Կիլիկիո հայոց թագավորությունը և ինքնիշխան կազմավորումները 1320-1424 թթ.

Հարգելի՜ ընթերցող. ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, իր կայքերում ներկայացնելով հայագիտական հրատարակություններ, նպատակ ունի հանրությանն ավելի հասանելի դարձնել այդ ուսումնասիրությունները: Մենք շնորհակալություն ենք հայտնում հայագիտական աշխատասիրությունների հեղինակներին, հրատարակիչներին:

Մեր կոնտակտները` Պաշտոնական կայք՝ http://www.armin.am Էլ. փոստ՝ [email protected]

ՀՀ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԱԶԳԱՅԻՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

ԴԱՎԻԹ Ֆ. ԹԻՆՈՅԱՆ

ԿԻԼԻԿԻՌՈ ՀԱՅՈՑ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԻՆՔՆԻՇԽԱՆ

ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ 1320--1424 ԹԹ.

ՄԵՍՐՈՊ ԱՐՔ. ԱՇՃԵԱՆ

ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ

ՀՏՆ

(Շե.

8-շ

ԵՐԵՎԱՆ 2011

ԱԲՏԲՕՑ ՅՕՕԷ

ՃՏՒՍԼՃԱ

ՏԲԲԵՏ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ը

(479.25) 63.3 (23)

ՀՎՏԴ 941 ԳՄԴ

դիրքի աշխարհաքաղաքական Շնորհիվ իր առանձնահատուկ է Եվրոգրավել Կիլիկյան Հայոց պետությունըառանցքայինտեղ տնտեսական, մշակութռազմաքաղաքական,

Թ634

ՀՐԱՏԱՐԱԿՎՈՒՄ է ՀՀ ԳԱԱ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏԻ

ԳԻՏԱԿԱՆ ԽՈՐՀՐԴԻ ՈՐՈՇՄԱՄԲ

` Գ.Ս.

պա-Ասիա-Աֆրիկա

Սակայն,եթե 241 դարում Կիլիային, փոխհարաբերություններում: կիայի իշխող վերնախավինհաջողվում էր սակավ կորուստների, նվազ զիջումների գնով հասնել պետության դիվանագիտական

կենսունակությանապահովմանը,ապա իրավիճակըզգալիորեն

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՈՒ ԽՄԲԱԳԻՐ պ.գ.թ., դոցենտ Գ.Ս. Գրիգորյան

Գրախոս`պ.գ.թ., դոցենտ

Հարությունյան

ն

Կիլիկիո հայոց թագավորությունը Թինոյան ԴՖ. թթյԴՖ. Թինոյան: ինքնիշխան կազմավորումները1320-1424 Պատ. խմբ.` Գ.Ս. Գրիգորյան. Եր.: 33 ԳԱԱ Պատմության ինստ., Թ

--

2011, էջ 195:

Մենագրությունը նվիրված է Կիլիկիայի հայոց պետության ն Օտարալեզու պատմությանը:Աշխատությանմեջ հայկական է աղբյուրների համադիր քննությամբ ներկայացվում Կիլիկյան թուլացման ն կործանմանշրջանի հայկական պետականության (1320-1424 թթ.) նվազ ուսումնասիրվածն հայ պատմագիտության մեջ վիճելի համարվող հիմնահարցերը:Աշխատությունընախան ընթերցողլայն հանրությանհամար: տեսվածէ պատմաբանների

ՀՏԴ 941

|ՏՑԻ 978-99941-73-61-7

(479.25) (23)

ԳՍԴ 63.3

Օ Փ

Պատմության ինստիտուտ, 2011 ԴՖ. Թինոյան

74/7 դարի 20-ական թթ. փոխվեց 2ԱՄ դարի սկզբից: Ըստ էության էր սկսած կիլիկյան իշխող վերնախավիառջն մեկ գերնպատակ դրված` ապահովել պետությանգոյությունը: Ռազմաքաղաքական իրավիճակըփոխվել էր ի վնաս Կիլիկիայի. ի տարբերություն զրկվել էր իրականդաշնակցայի դարի, Հայոց թագավորությունը օգնության հնարավորությունիցի̀նչպես մոնղոլականիլխանութ(որոնցից մնացել էր միայն յունից, խաչակրաց պետություններից

Կիպրոսի թագավորությունը).այնպես էլ` արնմտաեվրոպական իշխող վերթագավորության

Այնուամենայնիվ, պետություններից:

անկմանգործընթանախավըփորձեց կասեցնել պետականության 1320ցը, որը, մասամբ, նրան հաջողվեց: Հայոց թագավորության 1375 թթ. պատմությունը թեն արժանացելէ ուսումնասիրողների կարծում ենք, որ այս շրջանի ուշադրությանը, այնուամենայնիվ

են արժանացել: Այդ նվազ ուշադրության իրադարձություններ 74Ի/ առումով պակաս շահեկան վիճակումէ գտնվումԿիլիկիայի պատմութդարի վերջին քառորդի ն (Մ դարի առաջինքառորդի հիմնայունը, որը, գրեթե ուսումնասիրվածչէ: Այս աշխատանքի պետութկան նպատակն է ուսումնասիրել Կիլիկիայի հայկական որոշ

1320-1424 թթ., քանզի այս ժայան քաղաքականպատմությունը է պետամանակահատվածըմի առանձին դարաշրջան կազմում թուլացմանն անկմանառումով: կառճության նան Հաշվի առնելով մեր առջն դրված խնդիրներըինչպես

տարաբնույթ ռազմաքաղաքական իրողությունները` աշխատությունը բաժանել ենք երեք հատվածի: Առաջինը ներառում է Լենոն /Մ-ի' գահակալման Ժամանակաորի սկիզբը նշանավորվում է քաղաքական անկայունությամբ: Այսշրջանում են տեղի ունենում Օշին արքայի մահը, մոնղոլական իլխանության` Իկոնիայի տեղապահ Թամուրդաշի, ապա ն մամլուքների արշավանքները,խնամակալականխորհրդի գործունեությունը: 1323 թ. հաշտությունը որոշակի խաղաղ գոյակցություն է ապահովում թագավորության համար. այդ հարաբերական անդորրըպահպանվումէ ընդհուպ մինչն 1335 թ.: Այս տասներկու համեմատաբարխաղաղ տարիների զարգացումը խախտվում է 1335-1336 թթ. հայ-մամլուքյաննոր պատերազմով,որտեղ հայկական զրկված լինելով Իլխանության ն Արեմուտքիիրական օգնությունից, զրկվում է իր կենսական տարածքներից: Ժամանակաշրջանի ավարտը նշանավորվում է Լեոն |Խ-ի մահով ն քաղաքական նոր իրավիճակիստեղծմամբ: Երկրորդնընդգրկումէ Կիլիկիայի թագավորության 1342--1375 Թթ. պատմությունը:Այս փուլում քաղաքական անկայունությունն Է՛լ ավելի է խորանում, ն վերաճում ներքաղաքականբախման, որի

ր

կողմը,

հանձինս

հետնանքով սպանվումէ

Գի թագավորը: Գահի վրա կողմնային ճյուղի` Նղրեցիների վերահաստատվումէ Կոստանդին գունդստաբլի ընտանիքը: Կոստանդին || Նղրեցի Հեթումյանն իր երկու տասնամյակների ընթացքում թե՛ ռազմական, թե՛քաղաքականնթե՛ դիվանագիտականջանքերով փորձում է կանխել պետության կործանումը, որը, սակայն, հանգեցնում է ընդամենը այդ գործընթացի դանդաղեցմանը:Այս փուլը շարունակվում է 1363-1365 թթ. գահակալական պայքարով, ապա ն Կոս-

գահակալության

տանդին 11-ի գահակալմամբ (1365-1373

թթ.) Երկրորդ փուլն

Առավել նախընտրելիենք համարումԿիլիկիայի Վայոցթագավորությանգահասկսել առաջին թագավորից,այն է` Լնոն |-ից (1198-

հերթականությունը կալների թթ.) Դ.Թ.

որի

գահակալությամբ, ավարտվումէ Լնոն Լուզինյանի իննամսյա վերջն էլ ընդունվածէ համարել Կիլիկիայի Հայոց թագավորության կործանմանթվական: է 1375երրորդ հատվածումուսումնասիրվում Աշխատության Սսի գրավումիցհետո անգամ Հա1424 թթ. ժաճանակահատվածը: հոգնոր ն աշխարհիկվերնախավըպահպանեցիր իրավունքյոց

ների որոշակի հատվածը: Կիլիկիայի Հայոց կաթողիկոսարա նշանակությունը: գրեթե 70 տարի պահպանեցիր համահայկական մեջ առանձԱվելին, Լեռնային Կիլիկիայումգոյատնող ավագանու նանում էր նան գերական, որը կրում էր «թագավոր»տիտղոսը: սահմանահիմնականում Սակայն այդ տիտղոսի գործածությունը Դա որ օտափակվումէր հայկականմիջավայրում: էր պատճառը, իշխած րալեզու աղբյուրներումԿիլիկիայիլեռնայինշրջաններում գրեն իրեն Վայոց թագավորհամարող Կոստանդինիվերաբերյալ կազմաչեն պահպանվել:Որպես ինքնիշխան թե տեղեկություններ փաստացիդադարեց վորում, Կիլիկյան հայկականպետությունը էլ համարել ենք գոյություն ունենալուց 247 դարի 20-ական թթ., որն ավարտը: այս հատվածի ն աշխատության քառորդիԿիլիկիայիպատմութն առաջին ԱՄ դարի դարի աղբյուր են հանյունը լուսաբանելուհամար ուսումնասիրության մի շարք սկզբնաղդիսացել հայկական,արնճտյանն արաբական այս շրջանի մասին արբյուրներ: Վայկականսկզբնաղբյուրներից Սամուէլ Անեցու ժաեն պարունակում ժեքավոր վկայություններ առավել ստույգ` նրա Շարունակողիթողած

մանակագրությունը,

7«Մ

դատեղեկությունները արժեքավոր է Անեցու Հատկապեսկարնորվում Սամուէլ րասկզբի վերաբերյալ:7 նա

սակավ, սակայն շատ

որին ՇարունակողիտեղեկությունըԿոստանդինիվերաբերյալ. են անվանում է «թագավոր»:Բավականուշագրավ տեղեկությունպատմագրաց,(այսուհետն՝

Սամուէլի քահանայիԱնեցւոյ, Գաւաքմունքի գրոց եւ համեմատութեամբ,յաւելուածներով Սաճուէլ Անեցի) Յառաջաբանով,

թութիւններովԱ.

Վաղարշապատ, 1893: Տէր-Միքելեանի,

ծանօ-

թթ.մամլուքյան

արշավանքնեթթ. ն 1335-1337 ները 1321-1322 րի, ինչպես նան Օշին պայլի սպանության մասին: 20Մ դարի 20սկզբնաղբյուր են 70// դարի ռազական թթ. վերաբերյալ մական ն քաղաքականականավորգործիչ «Տարեգրքի» Շարունակողի տեղեկություները:' Սծբատ ն իր աշ-

կարնոր

Գարովողոից արագրությունը:

Նույն ժամանակաշրջանի,մասնավորապես,պետությանխնաթթ. մամլուքմակալական խորհրդիգործունեությանն 1321-1322 ն միմյանց փոխյան արշավանքների մասին հետաքրքրական լըրացնող տեղեկություններ են պարունակում Բարսեղ Մաշկնորի ն Ներսես Պալիանենցի վկայությունները:" Այս աշխատություններն են հեղինակների` նկարագրածշրջանի ժաառավել արժնորվում մանակակիցը լինելու հանգամանքով: Վատկապես հետաքրքրական է Ն. Պալիանենցի հեղինակած հայոց արքաների ժամանակագրական ցանկը, որն ավարտվում է Կոստանդին 1-ով: Ընդ որում, Ն. Պալիանենցը ե՛ իր ժամանակագրականհատվածներում թթ. մամլուքյան արշավանքին), ն (որը վերաբերում է 1321--1322 արքայացանկում,չնայած ընդունված լատինամետ համարմանը, անկողմնակալ վերաբերմունքէ ցուցաբերում պատմականփաստերի նկատմամբ: )4մ դարի 20-40-ական թթ. վերաբերյալ բավականինկարնոր տեղեկություններ են պարունակումՀեթում Ախտուց տիրոջ ն ՎաԸնդ որում, պետք է սիլ Մարաջախտիժամանակագրությունները:" (այսուհետն` Սմբատ, Տարեգիրք), Փարիզ, Տարեգիրք Սմբատայ Սպարապետի

1859: Ղ Ալիշան, Հայապատում(այսուհետն` Հայապատում),Վենետիկ, Ս.

"

1901: Ա. Մաթեոռսյան,Հեթում

Ախտուց տիրոջ

ե

իր կնլիկյան որ

երկու

Սմբատ Գունդըստաբլի

խատությունը շարադրել է մինչն 74 դարի 70 թթ. կեսերը, որից հետո, մինչն 1330 թ., շարունակել է անհայտ հեղինակ: Ուշագրավ է Օշին Կոռիկոսցու Ա նրա եղբոր սպանության

Ժամանակագիրներնէլ բարձր դիրքեր են գրավել գ. բավականբաջատեղյակ են եղել բաղաուի քական անցուդարձերին:Մասնավորապեսառավել արժանահիշատակ են նրանց տեղեկությունները 1321 թ. իրադարձությունների, 1335-1337 թթ. հայ-մամլուքյան պատերազմին հաշտության մասին: Վեթում Ախտուց տերը, նույն ինքը՝ Հեթում Նղրեցին. 207 դարի երկրորդ տասնամյակից սկսած, կես դար շարունակ կիլիկյան արնշել,

Ղազար,

Վասիլ Մարաջախտիժամանա-

քունիքում վարել է ազդեցիկ պաշտոններ: 1320 թվականիցնա եղել է մանկահասակ Լնոն ԻՄ-իխնամակալներիցմեկը: Մինչ այդ՝

Անն

որի

օրոք,

իրահը է ամբողջ «տարի: մինչե նացել կեսին): նա եղել է արքուն

ամբռլայ,

ընդորում

Այս ժամանա(հավանաբարմահացել է 1350 թթ. երկրորդ կահատվածումնա ոչ միայն տեղյակ եղել, այլն բազում անգամներ ինքն է լուծել պետության առաջնահերթշատ խնդիրներ, կատարել է դիվանագիտականկարնորագույն հանձնառություններ: Նա, ըստ ամենայնի, փոքր դեր չի խաղացել նան իր եղբորորդու՝ Կոստանդինի 1-ի 1344 թ. իրագործած պետական հեղաշրջման գործում: Ցավոք, աշխատությունըամբողջությամբ չի պահպանվել: Այդուամենայնիվ,հեղինակի տեղեկություններնուշագրավ ն կարնոր են ինչպես համեմատական,այնպես էլ` եզակի փաստերի

է

առկայությանառումով: մասին բա1369 թ. Սսի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտի վականաչափ արժեքավոր տեղեկություն կա Վասիլ Մարաջախտի մեջ: Վասիլը Լիպարիտսպարապետի թողած Ժամանակագրության եղբայրն էր Ա ազդեցիկ դիրք էր զբաղեցնումԿոստանդին11-ի արհատվածները, բաքունիքում: նրա թողած Ժամանակագրության ցառությամբ հետնյալ դրվագի, մեր աշխատությանխնդիրների հետ քիչ աղերսներ ունեն: Ըստ հեղինակի` 1311 թ. տեղի է ունեկագրությունները (այսուհետն՝ Հեթում Ախտուց տիրոջ ն Վասիլ Մարաջախոի հանդես, 1963, թիվ 4. էջ ժամանակագրությունները),Պատմա-բանասիրական 183-202:

պահպանվածհայկական սկզբնաղբյուրն է, որը կարող է պատմական փաստեր հաղորդել »ԿՄ դարի 60-ական թթ. երկրորդ կեսի Կիլիկիայում տեղի ունեցած իրադարձություններիմասին: Կիլիկիայի պատմությանխնդրահարույց ժամանակաշրջանի

|-ի դստեր` Ալիծի ն վրաց արքայազն Դավթի ամուսնությունը: Վերջիններիս Օշին արքան, որպես ժառանգական տիրույթ, տալիս է Կապանի ամրոցը: Այս փաստը որոշակի պարզաբանումներ է մտցնում Կոստանդին 11-ի ն Լիպարիտի միջն առկա թշնամանքի հարցում, քանզի պարզ է դառնում, որ հայոց գահի նկատմամբ որոշակի իրավունքներ կարող էր ունենալ նան վերնում

Լնոն

մանր ժամանական չԱՄ-2/ դդ. հայերեն ձեռագրերի հիշատակաԳըրությունները: րանները: Մանր ժամանակագրություններըն ձեռագիր հիշատակարանները օգնել են մեզ` տվյալ շրջանի բազմաթիվ դեպքերի ն փաստերիօբյեկտիվությունըճշգրտելու ժամանակագրությունը

վերաբերյալ կարնոր

ջինս:

Կիլիկիայի մեզ հետաքրքրող շրջանի վերաբերյալ հետաքրքիր տեղեկություններ կան նան 24-24Մ/1 դարերի ժամանակագրության մեջ,ճորը օգտակար է եղել, այլ աղբյուրների հետ համադրմանճանապարհով,իրականությունըպարզաբանելու համար: Որպես դարաշրջանի 6իրավական հարաբերությունների է Սմբատ Գունդըսկարնորագույն սկզբնաղբյուր` առանձնանում տաբլի «Դատաստանագիրք»-ը:՛ Այն կատարել է թագավորության իրավական նորմերի ժողովածուի դեր ն մեր աշխատանքում օգտագործվել է գահաժառանգմանորոշ հիմնախնդիրներիպարզաբանման համար: 1370 թ. Սսի վրա կատարված մամլուքյան արշավանքի վերաբերյալ ուշագրավ երկ է ստեղծել Հովհաննես Թլկուրանցին, որն իր «Տաղ քաջ Լիպարիտի» ստեղծագործության մեջ" գեղարվեստական ոճով նկարագրել է օտար նվաճողների դեմ Լիպարիտ սպարապետի հերոսական պայքարը, ապա ն` մահը: Երկի գեղարվեստականությունը բնավ չի խանգարում այդ արշավանքի հետ կապված պատմականփաստերիլուսաբանմանը: Ընդ որում, դա միակ

1960:

նան

24/ԷՉԳՈՒ

դդ.

առումով:

վերաբերյալ արժեքավոր են Վետազոտվողհիմնախնդիրների նան եվրոպականսկզբնաղբյուրները:Սրանց մեջ, չնայած առկա կողմնակալ շարադրանքին,չափազանցկարնորվում է Հովհանն Այն իր տեսակի մեջ գրեթե Դարդելի ժամանակագրությունը:'' է դարի առաջին քառորդից միակ ամբողջականշարադրանքն 2 մինչն դարի երրորդ քառորդն ընկած շրջանի Կիլիկիայի պատմության ուսումնասիրման համար: Նրա տեղեկություններըհաճախ չեն հանդիպում այլ սկզբնաղբյուրներում,ն դժվար է այդ տեղեկությունները ճշգրտել այլ աղբյուրների վկայություններիհետ համադրելու միջոցով: Ավելին, աշխատությունըշարադրվածէ կողմ-

նակալ, հաճախ շատ հարցեր լուսաբանվումեն զուտ քաղաքական նկատառումներով:Սակայն, այդ ամենը նան օրինաչափ է, քանզի նա եղել է Լնոն Լուզինյանի խոստովանահայրըն փորձել -----այմեն կերպ դրականլույսի ներքո ներկայացնել վերջինիս: Այդու-

ժամանակագրություն 2Գ-Զ/մ դդ., Տպագրության պատրաստեց Նորայր 2Օ-24//1 դդ.), Բանբեր եպիսկոպոսՊողարյան (այսուհետն` Ժամանակագրություն Մատենադարանի,1969, թիվ 9, էջ 257-282: Դատաստանագիրք Սմբատիշխանի (Գունդստաբլի),Կիլիկեան դատաստանագիրք 24/| դարի (այսուհետն՝ Սմբատ, Դատաստանագիրք), Ձեռագրերիհամեմատութեամբլոյս ընծայեց Արսեն վարդապետՂլտճեան, Ս. էջմիածին, 1918: էմ. Պիվազյանի,Երնան, Հովհաննես Թլկուրանցի, Տաղեր, աշխատասիրությամբ

են

241-2/ դդ., կազմեց Վ. Հակոբյան, հ. ի Մանր ժամանակագրություններ Երնան, 1951, հ. ||,Երեան, 1956: Թ կազմեց Լ. Խաչիկյան, ԺԴ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, ԺԵ դարի հայերեն Երնան 1950 (այսուհետե` ԺԴ դարի հիշատակարաններ) Մասն առաջին (1401-1450), կազմեց Լ. ձեռագրերի հիշատակարաններ, ԺԵ դարի հիշատակարաններ): Խաչիկյան, Երնան 1955 (այսուհետն՝ ս Հայոց (այսուհետն` Դարդել), Ս. Յովհաննու Դարդելի, ժամանակագրութիւն 1891: Պետերբուրգ,

:

ան արժե չի տուն Կ պատմական րժեքը դրանից մ աշխատության փաստերըչափազանցարժեքավոր ժում, նրա թողած պատմական են են ն գրեթե եզակի շատ հարցերի լուսաբանմանառումով: Արեմտյան սկզբնաղբյուրներիթվում իրենց յուրահատուկ ու որդուն տեղն ունեն նան Լնոն Լուզինյանին նրա ապօրինածին է ուղղված Հռոմի պապի նամակները, որոնք հրատարակել

հանդերձ, անդերձ,

հայկական Տաուտուն,'2 ինչպես նան, Ժ. Միշոյի հրատարակած միջն եղած նամակագրությունն պապական աթոռի ղեկավարների ները: 1335-1337 թթ. Վայոց արքունիքի կողմից ուղարկվածդես-

Ա.

արժեքավորտեղեկությունէ թոպանությանմասին բավականին ե ղել Ջակոբո դե Վերոնը որն անցել է Սիրիայով ն է Վայոց արքայի պատվիրակներին Նա Կահիրեում տեղեկացելհայերի կողմից հաշտությանառաջարկիմասին:

մամլուքյան արշավանքինկարագրությամբ: 2/1 դարի երկրորդ կեսից Հայոց, մասնավորապեսԿիլիկիաէ յի հայկական պետության պատմությունըգրավում ուսումնասիդարի երկրորդ կեսին րողների ուշադրությունը: «Մ Մ. օգտագործելովհայ ն օտաՉամչյանցն Մխիթարյանմիաբան

ավարտվում է 1347

թ.

Վենետիկի

րալեզու բազմաթիվ սկզբնաղբյուրներ,Հայոց պատմությանշարադրանքում ներկայացրեց նան Կիլիկիայի հայկական պետութՀեղինակն իր աշխատությանմեջ անդրայան պատմությունը:'"

դավանաբա դիվանագիտական ն

դառնում է ռազմաքաղաքական, Մ. Չամչյանցի գործը, չնայած նական մի շարք հիմնախնդիրների: սխալներին,չի կորցրել իր առկա մի շարք փաստական

Եգիպտոսով:''

հանդիպել

նան արաբ հեղիԿիլիկիայի վերաբերյալ պակաս կարնոր չեն Այդ առումով ուշագրավ է նակների թողած տեղեկությունները:'՝ ժամանակ եղել Աբուլ Ֆիդայի աշխատությունը:Հեղինակը երկար է Համայի կառավարիչըն մասնակցությունէ ունեցել հայ-մամլուքԱյս աշխատությունըառավել յան քաղաքականգործընթացներին: կարնորվումէ այն հանգամանքով,որ Աբուլ Ֆիդան ոչ միայն եղելէ :

արդիակա

նությունը: ն եց ե «5« դարի երկրորդ կեսին մեծծ վերելք ապրեց արնելագիտությունը,մասնավորապեսխաչակրացարշավանքնեուսումնասիրի ու պետություններին Կիլիկիայի պատմության

եվրոաոը

Կանը որր ռակաը բրոց Ա պետության Վ.Լանգուան ՎԼան Հատկա եսարժեքավոր էին: հեն բազմաթի հեղինակը՝ որտեղ ւ յի աշխատությունները վերլուծության ե

են

լԻ

ո

դավանաբանական ա րանքների, կազմակեր, ԱԱ նառարված ենթարկումհասարակական-քաղաքական Այնուամենայնիվ,Դյուլորիեի.'5 չափազանց ուշագրավ աշխատությունն ն

'

ն՛

պիչներից մեկը: Այս

Ա, ԱԼ, «օխոտօո ՀԱԼ, Բօուօտ,ՏՇՈՇՏ Ք5օսմօքօուրօսոո, 1ճսնն Լ. ). Քօոոոօ, 1971 (այսուհետն`41602515 է. Լ (այսուհետն`8:Ենօքհօզսօ 8:Երօէհօզսօ465 Ըոօ158465, 7.Է. ԽԱՇհտսժօէ Տօյոոսժ,

Ճ|05ՆՏ

Լ. ճս,

օոստ

Ճո

,

,

Գ ՃՈՈՇՈԼՇՈՏ 8ս 1ոօֆօո ճջծ Վօքօոտիօոտ 1ննո օէ Մօ5լօո) ՎՇ Մ.րօոօ, 1335 (աօ Ժթոտ հ. ԺԸ: ռի Ա հարնան ները Հ Հայաստանի հար ան երկրն երի մասին, Յակուտ ալ ը աղբյուրները տկ րաբական Հ ամավի, Աբուլ Ֆիդա, Իբն Շադդադ (այսուհետն՝ Արաբականաղբյուրները),

ԵօԱքոոօ Քօոօոքին. ԽԼտոօրօտ 46 յ26օԵօ ԼԵ քաօթոուճնօուտ Հանդես»,

լ ճոկունոօ

Շէ

«Հայկազեան հայագիտական1998, ԿազմեցՀ.

Նալբանդյան, Երնան,

ն.

1965:

երկր

թ)

աաա: (այսութետն

.

պատգութիւն յերես րնան,

'

ՏՕՇԼոՇ

օէ

Ասսու,

ՋՇ-իօոշիօտ

Տսո

ոէՏՅոէ-Լո2ուօ1863.

ոլ

օիճւօտ 4" Ճոռծուծ,

քօինգսօ 46 ԽՃոոճու6,

Թճոտ Վսոուտոճնզսօ Լոոջ 1015, 461 /Ճոոծուծ, Բ.

.

(սկզբից մինչն

Համչեանց),

Լոոջիօ15,Նճ էրօտօ1 «ոնզսօ Տա 18 օօոտեսնօո Կ.

բ

Լանգլու-

ն՛ բազում խնդիրներ:" Կիլիկիայի մասնավորապես 74 դարի այի աշխատություններում, են թերություններ, որոշակի պատմության հետ կապված, առկա են որոնք առավելապես պայմանավորված մինչ այդ շրջանառվող բ սկզբնաղբյուրների կ վ րի սակավությամբ: կզբ ղբյուր

Ը0158465), Քճոտ, 1829. ւ

է

սկզբնաղբյուրներիհիման վրա, համակողմանի

՞

ՏԼ

.

Տ

Քոոտ, 1859. |

Էտա

ՍՏՈ

հլտօոՈզսօ4

Ք0ԱօտԵօսք, 1860.

18 Ըհրօոօ)օք16/Ճոոծուշոոծ,

թ), հատոր Գ

Մ.

Առկա աղբյուրագիտական հարուստ հենքով Կիլիկյան Հայոց պետության պատմությանն առաջին անգամ անդրադարձելէ Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության մեծանուն միաբան Ղնոնդ Ալիշանը: Այս իմաստով առանձնահատուկ է նրա «Սիսուան» աշխատությունը, որտեղ լայնածավալ անդրադարձ է կատարվում նան Կիլիկիայի աշխարհագրությանը: Չնայած աշխատության պատմական հատվածը վերաբերվում է միայն Լեւոն | թագավորին, այնուամենայնիվ, Ղ. Ալիշանը ողջ աշխատության մեջ քննում է պետության գոյության ընթացքումտեղի ունեցած ն՛ ռազմաքաղաքական, ն՛ դիվանագիտականն՛ դավանաբանականկարնոր, մասնավորապես` 7«8/ դարի շատ կնճռոտ հարցեր, որոնք, մինչ այդ, բավարար լուսաբանված չէին: Այս աշխատության նկատելի թերությունն այն է, որ հեղինակը, հաճախ հիշատակելով կարնորագույն փաստերը,անտեսում է սկզբնաղբյուրների հիշատակման անհրա-

ժեշտությունը:

Կիլիկիայի քաղաքական ու կրոնական պատմությաննէ անդրադարձել նան ֆրանսիացի հետազոտող Ֆ. Տուրնըբիզը:՞"Լեւոն Լուզինյան ժամանակաշրջանի վերաբերյալ` գիտությանը հայտնի, ինչպես նան եվրոպական արխիվներում պահպանվող նյութերի հիման վրա աշխատությունէ հրատարակել Կ. Բասմաջյանը:՞՛ Հայոց եկեղեցուն նվիրված իր ստվարածավալ աշխատության մեջ Կիլիկիայում առկա դավանաբանականխնդիրներին բավակաՆա անդրադարձելէ նին մեծ տեղ է հատկացրել Մ. Օրմանյանը:՛7 նան. հայկական պետությանքաղաքական,պատմությանը: Հայոց

Սիսուան եւ Լեւոն Մեծագործ(այսուհետն`Սիսուան),Վենետիկ,Մխիթ.հրատ.,

1885:

ԲՐ

46 Ի ճՃոոծուօ (այսուհետն` ՛Րօսոծե126), Ղօաոծելշօ, ԷԼ58016 քօինզսօ օէոօնքը6օնտօ

ռոտ, 1900. Կ. Բասմաճեան,

Լեոն

Ե.

Լուսինեան վերջին թագաւոր

Հայոց (այսուհետն՝ |

Կ.

Բասմաճեան ), Պարիս, 1908: Օրձանեան Մ., Ազգապատում, Հայ ուղղափառ եկեղեցւոյ անցքերը սկիզբէն մինչեւ մեր օրերը (այսուհետն՝ Օրմանեան) հ. Բ, Ս. էջմիածին, 2001:

2.

