նորություն չի բեբում. այս Ճակադրությունըպարդգապես արտաճայտությանըշութ տալու ճամար է: նույն բանն ենք տեսնում ծոտ նստենք, շիտակ ն

խոսենք արտաճայտության մեջ, որտեղ ծուռն շիտավ-ր են Ճճակադրված բառականորեն, արտաճայտությունը սոսկ ՞եու

տտքրքրական դարձնելու

նպատակով:

այս տեսակը առավել խոսակցականոճում Հակադրության

է

դործածվում, որտեղից էլ թափանցում է գեղարվեստական խոսԱՀա մեկ օրինակ. Փի ոլորտը:

Իսկ նրա կողքին տես ինչքան Քամեստ նստած Է լրագրական կծոԱՂ ում համար կարելի Է ասել՝ ինքը չկար թիզուկես, արար-

տողը:

(Նար-Դոս)

մունքն Է գազուկես:

ՀԱԿԱԴԱՐՁՈՒՄ

(ճուն.

ՃՆ

-ԼՄ6Ն0Ճ,

լատ.

ներչակության Հակադարձումը

ՃոկԼլհշէճ)

է, որն առաջանում կապված ենթակյի ն փոխատեղումով, ւայստորոգյալիխնդրիկամ սպլարագայի սինքն՝ միննույն կառուցվածքում ենթական դրվում է խնդրի, իսկ խնդիրը կամ պարագան՝ենթակայի տեղում: Հայ դրականության մեջ Հիանալի շակադարձումներ է ստեղծել Հ. Պարոնյանը, որից տալիս ենբ երկու օրինակ.

այն

ձեն

է միննույն գորժողությամբ միմյանց ճետ

Մալրաքաղաքիս մեջ բժիշկներուն թիվն օրըստօրե ավելանալու վրա է: Նուլնիսկ այսօր մեկ մարդու երկու բժիշկ կիլնա։ Իրավ է, որ շատ աղքատներ առանց բժշկի կը մեռնին: Բայց ո՛րչափ բժիշկներ ալ կան, որ առանց Բիվանդի կը մեռնին: Խուռն բազմություն մը կեցած էր դռան առջն. ամեն մարդ գիտեր, որ գողության դեպք մը տեղի ունեցած Էր, բայց ոչ ոք գիտեր, թե ոստիկա՞նն ձերբակալած Էր ճույնն, թե ճույնն ձերբակալած Էր ոստիկանն: Այսօր ստուգվեցավ, որ գողության ճեղինակն ոստիկանն Է եղեր... Ի՛նչ փոփոխություն... ատեն մը ոստիկաններըկը ձերբակալեին գողերը, իսկ ալժմ գողերը կը ձերբակալենոստիկանները: Կա

Ճճակադարձման ավելի բարդ կառույց, երբ փոխատեդումը կատարվում է այնպես, որ բարդ ստորադասականնախադասության գլխավոր ե երկրորդական նախադասությունեերի ենթակաները ճաջորդ՝ միակերպ կառուցված բարդ ստորադասականում մեկր մյուսի տեղերն են գրավում: ԱՀա այսպրիօի Հակադարձմանմի գեղեցիկ օրինակ, որ բերում ենթ Պ. Սնակի «Անլոնլի զանգակատուն»պոեմից.

Թե

մինչն ճիմա որտեղ

որ

երգն էր,

Այնտեղ Էլ նա էր, Այսուճետ արդեն որտեղ որ Այնտեղ էր երգը:

նա

Էր,

ԲԱԺԱՆՈՒՄ

(լատ. ԾՕ15յսոշէլօ--բաժանում, անջատում)

ներ»ապության այն Բաժանումը

է, որը մեջ նախադառության փոքը բաղադրիչները, այգ թվում նան բարդ նախադասության կազմիչնեթը, կրկնվող լառերի օգնությամբ բաժանվում, Հակադրվում են միմյանց, որով ն խոսթթ

Համազղորմեծ

ձնն

ու

դառնում է կտրական, ճուզլական, ուժեղ օրինակ.

Այս

ու

չատու:

Այսպես,

Աշխարճքում Բաստատ չկա ոչ մի բան, Ու մի՛ ճավատալ երբեք ոչ մեկին, Ո՛չ բախտի, փառքի, ո՛չ մեծ ճաղթության, Ո՛չ սիրած կնկա տված բաժակին: (Հ. Թումանյան) օրինակում բաժանումը տեղի է ունեցել ոչ ժխտական

բառ-մասնիկի օդնությամը: Նույն կերպ է կառմված բաժանումը նան Հ. ՍաճյանիՀետնյալ բանաստեղծության մեջ. Ո՛չ անձրն է գալիս, Ո՛չ արն Է անում, Ո՛չ ամպրոպի ճոտ կա, Ո՛չ երաշտի... 0՛ր, բարն ես տալիս Ու բարն ես առնում, Թե՞ ակնարկ ես անում Բրածեշտի: Ոչ սրտալի մի շոգ, Ոչ էլ ճով ես անում, Ծիածան եմ խնդրում ես մի կտոր,-Ո՛չ մերժում ես կարգին, Ո՛չ գլխով ես անում, Ախր այսպես ապրել Չի լինի, օ՛ր...

Սակայն եթե առաչին օրինակում չակադրությունը խադասության անդամների միջն է, բարդ

ապա

նա-

երկրորղ օրինակում՝

նախադասությանկաղզմիչներիմիչն։ Հետնյալ օրինակում

էլ բաժանումը կատարված է մեկը բառի օգնությամբ.

պարզ

Այդպես էլ Է պատաճում. Մեկին Բրաժեշտ են տալիս, Մեկի ճամփան են պաճում, Մեկի կարոտն են լալիս: Այդպես Էլ Է պատաճում. Մեկին շաճում են ճացով, Մեկիճ սիրով են շաճում, Մեկրն՝ արդար իր վարձով:

(Հ. Սաճյան)

Բաժանումը տեղի է ունենում որոշ բառերի կրկնասպատեն՝ ն, կությամբ: Այդ բառերի ոչ, աիրամ, որը, մեկը,ոմաձ :, մի մասը,երբեմնն այլի մ" բաժասման երկու օրինակներ

Հ. ն

«Շունն Թումանյանի

ու համ կատուն» ռտանղծաղործությունից բառերի կրկնասպատկությամբ. էլ

Համ

ասում

ես,

ճամ

չես կարում,

Համ խոսում ես, վըրես

գոռում,

Հա՛մ, ճա'մ, հա՛մ, Բա՛մ, Քանի՞, ախպեր, Գնամ ու գամ... Մին էլ եկավ, դարձյալ չկար. Էս անգամը դիպան իրար. Էլ անպատիվ, անկարգ խոսքեր, Էլ ճին ու նո՛ր, էլ ճեր ու մե՛ր, Էլ գող փիսո՛, էլ քաչալ շո՛ւն... Քանը ճասավ դիվանբաշուն:

Ներչակության գաղափարը "իշյալ բառերից լուրաքանչյույուրովի է արտաչայտում. Այդ գաղափարն առավել ընդգծվում է ո-ի մեջ։ Այդ է սլատճառը, որ Գ, Նարեկացին բաձնում ժանման դիմում է Ճճատկասլեսոչ-ին, ԱՀա մեկ ճատված Խ «Մատյանի» բանից.

րը

Եւ քանզի ուշիւ մտացս տեսեալ ի Բեռուստ

Ջճանդերձելոցն ճանդէս աճաւորափալլ, Նկատեմ ինձէնՀաստանաւրկանխաւ Ջտիւն լուսոլ՝ սրբոցն լուսոլ, Ջաւրն խաւարի՝ պատժապարտիսպատուճանի, Ուստի ոչ զաւրԷ ոք լէիցս առ պատսպարան փախստեան՝ Ո՛չ անդունդք խորոց, ո՛չ գեոք վից, Ո՛չ բարձրութիւնքլերանց, ո՞չ անձճաւքքարանց, Ո՛չ կարծրութիւնք արձանաց, ո՛չ ծերպք ծակաց, Ո՛չ փապարք փոսից, ո'չ սորք ճեղեղաց, Ո՛չ բաւիղք խորշից, ո՛չ շտեմարանք յլարկաց, Ո՛չ ծածկութիւնք սենեկաց, ո՛չ եմակք Բովտաց, Ռ՛չ ծործորք դժուարաց, ո՛չ վերադրութիւնք բլրոց,

Ո՛չ Ո՛չ Ք՛չ Ո՛չ Ո՛չ

արձակմունք շնչոց, ո՛չ անբաւութիւնք ծովուց, սաճմանք լորձանաց, ո՛չ ճեռաւորութիւնք եզերաց, ողբմունք ձայնից, ո՛չ ճեղեղք արտասուաց, տատանմունք մատանց, ո՛չ Բամբարձմունքձեռաց, պաղատանք շրթանց, ո՛չ աղաչանք լեզուաց:

ՇՐՋՈՒՄ

(Բուն.

նում

'ԽՆվւնօթօւզ

կամ 'Քոռմ զեղֆ»)

Շրջումը ներչակությամբ կազմված ժի է նախադասության մի

ձն

է,

որն

առաջա-

որոշակի շարադասություն ճակառակ ունեցող բառերի՝ նախադասության ճաջորդ մասում շարադասությամբ ճանդես գալու ճնտնանքով։ 0րինակներ. մասում

Որ խոնարճեցուցանէզանձն, բարձրասցի, ն որ բարձրացուցանէզանձն, խոնարքեսցի: Ոչ միշտ ասա նայն,ինչ գիտես, բայց միշտ գիտցիր այն, ինչ ասում ես: Է Է Ոչ թե սիրունն սիրելի, ալլ սիրելին սիրուն: Շատ մի սիրիլ, ատել կա, շատ մի ատիլ, սիրել կա: `

Շրչոմն ուժեղ ճարտասանական 4նարանք է, ն ինչպես ենք, ասվածր վերածում է օրինակներում էլ տեսնում այս խոսքին տալիս սուլթի, ասույթի սեղմությունը, ուժը ն իմաստի նան գրական օրինակԽորությունը: նույն բանն ենք տեսնում ա-

Շերում. Կլանքըերազ է, երազն էլ մի կյանք,

Երկուսն էլ անցվոր, երկուսն էլ պատրանք: (Հ. Թուվանլան) Ու վերքերը դառնում են երգ, Ու երգերը դառնում են վերթ, Ու սրտերը՝ ծանր մի քար, Երբ զինվոր են տանում լարին: (Պ. Սնակ)

ԽԱՉԱԿԵՐՊ

(Բուն. Ճւճժրժօ-- խի (լ) տառի նման, լատ. Շհլշջուստ, Շհլոտէօո)

Խաչակերպը ուշ միջչնադաբիանանուն (անվանումը՝ մի 4եզինակի) կազմվաժ՝ մտքի արտաճայտմանսըրՃակադրությամբ րամիտ

ձն

է, որն առաջանում է շարաճյուսորեն կապակցվաժ՝

Այսպես,օրինակ,Հեբաբեկամիթշնամությունիցն թշնամուբաբեկամությունից:

լբացում-լրացյալ բառերի փոխատեղման: ռո՛ւ

Այստեղ

:

բարեկամի

Թշնամու

թշնամություն բարեկամություն

զուլդերը միննույն 4ճիմքերից կազմված բառերի կապակցություններ են, սակայն ճակառակ ճաջորդականությամբ շարամի իմաստալից նախադասության մեջ: Նույն Ճիմունդասվաժ՝ են կազմված նան Ճետնլալ մտբերը. քով Գեղեցիկներիցընտրի՛ր ճամեստին, Բամեստներից՝գեղեցիկին:

Սսում

են՝

Բիսունը երիտասարդությանծերությունն է ն ծերության երիտասարդությունը:

է ընձեռում միտքը Հաիմաստալից արտաճայտելու ճամար: Աճա երկու օրի-

Խաչակերպըմեծ ճնարավորություն

մառուտ

ն

նակ Պ. Սնակից.

Զարենցը ճեղափոխության ոչ միայն մեծատաղանդ երգիչն էր, այլն մեծատաղանդԲեղափոխականէր երգի մեջ: Մոցարտյան ն պուշկինյան բնավորության տակ ընդգծելու ճամար ասենք նան, որ Չարենցը շատ էր տարեց երիտասարդ ժամանակ ն շատ էր երիտասարդ տարեց օրերին:

Եթե նույնիսկ ասվածի մեջ չի դրված խոր բովանդակություն, այնուամենայնիվ խաչակերպը խոսթի կառուցվածքը նրմանեցնում է բառախաղի, արտա-՞ալաությունը դարձնում անՃճնտաքրքրական: Բերենք խաչակերպի սովոր, ինքնատիպ ու այսպիսի մի քանի օրինակներ. Թերըմբռնումների, սկզբնավորվող իմացությունների, փութանցիկ խոճերի, անփասկանալի ուսմունքների, խելքաճան անող մոլորությունների այդ ծովը դժվար էր բնորոշել իբրն գիտակցող անգիտություն կամ անգետ գիտակցություն: (Ֆր. Վերֆել, Մուսա լեռան քառասուն օրը) Աճտառն ասես Ծիր-կաթինից էր կախված, Ոտից գլուխ, ոտից գլուխ թաթախված Առավոտի շողաթաթախ ցողերով, (Հ. Սաճյան) Առավոտի ցողաթաթախշողերով: Տուր ինձ քո Բոգին, որ ես շառաչեմ, Որ ես դադարեմ հանգիստ Բոսելուց, Ինձնից խոսելուց քեզնից չամաչեմ, Ինձնից չամաչեմ քեզնից խոսելուց: (Հ. Սարյլաճ)

ԽաչակերպիՀիմքը կազմում է շարաճյումական փոխատեղումը (ճմմտ. գեղեցիկխոսք-խոսճքի գեղեցկություն,սուբ միտք-

աշխաոհայացք-աշխաբճայացրքի լայնու-

մտքի սբություն, լայն

թյուն

այլն), սակայն ոչ ամեն մի շարաճյուսսկան փոխատեղում, այլ այնպիսինը, որը քարմություն է բերում կա՛մ արտաՃճայլտածմտքի ն կա՛մ դգեղազիտական բնութադրության մեջ: ն

ԱՆՏՐԱՄԱԲԱՆԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

(ճուն. 'ՃՆօՆլԺլւ06, լատ.

Ճ10թ/5տ)

շատ Ճճակադրությանը Անտրամաբանականությունը

ճական Ճնարանքէ, էինք

ո-

եթե ավադույթը ճաշվի չառնենք, կարող

ն

այն միացնել Հակադրությանը։ եթե Հակադրության

մունք կարող

են

դառնալ Հականիչ գաղափարներ,

տրամաբանականության ճիմունք դառնում ռող

մուտ

ճասկացություններ: Այս

են

ապա

միմյանց

Հիան-

բացա-

է Հիշյալ երկու ոճական Հնարանք-

էնրի միջն եղաժ տարբերությունը: Այդ

ցույց

տանք օրինակով.

Դեռ

Ճայը շրջազբոսիկ է գալիս իր Ճայրենիքը, որպես յուր իր ճարաղատ տունը ե, օ՛, բախտի չա՛ր կատակ,-իր Ճազարատօջախից վնրսդառնում է ո՞ւր... «աուն», որը է մանում

է, Դամասկոսում կամ նիցցայում: (Գ. չմին) Ֆրեզնոյում իբրն Հլուր մտնել Հարազատ տունը րադառնալ տուն,

որ

օտար

գաղափարներեն, սակայն սակետից: Մինչդեռ է,

սեղմ

ու

այս

Ճարաղատ տնից վե-

ափերում է,

միմյանց

բացառող

միայն խոսքի կառուցվածքի տե-

ձնով տավածը չատ

ավելի տպավորիչ

ամփոփ, միաժամանակ այն ճնարագիտականէ

Հանելուկային, այս

այս

ն

որը

ն

ու

խորճել է տալիս: Այս էլ ճենց ոճական

Ճնարանքի առանձնաճատուկկողմեբից է: Անգլիացիք

ա-

եթե նախաճաշելուց առաջ մի բան պետքէ անես, նակազմված այս ժողոԱնտրամարբանականությամբ խաճաշի՛ո: է չատ ինքնատիպ"չնորձիվ վըրդական իմաստությունըՀնչում հղանակի, որն իր մեջ ունի ոճական այս ալն Ճճնարագիտական Ճնարանքը: սում

են՝

ԵՐԿԴԻՄՈՒԹՅՈՒՆ

(Բուն.'/ՃլւՓւ807 .6-- երկիմաստություն, անպարզություն)

խոսքին չետաքըրքրականությունտալու երկդիմությունը ճական ճնարանք է: երկդիմություն է լինում այն դեպքում, երը խոսքը կառուցվում է այնպես, որ ասվածն առաջին ՃճայացՔից մի այլ բան թվա, բայց այնուշետն Ճասկանալի դառնա իր բուն իմաստով, որը ներճակության մեջ է ինքնաբանականնշանակության Հետ: իբրն օրինակ բերենք ուշ միջնադարյան 4ենյալ զրույցը: Երբ ծխախոտը մուտք գործեց Հայաստան, մի վաճառական ծխա-

խոտն

առած

շրջում էր թաղից թաղ

Գնեցե՛ք, տարե՛ք,

ն ասում.

լավ բան է։ Ծխախոտ գործածողին շուն չի մոտենում, նրա տունը գող չի մտնում, ինքը չի ծերանում: Այսպես նա իր առնտուրն Էր անում, մինչն որ մեկը ճարցնում Է նրան. Ինչո՞ւ ծխախոտ գործածողին շուն չի կծում, նրա տունը գող չի մտնում, ն ինքը չի ծերանում: Որովճետն,-- պատասխանում Է վաճառականը,-- փայտով Է ման գալիս, ն նրան շուն չի մոտենում, տունը գող չի մտնում, որովԲետն ամբողջ գիշեր տեղում նստած ճազում է, ն չի ծերանում, որովԲետն մեռնում Է ջաճել: --

շատ

-Է

--

ընդգծված մտքերն առաջին «այացքից թվում են Այստեղ դովասանքներ՝ծխախոտիճասցերն, մինչղեռ վերջում պարզվում է, որ այդ մտքերից յուրաքանչյուրը երկդիմի էր, այլ բան էր նշանակում: որոշ երկդիմությունը կողմերով նման է բառախաղին, ճեգնանջին սրամտությանի ն ունի դրունց Փաճելիությունը: ու

ԵՐԿՍԱՅՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

(Բուն. ձւդլւց-երկու առաջարկ)

ներ"ակության սկզբունքով ստեղծԵրկսայբաբանությունը ված ռատուռանունբովանդակություն ւ նկուննցող, ճՃակասական նառակություննեոի տեդի ավոռ մաեր են։ Աշա երկսայրաբանության մի եռկու օոխնւկ. Էպիմենիդեսնասել է, թե կրետացիք ստախոս են: Էպիմենիդեսը կրետացի էր: Նշանակում Է ինքը նս ստախոս է: Եթե ինքը ստախոս

է, ապա կրետացիք ճշմարտախոս են։ Եթե կրետացիք ճշմարտախոս են, ապա Էպիմենիդեսը նս ճշմարտախոս է: Եթե Էպիմենիդեսը ճբշմարտախոս է, ապա կրետացիք ստախոս են: Եվ այսպես շարունակ: (Քաղել ենք Գ. Զարբանալյանի«Պատմութիւն մատենագիտութեան յունաց, ճռռվմայեցւոց ն Բճարց Գրքից, Վենետիկ, 1896, էջ 190) Մի փիլիսոփա ասել Է, թե աշխարճում ճշմարտություն չկա: Արիստոտելն այս միտքը մեկնել Է ճետնյալ կերպ: Եթե չկա ճշմարտություն, ապա ճշմարիտ չէ նան այս միտքը, իսկ եթե աշխարճում կա գոնե մեկ ճշմարտություն (թեկուզ ն այս միտքը), ապա սխալ Է ճենց այդ միտքը: Ուրեմն ճիշտ Էլ լինի, սխալ է, սխալ Էլ լինի, սխալ է: (Բաղված է Ս. Ագոնցի «մարտասանութիւն ի ճինգ գիրս» Գրքից. Վենետիկ, 1779 թ., էջ 241)

եկեղեցւոյ»

եքձ այս օրինակներում տրվում է մեկ մրտաք,որն ունննում է տակսասական մեկնություններ, ապա չնետնյալ օրինակում իբրն ենկսարաբանության ճիմունք առնված են ճակագրականմտքեր, Մի կին խորհուրդ Էի տալիս որդուն ժողովրդի առաջ քարոզ չկարնրանց, աստված կբարորովճետւ եթե անարդար խրատ տա կանա նրա վրա, իսկ եթե ճշմարտությունն ասի, ապա մարդիկ կզալրանան: Որդին պատասխանեց. Երկու դեպքում էլ քարոզ պետք Է կարդամ, որովճետն եթե արդար խոսեմ, աստված ինձ կսիրի, իսկ եթե անարդար խոսեմ, մարդկանց Բաճելի կլինեմ: (Քաղված է Ա. Գարագաշյանի «Արունստ ճարտարախօսութեան» Գրքից, Վիեննա, 1844, էջ 89) դալ,

--

երկսայրաբանությունն այնպիսի միտք է, որը միշտ ենթադրում է երկու ճակառակ մեկնաբանություններ: Աշա տրված Հիմունք Հանդիսացող միտքը ն նրա մեկնաբանությունները միասնաբար դառնում են կառուցվածը, որի մնջ ժխտումը ճերքվում է Հաստատումով, իսկ Հաստատումը՝ ժխտումով: նրկսայրբաբանությամբկառուցված խոսքը ճակիրճ է, իմաստալից, վբճԱշտա մեկական օրինակ՝ գիտական ն ռական կատեգորիկ: խոսքերից. գեղարվեստական ու

Սոկրատեսը սովորեցնում Էր, թե ինչու մաճռից չպետք Է վախենալ: ասում Էր. մաճից վախենում են երկու պատճառով. կա'մ նրտ ճամար, որ մահից ճետո գոյություն պետք Է ունենանք, կա՛մ նրա ճամար, որ գոլություն չպետք Է ունենանք: Եթե գոյություն պետք Է ունենանք, ուստի մաճից չպետք Է վախենանք, իսկ եթե չպետք Է գոյություն ունենանք, ապա դարձյալ չպետք Է վախենանք: (Քաղված Է Իս. Հարությունյանի «Համառօտ տրամաբանութիւն» գրքից, Տփխիս, 1805, էջ 158) Նա

Մբ խորիմառտ երկսայրաբանություն էլ ունի Հ. Թումանանն իբ «էսպես չի մնա» ստեղծագործությանմեչ, որն այս գեղաիվեստականճորինվածքինտալիս է փիլիսոփայականխոր բովանդակություն: ԱՀա այդ Հատվածը. Լիճում Է, թե չԷ, ո՞վ գիտի ճաստատ. Եվ ի՛ճչն Է ճաստատ աշխարճքի վրա... Աշխարճքումճաստատ մի բան կա մենակ, Այն է, որ ճաստատ ոչ մի բան չկա:

ԻՄԱՍՏԱԿՈՒԹՅՈՒ

միտքը իմաստակությունը

տառացիորեն ըմբոնելու ն այս կատարելու երնույ|)նէ, Ճճիմանվրա ձնական մտաճանդում ըստ որում մի դնոպքում բառ-ճասկացությունն առնվում է մի իմաստով, իսկ մյուս դեպքում` մի այլ իմաստով: Հակադրուտանք 4եթյունն էլ չենց ոյս ըմբռնումների մնջ է։ Այդ ցույց տելալ երկու օրինակով, որ վերցրել ենք վերո՞րշյալ տրամաբանության ձեռնարկից. Երիտասարդըածական

է: Աշոտը երիտասարդ է:

ՀետնաբարԱշոտը

ածական Լ:

Այստեղ առաջին նախաղասության մեջ երիւտոասարղ-ր

մսո-

իսկ երկրորդ նախադասություն մեչ՝ իր բառային իմաստով, որի ճետնանքով էլ մտաճանղումը վերածվել է իմապրակության: ԱՀա ն մյուս օրինակբ.

նրված է իբըն բառ-խոսքի մաս,

Մենք պետք

ինչ մարդուն կատարյալ է դարձնում: Տանջանքներըմարդուն կատարյալ են դարձնում: Հետնաբար մենք պետք Է ցանկանանքտանջանքներ: Է ցանկանանք այն,

Այս իմաստակության մեջ տանաջնրներ բառն առնված է ընդճանուր նշանակությամբ, այն դեպքում, երբ նախադրյալում (երկրորդնախադասություն) այն ունի մասնավոր նշանակություն, Այս նույն Հիմունքով է կազմված Հ. Թումանյանի«Տերն ու ծառան» 4ճեբիաթի«ետնլալ Հատվածիիմաստակությունը. Ծառային ղրկում են, թե՝ գնա ոչխար մորթի: Ո՞րը: Որը պատաճի: Ծառան գնում է։ Մի քիչ ճետո լուր եռ բերում ճարուստին, թե՝ Բասի, որ քո ծառան ամբողջ ճոտդ կոտորեց: Էս ճարուստը վազում է, տեսնում է՝ ճիշտ որ, ինչ ոչխար ունի, բոլորը ծառան-մորթել է: Գլխիճ տալիս Է, գոռում, --

--

4շ-

ծ--

Էռ ի՛նչ ես

տունը քանդեցիր... Դու ասիր՝ --

պատաճեցին,բոլորը

պրե,

այ

աճաստված,

քու

տունը քանդվի, ինչ իմ

ոչխարը պատաճի, սորթի», էս Էլ եկա, բոլորը մորթեցի-- ուրիշ ավել պակաս ի՞նչ եմ արել:

«որ

ՁԵՎԵՐ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ձները նախադասությունների

կոչված են ունկնդրի կամ ընթերցողի ճոգում արթնաքնելու զանաղան ճուլղոր ապրումներ: Բոլոր այս ձների ճամար ընդճանուրն այն է, որ Պույզի, զգայման Ճճարուցումը կապված է ոչ թե բառի կամ կասլակցության յուրաճատուկ գործածության, այլ ամբողջ նախադասության կառուցվածջի, ավելի ճիշտ՝ մտբի արտաճայտմանՃճատուկ եղանակի ճետ: նախադասություններիձներն ընդճանիապես առավել շատ նն, քան դրանք ներկայացվում նն ոճաբանական աշխատուքյուններում: Բանն այն է, որ լավ Հեղինակներն մտածողներն իրենք են ստեղծում արտաճայտմաննոր եղանակներ, իսկ առավել ճաճախ դրանք մի լեզվից մի այլ լեզվբ են անցնում կա՛մ թարգմանության ճանապարճով ն կա՛միբըն օտար ազղեցության ճծտնանք: Ստորն ներկալացնում ենք նախազասություններիՀետելալ ձները եաբտասանականհարցը, նաբտասանական դիմումը, ու

ու

նաշտասանական բացականչությունը, բացադառձությունը,թատեբացումը, դիմառնությունը, վեբուղղումը, զուգաբաշխումը, ն մասնատումը: տբոնումը,զիջումը,միջաշկումը

ԾԱՐՏԱՍԱՆԱԿԱՆ

(Բուն.

ՀԱՐՑ

Բ'շպճղիզ,լատ. 1ոէօողշթմեօ)

ՃճարցըՃույզեր Ճարտասանական

արտաՃայտելու ամենաորին Հաճախ ենք Հանդիպում ոչ միայն գեղարվեստական գրականության, այլն առօրյա-առտնին խոսակցության մէջ: Ճարտասանական Ճարցը մտքի արտաճայտման ոչ սովորական ձն է։ Այն ձնով Հարցում է, սակայն դատողական խոսք է, ն սովորական պատմելու եղանակով ասված խոսքից տարբերվում | նրանով, որ Հագեցված է լինում խոր Հուզական էիցքով։ Հենց արտաճալտմանեղանակի այսպիսի շրջումն արուժեղ ձներից է,

(6

դյունք է այն բանի, որ խոսողի Համար առաջնաճերթկարնորություն է ստանում այն Հուլզր, որ տվյալ սլաճին ճամակել է օրինակ. նրան:Այսպես, Ա՛խ, Անո՛ւշ, Աճո՛ւշ, Էդ ի՞նչ

ես

ասում.

Բա դու

Էն,

որ

Էն,

որ

Էն,

որ

Էն,

որ

չե՞ս լսում. սարերին խաղեր եմ ասում, Ո՛ւմ ճետ եմ խոսում... գիշերով շճու եմ փչում, Էն ում եմ կանչում... մոլորված նստած եմ մնում, Ո՛ւմ ճետ եմ լինում... ճառաչում ու ախ եմ քաշում, Էն ո՞ւմ եմ Բիշում: (Հ. Թումանյան)

բացատրության էլ Առանց

Հասկանալի է, որ ասղը։:ժ "ույղի արտաճայտումնայստեղ ավելի կարնոր է, քան այն դատողությունները, որոնք արտաճայտված են տյս Ճատվածում: եթե այսպիսի սովորական մի Հարցման՝ Եբեկ դու է՞լ եկել Նի շաԲա չեի" բաթօոյակի մեկը սպատասխանի՝ եկել՝ ո"լատմսղական նախադասությամբ եկել Նի ասելու փոխարեն Հարցական նա-

խադասությամբ պատասխանելով, աղա դրանով նտ արտաՊայտածկլինի ավել շուտ իր ար"ամարճական, բացասական, թշնամական վերաբերմունքը: Հեւտնաբար ճարտասանականՃարցը միջոց է արտաճայանլու ճամար ինչպես զգայություններ ու ապրումներ, այնպես էլ զանաղան վերաբերմունքներ, որոնք կամ այն զգայության արտաչալտություննեին են (ճեզայս նանք, արճամարճանք, «անդիմանություն, քշնամանք, այլն զարմանք, ճորդոր, տարակուսանք, ափսոսանք, երկընտրանք ն այ-

(ըն):

Ճարտասանական Հարցը կառուցվածքային տնսակետից

ու-

նի մի առանձնաճատկություն.Ճասոտատական նախաղասություններով արտաճայտվումէ մտքի ժիատում,իսկ ժատական նախաՕրինակ. դասություններով՝Հաստատում: Երկուսն Էլ ճայ են, ունեն մի ճավատ, Էլ բնչի՞ մուժիկ, կամ էլ ի՞նչ թավադ. Նրա արինը կարմի՞ր է մերից, Թե՛ ավել Բունար դուրս կգա ձեռից: (Հ. Թումանյան)

Ճարտասանական Ճարցը Գ. նարեկացու սիրած ձներից է, նա որին Հաճախ է դիմում իր Ճոգու տվայտանքներնարտաճայ179

տելու ճամար:

Ա՞ա

մի չատված նրա Հանմարեզ «Մաույանչոյ (Բան Խ, 92, Փ), որի մեջ ճարտասանականճարն արտաչայտում է ճանդիմանություն՝իր իսկ ճասցեին ուղղված. Ինչո՞ւ փակեցիր ինքդ քո ձեռքով երկինքը Վերելքիդ դուռը կողպեցիր իսպառ. Ինչո՞ւ խառնեցիր մաքուր ջրի Բետ

քո

դեմ,

Ախտն արցունքների քո տաժանաբուխ. Ինչո՞ւ լվացված ձորձը ծածկուլթիդ Աղտեղեցիր քո զազիր գործերով. Ինչո՞ւ մեղքերիդ պատմուճանը, որ մի կողմ էր դրված, Անառակ վարքով ճագար վերստին. Ինչո՞ւ ժանտերիճանապարճներով Ապականեցիրմաքրությունը քեզ կրող ոտքերի.

(Թարգմ. Վ. Գնորգլյանի)

Ճարտասանական Ճարցը ձնականորեն միայն ճարպ է, այն Ճարցում չէ, որին անչրաժեշտ է պատասխան տալ. ճարցն այստեղ պարզապես Ճուղականությունարտաճայտելումիջոց է:

ԿԱՐՏԱՍԱՆԱԿԱՆ

(Բուն. Ք/ըՓՕժ.6,

դիմումը Ճարտասանական

լատ.

ԴԻՄՈՒՄ

ԷՏճոոշէլօ)

խոր Հույզերի ու ապրումների արտաճայտմանձներից է: Մի պաճ թողնելով իր ունկնդիրներին կամ ընքերցողներին, ընդճանրապես նրանց, ում ուղղված է խոսՔըչ խոսողը կամ գրողը մտովի դառնում է դեպի այլ՝ բացակա երերի մարդկանց ն խոսում նրանց 4ետ։ Խոսբի այսպիսի շրջումը դառնում է միջոց խոսքը Ճուզիչ ու ներգործուն դարձննլու ճամար: Աճա մի օրինակ Պ. Սնակի «Անլռելի զանդակամոուն, պոնմից։ Պատմելով այն մասին, որ առաջին ճամաշնս

ու

լի մի ժամախարճային պատերազմի նախօրեին վտանգներով ն մեկնում է Պոլիս, նակում կոմիտասը էչմիածնից ճեռանում ն վրդովմունքի է Պոլաին բանաստեղծն անմիջապես դառնում անում նրա էության մասին. խոսք բաց Պոլի՛ս, Պոլի՛ս... Շքեղ ու ճոխ, չքնաղ ու պերճ, Արծաթակուռ ու ոսկերիզ։ Շուք ենք տվել քեզ դարերով՝ Մեր սրբատաշ սուրբ քարերով, Ծեր անասեղ նուրբ կարերով,

Մեր աչքերի փայլ ու ցոլքով, Մեր մատների ծով շնորհքով, Զճարվելիք-չեղած ճարով,-Մեր քանքարով ու հանճարով Պճնել ենք քեզ, Զուգե՛լ, զուգե՛լ Եվ ամեն ինչ այլոց ձգել...

ստեղծագործություններում ճարտասանաԳեղարվեստական կան դիմումը ճաճախ է դառնում սկիզբ նախապատմություն խոսքի Ճետագա4յուսվածքի Համարո Հ. Թումանյաննայս ոճական ճնարանքին է դիմել իր ամննաբարձրարժեք պոնմները՝ «Անուշը» ն «Թմկաբերդի առումը» դրելիս: Ճար«Հառաչանքը», տասանական դիմումի շնորճիվ զգալիորեն բարձրացել է նան

ՀուԱ. իսաճակյանի Ճճանճարեղ պոնմի՝«Աբու-լսլաՄաճարիի»

զական շունչը:

ԾԱՐՏԱՍԱՆԱԿԱՆ

(Բուն. ԽւՓաղիզ,

ԲԱՑԱԿԱՆՉՈՒԹՅՈՒՆ

լատ.

Ըք11օոճոճ)

Ճարտասանական բացականչությունը նս արղյունք է շլրչՃուայս դեպքում խոսողը կամ գրողն իր խոսքի նյութին ն մապատասխանընղճատում է բանապատումը արտաճայաում Հնարավորին չափ սեղմ ձնով: եր ճույզերն զգացումները՝ Այսպես, օրինակ. ման.

ու

Դեռ հայը որպես շրջազբոսիկ Է գալիս իր ճայրենիքը, որպես Բյուբ Է մտնում իր ճարազատ տունը ն, օ՛, բախտի չար կատակ,-իր ճարազատ օջախից վերադառնում Է ո՞ւր... «տուն», որը Ֆրեզնո(Գ. Էմին) լում է, Դամասկոսում կամ Նիցցայում:

բացականչություն պատումի տարր չէ, Ճարտասանական նրանից անջատ, նրանից առանձնացված միջանկյալ միտվոր, ինչպես բերված օրինակում է, ինչպես որ է նան 4ետնյալ օրինակում.

այլ

Վա՛յ, կանչեց ՕԲան, Էդ քու խոսքը չէր, Էդ ով քեզ ասավ, լեզուն պապանձվեր: Էն սարը, որդի, գնաց մեր ձեռից, Էն սարի որսն Էլ գնաց Էն սարից, Էլ չկան ալծյամ, եղջերու, կխտար: Քանի լուսեղեն քու Բերը դեռ կար, --

(Է՛լ գիդի օրեր, ո՛րտեղ եք կորել)

Ես շատ

էնտեղ որսի միս կերել...

եմ

(Հ. Թումանյան)

Հայտնիէ բոլորին Ցիցերուի Օ էճոքօոճ, Օօ 110165 (օ՛ ժամանակներ, օ՛ բարքեր) բացականչությունը կատիլինայի դեմ արտասանած ճառում, որ վերցնելով Ակսել Բակունցը ն դարձօ՛ Օ օ 0165, նելով էօտքօոճ, Վանգեզուո,օ՛ Կյորես, դնում է

իր «կյորես»երգիծական վիպակի սկզբում իբրն բնաբան, որն այնուամենայնիվ պաճպանում է ճարտասանական բացականչության իր բոլոր ճատկանիշները:

ԲԱՑԱԴԵՐՋՈՒԹՅՈՒՆ

(ճուն. Ճ:200100Փ

ղդ,

61510)

լատ.

Խոր Ճույզեր զգացումննը արտաշայտելու միջոց է նան բացադարձությունը, ոթն արտաքուստ նմանություն ունի ճար«Հետ. տասանական դիմումի եքե ճարտասանական դիմուփի դեպքում խոսքը Ճետաքրքրակաճ ազդու դաբձնելու նպատակով խոսողը թողնում է պատումի սովորական ընթացքը ն դիմում Տեռավոր մարդկանց ն առարկաների դիմումի ձնով շարունակում իր պատումը, ապա բացաղարձությունը պարզապես վըէ մաճացածի, Ճճեռվումգտնվող մարդու ն առարկաների րույց Հետ, ոիոնցից նա պատասխանչի ստանալու: Այս ճանդամանըը ապրումի սոլատճառր: դառնում է մեծ ճույզի Բացադարձության Հ. է Հիանալի օրինակներ տվել Թումանյանը«Մարո» ն «Անուշ» ղպոնմներում,որոնցից տալիս ենք մեկական օրինակ. ու

ու

ու

ու

Ո՛վ քեզ ծեծեց, Մարո՛ ջան,

--

Մարո" ջան, Ով-անիծեց,

Ո՞ւր փախար դու, Մարո' ջան,

Տուն

արի, տուն, Մարո' ջան, Խո՞ր ես քնել, Մարո՛ ջան, Չես զարթնում Էլ, Մարո'՛ ջան:

Եվ աղաչում էր ճա մեռած որդում՝ Մի անգամ խոսի, աչքը բաց անի. Ընչի՞ չես խոսում, ընճչի՞չես նայում, --

Իմ օր ու արն, կլանք ու ջան որդի, Դու իմ գերեզմանն ընչի՞ ես խլում,

Թշնամի որդի, դավաճան որդի...

պատկեր է ներկայացՔացադարձղթյամբմի ղզարզանդելի

նում

Դ.

Դեմիրճյանը«Վարդանանքում», երբ

տոշմական Տիկնոչը գիշնրային լռության մեջ նրան խոսեցնել տալիս Համազասպ, վասակ ն ՄուշեղՄամիճետ՝ կոնյանների Հայ նախարարների, այդ թվում ն Վարդանի, լուրն առնելու առիթով: կրոնադարձության գերեզմանոց է տանում

Մեծ

նա

ն

ԹԱՏԵՐԱՑՈՒՄ

(Բուն. 110.6,

լատ.

1քօէլք0215)

նս խոսքը Թատերացումը

ուղական ու արտաճայտիչդարձնող ձներից է, որն արդյունք է յուրաճատուկ շրջման: Խոսքի շրջումն այս դեպքում առաջանում է խոսքը Հարց պատասխանի ձնով կառուցելու միջոցով: Սովորական պատումի մեջ խոսքի ճանկարծական այսպիսի շրջումը արտաճայտությունը դարձնում է Հետաքրբրական տպավորիչ: Այսպես, օրինակ. ու

ու

«Լա՛վ մարդ է». որտեղի՞ց գիտես, որ նա լավ մարդ է: Հնոցը վառո՞ւմ է, ինչպես ճարկն է: Ոչ։ Ծառուղիները ավլո՞ւմ է: Ոչ: Լավ պտուղներ են դրանք: Աչք Է հարկավոր դրանց, ճսկող աչք: --

(Թ. Դրայզեր)

եթե այստեղ ընդգծված քատներաջմամբխոսողը վրդովմունք է արտաճայտում, ապա ընդճանրասլես նկատելի է, որ ոճական ալս ճնարանքը միջոց է խորճրդածություններիճամար: ԱՀտա երկու օրինակ ճայ գրականությունից: Հ. Թումանյանը Ճենց այս պոնմում ծերունու խորճրդածությունները «Հառաչանք» է արտաչայտել՝ իր խոսքին տալով խոր ճուզականումիջոցով թյուն. Ի՞նչ ես կորցրել--- ընչի ման գալի,-Խոսեց ծերունին դառը խնդալով, --

ճո չենք, ապրում ենք, էլի, մեռնողի երանի տալով:

Բա մնոած

Ամեն

մի կտոր չոր Բաց, երկնքից կախված, Մի մարդ, որ նրա երեսը պաճի, Նրա ապրուստը ի՞նչ պետք է լինի...

Մեր ապրուստն ի՞նչ է,-Էն էլ րեն

ճա՛--

Ո՞վ Է մեղավոր... միտք եմ անում, միտք, չեմ ճասկանում ով Է մեղավոր: մութն, անգետ մարդիկ, Հենց Էն եմ տեսնում-Էլ մենք ենք մեջտեղ տանջվումամեն օր: .

Ու

Նույն նպատակով Ա. իսաչակյանն իր պոհմի միակ կերսյարի՝ Աբու-Լալա Մաչարու խոճերը Ճաճախ է արտաճայտում Սմատնրացմամբ:ԱՀա մի Հատված. Եվ ի՛նչ

Է փառքը,--

այսօր

քեզ մարդիկ եղջլուրներից վեր

կբարձրացնեն, Վաղը նուլն մարդիկ սմբակների տակ ճմլելու ճամար քեզ վար կնետեն: Ի՛նչ Է պատիվը, հարգանքը մարդկանց,-- սոսկ ոսկուց-վախից հարգ են

Իսկ երբ սայթաքես, մուճակիդ փոշին

մեծ

ն

Եվ ի՞նչ

մատուցում,

մարդ Է դառնում

քեզ Բարվածում:

Է գանձը, որով ճիմարը տիրում Է մարդկանց, ն՛ Բանճար, ն՛ սեր,--

Բյուրավորների քամած՝ արյունը, մեռելների միս, որբի արցունքներ: Ի՞նչ Է ամբոխը,-- մեծ ճիմարն Է նա, ոգին Բալածող ն տարրը չարի, Բռնության խարիսխ, ն՛ սուր երկսայրի, ն զայրույթի մեջ գազան վիթխարի: Ի՞նչ Է Բամայնքը-- թշնամու բանակ, ն անոատն այնտեղ անշղթա գերի, Ե՞րբ Է ճանդուրժել Ռոգու թռիչքին ն սլացումին վսեմ մտքերի:

միջոց է խոսքը Ճավաքաբանությունների Թատերացումը ձնով կառուցելու ճամար, որով խոսքի եղանակն է փոխվում, ն ճետաքրքրություն է մտցվում խոսբի սովորական ընթացքի մծջ։ ԱՀա մի օրինակ նման խոսքի. Ովքե՞ր են կարգը խախտողները-- երիտասարդները: Ովքե՞ր են անբավարար ստացողները-- երիտասարդները: Ովքե՞ր են դասերից բացակայողները-- երիտասարդները: Իսկ ովքե՞ր են մեր առաջավորները, անկարգությունների ու անճարգելի բացակայությունների դեմ պալյքարողները-- դարձյալ երիտասարդները: Ուրեմն եկեք վերակառուցենք երիտասարդների ճետ տարվող աշխատանքները:

Թատերացմանմի դրսնորումն էլ խորճրդածություններն ինջն իր «ետ խոսելու եղանակովկամ թատերական մենախոսությամբ արտաճայտելնէ: Օրինակ. Եվ աղմկալի Բարսանքի տանից Դուրս եկավ Մոսին սաստիկ վիրավոր.

Արյուն Է կաթում սնակնեծ սրտից, Գնում Է շտապ, քալլերը մոլոր: Ամո՛թ քեզ Մոսի, թուք ու նախատինք, Ամո՛թ»քեզ նման գոված իգիթին, Մի անունդ հիշիր, մի բոյիդ մտիկ, Դեռ քո թիկունքը չէր տեսել գետին: Ինչպես վեր ընկար դու-- սարի նման, Երբ որ նայում էր ողջ գլուղը կանգնած...

կուչ գաս տակին Սարոյի ծնկան, Նրանից ճետո երնաս կանա՛նց... Եկա՞ծ Էր էս բանն իսկի քո գլխին... Ծաղրատեղ դառար բովանդակ գեղին... Դե մեռիր, Է'լի, գետինը մտիր, (Հ. Թումանյան) Տանը վե՛ր ընկիր, իլիկ պտտի՛ր... Գո՛ւ...

Մոսու խոսքի մեջ Թատերացման դիմելով՝Թումանյանը դրել է անափ վրդովմունք, սրել Ճանդիմանությունն ալն աստիճան, որ նա իրեն մղի Ճճանցավոր ընկերասպանության: են արտաճայտում նան թատերական Խորճրդածություններ մծնախոռությունները, որոնց մեջ նս առաջին կաբնորություն ներկալացնողըխոսող անճատի ներքին ճույղերն են, դառն խոճերն ապրումները. Այսպիսի թատերացման լավագույն օրինակ է Պեպոյխմենախոսությունը: ու

ԴԻՄԼՈՆՈՒԹՅՈՒՆ

(Բուն. Ա0ՇօժՓոօ10Լ0, լատ.

բազմաբնույթ Դիմառնությունը

Շօոէօրուէլօ)

Այն ծառաարտաճայտչականությանը,

ոճական

ձն

է։

վում է խոսքի Ճուղականությանը մեծացնում նրա ներգորժուն սւժոը, իսկ երբեմն էլ դառնում է ն Խոսքիբազմազանության, արտաչայաման ինքնատիպության ճետաքրքրականությանմիչջոց։ Դիմառնություն է առաջանում, ծրբ «իշլալ նպատակներով անշունչ առարկաները շնչավորում, նրանց վերագրում ենք կննդանուն կամ մարդուն ճատուկ Ճատկանիշներ, անշունչ առարկաներին ու կենդանիներին՝ բանակ խոսելու շնորճ: ԱՀա մի օրինակ. կանություն ն

Սարն առել վրան ծիրանի մի քող, Ննջում Է ասես ծաղկե անկողնում, Անտառն արնի բեկբեկուն մի շող Ծոցի մեջ պաճել ու բաց չի թողնում: Ժալռի ստվերը գետափին չոքել, Վիզը երկարելու ջուր Է խմում, Հովն ամպի թնից մի փետուր պոկել, (Հ. Սաճյան) Ինքն Էլ չգիտե, թե ուր Է տանում: կ՛ նե՛ պատկերի գեղեցկությունը, Այս բանաստեղծության են բնության շնչավորման, արդյունք ներքին Ճուղականությունը կարնոր միջոցներից ոճավորման որը գեղարվեստականխոսքի նս մասնակից է դառնում գեղարէ, Այս միջոցով բնությունը

վեստական կերպարի կերտմանը, արտաճայտում մարդու խոՃերն զգացումները, մեծացնում բազմապատկում խոսքի ներգործուն ուժը Աճա թե մարդկային ինչպիսի խոր խոճ զգացում է դրել Ա. իսաճակյաննայս փոքրիկ բնապատկերում. ու

ու

ու

Գետակիվրա Թեքվել Է ուռին Ու նայում Է լուռ

Վազող ջրերին: Ծրազ աշխարքում ա.

Ամեն

բան հավետ

Գալիս են, գնում

Ու

ցնդում

անճետ:

Եվ գլուխը կախ Նա

լաց

Է լինում,

Ջրերը ուրախ Գալիս են, գնում:

երկու ենթատեսակի է բաժանվում՝ բաԴիմառնությունը րառնություն ն բառառնություն: է այն դիմառնությունը, որի մեջ անշունչ ԲՔառառնություն առարկաներին վերագրվում են կենդանուն ն առաջին ճերթին մարդուն Ճատուկ գործողություններ, Ճատկանիշներ,վարք կամ էլ` բար--առնություն), ԱՀա մեկ օրինակ. բարք(բաոք-ից Այդ միջոցին զարմացած Արաքսը խորին վրդովմունքով դուրս էր ճարձակվում լուր ափերից տեսնելու, թե ինչ արճավիրք Է կատարված լուր շուրջը: «Իշխանացկղզին» դողում էր, սարսափում էր ամեճի կոճակներից, որ ամեն րոպե պատրաստ Էին կլանելու ն անճետացնելու (Րաֆֆի) նրան։

Արաքս գետին Այստեղ

վերադրված կենդանուն ծատուկ Ճարձակվելու, տեսնելու, դողալու, սարսավելու ն կլանելու, ինչպես ն միայն մարդուն Հատուկ ղարմանալու ն վրդովվելու գորժողություններ: մոտ շփումներ ունի ճամեմատության Բարառնությունը Հետ. Այն միշտ չէ, որ Հանդես է գալիս անխառն վիճակում, ալլ Ճաճախ դրսնորվում է ճամեմատությանճետ միասին, ինչպես այդ տեսնում ենք Ճետնյալ Ճատվածում. են

Քարայծը նորից Իր քարալծիկի դնչիկն էր լիզում կիրճում ու սարում՝ Լեզվի ծայրով էլ թույլ չդիպչելով բերնի ընձյուղին. Արագիլն Էլի

Ծեր խնձորենու ծաղկի բոցի մեջ իր ոտն էր վառում՝ Վերցնում ու դնում միննուլն ճյուղին. Իբրն կշտամբանք ուշացած մարդուն՝ Իր իսկ սեփական նախաձեռնությամբլույս աշխարճ եկած Մի ինքնագլուխ արնածաղիկ աչիկն էր թարթում Հերվա բոստանից.

Գութանի խոփը ժանգից Էր նեղվում, Ինչպես որ մարդը՝ իր դեմքին կպած սարդի ոստալնից. Բաճն

աղջկա պես ուզում Էր փարվել մարել կարոտած հողի կրքոտ ճպումից. Սամին ուզում էր անկրակ այրվել՝ Եզան մկանուտ վզի շփումից. Լծացու բարդին գոտ չէր երնում սուր կացիններից. Դեղձենիներից մարջան Էր կաթում, Շեփորուկներից՝ երկնքի կաթիլ, Ու

ճետո

Եվ ձյունի փաթիլ՝ Ակացիներից...

(Պ. Սնակ)

Բարառնությանմի տարատեսակ է այն, երբ անշունչ

ա-

ռարկաներին դարձնում ենք մեր խոճերի մասնակիցը, նրան վերագրում զգալու, Ճուղվելու, Հոգեկան զանազան ալրումնիր նենալու (ուրախանալ,տխրել, ցավել, սիրել ն այլն), մտածելու, Հիշելու, դատելու ն զանաղան մարդկային այլ կարողություններ: ԱՀա այսպիսի բարառնության մի օրինակ, որի մեջ թեն ուղղակի վերադրում չկա, սակայն չինարի ծառը գարձված է բանաստեղծի խոճերի մասնակիցը: ու-

Գալու Է աշունը դարձլալ, Եվ դարձյալ գլխիդ: վրայով Կռունկը ճարավ Է գնալու... Զինարի, չինարի իմ ծառ, Դու

Էլի ինձ

Բետ

ես

մնալու:

Օրերն այս անցյալ են դառնալու, Հեռավո՛ր, ճեռավո՛ր անցյալ... Գալու են տարիներ դարձլալ, Եվ դարձյալ գլխիդ վրալով Կռունկը գարնանը ճյուսիս, Աշնանը ճարավ Է գնալու... Զինարի, չինարի իմ ծառ, Առանց ինձ ինչպե՞ս ես մնալու:

(Հ. Սաճյան)

դիմառնության այն տեսակն է, որի Մեջ Քառառնությունը անկենդանառարկաճիրին կենդանիներինվերագրումենք խոԱՀա օրինակներ: ահլուՀատկություն (բառ-Ւառնություն): ու

ո՞ր սարեն կուգաս, ջրիկ,

Դու

--

Իմ պաղ ջրիկ ու անուշիկ: Են էն սարեն կուգամ մթին, --

Ռր ճին

ու

նոր ձյունն Է գլխին։

(Հ. Թումանյան)

Ի՞նչ կխոսես, օտար թոչուն, Խենթ ու խելառ դու ցնորուն.

--

Ջմեռ

նստեց մեր սարերուն,

Կտրեց ջրիկ աղբլուրներուն, Կտրեց ճոտիկ ծաղիկներուն, Կտրեց ձենիկ իմ ձագերուն, Ինչպե՞ս չլամ կուց-կուց արուն:

(Հ. Թումանյան)

Ջիուն ճարցրին. Հինգ փութ որ բեռնեն, կտանե՞ս: Գարին գիտի,-- պատասխանեցձին: Որ տասը փութ բեռնե՞ն: Գարին գիտի,-- ասաց ձին: Իսկ եթե տասնճինգ փութ բեռնե՞ն: Էլի գարին գիտի,-- պատասխանտվեց ձին: (Ըստ Ս. Մալխասյանցի) --

--

--

--

--

--

ՎԵՐՈՒՂՂՈՒՄ

(լատ.

ՇՕՐԼ6ԸԷԼօ---

ուղղում)

Վերուղղումընախաղասություններիոչ Հաճախ դգործառվող ձնեերիցէ։ Այս ձնն առաջանում է որեէ գաղափար ՀաստատեՀետո

այն անմիջապես ժխտելով, սակայն այնպես, որ նույն է, բայդ ասվածը կրկին Ճճաստատվում ավելի ուժգին, որով ն Խոռքը դառնում է գրավիչ ու Ճետաքրքրական: Յուրաքանչյուր վերուղղման մեջ կա ասվածի վերանայում, վերուղղում. այստեղից էլ ոճական այս ձեի անվանումը: ԱՃա վերուղղման օրինակներ գեղարվեստական դրականությունից.

լուց

Էլ չհամբերեց, պոկեց մի մեծ ծառ, Նրանով ավլեց ամբողջ գյուղն իսպառ, Ասում

եմ

ավլեց՝ չկարծեք սրբեց,

Այլ տուն, գոմ, մարագ գետնին Բավասարեց: (Ղ. Աղայան)

Ինձ թվում Է, թե դեռ մի օր պիտի աշխարճ զարմացնեմ.

Հին ջութակի Ու նվագեմ։

յոթ

լարի մեջ մի ութերորդ

Զնվագեմ,ազ

սար

ու

լար

ձոր լացացնեմ:

մտցնեմ

(Պ. Սնակ)

Վերուղղումըմեծ մասամբ ժողովրդականխոսքում դգործաոռդգրականուվող ձն է, որտեղից էլ անցնում է գեղարվեստական

Թյուն։ Այդպես է տնյալ չափածո

ն

ոչ

միայն բերված օրինակներում, այլե

արձակ

4հ-

Ճատվածներում.

Ցավս խորն է, ճար չկա, Մար կա, ճար անող չկայ Էս ինչ զուլում աշխարք է, Սրտացավընկեր չկա: (Ա. Իսաճակյան) Բայց որքան եղավ զարմանքս, երբ Կոլյայի կամ պոստային ցրիչի տեղ աճագին աղմուկով սենյակս մտավ, ո՛չ, գնդակի պես ներս նետվեց Քալիի մայրը՝ «գիժ-- Կեկելը» այնպես գազազած, որ վախից տեղճ ու տեղս քարացա: (Նար-Դոս)

Վերուղղումն ուժեղ ընդճանրապես

Ճարտասանականձն չէ, բայց լավ գործածության դեպքում կարող է խոսքի մեջ կարեեն օտար վորություն ձեռք բերել, ինչպես այդ Ճաստատում աղբջուրները:

ՋՈՒԳԱԲԱՇԽՈՒՄ

(Բուն. Ճւ գննգդ--բաշխում, բաժանում,

լատ.

Սլտէոլեսէլօ)

Ճարտասանականայն Զուգաբաշխումը

ձներից է, որոնց միջոցով խոսքին թափ է Հաղորդվում, նրան տրվում բանասկամ չանդիսավորություն Ճռետորականոււտեղծժականություն թյուն. Այս ձնը մասերի բաժանելի որնէ գոլականական գաղափար իր բաղադրիչներին բաժանելու ն զույգ-զույգ կամ հոյակներով (որ Ճազվադեպէ ճանդիպում)թվարկելու 4ետնանե է: Այդ տեսնում ենք ճետնյալ օրինակում. ու

Դարեր ի վեր հալ ժողովրդի ոխերիմ թշնամիները՝ պարսիկն ու սելջուկն ու մոնղոլը, թաթարն ու թուրքը, ձգտել են կործանել մեր ազատատենչ ոգին ն ապրելու ու մայր ճայրենիքում գոյատնելու կամքը, բայց չեն կարողացել: արաբը,

Փարտադիրչէ, սակայն,

մեջ բաժանեղզուգաբաշխման լին անպայման առկա բինի, ինչպես բերված օբինակում թշնամիները գաղափարն է, ԱՀա մեկ օրինակ. որ

Է ճիշել Բայրենի օջախն ու ճայրենի ճողը, ճայրենի Ի՛նչ քաղցր ձորերն ու ճայրենի լեռները, ճայրենի դաշտերն ու անտառները, ճայրենի երգերն ու ճարազատ մարդկանց:

Ճատկապեսայն Զուժաբաշխումը

արդեպքում չի ունենում տաճայտվածբաժանելի գաղափար, երբ բաշխումը կատարվում

Ճամասեո.Ճասկացությունների, այլ ըստ ՃակադրաԱշա կան ճասկացությունների։ զուգաբաշխումի Հակադրության Հիմունքով կազմված մեկ օրինակ Հ. Թումանյանից.

է

ոչ

թե

ըստ

Սուտ էր: Ու միշտ քանի որ կա

Շաճ

գերի, ստրուկ ու տեր, Չի լինելու երկրի վրա Ո՛չ շիտակ խոսք, ո՛չ կյանք, ո՛չ սեր: ու

Քանի ռր զուգաբաշխման մեջ բաժանված միավորները վանկերի քանակով սովորաբար Ճավասարեն լինում, այղ պառճառով էլ խոսքը դառնում է կշռութավոր, ձեռք բնրում բանաստեղծականություն: Զուգաբրաշխումը կատարյալ է լինում, երբ պաճպանվում են ճետնյալ կանոններք. եթե զուլգ-ղզույգ առնվում են այնպիսի բառեր, սրոնք են, կամ նուլնանիշներ կամ Հականիշներ, բ- եթե բաշխված բոլոր զույգերում բառերից առաջիններլ, կամ կարճ են երկրորդներից, կամ երկար են նրանցից, գ. հե բաշխված զույդերում բառերը վանկերով ճավատաոլր են

միմյանց:

ՏՐՈՀՈՒՄ

Տրոչման ճարտասանականձն է առաջանում, հրի նախադասության տիամաբանականբազմակի նախադաս ենթակաները նախադասությունից տրոճում, Հնչերանվով առանձնացնում ենք ն զրկում ստորոգման կապից՝ այդ ենթականերով արտաճայաՀամար: Տրոտումը ված գաղափարներինկարնորություն տալու երկու մասից կազմված կաղապարէ, որի մեջ առաջին մասը

կազմում են քերականական կապից զրկված թվարկվող բազմակի ենթակաները, իսկ երկրորդ մասը՝ մի ինքնուրույն նա-

խադասություն, որի մեջ խոսվում է նելու մասին, որով ն դրանք դառնում մաբանական կառույցի միավորներ: օրինակ.