ինչպես նան քաղաքաառնտրա-տնտեսական, թագավորության հետազոտող Ռ. է

ֆրանսիացի կան բազում հարցեր շոշափել Գրուսսեն` Լնանտի երկրների պատմությանընվիրված աշխա-

տությունում:

դարում առաջին անգամ կիլիկյան Վայոց թագավորության ամբողջականպատմություննուսումնասիրել է Գր. Միքայելյանը: դրված Հեղինակի աշխատություննտեսակի, ծավալի, իր առջն մեջ ներկայացխնդիրներիառումով եզակի է: Ուսումնասիրության տնտեսական, ված են պետականությանի̀նչպես քաղաքական, ու մշակութայինկարնոր անցուայնպես էլ` դավանաբանական նան Հայոց է դարձերը: Գր. Միքայելյաննուշադրություն դարձրել տեթուլացմանընպաստող երնույթներիվրա, իր թագավորության անկման սանկյունից վերլուծել ու մատնանշել է պետականության չօ«

պատճառները:

դեպքերիվեԿիլիկիայի ԱՄ դարի որոշ ռազմաքաղաքական արշարաբերյալ ուշագրավ է Ժ. Մաշոյի հեղինակածխաչակրաց որտեղ հեղիվանքների մասին ստվարածավալաշխատությունը," բազմաթիվ նակն ներառել ն ուսումնասիրել է արնմտյան

տեղեկություններ: սկզբնաղբյուրների

գտավ դարի 30--40-ական թթ. սփյուռքումլայն տարածում ու հետնանքով հայաթափ եղած քաղաքների ցեղասպանության չօ«

շարադրումը:Այդպիսիաշխատությունգավառներիպատմության Հ. ՊողոսյաՄ. ներ ստեղծեցիննան կիլիկիահայերը՝ Քելեշյանը," նմանատիպաշխանը: Ավելի ուշ` ԽորհրդայինՀայաստանում,

թ. ՕՐԾԱՏՏԵԼԼ"Բոքմո: մս Լօսճու, ԷՈՏՆօ1ոծմօ

ՕԼՕԱՏՏԵԼ ), Քճոտ, 1949.

Ր

խնոտճոտւ,

2:

բ.

խրշիոս.

(այսուհետն`Լ. ի

1952.

ԷՈՏԹԼՐ6 965 60658465,

Է. (այսուհետն`

Ճքետաօաօրծ1օօ)/1ռբօ8Ճ

Ք6օԹքթմ ՔԱԴԱՒԱԾԾԻԾ

ԽԱՈՍՁՏՇՈՎՑԻ),

Էքօոււ,

էգճսօտեօռ ժ'Օոօու

.

(այսուհետն`ՒԷԼՏէօլոծ 465 60158065), ռոտ, ւ

Է Մ

1528.

ՍՈԼ

1949:

Քելեշեան, Սիս Մատեան, Պեյրութ (այսուհետնՄ̀ Քելեշեան) եւ Գօզան-Տաղի 23. Պօղոսեան,Հաճընի ընդհանուրպատմութիւնը շրջակայ

.

Մ.

.28

տություն Զեյթունի մասին ստեղծեց Հ.Պողոսյանը:՞" Այս աշխա տություններում առավել մեծ ուշադրությունէր դարձված բանավոր աղբյուրներին, բացի այդ, ըստ էության, հեղինակներիուշադրության կենտրոնում առավելապես 2«2« դարավերջի ն 2Չ« դարասկզբի պատմությունն էր: Կիլիկյան իշխանների Ա թագավորականընտանիքներիվերա-

բերյալ կարնորագույն աշխատություն է Ռուդտ Քոլլենբերգի հետազոտությունը:25 Հեղինակը հետազոտության ընթացքում ներկայացնում է Հեթումյան ն Լուզինյան ընտանիքներիգրեթե բոլոր ճյու-

ղավորումները ընդ որում, կատարում է համարձակ եզրահանգում-

թագավորության

ներ

)Վ/ դարի պատենթադրություններ:Հայոց մության մի շարք կնճռոտ հարցեր, այդ թվում` Գի Լուզինյանի գործունեության ն հայ-բյուզանդական տարաբնույթ րություններ վերաբերյալ, լուսաբանել է Հ. Բարթիկյանը:`՝ Կի լիկիայի Հայոց թագավորության սոցիալ-տնտեսականն քաղաքական պատմության վերաբերյալ հիշատակման արժանի են Ս. Բոռնազյանի աշխատությունները: Ուշագրավ է նան Կ. Սեթոնի «Խաչակիրների պատճությունը» աշխատութ յունը," որտեղ ներկայացված է 2«Մ-7«մդդ Հռոդոսի հիվանդան

ն մամլուքյան սուլթանութԿիպրոսիթագավորության խընամների, յան պատմությունը: իր Վերջին տարիներին լույս տեսած հետազոտություններից ԿիԿ. Մութաֆյանիաշխատությունը: ընդգրկումովարժեքավորէ ուսումնասիրություններիշարքում լիկիայի Հայոց պատմության առանձնահատուկ տեղ ունի Լ. Տեր-Պետրոսյանիհեղինակածաշեն նան մի շարք կարնոր խատությունը,որտեղ ներկայացված աղբյուրներ:Այս երկհատոր ուսումնասիրությաննշանակությունը էոչ խիստ կարնոր է34Այն արժեքավոր

համար կիլիկիագիտության

հենքով այլ նան դրա հիման միայն հարուստ աղբյուրագիտական հիմնավոր վրա կատարված համար առանձնահատուկնշանակություն Մեր աշխատության հաԿիլիկյանթագավորությունում ունի նան դրամագիտությունը: են տած դրամական նյութերի վերաբերյալաշխատություններ գրել

եզրահանգումներով:

փոխհարաբե-

խմբագրությամբ

-

1942: Գիւղերը,Լօս Անճէլըս, 28.

1409-1921 թթ., Երնան, Պողոսյան,Զեյթունիպատմությունը 1969: տեսօքոօ հօ թամէ ՇՕԱՀՇոեօւք, հօ ԷԼՇիսումօտ գոմ Լստլքոտոջ. Քաքօումծտ,

Կիլիկյան Հայաստանում, «Յայ-Բյուզանդականհետազոտություններ»,հ. Ա, Երնան, 2002, էջ 683-692, նույնի, Կիլիկյան Հայաստանի ն Բյուզանդական կայսրության եկեղեցականփոխհարաբերություններըն դրանց քաղաքականծալքերը, նշվ. աշխ., ն

էջԲոռնազյանՍ., 639-653:

'

Սոցիալ-տնտեսականհարաբերություններըԿիլիկյան հայկական պետությունում, Երնան, 1973, նույնի, Կիլիկյան հայկականթագավորության գոյամարտը 24 դարում ն անկումը, Հայ ժողովրդի պատմություն, ՀՍՍՀ ԳԱ, Երնան, 1976, հ. |, էջ 768-788: 32:

Ճ

Էնջօո7/օՐԼհօ ՇՏոմօտ,

ՄՕխոոօ էհրօօ. հօ

ՔՕսոօօուհ

ճոժ Բ1Ո6օոէհ օօոոծտ,

ՏՍ

Կ. Մութաֆյան,

1962, նույնի Կիլիկիոյ Ճոոօուռ, ՎՇպ օդ, Թ. Շօրուջօ օք նմտո դրամագիւտ մը, կարեւոր Գ-ի Գ-Լեւոն Բռնակալ-Կոստանդին Կոստանդին

օր Լհշ

1964.

Թոմ

Հ.

1975.

օ1 Մ/156օոտմո,Քր6ՏՏ, (այսուհետն՝Ք. Տօէօո), հօ Սուտատւծ/ ո. Երնան,2001: խաչմերուկում, Կիլիկիանկայսրությունների եւ Ց: հ. Ա, Ուսումնասիրություն եւ Հայերը, լ. Տեր-Պետրոսյան, Խաչակիրները հիմ նարՀայկականմատենաշար Գալուստ Կիւլպէնկեան թարգմանություններ, հետազոտություն, հ. Բ, Պատմա-քաղաքագիտական կութեան, Երեան, 2005,

Հ-օոոօքի ԻԼ. ՏօԱօո

2007: Երնան,

Հ.

Քռոտ, մմոոտաօտ (այսուհետն` ՇօԱՇոԵԿաջ), Ճոոշոօ-Ը1Աօնո Բարթիկյան, Գվիդոն Լուսինյանը Բյուզանդիայում

Պ. Կարապետյանը: Ե. Ներսիսյանը,» Զարեհ (Պոլ) Պտուկյանը»» Օ. Սեքուլյանը:" Առավել արժեքավորէ Զ. Պտուկյանի աշխատութ-

Աօսեոո

Հանդես,1972, հ. Գ, էջ 151-183, նույնի Կիլիկեան ՀայկազեանՀայագիտական պղինձէդրամները,ՀանդէսԱմսօրեայ,1969, Հայաստանիվերջինթագաւորներու թիւ 7-9, սյուն 351-357: ու աճուրդները, Եղիա Ներսէսեան, Հայկական դրամներու տեղաշարժն Նույնի, Կոստանդին Գ-ի երկու Բազմավէպ, 1997, թիւ 1-4, էջ 96-114: 65-73: Նույնի Կիլիկեանայաստանի թագուորինները,Բազմավէպ,1998, 4-4, էջ Հանդէս, դրամները,ՀայկազեանՀայագիտական արաբերենովկրկնադրոշմուած 2000, հ. Ի, էջ 151-182: 3: եւ Լեւոն արքայիպղինձէ Դ. Այաս քաղաքիփողերանոցը 221-226: դրամները,Հանդես Ամսօրեայ,թիւ 1-12, սյուն

Կարապետեան,

Ա

ԳԼՈՒԽ

յունը, որտեղ հեղինակը դրամագիտական հետազոտությունների արդյունքում չափազանց կարնոր եզրահանգումներէ կատարում: ԿԻԼԻԿԻՈ 1.1

ԱՌԱՋԻՆ

ՀԱՅՈՑ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

1320--1342

ԹԹ.

Վայոց թագավորությունը Օշին պայլի կառավարման

շրջանում դարասկիզբնաննպաստ դասավորվեցԿիլիկիայի Հայոց պետության համար: Սա պայմանավորվածէր` ինչպես մոնղոլական հզորության անկման ու դրա հետ միաժամանակմամլուքյան ն կարամանյան օրավուր մեծացող ռազմաքաղաքական ազդեորոշ ձացության հետ, այնպես էլ` կիլիկյան դիվանագիտության խողումների հետ: 20| դարի երկրորդ կեսին կիլիկյան պետության գոյությունը մեծապես պայմանավորվածէր հայ-մոնղոլականդաշինքով ե բնական է, որ այժմ ռազմավարականառումով Հայոց թագավորության անվտանգությանհամակարգը կանգնեց վերափոխումների շեմին: Իլխանություննանկում էր ապրում, որնարդհարաբեյունք էր ինչպես Եգիպտոս-ՈսկեՀորդա դաշնակցային րությունների, այնպես էլ` իլխանների պետությանռազմաքաղաքական ավագանու անջատողականձգտումների: Քաղաքական աննպաստ իրավիճակը ավելի խորացավ 1317 թվականից հետո, երբ Օլջեյթու իլխանին (1304-1317 թթ.) փոխարինեցնրա յոթնամյա որդի Աբու-Սայիդը(1317-1335 թթ.):""Այդ իրադարձությունները, անկասկած, պետք է ունենային իրենց հետնանքները նան Կիլիկիայում. Անվտանգությանհամակարգիփլուզման պայմաններում վերնախավը երկփեղկվեց երկրի հասարակական-քաղաքական ն ճամբարների: Այդ հակադիր` միարարների հակամիարարների չԱՄ

Հ.Օ.

Սեքուլեան, Այասքաղաքին մէջ կոխուած հայ դրամներ,Հանդէսմսօրեայ, 968, թիւ 4-6, սյուն 213-218: Նույնի, Կիտա՞յ.Հանդէս Ամսօրեայ,1973, թիւ 7-9, սյուն 327-331:

ՃԵՌԱԼ ՅՈՒ 2«0)ու, ԸՅ3Ա

Խօշաո) էնւտօու

Բ

8օուօ8

«ԱԼԻ

ոո.

(այսուհետն`/»ուհ

օո), ԻԼօօաոռ,1962, օք. ՎրացԺամանակագրություն1207-1318 թթ., թարգմ.հին վրացերենից,առաջաբանը ն ծանոթագրություներըՊարույր Մուրադյանի,Երնան,1971, էջ 188: 15.

Օշին թագավորի գաիրողությունն առավել ցայտուն դրսնորվեց թ. Ադանայիեկեղեհակալության շրջանում (1308--1320 թթ.): ցական ժողովի ընդունած որոշումները խոր հակազդեցություն ն առաջ բերեցին ոչ միայն տիրող խավի` հոգնորականության ազնվականությանստվար հատվածի, այլն, որն առավել նշանակալի է, հասարակ բնակչության մեջ: Ընդ որում, Կիլիկիայի Հայոց պատմությանմեջ դա հասարակությանցածր խավի ընդվզմանմեզ

հայտնի առաջինփորձն էր: Միննույն ժամանակ` առաջին անգամն էր, որ արքունիքն ամենախիստմիջոցներով ճնշեց այդ հակազդե-

ցությունը: Օշինն իր այդ

քայլերով ձգտում էր արնմուտքիցստանալ օգնություն, որի շնորհիվ հնարավոր կլիներ կանխել պետությանը սպառնացողվտանգները:Սակայն, նրա ձեռնարկածքայլերը դրական արդյունքներ չտվեցին: Եվրոպայից ակնկալվող օգնությունն այդպես էլ չստացվեց: Բացի այդ, դեռնս Օշինի կենդանության օրոք, վերսկսվեցին հարնան մահմեդականպետություններիավարառուականարշավանքներըԿիլիկիա, որոնք հիմնականումտեղի ունեցան մամլուքյան սուլթանությանհրահրմամբ:Այսպես, 1318 թ. կարամանյանթուրքմենները(որոնք արդեն 741| դարի երկրորդ կեսին դարձան Կիլիկիայի վտանգավոր հարնաններ) հասան մինչն Տարսոն, որտեղ միայն Օշին Կոռիկոսցուներեք հարյուր մարտիկներով հաջողվեց կանգնեցնելնրանց ն ջախջախել :"' 1319 թ. մայի-

սին այս անգամ արդենՀալեպի ամիրությանզորքերն արշավեցին, ն հասնելով Սիս՝ ավերեցին քաղաքը:"Հ Լարված ն թշնամականէին հարաբերութունները նան միակ ջրխատոնյադրացի երկի ԿԷ րոսի թագավորությանհետ: Դա պայմանավորվածէր Օշինի քրոջ Զաբելի (Իզաբել) ամուսին Ամորի Լուզինյանի 1310 թ. տեղի ունեցած սպանությամբ: Կիպրոսի արքա Հենրի 1-ը ոչ առանց հիմքի

Սմբատ,Տարեգիրք, էջ 128, Բ. Ղօաոծելօ, ք. 648. էջ Հեթում Ախտուց տիրոջ ն Վասիլ մարաջախտիժամանակագրությունները,

192:

դրսնորումէր համարում Ամորիի ընտանիքի ներկաթշնամանքի այնքան սրվեց, որ յությունը Կիլիկիայում:Ընդ որում, իրավիճակն ռազմական ունեցավ 1318 թ. երկու բարեկամերկրներիմիջն տեղի

Հովհաննես 2ՕՀ1-ի (1316-1334 Օշինը մահվանից միջնորդությամբ, թթ.) ն Հռոդոսի ասպետների արքա Հուգոյի հետ: մի քանի ամիս առաջ հաշտվեց Կիպրոսի էր ոչ Եվրոպայիցօգնությունստանալու Օշինի հույսը դրսնորվում ն քաղաքական, այլ նան ամուսնականհարմիայն եկեղեցական ցերում: 1316 թ. նա ամուսնացավ Հովհաննա (Ժաննա-Իրեն)

բախում: Ի վերջո, Հռոմի

պապ

Անժուացու հետ:-""

Հովհաննես2ՕՀԱ-ըպապը դիմեց Հռոդոսիհիվանդախնամ ասպետներինկ̀ոչ անելով օգնել Հայոց թագավորությանը: ցուցաբերել օժանդակություն Ըստ երնույթինհիվանդախնամները անց անժամանակ են, որը սակայն ինչպես պարզ դարձավկարճ փոքր առաջ վեշահախնդիրչէր: 1320 թ. Օշին արքանմահվանից 1317 թ.

Իսավրիայում, իրավունքներն հիվանդախնամների րականգնեց տարի առաջ: որից վերջիններսզրկվել էին ընդամենըմի քանի վիճակը շտկելու Սակայն, պետությանարտաքին քաղաքական չտվեուղղությամբ Օշինի գործադրածջանքերը որնէ արդյունք նան տնտեսականճգնաժամի ցին: Բացի այդ, երկիրը հայտնվեց Օլ. Տեր-Պետրոսյան, նշվ. աշխ.

«Է

ՏՀԼծո,

ք. 289. ք. 346.

Ընդ որում,

հ. Ա,

էջ 122:

Կ Խա աես ամուսնությունները՝

միջդիճաստիական

բրոշԼճառտնա

(8 քոաեռ

Ծո

1977-1978,

հ. Զ.

որն (րթ հոռաոլաաա Գովհաննան 459-168): էջ

Հանդէս, ՀայկազեանՀայագիտական կայսրությանտիտղոսակիրթագավոր ու Լատինական իշխան Տարանտոյի Սիցիլիայի թագավոր Ռոբերտ ն

Նեապոլիտանական Անժուացու Անժուացու զարմուհինէր: էհօ ՇԱՏՃՎՇՏ 1305--1378, Շ1ճղաոմօոքոշտտ օոոոո 6), Ղիօ ձ'տջոօո քթճքոտ) ճոմ էԼ0սչ իծ քճքոտ)). Է. ՕՀԹ:4 1986, ք. 289 (այսուհետն` ԷԼՕստէ67, Ճտջոօո դեպիՍուրբ Երկիր ընդունված ժողովում նան Ֆիլիպ

Պուատյեի 1320 թ-ին ձախողվեց 465 Ը:0158065, է. Ճ, ձեռնարկվող արշավանքը(տե՛ս ԷՈտա16

ք.

214).

մեջ" Երկրի արտաքին քաղաքական իրավիճակը բավական դիպուկ նկարագրել է Մարինի Սանուտո Տորսելլո Ավագը: Վերջինս է չորս գազանների Կիլիկիայի չորս հարնաններին համեմատում Ահա այսպիհետ, որոնք հոշոտում են Հայոց թագավորությունը:"" սին էր քաղաքական իրավիճակը Կիլիկիայում, երբ 1320 թ. հունիսի 19-ին,» դեռ քառասնամյակը չբոլորած Օշինը մահացավ::'Ըստ Հ. Դարդելի նրան թունավորել էին: Սակայն, այս ենթադրությունը, որնէ հիմք չունի ն այլ աղբյուրների տեղեկություններովչի հիմնա-

վորվում:

Օշինի մահը, այնուամենայնիվ, լուրջ հետնանքներ ունեցավ թագավորությանհամար: Նա, առաջին անգամ` նախքան Հովհաննա Անժուացին,ամուսնացած էր Զաբել Կոռիկոսցու` Վեթում պատմիչ Կոռիկոսցու դստեր հետ, որից նա ուներ միայն մեկ արու զավակ` Լնոնը, որը ծնվել էր 1308/1309 թթ.: Հովհաննայից նրա զավակներ ունենալու մասին մեզ հայտնի չէ: Լնոնը հոր մահվան ժամանակ ընդամենը 10-11 տարեկան էր, ն իրավիճակը, մոտավորապես, կրկնվեց այնպես, ինչպես դրանից հարյուր տարի առաջ Լնոն Ւի մահվան ժամանակ: Սակայն, եթե այն ժամանակ Լեւոն |-ի հանձնարարությամբստեղծված խնամակալականխորհրդի կազմը փոփոխություններչկրեց, ապա այժմ իրավիճակըմի փոքր այլ զարգացումներ ունեցավ: Մահվանից առաջ արքան հաստատեց խնամակալական խորհրդիկազմը,"՛որի մեջ ընդգրկվեցինՀեթում Նղրեցի ջամբռլա-

Ներսէսեան Ե., ԿիլիկեանՀայաստանիՕշին թագաւորինդրամները,Բազմա2005, թիւ 1-4, էջ 283:

վէպ, 8.Ենօւհօգսծ465 Ըր0158465. ԽԼճռո Տճոսնե, 5»

Վեթում Ախտուցտիրոջ

ք. 192.

ն.

Վասիլ Մարաջախտիժամանակագրությունները, էջ

192: Հեթում Նղիրցու պատմությունը,էջ 547:

Լ.

կամ 1283 թ.:

Օշինը ն եղբայրը`Ալինախըծնվել էին

Տեր-Պետրոսյան, նշվ. աշխ., հ. Բ, էջ 393:

ն ԿոստանդինԿոռի(նույն ինքը` Հեթում Ախտուց տերը), Օշին Խնամակոսցիները(վերջինս ավելի ուշ դարձավ գունդստաբլ):"" էր պահպակալականխորհուրդ ստեղծելովՕշին արքան փորձել Սակայն այսսկզբունքը:55 հավասարակշռության նել քաղաքական խորհրդի գոյություն ունի, քանզի խնամալական

յը

տեղ շփոթություն հակասականեն: Բարկազմի մասին աղբյուրներումտվյալները խնամակալական սեղ Մաշկնորնն Սամուէլ Անեցու Շարունակողը

անուններն են նշում" խորհրդի վերոհիշյալ երեք անդամների ու ԿոստանդինԿոռիկոսցիների Դարդելնիր հերթին խոսումէ Օշին Ղ. Վետազոտողներից մասին:57 ն Հեթում ու Բալդուին եղբայրների ՀեԿոռիկոսցուն, Ալիշանըհիշատակումէ նրանցիցչորսին` Օշին ու սենեսկալին:»Վ. Լանգթում ն ԲալդուինՆղրեցիներին Հեթում ու Հեթում սելուան տալիս է Օշին Կոռիկոսցու, Հեթում ջամբռլայի Սամուէլ Անեցու Շանեսկալի անունները:»Առավել հավանական Բալդուին մարարունակողի Ա Բարսեղ Մաշկնորիցուցակը, իսկ հետագայում:Ինչ վերաջախտը խորհրդիկազմի մեջ է ընդգրկվել եղել է սկզբնաբերում է Վեթում սենեսկալին, ապա նա, խորհրդում դուրս է ինչ-ինչ պատճառներով կան շրջանում, իսկ հետագայում""

է

Ք

է` որպես մեղքերի տերը ստուգաբանվում

Է Տեր-Պետրոսյանի Ախտուց Հեթում Ախտուց տիրոջ ժաճանակագրության չիհիշատակվում ոստանդինը հարաբերութՀեթումյանների Կոռիկոսցի

Ըստ

Նղրեցի ն մեջ Դա կարելի է բացատրել սառնությամբ: յունների լ. Տեր-Պետրոսյան, նշվ. աշխ., հ. Բ, էջ 398: Վայապատում,Բարսեղ Մաշկեւոր, Կիլիկիա Անեցիէջ 157: եգիպտագւոյյԱյաս, էջ 536,

57 Դարդել, գլ.

ԻԲ, էջ 28:

առ

ի ասպատակ

Լ եւոնի

Սամուէլ

էջ 558: Սիսուան,Ցանկ ժամանակագրական,

|4 «օոչէանօո ՏՕ6181664 քօինզսծ Լոոջ)015,Բ55ո1 հյտԹոզածօէ օոնզածՏսո 1860, ք. 57. Իճոոծուծ, ՏԼ Ք6եծոջեօսոք, տր ված » թ. Լնոն Մ-ի Մոնպելիեիվաճառականներին Այդ է վկայում

Ս

7.

պարզ Դրանից անունը: . Լոոք/015,Լ-օ

արտոնագիրը, որտեղ կա նան Հեթում սենեսկալի (տես դառնում, որ նա ես ընդրկված եղել խորհրդիկազմում

է

17656"

է

մնացել խորհրդիկազմից, ուստի ն այլես չի հիշատակվում: Այսպիսով,անչափահասթագավորին պետությանխնամակալ անեէ դառնում Օշին Կոռիկոսցին`հանգուցյալ Օշին թագավորի են ընդգրկվում նան Օշին րորդին: Խնամակալականխորհրդում ու պայլի ավագ եղբայր Կոստանդինն եթում Նղրեցին: 1320 թ. դրությամբ արականուղիղ գծով Հեթում|-ի սերունդներից, բացառությամբանչափահաս Լնոնի, ոչ ոք, ողջ չէր մնացել:

անժաՀեթումյաններիցվերջինը` Օշին արքայի եղբայր Ալինախը, 1 թագավորիզավակնեռանգ մահացել էր 1317 թ.: Սակայն, Լեոն 1293 թ. ամուսնացել րից դեռես կենդանիէր վերջինը`Զաբելը, որը էր Կիպրոսիարքա Հուգո || Անտիոքացու (1267-1284 թթ.) կրտսեր հետո (1310 թ.) որդու` Ամորի Լուզինյանի հետ, որի սպանությունից է իր հինգ որդիների հետ ապաստանելէր Կիլիկիայում"Պետք

նշել, որ մինչ Օշինի մահն անգամ Զաբելի դիրքերը Հայոց արքունիքում բավականինամուր էին: Նրա դուստր Ագնեսը ամուսնացած Լնոն |-ի (1304-1307 թթ.) էր իր եղբորորդու`պատանիթագավոր հետ: Օշինի մահվան ժամանակ նրա չորս որդիները` Գին, Հուգոն, Հենրին ն Ջիվանը, արդենչափահաս էին, ուստի կարելի է կարծել, իրական ուժ էր գահաոր նա իր որդիների հետ բավականաչափ հարցերի լուծման գործում: Այսժառանգմանն խնամակալական գրիչ Վահանն ի թիվս պես, 1321 թվագրվող հիշատակարանում Լնոն թագավորի,նշում է նան Զաբելին,'«որը վկայում է նրա ունեցած մեծ ազդեցությանն դիրքի մասին: Կարծում ենք սակայն, որ սխալ է Լուզինյանների ն կոռիկոսցի պայլի հակադրումը դիտարկել որպես արտաքինքաղաքականերկու կողմնորոշումներիբախում. դա ընդամենըպայքար էր իշխանության համար: Ի վերջո, ՇՏ Վ6:

Շհճոօտ «հռո

ժ'ճոռ ժ"

ճու

օս

Շոճղսլւղծ 46մշ 11 օշհշոշօինղծ ախար»

57216

Մոլ 465 Քօսքթծուծոջ. աաա

ք. 185). ժ6ՏոԼու Լ828ո6, 1863, Էնտջօո/օք Շջքատ, Կօխոոօ 1աօ, հօ Բոոնհ (այսուհետն՝ Օ. ԷՍԱ),ԸռտեոժջօՍումօոաէ),91655. 1948, ք. 266.

ԾքօքոռքիւօՃոոծուծոոօ 6.

Ջ.

Տլ

Օօօջօ էն,

ԺԴ

էջ 170: Դարի հիշատակարաններ,

Ճ

քօոօժ, (1192-1432)

քում

է

ընթացքում ներ, արտաքինվտանգնընդունել էր սպառնալիչափեր: վերջին տարիներին Դեռնս Օշին թագավորիկենդանության գրեթե անընդսկսվեցինհարնան մահմեդականպետությունների ընդհանուրառմամբ մեջ հարձակումներըԿիլիկիայիվրա, որոնք 1320 թ. մոտ երեք տարի: Հալեպի ամիրի զորքերը շարունակվեցին զորաջոկատնեհարնան մահմեդականենթակա ամիրությունների Մելիք ալ- Նասրի (ընդմիրի հետ միացած, մամլուքյան սուլթան 1293-1294 թթ., 1298-1308 թթ., 1309ջումներով կառավարելէ ԿիՋահան գետը, ներխուժեցին 1340 թթ.) գիտությամբ,անցնելով ավերելով՝ լիկիա: Ճանապարհին հանդիպած բնակավայրերն պաշարելուց ն նրա արնրանք շարժվեցին դեպի Սիս: Քաղաքը տիրելուց հետո Հալեպի ամիրի զորքերը վերադարվարձաններին պատճառձան նույն ճանապարհով:Նրանց նահանջի հիմնական ժամանակ անցնելու ները եղել են Ջահան գետն անզգուշորեն առավել լուրջ կորուստՀակառակորդն տված մեծ կորուստները:"' ժամանակ: Տրիպոլիի ամիր ներ ունեցավ հաջորդ արշավանքի արքունիքիցստաԿարդայը նույն թվականիհուլիսին, մամլուքյան նալով ռազմականաջակցություն` հազարանոց գրավել Սսի արներխուժեց Կիլիկիա: Մամլուքներինհաջողվեց ասպատակել քայական պալատը, ավերել քաղաքիշրջակայքը, աղբԸստ արաբական Ադանանն Տարսոնը: Մսիս-Մամեստիան, մեծ ավարովվերադարյուրների, այդ ամենից հետո մամլուքները Շարունակողը,անդրադառձան: Սակայն, Սմբատ Գունդստաբլի շեշտում է հայերի կողնալով մամլուքների1320 թ. արշավանքին,

զորաբանակ

մից թշնամուն ցույց տրված համառ Արաբական աղբյուրները,էջ 246, կագրական,էջ 553:

տ

«

ձեռգալիս Օշին Կոռիկոսցին,որն էլ իր ղեկը: Այս կառավարման պետության կենտրոնացնում ունենում ներքին խմորումմինչ Կիլիկիայումտեղի էին

1321 թ. հաղթող է դուրս

մասին. դիմադրության

տես

էջ 284, ծանոթ. 108: Արաբականաղբյուրները,

`

նան

«Ի«Ի

թութու

Սիսուան, Ցանկ Ժամանա-

Բարիին 769 կոտորեցինզօրքն հայոց զզօրսն Մսրայ առաջեւ մեծ իլխանն քարկու ն ի սահմանս Այասու: Եւ խոցեալ յանօրինաց է տէր Կանչոյն պարոն Կիօդին ն մեռաւ»:55 Պետք նշել, որ վերոհիշԱմեննին հակված յալ Կիօդինն Օշին Կոռիկոսցու եղբայրն էր: էր գլխովին հաջողվել չենք պնդելու, որ հայկական զորքերին առավել հավանականէ, որ թշնամին, ջախջախելհակառակորդին, Սն լեռզգալի կորուստներկրելով, ստիպվածէ եղել վերադառնալ

արքայականպալատի գրաներից այն կողմ-"՛Այնուամենայնիվ, վումն ու ավարառումըվկայում է արշավանքինհայկական կողմի անպատրաստլինելու մասին: Անշուշտ, մամլուքների հաջողությաքանզի հենց այս նը նպաստեցնան փաստացիանիշխանությունը, է Օշին թագավորը,ն երկրում արշավանքիժամանակ մահանում ճգնաժամըխորանումէ: Հաջորդ` 1321 թ. Կիլիկիայի քաղաքական հայության համար նույնպես բավականինծանր տարի էր: Հենց ու Լուզինյանայդ ժամանակ Օշին ն Կոստանդին Կոռիկոսցիների ների միջն առճակատումը խորացավ` հակասությունների առիթ միջավայրում:1321 թ. փետրվարի 1-ին ծառայելով իշխանական հանդեսը: Այդ իրադարտեղի ունեցավ Լնոն Բ/-ի թագադրության ն ձության ժամանակ էլ Կոռիկոսցի եղբայրների Լուզինյանների

Սմբատ, Տարեգիրք, էջ 128, Ե. Ներսեսյանիաշխատանքիցբխում է, որ հայերը որը տվեց 6000 սպանված (տես Ե. գլխովին ջախջախեցինհակառակորդին, ՀայաստանիՕշին թագաւորինդրամները,Բազմավէպ, Ներսէսեան,Կիլիկեան թիւ 1-4, էջ269):

2005. .