ենթակաների ինչ լինախադասությանտրաԱշճա տրոչման մի երկու

այդ

են

ՓՔսությունը,բանսարկությունը, թագավորի ն նախարարների բոլոր ճաճուլթներըկատարելը-- աճա այն գլխավոր զենքերը, որով նրանք

մրցում էին Լուսավորչի տան ճետ ն որով աշխատում Էիճռիրենց նպա(Րաֆֆի) տակին Բասնել: Նրան (Շիրվանզադեին-- Պ. Պ.) ճաջողվում Է գրագրի պաշտոն ստանալ Բաքվի նաճանգականվարչության գրասենյակում: Տաղտկալի, մեխանիկական աշխատանք, պաշտոնյաների կամալականություններ, նա կաշառակերությունն ստորաքարշություն,-- աճա այն ամենը, ինչ Թամրազյան) (Հ. ընթացքում: տեսավ երեք տարվա (1875-1878 թթ.)

ատորոզյալից ղրկելբ ն մյուս անդամնենախադասության րից իմաստային այսպիսի բաժանումը ճարտասանականմի 4րնարանք է ասվածին կարնորություն տալու, ունկնդրի ն ընթերցողի միտքը ալդ ճասկացություններիվրա 4րավիրելու ճամար: Սակայնդրանով միաժամանակ խոսքը ձնով դառնում է անսովոր, բանաստեղծական ու ճնտաքրքրական, որոշ դեպվքերում՝ պաթետիկ, իսկ բովանդակության առումով՝ կտրական, դիպուկ» Հարվածող:

Ոճական այս Հնարանքըըչափական խոսքում լավ դորժածելիս դառնում է դեղնեցիկձն։ Մեր գրականության մեջ տրո՞ման լավ օրինակ է տալիս Շաճլանը, որի «Հայաստանըերգերի մեջ» բանաստնեղծությունը(12ոշված վերջին տունը) գրիբանասանղծուայս ված է տրուման ձեռով: Ատա նհրկու տոն թյունից: Մի փոշոտված փշատենի, Մի ճոշոտված խաղողի որթ, Խորքի վրա մի ճին բարդի, Մի ճին բոստան Արազի մոտ, Մի տարագիր ճոգու բաղձանք, Մի ծիծեռնակ ու մի կռունկ, Պանդխտությանճամփաներում Հազար քարի բախված կրունկ, Որդեկորույս մայրերի ողբ, Որբերի սիրտ վերքերի մեջ,-Սլսպիսին Է Հայաստանը Մեր ճինավուրց երգերի մեջ:

Մի մենավոր ծիրանի ծառ, Մի խրճիթի աղոտ ճրագ, Խավարի մնջ՝ տագնապաճար Հովիվների նանչ ու կրակ, Ջառգակաձն,զանգակաձալն Մի ջրվեժի տխուր Բառաչ, Մի չՀրատմածջաղացի քար,

Մի կոտրված գութանի մաճ, Մի բուռ ցորեն արցունքոտված՝ Արյունոտված Բերկերի մեջ.-Այսպիսին Է Հայաստանը Մեր ճինավուրց երգերի մեջ։

Տրոճումը, որ առաջին ճալացքից կարող է թվալ սոսկ գրական խոսքաձնե,նույնիսկ օտար կաղապար (ռուսերենում լայն գործառություն ունեցող ձն է), գոյություն ունի նան իբրն ժոոճական ձն: Աճա ղովրդական լեզվամտածական կաղապար ու

մի օրինակ. Տկին թանը, Տղին բանը, Կնկա գութանը, Իշի քարավանը, Պ. Պ.) Տերտերի խըզանը, (խըզան-- մուրացկան, աղքատ,-Վարդապետինբազրգանը, (բազրգան-- վաճառական,--- Պ. Պ.) Սուրբ Կարապետի շորապանը, (շորապան-- ճանդերձապատ,-- Պ. Պ.) Երուսաղեմադռնապանը, Էջմիածնամիաբանը,-(Ըստ Ս. Մալխասյանցի) Քուլլի անիծած են: ԶԻՋՈՒՄ

(Բուն. ԱռօօրՓմօԴատ--զիջում)

Զիջումն ինչպես պատկերավորության, այնպես էլ խոսքի ուժը մեծացնող ձներից է։ Այս նպատակով զիջներգործության հճական ճնարանքին դիմողը գիտակցաբար խոսքի մեջ միմյանց է կապում այնպիսի «փաստեր», որոնք անճչամատեղելի են կա՛մ ժամանակով, կա՛մ տեղով, կա՛մ շինծու են ն կա՛մ անիրական: Այլ կերպ ասաժ՝ զիջումը յուրատեսակ բաղարկություն է անճամատեղելի փաստերի ն իրողությունների: Աշա մի օրինակ. ման

Ավարայրի դաշտն Է Բրկեզ Գրասեղանն իմ լռին, Դաշտ եմ խուժել Վարդանի պես Թուր-կայծակին իմ ձեռին... Վարդանի պես, դաշտում, Որ չդիպչեն Բայոց լեզվին (Հ. Շիրազ) Ժամանակներն անկշտում:

Դուրս չեմ

գալու

Ես կզոճվեմ այս

19»

ն առնչակցվել են Վառդան անճամատնեղելի Ճասկացությունները, որոնք թեն Թուո-կայծակի մեղ տարբեր ժամանակների ն Ճանդգամանքբների իրողություններ ն սրանով բանաստեղծը կերտել է իմաստաեն 4իշեցնում, բայց լից տպավորիչ պատկեր, իր խոսքի մեջ դնելով մեծ ուժ ու կամք: Ձիջումը Քիչ Հանդիպող ձն է, սակայն լավ գործածվելու Այսպես, դեպքում խոսքի ճամար դառնում է իսկական զարդ: օրինակ, անջնջելի տպավորություն է թողնում Մ. նալբանդյանին Ա. իսաչակյանի տված բնորոշումը, որ զիջումի մի «ճիանալի օրինակ է. «երնեցավ նա իբրն ղինված մարդգարե՝մի ձեռբին ջաչով չար, մի ձեռքին սուր» (մարգարեներիցոչ մեկը սրով չի եղել): Թեն իրական փաստի «այլավաղում» կա այստեղ կալն դրանից խոսքն ստացել է շատ խոր բովանդակություն փայլ

Այստեղբաղարկվել--միմյանց

ու

ու

սա-

ՄԻՋԱՐԿՈՒՄ

(Բուն. '1ո:60թ016Խ,լատ.

112ոՏքո6ՏՏ10)

Միջարկումըճարտասանականայն ճնարանքներից

|, որոն-

ցով խոսքին տրվում է ըանաստեղծականություն, այդ պատճառով էլ առավել գործածվում է չափածո խոսքում: Միջարկումը մտքի արտաճայոման ուական ձն Լ, որն առաջանում է բայի, Պազվադեպ նան կառի, շարադասության անսովոր սվիսփոխության «նտնանքով: Ոճականայս «նարանքում բայր (նան կասը) դիվում է լրբացում-լրացյալի (երբեմն նան Համազոր լրացումների) միջն, որով ն առաջանում է շարաճլուսական մի կառուցվածք՝ ճարտասանական ձն, որը վոյություն չունի ոչ միայն բանավոր խոսքում, այլն խոսքի մյուս տարատեսակություններում: Զեն էլ կոչված է իր անսովորությամբ գրավել ունկնդրի կամ ընթերցողի ուշադրությունը: Այդ ցույց տանք օրինակով. Երկի'ր Նաիրի, երազ Բեռավոր, Քնած

ես

քնքուշ թագուճու նման,

Մի՞թե ես պիտի երգեմ քեզ օրոր Եվ արքայական դնեմ գերեզման:

(Վ. Տերյան)

Ալս արտաճայտությունը Հատուկ «նչեղություն է ստացել դնեմ բայիանսովոր շարադասության ճետնանբով (ընկել է գեբեզմանլրացում-լրացյալի միջն): արքայական (8--389

արդի 4այերենում Քիչ Միջարկումը

դործառվող ձներըց է, են նբան դիմել մեր ռակայն նոր պոնհզիայիՀամարյա բոլոր Քիչ քե շատ նշանավոր ներկայացուցիչները (մասամբ բանասԱՀճտամիյոհղծական տողի ցեզուրայի ու ոտքի սպաճանջով|): ջարկման մի երկու օրինակ. Որպես իմ սիրտն Էր, իմ զգացմունքը, Ուրախացուցիչչգտա մի լար։ (Մ. Նալբանդյան) `

Ժամանակակիցգրում եմ լեզվով, Որ ամենայն մարդ կարդա Բասկանա:

(Ս. Շաճազիզ)

Աղբյուրներ ունին վճիտ, սառնորակ, Վիրաբուժությանգիտեն դեղ, ճարակ:

(Ղ. Աղայան)

Նա

Եգիպտոսիասաց արքային....

(Հ. Հովճաննիսյան)

Գարնան զեփյուռի ալնքան ճեշտալի Մեզ խաղաղության բերում Է ողջույն: Նրա անբախտ շիրմի վրա Պաղ ջուր ածա աղբյուրի...

Նզովում

եմ

(Հ. Թումանյան)

ձեզ, Բեռավոր մարդիկ, ձեր չարն

Որոնք միմիայն

Բերված բոլոր

(Ա. Ծատուրլաճ)

շղթա

են

բարին կրոնները ձեր, կռում ն ստրկության կոփում

զնդաններ:

ու

(Լ.

Իսաճակյան)

օրինակներում միջարկումը կատարված է բայի դիմավոր ձնով։ Միջարկումըկարող է կատարվել նան դերբայով: Ատա տյսոլիսի միջարկման մի օրինակ Ե. Չարենցից. Հայրենի երգ մեր վսեմ, Հազարամյամեր Բանճար՝ Հազար զրկանք տեսած սն, Հազար ոսոխ տեսած չար,-Փեզ ժողովուրդն Է խոնարճ Տառապանքով իր սնել....

Հանգույց բայով միջարկումների բազմաթիվ օրինակներ տալիս Հ. ձակոբյանը:ԱՀա դրանցից մի երկուսը. Դաղստանիէր նա զավակ Ալեքսան բեկ Ղորխմազովը: Նրան կճանի կռվող բանվորը,-Մարտնչողների է դա ճեգ մորալ: Կալտաղռու ջաճել լուսնլակ գիշերը Հիմա բջջի է մի բարտուղար:

է

Առանց բացատրության ճասկանալի է, որ Հանղույց բւսյով միչարկումը ոչ միայն չի նոլաստում խոսքի բանաստեղծանանությանը, այլն խաթարումէ ոճը: Ոճագիտության ժեջ կս: «ւեայտե լեղու» արտաճայտություն։ Սա փայտն լեզվի իսկակշն օրինակ է:

Բերվածբոլոր օրինակներում բայը դրած է լրացում-լրացվալի միչն։ Բիչ են այն դեպքերը, երբ բայը միջարկում է քերականական Համաղոր անդամներ Աճա այսպիսի միջարկման մի օրինակՀ. Թումանյանից. Դաճիճն եկավ ոտից գլուխ Կարմիր ճագած ու արյուն...

Առավել քիչ

ն

այն դեպքերը, երբ բոյն ընկնում է կապի նրա խնդրի միջն, ինչսլես «հտնլալ օրինակում է. են

Թեպետ թոչնիկն

ու

Բովն Հալոց

Ավերակացշրջին վերա,

Թեպետ պղտոր վտակն Հայոց Խոճինեիրումեջ կսոդա, Նոքա ճառաչք են Հայրենյաց, Նոքա չերթան սրտես ի բաց։

այդ

(Մ. Պեշիկթաշլյան)

ինչես ասվել է, չազվադեպ է կապով միջարկումը։ Ճազվադեպօրինակներիցմեկը.

Աշա

Թ-ոթովլեզվիս մինչ կապերըարձակվեցան,բացվեցան... (Մ. Նալբանդյան)

Սիչարկումը գրական խոսքը տնադգույներնույթներից է, տրը գալիս է նախամեսրուլլոն գրական ավունքներից: Միջալրկման ենք Հանդիպում խորենացիական ճրաշքով փրկված «ՎաՀադղնիծեունղում». Նա

ճուր ճեր ուներ,

Բոց ուներ մորուս...

արձակի մեջ Միջնադարի

իբբի լսոսքի բանասանղծա-չ կանության միջոց, միջարկումն առատ կիրառություն ուներ: ԱՀա մի օրինակ Ա. Շիրակացուինքնակենսագրականից («Վասն է. որպիսութնան կենաց իւրոց»), որլ մեր ասածի ճաստատումն Նան

բազմաց,

հս,

դոյզն ինչ չայլոցն տեղեկացագիտութեանցն ճմուտ ոչ ի մերս են թարգմանեալլեզուս»:

եղէ

գրոց

որք

ՄԱՍՆԱՏՈՒՄ

իտալ. քճշօ8--

(ռուս. Ատքոճոճու--

մասնիկ բառից)

Մասնատումը խոսքի ձներից է, որի միջոցով խոսքը դախձի «ակադրություն ներդաշնակ խոսքի: վում է ընդչատավոր, Մասնատում է առաջանում, երբ խոսքին Հուզականություն Համար նախադասության (թե՛ պարզ,թե՛ բարդ) բաղադրիչլու կաղզմիչներիցմեկը կամ մի քանիսը բաժանում ենք ներից ն դարձնում առանձին միաՀնչերանգով կամ կնետադրությամբ տա-

ու

վորներ,առանձին Ճաղորդումներ:Օրինակ.

Եվ կառապանն օրորվելով, դեռ երկար Երգում Էր իր օրերի երգն անգույն: Գնում էինք: Ո՛ւր-- չգիտեմ... վերջ չկար: Գնում էինք: Անխոս: Անձայն: Ու անքուն:

(Ե Զարենց)

միավորներն առանձին աԱնխոս,անձայն, լադասություններ չեն, այլ ընդանուր նախադասության մասնատված մասե, որոնք ճուզական խոսքի տարր լինելով առանձնացվել են, արտաբերվում են առանձին, միմյանցից «նչերանդով զատված, որով ն խոսքը դառնում է ընդՀատավոր, արւտաճայտումներքին ապրումներ, տվայտանք: Մասնատումընոր երնույթ է։ Այն նախ տարածում է դահլ անցյալ դարի վերջի ն մեր դարի սկզբների եվրուլական դրականության մնջչ, ապա անցել ռուս գրականություն ն այս երկու ճանապարչներով էլ՝ չայ զեղարվեստական զրականություն: Արնելաճայպոնղիայում մասնատման առաջին օրինակների ՀանԱճա մի դիսլում ենք ե. Չարենցի ատնկղծադգործություններում: օրինակ էլ նրա «Խմբս:։պետՇավարշը»պոհմից. ու

անքուն

Խաբելով կանչել էր, թե կների Տղերքն Էլ եկել Էին,-- ն աճա միամիտ Նրանց ճանել էին կամերից Ու կռնակից խփել... Միայն մի Ինչ-որ ճարբած մարդու ներկայությամբ... Սուս ու փուս: Գաղտագողի:Անձեն:

Արնեհլաչայարձակի մեջ տալիս են Ա. իսաճակյանըն լիորեն

ուշ։

ԱՀա

մի օրինակ

Ա.

առաջին օրինակներ Դեմիրճյանը, Չարենցից զգաիսաճակյանից.

մասնատման

Դ.

տարեկան կլիներ: Բարձրաճասակ,տաԱվագ թաթը՝ Ռաճիմը, րիների ծանր աշխատանքից կորաթամակ։ Արնակեզ դեմքով, խելացի աչքերով:

Մասնատումը ուժեղ Ճարտասանականձն. է դառնում այն

ժամանակ, երբ կապվում է խոր Հույզի արտաճայտմանանչրագործառման Հիանալի օրինակ է ժնշտությանը:։ Մասնատման Դ. իր տալիս «Վարդանանբում».ԱՀա այդ մեպից Դեմիրճյանն մասնատումն մի երկու օբինակ, որտեղ իսկապես խոր Հույզեր արտաճալտելու նպատակին է ծառայում. Տարորեն

պարզ, միալար Բնչեց ալդ ճին մարտական երգը: Բայց աճռելի էր: Մաճաշունչ: Բայց ն քաջայերիչ: Իսկ երկար կրկնություններից՝ մոլեգնացող: Վարդանը ոգիացած գոչեց: Դա բառ չէր, այ ճԲույժ գերագույն մի բան։ Սլացիկ միտք: Ոգի: Զինվորներն ու շինականները խլեցին ալդ ոգին։ Մի նետ նս զարկեց Վարդանին կրծքից: Վարդանն ուշակորույս կախվեց ն գլուխը թեքեց կրծքին։ Նրան վայր դրին: Գարեգինը դարձավ ճրա կողմը ե Արծվիին ու Դավթին նայեց ճարցական, նուր... մա

--

Հա՞...

--

Հա'...

Կանգ առան: Վերջ: Օրճաս: Վերջին ճարվածները:

Մասնատվելկարող են ն պարզ նախադասության անդամները (բոլոր անդամները`չճաշված ստորոգյալը), ն բարդ նախադասության կազմիչները: ԱՀա նախադասությանանդամների մի քանի դեպքերի օրինակներ միայն արձակից. կակից Ճայ մասնատման

ժամանա-

ենթակայի՝

(Վ. Պետրոսյան) Էր անզորությունից: Քամին: պառավներին ոչ դու ես պատելու, ոչ ես: Ոչ էլ քո Մայրը:

Ոռնում Ու

(Հր. Մաթնոսյան)

Որոշիչի՝ Դա

(Կ. Սիմոնյան) իսկական անձրն Էր: Աշնանային: է թափված: Թարմ: (Վ. Պետրոսլան) ապար

Մուրճի ընկած տեղում

Հատկացուցիչի՝ Զեմ կարծում, որ բոլորի մտքով Էլ անցել Է այդպիսի բան: Նույնիսկ մեծաճասակների։ (Պ. Ջեյթունցլան)

Բացաճալտիչի՝ Վերը, նոր-նոր կանաչած կտուրին ննջում է (Մ. Գալշոյան) շունը: Շերոն:

Բանգուցլալ Մելոլի

Ստորոգելիական վերադրի մասնատում՝ Դեմքը

շատ

պարզ

Էր,

շատ

գրավիչ էր: Գայթակղող:

(Ջ. Խալափյան)

Գա

ցճցող նորություն է: Սենսացիա:

(Պ. Ջելթունցյան)

Խնդիրնձրի՝ Ապա հալացքը ուղղեց քարալծին։ Հետո մարդկանց: Հաշվապաճին:

Պաճակին: (Պ. Ջեյթունցյան) Պարագաների՝ Երգեց։ Վատ

ձալնով: Սկզբից մինչն վերջ: (Պ. Զեյթունցյան) Հիմա դու պիտի գնա՞ս էլի: Գյուղ: (Ջ. Խալափյան) Կներեք, որ մի քիչ ուշացանք: Մեզանից անկախ պատճառներով: (Պ. Զեյթունցյան) Կարցեր կնստես: Մի շաբաթ: (Պ. Ջելթունցլան) ն տճաճ

Քարդ նախադասությանկազմիչների՝ Ես

ճեռացել եմ այս քաղաքից։ Որպեսզի թաղեմ (Պ. Ջելթունցյան) Մեկը ձախ ուսի մոտ շնչում էր, ոչինչ չէր ասում, ն ինքը քիչ էր մնում շրջվեր, գլուխը դներ նրա կրծքին։ Ինչպես ճալվող, թուլացած մի մոմ: (Ջ. Խալափյան) նույնիսկ թողել

անցյալը:

0րինակներիցդատելով, չպետք է կարծել, քե մերօրյա արձակադիրների ստեղծագործություններից քաղված այս նախադասություններում թույլ են տրված տպագրականանճշտություններ: Ո՛չ։ Այդ պատժելու ընդճատավոր ոճն է, մի «ոճ», որով սակայն չոլնտք է շատ 4րապուրվել: Ճարտասանական 4նարն 12 մտան Լ զենբը՝ ճիշտ չգործածնքիր, քեզ կվնասես:

Ե212

մենք ներկայացրեցինք ն նկարառրեցինք ոճական ամենակարնհորմիջոցները, «Հատկապեսդեղարվեստական խոսքում առավել ճաճախ Ճճանդեսեկող զորացման, փոխակնրսլությունների ն ձների տեսակները: Այս միջոցները, որոնք խոսքի բանաստեղծականության,պատկերավորության, արտան միջոցներ են, միաժաՃուզականության Ճճայտչականության ժանակ պայման են խոսքի ուժի, սեղմության, ճզորության, փայլե, ադգնվության, բազմազանության ու այլ արժանիքների ն լեզվի Ճարատությանանկապտելիմասն են կազմում: Նպատակունենալով Հնարավորինչափ ճատակպատկերա-

Մինչն այստեղ

տալ ոճական միջոցների մասին, մենք դրանք աշխատել ենք ներկայացնել անխառն վիճակում, միմյանցից կտրված, դրանք խոսքի Ճճլուսվածքում Ճանառանձին-առանձին: Սակայն դես են գալիս միախառնված՝ Ճճամապատասխան խուքի բովանդակությանը ն Ճեղինակի ընտրած ոճին: Ռճիտնսակետից Հենց լավ են այն ստեղծաղործությունները, որոնց մեջ ոճավան Հնարանքները ճանդես են գալիս երենց բազմազանություններով, րբ մի ձնեինճաջորդում է մյուսը, փոխակերպության մի տեսակին փսխարինում է մի ուրիշը: Այս առավել վերաբերում է ծավալուն ստեղծադործություններին,որոնց լավագույն օրինակնեըը տալիս են մեր գրականության դասականները՝սկսած Խորենացուց ու եղիշեից մինչն նարեկացի,մինչն Րաճֆի, Պարոնյան,

ցում

Սնակ Թումանյան, Չարենց,Դեմիրճյան, իսաճակյան, Բակունց, մինչն մերօրյա տաղանդավոր արձակադիրներն Սաշյան, ու

ու

բանաստեղծները: Ոճական միջոցները միայն մեկ լեզվի երնույթներ չեն, դըբանք ճատուկ են շատ լեզուների, Հատկապես մեծ հն ընդչանբություննկրը Ճնդեվրոպական լեզուներում: Ոճականմիջոցների մի զգալի մասը գալիս է դարերի խորՔից, բայց դրականության զարգացման ճետ մեկահղ մեծ անՀատներն ստեղծում հն նան նոր միջոցներ, փոխակերպություններ ձների նոր տեսակներ, ընդլայնում դրանց Ճնարավորությունները, դրանք Ճարստայնում տարատեսակություններով: ՃաՏարբեր անճատներ տարբեր ձնով են օգտվում լեզվի մեծ «նսարավորուստ ոճական միջոցներից, միջոցներ, որոնք րություններ են ընձեռում նրանց, ովքեր տիրապետումեն խոսՔի արվեստին: Զնավոր ոճով արտաճայտվելըբնատուր տաղանդի ն մայրենի լեղվի չարուստ միջոցների իմացության արտաճայչտություն է: ու

ԶՈՐՐՈՐԴ

ՄԱՍ

ԱՌԱԾԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1109.ԱԱԺ1Փյա-- 4Ճուն. ոոշՓաւզ-ն աղած,իմաստություն 1Փ705--բան) ն Մտածելու խոսելուընթացքում մենք ոչ միայնբառեր ենք կապակցում մտքեր ու մտածություններ արտաճայտելու «ամար, այլն անճրաժեշտաբարԽոսքին ենք «լուսում լեզվում պատխաստի կերպով գոյություն ունեցող խոսքային բանաձներ ն ռպլատրաստի խոսքեր: Առածաբանությունն էլ իր երկու ենթաբաժիններում քննում է խոսքի ճամար ոչ Հավասարարժեք ույս հ սլատրաստի լխոսխոսքային րանաձները երկուերնույթները՝ Քերը:

ԽՈՍՏԱՅԻՆ

ԲԱՆԱԶԵՎԵՐ

Խոսքայինբանաձներ ենք կոչում զանազանգործառություն ներով «անդես եկող կաղասվլարայինարտաճայտությունն ելը Դրանցիցմի քանիսը ողջադուրման, ճրաժեշտի ն դիմումի տոյտաճայտություններ են, ինչպես՝ բարբիլույս, բարբիօբ, բարի

առավոտ,բաբի եբեկո, բաբի աջողում,բաբի գալուստ, բարով տեսանք, բաբին աբնեիդ,աստծու բարին, ճազարբբարի, հառ-գանքնեբիսճավաստիքը,օոճնյա ի տեր, աստվածօորնի, բարի գիշեր, գիշերբարի, լուսը բաշի, ցտեսություն,ցնոբ տեսություն, մինչ նոր ճանդիպում,մնաք բարով, գնաք բարով, ողջ լերուք, աստուծով,լույսը քեզ տեսնողին,ողոոբմած եհՐբթաս լինես, ողո-

կենաս,Բեր

բանսձներից մի այլն: խոսքային քանիսը, միջանկյալ արտաճայտություններ են, որ գործածվում են Հեքիաթներում, ինչպես՝ կենա, լինումէ, ապրած թագավորն մած

օբրնած

ն

չի լինում, ճավքն իբ թնով, օձն իջ պոբտով,շատ են զնում, քիչն էլ իրենք կիմանան),կաո, չկար (մի թոթե քիչ (շատն գավոր կար), մի քանիսն էլ անցանկալի բանից աղաճովադըըու

ման, երդման, ճանդիմանության,գոճության արտաճալտություններ են, մաղթանքներ ու անեծքներ, ինչոլես՝ աստված չանի,

աստվածոչ անի, աստվածճեռու տանի,աստվածվկա, էս

օոր

վկա, միոբուքս վկա, ես իմ ճոգին, ես ու իմ Բոգին,հոգի ունենք աբնս վկա, ես ու տալու, ե՞կինք-գետինք, իմ աբեր, վայ քո տունը քանդվի,աստվածկսիրես, ճորդ հոգուն մատաղ,հոգուդ մեռնեմ, վայ քո տունը չքանդվի,մուխդ մարի, մարդ աստուծո, փառք աստծո, փառք քեզ, աստված,փառքդ շատ, աստված, քավ լիցի, աստվածբարին կատարի,տեր քեզ ճետ, աճսծէ չաբ բանին, անեծք սատանային,անեծք քեզ, չար սատ: նալլաթ չար սատաձային,գլուխդ Բսղեմ, գլուխղ մեոճի, բուդ գետ" թաղեմ,բոյդ չափեմ, սիջտդ մեռնի, արնեդխավառի, մտնես,օՐդ խավառի, աչքդ քոռանա,մհ քանիանէլ դոխովանխքի ճաճոյաբանական արտաճայտություններ հի, ինչոլես՝ չարդ տանեմ, ցավդ տանեմ, ջանին մեռնեմ, աբնեդ կձեմ, բալան կրծեմ, բարի ախորժակ, բաղնիքդանուշ, կեբրած-խմածնեող նուշ,մեր գլխիցանպակասլինես մ այլն: Խոսքայինբանաձեինու

ա-

րից մի քանիսը խոսքի ընթացքն արծարծելու, նրան «հտաբըըաատումի մեջ լարվածություն ստեղծելու արՔըիություն տալու, տաճայտություններ են՝ Հատուկ ժողովրդական մտածողությանն ու պատմելու եղանակին, ինչպես՝ դու մի ասիլ, բա չես ասիլ,

բախադսիրեմ, տեդ խնդա, ոտքս կոտոեր..., բառովխեբով... ն

այլն:

բում

բանաձները Խոսքային ունեն.

ոճական

Քերը:

մեծ

անձչամեմատ

լիցքավորում

ՊԱՏՐԱՍՏԻ

բոչ ոճական լիցբավոպատրաստիխոս-

ունեն

ԽՈՍՔԵՐ

ի

տարբերություն խոսքային բանաձների, որոնք ընդճանրապես միջանկյալ դերով են 4անդես դալիս, պատրաստիխոսՔերը Ճլուսվում նն խոսջին, դառնում նրա բովանդակության բաղադրիչ, սակայն միա՞ճյուսումնայսպես է լինում, որ զգացվում է պատրաստիխոսքերի իբնքնուրույնությունը, այլ տեղից առնվածժ-բերվածլինելը. Պատրաստիխոսքերի մի մասը վկա-

(քաղվածքներ,մեյրերումներ, ցիտատներ: իբրն պատրաստի խոսք են գործածվում նան ճանելուկներե շուտասելուկները, որոնջ որոջ նշանակություն ունեն Հատկապես

յաբերություններ

են

ու

արտասանությանմարմաի տեսակետից: "ություն են ներՊատրաստիխոսքերի մեջ առավել կոլ

սովորողների մտքի

ու

կայացնում վկայաբանությունները(1ՇՏԱՈւՑՈւ). որոնք ամենասեշմ ձիով ձիակերպված դրաուկ ն իմաս չոլոչդ րբարոյամտածուխրատական նե մփելիսունայականբնուլքի մաքչթք ն թյուններ են, կյանքի բովում ոշտված ժամանագի առաջ բրննություն քոնած ճշմարիտ դիտողություններ, որոսբ իմացազան ու խրատական խոր բովանդակության չետ մեկտեղ ունեն ոռական զգալի լիցքավորում ն այս առանձնադակության շնեոր"իվ խոսքին տալիս են ուժյ դիսլուկություն, փ: պեղեցկուլյուն, դառնում խոսքի Համար ղարդեր: ու

Ըստ ծագման պատրաստի խոսքերը երկու լչմբի են րածագում ուժանվում՝ շողովրդական ն գրական: ժողովրդական նեն

ժողովողականբառ

ու

բասր՝ասացվածքները, կարճւսբաչ

առակներն ու նությունները, ւսռածները, թրատանին, ճամառոտ ն անեկդոտները, ինչսլես ժողովրդական իմաստությունները: ժողովրդական ժազում ունեցող պատրաստի խոսքերը չիմսականում բարոյախրատական բնույթ ունեն, իրենց մքջ ամ.իոփում են ժողովրդի դարավոր կյանբի իմաստությունը, կննսափորձն ու իմացությունը, այդ պատճառով Լլ "ոսչում նս |րըի պատվիրաններ:

ԱՍԱՑՎԱԾՔՆԵՐ

ուղղակի նշանակություններով առնված Ասացվածքները դիպուկ մտքեր ու դիտողություններ են, որոնք արտաճայտում են ժողովրդի կենսաչայեցողությունն ու կենսափիլիսուայությունը ն ուննն խրատական-դաստիարակչականբովանդակուԲյուն։ Աշտա Ճայկական մի քանի ասացվածքներ. քիչ ուտելը

մաոմնինէ օգուտ, քիչ խոսելը՝ճոգուն.լավ է անտեղիաշխատել, քան անտեղիթափառել.մուռիկ ճաբշնանըլավ է ճեռու բարեկամից.աշխաոճիշինողն Րանդողըլեզուն է. թոի կրտՐԲածը կլավանա,լեզվի կտոածըչի լավանա.շիտակմառդը ծուոր չի սիբի, շիտակինէլ ծուռ չի ասի. անը վեր է, քան մաճը. աղքատինգեղր գցիր, թե չապոի,գետր գցիո. Լգուցվանմնաց, իմացիշ՝ կորավգնաց. խոսքճասկացողին էլ, չճասկացողինէլ օոն է. քիչ խոսքըբավական գեշ ինձի, գեշ ճաոսը քեզի. ասելը հեշտ է, անելը՝դժվար.ճամբեոությունը կյանք է. թոկի Ե՞կաբն է լավ, խոսքի՝կարճը.ճշմաբիտխոսքերըգեղեցիկչեն, գեղեցիկ ու

էլ ճշմաբիտչեն. քեֆ անողինքեֆ չի պակսի, դարդ խոսքերն

անողին`դարդ. աչքը տեսածիցկվախենա.խելոք մաոդը քիչ կճուսան ամեննինէլ չի հուսահատվի: Ունենալով ժողովրդական ծաղում, ասացվածքները խոսք են բերում ժողովրդական ողի, այն դարձնում Ճասարակ, ուստի

ասացվածքները պվիտանիեն դորժածվելու խոսքի դորժառակուն ցածր ոճերում, առանին, մտնրմիկ լսոսքում:

ԿԱՐԺԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(Բուն. 11ճ0:006)

Արանբ «ակիրտ, դիպուկ, անդավորված սություններ ուղղակի նշանակությամբ. նչա ժի երկու կարձալրանություն. ծեբություն զեբություն, գինի էբմաննե դինի. անոթություն--անամոթություն.գող--սիոբտը դող. մեծի կեբածըկոԲած Լ. կատվիխաղ--մկան մաճ. սոխ ու հաց--սիոտր բաց. ճաբնան է. առաջ հաց--ճետո հաց. համ վնաս է, համ հայոր համ համ Լ, տնազ է. օգուտ ճձոգուդէ. ասել են առ ու տուռ, հո չեն ասել առ ու կուլ. գարնանաթաո--ձմոանգաթա. ամոան փուշը--ձմոան նուշը: են՝

--

--

նման նս խոսք Ասացվածքբների կարճաբանությունները

են

բերում ժողովրդականության ոգի, նրան տալիս ժողովրդական իմաստության փայլը, խոսքը դարձնում դիպուկ ու նպատակին խփող:Այս սլատճառով էլ կարճաբանությունները նս դգործածժվում են խոսքի ցածր ոճերում: ԱՌԱԾՆԵՐ

Ասոցվածժքներիցկարճաբանություններիցառածները տարբերվում են իրենց այլաբանական նշանակությամբ, այսինքն՝ասվում է մի բան մի 'այլ բան ճասկանալու Ճամար. իսկ թն ինչ պետք է Ճճասկանալ, այդ պայմանավորվածէ խոսքի եվ քանի որ առածներն ունեն այլաբանական Հանդամանքներով: խոսքին տալիս հն պատկերավորություն, նշանակություն, այն դարձնումՃետաքրքրական, որքանով այնքանով այլաբանություն պաճանջում է լուծում

քանի առածների

ու

ամեն

մի վերծանում: ԱՀա մի որ

օրինակներ. կո՛ւժ, քեզասեմ, կուլա՛,դու

լսիր. եբկաթըտաք-տաք

կծեծեն. ես

աղա,

ղու

աղա,

բա

մեր

աղունն ո՞վ աղա. աբտը խախուտ, մաճանան կարկուտ. գեղ կանգնի, գերան կկոտբի. պտուղն իր ծառից հեռու չի ընկնի. ոբլան անիվը վատ է, այնքան նոռոցը շատ է. վերն եմ թքում, աստվածէ, ներէն եմ թքում՝ միոբուքս.կուժն ամեն օո ջուր չի բեբի. սեռը սովոոբրկուտի, թանը՝ մոլոոը. բեբնեբեբան՝ասեղը գեբան. եբկու ժամի լուսաբաոը մեկին սնեբես կանի. մի աչքը մյուսին լույս չի տա. գիժը չի ամաչի, գժի տեբր կամաչի. նրբագն իջ տակը լույս չի տա. եզը որ վեր չնկռի, դանակավոոր կշատանա.կուզիկին աղջիկ տվիս, չհավանեց, ուզում էՐ, ոո զոքանչնել գեղեցիկլինի. մեկը տեբտեո է սիոում, մեկը՝ տեոսատանան մեռած տերբակին. կլինի, մեռոնած չի լինի. գայլը եկավ, վայ մինատիոոջ,միննույն ծաղկից մեղուն մեղո է շինում, օձը՝ թույն: Առածներն իրենց սովորական թվացող այլաբանական ար-

խոր իմաստ, ուստի Ճարմարում են կյանքի ճանաչողություն ունեցող, կենսափորձով Հաբուստ մարդկանց խոսքին: Առածներընս պատշաճում են խոսքի գործառականՃասարակ ոճերին: տակ թաքցրած տաճայտության

ունեն

ԽՐԱՏԱՆԻ

Պատրաստի խոսքի

տեսակը՝ խրատանին, աչքի է ընկայս իր խրատականբովանդակությամբ ն դարձյալ պատշաճում Է գործածվելու տարիքով, կենսափորձ ունեցող մարդկանց, դիրջով ու պաշտոնով ավագների ու մեծերի խոսքում: Խրատանու օրինակներ են՝ տասը չափիո, մեկ կտոիո. աբա՛ ինձ համա", նում

սովորբի՛՞քեզ համար. ուբիշի ձեռքով միայն օձ բոնիոբ.քիչ ն խոսիր, շատ լսիո, թե տասը բարբիխոսք գիտես, ինն քաո տուն ճետ մեկը պաճիոբ. եկ. իմաստունի կամու՞ջովեկ, քաշի», տգետիհետ մեղո մի ուտիո. շատ մի սիբիո, ատել կա, շատ մի ատի, սիբել կա. բաբեկամիճետ կեր ու խում արա, առետուբ մի անիո. ճիպոտդքոլիցդ կտոիո. կամ ճեբկ տրա, կամ թարկ աբա. մոբը տես, աղջիկն առ. կբակի վբա եղ չեն լցնի. գեշր կեր, բայց գեշ մի խոսիր.ուշ առի, նուշ արի. օբենքը պաճիո,բայց նռան գերբի մի լինիր. մտածիրոչ այն մասին, որ դժվառությունըԵհաղթես,այլ այն մասին, ոջ չպաոբտվես. կավ, Բույսդ միայն Լեզ վբա դիո: ասա

ՀՆԴ

ՀԱՄԱՌՈՏ

ԱՌԱԿՆԵՐ, ԱՆԵԿԴՈՏՆԵՐ

ԵՎ ՄԱՆՐԱՊԱՏՈՒՄՆԵՐ

Սլանք այլաբանականիմաստ ունեցող պատրաստի ճակիրճ խոսքեր են, որ ներառվելով խոսք, այլն դարձնում են պատկնրավոր, Ճետաքրքրական,խրատական նպատակասլաց: ՛էրրանք ստեղծում են զուդաճեռներ, միտքն առաջ տանում օրինակների ճանապարճով, ասելիքին տալիս «նարադիտական բրնույթ: Համառոտ առակների, անեկդոտների ու մանրապատումների օրինակներ են՝ ուղտին հարցրին, թե ինչու է վիզը ծոտ, ու

ասաց` ի՞նչս է ուղիղ. ծառն աստծուն գանգատգնաց կայնի ձեռքից, ասաց՝ կռթը ձեզնիցէ. աղվեսիդունչը խաղողինչհասավ, ասաց` խակ է. մեկի միբուէը վառվեգ,-- սպասիր էանամ,-ասաց մյուսր. գայլի գլխին ավետաբանկաոդացին, ասաց` շուտ արեք, ոչխարըսարն անցավ. իշին հաբսանիՒհբավիբեցին, ասաց` գիտեմ, ջուր կոբելուեն տանում. իշին աչքալուսանք տվին, ոբ թոռ է ծնվել, ասազ՝ իմ բեռն իմ մեջքիցչեն վերցնելու. քամին մաբագինասաց՝ դոտդ բաց, դաման եմ բերում, մաբագնասաց՝իմ միչի եղածըմի՛ տանիր, քո բեբածը քեզ լինի. կճուճն ասաց՝ տակսոսկի է, շեբեփն՛ասաց՝ բա ես եմ ես ո՞բտեղից գալիս. երեխայինասացին՝ինչո՞ւ լաց լինում, ասաց` խոսքս անց է կենում. գժին տաբան ճաբսանքատուն, ասաց` էստեղ մեբ տնից լավ է. էշն ընկավգառու հոբը, ասաց՝ էստեղ լավ է, քանցմեր ախռոոը. անամոթի երեսինթլնցին, ասաց անձոն է գալիս. լեզուն գլխին ճաորցոեց, թե ինչ Լ հալը, ասաց՝քանիդու լոտ ես, ես լավ եմ: տա.-

Ճճամառոտ Հատկապես

առակներն անեկդոտները սովոունենում են սրամիտ կառուցվածք, անսպասելի լուժում, րաբար զվարճալի բովանդակություն. Սրանք առանց ինքնասիրություն վիրավորելու խրատում են, պակասությունների չամար դիվանագիտորեն պախարակում, նրբանկատ եղանակով "անդիմունում կ միաժամանակ զվարճացնում, խրատի ղառնությունը Ճամեմում «աճելիույյան վղացումով: ու

Յուրաքանչյուր ժողովուրդ իր կենսափորձով

Հասնում

է

բաանը՝իր այսպիսի իմաստությունների, ստեղծում իր բառ ձնով, իր ըմբռնումով: լավ է, որ լուրաքանչյուր մարդ իմանա ու բաոչ միայն իր ժողովրդի: այլն ուրիշ ժողովուրդների բառ ու բանից նը։ Ստորն տալիս ենք մի քանի ժողովուրդների բւսո ու

մի ծրկու ընտիր օրինակներ. եբբ սայլն այլես չի կաբողանում

վառելափայտ բերել, իջեն են վառում. ում տունը ճյուրեր են նբա ձանախում, կաթսաներբեք դատաոկչի լինում. կոթությունը հյուր է, խելքը՝ տանտեր. անասունինեղջյուրիցեն բրոնում, մառողուն՝ իո խոսքից. պես, աշխատիր ծառայի տիոոջ ման անտեղի գալը պեսվայելես.անտեղի լավ է. նստելուց (աբխազական),ոչ ոէ չի սիբում իո շղթաները, եթե անգամ դրան ոսկուց են. ամենագեղեցիկ թոչուններըամենատգեղերեն. գողներն (անգլիական), միշտ վեն նայողի վոզը կգավի. սիոբտնաչքից առաջ է տեսնում. խոսքր խելքի չափանիշն է. ամեն տերն է. մարդ իո միբուքի եթե ղու բարբիդասեր չտաս ոոդուդ, կյանքըդաժանդասեբ կտա. ճաոգիոմեծերին, փոքԲեռը քեզ ձարգեն. տնկի՛Ր մի ծառ, գոի՛՞ մի գիոք, ունեցի՛ր մի ոոդի. (արաբական),վեոքՒրլավանում է, սպին՝ մնում. Եթե ԵՐիտասաոդության ժամանակփայտ ճավաքես,ծեբությանժամանակ չես մոսի. ով աշխատումէ առնի տակ, կվայելի շվաքում. չկա ավելի խուլ մաոդ, քան նա, ով չի ուզում լսել. (աֆըիկյան ժողովուրդներ), ասեղր հագցնում է ուրիշներին, բայց ինքը միշտ մեկ է. (բասկական), զեղեգիկգոբծեբիմասինխոեն՝ սում առանց ղոանք անելու, վատերն անում են՝ առանց դոանցմասին խոսելու.մարդու իսկականբնութագիորեբնում է այն ժամանակ,Եբ նա բնութագոումէ ու՞բիշնեոի.(գենրմանական), փառասիռությունն վոեժը միշտ քաղցածեն (դանիաեն վիբավոոբանիցկառբող կան), աչք ն բարբեկամ-ամենափորբ ն վել (եթովպական),սիոի՞ ճբապարբակիո, ատիո ե թաքցոու (նգիպտական),շշի ձեից չեն դատում նբա պարունակության մասին. ճիմառությունէ աղքատ ապոելճարբուստ մեռնելու ճամար. եբբ բոլոր մոլոբություննեոըծերացածեն, ագարությունը է (լատինական), լեզուն ոսկոր չունի, բայց դեռ եռիտասառդ մառդու ողնաշարէ չաոդում. խելոք է նա, ով կաբողանումէ խաբել նան իբեն. օրենքը ճեռու է, բոունցքը՝ մոտիկ. կարնոր չէ, թե ինչ չորով է եկել, այլ ինչ ոգով (կործական), գինի խմողը նրբա տված վնասը չի ճասկանում,չխմողը՝ նբա տված օգուտը. մի՛ աբճամարճիրբ թշնամուն, եթե նա թույլ է թվում, ն մի՛ վախենաո,եթե ուժեղ է թվում. աղքատիճարստությունն են. գիտությանմեջ կարճ ճանապաոր չկա. ծաիջ եբեխանեոն են զարդարում.աչքեոն ավելի պեոնախելու ենթակաիբեբն խոս են, քան շբթունքնեբը.գիժը վազում է, խելոքներնէլ՝ նբա որ

որ

ու

Ետեից. ամուսնությունըԵրկու նանապաՐք ունի՝ սերը ն շարը. մի շան դատաոկհաչոցինկնետնիմյուսներիլուռջ հաչոցը. առաջին ճաղթանակը դեռ հաղթանակչէ. օղու առաջինբաժակը կուլ է տալիս մառդը, ԵՐրկոոոդ բաժակըկուլ է տալիսօղին, երԲոոբդ բաժակովօղին կուլ է տալիս մաոդուն. ամենամնծ ձուկը կաթից դուս պոծածն է. հաճույքիցճետո միշտ գալիս է տառապանքը. ոբտեղ եբեր կին, այնտեղ առետուր. ցեբեկն աչք ունի, գիշեբն՝ ականջ(ճապոնական),միասնություննուժ է. ով խիղճնունի, հաջողության չի պատանի.ագահությունըդեռ ոչ դբի ճաբուստ չի դառձրել.սուտ ասողը լավ հիշողությունպիտի ունենա. մի ձեռքով ցանիո, ոբ եբկուսով ճնձես. չափավորություննավելիարժե, քան հարստությունը. ինչքան կուզես գնա մեչեդ, մարդչես, թե խիլն չկա մեջղ. (նդկալան), նոկաոխոսքր տանում է դեպի սխալ, եբկաոթելը շուտ է կտովում. գոքի մեջ բոլոր բառերըչեն մտել, բառերիմեջ էլ բոլոր իմաստները չեն դովել. զայբույթդ զսպեցիո, թշնամուդ ճաղթեզիո. շտապ գնացողըչի կաբող աբժանապատվությամբ գնալ. համոզմունք են. ունեցողմաոդիկմիշտ ճամարձակ կորցրածոսկին ճնարբաէ վոր գտնես, կորցրածժամանակդ՝եոբբեք.սխալ թույլ տալը զանցանքէ, չխոստովանելը՝ ճանցանք.շատ ես սովորել, բայց ճամեստ չես, նշանակումէ աբվեստինդեռ ծանոթչես. Երբ խոսում ես, ետ շոջվիբ ն առաջ նայիր. սովորելը նույնն է, ինչ որբ Ջոսանքինընդդեմ լողալը՝ մի պան կանգ առար, քեզ ետ կտանի. լավ Ե՞բկաթից մեխ չեն սաոքում, լավ մաոդուվ՝ գեներալ. հայրենիքիցԲեռու մաոդու գինն էժան է, ապոանքիգինը՝ թանկ չի գտնվի. (չինական), մինչն սայլը շոտ չգա, ճիշտճանապարհը ԲՔաոստությունը մեղք է աստծո առաջ, աղքատությունը՝՝մառղկանց առաջ. պարտքըձայն չի հանում, բայց չի թողնում քնես. նվեոր նվեր է պաճանջում.եթե ընկնելը կա, լավ է ձիուց ընկնես, Րան իշից. տխմաոըձին ճեծավ՝ աստծուն մոռացավ,ձիուց իջավ, ձիուն մոռացավ. ուբիշի ճիմառի վբա ծիծաղում ենք՝ մեբի ճամար ամաչում(վրացական), թագավորնու մուբացկանն ոնկերչեն ունենա. բաժանությունըճենց էն գլխից էԸ՝ Ադամից ու կկոոցԵվայից. ճշմարտություննասես, բաբեկամությունդ նես. ընկեբությունանողը շատ, իսկ ընկեոչկա. աստվածցույց է տալիս,բայց չի տալիս.փախուստն ազնիվչէ, բայց կենդանի է. գողացվածսղոցն Իլյայի տնից ճանեցին,էլի Ֆիլյային ծԵԵբջանծեցին. ում լավ ասացինք,նբանիցէլ պատուճասվեցինք.

կությունն իսկույն լքում է, իսկ հույսը Երբեք. լեզուն ի՞նչ է՝ ինչ իմանում է, բոլորը կասի, ինչ չի իմանում, այն էլ կասի. խոսիր ուրիշների ճետ ճնաբավոբինչափ քիչ, իսկ Լեզ ճետ՝ ճնաբավորինչափ շատ. խմես, մաոմնով ուժեղ կլինես, չխմես՝ գլխով. գինի չունես,մի ցավունես, գինինեղավ, ցավիդմեկը ես, ճամ ջաոդվածես. նա չչ ճաոԵբկու եղավ` ճամ ճարբբած ընկած, մեկն էլ ամուր մեջքըգրոբած, ում տանում են թնեեոբն կած, այլ նա, ոոը լուլ է խմած, գետնինփռված,ասես սպառվել է շունչը, շունը իո բեբաննէ լիզում, ինքն էլ իո շան կեղտոտ էլ մի դունչը. բախտինճավատմի ընծայիո, դժբախտությունից վախենա".երբեք չես իմանա՝ոբտեղկգտնես,ոբտեղկկոոցնես. հետո նբեսովը տաս լավ է ոչ մի բան չտաս, քան տաս, (ռուսական):

ԻՄԱՍՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

հա պաում ենք ժողովլոլական ծաղում հմասոաությունները ուենյցող պատրաստի լոսքնրը շարքում, որովչետն դրանց "եղինակնեերընույնպնս ճայտնի չեն: Սակայն ի տարբերություն ծադում ունեցող մյուս սլատրաստի խոսբերի, ժողովրդական արանը ժամանակի ընթացքում դրի են առեվել, իսմրավորվել (ճայնի չէ, թե եր նե ում կողմիը), գուցն ն թարգմանվել են այլ աղբյուրներից: կարելիէ ենթադրել, որ իմաստությունները ճին մտածողների ասույթներ են՝ ՃճետադայումՃավաքված ն խմբավորված (րոտ կազմության կամ ըստ բովանդակության ): նս ու չՀամառու, խոչական հյ/աստությունները իմաստալից, են, խրատականբովանդակություն ունեցող մտքեր որոնք բերվելով խոսքի մեջ իբրն վկայաբանություններ, խոսքը դարձնում են փայլուն, նրան տալիս շուք ու գեղեցկություն: Այստեղ իբրն իմաստությունների օրինակ տալիս ենք չորս թվով կազմվածները միայն՝ տասն արարչական թվերից.

Զորս բան անգին են` գիտությունը, առողջությունը, ազատությունը ն առաքինությունը: Զորս բան արդարություն չեն ճանաչում` սերը, ատելությունը, վախը ն շաճը: Չորս բան չի կարելի գողանալ` գիտությունը, կամքը, արճեստը ն խելքը: Չորս բան չպետք Է մոռանալ՝ որ շատ առատաձեռնությունըԲարատնել չի կարող. որ իմացությունը միշտ չէ որ օգնում Է. որ ճդռոմաբանութլունն էլ երբեմն Բաղթվում Է. որ չափավորությունը երբեք իրեն չի կորցնում: Չորս բան պետք Է իմանալ ամեն մի ձեռնարկումիցառաջ` ճարկավո՛ր

Է, ճաճելի՞ է, օգտակա՞ր է, ժամանակի՞ն կկատարվի: Չորս եղանակով պետք Է լսել՝ մտերմությամբ, լռությամբ, Բամբելու-

թյամբ ն Բնազանդությամբ: Չորս ձնով պետք Է ունկնդրել՝ համբերությամբ, լսածի մասին խոհեմությամբ դատելով, մտքի մեջ բարին ունենալով ն ոչ պիտանին շուտափույթ մոռացություն տալով: Զորս բան Է պարտավոր անել աշակերտը՝ լսնլ մտերմաբար, ընթերցել ն գրի առնել մտադիր, սովորածը սովորեցնել ուրիշներին

իմացածը: Չոբս քաճի մարդ ճգտում Է ն չի ճասնում՝ մեծ ճարստության, կատարյալ գիտության, տնական հանգստության ն տնական ուրախության: Զորս խորճուրդ, որ չպետք է մոռանալ` տե՛ս, լսի՛ր, լոի՛ր ն Ցամբերի՛ր:

ծագում ժողովրդական

ուինցող բոլոր սլատրաստի սսջբերն ծն ն բարոյախրատական բովանդահություն, դիլույ են ն աղդու, Հետաքրքրական արտասովոր, այս սլատճառով էլ են ղարդեր: խոսքի ճամար դառնում Գրական ծագում ունեն Թնավոր արտաճայտությունները, ասույթները, իմաստալից ձնակերոլումննրը ե իմաստասիրաց բանել: էլ

ունեն

ԹԵՎԱՎՈՐ

ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Սրանք անցյալի դրականությունից այտնի, նշանավոր մորդկանց կարնոր ՁրադարձություններիՃետ կապված սեղմ, ու

տարաբնույթ արտաճայտություններ մտքեր են, որոնք ակնն կամ իրադարձությունը երնույթը՝թողնելով, որ ու

նարկում

ընթերցողը կամ ունկնդիրը մտովի ղուգաճեռ անցկացնի ավլյալ ն ներկա իրադրությունների երնույթների միջն: Թնավորարնն՝ ամեն տաճայտություններից ինչ շարժվում է, ամեն ինչ՝ փոփոխվում (Հերակլիտ),օ՛, ժամանակներ,օ՛, բարքեր(Ցիցերոնի ճայտնի ապրտաճայտությունը կատրիլինայի դեմ), այնուու

է (Դալիլեյիարտաճայտությունը), ամենայնիվ պտտվում էվ-

"իկա (Արքիմեդ), լինել, թե չլինել (Շեքապիր-- «Համլետ») ն այլն:

Թկավորարտաճայտություններիմի

մասն

ունի դիցաբաաստվածաշնչականծագում, սակայն փոխաբերական իմաստ ձեռք բերելով՝ դրանք վերածվել են դարձվածների: Այդպիսիներիցեն՝ պոոկբուստյան մաճին, աքիլլեսյանգարշապար, նական

ն

ճոմեոյանքոքիջ, լուկովլոսյանխոբախճանք, պյուռոսյան ճաղ-

՝

թանակ, դամոկլյանսուբ,

գոոդյան Քանգույց, բաբելոնյանաշ-

1.7--389

տաբակաշինություն, ավա Բուբիղանի ն Ղազարոս,Սիմոն ծերունի այլն:

ե

Թկավորարտառայտություններըմի

Նշ, այլ ՞:բ Քաղաամի

էլ «խոսուն ահն, որոնք զրականությունից Հայտնի տիղական կերպարների, տիպական երնույթների ն դայանի գեղարվեստական կերսլարների տիպականացված անուններ ու անվոնումներ են, ինչպես՝լովելլաս(գրական կերպարի անուր բեւաթոլ), Դոզ-մասն

նուններն»

(գրական կերսլար՝ կնամոլ),վերջին մոնհրկան ՛Ֆ. պուպերի վեսյի վերնագիրը՝ վերացող երնույթի վերջին արտտաալաչառու քննադատ, Հոմերոսին տուլյունը), Ցոիլաս (չար քննադատող վայ-քննադատի անունը),Յագո,0բլոմով, Քաջ

ժուան

ու

Նազար, ձախորդՓանոս, մեծապատիվ մուրացկաններ,գեցեր, Մասիսյանի խանութ,տեր Թոդիկիդպոոց, պոտյոմկինճյան գյուղեր ն այլն: Պատմականառումով կարնոր են աստվածաշնչական թնան վոր արտաճալտությունները որոնց ճախ ենք ճանդիղում Համաշխարային դրավասունյան շատ նշանավոր կոթոլներում։ ԱՀա լայն տարածում առավոսծաշնչական մի քանի արտաայտություններ. խավարիթագա-

խմամտությունենը, այ

վորություն,գայլ՝ գառանմոոթով. ձայն բարբբառո ճանապատի. գայթակղության քար. (հա որ չասեմ) Ւէաբեորկաղաղակեն. քավությաննոխազ.կավե ոտքԵոբով ձսկա. Եբկնայինմանանա. քաշը Էարբի վբա չթողնել. ոչ միայն ճացիվ կեցցե մարդ. ակն ընդ ական, ատամն ընդ ատաման. դարից դաո. սբեբից խով կռել. գլխին մոխիո ցանել. Սողոմոնիդատ. աղ եբկոի. ավազի վբա տուն կառուցել.փշե պսակ.ձեռքերըլվանալ (մի բանից), թզենու տերն. ճաց հանապազօոյա. աչքի լույսի պես պաճպա-նել. կախվածլինել Երկնքի Եբկոիմիջն. (անցնել) կառմիո թելի պես. ի ճու» ն ի ջութ. տո՛ւբ՝ կտովի ն քեզ. ձախ ձերը չգիտի, թե աջն ինչ է անում. ինչ չափովչափես,կչափենՆ քեզ. ում շատ է տրված, նբանից շատ է պաճանջվում.շատերնհն կանչված,բայց չԼեբն են կոչված.մի՛ նետեք ձեբ մարոգարիտները խոզեբիառաջ. արնի (լուսնի) տակ նոբ բան չկա. մեկր առատությունիցեն ցանում է, մյուսը ճնձում. զգացմունքների սբով էլ կընկնի. նայում խոսում շութեբր. բարձրացնողը են չեն Բայում, լսում Են չեն անսում: ու

սուբ

ը

ու

ու

Խրատների, առակավոր խորճուրդների ու Հորդորների, Էմաստությունների ն պատվիրաններիմի ամբողջ ժողովածու է

Առակացդիրքը Աստվածաշնչի

ժողովողի ճետ

մոնիիմաստությունները): ԱՀա

Շատ

միտսիս Սոռո-

մի երկու իմաստություն ժողովողից:

իմաստությանճետ շատ տոտմություն կա, ն գիտությունն ավելացնողըվիշտն էլ է ավելացնում: Եվ ես ասացի՝ իմաստությունըմեծ է ուժից, թեն աղքատիիմաստությունը նաոգվածլինի, ն նբա խոսքինչլսեն: ՈՐ ճանատաոճովել գնա, ճիմաոը պակասամիտէ: Հիմաբը կշատացնեխոսՒեոր: Եվ իմ քննեմ իմաստությամբամեն ինչ, որ սիոտըտվի,որ ոբոնեմ է, ոբ գործվումէ եբկնքի տակ. սա մի չաբաչար զբաղմունքի ոբ Աստվածտվել է մաոդկանցոողինեոբին, նբանովզբաղվեն: ա-

ու

ԱՍՈՒՅԹՆԵՐ

(Գնոմոլոգիա,

հուն.

Ւր

խրատ,

7006 բան)

ասույթ,

Սրանք անցյալի խոշոր մտածողների դրական-Ճասարա-չ կական-քաղաքականնշանավոր գործիչների կողմդ սեղմ ձնակերպված, գեղեցիկ արտաչայոտվածիմաստալից մտքեր ու դիտողություններ են, բարոյախրատականսկղբունքներ, որոնք մեր մտավոր Ճայացքի առաջ բաց են անում կյանքի մի ճշմարտություն, սլարունակում են աշխարչճի երնույքների մասին խոր ընդճանրացումներ ն ունեն ճանաչողական դաստիարակչական անժխտելի արժեք։ Աճա ասույթների մի քանի նմուշներ. ու

ու

ՈրովճետնԶնսը մարդուն զրկում Է իր շճնորոներից, (Հոմերոս) Երբ իջնում Է նրա գլխին ստրկութլան բախտը դաժան։ Շատ խոսելը ճանճարի նշան չէ: (Թալես) Եթե իրավամբ ճանդիմանես, օգտակար թշնամի կլինես, իսկ եթե (Թալես) ստությամբ գովես, վտանգավոր բարեկամ: Չպետք Է անես ալն, ինչ ուրիշների ներկայությամբ պախարակումես: (Թալես) Թե լավ փեսայի ԲՃանդիպես,որդի ունեցար, թե վատ փեսայի՝ (Սոկրատես) կորցրիր աղջիկդ: Ինչ փառքի ձգտում ես, ցանկացիր կատարել ն նրա բարի գործերը: (Սոկրատես) .