Անրի Ա Ը

ՌԿԱՐԴԵՆ

՛

հարձակում Այասի վրա, ԹԱՆՇՅԱՈ

որը

օք Ճոռծօուրռ ԸԱօտ

«ՕԱՇՇԱՕո,

Մ/ճջիւոջէօոԾ.

յա, արշավանքի

հայերը

հետ

են

ցու ժամանակ տեղի է ունեցե Եժմաճոմջ,Ղիօ մղել (տես. Ք.

(այսուհետն`Ք. Եմն/ճմտ),Թատեոոօո

Շ., 1987, ք. 79):

Օոետ

ԼւԵւոռ/ ձոմ

«Արհնեցինթագաւոր զԼեւոնն որդի Օշնին Ա ի փետրուարն»,(Վեթում Ախտուց էջ 192): է. Դյուլորիեն տիրոջ ն Վասիլ Մարաջախտիժամանակագրությունները, է Լեւոնի գահակալման առաջին համարում թվականն չնշելով աղբյուրը, է հոր` Ք. 120): Կարծիք կա, որ Լեւոնը եղել Զսոսոօո էջ աշխ, նշվ. տարին (տե՛ս հ. Բ, էջ 395): Լ. նշվ. աշխ., Տեր-Պետրոսյան, (տես գահակիցը Օշինի

Ց.

պայքարում վերջնականապեսհաղթող դուրս եկան խնամակալ եղբայրները,քանզի, նույն օրն, անչափահասԼնոն |Մ-ըամուսնացավ Օշին պայլի դստեր` Ալիծի հետ: Դրա շնորհիվ Օշինի դիրքերը առավել ամրապնդվեցին:Թագադրությանն ամուսնության հանդեսներիցհետո պայքարի հանգուցալուծումըերկար չտնեց. մեկ ամիս չանցած` 1321 թ. մարտի 3-ին, Զաբելը Այասումձերբակալվեց: Ըստ երնույթին, Զաբելի հետ կամ մի քիչ անց, ձերբակալվում են նան նրա չորս որդիները(հինգերորդորդին`Գին,գտնվում 1323 թ., արդեն, Զաբելն ու իր ավագ որդինեէր Բյուզանդիայում): րը` Հուգոն ն Հենրին, սպանվումեն բանտում,իսկ մյուս զավակները` անչափահասՋիվանն ու Բոհեմունդը, որոնք Օշինի համար որնէ իրականվտանգ չէին ներկայացնում,իշխաններիխնդրանքով ազատվումեն:՛" երբ Դեռ նոր էին ավարտվել 1320--1321 թթ. խժդժությունները, ԹաԻլխանությանԻկոնիայի տեղապահը`վեզիր Չոբանի որդի մուրդաշը, 1321 թ. նոյեմբերին մեծ զորքով ասպատակեցԿիլիկիան:՛' Ըստ Աբուլ Ֆիդայի, 1321 թ. Կիլիկիա արշավելուց առաջ, նա չի Թամուրդաշը դեսպան է ուղարկում Եգիպտոս:՛Ցավոք, նշում, թե ի՞նչ նպատակովեն այցելում, սակայն ենթադրելիէ, որ նան Կիլիկիայի դեմ այդ դեսպանությանշրջանակներումեղել է '

ամ րը հարկադրվ

Աարվեց

ու կոտորածի տանեց Այասում: Թամուրդաշը մեկ ամիս ավերի կաէ, դեպքերի այս որ տարօրինակ Անշուշտ, մատնեցԿիլիկիան: ն պակցությամբո՛չ Սամուէլ Անեցու, ո՛չ Սմբատիշարունակողների ո՛չ էլ այլ աղբյուրներումորնէ հիշատակումչկա Օշին Կոռիկոսցու

էջ ժամանակագրությունները, Հեթում Ախտուցտիրոջ ն Վասիլ Մարաջախտի

192:

Դարդել,Գլ. ԻԳ, էջ 29: ն Սամուէլ Անեցի,էջ 158: Սմբատ, Տարեգիրք, էջ 128: Հեթում Ախտուց տիրոջ 192: էջ ՎասիլՄարաջախտիժամանակագրությունները, Արաբականաղբյուրները,էջ 247:

երկրի պաշտպամասին, որն, ի պաշտոնե, կոչված էր կանգնել ճության գլուխ: Մնում է ենթադրել, որ Օշինը կամ մանկահասակ արքայի պես ամրացել էր անառիկ ամրություններից մեկում, կամ էլ, իբրն խնամակալ, արքայի հետ էր: Թամուրդաշի հարձակումը, ի տարբերություն Հալեպի ն Տրի- . այն հապոլիի ամիրներիարշավանքների, տարօրինակ էր, քանզի կասում էր Կիլիկիայի թագավորության ն Իլխանության դաշնակցային հարաբերություններին:Վարձակումը մոնղոլների դաշնակ«դաշնակցային»նվազագույն ցի վրա կտրում էր նան այն ձեաական

կապերը, որոնք մինչ

այդ,

թեկուզն անվանապես, պահպանվում

էին: Այնուամենայնիվ. որքան էլ

արշավանքներն ավերիչ լինեին, դրանք 1322 թ. կազմակերպված մամլուքյան արշավանքի նախերգանքն էին: Վարձակմանը նախորդել է լրտեսական խիտ ցանցի ծավալումը Կիլիկիայում, որի մասին վկայում է Բարսեղ Մաշկնորը. «Որպէս տաճիկ լրտեսք` զգլխատոցն քակելով եւ վարսս կտրելով եւ զգեստս փոխելով, եւ լեզուաւ մերով խօսելով՝ թագուցանեն ձեւովն զթշնամութիւն, իսկ եթէ տանջանս ի վերայ հասուսցեն` վաղվաղակի յայտնի թագուցեալն»:՛"Իր հերթին Հայոց թագավորը, ըստ ամենայնիտեղեկացված լինելով նախապատրաստվող արշավանքի մասին, օգնության խնդրանքով դեսպանություն ուղարկեց Ֆրանսիա, որին ի պատասխան`Հռոմի պապը դիմեց Կիպրոսի ն Կիլիկիայի միապետերին`կոչ անելով միասին այդ

դիմագրավելեգիպտականսպառնալիքին: Մաճմլուքյանարշավանքը սկսվեց 1322 թ. ապրիլին, որին ըստ Ներսես Պալիանենցի, միայն հեծելազորից մասնակցում էր 40 հազար զինյալ: Տարածված կարծիքի համաձայն մամլուքների ու նրանց դաշնակիցներիանընդմեջ ասպատակություններնու ավարառությունները պայմանավորվածէին եվրոպական արքունիքնե5

Դժվար է համաձայնվել րին Լնոն /Մ-ի օգնության խնդրանքներով:'5 Լնոն 1Մ-ըկարող էր կապեր ունեայն մտքի հետ, որ անչափահաս նալ արեմտյան պետություններիհետ, առանց Օշին պայլի գործուն մասնակցության:Իսկապես,Օշին Կոռիկոսցինկապեր ուներ եվրոպականարքունիքների ն պապականությանհետ: Սակայն, նույնիսկ եթե անտեսենք Արնեճուտքիհետ կիլիկյան արքունիքի կապերն ու նրանից օգնության ակնկալիքը, բոլոր դեպքերում նվաճողականնկրտումներն վճռորոշը մամլուքյան սուլթանության էին: Սուլթանությանըպետք էր ընդամենն,առիթ (հաճախ այն կամամլուքների գերիշխանություննընդունած րող էր ն չլինել) ավազանիայս վերջին, բարեբեր ու Արնելյան Միջերկրածովյան տնտեսապես մրցունակ քրիստոնեականպետության ոչնչացման համար: Այդ ամենն առավել տեսանելի դարձավ 1322 թ. արշա-

վանքի Ժամանակ: Հակառակորդիբանակիառաջին հարվածը, ինչպես ն սպասվում էր, ուղղվեց Այասի վրա: Այն 2411 դարի կեսից, առավելապես դարի 80-ական թթ-ից., Լասնտում խաչակրացվերջին տիրույթների անկումից հետո դարձել էր տարանցիկառնտրիկենտրոն:Այանան այն սի տնտեսականգերակայություննակնառու էր դառնում հանգամանքով,որ հայ գահակալները,20/1 դարի երկրորդ կեսից էին սկսած, հարկային ու մաքսային նորանոր արտոնություններ

ն սահճանել առնտրականների,մասնավորապեսվենետիկցիների եվրոջենովացիներիհամար, որոնց ձեռքին էր կենտրոնացված նավատորմի պականինչպես առնտրական,այնպես էլ ռազմական հիմնական մասը: Այասը շ4մ դարի կեսերից մրցակցությանմեջ քրիստոնյամտնելով Ալեքսանդրիային ԱրնելյանՄիջերկրածովի հետ, արդեն24Մ դարի ների ձեռքին գտնվող նավահանգիստների սկզբին այդ պայքարում հաղթող դուրս եկավ` դառնալովմամլուք-

ներիհերթականարշավանքինշանակետը:

Հայապատում,էջ 543: է. Մ, ք. 226-227. քլտա1-6 465 610158465,

ը,

Ե,

ԽՈՈԹՇՈՑ օթ. 447.

Քաղաքը պաշարվեց 1322 թ. ապրիլի վերջին, իսկ մայիսի 9-ին նրա վերջին հենակետը` ծովային ամրոցը, արդեն հակառակորդի ձեռքին էր:՛'5Հատկանշական է, որ պաշարման ժամանակ օգնություն ստացվեց Կիպրոսի թագավորից, որը նոր էր հաշտվել Հայոց թագավորի հետ:՛՛ Կիպրականգալերները, պաշարմանսկզբից օգնության հասնելով, քաղաքի բնակիչներին տեղափոխեցին Կիպրոս ն Կոռիկոս: Կարելի է ենթադրել, որ Կիպրոսի թագավորի Օօգնությունը ոչ այնքան Այասի հասարակ բնակչությանն էր ուղղված, որքան Այասում եղած եվրոպական,ինչպես նան` կիպրականվաճառականությանը:Հավելենք, որ Այասի անկումը ներկայացնողՆ. Պալիանենցը այն կապում է կիպրացիներիտրամադրածնավերով նրա բնակիչների` քաղաքից հեռանալու ն բերդը կրակի տալու հետ: է նան Աբուլ ՖիԲերդի հրդեհման փաստը հաստատում

դան:"

մի բերելով առկա փաստերը` կարելի է պնդել, որ Այասում պետականմակարդակի պաշտպանությանորնէ փորձ չի եղել: Քաղաքը, կամ գոնե ամրոցը, հնարավոր էր պահպանել: Այդ է հաստատում Ներսես Պալիանենցը` անուղղակիորեն դրանում մեղադրելով Կիպրոսի թագավորին, որը բերդի պաշտպաններիննահանջի Ի

հնարավորություն էր տվել: Սակայն, եթե վերջիններիս հաջողվում է փրկվել, ապա քաղաքի բնակչությունը հիմնականումգերեվարվում է: Մամլուքյան զորքերը Այասում լիովին բացահայտումեն իրենց արշավանքի իրական նպատակը: Գրավելով ն ավերելով քաղաքը` նրանք քարուքանդ են անում նան քաղաքի ամրությունները, արաբ պատմիչի խոսքերով նրանք «քանդեցին այնքան ինչ6

Արաբականաղբյուրները, էջ 247, տես նան Սմբատ, Տարեգիրք, էջ 129, Հայապատում,էջ 532: Դ 0. էնե ք. 277, Է. Տօեօո, ք. 289: Ըստ երնույթին այս օգնությունընկատիունի Բակուրանը,որը նշում է Կիպրոսիարքա Հենրիի կողմիցուղարկվածօգնությունը 1322 թ. (տե՛ս Բակուրան,Կիպրոսկղզի, Նիկոսիա, 1903, էջ 112):

Հայապատում,էջ 532: Արաբականաղբյուրները,էջ 247:

քան, որ կարողացանքանդել»:"" Մամլուքները, Ամանոսի լեռները անցնելով, Այաս էին հասել ծովեզրյա շրջաններով` նպատակ ունենալով նվաճել Այասը: Իրենց հիմնական նպատակին հասնելով` նրանք Ջահան գետի ափերով ուղղվում են դեպի հյուսիս: Արաբ հեղինակը նշում է, որ Այասը գրավելուց հետո մամլուքները վերադառնում են" Հակառակ այդ տեղեկությանը, Սմբատ ԳունդստաբլիՇարունակողը տեղեկացնումէ, որ թշնամին շարունակել է արշավանքը դեպի հյուառաջխաղացումըկանգնեցվում է սիս: Ի վերջո, հակառակորդի Մսիսիմոտ, որտեղ անսպասելիորենմամլուքների կայանատեղիի վրա են հարձակվում թագավորականզորքերը: Գրոհի հանկարծակիության շնորհիվ մարտի սկիզբը հաջող է լինում հայերի համար, բայց նրա հետագա ընթացքը բավականին ծանր անդրադարձ ունեցավ հայկական կողմի վրա: Թագավորականզորքերը զգալի կորուստներ են կրում, զոհվում են Ջլկոնց ամրոցի տեր Հեթումը, վերջինիս եղբայր Կոստանդինը, պարոն Վահրամ Լօտիկը, Օշին պայլի եղբոր` Կոստանդինի որդի` Օշինը"շե շատ ասպետներու զինվորներ:Հայտնի չէ ճակատամարտիարդյունքը, սակայն կարելի է կռահել, որ մամլուքները ես մեծ կորուստներ են ունեցել ն ստիպվածեն եղել նահանջել. հակառակպարագայում Աբուլ Ֆիդան կանդրադառնար Ենթադրումենք, որ այս ճակատամարտին: վերջինս ուղղակիորեն չի ցանկացել գրի առնել Մսիսի մոտ մամլուքների կրած անհաջողությունը: Ղ. Ալիշանի հեղինակած«Սիսուանում»մի վկայությունէ պահպանվել 1323 թ. թուրքմենների արշավանքին Մոլեվոնը գրավելու վերաբերյալ.«Յիշաւ (ասպատակ) արարեալ զօրացն թուրքաց՝ զՄլունն զամէն առ հասարակ ի մեծէ մինչն ցփոքունսգերեաց, եւ

ա Ճ

Նույն տեղում: Նույն տեղում: Սմբատ,Տարեգիրք,էջ 130:

ժամանակագրական

աշխատության հրով այրեաց...»: Սակայն վերագրումէ մամլուքնեցանկում Ղ. Ալիշանը այդ արշավանքը է: Մամլուքներնայդ արդյունք րին" որն ըստ մեզ, շփոթմունքի շրջաններում արեմտյան ժամանակ չէին կարող հասնել երկրի փեշերին: Փաստորեն մամլուքների գտնվող կիլիկյան Տավրոսի որն էլ ավեարշավանքը, հաջորդելէ թուրքմենների արշավանքին դրությունը: ներքին ու արտաքին թագավորության լի է ծանրացրել նս ամրոցիանարգել գրավումը վկայում նման

լեռնային պաշտպանութտիրույթների կողմիցսեփական թագավորության

Մոլեվոնի է

մասին: յունն ապահովելուանկարողության նույն 1323 թ. առանց Այնուամենայնիվ

մնադաշնակիցների

բարելավփոքր-ինչ

կացությունը թագավորության ցած հայկական ապստամբում է իր տիրոջ` իլխանԱբու վեց: Թեմուրդաշը, ի վերջո, փախչումէ իր դաշնակցի` ստիպված Սայիդի դեմ, ն պարտվելով. Թեճուրդաշինենթակա սելմոտ: Իլխանը, սուլթան Մելիք-Նասրի նոր ու տարածքներում բնակեցված ջուկներովու թաթարներով ԿիլիկիանառժաԱրդյունքում է նշանակում: հուսալի կառավարիչ արնճուտքիցն հյուսիսից սպառնացող մանակ ձերբազատվեց նան վիճակը բարելավվեց Յայկականպետության վտանգներից: Հռոմի պապ Հովհաննես7Օ41-ը ասպարեզում: դիվանագիտական կոչ անելով` օգնել դաշնակիցԿիլիԱբու-Սայիդին`

քանիցսդիմեց շեշտումէր, կիային:Պապն իր ճամակներում

որ

մոնղոլները նան

րօ

Ճքոշաք,

Աբու-Սայիդն

Միաժամանակ, շրջաններում: հյուսիս-արնմտյան սպառթագավորությանը Կիլիկիայի հրահանգեց այդ զորամասին

ցուցաբերել: օգնություն նացող վտանգի դեպքում անպատճառ ձեռնարկեցնան դեպի արշավանք Ավելին,Աբու-Սայիդըպատժիչ հաոչինչ չէր մնում, քան սուլթանությանը Մամլուքյան Ասորիք:՛՛ առաջարկիհետ, մանահաշտության Աբու-Սայիդի մաձայնվել լուծել էին իրենց կարնորավանդ, որ նրանք Այասի գրավումով մեկը: գույն խնդիրներից Ցավոք, դա

դաշնակցության արգասաբեր հայ-մոնղոլական

գործեց մինչն 1330 թթ. վերջինակորդնէր, որն այս կամ այն կերպ Այնուամենայնիվ, տրոհումը:"" կեսերը` իլխաններիպետության կորուստդաշինքը վերջինանգամ անդառնալի հայ-մոնղոլական հաշտութՀայ-մամլուքյան ներից փրկեց Հայոց թագավորությանը: կայսնան Բյուզանդական յան գործում նկատելիավանդունեցավ էր: Օշինը դաշնակիցն րությունը, որն այդ ժամանակ մամլուքների է Պ, ք. 227. ԷՐՏԵԾԼԻ6465 օո0152465,

աար

'

որ կոչի եւ անթիւ զաւրաւք յաշխարհն «Յայսմ ամի էջ խաննԽազան բազում գլուխ իւրեանց ի Աստուած զչարիս Իսմայելացոցն Շամբ, զի սոքաւք հատուսցէ Մատենադարանին ձեռագրաց հայերեն իւրոյ» (Ցուցակ առնուլ զվրէժ սրբութեան 1895, էջ վ. Տաշեան,Վիեննա, Հ. ի Վիեննա, Կազմեց Յակովբոս, Մխիթարեանց

Ց

Ց

Նույն տեղում,էջ 558:

ոտա

գամ մամլուքյան սուլթանությունը պաշտպանելօրավուր հզորացող սահմանները պաշտպանելու արնմտյան յունից: Նա Իլխանության սահմանային համար քսան հազարանոց զորամաս տեղադրեց

790):

Սիսուան,էջ 142:

տարեկան

1ԱՕՅՇԽՇՈԵՑԵԼ6

Ղքաօը. օղա

հարկատու երկիր, որպեսԻլխանությանը

ԿիլիկյանՅայաստանը, վճարումէր 30 000 դինար հարկ (տես.

վերջին զորեղ միաԱնշուշտ, Աբու-Սայիդը,որն Իլխանության շահերը, որոնք, անպետնէր, քաջ գիտակցումէր իր պետության թագավորութ2 դարի սկզբին,պահանջումէին Կիլիկիայի

Բացի

հարաբերություններ:"՝ հայերի հետ ունեն դաշնակցային կոչ արեց խամիապետերին եվրոպական այդ, քահանայապետը գա ղափարըդեռնս թնածումէր չակրացնոր արշավանքսկսել, որի

Եվրոպայում:""

1.4.

Պո

0Լ6Ի

հանդես, 1970, թիվ 2, էջ 1 16): Պատմա-բանասիրական

Ա.

գիրք

մտքի պատմության, Դրվագներհայ ազատագրական Հովհաննիսյան, թո Լն,ԽԼօոքօ1 Խնտնտ «օղ,

առաջին,Երնան, 1957, էջ 408: Տես քօռօմ (այսուհետն՝ 8. Տքս)ո) Լօւմծո, 1վռորօ 50016065,Ըռտծոմծ,

նան 8. Տքսլօո,Ղհծ Բ.)

Ճ ԷՍջէօո/օՐ Ցուլ, 1966, թ. 40, ոռ ԽԼ Լոքոմսչ,

1990, ք. 290.

նորընտիր կաթողիկոս ԿոստանդինԴ Լամբրոնացին (1323-1326 թթ.) 1323թ. նամակով դիմեցին բյուզանդական կողմին, առաջարկելով հանդես գալ որպես միջնորդ: Յայկական կողմը փոխարենն առաջարկեց գործուն քայլեր իրականացնել երկու եկեղեցիների միավորմանհարցում: Հաշտության կնքման նպատակովԿահիրե է մեկնում կաթողիկոս ԿոստանդինԼամբրոնացին, որտեղ էլ նույն 1323 թ. կնքվում է հայ-մամլուքյան հաշտության համաձայնագիրը:Նրան Հալեպում, ապա ն Կահիրեում, ընդունում են մեծ պատիվներով: Հաշտությունն առերնույթ բավականին նպաստավորէր հայկական կողմի համար: Այն ոչ միայն տարածքային կորուստներ չէր ունենում, այլն` սուլթանությունը պարտավորվում էր վերականգնել բոլոր ամրությունները, որոնք ավերվել էին մամլուքյան ներխուժման հետնանքով: Այս հաշտությամբ Մելիք Նասըրը մասամբ հասավ իր նպատակին:» Վերականգնվողբերդերին ամրությունների մեջ բացառություն էին արվում Այասի ամրությունների համար, որոնց վերականգնումից մամլուքները հրաժարվում են: Այդ պայմանագրով հայերը պարտավորվումեն ճան տարեկան մեկ միլիոն երկու հարյուր հազար դիրհեմ հարկ վճարել," որը հսկայական գումար էր: Այն կազմում էր Այասի բաժտան եկամուտների մոտ կեսը, ինչը մեծ հարված էր Կիլիկիայի տնտեսականկյանքի համար: Ըստ Վ. Քյուրքչյանի, Այասում բնակվողներըպարտավորվում են յուրաքանչյուր բնակչից, հօգուտ սուլթանության, տարեկան գանձել մեկ բյուզանդ ոսկի խարաջ:"'Ցավոք, հեղինակըչի հայտնել այդ տեղեկության աղբյուրը, սակայն, կարելի է ենթադրել, որ խոսքը վերը հիշատակվածհարկի մասին է: ն

երկիրն որքան էր տուժել անընդմեջ արշավանքների ձեհետնանքով, երնում է Բարսեղ Մաշկնոր վարդապետիթողած մնառագրի հիշատակարանից.«Տէր խնամէսցէ զսակաւ ինչ առաեւ ցեալքս` սիրով ն գթութեամբ,ն աճեցուսցէ բազմացուսցէ տեսանել զաւեւել քան զչափն առաջին, եւ արասցէմեզ դարձեալ եւ լցեալ բազում վերստին շինեալ րակսն եւ զանմարդաբնակսն` բնակչօք, մինչ զի ասիցեն` թէ, նեղ է մեզ տեղիս, ընդարձակեսԱյստեղ առավել ցայտուն զգացվում է հայրենասեր Թե

ցուք...»:2

հավատնու հույսը` ամոքելու այդ խորը վերքերը: հոգնորականի Հայոց թագավորությունը այս պատերազմից Այնուամենայնիվ, Բացի այդ, հաշտության դուրս եկավ նվազագույնկորուստներով: ավելի ստույգ Օշին պայստորագրումըերկրի ղեկավարությանը` կյանքում առավել տվեց ներքաղաքական լին հնարավորություն մասին է: ակտիվքայլեր կիրառել: Խոսքը ներքին ուժերի ճնշման հետո Սելնկիայից Ըստ երնույթին, Օշին թագավորի մահից Լեոն |-ի ժաարնմուտք գտնվող տարածքը`Իսավրիան,որը դեռես ասպետներին,դուրս էր եկել մանակ տրվել էր հիվանդախնամ Հարկ է նշել, որ կենտրոնականիշխանությանենթակայությանից: Իսավըդեռ Օշին թագավորը նս ժամանակինվտարել էր նրանց 1320 թ` մահվանից մի րիայից,6Սակայն կարճ ժամանակ անց օգդեմ պայքարում, փոքր առաջ, Օշին արքանմահմեդականների կալվածքներէր նություն ցույց տալու պայմանով,Իսավրիայում այսպիսովկրկին վերականգվերանվիրել հիվանդախնամներին,"" Ընդ որում, նելով նրանց իրավունքներնայդ տարածաշրջանում: տակ գտնվել է նան Սելնկիաքաղաասպետներիենթակայության աղբյուրը, գրում է. քը: Ղ. Ալիշանը, չնշելով իր օգտագործած

«...պայլն Օշին,

որ

զամենայնԻսաւրիա Գրաւեացը̀նդ նմին

եւ

»

Աղազարմըկարծում է, որ այդ հաշտությամբեգիպտացիներըչհասան իրենց նպատակին (տես Աղազարմ Մ. Նազարեթ, Նօթեր Եգիպտոսի հայ գաղութին Գահիրէ,1911, էջ 18):

վրա), Լտոք)թ15. Մ.

'

Վ.

Լտ Մ6տօ1 465 օհճուծտ, ք. 232.

Քիւրքչեան, ՀայկականԿիլիկիա,Նիւ-Եորք, 1919, էջ 58:

Զ »

էջ 536: Հայապատում, Ի

Տ

թ

օո,

հօ

(այսուհետն՝8օռտօ)Տօօէոչի .

ԸԼրժռո

քլոջմօու օք Ճոոշուռ

Ճօճմծողւծ քոօտ5, Քմմոծսւջի,Լօոժօո, 1978, ք. 124-125. Ց Լգոջլօ15,5581 հլտլօոզսօ,ք. 33, Ք. Տօմօո, ք. 289.