չէ իմաստունը, ով շատ Է իմանում, այլ նա, ով իմանում Է, (Էսքիլես) թե ինչ անդրածեշտ: Լավ Է կարճատն անճաջողությունը, քան կարճատն հաջողությունը: Նա

Է

Ովքեր մեծամեծների

ունենան: (Գլատոն)

ճետ

են

շփվում,

(Պրոթագորաս)

մեծ

զգաստություն պետք Է

-ՓՀոգալով ուրիշների երջանկության մասին, մենք գտնում ենք մեք ռեփական երջանկությունը: (Պլատոն) այլ նրա լավ ճամբավը Բալտնի պիտի գ եղեցկությունը, Ոչթեկնոջ լիճի ճասարակությանը: (Գորգիաս) Ում քիչը չի բավարարում, նրան ոչինչ չի բավարարում: (Էպիկուր) լի բնությանը, որ նա անճրաժեշտը դարձալութ| Շնորհա րել Է ճեշտ ձեռք բերելի ն դժվար ձեռք բերելին՝ անճրաժեշտ: (Էպիկուր) հանդիպելը փորձում Է բարեկամին ն թշնամուն բաՓորձության

ցահալտում։

(Էպիքտոս) Խրատների ճանապարճը երկար է, օրիճակներինը՝ կարճ:(Դեմոկրիտ) Բառըգործի ստվերն է: (Դեմոկրիտ) պաճիր, ոտքերդ` տաք, ստամոքսդ` թեթն, ն ոչ մի սառը անգամ (Պլուտարքոս) գործ չես ունենա բժշկի ճետ: Արծաթասերի կյանքը սգավորի սեղանի Է մանում, որտեղ թեն ամեն բան կա, սակայն չկա այն, ինչ ուրախութլուն Է պատճառում:

- Գլուխդ

-

Զկա

(Պլուտարքոս)

ավելի կատաղի գազան, երբ նրսւ կրքին միանում Է մարդուց

(Քսենոֆոն) իշխանությունը: .

Է բարիքի չճանդիպելը, բայց ավելի մեծ դժբախԴժբախտություն (Քսենոֆոն) տություն Է նրան ճանդիպելը ն կորցնելը: Լավ գործ կատարելուց ճետո չպետք Էէ ալլնս այլ բան ցանկանալ: (Պերիանդրոս) Առաջին բաժակով քո կենացն ես խմում, երկրորդով՝ քո թշնամու:

(Ամաքարես)

Ոչինչ այնպես

շուտ

չի ծերանում, ինչպես երախտիքը ն շնորճները:

(Արիստոտել)

ացիԷ կարոտ, Բարուստն՝ ամեն ինչի: (Արիստոտել) --՛Աղթատը Է ունենալ բարեկամների ճամար ն ոչ թե պետք ` Հարստություն (Արիստոտել) Լայ

բարեկամներ` Բարստութլանճամար:

Հիմար Է նա, ով տեսնում Է ուրիշների պարտականությունները ն (Արիստոտել) իրենըմոռանում: զարդ է Բաջողության մեջ, իսկ վշտի մեջ՝ մխիթարություն: Ռչսումը (Արիստոտել) (ՃԳրիստոտել) Հույսն արթնության երազն է: Բոլոր ճաղթութլուններից մեծագույնն իրեն ճաղթելն է: (Արիստոտել) Բարեկամը մի ճոգի Է՝ երկու մարմնի մեջ բնակություն գտած։ (Արիստոտել) Ովքեր սարսափելի են բազմության ճամար, սարսափում են բազմությունից: (Արիստոտել) Ով չի ուզում թող ուրիշներին չտրտմեցնի։(Սենեկա) տրտմել,

(Սենեկա) խոստացիր, բպյցխոստացածդ կատարիր: Զգուշությամբ այնպես Ինչպես առակը,

էլ կյառքը

գնաճատվումԷ

.ոչ

թե երկա-

բովպնդակության (Սենեկա) (Սենեկա) Վատ բերքից Բճետո Էլ պետք Է ցանք անել: մարդկանց-անում Լեն Է աշխատանքը: (Սենեկա)

րության, ալլ

ճամար:...-

հետ վարվիր ՛Ստորադրլալի

ալնպես, ինչպես կուզեիր,

որ

քեզ

ճետ

վարվեն քեզնից բարձրները: (Սենեկա) միտքը միշտ երեք ժամանակների ճետ Էէ, որպեսզի Իմաստուսի անցլալը ճիշի, ներկառ ճիշտ անցկացնի ն ապագան կանխագո.շակի: (Սենեկա) Պետք Է ուտել ապրելու ճամար ն ոչ թե ապրել ուտելու Բամար: (Ցիցերոն) Ձի կարելի սիրել ոչ նրան, ումից վախենում ես, ոչ Էլ ճրան, ով վախենում Է քեզանից: (Ցիցերոն) Փորձաքարով փոոձում են ոսկին ն արծաթը, իսկ ոսկով ու արծաթով՝ մարդու սիրտը: (Փիլոն Եբրայեցի) Մաճ չիմացլալ մաճ է, մաճ իմացյալ` անմաճությլուն: (Հերմես) մեկ Բատ կեսն անգամ: Երկու հարյուր խոսքը չարժե

աար

Ան

Մի

Գործի

ՅՆՏ

(Ֆիրդուսի)

կա Չինաստանում՝գրված Բնուց քարի վրա՝ Ով չի փնտրում բարեկամին, թշնամին Է ինքը իրա: առած

Ոմանք ծնվում

(Շոթա Ռուսթավելի)

են մեծ, ոմանք ճասնում մեծության, ոմանց վրա Էլ շպրտում են մեծությունը: (Շեքսպիր) Աշխարճը տխրեց ճիշտ այն օրվանից, (Ծեքսպիր) Երբ որ կեղծիքը սկսեց կոչվել սիրալիրություն: Երբ երկու Բոգի մեկ ձի են Բեծնում, (Շիջսպիր) Մեկն ու մեկը պետք Է գավակին նստի:

եւն

է սիրաճարվածի։. «Շեքսպիր) Հուլսը նեցուկն (Շեքսպիր) Գեղեցիկն ու բարինապրում են մեկտեղ: (Շիլլեր) բարեկամության մեջ Է միալն թույլի ճետ։ Օրենքը Աշխատանքըկյանքի առաջին պայմանն Է, իմաստությունը՝ նպա(Շիլլեր) պարգն է։ երջանկությունը կրակել Է: Առանց մտածելու խոսելը առանցնշանառության ՆԱԶԱՆ. (Սերվանտես)՝ խելքի ծնում Է ճրեշ, խելքի ճետ լինելիս Երնակայությունը (Գսյա) դառնում Է արվեստի մայրը ն նրա Բրաշալիքների աղբյուրը: ծիծաղելինմի քալլ Է միալն։ (Նապոլեռն Բոնապարտ) .

տակը, իսկ

առանց

Մեծից մինչե

են Ասելիքչունեցողներն վատ խոսում: (Վոլտեր) Է սիրո Բետ, նրա ճետ: ծնվում բայցմիշտ չի մեռնում Նախանձը աստառ (Պուշկին) ՞

-

է ոչ միադն. նբանով, Աճճատը., բնութագրվում Է անում:

ռե

ինչ

Է

անում,

(Ֆրիդրիխ Էնգելս) Վատ ուսուցիչը տալիս Է ճշմարտությունը, իսկ լավը սովորեցնում գտնել: (Դիստերվեգ) Վեճանձը մարդիկ վատ առնտրակաճներ են: (Բալզակ)

այլն ինչպես է,

թեինչպես ՇԵ

կապկապում: հիացմունքը՝ Ժալզակ)

Նախանձն արձակում Է լեզուները, -

ՀՇ

ՇՆ

Դ"

(Վ. Հյուգո) Է.ն անպտուղ: Չարությունըջորի Է՝ ճամառ ալլ նվիրՍիրտը մի գանձ է, որ ոչ առնվում Է, ոչ Էլ Վաճառվում,

վում Է ձրի:

(Գ. Ֆլոբեր)

Խենթությանճետ կարելի

մի ճուլս:

ոչ

Է

(Էմրսոն)

ճույսեր կապել, իսկ միջակության Բետ՝

Գիտուն մարդը անոթ Է, իմաստունը՝աղբյուր: տանող Կասկածը մինչն իմաստություն

Է մարդուն, Երիկինըկորցնում

չափսիրիր Ատելու

մարդուն,

(0լջեր)

ճանապարհի կեսն է:

(Պուբլիլից Սիր)

նոր միալն ինքը գտնում Է իրեն:

բայց

(Բյոռն)

լավություն միշտ

շները Ծանոթ ՀՀ

չեն ճաչում վրադ, ծանոթ մարդիկ

ա

արա:

(Իսաճակյան)

են

հաչում

քո

Սշմարտությունն ասելը դժվար Է, ճշմարտությունը լսելը՝ դժվար, ճշմարտությունը ճասկացնելը՝ ամենեն դժվար: ԵՇ

(Հ. Կինը շինականներուն մեջ միալն օգնական Է լուր մարդերու մեջ՝ բեռ ն ազնվականներու մեջ՝ պատիժ: (Հ. Ոչ թե ժամանակը, սայլ է, որ փոխում Է ամեն (Հ. Թ-Ի Ր

դրամն

են Ասույթներին

վրա:

(Իսաճակլան)

ավելի

Պարոնյան) Էրիկին, միջակ

Պարոնյան) բան:

Պարոնյան)

ճարում իմաստալից ձնակերպումները, բոնք այլ բան չեն, քան նույն ասույթները զեղարվեստորեն մշակված: Աշտա երկու օրինակ. ո-

Ինձնից քեզ խրատ, Չլինի՝ մոռանաս, Կճեծնեն

Թե

շատ

Մի՛ լինէր ուրագի պես՝ Միշտ դեպի քեզ, միշտ դեպի քեզ, Ալլ եղիր սղոցի պես՝ Մին դեպի քեզ, մին դեպի մեզ: (Հ. Թումանյան)

վրադ, կռանաս:

(Գյոթե) Ասույքները կամ իմաստախոսությունները սովորեցնում

են

ճանաչել մարդու վարքի արարքի մեջ գեղեցիկը առաջնորդվել այդ գաղափարներով. երբեմն դրանք դառնում են ճավատամք, օգնում, որ մարդ այդ գաղափարներն ընդունելով իբրե իմաստավորված բովանդակավորված կյանք ապսկզբունք՝ րի, պայքարի կյանքում գեղեցիկը ՀաստատելուՀամար: ն

ու

ու

ԽՐԱՏԱՊԱՏՈՒՄ

(«Բանք իմաստասիրաց») (ճուն. 'ՃՊ006իզ-դիպուկ խոսք)

ռ

Սրանք՝ ապոթեգմաները, մեծ մասամբ ճին իմաստունների» ն թագավորների,զորավարների,իշխանների, մի խոսքով՝ բայց նշանավոր մարդկանց, մեր օրերում նան զրողների, երաժիշտ214

ների, դիտնականների, արվեստագետների անուններիշուրջը Հյուսված ճամառոտ սրամիտ պատմություններ են, որոնք ու

ունեն

ն օժտված մասամբայլաբանականբովանդակություն

մեծ

են

լինում խրատականու դաստիարակչականլիջքով։ ԱՀա խրապատումների մի քանիօրինակներ.

Փ Թալեսին ճարցրին, թե ինչն է, որ ամեն մարդ ունի։ Եվ նա ասաց՝ ճույսը, որովճետն Բույս ունեն նան նրանք, որ ոչինչ չունեն: Փ Թուլակազմ Լակոն փիլիսոփային, երբ նա նս պատերազմ Էր Գնում, Ճարցրին, թե ինքն ինչու է գնում: Նա պատասխանեց` ուժը միալն ելքի ճետ Է օգտակար, իսկ առանց խելքի վնասակար Է: Փ Բիանդասին Մարցրին, թե խորճրդատուներից որն Է ամենաազնիվը, ն ճա պատասխանեց՝ժամանակը: Փ Դրոգինեսին Բարցրին, թե գազաններից որոնք են ամենավտանգավորները, ն նա ասաց՝ վալրենիներից օձը, ընտանիներից` շողոքորթը: Փ Խնջույքի ժամանսակԴիոգինեսը մատովակից բաժակն առնելով` Գինին թափում Էր Ճատակին։ Երբ պատճառը Բարցրին, ասաց՝ երբ թափում եմ, միայն ինքն Է կորչում, իսկ եթե խմեմ, ինձ էլ ճետը

կկորցնի։

Փ Մի պատանի Դեմոկրիտին ասաց, որ ինքը նս իմաստուն է, Ես էլ շատ ճարուստորովճետն շատ իմաստուններիԲետ Է շփվել: ների Բետ եմ շփվել,-- պատասխանեցփիլիսոփան,--- բայց Բարուստ չեմ: --

Փ Երբ Սոկրատեսին ճանդիմանեցին ալն բանի համար, որ նրա աշակերտ Պլատոնը շատ ավելի ճարտար էր խոսում, քան ինքը, ասաց՝ կտրողը ճեսանը չԷ, այլ նրանից սրված սուրը:

Փ Սոկրատեսին Ռարցրին, թե ով կարող է կոչվել երջանիկ, ն նա ասաց՝ ով քիչ բանի Է կարոտ: Փ Սիմոնիդեսին ճարցրին՝ Ճարստությո՞ւնն Է լավ, թե իմաստությունը: Զգիտեմ,-- ասաց նա,-- բալց իմաստուններին շատ ճաճախ եմ տեսնում կանգնած մեծամեծների տների առաջ: Փ Պլութագորասի դուստրը Արիստոտելին ճարցրեց, թե որ գույնն Է գեղեցիկ Եվ նա պատասխանեց՝ ամոթի: Փ Ջենոնին ասացին` թագամորի մոտ ենք գնում, ի՞նչ ասենք քո մասին: Ասացեք, որ Աթենքում կա մի ծեր մարդ, որ բաժակ բարձրացնելիս կարողանումԷ լռել,-- պատասխանեցփիլիսոփան: Փ Սոլոնին ճարցրին, թե ինչպիսին պիտի լինի պետությունը: Եվ նա պատասխանեց. Ալնպիսին, որ քաղաքացիք իշխաններին Բնազանդվեն, իսկ իշխանները՝ օրենքին: Փ Դիոգինեսը տեսավ Հերակլեսին, որը նիզակն առած հսկում էր ապարանքի դարպասի մուտքը: Նրա ալն ճարցին, թե ինչին Է նա Բըսներս չթափանցի։ Քիչ ճետո կում, ճսկան պատասխամեց՝ որ չարը Դիոգինեսը տեսավ, որ պալատի սանդուղքներով կանալք են իջնում: Ասաց. «Ով քաջ Հերակլես, զուր են ջանքերդ, զի չարը վաղուց ե թափանցել այնտեղ»: --

--

--

Փ Դիոգինեսին ճարցրին, թե ինչպես կարող է մարդ փառքի նել: Ասաց՝ ոչ միալն փառքի մասին Բոգ տանելով:

ճաս-

Պատրաստիխոսքային վերոճիշլալ այս միավորներից ճաշակով բանիմացությամբ օգտվելու դեպքում խուբը դառնում ու

է

զարդարուն ու

նրբագեղ,Թողնում ,աճելը տսլավոլոււթյուն,

ունկնդրին ընթերցողին զարմացնում։ Այն մեստժամանակ |է բերում ճամակրանքի վերաբերմունք ներա նկատմամբ, ռաչ նուով առաջին անգամ Հմտությամբ դործածում չ առածւաբս թյունը, անկախ այն բանից իրե՞նն է, թնեոչ: տեղին նպատակին ցդործածության Առածաբանության ճիահալի օրինակներ են տալիս մեր դրականության չին ու նոր մեծնրը՝ սկսած եղիշեից նարհկացուց մինչի Աբովյան ն

ա-

ու

ու

Թումանյան: Պատրաստիխոսքերը կարելի

ու

գործածել նույնությամբ, կարելի է դործածել տարասությամբ, այսինքն այնւլես, որ նրա մեջ որոշ փոփոխություն նատարելով ասածին տրվի նոր մեկնաբունություն, նոր իմաստավորում բովանդակություն: Բերենք միայն մեկ օրինակ: Հ. Թումանյաննառնելով Խայամի մի միտքը՝ այն ավելի է գեղեցկացրել ն իմաստավորել, նրա մտքին սովել շատ ավելի խոր բովանդակություն.

բայց

է

ն

ու

Խայամն ասավ իր սիրուճուն՝ ոտդ զգուշ դիր Բողին, Ո՛վ իմանա՝ որ սիրունի բիրճնես կոխում դու ճիմիւ Հե՛լ ջան, Սենքէլ զգուշ անցնենք, ո՛վ իմանա՝ թե Ռիմի Էն սիրունի բի՞բն ենք կոխում, թե Բուր լեզուն Խայամի:

ժողովրդական իմաստություններից հ մեծ մտածողների իմաստալից մտքերից ն խորիմաստ ձնակերպումներից օգտվեէ, լու երկու ուղի գոյություն ունի: Մեկը ստնեղծադգործականն երբ պատշաճավորությունը պաճպանելով դրանք գործածում ենք այնպես, որ մեր ասածը 4նչի ավելի ուժգին, ավելի գեղեցիկ Հետաքրքրական: Այս դեպքում առածաբանությունը խոսքի Համար դառնում է զարդ: ծրկրորդ դեպքում Ճեղինակավոր անՀատների մտքերն ու իմաստությունները բերվում են դոգմատիկորեն, ոչ թե խոսքի գեղեցկության կամ մտքի ուժգնության ճամար, այլ որպեսզի դրանք խոսողին կամ գրողին ապաճովադրեն ասածն ապացուցելուց: Սա քաղվածքաբանությունէ: Այսգիտաւվես էր մի ժամանակ միջնադարում, երբ կրոնական կան վեճերը երբեմն լուծվում էին Աստվածաշնչիդոգմաներով, որոնք քննադատությանենթակա չէին: Այսպես են վարվում նան ու

ու

շատերը մեր օրերում, երբ մեծ կամ մեծ կարծված մտածողների մտքերին դիմում են մեխանիկորեն, դրանք դիտելով իբըն ան-

շերքելի ճշմարտություններ:

ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ԽՈՍՔԻ

ՄԱՍ

ՏԻՊԵՐԸ ԵՎ ՈՃԵՐԸ

(Ոծր տեսություն) Խոսքի միջոցով արտացոլում ենք կյանքի ամննաբազմազան կողմերը, ն յուրաքանչյուր անճատ յուրովի է արտացոլում այն։ Այստեղից էլ խոսքերի բաղզմաղանությունները։ Խոսբերը բազմազան են ոչ միայն իրենց բովանդակությամբ, ծավալով ու կառուցվածրով, այլն ըստ իրենց գործառության, այսինքն՝ Ճամաղատասխան այն բանի, քե գեղարվեստահնանխոսք է, է ն յլն: դիտական է, առօրյա-կենցաղային զրույց Սայայն միննույն դործառության ղեսպլքումէլ մեկի խոսքը տարբերվում է մյուսինից, որովշետն երբեջ մի մարդ մյուսի նմ չն չի մտածում / Հի խոսում: Միննույնմարդն էլ միշա միանման Հ: խոչում ն Հի գրում: Ուրեմն խոսքի բաղմազանությունը ռոլայմանավորված է ինչպես խոսողի անչատականությամբ՝նրա կրթվածժությավբ, կննսավփորձով,վարժվածությամբ, բնածին ընդունակուԹյունննրով, խառնվածքով, ճաշակով, այնոլն: էլ խոռջի նյուտանչութով, խոսքի իրադրությամբ, ճոգեբանական մի շարը մանքնելրով, նպատակադրումով, ժամանակի իշխող լեղվական գրական ավանդույթներով: Միաժամանակ ւլեւոք է նշննը, որ այս տարբերությաւններովճանդերձ դոլություն ունի սլչոն միանգամայն Ճակառակ երնույթը՝ խոսքերը զանազան Ճատկատիպերը: նիշներով ընդճանրանում են՝ կազմելով տեսակներ Այսսլես, օրինակ, չափածո խոսքը, որքանով էլ որ լինի տտրու

ու

բեր մարդկանց, նույնիսկ տարբեր ժամանակների Ճորինվածը, այնուամենայնիվ իր որոշ ընդճանուր ճատկանիշներով մի կարն ճակադրվում է արզի առանձնաճատկություններէ ունենում ձակին։ Նույն ձեով էլ գեղարվեստականխոսքը ճակադրվում Լ գիտականին, երբ նկատի ենք ունենում գործածված լեզվական չնարագրանցում տեխնիկական դործադրվածխոսքի սյութրբ

վորությունները: Աճժա այս պատճառովէլ ձնավորվում են խոսշի տեսակների ոռ տիպերի,ինչպես ն ոճերի կարգերը լեզվում, ն առաջ է գալիս դրանք ուսումնասիրությանպաճանց:

ԼԵԶՎԱԿԱՆ Քո

տերմինը Հունարեն ՖՂԵԽՕՇ(լատ. ՏԵ/ՂսՏ) բառի Ճան չՀռոլերեն թարգմանությունն է: Ստիլը Հին Հունաստանում ն մում գրածը չջնջելուգրելու սանակիտին(մոմատախտակվ) մի ծայրը սուր, էր՝ փայտիկն Համար պատրաստված Հարթելու մյուսը` տափակ: Այստծղից էլ ստիլ տերմինը, որ խԽախասլես Ոճ

ոն նշանակել է ցողուն, նշանակել է գրելու եղանակ: Հայերենում ծղուտ, որը նույն դերն է ունեցելՀնում մեր մեջ, ինչ որ ստիլը Հունաստանում Հռոմում, ն սկզբնապես կապված է եղել դրավոր խոսքը Ճճարթելու,կանոնավորելու, գեղեցկառնելու դաղափարի ճետ, որից էլ իմաստի լայնացումով ձեռք է բերել զրելու եղանակ իմաստը ն այսպես տարածում գտել բոլոր արվեսյոների, այժմ նան ընդճանրապես մարդկային գործունեության, վարվեցողության ն անչատականությանդրսնորման բոլոր բնազավառներում։ Աշա այս պատճառով էլ ոճ Ճասկացությունը ձեռք է բերել ամենատարբերնշանակություններ (լեզվական ոճ, ճարտարապետության ոճ, քանդակագործության ոճ, նկարչության ոճ, երաժշտության ոճ, աշխատանքայինոճ ն այլն): Վեբանալով այդ բոլոր նշանակություններից, առենք, որ ենը կոնկրեւո որեէ բնագավառում էլ ոճ տերմինը միանշանակ չէ: Այսղես, օրինակ, լեզվաբանության մեջ ոճ ասելով ճասկացվում է լեզվի տարբերակային տարատեսակ (գիտական ոճ, գեղարվեստական գրականության ոճ), գրողի անճատական լեզվագործածության լուրաճատկություն (օրինակ, Րաֆֆու ոճ, Թումանյանի ոճ), խոսքի արտաճայտչականության ն պատկերավորության Համակարգը, անցյալում այն գործածվել է նան դարձված նշանակությամբ նե այլն: Ոճ տերմինի նույն բազմանակ գրականագիտության, ճարնշանակությունն ենք տեսնում տարապետությանն մյուս արվեստներիմեջ: Ոճ Հասկացության մեջ ճամատեղվում են հրկու իրարամերժ երնույթներ՝ մի կողմից գործելու, կատարելու, ստեղծելու, ստեղծագործելու եղանակների ու կերպերի բնդճանրություն, ն միաժամանակ անճատականությանդրսնորում, յուրաճատկություն, տարբերիչ առանձնաճատկություն: Լեզվական ոճ Հասկացությունը, որքանով էլ որ ամենատարբեր նշանակություններով է գործածվում, պետք է Ճատկացվիմիայն որոշակի բնագավառի, այն պետք է գործածվիխոսքային այնպիսի երնույթու

ների ճամար, որուք արդյունք են լեղվի անճատական զգործածության լուրաճատկության: Այս նշանակում է, որ ոճ կարող է լինել միայն այնտեղ, որտեղ երնույժի ձնավորողն անչատականությունն է, Լեզվաբանության մեջ բնդունված է այուլեռ կոչված լեղվի տարբերակները՝գեղարվեստական գրականությունը, գիտական խոսքը, Ճրապարակախոսությունը, առօրյա-կենցաղային խոսքը իրենց լեզվական առանձնաչակությունննրի ճիման վրա կոչել գոբծառականկամ լեզվական ոներ: Բայց քանի որ այս ճիշյալ խոսքերի տարբերիչ առանձնաճասոկություններն անտճատականության արդյունք չնն, այդ պատճառով էլ մենք դրանք անվանում ենք ոչ թե ոճ, այլ խոսքի տիպեր: Ոճ ենք կոչում միայն անճատականլեզվագործածությամբ ռաջացած խոսքային տարատեսակությունները, որոնք չլնում ա-

են

կա՛մ

անճատական, կա՛միրադրական: ԽՈՍԻ

ծնվում Մարդը

ՏԻՊԵՐԸ

ապրում է Հասարակական կյանքի որոշակի պայմաններում, երբ Հասարակական կյանքը բաժանված է բազմազան աշխատանբային,Լենցաղային ն այլ կարդի բետբաժանման այս գավառների ու ոլորտների: Համապատասխան էլ տեղի է ունենում լեզվադործածությունը, Ճամապատասխււն այդ բնագավառներիէլ ձեավորվում են խոսքային տարատեսան

կություններ խոսքի տիպերը: Այսպես, գիտական կյանբը մարդկանց մի մասի Հասարակական զբաղմունքի ոլորտ է: Գիտությամբ վբաղվող մարդիկ միմյանց Ճետ ճաղսորդակցվումեն մայրենի լեզվի մի տարատեսակով, որ կոչվում է ղիտական խոսք: նույն ձնով գեղարվեստական գրականությունը մարղկանց մի մասի ճասարակականզբաղմունքի մի լուրաճատուկ բնագավառ է, ն դրուլները Ճասարակությանճետ Ճաղորդակցվում գրական լեզվի մի տարատեսակով, որ կոչվում է դնղաբվեստական խոսք: Ըստ այսպիսի ճաղորդակցական ոլորտների ձնավորվուծ են

տարատեսակություններըկոչվում խոսքային

խոսքի տիպեր, որոնք լինում գի5ոօոյչ-կենգաղային, գեղաոբվեստական, ն վարչագոոբծաբաբական: տական,հբապաբակախոսական են

եր

ԿԵՆՑԱՂԱՅԻՆ

ԱՌՕՐՅԱ--

ԽՈՍՔ

խոսքն իր ընդգրկումով ամենածաԱռօրյա-կենցաղային վալունն է. այն թափանցում է Հասարակականկլանքի "ամարյա բոլոր ոլորտները, սակայն միշտ ծառայելով մարդկանց ու առտնին-կենցաղային առօրյա պաճանջչջներին կարիքներին՝ այդ կլինի տանը, Հարազատների, ընկերների շրջանում, աշխատանքայինմիջավայրում կամ Ճճասարակական վայրում, փողոցում թե շուկայում, ուրախության քն տխրության սեղանի շուրջը, միննույն է, Առօրյա-կենցաղային խոսքի լեզվագորժածությունը տեղի է ունենում ոչ թիռ դրական, այլ ժողովրդախոՍա է, այն տարբերակն ռակցական Ճայնհրենով: Ճայոց լեվվի նան է որ կոչվում խոսակցական աշխարճաբար, ժողովրդախոսակցական լեզու, դրական Ճայերենի խոսակցական տարբերակ: Այսւղիսիխոսբում բառերը ն բառերի քնրանանակուն ձենրը ժողովրդական տարբերակներով են ճանդես գալիս, շ::րաճյուսական կարգերը նա ժողովրդական են Այսպիսի խոսքում լայնոբեն դործածվում են Ճարադրությունները,ժողովրդական ծագում ունեցող դարձվածները, ժողովրդական բառ բանը՝ ժողովըըդական առածաբանությունը (ասացվածքներ, առածներ, անեծքներ, օրճնանքներ, մաղթանքներ, պատրաստի խոսքային բանաձնեեր), ժողովրդական խոսքին ճատուլ շարաճլուսական կաղաոլարները, փոլակերսլությումդչերն ճՃոա:ր աուա: կան ձները։ Աճա այս զորժառության մեջ է, որ առղրում ղարդանում է լեղուն՝ միշտ կենդանի խոսակցական լինելով տարբեր զրական գրտալեզվից» լինելով միշտ աննվաղելի Հարստացման աղբյուր կան լեղվի ճամար: ժողովրղական լեզվամիջոցները, լեվլվամտածական կառույցները պայմանավորված ժողովրդի ճասարակական կլանքի, նրա մշակույթի ճոգեբանության դարգացման են բերում անմիջականություն, Ճյութեպատմությամբ, խոսք բազմազանությոն։ Այսպիսի խոսղություն, բնականություն Քը արվեստակյալ չէ: Գրականլեզուն, ծագելով ժողովրդական-լսորահոուր ածլեզչէ«ոսակվից, ձգաում Լ իրեն ենթարկել իր շիմքը ճանդիս ցական տարբերակը, որովճետն ճասարակության լեվվական քաղաքականություն տանող մասի (գիտնականներ, ուսուցիչներ, գրողներ, մամուլ, ռաղիո, ճեռուստատեսություն, թատրոն, կինո ն այլն) ձգտումն է ցրական լեղուն դարձնել ընդճանուր Ճաու

ու

ու

ու

ղորդակցմանլեղու, իսկապես մայրենի լեզու: Այս առումով լեզուն գանվում է գրական լեզվի անժողովրդախոսակցական տակ, ն առօրյա-կենցաղային ազդեցության ընդճատճնշման ն ապա առավել շատ խոսքում սկզբում քիչ թվով մարդկանց թվով մարդկանց խոսք են թափանցում գրական բանաձներ, դրսկան քնրականական ձներ, արտաճայտություններ,արտաորոնք դուրս են մղում ժողովրղականի որոշ Տայտանհղանակներ, ու

տարրեր:

ԳԵՂԱՐՎԵԾՏԱԿԱՆ

ԽՈՍՔ

Գեղարվեստական խոսքը գեղարվեստական գրականությամը զբաղվող մարդկանըց՝գրողների ու բանաստեղծների խոսքն է՝ ուղղված Հասարակությանլայն զանգվածներին: եթե առօրյակենցաղային խոսքը միշտ տրամախոսական է, այսինքն երկկողմ խոսք է, առո ղեղարվեստական խոսքը միշտ միտկում է ն գրողի կողմից ուղղված է լինում Ճասարակությանինչպես ներկաչ այնպես էլ դալիք սերունդներին: եթե առօրլյա-կենցաղային խոսքը ծառայում է մարդու կենցաղավարության, կենսակաղմակերպման անձնական շաճերին ու խնդիրներին, ապա գեղարվեստական խոսքը ծառայումէ մարդու Հասարակական շաճերին ն կոչված է բավարարություն տալու նրա գեղադգիատկան սլաճանջմունքներին:Գեղարվեստական խոսբն աչքի է ընկնում իր մշակվածությամբ, արվեստականությամբ, պատկերավորությամբ, զգայականությամբ ու արտաճայտչականությամբ, մարդկանց ճողեկան աշխարճի վրա ներդորմատչելիությամբ, ծելու ուժով, միշտ այլաբանական խորքով, անճատականության դրոշմով անկրկնելիությամբ, որով ն այն դառնում է իրական արժեք, խոսքով ստեղծված արվեստի գործ, ձեռք բերում Ճասարակականնշանակություն: Գեղարվեստական լեզվական նյութը դրական լեզվի ու է դրական լեզվի քերականությունը, գրական բառապաշարն խոսբը լեղվալեզվի արտաճայտամիջոցները:Գեղարվեստական գործածության միակ բնագավառն է, որի մեջ առավել մեծ ընդդրկումով են ճանդես գալիս մի ժողովրդի ստեղծած լեզվական ամեն կարգի Ճճարստությունները.այն եր մեջ ընդգրկում է ոչ միայն գրականլեզվի ողջ Ճարստությունը, այլն կարող է օգտվել ու

խոսքի

ՊԶ --

ժողովրդախոսակցականի, նույնիսկ բարբառի, լեղվի անցած փուլերի ն այլ լեզուների Ճճարստություններից:Գեղարվեստական խոսքում է, որ գրական լեղուն դրսնորվում է իր բոլոր կողմեէ կենդանի շունչ, բով, նրա մնջ է, որ գրական լեզուն ստանում զարգանում է ն ապրում, ծաղկում: ի տարբերություն առօրյակենցաղայինի, որը միշտ բանավոր Ճաղորդակցումէ, զեղարվեստական խոսքը մեր օրերում բալյառապես գրավոր Խոսք է, մշակված, ճՃատուկգեղագիտական կամ քաղաքական նւպատակ Ճճետապնդող ստեղծագործվածխոսք: Այստեղ է, որ խոսքը դն: ճատվում է ոչ որպես սովորական ճաղորդակցում,այլ իչըն ձնի ն բովանդակության ներկայացնող արվեստի ըբսմիասնություն է, Այստեղ տեղծագործություն: որ լեզուն, լեզվի նյութը դառնում է գեղարվեստական կերպար պատկեր ստեղծելու միջոց, դառնում աշխարճն կլանքը, մարդկանցՃճարաբերությունները, մարդկանց Հոգեկան աշխարչը դեղարվոեսաորենարսոււգոլելու միջոց: Հեղարվեստական խոսքն ունի իր տարա սնաասկնելրը:՝ Լպոս, վիպերգ,վիսլասանություն, պատմվածք, ճեքիաթ, ռրամատուրգիա, պոհղիա, ժողովրդական երդեր ն այլն, որոնցիք լուրաքանչյուրը բնութագրվում է ոչ միայն իր կառուցվածքային ծավալային ճատկանիշներով,այլե լեզվական նյութի ն ոճական Ճամակարգի Հորինվածքի սռանձնաչատվություններով: ու

ու

ու

ԳԻՏԱԿԱՆ

խոսքը Գիտական

ԽՈՍՔ

Հասարակության մի մասը կազմող այն

գիտությամբ: Գոյություն բնական Բոլոր ճասարակականգիխիտություններ։ գիտությունների ճամար ընդճանուրն այն է, ոբ կոչված են կյանՔի, աշխարճի, բնության ն ճասարակության հրեույթների դոյության, ծագման, զարգացման, փոփոխության վերցման ճանաօրենքներն օրինաչավփություններըբացաճալտելու ն ու Հելու նպատակաճարմար կամարդկության կյանքը ճիշտ ռավարելու խնդրին ծառայելու ճամար: Գիտություններիցյուրաքանչյուրը կյանքի մի կողմին վերաբերող խնդիրներով է ղբաղված, այդ պատճառովէլ դրանք ունեն իրենց ճատուկ ներՔին բնագավառները: Գիտականխոսքի լեզվական նյութը զրա-

մարդկանց խոսքն է, որոնք զբաղվում ունեն

նեն

ն

ու

ու

ու

կան լեզուն է իր բառապաշարով ու քնրականությամբ, սակայն գիտության լուրաքանչյուր ճյուղ մշակում է իր բնագավառին տերմինաբանություն, ճատուկ ճասկացությունեեր վերաբերվող: ն խորչրդանշաններ, եղանակներ ն դըարտաճայտման Հատուկ րանց միջոցով իր գիտելիքները տալիս Ճճասարակությանայն անդամներին, որոնք ցանկանում են այն սովորել կամ որուք զբաղվում են տվյալ գիտությամբ: Այս պատճառով էլ գիտայան խոսքը գեղարվեստականխոսքի պես մատչելի չէ բոլորին, տերմինացված է, աչքի է ընկնում բովանդակությանճամեմատական ճշգրտությամբ ու կանոնականությամբ. նրա ամբողչ արժեքը բովանդակության մեջ |՝ նրա կարնորության, նորության, կյանքի «ամար անճրաժեշտությանմեջ, այդ պատճառով էլ արվեստական ու զարդարուն չէ, պատկերավոր Ճուվական չէ ն ոչ էլ արտաճայտիչ, որովճեւոն նպատակ չի ճետապնդում մարդկանց գեղագիտական4աճույք պատճառել: Ընդճակառակն,գիտական խոսքը տրամաբանականէ, կշռադատված, ասլացութական, փաստալից նե կոչված է ներգործելու մտքի, բանականության վրա: Գիտականխոսքը, եթե նկատի չունենանք որոշ տեսակներ, միանշանակ է, այսինքն այլաբանական չէ, ի տորբերություն գեղարվեստական խոսքի, որ անչատականության դրոշմով է Հանդեսզալիս, մեծ մասամբ անդեմ է, այսինքն վերաբերմունքային չէ, ն նրա մեջ շարադրանքն օբյեկտիվ է. այն միաժամանակ կրկնելի է, ուրիշների ձեռք բերած նվաճումներից օգտվում են ուրիշները, երբեմն կրկնում նրանց, մի բչսն, որ գեղարվեստական խոսքում անթույլստրելի է: Գիտության զարգացման Ճամընթաց գիտական խոսքը միշտ կարոտ է Ճըրշտման, այս պատճառովէլ այն ժամանակի ընթացքում կորցնում է իր արդիականնշանակությունը: Գիտականխոսքի կառուցվածքում կարնոր տեղ ունեն սատմանումները, ձնակերպումները, կանոնները, բանաձները, որոնք տիվում են «Հնարավորինչափ ճիշտ, ճեարավորին չափ սեղմ, Ճնարավորինչափ տրամաբանված:Գիտականխոսքի որոշ տեռակնկերումկարկոր Հանգամանք է դառնում ապացուցականուԹյունը։ Գիտականխոսքը ձեով մենախոսական է, բայց շատ Ճաճախ էլ բանավիճային. այն մի մասով ուղղված է ուրիշների դեմ ն Հերքում է նրանց, մի մասով էլ Հաստատում, ապացուցում է այլ բան: Գիտականխոսքը տարբերվում է նան իր կառուցվածքի լուրաճատկություններով: Այն կառուցվում է սովոու

մակածման (ինդուկտիվ) կղանակով պարզից դեղի եզակիից դեպի ընդճանուրը, կոնկրեմասնավորից բարդը, տից դեպի վնրացականըսկզբունքով, սակայն երբեմն էլ դրան Ճճակառավ՝ դեդուկտիվ եղանակով: Գիտականխոսքում կարնոր եղրափաստերը, փաստարկումն տեղ ունեն օրենքներն Ճճանդումները:Քանի որ այն ունի բացատրական բնույթ, նրա մեջ նյութը բաշխվում է ստորակարդությանեղանակով: պատճառ են դառնում, որ գիտական խոսքում Այս բոլորը լինեն լեզվական -ոչ բոլոր կարգի բառային քերականական միջոցներ, այլ լ3միայն նպատակաճարմարությամբլընտրված, սաճմանափակ բառեր քերականական միչոցներ: Գիտական խոսքում ճամաթյա տեղ չունեն լեզվի բոլոր այն միջոցները որոնք կապված են Հճուլականության 4նտ՝ ձայնարկություններ, բացականչական, Հրամայական, արցական ե միակաղմ նադոացմունքներ արբնոացնող, ինչՀուլղեր խադասությունները, ձռւերը: պես ն մտքերը զորացնող փորխակերպություններն

բաբար

ու

ու

ու

ու

ու

ու

խոսքում Գիտական

տեղ չունեն ժողովրղական

ու բանը, ոնղդչումները։ Ընդճակառակն,գիտական խոսքում լայն կիրառություն ունեն վերացականՃասկացություն արտաճայտողբառերը, բայանունինչոլնս ները, անվանական ու բայական կառղակցություններով:,

բառ

առածաբանությունը, ճարտասանական բնույթի

ն բարդ

ստորադասականշարաճյուսականխ կառույցները:

"

ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԽՈՍՈՒԹՑՈՒՆ

մարդկանց որոշ խմբի աանսարակական գործունեության բնագավառ է: Այն նույնպես Հատ մարդկանց լխոսքն է՝ ուղղված Հասարակական դգործումարդկանց ն կոչված է կաղմանեության ճամար պատրաստ կերպման ներազդման ճանապարճովմասսաների ներկա գորցանկալի ընթացք տալու Համո: Հրաուո"րածողություններին ընույթ ունի կախոսությունն ընդգծված գաղափարախոսական դասակարգաԱյն կարող է լինել քաղաքական-Ճասարակական, ն այլն: Հրապարակախոսությամբ յին, ազգային, կրոնական պաշտպանվումեն այս կամ այն դասակարգի,Հաստրակական պետության կազմակերպության, դասի ու խավի, Ճասարակական դավաու ժողովրդի, կրոնի իշխանության, ազգության նս Հրապարակախոսությունը

ու

ու

ու

նպատակն է խոսբըով նանքի ջատերը: Հրասլարակախոսության ն մասսաներին գրավելը, կազմակերպելը նպատակամղվածգորգաղափարներ ժողության պատրաստելը, նրանց մեջ մտքեր արքնացնել ե ճասունացնելը, ճասարակական, ճամավգային, ու

կարնորություն ներկայացնող Ֆամաժողովրդական

Ճարցերի խնդիրներինկատմամբՃճասարակական վերաբերմունք մշակելը: ճառ, զեկուցում, Հրապարակախոսության (ճՃրապարակային ելուլթ, ճոդված, քաղաքական մեկնաբանություն, կառավարական ճայտարարություն, դեկլարացիա, պետական բարձր պաշտոնատար անձանց Ճարցազրույց ն այլն) խոսքի լելվական նյութը գրական լեզվի բառերն են ն քերականությունը: Այսպիսի խոսքը ճամատեղում է ն՛ գիտականի, է՛ գեղարվեսուականի որոշ կողմեր։ Սա նս փաստալիը է, Հետնողական, տրան մաբանական, ապացուցական, մատչելի, բայց դիվանադիտական, վերաբերմունքային ն աչքի է ընկնում ն՛ մտքի, ն՛ կամքի, ն՛ զգայությունների վրա ներգործելու Հատկությամբ, միտքն Հետնությունն ուղղակիորեն, անսքող բացաճայտ արտաճայտելու պարտադրականությամբ: Այն Ճաճախ կրքոտ է ու մարտունակ, երբեմն զուսպ, դիվանագիտական, բայց միչտ որոշակի մուտռավոր կամ Ճեռավոր նպատակ Ճետապնդող. Այս պատճառով էլ Հրապարակախոսությանմնջ գործի ու

սուբյեկտիվ,

դրվում ճարտասանահանայն բոլոր միջոցները, որոնք կոչված են ծառայելու էրիստիկային՝ բանավեճի արվեստին: Հակառակորդին անպայման ճաղթելու ցանկությունը ն կիրքը ճա-

են

խորաճախ է ոմանց մղում ճարտասանական կեղծիքների կեղծիքի: ԱՀա »ամանկումների, փաստերի աղավաղման 4ճրակառակորդի կեղծիքը բացաճայտելու ե Ճերքելու սպզաճանջը ու

ու

ւլարակախոսությունը դարձրել է ավելի ընդդիմախոսական: Այս էլ ճրապարակախոսուառանձնաճատկություններիՀամեմատ թյն լեզվում կուտակվում են Ճամապատասխանլեղվական միջոցներ՝ Հակադրությունների ձներ, ճամեմատություններ, խոսքլ ղորացնելու միջոցներ (Հատկապես աստիճանի, կուտակման, չափազանցության ն այլ ձներ), Հճուզականության,արտաճայտչականության ե պատկերավորության միջոցներ: Այստեղ կարհվոր դեր ներՀչլուսումը, վկալանշանակություն են սւտանում բանությունը, ժողովրդական բառ ու բանը, իմաստությունները, Փաղաթականու պետական գործիչների ասույթները, սլատմաու

(5--853

կան անցյալի նշանակալից իրադարձությունների4իշատակումը ն այլն:

ՎԱՐՉԱԳՈՐԾԱԲԱՐԱԿԱՆ

ԽՈՍՔ

նն ներկայացնում Պետությունները

Հասարակական փակ

Ճճամակարգեր,որոնց մեջ «ասարակական Հարաբերությունները կանոնավորվում ու կառավարվում են Հասարակական ինստիւոռուտնհրի ճիմնարկների, ղանազան աստիճանակարդությունների, միմյանց ստորակարդութցյամբկապված վարչական մարմեծ մինների փոքր օղակների միջոցով: Վարչագործարարական խոսքը պետության այս զանազան ինստանցիաներիպաշտոնական անձանց անձերից կազմված մարմինների խոսքն է՝ ուղղված թե՛ այլ ինստանցիաների անձասը ն թե՛ անչատ մարդկանց, նան ղանաղան Ճաշվառումներ են, տեղեկատվություններ, զանազան փաստաթրղարձանագրություններ, ձնակերպումներ, Թնր, փաստագրություններ ճասարակականկյանքը կառավարելու կազմակերպելու Համար: Վարչագործարարական խոսքը երբեմն դուրս է դալիս առանձին երկրների սաճմանավփակ ոլորտից ն Հասնում մինչն միջազդային Ճճարաբերություններ:Միջներպետական բնույթի փաստաթղթերը, կանուտազգային դրադրությունները, օրենքները, Հրամանները, Հրաճանդգնեերը, գրություններն գործավարությունը, զանաղան կարգի «աշվետվությունները, պայմանագրերը, մարդկանց պաշտոնական միջավայրում Ճաղորդակցումըվարչագործարարական խոսք են: Այսպիսի թոսքի առաչին պայմանը միօրինակությունը, միանշանակությունը ն ճասկանալիությունն է։ Այս է պատճառը, որ այսպիսի խոսբում կարնոր տեղ ունեն խոսքային կաղապարները, ընդճանրապես կաղապարաբանությունները,արտաճայտու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

միահղանակությունը, բառերի բացառապես ինքնաբանական գործածությունը, բառերի ն արտաճայտություններիտերգրվածի նկատմամբ մինացված գործածությունը, ասվածի գիտակցումը, արտաճայտմանմեծ միապատասխանատվության վորից մինչն լեզվական ամենաստորին ւռարրբ՝ տառը ն կետադրական նշանը Հասնող արտաճայտամիջոցների իմաստային ճշտության պաճանջչը:Այսպիսի խոսքը Հնարավորին չափ «ամառոտ է, ն նրա մեջ տեղ չունեն լեզվի Ճուղլաարտաճայտչական ման

ու

միչոցները։ Այսպիսի խոսքն ապացուցական չէ, ն նրա են տեսակներ ունենում կատեգորիկ բնույթ, խոսբն է իբրն անառարկելիպաճանչ, պարտադիրօրենք, Հրաման չում կամ կարգադրություն: բոլոր որոշ

աս-

ՈՃԵՐ

ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ

կյանքի ճիշյալ

ՈԾ

տարբեր բնագավառներում իրենց ռօրյա դործնական Հաղորդակցման ընթացքում ընդչճանուր կանոններին ենթարկվելով ճանդերձ՝ մարդիկ լեղվագործածությամբ միաժամանակ տարբերվում են միմյանցից: Մարդն անու Հատականությունէ. նա ծնվում, ապրում, մեծանում վործում է միանգամայն ուրույն Հանդամանքներում, Ճանդամանքներ, որ երբեք չեն կրկնվում՝ ոչ մի օր, ոչ մի ժամանակ: Ոչ միայն միշտ նոր նն, միշտ յուրովի Հանգամանքները, այլն միշտ թարմ են նոր մարդու ամեն պաճի ունեցած զդացումները, ապրումները, Ճույզերը, շրջապատի նկատմամբ Ճանդես բերաժ վերաբերմունքները։ Աշա միշտ փոփոխվող՝իրադրության թարմությամբ ն «ճողերանումցյանանընդատ փովոխականությամբ էլ պայմանավորված է լինում խոսքի միշտ անկրկնելի եվ եթե ճաղորդակցման ոլորտր, Հաղզորինքնատիպությունը: դակցման նպատակը, խոսքի նյութը պաճանջ են դնում, որ մարդիկ միակերպ արտաճայտվեն, ապա մարդու անճատականությունը, բնական ձիրքն ու ,տաղանդը, բնական խելքը, գիտհիլիջներն ու կրթությունը, խառնվածքն ու բնավորությունը, դաստիարակություննու կենսափորձը, գաղափարականոգեշնչություալս

ա-

ու

ու

նր, տվյալ պաճին ունեցած ոդնորությունն ու հրնակայությունը: էնչպես ն ճանդամանքների լուրաճատկություն, դառնում են այն պատճառները, որոնց ճետնանքով ոչ մեկի խոսքը նման շամեմատական ձի լինում ուրիշ մեկի խոսքին: Գիտությունը,

քննության ենթարկելով նշանավոր անճատների լեզվագործաէ խոսքային անչատականության երեծությունը, Հաստատում վույթը, այն, որ յուրաքանչյուր անճատ յուրովի է օգտվում մայրենի լեզվի միջոցներից Հարստություններիը։ Լեզվի մեջ կան միաժամանակ երկու ճակասականշարժումներ՝ լեզվի կայունուու

է լեզվաղործածժության ընդճանրությունների վրա թելադրված է փոխադարձորենճասկանալի լինելու պաէ այդ ընդճանՀանջով, ն փոփոխականություն, որ ձնանում

թյան,

որ

ձնանում

ն

րություններից շեղումների ձնով՝ իբրն անճատականության դըրրսնորում: կիրառականլեզվաբանության զարգացման Հետ մեկտեղ պարզ դարձավ, որ որքանով էլ լեզվագործածությունն անճՃատական երնույթ է, այնուամենայնիվ այն միշտ ունի օբյեկտիվ ճՃիմք ն ենթակա է լեզվաբանական ճշգրիտ ուսումնասիբության: Մենք Հնչյունաբանության բաժնում արդեն ծանոթացանք «նչյունների Հաճախականությանօբյեկտիվ վիճակագրությանը:Այժմ ասենք, ռր ոչ միայն Հնչյունների գորժածություններն են ներկայացնում օբյեկտիվ վիճակ, Ճաճախականության ոչ միայն բառերի դործածություններն են ներկալացնում օբյեկտիվ վիճակ, որի ճիման վրա էլ կազմվում են ճաճախականության բառարաններ, այլե քնրականական բոլոր իրողությունները բոլոր կարգերն ունեն գործածության «Հաճախականության օբյեկտիվ պատկեր, որ մեր լեզվում առայժմ չի ուսումնասիրված, ն դրա ուսումնասիրությունը մոտակա ժամանակների խընդիր սլետք է դառնա: Մեր ասածները վերաբերում են նան անճատների լեղվադործածությանը։ Սակայն որքանով էլ որ ըստ նյութի, խոսքի տիխոլին օբյեկտիվ այլ շանդամանքների պատճառով մի ճեղինակի կամ անճատի լեղուն նման լինի մյուսինին, այնուամինայնիվ լելվական տարրերի նրա գործածության սուբյեկաիվ ցուցսսնիշները կլինեն տարբեր: Աշա անճատ գրուլների լեզվական գործածության սուբյեկտիվ ցուցանիշներով էլ կարելի է դատել նրանց անճատական ոճերի մասին: Սակայն պետք է ասենք, որ առայժմ ոչ մի ճեղինակի (գրող թե գիտնական) լեզչափանիշներով ուսումնասիրուվի բազմակողմանի, օբյեկտիվ թյուն չի կատարված: եղած ուսումնասիրությունները կրում են մասնակի բնույթ ն լիակատար պատկերացում չեն տալիս սրվ անճատ 4եղինակի լեզվադործածության, ուստի ն նրա ոճի մասին: ինչոլես ասվել է, լուրաքանչլուժ անճատ լուրովի է դործածում մայրենի լեզուն, որով նե ձնավորվում է նրա անչատական ոճը: Մեկն, օրինակ, սիրում է դործածել բառի զրական այղ, այն-էս, էդ, ձենը, մյուսը՝ ժողովրդականը (ճմմա. այս, էն, Հիմա-Հիմի, ճայր, մայր, եղբայր, ջույր-Ճեր, մեր, ախպեր,

Քիր կամ քուր), մեկը գերադասում է գրական, մյուսը՝ ժողովրրդական ճամանիշը (ճմմտ. սակայն-րայց, որպեսզի-որ, փոխանակ-փոխարեն կամ տեղակ, չքնաղ-Ճուրի-փերի) Ոչ միայն ամեն մեկն իր սիրած բառերն ունի, այլն մեկը գերադասում է իր մտքերը պարզ ժողովրդականշարաճյուսական կառույքներով արտաճայտել, մյուսը Համեմատաբարբարդ շարաճյուսական կառույցների է դիմում, մեկի մտածողությունը ընթոնում է խոսքի ինքնաբանական կառույցներով, մյուսինը՝ ոխաբանական ն այլն, ն այս բոլորը՝ ոչ միշտ Հատուկ մտադրվածությամբ։ Սա անչատական լեզվագործածության օբյեկտիվ նախադրյալ է: Այսպես, օրինակ, զրողներից կուպրբինըլուրաքանչլուր նլյուքական իմաստ ունեցող 900 բառի մեջ դործածում է միջին թվով 72 բայ, Շոլոխովը՝ 77, այնինչ Պուշկինը՝110, Սիմոնովը՝ 111, իսկ Չելսովը՝ 120: եթե Սիմոնովը բառում ունի 170 գոյական, 49 ածական ն 73 դերանուն, ապա ունի 216 դոլական, 72 ածական ն 39 դերանուն: Շոլոխովն է ածականով Պուշկինի լեզվում 100 դոյականից 25-ն ստանում ստանում 26-ն է մակարաաճայտված որոշիչ, իսկ բայից բայական լրացում, այնինչ Լերմոնտովի լեղվում 100 դգոյականից 39-ն է ստանում ածականով արտաճայտվածորսշիչ, ն 100 42-ն է բայից բնութագրվում մակբայով6: Լեզվականբոլոր բաղադրիչները, արտաճայտմանբոլոր միջոցները կազմում են այն միավորները, որոնցից կաղմվում է խոսքի ամբողջությունը, Այդ միավորները խոսքում Հանդես են գտլիս քանակային կողմով եհ ղանաղան ճամադրությունննրով, որոնցով էլ ձնավորվում են ոճական առանձնաչատկությունները: է մի այլ Հեղինակի լեզվից Մի Հեղինակի լեզու տարբերվում ինչպես դործածված լեզվական միավորներով, այնպես էլ այդ միավորների քանակով ու ճաճախականությամբ: Մեր միտբը պարզ դարձնելու ճամար վերցնենք լեզվի բաղադրիչներից ժիայն մեկը՝ բայի դիմավոր ձնը, ն տեսնենք, թե նրա քանակային է անդրադառնում խոսքի վրա: Թռուցիկ ճամեկողմն ինչես մատությունից անգամ կարելի է Ճամողվել, որ զիտական խոսՔում ն Հրապարակախոսությանմեջ այլ խոսքի մասերի ճամեքանակային Հատկապես դիմավոր բայր, մատությամբ բայը, առումով չնչին տեղ է բռնում, կազմելով շուրջ Ջ տոկոս, այնինչ ու

ոուս

6,

Կօկոքճոօր, 38յեն

մ

ՅՒոռո,

1.

1978, 29--30 էջեր:

գեղարվեստական խոսքում՝ շուրջ 16--19 տոկոս, այսինքն՝ երկու անդամից էլ ավելը: Շնորչիվ այն բանի, որ բայն արտաճայտում է գործողության գաղափար, առարկաններիՃճոաղրաբերություններ, այն խոսքին տալիս է շարժունություն, կլանք կենդանություն Միտք, իճարկե, կարելի է արաաճայտել նան առանց բայական ստորոգման, սակայն այդպիսի միտքը զուրկ է շարժումից. այն նման է մի բնանկարի, մեռյալ սլատկերի, ամեն որտեղ ինչ անշարժ է, քարացած: Դիմավոր բայը խոսջի ոգին է, կենդանությունը, այն մոդական ուժը, որը խոսքիս թեԹնեությանշունչ շարժման 4աճելիություն է տալիս: Այս է պատճառը, որ ճնեշա է լինում կարդալ այն ճեղինակին, որը բայի դիմավոր ձներ ավելի շատ է գործածում: Ուշագրավէ այս տեսակետից բայի եղանակային ձների գործածությունը Հ. Թումանյանի ստեղծազործություններում։Հատկապեսժողովրդական բանաճյուսության որոշ մշակումներում նա բայի դիմավոր ձեվերի դործածության Հաճախականությանոնկորդային ցուցանիշ է ստալիս։ Այսպես, օրինակ, նրա «Պոչատ աղվեսը» փոքրիկ Հեքիաթը բաղկացած է 591 բառից, որից Չ205-ը բայի եղանակային ձնեերեն (շուրջ 39 6), «Ծիտը» ճեքիաթի 225 բառագործածությունից 121-ը դիմավոր բայեր են (շուրջ 45 5), «նորից եկան էն չճավքերը» բանաստեղծության 124 բառագործածուու

ու

Այս տոկոսային ճարաբերությունը պարզելու ճամար մենք քննություն առանք մամուլից ն մի քանի ճեղինակներից պատաճական առնված Բատվածներում բայի դիմավոր ձների գործածությունը 580 բառի մեջ ն ստացանք Բետնլալ արդյունքները. «Սովետական Հալաստան» օրաթերթից սեկ ճատված («Սով. Հայաստ. 16/5, 1886 թ.), որտեղ կար 48 բալի դիմավոր ձն (88 05), Գ. Բ. Ջաճուկյանի «Ժամանակակից ճալերենի տեսության ճիմունքները» աշխատությունից (1974, էջ 02--94), որտեղ կար 50 դիմավոր ձն (8,6 :2), Ցուրի Բորնի ռուսերենից թարգմանված «Գեղագիտություն» աշխատությունից (1982, էջ 257--260), որտեղ կար 64 դիմավոր ձն (12,7 97), Րաֆֆու «Սամվելից» մի ճատված (Ե. ժ. 7-րդ ճտ. 1856, էջ 270--272), որտեղ կար 100 բալի դիմավոր ձն (17,2 906),ՆարԴոսի Երկ. 2-րդ ճատորից (1968 թ.) մի ճատված (էջ 204--206), որտեղ կար 107 դիմավոր բալ (184 Փ) ն Ստեփան Ջորյանի Երկ. ժող. 1-ին

Բատորից (1960 թ.) մի Ճատված (էջ 96--89), որտեղ գործածված Է 118 բայի դիմավոր ձն (20 05)։ Նկատելի Է, որ գեղարվեստական խոսքում դիմավոր բայերի գերակշիռ մասը կազմում են նլութական իմաստ ունեցող

բայերը, այնինչ գիտական խոսքում ն Բրապարակախոսությանմեջ՝ Բանն շարժման ստորոգյալ գուլց բայերը, որոնք կազմում եռ անվանաբայական

գաղափարի ճետ չեն կապվում:

26):Սակայն թյունից 48-ը «քայի դիմավոր ձենր են (շուրջ ոչ միայն ժողովրդական ծագում ունեցող ստեղծազործությունններումէ այդպես: նրա «Սնուշ» պոեմի 898 բառից Յ00-ը բայ է: Այսոլես էլ մի ճեղինակ տարբեր է մյուսից ոչ միսյն բայի ամեն մի միավորի, խոսքի դիմավոր ձեերի, այլե լեզվական մի կառույջիչ միջոցի, շարաճլուսական ամեն յուրաքանչյուր ամեն մի քերականականկարգի, բառերի, մի խոսքով այն տրմենի ընտրության մեջ, որոնք դառնում են խոսքի տարը, տաճայտմանմիջոց ու եղանակ: Մեծ մտածողների, գրողների ն բանաստեղծների անչատական լեզվադործոագծությնմեջ է, որ ի ճայտ են դալիս լեզվը սպուենցիալ Հնարավորությունները։ Սովորականարտաճայտամիջոցը կարող է դառնալ նան ճարտասանականձն, հե գործժածվածէ ոչ սովորական եղանակով: Այսպես, օրինակ, մեծատաղանդ բանաստեղծ Հ. Սաճյանը՝սիրում է խոսքը կաղմել էական բայ-սաորոդյալով, մի միջոց, որին Ճամարյաչի դիմում Հայ գրողներից բանաստեղծներիցոչ մեկը: նրա «կոմիտաս» բանաստեղծության մի քանի տները կազմված են այս սկրղա-

ու

բունքով.

Քո

երգերի մեջ գութանի վար է, Ծիրանի ծառ Է ու խնկի ծառ, Սիրավոր լոր Է ու Սոնա յար Է, Թուխ ալտի խալ Է ու ծնկի ծալ... Լուսնյակ գիշեր Է, կավե կտուր Է, Կավե սափոր է, կավե գավաթ, Լացող սրտի մեջ լավի սարսուռ է, Լավի կարոտ է, լավի ճավատ: »

խոսքիարտատայլաամիջոցները Մեր բանաստեղծական նա

ճարմի նորությունով էլ է Հարստացրել. այդ խոչականության տասանական ձնի կիրառումն է վերոճիշյալկառուցվածքում, ձեռք բերում առածի որի շնորճիվ խոսքը դառնում է Համառոտ, Աճա մի Հատու ու սեղմություն,դառնումառածի սլես ուժեղ ճատված, որ վերցնում ենք լոթ տնից բաղկացածնրա մի բա-

նաստեղծությունից.

Ծմակն ի վար խոնավ խութեր, Խոնարք խոտ, Մամուռի ճոտ, սարսուռի ճոտ, Սունկի Բոտ: Աճռելի ձոր, մաշված առու,

Ցավի

ճոտ

Մրսած օդ, Է, անձավի Բոտ, Մութի Բոտ:

Բանաստեղծնայստեղ շնորճիվ իր գտած արտաչայտման նոր միջոցի չասել է ոչ միայն բնապատկեր ստեղծելու լոսքարվեստի կախարդանքին, այլն ճամառուտությանգաղտնիքին, որը խոսքի բարձրադույն կազմակերպվածությանարտաճայտություն է, խոսքի կարնոր արժանիքներից մեկը: Ընդամենը 22 բառ այս Ճատվածում (26 բառագործածություն),բայց ինչքա՛ն: բան կա այստեղ ասված: Մեր դարի սկզբում իբըն արտաճչայամաննոր միջոց չայ բանաստեղծականխոսք բերեց Վ. Տերյանը՝ անորոշ դերբայը դարձնելով տխուր, անորոշ, թախծոտ խոչճեր ու տրամադրություններ արտաճայտելու լուրաճատուկ ձն: Բացի դրանից նա դիմեց նան մեկ եղանակաձնին (ճատկապեսըղձական ն սյայմանական) դարձյալ անորոշ, տխուր, թախծոտ մտորումներ արտաճայտելու Համար (տե՛ս այս մասին Գիրք առաջին, էջ 296--

298):

ի

Թե

ինչու Հեղինակը իր միտքն ու մտածությունն արտաՏայտելու ճամար նախընտրում է այս ն ոչ թե մի այլ միջոց ու եղանակ, լեզվի գանձարանից ընտրում է Ճճատկապեսայս միավորները ն ոչ թե ուրիշները, կախված է նրա անճատականուվերթյունից, որի մասին խոսել ենք ն՛ «Բառադգործածություն» ն՛ ձնակերնագրի տակ վերը։ Այս առումով Բյուֆոնի Ճայտնի պումը՝ոնն ինքը մառդնէ, միանգամայն խոր իմաստ ունի: իր Խոսքի մեջ իր Ճճոզեբանությամբ, ողջ էությամբ, իր իմացականությամբ, գեղագիտական ընկաանձնական կուլտուրայով: լումներով կախված օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ մի շարք ՀանդամանքԱյս բանում ներից՝ մարդ միշտ միանման չի արտաճայատվում: կարնոր դեր ունի խոսողի կամ գրողի ճոգեկան վիճակը: Ոգեորված, խանդավառված, գաղափարովտարված ու վերացած մարդու երնակայությունն ընդունակ է կատարելու ստնեղծադգոիծական թռիչքներ: Այսպիսի ոգնորության պաճերին է, որ տաղանդավոր անճատներն ստեղծում են գլոււգործոցներ: Այսպիսի խոսքում է, որ փայլում են ստեղծագործողի խոսքային կարոՍակայն բուն ստեղծագործությանոգին, բովանղությունները: դակությունը ն խոսքի արվեստը տարբեր բաներ են: Խոսքի կա-

դրանորվում է մարդե՞ ինքը

ու

տարյլալությոն ձգտումը յուրաքանչյուր զրագետ ու բարեկիրք մարդու ուղեկցում է ամբողջ կյանքի լ/նթացքում: Սանայն կատարյալություննինչպես ամեն ինչում, ալդպես էլ խոսքում Ճաէ։ ինչպեսոր մարդ ղանաղան Հանրաբերական Հասկացություն դգամանքներումտարբեր ձներով է արտաճալյավում,այնանս էլ տարբեր մարդիկ ոչ միայն տարբնր, այլն միննույն նյութի շուրջը նրբեք միանման չեն արտաճայտվում: Դրա սլատճառը, ինչսլես ասվել է, խոսողի կամ գրողի անչատականություննէ: Յուրաքանչյուրը կարող է ինչ-որ բանի մասին վատ արտա»ո::ւ.վել, կարող է նան ինչ-ինչ չափերով ավելի լավ ձնակերոլել րր մտքերը, նայած թե խոսքի թեման, ճանզամանըներնինչպիս/ պաճանջ են դնում խոսողի կամ գրողի առաջ։ Այստեղ խաչաՃանձնվում են երկու տարբեր երնույքներ՝ խոսքը նյուքն ն անճատի կատարողական 2եաեբըն ռլադանջ դամանքներն ու

Այս խաչաձնման Ճճետնանբով րավորությունները: էլ առաջանում են

ոճական այն տարբհրությունները,

որ

ընդունված է կոչել

անչատական ոճեր:

ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ

ՈՍԵՐ

Անճատական ոճերը վերուիշլալ պատճառով կարելի է բաժանել երկու ենթախմբի՝ գոբելակեոպի, որի մեջ կարնոր ճանդամանք են դառնում մի անհճատի խոսքային տարբերությունները մի այլ աճճատից, ն գբավոր ռնեբի, որոնց մեջ կարնոր Հանեն դամանք խոսքի բովանդակությունը, լեզվական նյութը ն խոս"

Քի տեխնիկականկողմը: Փրելակերպըն գրավոր ոճերը առավել գրավոր խոսթը բնորոշող Հատկանիշներ հն, սակայն վերարկրում են նան բանավոր խոսբին:

Գբելակեոպ:Գրելակերպըշարադրման անձնականսովո-

տեխնիկան, բառերի ընտրուցկան անձնական նախասիրությունները, որոնցով մեկի խոսքը տարբերվում է մյուսինից: Գինլակերպըոճի մասնավոր ե խոսքը դրականորենկամ բացասականորենբնութագրող ճատկանիշներիամբողջություն Խ ոճի մասնավոր արժանիքԽոսքը դրականորեն են բնութագրում Հյութեղությունը, ները՝ կենդանությունը, Թանդավառությունը:` քաղցրությունը, զարդարունությունը,փարթամությունը, պեսպիրույթն է

ու

ճարատությունը ն ձնազարդաւիյունը (ֆիզուլայնություն): Սրանց ճակառակ խոսքը բացասականորեն են բնութագրում ուխ մասնավոր լքերուքյուններլ` փջքունությունն եռռոմությունը, կեղծ պաքոսն աքծակվկությունը, չորուքյունը, անճամությունն ճՃասլաղությունը, անփութուվնյուննու ուրիշներին աշակերտաբարընդօրինակելը: ոճերը ձնավորվում են իչչըն արդյունք իլսոսքիբոԳբավոր ներվանդակության, լեզվական նյութի ն խոսքի տրտաքին Քին կառուցվածքների փոխճարաբներությունների: Համապատաս-Հ խան այդ փոխ՞արաբերությունների էլ դրավոր ոճերը բաժանվում են երեք մւեկարդակի՝ բարձր կամ վսեմ, միջին կամ խառը « կամ ցածր: Հասարակ Բարձր կամ վսեմ ոն: Բարձր գաղափարները (մարդկության ճակատագրի, Հայրենիքի բախտի Հետ կապված իրադարձություն, բարոյական վեչ խնդիր ն այլն) պաճանջում են, որ արտաճայտմանլեզվական միջոցները լինեն խոսբի նյուցին «ամապատասխան, այսինքն՝ խոսքը կաղմված լինի շանդիսավոր, բարձր ու վաեմ դաղափարներ արտաճայտողբառերից ն ար։աճայտություններից, ընաիր կառույցներից ոճական միջոցներից, որ արոտաճայտման եղանակը լինի ճանդիսավոր ն նյութի բովանդակությանը պատշաճ: Բարձր կամ վսեմ ոճին սպատշաՃում են նան քերականական դասական Ճայերենի բառեր ձներ, նշանավոր մարդկանց իմաստություններ, այլե անճրաժեշտության դեպքում` օտար բառեր: Այսպիսի խոսքը կարող է պարբնրավոր կառույցկազմված լինել պարբերույթներից ներից, ընտիր փոխակերպություններից ձներից: եթե արտաճայտման լեզվական նյութը ն ոճական չՀնարանքները չամապատասխան են լինում խոսբի բարձր բովանդակությանը, ոճը դառնում է Ճարուստ փարթամ, ծաղկուն զարդարուն, խոսՔը՝ իմաստալից ճնչեղ. Այսպիսի խոսքի օրինակ կարող է մաճարի» պոեմը: ծառայել«Աբու-Լալա Արտաճայտմանայսպիսի եղանակը եթե գործառվում Լ խոսքի ոչ բարձր բովանդակության դեպքում, ոճը դառնում է փքուն ն կամ խրթին, որոնք ոճի թեվերամբարձ, գրքային րություններ են, իսկ եթե խոսքի նյութը ցածր է, ապա ոճը դառնում է երդիծականկամ ծաղրական: ոն: Խոսքի սովորական Միջին կամ խառը(սովորական) նյուժը սպաճանչումէ լեզվական ոչ շատ ընտիր, այլ չափավոր սուշյո«հեչ

չ«վն

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

միջոցների գործածում: Այսպիսի խոսքում տեղ պիտի ունենան միայն գրական լեղվում գործածվող բառեր ու արտաճայտություններ, նան ընտիր փոխակերպություններ ու ձներ, որոնք պետք է բարեխառնվածլինեն ժողովրդականխոսբի տարրերով՝ ժողովրդական բառերով ու դարձվածներով, ժողովրդական բառ բանով, ժողովբգզական լեզվամտածական կառույցներով: Այսպիսի բարեխառնումը Ճատուկէ գեղարվեստականխոսբին, իսլ խոսքի մյուս տիպերում զգալի տեղ պետք է ունենան այն լեզվական միջոցները, որոնք ծառայում են խոսք ճշաությ:: (տերմիններ, շալրաճյլուսական գրական կառույցներ ն այլ: երբ խոսքի ռովոռրականբովանդակության 42ծտ լեզվական ոճական միջոցները ճամաւղլատասխանեն լինում, ոռր դառնում է գեղեցիկ ու ճաճելի, եթե սովորական նյութին զուգակցվում են վսեմ ոճին ճարմար լեզվական ու ոճական միջոցներ, խոսքը ու դառնում է վերամբարձ, ճոռոմ փքուն, իսկ եթե մ/ ջո որի են միջոցները զուգակցվում ցածր նյութի կամ դատարկ բովանդակության ճետ, ապա ոճը դառնում է պարզունակ, աղքատ ու անճաշակ: ու

կամ ցածո ոճ: Հասարակկամ ցածր ոճ է տռաՀասարակ չանում այն դեպքում, երբ Հասարակ ցածր նյութի շուրջը կառուցված խոռքի բառերը Համապատասխանաբար ցածի ու ճասարակ իմաստներ են արտաճայտում ն կամ դրա «ամար աղքատ, շատ սաճմանափակլեզվաոճական միչջոցներ են դործադրված։ Այստեղ տեղ չունեն բոլոր այն միչոցները, որոնք են խոսքի վսեմությանը, ճանդիսավորությանը, փարժառայում թամությանն ու դեղեցկությանը, ճակառակ դեպքում ոճր կղաոնա կոմիկական: Այն դեպքում, երբ ճասարակ բառերի ու արտաճայտությունների ճեւտ գործածվում են նան գոնճիկ բառեր ու գոհճչիկ դարձվածներ ն առածաբ:: արտաճայտություններ, նություններ, ոճը դառնում է գռեճիկ: ու

ՈՄԺԱՎՈՐՈՒՄ

գեղարվեստական գրականության մեջ Ոճավորումը

գործակամ գիական կերպարի ապրած ժամանակի միջավայրի բներանգը ստեղծելու Համար: Յուրաքանչյուր գեղարվեստական կերպար միաժամանակ

դրվող միջոց է գրական կերպարը

ն

ու

պատկասում է ճասարակական որնէ խավի, ունի իր անձնական, անչատական, ավդույին, սնռային նե տարիքային առանձնաիր Հասարակական դիրքը ապրում ու գորՃճատկությունները, ժում է իբըն սրոշուկի ժամանակի մարղ ն այլն: Համապատասնա պետք է ճանխան այս բոլորի էլ գեղարվեստականերկում

դես

գա

նան

իր լեզվական

Աշա անճչատականությամբ: լեզվա-

դրսնորումը գեղարվեստական առանձնաճատկությունների խոսքի մեջ է Բերենք կերպարի վՎոչվում տճավորման ոճավորում: ժի օրինակ: Հ. Պարոնյաններ"անմած «Մեծապատիվ մուրաց-

կան

կաններ» երդիծական վեպում կերտել է բազմաթիվ երդիծական ղավեշտական ճանդամանքներում, յուրաքանչյուր կերպարնել՝ օժտելով լեզվական տիպական միջոցներով: Աճա մի կերպարն ատված Աբիսողոմի ն քաճանայի զրույցից:

Քաճանալն ներս մտավ: Աբիսողոմ աղան ոտք ելավ: Ողջո՛ւլն, Աբիսողոմ աղա: Օրճնյա՛, տեր Բայր: Մեղավորս ձեր բարեպաշտության գալն իմանալով աճապարանոք եկա ձեր ջերմեռանդութլան պատվական որպիսությունը հարցնելու. ի՞նչպես եք, Աբիսողոմ աղա: Աղեկ ենք: տեր աստված ձեր մեռելոց արքայություն Միշտ աղեկ ըլլաք) ն կենդանյաց ավուրս երկարս պարգնեսցե: Ծնորճակալեմ, դուք ի՞նչպեսեք, տեր Բալր: Մեր աղեկութլունը մի՛ ճարցունեք... ժամանակիսաղեկությունը... Տեր աստված զձեզ ճամենայլն փորձանաց ն ի չարե ազատ պաԲեսցե. ժողովուրդն երբ աղեկ ըլլա, քաճանաներուն ալ երեսը կը խնդա: --

--

--

--

--

--

--

Այս փոքրիկ Հատվածում մի շարք վերամբարձ գրաբարան բառերի, արտաճայտությունների ն քերականական ձների ու

գործածությունը (ողջույն, աճապաբա(պրոֆնսիոնալիզմներ) մեռենոք, մեղավոոս,բաբեպաշտություն, ջեբմեռանդություն, ճամելոց, արքայություն,ավուոս եբկաոշս, պաոգնեսցե,զձեզ, նայն փոբձանաց, ի չարէ, ազատ պարեսցե)ստնղժում է քս:ճանայի կերպարին ճարիր լեզվական միջավայր, որով ն կերլարը դառնում է իրական մարդ, ձեռք բերում գեղարվեստական

ձշմարտականությա:ն պատրանք: Այսոլես էլ վաղ ժամանակներին նվիրված սատնղժադործություններում՝ալատմավեպերումու սլոնմներում, ուեղծ ում

ժամանակաշրջանիբներանգ, ն լեզվականորենւոիղականացվում են գիական-պատմականկերո։լտրները:

ԻՐԱԴՐԱԿԱՆ

ՈԺԵՐ

Փրելիս խոսելիս արտաճայտամիչջոցների հղանակննրի ընտրություն ենք կատարում ոչ միայն ըստ խոսքի նյութի բովանդակության, այլն ըստ խոսքի առարկայի նկատմամբ ննցած վերաբերմունքի ն ըստ Ճաղորդման նպատակի: Մենք մի ձնով ենք արտաճայտվում, երբ մեր նղատակը սոսկական Ճաղորդակցումնէ, ն մենք ուզում ենք որնէ տեղեկություն տալ կամ իմանալ, իմացածը ճշտել, ն մի այլ ձնով, երբ մեր նպատակն ուրիշներին սովորեցնելն է, մը ձնով ենք արտաճալտվում, երբ բարեկամաբար ենք տրամաղդբվածխոսքի առարկայի կամ խոսակցի նկատմամբ, ե ժի այլ ձնով, երբ քշնամաբար կամ ոչ բարյացքակամությամբ ենք տրամադրված դրանցից որնէ մեկի նկատմամբ: ԱրտաճայտմանՃամապատասխան եղանակնեեն բեԻը, որ գիտակցականընտրության արդյունք են, առաջ րում խոսքի իրադրական ոճերը: իրադրականոճերը լինում են Ճաղորդղատվական,ուսուցողական, մտերմական, Ճանդիսավոր, ն երդիծական: բանավիճային, կառսակաճեդնական ու

ու

ու

ու-

ոն: Հաղորդատվական ենք կոչում Հաղոբդատվական

ա

առօր-

Հաղորդակցման խոսքի ոճր, երբ մեր նպատակն է ճարցում

անել չիմացածի մասին, ճշտել իմացածը, որեէ բանի մասին անճրաժեշտ տեղեկություններ իմանալ ն կամ մեր վզիուցակցին տալ անճրաժեշտ տեղեկություններ, անչրաժեշտ ինֆորմացիս: Հաղորդատվական ոճը տրամախոսական է, խոսքն առավել վըէ, պատասխան. չաղորդակցվողների խոսքերը Հարց րույց »յուսվում կն միմյանց, մեկը մեկի ճամար ճիմք ու «ենարան դառնում, որի «նետնանքովէլ այն ղեղչական է, Հաճախ է շարժումնեիի «լեղուներով, Հանպատղեկցվում ժեստերի է, Հագեցած ժողովրդախոսակցականլեզվի տարրերով: իաստից Սա մեր խոսքի սովորական ոճն է, որին ճակադրվում են րրադրական լուս ոճերը: Հաղորդատվականոճի մեջ կարող եհ տենդունենալ մլուս իրադրական ուճռրի այս կոմ այն սոանձնա,ատկությունները: դպրոքական Բւսույոպականոն: Ուսուցողական ու

»ո-

ու

Ճական ուսուցման խոսքի ոճն է։ Այս ոճով են գրվում դասագրքերն ու ձեռնարկները, Հանրամատչելի գրքերը, այս ոճով են կարդացվում դասախոսությունները: Այսպիսի Խոսքը իմացողի խոսքն է չիմացողին, սովորեցնողի խոսքն Լ սովորողին, այդ պատճառով էլ կազմվում է սլարզից բարդի, մառչելիից դժվար մատչելիի, նյութականից ու առարկայականից վերացականի սկզբունքով, ունի էվրիստիկական բնույթ, ինչպես ն գիտական խոսքի տարրեր՝ .ձնակերպումներ, սաճմանումներ, բանաձներ, օրինակներ, գաղափարների ն ճասկացությունների ստորակարդումներ ու բաշխումներ ն այլն: ոն: Խրատողընս սովորեցնում է, միայն քե ԽՐատական է կենսափորձ ունեցողը չունեցողին, մեծը՝ փոքջսովորեցնում բին, ճասարակական դիրքով բարձր կանգնածը՝ ստորադրլալին: եթե ուսուցողական խոսքի մեջ սովորողի նկատմամբ սովորեցնողի սուբյեկտիվ վերաբերմունքը չի դրսնորվում, ապա խրատական խոսքում զգալի է ճանդուրժողականությունը, քարոզը ն իրեն խրատելու բարոյական իրավունք վերասլաճված լինելու ծթե խրատական խոսքի նյութը բարոյական տոնը: Մանավանդ Խնդիր է ն վերաբերում է մարդու վարվեցողությանը, կենսակերպին, բնավորությանը, ապա խոսքի տոնը դառնում է Ճոիրդորական ու ճանդիմանական։ Այսպիսի խոսքերը մեծ մասամբ կազմված են լինում սուբյեկտիվ վերաբերմունքի եղանակաձներով ճանդես եկող բայաձներով: ոճ: Այս ոճին են դիմում մարդիկ այն դեպՄտեոբմական ջում, երբ սեր, քնքշանք, գորով ն նման դրական նուրբ զգաԽոսքի ցումներ են արտաճայտում մեկի նկատմամբ: Այսպիսի

նյուցը սովորաբար անձնականխնդիր է: Այս ոճն առավելապես գրավոր խոսքում է Հանդես գալիս, Հատկապես նամակագրության մեջ. Մտերմականոճում Հաճախականկիրառություն նեն որոշ բառեր (սիոելի, անգինն այլն), նվաղաթանկագին, կան-փաղաքշականածանցներ ունեցող բառեր, Հաճախ է շեշտվում ես դերանվան սեռականը (իմ անգին, իմ սիշելին այլն), են նան Ս բառերը ստացական ճոդով (սիրեսովորական ալս են լեզվի այն Այս ոճում ընտրվում լիս, ճոգյակս): միջոցները, ու-

որոնք

ն ընդճակառակն, խոսքինտալիսեն քնարականություն,

խոսքին այստեղ տեղ չունեն լեզվի այն միջոցները, որոնք, են ու վսեմություն: լիս Հանդիսավորություն, վեչություն ոճ: Սա Հասարակայնորենկարնոր խնդրի մաՀանդիսավռոո տա-

ոին Ճճյուսվողխոսքի ոճն է: Այսպիսի խոսքն ուղղված է լինում Հասարակությանը,նրա առանձին խմբերի ն նպատակ է ունքենում բարձրացնել ճասարակայնորեն կարնոր որնէ երնույթ, հրադարձություն, նշանավոր անճատի գործունեություն ն այլն։ Այսպիսի խոսքը կառուցված է լինում լեզվի այնպիսի միջոցներից, որոնք խոսքին տալիս են ճանդիսավորություն, վսեմություն, լրջություն ու կշիու Այսիսի խոսքում տեղ ունեն օլարբելույթները, փոխակերպություններն ձենրը, խոսքի վերամբարձությանն ու պատկերավորությանը ծառայող բառերն ոճական ճնարանքները, Այսպիսի խոսքում նախադասությունները սովորաբար լինում են երկարաշունչ, մտքերն՝ իմաստալիցչ (ատկերավոր, առածաբանական, լուրջ կարնոր: ոն: ոճը վիճարկման ենթակա ԲՔանավիճային Բանավիճային ոճն է, խնդրի շուրջը ճյուսվող խոսքի ճակառակ կողմերի միջն ընթացող խոսքի ոճը. Այսսլիսի խոսքում կարնոր տել ունեն փաստերն ու վկայաբերությունները, ճերքումն ասղացույցը, Ճետկաբար ն տրամաբանական կ ճարտասանականՃավաքաբանությունները (սիլլոգիզմներ)։ Այսպիսի խոսքում ձնենրից գործածվում են ուժեղները, ճաճախականեն լեզվի ժխտական (նեդատիվ) միջոցները, ինչպես ն ճարտասանականկեղծիքները: ոն: Այսպիսի ոճի ենք դիմում այն Կատակահեգնական մեկի դեպքում, երբ խոսքի նպատակ է դառնում այլոց առաջ Թերությունների ու թուլությունների վերշանումը բարեկամաբար ծաղրելու, մտերմաբար ծիծաղի տալու, կատակելու միջոցով: Ալս «բարեկամաբարն ու մտերմաբարն են պատճառը, սր է իր ճասցեին արված ծաղրի առարկա անճատը Հանդուրժում լուրջ Հեդգնանջն ծաղրը: Այսպիսի խոսքի նյութը կարնոր էլ կարնոր անձ չէ կամ մտերիմ, լուրային խնդիր չէ, անչատն մաբդ է, իսկ խոսողը կամ նրանից ավագ է, կամ նրա Ճճավասար մեկը, այլապես կատակն ու ճեգնանքը կվերածվեն ծաղրի վիրավորանքի: Այս նշանակում է, որ կատակաճեգնականոճի լեզվական միջոցները նույնն են, ինչ որ երգիծական ոճինն են ոն: երգիծանքը ծաղր է ն կարող է վերաբերել Եոգիծական ինչպնս մարդուն, ալնպես էլ Ճճասարակականերնույթներին, մարդկային Հարաբերություններին ու բարքերին, ճասարակական կարգերին, պետությունների վարած քաղաքականությանը ն այլն. երգիծանքը միշտ էլ անբարյացկամության ու թշնաու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

մական վերաբերմունքի արտաճայտություն է: երգիծականբո-

վանդակություն ունեցող խոսքի նպատակն է մերժել, ճերքել Թե՛ անչտատ մարդկանց արատներըն թե՛ ՀասարակականՃիմնարկների վարած արատավոր, ոչ ժողովրդական քաղաթականությունն ու վնասակար գործունեությունը: երգիծանքի ենթակա չեն ճասարակականլայն ճանաչում գտած մեծ անճատները (չռչակավոր գրողները, արվեստագետները, քաղաքական մեծ գործիչները ն այլն), ինչպես ն լուրջ "ասարակական արժեք ներկայացնող երնույթնճրն ու ժողովրդին ծառայող քաղաքական տիմնարկները,։ երգիծանքն առավել վերաբերում է միջակ էրե-

երգիծանքի լեզվասճական բազմաթիվ միջոցներ՝ ճակադրություններն ճՃակադրուցյանճարտասանականձները, չափազանցությունը, փոխաբերությունը, Համեմատությունը, բառեքի կեղծ ստուդաբանությունը, տարասությունը, փոխատեղուոճի առանձնա ությունը, բառախաղը ն այլն։ երգիծական կությունն այն է, որ բանն ասվում է այնսլես, որ առաջ է բերում ժիծաղ,ծաղրվոլանձլ,կամ երնույթը ներկայացվում է զավեշտական դծերով կամ կոմիկական Ճանդամանքներում: Երգիֆանքըգեղարվեստական գրականության մեչ կյանքի արտացոլման, կյանքի արատավոր երնույքննրը քննադատելու է կազմում այն Հիմքը, որի վրա կարնոր միջոց է: նրդգիծանքն հն կոմեղիան դրամատուրդիալիժանրում նկ սաբարձրանում երգիծական զանազան ստեղծաղործությունները ախիրական արձակում ու չափածոյում: կան

ու

ու

ԳՐԱԿԱՆ-ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ

ՄԵԹՈԴ

ԵՎ ՈԺ

Այս գլուխն ավարտելուց առաջ ասենք, որ գեղարվեստա. կան, մասամբ նան գիտական ն ճՓրապարակախոսական բնույթի ստեղծադործություններում, աշխատություններում ն երկերում ճեղինակի անչատական ոճի ձեավորման վրա նկատելիորեն անղրադառնում են ինչպես իշխող գաղափարախոսությունները, այնպես էլ ժամանակի գրական-դեղարվեստականմեթոդները, այն ընդճանուր իշխող դրական ավանդույթները, որոնց Ճամապատասխան կերտվում են գրական կերպարները, ե ձնավորվում է պատումը, խոսքի լեզվական Հյլուսվածքը: Այսպես, օրինակ, մեր վաղ միչնադարի ողջ ժողովրդական ն ճեղինակային

ստեղժադործություններում,ճին ժամանակներից սկսած մինչն նարեկացին Շնորչալի, նկատելի է խոսքի Հլուսվածքի մեջ այլաբանական տարրը, որն արդյունք է աշխարճի դիցարանական ն աստվածաշնչականըմբռնումների ն դրանց ճետմանքով ստեղծված գրական ավանդույթների: Նոր ժամանակներում` դեմոկրատական գաղափարների արթնացման վերելքի ժամանաններում, գեղարվեստական խոսքի կարնոր տարը դարձան ժողովրդական բառ բանը, արտաճայտման ժողովրդական ձներն լեզվամտածական կառույցները (Աբովյան, Պռոշյան, Թումանյան ն ուրիշներ): Ռոմանտիզմը մեր գրականություն բերեց արտաճայտմանբարձր ոճ (Րաֆֆի, Մուրացանն ուրիշներ), իսկ ռեալիզմը՝ գեղարվեստական կերպարի, խրականության ն մարդկանց սոցիալական ճՀարաբերություններ արտացոլման լեզվական տիպականացում։ եկավ սիմվոլիվմը, ն դեբովանդակուղարվեստական պատկերն ստացավ պուբյեկոիվ թյուն, խորճչրդավոր ն խորջրդապաշտականնշանակություն: ԱսվածիցՃետնում է, որ »եղինակի անճատական ոճի ձնեավորման մեջ կարնոր տեղ ունեն նան ժամանակաշրջանիինչպես դաղավփարականՃճոսանքները,այնպես էլ այն՝ դրական ավանդույթները, որոնց ազդեցության տակ նա գտնվում է ստեղժադորժելու, զրելու պաճին։ Սիմվոլիզմի ստեղծագործական որոշ սկզբունքների տուրք տվաժ ճայ բանաստեղծների՝ Տերյանի, Մեծարենքի,մասամբ նան Չարենցի լեզվական արվեստի ընդքերականական ռրոշ ձնեՃճանրությունը (բառագործաժություն, կառույցների նախապատվություն տալը ն այլն) Ճճենցսիմբի, վոլիզմի ազդեցության արտաճայտություն է: Այս է պատճառը, Ճճեղաշրջումապրած ճեղիոր գաղավաիականզարգացում նակի ստեղծագործությունների տարբեր փուլերում փռխվում են նան նրա բառընտրությունը, գեղարվեստական կերպարների ն պատկերների կերտման լեզվական արվեստը: Դրանում կարելի է Համոզվել չենց թեկուզ միայն Ջարենցի ստեղծազործությունների օբբնակով։ ու

ու

ու

ու

ու

16--389

ՎԵՏԵՐՈՐԴ

ԽՈՍՔԻ

ՄԱՍ

ԹԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ԱՐԺԱՆԻՔՆԵՐԸ

ուղղված յուրաքանչյուր Հասարակությանն

խոսք իբրն մտքր իր արժեքի, որի "ամար չափանիշների Հիմք են բովանդակությունը, ընդանրապես տրված կ խոսքի կտոուցման արինֆորմացիան, լեզվական ատաղձը արտադրանք գնաճատվում է

ըստ

վեստլո

իբրն կերտվածք խոսքը

կողմերով նման է ճարտարապետական կառուցվածքներին Այնպես ինչպես կարնոր շինությունների ճամար գործածվում է ընտիր շինանյութ, նույն"լես ն կարնոր բովանդակություն ունեցող խոսքի Համար պաքերաՃանջվում է լեզվական ընտիր նյուք գրական բառեր կանական ձկեր ն ընտիր արտաճայտամիջոցներ արտաճալյտահղանակներ: Սակայն ինչպես որ միննույն շինանյութից յուրաքանչյուր ճարտարապետ իր ձնով է կառուցում պառանչված շենքը,այնպես էլ միննույն նլութը յուրաքանչյուր անճատ իր ձնով Է վերապատմում, ավելի ճիշտ կլիներ ասել, որ միննույն նյութի շուրջը երբեք միանման չեն արտաճալտվում նույնիսկ երկու մարդ: Լատինականառածը ճիշտ է ասում, թե երբ երկու մարդ նույն բանն են անում, երբեք արդյունքը նույնը չի լինում։ Նույն բանն ենք տեսնում Ճաղորդակցման մեջ Հակառակ գործընթացում նս. երբեք երկու մարդ ճիշտ միանման չեն ըմբռնում միննույլն խոսքը: Անչատականությունըմտավոր դործունեությունից միշտ անբաժան է: Առանձնապեսդեղարվեստական խոսքի ճամար կարնոր դեր ունի խոսքի ձն: ենք, որ խոսքը կողմից քննելիս տեսնում կառուցվածքային ունենում է ն արտաքին, ն ներքին ձն: նույն բովանղդակությունը կարելի է արտաճայտել ըստ տարբեր բանակառգեռի, Հնարավոր է վերարտադրել թե՛ արձակ ն թե՛ չափածո, թե՛ շախոսբի րուն ն թծ՛ պարբերավոր խոսքով ն այլն: Այս բոլորը, արտաքին ձեն են կազմում: Խոսքի ներքին ձնի տարրընրիցկարնոր են եղանակավորուեղանակով ասվածը ճնաթյունը ն վերաբերմունքը: Պատմելու ավոր է արտաճայտել ճարխցմանեղանակով, Ճարցումով արշատ

ու

ու

տաճայտվածը՝ պատմելու հղանակով ն այլի: Միննույն բանը է կարելի արտաճայտել ինչպես ինքնաբանականլեզվական միչոցներով, այնպես էլ փռխաբանականոճական միչոցների՝ փոխակերպությունների, այլաբանությունների, ինչոլես ն ճարտասանական ձների գործաժոաւթյամբ։ներքին ձնի Մյուս Հանդամանքը խոսողի կամ զրողի վերաբերմունքն է խոսքի բովանդակության ն նրա առարկայի նկստմամբ:։ Միննույն բանը կարելի է ասել լրջությամբ, բայց ն կարելի է ասել կատակով, կարելի է ասել ուղղակի, կարելի է ասել իբրն այլաբերություն կամ անտարբեր, բայց ն «նարաճեգնանք,կարելի է ասել սառն է վոր ասել կրքով, ասվածի մեչ դնելով ապրումներ չույզելո Թե ինչպիսին կլինի խոսքը բովանդակության ն ձնի փոխՃարաբհրության տեսակետից, կախված է օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ մի շարք ճանգամանքներից,որոնց մեջ կարնոր են ճետնու

ու

յալները:

ինչպես խոսքի նլութը, այնպես էլ Հաղորդման բոռվանդակությունը որոշակիորեն կարող են պաճանջել, որ խոսողը կամ գրողն ընտրի արտաճայտման այս կամ այն ձնը: Այողես, օրինակ, թեորեմի ապացուցումը, տեխնիկայի, գիտության այս կամ այն ճարցի մեկնաբանությունը, քաղաքական նշանակություն ունեցող պետական փաստաթուղթ կազմելու առաչադրանՔը կպաճանջեն, որ խոսքը լինի արձակ8, գրված Հիմնականում ինքնաբանական լեզվական միջոցներով, միտքն ասված լինի ուղղակի, լրջությամբ, առավելապես առանց Ճուղզատարտաճայտչական միջոցների, ունենա մաքերի ճետնողակաոնություն, 1.

ռո-

վորական բանակարգ ն այլն: 2. Հաղորդման նպատակը նս կարող է թելադրել արտա-չ ճալտման այս կամ այն ձնը: Հարցիգիտական թննությունը ն ուսումնասիրությունը կալաճանչեն արտաճայտման մի ձե, մի

կունենա այն խոսքը, որի նպատակն է ուրիշներին վորեցնելը։ քարոզելը, խրատելը, մի բանում ճամողելը ն այլն: 3. Պակաս կարնոր չէ ն այն, թե ում է ուղղված խոսքը: ձե

այլ

սո-

Անցյալում մինչն իսկ լուրջ բնույթի գիտական աշխատություններ գրվել են չափածո (1-ին դարում Հորացիոսը գրել Է «Պոեզիայի գիտու թյունը» պոեմը, 17-րդ դարում Բուալոն՝ «Պոնտական արվեստ» պոեմը, 18-րդ դարում Խաչ. Էրզրումեցին՝ «Յաղագս ճռետորութեան» ձեռնարկը ն սլլն), սակայն դա տուրք Էր ժամանակների գեղագիտական ըմբոնումների ն գրական ազդեցության:

Արտաճալտմաննույն ձնեիը չեն լինում դործաՓվածժ .քաղաքական, սոցիալական դիրքով, կրքուկան մակարդակով խոսողիցք ու գրողից քարձի կամ ցածր կանգնած մարդկանց ուղղված խոսքերում: Օրինակ, կառավարական բարձր պաշտոնյային կամ քագավորին նույն ձնով ու տոնով չեն դիմում կամ գրում, ինչ ձնով ու տոնով դիմում են կամ գրում ընկերոջն ու բարեկամին: նույն ձնով չեն դիմում մեծերը փոքրերին, ն փոքրերը՝ մեծերին: 4. Խոսքի արտաճայտման ձենը կախվաժ է նան այն բանից, թե ինչպիսի իրադրության մեջ է խոսողը կամ գրողը. լա՞վ Հոդեվիճակում է, թե վատ, տվյալ պատինգիտակցությո՞ւննէ նրան առաջնորդում, թն զգացմունքը կամ կիրքը, նան ունկընէ տրամադրված,թե թշնամաբար: դիրը բարեկամաբա՞ր 5. Արտաճայտման ձեն անխզելիորեն կապված է խոսողի կամ գրողի անչատական ունակությունների ու կարոդությունների Հետ։ Այն մեծ չափով կախված է մարդու բնական խելՔից, գիտելիքներից, կենսափորձից, աշխարճայացքից ու աշխարտճընկալումից,անչատական կուլտուրայից (բարեկրթությունից), ճաշակից ու շնորչքից, խոսելու ու գրելու «մտությունենրից, գրագիտության աստիճանից, ստեղծադործելու ն Հորինելու անձնական կարողություններից, տվյալ պաճին ունեցած հախասիրություններից, բնավորությունից, ճոդեբանական տիպից ու խառնվածքից: Բացիայդ, արտաճայտման ձնը ղգալիորեն կապված է նան դրական ավանդույթների, ուղղությունների ն սովորությունների ճետ: Խոսքը Ճոդեբանականու բնախոսական բարդ աշխատանքի է, որն արտաճայտում է մարդու բանական երեք կարարդյունք դի գործունեությունը. ա. մտածողությունը, բ. կամքը ն գ. Ճույղերը, զգացումներն ու կրքերը Այս պատճառով էլ խոսքը նպատակադրման տեսակետից միչոց է ծառայելու հրեք խնդիրների, որոնք են՝ 1. ինֆորմացիայի (դիտելիբ, եղելություն ն այլն) Ճաղորդում (մտածողական գործունեության արտաՀայտում), Հ. ապրումների արտաայտում: Մարդու նական այս երեթ կարգի գործունեության արարո սյլոտուլրուններըչեն կարող լինել Համաչավասար ամեն մի խոսրում: Դրա չատառները բաղմազան են, որոնց մեջ կարեվոր նն խոսողի կամ պիողի "ոզեվիճակը, "աղորդածի րբովանդակությունը ն վեր: չրերմունբ դրա նկատմամբ, խոսքի տիպ

Հույզերի

"Լ

ն (գիտական,դեղարվեստական,ւպաշտոնական-գործարարական այլն), մասամբ նակ խոսքի դրսնորումը (արձակ, չափածո, բանավոր, գրավոր, մենախոսություն, տրամախոսություն կամ երկլ այլն: խոսություն)

իր բովանդակության, ճաղորդաժ գաղափարների, գիտելիքների ն այլ կարգի ինֆորմացիաների կարնորությամբ, ինչպես ն դեղագիտական արժանիքներով խոսքը, որ Հասարակության ն ճասարակականանճատի կյանքում ունի անգնաճատելի դեր19, ձեռք է բերում ռեալ արժեք ն ըստ այդմ էլ տեղ գրավում արժեքների շարքում: ՄիանգամայնՃասՃճամամարդկային այլ կանալի է, որ լուրջ գիտական ուսումնասիրությունը ն առտնին բարձրարժեք գեղարվեստական ստեղծագործությունը ղրուվլցը։ կամ կարնոբություն ներկայացնող քաղաքական աշխատությունը ն լրագրային երկրորդական Հաղորդումը ճասարակական առումով Հավասար արժեքներ ներկայացնել չեն կարող. Խոսքը գնաճատվում է ոչ միայն անճատի շաճի ու ճաշակի, այլն առաջին Հերթին ճասարակական-քաղաքական,դասակարգային,բարոյական ու գեղագիտականըմբոնումների, աշխարճայացքի գաղափարախոսությանբարձրությանՃալեցակետերից: ու

գ.

ԽՈՍՔԻ

ԹԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

թերութլան պատճառկարող են ղաոԸնդճանբապես խոսքի աղքատությունը, ոչ ինքնուրույնությունը, նալ բովանդակության Խոսքը ոչ միալն ճասարակական կյանքը, ճանրակեցությունը ն աշխատանքը կազմակեիպելու, մարդկանց ու պետությունների միջն ճարաբերություններն իրականացնելու միջոց է, այլն ճակատագրով միմյանց կապված անճատներին համախմբելու, կազմակերպելու, կրթելու ու բարձ19

րացնելու, մարդու ն Ճասարակության գործունեությունը, նրա իմացական ճարստություն՝ փաստագրելու ն արձանագրելու, այն սերունդներին ճանձնելու միջոց: Ուրիշների ճետ ճաղորդակցումը, ինֆորմացիա փոխանակելը մարդու լիարժեք ճանգստի՝ ուժերը վերականգնելու (ռեկրնացիա) առաջին պալմաններից ու պաճանջներից է: Ուրիշների Ռետ ճաղորդակցվելու իրավունքից զրկվելը մարդու ճամար ամենածանր սլատիժներից մեկն է: Թեն ոչ ցանկալի խոսքը վնասում Է մարդուն, նուլնիսկ Բոգեկան խախտումների պատճառ դառնում, սակայն փհսճելի խոսքը կարող Է բուժել հոգեկան ճիվանդություններ, . ստեղծել լավ տրամադրութլու՞, որը որոշ առողջության. ինչպես ն արդլունավետ աշխատանքի Ճախապալման է: ողջ

անճավաստիությունըկամ անսպիտաՊՃաղորդած ինջորմացիայի ն Խոսքի ձեի բովանդակության անսամյոպատասնիությունը,

խանությունը, ն խոսքիկալեզվականբաղադրիչների խոսջի, ռուցման ոչ Ճիշւո, ոչ միջոցների Հարիչ յ պատշաճ,ո, նպատակատ շե Խոսքը կարող գորժածությունը: մարոչ նպատակասլաց որնէ.արժեքներկայացնել, եթե գաղափարապեսչի «ագեցված, ու

եթե չի տալիս որեէ արժեք ներկայացնողինֆորմացիա, եթե չի բերում շաղորդման նորություն, եթե գոնե նորը կամ Հինը չի ասվում նորովի կամ ինքնատիպ: Արտաճայոման եղանակների բառասաշարի աղքամիակեր:լությունն միաւտիպությունը, ու տությունը, անպատկերավորությունն անղարդությունը հըրշան են անփորձության կամ մտքի իմացության աղքատության, իսկ աղքատությունը մի բան է, որից իսորշում են ոչ միայն ուննորները, այլն բոլորը: Եթե Ճամառոտութլյունը խոսբի է նրա ուժը, պա փ, որլ: պայմանավորում արժանիք հրքնաու

ու

արատ բանությունը

ն, եքե ճանդիսավորությունըխոսքիարն ավելորդաբանությունը է, հրկարաբանությունը ժանիք ապա են են ձանձրալիանչետաքրքրական:Ալնպիսի խոսքը

դարձնում

ու

մանվաժապատությունը, անորոշությունն

են արատներ, հնչպիսիք

անպարզությունը, խոչընդոտներ են ունկնդրի ն ընթերցողի ու ճամար, իսկ անճշտությունն անտրամաբանականությու ու

ու ինչպես պա ըզունակությունը, անճետնողականությունն

ե

ու-

բիշներին աշակերտաբար Ճճետնելըունկնդրին ընթերցողին ճետ են վանում ն կամ նրան Ճճոգերանորեն տրամադրում խոռողի ն գրողի դեմ: Խոսքը զրկվումէ արժանիքից, երբ չի բան

ն Ճճամամասնության, Համաչափության վարարում ներդաշնաչէ կության սլաճանջներին, արտաճայտեթեՀամապատասխան վողի տարիքին, Հասարակական դիրքին, խոսքի իրադրությանը, է կոպտությունը, եթե խոսքի մեջ ուժի փոխարեն ընդգծվում

Տամարձակության փոխարեն՝ Ճճանդզնությունը, անմիջականուԹյան փոխարեն՝ գոռնչկությունը, քնքշանքի փոխարեն՝ թուլությունը բնական գեղեցկության փոխարեն՝ արչճեստականութեթյունը: ՍԳեղարվեստական խոսքի Համար թերնս ամենամեժֆ

արտաճայտչականությունիցպատկերավորություն րությունը նելն ն անզարդուզուրն՞ը է, ալսինքն՝ մերկությունը. մոթերի ն

:

ն ու թյունը, ինչպես անկառուցիկությունն անձնազարդությունը:

Խոսքիթերությունների

ոճական մեջ ուրույն տեղ ունեն սխալները, որոնք Հստակորեն պետք է տարբերվեն քհրականա246

կան սխալներից: Ինչպես արդեն ասվել է, նախադասությունների քերականական անսխալականությունըխոսքին ներկայացվում է իբրն տարրական պաճանջչ,բայց ոչ պայման խոսքի արժանիք ծամարելու Համար: Ճիշտ է՝ քերականական սխալները տեղ գտնելով խոսքում՝ ղզալիորեն խաթարում են խոսքի պատկերը, սակայն քանի որ այդպիսի սխալների մասին խոսվում է լեզվի տեսության դասընթացներում, այդ պատճառով էլ մենք այստեղ դրանց չենք անդրադառնալու, այլ ընդճանուր գծերով ներկայացնելու ենք մեր կողմից կարնոր դիտված ոճական սըխալները:

|

ՈՃԱԿԱՆ

ԱՎԵԼԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

(Բուն. ԱՆղՓաժլիօօ)

ժողովրդական լեզվամտածողությանը ՃաԱվելադրությունը սոուկ ոճական սխալներից է, որը գրական խոսք է քափանցում իբրն այդալիսի լեզվամտածողության արտաճայտություն: Ավե-

լադրությունն արդյունք է այն բանի, որ մի ձնով արդեն ված գաղափարը կրկնվում է նույն նախադասության մեջ ավեաս-

անգավ՝ առանց գաղափարըորեէ նրբիմաստով Ճարստացնելու: Օրինավ՝

լորդ

Մեծ

մարդիքը միրքըները սանդրելով, պառավ կնանիքը չարսավը գնացին ժամ։

կռնատակների տակին՝ կամաց-կամաց

Այստեղ տակին բառը

(Խ. Աբովյան)

միանգամայն ավելորդ է, այսինքն՝

նշանակում է թնի ավելադրություն է, որովճետն կոռնատակնեոին տակ, այն, ինչ ցանկացել է ասել վիպասանը կապակցությամբ: Այդ դռան մոտ կանգնած Էր մի տղամարդ, երկու ձեռքերը լուր դաշույնի կոթի վրա դրած: (Րաֆֆի) Վերջինը, որ մի խարտյաշ, կրակոտ պատանի Էր, մոտ տասննլոթն (Րաֆֆի) տարեկան, երկու ձեռքերը դրեց Սաճակի ծնկներին:

Այս ընդզժված օրինակներում ավելադրություն է եբկու բառը,

ոչ

որովճետն

ձեռքեր

ՃճողնակինՀենց երկու իմաստն ունի

ն

անորոշ Ճճոգնակի:

Նույն ձնավ Հաճախ ենք Ճանդիպումգրավոր (բայց առավել

բանավոր) խոսքում այնպիսի ավելադրությունների, ինչպիսիք

չոբս կողմիցշոջապատել, ոտքովքացիտալ, տտամովծամել, իո աչքովտեսնելն այլն: Ավելադրությանմի մեղմ տեսակն էլ առաջանում է այն են՝

դեպքում, երի երկու բառերից կազմված կապակցության մի բաղադրիչը բայ է, իսկ մյուս բաղադրիչը՝ այնպիսի գոյական, որի վերջին բառաբաղադրիչը նույն բայի արմատն է, ինչպլես՝

ճանցագոոծություն գործել, անդամավճար վճառել, ղերբակատաՐը կատաբեց, վառում է, ճանգբաբեոսբեբումէ, մեքենավաոը ն քափոոըփոճում է այլն:

Մեր լեզվի վարգացման ներկա փուլում ավելադրություններն սկսել են դառնալ ճազվադեպերնույթ:

ԹԱՐՄԱՏԱՐ

Թարմատարըշ0 խուսրում ն՛ իմաստային, նէ՛ քնրակա՛: չկան առումներով որեէ դեր չկատարող, ավելորդ գործածված բառ է կամ (կապակցություն:իբրն քարմատար ճաճախ է ճանդես դաչ լիս դերանունը:Օրինավկ՝ Զէ՞ որ կենդանի մարդիկ յուր ճետ այդ բավական մեծ տանելը՝ ծանրություն Է, իսկ նրանց մորթիքը տանելը այդ բավական հեշտ Է ու 6(Րաֆֆի) թեր

Այստեղ ընդգծված

այդ

բառը

երկու անդամ նախադասու-

թյան մեջ գործածվել է իբրն ենքակա, այն դեպքում, երբ դրանցից անմիջապես առաջ նախադասության ենթականերն են, որի ճետնանքովնախադասություններն ունեն կրկնակի ենթականեր: Այդ-ը միանգամայն ավելորդ է ն անտեղի: Թարմատարըկարող է դաղափարի որոշ խստացման միջոց դառնալ: Այսսլլիսինշանակությամբ Հաճախ նեն դործածվում այս, այդ, այն նան ինքս,ինքդ,ինքը (2մմտ.Այսօր սռղլարապետն ինքն է ղեկավարելու մարտը) դերանունները: Բառերի մի մասն էլ իբրն քարմատար դործածվում է ռու-, սերենի ազդեցությամբ: Ռուսերենի պատճենումով իբին թարմատար գործածվում

են

որոշ

դերանուններ, ինչպես,

օրինակ՝

Թարմատար քառերի մասին տե՛ս «Քերականականավելադրություն» վերնագրի տակ, (Գիրք առաջին, էջ 415):

իշեն (ռուս. ՇՇ68), որ Հաճախ է գործածվում իրեն վատ զգալ. ես քեզ զգում իրեն ԵՐնակայել, ինչպե՞ս արտաճալտություննե-

րում, ինչպես

կապակցություններում:Օրինակ.

ն այլ

Այդ

պարզ պատկերացնումԷ իրեն ամեն մի մարդ: (Մամուլ) էր մի վիթխարի կազմաՄիճիստրությունն իրենից կերպություն: (Վ. Գ. Տրուխանովսկի, Ուինստոն Զերչիլ, 1972, 228)

ներկայացնում

Ռուսերենիազդեցությամբ իբրն քարմատար

բայը, ենթաոկել

որ

Հաճախ ենք Հանդիպում

է գործածվում

քննադատության

ենռթառկել,քննաբկմանենթաոկել,ռմբակոծությանենթաոկել, ռւսումնասիոությանենթաոկել,վերլուծությանենթաոկել ն մր

քանիայլ կապակցություններում քննաղատել, քըն(փոխանավ՝ նաոկելչ,ռմբակոծելն այլն): Ոճագիտության մեջ ընդունված

է թարմատար Համալրել խոսքի մեջ բառի կամ կապակցության անտեղի ն անիմաստ կրկնությունը, որը ժողովրդականլեզվամտածության արԷէ ն նշան պարզամիտ արտաճալտանղանակի: տաճայտություն ԱՀա մեկ օրինավ՝ նան

Էն աստոձը: Ափսուս, ասում ա, ըժում ի՛նչ լավ ադամորդի ա, Էս ե՞րբ ա, ասում ա, ճիվանդացել, որ ըսենց թել ա կտրվել: Հրես պարզ ըրնում ա, էլի՛, ասում ա, ունեցած-չունեցածը դեղ ու դարմանի ա տվել, Բամա զադ չի դառե։ Էս ովքե՞ր են, ասում ա, էրկուսը պըստիկ են, մեկը-մենձ։ Էս մենձը քիրն ա, ասում սւ, թե կնիկը, շատ ա --

է՛։

դարդ

անում:

ասում

ա,

ես

շատ

շատ

զաճլա

Հրես մեկն Էլ կա, տարակուսած: Դե տանում:

ասում

էս

այ

Էլ դու

(Նար-Դոս)

պառավ ա, ես, է՛լի,

էլ

սա

ասում

ա,

ա,

ի՞նչ

կարող է դառնալ գեղարվեստական կերսվաԹարմատարը բի խոսքը ոճավորելու միջոց: ն. Զարյանը «Հացավան»վեպում որոշ կերպարների տթպականացմանՀամար ընտրել է այո միԱՀա Շմավոնի հ Ղուկասիխոսքերից մեկական Հատված. չոցը: Ընկերնե՛ր, առաջարկում եմ բաժակները ճարյուր տոկոսով լըցնել ն ճիմնականում խմել մյուս թանկագին ճյլուրի կենացը, որ նույնպես պարծանք Է ն նրան ճիմնականում սիրում Է մեր սովետական ծողովուրը ն նրա անունը ճարյուր տոկոսով ծանոթ Է Հացավանի կոլխոզնիկներին, մեծին ու փոքրին, գրագետին ն անգրագետին... առաջարկում եմ ճիմնականում խմել ընկեր... ինչպե՞ս Է Ջեր ազգանունը... Խոռխոռունի-- օգնութլան հասավ Հասմիկը, բալց Շմավոնը ոչ մի կերպ չկարողացավ արտասանել Ճարյուր տոկոսով անիծված ալդ --

--

բառը:

0 կարեր

թե կիսագրագետ մարդը Ղուկասը վիրավորվումէ. բոլչեիկ լինել, իակական

եբբ Լեոնն

ասում

է,

էնիք իրավունք չունես չքավոր ու ճարազատ կոլխոզնիկին ՂուՔեռի ելույթը իր Լնոն,-եզրափակեց անել... ճալածել,-- ընկեր Դու

--

կասը:

ԱՆՀԵՏԵՎՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՑՈՒՆ

(Բուն. "1Խ02000006)

ունի՝ գիԵրկու այնսակ գոյություն ականճչետնողականություն նչգիտակցված: Ոմանք զիտակցված տակցված անչետնողա-

դիտմամբ

կանությունը նույնիսկ ոճական ձե հն Համարում: Սա արվածայնպիսի սխալ է, որի չնեորչիվ արտաճայտությունը է թարմ.ու նորովի, անմիջապես ուշադրություն դրավում: ճնչում Այսպես, մեր գրական մշակույթով զբաղվողների շրջանում վորութ է դարձել ավանդ րառի գործածություն, տվանղույթ բառի փոխարեն, որակ բառի գործածությունը հատկանըչբառի փոխարեն, մեկի կարծիքըկիսել, մեկի տեսակետըբաժանելն այլն, որոնք պարզապես ռուսարբանություններ են ն իբրն նոր արտաճայտաձնուշադրություն նն գրավում ն տարածում գրտսո-

նում:

արդյունք անճկետնողականությունն Չզիտակցված

է մտքի Համար խոսբի Թերություն |: ԱյսԸնթացքի նե Հետնողական պիք ունիբ սզմազանարտաճայտուկանգկառնենք Այստեղ միայն մեզ կարնոր թվացածթյուններ: ոչ

անգոնոգականություն՝

որ դեպքերից մեկն այնէ, Ճետե-

ների վրա. Անչետնողականության դեռնս միտքը չավարտվաժ՝սկսվում է մի

այլ

միտք,որի

նախաղասության վանքով իախավում է բարդ մաքերի տրամաընթացքը ն տրամաբանական քերականականկաբանական պը:ԱՀա մի օրինակ Խ. Աբովյանի «ՎերքՀայաստանի»վեպից. ու

առո"

մարդիքը միրքըները սանդրելով, պառավ կնանիքը չարսավը ելան ու տեր կռնատակների տակին՝` կամաց-կամաց տանից դուրս ողորմյա քաշելով, Հայր մեր ասելով, Հրաժարիմքը կամ Հավատով խոստովանիմը ջթների տակին փնթփնթացնելով՝ իրար ողջույն տալով՝ | շատը իր տակը քցելու շորը կամ մորթին ձեռին րբոնած՝քիթ քթի տված գնացին ժամ, դուռը պաչեցին, | էն վախտին վրա Մասան՝ որ տերտերը դեռ չէր եկել, | ժամկոչին ասեցին, որ զանգակը քաշի ու | իրանք՝ մեկ քանի ծունր դնելուցը ետո՝ | մարդիքը սեղանի առաջին կամ սների տակին, | կնճանիքըետի դասումը իրանց Բամար իրար մոտ Մեծ

փռեցին, չոքեցին, գլու գլխի դրին ու սկսեցին զրից անիլ, իրանց գեղի ու տների բանը պատմիլ, իրար ճալ ճարցնիլ, մինչն տերտերն եկավ, | ճրագները, կանթեղները վառեցին, | որտեղ ձեթ չկար, մղդսին ածեց՝ տերտերի փիլոնը քցեց ու ընչանք մյուս ընկերն ու տիրացուքը շորը

կգային, է նա էլ մի քանի ծունր դրեց, չոքեց, սաղմոս ասեց, աղոթք արեց, եկողներին լավ վարավուրդ արեց՝ որի քեֆը ճարցրեց, որի ճետ էլ էնքան զրից արեց կամ աչքերը ճմբռեց, մինչն խալխը մի քիչ շատացավ, | ընկերն եկավ, Հրածարիմքըասեցին, գդակը գլխներին երես-

ները դեպի Արնմուտքը դարձրին ու ետո Էլ եդ շուռ եկան, Հավատամքն ու Մեղեն սկսեցին՝ | զանգակը մեկ անգամ էլ քաշեցին, | որտեղ զանգակ չկար, ժամոարը գնաց կտրների, աղբսների վրա ձեն տվեց, | ու ժամն սկսեց կանգնիլ:

Այս նախադասությանմեջ

անդամ փոխվել է մտքի ռարկան, իսկ ընդգծված կապակցություններում նախաղասության ենթակաները կան, այնինչ ստորոդյալները անճետնողականության Ճետնանքովբաց են թողեված: Անչետնողականության դեպջերից մեկն էլ այն փ,որ. նաչ

ա-

է ենթական, ն առանց ստորոգյալով մեչ տրվում ս. խադասության միտքն ամփովելու՝ նախագասուխոսողն անցնում էյ. այէ

.

լր Աբովյանիցբնրված օրինակում։

Այդպիսի անճետնողականությաներկու ԱՀս

ոն

մի օրինակ էլ Հ

յանից.

տեսանք

.

Հակոբ-

Հե՛լ ազատութլան անպարտ զինվորներ, Դուք, որ անխոով Ներկեցիք փողոց ու գործարաններ Ջեր տաք արյունով, Նուլն վայրում այսօր ջատիլ-ջիվաններ Ըմբոստ շարքերով Ձեր գովքն են անում... Ջեր թափած արյամը Սնվում, ամրանում...

Այստեղ կոչականից

«նտո

դուք ենթակայով սկսվել

խադասությունը, սակայն մնացել է այն անավարտ,

ն

է նա-

ճեղի-

նակն անցել է Ճաջորդնախադասությանը:

Ճճետնանքովլրացումը կարող Անճետնողականության «նտ: ապվել լրացյալի օրինակում խախտված է Հետնյալ պարագայի ն լրացյալ

է

չը-

տեղի

բայի խնդրառականկապը.