բայց ըստ ոմանց` զկալուածս ասպետացննուաճէր կամ կապտէր, նոյն ինքը թագաւորն Օշին գրաւեալ էր, եւ ասպետացնզինու զօրութեամբհակառակեալ նմա. վասն որոյ միջնորդ եղեալ քահանայապետին` յորդորէր զՕշին դարձուցանել առ ասպետսն` եւ սոցա պատուիրէր պատկառ կալ պայմանացն`որովք շնորհեալ էին նո-

ցա

տեղիքն»::5

Սելեկիայից արնճուտք ընկած Այսպիսով, հայտնելով հանդերձ հողերն Օշին արքայի կողմիցգրավվելու մասին," Ղ. Ալիշանը կարծում է, որ Իսավրիան վերագրավողըեղել է Օշին պայլը: Ընդ որում, նա ավելացնում է, որ պայլը վերատիրում է Տարսոնին նույնպես: Կարծում ենք, որ Օշին արքայի մահից հետո հիվանդախնամ ասպետները, որոնք, հավանաբար, միջամտել էին Կիլիկիայի ներքաղաքական պայքարին, զրկվել էին Իսավրիայում իրենց վերջին հեզակետերից: Պետք է նշել նան, որ հիվանդախնամներըօգտվում էին նան Կիպրոսի թագավոր Հենրիի հովանավորությունից ն նրանց միջոցով կիպրական արքունիքը կիլիկյան ներքաղաքական կյանքին ներազդելու ծանրակշիռ լծակ ուներ: Տարսոնի վերագրավումընս պետք է վերագրել Օշին պայլին, քանզի Օշին արքան բնավ կարիք չէր ունենա վերագրավելու պետությանկենտրոնական հատվածումգտնվող Տարսոնը: Այսպիէ սով, կարելի մասամբհամաձայնելՂ. Ալիշանի հետ. Օշին պայլը վերջնականապեսվտարեցհիվանդախնամասպետներինԻսավըրիայից: Ավելին, միննույն ժամանակ ներքին խռովությունները ճնշելով, նա վերստին տիրեց Տարսոնին: Բանն այն է, որ 1323 թ. դեռես բավականակտիվ քաղաքական կշիռ ունեին Լուզինյանների կողմնակիցները,որոնց օգնում էին հիվանդախնամները:Տար»

լյիսուան,էջ Ր

287:

Այսպեսէ կարծում նան Ս. Բոռնազյանը,ինչը մեր կարծիքով հիմնավորվածչէ

(տե՛ս Ս. Բոռնազյան, «Խաչակիր օրդենների ն Կիլիկյան Հայաստանի քաղաքական ու տնտեսականառնչություններիպատմությունից», Պատմա-բանասիրական 1963, թիվ 3, էջ 178): Սիսուան, Ցանկ Ժամանակագրական, էջ 558:

հանդես,

Ղ. Ալիշանը ն վերագրում Օշին պայսոնի գրավումը, որը նշում է առնչվում է հենց Լուզինյանլին, ամենայն հավանականությամբ, դեմ պայքարին, քանզի այն չէր գրավվել ների կողմնակիցների արշավանքներիժամանակ: Այսպիսով, պետք է են-

մամլուքների

կապված թադրել, որ Տարսոնի ն Իսավրիայի վերագրավումները, հետ: փորձի են եղել մեկ ընդհանուրձախողվածհեղաշրջման քաղաքականութամրապնդման իշխանության Շարունակելով Լեոն 1323 թ. ԻՄ-իհրամանագյունը, Օշինը հասավ նրան, որ նույն թե րով նրան շնորհվեցնան Պապեռոնը:Դժվար չէ պատկերացնել, Լնոն |Մ-ըստորագրելայդ հրամանագիրը, ինչպեսէ մանկահասակ պատկանումէր հենց Օշին երբ իրականիշխանությունը հաՕշին Կոռիկոսցու Իսավրիա կատարածարշավանքնառավել վանականէ նան այն պատճառով,որ Իսավրիան արնմուտքից սահմանակից էր նրա տիրույթներին:Իսավրիայի վերաենթարկեէ թացումովն Պապեռոնիշրջանինտիրելով` Օշինը տեր դառնում նս ամրապնդեգավորությանողջ արնմտյանշրջաններին`ավելի էլ լով, իր առանց այն էլ ամուր, դիրքերը: Եվ բնավ պատահական ու տիտղոսները`Կոռիկոսիկոմս, չեն նրա ունեցած պաշտոններն ավագպարոն, թագադիր,Իսավրիայիտեր, ավագ պայլ: Օշինը, միաժամանակ.փորձում է ամրապնդել կապերը նա դիվաերկրներիհետ: Մասնավորապես, արեմտաեվրոպական միապետեեվրոպական նագիտականսերտ կապերէ պահպանում

պայլին:

1323 թ. ընդառաջելով րի ն Հռոմի պապի հետ: Հովհաննես7ՕՕ-ը Օշին Կոռիկոսցու խնդրանքին,Երուսաղեմիկաթոլիկպատրիարթե արդյոք Կոռիկոսը հարմար է քից պահանջումէ պարզաբանել, կենտրոնհաստատելու համար:'"Իր այս քայլով եպիսկոպոսական հետ մոտակա Օշինը, անշուշտ, նպատակուներ, Լուզինյանների բախման ժամանակ ապահովելպապականաթոռի, եթե ոչ օժան1323 թ. Այասի ամդակությունը, ապա գոնե` չեզոքությունը:Նույն

Սիսուան,էջ 340:

հաճար Հռոմի պապից ստացվեց վերականգնման րությունների սկսվեց Այասի բուռն վերահազար ֆլորին, անմիջապես

ն երեսուն կարնոր էր պետության Երկրի անչափ որն կանգնումը, Նույն տաս կսեց վերականգնվել: աստիճանաբար տնտեսությունը ն ազնվականնենամակով դիմում է Օշինին, Լեւոնին րինհայտնելով,որ Ֆրանսիայիարքա Կարլոս Խ Գեղեցիկը րին դեպի Սուրբ է պատրաստում (1322-1328թթ.) շուտով արշավանք շարունաառնտրիբնագավառում Երկիր:»Մինչ այդ, միջազգային Օշինը 1321 թ. կելով հայոց արքաներիջաղաքականությունը, կնքեց ինչպես Վենետիկի, այննոր պայմանագրեր առնտրական հետ:''" պես էլ` Մոնպելիեի էր իր դիրքերընան արքուԱվագ պայլը մինչ այդ ամրապճդել թագավորիերկրորդ կնոջ` նիքում` 1321 թ. ամուսնանալովՕշին էլ պայլն իր քաղա1321 թվականից Հովհաննայիհետ: Ահ ա հենց Այդ փասդեմ անցնումէ հարձակման: հակառակորդների քական կողմնակալվենկատմամբ նան Լուզինյանների տը հաստատում է էառի կնուունեցող Դարդելը. «ՅորժամպարոնՕշին րաբերմունք Դ.Թ.) զառածաւ յանգթիւն զբամբիշն(ՅովհաննաԱնժուացուն ետ սրախողխողառնել թութիւնեւ զորս եղեալ էին ընդդէմնորա` Այսպիսով,Օշինին հաջողվումէ եւ զայլս հալածել յաշխարհէն»:"' ն հակառակորդներին ասպարեզից հեռացնել իր քաղաքական համար մղվող պայքարում:Ընդ հաղթող դուրս գալ իշխանության ունեթե՛ գահի նկատմամբնկրտումներ որում, հակառակորդները ու էին ու նրանց համակիրհայ պարոններն հիցող Լուզինյաններն

համար:

պապը

--

ասպետներըն թե անձամբ իր` պայլի քաղաքական վանդախնամ Ինչ վերաբերումէ թագավորիհորաքրոջ ընհակառակորդները: ն տանիքինապա նույն 1323 թ. Զաբելը ն ավագ որդիները`Հուգոն Հենրին սպանվումեն: Ողջ մնացածԼուզինյաներկու երիտասարդ-

են Հռոդոսի հիվանները` Ջիվանը ն Բոհեմունդը, հյուրընկալվում տվյալներից`Օշին դախնամասպետների մոտ: Դատելով եղած Զաբելից ն Լուզինյաններից պայլը հիմքեր ուներ զգուշանալու Այստեղ պայքարը միայն անձնական` Լուզինյանընդհանրապես: էին ինչպեսքաների ն Օշինի միջն պայքար չէր, այստեղ բախվում ղաքական,այնպես էլ տնտեսականշահեր: հանգամանքնէր: Արդեն նշել դավանաբանական Առաջինը քայլերի շնորհիվկաենք, որ Օշինը որոշակի դիվանագիտական առերնույթ բարյացակարողացավհասնել պապականության, Կիլիաթոռը պետք շարունակեր մությանը:Սակայն, պապական կաթոլիկ կիայումիր հիմնականհենարանըհամարել ու նրա որդիներիցբացի, առավել ազիսկ ԿիլիկիայումԶաբելից քաղաքականությունը դեցիկ կաթոլիկ իշխաններչկային: Օշինի ւ քաղաքականություհեռու էր կաթոլիկ եկեղեցո գործնականում սաոչ քիչ տարիներ, նից: Սսի ն Ադանայիժողովներիցանցել էին այդպես էլ մնում էր թղթի կայն, դրանց որոշումների նան սեփականշահերից վրա: Սակայն պապականաթոռը ելնելով ն թագավոհարկադրվածէր հաշտվել ստեղծվածիրականության հետ: Այստեղ, անրության փաստացիղեկավարիառկայության 2Օ«է պապիքաղաջաշուշտ, պետք է նկատի ունենալ Հովհաննես էր որպես կանությունն Արնելքում, որը Կիլիկիան դիտարկում հիմնաարնելք հետագա հնարավորվերադարձի քրիստոնյաների զգուշաէր բավական կան հենարան: Ուստի ն նա հարկադրված վարել Կիլիկիայում:"" վոր քաղաքականություն ն պայքարնուներ իր հստակ տնտեսական Ներքաղաքական ասված երկու քաղաքական պատճառները:Պայմանականորեն ն հակամիարարների միարարների հակամարտխմբավորումների`

գեթ

16:

Լռոք)615,Բ5ՏոԼ հլ51Ծոգսօ,ք. Նույն տեղում,էջ 33: Դարդել,Գլ. ԻԳ, էջ 28--29:

Կ.

իշխաններին,

իրագործումն

Ռու

ՅղԵ-Ճօոն, օք.

14:

են հասել մեզ հասցեագրված Հովհաննես »ՕՕԼ-իցավելի քան հարյուր թղթեր ՈւսումնասիրուԳ. Զարպհանալեան, (տես Հայոց թագավորին,ն կաթողիկոսին 1895, էջ 19): Վենետիկ, յԱրեւմուտս, թիւնք հայ լեզուի եւ մատենագրութեան

է

34.

միջն միայն շղարշն էր դավանաբանական:Նրանց մի ստվար մասը դավանաբանականհարցի լուծման երկու ուղղություններից որնէ մեկին էր հարում` տնտեսական կամ քաղաքական շահերից ելնելով: Կարելի է որոշակի համեմատություններ անել 21 դարի ն ու Ֆրանսիայի կաթոլիկ լիգայականների հուգենոտների Կիլիկիայի 2Մ դարի սկզբի միարարների ն հակամիարարներիպայքարների միջն: Այս երկու պատմական ժամանակաշրջանում էլ դավանաբանական կնճիռներըվաղուց դադարել էին բախումների պատճառներ լինելուց: Դավանանքը ծառայում էր միայն որպես արտաքին շղարշ` քաղաքական նպատակների իրականացման համար: Եվ ահա, Օշին պայլի, կամ որ այդ ժամանակ նույնն էր կենտրոնական իշխանության դեմ բարձրացված խռովությունը կամ ապստամբությունը,որի մասին մեզ հաղորդում է Հ. Դարդելը, նպատակ է ունեցել իշխանության բերել Լուզինյաններին: Սրան կհետներ տնտեսականդաշտի վերաբաժանումը:Բացի այդ, Լուգինյաններին Օշինի պայքարի արդյունքում կարող էր երնան գալ նան գահաժառանգմանհարց: Օշին պայլն այդպիսի նպատակ` այսինքն, մանկահասակ Լնոնին ասպարեզից հեռացնելու խնդիր չուներ: Օշինը, եթե անգամ այդպիսի ցանկություն ունենար, ապա դա կաներ Լուզինյաններին չեզոքացնելուց հետո, որը նա չարեց: Բացի այդ, տվյալ պարագայում անիմաստ կլիներ նրա դստեր ամուսնությունը .Լնոնիհետ: Ինչ վերաբերում է Լուզինյաններին, ապա վերջիններիսհամար լիովին շահավետկարող էր լինել մանմահը, որը, կարող էր նրանց համար ճանակահասակ արքայի պարհ հարթել դեպի գահ: Օշինը չբավարարվեցմիայն պապականաթոռի ն մոնղոլների հետ սերտ շփումներով: Նույն 1323 թ. նա ն նորընտիրկաթողիկոս

Կոստանդինընամակով դիմեցին Բյուզանդիային: Կոստանդնուպոլսի պատրիարքի պատասխանիցպարզ է դառնում, որ հայոց արքունիքն օգնության խնդրանքովդիմել էր մամլուքներին դաշնակից կայսրությանը:Փոխարենը, արքունիքը ն կաթողիկոսըխոս-

տանում էին միավորել երկու եկեղեցիները:Բյուզանդական արքու-

նիքը համաձայնվեց ե իր պատվիրակներին ուղարկեց Եգիպտոս:'"" Սակայն, ինչպես հայտնի է, հայկական ն հունական եկեղե-

ցիների միությունն այդպես էլ տեղի չունեցավ: Զաբելի ն նրա որդիների սպանության լուրը Կիպրոսում թշնամաբար է ընդունվում: Թեն Կիպրոսի թագավոր Հենրի Ա-ը բնավ դժգոհ չէր իր քաղաքական հակառակորդներիմահվան համար, սակայն, երկու երկրների հարաբերություններըշիկանում են մինչե

բախմանաստիճան:"5 Այնուամենայնիվ, Հովհաննես 2ՕՉՎ-ինհաջողվում է 1323 թ. հաշտեցնել երկու երկրների գահակալներին: Քահանայապետը կարողանում է ոչ միայն հաշտեցնել կողմերին, այլն հասնում է նրան, որ երկու պետությունների միջն կնքվում է դաշինք:'5 Այն փոխադարձռազմական օժանդակության պայմանագիր էր` ընդդեմ արտաքին վտանգի: Սակայն, ինչպես երնում է, այդ դաշինքը երկար չի գործել. Ղ. Ալիշանը, դարձյալ առանց աղբյուրը նշելու, «Սիսուան»-ի «Ժամանակագրականցանկ»-ում 1327 թ. դիմաց նշում է. «Խնդակցի ընդ թագաւորինԿիպրոսի վասն հաշտութեանն ընդ Հայոց»:"7 Ցավոք, այլ տեղեկություններչկան հայ-կիպրական այս լարված իրավիճակը պարզաբանելուհամար: Կարելի է միայն ենթադրել, որ կիպրական արքունիքը շարունակում էր Կիլիկիայի կենտրոնականիշխանությունից դժգոհ տարրերինհովանավորելու քաղաքականությունը: Զաբելի սպանությունից հետո սակայն քաղաքականպայքարը Կիլիկիայում չդադարեց: Հայ-կիպրական1323 թ. հաշտությունից հետո քաղաքական լարվածությունըմիարարներին հակաՀ. Բարթիկյան,Նոր նյութեր Կիլիկիայի Հայկականպետությանեվ Բյուզանդիայի փոխհարաբերություններիմասին, «Հայ-Բյուզանդականհետազոտություններ»,հ. Ա, էջ 35:

/97

ԲՐՂՕսոոօելշտ, ք. 232. Սիսուան,Ցանկ ժամանակագրական,էջ 558, 8օո5օ, ք. 127, Էն, Սիսուան,Ցանկժամանակագրական,էջ 558:

ք. 267:

միարարների ու այդ անվանումներով իրենց քաղաքական շահերը հետապնդող աշխարհիկ ն հոգնոր վերնախավի միջն, ոչ միայն չթուլացավ, այլն՝ նոր թափ ստացավ: Այս շրջանում Կիլիկիայի արքունիքի ն Հռոմի պապի միջն շարունակվում էին ակտիվ նամակագրական ն դիվանագիտական կապերը: Չնայած պաշտոնապեսայդ նամակներըհղված էին Լնոն 7-ին, նա դրա պատասխաններըգրված էին նույնպես նրա անունից, սակայն, դժվար չէ կարծել, որ այդ կապերը նս գտնվում էին Օշին պայլի վերահսկողությաններքո: Օշին պայլի կառավարումը,որն ընթացավ փոթորկուն քաղաքական պայքարում ընդհատվեց1329 թ.: Այդ թվականին Լնոն Խ/-ը բոլորեց իր քսան տարին: Փաստորեն, նա արդեն չափահաս էր համարվում պետության կառավարման ղեկն իր ձեռքը վերցնելու համար: Օշին Կոռիկոսցին պետք է հրաժարվեր իր վրա դրված խնամակալիպարտականություններիցն բավարարվերմիայն թագավորահայր պատվատիտղոսով:Կարծում ենք, որ հենց այդպես էլ եղել էր, քանզի նրանք (այսինքն Օշին ն Կոստանդին խնամակալ եղբայրները) Լեւոնին սպանելու ն գահին տիրանալու ցանկություն ունենալու դեպքում, այդ կանեին ավելի վաղ:"»Նման նախադեպ Կիլիկիայում եղել էր, երբ 1169 թ. մանկահասակՌուբենի «անսպասելի» մահն ապահովեց Մլեհի իշխանությանգալը: Օշինը ն եղբայրը պետք է որ հրաժարված լինեին պայլությունից: Դա էր ենթադրումնան օրենքը, սակայն, իրենց հեղինակությամբ,ազդե766

Տեր-Պետրոսյանիկարծիքով«...Բնական է ենթադրել,որ նա (Օշին պայլը ԴԹ.) միջոցներ պիտի ձեռնարկեր դրանք (իշխանությունըն ձեռք բերված հարստությունը Դ.Թ) պահպանելու համար` չխորշելով անգամ Լեւոնին գահընկեց անելու ն Հայոց թագավորությանըտիրելու բռնի փորձից» (տե՛ս Լ. Տեր-Պետրոսյան,նշվ. աշխ., հ. Բ, էջ 404): 7» Վետարքրքիր է, որ 1330 թ. հիշատակվում է Օշինի ն Կոստանդինիչորրորդ եղբայրը` Վասիլը, որը Լեոն /Խ-ի հետ 1330 թ. Երուսաղեմ է գնում. նա հիշատակվում է որպես Սիմոնկլայիտեր, արքայի քեռի, բոդլեր, Վասիլ (տե՛ս Հ.Թ. Սաւալանեանց,Երուսաղէմիպատմութիւն,հատոր|, Երուսաղէմ,1931, էջ 513): Լ.

--

ցությամբ ն զբաղեցրած պաշտոններով նրանք իրական խոչընդոտ էին երիտասարդ Լնոն Բ/-ի քաղաքականության ազատության համար: Եվ ահա. «Ի ՉՎԹ թվին առաքեաց թագաւորն Լեւոն զօրս ի յԱտանոյ` եւ ըմբռնեացզՕշին տէրն Կօռիկօսու` եւ զեղբայր նորին զԿոստանդինգունդստապլն` եւ եսպան ի սադրելոյ իշխանացն` եւ ի քսու արանց` եթէ խորհեալ են բառնալ զքեզ` եւ ինքեանք թագաւորել...»:" Սմբատ Գունդստաբլի Շարունակողըորոշ մանրամասներ է հաղորդում եղբայրների ձերբակալմանն մահապատժիվերաբերյալ. «Ի թուին 778 Յունվարի քսան եւ վեցն յանկարծ առաքեաց պատանինԼեւոն` թագաւորն հայոց, իշխանք սակավ հեծելով վասն բռնելոյ Գունդին Կոռիկոսոյ եւ իւր եղբօրն: Եւ դիպեցան յԱտանոյ սահմանքն Գունդին, որ առ թագաւորն երթայր հինգ մարդով, եւ բռնեցին զինքն եւ դարձուցին յետ, եւ դրին յարգելք ի յեկեղեցին սուրբ Մօրօթու ի մոտ Ատանոյ: Եւ գնաց հեծեալն ու բռնեց զեղբայրն Գունդին ի գեղն տղայ Լեւոնին զգունդստապլն, եւ բերին յԱտանայ, եւ մեկ օրն սպանին զերկուսն»:""'Սմբատի Տարեգրքի Շարունակողի շարադրանքից պարզ նկատվում է, որ ո՛չ Կոստանդինը, ո՛չ էլ, առավել նս Օշինը տեղյակ չեն եղել նախապատրաստվող ձերբակալությանը, քանզի շարադրողն ինքն է շեշտում ձերբակալության հանկարծակիությունը:Բացի այդ, Օշինը եթե տեղեկացվածլիներ նախապատրաստվողիրադարձությանմասին հինգ հոգով չէր ուղնորվի արքունիք: Երկու հաղորդումների տարբերությունը,ինչպես տեսնում ենք, էական չէ: Դրանք վերաբերում են միայն եղբայրների առանձին ձերբակալությանը:Ինչ վերաբերում է հիշատակվող Սբ. Մօրօթու վանքին, ապա այդպիսիանվանումովհայկականվանք մեզ հայտ-

-

1/0

ՍամուէլԱնեցի, էջ 158,

100:

տես նան

Մանր Ժամանակագրություններ, հ |,էջ 88, էջ

Սմբատ, Տարեգիրք, էջ 131, Պարզ չէ, թե

որ

աղբյուրից է վերցրել Օշինին Կ. Մութաֆյան, նշվ.

թունավորումովսպանելու փաստը Կ. Մութաֆյանը (տես աշխ., էջ 464):

նի չէ: Ուստի մնում է համաձայնել Ղ. Ալիշանի այն ենթադըրությանը, որ դա կարող է լինել միաբնակ ասորական վանական համա-

լիր:''՛

Այդքան անսպասելի ձերբակալությունն ու հապշտապ մահապատիժը վկայում են, որ երկու հեղինակավոր պետական ու ռազմական գործիչների քաղաքական ասպարեզից հեռացման հապաղումը Լնոնի համար կարող էր անցանկալի հետնանքներ ունենալ: Այլապես այն մեղադրանքները,որ հնչեցին մահապատժիցհետո կհնչեին Սսում հրապարակավ`դատավարությանընթացքում կամ ձճահապատժի ժամանակ`ինչպես ն ընդունված էլ հրապարակային էր: Սակայն, այդ ամենը տեղի չունեցավ, ավելին` նրանք սպանվեցին վանքում: Ուստի տեղի ունեցածը քաղաքական հեղաշրջում

էր: Հեղաշրջմանը նախորդող ժամանակահատվածումարքունիքում հավաքվել էին Օշինի անձնիշխան քաղաքականությունից դժգոհ իշխաններ, որոնց խորհուրդներով էլ, ինչպես նշում են պատմիչները այն կատարվեց:''"Սամուէլ Անեցու Շարունակողի հիշատակածմեղադրանքից բացի, ըստ որի իբր Օշինը կամենում էր ինքը թագավորել, Հ. Դարդելն ավելացնում է. «...պատմեցին զչարութիւն ն զնենգութիւն ն զորս արարեալ էր պարոնին Օշնի (Օշին թագավորին) ն թէ ո՛րպէսառեալ էր ի կնութիւն զդշխոյն Յովհաննա զմօրու արքայի, հարեալ ի սէր անդստինի ժամանակէանտի յորում ած զնա ի Նէապոլսոյ ի Վայաստան.թէ այսու իսկ յաղագաւ` սպանեալ էր զհայրն արքայի, արբուցեալ նմա դեղ մահու, որպէս ասէր բան...»:'" Փաստորեն, Օշին պայլին մեղադրանքներէին առաջադրվում, որոնք ունեին ավելի քան տասնամյա վաղեմություն: Նախ, նա պղծել էր արքայական ընտանիքը` սիրահետելով Օշին արքայի կնոջը, ապա թունավորել էր արքային, ամուսնացել

ամենույնիսկ փորձել էր սպանել Լնոն 17-ին: Այդ նս մեկ «հանցանք»` կատարնին, անշուշտ, պետք է ավելացնել ն որդիներիսպաված Օշին պայլի կողմից դա Զաբելի նրա ավագ աղբյուրների հայ նությունն էր: Հավելենք, որ այս «հանցանքը» Դա նս խոսում է Լուզինկողմից որպես այդպիսինչի ընկալվում: նկատմամբ կատարվածհաշվեհարդարիհայ իրակա-

թագուհուհետ,

յանների նությանմեջ ընկալելիլինելու մասին:

հանցանքնս Սմբատ Գունստաբլի Շարունակողը Օշին պայլի թէ` յետ մաներին հավելում է հետնյալը. «...Պատճառք զայս դրին իւհուան Օշին թագաւորինշատ բերդեր ապրանքառին, որ չէր ասացինփոքր մարրեանցսահմանով ապրանք. եւ այլ շատ բան Աստուած դիկն վասն նոցա, ինչվի սպանել տուին, որ զճշմարիտն

գիտէ»:'"5

`

Այստեղ պատմիչը նույնպես

հաստատում

է իր

կասկածները հա-

վերաբերյալ:Բացի այդ իրավացիության մեղադրանքների անհիմն լիէ այդ մեղադրանքների ջորդ տողում նա հաստատում անմեղ արյան նելը` փորձելով արդարացնելԼնոն Բ/-ին թափված այդ

որոց ողորհամար. «Եւ Լեւոն թագաւորնանմեղ է ի նոցա արենէն. այդ մեղադըմեսցի նոցա Աստուած»:''" Իրոք, դժվար չէ նկատել են հաստատում իրենք` պատրանքներիշինծու լինելը, նախ` դա որոնց խոսքերուղղելով այն իշխաններին, միչները, արգահատելի

տեղի ունեցավ նշված սպանությունը:''7 խորհուրդներով ամիս տնած հիդեն նշվեց, որ 1320 թ. Օշին թագավորըմի քանի վանդությունիցհետո մահացավ: Ուստի արքայի թունավորման մահվանից վարկածըշինծու է, մանավանդ,որ Օշին արքանինքը խնամակալ:Այդ փաստը առաջ Օշին Կոռիկոսցուննշանակել էր տածած վստախոսում է միայն թագավորիառ Օշին Կոռիկոսցին սիրահետելըդեռես Օշին հության մասին: Հովհաննա թագուհուն

Վերն ար-

Սիսուան,էջ 260: ՍամուէլԱնեցի,էջ 158, Դարդել,գլ ԻԵ, էջ 30: Դարդել, գլ. ԻԵ, էջ 30:

ն

թ

Սմբատ,Տարեգիրք, էջ 131: Նույն տեղում: Սամուէլ Անեցի,էջ 158:

կ

արքայի կենդանությանօրոք պետք է, որ հորինված լինի, որի համար հիմք է ծառայել նրա ամուսնություննՕշին պայլի հետ: Օշինի թագավոր դառնալու իրական հնարավորությունների մասին վերն արդեն խոսել ենք ն կարծումենք, որ այդ մեղադրանքընս հիմնազուրկ է: Միակ իրական մեղադրանքըպետականբերդերի յուրացման փաստն էր: Հնարավորէ, որ Օշինը տիրած լիներ նան այլ ամրոցների ն տարածքների,սակայն, ցավոք, դրանք ճշտելու համար

հաձապատասխան աղբյուրներ չկան: հետո, որն իրականացվեց Մահապատժից 1329 թ. հունվարի 27-ին,Օշին գլուխը հանձնվեցմամլուքյան արքունիԿոռիկոսցու քի միհմանդար (արքունիքիընդունելություններկատարողգլխավոր պաշտոնյա) էմիր ՇահաբադդինԱհմադ Մուհամմեդին: Վեր-

զթագուհինիւր յաղագս աղտեղի գործոց նորա»:'2"Կարծում ենք, որ թագուհու անվայել կենսաձնի մասին մեղադրանքընս շինծու է եղել: Հաջորդ տարի Լնոնը ուխտի գնաց Երուսաղեմ, այնուհետն մեկնեց Քրաք ամրոց: Այս ուխտագնացությունը, բացի «մեղքերի թողություն ստանալու» ակնկալիքից, ունեցել է նան սուլթանին մեկ անգամ նս իր հավատարմությունը հայտնելու նպատակ: Սակայն,որքան էլ Լնոն Ի/-ը շրջակա մահմեդականտերություններին փորձեր համոզել, որ իր քաղաքականությունըանփոփոխ է մնացել, այնուամենայնիվ,ստիպվածէր որոշակի վերակառուցումներ կատարելվարվող արտաքինքաղաքականությանմեջ:

ջինս պայլի գլուխը ուղարկեց Կահիրե: Այս քայլով Լնոն Բ/-ը վերահաստատեց իր վասալականկախվածությունը մամլուքյան պե-

տությունից:''"Կոստանդինգունդստաբլիգլուխը ուղարկվեց ԱբուՍայիդ իլխանին՝Թավրիզ:"'5Դրանովէլ Լեոնը ցուցադրեց իր հպատակությունն Իլխանությանը: Այդ քայլով Լեռն Բ/-ը հարնան երկու մահմեդականտերություններին հասկացրեց,որ Կիլիկիայի թագավորության արտաքին քաղաքականությունըփոփոխություններ չի կրում: Լնոնը, սակայն, չի բավարարվումմիայն եղբայրներիսպանությամբ:Նրա հրամանովսպանվում է նան իր կինը` Օշին պայլի

Ալիծ թագուհին: Սրանով Լնոնն ուզում էր ձերբազատվել նախորդվարչակարգիցմնացած վերջին անձից, որը հետագայում կարող էր ինչպես խժդժությունների, այնպես էլ իր քաղաքականությունիցդժգոհ խմբավորմանշարժիչ ուժ դառնալ: «էսպան եւ դուստր

1.2.