ճույս ուներ ճա մխիթարություն գտնել, ադնտեղ, յուր ընտանիքի ջերմ գրկում, ուր փափագում Էր նա վայելել մոր օրճնությունը, կնոջ գգվանթը ն յուր զավակների

Այնտեղ, ճայրենական օջախի մոտ,

ուր

սերը,-- այնտեղից մերժվեցավ նա, այնտեղից արտաքսվեցավ նա, (Բաֆֆի) պես մի անառակ, որպես մի մոլորյալ որդի:

որ-

Այնտեղտեղի պարագաները (կրկնված են) իրենց լրացումներով (ընդգծված են) մնացել են չկապակցված մեբժվեցավն. աբտարքսվեցավ բայերի «ետ: ոճական որ Փախադասությանկառույց է մեկն

Աոանմնազոա տարածված անձատրողական ախալներից "- աե-եենթական, էնքակոն Հէ, նախադասության, որ կաղլակցություն, որի մնում` «Ծառ ա-պաաաաա-

.

ճետնանցով՝ Վապակցությունը դերբալական

է նա-

խադասության

չկապված: Աճա օրինակներ.

Հետ

Հրամանագրովնախատեսվածվարչական իրավախախտում`կատա-

անձը վարչական պատասխանատվությունիցազատվում Է (նյութերը ընկերական դատարանի, Բասարակականկազմակերպության, կամ աշխատավորականկոլեկտիվի քննությանը ճանձնելով), եթե հաշվի առնելով կատարված իրավախախտմանբնույթը ն իրավախախտողիանձնավորությունը,նրա նկատմամբ նպատակահարմար Է կիրառել Ճասարակական ներգործության միջոցը» րած

(«ՍովետականՀայաստան»օրաթերթ)

նյութերը ո՞վ է Հանձնում, շճայտնի չէ: նախադասության կառուցվածքլ ճիշտ կլիննը միայն այն դեպքում, եթե նյութերը Ճանձնողը լիներ նույն անձը ննթական, բայց քանի որ Ճանձնողը անձըչէ, ուստի նախադասությունըսխալ է կառուցված: Շաճադիտական նպատակներով

ն ոգելից ոչ մեծ չափերով օղու խմիչքների գնումն ու վերավաճառքը վարչական տույժի են ենթակա ՔԲիսունից մինչն ճարյուր ռուբլու չափով տուգանքի ճնով՝ բրոնագրավելով սպեկուլյացիայի առարկաները: (Նույն տեղում)

այլ

ենթակաները չեն կարող բռնավեբավանառոքը գրավել, ճետնաբար նախադասության կառուցվածբը սխալ էւ ԱՀա «Քաղաքացիական օրենսգրքից» երկու Ճոդված. Գնումն

ու

Քաղաքացիների

Հոդված 95. վտարումը ինքնագլուխ զբաղեցրած բնակելի տարածությունից. Բնակելի տարածությունը ինքնագլուխ կերպով զբադեցրած անձինք վտարվում՝են առանց մեկ այլ բնակելի տարածություն ճատկացնելու:

Գրվածիցդուրս

է գալիս,

ծություն Ճատկացնողը:

որ

վտարվողն է բնակելի

տարա-

Հոդված 96. ՓրդերձՃանվավեր ճանաչելու ճետնանքները օրդեր ստացած անձանց անօրինական գործողությունների Բետնանքով բճակելի տարածության օրդերը անվավեր ճանաչվելու դեպքում նրանք ենթակա են վտարման առանց այլ բնակելի տարաֆություն ճատկացնելու: Հետն

Դարձյալնախադասության կառուցվածքը

սխալ է, որովբնակելի տարածություն 4ատկացնողը ուրիշներ են ն ոչ

թե վաարվողը։

ճանդիսլող տեսակներից Անչետնողականության ճաճավխ

մեկն էլ

առանձին ենթակետերմիաաղն Էորժինկավե-վեախ

վորում նն

որ մի. նախադասության Մեջայնպես, գրանցմի մաք ջեր քնրականական նույն տարաբերությամբ Հե կապվումընդՀետ: Այսպիսիոճական սխալներ սվփովածեն ժեր ճայՀանուրի

կական օրենսգրքերում:

Աճա

միայն մեկ օրինակ.

Հալկական Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետության Գերագուլն սովետը որոշում Է.

Ժողովրդական դեպուտատների սովետների, ամբողջ ագրոարդլուճաթերական կոմպլեքսի, ճանրապետութլան մինիստրությունների ն գերատեսչությունների պետական կարնորագուլն խնդիրներից մեկը Ռամարել ամենուրեք հողային օրենսդրության ստեղծումը (ճիշտ է-- Պ. Պ.): 2. Հալկական ՍՍՀ Մինիստրների խորճրդին՝ մշակել ն իրականացնել միջոցամումներ ուղղված Ճողօգտագործման Բետագա բարելավմանք, հանրապետությունում ճողային օրենսդրության պաճանջների խստիվ կատարմանը (ճիշտ չէ)։ Ց. Ժողովրդական դեպուտատներիտեղական սովետներին ն նրանց գործադիր կոմիտեներին՝ բարելավել... (ճիշտ չէ) 4. Պարտավորեցնել Հայկական ՍՍՀ մինիստրություններին ու գե(ճիշտ է). իատեսչություններին 5. Հայկական ՍՍՀ դատախազությանը՝ ուժեղացնել ճսկողությունը ճանիապետության ճողալին օրենսդրության պաճանջների անշեղ կատարման նկատմամբ... (ճիշտ չէ): 1.

Այսոլնս անճիշտ են կառուցված նան Ճաջորդ6-րդ ն 2-րդ կետերը: (Տե՛ս «ՍովետականՀայաստան»,օրաթ. 13. 7. 84 թ., էջ 2): Ընդամենը 7 կետ, ն միայն երկուսն են (1-ինը ն 4-ը), է որ քնրականորեն կապված են նախադասության ռբոշում Հետ է իսկ պառշտավոճեցնել), րոգլալի (ոշոշում նամառել մյուսները անչեհտնողականությանպատճառովչեն կաւղակցված: Հենց նույն էջում զետեղված է ՀԽՍՀ Գերագույն խարճրդի մի ուրիշ որոշում՝ դարձյալ կազմված նույն անճկտնողականությամբ: տեսակն էլ այն է, Անչետնողականությանմի արտառոց ---ծ-.. սւտո-

-

դիմավորնախադասությունը կաղմվում է առանցքնթակայի: որ,

ԱՀամեկ օրինակ.

Քաղաքի սոցիալ-տնտեսական զարգացման, կուլտուրական շինարարության բնագավառում ձեռք բերված նվաճումների մասին մարդկանց տեղյակ Է պաճվում ոչ միալն աշխատանքալին կոլեկտիկներում, այլն՝ ըստ բնակության վայրի: Առանձնաճատուկ ուշադրություն նվիրելով սոցիալիստական Բամակեցության կանոնների խախտումների դեմ պայքարին, իրավակարգի պաշտպանության ամրապնդմանը, սեկտորի իրավական մարմինների ճետ բնակչության շրջանում իրականացնումէ իրավական պրոպագանդայիտարբեր ձներ: («Սով. Հայաստան»,օրաթ. 18. 7. 84 թ.)

Միմյանց ճետնից եթկու նախադասություն, ն ոչ մեկն էլ Փնքակա չունի (ընդգծված են ստորոգյալները), այդ ենթականնրի չկան ն նախորդ նտլխաղասություններում:Հւսյտնիչէ նան, Թեով է առանձեաճատուկ ուշադրություննվիոողը:

եհ այն դեպքերը, երբ առտհանողաէլ ավելի արտառոց է առանց կանությանպատճառով նախադասությունը կազմվում ն Աշա մեկ օրինակ. ատորոգյալի: ձնթակալի

Քննարկելով ճարբեցողութլունը ն ալկոճոլիզմը ճաղթաճարելու, ինքնաօղեթորումը արմատախիլ անելու միջոցառումների մասին ճարցը, ՍՍՀՄ Միճիստրներիխորճուրդը (.... պարտավորեցրելԷ վճռականորեն ուժեղացնել պայքարը ՔՄԲարբեցողության, ալկոճոլիզմի, ինքնաօղեթորման ն տնային պայմաններում ուրիշ թունդ ոգելից խմիչքների պատրաստման դեմ: Ալդ նպատակով. ակտիվացնել աշխատավորական կոլեկտիվների, իրավապաճպանսան մարմինների գործունեությունը ճարբեցողություն ն սզկոճոլիզմ ծնող պատճառների ու պայմանների վերացման ուղղությամբ. բարձրացնել ձեռնարկությունների, կազմակերպություններին ճԲիմճարկների պատասխանատվությունըբոլոր կոլեկտիվներում ճարբեցովեղության ամեն տեսակ փաստերի նկատմամբ րաբերմունքի ստեղծման ճամար. ջաղաքացիներին ն ՃԲատկապեսերիտասարդներին ավելի ակտիվորեն ներգրավել ճասարակական-քաղաթականկյանքի, գիտատեխնիկական ստեծագործության մեջ, խոր ճետաքրքրություն առաջացնել գե-

անճանդուրժողական

ղարվեստական ինքնագործունեցւթյան, սպորտի նկատմամբ.

արվեստի,

ֆիզկուլտուրայի

ն

օրենսդրությամբ նախատեսվածներգործության միջոցները ամենայն խստությամբ կիրառել այն անձանց նկատմամբ, ովքեր ոգելից խմիչքվալյրեներ են օգտագործում արտադրության մեջ ն ՃԲասարակական րում, ինչպես նան զբաղվում են ինքնաօղեթորումով ն ալկոհոլային խմիչքների սսլեկուլյացիայով:

զարվեետականարժեքի վրա. Ի դեւզ ասենք, ոի ժամանակավրեպություն է պատմական 4նչյունափոխությամբ առաջացած Հետին ձները տանել պատմական ալնպիսի ժամանակաշրջան, ծրբ դեո այդ երնույթը չկար: Այդպես է վարվումՍտ. Զորյանը որտեղ գրում է. «Վարազդատ» կիեպոսւմ, --

Իշխան

օթա,

Աղեքսանդր Մակեդոնացիննուլնպես զբաղվել

ռղիմպիական խաղերով ն դուլնը չէ խանգարել, թագավոր ն անգամ աշխարքակալ:

նա

որ

է

դառնա մեծ

է նոր փոխառությունները,արտաժամանակավրիպություն Հայլաությունները,դարձվածներնու ասույթները, ինչպես ն արճին ժամանակների միջավայրում գորաածալտակղանակները Հ. Խաչատրյաննիր Ճիշլալ վեպում գրում է. «ինչպե՞ս ծածելը: քռ է անունը», «ինչպե՞սեն կոչում քեզ, «դու քՍեզվատ ես նշանցմոտ այդքան ուժ ու կորով», «զաոզգում»,«որտեղի՞ց է մանալկառելի Հայնրի վրա», «լավէ ուշ, քան Եոբեք»ն այլն, ռրոնք ռուսաբանություններ են՝ Հայի մտածողությանը խորթ ձեհր, ճետնաբարն ժամանակավրիպութլյուն:

ՕՏԱՐԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

(88ք8տքո:յա)

Տ,.լ..ոդ

չի կարող տնտեսական, քաղաք:"կան, Ոչ ժի ն կարգի շփումներ չունենալ այլ ժոզովուրդայլ ժշակութային ների, «ետնաբար ն նրանցըլեզուների ճետ, եթե նա աշխարճից Հալ ժողովուրդըՃաղարամկարված, կղզիացած չի ապրում: յակներ ի վեր ապրում է ժողովուրդների մի այնպիսի լյառնաբանում, որի նմանը երնի աշխարչճիոչ մի անկյունում չկա: Մ ալն վերջին 2000 տարիների ընթացքում մեր լեզուն ունեցել է ճունարենի, | (Անդանի, անմիջականշփումներ պարսկերենի, ռուսերենի ն վրացերենի, լեզուների, րաբերենի, թուրանական ալլ լեզուների Հետ: Այդ շփումների ՀետնանքովՀայնրենը վերց-

ա-

թել է բառեր, պատճենել բաղադրություններ

ուններ: ազդեցությունները երկու | Աազվական

ուղիով

/1--480

են

գրական :|

լ /

դալիս՝

ան-

Փոխառություննան-

միչական կամ միջական |, եքե կատարողը ժողովուրդն ի ոությունները Հասարակ բառեր են, Հասարակեն ժողովրդականն

արտաճայտու-

ն

փոխաբնյոպինի մեր օրենան

քում

կատարված ժողովիդական փոխառություններ,

ինչպես՝

բատինկա,գազեթ, դուխովկա,զապոնկա,մաշին, նասկի, չեԵմոդան,չուլկի, պալտո, պադոշ, պոեզ, սապոգ, սկամեյկա,վաբԲատնիկ, վեդոոն այլն:

միջոցով կատարված փոխառությունները Գրականության չեն կոչվում են գրական: Այս ուղիով եկած ազդեցությունները սաճմանափակվում սոսկ բառային փոխառություններով: եղվի ճամար տարբեր են նան այս երկու ուղիներով կատարված փոխառությունների դերն արժեքը: եկող լեզվական ազդեցությունները ճանապարբճով Գրական մեծ ծավալում ստացան նոր ժամանակներում՝ ազդերի կաղու

մավորումից Ճետուլկապիտալիզմի զարգացման Ճետնանքովմի կոզմից իշխող ազգերի նացիոնալիզմն շովինիզմը ն մյուս կողմից փոքր ժողովուրդների ազգային ինքնագիտակցության արթնացումը պատճառ են դառնում, ռր փոքր ժողովուրդների ու

իշխող ժողովրդի լեզվական ազդեցումտավորականությունը թյունները Համարի քաղաքական ճնշման արտաճայտություն ն դեմ կանգնի լեզվական փոխառությունների: Սակայն սպնաք է

նկատել, որ մեծ, իշխող ժողովուրդների լեզուներն էլ կրում են այլ լեզուների ազդեցությունները: Առանձնապես մեր ժամանակներում, երբ ստեղծվել են մասսայականկապի էնֆորմոաւցիույի նոր, «զոր միջոցներ, ոչ մի ժողովուրդ, մեծ թե փորը, չի կարող չենթարկվել մշակութային, տեխնիկական, սոցիալական, չետեվաբար ն լեզվական ազդեցությունների Առավել ուժեղ աղդեցությունների են ենթակա փոքր ժողովուրդները: Մեծ ժողովուրդների մշակութային, գիտական ու տեխնիկական մակարդակին ճասնելու անճրաժեշտությունը,գիտության ու մշակույթի մեծ կյանքով շնչելու ն ապրելու առողջ ձգտումլ կենսական են պաճանջ դնում Ճատկապես փոքր ժողովուրդների առայջ՝ընդունելու անճրաժեշտտերմիններ,-կատարելուփոխառություններ, բարդությունների ու կապակցությունների պատճննումներ։ Սա լեզուների զարգացման բնականոն ընթացք է, ն այդ ընթացքի դեմ պայքարելն՝ անմտություն: (Սակայն,իբրն կանոն, լեզվաոչ կան ազդեցությունները տեղի են ունենում միշտ ըստ անն Հիաժեշտության գիտականորենկանխազծվածկանոնների ճամաձայն: Դա ունի իր պատճառները:նախ՝ ազգային մտավորականության մի մասը՝ սովորելով ոչ մայրենի լեզվով ն չին մանալով մայրենի լեզվի բառերը, արտաճայտամիջոցները ու

արտաճալտման եղանակները, մայրենի լեզվի կրբությունները ն կամ դրանք բավարար չճամաչափով գեղեցիկ ու պատշաճ րելով, գործածում է օտար լեզվի բառեր, դիմում օտար ձների արտաճալտահղանակների: Գտնվելովօտար լեզուներով կարդացած գրականությանազդեցության տակ, մտավորականության մի մասը յուրացնում է օտար բառեր ու արտաճալտման ձներ ն դրանք իր խոսքով աննկատ բերում մայրենի լեղու: նույն բանն են անում նան թարգմանիչներից շատերը, որոնք միշտ: Հէ, որ կարողանում են մայրենի լեզվի արտաճալտչամիջչոցների վերածել օտար խոսքը ն ճաճախւէլ օտարը ճամարելով ավելի գեղեցիկ կամ ճիշտ՝ դիմում են տառացի պատճենման: Պատճառներից մեկն էլ Հոգեբանական է: Ընդչանրապեսմարդկային է խորճողգերանություննամեն նորի ու օտարի մեջ տեսնում Հուրդ ու խորչճրդավորություն. Այսպես է ընդունում նա նոր սոարազը, կենցաղի ու առտնին գործածության իրերը: նրա աչՔին խորճրդավոր է նրնում այն ամենը, ինչ գալիս է ճեռվից, է ու տարաշխարճիկչշ1: Այդպես է վերաբերվում նա բաօտար ու մանավանդ նրանց, որոնց տերին արտաճայտանհղանակներին, բովանդակությունը ճատակ, որոշ չէ, ե կամ նոր են, արտասովոր: Ստարը ուժեղ է, ներգործուն: Ռուսերենի ոօնտօԱ-ը կամ ու

շատ թուրքերենի սիքտի"ո-ր ավելիուժեղ են ներՀՅՕԱՕՎԵ-ը, սրիգործում, քան դրանց Հայերեն Համարժեքները՝ ստոո-ր, կա-ն, կոբիո-ը: նթե դրանք բարձր մտավոր բնագավառիկամ

արտաճայտություն ենյ ճնչում են ավելի երանգներով, ե օտար բառ ու ձն դգորկախարդիչ գույներով Փածողը մայրենի լեղվին ոչ լավ տիրապետող իր ունկնդրի վրա թողնում է ապշեցուցիչ ոպավորություն: Հենց այս պատճառով էլ ոմանք ունկնդրի առաջ ավելի բարեկիրթ կամ զարգացած հրնալու, նրանց առաջ փայլելու նպատակով դիտմամբ օտար բառ, արտաճայտություն կամ լեզվամտածական կառույց են գործածում: Սակայն պետք է նկատենք, որ ճիշտ նպատանին գործածված օտար բառը, արտաճայտությունըկամ լեզվամտամշակույթի

բառ

ու

ու

Այսպես են նայում մարդիկ նան անձնանուններին: Թողած ճալկական անունները` շատերն են իրենց որդիներին կնքում օտար ն օտափակազմ անուններով, ինչպես՝ Ռուդոլֆ, Ֆելիքս, Ֆրիդրիխ, Ֆրունզե, Գերոնդի, Մլասնիկ, Մելս, Իլյիչ ն ալլն։ Բանն այսպես Է ոչ միայն մեր օրերում, այլն դժբախտաբար այդպես էր անցյալի ամբողջ պատմության ընթացքում:

ծական կառույցը խոսքի ճամար կարող է իսկապես զարդ դառնալ: Այսնկատել են դեռնս անցյալի մտածողները(Արիստոտել, կվինտիլիանոսն ուրիշներ), որոնք խոսքի գրավչության ճամար

թույլատրելի են ճամարել օտար բառեր ն: արտաճայտություններ գործածելը: Պր օտար բառը, ընդճանրապես օտար լեզվին դիմելը, կարող է խոսքը գեղագիտորեն ճարստացնելու միջոց դառնալ, ճայ իրականության մեջ այս մասին ուշագրավ դիտողություն է արել ՃՄ դարի մեծ փիլիսոփա Գրիգոր Տաթնացին: նա «Գիրք Հարցմանց» աշխատության մեջ դրել է. «Թէպէտ բաժանումն լեզուաց պատուճաս երնի, այլ պիտանի է: նախ՝ ի գեղեցկութիւն լեզուին, զի որպես գոյն գունով պայծաիարուհստ, լեզու զենոյնպէս լեզու ռանալ, նհ արուեստ առ ղեցկանայ ի խօսջն...»: եթե նկատի ունենանք միայն վերջին ճարյուրամյակը, որ զուգադիպում է մեր նոր գրական լեզվի զարգացման Ճարյուրամյա պատմությանը, ապա պետք է ասենք, որ ռուսերենը եղել է ուղեցույց արնելաճայ լեզվի զարգացման ճանապարտճին. ոչ միայն փոխառել ենք ճազարավոր բառեր, ոչ միայն նոր՝ արդիական նշանակություններ են ստացել Հայերեն բազմաթիվ բառեր կապակցություններ ռուսերենի օրինակով, ոչ միայն ստեղծվել կամ պատճենվել են գիտության, մշակույթի ու տեխնիկայի շատ տերմիններ, ստեղծվել բազմաթիվ Հաղպավումներ, այլն ռուսերենի օրինակով ժավալվել են Հայերենի լեւվաաբտաճայտման որոշ ճնարավորություններ: Բերենք միայն մեկ օրինակ: Մինչն մեր դարի սկիզբը աշխարճաբարում անորոշ դերբայնինքնուրույն` առանձին կամ կապակցությամբ, նախադասություն չէր կազմում: Այն ռուսերենի նմանությամբ գրական լեզվում սկսեց գործածվել երկու նոր գործառություններով: Նախ՝ գնղարվեստականխոսքում սկսեց գործաժվել սլատմողական, ճարցական ն ծթկընտրանքի նախադասություններում` իբրն մտքի աքտաճալտմաննոր միջոց (ճիշենք Վ. Տերյանի «Մոռանալ»,4. Հակոբյանի«Ապրե՞լ» ն Գ. Սնեակի«Ապքել» գործարարական խոսքի Այնուճետն՝ բանաստեղծությունները): ոճում գործափվում է սաճմանականության նշանակությամբ (ճատկապես արձանադգրությունների ), ոռբից ն որոշումներում ն ճրաման, պաճանջ, կոչ այլն («Ում որ ճարկն է. Մուժիկին առ

առ

ու

Դուրս գրել տալ մի զույգ կոշիկ»: Հասնել առաջավորներբին: ե որբոշել ածականները նրանցտեսակնեոը: ՊՓաճպանել լռություն.

ալլն)։ Անորոշ դերբայն սկսել է այժմ ճանգես գալ նոր կի« բառություններով։Այսպես, օրինակ, անցյալում այն իբրն վեբնագիր չէր գործածվում: ԳՓարույբ Սնակն ունի «Մեռնել», «ԱպԲել» ե «նրգել» վերնագրերով բանաստեղծություններ։ Այն չի նախադասություններում՝ պայմանի գործածվելերկրորդական Հետ, չաղկապի մի բան, որ ճիմա կարծես գործաժվելուՀաէ Հանդես բերում: ԳՓարույր Սնակն,օրինակ, վակնություններ գրում է. կ

Եթե գամվել՝ Փարոսի պես. Արճաքամվել՝ Հերոսի պես. Ու քրքրվել՝ Դրոշի պես. Եթե մեռնել՝ Բալց առալժմ ապրել է պետք: Եթե գլորվել՝ Ալն լուրի նման, Որ գերված երկրին Սեփականբախտիտեր Է Ռռչակում: Եթե մոլորվել՝ Ալն տուղտի ճման, Որ կանաչում Է ծառի փչակում...

Մասամբ ռուսերենի, մասամբ էլ եվրոպական այլ լեզուների ազդեցության «ետնանք պիտի Ճճամարելճայ գեղարվեստական գրականությանլեզվում ներքին խոսքի ճանղդեսդալու փաստը:նույն բանը պետք է ասենք նան մասնասման երնույթի մասին, ոիը որքանով էլ որ գովելի երնույթ չէ, այնուամենայնիվ ճիշտ գործածվելու դեպքում մյուս լեզվական միջոցների նման Հարստացնում է մեր արտաճայլտամիչոցները,դրանք դարձնում ավելի բազմազան:

Այս նշված ազդեցություններըերկու կողմերով «արսոաց-

մեր լեզուն ու խոսքը, մեր լեղուն Հարստանում է նոր գաղափարներով, ն բազմազան են դառեում խոսքի արտաճայ-

նում

են

տամիչոքները: Սակայն ալս գրական կողմի

զունէ

մուտք գործում

նան

թաքնված ձնով մեր լեբացասականը, ռրբ մեծ մասամբ Հետ

արդյունք է լեզվի նկատմամբ եղած կամայական վերաբերմունքի ն կամ ճետնողականլեզվական քաղաքականությանբա261

ցակայության: Այս դեպքում գրական լեզու նն թափանցում մակաբույծ բառեր, արտաճայտաձներ,շարաճյուսական կաղապարորոնք խարխլում են լեզվի կառուցվածքը, առանց նոր բան ններ, տալու լեզվին: Ատա այսպիսի ազդեցությունները պետք է դնաչճատվեն իբն ըն բացասական իրողություններ մերժվեն, որպեսզի չխաթարվի լեզվի զարգացման բնականոն ընթացքը, ինչպես այդ տեղի է ունեցել դրաբարիզարգացմաներկու տարբեր փուլերում` նախ ճունաբանությանն ապա՝ լատինաբանությանազդեցությամբ: Լեզվի բաղադրիչ տարրերից ճեշտությամբ օտար աղզդեցուբառակապակցությունների են ենթարկվում բառապաշարը, թյունները ն շարաճյուսական կտռուցվածքը, որոնք միմյանց ճետ

կապված են մինչն այն աստիճան, որ մեկ բառը կարող է կառույցի գոյությունը կամ չկոշարաճլուսական պայմանավորել յությունը լեզվում (այս մասին տե՛ս Գիրք առաջին, էջ 179): Տայոց գրական լեղվում «ճանդիպում նն ժամանակակից այնպիսի ռուսաբանություններ, որոնք ոչ միայն մեր լեզվին որեէ նոր բան չեն ավելացնում, այլն խաթարում են այս կամ

այն

Հայերենը մինչն չափով

անճասկանալիդարձնելու աստիՍտորք տալիս ենք այդպիսի ռուսաբանություններիառավել Հաճախականիրողությունները բացատրող օրինակներ: ւ. Ոմանք պատմական, դիցաբանականն. կրոնական Ճանբաճայտ անունները գործածում են ոչ քե Հայերենում դարավոր ավանդույթով ճաստատված, այլ ռուսերենի ձնով, ինչապես՝ ճան:|

Մաֆուսալը (փոխ. Մաթուսաղան-- Պ. Պ.) գրեթե ճասել Է երկարակեցության՝ դոկտոր Քրիստաֆորսոնիգծած սաճմանին՝ 1000 տարուն. ըստ Ավետարանի նա մահացել Է 989 տարեկան ճասակում: Իռսիֆը (փոխանակ Հովսեփը-- Պ. Պ.) ապրել է 110 տարի, Սարան (փոխ. Սառան--՛Պ. Պ.) 197, Աբրատամը՝275: («Գիտ. ն տեխնիկա»): Ապա ճույնպիսի հաջողությամբ Դավիթի ն Գոլիաֆի (փոխ. Գողիաթ-- Պ. Պ.) կռիվը կարելի Է ներկայացնել որպես մենամարտ, որտեղ փոքրիկ երկրալինը խարդախությամբճաղթեց հսկա եկվորին։ (Ավանգարդ)

Տարածվածռուսաբանություններիցէ Հայերենում իրենց պատկերայինբաղադրիչ կողմերը Ճճամարժեքբառային սերենում չունեցող դարձվածները բառացի թարգմանելը, որի պատճառովառաջանումեն անճասկանալի, երբեմն էլ անչեթեթ Բերենքմի քանի օրինակ. արտաճայտություններ: բ.

ու

ռու-

Ժողովրդականլուսավորության մինիստրի ն ծանդպրմականգրճն-՞Դ «շշ

դապետի թեթն ձեռքով ես առանց ներվաղին ցնցումների ն ամոթխած ինքնասիրությանճանդեսեկա Լոնդոնիլեռական միտինգում: (Գերցեն)

ՌուսերենիԸ

ոքօՀ8.:(ԿոՒՍՇԼքՃ էճքօմ01-0 որ նշանա26211ՅքԱՇԽ0ՐՕ ՈՕՀԵՕՑԱՒՒՅ)դարձվածը, կում է ճետնելով մեկին, նրա օրինակով, թարգմանված է թեթե ձեռքով անճեթեթ կապակցությամբ, որի պատճառով Ճայը չի ճասկանում գրվածի իմաստլո Լ16:44

Ոծրոօր

քյճհ

Մեզ ճարկավոր չեն իմաստուններ, որոնք կարող մենք ինքներս էլ բեղեր ունենք: (Գորկի)

են

շուռ

տալ,

ՌուսերենԽԵԼ ՇՅԽԻ Ը ՖոՅերը դարձվածը թարգմասվել է բառացի, որի ճետնանքով Ճճայլնայլ բան կճասկանա, քան այն, ինչ որ ռուսերենի դարձվածի իմաստն է՝ մենք էլ մարդ ենը, մենք էլ ենք բան ճասկանում: դ. ժամանակակից անձնանունների սեռչշկանը Հայերենում փոխարեն, որը պատկանելություն է ցույց տալիս, մանք նսխընտրում էին դնել անձնանվան ածականական ձեր, որլ: ռուսն» րենում սովորական երնույթ է։ Մի ժամանակ մեր մամովը ճեղեղվել էր «լենինյան խոսք, «լենինյան աշրատություններ»գ նույնիսկ «լենինյան շարժումներ» անճեքեք կաշլակցություններով որոնք պեւտք է որ ժամանակը դեն նետեր մեր խոսքից ու լեզվից: դ.

Մերժելի ռուսաբանություն է նախադասության |ւռուց-

վածքիմեխանիկական պատճենումը,

որի Ճճետնանքովարտա-

ճայտությունը Հայի ճամար դառնում է անճասկանչլի։ ԱՀա ժի երկու օրինակ. Բոլոր դեպքերում, ադրտնների թիվը շատ

նույնիսկ մեծ

«տարրական»: (Գիտութ.

է, ե

ալսօրվա դրությամբ, մեզ Տճայտնի որպեսզի նրանց կարողանանք կոչել

տեխնիկա»)

ճայի Ընդգծվածը

ճամար անճասկանալի է։ Պետք է լինի՝ ադրոնների թիվր այնքան մեծ է, որ դրանք անճնար է անվանել «տարրական»: վալՀարյուր ճիսուն տարի առաջ Գերմանիայում մի անտառոտ րում որդոտնածությունից ոչնչացան մինչն մեկ միլիոն ծառ: Դժբախտությունը չափազանց մեծ էր, որպեսզի անուշադիր թողնեին: (Վ. Լունկնիչ, Հետաքրքրաշարժկենսաբանություն) Ես բավականինճարուստ եմ, որպեսզի կատարեմ քո ամենաքա263

մարձակ ցանկությունը,-- շարունակեց թագավորը: (Ցա. Ի. Պերելման, Աշխուլծ մաթեմատիկա)

ԸնդգծվածՀատվածները պետք է թարգմանվեին՝ ղդժրախտություն ալնքան մեծ էր, որ անչճնար էր անուչշադիության Թողնել, ն ես այնքան Հարուստ եմ, որ կարող եմ կ:«տարել ջո ամենաճամարձակ ցանկությունը: ե. Ռուսաբանությանմի տեսակն էլ խնդրառության այլափոխումն է, երբ Հայերենիբային վերագրվում է նույն իմաստն աւնեցող բալի ռուսերեն խնդրառությունը, որ ճալերենի բային Հատուկ չէ: Բերենքմի երկու օրինակ. օզտվելբայը Դայերենում պաճանջում է բացառականով խնդիր, այնինչ նույն իմաստն ունեցողՈղ ԵՅՕՑ881ԵՇՎ բառը՝ գորժիականով խնդեր:Հայերենում ռուսերենի օրինակով գործիական Հոլովով խնդիր դնելը օգտվելբայի ժու ռուսաբանություն է, ինչպես՝ Թող օւրեմն, որ ես օգտվեմ նրա ճարստութլունով. Բեռացիթ գործերից, Բանձնելով ինձ Բարստաճարությամբու կեղեքումով դիզված --

Բարստությունը: (Շիրվանզադե)

Բաղց գլուղատնտեսության ճիմքն արեգակի ճառագայթներն են, որոնցով մարդկությունն առալժմ օգտվում Է տարերալնորեն: |

ե

(«Ավանգարդ»)`

Այսպես, ճարմոնիայով ե ռիթմով օգտվում են միալն ավլետիկամ կիթառիստիկան։ (ԹարգմանությունԱրիստոտելի«Պոետիկայից»)

Քանը միալն այն չէ, որ օգտվելբայի այսպիսի խնդրառությունը սխալ է, այլն այն, որ այդ սխալը փոխում է ճալերենի ճիշտ արտաճայտանղանակը: Օրինակ. Երնի շատ մարդ Մավաքվի, քանի որ Ուոլդրոնն օգտվում է մեջ ժողովրդականութլամբ,չնայած մաքուր շառլատանիմեկն Է: (Ա. Կոնան Դոլլ, Կորուսլալ աշխարո)| ասում է՝ օգտվելճեղինակությամբ, ժողովոդաայլն, ապա ճալի ճամպր անթույլատրելիէ' Հայք կանությամբ է է պետք ասի՝ հեղինակությունունի, ժողովոդականություն ն վայելում այլն, Հնարավորէ նան, որ օգտվելբայի խնգրառությունը ճիշտ է վերածված Ճայերենի, ն այնուամենայնիվ դարձյալ սխալ լինի ԱՀա մի օրինակ.

եթե

ռուսն

ն

Հնագուլն ժամանակներում տրագիկները Էպիկներին Քհավասաթ ազատությունից էին օգտվում այդ բնագավառում:

«Գոհտիկալի» Արիստոտելի

թարգմանիչը

տառացիորեն

ճիչ» է թարգժանել՝ օգտվել բայի մոտ դնելով բացսռականով խնդիր, սակայն թարգմանությունը սխալ է, քանի որ Ճայերեն չէ: Հայերենայն կլիներ՝ ազատ էին (ազատություն ունեին)այդ ճաբնագավառում: ռուսերենի ՈՕՂԵՅՕՑՅՂԵՇՋ Հետնաբար բայը Հէ միայն.նրանով կազմված ռուսերենի շաերենի օգտվել-ր

բաճյուսական կառույցներիցմեկին էլ «ամասպլատասխանում են ունենալ, բայերի վերը բերված կառույցները: լինել ճայներենի Այժմ բերենք այլ բայերով օրինակներ, որոնց ճետ դրված են Հայերենին խորթ ձնեեծրով խնդիրներ: ջեռուցման սեզոնի 90 կոպեկ արժեջը բազմապատկվումէ 48 մետրի վրա (փոխ. մետրով): («Երեկ. Երնան») Այլնուճետն մեկ անձին Բասանելիք ջրի ծախսի արժեքը բազմապատկվում է լուրաքանչյուր ընտանիքի անձերի թվին ն Բամապատասխան գումարը նշվում գրքույկներում: (Նուլն տեղում) Սպիտակ արագիլը, կարմիր ոտները Բորիզոնական դիրքով ուղիղ մեկնաձ, լալն թեջերով թափարարում էր, շտապելով. դեպի Արաքսի մորուտները: (Րաֆֆի) Ծաղիկները կարծես սֆոված լինեին գուլնզգուլմ գոճարներավ: (Բաֆֆի) ա.

քառ.

եթե Րաֆֆուց բերված առաջին օրինակում Ճեշտ է կատաԲել ուղղումը դարձնելով Հայերեն՝թեեոըթափաճարբում էո, ասլա երկրորդ նախադասությունըանչասկանալի է՝ ծաղիկները

սփովածէին գույնզգույն գորաբնեբինմա՞ն, 22 ծաղիկների վբա սփովածէին գույնզգույնգոճարնեոր, երկուսն էլ Հնարավոր է, Վերջին Հնարավոր դեպքին նման է որոշ բայերի կրավորական ձների շարաճլուսականնոր կառույցը, որ դարձյալ ռուսե-

բենի պատճենում է, ինչպես՝

Ինքնաթիռի թնը շրջաճոսվում է օդով. օդային պտտափողմըպոկելով թնից, նրան Բրում Է վեր ու վար: («Գիտութ. ն տեխնիկա»)

նրան ՀամապատասխանՀայերեն կառույցը կլինի՝ օդը նոէ թեիշուրջը (փոխ. ռուս. թնը շրջաճոսվումէ...): խնդրառական կարգի սխալները, որ ռուսերենի պատճենման Հետնանք են, բավական շատ են, ն դրանց բոլորին անգրադառնալըմեր նպատակիցդուրս է: Սակայնկա օտարաբան խնգրառությանմի տեսակ, որը ծավալում է ստանում ն սպառնամ խաքարել Հայերենի պարզ շարաճլուսական մի -կՓոուցվաժջ, որի պատճառով էլ դրան չանդրադառնալ չենք կարող: Այս կառուցվածքը կապված է իբօն, ոբպես մասամբ նան ինչսում

265:

պեսկապերի խնդրառության «ես,

օրբոնքՀայերենում գրաբայի առնում են ճայցական ճոլովով խընժամանակներից այսօր դիր լրացում։ ենթարկվելով ռուսերենի խնդրառության կանոնի պաճանջին՝ արդեն շատերն են խնդիրը ճամաձայնեցնում ոչ թե կապի, այլ նախադասության այլ անդամի ճոլովառության պաճանջին՝ միայն քե այդ ճամաճունչ լինի ռուսերենի խնդրառությանը:Աճա մի երկու օրինակներ. առ

Զինական Ժողովրդական Հանրապետության`որպես ՄԱԿ-ի անվըտանգության խորհրդի մշտական անդամի վրա լուր. պատասխանատվություն Է ընկած... («Սովետ, Հալաստան»,օրաթ. 27. 5. 1977, Էջ 2)

Այստեղ անդամիվոա պետք է կապվեր ոբպեսկապի Հետ, այնինչ ճամաձայնեցվել է ճանբապետության բառաձնի նտ, որով ն խաքարվել է Հայերենի շարաճյուսական կառույցը, այդ այն պատճառով, որ ռուսերենի բառացի թարգմանությունն է. ՒՔ ԽՀ: էճ Ճայյմոշւօհ ԷԼքօղւօի քշշուծնտատը,

ՈՕՇԸՂՕ8է04

ԿՂՇՒՏ Շ0Օ8618 ԵՇյօոճոքօօւ ՕՕՒԻԼ ճշտու ՇՀՇքճլոտ 0օ1ՔՇՂՀԼՔԲՒԱԼՕՇՂԵ.

ետք

Համապատասխան ձայերեն Ռուսերենի

թարգմանությունը

է լիներ՝

Չինականժողովրդականչանրապետության վրա լուրջ պաէ տասխանատվություն ընկած որպես ՄԱԿ-իանվտանդության Խորչճրդիմշտական անդամ ն կամ՝ որպես ՄԱԿ-ի անվտանդուՀանթյան խորճրդի մշտական անդամ Չինական ժողովրդական է ընկած: րապետության վրա՞լուրջ պատասխանատվություն Այսպիսի ռուսարան խնդրառությունների առաջին օրինակնծրի ճանդիպում հնք անցյալ դարի երկրորդ կեսերի գեղարվես-

տական ստեղծադործություններում: Աշտա մի օրինակ Րաֆֆու

ճ«Սամվելից».

՛

Է

Ջեզնից, ոբպես ազնվատոհմ կանաճցից, ավելի իրավունք ունենք

պաճանջել

ալդ...

Րաֆֆու ժամանակներիցմինչն այժմ ալս արտաճայտաձնն այնքան է գործածվել, որ ոմանց թվում է, թե 4ճենցՀայերենն «Բեմական այս է. Աճա մի երկու օբինակներՀ. Հովչաննիսլանի բոսջի պոնտիկան»(1973) գրջիցՀեղինակը փորձում Է բացատրել թատերալինխոսքի, որպես ինքնուրույն գեղարվեստականհամակարգի,բնույթը:

Բեմական գործողությունն սկսվում Է տեքստի, որպես նյութի, դիմադրության ճաղթաճարումով: մեզ ակամա մոտեցնում է դերասանական մտածողության մեջ խոսքի, որպես «տիրապետող ուժի» (Հեգել), գաղափարին: ալս Է մենախոսության, որպես դրամատիկական տրամաբանությունը:

գործողությա

.

Աշտամի

օրինակ էլ բացառականՃոլովով.

Սովետական գիտնականների ունիկալ փորձերը ցուլց տվեցին, որ ազդանշանկենդանի բջիջները օգտվում են ուլտրամանիշակագույմզՂ ներից, որպես ներգործման միջոցներից: («Սով. Հայաստան»օրաթ. 4. 11. 1972 թ. ղ. Ռուսաբանությունէ անորոշ դնրբայով ների պատճենումը, ինչպես, օրինավկ՝

կառույց-

որոշ

եմ ասում,-Գետինը մտնեմ, թե սուտ բացականչեց ծերուկ Թաթլսը: Մի նալեցե՛ք։ Գժվել կարելի է: (Հերբ. Ջ. Ուելս, Անտառիգանձը) Զէ՛ որ չարությունից ուղղակի կարելի է խեղդվել: (Ալ. Դյումա, Սն կակաչ) --

--

Հայնրեն ընդգծված արտատայտություններըկլինեն՝ մաշդ կգժվի, գժվելու բան է, քիչ է մնում, թե մաոդ գժվի (մաոդքիչ է մնում գժվի). մաոդ կխեղդվի,քիչ է մնում խեղդվին այլն: Աստված իմ, աստված իմ: Գուցե ձեզ էլի ինչ-որ բա՛ն Է ճար(Ալ. Դյումա, ն. տ.)

--

կավոր ասել: ես

Այս էլ պետք է Հասկանալ՝ գուցե էլի

ասել:

ինչ-որբանուզում

Դժվար է գերագնաճատելՆերսես Շնորճալու դերը ճայ բանաս-

տեղծական արվեստի զարգացման գործում:

(«Սովետ. Հայաստան»օրաթ.)

Այս էլ Հայերեն պետք է ասվեր՝ մեծ է Նեբսես Շնորհալու դեբը..., որ ն Հասկանալի է Հային ն գեղեցիկ, ն Հարմար: նույն ձնով ասում են՝ Ջեզ կառելի՞է ուտել, իբրն թե՝ թույլատրվո՞ւմ է, որ ուտեք(Թո՞ւյլեն տալիս՝ուտեք): է. Ռուսաբանություններիմի մասն էլ դերանունների. գործածության մեջ է

մի Բերենք

երկու օրինակ.

Կապույտշրջանակից աստիճանաբար լալնանալով, իջնում

սաձն

կամարը ն,

Մասնելով կիսաոլորտին, կտրվում է

ու

Է թաչ-

կախվում

ձեր գլխին՝ կատարլալ շրջանագծի ձնով (ուզում Է ասել` կախվում է մարդու գլխի-- Պ. Պ.)։ (Գրակ. թերթ.) Ըստ երնույթին, նման ն արտաքինից ստուլգ սաճմանափակումների թիվը սաբմաններ չունի, ն որքան մենք նրանց (ավելորդ է-- Պ. Պ.) ենք ուսումնասիրում, դրանք ալնքան ֆիզիկական ավելի խոր շատ («Գիտ. ն տեխնիկա») բովանդակություն են դրսնորում:

տարածում Վերջերս

(ովի (իո)

է գտել

ինքը դերանվան սեռական Ճո-

ճիշտ գործածությունը դարձյալ ռուսերենի նմանողությամբ: Բերենք մի օրինակ. Ս. խանզադյանի(նրեք տարի օր» ոսզմաճակատային օրադրության առաջաբանում Մ. Դուդինըգրել է. «Հայ գրող Սերո Խանզադյանըունի ե՛ արտասովոր տաղանդ, է՛ կյանքի Հարուստ փորձ՝ նա իո ժողովըդչի իսկական զավակն է, մեր չՀայրենիջի ժողովուրդների լենինյան եղբայրության ճավատարիմ մարտիկը» եվ Դուդինի գրածը Թարգմանվել է միանգամայն ճիշտ: Դուդինը պետք է որ իբ ժողովուրդասեր, քանի որ ո՛չ ինքն է Հայ, ո՛չ էլ Խանզադյանն է Բայց աճա երբ Հայն է ճալի մասին այդպես արտաՃճայտվում, ամենկին էլ թուլատրելի չէ: Այսպես, ճայ գրողթ Պարույր Սնակի մասին գրում է, թե «նա սիրում էր իր ճայՐենիքըոչ միայն որդու, այլե տիրոջ նման» (Սովետ. Հայասաան, օրաթ.), ն Հայ դիտնականը Ե. Տեր-Մինասյանիմասին գրում է. «Հայագնտն առճասարակխորագիտակէր իո"ժողովոդի պատմական զարգացման առանցքային «արցերին... (Գրակ. ոչ

ռուս:

Թերթ):

Հաճախականության ւսռումավ ամենատարածված են կազմում կապերն իրենց պարագայական ն բանությունները խնդրային ճարաբերություննհրում գործառվելիս: Աճա մի քանի ը.

ոուսա-

Քրինակ.

՛ինչ

եղանապատաճքեց կատարվում եղաճակի ճետ (փոխ. Պ.)։ («Սսվ. Հայաստան», օրաթերթ) Բայց ավաղ, ի՛նչ կատարվեց այդ դժբախտ Բոքստելի ճետ (փոխ. (Ալ. Դլումա, Սե կակաչ) ի՞նչ պատաճքեցալդ դժբախտ Բոքստելին: ճետ անում է Ժամանակը իսկական բանաստեվծի, արվեստագետի ալն, ինչ անում է լավ նկարի, գորգի կամ գինու Բետ. պարզապես գիճն Է ավելացնում: (Փր. թերթ) Սա ճալերեն չէ: Միայն վերջին նախադասության օգնությամբ կարելի Է կռաճել, որ ճեղինակն ուզում է ասել` ժամանակը բարձրացնում Է իսկական բանաստեղծի ն արվեստագետի արժեքը, ճիշտ այնպես, ինչպես բարձրացնում է լավ նկարի, գորգի կամ գինու արժեքը: ԵՎ դա նրա մոտ ստացվում Է գրեթե ինչպես քան Բիանալի առո-

Ի՞նչ

կին--

Պ.

Է

Գաչշությում ունեցող մարդու

մոտ (ուզում է ասել` նճա արտասանում է Բիաճազիառոգանություն ունեցող մարդու նման): («Սով. Հայաստան»,օրաթ.) Հնարավոր դարձավ փորձարաբական ձնով ժառանգակաղ փոփոխություններ (մոլտացիանր) ստանալ տարբեր օրգանիզմների մոտ, աոխանակ՝ փոփոխություններառաջ բերել տարբեր օրգանիզմներում: («Սով. Հայաստան»,օրաթերթ)

գրվում է՝ Ե՞եկոնեբըհիվանդիմոտ Նույն ձնով ասվում նկատվումէ չերմաստիճանի բաոձոացում(փոխ. հիվանդիջերմէ Մոսկվայիտակ աստինանըբարձրանումէ), Հանգստանում մոտ, մոտերքում, Ապոումեն մեբձակայքում), (փոլ.. Մոսկվայի մեո փողոցիվբա (փոխ. մեո փողսցում)ն այլն: ու

Փետրվարի17-ի լուլս 18-ի գիշերը օդի սառը զանգվածների ճերխուժմաճ կապակցությամբ (փոխ. ներխուժելու Բետնանքով կամ պատճառով-- Պ, Պ.) ջերմաստիճանը լեռնային շրջաններում իջել Էր 22 աստիճանի: տեղումների պատճառն ալն է, որ Փոքր Ներկա ձյան առատ Ասիայի շրջանում ակտիվացել Է ցիկլային գործունեությունը, որի կապակցությամբ (փոխ. ճետնանքով-- Պ. Պ.) Հալաստանիտերիտորիա են թափանցել տաք ու խոնավ օդի զանգվածները... «Սով. Հալաստան,օրաթերթ)

Այս կարդի ռուսաբանություններին Են ճարում ւական

որոշ

պարագա-

կապակցություններ, ինչպես, օրինակ.

պատեղից ջուրը գոլորշիանում Է դեպի մթնոլորտ՝ ամպի ձեով: ԱՍձրեի ե ձլան տեսքով այլն նորից թափվում Է երկրի մակերեսին: Բալց ամբողջովին չի վերադառնում: Նրա անցնում Է տիեզերականտարածություն:

որոշ

մասը Գալտրշու ձեռվ

(Մամով)

Ընդգծվածկապակցությունները ճիշտ Հայերեն թարգմանվելու դեպքում կունինային Հետենլալտեսքը՝ ամպ դարձած, գոլոոշի դարձած, անձոն ե ձյուն դարձած (ամ իբոն ամպ, իբոե անձոն

ն

ձյուն, իբոն գոլոոշի:

2 Ռուսաբանությունների մի մասի պատճառն էլ այն է, որ է անտեսվում ռուսերեն բառի բազմիմաստությունը: Այսպես,

ն օրինակ, ռուսերեն քՅՇ6ՕՎԵՆ բառը միալն բանվոր բանվոջականչի նշանակում: Անտեսելով ք26ՕՎԵրբառի ալլ իմաստները, ամեն դեպքում ալդ բառի փոխարեն դնում են բանվո-

իմաստը: 0րինակ՝ բական Մետաղըտիգելում

արագ

քավում է ե իսկույն մատուցվում սաջ209

քի բանվորականգլդոններին (փոխ. բանող գլդոն-- Պ. Պ.): (Գիտ. ն տեխնիկա) Հայաստանի ն Անդրկովկասի Բնձիչ դանակները օբսիդաքարե ն կալծքարե պրիզմավոր դանակաձն շեղբեր են, որոնց բառվորակաճ եզրերը հարթեցված են (փոխ. բանող եզրեր): (Խ. տ)

Վերչերս մեր խանութներում ամենուրեք փակցված էին

ազդագրեր, որոնցով ազդարարվում էր, որ «բանվորականճրսկողությունըչ խանութում իրականացնում նեն այսինչ-այսին: ռրեփոխանակ աշխատանքային վաճառողները, ճսկողություն ձնով լու: նույն Ճճքել ոքուքօղել կապակցությունը էշանութնեբում դառնում է բնության նվերներ(փոլ. բնության պաոգն),

ՕՇԴՅՂԵԸ5

ՈՕՅՅՈՔ

մնացել(փոխ. անցյալԵն դառձել),տ6ՇԸ բառի դիմաց,որ ռուսերենում է՛ անէ, է՛ անտառանյութ, Ճայնրենում ոմանք գործածում են կառլակցությունը՝ Եետնում

են

տառ

անտառ՝ճասկանալու ճամար կտրտված դգերաններն

ու

փայ-

ռուսերենում ճաց է նշանակում, ն՛ Ճճայլերենումոմանք գործածում են նան ճացաՃացամթերք, մթերք իմաստով, որ չունի արնելաճայերենը։ Ռուսերենի բա-

տերը, ՃՈՇԾ բառը,

որ

ն

ռացի պատճենման արդյունք են նան այնպիսի արտաճայտություններ, ինչպիսիք են՝ անունդ ինչպես է, գլխաոկըհագավ,

գոբծողությանմեջ մտնել, զեկուցումովճանդես գալ, կանացի վարսավիրանոց, իբենից նեբկայացնումէ, «այստեղ պառկած է նաբստություն»(Սով. Հայաստան,օրաթ։), պարտվեցին թիգլխաոկը»ն այլն: մին, «ծանո է Հիպոկրատի ժ. Տարածում գտած ռուստբանություննեիից է: ռուսերենի օրինակով ճոգնակի ձեր գործածությունը, երբ չայներենի պաճանջով պետք է եղակի գործածել: 0րինավ՝

Սեւիդ Ալիճ առողջ Է, չի դնում ակնոցներ .ն (Գիտ. ն տեխնիկա)

Հունի:

դրա

պաճանջն անգամ

են նույն ձնով՝ խանութում վանաովում մեխեր,ջաբեր, ն թեյնիկներ այլն: ժա. Ռուսաբանություն է մեկի անունը ճարցնելու ճետնյալ Ձեզ»ինչկաղասարները՝ ինչպե՞ս կոչելԶեզ, ինչպեսմեծարել որին իվենս պես ն անունը տալու Հեւտնյալ կաղապարները՝«...

էին կոչում...» (Հ. Ուելս Հ«Անտադիգանձը»), «իսկ քույոեոր կոչվումեն Դիանան Մեբի Ռիվեոսնեո» (6..Բրոնո:ն, Զեյն եյր) ն

այլես

ժբ. 0տտարաբանությունէ (ֆրանսաբանություն) անորոշ գերբայի գործիական ճոլովով այն կաւլակցությունը, որն ունի ուղղական ճոլովով դրված քերականականենթակա, ինչպեւ՝ Օրը կիրակի լինելով, փողոցը սովորականից ավելի կենդանություն (Նար-Դոս) ցրը տոն լինելով` դպրանոցի վարժապետականխումբը նս ալդտեղ (Մուրացան) Էր: Պարսից արքունիքը յուր կրթության բոլոր ուժը սպառելով միայն տղաների դաստիարակության վրա, աղջիկները մնում էին Բամարլա թե անկիրթ: (Րաֆֆի) էր ստացել:

է դիմել, հանդես ժգ. Ռուսաբանություն գալ

վելադրական զործածությունը, ինչպես՝

բոյեչ:,.

Դահլիճում ճավաքվածներին, մրցույթի մասնակիցներին Կ դափճեկիրներին ողջույնի ջերմ խոսքով դիմեց (փոխ. ջերմ խոսք ասաց կամ՝ ջերմորեն ողջունեց-- Պ. Պ.) Հալկական ՍՍՀ կուլտուրայի մինիստր

Առաքելյանը: (Մամուից) Հայկական ՍՍՀ 1985 թվականի պետական բյուջեի նախագծի մասին ն Հայկական ՍՍՀ 1988 թվականի պետական բյուջեի կատարման մասիճ զեկուցումով Բանդես եկավ (փոխ. զեկուցեց-- Պ. Պ.) Հայկական ՍՍՀ ֆինանսներիմինիստր, դեպուտատ Ջ. Ջանոլանը: («Սով. Հայաստան»,օրաթ.)

Գ.

Մեկ մեկ չքննելով բոլոր կարգի անճչարկի օւոարաբաԽությունները, ասենք, որ օտար կաղապարները, օտար շարաառ

Ճյուսական կառույցները, իբրե նոր, թարմ ձներ, անմիջապես ուշադրություն են գրավում նե իրենց արտասովորությամբՀաՏախ են ճրապուրում ճատկապես մայրենի լեզվի նրբություններին չտիրապետողմարդկանց: Մերարած ղիտողությունները վերաբերում են մեր լեզվում տեղ գտաժ, չճայերենին ոչնչով չօզնող ն՝ ռուսերենին էլ ոչինչ չտվող ռուսաբանությունների մի մասին միայն. Դրանք մեր լեզվում ավելի շատ են ն Հաստաատում են այն միտքը, որ արդի գրական ճայերենը, իբրն զարգացող լեզու, դեռ շատ բան ունի շտկելու ն կատարելագոր-

ծելու. Միանգամայնիրավացի էր Դ. Դեմիրճյանը, որ մի քանի մ:ասնամյակ առաջ գրում էր. «Հայերենըճին լեզու է ն Հարուստ լեզու-- պետք է լավ սովորել: նա անվերջ զարգանում պետք է ճետնել ընթացքին ն ուղեկցել: նտ ստեղծագործվում է-. պետք է մասնակցել: 0տար լեզուներից օդտվել չր Ւշանակում ճայնհրենը թուլացնել, ալլ ուժեղացնել»:

է--

լ

ՈԺԻ ԱՆՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆՈՒԹՅՈՒ

Ոճականախալների մի նություննէ, որը ճետնանք

տեսակն էլ անճամապատասխաէ

ոչ

Ճճամապատասխան բառերի,

Քերականական ձեերի նե արտտճայլտամիջոցների ընտրության ն ունի մի շարք արտաճալտություններ: ոճն անչամապատասխանէ լինում, երբ Ընդչանրապես դռրծածված բառերը, լեզվական միջոցները, ոճական Ճնարանքները ճամապատասխանչեն լինում կա՛մ ունկնդրին (փոքրերի Ճճեւռ մի ձնով ենք խոսում, մեծերի Ճետ՝ մի ձնով, ճավաայլ սարի ճետ մի ձնով, մասնագետի Ճետ՝ մի կերպ, ոչ մասնագետի ճետ՝ մի այլ կերպ ե այլն), կա՛մ խոսողին գրողին (փոքրին պատշաճում է մի ձնով արտաճայտվել, մեժին՝ մի ռոլլ ձնով, ճրամայողըմի ձնով է արտաճայտվում, խնդրողը մի ուրիշ ձնով ն այլն), կա՛մ պատին, տեղին, ճանգամանքներին ն կա՛մ խոսքի նյութին ("անդիսավոր պաճերին մի կերպ ենք արտաճայտվում,տխրության առիթով խոսելիս՝ մի տեսակ, իսկ ուրախության սեղանի շուրջը՝ միանդամայնայլ են արտաճայտման միջոցներն Խոսքի ընդճանուր Ճլուսվածեղանակները): ու քում բառային, քերականական ոճական ոչ մի միջոց իր Դրանք պետք է այնպես դոյությունը չպետք է զգացնել տա: Ճլուսված լինեն, որ դառնան մի ամբողջություն, կազմեն ներդաշնակություն ն միմյանց ընդդեմ չլինեն: կարող է լինել լեզվական Անձչամապատասխանությունը նյութի, նրա գործածության տեսնիկայի ն բովանդակության (եջ: մեջ Հնարավոր անճամապաԲողնելովբովանդակության տասխանությունների մի քանի ճարցերի քննությունը վերչին արվեստգլուխը), Համագլաին (տե՛ս էՐիստիկա-բանավեճի ավի անդրադառնանքլեզվական նյուքի անչամապատասու

ու

թանությանը:

Նախորդ գլուխներում մեր ասածներից Ճճետնում է, որ բա-ն քերականական կարգերը երկփեղկված են թե՛ տարաոն որում ըստ ժամանակյա ն թե՛ Համաժամանակյաառումներով, Հնարանությունները, նորաբանությունները ն ճայերենի բոլոր ժամանակներին ճատուկ Համագործածական լեզվական միջոցհերը խոսքի Համար տարբեր արժեքներ են ներկայացնում: Տարբեր արժեքներ ունեն նան բարբառային, ժողովրդական ն դգրա.-Փ

Լ»շ սլօրաներին 4Հ«ւոուկ լեզվական միչոցները։ Սրանցիցլուբաքանչյուրը խոսք է բերում իր միջավայրի ու ոլորտի Ճամաոճր՝ ցածր, միջին ն բարձր: պատասխան ունի տարբեր ոճերի լեզվամիչոցներից օդգտովեԳոյություն լու երկու եղանակ: Առաջիննայն է, երբ խոսքի նլութի ու նպաաակի թելագրությամբ ընտրվում են միայն ցածր, միայն միչին կամ միայն բարձր ոճերի իրողությունները: Այլապես,օրիհակ, 0. Չարենցն իր «Տաղարանն»ստեղծելիս դիմել է ժողոբանին, ժողովրդական քերականական միվրրդական բառ լօցներին, ինչալես՝ ու

իմի Կուզեմ

ըլիմ մինչն էգուց, փչե զուռնեն-- Ճճարբած մարդու ընկեր ըլիմ-- ու բաց ըլիմ մինչն էգուց: Ֆալտոն նստած՝ անցնեմ քուչով, պատուճանից վրես նայես՝ Էշխդ անքուն սիրտս ընկնի-- ու լաց ըլիմ մինչն էգուց: Խելքս քամուն, ճովին տված՝ Էրթամ ընկնեմ դուքան ու բաղ՝ Բնկերներիսուփրին գինի ու Բա՛ց ըլիմ մինչն էգուց: Երթամ ուրիշ գոզալների գիրկը դնեմ գլուխս տաք՝ Քո էդ անուշ, ազիզ տեսքով ըլեմ մինչն էգուց: Ամեն

արբած

Այստեղոչ միայն բանաստեղծական արտաքին կառուցվածջն է ճասարակ,ոչ միալն բանաստեղծական պատկերներն նն ճասարակ,այլն ընտրած բառերը ն արտաճայտությունները՝ փչել, զոտնա,ըլել, էգուց, բաց րլել (իր մտորումներն ամբողչովին արտաճայտել), ֆայտոնչ քուչա, վրես, էշխ, լաց ըլիւ

խելքը քամուն, ճովին տալ, դուքան, բաղ, սուփոբա,եոբթալ, էդ, ազիզ, այլն քերականական ձներ՝ փչե, կուզեմ գոզալ, (ուզում եմ), զուտնեն,լաց ըլիմ, ճաբբածըլիմ, այլն կապակցությունները փչե զոտնեն, էշխդ սիոտս ընկնի, ընկնեմ դուքան ու բաղ, սուփոինգինի ճաց ըլիմ, գիոկր դնեմ զլուխս, ու

այլն անուշ,ազիզտեսքով,

կապակցությանմիջոցներն

ու

հղա-

նակները՝ կուզեմ ճիմի փչն զուռնեն (զուգադասություն),կուզեմ ճիմի փչե զուռնեն-- ճարռբածըլիմ մինչն էգուց (շաբաճարական կապ) ն այլն: Քոլոր այս միջոցները կազմում են ընդճանուր ֆոնը, որի ճետ գրական բառերը՝ճաբբած, մինչե, ամեն, մարդու, նստած, անցնեմ, անքուն, սիբտս, խելքս, ընկԵբնե՞ի,գինի, ճաց, ուրիշ, գիրկ, դնեմ, տաք, քոռ, տեսքով ն ոչ վերամբարձ), այնպես են Հյուսված (ճամագործածական ժողովրդականին, որ ոճական անճամատեղելիությունչի ճաջանոսի: ա-

Թ-369

խոսքի ժողովրդական այլ

միջոցներով են գրված ՉԶարենջին ստեղժադգործություններ (լավ օրինակ է «Մաճկալ ՄՍաբոյր

), սակայն սլատմությունը»

երբ նրա նյույը բարձր գեղարվեստական խնդիրներ են, նա ղիմում է լեզվաոճական միանդամայն այլ միջոցների ընտրությանլ: Հիշյալ սւտեղծժաղործություններից, օրինակ, միանգամայն տարբեր է «Ամրոխները: խելագարված» պոեմի լեզվական ատաղձը: Բարձր ոճին Հատուկ լեզվառճական միջոցներ են դործադրված Ա. իսաճակյանի պոնմում, Վ. Տնրյանի ալոնղիայում: Մաճարի» «Աբու-խալա Տարբեր ոճերից օգտվելու երկրորդ եղանակն այն երը ստեղծագործության մեջ ոճերը բարեխառնվում են: Այսպես է անում Հ. Թումանյանն իր շատ ստեղծագործություններում։ Օրինակի ճամար վերցնենք «Թմկաբերդիառումը» պոնհմիառաջին քառատողը. Հե՛լ, պարոններ, ականջ արեք Թափառականաշուղին, Սիրո՛ւն տիկնայք, ջաճե՞լ տղերք, Լա՛վ ուշք դրեք իմ խաղին:

Այստեղ տիկնայք բառն իր ձնով պատկանում է բայր ոճին. այն ունի կանայք ժողովրդական ն տիկիններդրական զուդղաճեռձները, որոնք թվում է թե ավելի ճարմար կլինելն ջանել, աշուղ, տղերք,ուշք դնել, խաղ, ականջանել Հասարակ բառերի միչավայրին: ՍակայնԹումանյանը նպատակ չուներ իր խոսքը ցած իջեցնել գրական լեզվի մակարդակից, ընդճակառակն, բարձր ոճի բառերն ու արտաճայտություններըբարեխառնելով ճասարակ ոճի բառերին ու բառաձներին, նա ժողոՎրրդական բառն ու բանը, ժողովրդական բառերն ու արտաՀայտաձներըբարձրացնում է գրականի մակարդակին՝իր խոսքն ավելի մտնրմիկ, Հարազատ ու սրտամոտ, ճյութել ու կենդանի վարպետությունն այս տեսաճամար:Թումանյանի դարձնելու նա է է. բարեխսառնումնանում այդ կետիցանդերազանցիլի ճամոաԱՀա այսպես Ճիշլալ պոնմում միանգամայն աննկատ. գործածականբառերին միախառնվածեն մի կողմից Հասարակ

ղոկել, տուր չտալ, կնիկ, ղոնավ, դուշման, գյովլա, բյուլբյով, ն Ռֆ, զալում Մյուս կողմից՝ նժույգ, աննկուն, սնաչյա, հնոց, Եբկբակալ,դալուկ, մտախոճ,ցնծություն,ճոբդոբել,ճանապազ, գոռ, շաչել,աճառկու, խավարչտին,չաբագուշակ,բարձունք, մ. մաոշմառիոռն, ցասումն ալլ դրական բարձր ոճի բառեր: ու

Նույն բանը վերաբերում է դարձվածաբանությանը,քերականական ձներին ն արտաճայտչականմլուս միջոցներին: Տարբեր ոճական միջոցների բարեխառնման վարպետությամբ Թումանէ մեր դելանի լեզվագործածության արվեստն առանձնանում ղարվեստականգրականությանմեջ: Այն դեսքում, երբ ոճական տարբեր շերտերի միավորները ոչ թե բարեխառնվում են, այլ մեխանիկորեն խառնվում միմյանց, ոճը դառնում է անչամապատասխան։Այդ ցույց տալու «Ռիոնդես» բաՀամար բերենք մի ճատված Հ. Հակոբյանի նաստեղծությունից. Ռիոն-գԷս,

Աճա նես...

Ես, որ տեսա մեծ եղբորդ՝ Վոլխովստրոյին, Հոչակավոր Դնեպրոստրոյին, Ջաճել գյոզալ մեր Զագէսին, Պոետ դարձած Ձորագէսին, Ողջույն քեզ: Տեսա մեկի ամբարտակը ճԲոլակերպ, վես, Մյուսի խրոխտ շլյուզները սքանչելի, «Փաճմ ու սամթով» Շիրկանալի խլրտան գէս, Եվ Սվիրստրոլ--- մեջքը արած դյուզ ու չոլի:

Այս փոքրիկ Հատվածում, առանց բարեխառնվելու, միմյանց մուտ դրված են ջահել, գյոզալ, փաճմ ու սամթով, դյուզ ու չոլ ցածր ոճի բառերն ու արտաճայտություններըբարձր ոճի այնպիսի բառերի ճետ, ինչպիսիք են հոչակավորչպոետ, ողչույն, ամբարտակ,ճոյակապ,վես, խոոխտ, սքանչելի, խլըոտուն, մանավանդ որ սրանց ճետ էլ գործածված են օտար գէս, բառերն չշկոզ Վոլխովստոոյ,Դնեպոոստոոյն Սվիոբստոոյ ու

ճատուկ անունները, որոնք նույնպես մեր ճոգեբանական ցիացիայով կապված են բարձր ոճի ոլորտին:

ասո-

Անչամապատասխանության դեպքերից մեկն էլ այն է, որ բացասական լիցքավորում ունեցող բառով կամ արտաճայտությամբ բնութագրվում է դրական Ճասկացությունը։ 0րինավ՝ Առնտրական լինելը ապրուստի միակ ասպարեզն Է եկվոր ճայի ճամար, որը ոչ կալվածք ունի, ոչ Էլ բանկալին ճերդրում: Բալց ճայը ընոունակ Է, խելացի ն ճարպիկ, ուստի կարողանում Է արտաքին առնտրի բնագավառը թափանցել ու առնտուր սկսել Բենց ալն երկրի ու քաղաքի ճետ, որտեղից ճողոպրել Է, որը եղել Է իր ծննդավայրը: (Գրակ. թերթ)

բայը Այստեղ նողոպոել

ճիշտ չի ընտրված: Ճողոպոել ըննելաճայերենում նշանակում է փախչել, ծլկել, փախուստ տալ՝ բոլորն էլ բացասական առումով: Այս բայը կգործածենք միայն նրա նկատմամբ, որին Հակակրում ենք, որի նկատմամբ թըշնամաբար ենք տրամադրված: նուրբ ոճական բացասական լիցքավորում ունի նան նաոպիկ բառը, Ճետնաբար այստելզլճարմար կլիներ գործածել սրա այն Ճամանիշները,որոնք դրակ.սն ոճական լիցքավորում ն

ունեն

այլն):

ա-

(ձեռներեց, բանիմաց, Հնարագետ

Տարածում ունի նն բեբումով ար:ռ նակատագոի Թյան ոչ ճիշտ գործաժությունը: Այս արտաչայտությու:ն ոճականորեն դրական լիցքավորում, «հտնարար ղժլչար: գամանքների Համար ճիշտ չէ ալն գործածել, ինչպես նում ենք «ետնլալ նախադասություններում. Ո՞ւմ

ճայտնի չէ,

բերումով մինչն

այսօր

տոսւ-

որ

ի տե-

որ ճայ ժողովուրդը պատմական ճակատագրի բաժանված Է երկու խոշոր ճատվածների:

բերումով բանաստեղծի (Ե. ճակատագրի

(«Սով. մանկավարժ») Չարենցի-- Պ. Պ.) ձե-

ռագրերը ցրվել են... («Հայր. ձայն») Հալ ժողովուրդը ճակատագրի բերումով սփռվել Է աշխարճով մեկ։

(Ն. տեղը)

Ճիշտ կլիներ, եթե այս արտաճայտությունից առաջ դրվեր դժբախտբառը կամ բերում բառը փոլխարինվեր այլ բառով՝

խաղ,քմայքն

այլն:

Ծանոթություն.-

Բացասական լիցքավորում ունեցող բառը կարող Է նուլնպես դրական իմաստով գործածվել, բալց սա խրախուսելիոճական միջոց չէ։ Օրինակ՝ Էլ ի՛նչ ասեմ, մեր Վարդն օսմանցուի երկրումը քրդերի ժաճԷր, նրանք իրենց երեխաներին Էլ Աջամ Վարդանի անունով տախատնճն (Պ. Պռոշլան) էին վախացնումու քնացնում:

կամարտաճալյտությունը

Անտճամապատասխանության դեպքերից մեկն էլ այն է, երբ ե առարկան նրա փոխաբերականճամանիշը միասին գործածվելուց Ճճետո ծավալվում է մեկ կամ մլուս Համանիշը: 0րինավ՝ Այժմ Փոքր Հայքը ետ ստանալու լավագույն բանսվին Կլեոպատրան Է ն, ըստ իս, միալն Կլեոպատրան: Ալճուամենայնիվ,գիտցիր, Գորդիոս, մենք կփորձենք նան այդ բանալին, իսկ եթե ալն ժանգոտած կամ անպետբ դուրս նկավ, Հագրը (Հ. Խաչատրլան) կմտածի ուրիչ բանազումասին: --

--

Այստեզ թեն ծավալելի գաղափարը կլեռպատոա-նէ, կայն գրողի ծավալել է բանալի Հասկացությունը, որով ն թույլ սա-

է տվել ոճական սխալ:

Ռուսական արձակի ճսկալական գետը երկու Բարլուճ տարուց վելի է, ինչ ապրում Է միայն վերելք: («Գրակ. թերթ»)

ա-

Այստեղ էլ ծավալված է ոուսական արձակը, ռրով դարձել է՝ գետըվերելք է ապրում անչամատեղելի գաղափարը: Ալս երեկո լորին, մեր մտերիմ լորին չէ--- մի փունջ ծլվլոց է ասես: Ու եթե դու գայիր, Ժամանակինգայիր, ԳարնանայինԲարբածիրիկնամուտԱու ես կնվիրեինք փունջն այս ծլվլոցի:։ (Վ. Դավթյան)

Ասես ծառ

Քեզ պատճառ Անչամապատասխանության

կարող է դառնալ առեչակից գաղափարներիցմեկի շփոթումը մլուսի ճետ. ԱՀա երկու օրինավ՝ Քրմերի Բետ կալին նան երեք զինվորներ, որոնթ լալնալիճ կապարճները վզներով գցած, զգաստ սպասում էին որնէ հրաման կատարելու: (Հ. Խաչատրյան)

(այնալիճ կարող է լինել աղեղը, բայց ոչ կապարճը, որը ծառայում է նետերը մեչը դնելու նպատակին. կապարճը շփոք«ետ. ված է աղեղ առնչակից ճՃասկացության

Ալսպիսով, ջանասեր գեներալը արդեն սպառնում («Երեկ. Երեան»)

ճոճում:

Է

ն

ռումբ է

նիզակ ճռնել (ն իսկապես նիզակը կարելի է ճոճել) արտաճալտությունը, բայց անպատկերացնելի է ռումբ ճոճել-/" իբրն ամվովփում ասենք, որ ոճական սխալների տարածման պատճառները մի քանիսն են. Նախ, ինչպես ասվել է, ամեն մի օտար բառ, քերականական ձն ն կառույց ունի խորն արտասովորության ճըրդավորությանՃճետաքրքրականությունը փայլը, որի պատճառով էլ նա ճեշտությամբ գալքակղում է ճատկապես լեզուն չատ լավ չիմացող ն լեզվական քաղաքասրկանության ճետ զոր չունեցող մարդկանց: Այնուչետն, լէ, ոճական միշտ որ խոչընսխալները, խալնեբը, ճատկապես Խե գառնում ճաղորդակցմանը. Մեր բանականությունը գոտ շատ միջոցներ ունի ոչ էական սխալեեր ունեցող խոսքը ճիշտ

գմբոնձլուՉպետքէ

մոռանալ, որ լեզվի շարժման ն զարգացշարժիչը ավանդախախտությունն|՝ լեզվում կայունացած, ավանդական դարձած կանոնների խախտումը: Սրան ավելացնենք նան այն Ճանդամանքը, որ կայունացած արտաճայտաձեերից կատարվող շեղումները խոսքը թարմացնելու միջոց են, քերականական կանոններին ստրկանալը ծանր ոճի պատճառներից մեկն է: եվ ճիշտ էր Պուշկինը, որը ճենց այս Հանդամանքը նկատի ունենալով՝ «եվգենի 0նեգինում» գրում էր՝

ման

Ինչպես անժպիտշուրթերն աղջկա, Չեմ սիրում նան ես խոսքը ռուսաց, Որում քերականականսխալներ չկան:

եվ այն սլատճառով, որ «սխալ», «ոչ ճիշտ» ն «անտարազատ» բառերը, քհրականական ձները ն շարաճլուսական կակաղապարները ինչպես ն ոճական ճնարներն ռույցներն մյուս արտաճայտամիջոցներըգրական ճանապարճովմուտք են ու

ու

«ճիշտ» ձներին, ոչ գործում լեզու ն մերվում «ճարազատ» մերժելին ճանաչելը, միայն դժվարանում է իսկապես սխալն պայքար ծավալելը: այլն դրանց դեմ ժամանակին ու

ու

ԽՈՍՔԻ

ԱՐԺԱՆԻՔՆԵՐԸ

Հույն փիլիսուրա Դեմոկրիտըիմաստուն է ճամարել այն մարդուն, որը կարող է գեղեցիկ վճիռ ճանել, անվրեպ խոսել ն անել անտճրաժեշտ գործը: Անսխալ կամ անվրեպ խոսելը իմաստության երեք պայմաններից մեկը ճամարելը ամեննին պատաճական բան չէր ճին աշխարճի մտածողների շրջանում: Հին աշխարճում ինն արվեստներից վաեմագույնը ճամարվում էր Ճճռնտորությունը,որը խոսքի արվեստ էր: Բժշկության ճայր Հիպոկրատըբժշկից պաճանջում էր յուրաքանչյուր ճիվանդի ճամար գիտենալ նախ անճրաժեշտ խոսք ն ապա անճրա-

ժեշտ խուտը: Հեն մտածողները վկայում են, որ Սոկրատեսը մարդու մասին կարծիք չէր ճայտնում, քանի դեռ չէր լոնլ նըրան: Միջնադարիմեծ բանաստեղծ Ֆիրդուսինխոսքի դերը շատ լավ գիտակցելով էր ասում.

Գին տուր խոսքին, ո'վ անցվոր մարդ, վսեմ խոսքին ն իմացի'ր, Որ

ալս

կյանքում հավերժական չկա ոչինչ խոսքից բացի:

Հիրավի,անցյալի խոսքի մեծագույն վարպետների ստեղծագործություններն իրենց երկարակեցությամբ ոչ միայն մրըցում են եգիսլտական բուրգերի ճետ, այլն պակաս չեն Ճից-

զարմացնում, ավելի պակաս գեղադիատական Ճաճույք չեն պատճառում սերունդներին, քան աշխարճի յոթ ճրաշալիքները Չենք լխոսում արդեն գեղարվեստական ոխտական բարձրարվեստ ստեղզծագործություններիմարդկության կլանքու ուննցած դաստիարակչականդերիչ մարդկային մտքի ղարդացման վերելքի, մարդկության առաջադիմության ճանապարճը լուսավորելու գործում ունեցած մեծ առաքելության մասին: Բովանդակալիցու նպատակասլաց, գեղեցիկ ու նրբագեղ խոսելու ն գրելու կարողությունը քաղաքակրթության արտամտաՃայտություն է, նշան անձնական բարձր կուլտուրայի վոր զարգացածության, մի շնորճք, որ լուսապսակի պես ղարդարում է այդպիսիձիրքով օժտվածմարդու կերպարը: Որո՞նք են խոսքի արժանիքները: Ինչի՞ շնորճիվ է Հասարակ, առօրեական խոսքը բարձրանում մինչն վարպետություն, Հրաշակերտություն: իմաստուն ու գեղեցիկ վարպետությունից՝ ու գրելու արվեստն արդլոք ի վերուստ տրված մի խոսելու պարգն չէ՞ ընտրյալներին ու առանձնաշնորչյալներին: նում

ու

ու

ու

ու

.օծ

ինչպես կյանքի

մի բնագավառում, մարդկանց Ճասարակական ճարաբերութլուններում, իրերի երնուլթների մեջ ու է ավելի Հեշտ թերություններ նկատել, քան թե սխալներ նս խոսքն ու արժանիքներ առավելություններ տեսնել,առավել մեջ շատ ավելի ճեշտ է թերությունները տեսնել, քան արժանիքներն ու դրանց պատճառներնըբմբոնել։ Ամեն մի սովորական մաճկանացու կարող է շենքի ծուռն թերին նկատել, են նրա արժանիքները կամ մինչդեռ բոլորը չէ, որ կարող ինչպես մյուս երնույքների, տալ: սրանց պատճառները ցույց այնպես էլ խոսքի արժանիքների վերչանումը ն գնաճատումը է, թե կապված է որոշ ճասկացությունների4ետ՝ անձչրաժե՞չշտ է, ու, պիտանի՞է, ՔԱ ոլ, օգտակա՞ր թե ոչ, գեղեցի՞կէ, Քե է, Քե ոչ ն այլն։ Այս ոչ, Փաճելի՞ է, Քե ոչ, Հազվագյլո՞ւտ Հասկացությունների մի մասը գեղագիտականդժվարին խբն:

ամեն

ու

ու

դիրեերից է, ուստի պատաճական չէ, որ լեզվաբանական ու գրականագիտականուսումնասիրություններումառավել «Հաճախ շեշտը դրվում է գրական խոսքի լեզվական սխալների ն ոչ թհ արժանիքների վրա նկատելով քնրականական կանոնների դեմ որոշ մեղանչումներ կամ գրական նորմայից շեղումներ, ոմանք կարծում են, թե խոսքը կունենար արժանիքներ, եթե ալղ սըխալները չլինեին, ճետնաբար ն պաճանջ են դնում ուսուցման ընթացքում լեզվաբանական ողջ գիտելիքների Հաղորդումը Ճճարմարեցնել լեզվի նորման ու քերականական կանոնները սովոըբեցնելու խնդրի իրագործմանը: կարծես թն ճենց այս մտանության դեմ էր մեզնից դեռես շուր Վեկ ու նես դախ առաջ 4. ն. խոսում Վ. Բելինսկին: Կոշանսկու «Ընգճանուրճարտասանություն»ջ գրքի 9-րդ Ճրատարակությանառթիվ տպագրած նա մի Հոդվածում («Օճառ քօղօքոստճ ԷԼ. Խօաճիշւօ60») ն է. է իբրե գբում «ձանկացած սեմինարիստը խոսում գրում մարմնացած քերականություն, բայց նրան ո՛չ լսել է լինում, Բանն այն է, որ քնրականությունն իմանա իթ ո՛չ կարդալ: սաճմանները ն լաի այն լեզվին, որի կանոններն է բացայորում. այս դեպքում նա կսովորեցնի ն՛ գրել, ն՛ կարդալ նիշտ,ն այնուամենայնիվ միայն նիշտ ն ոչ ավելին. լավ գրել ն խոսել աովորեցնելը ամեննին էլ նրա գործը չէո։ եվ իսկապես, մըրոքերը քերականորեն ճիշտ ու անսխալ արտաճայտել կար"ղո:լվ նալբ թեն անշուշտ նախապայմանէ, սլարտադիր սվատանջ ն ու գեղեցիկ խոսելու գրելու ճամար, սակայն ամհենինէլ: չի պայմանավորում խոսքի ո՛չ գեղեցկությունը, ո՛չ շարելիությունը, ո՛չ Հնտաքրքրականությունը, ո՛չ Փարստությունը ն ո՛չ էլ որեէ այլ արժանիք: Խոսքի արժանիբները թաքնված են նրս: բովանդակություն նը ձնը կազմող տարրերի ու բաղադրիչների մեջ: Դրանքլխոստեխնիկական կողմերի զանազան ճամադրուՔի նյութական թյունների ճետնանքով առաջ եկաժ Հատկանիշներեն, որոնք պայմանավորումեն խոսքի թե՛ բովանդակությունը ն թն՛ ձեր: նայած այն բանին, թն այդ ճատկանիշնեքն ինչ Հարաբերակու

են ճանդեսգալիսԽոսքիմեջ, ցությամբ Ճամամասնությամբ ու

դրանից այն կարող է դառնալ գեղեցիկ, բազմազան, Ճարուստ, "8. էջ 903:

Ը. Եօճուշռսն,

օօզթոճաատ,ճ. 1Օաթօօօ6քշ:աԹ6

ՄԼ

Մ.

1955,

Հետաջրջրական,նրբագեղ, բովանդակալիցն այլն: ՍտորնՄենք բթոսելու ենք Խոսքիարժանիքներիցամենակարեռրնեքիմասին միտլե«

ԳԱՂՃՕՓԱՐԱԿԱՆ ՀԱԳԵՑՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆ,

ԱՐԺԵՔԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԹՆՖՈՐՄԱՑԻԱՅԻ ԿԱՐԵՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ,

ՀԱՂՈՐԴՄԱՆ ԻՆՔՆԱՏԻՊՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ԽՌՐՈՒԹՅՈՒՆ.

առաչին գլուխը նվիրված է Դասական ճարտասանության չէ: Գյուտը ամեն մի ռտեղծագյուին։ եվ դա պատաճական գործականխոսքի առանցքն է, Հիմնական գաղափարը, առանց որի այն զրկվում է իր իմաստից: Գյուտը մտաճղացման էուՔյունը կազմող այն Ճիմնական գաղափարըկամ միտքն է, ռրի խոսքի՝ ասելիքի բովանՀյլուսվում է նպատակադրված չուրջը ամեն մի խոսքի (գիբնույթի Ստեղծագործական դակությունը: ճառ, զեն ստեղծագործություններ, գեղարվեստական տական

կուցում ն ալլն) արժեքը որոշվում է նրանով, թե ինչ գյուտ կա ունի, ինչ արժեքի ինֆորմացիա նրա մեջ, ինչ բովանդակություն ունի, որքանով են դըէ պարունակում,ինչ ընդճանրացումներ կամ անճատապես անչրաժեշտ կամ բանք Հճասարակալնորեն օգտակար, նորություն են, Թե ոչ, ինչպես են այդ մտքերն պաղափարներըմատուցվում, որքանով են ինքնատիպ ն այլն: ու

Մեծ

արժեք են ներկայացնում ն ունկնդրի կամ ընթերցողի վրա թողնում են ուժեղ տպավորություն այն մտքերն ու զազափարները,որոնք ներգործում նն մարդու աշխարճայացթի Վրա, նոր, առաջավոր աշխարճալացք են ուղենշում ն մարդու միտքը լուսավորում մարդկության Համար վճռական կամ մեծ կարնոբություն ունեցող ըմբռնումներով, բերում են նոբ գա-

ղափարախոսություն, որը ծնվում է ժամանակի պաճանջների թԹելադրանջով, բացաճայտում են աշխարճի ն մարդկային Ճասարակության զարգացման օրենքներ օրինաչավություններ, ու

աչխարճի ճանաչողության մեջ բերում նոր մուռեցում, դնում նոր ուղղության 4ճիմքԿ կամ գեղարվեստականուժեղ պատկերների կերպարների միջոցով, բացաճալտում են մարդու իսու

ճշմարիտը, կական կոչման էությունը, կլանքում Ճաստատում գեղեցիկը ն բարին, առաջադրում գեղեցիկ իդեալներ: Գիտության պատմությունից Հայտնի է, Թե ինչպիսի դեր են ունեքել,

ն շատ օրինակ, Նյուտոնի, Դարվինի, Մենդելենի, Էյնշտեյնի նշանավոր գիտնականներիճայտնադործություններըգիտուԹյան զարգացման ու վերելքի ճանապարճին: Յուրաքանչյուրին, ով զբաղվել է ճայ գրական մշակույթի պատմությամբ, շատ լավ ճայտնի է, թե Մովսնս Խորենացու«Հայոցսպատմությունից» ինչքան զրական սյուժեներ են ծնվել, ն նրա Ճճենքի վրա ինչքան պատմական-քննականաշխատություններ են լույս աշխար եկել: Համանման դեր նշանակություն ունեն բարձրարժեք փիլիսորայական, պատմական գեղարվեստական ստեղժագործությունները, որոնք լուսավորում են մարդու ճանաչողության ճանաղարծը, օգնում նրան՝ իր մեջ ճայտնաբերելու Հոգեկան ն տնսնելու, ճաճարստություններ գանձեր, օգնում զգալու, նաչելու ն վայելելու կյանքի գեղեցկությունները ն աայքարելու գեղեցիկը կյանքում ՃաստատելուՀամար, սովորեցնում կյանբի դժվարությունները Ճաղթաճարելու ն կյանքն իմաստավորվաժ իմաստալից անցկացնելու արվեստը: Ստեղծագործական բնույթի ամեն մի խոսքից չի կարելի նոպաճանչջել ճավասար չափով գաղափարի խորություն ն րություն, մտքերի Հարստություն կարնորություն, արժեքավորություն ն ինքնատիպություն: Այնուամենայնիվդրանք խոսջին ներկայացվող ամենակարնոր պաճանջներիցեն: Ա. Ֆ. կԿոնին ճիշտ էր նկատում, թե լավ է ոչ մի բան չասել, քան ասել բան չասել: Հանրության ճամար արժեք ներկայացնող ամեն մի խոսքում էլ գաղափարը պետք է լինի ինչ-որ չափով ինջնատիպ, ինչ-որ չափով նոր, իսկ եթե նոր չէ, ապա այն պետք է ներկայացված լինի նորովի, պատասխանի նոր խնդիրների պաճանջների: Ասում են՝ մեկը էյնշտեյնին Ճճարցրելէ, թն գրի՞ է առնում ծոցատետրում իր ինքնատիպ մտքերը, ն նա պատասխանել է, չեն լինում, որ գրի առնելու անճրաժեշտուոր այդպիսիք շատ կարնոր Թյուն զգացվի: Անշուշտ, նոր ու ինքնատիպ, խոր մտքեր ճամաճավասար բոլորի գլխում չեն ծագում: Սակայն այլ

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

|

ու

Դրա ճամար անճրաժեշտ Է մի կողմից բնական տաղանդ ն օժտվածություն, իսկ մլուս կողմից մեծ աշխատասիրություն: Պատմությունը բնակառգտաղանդով օժտված գիտնական մարդկանց շատ օրինակներ է տալիս: Աճա նրանցից մի երկուսը. ժամանակակից մաթեմատիկայի ճիմ2

ինքնատիպ խոսքի Համար իբրն գյուտ կարող են ծատալել նան ուրիշների մտքերը, ուրիշների գյուտերը: «Քննախոսություն մեթոդի մասին» աշխատության մեջ Դեկարտըգրրում է. «Բայց ես դեռ դպրոցում լուրացրի, թե անկարելի է ն անճավանականմի բան, որ հրնակայել այնքան արտառոց առած չլիներ փիլիսոփաներիցմեկը կամ մյուսը». Սակայն, ինչպես կրիտիասն է ասում, «Ծամանակի ընթացքում ինը դառնում է նոր», ն չի բացառվում, որ ուրիշից վերցրած միտփաստերը ճիմք դառնան Քը կամ գաղափարը, այլն նյուքն ու բարձրարժեքգեղարվեստականկամ գիտական նոր խոսքի ճամար: Արիստոտելըգտնում էր, որ ունկնդրին կամ ընթերցողին «լեւոք է տալ այնպիսի գաղափարներ, որոնք սովորական մ։:րդու ըմբոնողությունից վեր են, ն կամ, եթե դրանք այդպիսին չեն, պետք է ասվեն այնպես, որ ոչ մեկն այդպես ասած չլինի: Սւրեմն քաղափարիկարնորությանճետ վճռական դեր ունի նան արտաճայտման ինքնատիպությունը: Գյոթեն արտաճայտման ինքնատիպությունըՃամարելէ բոլոր արվեստների այբն ու բեն: նան Խոսքը մեծ արժեք է ունենում այն դեպքում, երբ ոչ ու միայն նոր մտքեր գաղափարներէ տալիս ունկնդրին կամ ընթերցողին, այլն նոր մտքերի ու գաղափարների ծնունդ է տալիս, խթան դառնում նոր մտքերի ու դաղափարներիՀրապարակ գալու ճամար: առումով տեղին է 4նչում , շանավոր ասույթը՝ վատ ուսուցիչը սովորեցնում է ճշմարտուՔյունը, իսկ լավը՝ թե ինչպես պետք է այն բացաճայտել: Խոսքիթողած տպավորությունը մեծ է լինում նան այն ժամանակ, երբ այն մեր առաջ բաց է անում բնության ու ճասափակականերկույթների մեջ թաքնված գաղտնիքներ, բացաճալտում օրենքներ ու օրինաչափություններ: էլնշտեյնը գրել է. նոր

ու

ւ

միանգամայն

Դիստերվեգ

տանագիր Գաուսը իը բոլոր ճայտնագործություններըարել Է 14--17 րեկան ճասակում: Կիբեռնետիկայիճայր Նորբերտ Վիները գիտությամբ լրջորեն զբաղվել Է 5 տարեկան ճասակից: Պասկալըձնակերպել ն ապացուցել Է Էվկլիդյան երկրաչափության ավելի քան ՑՅ0 թեորեմ, երբ դեռ երկրաչափությանմասին գաղափար չուներ, իսկ 15 տարեկանում հրատարակել Է կոնի ճատվածի վերաբերյալ աշխատություն ն ապացուցել ավելի քան 100 նոր թեորեմ: Բնածին մեծ տաղանդով օժտված մարդկանցից Էին Թովմաս Յունգը, Էդիսոնը ն ուրիշներ:

«Ամենագեղեցիկ ն խոր զգացումը, որ մարդ կարող է ունենալ, գաղտնիքն ըմբռնելու զզայությունն է. գաղտնիքիմեչ է ամեն խոր զգաեքե գեղեցիկ մի իսկական գիտության աղբյուրը»: ցում է գաղտնիքն իմանալը, ապա որքա՛ն խոր զգացում է իզուր չէր գիտնականի ճամար գաղտնիքի ճալտնագործումը: ասում, մի պատճագտնել կգերադասեր թե ինքը Դեմոկրիտն պարսկական ռակցական բացատրություն, քան քն տիրանալ զաճին: Նույն բանը վերաբերում է գեղարվեստականստեղծագործությանը, որի արժեքը բարձրանում է շատկապես այն դեպքում, երբ նրա մեջ Հալտնագործվում է կլանքի որնէ օրինաչավփություն,իմաստավորվում են մարդկային Ճճարաբերությունները, դրանց տրվում նոր մեկնաբանությունեեր, ն գրականությունը մարդկանց լուսավորում է կյանքի ճանաչողությամբ, զարգացնում մարդու նկատմամբ լավատեսություն, Հումանիզմի բարձր բարոյականության Հայացք,առաջ բերում առողչ մղում դեպի լավ գործը լավի պաշտալանությունը: ու

ու

ու

ԼԵԶՎԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

ՀԱՐՍՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ԲԱԶՄԱԶԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Լեզվինյութական

են, որոնց կողմի կրողները Հնչյուններն են տարբեր զուգորդություններից կազմված բառերը. բառերից կազմվում են նախադասությունները, իսկ վերջիններից էլ` խոսՔը: Խոսքի շատ կարնոր բաղադրիչ է 4նչերանգությունը, որը միշտ անբաժան է նախադասությանբովանդակությունից ն պայէ նրա հղանակավորությունը: մանավորում Սրանք լեզվի խոսքի նյութական Հնարավորություններն ու

են:

Միտք մտածություն արտաճայտելու ճամար բառհրը նախադասության մեջ նախաղասություններըխոսքում կապեն իրար, Հանդես գալիս իբրն Ճճամակարգված ամբողջուվում թյուններ: Լեզունունի նյութական կողմի այս միավորները միմյանց զուգորդելու, կապելու ն ճամակարգելու պատկառելի օրինաչափություններ, քերակաթվով կանոններ, օրենքներ իմաստաբանական գաղափարները տարբերակելու, նական Ճճակամասնավորելու, ճամեմատելու ընդչանրացնելու ու

ու

ու

ու

ու

ու

ն մարդու Հոգեկան աշխարճնեերն դրելու,նլութական-իրական Մըեղանակներ: բազմազան միջոցներ արտապատկերելու ու

րանք էլ լեզվի

խոսքի տեխնիկական ճնարավորություններն

ու

էն:

ն տեխնիկական Լեզվիայլս երկու կողմերը՝նյուքական ԼՔ կազմում էն (լեզվիՀարստությունը: Հեարավորությունները,

Հնարավորություններիմի ւսնրավ գանձազուն միջոցների 2ասաանում բան է, որն իր դռները Հավասարապեսբաց է րակությանամեն մի անդամի առաջ, բայց լուրաքանչյուրը չանրանից օգտվում է ո՛չ թե իր ցանկացածի,այլ կարհցածի անճատ է օգտէլ յուրովի փով: Բացի սրանից, լուրաքանչյուր ճնարատեխնիկական միջոցներից լեզվի նյութական վում անչատական երնույթ վորություններից։ Լեզվագործածությունը է, այդ պատճառով էլ խոսքը կրում է անչատականության կընիքն ռւ դրոշմը: Տուրաքանչյուրանճատ լեզուն յուրովի է իմանում, ունենում տրտաճայտման է իրեն մատչելի բառապաշարը, սիրաժ կամ նախընտրելի ձենին եղանակները, ավելի «աճախ զործաժում է այս կամ այն կառուցվածքի նախադասություններ, գերադասում լեզվամտածական այս կամ այն կաղապարներինդիմել ն այլն: Սրանովէլ առաջ է գալիս անճատական ոճը, իսկ բնութագրվում է որոշակի Հատկանիչներով, որոնք ենթակա են լեզվաբանական-գիտականչափումների ու Ճաշվումների' Խոսքի մեջ անընդճատ միննույն բառերի, արտաճայտման մլննույն եղանակների, լեղվամտածակա միննույն կառույցների դիմելն առաջ է բերում անճարկի կրկնություն (տավտոձանձրալի միակերպություն, որոնք մտքի լոգիա) ն տճաճ խոսքի աղքատության նշան են. Այնինչ լեվուն ընձեռում է աներնակալելիմեծ Հնարավորություններ՝խոսքը բազմազան ղդարձնելու Համար: Այսպես, օրինակ, արդի ճայերենն ունի շուրջ 200 ճազար բառ, որի մեկ տոկոսն անգամ բավարարում է մեզ էլանքում կառավարվելու ճամար: Խոսքիկարնոր արժանիքներիցմեկը արտաճայոման եղաէ, որն արդյունք է լեզվական մինակների բազմազանությունն խոսքի բոջոցներից ու տեխնիկական 4Ճնարավորություններից այլ վանդակության, նպատակադրման, տեղի, ժամանակի Համապատասխանառավել ճանգամանքներիպաճանջներին զատ, առավել նպատակասլացօգտվել կարողանալու: ու

ու

ու

սա

ու

ու

ու

ա-

կամ այն ձնով օգովելու այս Լեզվիճարստություններից են պալմանավորվածխոսքի արտաքին ներՃճանդգամանքով Քին ձները, արտաքին ներքին բովանդակությունները: Բան ռերի ընտրության նրանց կապակցությունների »ետնասքով են դալիս խոսքի արտաքին տպավորության ճետ կապառաջ ված մի շարք երնույթներ։ Դրանցից է կից բառերի ծայրաթենրում բաղաձայնների ն ձայնավորների ճանդիպադրությունը: Բաղաձայնն ձայնավորը ճանդիպադրվելիս տրսասանությունր «ճեշտանումէ, ն սրանից շաճում է խոսքի երաժշտականուբաղաձայնի ն ձայնավորը ձայնավորի ճետ թյունը, Բաղաձալյնը Հանդիպադրվելիս առաջ է դալիս արտասանականորոշ դժվարություն, որը կարող է վնասել խոսքի երաժշտականությանը, սակայն բաղաձայնների նպատակադրված կուտակումը կարող է արձակ խոսքին տալ ճանդիսավորություն ն առնականություն: բաղաձայՀիշյալերնույթներից են նան Հանգիտությունը՝ նույթն առձայնույթը (որ միննույն բաղաձայն կամ ձայնավոր «նչյունի ճաճախված գործածությունն են) ն Հանգը, ինչպես ն բազմաճոլովությունը՝ միննույն բառի տարբեր քերականական (ճոլովման կամ խոնարչման) ձներով գործածվելը մուտ տարածության վրա, որոնք խոսքին բանաստեղծականություն ճաղորդելումիջոցներից են: Բառերն ունն նՆ/ ֆիզիկական առանձնաճատկություններ Նարճ միջին մեծության ի երկարբառերըտարբեր դերեր ունեն լեզվում: Բանաստեղծական խոսքի ճամար արժեք ունեն միայն այն բառերը, որոնց վանկերի թիվը վեցից չի անցնումըձյ ու

ու

ու

,

ու

ու

Վանկերի թիվը կարնոր դեր ունի բանաստեղծականխոսքում: Բառերի կազմության այս առանձնաճատկության դրսնորումը չափածո խոսքի մեջ ոչ միալն արսյմանավորումԷ խոսքի ռիթմը, չափը ն ձնը, այլն միաժամանակ այն ստեղծագործության ոգու ն ճեղինակային ոճի կարնոր բաղադրիչներից է: Այսպես, քնարական ոտանավորները սովորաբար ըստեղծվում են 1-4 վանկանի բառերով, իսկ Էպիկական շունչ ունեցող ստեղծագործություններում կարող են գործածվել մինչն վեց վանկանի բառեր: Մի ճեղինակի ոճբ մյուսինից տարբերվում Է նան նրանով, թե ով ինչ երկարության բառեր Է գործածում: Այսպես, օրինակ, Հովճ. ԹումանՎ. Տերլանը, Ե. Չարենցը ն անցյալի այլ քնարերյանը, Ավ. Իսաբակքանը, գուներ գործածում են 1--4 վանկանի բառեր (5 վանկանի բառեր` ճազվադեպ), իսկ մերօրյա պոետներից ոմանք Բաճախ են գործածում 5 ն 6 վանկանի բառեր: Եթե Հովճ. Թումանյանն իր ողջ չափածո ստեղծագորՖութլուններում (այլն էլ բացառապես վաղ շրջանի ստեղծագործություն24

Յոթ

ավել վանկեր ունեցող բառերն ընդճանրապես պիտանի չեն ոտանավորի ն քնարական ու ռիթմական արձակի ճամար, այնինչ շարուն, այսինքն ոչ ռիթմական, ն ոչ վարբերավոր արձակ խոսքի ճամար բառերի երկարությունն ու վանկերի բանակը ընդճանրապեսնշանակություն չունեն: Հավասար քան: կով վանկեր ունեցող բառերի պարբերական դործածությունն է բերում կշոույթ (ռիթմ), ն խոսքը դրանից ձեռք է բեառաջ րում բանաստեղծականություն:նույն բանն է տեղի ունենում, երբ պարբերաբար միմյանց Ճաջորդում են երկար ու կարճ, կարճ ու երկար ն կամ սրանց վանկերի ընդճանուր գումարին Հավասար քանակով վանկեր ունեցող բառեր: Ինչպեսվերն ն

աս-

վել է, քիչ վանկեր ունեցող բառերով են ստեղծվում նուրբ զգացմունքներ արտաճայտող քնարական չափածո ն արձակ ստեղծագործությունները, այնինչ ճանդիսավոր, լուրջ ու ծանիակշիռ բովանդակություն ունեցող խոսքի ճամար անճչրաժեշտ են նան երկար բառեր: կարճ բառերը ճարմար են արագախոսության նե խոսքին թափ Ճաղորդելու ճամար. դրանք առաջ են բերում արագության տպավորություն, այս պատճառով էլ կաբնորդեր ունեն բանավեճի մեջ, Հատկապես ճարձակվող կողմի Համար: երկար բառերն այսպիսի նպատակների ճամար Ճարմար կամ պիտանի չեն, մինչդեռ ճրապարակախոսությանմեջ ն գիտականխոսքում կարող են կարնոր դեր խաղալ: Գիտական խոսքում ճատուկ նշանակություն են ձեռք բերում տերմինները՝ բառերը, որոնք նպասանկախերկարությունից,ն բաղադրյալ տում

են

միտքը ճիշտ

ու

Բարդ արտաճայտելուն: առարկայորեն

նան գեղարվեստականխոսքի բառերը կարնորություն ունեն արտաճայտում են բաղադրիչներն ճամար, որովճետն նրանց ն Հարաբերություններ Ճճաճախեն առաջ բերում դաղավփարների բառիմաստի ներքին պատկեր, որով ն խոսքն ինչ-որ չափով

դառնում է պատկերավոր: պայմաններից մեկն էլ հոմանիշ, խոսքի բազմազանության տիճարբանուն,բազմիմաստ, նույնանուն, ճականիշ, նույնանիշ,

կես տասնյակ 5 վանկանի բառեր Էէ գործածել, Ավ. եռակի շատ, Վ. Տերյանն ու Ե. Զարենցը՝ ճազվադեպ, ապա Պարույր Սնակը միայն «Եղիցի լույս» ժողովածուի մեջ այնքան 5 ն Ց վանկանի բառեր Է գործածել, որքան միասին չեն գործածել ճիշյալ բանաստեղծներնիրենց բոլոր չափածո ստեղծագործություննեքում:

ներում)

շուրջ

մեկ

ու

Իսաճակլանը՝մոտ

սակասեռային ճաբաբեբակից բառերից, օգտվել կարողածն նան նալն է, Խոսքի բազմազանության աղբյուր բառերի ու

շնրտերն

ժամանակային ն տարածական ոլորտներիւ Այս բառաշներտերիցլուրաքանչյուրն իր այս կամ այն ոճական երանգն է բերում խոսք: Այսպես, գրաբար բառերն իրենց Հետ բերում են 4Հնության փալլ ն լսորճրդավորություն, խոսքը դարձնում գրքային կամ վերամբարձ, նրան տալիս ճանդիռավորություն վսեմություն, իսկ եթե դրանք անչրաժեշտաբաք ճոռոմ: չեն գործածվում, ոճը դարձնում են փքուն Ժողոն Վրրդականբառերը, դարձվածները բառակապակցություններք ոճը դարձնում են Հասարակ, ուստի ն պիտանի չեն գիտական խոսքում, «րապարակախոսությանմեջ են պաշտոնական զրադրանք գրություններում գործածելու ճամար: եվ ընդճակառտակն, ն են օճին տալիս բնականություն, կենդանություն, թեթնություն բերում են ժողովրդայնության ողի, խոսքը դարձնում պարզ անպաճույճ, ուստի ն Հարմար են ոչ միայն առտնին խոսք զրույցում, այլն գեղարվեստական խոսքի որոշ տեսակներում տեղին գործածված օտար գործածվելու ճամար: նոր բառերն են նորության թարմություն ն բառերըշ5 խոսքին Հաղորդում արտասովորությանգրավչականություն: Բարբառայինբառերի պրոֆեսիոնալիզմների մի մասը խոսքը կարող է դարձնել գոնչիկ կամ ցածր: Գրականլեզվի Համար-խոսքի ոճավորման այն բառերը, միջոց կարող են ծառայել արկմտաճայերենի րոնք չկան արկելաճալերենում, Լեզվիբառապաշարից անկախ գոլություն ունեն ն մի ըստ

ու

ու

ու ու

ու

ու

ո-

ա-

ռանձին չերտ կազմում բառերիկայուն կապակցություննեոը կամ բառակապակցություննեոը: են

1եոսքի կարնոր է բազմազանության ճամար

ոչ միայն բաբառակապակցությունների,այլն քերականական ձեվերի՝ Հոլովման խոնարչման բառաձեերի ճիշտ ընտրություեր: ինչպես Տոլովման, այնպես էլ խոնարճման Համակարգե-

ռերի

ու

ու

Նկատի ունենք ռուսերենից ն ռուսերենի միջոցով եվրոպական լեզուներից կատարված գրական փոխառությունները:Թուրքերենից, պայխկերենից ն արաբերենից կատարված փոխառություններիմեծ մասը ժողովրդական է, ալդ պատճառով Էլ դրանք ոճը դարձնում են ճասարաի Ընդտանրապես ժողովրդական փոխառությունները Բասարակ են: Հասարակ են նան ռուսերենից ոչ գրական ճանապարհովեկած ժողովրդական փո5.

խառությունները:

րում գոյություն ունեն զուդաշեռոձներ, որոնց մի մասը գալիս է գրաբարից, մի մասն էլ ունի ժողովրդական կամ բարբառային ծագում. ժողովրդական ու բարբառային քնրականական բառաձներն ավելի ճարմար են մտերմիկ զրույցին Հասարակ խոսքին, իսկ գրական ու գրաբարյան բառաձները՝ գիտական ստեղխոսքին ու ճրիապարակախոսությանը: Գեղարվեստական ժագզոարծության մեջ անչճրաժեշտությանթելադրանքով գործածֆվելիո՝ քերականական ղզուդաճեռձների խոսքը դարձնում են բազմաղան, իսկ բազմազանությունը աճելիության կարնոր պայմաններիցմեկն է: խոսքի մեջ Բազմազանությունէ առաջ գալիս Ճճատկապես տաիբեր կառուցվածքների ու տիպերի նախադասությունների գործածության Հնտնանքով: Միատեսակկառուցվածք ունեցող ու միատիպ նախադասությունները ծանր ու տարտամ ոճ են ու

բերում: ինչպես կլանքի բոլոր Հանդամանքներում,ալնպես էլ խոսքի մեջ միակերպությունը ծնում է տաղտկություն: առաջ

Քարդ բազմաբարդ նախադասություններով, ինչպես ն դերբայական դարձվածքներով արտաճայտված մտքերը թեն ճարմար են խոսքի ճշտության Համար, ն այդ պատճառով ճաճախված են լինում գիտական խոսքում, սակայն դժվար լսելի ու դժվար ընկալելի են։ Քանի որ դերբայական դարձվածքներով բազմաբարդ կառուցվածքի նախադասությունննրովարտաճայտվում են մի քանի գաղափարների մտքերի ճարաբերություններ, այսսլիսի կառույցների բնկալումը ճամեմատաբարմաքի մեծ լարում է պաճանջում, Հատկապես մտավոր ռչ մեծ զարգացում ունեցող մարդկանցից: Այսոլիսի նավադասուն թյունները, ինչպես պարբերույթները, ունեն մր ալլ առանձնաշատկություն. որպեսզի նրանց իմաստային կամ բերականական ամբողջություն ներկայացնող բաղառրիչները մեկ շնչով արտասանվեն, իսկ դա ամեն մի բարդ կառուցվաժբի նախադասության ճամար պարտադիր պայման է, անչրաժեշտ է լինում բրոքերիմեջ կուտակել շատ օդ, ն այս չլատճառով առաջացած է բներում պաննտիկուարտասանականձգվածությունը առաչ թյուն, ճռհտորականությունն 4Հանդիսավորությանսլատրանք: Հասկանալիէ, որ այսպիսի նախադասություններըպիտանի չես մտերմականխոսքին զրույցին, առօրյա «Հաղորդակցմանը: Գրականլեզուն մշակել է մտքի արտաչայտման մի շարք կաղապարներ, որոնք բացակայում են ժողոկառույցներ ու

ու

ու

ու

ու

19--389

վրրդական խոսքում: Այսպիոծն են մտքի արտաճայտմանկրտներգործությանխնդրով ճանդերձ, Ճհվորական կառուցվածքը՝ Հետադաս առանձնացդերբայական դարձվածքներով, տադաս նան (այսինքն՝լումիջարկումով ված որոշիչներով, ինչպես ն այլն: րաճատուկ շրջադասությամբ) նախադասությունները որ խոսքը բազմակաղապարները, Այսպիսի կառույցներն զան գարձնելու միջոցներից են, երբեմն 4աճելի ւդպավորություն լեզեն առաջ բերում Ճենց այն պատճառով, որ ժողովրդական վում չկան: Խոսքը բազմազան է լինոմ նան այն դեպքում, երբ ռանց մտքին ու իմաստին վնաս Հասցնելու, միննույն երնույթի կամ գաղափարի մասին արտաճայտվելիս միննույն լեզվական ձնեերըչենք գործածում, երբ միանման Ճույզեր ու զգացումներ արտաճալտելու ճամարլեզվական միննույն կաղապարներին ու ճարտասանականձներին չենք դիմում: Խոսքի բազմազանության կարնոր պայմաններից մեկն էլ եղանակավորությունն է: Հարցական,բացականչական ն ճրամայական նախադասություններըկապված են Հույզերի արտաՃայտման Ճետ ն ծառայում են խոսքը Ճճուզականն արտաալտիչ դարձնելու նպատակին: Այդ է պատճառը, որ ճուզված,. բարկացած մարդիկ անմիջապես անցնում են ճարցական, բացականչական ու ճրամայական կարճ նախադասությունների: Համանման նպատակների են ծառայում նան միակազմ նախադասությունների որոշ տեսակներ, ոճական զեղչումները (էՃարց, լիպաիս)չ ճարտասանականորոշ ձներ (ճարտասանական ն ճարտասանականբացականչություն այլն): Եղանակավո՞ությունը, որ առաջ է գալիս զանազան բնույթների (պատմողական, Հարցական, Հրամալական, միակազմ ն այլն) նախադասությունների խոսքի մի Հատվածի կամ պարբերության մեջ միաճլուսվելու ճետնանքով, մի կողմից առաջ է բերում բաղՃուղամազանություն, իսկ մլուս կողմից՝ խոսթը զգալիորեն կան է դարձնում: Եթե քերականական մի շարք կարգեր ն ոճական միջոցներ (շրինակ,որոշչի ն Հատկացուցչի ճետադաս գործածությունը, ստորոգյալի նախադաս գործածությունը՝ ենթակայի Ճամեմատ, խոսքը դարձնում են բանաստեղծական, միջարբկումըն ապա դրանց ճակառակ կան ժողովրդականմտածողությանը Ճատուկ լեզվամտածականկաղապարներ, քերականական կարգեր ու

ա-

,

այն)

ոճական միջոցներ, որոնք խոսքը դարձնում են Ճասարակ, նրան տալիս ժողովրդականերանգ ն այդ պատճառով էլ չեն բարձր ոճերում, գիտական խոսքում, ճրապարազործածվում կախոսությանմեջ ն այլն: Արդիժողովրդական-խոսակցական այդպիսի լեղվաՀայնրենում գոյություն ունեն 40-ից վելի ն

մտածականկաղապարներ,որոնք Հայերենի ճատկաբանություններն են: մաածողության ձներից մեկն էլ զուղաղաժողովրդական որն առաջ է գալիս այն բանի է սությունն (պարատաքսիսն), են ՀասնՀետնանքով, որ երկու կամ ավելի մտքեր միասնաբար դես դալիս մեկ նախադասության մեջ: եթե գրական լեզվում բարդ նախադասությանկաղմիչները սովորաբար կապված են լինում շաղկապներով կւ.մ ճարաբերական դերանուններով, ապա ժողովրդական մտածողությանը ճատուկ է շարաճարականկապը, այսինքն՝ շարաճլուսական այնպիսի կապը, որի Համար շաղկապներ Ճարաբերական դերանուններ չեն պաճանջվում, ինչպես, օրինակ, ճետնյալ ու

ա-

ռածներում է.

Մեկ կա՝ ճազար արժե, ճազար կա՝ մեկ չարժե: Հերները թթու կերան, որդկերանց ատամն առավ: Մուկը ծակը չէր մտնում, ցախավելն Էլ պոչին կապեցին: Տնքալիս ինձ ես կանչում, տրտնգալիս՝տեգորս կնկան:

Լեզուն եր

տարրերում ունի բաղադրիչ

թաքնված

մեծ

Ճը-

ով ինչնարավորություններ: ճնարավորություններից պես կօգտվի, կախված է ոչ այնքան դրանց տեսական իմացությունից(թեն դրա դերն անտեսել լիովին չի կարելի),որԹե

այդ

ֆան գործնական ճմտություններից, անձնական շնորճքից, խոսջի պատը բնորոշող զանազան ճանդամանքբներից: Բոլորն էլ

իրենց բառամթերքը, «նչերանդը, արտաճայտոմանեղանակը,

մտածողականկառուցվածքները փոխում են՝ Ճամապատասխան խոսքի նյութի բովանդակության, խոսքային միջավայրի սակայն լուրաքանչյուրն ըստ իր,ճաշակի, ճանդամանքների, գեղադիտականըմբռնումների ն իմացության. Աշխարճաճոչակ խոսելու գրողներից մտածողներից շատերը իրենց գրելու մեծ շնորճքը ձեռք են բերել ոչ այնքան ճռետորականարվեստի տեսականիմացության ն դրանց գոլ՛ծնական պաճանջնհրի վիրառության միջոցով, որքան իրենց աշխատասիբությամբ՝ ու

ու

ու

ու

ու-

բիշների ճառերից,

ուսումնասիրություններից ստնղժադորօտար արտաճալու

ծություններից, մասամբ նան ժողովրդական,

աձներից սովորելու, ինչպես ն արտաճայտման նոր եղանակներ որոնելու ն գտնելու. ճանապարճով: Միանգամայն Ճասկանալի է, թե ինչու նշանավոր մանկավարժՅան Ամոս կոմենիուսը պաճանջում էր ոչ մի լեզու չուսումնասիրել քերականության գրքերով, այլ գրողների ստեղժագործություններով»ծ, իսկ Ֆոն Լոկկը գրում էր. «նս շատ Քիչ կամ նույնիսկ բոլորովին չեմ ճանդիպել մի մարդու, որը լավ դատելու ն դեղեցիկ (սԿոսելու շնորճք ձեռք բերեր, ուսումնասիրելովայն կանոնները, որոնջ ալդ բանը սովորեցնելու ճավակնությունունեն»23: ս

/

ՀԱԿԻՐՄՈՒԹՅՈՒՆ

Խոսքի ոչ մի տեսակի Համար արժանիք չեն կարող լինել ն երկարաբանությունը ավելորդաբանությունը։ Ավելորդություններից զերծ խոսքը լինում է Հակիրճ: Հակիրճությունը կամ խոսքի բարձր կուլտուրայի արտաճայտությունէ, սեղմությունը Այն մի կողմից լեզվի ընձեռած արտաճայտման Ճճարուստ«նա-

բավորությունները ամենաարդյունավետ ձնով, տեղին նըպատակաճտճարմար գործածելու, իսկ մլուս կողմից՝ խոսքի նլուԹի մասին ճոատակ պատկերացում ունենալու, խվոսքիտուորկան խորությամբ լավ իմանալու ն այն առավել ճշտությամբ արտաճայտելկարողանալու արդյունք է ն Հծտնանք: Խոսքի տարբերտիպերում սեղմությունը տարբեր արտաունենում: է Գործարարական տիպի որոշ խոսՀայտություններ ն քեր (ստացական, տեղեկանք, լիազորագիր այլն) դրվում են պատրաստիկաղապարներով, ուստի թույլ չեն տալիս ավելորու

ու

գիտական Այսպես չեն դեղարվեստական դաբանություններ: ն երբ գեղարվեստական Հրապարակախուությունը: ու

խոսքերը

ու

պիտականխոսքերում «րապարակախոսությանմեջ պաճպանվում են ճասկանալիության կամ պարզության ն խոսքի ճշտության պաճանջները, ե սրանց միանում է ճակիրճությունը,խոսն

էջ 218:

Մանկավարժության պատմության քրեստոմատիա,

Նուլն տեղում, էջ

818:

ճ.

1, Եր. 1986,

դառնում է աֆորիստական. սովորական նախաղասությունները ճնչում են իբրն ասույթներ, նախադասությունների կ: պակցությունները վերածվում են սիլլոգիզմների։ Աշտա մր «ոռ: ված նղիշեի պատմությունից.