Դայոց թագավորությունը Լնոն Մ-ի միանձնյա կառավարման շրջանում

Օշին Կոռիկոսցուն ասպարեզից հեռացնելով Լնոնը` ի դեմս Լուզինյանների, կարողացավգտնել քաղաքականհենարան: Չնայած Կիլիկիայում տեղի ունեցած պետականհեղաշրջումը կաթոլիկ է երկրների կողմից չէր դատապարտվել,այնուամենայնիվ, սխալ

միանշանակպնդել, թե Օշին պայլը վարել է հակակաթոլիկքաղաքականություն` իբրն դրանով փորձելովհաշտվել մամլուքյանսուլթանության հետ::22 Վերը շարադրածիցարդեն պարզ է, որ Օշինը բավականզգուշավոր քաղաքականությունէր վարում: Ըստ էության ակնկալելով Եվրոպայի օգնությունը, նա շարունակեց Հայոց նույն ուղեարքաների որդեգրած արտաքին քաղաքականության գիծը:

Արաբականաղբյուրները, էջ 248, Սամուէլ Անեցի, էջ 158, Մանր ԺամանաԼ էջ 88: Բացի այդ, ինչպես գիտենք Լնոնը նան ամենամյա հարկ էր վճարում Եգիպտոսին(տես Իբն Ի Բատուտա, Քաղեց ն թարգմ. Հ. Աճառյանը, Երնան,1940, էջ 9): ՍամուէլԱնեցի,էջ 158: հ. կագրություններ,

Նույն տեղում: Տ. Սաւալանեանց,ՊատմութիւնԵրուսաղեմի,Երուսաղէմ,1931, էջ 512: 12. Ա. Գալստյան, Կիլիկյան Հայոց թագավորությանկործանմանհարցի շուրջ, ՀԽՍՀ ԳԱ Լրաբեր հասարակականգիտությունների,1971, Վ 9, էջ 54: 12:

Միննույն Ժամանակ հիմնավորվածչէ նան այն կարծիքը, որ քանզի նրա ներքին Օշինը սպանվեց միարարներիխորհրդով,'՛" ն իշխանները, ն ինքնուրույքաղաքականությունիցդժգոհ էին

նության ձգտող Լնոնը: Քաղաքական հենարան փնտրելով միարարների խմբավորման մեջ` Լնոնը, բնականաբար, պետք է ընդառաջ գնար նրանց ցանկություններին,որոնցից առաջինն էլ` Զաբել ն Ամորի Լուզինյանների ողջ մնացած երեք որդիներիցերկուսի` Ջիվանի ն Բոհեմունդի վերադարձնէր Կիլիկիա: Դա տեղի ունեցավ 1330 թ. մամլուքների արշավանքից հետո: Լուզինյան եղբայրներին տրվեցին երկրի բարձրագույնպաշտոնները: Ջիվանը` որպես ավագ, նշանակվեց պայլ, այնուհետն գունդստաբլ, իսկ կրտսերը` Բոհեմունդը, ստացավ Օշին Կոռիկոսցու կալվածքները` Կոռիկոսի կոմսի

տիտղոսիհետ միասին: Լուզինյան եղբայրները, վերադառնալովԿիլիկիա, խնամիական կապերով առավել սերտ կապեր հաստատեցիներկրի վերնախավի հետ: ՄասնավորապեսԲոհեմունդն ամուսնացավ Բալդուին Նղրեցի մարաջախտիդստեր` էփեմիայի հետ: Իր հերթին ավագը՝ Ջիվանը, ամուսնացավ վրաց թագավորի դստեր` Սուլթանի հետ: 1331 թ. Լնոնն ինքը ամուսնացավ Սիցիլիայի արքա Ֆրեդերիկո 1-ի դստեր` Կոնստանսի հետ:"24Վերջինս եղել էր Կիպրոսիարքա Հենրիի կինը, ն այրիանալով`վերադարձելէր Սիցիլիա: Այսքայլով Լնոնը ձգտում էր էլ ավելի ամուր կապերով կապվել եվրոպական արքունիքների հետ` փորձելով դրանով գտնել հենարան, երկրի ներքին ն արտաքին կայունության համար: Սակայն, միայն դրանով չէր պայմանավորված Լնոնի ամուսնությունը: Հ. Դարդելը Գայկականթագավորության լյ. Բոռնազյան, Կիլիկյան գոյամարտը 2ԿՄ դարում

անկումը, Հայ ժողովրդիպատմություն, հ. 11),էջ 774: 1329-1330 թթ. երկու անգամ Սիցիլիա է մեկնում Հեթում Նղրեցին Լնոն թագավորի համար Սիցիլիայի Ֆրեդերիկո թագավորի դստրերից մեկի ձեռքը խնդրելու համար (տես Հեթում Ախտուց տիրոջ ն Վասիլ Մարաջախտոի էջ 193): ժամանակագրությունները,

նշում է, որ Կիպրոսի Հենրի արքայի մահից հետո. «...թողեալ էր նմա (այսինքն Կոստանցիայի) ի տուայր կալուածս հողոյ, որ բերէին ամի եօթանասուն հազար արծաթոյ դահեկանս Կիպրոսի: Եւ վասն տուայրին այնորիկ խնդրեաց զնա Լեւոն ի կնութիւն...»:"5 Դա փոքր գումար չէր, մանավանդ, որ պետության ֆինանսական վիճակն անընդմեջ կրկնվող արշավանքների հետեանքով խիստ ծանրացել էր: Հետնաբար, Լնոնի հաշվենկատ ամուսնության մա-

սին Հ. Դարդելի վերը նշված կարծիքը,ընդունելի է: Կոստանդինսպարապետիսպանությունիցմինչն Ջիվան Լուզինյանի սպարապետ նշանակվելը, այդ պաշտոնում հիշատակվում է Սմբատիորդի Լնոնը. «...ի թագաւորութեանԼեւոնի, եւ յասպարապետութեաննորդւոյ Սմբատա` Լեւոնի սրբասիրի ն բարէՀիշյալ վկայությունը գրված է 1330 թ. մի Մաշտոցիհիպաշտի»:'26

շատակարանում: Ցավոք, այլ սկզբնաղբյուրներումԼառոն սպարապետի մասին որնէ հիշատակությանչենք հանդիպում: Ավելին,նրա անունը բացակայում է նան Սմբատ Գունդստաբլի ՏարեգրքիՇարունակողի Հայոց սպարապետներիցանկում:'" Սակայնձեռագրի հիշատակարանումսպարապետիանձի հիշատակումը,որքան էլ որ արտառոց լինի, այնուամենայնիվ,կարծում եճք, որ այն ստույգ է: Միանգամայնհավանական է, որ մեկ կամ հրկու տարի, մինչե

Լուզինյան եղբայրների վերադարձըԿիլիկիա, սպարապետության չլինի Սմբատ պաշտոնը ստանձնած անձը ուղղակի հիշատակված մանավանդ,որ այն Գունդստաբլիսպարապետներիդասաշարում, նան թերի է: Դեռնս Լնոն |-ի կառավարմանշրջանից,ավելի քան հարյուր ծակալությունըգ գտնվումէր Հեթումն գործակալությունը ե տարի, րի, սպարապետության

ն

Դարդել,Գլ ԻԴ, էջ 30: ԺԴ Դարիհիշատակարաններ, էջ 224: Սմբատ,Տարեգիրք էջ 137, Լռոջ/65, ԼԶ 6508 465 օհճոօՏ, ք. 44, Ս. Բոռնազյան, պետությունում, Կիլիկյանհայկական Սոցիալտնտեսականհարաբերությունները

էջ 65:

յան ընտանիքի ձեռքում: ԿոստանդինԿոռիկոսցուց հետո 1329 թ. ընթացքում այդ պաշտոնը վարել է վերոհիշյալ Լնոնը, որը, հաշվի առնելով ընդունված ավանդույթները,պետք է, որ նույն` Հեթում-

յանների արքայատոհմից սերած լիներ: Լենոնիանձը ճշտելու համար փաստեր չկան: Մնում է կարծել, որ նա Սմբատ անունով մեզ հայտնի երկու Հեթումյաններից կամ Սմբատ թագավորի, կամ Սմբատ Գունդստաբլի թոռ Սմբատի որդին է եղել: Վերջին վարկածն առավել հավանական է, հաշվի առնելով, որ նշված անձի

էլ

պաշտոնը:Քահայրը զբաղեցրել են սպարապետության նի որ Լնոն սպարապետիանվանն այլնս չենք հանդիպում, մնում է ենթադրել, որ նա պաշտոնավարելէ մեկ-երկու տարի ն պաշտոնանկ է արվել կամ սպանվել է մամլուքյան 1330 թ. արշավանքի

պապը

ն

ժամանակ:'" Օշինի սպանությանհաջորդ տարում մամլուքները խախտում

Հակառակորդի թ. ի վեր պահպանվողխաղաղությունը:"՛" զորքերի հարվածն, ինչպես ն 1320 թթ., ուղղված էր Այասի դեմ: Հայկական արքունիքին հաջողվել էր շատ կարճ ժամանակաճիջոցում վերականգնել Այասը: Քաղաքի վերականգնումիցբացի, հաշվի առնելով մամլուքների արշավանքն Այասի վրա, պետք է ենթադրել, որ այն վերականգնել էր նան իր առաջնակարգ դերը լեանտյան առնետրում:Սակայն, այս անգամ մամլուքներն Այասի մոտ լուրջ պարտություն են կրում` տալով հսկայական կորուստներ:5 Սա հայկականզորքերի կողմից ձեռք բերված մեծ հաղթանակ էր, որը, սակայն, չփոխեց ոչ մամլուքյան սուլթանության մտադրությունը, ն ո՛չ էլ փրկեց երկիրը հետագա ավերածություններից: Մաճլության զորքերի արշավանքը կրկնվեց հաջորդ` 1331 են 1323

Կարծում ենք, որ այս Լնոնը կարող էր լինել 1367 թ. հիշատակվածԲազուն Բազունենցգունդստաբլի հայրը, որի անունը նույնպեսԼնոն էր: 12. Հ. Բարթիկյան, Նոր նյութեր Կիլիկիայի Հայկական պետության եվ Բյուզանմասին,նշվ. աշխ., հ. |, էջ 34: փոխհարաբերությունների Ղ Ալիշան, Վայ-Վենետ,էջ 558:

դիայի

Այասին, որտեղից կողոպտելով այն: Դա նս մեկ աննրանք հեռացան` ավերելով գամ վկայում է, որ մամլուքներին անհանգստացնումէր ծովային առնտրի մեջ Ալեքսանդրիայի հետ մրցակցությունումԱյասի աճող նան թ: Այս անգամ նրանց հաջողվեց տիրել ն

դերը:

էլ արմատաթթ. արշավանքներն Հենց մամլուքյան 1330-1331 Նա վեպես փոխեցինԼնոն ԻՄ-իարտաքին քաղաքականությունը: րակառուցեցայն` մամլուքյան սուլթանությանդեմ կազմակերպվեհիմնադրույթիվրա: լիք պաշտպանության Իլխանությունն,այդ ժամանակ, արդեն ոչնչով չէր կարող օգնել` դեռես ձեականորենիրեն դաշնակից համարվող, Հայոց թագավորությանը:Հայ-մոնղոլականդաշնակցությանվերջին հույսեհետո (1335 թ.), երբ Իլրը մարեցին Աբու-Սայիդ իլխանի մահից դադախանությունըմի քանի տարվա ընթացքում փաստացիորեն րեց գոյություն ունենալուց:"' Լնոնի շփումները պապականն, ընդհանրապես,եվրոպական 1330-արքունիքների հետ, սկսվել էին դեռես 1320 թթ., սակայն, 1331 թթ. մամլուքյան արշավանքներընրան ստիպեցինզինական ե դրամական օգնության ակնկալիքով էլ ավելի ակտիվացնել դրանք:Մինչ այդ, դեռես 1327 թ., Օշին պայլն ու Լնոնը, օգնության էին ուղարկելԱվինյոն: խնդրանքներով,երկու պատվիրակություն Եվրոպական արքունիքներումայդ տարիներինխաչակրաց արշավանքի գաղափարըշարունակումէր գերիշխող մնալ: Փարիզում 1330 թ. հանդիպումեն Ֆրանսիայի,Բոհեմիային Նավարրաի թագավորները,Բուրգունդիային Բրաբանտիդքսերը,որտեղ որոշվում է համատեղ արշավանք կազմակերպելդեպի Սուրբ Երկիր:՛՞՛ Հաջորդ` 1331 թ. Ֆրանսիայի արքա Ֆիլիպ / Վալուան (1328աշխա1350 թթ.) սկսում է արշավանքի նախապատրաստական ն քաղաքական պատմութլ, Բաբայան, Հայաստանիսոցիալ-տնտեսական յունը 43-14-րդ դարերում,Երեան,1964, էջ 342: Թ:

Էիտլ9116465 610158465,է. Պ, ք. 235.

Նույն` տանքները:"'5

մամլուքյան արշավանքի ժամանակ, պատվիրակությունը,որը ղեկավարում էր Մամեստիայի արքեպիսկոպոս Ստեփանոսը: Պատվիրակությունը սկզբում այցելում է Ավինյոն, որտեղ պապից ստանալով նամակներ`ուղղված Ֆրանսիայի արքա Ֆիլիպ | Վալուային, ուղեորվում է Փարիզ: Պետք է նշել, որ շԱՄ դարի 30-ական թթ. սկզբին խաչակրաց արշավանք կազմակերպելու հնարավորությունները բավական . իրականէին թվում: Ե՛վ Վովհաննես2Օ«Ո-ը,որը պապականաթոռին բազմած ամենաեռանդունհովվապետերիցմեկն էր, ն՛ Ֆիլիպ /-ը լրջորեն նախապատրաստվում էին խաչակրաց արշավանքին: Այս Լնոն անգամ |Մ-իպատվիրակներըձեռնունայն չեն վերադառնում. Ֆիլիպ ճ/-ը Լնոնին է տրամադրումտասը հազար ֆլորին: Արքան տրամադրումէ նան հազար ֆլորին` մամլուքների ավերածություններից տուժած ամրությունները վերականգնելու համար: Բացի այդ, Ֆրանսիայի թագավորը Լեւոնին` «իր եղբորը», ուղղված նամակում հավաստում է իր հաստատակամությունը, որ «ուղարկելով հազար ֆլորին գումար, նպատակ ունի օգնել հայերին` վերականգնելու նրանց ամրությունները», «քանզի Ավետյաց երկիր արշավելու հաճար Կիլիկիան ամենահարմար հանգրվանն է»:5"

թ.

ԼենոնըԵվրոպա է ուղարկում հաջորդ

Պատվիրակներըվերադարձիննս մեկ անգամ տեսակցում են Հովհաննես 2Օ«Ա-ին,որը նորից հավաստում է` հայերին օգնելու հարցում պապականաթոռի վճռականությունը:Դեսպաններինճանապարհելիս պապն իր կողմից 30 հազար ոսկի է տրամադրում նրանց: Անտարբեր չէր նան Անգլիայի թագավոր էդուարդ 1-ը (1327-1377 թթ.), որը, նույն 1332 թ. Ֆրանսիայի արքայի հետ համատեղ, խաչակրաց արշավանք կազմակերպելուհանգամանքների ճշտման համար դեսպանությունէ ուղարկում Փարիզ:"5Նույն333

Լ. 11 15:օոճ 8Եկօքհօզսօ465 6ո015ո465,

Մ.

Բ5581 ելտօոզսծ,ք. Լդոք 015,

ժ1 հԱճաօօ

իսկ Շոտլանդիայի թագավոր Ուիլյամ (Գիյոմ) Դուգլասը հանդես եկավ արշավանք կազմակերպելուծրագրով:'5 Բացի կաթոլիկ եկեղեցու առաջնորդիքաղաքական սթափ հայացքներից, որը փորձում էր ցանկացածգնով նեցուկ լինել Արնելյան Միջերկրածովյան ավազանում վերջին մայրցամաքային քրիստոնյա պետությանըկարնոր դեր է խաղացել նան կիլիկյան արքունիքի ն հայ հոգնոր վերնախավիքաղաքականությունը: Անշուշտ, ն՛ Բ ե Լենոնը, Հակոբ Տարսոնացի կաթողիկոսը(1327-1341 թթ., 1355-1359 թթ.), որոնք մեր պատմության մեջ հիշատակվումեն որպեսմիարարներ, ունեին իրենց ուրույն քաղաքական ծրագըրեն դրան րը: Նրանք կարնորում էին պետության անվտանգությունը հասնելու համար պատրաստ էին նույնիսկ դավանաբանական զիջումների: 1332 թ. պապը դիմում է Ֆրանսիայի, Նավարրայի, Արագոնի, Չեխիայի ն այլ պետություններիարքաներին` կոչ անելով օգնության գնալ Հայոց թագավորին: Այս չորս պետություններիառաջնորդներընույնիսկ համաձայնությանեն գալիս միմյանցհետ: Պապական նվիրակները ես հրաման են ստանում քարոզելու խաչակրության գաղափարները եվրոպական երկրներում: Եվ իրոք, ԱրեմտյանԵվրոպայում ակտիվորենծավալվում է նոր խաչակրության գաղափարը: Թվում էր, որ նոր արշավանքիիրականացումը մոտ ապագայի խնդիր է: Ինչպես արդեն վերը նշվեց, պետությանֆինանսականվիճակը նույնպեսծանր էր: Այսպես, 1332 թ. Հովհաննես 2Օ4/-ըդիմում է

հիվանդախնամներին` կոչ անելով` գնել Կիլիկիայի արնմուտքում գտնվող Սիկ Ա Անտիոքեակ(Անտիոք Կրագյան) բերդաքաղաքները:"՛ Պետք է նշել, որ այդ բերդաքաղաքներիգնման առաջարկով առաջինըդիմել էր Հալեպի (Բերիայի) ամիրը, որին, սակայն, Լնո-

ԿւԱճու, ք. 624.

34, ԼՕսոոծե1շ6,բ. 652.

8:ԵկօէհօգսծՉ6Տ 61058065,է 11,Շհրծուզսծ46

76գո 22.1, ք. 883.

Նույն տեղում, Օ65է6Տ ՂօսոոծԵ16, ք.

մ65

ժօ ՛ՐՐՀԿ«Տ,ք. /Ճ1ՇիՇԽՇզսօՏ

652.

340.

""

նը մերժել էր: է դրանց Լնոնի բուն տիՂ. Ալիշանն այս փաստը բացատրում 1330-1333 րույթներիցկտրված լինելու հանգամանքով,քանի որ հովիտը նվաճվել էր թթ. արշավանքիժամանակ Կալիկադնոսի կողմից: Այդ բերդերը, ի վերջո, գրավվեցին Կիպրոթուրքմենների սի թագավորՀուգո |Մ-ի (1324-1359 թթ.) կողմից, քանզի դրանք ծովափում շատ հարմար ռազմական հենակետեր էին` կիլիկյան հաստատվելու կիպրականթագավորիծրագրի համար:'""ԱյսպիԿալիկադնոս գետից սով, Կիլիկիայի Հայոց թագավորությունը

կորցրեց 1330-արնճուտքընկածտարածքներըվերջնականապես 1335 թթ. միջակայքում: իրագործելու Կիլիկիայումիրենց քաղաքականնպատակներն համար հայկականարքունիքըն Վակոբ կաթողիկոսըդավանաբա-

Ահա այդ Ժամանակնական հարցերումզիջումներ կատարեցին: որն առաներից է ծավալվումայսպես կոչված աղթարմայությունը, վելապեստարածումգտավ Կիլիկիայում: նկարագիրը, Մ. Օրմանյանը տալիս է աղթարմայականների վերցրել էին նրանցից որոնք, ըստ էության, կաթոլիկ չէին (քանզի մի քանի սովորույթներ), սակայն, արարողակարգային ընդամենը մասամբ շեղված էին Հայ Առաքելականեկեղեցու կանոններից. «Այդ շփոթ եւ կէսառկէսկացութեանտրուեցաւ Աղթարմայանունը, ու որ իսկապէսհռոմէադաւան կաթոլիկ ըլլալէ տարբեր իմաստ մը ունի, եւ լոկ հակամէտեւ ջանացող ըլլալ կը նշանակէ,որ է տիրապէս անորոշ կացութիւնմը... Անոնք տիրապէսհռոմէադաւանչեղան... որովհետեւՀայ եկեղեցիէնչելան, եւ ոչ ալ զայն հիմնապէս եւ ամբողջապէսայլայլել յաջողեցան... հայազգի եւ հայադաւան ըլլալէ չի դադրէցան,ՀռոմէադաւանՀայեր չեղան ու չկոչուեցան, այլ իրենց անորոշ կացութեանյատկանիշն եղաւ Աղթարմայկոչու-

մը»:

.140

Այս պարագան ու դրան հաջորդած դավանաբանականերկպառակությունները`բուն Վայաստանի առաքելական եկեղեցու ն Կիլիկիայում գտնվող Հայոց կաթողիկոսությանկամ աղթարմայականներիմիջն, փոխադարձմեղադրանքները ն, դրանցգումարած՝ նան միարար, կաթոլիկ կրոնավորների գործունեությունն ինչպես Կիլիկիայում,այնպես էլ` փոքրասիականհայկական բնակավայրերում, բացասականազդեցություն են թողնում` առանց այդ էլ արտաքին ուժերի կողմից ջլատված, ավատատիրականգժտություններից թուլացած Հայոց պետությանվրա: Սակայնառավել վտանգավորը կաթոլիկ քարոզիչներն էին: Պետք է նշել, որ նրանց քայքայիչ գործունեությունը հասկանում էին նան այսպես կոչված «աղթարմայությաններկայացուցիչները»`Լնոն Բ-ը ն կաթողիկոս Հակոբ Անավարզեցին: 1330 թթ. առաջին կեսին, երբ Կիլիկիայում

չափերով ակտիվանում է կաթոլիկքարոզիչների գործունեությունը, այստեղ հայտնվում են երկու հայ կաթոլիկ քարոզիչներ` Ներսես Պաղոնը` (նույն ինքը Պալիանենցը) Ուրճիայի եպիսկոպոսը ն Սիմեոն բեկը` Կարինի եպիսկոպոսը: Նրանք քարոզում էին. «Թէ հարկ է կրկին մկրտել եւ դրոշմել զամլեն) հայս լատինական ծիսիւք, ն վերստին ձեռնադրել զքահանայս նոցա ն տալ պատամեծ

րագել լատին բարբառով...»::"' Նրանք բավականին մեծ հաջողություններունեցան ոչ միայն շրջանում: հասարակ բնակչության, այլն հայ հդգնորականության Հատկանշականէ, որ այդ քարոզիչներըգործում էին ծածուկ, որից երնում է, որ նրանց գործունեություննառնվազնչէր ոգեշնչվումիշ-

խանություններիկողմից: Եվ իրոք. նրանց ակտիվությունըլուրջ անհանգստությունպատճառեց հայ աշխարհիկն հոգնոր վերնախավիմոտ: «Զայսպիսի անկարգութիւնլուեալ եւ տեսեալ Յակոբ կաթողի2

Մ.

բն,

Մ. Օրմանեան,սյուն 1850: ԿՄ. Չամչեանց,էջ 330:

Չամչեանց,էջ 333: ք. 298.

այլ` թագաւոկոս եւ Լեւոն արքայ, Ոչ եւս կարացինհանդուրժել. եւ անդր, կաանութեամբ արձակէալ սպասաւորս այսր ական եւ եդին յարգելանս անձանց անցի ր եւ ուրեմն այսպիսի բռնուբանտի, եւ զայլս աքսորեցին, հազիւ զաղմուկ նոցա»: Սակայն քարո-

ւս խռովարար ԱԱ լան

թեամբ կարացին զիջուցանել դրանովչավարտվեց:Հակոբ կաթողիզիչների խառնակչությունը է համոզել` վերակոսը նրանց իր մոտ հրավիրելով,փորձում հետո արքունիքըերմըկրտվել հայկականձնով: Հրաժարվելուց աքսորումէ Կիլիկիայից:Սակայն Ներսեսը կու եպիսկոպոսներին գավառ` Կանչի չի հեռանում, ն անցնելովԿապանի Կիլիկիայից ավեքարոզչություն, բերդ, այստեղ նս սկսում է ծավալել ակտիվ է տարածումտեղի հայ հոգնորակալին, որոշ խառնակչություն հաջողվումէ Ներսեսին նության մեջ:Ի վերջո Վակոբ կաթողիկոսին է Հռոմի տալ նան այստեղիցն ապա նամակով դիմում հեռացնել

զսպել միարար քարոզիչներին: խնդրելով` պապին` թե արքունիքը

Այս փաստերից,սակայն, չի կարելի ենթադրել, էր վարում: Կարելի է դրան հակակաթոլիկքաղաքականություն հակառակ փաստեր բերել: Այսպես`Օշին պայլի սպանությունից իր հարգանքնէ ընդգծումհորաքրոջ՝ միարարների

ների պարագլուխ, մեկ այսպես կոչված «ազգայնական» խմբակԱյդ ամենը զուտ դիվանագիտություն էր, որցությանղեկավար:'"" տեղ, ուզեր, թե չուզեր, պետք է մասնակցություն ունենար նան Հայոց եկեղեցին: Բացի այդ, 1330-ական թթ. առաջին կեսն իրավամբ կարելիէ համարել հայ-կաթոլիկ շփումների ակտիվ շրջան: պետքէ դիտել 1333 թ. հայ-վենե տիկյան առնտրային պայմանագիրը,որով ոչ միայն վերահաստատվեցին վենետիկցի առետրականների հետ նախկինում համաձայնագրերը,այլն տրվեցին նոր արտոնություն-

արի ԱրԱաաա

Ա ր:

մի բերելով եղած տվյալները` կարծում ենք, որ Լնոն |Մ-ի արտաքինքաղաքականությունըկրում էր փոխլրացնող բնույթ, այն ուղղված էր եվրոպականերկրներից օժանդակության ստացմանը, սակայն, միննույն ժամանակ, հնարավորի սահմաններում փորձ էր արվում երկրի հոգնոր կյանքը զերծ պահել կաթոլիկ եկեմիջամտությունից:Իսկ Եվրոպա-Արնելքփոխպահպանվում էր արան ն տված Լնոնի լուքյան սուլթանությանը |

Ի

Ղաո արիրն ո հաաա Կ Իլխանությանը

նազան ազանդությանհավաստիացումներով: րան վերաթաղե1335 թ. դրությամբ Մերձավոր Արնելքում խաչակրաց արշա«նահատակ» առաջնորդի`Զաբելի նկատմամբն̀ ժամանաՆույնիսկ վանքի մասին լուրերը բավականինտարածվածէին: Չնայած որ լով Դրազարկի արքայականդամբարանում: որպես էին ընկալում արշավանքի հոգնոր հայր Հովհաննես7Օ«1-ըմահացավ 1334 թ. կակիցներիցոմանք Հակոբ կաթողիկոսին է աշխաՎռոմինենթակա գործիչ. Հակոբ Քռնեցին այսպես նկարագրում դեկտեմբերին,այնուամենայնիվ,նախապատրաստական որ Տեառն Յակոբա. հայոց «Եւ ի կաթողիկոսութեան էին ֆրանսիականարքունիքիղեկավակաթողիկոսին. Սխալ ն Հռոմա հրամանակատար»:''' րությամբ:''" Ֆիլիպ Մ/-ին օգնելու նպատակովնախապատրաստէր յոյժ հնազանդեկեղեցոյն միարարորպես մեկ բնորոշել մ իանշանակ ՎակոբԱնավարզեցուն

հետո

Լնոնն

է

'..Նույն տեղում, էջ 331:

ի

ԽԱորօՃուօլոօ

Կո

օո

տանքները շարունակվում

/ոոօուո Խաղլատ, Ճ էնտաօո/օք Ճոռծուռ (այսուհետն` Մ. Խսույտո) 256. ՇԿ ՕՇղօոը) ԵօոծԿՕԼՇոէ սուօո օք /ՃՈոՇՈօ8, /օդւ, 1959, ք. ք

.-

Օսգծոոյո.

ԿՕԷՇՏ

ՏԱՐ

ՕԱՄՈՃՔ6ՏՃՈՈՇուՇոՏ

գսծ|գսօտ

ԳՇ քՈՕԿՇՈՅՈՇՇ

է,

Սթիյանգտնում գօուուաւոօ, Բազմավէպ,1951, քիվ 3-4, էջ 63: Իր հերթինԱզիզ էլ կաթողիկոսներն բոլոր թթ. պաշտոնավարած որ 1294-1447 խիստ կարծիքով մեր են որը եղել, ուղղության ներկայացուցիչներ ՆԼօոժօոռ,1968, ք. 334): Բոտատ օք Շհոտնճուն,, Ճ Ճ12, ՒՈՏԹՌ)/ զանցվածէ (տե՛ս Ճոյո

միարարական

չափա-

Կոհճո

ԽԼ

Հարկ է նշել, որ մինչ այդ` մասնավորապես1330-ական թթ. սկզբներին այնքան էլ հարթ չէին (տես Ղ. Կիլիկիայի ն Վենետիկի հարաբերությունները Հայ-Վենետ,էջ 121): «5

մլիշան, ՏՇԷԾո, 50-54. Ի.

ք.

արքունիքը:'''Ֆիլիպին դրամով,զինվում էր նան բյուզանդական են խոստանումԱրագոնի, վորներով,ն նավատորմովօգնություն ն Մայորկայի,Հունգարիայիթագավորները իտալականհանրապեԱնգլիայի արքան նույնպես, համատեղ արշատությունները:"" 1334 ն 1336 թթ. դեսպանությունվանքիծրագիրմշակելու համար լուրերի մասին ներ է ուղարկումՓարիզ:'6Արնելքումտարածված մի ձեռագրի հի1335 թ. ընդօրինակված է վկայումԵրուսաղեմում համէ. որտեղ գրիչն արձանագրում «Բայց լսեցաք շատակարան, վասն տեղացս տէրունի` Երուբաւ բարի, թէ Ֆռանգ ազգն շարժի Բնական է, որ այդ լուրերը տարաօսաղէմայսուրբ քաղաքի...»:"" ն մահմեդավում էին նան Եգիպտոսում,Ասորիքի Փոքր Ասիայի ուստի` ամեննին էլ անսպասելի չէր նական պետություններում, նրանք խահարձակլինելու նրանց ձգտումը, իսկ նախահարձակ ավազանիմիակ ցակարող էին լինել ԱրնելյանՄիջերկրածովյան մաքայինքրիստոնյապետությանԿ̀իլիկիայի Հայոց թագավորութէ նան, որ «զխատի մի յան վրա: Նույն գրիչը 1335 թ. դիմաց նշում տաճկնին այասցիք կոտրել էն»:"'" Մի փոքր անց նկարագրելով Երուսաղեմումտիրող հայերի ն ընդհանրապեսքրիստոնյաների «Կու հաչէն` թէ ձեր նկատմամբատելությանմթնոլորտը, գրում է. եւ զդանշմնէրնսպանել են, այասցիք զխատին(դատավոր Դ.Թ.) ամմէնք զքէն ի ձեզ պիտիհանէք»:'"՛Ղ. Ալիշանը, մեջբերելով նույն հեղինակիխոսքերը,գրում է. «յամին 1335 կոտորէցին(այասցինեսահմանս իւրեանց»::5 րը) զմշակս եւ զստրուկս այլադէնս որ '/ի Փաստորեն այասցիները կոտորել էին մահմեդական դատարանի ն դատականհամակարգիմյուս աշխատողներին, դատավորներին --

իսկ, ինչպես հայտնի է, յուրաքանչյուր համայնք Այասում ուներ իր դատարանը:Նույն գրիչը հիշատակարանիսկզբում նշում է. «յանաւրէն ազգն Իսմայէլի յարեան ի վերա երկիրն Կիլիկէի, եւ զամէնն ի սուր մաշեցին սուսերի, եւ զայլն ի Մսըր վարեցինգերի, եւ զկէսն՝ իյերկիրն Խարամանի»:'" Այստեղից Ղ. Ալիշանըենթադրումէ, որ Այասիբնակիչներն այդ արշավանքների պատճառովեն զայրացել ն կոտորել մահմեդականներին: Յու. Բարսեղովըկարծում է, որ մահմեդականներիկոտորածիննախորդելեն մամլուքներիկողմից հովանավորվող ծովահեններիսաստկացողավարառությունները, որից էլ բարկացած այասցիներըկոտորել են քաղաքի մահմեդա-

կաններին:'55

Դժվար է որոշակի որնէ կարծիք հայտնել այասցիների նման գործելակերպի մասին: Ինչ վերաբերվում է կարամանցիներին մամլուքների (առավել ստույգ` Վալեպի ամիրության)1335 թ. կատարած արշավանքին, ապա դա հաճախակիկրկնվող ավարառուական ասպատակություններիցմեկն էր, որը ուղղակիորեն կապված էր խաչակրաց արշավանքի մասին տարածվողլուրերի հետ: Ինչնէ, անկախ Այասում տեղի ունեցած դեպքերի իրական պատճառներից, դա մամլուքյան սուլթանության համար արշավանք կազմակերպելուհարմար առիթ դարձավ: Մամլուքների արշավանքը տեղի ունեցավ 1335 թ. մայիսին: Զորքերն առաջնորդում էր Հալեպի ամիր Ալթուն-Բուղան:Ինչպես երնում է «Սիսուանում» մեջ բերված ձեռագրիցն Հեթում Նղրեցու

այլազգիներին(տե՛ս Հայ-Վենետ,է9124): է. Աշքորըհիմնվելովարաբական մի շարք աղբյուրների վրա նշում է, որ այասցիներըվրեժ լուծեցինմամլուքներից, կրակի տալով մոտ երկու հազար մահմեդական վաճառականների,որոնք գտնվումէին Այասում (տես Ք. Ճջիլօւ, Լօշստու էոմօ, ո էհօ Լոլա ԽՈՎԱՇ քօտ, ՎԵ բոլոր

47Նույնտեղում,էջ 53, ԷՈՏԼօո6 465 օոօ158465,Լ. /, ք. 235-236.

15:

Նույն տեղում,էջ 237:

է. 11,Շհղօուզսծ46 )6շո 242.1,ք. 883. 465 610154465, 81Ենօքհօզսծ

էջ 273: Դարի հիշատակարաններ, 274: Նույն տեղում,էջ Նույն տեղում,էջ 275: լյիսուան, էջ 392: «Հայ-Վենետում»Ղ. Ալիշանընշում է,

52567, 1983, ք. 56).

ԺԴ

որ

հայերը կոտորեցին

ԺԴ

ՕՐ

Դարիհիշատակարաններ, էջ 273: ԵՅքօծրօր,ՔՕթԵԲՃ

ՈԱ ՑԱ

Բօ8Ճքսօկոկ ոքտաո

սիրական հանդես, 1973, թիվ 3, էջ 84:

Ախքողոռ,

Պատմաբանա-

ամգրեթե Ադանան:Այս-

Հալեպի ամիրն անցնում ժամանակագրությունից,'""

գրավումն ավերում է

է

ԴաշտայինԿիլիկիայով, ճանապարհին,եթե ոչ գրատեղից կարելի է ենթադրել,որ նրանք են ենթարկում Ջահանի գետաապա ավերածությունների

բողջ

վում, հովտի բնակավայրերը: արէր հաջորդ տարի կազմակերպված Առավել կործանարար ի տարբերություննախորդ շավանքը:Այս անգամ մամլուքները, ն թաորոշել էին տնտեսապես ամայացնել քայքայել արշավանքի, Ջահան ն գետերիգեկենսատուերակներըՍ̀եյհան գավորության են մինչն հասնում զորքերը Հալեպի ամիրյության տահովիտները: գրավել: ԲարձրանաՏարսոն, որը, սակայն,նրանց չի հաջողվում մտնում են Լեռնային Կիլիկիա, որլով Սեյհանիհովտով` նրանք ժամանակ հյուսիստեղ էլ գրավում են Մոլեվոն բերդը: Միննույն ներխուժուտեղի է ունենում նան կարամանցիների

արնճուտքից

Կիլիկիայի արնմտյան Բացառվածչէ, որ ՄոլեԿյուդնոսիգետահովտում: շրջաններում` համան վոնը նվաճվումէ Հալեպի ամիրության կարամանցիների տեղ ուժերով: սակայն, հաջորդ խոշոր արշավանքի Այս արշավանքը, նան հայկականարքունիքը, ուստի էր միայն: Դա հասկանումէր նույն 1335 թ. Եվրոպա ուղարկվեցիներկու էր Կոռիկոսիկոմս Բոհեմունդ Լուզինորոնցիցմեկը ղեկավարում էլ Եվրոպա են մեկնում 1335 թ. յանը: Երկու դեսպանություններն հետո (ըստ երնույթին մամաշնանը` մամլուքյան արշավանքից զորմը պետք որ հւորաշածլինեին մտե տները ից տանում Բենեդիկտոս Վ համար): Բոհեմունդն իր հետ Փարիզ է հա(1334-1342 թթ.) Ֆիլիպ /-ին հղած նամակները: Արդեն պապի հետ է ջորդ` 1336 թ. մարտինՖիլիպը խոստանում դաշնակիցների սկսել խաչակրաց

կատարում մը, որոնք ավերածություններ են

սկիզբն

դեսպանությունըուղնդրվում է Լոնդոն, ուր 1335 թ. դեկտեմբերին ընդունվում է Անգլիայի թագավոր էդուարդ 11-ի կողմից: Անգլիայի օգնությունը սահմանափակվումէ միայն Յայոց թագավորի դեսպանինտրված դրամականօժանդակությամբ: հետ Լնոն Մ-ի արքունիքը սոսկ եվրոպականպետությունների իրաչե որ փորձում է բանակցելանելանելի ռազմաքաղաքական Մխիթար թ. աշնանը Լնոնը, վիճակից ելք գտնելու համար: րորդ

գլխավորությամբ,

պատվիրակություն գռներցի եպիսկոպոսի ղարկումսուլթան Մելիք-Նասրիմոտ,'"7իսկ Պետրոս ԽպաէնցիղեՂ. Ալիշանը Հալեպի ամիր Ալթուն Բուղայի մոտ: կավարությամբ` պահանջը,այն հաղորդումէ միայն Ալթուն Բուղայի ներկայացրած Է վճարել վեց հարյուր հազար դրամի չափով հարկ: Ինչ վերաբեր-

լյիսուան, էջ

142:

Հեթում Ախտուց տիրոջ

էջ 193: կագրությունները,

ն

երկարշավանքը:

Վասիլ Մարաջախտի ժամանա-

ու-

ինչ-

ապա, վում է սուլթանի մոտ ուղարկվածպատվիրակությանը, Ջակոբո պես հաղորդում է 1335 թ. աշնանը Եգիպտոսումգտնվող անցնել «Սուլդե Վերոնը, նրանց չեն թողնում Գիզայից այն կողմ քանի որ թանը մերժել է ընդունել պատվիրակներին, է Հաարշավանքիլուր է ստանում: Զայրացածսուլթանը մերժում ն սկսում իր ամբողջ յոց թագավորիխաղաղությանառաջարկը Մերուժերը կենտրոնացնելՀայաստանըոչնչացնելու համար»::58 հաժումից հետո էլ Մելիք Նասըրը սկսում է նախապատրաստվել ի չար խապընոյս, ջորդ տարի Կիլիկիա արշավելուն.«Ով եղբարք, վերայ Սսո կու որ կու ասեն, թէ սուլտնայ տղան բազումզաւրաւք

խաչակրա

ի

պատվիրակություններ, երթայ...»:"5

օգոստոսին թվականի նույն

է

նես ջամ վաց տրո ն Կառ էջ194): Թածքոոոօո

լլտառա կապաագաթուո

մարաջախտիժամանակագրությունները, |6 Լ1եօտ գՏՏՈ616Տ օէ Վօքօղոնօոտ ԽԱ 4'Ճոռծուծոջ ճս ոօ)օո-4 96 4'ճքուտ

«' Թ

յ4օօԵօ

ՄՇ ՄՇրօոօ, 1335

ՄԹԱ հեռ

օէ

Քօոօոջին),

ածթորած

Կ. կապակցությա Այս էջ275. Խր աեր ա րշավանքների ԺԳ Պարի կաշկանդում առկայությունը պայմանագրի

Մութաֆյանըգտնում է, որ քանզի էր իր համար նա օգտագործում սուլթանին, ապա նման գործողությունների

էր

երկար սպասված խաչակրաց արշավանքի առումով յուրօրինակ հուսախաբություն ապրեց հայկական դիվանագիտությունը... այն տեղի չունեցավ: Իրականում Ֆիլիպ ՝Ո-ւը լրջորեն նախապատրաստվել էր

թ.

դրան, հավաքվել էին նյութական զգալի միջոցներ ն մարդկային ուժեր, նավատորմ: Նախատեսվածարշավանքից մի քանի ամիս վերջին աշխատանքներին առաջ Ֆիլիպը նախապատրաստական հետնելու համար, այցելեց Ֆրանսիայի հարավ: Սակայն շատ չան-

ցած խիստ լարվեցին առանց այդ էլ անկայունֆրանս-անգլիական հարաբերությունները, որն արդեն հաջորդ տարի վերաճեց Հարյուրամյա պատերազմի:'"Հռոդոսի ասպետներնիրենց հերթին այդ ժամանակ զբաղված էին հունական արքիպելագոսում ընթացող պայքարով," ուստի, նրանք ես անկարող էին օգնել Լնոն ԻՄ-ին: Այսպիսով, խաչակրաց արշավանքի վերջին իրական հնարավորությունն ի չիք դարձավ: Կիլիկիայի Հայոց թագավորությանը մնում էր հուսալ միայն սեփականուժերի վրա: Այսպիսի անհուսալի իրավիճակումհայտնված Կիլիկիայի վրա 1336 թ. հունիսին տեղի ունեցավ նոր, մամլուքների առավել կազԴրան, ինչպես տեսանք վերը, Հալեմակերպված հարձակումը:""2 պի ամիրության զորքերից բացի մասնակցում էին նան եգիպտական մամլուքների զորքերը` Մելիք Նասրի որդու հրամանատարությամբ: Դատելով հիշատակագրություններից` արշավանքը եղել է անսպասելի. Դրան անպատրաստ է գտնվել ինչպես բանակը, այնպես էլ` արքունիքը: Դատելով Վասիլ գրագրի թողած հիշաստորականերին(իմա Հալեպի ամիրին),(տե՛ս Կ. Մութաֆյան,0շվ. աշխ., էջ 465): Սակայն, ինչպես տեսանք, արշավանքը պիտի ղեկավարերսուլթանի որդին ն 1337 թ. հաշտությունն էլ, առանց ավելորդ ձնականություններըպահպանելու կնքվեց հենց մամլուքյանԵգիպտոսիհետ:

էրչ:ա116 465 60158465, է. Ճ, ք. 247. բ.

տակարանից` Լնոն Ի/-ը որոշակի երաշխիքներ էր ստացել սուլթանությունից. «...անօրէն Նայիպն Հալպայ Ալթուն Պուղայն, իբրեւ զռափսակեւ զանձն առաջին, խաբեալ զարքայն Հայոց Լեւոն բազում բանիւք եւ անհոգ ցուցեալ, եւ արքայն անհոգ նստեալյԱտանայ, եւ աշխարհն ամենայն անհոգ, ամէն մարդ ի յիւր տուն ու յիւր գործն, վստահ ի սուլտանին ամանաթն, եւ ի յայն, որ մեր դեսպաններն մնալովն առ սուլտանին եւ առ անօրէն ամիրայս»:'5 Ըստ հիշատակագրի`գաղտնիության պայմաններում է անցել նան Հալեպի ամիրիզորքերի տեղաշարժը.«Եւ սա (Ալթուն-Բուղան)խաբէութեամբառեալ զՀալպայ հեծեալն, անուանելով թէ յեփրատ ի ճանապարհկու երթամ, ու յիշուից յերկիրս ի ԻԶ մայիսի, ի հիգշաբթի, յաւուր համբարձման Փրկչին»:"""Շրջանցելով ճկեր գավառի ամրությունները`մամլուքները շուտով հայտնվում են Մամեստիայում, ապա` Ադանայում: Ճանապարհիննրանք որնէ դիմադրության չեն հանդիպում, քանզի Սամուէլ Անեցու Շարունակողը գրում է, որ մամլուքներն, անցնելով սահմանը, մեկ օրում հասան Մամեստիա ն

Այդչափ սրընթաց երթի պատճառըԱդանայումգտնվող Լնոն թագավորին ձերբակալելու ցանկությունն էր: Մամլուքներին հաջողվում է առանց դիմադրության հանդիպելու հասնել Տարսոն: Թագավորը հազիվհազ կարողանում է խույս տալ գերությունից: Ամենայնհավանականությամբ,միննույն ժամանակէլ տեղի է ունենում կարամանցիների արշավանքը:Վերջիններսինչպես նշում է հիշատակագիրը.«մտեալ էին ընդ երկիրս Կիլիկւոց եւ բազում վնաս գործեցինի տեղիս տեղիս»:"" Մամճմլուքներին հաջողվեց առանց որեէ լուրջ դիմադրությանգրավել ամբողջ ԴաշտայինԿիլիկիան: Այսպիսի հեշտ հաղթանակԿիլիկիայում նրանք դեռ չէին "44

ՏօՍՕո,ք. 293.

Վեթում Ախտուց տիրոջ ն Վասիլ Մարաջախոի ժամանակագրությունները,էջ

193:

Ադանա:'65

ԺԴ դարի հիշատակարաններ, էջ 294-295: Նույն տեղում, էջ 295: ՍամուէլԱնեցի,էջ 159: Սիսուան,էջ 295:

է Անեցու Շաունեցել: Այդ ամենից հետո, ինչպես գրում Սամուէլ հնձոց` ի տորունակողըմամլուքները«...բազմօք զօրօք` յաւուրս Քրիստոսի... սփռեցան ընդ քաղաքս ն ընդ նի համբարձմանն յանհոգս` ն ի խագիւղս մինչ ի Տարսոն` ն գտեալ զամենեսեան տեղիս հարսանիս առնէին ն ղաղ ժամանակի. մինչ զիի տեղիս ն յանխնայկոտորեցինզբազումս սրով. զեկեղեխրախճանային. ն զայր եւ զկին, ն զմանկունս հրդեն զաշխարհականս`

ցականս զեկեղեցիս ն զարտորայս`ն հեալ այրեցինզտունս եւ զապարանս՝ ն զկանայս ն զորդիս. ն զոսառեալ զառ ն զաւար ն գերեալ զարս Նան զբազմութիւն յոյժ ն կի ն զարծաթերկրիսանթիւս անհամարս: հանեալ տարան յաշխարհն անբան կենդանեաց.ուրախութեամբ

իւրեանց»:"՛

Դրսից որնէ օժանդակությունչստանալով (չնայած դեռ չէր ստացվել խաչակրացարշավանքիչիրականանալումասին լուրը)` տեԼնոն 1Մ-ը, որն այս արշավանքիընթացքումհարկադրվածէր փրկել իր անձը, փորձում է հաշտության ղից տեղ տեղափոխվելով

սկսել: բանակցություններ ՊատվիրակությունըԲալդուին Նղրեցի մարաջախտի ղեկամոտ: Սավարությամբուղնորվում է Եգիպտոս,"Մելիք Նասըրի անդամները` արքայական կայն Հալեպում պատվիրակության

ն դռնապանՍիր Սիրունը, արքունիքիթղթագիրՎասիլը Բալդուին ձերբակալվումեն: Վերջինսգերության մեջ էլ մահամարաջախտը ի զընդանն` է ամսոյն հանում է. «Եւ յետ բազում տանջանացն Զնդանում մահանում է նան սեալ վախճան մարաջախտուն»:'"" մյուս անդամը`արքունի դռնապանՍիր Սիրուպատվիրակության նը: Միայն Վասիլն է, որ այս դեպքերիցմեկ տարի անց ազատվում

արշավանքներիմասին տե՛ս նան ԺԴ յաճուէլ Անեցի, էջ 159-16: Եգիպտական 283: էջ դարիհիշատակարաններ, Առաջին պատվիրակությունը,որն ուղարկեց Լնոնը, ղեկավարում էր Հեթում Նղրեցի ջամբռլայը, որին, սակայն, Մելիք Նասրը հետ է ուղարկում (տե՛ս Հեթում տիրոջ ն Վասիլ Մարաջախոիժամանակագրությունները,էջ 194): '8

Ախտուց էջ դարի հիշատակարաններ, ԺԴ

295:

վերադառնումէ հայրենիք: Անշուշտ, Յալեպի ամիրի այս գործողությունը Կահիրեից ստացած հրահանգի հիճան վրա կատարած քայլ էր, որը հետագայում սպասվելիք հաշտության ժամանակ է՛լ ն

ավելի զիջող կդարձներԼնոն Ի/-ին: Այս ամոթալի ձերբակալությունիցհետո Ալթուն Բուղան, մեկ անգամնս արշավում է Կիլիկիա ու գրավում ճկերում գտնվող Բալդուին Նղրեցու տոհմականամրոցը` Նղիրը: Ինչպես երնում է, այս

անգամ Լնոնը, այնուամենայնիվ, փորձեց որոշ դիմադրություն ու կազմակերպել.«ու կուզէր սուլտանն, զոր Ջահան կտրէր, շատ ու չկաջանաց արքայն (Լեւոն ԻՄ-ը) վասն փրկութեաներկրի .170

րաց».

զինականներուվերջո, գտնելով որ Վայոց թագավորության են խաղաղութժը հաղթահարվածէ, մամլուքները համաձայնում է յան: Բանակցություններիընթացքում սուլթանը պահանջում վեց հարյուր հազար դրամի չափով հարկ, որը, ճիշտ է պատկառելի գումար էր, սակայն, Լնոն /Մ-ը համաձայնվումէ վճարել: Հաջորդ ն 24/7 պահանջը լինում է մամլուք սուլթանների2411 դարավերջի ահան գետից դարիառաջին քառորդի նվիրական նպատակըՋ̀ հանձնումը: Այս արնելք ընկած բոլոր բերդերի Ա բնակավայրերի պահանջն արդեն բավական ծանր հետնանքներովէր հղի Հայոց թագավորությանհամար, ուստի, Լնոնը որոշումէ պատվիրակութանդամ յուն ուղարկել Եգիպտոս, ինչպես պատվիրակության առ Վասիլն է գրում. «Ուզելով ամանաթ, որ ինքն` արքայներթայր Ի

երկրին»: ինքն (Մելիք Նասըրի մոտ) վասն փրկութեան Լնռնը ոչ մի կերպ չէր համաձայնվումՋահանի ձախափընյակը ժամանակ զիջելու մտքի հետ` ըստ երնույթին,հույս ունենալով խաչակրաց արշավանքի ձգել մինչն Ֆիլիպ Մ-ի խոստացված էր, որ 1337թ. Հալեպի ամճիրը իրականացումը"Այդ պատճառով (70

«գ «2

տեղում: Հուն տեղում:

Կո արելի է համաձայնվել

3.

ծան Տեր Ղազարյանիայն մտքի հետ, որ այս օանր ի

մեկ անգամ ես արշավանք կազմակերպեց:Այն նույնպես, ծանր աւերեցին զերկիրս` հետնանքներ ունեցավ երկրի համար. «...ու ու ու առին անբաւ ու սպանում, արին բազում զդաշտս, զլեառն ծառայս` զլեառն ու զդաշտն ու արիւն բազում սպանումն, ու առին

անբաւ ծառայս ու առու, կու կորսնէր երկիր»:'՛"Իրավիճակիծանր կացությունը Լնոնին հարկադրեց համաձայնել մամլուքների պայմաններին: Հաշտության պայմանագրովսուլթանությանն էր զիջվում Սն

գային նշանակություն ունեցող առնտրականուղին:'7 Դա ամենամեծ հարվածն էր Վայոց պետականության Թակենսունակությանը: գավորությունը զրկվեց Արնելյան Միջերկրածովյանավազանի ամենահարմարծովածոցից` Հայկական ծոցից: Ոչ պակաս կարնոր էին նան ռազմաքաղաքական կորուստները, որն ունեցավ Կիլիկիան այդ հաշտության հետնանքով:Եթե մինչ այդ Կիլիկիան պաշտպանված էր Սն լեռների բնական պատնեշներով ն Ասորվոց ու Ամանոսյան լեռնաշղթաներով, ապա այժմ սահմանն անցնում էր Ջահան գետով: Այլես բնական պատնեշգոյություն չուներ նոր ասպատակություններիառաջն առնելու հա-

ապե արգացած Դաշշրջաններում հյուսիս-արնմտյան դ էրա ԱրանԲացի երկրի եր:"5 ային Բա թիա մրոքեր Կիլիկիայի աիմանըը հեռանկար էր լեռներից քիոքն առաելանն

լ

լ

զիջվեցին րար կարամանցիքերին թե՛ տնտեսական Այս հաշտությունը ՊՈ՞շ

ն

ռազ մ

տ

յ

լ

յ

ր

|

աքական

աղա

յունը ոչնչով ապահովագրվածչէր մամլուքյան նորանորհարձաոմներից Ն ասպատակույյուններից:Փլուզվեց նան երկրի հարավ-արնելյան սահմանների պաշտպանության համար նախա-

Նախ հետագա ճակատագրի տությանը համար: պետություն . տութ զ

"

այնպիսի խոշոր տնտեսական կենտրոնից, ինչպիսին որտեղով իրականացվումէր արտաքին առնտրի մեծագույն մասը: Այստեղից էր սկիզբ առնում Այաս-Թավրիզմիջազ-

ՍԽԱ: եց

պայմաններովհայկական Կիլիկիան արդեն իսկ մեռնելու էր դատապարտված ՀայկականԿիլիկիա, տեղագրութիւն,Անթիլիաս,1966, (տե՛ս Յ. Տեր-Ղազարեան, էջ 288): ԺԴ դարի հիշատակարաններ, 295: Մ4 Այս հաշտությունը Մ. ճնահիրճյանը անվանում է «ամոթալի»,յուրօրինակ «Ամոթալի հաշտության» համադրում կատարելով 363 թ. Պարսկա-հռոմեական հետ, որը կարծում ենք տեղին չէ (տես Մ.Հ. Ճնահիրճյան, Կիլիկիայի Ակներ հանդես, 1982 թիվ 3, էջ 126): վանքիտեղադրությունը,Պատմա-բանասիրական ն էջ ժամանակագրությունները, եթում Ախտուցտիրոջ Վասիլ Մարաջախտոի

էջ

193: Դ.

ունը, հում ռր, Սարվանդիքարը, Պարուռան նալն:

Սեքուլյանը պնդում են, որ Այասումինչպես Տարսոնումն

դրամահատարանէ եղել (տես Սեքուլեան, Այաս քաղաքին մէջ կոխուած դրամներ. Հանդէս Ամսօրեայ, 1968, թիւ 4-6 սյուն 214, Պ. Կարապետեան,Այաս քաղաքի փողերանոցըեւ Լեւոն Ա արքայի պղինձ դրամները,Հանդէս Ամսօրեա), Սսում

"

լ

՝

պարզ է դառնում, վկայությունից հյուսիսում զիջումներ արվեոր

ցին նան կարամանցիներին:Մասնավորապես,նրանց տրվեցին Դեղնքարըն մի շարք այլ բերդեր:'՛"Ցավոք, հնարավորչէ պարզել հյուսիսումկորսված տարածքներիիրականչափը:

արշավանքը չափազանց Մաճլուքների

ծանր հետնանքներ երկրի մնացյալ շրջանների համար, որոնք, ճիշտ է մնացինթագավորությանսահմաններում,սակայն եռամյապատեընթացքում այնքան էին ավերվել ու ամայացել, որ, րազմների

ունեցավնան

1988, թիւ 1-12, սյուն 224):

Կարապետյանըն

խոս-

անր

տանում, քանզի երկրի դաշտային` բարեբեր շրջաններիբնակչութ-

Է.

Ճտիլօք,ք. 56,

2.

ուռանու ԽՈ

Օ Դօքրօողօ

հ

Րօքօոոմ

8 Շոյի Ճքաօտոտ

օ

ոոքօօօր

Բքօրու,1954, -ք. ՎեթումԱխտուցտիրոջ ն Վասիլ Մարաջախտիժամանակագրությունները, էջ

Դօքոցոոծիղքօանօ« ոքօած,

288.

193:

չհասան: Միայն երկրի հյուսիսայլես երբեք, նախկին վիճակին իսկ վերսկսվում են հայ-եվրոպականհարաբերությունմնացին ավերածություննե- տարին, զերծ նաշրջանները լեռնային արնմտյան ները: Արդեն 1338 թ. մայիսին Հռոմի պապ Բենեդիկտոս 21-ը սակայն, պետության շրջանները, Այս Սիսը: էր րից, որոնց թվում մակ է հղում Լնոնին, որտեղ հույս է հայտնում եվրոպականօգնութհետո, ունակ չէին ավերվելուց Կիլիկիայի Դաշտային ողնաշարի` ն յան վերաբերյալ: Միննույն ժամանակ, պապը հայոց թագավորին հետագա տնտեսական քաղաքապետության կրելու վրա իրենց ազատումէ Աստավածաշնչիվրա տված երդումից: կան կյանքիծանրությունը: անօԱյդ շրջանում, ընդհուպ մինչն 1342 թ., Լնոնը շարունակումէր մեծ էր յերկիրս Կիլիկիոյ յահէ «Եւ ի սոյն ամի տագնապ պահպանելՎենետիկի, Անգլիայի հետ, ն դա հարաբերություններ եւ ի սովոյ, որ չմնաց շէն յետ ի բերդերինացն,ի սրոյ, ի գերութենէ չէր կարող առիթներ չտալ մամլուքներին`խախտեբնականաբար որ ի բերդերնի փաայնոց, յետ մարդութիւն Մ. աղբյուրը, րոյն, զոր մնացին,ոչ լու հաշտության պաղմանները: Օրմանյանը, չնշելով աստուծոյ»:»Ահա այսպեսէ ո ղորմութեան մամլուքյան արշավանքի խուստ էին ակն ունելոյ գրում է 1340 թ. նախապատրաստվող մ տիրող մթնոլորտը1̀337թ. գերությունան «Քշօսամ 465 Կիլիկիայու նկարագրում մասին: Այդ արշավանքը հիշատակվում է ձեռագիր գ րված պատվերով թղթագրի Վասիլ քՈՏԹՈՇոտ մօտ ՇԸօլտոմօտջ» ժողովածուի հայկական բաժնում, ուր նից վերադարձած մատյանիգրիչը: նշված է, որ Մելիք Նասրը տասնվեց հազարանոցհեծելազորով հաշտությանպայմանագզիջումներից, ու տարածքային Բացի ավերեց տասնվեց ներխուժեց Կիլիկիա, ամայացրեց երկիրն պատերազԿիլիկիայից վճարել էր րով Լնոն Բ/-ը պարտավորվում ամրոցներ:'"" կրած հասաւ Կիլիվտարված մահմեդականառնտրականների մի ընթացքում «...1340-ին ատենները ազդարար արշաւանքմը նախապայմանագրով էր Սակայնառա վել կարնոր 16 բերդերն աւաններ կորուստները: կիոյ կողմերը, որ սահմանագըլուխինվրայ Աստվածաշնչի որի, երդվելով համաձայն տեսված մյուս կետը, զարկաւ, եւ աւելին ալ սպառնացաւ ընել, (Մելիք Նասըրը Դ.Թ.) հարաբերություններ այլնս էր` վրա, Լնոն Բ-ը պարտավորվում եթէ Կիլիկեցիք ճշդիւ եւ խստիւ չի յարգեն հաշտութեանգլխաւոր ն, որն առավել կարնորէ, ֆրանսիական Մ. պապի Հռոմի չպահպանել պայմանը»:5'Ահա այս փաստովէ պարզաբանում Օրմանյանը հիշատակումը արքայի Ֆրանսիայի (որն, ամեն արքունիքիհետ: Հատկապես Հակոբ կաթողիկոսիհրաժարումըկաթոդիկոսությունից անհանգստացած էին Որչափ հետնանք է եղել)` նշեպարզ վկայում է, թե Եգիպտոսում դեպքում, մեր կարծիքով պարտադրանքի լուրերից: կազմակերպելու արշավանք զատուեցանքանի որ Ֆիլիպի /-ի` խաչակրաց լով. «եպիսկոպոսներեւ իշխաններիրարմե նշվեց նույն ինչպես քանզի չկայացավ, Մ. արշավանքը Ճիշտ է, այդ վերջիններըբուն կամ կէս Լատիններ էին (այստեղ Օրմանյանը ն ՖրանԱնգլիայի պատերազմն 1337 թ. բռնկվեցՀարյուրամյա անշուշտ նկատի ունի Լուզինյան եղբայրներին Դ.Թ.), մինչ եպիս-

պայմանագրի

հաշտության հայ-մամլուքյան սիայի միջն, սակայն, հնարավոր խաչակրացարշակնքմանշրջանումդեռ չէին մարել վանքիվերաբերյալհույսերը: կնքման հաջորդ Չնայած Լնոն ԻՄ-ի երդմանը, հաշտության

--

ազկոպոսներունսիրտին մեջ չէր կրնար բոլորովինմարածըլլալ հետեւանքը եղաւ գային եկեղեցւոյ զգացումը: Հակառակութեան ընտդադարելը,եւ նոր կաթողիկոսի Յակոբիկաթողիկոսութենէն 180.

-

ԺԴ

էջ 296: դարիհիշատակարաններ,

ՇՇԱՇ/1 069 ԷԱՏէՕՈՇոՏ 465 ԸԼԹ152469. Ծօճսոոծուտ /Ճոծուշոտ

1, Քռոջ, 1863, ԷրՏթոծոտ), Մ. Օրմանեան,սյուն 1857: Լ

ք. 701.

(այսուհետն`ՔՇօսծ:| 465

Օրմանյանի, կաթողիկոսը փորձում է Լեւոնին հարաբերությունները, համոզել դադարեցնել հայ-եվրոպական որին, նոր արշավանքի ահից, սկզբում արքան համաձայնվում է, սակայն, հետագայում արքունիքի լատինամետտարրերի ազդեցության տակ, ստիպված է լինում վերանայել այդ քաղաքականությունը ՀՊակոբին հեռացնելով կաթողիկոսականաթոռից: Ղ. Ալիշանը Ա Մ.Չամչյանցըգտնում են, որ Հակոբը աթոռից հրաԴժվար է միանշանակ ժարվում է ներքին վեճերի պատճառով:""" համաձայնել Մ. Օրմանյանի կարծիքի հետ, սակայն, մի բանում կարելի է համաձայնել, որ սպասվելիք արշավանքը, թողած կլինի իր ազդեցությունը Հակոբ Անավարզեցունգահընկեց անելու գոր-

րութիւնը»:'

Ըստ Մ.

ծում:

Օրմանյանիհիշատակած1340 թ. արշաՑավոք, հայտնի չէ վանքի հետագա շարունակությունը,արդյո՞քհակառակորդը բավարարվեց` ավերելով ու կողոպտելովերկիրը: Այնուամենայնիվ, Մ.