Քը

Ում Բոգիները թուլացած են երկնավոր առաքինությունից, սաստիկ երկյուղի մեջ Է ընկած մարմնի բնությունը. ամեն ճողմից շարժվում Է ն ամեն խոսքից վրդովվում, ամեն բանից դողում. ալսպիսի մարդը ցնորական բաներով Է անցկացնում իր կյանքը, իսկ մառվան ժամանակ էլ անդառնալի կորստլան մատնվում: Ինչպես որ ճնում մեկն ասել Է` չճասկացված մանը մաճ է, ճասկացված մաճը՝ անմաճություն: Ով որ չգիտե, թե ինչ Է մաճը, վախենում Է մաճից, իսկ ով գիտե մատը,

ճրանից չի երկնչում: անունումԵվ այս բոլոր չարիքները մարդու միտքն են մտնում նությունից: Կույրը զրկվում Է արեգակի ճառագայթներից, իսկ տգրտությունը զրկվում Է կատարյալ կյանքից։ Լավ Է աչքով կույր, քան մտքով կուլր: Ինչպես որ ճոգին մեծ Է մարմնից, ալնպես Էլ մտքի տեսողությունը մեծ Է մարմնական տեսողությունից:

Խոսքում Ընդճանրապես

ավելորդ

նւ

այն

բոլոր

բառաոը,

նախադասությունները, միջանկլալ պատմություննըը : «յլն. որոնք որնէ ձնով չեն նպաստում մտքի գաղափարիճջզրիտ արտաճայտամանը, գեղարվեստականկներպարենրի ղեզարվեստական իրադրության տիպականացմժանը,չեն ծառայում զգեղագիտականնսպլատակի: Խոսքի ճակիրճությունըկամ սեղմությունը «աամարյամիշտ ուղիղ ճամեմատական է լինում բովանդակություն խորությանը. ով կարողանում է իր մտքերն արտաճայտել Հեարովորին չա ճակիրճ սեղմ, նրա ասածն՝ էլ լինում է խոր բովանդակալից, ն ընդշակառակն, ով կարողանում է արտաճայտել խոր ու բովանդակալից մտքեր, նա տիրապետում է նտր կիրճ արտաճայտվելու արվեստին: Այսպես է նան գեզարվեստական խոսքում: Չերնիշնսկու կարծիքով սեղմուրքյունը ստեղծագործության գեղարվեստականարժեքի առաջին չափանիշն է: Հնում աթենական ծաղկուն ու փարթամ ոճին Հակդրվել է լակոնականը, որ սաճանչջում էր մտքերն արտա:սյտել ճնաբավորին չափ սեղմ, առանց զարդերի ու պաճուճանքէնրի: Իինչլես բռունցքը բաց ձեռքի Համեմատությամբ, այնպես էլ սեղմ խոսքը ծավալունի նկատմամբ զգալիորեն ուժեզ է լինում։ նրբ ԱլեքսանդիՄակեդոնացունՀարցրին, թեն ինչու են լուկոնաբեք եիրում կարճ խոսել, ասաց՝ «որովճետն Համառոտուցյունը մուտ ու

ու

ու

ու

է լռությանը», իսկ լռությունը

Ճնում

դիտվել է իմաստնության դասական գրականության ռաճվիրաններիցմեկը՝ Չեխովը ասում էր, թե գրելու արվեստը կրճատելու արվեստ Լ: նշան:

Ռուս

Ճատկապեսգիտական խոսք|: կարնոր Համառոտությունը պայմաններից մեկն է, Գիտական խոսքում նշանակալից դեր ունեն գիտաբառերն տերմինները, որոնք զգալի չափով: պայմանավորում են խոսքի ճակիրճությունը, քանի որ դրանք փոփարինում են ամբողջական սաճմանումների բացատրությունների: Գիտական խոսքի Ճամառոտության միջոցներից են բարդ բառերի գործածությունը բառերի կապակցությունների փոխարեն, դերբայականդարձվածքներովկառույցների դգործածությունը բարդ նախադասություններիփոխարեն, խուսավումը շրջասություններից, գեղարվեստական որոշիչ-մակդիրներից, առարկայի կամ գործողության չունեցաժ Հատկանիշների ժխտումից ն այլն: Խոսքի Ճամառուությունը չպետք է վերածվի անճչասկանալիության. խոսքը չոլետք է դառնա առեղծվածային: Պետբ է Ճճիշել, որ եթե ճակիրճություն արժանիք է, ապա խրթքնաբանությունը՝ թերություն, Սակայն մի բան էլ անվիճելի է. եթե ճամառոտության մեջ է խոսքի ուժն ու ճզոքությունը, ապա մեջէ թաքնված վսեմութցյան ն ճանդիսաընդարձակության վորության գաղտնիքը: Միանգամայնիրավացի ն գեղեցիկ է արտաճայտվելայս մասին Պլուտարքոսը՝«Կամ որքան 4նարավոր |՝ կարճ, կամ որքան 4նարավոր|՝ Հաճելի»: ու

ու

Հ/

ԱՇՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ճշտությունն ըստ կության ոչ միալն խոսքի արժանիքնեՐից է, այլե նրան ներկայացվող շատ կարնոր պաճանջ: եթե ինչ-որ բանում այն ճիշտ չէ, ապա իր նպատակին չի կարող ծառայել, որովճետն ոչ ոք բարյացակամ վերաբերմունք չի ու սխալի, առավել նս դիտմամբ ճանդես բերում անքշտության առաջ քաշված բացաճայտ կամ քողարկված ստի, կեղծիքի ու խարդախության նկատմամբ: Խոսքի ճշտություն ասելով առաջին Հերթին Հասկանում ենք նրա բովանդակության ճշտությունը, սակայն դրա ճետ մեկտեղ՝ ինչպես քերականական, այնպես էլ խոսքի կառուցման -Շ,

«28

կանոններիճշտությունը: Բովանդակությանճշտություն առւչով

ւտարնթվարը» փաստարկների, անձերի, իրական-պատմական ժամանակների, եղելությունների, ն այլ էրր" ճշգրտությունը, անվանումների աշխարճագրական ն երնույթների պատճառակցական փոխկասղվածուրյ:-ն կապերի, ճիշտ արտացոլումը ն այլն: Այզանազան առնչությունների

Հասկանում ենք նախ փաստերիու

ու

բովանդակության ճշտության ճաջորդ մակ" ՛րդակը տվյալներից, մւոքերիչ պայմանավորումեն փաստերից եղեզրակացություններն մակաբերվող դատողություններից է, դրանք որ րաՀճանգումները։Խոսքի ճշտությունը պաճանջում Հակառակչլինեն իրերի բնույթին, այլ բխեն դրանց ներքին Լությունից ն. չճակասեն տրամաբանությանօրենքներին: է ավելի բարձր մակարդակ, որն իր մնջ Սրան Ճետնում առնում է ամբողչ խոսքի բուն բովանդակությունն նորու»ո: կը՝ 4իմնական Ճետնությունը, մեկնաբանությունն գնաճատականը, զաղափարականեզրակացությունը ն այլն: Ոմանքճանիրավի կարծում են, թե տշտությունը սոսկ դիտական խոսքին ներկայացվող պաճանջ է: Լն Տոլստոյը մրանգամայն իրավացի էր, երբ գրում էր՝ «Որքանէլ որ տարօրինավ թվա,՛գեղարվեստն առավել ճշգրտություն է պարանջում, քան նուշետն,

ու

ու

ու

ու

ու

գիտությունը»: Խոսքի ճշտությունը պաճանջում է, որ նրա մեջ ճիշտ լինեն գործածված բառերն տերմինները, որ դրողը կամ խոսողի տիրապետի ն խստորեն Հետլի լեղվի օրենքներին կանոններին, որպեսզի ճիշտ լինեն կառուցված նախադասուքյունները, քերականական ճիշտ կապերով Հանդես գան նալադասությունը բաղադրող միավորները պարզ նախադասության անդամները ն բարդ նախադասությանկաղմիչները: Բանավորխոսքում ոչ գրական 4նչհրանգն ու առոգանությունը, գրավոր խոսջում ուղղագրական ու կետադրական սխալները, որ սովորաեն, այլե բար անգրագիտության«անմեղ» արտաճայտություններ պատբառերի ու բառակապակցությունների,դարձվածների ճիշտ դգորժաոչ րաստի խոսքային միավորների ոչ տեղին ծությունները ունկնդրի ու ընթերցողի մեջ արճամար-անքի դացում են առաջ բերում: Ըստ էության ուղղագրական, կնտադրական, արտտսնո:ն բառերի գործական-ուղղախոսական նորմաների, ինչես ն ծությունների դրանց քերքսկանականկապակցություններիկ:«ու

ու

ու

ու

Գ" --

նոնների ճշտության պաճղանումը ոչ թե խոսքի արժանիքի մակարդակի պաճանջ է, այլ նախնականայն պայմաններից մեկը, որոնց վրա պետք է բարձրանա խոսքի արժանիքի ւլաճանջը: Խոսքիճշմարտության պաճանջիդեմ է արճնեստականությունը: «ռշմարտություննասող խոսքը պետք է լինի Հասորակ ն առանց արճեստականության»,--ասել է Սենեկան։-Այչ«տեղ, ուր արվեստը զգացվում է, պակասում է ճշմարտությունը»,-- նույն միտքն արտաճայտելէ նան Կվինտիլիանոսը: «Ձրգն այն ամենից առաչ «ոի՛ր քեզ ճշմարտությանը, ժամանակ Հետ կլինեն գեղեցկությունը ն առաքինությունը»,-- սովորեցնում է ճնդկականժողովրդական իմաստությունը:

ԿԱՄ ՊԱՐԶՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՍԿԱՆԱԼԻՈՒԹՅՈՒՆ

«Գարզություննճշմարտությունն ու

թյուններ են,

որ

ամեն

ասել է Հայ

ռաջ»,--

այնպիսի գեղեցկուբանի մեջ կվփնտրվենամեն բանե ա-

մեծ

գրող

Հակոբ Պարոնյանը: Արիստո-

տելը նշում է խոսքի միայն մեկ արժանից՝ ճասկանալիությունը:

Խոսբի ճասկանալիությունըկամ պարզությունը, ինչպես ին աշխարճի մեծ փիլիսոփան է ցույց տալիս իր «Պոնտիկա» աջխատության մեջ, պայմանավորված է առաջին չերթին լեզվական նյութի դործածությամբ ն շարադրանքի որոշակի ձեծրով: կարնոր պայմանը մտքերի արտաճալտումն Հասկանալիության

է ընդճանուր գործածական բառերով, ընդճանուր գործածական

նախադասությունների կառուցվածքներով: ՕՍակայն այսպիսի խոսքը պարզ լինելով ճանդերձ կարող է լինել պարզունակ: առաքինությունների պես պարզությունն Մլում արատների ու նման, իսկ էությամբ պարզունակությունն էլ արտաքուստ ենտ ծթե պարզունակությունը տճասուՀակադիր երնույթներ ու

սաճմանափակությանարտաճայտությունէ, ապա պարիզարգացածության վկաղությունը մտավոր Ճճասունության յություն: Պարզությանը մյուս կողմից ճակադրվում է խրթնաբանության

ու

ու

Դեռնս

Բին ԲուլներնՆ են

նկատել,

որ

ու աառաքինութլուններն

րատները Բաճախ արտաքուստ միմյանց նման են (առատաձեռնությունն վատնողություն, խնայողությունն ժլատությունն ալլն)։ ԴՊՐ

թյունը, Կջը շատ Հաճախ միտումնավորության արդյունք կ: Կան Հեղինակներ, որոնք կ՛ առաքի նյութը, ն՛ լեզվի նյուքը շատ լավ իմանալով «անդերձ՝ զրում են խրթին լեզվով, այսինքն՝ գործածում են ճասարակությանլայն խավերին անչասկանալի բառեր ե թրենց մտքերն արտւչայտում են Ճճասարակմարդկանց Համար անսովոր լեզվամտածականկառույցներով: Այսպիսի ճեղինակներնալդ անում են դիտմամբ՝ ուրիշների Համեմատությամբ գիտուն երնալու ձգտումով: Սակայն խբրթնաբանությանպատճառ կարող է դառնալ նան լսոսքի, ստեղծագործության նյութի բովանդակությունը: Ընդծժանրապես ԽբրՔեն գրելը կապված է մեծ մասամբ անճատի ճոգեբանական խառնվածքի ճետ. Այս տեսակետից Հայ իրականության մեջ առանձնանում

են

ԹեոդորոսՔոթենավորն

ու

ԳրիգորՄագիստ-

որոնց ստեղծագործությունների մի մասի լեզունաքի է ընկնում ծայրաճեղ խրթինությամբ: Պետք է ասել, որ բոլոր

րոսը,

դեպքերում էլ խրքնաբանությունը գովելի Հատկանիշ չէ ե ամեննին էլ խոսքի ու ճեղինակի արժանիք չի կարող ճամարվել:

Պարզությաննանճարիր է ն

շաղակրատանքը. ամեն

բառ

նան

շատախոսությունը, ինչես

մի ավելորդ անտեղի գործածված է պարզությանը: Պարզությանըխանգարում հին խանդարում ու

դերբայական դարձվածքներով խճողված պարզ, ինչպես նան հնթաստորտդասությանմի քանի աստիճան ներկալացնող նա-

տերմինները ն օտար բախադասությունները:Մասնագիտական ու Ճամառոտուռերե բանաձները, քեն խոսքի ճշտության ու

թյան միջոցներից են, սակայն կարող են դառնալ պատնեշ բոլոր նրանցճամար,ովջեր դրանքչզիտեն: կամ պարզությունը սիրում է վոնկրեՀասկանալիությունը ն տություն. Այն Հակառակ է վերացականությանը ճամարտազգալիորեն կությանը, Սրանց Ճակառակ Հառսկանալիությանը է կապ որով է առարկայականությունը, նպաստում ստեղծվում վերացականի ե թանձրացականիմիջեւ Առարկալականություն պատմական է ստեղծվում փաստերով, կենդանի օրինակներով, ու գրականությանտվյալների վկայությամբ, գեղարվեստական միջոցով, ընդճանուր նմանությունների Համէմատությունների գործածուանվանումներիփոխարենմասնավեր անվանուժների տե՛ս ն ստոբնյ: թյամբ այլն (այս մասին ու

Խ/

ՏՐԱՄԱԲԱՆԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Խոսբի կարնոր արժանիքներից է տրամաբանականությունը: Եթե մեր գիտակցությունը ն միտքը խոսքի մեջ փնտրում եմ դաղափարի նորություն, խորություն, կարնոբություն ն թարմություն, մեր տնսողությունն լսողությունը նրա մեջ որոնում հն գեղեցկություն, Ճաճելիություն, ներդաշնակություն ն բաղմսզանություն, ապա մեր դատողությունն իմացությունն ռաջին ճերթին սպաճանջումեն, որ նրա մնջ չլինի «ակասակալի մեր կյանքում շատ բաներ ենք նություն:Հակասություններով ճանդուրժում, սակայն ոչ մեկին չենք ներում, երբ նրա խոսքր մեջ նույնիսկ չնչին ճակասականություն ենք նկատում: ՄարդուՃոգեկան գործունեության կարողությունները, րոնք արտաճալտվումեն լեզվի միջոցով, ինչպես ասվել է, բաժանվում են երեք բնագավառների՝մտքերի, կամքի ն զգայությունների։ Միտքն արտաճայտվում է նախադասություններով, որոնք դատողություններ են ն պարտադիրկարդով պետք է Համապատասխանլինեն ձնական տրամաբանության օրենքներին: կամք զգայություններ արտաճայտող նախադասությունները ձնական տրամաբանության օրենքներին չեն ենթարկվում: Բացի արանից, ձնական տրամաբանության գիտությունը գործում է ոլորտում, այն չի բարձդատողությունների մտաճանզգումների բանում մինչն մտածության (որը կապակցվածդատողությունների ամբողջություն է) մակարդազը: Խոսքի տրամաբանականությունը պաճանչում է, որ նախ՝ Հակասականություն չլինի բանակարգի մեչ. Այնուճետն՝ այն ս"լաճանջում է, որ ճակասականությունչլինի բովանդակության են, խոսքը չսկսվի կենացով ն մեջ, որպեսզի, ինչպես ասում սսվարտվիճոգոցն Ճանդուցելոցով: Այդ նշանակում է, որ մրաՔերը պետք է կապված լինեն միմյանց, բխեն իրարից, լինի շրղմտքերի պատճառաճետկանքային պատճառաբանվածություն թայի բոլոր օղակներում: Խոսքի Համար շատ կարնոր է նան Ճոդնեբանական պատճառաբանվածությունը: չի նույնանում ճշմարտաԽոսքի տրամաբանականությունը 4Ճետ:. Տրամաբանականությունըն ճշմարտականուկանության թյունը միալն շփման կետեր ունեն. դրանք ոչ թե նույնական, ճարաբերակից ճասկացություններ են: Միննույն տրամաայլ դեպքում ճնարավոր է նույնիսկ ճակառակ եզբանականության ու

ու

ա-

ո-

ու

ու

բաճանդումներիՀասնել: Այդ կախված է նրանից, թե տվյալ հղրաճանդգմանճամար ինչն է ծառայել իբրն ճիմունք, ելակետ կամ դրույք, ինչ Հայնցակետից է ելել Հեղինակը: Դրույթի, մեթողի ընտրությունն ընդճանրահլակետի, ճայեցակետի է, պատճառով էլ մարդիկ մինպես սուբյեկտիվ զործոն այդ ու

նույն երնույթի մասին տալիս ու

բացատրություններն

տարբեր մեկնաբանություններ են տարբեր եղրակացությունՃանդգում են

ների: Բերենքմիայն մեկ օրինակ.

Եվաթլոսը սոփեստություն Էր սովորում Պրոտագորասիմոտ: Նա փիլիսոփայի ճետ պայման Է դնում, որ նրան վճարելիք վարձի կեսը

անմիջապես, իսկ մյուս կեսը՝ այն ժամանակ, երբ շաճի առաջին Պրոտագորասըճամաձալնում Է: Սակայն ուսումն ավարտելուց Եվաթլոսըո՛չ դատի պաշտպանություն Է Բանձնռ առնում, ո՛չ էլ կամենում Է վճարել ուսուցչին: Պրոտագորասընրան դատի Է տալիս: Կամ դատավորներ` կդատապարտեն քեզ վարձը վճարել,-ասում Է նա,-- ն դու կվճարես օրենքով, կամ դատը կշահես ն ստիպված կլինեսվճարել` համաձայն մեր պալմանի:Հետնաբար երկու դեպքում էլ կվճարես: Եվաթլոսը նրան պատասխանում է. Եթե ես դատապարտվեմ, ապա չեմ վճարի ճամաձայն մեր պալմանի, որովճետն առաջին դատս կորցրած կլինեմ, իսկ եթե շահեմ, դարձյալ չեմ վճարի՝ Բամաձայն դատավճռի: Ուստի երկու դեպքում էլ չեմ վճարի: տա

դատը: հետո

--

--

երբեմն տարբեր մեկնաբանությունների գաղտնիքը, ինչէ տվել Արիստոտելը,քաքնված է լինում բապես այդ ցույց ոկրի բազմիմաստության, ինչսլես ն այն բանի մեջ, թե ով ինչպես է Հասկանում բառը, ինչ բովանդակություն է դնում նրա մեջ:

Ամեն

մի

ճետնանքը լինում անտրամաբանականության

է

էկլեկտիզմը, սակայն անտրամաբանականությունիյ պետք է տարբերել կարծեցլալ անտրամարանականությունը,որով ըրստեղծվում են փոխակերպություններիմի շարբ տեսակներ՝Եոկ.ն այլն: սայբաբանությունը, անլծակցությունը Տրամաբանականություն չի նշանակում նան աշխարճայացք: Տարբեր աշխարճալացքներիտեր մարդիկ կարող են ստեղծել բարձրարժեք երկեր. չակառակ աշխարճայացքներեն ունեցել, Մարքսը, մեկը՝ իդեալիստ, մյուսը մաօրինակ, Հեգելն երկու բ այց խոշորագույն մտածողների երկերն էչ տերիալիստ, են իրենց կուռ տրամաբանությամբ: փայլում ու

ՊԱՏԿԵՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒ

ԵՎ ԱՐՏԱՀԱՅՏՁՉԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒ

ննբ տեսողության ինֆորմացիան ստանում Խոսբային լսողության զգայարաններով: Սակայն խոսբն առավել կապված է տնսողության է լսողության զգայությունների ճետ ոչ միայն նրա ճամար, որ ականջով ասածը լսում ենք, ն աչքով դրածր աեսնում, այլն այն պատճառով, որ անկախ ընկալման ուղուց խոսքն առաջ է բերում ուժեղ տնսողական նե Համեմատաբար թույլ լսողական մտապատկերներ: Թե՛ բանավոր ն թե՛ գրավոր խոսքը բերում է մեր տնսողության առաջ իրական աշխար՞"ր հլերի երնույթների ճարաբերությունների պատկերներ, որոնք իբն ինֆորմացիաներ դարձյալ ենք Հիմնականում ստանում Հիշյալ երկու զգայարաններով: եթե այս երկու զգայարաններից ստացած վգայություննեամեն ինչում գեղեցկություն է փնտրում, րում տեսողությունն ապա լսողությունը որոնում է ներդաշնակություն։ Գեղեցկությունն ու ներդաշնակությունըՀավասարապեսառաջ են բերում Ճաճելիության զգացում: Տեսողության զգայության պաճանջին խոսքը բավարարություն է տալիս իր մի շարք Հատկանիշչներով, որոնց մեջ շատ կարնոր է պատկերավորությունը, իսկ լսողուքյան զգայության պաճանջչին՝նույնպես մի շարջՃատկանիշչներով, որոնց մեջ կարնոր դեր ունեն, արտաճայտչականությունր ն նվագայնությունը: ու

Գոյությունունի, ինչպես ասվել է, մտածողության երկու է, բնական, այսպես եղանակ. մի դեպքում այն առարկայական ասած է, «արվեսսովորական, մլուս դեպքում՝ պատկերբավոր յոավոր», այսինքն՝ ոչ սովորական, որ ճոդեբանները կոչում են կողմնային Մտածողություննառարկայական է այն դեպքում, նրբ առարկաները, առարկաների Հատկանիշները ն սրանց միջե հղած Ճճարաբերություններն արտաճայտվում են իրենց անուններով, այսինքն՝ այն բառերով, որոնք լեզվում կյանքի են կոչված արտաճայտելու ճենց այդ առարկաները, նրանց Ճճատկա-

նիշները

ն

Ճճարաբերությունները:Սա Համապատասխանումէ

մարդու բնական, սովորական, առօրեական մտածողությանը, հրբ նա դատողություններէ անում որնէ բանի մասին, արտաՃայտում սուբլեկտիվ-կամալին ու զգացական վերաբերմունք: ալսպիսի եղանակը սովորական է ոաւառուքողաՄտածողության

գիտական բջույթիԺ խոսքերի Համար: Այսպես ենք մտապաշտոնական գրադրություն,նր վաղզմելբ .ռօրյա ղրույցի ժամանակ ն այլն: ՍրանՀասան սլատկերավոր մտաՓո՛լությունը արդյունը է այն բանի, ո, առարկաները, նրանց Հաւտկանիշներըկ ճարաբերություններն արսաճայտվու են ոչ թե դրանք անմիջապես նշանակող բառերով, այլ ուրիշ՝ մհանդամայն այլ նշանակություն ունեցող ն իմաստային այլ դաշտերի վերաբերող բառերով: Պատկերավոր մտածողուիյունը, լինելով առավելապես դրական խուքի արտաճայտություն՝դնղարվեստական գրականության կարնոր բաղադրիչներից է, խոսքի դեղարվեստականությանպայմաններից մեկը: ինչոլնստնսանք, բառերը խոսքում երկու ձկով են դործածվում՝ երէնց բուն, այսինքն՝ ինքնաբանական նշ։ նակությամ: ն իրենց ոչ բուն, այլօինքն՝ մոխաբանական նշանակությամբ: նման՝ Քառների նախադասություններն էլ կրող են երկու ձնով գործածվել ինքնաբանորեն ն այլաբանորեն: Իինքնաբանորեն է լինում ղործածվելիս նախադասության իմաստը ճավասր նրա մեջ եղած բառերի նշանակությունների գումարին, իսկ ալլտաբանորենգործածվելիս նախադասությանիմաստլ ն բառերի նշանակությունների գումարը լինում են տարբեր, երբեմն Հտկառական, այսինքն՝ ասվում է մի բան, ն ճասկացվում՝ այլչ բան: Բառերի ու նախադասությունների փոխաբանական այլաբանական գործածությունները խոսքը դարձնում են պատկնբտվոր, զարդարուն, արտասովոր ու գրավիչ, ունկնդրի ն ընթերցողի մեչ առաջ բերում ճիացմունքի զարմանքի զգացում, Հենց թողնում ուժեղ, անջնջելի տպավորություն: վրա նրանց է սրա մեջ թաքնված գեղարվեստական խոսքի Ճճաճելիության դաղտնիքներից մեկը: պատճառներ, շատ են. Դրանց մաԳատկներավորության ոին այստեղ ճանդգամանորեն ճնարավոր չէ խոսել, ե մենք ըսենք բավականանալ դիտիպված միայն մի քանի Համառոտ կան ծում

ն

նան

,

ու

ու

տողություններով: նախ ասենք, որ պատկերավորություն կարող են արտաբառերը, ինչպես ն դարձվածները, ճայլտել նան բաղադրյալ որոնք իմաստների ներքին Հշարաբերություններեն արտաճայտում: Փատկերիգաղափարեն արտաճայտում, օրինակ, ծՀնԲաբեռնված (ոտքով խփել), գր"(ծանր բեռնված), ճտնաճաբել

կաբաց, թնաթափ,դռնփակ, տանձանման, մարդանման,ռո-

դիաբաո,գազանաբար, եբեխայոբենբաղադրյալ բառերը ն գիլխին նստեցնել,ոտքը ոտքի առաջ չդնել, ականջինօղ անել, դանակըոսկորինճասնել, իբ աոշինովչափել, կաշին քեբթել, ճամբեբության բաժակըլցվել դարձվածները: Խոսքի պատկերավորության ճիմնական միջոցներից են նր ն մանությունը ճամեմատությունը: Տեղինարված ճիշտ ճամեմատություններըկամ նմանություններըոչ միալն ասածը դարձ-

ճՃասկանալիչավելի տպավորիչ դիպուկ, այլն կաեն րող պատկերվող առաբկան արժեքավորել գեղագիտական առումով՝միաժամանակ ցույց տալով Ճամեմուտությունը կատարողի մտքի թափանցողությունը, ճաշակի աղնվությունը, խըրատների եխկար ճանապարճովտանելու փոխարեն ունկնդրին կամ ընթերցողին օրինակների կարճ ճանապարճովնպատակակետին Հասցնելու կարողությունը, Գյոթեն գեղարվեստական է կնոջը, որը եթե գեղեցիկ է, թարգմանությունը նմանեցնում Ճճավատարիմ չէ, եքն Հավնտարիմ է, գեղեցիկ չէ» ՀակոբՊարոնյանըամուսնությունը նմանեցնում է երգիծաբան մի պաշարվածբերդի, որի մեջ եղողները ձգտում են դուրս գալ, իսկ դրսի եղողները՝ ներս մտնել: Հայտնի է Պլեխանովիխորիմաստ Ճճամեմատությունը,որ նա արել է անճատի ն մասսայի փոխադարձկապի ն Հեղափոխության մեջ նրանց ունեցած դերերի գնաչատման վերաբերյալ՝ մասսայի դերը ներկայացնելով զրոների, իսկ անչատի դերը՝ նրանցից առաջ դրված միավորների ձեով: Սրանով նա ուզում էր ասել, որ մասսալի կարողությունը իրական ճղոր ուժի է վերածվում այն ժամանակ, երբ նա ունենում է առաջնորդ, ե առաջնորդիդերն էլ իմաստավորէ վում այն ժամանակ, երբ նրա ետնից գնում է իրական ուժ ներկայացնող կազմակերոլվածմասսա: Բանիմացությամը ճաշակով արված ճամեմատությունը հն նմանությունը շարժում են ունկնդրի կամ ընթերդողի միտքը, մի շատ կարնոր 4Ճատկաղալրդացնում մտքի դորժուննեության նրշ՝ դի տողականությունը,մտքի գործողությանը տալիս ակտիընդճանրություն տեսնել վություն, սովսրեցնում մտովի կաս Ճնոավոր կամ միմյանց ճետ ոչ մի ընդչանրություն չունեցող երնույլթների միջե, սովորեցնում մտածել: յսռարկաննրի են առուջբերում բառերի վովարաՊատսկերավորություն նում

են

ու

Հանճարել

ու

ու

ու

զարանալան լորքրորո

ն ճոաւկան նախադա: սությունների ագեփոխակերայլություննքիը,որ: "յ ները, Հատկապես

«լում

ն Այդպիսի փոՃճամեմատությունը նմանությունը: են մակդիրը, փոխախակերպություններից փոխաբերությունը,

ընկած

են

նունությունը, անվանափոխությունը ն այլն: Թե պատկերավոէ ունենալ գեղագիտության մեջ, ն կամ ինչես է առաջ դալիս պատկերը բառերի փոխաբանական գործածությունների ճնետնանքով, ցույց տանը մեկ օրինակով.

ոթն:նչԴերկարող

խոսքի

Լծացու բարդին գոճ չէր երնում սուր կացիններից. Դեղճձենիներից մարջան Էր կաթում, Շեփորուկներից՝ երկնքի կաթիլ, Եվ ձյունի փաթիլ՝

Ակացիներից...

Գարուն Է, գարուն:

(Պ. Սնակ)

Փոխաբերությունների,մակդիրների

փոխակերչլությունների շնորչիվ լսոսքը դառնում է բանաստեղծական, ձնուբերում խոր զդգացմունքայնություն,ն աշխարճի իրերն ու երեվույթները մեղ պատկերանում են ոչ իրենց իրական-պրոզսիկ կերոլարանքով, այլ գունազարդված ու հրանդավորվածց։ Բացը սրանից, բառերի ու նախադասություններիփոխաբանականու ն

այլ

այլաբանական զործածֆություններիճետնանքով ճնարավոր է

լինում արտաճայտելայնպիսի գաղափարներու ճասկացությունԱշա ներ, որոնց Համար լեզուն ճատուկ բառեր չի ունենում: միայն մեկ օրինակ. Ծով

են

աչքերը Ջավախքիդստեր,

Ու կորչում Է մարդ

նրա Քայացքում...

(Հ. Թումանյան)

ԵԹԵ փորձելու լինենք ծով փոխաբերությունըփոխարինել աչքերի իրական ճատկանիչշ արտաճալտողորեէ բառով, ապա կանսնենք, որ «ճայերենըչունի նման մի բառ, որ իմաստային ու

ոճական այնքան լիցքավորում ունենա,

Նույն ձնով, եթե փորձելու լինենք արտաճալտվածիմաստը որնէ այլ

որքան ծով մակդիրըո

կորչումէ

մռ/.աբերությամբ բառի ուղղակի նշանանու-

Զպետք Է կարձել, թե խոսքի պատկերավորության, արտաճալտչակաճության ն բանաստեղծականության միակ պալմանը ոճական արտաճալտամիջոցների գործածություն Է Այդ նպատակին ծառալում են լեզվական ալլ միջոցներ նս, որոնց մասին խոսվել Է սուլն ձեռնարկի Բամարլա բոլոր բաժիններում:

թյամբ արտաճայտել,ապա կտեսնենք, որ դա անճնարէ. վերենում չկա այս գաղափարնարտաճայտողորեէ բայ:

Հա-

Բառերի հ նախադասություններըփոխաբանությունը չարացուցային (ասոցիատիվ՝ պարադիգմատիկ)Ճարաբերակցուէ։ Այդ նշանակում է, որ մի բառի կամ թյան արտաճայտություն արտաճայտությանգործածությունը մի այլ ճասկացության կամ իմաստի նշանակությամբ կատարվում է կա՛մ օրինակով, կա՛մ ճամաբանությամբն կա՛մ նմանության, կա՛մ Համեմատության, կա՛մ առնչակցության, կա՛մ ճակադրության Հարաբերակցության ճիման վրաւ Խոսքի արտաճայտչականությանն նվագայնության միջոցները նս ծառայում են խոսքի բանաստեղծականությանխեդիրներին: Դրանք արտաճայտումեն խոսողի ճույզերն ապրումները, ունկնդրի նե բնթերցողի մեչ առաջ բերում Համանման զգայություններ, ծառայում Ճույզերի ապրումների ավելի ու

ու

խոր

ն

ուժեղ արտաճայտմանը։Խոսքի այսպիսի միջոցներ

առձայնույթն

ու

րբաղաձայնույթը, պարբերույթը,

են

կշռույթը

(ռիթմ), «ոնտորական կամ ճարտասանական ձները (ֆիգուրծեր), որոնցից առավել կարնորներն են կրկնաբերությունը(կբրկսություն, նախաբերություն, վերջաբերություն, առճյուսում), Ճճոգնաճոլովությունը,աստիճանը, զեղչումը, անշաղկապությունըչ

բազմաշաղկապությունը, դիմառնությունը, բացադարձու-

Թյունը։ բարառնությունը, Ճարտասանականճարցը, ճարտասանական բացականչությունը, ճարտասանականդիմումը

ն

ւյլ:

Այս ձներից յուրաքանչյուրը լուրովի է կապված մեր ճոդելանի ճետ ն յուրովի էլ արտաճայտումէ մեր այս կամ ոյն ասլրումը, զդացումը, ճույզը, լուրովի

մեր ճոդին ուրախության, Համակում

աշխրության, կարոտասջի, ափսոսանքի հն բաղզմախիվանանուն ու

չղիտակցված ղզղացումեերով,

պատրանքներ, այս

կամ այն ձով

ռւսջ

բերում

բազմապիսի

ուժեղացնում կամ քուլաց-

մտապատկերները: Դրանք բոլորն էլ օգնում նն արտաճայտելու մարդու ներքին՝ Ճուլզերի Հարուստ աշխարճը, ստեղծում ներդաշնակությունտեսողական, լսողական ն մյուս զգաՀՅ յում ների իրական պատկերների ն դրանց, պատրանքների նում

ժիջե։

ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆՈՒԹՅՈՒ

ԵՎ ԲՆԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Խոռքն իր մի չարք կողմերով կապված լինելով խոսողի կաժ գրողի Ճոգեկանի Ճնտ, արտացոլում է նրա ճոգեբանությունը: Խոսքի Համապատասխանությանն բնականության արժանիքները պալմահավորող Հանգամանքները շատ են։ Ամենից տոռաջ նշենք, որ բովանդակություն ն ալն արտաճայտող լէզվական ու ոճական միջոցները պետք է 4Համապատասխանեն միմյանց: Գոլություն ունեն լեզվական ոճական միջոցներ, ու

որոնք ճարմար

են

գործածվելու կարնոր մտքեր, բարձր գաղափարներ արտաճայտելու դեպքում, ն ընդչճակառակն, կան պատլեզվական ու ոճական միջոցներ, որոնք Հարմար են շաճ գոթծածվելու Հասարակ մտքեր արտաճայտելու դեսլքում, կարեորու բարձր գաղափարներ ու մտքեր արտաճայտելուդեւլջում Հարմար հն խոսքը վանմ, Հզոր ու նրբագեղ դարձնող միչոցները, իսկ ճասարակ գաղափարներու մտեր արտաճայտելու դեպքում` ժողովրդական բառերն ու բառաձկերը, ժողովըրդական դարձվածներնու արտաչայտությունները, նախադասուքյունների ալն կառույցները, որոնք առավել կամ միայն խոլեզվին են Հատուկ: Հասարակկամ աղքատ մտքերի սակցական ն նրբաղեարտաճալտմանդեպքում վսեմության, 4քորության ղության միջոցների գործածությունը խոսքը դարձնում է կոմիկական: ու

Խոսջի բովանդակության փոփոխությունն պաճանջում է եղանակների փոփոխություն: արաաճալոման միջոցների ու սն եղանակՄիանմ լեզվաոճական արասչայտամիչոցների ների չեն դիմում տլխուր մարդը ն ուրախը, բարկացածն ու անկիրթը: Ննույսքանչացածը,պատանին ծերունին, կիրթն իրենք իրենց եղանակներն նիոկ արտաճայտմանմիջոցներն է փոխվում են, երբ միննույն մարդը գրում բանաստեղծություն, պատմվածքկամ գիտականաշխաշզություն: մլուս կողմն էլ այն է, թե խոՀաժապատասխանության ով է, երեխա՞է, քե մեծ, տղամա՞րդէ, թե սօդի կամ դրողը ճետ է խոսում, Ժե. կին, մասնագե՞տէ, թե ոչ, յուրալինների՞ ճակառանորդիկամ թշնամու, իր ունկնդիրների ճետ միննո՞ւյն է Ճճետնում, քն ոչ, նույնիսկ նո՞ւյն գադափարախոսությանն է տվյալ պաճին, Հավատնունի, թե ոչ, ի՞նչ իրադրության մեչ ու

ու

ու

ու

305:0--358

չի՞ ճակադրվում իշխող օրենքներին, բարքերին, ավանդույըներին ն այլն: ինչպես խոսքի նյութը, այնպես էլ Հոգեբանական մյուս Հանգամանքներըպայմանավորում են խոսողի կամ գրողի տըրվյալ պաճի ճոգեվիճակն տրամադրությունը, այդ պատճառով էլ դրանց փուրոխությունն առաչ է բերում խոսողի տրամադրության, ՀոգեվիճակիՀոդեբանության փուփոլխությունն անդրադարձորեն՝ խոսքային միջոցների փուիոխություն: նույն ձեվով, եքն ալս փոփոխությունները բնական են, Համանման փոեն փոխություններ ընրում ունկնդրի կամ ընթերցողը առաջ ճոգեկանի մեջ: Հետնաբար իր բոլոր Ճամապատասխանությունն դրոնորումներով կալված է բնականության 4նտ։ երը խոսբը լինում է բնական, ստեղծվում է այն պատրանքը, թե իբրն այն միաժամանակճշմարիտ է: Բնականության մլուս կողմն էլ արտաճայտամիջոցների Համապատասխանություննէ իրերի բնությանը: Մտերմիկ զըբույցին ճարմար են միջավայրին պատշաճող Ճասարակ բառեր ն քերականական պարզ կառույցներ, խնջույքի ուրախության ռկղաններին՝մի կարդի բառապաշար արտաճալտամիջոցներ, ագո սեղանին մի ալլ կարզի բառապաշար արտաճայտման հղանակ, «ճանդիսավոր,ճասարակական միջավայրի խոսքին՝ միանգամայն այլ բաղխպաշար, քերականականկառույցներ ոճականճնարանքներ: Ընդչանրապեսմի բան ասվում կամ գրվոմ է ինչ-որ խավի կամ մակարդակի մարդկանց ճամար: Խոսելիս միշտ նկատի ունենք մեր ունկնդրին: Խոսքի նկատմամբ մր հակ (բրբթ պաճանջ է ներկայացնում լուսավորված, զարգացած անփորձ պատանեն կւ:մ /լոշճմարդը, մի այլ կարգի պաճանջչ՝ Քի մասին դեռնս վառ երազանքներ ունեցող երիտասարդլ: Անոչ վզարգացածը, գիտունն չուշտ բոլարն էլ` զարգացածն չունեցողը, անտարբեր չո" անդգետը,կենսափորձ ունեցողն ու խոսքի Ճճարստութլյան ոճի փարթամության, դգեղեչկուքյն ու վսեմության նկատմամբ: Միայն թե չզարգացած, չկրքվածչ կենսափորձ ու գիտելիքներ չունեցող մարգուն Հասարակբաներն էլ բավարարում են, կարող են թվալ ճետաքրքրական գելեու կրթված, բարձր ճաշակի տեր մարցիկ, այնինչ զարգացած ւդուն բավականություն ու զնղագիտական աճույք կարող է պատճառել իսկապես ճարուստ ու բովանդակալից,գեղեցիկ ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

ու

Հանրաճայտ

արվեսաավոր խոսքը միայն: փաստ է, որ ւլաեն գալիս տանիներին երիտասարդներին գրավում դուր եղանակը խոսքի այլաբանական զարդերն արտաճայլտման պաճուճանքները,ինչպես ն օրիորդականսեթնեթանքները, այնինչ զարգացած մարդուն, գիտնականին փիլիսուխային՝մըտկառուցերով ճարուստ, սիլլոգիզմներով (ճավաջաբանություն) է խոսքը: լուրջ Հզոր Մասամբ պատճառը, որ մինված այս են ընկալում ոչ միայն տարբեր նույն խոսքը տարբեր կերպ տարբեր գիտելիքների տեր մարդիկ, այլն տարտարիքների ու

ու

ու

ու

ու

ու

բեր Ճճողեվիճակներիմեջ գտնվողները, այլն միննույն մարդր կ՛

տարբեր Հոդեվիճակներիմեջ գտնվելու գեպքում,

ն՛

տարբեր

Հոգեկանյուրաքանչյուր վիճակի Համար լեզուն տարիքներում: ունի Հարմար արտաճայտաձնչԱյսսլես, լրջությանը

նականությանըլեզվական մի կարգի մարում, կատակին ու ծաղրին՝ մի

այլ

ն

պաշտո-

արտաճայտաձներեն

Ճար-

կարգի արտաճայտաձներ:

Խոսքը զգալիորեն կապված է անճատի բնավորության ն Հոգեկան կերտվածքի խառնվածքի Հետ: Գեղեցիկ ոճը կաէ ծնվել միայն գեղեցիկ զգացմունքներից: Ընդճանրառես րող ու

լեզվառճական միննույն միջոցներին չեն դիմում խոլերիկն

ֆլեգմատիկը, ժանտ սանզվինիկը, մելանխոլիկն ու

բնավորության տեր

աշխույժ

ն

ու

զվար

ու

ու

ժանգոտ

բնավորություն

ու-

նեցող մարդիկ:

բնականության Համապատասխանության,

քական միջոցների

ու

ն

խոսքի նլու-

տելանիկականՃնարավորություններիտե-

խախտումը երբեմն արդլունք է ղին գործածության սպաճանջի

անգրագիտության,երբեմն անճաշակության, երբեմն էլ`

ան-

տեղի ձնամոլությոն:

իմանալ, թե տվյալ ճանդգամանքներումինչպես պետք է վարվել ն ինչոլես սլետք է արտատճույտվել,այնքան էլ 4նեշտ բան չէ։ Սա մարդուց պաճանչում է եթե

հություն,

սողա

առնվազը ակով

է:նլը, ըչորեկրթություն

ու

ու

ոչ

կատարյալիմաստ-

չափվի զգացողություն,

կենսափորձ: ինչպես կյանքում, այն-

ունս էլ լոռսքում չկա ավելի ղժվար բան, քան անմիջապես

տեսնելն

ու

իմանալը, թն ինչն է տեղին,

ն

ինչը չէ տեղին: Յ9/

ՆՐԲԱԳԵՂՈՒԹՅՈՒՆ

նրբագեղությունըխոսքի կարնոր արժանիքներից է, որը մի կողմից խոսողի կամ գրողի շնորչքի, իմացության, զարգացածության ու Հոգեկան բարձր կերտվածքի վկայության արտաճայտությունէ, իսկ մյուս կողմից՝ խոսքի բովանդակությանը ուժ ու թավ «ճաղորդելու,ընթերցողի կամ ունկնդրի վրա ուժեղ տպավորություն թողնելու միջոցների ամբողջություն: Խոսքի նրբագեղության պատճառներն ու միջոցները շատ են: Դրանց մեջ Հատուկ ուշադրության են արժանի առածաբանությունները ասացվածքները, առածները, ժողովրդական իմաստությունները, մեծ մտածողների, նշանավոր գործիչների սույթներն ու իմաստալիցմտքերը: Ուրիշների մտքերից բանիմացությամբ օգտվել կարող են միայն շնորճք ու ճաշակ ունեցող մարդիկ: իմաստուն երնալու ձգտումով ժողովրդի կամ «մի փիլիսոփայի» անունից բերվող անճաշակ, անիմաստ վկայաբերությունները, անտեղի քառվածքարանությունը միայն արշճամարճանքիզգացում են առաջացնում լսողի կամ ընթերցողի մեյ: ա-

Խոսքն ավելի մեծ տպավորություն է թողնում այն ժամանակ, երբ ճեղինակնինքն է իմաստախոսում, երբ ինքն է լիռ գեղեցիկ, իմաստալիցձնակերպումներ Խոսթը նրբագեղ է դառնում նան սրամտության, երկսալփաբանության, ճեգնանքի, երգիծանքի, բառախաղի, արտատա-

Ճայտման 4նարագիտական եղանակի ն ոճական ու ների ճաշակով տեղին զործժածության շնորճիվ:

այլ

Հնարանք-

Սրամտությանմի կողմը սրամտողի խորաթափանցության արադ արտաճայտությունն է, նրա մտքի արագ ոռնակցի-յով ու

իսկ,մյուս կողժից դործողությամբ ճանդերձ,

այն իր մեջ ուռր նենգություն, լուրայինին խոցելու կամ թիկունքից տրվող ան-

ապասելի Հարվածով նրան ճաղթելու միտում. Այս պատճառով

ընդճանրապեսչափազանց ազնիվ լուրջ մարդիկ չեն արամտում. Համենայնդնպս, սրամտելու կարողությունը յու-

Վ,

որ

ու

քաճատուկ խելքի արտաճայտությունէ: Պատաճականչէ, որ մի բանաստեղծության մեչ նախընտրում է ՓարույրՍնեակը թն արքալի, այլ պալատականծաղրածուի դերը: ԱՀա մտության մի օրինակ.

ոչ

սրա-

ու շահզադան մի օր իրճնց ծաղրածուի ճետ ձմռանը որսի Երբ եդանակը տաքանում Է, նրանք հանում են իրենց վերարկուները ն գցում ծաղրածուի ուսին: Շաճը տեսնելով բեռան տակ կուչ եկած մարմնով փոքր ծաղրածուին, ծիծաղում Է ն ասում. Քեզ վրա մի իշի բեռ կա։ Ոչ, շահն ապրած կենա,-- ասում Է ծաղրածուն,-- երկու իշի

Ծանն

են

գնում:

--

--

բեռ:

Հումորի ղգացումը Ճճասարակական բարեկրթության ցուցանիշներից մեկն է: Բարի կատակը, «ագսանքն ու հրդգիծանքը են բերում առաչ լավ տրամադրություն, ուրախացնում են, ծիծժաղեցնումն Հաճույք պատճառում, մի պատճմարդկանց մոռացնել տալիս կյանքի Հոգսերը, Սակայն կատակի ն ճեգնանըի նյու կարող են դառնալ ո՛չ լուրջ Հասարակական առումով կարնոր բաներ, ո՛չ մեժ մարդիկ, ո՛չ էլ արգաճատելի կամ տելի երնույթներ ու մարդիկ. կատակը ն ծիծաղելին պետք է լինեն բարձր ն արժանապատվությամբլի, բայց ոչ գռե՞իկ կմ կոմիկական, այլապես կարող են վերածվել խեղկատակության ճե վնասել խոսքի նրբագեղությանը: Սիծաղ առաջ բելեչը մտքր ամենաճաճելի կարողությունն է: Ոմանց կարծիքովծիժաղի պատճառը միշտ թաքնված է լինում զարմանալիի Ճաճելիի միասնության մեջ: Գիտականորենապացուցված է, որ ծիծաղը ն լավ տրամադրությունը բարերար ներգործություն են ունենում առողջության վրա, կանոնավորում են ֆիզիոլոգիական պրոցեսները, արյան շրջանառությունը, ակտիվացնում օրգանիզմի կենսագործունեությունը ն դքանով ճանդերձ նպաստում եծրկարաու

«-

ու

կեցությանը: Հայտնիէ,

Պլուտարքոսըծիծաղը ճամարել է կնրակուրներիառաջին Ճամեմունքը, իսկ Սպարտայիկիկուրդոս ար

օրենսդիրը սեղանատներումդնել է տվել ծիծաղի քանոսականարձաններ:

աստծու

4ե-

Ծիծաղելին ն Հաճելին ունեն չփման կետեր: Եիծաղելին ճասարակ բառերով ու արարտաճայլտվումէ սովորական ն տաճայտամիջոցներով չի սիրում զարդարանք: Երբ ծիծաղելեն արտաճալտվում է խոսքի զարդերի միջոցով, ծիծաղը ետ է փղվում, ն դրա փոխարեն առաջ է գալիս Ճիացմունք: ու

այն է, որ ծիծաղ Ճարուցող խոսքային միԶարմանալին ջոցների մեժ մասը կապվում է կեղծիքներիճետ, ն այնուամենալնիվ ինջն արտացոլում է կլանքի ճշմարտությունը:

Խոռքի նրբագեղության գաղտնիքներից մեկն էլ բառերի

կապակցություններիմեջ է թաքնված։ ԲանաստեղծականխոսՔի որոշ տարրերի կիրառումը արձակ խոսքի մեջ նրան տալիս է Արձակը դառնում է ճաճելի ճատկապես այն Ճճաճելիություն: է քողարկված կշոույթ։ ինչժամանակ, երբ իր մեջ ունենում պես Պլատոնիարձակնէ: եղանակըխոսքային իսճնաբագիտական Աշտաճայտման ե է ճեղինակի անճատական մտտածոկապված կական գլուտ է ղության եղանակի ճետ: Դա ասելիքը ոչ սովորական ձնով արկարողություն է: Աշա Սատդու «Բուսշնորճք մտաճաղլտելու տանից» մի օրինակ մեր փոխադրությամբ. |

ու

Փուրդն այնքան

շատ էր խփշտել խավիծ, գիշերը տնքում Էր ցավից: Բժիշկ եկավ, ասաց. «Այս անպիտանը Չի լուսացնելու, պրծած Է բանը: Կփրկվես թույնից, նետից թաթարի, Բայց ոչ երբեք կերած ավել պատառից. Ավելը քաջին Էլ կբերի ծնկի։ Զէ' այս ողորմելին ոտքերը կտնկի»: Ու մեռավ նուլն գիշեր... բժիշկն, աստված վկա, Անցել Է քառասուն տարի, բայց քուրդը դեռ կա:

Որ

ողջ

ճնարադիտություննայն է, որ մեղմ ճումորով արԱյստեղ մած այս առակ-ռղլլատմությունը տարվում է մի ուղղությամբ, ն է տրվում միանդամայն անսպասելի լուծում: չայ պոեզիյում խոսքը ճնարագիտական եղանակով Հաճախ է կառուցում Գաբույր

Սնեակը: ամեն Հնարամտությունն

տեղ է՝ թե՛ արտաչայամանձնի թե՛ բովանդակության մեջ: Խոսքը զգալիորեն կշաճի, եթե այս նրկու կողմերի շնարամտություններըՃամատեղվեն: Միտքը ճնարադիտականզանազան եղանակներով արտաընթերցողի մեջ զարմանքի Ճիացմունքի ճայտնելըունկնդրի գացում է առաջ ընրում այն պատճառով, որ ոչ ոք կյանքում այդոլես չի արտաճալյտվում: Հենց շատ բաՊոեվիայում, բացատրում է Արիստոտելը, ննը այսպիսի նշանակություն են ունենում այն սվատճառով,որ խոսքի առարկան շատ ավելի ճնռացված է լինում իրականառօրեական կյանքից: Սակայն զարմանքի ճաճելիության ղդացումը միայն պոնզիայից չէ, որ քաղում ենք, այլ նան արձակիլյ։չ եթն նա էլ պոեզիայի այղ առանձնաճատկություննունի: նրբադեղ խոսքը թողնում է ուժեղ տպավորություն, ավելի ն

ու

ու

ու

4եչտ է լուրացվում ու ճիշվում, քան թյունը չունեցող խոսքը:

ՈՒԺ

ալդ

առանձնաճատկու-

ԵՎ ԴԻՆԱՄԻԶՄ

Խոսքի պետք է նմանվի կենդանի արարածի, ունենա իր կազմվածքի ն բնավորության ինքնատիպությունը, տարբերվի իր ակտիվությամբ, ն փայլի կենսական ուժերով: խոսքի ուժս պայմանավորված է մի շարք ճանզամանքներով, որոնց մեջ կարնոր են մարդու միտքը, կամքը ն զգայումները: Խոսքի ուժի աղբյուրն առաջին երթին մտքերի մեջ է: Թույլ ն անկարնոր, ն

սովորական մտքերը որնէ ազդեցություն չեն թողունկնդրի վրա: Մաքսիմ Գորկին ճիշտ է նկատել՝ գրելով, որ ամենից ավելի դժվար ն վատ լուրացվում են ճասարակ մտքերը, քանի որ ո՛չ ուշադրություն ենք դարձնում դրանց վրա ն ո՛չ էլ աշխատում ենք Այնինչ. որքան մտքերը մտապաճելչ խոր են, կարնոր ն արժեքավոր, ասված տեղին ն դիպուկ, այնջան մեծ է լինում խոսքթ ազդեցության ուժը. Սակայն խոր մտքերը, կարնոր ն արժեքավոր գաղափարներնէլ ինքնին, ռանձին վերցրած կարող են ուժ Հանդես բերել այն ժամանակ, երբ նախ՝ դրանց ընկալման ճամար ունկնդրի կամ ընքերցողի ճետ Ճճոգերանական կապ է ստեղծված, ն ալնուճետն՝ խոսքի ընդճանուր մեխանիզմի մեջ Հենարան ունեն ն մեծացված են շարժիչ լծակներով ն շտրժափոկերով։ ԱՀա այսպիսի դեր ունեն խոսքիՔ6՛ նյութականն թե՛ տեխնիկականմիջոցները: Խոսքի ազղեցության ուժի ճամար շատ կարնոր ճանդամանք է կամքի ու վլգարաունքնիրիդրսէռրումը, որոնց ար Հալտումն անխզնյիորնս կապված է լելվական զանազան միջոցների նե խոսրի տեխնիկական զանազան ճնարավորությունեերի «նտ: Բավ:չդոն է, որ մարդ բարկացած է, ն բարկացանրա ձայնի տոնը բարձրածության չափին Ճճամասպատասխան նա նում է, ավելի Հաճախ է դիմում միակաղմ, ինչպես ն ճրամայական ու բացականչականնախադասությունների,քերակամի ձն նական ու ոճական զեղչումների ն այլն: Արտաճայտման է ընտրում Ճանդիմանողը,մի այլ ձն՝ կովողը, խնդրողն ու ն ալլն։ Բոլոր այս Հանդգամանքներում խոսքին ուժ Ճաղաչողը ն նրան ազդուություն տվող լավագույն միջոցները ղորդող առօրյա

նում

ա-

ա-

ա-

ռաջին Հերթին ճարտասանականձներն

են

(ֆիգուրները )՝ կըոկ-

նությունը, առավելումը,նախաբեռությունը,վեբջաբեբությունը,

վեզեղչումը, լոությունը, չափազանցությունը, ճակադռոությունը,

Րելքի ու վայոէջ:ի աստիճաննեոը, կուտակումը,ճոգնաճոլովուտարբանթյունը, անշաղկապությունը, բազմաշաղկապությունը, ջատությունը,դիմառնությունը,ճարտասանական ճաոցը, ճնարտասանականԳիմումը,։ ճարտասանական բացականչությունը, զորացվերճուշը, փոռխակերպություններից՝ փոխաբեռությունը,

ն այլաբանություններից՝ միջոցներից՝ համեմատություսը է Սրանց պետք հեգնանքը: ավելացնենքնան նախադասությունների որոշ կառուցվածքներ, Հատկապես միակազմ նախադասությունները ն պարբերույթը: Խոսքին ուժ ճաղորդելու Համար պետք է կարողանալ տիրազետել քիչ բառերի միջոցով շատ մտքեր արտճալաելու արվեստին, Խոսքի Ճճզորությանը նպաստող ճադամանքներից մեկն էլ ուժեղ փաստարկներըխոսքի վերչում դնելն է, ինչպես ն ուժեղ ֆիգուրները խոսքի վերջում գործածելը, Դիոնիսիոս

ման

տեսնում էր բառնրի Հալինառնասցինխոսքի ուժի աղբյուրը նա որոշ կոչում էր խիստ կարգի կապակցություններիմեջ, որ տեսակիկապակցություններ: Այապիսիկապակցություններ նեցող խոսքում պարբերույթի անդամները ձգտում են ուժեղ ու-

դիրքի, դրանք անչավասար ծն ն էշոույքով տարբնր: Խիստ կաւլակցությունը դրանց մեջ փնտրում է ավելի բնականություն, քան արվեստ, ն ձգտում այն բանի սր դրանք աշված լինեն ոչ այնքան սովորույթի ուժով, որքան որ զղացման նւրգործությամբ: Խոսքն ուժեղ տպավորություն է թողնում մանավանդ այն ժամանակ, երբ լեզվական սրտառայսամիջոցները, այդ թվում ն ֆիգուրները, մերթ գործածվում են միչ մերք՝ մի ուրիշ ի)

նշանակությամբ: Խոսքի ուժին զգալիորեն նարոստում է դինամիզմը, որի ճամար կարնոր միջոցներ են թատեշացումը, բայի դգիմավոր ձների առատությունը կ մի քանի Ճարտասանականձենը, Ճճատն այլն: կապես զեղչումը,անշաղկապությունը Խոսքի ներգործության ուժը զգալապես մեծացնում են խոսքային այն միջոցները, որոնք կոչված են մեր մեջ արքնացնելու կամ ճարուցելու ապրումներ, Ճուլղեր զգայություններ. Ապրոսմները,զգայություններն ու Հույզերը՝ սնր, ուրախություն, տխրություն, կարոտ, գորով, ամոթ, զայրույլք, ու

ա-

տելություն, վախ, խղճաճարությունն այլն, ոչ միայն էությամբ էն տարբեր, ալլն իրենց արտաճայտման լեղվական միջոցներով: է Սրանցից յուքաքանչյուրը Ճարուցվում իրեն ճատուկ արտաՀայտամիջոցներով, որոնք թաքնված են կամ Հատուկ խոսքային կառույցների ն կամ իրերի բնույթի, այսինքն՝ բովանդակության մեջ, Բերենք միայն ժեկ օրինակ: Յուրաքանչյուրչիբականաքածցանկություն տխուր ղգացմունքներով է ճամակում մեզ: իռկ ցանկությունների արտաճայտմանճամար ճայոցքլեզվում սովորական միչոց է ըղձական եղանակի բայաձների գորԸղձականծղանակի դրական կամ Ճաստատական ծածությունը: քալաձենթը ցույց են տալիս չկատարված գործողություն ն կաեն արտաշճայտելչիրականացած ցանկություն: ՓատաչՀաբող կան չէ, որ Վ. Տերլանի որոշ բանաստեղժություններգրված են բացառապես ըղձական եղանակաձնով: Հենց այս պատճառով էլ գրանք խիստ զգացմունքային են, աքաաճալտում են ճեղինակի քախծոտ տիամադրությունները ն միաժամանակ մեր մեջ արքնացնում են Համանման տրամադրություններ: տեղին է դիտարկել լեզվական մի օրինաչափուԱլսատեղ թյուն: Ալդ լուրաքանչյուր լեզվական ձնաիմաստային միավորի է: եզվական յուրաքանչյուր ձնաիմաստառողունակությունն

տային միավոր ընդունակ է նար լիցքավորում ճանդես բերելու:

Ճյգ բանը ճաճախ ենք

մի լեզվից մի ալլ լեզվի թարգմանություն կատարելիս, երբ թարգմանող լելուն թարգմանտեսնում

Վողի ջեքականական կարգերը լունենալով Հանդերձ կարողաԽում է արտաճայտելմլուսի՝ նրան խորք քերականական իմաստներք: Նույն բանը տեղի ունի միննույն լեզվի ոլորտում:

Այսպես աճա ճայոց լեզվում ըղձական եղանակը ճատուկ քախ-

տքամագրության եղանակ չէ, սավալն մեծ քնարերգուն կարողացելէ այս եղանակի մեջ տեսնել նման տրամադրություն աքբտաձալտելու 4նաբավորությունը ն ստեղձել ինքնատիպ սանղժագործություններ։ Ուստի բղձական եղանակի բայաձները :եր լեզվում թույլ են տալիս ստեղծելու խոսքային այնպիսի Լս: ռույցներ, որոնք կապվում են որոշակի զգացմունքների «ետ: Խոսքի նյութը նա կարող է լինել այդպիսին: Այսպես, օրինակ, բոլոքին խղճաճարությամբ է ճամակում այն խոսքը, որի անխնամ մնացած նլութբ որդիներից լքված կամ անտեր ծեր ծնազներնեն: Բոլորին էլ խոր թախիծով է Համակում վերՀուչը: Բավականէ այս առիթով Հիշել մրայն Հայ սչոնղիալոր ժոտ

ու

այնպիսի աֆմոռաց ճատվածներ, ինչպիսիք

են Ս. Շաձազիզի «երազը», Հ. Թումանյանի «Անուշ» պոեմի 25-րդ ճատվածի մի կտորը («Ողբացին անշունչ դիակի վրա» տողից մինչե «Անցած օրերը միտը կբերի» տողի վերջը), եղիշե Չարենցի«Մորս ճամար գազել», Ավ. իսաճակյանի «Մայրիկիս» ստեղծագործությունները ն ալլնւ ԸնդՀչանրասլես խոսքի զգացմունքայնությունն արդյունք է Ճճեղինակիապրած զգացմունքների Ճույռերի Եթե խոսողը կամ գրազը չի ապրում իր ասելիքով, եթե ինքը չի տոգորված կամ այն զգացումով, ապա նրա խոսքը չի կարող լ|1ել այս զգացմունքային, այն չի կարող ունկնդրի մեջ արքնացնել անՃճրաժեշտզգացմունք Ճույզ, չի կարող առաջ բերել ո՛չ լսոր ապրումներ, ո՛չ էլ ոդնորություն: ու