չբացառելով մամլուքյան նոր արշավանքի հնարավորությունը," որի մասին այլ տեղեկություններչկան, պետք է նշել, որ այն էական ազդեցություն չթողեց Լնոնի վարած քաղաքականության

վրա:

հավանականարշավանքի հետ է կապված նան նույն թվականինԲենեդիկտոս21-ի մոտ ուղարկված Լնոն ի/-ի պատվիրակությունը` Դանիել Մինոր` ֆրանցիսկյանկրոնավորին Թորոս

թ.

Միքայելյանց պալատական պաշտոնյայի մասնակցությամբ: Սակայն, Լնոնի դեսպանությունըԱվինյոնում լավ ընդունելության չի արժանանում:Պատվիրակները,որոնք փաստորենմեկնել էին

սյուն ե Նույն տեղում, արն 1858:

Մ,ամյանցը աը թդիմաց նւնշումմամլուքների արշավանքիմասին, է

որոնք ներխուժելով Կիլիկիա, նոր ավերածություններեն գործում: Ըստ երնույթին Մ. Օրմանյանը 1340 թ. արշավանքի փաստը վերցրել է Մ. Չամչյանցից (տես Մ. Չամչեանց, էջ 339): Վերջինս 1314 թ. մոնպելիեցիներինտրված արտոնագրումհիշատակվումէ,

մամլուքյան ներխուժման սպառնալիքի շրջանում, արքայի անունից հատուկ խնդրում են պապին` արագացնել Արեմուտքիզինական օժանդակությունը: այկական արքունիքում, անկախԼուզինյան եղբայրների ն լատինամետ այլ տարրերի ազդեցությունից,այնուամենայնիվ, հույսեր էին կապում եվրոպականօժանդակության հետ, ոչ թե այն պատճառով, որ ճիշտ չէին գնահատում ստեղծված աշխարհաքաղաքականնոր իրադրությունը,այլ որովհետն դաշնակիցներընտրելու հարցումայլընտրանքչկար: Բենեդիկտոս 741-ը այս անգամ առավել վճռական պահանջ է Նա հայ պատվիրակներին ներկայացնում,քան` իր նախորդները: ն Ներսես Պալիանենցի Սիմեոն Բեկի (որոնք, այդ ներկայացնում ժամանակ հալածվելով Կիլիկիայում, անցել էին Կիպրոս,այդտե-

է

ղից էլ` Ավինյոն) կողմից կազմվածՀայոց եկեղեցու «մոլորությունների» 117 կետից բաղկացած ցանկը` պահանջելովԼնոն Ի/-ից՝ անհապաղ վերացնել հայկական եկեղեցում գոյություն ունեցող «մոլորությունները», որով, իրականում, տեղի կունենար երկու եկեղեցիների միավորումը պապականության գերագահության ներքո: Դրանից հետո էր միայն պապը խոստանում զինական օժանդակություն: Բենեդիկտոսիայս պատասխանըկարելի է մեկնաբանել Հայոց թագավորությանծանր իրավիճակով,որին, անշուշտ, նա քաջածանոթ էր: Սակայն,դժվար է չհամաձայնվելնան Մ. Օրմանյանիհետ, ըստ որի «...Բենեդիկտոս կրօնամոլնպատակին հետ, ճարտար խուսափողութեանձեւ մըն ալ կը գործածէր, վասնզիԱրեւելքի քրիստոնեաներունօգնութեան երթալու եռանդը մարածէր, եւ արեւմտեան իշխաններէնոչ ոք նոր խաչակրութեան կը յորդորուէր, եւ ամէնքը ներքին պայքարներով զբաղուած էին»::55

Լնոնը պապի պահանջներըքննարկելու համարնոր եկեղեցական ժողով է գումարում, ապա ն մեղադրանքներիվերաբերյալ որպեսԱյասիբաժտանգլխավոր (տե՛ս 5Մ. Օրմանեան,սյուն 2180:

Պ.

Նտոջ|օ:5,ԼօԱոօՏ...,ք. 178).

Մինորիհետ

ԳԼՈՒԽ

է ուղարկում Ավինյոն, բացատրություն մեղադրանքառաջադրվող եկեղեցուն

նույն` Դանիել են որի մեջ հերքվում Հայոց նան խնդրում է ները: Թագավորը

ԿԻԼԻԿԻՈ ՀԱՅՈՑ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ1342--1375

օգնությունն արագացնել

Նոր պատասխանը, քրիստոնյաներին»:'"' «Արնելքի էլ ավելի խիստ էր: որ

թ.

2.1.

տրվեց Լնոնի պատվիրակներին, սկզբներին նոր ժոեկեղեցական էր` անհապաղ հրավիրել Պապըպահանջում առնեն, եւ ղով

ն «117

հպատակութիւնը

Կիլիկիա:Հենց այս պատվիրավերադարձավ ձեռնունայն անգամ Լնոն Խ/-ը,""որով էլ,-առաջ էլ մահանում է

կությանվերադարձից ավագ ճյուղի իշվերջ է գտնումՀեթումյանընտանիքի փաստորեն,

Կիլիկիայում: խանությունը ՀՀ

հտԹոծոչ, ք.702, ԻԼ

ՇԱ

1օսոծծնծ,

ք.650.

Լնոնին տալիս ության շարունակողը պատն այու ամանակա ավելի կոնկրետմ̀ինչն

ա տալիս մյուս«արունակողը Աո 24 տարի Տուրնեբիզը կարծում էջ 88): ժամանակագրություններ,

է թագա1341 թ.

է

հ. |,

Ֆ.

Գի Լուզինյանի գահակալությունը

|Մ-ը, ըստ

ները հայոց

է, որ

(տե՛ս Մանր Իո. ՛(Օսոոծելշծ, բկամ 1342 թ. սկզբին(տե՛ս Լեռն Ի/-ը մահացել է 1341 թ. էվերջին արժանաառավել որը 27-ը, ի թ. օգոստոս 659), Հեթում Նղրեցիննշում Լեոն ԽՄ-ը Ըստ ոմանց, 193): էջ նշվ. աշխ., հավատ է (տես Ա. Մաթնոսյան, մտքի Դրվագներհայ ազատագրական Ա. Հովհաննիսյան, է (տես սպանվում Ք. Օոօստջօեթ. 402, 1. 257, Մ. ք. 181, Հսոյնտո, Երնան,հ. |, 1957, էջ պատմության, ՇՇԱ)6Տ ժօ 565 Ճոոճ|65 165 ք|խՏ 165 1թոոքտ /Ճոոծուօո մօքս1տ6 Ծ6 Խլօ-ջոո, ԷԼՏԼ0166 ժս քօսք|օ թագավորության 3Յոտ, 1929, Ս. Պողոսյան,Կիլիկիայիհայկական յստզս'4ոօտ )օսոտ, 1, էջ 161): 1974, Վամալսարանի, անկման մասին, Բանբեր Երնանի Լեոն /Խ-ը սպանվել է ժոէ որ հայտնել. Ա. Սուքիասյանընույնիսկ կարծիք հայկական հուզման ժամանակ (տես Ս. Սուքիասյան,Կիլիկիայի ղովրդական Մ. (այսուհետն` դդ), ՀԱԿ պատմություն պետության ն իրավունքի է, որ Ս. Բոռնազյանըիր հերթին կարծում Սուքիասյան)Երնան, 1978. էջ 94): անբավարար իր ձեռքով կողմնակիցների սպանվեց պապի Լեոնը Ս. Բոռնազյան, Կիլիկյան Հայկական (տես պատճառով «լատինամետության» գոյամարտը 247 դարում ն անկումը, Հայ ժողովրդի թագավորության հ. Ու էջ 776) Սակայն, այս տեսակետներըորնէ աղբյուրով '

պատմություն, չեն: հիմնավորված

Հ.

իրավունք Լուզինյանների օրինականացնել պետական Ժամանակաշրջանի

նկատմաճբ:՝'"՛ գահի

Սմբատ կարգավիճակ ունեցող օրենքների ժողովածուներից չուԳունդստաբլի«Դատաստանագիրքը» արքայի`արու զավակ «Եւ թէ է նենալու դեպքում, իրավականայլ լուծում առաջարկում.

(տես մեջ գործածվելէ նան անվանԳուիդոնտարբերակը Հայ իրականության հետ միաժամանակ Սիսուան,էջ 559): Օ. Սեքուլյանըկարծումէ, որ «Գի» անվան տարբերակը(տես «Կիտ» կարող էր օգտագործվածլինել նան անվան 327): 7-9, սյուն Սեքուլեան,«Կիտա՞յ»,ՀանդէսԱմսօրեայ,1973, թիւ Հակոբ թ համաձայն է, որ նշում Դարդել, գլ. ԻԵ, էջ 31: Լ. Տեր-Պետրոսյանը հավանականությամբ Ամենայն Սսեցու,Լնոն /Մ-ը ունեցել Հեթում անունով որդի: 1342 թ. արդենմահացածէ եղել, որի վերջինս կամ ապօրինածինէ եղել, կամ էլ նշվ. աշխ., հ. Բ էջ Լ. պատճառովէլ չի ժառանգել գահը (տե՛ս Տեր-Պետրոսյան, ա

-

է

408): ժ. Դեդեյանը գտնում է, որ

արքունիքիլատինամետ Գին գահ է բարձրացել

465 ՃՈՌՏՈԼՇՈՏ,ՄՕԿս1օԱՏՇ

էն եժ16 Օօոոմ ք6Յ6յտո, (տե՛ս խմբավորմանաջակցությամբ Շեօյտ 19 1982, ք. 312, տես նան Տօտ 8. Օոմօջոո, ՛՛հօ ճութիռՏ, Ճոէշնոտ, 2003, ք. 46):

ԹԹ.

Դարդելի, դեռ կենդանությանժամանակ, հրաման արձակեց` իր մահից հետո թագավորօծել հորաքրոջ ավագ որդուն` Գի Լուզինյանին:'" անդ «Եւ զի մեռաւ անորդի, հրաման ետ ի կենդանութեան մահուան իւրոյ անցցէ յեՀայոց զկնի իւրում զի թագաւորութիւն Դարրէցնյորդիս Զապել տիկնոջ քեռ հօր իւրոյ Օշին արքայի»::5' նշենք, դելի տեղեկությունըչժխտելով հանդերձ, այնուամենայնիվ, հաստատված չէ, իսկ որ կտակի գոյությունը այլ աղբյուրներով է Դարդելը, որը, փաստորեն,Լեւոն Լուզինյանի կենսագիրն եղել, ամեն կերպ փորձել է Լնոն

մէկիկ մէկիկ նկատողութեան գլուխները յայտ-

մասին իրենց լիակատար իւրաքանչիւրին երկրորդ նեն»::5 Փաստորեն,Դանիել Մինորիպատվիրակությունը

ԵՐԿՐՈՐԴ

Ճոոօոճո

Շուհօնօօտուճ 1օտ

ՕԱ

որդիքն մեռել լինին թագաւորին, նա որդոց որդիքն ժառանգեն զթագաւորութիւն եւ ոչ դստերացն, զի քանի որձ դասուն ժառանգքն բաւեն, նա իգացն խափանած է յօրինաց. զի զէդ օտար համարած է իգաց ժառանգացն յԱստուծոյ` Մուսեսի բերանով»:5: Փաստորեն,տվյալ ժամանակիօրենքների ժողովածուով իգական սերնդի կողմից գահի նկատմամբ իրավունքներ չէր նախատեսվում, ն այն նան, բխում էր «աստվածային» օրենքներից. «Բայց թէ յանճարկութենէ լինի, որ բնաւ որդի չկենայ թագաւորին, այլ դուստր, նա կարէ հայրն թագել զինքն ի պոման, որ ետ իր մահուն չլինին ժառանգաթոռոյն այն թագած դստեր որդիքն, ապա զեղբօր որդիսն դնեն երկրին հաւատարիմքնյիրենց պարոնին աթոռն, որ յիրենց պարոնինսերմէն է եւ ոչ օտար սերմի ծնունդ»::5 Այս դեպքում նս, բացառվում է արքայական զարմի դստեր սերնդի իշխանությունը`որպես գահակալ, որպիսին, փաստորեն, հանդիսանումէր Գի Լուզինյանը` Լեոն 1-ի թոռը` մայրականգծով: «Ապա թէ չկենայ որդի եւ ոչ դուստր եւ եղբօր որդիք լինին, նա հայրապետինեւ այլ եկեղեցւոյն եւ իշխանաց ու երկրին տեսովն առնուն մեկի մի, յոր հաճին` ի լաւն եւ կրթեցնեն յարքունիքն, եւ յոր հաճին, նա հետ թագաւորին մահուն զայն դնեն յաթոռն` հայ-

Ջիվան ն Բոհեմունդ Լուզինյան եղբայրները, որոնք Լնոնի մահից հետո երկրի փաստացի տերերն էին դարձել, հիմնվելով Լնոնի մերձավորագույն ազգականները լինելու իրողության վրա, իրենց կողմը գրավելով արքունիքի հայ պաշտոնյաներին, կարողացել էին նան գահաժառանգման հարցում հաղթանակ տանել: Ջիվան Լուզինյանը, որպես երկրի խնամակալ (պայլ), պետության ղեկը

օրինականորենվերցրեց իր ձեռքը: Լուզինյան առաջին թագավորը,ով բազմեց Հայոց գահին, Գի Լուզինյանն էր, որը 1342 թ. վերջին կամ 1343 թ. սկզբին պետք է ժամանած լիներ Կիլիկիա ն օծվեր: Գին Լնոն Ի/-ի մահվան ժամանակ Բյուզանդիայում էր ե նան օգտագործելով բյուզանդական կայսրերի հետ ունեցած ազգակցականկապը, բավականինառաջացել էր պաշտոնականսանդուղքներով` հասնելով Աքայայիկուպաշտոնին:Ուստի անտսակալի կամ «Արեմուտքի զորավար»-ի'"՛՛ Հ. Դարդելի այն տեղեկությունը,որ րամաբանականչպետք է լինի Ջիվանը, իր ձեռքը վերցնելով պետության փաստացիղեկավարումը, մի քանի անգամ դիմեց եղբորը` վերադառնալուն հաստատվե-

Հայոց գահին:""" Սակայն Գին, ելնելով Բյուզանդիայումունեցած իր ազդեցությունից ն հաջողություններից,հօգուտ եղբոր հրաժարվումէ Հայոց գահից: Հենվելով այս փաստի, ինչպես նան մեկ այլ աղբյուրի տեղեկությանվրա` Մ. Օրմանյանըփաստումէ, որ Ջիվանը 1342 թ. աշնանըօծվում է Վայոց թագավոր`Կոստանդինանվամբ:Վերջինս ըստ նրա, իշխում է մինչն 1343 թ. սկիզբը, այսինքն`մինչն եղբոր լու

րապետով»:"՞

Փաստորեն, օրենքը սահմանում էր, որ արքայական տոհմից ժառանգներ չլինելու դեպքում գահը կարող էր հանձնվել նրան, ում կընտրերերկրի աշխարհիկն հոգնոր վերնախավը:Ընդ որում, է դա պետք կատարվերժողովի որոշմամբ: Հովհաննես Կանտակուզենոսիվկայությամբ.«...(Գինյ)հեռացավ Կիլիկիա, քանզի հայերն էին հրավիրել թագավորելու, հոր գահի ժառանգորդն ինքն

Բյուզանդիայիցվերադառնալը: '"

էր»:""

Հայաստանում,Աշվ. աշխ., էջ 689: Նույն տեղում, էջ 687: "5 Դարդել,գլ ԻԶ, էջ 32: Մ. Օրմանեան, սյուն. 1867: Այդպես է կարծում նան

Դյուլորիեն(տես է. Ծսոսոծւ, ՔՇօիօոօիօտ Տսո 11 Շհւօոօ)օքօ Ճոռծուծոոծ, Քճոտ, 1859, ք. 121. Ս. Պողոսյան, Կիլիկիայիհայկական թագավորությանանկման մասին. Բանբեր Երեանի

Սմբատ,Դատաստանագիրք, էջ 16: Նույն տեղում: Նույն տեղում: Հ. Բարթիկյան,Գվիդոն ԼուսինյանըԲյուզանդիայումեվ Կիլիկյան

1974, Համալսարանի, `

է.

1, էջ 160, Օստլոմօ ՏՇհլխոԵօւքծ-, 1.օ5 ոոօոոտլօտԽ1ծմ:268165065

որը նշում է միայն Օրմանյանըմատնանշումէ Հ. Դարդելին, Ջեհան, վարեր զարփաստը. «իշխան Ջիվանի թագապահության ի սէր եղբօրն, մինչն եկեալ հասցէ նա ի Հայաստան»: քայութիւնն Մ. Օրմանյանի մատնանշած մյուս հեղինակը Հովհան Մանսին է: Նա գրում է, որ 1343 թ. սկզբին կայացած Սսի ժողովի կազմած նա ենգրության մեջ հիշատակվածէ նան Կոստանդինը,որտեղից թադրումէ, որ դա նույն Ջիվանն է:՛"' Միայն ՄարտիրոսՂրիմեցին,որ Ջիվանի թագավորելումասին հաղորդող միակ հեղինակնէ, նշում է սկզբում Ջիվանի, ապա` եղբոր թագավորելու մասին:22Սակայն կարծում ենք, որ Ղրիմեցին, որն ապրելէ չՕ/ դարում, նշելով Ջիվանիանունը, հավաստելէ մեզ այն, որ իրական իշխանությունըգտնվելիս է եղել հենց Ջիվանի ձեռքին, անգամԳիի թագավորօծվելուց հետո: Այս փաստը թյուրիմացության մեջ է գցել ինչպես Մ. Օրմանյանին,այնպես էլ` հետաՄ.

հետազոտողներին: Մ. Օրմանյանի այս տեսակետը որնէ կերպ չի հաստատվում: թագավորելու վեՄնացյալ աղբյուրներում Ջիվան-Կոստանդինի րաբերյալ որնէ փաստ չի հանդիպում: Այսպես, Ռուբինյան գահակալների ն պաշտոնյաներիմահվան ցանկում Ջիվան Լուզինյանը նշվում է ընդամենը`որպես պարոնՋիվան. «Եւ յայսմ աւուր (օգոստոսի7) մեռաւ բարեպաշտՊարոն ճՃուան»:5: Անշուշտ, եթե Ջիվանը թագավոր լիներ գեթ մի քանի ամիս, նրա անունը, այլ մեկնաբանություններով,կգրանցվեր,ինչպեսօրինակ 1307 թ. սպանված ն ժամանակինթագավորածՀեթում Ո-ը: Բացի այդ, հայ թագավորների ցուցակում Ջիվանը ոչ մի տեղ չի հիշատակվումորպես Հա-

գա

յոց

թագավոր:

Ք015 ՎՇ Քօհէօ Ճոոծուծ: 26: 22.

Գլ

ԽՇԿԱՇ ՄՇՏ Շ(Ա6Տ /Ճոոծուշոոծօտ, 1920, քԲՏօլօս)6

Դարդել, ԻԶ, էջ 32: Մ, Օրմանեան,սյուն 1905:

1, ք. 7).

Ներսես Պալիանենցի հայ իշխաններին թագավորներիդասաշարում Ջիվանը հիշատակվում է սոսկ որպես պայլ:" Ընդ որում, կարելի է վստահել սույն հեղինակին, որը նշված Ժամանակաշրջան քաջածանոթ անցուդարձերին: նում է ապրել է եղելքաղաքական Ըստ Հ. Դարդելի` Ջիվանը, Լնոն Մ-ի հրավերով վերադարձած լինելով Կիլիկիա, ստանձնում է գունդստաբլությանպաշտոնը:75 Արաբ պատմիչ Աբուլ Ֆիդան մի հետաքրքիր տեղեկություն է հաղորդում,ըստ որի «Հիջրի 146 թ. (1345 թ. մայիս 1346 թ. ապրիլ) հայերը սպանեցին իրենց թագավոր Ֆրանկ Քունթստաբլին»:2" Սրանիցպարզ է դառնում, որ սպանվումէ Հ. Դարդելի մոտ հիշատակվածգունդստաբլությունըստացած Ջիվանը: Սակայն արաբ պատմիչիկողմից անունների ն թվականներիշփոթ է տեղի ունետացել, քանզի սպանությունընախ՝ եղել է նշված թվականիցմեկ մարի առաջ, ն երկրորդ` Ջիվան Լուզինյանը մահացել էր բնական ի հով: 1342 թ. Թավրիզում գրված ձեռագրի հիշատակարանում, --

թիվս այլ գահակալների, Հայոց թագավորի կապակցությամբ Հայոց աստուածասիրինեւ բարենշված է. «Եւ ի թագաւորութեան պաշտին»:՛Արքայի անունը բաց է թողնված.Փիրղալեմյանըկարծում է, որ հիշատակարանը գրվել է այն ժամանակ,երբ Լնոն հ/-ի Սա էլ մի խոսուն մահից հետո Գին դեռ գահ չէր բարձրացել:2" փաստէ այն մասին, որ Ջիվան Լուզինյանըչի հռչակվել հայոց թագավոր: «Գունդստաբլ» բառն արաբ պատմիչիկողմից նույնացվել է էր ֆրանկ անվանմանհետ, որն էլ անվանմանշփոթի պատճառ

դարձել: Գի Լուզինյանիօծման ժամանակի մասինհայտնի է միայն, որ 1343 թ. մարտ ամսին նա արդենթագավորէր հռչակվել (կամ գոնե հ. 11,էջ 205: Մանրժամանակագրություններ,

Հոսօ1մ 465 հ1510Ռ6ոջ, ք. 685.

Դարդել,Գլ ԻԵ, էջ 31: Արաբականաղբյուրները,էջ 249: ԺԴ Դարի հիշատակարաններ, էջ 331:

Նույն տեղում:

Հայապատում,էջ 544:

նամակ է առաքում

գործերը), քանզի վարումէր թագավորության Անգլիայիէդուարդ |1|թագավորին:՛՛" Լնոն Մ-ի մահից հետո, Այսպիսով,կարելի է եզրակացնել,որ պայլ, ղեկավարելէ պեմինչն 1343 թ., ՋիվանԼուզինյանը`որպես ուղարկում է տությունը:Նշենք, որ 1344 թ. Գին Հեթում Նղրեցուն հակնոջը` ԹեոդորայինԿիլիկիա ուղեկցելու Կոստանդնուպոլիս է մեկնել 2 ն Գին ստիպված մար: Վերջինսսակայն հրաժարվում դիմում է պապին, ննոր ամուսնությանխնդրանքով ապահարզանի

էայն:2-' որն էլ բավարարում 1343 թ. սկզբին Բենեդիկտոս Մինչ Գիի Կիլիկիաժամանումը մեհարյուր տասնյոթ կետերից բաղկացած չՀ-ի ներկայացրած համար Սսում գումարվումէ եկեպատասխանելու ղադրանքներին է ժողով: Այս ժողովը մեկ առ մեկ քննարկում այդ մեղադ-

ղեցական մերժում դրանք:՛'՛ րանքներըն հիմնականում է կայսերական Այդ ընթացքումԳին գժտվում Բյուզանդիայի

հետ: Նոր կայսեր գահը զավթած Հովհաննես Կանտակուզենոսի 1341 թ. վերջին, գլխավորողնեդեմ պայքարը, որը սկիզբ էր առել 1342 թ. ընթացքում,հասավ րից մեկը հենց Գին էր: Գին սկզբում` Սակայն, ի վերջո, Կանտակուզենոսը զգալի հաջողությունների: 1342 թ. հաղթող դուրս եկավ այդ պայքարում,որի պատճառովէլ էր ընդունել Հայոց ավագանուառաավարտինԳին հարկադրված Հարկ է նշել, որ Հ. Դարդելը ջարկը ն վերադառնալԿիլիկիա:24 ջերմ լույսի ներքո նկարագրելՋիվանի ն փորձումէ եղբայրական

հե-

Գիի մի քանի անգամհրաժարումից Գիի հարաբերությունները: տո Ջիվանը, կրտսերեղբոր հեզությամբտոգորված,շարունակում 4/0

էջ 559: Սիսուան,Ցանկ ժամանակագրական, էջ ն ՎեթումԱխտուց տիրոջ Վասիլ Մարաջախոիժամանակագրությունները,

194:

Տեր-Պետրոսյան,նշվ. աշխ. հ. Բ, էջ 553: Մ. Օրմանեան,սյուն 1871-1903: Վ. Բարթիկյան, Գվիդոն Լուսինյանը Բյուզանդիայում եվ Կիլիկյան յաստանումնշվ. աշխ., էջ 687: լ

Հա-

գահը` այդ ընթացքում ոչ մի անձնական հետարքրքրություն չցուցաբերելով նրա նկատմամբ: Գին, անշուշտ, 1342 թ. ընթացքում, հույս ուներ Բյուզանդիայում իր քաղաքական դիրքն ամրապնդել ն այդ մի քանի ամսվա ընթացքում փորձելու էր հետ բերել Բյուզանդիայում կորցրածը: Իսկ ինչ վերաբերում է Հ. Դարդելի այն տեղեկությանը,թե Գին Հայոց թագավոր օծվեց 1342 թ. հոկտեմբերին, ապա այն չի կարող համապատասխանելիրականությանը,քանզի այդ ամսաթիվըհակասում է այլ աղբյուրների ն հենց Հ. Դարդելի տված տեղեկություններին: Ընդ որում, ճիշտ չի լինի Գիին թվագրել, իբրն Հայոց արքա` Կոստանդին||,քանզի ոչ մի սկզբնաղբյուրում նա չի հիշատակվում Կոստանդին անունով, ավելին` Գիի թողարկած բոլոր դրամներիվրա նշված է «Գի» անունը:'" Այսպիսով, 1343 թ. Կիլիկիայում հաստատվեց թագավորականնոր ընտանիք, որի իշխանությունը սակայն բավականինկարճ տնեց: Հ. Դարդելը Գի Լուզինյանի մասին գրում է. «...բուռնզօրութեամբ վարեաց արքայ Գուի զիւրն թագաւորութիւն,առանց հատուցանելոյ ումեք սակս հարկաց, ոչ ծովու եւ ոչ ցամաքի, եւ առանց կորուսանելոյ թիզ մի հողոյ. եւ հզօր բազկաւ եւ խիզախ քաջութեամբմարտնչէրընդ թշնամիս իւր եւ յաղթող հանդիսանայր հանապազի վերայ նոցա»: Այսպիսով,ըստ Հ. Դարդելի,Գի Լուէ խնդրել եղբորը` ստանձնելու Հայոց

զինյանը հաջողությամբ էր հետ մղում թշնամիներիհարձակումները` սկզբունքորեն չընդունելով մահմեդականտիրակալիգերակայությունն իր նկատմամբ: Մինչ Գիի գահակալումը`1342 թ., մամկատալուքները արշավել էին Կիլիկիա ն մեծ ավերածություններ թթ., կարամանցիթուրքմեններըներրել:26Հաջորդ` 1343-1344 1/4

թ.

Դարդել,գլ Իէ, էջ 33: կ. Տագէսյանըգրում է,

Թօվօսելճո, Ըօքոճջծօք ԸՎիօքնո Ճոռօուը, ք. 380-382.

մամլուքներըդարձյալարշավեցին Այասիվրա (տես Տագէսեան, Հայ-Մեմլուք մը եւս Ֆախր էտ Տին Այագ պըն Ապտալլա էլ Նասիրի, Բազմավէպ,1998, թիւ 1-4, էջ 272): Կարծումենք, որ այս

որ 1341-1342

թթ.

Ա.

ինչպե՞ս է կաշառվել մամլուքյան զորքերի հրամանատարը: Ըստ երնույթին, հեղինակը նկատի ունի Գիին: Մաճլուք հրամանատարիկաշառումը փրկեց Կիլիկիայիմնացյալ` դաշտային ն լեռնային շրջանները ներխուժումից: Այս փաստը նկատի ուներ Հ. Դարդելը` նշելով Գիի թշնամիներիդեմ ցուցաբերած «քաջության» մասին: կերպարըհայագիտությանմեջ լիարժեքորենբացահայտՆա ված չէ: ներկայացվածէ որպես լատինամետ, հիմնականում կամազուրկքաղաքական գործիչ, որը, սակայն, երբեք չի ապացուցվել անաչառ պատմական փաստերով:Այդ առումով առավել չեզոք կարող են լինել բյուզանդական պատմիչներիտեղեկությունները: Ըստ դեպքերին ժամանակակիցՆիկեփոր Գին «մշտապես դավանումէր հորենականՀայոց դավանանքը»: Բյուզանդական պատմիչը, ի տարբերություն Հ. Դարդելի, որին կողմից

ու գերեվարումբնակխուժում են Կիլիկիա, կողոպտում,ավերում Նույն թվականինկրկնվեց մամչության ստվար զանգվածների:շ7 լուքյան սուլթանության զորքերի արշավանքը, որը ծանրագույն դրությանմեջ դրեց առանց այդ էլ թուլացածթագավորությանը:՛'" «Այդ տարի, Ջումադալուլա ամսին (1343 թ. սեպտեմբեր գնդեր առաջացան(եգիպտահոկտեմբեր20) լավ սպառազինված ն. բազմամարդ կան) Սսի երկրի վրա, բայց չհաղթեցին:Հարուստ Ադանանգրավելուց հետո նրանք հազիվ էին հանգիստ առել, երբ Հալեբի բանակիհրամանատարԱկ-Սոնկուրըկաշառվեցհայերից -

առարկելով, որ արգելեց, որ բանակներըավելի առաջանան, սուլթանըհրամանչի տվել իրեն այդ բանի համար»: Փաստորեն, մամլուքներին հաջողվում է ասպատակել Դաշտային Կիլիկիայի է, զգալի մասը` Ջահանի ն Սեյհանի միջագետքը: Կասկածիցդուրս որ նրանք ավարառությանեն ենթարկել դանանսԿ, ասենայ մեծ ու փոքր բնակավայրերը,որոնց թվու նան` Մսիսը: Արաբ պատմիչ Աբուլ հավանականությամբ, ու մ ցավոք, չի մանրամասնումիր հաղորդածտեղեկությունը,թե -

ն

Գիի

Գրեգորաս

Հուն ԳոնվողԱՆ այդ Ֆիդան,

թվականինԱյասի վրա արշավանք չէր կարող լինել, քանզի

մամլուքների Խն «Հիջրի թ.(1 այիս

ն

տավ,

1344 թ.