ու

մ

ՀԱՄԱՉԱՓՈՒԹՑՈՒՆ,

ՀԱՄԱՄԱՍՆՈՒԹՑՈՒՆ

ԵՎ ՆԵՐԴԱՇՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ստեղծագործականբնուլքի խոսքերը (գեղարվեստական, ն այլն), ունեգիտական, քաղաքական-Հրապարակախոսական նն անճատական ճորինվածք, իրենց «ատուկ կազմվածքն նում կերտվածքի ներկերտվածքը: Ամեն մի կառուցվածքի կայացվող գեղագիտական առաջինպաճանջչըՀամաչավփությունն է Համամասնությունը, որոնք գեղեցկության ւպայմաններից են, իսկ մարդ սովոր է ամեն ինչի մեջ գեղեցկություն փնարել: Անկենդան բնություն, Համաչափություն ն ճամամասնություն ընդճանրապես չի ճանաչում, ն այլ են նհրա գեղեցկության չափանիշները (Արարատլեռը գեղեցիկ է, առանց Ճամաչավ լինելու), այնինչ բույսերի, կենդտնի արարածների ն մարդու ճորինածի գեղեցկության պայմաններից մեկը Համաչափությունն է ճամամասնությունը: Խոսքն էլ իբրն Ճորինվածք դառնում է գեու

ու

ու

ու

ղեցիկ այն դեպքում, երբ Ճամապատասխանէ լինում Ճճամաչա-

փության ու ճամամասնությանպաճանջներին։ ներքին Համաչափությունն ու ճամամասնություն կապված են խոսքի բովանդակությանճետ. Թե ինչին ինչ տեղ է Հատկացված ն ինչքան տեղ է տրված, շատ բան է որոշում խոսքի մեջ, ն այստեղ ու չափանիշը լափի զգացումն է, ԱրտաքինՃճամաչափությունն ճամամասնությունը ներքինի Համեմատ ավելի շոշափելի են ու

աղարկայլական,որովճետն ենթարկվում են ֆիզիկական չափումների։ Խոսքի ներածական մասի, բուն նյութի ն ավարտի պետք է լինի: Անծավալների միջն 4ճամապատասխանություն է, քն չափածո, պետք է ունեկախ այն բանից՝ խոսքն արձակ նա արտաքին /Շատ կառուցիկություն:կարնոր է, որ ներդաշ-

նակություն լինի ներքին ն արտաքին ճամաչավությունների ն ճամամասնությունների կամ խոսքի ձնի բովանդակության է՝ միջն: Ճիշտ պաճանջներիմի մասը կապվում է արտաայս ճոլեզվական երնույթների Հետ, մարդու մտածելակերպին գեբանական ազդակներին, սակայն սրանք խոսքի գեղագիտուՔյունը պալմանավորողճանդամանքներեն: կ ճամամասնությունից բացի կարնոր Համաչափությունից Հանգամանք է կարգր: Ամենուրեք, ուր դադարում է կարգը, դադարում է նան գեղեցկությունը, որովճեւն վերջինս արդյունք է առաջինի: Խոսքի գեղագիտության ճամար մեծ կարնհորությունունի չափի զգացումը: Դեմոկրիտը գրում Լ. «Գեղեցիկէ ամեն ինչի մեջ չափավորությունը: Այն բազմապատկում է կյանքի ուրաԱյս լիովին վեխությունը ն ճաճույքը դարձնում ավելի մեժ»։ նան է խոսքին: րաբերում ու

ու

ԱՌԱՐԿԱՅԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Խոսելու գործողությունը միաժամանակ մտածելու գործողություն է, իսկ խոսքը մտածության լեզվական արտաճայտուԹյունն է: Լեզվականմտածողությունը տեղի է ունենում պատրաստի լեզվական կաղապարների միջոցով, որոնց տիրապետում ենք լեզվական պրակտիկայումն դպրոցական ուսուցման ընթացքում: Այդ կաղապարներնաներնակալելիորեն Ճնշտացնում են խոսելու գործողություն: խոսելու տեխնիկան դս-"4նելով կիսաավտոմատ ենթագիտակցականկարողություն, որի շնործիվ ուղեղը ճամեմատաբարքիչ էներդիա է ծախսում: Լնզվական կաղապարներն առաջ են գալիս բառ-ճասկացությունների կապի ն առնչությունների երկու կարգի լեզվատրամաբանական ն լեզվա-ճոգեբանական ճարաբերությունների զուլեզվա-տրամաբանագորդումներով: Բառ-Հասկացությունների կան ճարաբերություններիամբողջությունը կոչվում է շարա315

կարդային ճարաբերություն, իսկ բառ-ճասկացություններիլեզվա-ճողեքանական Ճարաբերությունների ամբողջությունը Հաբացուցային կամ ասոցիատիվ: Այս երկու կարգի Ճարաբերությունները կոչված են արտաճայտելու աշխարճի իրերի ու երեվույթների միչն գոլություն ունեցող Փարարբերությունները,կապերն ու առնչությունները, ն մտածել նշանակում է մտովի տեսնել, ճանաչել, Հաստատել ներկայացնել աշխարճի իրերի հրնույթների միջն դոլություն ունեցող Հարաբերությունները, կապերն ու առնչությունները: Խոսել ու գրել նշանակում է ռարկաների ու երնույթների միջն ղոյություն ունեցող ճարաբերությունները, կապերն ու ւշռնչություններն արտաճալչել այնպես, որ ճնարավորին չավ նույնպիսի մտապատկերներ զգացումներ առաջանան ունկնդրի կամ ընթերցողի մեջ, ինչու

ու

ա-

ու

պիսին ունի խոսողը կամ

Լեզվի

գրողը:

Ճակայականթվով բառեր է մլարունակում. չատ լեզուներում այն անցնում է Հարյուր--երկունարէ կես յուր Ճաղարից, իսկ մի երկու լեզուներում մոտենում չեն արտամիլիոնիչ Այղ բառերը ճավասար որոշակիությամբ ճալտում առարկաները ն նրանց զանազան Ճճատկանիշներն առնչությունները Անվիճելի է, որ մասնավոր ճասկացությունների Համեմատ թույլ են լինում ընդճանուր Ճասկացություններ Այս արտաճայտող բառերի առաջ բերած մտապատկերներըո անորոշ թույլ պես, օրինակ, ձի պատկեր է, չոր րոտանի՝ պատկեր, իսկ կենդանիբառում պատկերը լիովին խամրում է. ատոճանակ,գնդացիր ավելի Նույն ձնով՝ սուր, հրացան, են բերում, քան զենի առաչ մտաղյատկերներ ռարկայական բառը, մուոբն,սղոց, ուրագ ավելի առարկայական մտապատկերներ են առաջ բերում, քանգործիքբառը, դպրոց կամ եկեղեցի ավելի առարկայական մտապատկերներեն առաջ բերում, սղոցել, վարել ավելի քան շինություն բառը, դասավանդել, են բերում, քան աշխաառաջ ռարկայական մտապատկերներ տելբառը ն այլն: Պետք է նկատի ունենալ նան այն, որ ավելի են ունենում այն բառերը, առարկայական նշանակություն ունեն են Ճճաճախական ամենօրյա բոլորին, րոնք ճասկանալի Խոսքի առարկայականությանմեջ կարնոր տեղ գործածություն: ունեն գոյականի ն բայի լրացումները, որոնց միջոցով իրացորը գեղարվեստական ու գիտական վում է նկաբագոությունը, խոսքի անչրաժեշտ բաղադրիչներից է: Խոսքի առարկայակաբառապաշարը

ու

ու

ա-

ա-

ո-

նության պայմաններից են մտքի արտաչայտման ներգործական ն չեզոք կառուցվածքները, ի Հշակադրությունկրավորական կաէ ռուցվածքի: Խոսքը դառնում ավելի առարկալական նան այն դեքում, երբ կարնոր գաղափարները նախադասության մեջ ճանդես են գալիս ենթակայի դերում, ն եղելություններն կարբեռբգործոզություններն արտաճայտվում են ոչ թե դներբալներով, այլ բայի դիմավոր ձեերով: Խոսքի առարկույլականության մեջ կարնոր դեր ունեն նան Հոմանիշները: ծթե միննույն գազափարը կարելի է արտաճալտելերկու կամ ավելի բառերով, ապա ալգ նշանակում է, որ տարբեր պետք է լինեն նան դրանց առաջացրած բառային-իմաստային պատկերները, որովճետն Ճոմանիչներից լուրաքանչյուրը որնէ կողմով է մասնակցում ընդՀանութ պատկերի արտաճայտմանը: Խոսքի .առարկայլականուԹյանը զգալիորեն նպաստում են պատկերավորության ոճական միջոցները: ու

Այստեղ մենք խոսեցինք խոսքի առավել կարնոր արժանիքների մասին: Հասկտնալիէ, որ մի խոսքը չի կարող միաժամանակ ունենալ վերոճիշյալ բոլոր արժանիքները: Բացի դրանից, արժանիքների մի մասը կարող է իսկապես արժանից լինել խոսքի մի տիպի, մի տեսակի Համար ն կարող է ամենեին էլ արժահիք չլինել, նույնիսկ թերություն դառնալ խոսքի մի այլ տիզի Հաճար: Լօողը կամ ընթեոցողըխոսքիննեկայացնումէ Ե՞եք կաո|

է, թե ոչ, ճեգի պաճանջ՝օգտակա՞րէ, թե ոչ, անճբաժե՞շտ է, թե ոչ: Սդտակարությունն անճրաժեշտուտաքոքբակա՞ն ու

մեր մտավոր պաճանջմունքը ն խոսքի թյունը բավարաբում բովանդակության «ետ են կապված, իսկ ՀետաքրքրականուԹյունը բավարարում է գեղագիտականպաճանչմուհքը ն կապվոծ է ոչ միայն բովանդակության, այլն կառուցվածքի, խոսքի արաաքինհողմի ճետ. սոփնստները կլանքում ամեն ինչ, ալդ թվում ժամանակին հ խոսքը, Համարում էին պայքար: ծվ իսկապես, սրա մեջ ճրշԹե՛ մաքտություն կա: գիտական,թե՛ ճբապաբշակախոսաեան են

խոսքերնի վեբչո նպատակեն ճետաթե՛ գեղաջվեստական պնդումճերքել, մերժել ինչ-որ բան ե դրա փոխարենճաստատել, կյանքիկոչել մի այլ բաճ, «աղթաշարել ունկնդրի միտքը, ե

կամջն ու զգայությունները, նրան ենթարկել առաջ քաշված գաղափարին,իշխել նրա մաքի, կամբի ու զգալությունների վրա Եթե բովանդակայնությունը, ինֆորմացիայի «ճարստություն արժեքավորությունը, ճշտությունը, Ճանը, կարնորությունը կիրճությունը, Ճամաչափությունը,ճամամասնությունը ն ներդաշնակությունը, տրամաբանականությունը,ձնաղարղությունը ն դինամիզմը արժանիքներ են, որոնք ոլոյ(ֆիգուրալնություն) են մանավորում խոսքի ուժն ապա բաղՃճարստությունը, մազանությունը կամ լեզվի նյուքական ու խոսքի տեխնիկական 4Հնարանքներիճարստությունը, առարկալականությունը ն նրբագեղությունը խոսքի գեղեցկությունը պայմանավորող արժանիջներ են. Եթե մարդու տեսողականճայացքը ամեն ինչի մեջ փնտոումէ գեղեցկություն,իսկ լսողականը՝բազմազանուու

թյան մեջ նեբդաշնակություն,ՕՁԺապամտավորճայացքը միշտ սեեռվածէ լինում ճարստության վոա։

Խոսքի արժանիքներն ըստ էության ճանղդումեն երեթ կարնեոր գործոնների՝ ուժի, ճաբստությանն գեղեցկության:ԽոսՔի ուժը ներգործում է մարդու կամքի ցանկությունների, Հարստությղւնը՝մտավոր կարողությունների, իսկ գեղեցկությունը՝ Հոգեկան կարողությունների զգացմունքների վրա Ինչպես կլանքում, այնպես էլ խոսքում շատ կարեոր դեր են խաուժը, Հարատությունըն զեղեցղում «իշլալ երեք դգործոնները՝ կությունը: եթե մեկին կարելի է ճաղթել ուժով, մյուսին գրավել ու

ու

Ճարատությամբ, ապա մի ուրիշին էլ կարելի է գերել գեղեցկությամբ. Սակայն երբեմն այն, ինչ անում է գեղեցկությունը, չեն կարող անել ուժն ճարստությունը միասին: Արնելյան ասացվածքնիզուր չի պատգամում. ու

Ինչ չես անի թրով, ոսկով, Ջեռք կբերես քաղցր խոսքով:

Խոսքերից մեկը կոչված է լինում քարոզելու ճշմարիտը, մյուսը օգտակարը ն անճրաժեշտը, մի երրորդը բարին առաքինին։ Խոսքի առինքնող ուժը բազմապատկվում է, երբ ճշմարիտը, օգտակարը, անճրաժնեշտըն բարին «ճանդես են գալիս գեղեցկության ն ճաճելիության ճետ մեկտեղ, որոնք ճոտ կայն մի կերպարանք, մի պատկեր, մի ձն, մի ճամ ու

սա-

ու

ն

մի երանգ չեն

ունենում:

Հիրավի մեծ

գրելը, որ կարողություն է լավ խոսելն նշանակում է, ինչպես Արիստոտելնէ իմաստնորեն սաշճմաու

ասել այն, ինչ պետքէ, չասել այն, ինչ պետքչէ, ն ասել այնպես,ինչպեսպետքէ: կավ խոսելու ն գրելու արվեստր միանդամիը ոչ ոքի չ/ տրվում: Ցիցերոնի«բանաստեղծ ծնվում են, Հռնտոր՝ դառնում»

նում,

իմաստալից ձնակերպման էությունն այն է, որ խոսքի արվեստին տիրապետելու ճամար անճրաժեշտ է ձգտում կամք, տարիների ճամառ աշխատանք ու ջանք, վարժություն ու փորգրող Գոնչարովի ձառություն։ Չենք կարող չճամաձայնել ռուս ե ամեն Հետ, այն մտքի թե լոտջ արվեստը մի լուրջ բան պաու

ճանջումէ մառդուամբողջկյանքը:

ՑՈԹԵՐՈՐԴ

ՄԱՍ

ԲԱՆԱՎԵՃԻ ԱՐՎԵՍՏ

(է՞իստիկա)

(Համառոտ ակնարկ)

ՆԵՐԱԾԱԿԱՆ

ԴԻՏՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Բանավեճիարվեստը՝էրիստիկան(ԲցւժմմՀղ 482Ճղ, 60Աա-վիճում եմ) ձնեավորվելէ ճին Հունաստանում մեզնից շուրջ «200 տարի առաջ, տրամաբանության,դիալեկտիկայի, էրոտետիկայի, մնեմոնիկայի ն էվրիստիկայի «նտ միաժամանակ, արվեստներ, որոնք Հիմք դարձան ճարտասանության ձեվորման ճամար ն կազմեցին նրա բաղկացուցիչ տարրերը: Այս ղուգաղիպում է Հունաստանում ստրկատիրականդեմոկրատիաի ծաղկման շրջանին, երբ ազատներիդասն օգտվում էր խոսքը ազատությունից, երբ Հասարակականկենսավարմանմեջ մարդկանց կարծիքների անկաշկանդ բախվելու ճնարավորությունէր ստեղծվել: արվեստն ստեղծեցին էլեական փիլիսուիայլ:Բանավեճի կան դպրոցի ներկալացուցիչները՝սոփեստները, որոնք գտնում է, ն մարդու նպատակը էին, որ կյանքում ամեն ինչ պայքար է պետք լինի այդ պայքարի մեջ Հաղթանակ շաճելը, Սակայն նրանք տեսնում էին, որ կլանքում ամենուրեք չէ, որ ճաղթանակ է տանում ճշմարտությունը, թեն ամեն ինչի մեջ ճշմարտուքյան բացաճալտումը մարդու բանական ամենակարնոր Ճճատկանիշներից,մարդու ամենաէական ձգտումներից մեկն է, նրանք տեսնում էին անճատների շապատճառը Բանավեճի, Ճերի անձչամատեղելիությանմեջ. ինչ նպաստավոր կամ օգտակար է մեկին, աննպաստէ մի ուրիշի Համար ն վնասակար, միաժամանակ ինչ օգտակար է կամ նպաստավոր մեկի ճամար, այն էլ նրան թվում է ճշմարիտ: Այստեղ էլ բաքնված է սխալի ակունքը: Սոփեստները տարբերում ճշմարտության էին իսկապես ճշմարիտը ն թվացյալ ճշմարիտը՝ ճշմարտանմանը: եվ քանի որ շատերն են ճշմարտանմանը դնում ճրշու

մարտի փոխարեն, ուստի Հնարավոր է դառնում ցանկալի ճըշմարտանմանն անցկացնել իսկապես ճշմարտի փոխարեն: Բանավեճիարվեստի մասին առաջին ուսումնասիրությունը սլատկանում է սովնստ Փրոտագորասին: Ցիցերոնիվկայությամբ նա դրել է երկու աշխատություն՝ «Վիճելու արվեստը» ն «Բանավեճ» վերնագրերով (Վերջինս երկու Հատորով), որոնք կայն մեզ չեն Հասել: ժամանակներից մինչն մեր օրերը շատ բոան Սովփեստների է փոխվել ալս արվեստի ն՛ կառուցվածքի, է՛ թե նրա նպատակի ըմբոնման ճարցերումտի0: Պետք է ասել, որ բանավեճի արվեստը երկար դարեր դործնական զարգացում չի ապրել: Դրա սլատճառը աշխարճի զետությունների ճասարակականկարգերի ոչ սլեմոկրատականկառուցվածբն էր: Որտեղչկա դեմոկրատիա, որաեղ իշխում է բրոնատիրությունը: այնտեղ չի կարող լինել ազատ խսսք, մտքերի բախում, «ճետնաբար ն ալնտեղ չի կարող զարգանալ բւնավեճի արվեստը: Քիչ քե շատ այս արվեստը իր գոյությունն անցյալում պաւպանել է կրոնական, իսկ ճետադայում՝ միջնադարում ստեղծված ճամալսարանների, այլն դատարանների փակ միջավայրերում, ճնտադայում՝ գիտական-ճասարակական մեջ ու մամուլում: դրականության Թողնելով էրիստիկայի զարգացման սլատմությունը, թողնելով նրա ուսումնասիրության անճրաժեշտության արցերի Քննարկումը, այժմ տեսնենք, թե ինչ տարքերից է բաղկացած այս արվեստի: նախ՝ ինչ է բանավեճը: Մարդիկ միմյանցից տարբերվում ծն դասային, դասակարդային, ազգային ե անչատական չշաճհբով, ձգտումներով ն նպատակներով: Անչճատներնէլ միմյանեն ցեց տարբերվում իրենց բնական ընդունակություններով, ճոգզեկանայլ կարողուխելքով, ըմբռնումներով ն մտավոր սա-

ու

թյուններով: Մարդ-անչատի այս առանձնաձճատկուքյուններով էլ պայմանավորված են նրա իմացությունը, ճանաչողությունը, բնկալունակությունը, շրջապատի նկատմամբ ունեցած վերա-

բերմունքը

ն

ճանդես բերած վարքն

ու

գործելակերպը:

Միննույն

Նոր ժամանակներում Էրիստիկայի մասին աշխատություն են գըրել գերմանացի փիլիսոփա Արթուր Ծոպենճաուերը1820 թ. ձՃթւյչք ԱլօՈՀԵԲՅՆծք, Յքոշւտոճ, ՇԱԵ, 1893) նե ռուս գիտնական Ս. Ի. Պովարնինը (ՇԸ 11. 1 Թօտթաա,16176610 Շոօքճ, 1167բօոքճող, 1923):

21--389

առարկայի, երնուլթի, անձի մասին մարբգիկ ունեե ոչ միայն տարբեր իմացություններ ու շաճախնդբություններ, այլե դրանց դերի ու նշանակության տարբեր գնաճատություններ:Բացի դրանից Հասարակական լուրաքանչյունր միավորոմ (ժողովուրդ, ձնավորում է պետություն ն այլն) 39ժամանակի լընացքում կոլեկտիվ ըմբռնում, կոլեկտիվ վերաբերմունթ սկզբունքներ իրերի երնույթների մասին, որոնք թեն բարոյական կամ իրավական պարտադրականությանուժ են ունենում կոլեկտիվի լուրաքանչյուր անդամի ճամար, սակայն կարող են չճամբեկնել անճատ անատի ըմբռնումներին: Ցուրաքանչյուի ժամանակի ընթացքում իր ճամար ձնավորում է օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ ակզբունքներ, որոնք նրա ճամար դառնում նեն չափանիշներ պյանկացածերնուլթը անձնապես գնաճատելու ճամար, ն որոնպով նա առաջնորդվում է ամեն մի ցանկացած պաչի։ ԱՀա քանի որ տարբեր են լինում այլս սկզբունքները, չափանիշները, մոտեցման ելակետերը, տարբեր մարդիկ միննույն երնույթի են ոչ մասին ունենում նույնական տեսակետներ ու կարծիքներ կարծիքներն ու տնաակետներըդառնում են Համողման Հիմք, որն իբրն գիտելիք միշտ ստուգվում է ճասարակական փորձով: Այս պատճառովէլ յուրաքանչյուրն իր Համոզումը Ճամարում է ճիշտ, այլապես ոչ ոք անճշտությունը չի դարձնում եր ճամար ճամոզման Ճիմք: Սակայն Ճենց այն պատճառով, որ տեսակետն ու կարծիքն են ընկած ճամողզմանՀիմքում, մարդկանց Ճճամոզմունքներն էլ տարբեր են լինում: Յուրաջանչյուրն իր կյանքի դառն փորձով Ճճամողվում |, որ աշլարչն այնպես չի կառուցված, որ ամեն ինչում Համապատասխան ու լինի իր ըմբռնումներին, իր ցանկություններին շաճերին: Այստեղից էլ մեր ներքին վեճը աշրսարչի, մարդկանց, մեք ժաու անձամբ մեր դեմ: Ուստի մանակների, մեր բախտի, Հավատի սլետք է եզրակացնել, որ ինչպես յուրաքանչյուրը պետք է իմանա խոսել գրել, ալնպես էլ պետք է իմանա բանավեճր մեչ պաշտպանվել, ուրիշների սխալ դրույթները ճերքել, իր դրույթները Ճաստատել, իր արդարությունն ապացուցել ն դրա մեչ բանավեճի ճամար ուրիշներին Ճճամոզել, որովճետնեվեճի ն՛ օբյեկտիվ, ե՛ սուբեյկտիվ պատճառները միշտ կան կմըու նան. դասաքանի կան մարդն մարդկությունը, դասերն կարգերը, ազգերն ու պետությունները, բանավեճը մարդկության անխուսափելի ուղեկիցն է լինելու: ու

ու

ու

ու

ու

ու

առ

սաճշմանվածմիջոց Բանավեճը օրենքով նախատեսված անտեղի մեղադրան(դատարան) է իրավական մարմիններում ն Քի Հերքման արդարությանվերճանմանճամար: Բանավեճն առանձնաճատուկ դեր է ստանձնել չասարազարգացման ներկա փուլում, երբ կական Հարաբերությունների ու

ատեղծվել են միջազգային մի շարք կազմակերպություններ, միջազգային ասպարեզ են դուրս եկել զանգվածային լրատվա-չ կան զանազան միջոցներ: Բանավեճըկարեոր տեղ ունի բուճական ուսումնական ն դիտական աշխատանքների կազմակերպման պրակտիկայույ: կողմից սաչմանված կարգի Ճամաձայն բարձկառավարության րագույն կրթություն ստացողը բանավեճի մեջ Հավքանակ շաէ չելու ճանաղարձճով սվաշտպանումիր դիպլոմային աշլսատանՔըչ իսկ գիտական աշխատողը՝ իր դիսերտացիան: Էնդդիմախոսությունը, որ գիտական բանավեճ է, միչոց է դնաճատելու ինչպես դիսերտացիա, այնպես էլ դիպլոմային աշխատանը: րախոսությունը, որը հս գաղտնի դիտականբանավեճ է, նուլմսվես դրական (գիտական ին գեղարվեստական) երկը գնաչասելու, նրա արժանիքներն թերությունները վեր «ո:նելու սիջոյց Կ ԱՀա այս տեսակետից էլ բանավեճի արվեստին տիրաղետելը տեր մարդկանց դործ չէ, այ: միայն »ատուկ մասնադիատության ամեն մի գրազետ մարդուն ներկայացվող պա՞անջ: է երկու կողմերի միջն ն իբրն պալԲանավեճըպայքար քար ունն իր տակտիկական ն ստրատեգիական միջոցները, որոնքթաքնված են նան լեզվի «նարավորությունների մեջ: Եյդ տակտիկայի ն ստրատեդիայի օգնությամբ բանավեճի մեջ մըոնողը կարող է Հաղքսճարել Հակառակորդի կովանները ոչ միայն այն դեպքում, երբ ինքն արդարացի է, ն փաստարկներն էլ ուժեղ են, այլե այն դեպքում, երբ արդարացի չէ, ն փո: տարկներն էլ թուլլ են ճակառակորդի փաստարկներից: ու

ԲԱՆԱՎԵՍԻ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ԵՎ ՆՐԱ

ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐԸ

Բանավեճկարող է լինել այնտեղ, որտեղ կա խոսքի աղասւություն, դեմոկրատիա, ն երբ կա «սկզբունքների ընդ»անրություն» այլ,կերպ ասաժ՝ վիճել կարելի է յուրայինի ճհտ, ոչ թշնամու, որի դեմ ոչ թն վիճում, այլ պայքարում եե, բայց նան են ու թեն պայքարի միչոց բանավեճը: վեճն Բանավեճնըստ իր արտաճալտմանձնի լինում է բանավոր

ըստ գրավոր,

իր դրսնորման կերպի՝ բացաճայտ հ թաքուն կամ ծածուկ, ըստ իր ձեավորման եղանակի՝ պաշտոնական ն ւարտադրվածությամբ: Բանավեճըբացաճայտէ, նթե ունի Հրապարակային րըմանույթ, ծավալվում է մասսայի առաչ կամ ճՃրապարակային ն

մուլում, տպագիր Թաքուն կամ ծածուկ աշխատություններում:

բանավեճը առավելապես լինում է գիտական աշխատություններում, գեղարվեստականխոսքում, նան գաղտնի գրախոսություններում: է բանավեճը, երբ բուճի շրջանավարտը գըՊաշտոնական րում է դիպլոմային աշխատանք, ն դիտնականըթեկնածուական կամ դոկտորական դիսերտացիա ն սլաշտպանում իր դաղափարները ճրապարակայնորեն՝ վեճի մեջ մտնելով պաշտոնական՝ իրավասու գիտական մարմինների կողմից նշանակված ինդդիմախոսի կամ գիտական խորճրդի ն կամ քննական ճանձնաժողովի անդամների «ճետ. Պաշտոնականէ նան դատանան բանավեճը, որտեղ կս կարող են ճանդես դգալ իրավասու մարմինների կողմից ճաստատված ընղդիմախոսներ (դատախ. :զ, դատապաշտպան ն այլն) Պաշտոնականբանավեճը միշտ լուծում՝ ավարտ է ունենում: Պաբտաղովածությամբ բանավեճիդնպքում Հատուկ մարմինների կողմից նշանակված ընդդիմախոսներ չեն լինում, ն բանավեճով կարող է լուծվել, կարող է ն չլուծվել ճարցը, ըստ որում այն կարող է լինել գիտական Ճարց, կարող է լինել տընանսական կամ քաղաքական ճարց, կարող է մի անձի վերաբերվող մասնավոր խնդիր լինել, կարող է լինել մի ամբողջ բանաժողովրդի ճակատագրին վերաբերող Ճարց: Այսպիսի վեճը կարող է լինել նան անլուծելի: Ոմանք տարբերում են բանավեճի

տեսակներ ես՝ ըստ այլ մեկ Հարցի շուրջը, (անձե), այսինքն՝ նյութի՝ չկենտոոնացված թե խառնիխուռն՝ բազմաթիվ ճարցեր ընդգրկելով, ըստ կողթե մեկից՛ ավելի մաողմեռի կազմի՝ մեկ անձնավորության, կանցմիջե: ն հեեն ճեոքումը, ապացույցը ԲՔանավենի բաղադոիչներն նախ պետք է ճերքել ճՃակակամ եզոաճանգումը: տնությունը ռակորդի դրուլթները, ապա ապացուցել Հակառակ դրույթներ ն Հանել եզրակացություն, անել ճետնություններ: Այն ամենը,

(նչ

կարող է վեճի նլուք դառնալ, պաճանջում է

այլացույց,

է ապացույց, է: Բանավեճի իսկ ինչ պաչանջչջում ապացուցելին է կենտրոնում լինում ապացուցելին, որը տարբեր է լինում 4ակառակ կողմերի Համար: ինչը կոզվերից մեկի. «ամար ապացուցելին է, մյուսի Համար ճերքելին է, ն ընդճակառակն։ Որ։լեազի կողմերից մեկք որնէ բան ապացուցի, պետք է ճերքի Ճճակառակկողմի ասպացուցելին:Ապացուցելինորնէ դրույթ է, որի պաշտպանությանն ու ճերքմանն են ուղղված բանավեւ, բոլոր ուժեբն ու միջոցները, Ապացուցմանդրույթը ռուս մուտնական Ս. ի. Պովարնինիարտաճայտությամբնույնն է, ինչ ր շախմատում թագավորը, որի պաշտսլանությանըկամ որի չեմ է ծավալվում ամբողջ պայքարը: մեջ ամենակորքԲանավեչի մորը դրույթի էության պարզաբանումն |՝ դրույքի սաշմանմաս մեջ երկիմաստություն կա՞, քե ոչ, ինչ սաչմանումներ ունի, աքսիոմատի՞կ են այդ սաճմանումները, թե ոչ, մասնավոր խնդրի է վերաբերում, քե ամբողջ դասի կամ խամբ/, «ատնանիշը տնակա՞ն, թե սպորադիկ բնույթ ունի, մե՞կ դրույթ է ճերքվում, քե այլ դրույքներ նս: Դրույթիճիշտ ըտբոնումը շա է, որովճետն դրա մեջ է լինում սխալն կարկոր Ճճանգամանք անընդունելին կամ այդպիսին ճամարվածը, որից ն ծայր է առնում վեճը: Բաղիդրանից, թն ինչպիսին կլինի «ճերքումը, կախված է ամբողջապես դրույթի բնույթից: Հերքման Համար որոնք պետթ է անանչծրաժեշտեն փաստերն փաստարկներ, ու

առարկելի, անճերքելի լինեն ինչպես բանավիճողննրի, այճպես էլ նրանց ճամար, ում առաջ տեղի ունի բ..նավետը՝ 5ռ'տուկ ատյանի, թե ճՃասարակալնության: Հերքման փաստարկները միաժամանակ կարող են դառնալ ապացուցման պասկարող է ունետարկսեր կամ կռվաններ, բայց ն ապացույցը ապացույցից բխող ՞ենալ իր փաստարկները: Ծզբաճանգումը տնություն է, որի «իմքում պետք է լինեն անառարկելի դատո`

ղություններ:

ԲԱՆԱՎԵՍԻ

ՏԱԿՏԻԿԱՆ

ԵՎ ՍՏՐԱՏԵԳԻԱՆ

(Բանավեճի մեջ ճաջողության Բասնելու Միջոցները)

Բանավեճիմեջ Հաջողության Հասնելու, այսինքն՝ վեճը չա4ելու երկու ճանապարճ գոյություն ունի, մեկն ազնվության, ուղղամտության ն արդարության ճանապարճն է, իսկ մյուսը՝

խարդախության, խորամանկության, խաբեության

ու

կեղծիքի

ճանադղար»ը:Մարդիկ տարբեր են իրենց մարդկային էությամբ բնավորութցյամբ: կան Համարձակ, արդարամիտ, ազնիվ, ճամնեստ, բարի, Ճճանդուրժող,վեճ աղմուկից խուսափող, անճամարձակ, ամոթխած մարդիկ, կան նան կովասեր կոայիտ,չար անճանդուրժող,խարդախ անազնիվ, «անդուգն աներես, շաճադետ ու կողմնակալ մարդիկ: Ամեն տեսակ մարդու ճետ չէ, որ կարելի է աղնիվ վեճի մեջ մտնել, բայց են, ն տսրտադրվածությամը եթե Հանդամանքներն ստիպում մտնում ես. բանավեճի մեջ, պետք է իմանաս նան ալդպիսիճետ ների լչանավեճի մեջ մտնելու արվեստը: Ինչպես ամեն մի պայքար, բանավեճը նս պաճանչում է բարոյական ու ֆիզիկական ուժերի լարում, կամքի դրսնորում։ Շատ անգամ 4Ճողգեբանական դիմացկունությունն է վճռում վեճի ելքը: Սակայն սըհն, քան վեճի մեջ Հաղթանակ շաճելու րանք հխախապայման պայման: Բանավեճիմեջ Հաղթանակ շաճելու առավել կարնոր ռ"լայմաններըճետնյալներն են. 1. Ամեն մի բանավեճի մեջ Հաղթանակ չշաչհլու կարնոր է նախադրյալ ուղիղ դատելու ն ճիշտ եզրաճանդումներիՃասննլու գիտությունը տրամաբանությունը: Բանավեճի մեջ մարդու իսկական ղորավիգը ողջախոչությունն է, առողջ տրամաբանելու բնական կարողությունը, որը բազմապատիկ անգամ ճղորանում է, երբ բնական տրամաբանությունը ճենվում է տրամաբանության գիտության օրենքների, ճատկապես մտաՃանգումների ն ճավաքաբանություններիիմացության վրա: 2. նյուքի ու փաստերի խոր, բազմակողմանի ն մասնազիտորեն իմացումը մլուս պայմանն է, որը վեճից Ճճաջողելք է խոստանում: Հակառակորդի ճամար ամենածանր փորձությունը են տալիս իր դեմ, ճարայն է, որ սեփական փաստերը շուռ է, որ ված հն Հասցնում իր իսկ զենքով: Սրանից ճետնում փաստերը չպետք է լինեն ոչ Հակասական ն ոչ էլ երկբնույթ: այն դժվար բնույթ է ստանում Բանավեճն անչամեմատ են դատողությունները, դեպքում, երբ սիաստերին փոխարինում սոսկ տրամաբանական դործողությունները: Այս դեպբում մեծ մասամբ Հճաղթանակը ներակողմը կլինի, ով կամ ունի դիալեկտիկական մտածողություն, կուռ տրամաբանություն, «Ճաբուստ գիտելիքներ ե լավ ՃճիշողությունՆ,ն կամ երա կողմը, ով կարող է դիմել ճարտասանականկեղծիքների ո խորամանկումների: Փաստերիբացակայությանղեպքում երբեմն այլ բնաու

ու

ու

ու

ու

ու

գավառներից ն պատմության անցյալից բերվող օրինակներն ու ճամեմատություններն են ձեռք բերում փաստերի ուժ ն դառնում փաստարկ: Ց. Ունեցած փաստերը ճիշտ, տեղին ե նպատակին գործՓադրելկարողանալը նս վեճը նպաստավոր ձնով վարելու ն Հաղթանակշաճելու պայման է: 4. Այդ պայմաններից մեկն էլ Հերքման կ ապացուցման ժամանակ ըստ կարնորության չարակարգության պաճպանումն է։ Հակառակորդի մտքերը Ճերքելիս նախ պետք է «ճերքել նրա ամենաուժեղ փաստարկները ն այնուշետն Ճճաջորդաբար թույլերըչ որպեսզի նրա փաստարկներիանչիմն լինելն ավելի տպավորիչ ձնով երնա: Ընդճակառակն, ապացույցի դեպքում նախ վետք է բերելՃամեմատաբար թույլ փաստարկներըն վերջում՝ ամենաուժեղները: 5. Բանավեճի կանոնների պաճպանումը նս կարնոր դեր ունի: Թե ում կողմը կլինի վեճր լսողների կամ ճասարակության Ճճամակրանքը,որոշում է շատ ճաճախ բանավեճի մեջ գտնվող գործին առնչվող անձնավորության կուլտուրան, փաստերին մլուս ճարցերի նկատմամբ ցուքաբերած բարեխղճությունը, անկեղծությունը, անկողմնակալությունը, չափի ու տակտի վզապումը, իր արժանապատվության իմացումը ն ճակառակորդի սանձիու կարծիքի նկատմամբ ճանդես բերած օբյեկտիվ վերաբերմունքը, ուղղամտությունը, անաչառությունը ն արդարամտությունը: Այս կարնոր է դառնում մանավանդ այն ղեպքում, երբ ճարցի վճիռը կայացնում են բրավասու մարմինների կողմիջ նշանակված մարդիկ: Բանն այն է, որ ոչ մի բարեմիտ մարղու չի գալիս, երբ ոմանք վեճն ուզում են շաճել գոնճիկ, դուր անթույլատրելի միջոցներով: նրանք, ովքեր բուն վեճի նյութը թողնելով՝ վիրավորում են Հակառակորդի անձը, ծաղրում խայքում նեն նրան, որակում անպատեչճմակղիրներով, չեն կարող շաճել ազնիվ, կիրթ ու բարեկիրթ մարդկանց ամակրանքը, քանի որ նման արարքը քաղաջակիրք մարդիկ իրենց ճամար վիրավորական են Ճամարում: 6. Պակասկարնոր դեր չունի նան խոսքի միջոցնհրին ճետբավորին չափ լավ տիրապեւելը: Բանավեճիմեջ ճարոլիկ ճակառակորդը առիթ չի բաց թողնում վեճի նյութը թողաձ՝ կառչել առանձին ոչ Ճճարմարձնով կամ սխալ գործածված բառնրից ն. դրանից եզրակացություննեքՃանել: Բացի դրանից, միննույն ու

ու

՞. 7

ժիտքը կարելի է ամենաբազմազանձներով արտաճայտել: կավ է, երբ գտնվում է արտաճայտմանամենաճարմար, ամենաճիշտ եղանակը: Այս դեպքում ւոպավորությունը անճամեմատ ուժեղ է լինում: Հատկապես բանավոր, կենդանի բանավեճը սլաճանջում է ձայնային լավ տվյալներ, ձայնի ճիշտ ելեէջումներ, խոսՔի տեմպի կարգավորում ն այլնւ 2. Հնարավորկեղծիքների ե Ճարտասանականխորամանկումների կամ կեղծիքների դեմ միջոցառումներ ձեռնարկելու կարողությունը նս կարկոր պայման է բանավեճը նպաստավոր եղանակով առաջ տանելու ճամար: Սա բանավեճին չաճախ ուղեկցող ամենաանպատե՞ անախորժությունն է, որին դեմ դնելու ճամար շատ չանքեր են սաճանջվում։ Վեճի մեջ անպայման Տաղթանակ չշաճելու Համար մարդիկ ճաճախ են դիմում կեղժիջի ն ճարտասանականխորամանկումների: դատապարտելի միջոց են, որ ուղղված են ինչ կեղծիքները է գնով էլ ուզում լինի՝ արդարության ձայնը խլացնելու միջոցով, անազնիվ ճանապարճովՃճաղթքանակ շաճելու խնդրին։ Այս նպատակով երբեմն դրույթը Հերքելու փոխարեն ոմանք կեղժում ու նենգափոխում են փաստերը, զրպարտում Հակառակորդ կողմժին՝ընդճուպ մինչն ժողովրդի օրենքի, իշխանության առաջ Հանցանքի մեջ մեղադրելը։ Կեղծիք է նան բուն Հարցի շրջանցումը Ճճիմնականփաստարկի փոխարեն նրա ճետ չկապված ալլ խնդիրների առաջ քաշումը ն ճնրքումը, դրուլթը ճերքելու փոխարեն Հակառակորդի անձի ճետ կապված որնէ այլ խնդրի առաջ քաշելը ն նրան մեղադրելը: Ճարտասանական կեղծիքներն ու խորամանկումները նս ոչ ազնիվ միջոց են Ճակառակորդկողմին Հաղթելու Համար: Այսպիսի միջոցները շատ են: Առավել Հաճախ ճանդիպող ճարտասանական խորամանկումներն ու կեղծիքները ճետնլալներն են: ա. խորամանկումներից ու կեղծիքներից Ճարտասանական մեկն է ճակառակորդիվրա Հոգեբանական Ճարձակումը, նրա վրա ճոգեբանական ճնշում գործ դնելը Սա տեղի է ունենում ամնենաբազմաղանեղանակներով, որոնցից են, օրինակ, նրան Հեդնելը (ճակառակորդի արտաճալտության ձները կրկնելը, ֆիզիկական որնէ պակասություն ակնարկելը, նուլնիսկ նրա անունը տարասության ենթարկելը ն այլն), նրան շփոթեցնելը, անընդճատ ոռնպլիկաներտալը, Հարցերով ընդջատելը, աղմկելը ն այլն: Բոլորը չէ, որ կարօղ են սառնասրտություն ճանդես գերել

Հոգեբանականայսպիսի ճարձակումների նկատմամբ: Հատկապես Հճոդգեքանական ճարձակմանը չեն դիմանում բնականից ամոթխած, վեճերոտ, նան չղային մարդիկ, որոնք բացասական են ասելիքը, կորցՀույզեր ունենալիս Հեշտությամբ մոռանում նում մտքի տրամաբանականընթացքը: Հոգեբանական ճնշման միջոցներից մեկն էլ վեճը Հարցաքննության վերածելն է, Հարցաքննությունըկարնոր միջոց է ճակառակորդին ճաղթելու Համար: նրբ ՀճակառակորդիդշփոթԹեցնելու,իր ուղուց շեղելու կամ իր Համար ոչ նպաստավոր կարծիք դուրս քաշելու նպատակով Ճճարցերես առաջադրում, ն ինջը ենթարկվում է քեղ Հարցերիդ պատասխանում, նրան լիովին ենթարկում ես քո կամքին, դնում քննություն ճանձնողի վիճակում, ուստի ն ճողեբանորեն ճնշված Հանգամանքները Մեջ, Սրանից նա կորցնում է ոչ միայն Հավասար վիճողի իր դիրքը, այլն զրկվում իր իմացածը, իր մտքերը բավարար ձնով ասելու Հնարավորությունից: Այսպիսի Հարցապնդումը խարդախ միջոց է, ն դրա դեմ լավագույն զենքը նույն խարդախմիջոցին դիմելն է, այսինքն՝ Հարցապնդմանը պետք է պատասխանել ճարցապնդումով. «Իսկդու ի՞նչԵս կարծում»,«Իսկ քո կարո՞րն «Քո է», ծիքը կարծիքովի՞նչ պիտիլիներ» ն այլն: Բանավեճի մեջ շատ Հաճախ ճաղթութլան ճասնելու լավագույն միջոցը դառնում է Ճակառակորդինիր զենքով խոցելը: բ. Ճարտասանական խորամանկում է Հակառակորդին ծուՍա ղակի մեջ գցելը տեղի է ունենում այն դեպքում, երբ ճակառակ կողմին անընդշատընդմիջելով՝ շեղում են նրան մտքի Հունից ն տանում դեպի ալնպիսի մտքերի արտաճայտումը, որն ւսնճնար է ապացուցել կամ կարող է վնասել մի երրորդ կողմի շաճերին, ն կամ այնպես են անում, որ նա առանց ապացուցելու մեխանիկորեն ժատում է մյուս կողմի ասածը, րստ որում կողմը խորամանկորեն առաջադրում է նան այնպիսի դըայս բույթք, որի ժիատումըՃավասարէկիր իսկ պաշտպանածդրույթի ժխիտմանը։Այսպես խճճելով Հարցերի բավիղում՝ նրան դնում են ծիծաղելի վիճակի մեջ: գ. Հակառակորդին ծուղակը գցելու մի միջոց էլ աչքական ունկնդիրներին կեղծ սիրաշաէ: պությունն Հակառակորդին ճութլան ճանապարճով ընդունել են տալիս ալնպիսի մտքեր, որ իրենք են Հորինել: Հաճախեն ալս նպատակով գործածվում ու

է, գիտությունըվաղուցճաստատել

ոո...,

ո՞ւմ

ճայանիչէ,

ո...,

ն .նման բոլորին հայտնիէ, ոո..., ձեզ էլ Լաչ ճայտնիէ, ոո... արտաճայտություններ։Մարդկայինբնավորությունն այնպիսին ձ, որ ավելի շուտ ճակում ունի ուրիշի ասածին Ճավատալու, քան դատելու ն ամեն ինչի վրա կտսկած տանելու: Բացի ղրախից, ոչ ոք չի ուզում չիմացող երնալ, ուստի նման աչքակազության դեպքում Հնարավորությունչունննալով չիմացած բանն անմիջապես ստուգելու ճաճախ Ճճակաղռակորդի վոտաճ ասած

մարդ ընդունում է լռությամբ նկ տեղի տալիս: Մտքերի նենգափոխումը, որ գրականության մեջ պարզապես կոչվել է իմաստակություն,նույնպես միջոց է Հակառակորդին տապալելու Համար: Մարդիկուրիշների մտքերը նենկն բազմազան եղանակներով մասնավոր երնույթի դգավփոխում նկատմամբ ասվածը վերագրում են ընդճանուրին,ընդչանուր ծրնույթի Համար ասվածը՝ մասնավորին, դրույթը նեղացնում դարձնում են մասնավոր խնդիր, մասնավորը ընդճանուր ն այլն. Մտքերը նենդափոխվում են նան ճասկացություններն այնպիսի ճամանիշներով փոխարինելու միջոցով, ոլ/ոնք իմաստային ծայրաթներում են. նենգափոխումէ լինում, երբ կարեվոր ճասկացություն արտաճայտողբառը բազմիմաստ է, ն նրա մի իմաստն առնվում է մլուսի փոխարեն: Այդպես է լինում նան բառի ուղղակի ն փոխաբերականիմաստով գործածության դեպքերում, երբ փոխաբերաբար ասվածն առնվում է ուղղակի իմաստով, իսկ ուղղակի իմաստով ասվածը՝ փոխաբերաբար, որպեսզի Ճակառակորդի կարնոր փաստարկը դարձնի երկրորդական կ իր երկրորդականը՝կարնոր: ՞ ե. Դրույքի նենգափոխումը Հաճախ պատաճող ճարտասանական կեղծիքներից է։ Սա այն դեսլբն է, երբ սիոխանակվեճի դրույթը ճերքելու, ճերքում են նրա օգտակարություն, ն ճաստատում ոչ թն Հակառակ դրույթ, այլ նրա վնասակարությունը, ն կամ տռանը ապացույցի «ճաստատում են» այն, ինչ անչճրաժեշտ էր ասլացուցել: ղ. Բացաշայտ բայց ղեղչվածալամաբանակոն նախադրյալից օգտվելը «Համեմատաբարքիչ պատաճող չՀարաասանական կնղծիքներից է։ Սուինստականայս միջոցն իբրն ղդեձճիանալի է օդտադործել Շեցջսսլիրն ղաիվնստական 4Հնարտանք եր «Վեննտիկի վաճառականը» ստեղծաղզորժությանմեյ: Շեյլոկն Անտոնիոյիճետ ոպլայմանէ կապում, որ եթն նա Հարկի ժամանակին չտա, ապա ինքը նիա սրտին մուս տեղիյ կկտրի առւտը

դ.

ԱԱ

մի ֆունտ միս: ԴատավորՊորցիան փրկում է Անտոնիոյին: նա Շհեյլոկինասում է՝ կտրիր ժիսը, բայց այնպես, որ ոչ մի կաթիլ արյուն չկաթի, քանի որ պայմանի մեջ արյան մասին խութ չկա: Հասկանալիէ, որ միսը կարելիս պետք է որ արյուն էլ կաթեր, սակայն իբրն Հասկանալի բան դա պայմանում անսոեսվել էր (զեղչված տրամաբանական նախադրլալ)։ Սակայն այստեղ սոփեստությունք մարդու կյանք է փրկում: է. կեղծ Հակառակորդ ստեղծելը ն նրան Ճճաղթելը սովորական, լայն տարածում գտած ճարտասանականկեղծիքներից է: Այս դեպքում կեղծիքի դիմողը անճեթեթ, բացաճայտ անտրամաբանական գաղափարներ է վերագրում ինչ-որ մարդկանց ն Ճճերքում Հաղթում նրանց՝ ստեղծելով պատրանք, Թե ինքն է միակ անսխալականը, միակ գերազանցը՝ իր գործով, խելքով, ըմբռնումներով: Սովորականեն այս դեպքում այսալիսի արտաճայտություններ՝ կան մարդիկ, ոբոնք ասում ու

են...,

կան մտածողներ,որոնք այն միտքնեն աբտաճայտում..., ոմանք մեզ Էննադատումեն այն բանի ճամառ..., ոմանք մեզ մեղադոումեն... ն այլն: Այս կետի տակ կարելի է դնել նան այն դեպքը, երբ ու-

րբիշի մտքի կամ արածի արժեքը ոմանք նսեմացնում են, որպեսզի նրա ասածի կամ արածի ճիման վրա իր կրկնությունը հրնա իբրն նորություն կամ նշանակալից բան: Հատկապեսդիոական խոսքում ճաճախ է սպատաճում, որ ուրիշի կարնոր դաղափարը շարադրվում է իբրն նոր Հայտնագործություն, վայն միաժամանակ գրագողության մեջ մեղադրվելու երկլուղից «եղինակը տողատակի «ղում է անում` «տե՛ս նան այսինչի աշխատությունը»: ը. Ճարտասանականկեղծիք է առիթը ներկայացած ւոեղում ասելիքը մի ուրիշ անդամվա Հետաձգելը, նան ցույց կս ունի, սակայն իբրն (ըչ թե ալլ ասելիքներ (ապացուլցներ) է քե խնայում ճակառակորդինկամ այդքանն էլ բավական է Համարում: թ. Տարածում դտած ճարտասանական կեղծիք է իր դրույքը փաստերով ու փաստարկներովճաստատելուփոխարեն, երբ դիս: անճրաժեշտությունն խիստ զգացվում է, անվերապա՞որեն ճեղինակությունների վկալակոչելը: Այս կետի տակ պետք է դնել ժողովրդի, «մի փիլիսոփայի» վկալակոչությունը (ժոսա-

տա-

ղովուողն ասում

Լ|...,

ինչպեսժոդովուղղնէ

ասում...,

փիլիսո33(

փանեոիցմեկն ասել է...

ն այլն), մանավանդ երբ նրանց նունից ասվում է Հաճախ այնպիսի անմիտ բան, որ չէր ասի ոչ մի փիլիսոփա, ժողովուրդը՝ առավել ես: ժ. Ճարտասանական կեղծիքներից մեկն էլ այն է, որ խնդրի էությունը թողաժ՝ աշխատում էն ճակառակորդկողմի դրույթի ն ճիմունքի կամ փաստարկման միջն որեէ Հակասական կետ գտնել ն վեճը շուռ տալ այդ Ճակադրությանվրա։ ժա. Ճարտասանական կեղծիք է մասնավոր ճշմարիտը բացարձակ ճշմարտի տեղ անցկացնելը, սրամտությամբ կամ բառախաղով գործն ավարտելը ն այլն: Մեր թվարկածները ճարտասանականկեղծիքների ու խոեն րամանկումների մի մասն կազմում միայն. իրականում դրանք շատ են ն կարող են ճատուկ ուսումնասրըության նյութ: Մնում է մեզ միայն ասել, որ բանավեճում կաէ Հաղթանակ շաճել նա, ով գաղափարական «Համողզվարող Հոդեբածություն, խոր գիտելիքներ, իմացություն, կամքի նական կոփվածություն, Համարձակություն, դատողականություն մտքի սրընթացություն ունենալու ճետ միաժամանակ տիրապետում է լեզվին, տիրապետում է բանավեճի տակտիկային ու ստրատեգիային ն գիտի Հակառակորդի տրամաբանական իմաստակությունները, ճարտասանականկեղծիքներն ու խորամանկումները վեր ճանելու ն դրանք ճերքելու ուղիներն ու միչոցները։ ինչպես մարտի դաշտում, բանավեճի մեջ նս մարդուն զորավիգ պիտի լինի խղճի մաքրությունն ու ոգու արիությունը: «կռիվ պետք է անել միայն նրա ճամար, որպեսզի ապրես խաղաղությամբ»-- այս է եղել Ցիցերոնի նշանաբանը, նշանաբան, որ չի կորցրել իր իմաստը նան մեր ժամանակներում: ա-

դառնալ

ու

ու

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐՐՈՐԴ

ՄԱՍ

ԱՐՏԱՀԱՅՏԱՄԻՋՈՑՆԵՐ

ՈՄԱԿԱՆ

ՏՈՐԱՑՈՒՄ

Համակուտակում Համազետեղում

Համադատում

Համեմատություն Տողաբաժանում Կարգափոխություն

ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Իմաստալինոլորտ

Բառերիփոխակերպություններ

Փոխաբերությղլն -«-Մակդիր Ի

Կրկնափոխաբերություն

ՀԲ Փոխանունություն

Խելամտություն Փոխմականուն

"ՄԽորհրդանշան

Ե Հեգնանք

ՅՑ

րիբաբանություն

Ազծակցություն

Ց7

Նախադասությունների փոխակերպություններ Է

.

Այլաբանություն

Վ-՛ Շրջասություն

Բանաշրջում Ֆ Զափազանցություն ե Նվազաբանություն Դիմափոխություն Ակնարկություն

Փոխակարգություն

Տարասություն

ՋԵՎԵՐ

Բառերի ձներ

ՁԵՎԵՐ

ՀԱՎԵԼՈՒՄՈՎ

ԿԱԶՄՎՈՂ Դ

Կրկնություն Կրկնապատկություն Երկրորդում Բաղձլուսում Դարձ Համաստիճանություն

Դ

/2

Շղթայակցումո: «Ֆ

«Հ

"«»-Աստիճան Առավելում

ՆՁ

ն

Բազմաշաղկապություն Բազմալծություն Հապաղում

ՋԵՂՉՈՒՄՈՎ

-«.Զեղչում Լռություն Աճցում Խոճականություն Կամրջակապ » Անշաղկապություն ԿԱԶՄՎՈՂ

Նախաբերությլուն Վերջաբերություն Եղիշեական

ՋԵՎԵՐ,

ՁԵՎԵՐ

Հակադրություն Հակադարձում Բաժանում

Շրջում Խաչակերպ Աճտրամաբանականություն Երկդիմություն Երկսայրաբանություն Իմաստակություն Նախադասություններիձներ ճարց ՀՒ- Ամարտասանական Աարտասանական դիմում Ծարտասանականբացականչություն Բացադարձություն Թատերացում --.Ռիմառնություն Վերուղղում Զուգաբաշխում Տրոճում Ջիջում Միջարկում

ՆՖուլնաճիմքություն Ծմանավերջություն Բազմաճոլովություն ԿԱԶՄՎՈՂ

Նարեկյան Պիտակությլուն

Մասնատում

ՋԵՎԵՐ ԿԱԶՄՎՈՂ

ՆԵՐՀԱԿՈՒԹՅԱՄԲ

ՆՄԱՆՈՒԹՅԱՄԲ

չֆ

ԶՈՐՐՈՐԴ

ՄԱՍ

ԱՌԱԾԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԽՈՍՔԱՅԻՆ

ՊԱՏՐԱՍՏԻ

ԲԱՆԱՁԵՎԵՐ

ԽՈՍՔԵՐ

Ասացվածքներ Կարճաբանություններ Առածներ Խրատանի Համառոտ

առակներ, անեկդոտներ ն

մանրապատումներ

Իմաստությլուններ

Թնավոր արտաճալտություններ

Ասույթներ Խրատապատում («բանք իմաստասիրաց»)

ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ԽՈՍՔԻ

--

-»

ՈՃԵՐ

ՏԻՊԵՐԸ

ՄԱՍ

ԵՎ

ՈԺԵՐԸ (Ոճի տեսություն) Լեզվական ոճ Խոսքի տիպերը Առօրյա-կենցաղային խոսք Գեղարվեստական խոսք Գիտական խոսբ

Հրապարակախաոսություն Վարչագործարարականխոսք

Աճնճատականոճ Անճատական ոճեր

Ոճավորում

Իրադրական ոճեր

.

ԳՐԱԿԱՆ-ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ

ՄԱՍ

ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ԽՈՍՔԻ

ԹԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

"ԽՈՍՔԻ

ԹԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԵՎՈՍ ՄԵԹՈԴ .

ԵՎ ԱՐԺԱՆԻՔՆԵՐԸ

Ն/Ոճականավելադրություն

Թարմատար --»Անճետնողականություն

Ս/Ժամանակավրիպություն

տարաբանություն

Ոճի անձամապատասխանություն

ՈՍՔԻ ԱՐԺԱՆԻՔՆԵՐԸ

.

կարնորուինֆորմացիադի

Գաղափարական Ցագեցվածություն, թյուն, արժեքավորություն

տիպություն -

ն

նորություն. ՌԲաղորդմանինքնա-

Լեզվական միջոցների Բարստություճ ն

Ճ՝Հակիրճություն

Աշտություն

բազմազանություն

կամ -պարզություն Հասկամալիություն

.

:

Տրամարանականություն

Պատկերավորությունն արտաճայտչականություն ն բնականություն Համապատասխանութլյուն

Յ00

Ուժ

Նրբագեղություն

ՅՕՏ

դինամիզմ Համաչափություն, ճամամասնություն ն ներդաշնակություն ն

Ց14

Առարկալականություն

ՅՈԹԵՐՈՐԴ

ԲԱՆԱՎԵԾԻ

Յ15

ՄԱՍ

.

ԱՐՎԵՍՏ

(էրիստիկա) /Խերածական դիտողություններ Բանավեճի տեսակները ն նրա Բանավեճիտակտիկան ն ստրատեգիան (Բանավեճի մեջ ջողության Բասնելու միջոցները)

Յ20

բաղադրիչները Բա-

ՊՈՂՈՍՅԱՆ

ԽՈՍՔԻ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԻ

Յ25

ՊՈՂՈՍ ՄԻՔԱՅԵԼԻ

ԵՎ ՈՃԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԽՈՍՔԻ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

Է ներկալացրել Հրատարակության Բամալսարանի ճայոց լեզվի ամբիոնը

Հրատարակչությանխմբագիր` 0. Պ. Համբարձումյան, Լ. Գեղարվեստականխմբագիր` Ն. Ա. Թովմասյան Տեխն. խմբագիր` Ա. Մ. Գյուլգյուլյան Վերստուգող սրբագրիչ` Ս. Ա. Ղալթախչյան

ԻԲ

Ս.

Արզումանյան

Հանձնված Է շարվածքի 04. 08. 1991 թ.։ Ստորագրված Է տպագրության 02.12.1991 թ.։ Չափսը 84»Հ«108./:շ։ Թուղթ Ին 2։ Տառատեսակը «Սովո«Բարձր»: Հրատարակչական 17,0 մաեղանակը րական»: Տպագրության մուլ: Տպագրական 20,5 մամուլ-- 17.6 պայմանական մամուլի, Տպաքանակ 1000։ Պատվեր 889։ Գինը՝ 8 ռ. 50 կ.: Երնանի ճամալսարանի ճրատարակչություն, Երնան, Մռավյան փ. ն 1 ՀՇ 1 ԹոՑ1625Ե60180Խք6ճտ8:օրօօ 71886քո11018, Եքշտու, 33. ՃՈոծու:

Երնանի Բամալսարանի տպարան,Երնան, Աբովյան փ. Ին 52 ԴսոօրքճՓող Խքճոճա010 Մոաոծքօմ16178, Քքշոճմ, տ. Ճ6088ոտ