այ

մոռԱ ԻրանիԱրարա ոնղինակսերի, որոնց

մայիս

է

թոքով

է

,

ն

եկեղեցին (1330-1360), Հանդ

րե

ավորել

Լ|

րա

ա է կարամանգիների անրողմեջարշավանքնեղառքնե

րին, ապա դրանք, փաստորեն,ավարառուականբնույթ են կրել ն անհասկանալի բավարարվել են Սեյհան գետի աջափնյա ն ձախափնյահատված-

կատարեցին Սսի երկրում, ջարդեցին, կոտորեցին, ասպատակություններ առան ն դիմաց, որոնք հայերը գործել այն բռնությունների գերեվարեցին վրեժ էջ 249): ա ղբյուրները, երկրում(տե՛սԱրաբական էին Կարամանի Գին գարնանը թ. Այդ շրջանում թթ. պապ ուղարկեց Կղեմես Մ (1342պատվիրակություններ (տես ԳրիգորՎ. ու Ֆիլիպին էդուարդին Ֆրանսիայի Անգլիայիթագավորներին` ն Պետրովիչ, «Միաբանողեղբայրները ն Հայ Ամսօրեայ, 1969. թիւ 10-12, սյուն 467, Ք- ՂՇադտօեւշօ,թ. 666): Սակայն, «Հարյուրամյա» պատերազմը,որ մոլեգնում էր ԱրեձտյանԵվրոպայում,անհնար էր դարձնում որնէ տեսակի օգնություն: Հռոմի պապի 1345 թ. հաշտության կը Անգլիայիթագավորինպատերազմըդադարեցնելուն Շոր արշավանքսկսելու համար, եղավ ապարդյուն(տես 8:Ենօէհօզսծ Վ6Տ «10152465,է |է ք. 883): Արաբականաղբյուրները,էջ 249:

խաչակրաց

էր

նաաը Արար

հաճախակի 14) առայ թարքմենները ներնավերի

թ.

անհրաժեշտ

կատարված հեղաշրջումը, իրականությունըկեղծելու որնէ

ար Ն Աքշրջ Գարիա ռա աճերի պիտառի, ենթարկելով, թ

քանզի ե

ս Կապա

եռնային`

րուս

դ

ր

Բարձրբերդի, րբ րբա

կան ամուր իշխանական համակարգ, որտեղ այդ ժամանակաշրջանում ասպատակություններչեն եղել:

Աո»

Է:

նոել որր այս ներ մհանշանա աոշակ պնդ սխալ կլիներ շա իա ր վանքներնարքունիքի վարած` այսպես կոչված «լատինա տ» քաղաքականությանարդյունք էին: Դա պատճառներից մեկն էր: Սակայն,չպետք է նան մո ռանալ մամ լուքյան հզոր պետության ն

25.3. Բարթիկյան,

լ

Բյուզանդիայումեվ Գվիդոն Լուսինյանը

յաստանում, նշվ. աշխ., էջ 689:

Ն1

Կիլիկյան Հա-

ծովափինն իր ձեռքը վերցնել. առնտրի զգալի թերակղզու վրայով կատարվող փոքրասիական նպատակադրունան կարամանցիների մասը: Չպետք է մոռանալ օսմանյան թուրքերիդեմ հնարամը` ապահովելիրենց թիկունքը

ձգտումը`տիրել կիլիկյանամբողջ

վոր պայքարում: Գիի, այսպես կոչված, «լատ յոց

ընդամենըհաինամետությունն» էր, ն ոչ մի ն շարունակությունն արքունիքիքաղաքականությա հաչուներ մամլուքյան արշավանքների

էական նշանակություն

մար: երկու տարիների Գին իր թագավորության Այնուամենայնիվ, Եվ չընկալվեցհայկականարքունիքում: միանգամայն ընթացքում հայկական դեմ դժգոհությունները բնականէ, որ իշխող ընտանիքի թ. նոյեմբերյանդեպքեպետք է աճեին: Մինչն միջավայրում մաօգոստոսի17-ին երիտասարդ հասակում րը, նույն թվականի Դժվար է ասել, արդյո՞ք հացավ գունդստաբլ Ջիվան Լուզինյանը: կողմից, թե` ոչ: Ամեհայ պարոնների նա սպանվելէ ընդդիմադիր նա մահացել է բնականմահով, քանզի նայն հավանականությամբ, է միայն նրա Լեոն Լուզինյանի կենսագիր3Հ. Դարդելը փաստում մասին:՛' սպանության մահը, որնէ կերպ`անգամչակնարկելով.

2.2.

նախապատրաստվել

նացվել ամբոխիօգնությամբ: անուններ են Ցավոք, հեղաշրջման ղեկավարներիշատ քիչ որպես սպամեզ հասել: 3. Դարդելը գրում է Օշին Բակուրանի` մեկի մասին, չմոռանալով նությանգլխավոր կազմակերպիչներից նան հավելել Օշինի անսպասելի մահը հեղաշրջմանհաջորդ

օրը:25 Հեղաշրջման ղեկավարմանգործում, չնայած ուղղակի լինել անուններ տրված չկան, սակայն, առաջնայինկարող էին ն երկու անձ` ՎեթումՆղրեցի Ջամբռլայը (Ախտուց տերը) Կոստան-

հեղաշրջումը. թ. պետական

Կոստանդին||Նղրեցու

ՀՎաշվիառնելով հեղաշրջմանը մասնակից իշխաններիթիվը, որոնք խորհրդի էին հավաքվել սպանության հաջորդ առավոտ՝ է ն ծրագրավորված լավ նախապատրաստված դավադրությունը Մ. Օրմանյանի այն կարծիքը, թե եղել: Կարծում ենք տեղին չէ «...իշխաններէնոմանց դաւադրութեանգործ չէր եղածը, այլ հաեւ արդիւնք լատինամախումբազգովին շարժումի մը հետեւանք, Մ. կանութեանդէմ զգացուած հակառակութեան»: Օրմանյանի է Հ. Դարդելիայն տեղեկության այս վարկածը,անշուշտ, հիմնված մեծաւ եւ վառեալ ի զէն՝ վրա, որ «...Ժողովեցան բազմութեամբ գրոհետուն ի տեղին, ուր էր զգոնաբարոյարքայն Գուի»:25" Չենք ժխտում ժողովրդականշարժմանգոյությունը,սակայն, միաժամանակ,ճիշտ չէ այդ ամենը վերագրելժողովրդական ինքնաբուխ ազգայինն կրոնականզգացմունքների զանգվածների է լին հորդմանը:Այդ ամենը կազմակերպողը ուղղորդողը պետք Հեղաշրջումը նեին հայկական ավագանու ներկայացուցիչները: ն ծրագրվել է իշխաններիկողմից, իրակա-

կառավարումը.

քանիցսփորձում Մ. Չամչյանցը նշում է, որ հայ պարոնները

էին համոզել արքային`փոխելու իր քաղաքականությունը:27 ննե չկան: եղե տեղ կություններ այս փաստը հ հաստատող կայն, ցավոք, Սա-

դինՆղրեցին: 1344 թ. նոյեմբերի 17-ին արքան ն նրա եղբայրը Կոռիկոսի .

Դարդել.,Գլ. Խ, էջ 50: Գուիտոնայ, ն «Զայս տեսեալ ոմանց յիշխանացնՀայոց` ազդ արարին եւ վիճակ` որում յորդորէինզնա պահել զազգն յիւրում վիճակի, մի փոխել յայլ չէին ընտել...», Մ. Չամչեանց,էջ 349:

Օրմանեան, սյուն. էջ

2»

Մ.

Դարդել,գլ ԼԹ,

'

4907:

49:

Օշին Բակուրանը Դարդել, Դեպք, էջ 50-51: Այս Օշինի նախնին` նույնպես կազմակերպված հիշատակվում է որպես 1296 թ. Հեթում թագավորիդեմ ժամանաՄանր (տես մեկը դավադրության գլխավոր կազմակերպիչներից 87): էջ կագրություններ,հ. | Հեթում պատմիչիտարեգություն,

ա

,

պալատումէին,՛՛" երբ կոմս Բոհեմունդը, Ադանայիարքայական հարձակվումն կոժամանակ զինված բազմությունը պատարագի այնպես էլ` նրանց հետ տորում է ինչպես Լուզինյան եղբայրներին, Ավելին,զայրաու տականներին: եղած լատինզինվորներին պալա արքայի տաղան նան պատարագչին` ցած ամբոխը սպանումէ է ժամանակագիրը, Գին կան քահանային:Եվ. ինչպես նշում եղեւ ի զաւրաց իւրոց «...վասն անպարկեշտվարուց սպանելոյ ւ.»52 էր ըստ հռոմեադավանարարողաՊատարագը կատարվում առիթ էր դարկարգի,որն էլ ամբոխինման դաժանդատաստանի է, որ է այլ փաստ: Բանն այն ձել: Սակայնայստեղուշագրավ մեկ է ճիշտ այն պահին,երբ հարձակմանժամանակն ընտրված եղել պետք է լիներ: Դա վկայութարքունիքըպակաս պաշտպանունակ ոչ այլ ինչ իրադարձությունը յունն է այն բանի, որ վերոշարադրյալ պետականհեղաշրջում,որտեղ էր, եթե ոչ` լավ կազմակերպված հարմար պահը: հաշվի էր առնված, նույնիսկ, հարձակման է Հ. Դարդելը, հաջորդ օրը, ինչպես հաղորդում Սպանության որոշելու «...Բէ զի՞նչ հավաքվումեն երկրի պարոնները՝ Թագավորիընտի մահ վարեցին»:2"

արասցեն

զթագաւորնիւրեացն,զոր պատմիչնառանձրությանհամար հրավիրվածիշխանաժողովը մտածվածիշխանաժոնացնումէ այս Ժողովից:Այստեղպատմիչը, տեղ հատկացնիՕշին Բաղովը բաժանելէ երկու մասի, որպեսզի մահվան կուրանիառասպելախառն

համար:

Ըստ

Հ.Դարդելի՝

գլխավորկազմախորհրդիժամանակ, Բակուրանին՝հեղաշրջման է Աստված: մեկին, եղերականմահով պատուհասում կերպիչներից ամենայն հավանակաՄի կողմ թողնելովՕշին Բակուրանիմահը`

ուղղված

արքային Գիի Ադանայիցէ գրված եղել 1343 թ. մարտինԱնգլիայի էր Ադանան(տես քո ընտրել նստավայր իրեն Ֆ. Գ ին Ըստ Տուրնեբիզի, նամակը:

ՂՕսոոծԵԼ76. ք. 666):

ԳԳ

նությամբ իշխանական խորհրդաժողովը գումարվել է, ինչպես գրում է Դարդելը` սպանության հաջորդ օրը: Ահա այստեղ էլ որոշվում է թագավորիհարցը: Զաբել ն Ամորի Լուզինյանների հինգ զավակներից, փաստորեն, ոչ ոք կենդանի չէր մնացել, իսկ Գի Լուզինյանից մնացել էին երկու դուստրեր` առաջինը` Իզաբել-Մարգարիտնէր,26 երկրորդի անունը հայտնի չէ: Եվ միայն Ջիվանից էին մնացել երկու որդիները` հնգամյա Բոհեմունդը ն երկամյա Լնոնը: Սակայն կարելի է հաստատապես պնդել, որ"նրանց գահաժառանգմանհարցը չի էլ ն քննարկվել, նախքան Լուզինյան արքայի սպանությունը հեղաշրջման մասնակից պարոնների շրջանում արդեն վճռված է եղել ապագա գահակալի հարցը. «եւ յետ այսորիկ իշխանքն Հայոց ժողովեցան վերստին ի խորհուրդ եւ ընտրեցինեւ եդին ի թագաւոր զորդի պարոն Բօդուենի մեծի մարաջախտինՀայոց, որ կոչեցաւ արքայ Կոստանդին, եւ ոչ էր նա ի զարմէ թագաւորացն Հայոց եւ չէր իսկ նորա իւիք խնամութիւն ընդ տանն արքունի»:2" Կոստանդին Նղրեցին բերդատեր պարոն էր` Բալդուին (Պաղտին)մարաջախտի(որը Լնոն |Մ-իերեք խնամակալներիցմեկն էր ն Օշին ու Կոստանդին Կոռիկոսցիներիսպանությունից հետո էլ շարունակեց պաշտոնավարել)որդին, ԿոստանդինՆղրեցու թոռը, որն էլ սերված էր Կոստանդինթագավորահոր(Հեթում )-ի հոր) որդիներիցմեկից:3' Լ. Տեր-Պետրոսյանը առաջ է քաշում այն ենթադրությունը, որ ԿոստանդինՆղրեցին Կոստանդինթագավորահոր

Հ. Դարդելը, փաստորեն, Վասականունով որդու զավակն էր:252 | ուղղակիորեն նշում է, որ Կոստանդին Նղրեցին որնէ առընչություն չուներ նախորդ արքայատոհմի հետ: Հետազոտողներիցէ. Դյուլորիենավելի հեռուն է գնում` Կոստանդինինդիտելով Լուզին-

Օրմանեան,սյուն "Մ. Դարդել, ԽԱ, էջ :

էջ 441: Դարի հիշատակարաններ,

2.

Դարդել, Դեպք, էջ 51:

գլ

Աէ Լ.

ք.

ՇօԱՏՈԵՏ-ջ,

1907:

52:

16.

Տեր-Պետրոսյան,նշվ. աշխ., հ. Բ, էջ 431:

Դյուլորիեն,ան-

նույնպես, ինչպես ն | ան:53 Հ. Բաստրմաջյանը է իբրն ներկայացնում 11-ին ն Կոստանդին հիմն Կոստանդին 1-ին նշել նան նրանց անօրիչմոռանալով ո մ մի փոքր այլ է: Սակայն իրականությունը նական արքա լինելը:՛՞" Կոստանդինը հայրականկողմից ՅեթումԻնչպես վերը տեսանք, էր," որի տոհմն ճյուղի ներկայացուցիչն յան տոհմի կողմնային աստիճաիշխանության առաջնայինդիրք էր գրավումպետական մայրը` Մարիունը,Սմբատ ԳունդստաբԿոստանդինի ճակարգում: մայրականգծով նույնէր, այսինքն`Կոստանդինը լի թոռնուհին ն վերջապեսԿ̀ոստանդինը պես ազգակիցէր Հեթումյաններին, ՍիկիլիացուՀ̀այոց թան ամուսնացածէր Օշին պայլի Հովհաննա ես սերված էին հետ, որի նախնիները գուհու դստեր` Մարիամի տոհմից: Նույնիսկ Ներսես ՊալիանենԿոստանդինթագավորահոր շարադրանքով՝ էր ընկնումիր լատինամետ ցը, որն առավել աչքի է.

ճանական, տիններ,

կարգում».լինելով Կոստան-

«Հայոց իշխանների թագավորների Լեւոէ. «Կոստանդին,ազգական դին 1-ի ժամանակակիցը,նշում ն

Չամչյանցը նշել նի, կեայ այժմ եւ թագաւորէ»:՛՛" (իմա չորրորԼեւոն հինգերորդի էր. «թէ ըստ ոմանց Կոստանդինը ասել, թե որ աղբյուրիցօգտվելով է դի) տոհմից էր», չենք կարող

ՎետագայումՄ.

բ. քսլսոծւ,

էլ. թգ

ք. 714.

շոձ)նոո,

ԷՈՏԷ0ՈՇ46 Լճոոծուշ,

Քճոտ, 1964, ք. 218:

ճյուղիցեղել, կողմնային Հեթումյանների Կոստանդինը է անօրինական: համարում վերջինիս գահակալությունը այնուամենայնիվ որոնց թվում` Եղիա են նան որոշ հայ հետազոտողներ, կարծիքի Այդպիսի ԿոստանդինԳ-ի երկու թագուորինները, Ներսիսյանը(տես Եղիա Ներսեսեան, Ս. Պողոսյան, Կիլիկիայի Հայոց 66, Բազմավէպ, 1998. թիւ 1-4, էջ 1974, 1. անկման մասին, Բանբեր Երնանի համալսարանի, թագավորության

Բոասն

է

որ ընդունելով

էջ163):

Պալիանենցի ո

հ. մ, էջ 206: Ներսես Մանր ժամանակագրություններ, Ներսես մասին (տես. 3.3. Վարդանյան, ժամանակագրության մասին, ցանկի մ ի վերագրվողժամանակագրական 1980, թիվ 3, էջ 189--202):

Պալիանենցի

է որ Չամչյանցը այս տեսակետը նշել, սակայն, կարելի պնդել, Կոսէ արքայատոհմիհետ այդ կարծիքը հիմնված եղել նախորդ տանդինՆղրեցու ազգակցականկապիվրա: կապերով Նղրեցիների տոհմը

Մ.

Ազգակցական-խնամիական

Լուզինյանների հետ: ՄարաջախտԲալդուինի Նղրեցու կինը, Կիպրոսի արքա Հուգո 11-ի մայրը Փաստորեն 1 Նղրեցին Կիպրոսիարքայի դուստրնէր: ծոռն էր, Գի Լուզինյանի հոր` Ամորի Լուզինյանի հորաքրոջթոռը:" հետո, երբ Կիլիկիաեն Օշին պայլի սպանությունից Լեոն ԲՄ-ըԲալդուինիաղջկան Ջիվան ն Բոհեմունդ իշխանները, ԲոհեմունդԼուզինԿոստանդին||Նղրեցու քրոջը, ամուսնացնում լիներ հետ ամուսնացողը պետք է յանի հետ: քանզի Կոստանդինի երկրորդ քույրը Ֆիմին (ծնված 1312 թ.) էր: Այսպիսով,ինչպես (ծնված 1326 թ.), այդ ժամանակ դեռ երեխա ն թե մայրատեսնում ենք, Կոստանդին Նղրեցին թե՛ հայրական, նան

էր կապված

Կոստանդին

Կոստանդին

վերադառնո

Բոհեմունդի

Ալիծը

Հեթումյանների արքայատոհմի կան կողմերովսերում էր նրա ընտակապերով կողմնայինճյուղերից, ավելին` խնամիական այնԿոռիկոսյան ճյուղի, էր ինչպես Հեթումյանների նիքը

նախորդ

կապված

պես էլ` Լուզինյաններիհետ: համադրմամբկարելի է Եզրակացնել,որ Աղբյուրների

Կոս-

նկատմամբ տանդինՆղրեցին 1344 թ. դրությամբՀայոցգահի ունեցող ամենալուրջ Կոստանդինիհայրը վունքներն ուներ հայկականմիջավայրում: էր զբաղեցնում ԲալդուինՆղրեցին, ինչպես արդենվերը նշեցինք, Ն առաաշտոնը: Բալդուին Ռ ագավորության մարաջախտ ի պաշ

որդիՐ

հա-

օրինական իրա-

անձանցից վակնություններ

վ

ն դրի

Ար խո Դի հա ո. ՈՑրոսի ռաս Ա տերն ասակըժառանգական Կոստանդին կալվածքի ն

,

ջորդն

ու

Նոռե ղրեցու

: մահացել

Ար

ն

էր երիտասարդտար

Նղրի ավագ որդի Հեթումը,

Պատմա-Բանասիրական

հանդես, Մ. Զամչեանց,էջ 349:

է

տախտակ Սիս ծաթ

այոր ո

որը

ղե հշ.

օ

սուան,

էջ

413:

Ե

ու

.:

էր

զբաղեցնումէր

-

արքունի

Փաստորեն, Կոստան-

պաշտոնը" ջամբռլայի(հանդերձապետի) թ. Օշին թագավորիմահից հետո, դին | Նղրեցու զավակները էին ն ԿոստանդինԳուդստաբլիհետ միասին,կազմում Օշին պայլի

խորհուրդը, որը վկայում Լնոն 1 -ի խնամալական մանկահասակ մասին: նրանց ազդեցության Լնոն ԻՄ-իխնամակաՓոքր շեղվելովնշենք, որ մանկահասակ էր Հեթումյանտոհմի կողմնայինճյուղելություննիրականացվում կողմից: Կոռիկոսյանիշխաններիսպարի ներկայացուցիչների նությունից հետո անգամ Նղրեցի եղբայրները շարունակեցին 1336 թ. ԲալդուինՆղրեցին մահացավ պաշտոնավարումը: է

իրենց

բանտում: 12-ին Եգիպտոսում` դեկտեմբերի 1335-1336 թթ. Ղ Ալիշանըկարծումէ, որ Բալդուին Նղրեցին թագավոպայլ, ընդ որում, ոչ թե դասական եղելէ նան պետության չնայած, հավանարահայրիմաստով, այլ` որպես հազարապետ, պատվատիտղոս:՞' կան է, որ նրան այն շնորհվել էր` որպես Մարաջախտի Բավականմեծ է եղել արքունիքումԲալդուին Բարձրէ հեղինակություննու ազդեցությունը:Նրան պատկանել հետո վերջիբերդն իր շրջակայքով:Օշին պայլի սպանությունից Ղ. Ալիշանը, են անցել: մի մասը նույնպեսնրան նիս կալվածքների էր չնշելով աղբյուրը, գրում է, որ Բալդուինըբնակվում Տարսոնում, Առաքելոց տաճաորտեղ գտնվումէր իր տունը ն ուր կառուցել էր քաղաք, Յեթումյանները: Պետք է նշել, որ Տարսոնը` իբրն խոշոր Այդպեսէր 2ԱՄ ձեռքում: ընտանիքի րի օրոք գտնվել է արքայական արքաեղբայր դարի սկզբին, երբ Տարսոնի տեր է հիշատակվում Լեոն /Մ-ի օրոք ընկալվել Կարծումենք, որ Բալդուինը Ալինախը:24 `

է

որպեսՀեթումյանընտանիքիանդամ: մաաղ են հետ (որն իրենից վաղ Ինչնիցե, ԲալդուինՆղրեցին եղբոր

Սիսուան,էջ 412:

Այսպիսով, կարելի է պնդել, որ ԿոստանդինՆղրեցին, որպես գահի թեկնածու, ուներ բոլոր իրավունքները թագի նկատմամբ:253 Ըստ Սմբատ Գունդստաբլի «Դատաստանագրքի» շատ ավելի մեծ իրավունք էր Նղրեցիներին`տիրելու Հայոց գահին, քան` Լուզինյաններին: Երկրորդ` Նղրեցիների տոհմը ժամանակաշրջանի ամենաազդեցիկ հայկական իշխանական ընտանիքնէր: Կոստանդին Նղրեցին օրինական հիմունքներով ընտրվելէր Վայոց թագավոր, քանզի նրան այդ պաշտոնում էին ընտրելՎայոց պարոնները: Լուզինյան եղբայրների սպանությունը, սակայն, կարող էր հայպապականհարաբերություններում իր անբարենպաստհետնանքները բերել Հայոց արքունիքի համար: Ուստի, պատահականչէ ԿոստանդինԱ-ի զգուշավոր ն հաշվենկատ քաղաքականությունը պապականաթոռի հանդեպ: Գին մահից մի քանի ամիս առաջ Հովհաննես Կրակեցի եպիսկոպոսին երկու ասպետների ուղեկցությամբ ուղարկել էր Ավինյոն` 1343 թ. Սսի ժողովի որոշումները պապին տալու ն պապական կուրիայից ու արնմտյան երկըրներից օգնություն ստանալու ակնկալիքով: Ավինյոնում դեսպաններինէ հասնում Գի թագավորի սպանության լուրը ն բնականաբար, ինչպեսն պետք է սպասվեր, այդ նորությունը տխրեցնումէ պապին,որի համար Կիլիկիան պապականքաղաքականու տնտեսական դաշտ բերելու ամենահարմար թեկնածունհենց Գին էր: Սա-

վերապահել կարելի

չէ

թե Կոստանդին պնդում ըստ որիի թե՛ 1-ը ե Կոստանդին 1-ը պնդումը, Այդառումով տ տեղին չէ Ն. Հըսլիի Հըսլիի այնայն թե Կոստանդին11-ը եղել են առանց գահի նկատմամբիրավունքիպարզագույն հօ 18է6- օոստոմօտՈօոո Լ1օոջ էօ 416ճ2ոո 1274բռնազավթիչներ (տե՛ս Վօոռշո ԷԼօստ167,

շո

065 ԷԼՏաոծոջ

Մօու, Օ»մ6ւմ

Ն.

սուխօրտ1ի/ քոօտտ, 1992,

կէտ: ՕԽՏոժ65):

Ընդ որում, Ալինախը,Տարսոնիցբացի,տիրել նան Լամբրոնինու Մուլիվոնին(տե՛ս նույն տեղում, էջ 84): ՀՇ

արքունիքում:

1580, Կա |

«ԼՆույն տեղում,էջ 484:

հացավ) Լնոն ի/-ի արքունիքում որոշ հակակշիռ էր ստեղծում Լուզինյաններիազդեցության դեմ, ն միայն նրա մահից հետո Լուզինյան եղբայրներին հաջողվեց լիովին տիրապետողդիրք գրավել

ք. 83.

է

«լմ

բատ, ,Դ

էջ 16 : Դատաստանագիրք,

թ.

հօ 182) (այսուհետն`Վ. ԷԼՇստլ67,

կայն պապ Կղեմես Ճ/-ը

է արագ կարողանում

ու

նում ասպետ Կոստանդին

ճիշտ գնահատել

Կարս

թի պապական

ժամանակ,

ստեղծվածիրավիճա մեկնում է այն այս պատվիրակությունը հետ է ուղարկումդեսպաններին թագավոր, հայոց Նղրեցուն` դին նվիրակներըդեռես գտնվում էին Կիլիկիայում: րի ուղնոԱնտոն Գաետացուն ն Հովճվիրակներին` երկու հետ իր էր նան 1346 թ ր ցիների ն նրանց պայմանավորված րությունը կաէ՝ ընդունել այն նախկինպահանջներով, հաննես Կորոնացուն, մամլուքների սպասվող արշավանքով:' ր " է. զիջում Սսի 1345 թ. ժողոհերթին իր դինն Կոստան թար թոլիկություն: քում էլ պապը համաձայնվում է տասներկու «Յարյուրտասնյոթ ն որոշում է կայացվում համաձայնությա Կոստանդին 1-ին՝ վում ձիավոր տրամադրել Մ. Օրմանյանը,հիճնվելով նկատմ մեղադրանքների» պանությունըկազմակերպելու համար,»՛ որը վերջովթվագրե1346 թ. օգոստոսի վրա, տեղեկության ա Ալիշանի չի իրականանում: 1347 պատճառներով թ. է, որ «բաւակարծում Կիլիկիա, այցը նվիրակների նան հաստատում պապական է լով Վենետիկիդոժի կապ կագրական են, մինչեւ կատարուած եւ կան քննութիւնք բ անագնացութիւնք հաջողվում է երկու ԿոստանդինՆղրեցուն Այսպիսով, են Հայ պատգամաւորները...»:" ձգած ձեռոք զ որ այդ որոշումը, ւսք հասնել Հռոմի պապի կողմից պետական «զիքաղաքական իր պատասխան Կոստանդին1-ը կատարեց ճանաչմանը, ինչը նշանակում էր Կոստանդին 1-ի իրավունքների Ադանայիմի փոքրիկմատուռից Գին ջումը», որն ար տահայտվեց ճանաչումը հռոմեադավանԵվրոպայիկողմից: Կոստանդինինհա ՏարսոնիՍուրբ Աստվածաաճյունների ի Լուզինյաններ Բոհեմունդ ջողվում է նան 1349 թ. հասնել նրան, որ ասորականՀակոբիկ եկենվիՍա, անշուշտ, պապական վերաթաղումով:՞"" ծին եկեղեցում ղեցու Սսի նորընտիրպատրիարքԲարսեղըհռչակվում է նան ասոգործոքաղաքական առաջ ցուցադրական, ժամանումից ր րակների րական նույն եկեղեցու Անտիոքի Ա Ասորիքի պատրիարք,՛"'որն է Հ. Դարդեհաղորդում ինչպես համար, որ Բ ա ղությունէր: Նվիրակների էր: Եվ բնական աստիճանն այդ եկեղեցու բարձրագույն է, «եւ արքայ Կոստանդինեւ է կատարում լը, ճոխ ընդունելություն է թագավորի Հայոց գտնվեր լիովին սեղը պետք նք եւ իշխանքաշխարհինընկալան եւ եպիսկոպոսու տա Կաթողիկոսն տակ: Այս քայլով Կոստան դինը փորձում է իրազդե զնուիրակսն...»:՞"" մեծաշուք պատուով րածավալ րածել Մերձավոր Արնելքի հակոբիկ մնում են ութ ամիս, որի ե րբ

ա Միլի

ո

Արու այցի հազար ի բագավորու ըՀը. ակայն ն ոմ Կոստանդին հետ:

.

անբ:

հրիեր եղաշրջման ,

ւազրեցութ -

:

Կիլիկիայում նվիրակները Պապական

ընթացքումերկրի հոգնոր

ն

ամբողջ աշխարհիկիշխանության երդումէ տալիս պապին, որը

հավատարմության վերնախավը

ու կնիքներով:՞" է ստորագրություններով վավերացվում նույնիսկ, Ավինյոնէ մեկ-

Դեռնս 1346 2. :-

թ.,

որպես Կոստանդին1-ի դեսպան,

բլ. ՕսոոօԵլշ6, թ. 675, 1.

Արան

համայնքի վրա:

-

Ձգտելով ամրապնդելիր դիրքերնարտաքինճակատում,նոր թագակիրըպետք է ձգտեր նան ամրապնդել իր իշխանությունը ներսում, որտեղ նրա համար առաջինխոչընդոտըլինելու էր չեզոքացումըկիլիկախորդ արքայատոհմիներկայացուցիչների

ան

Ի(օւքռո,ք. 221.

էջ 559: Սիսուան,Ցանկ ժամանակագրական, 1908: սյուն Մ. Օրմանեան,

ՎՏ .

,

,

80856, ք. 129: ՆՆ

էջ 559, ժամանակագրական, " Սանան Ասորիների դերը ՀայկականԿիլիկիոյ Տէր-Պետրոսեան,

Բ-. օսոոծեւշ», ք. 678.

ւ:

կեանքում,Բազմավէպ,1987, թիւ 1-4, էջ 129:

:

Նույն տեղում, Գլ. Լէ, էջ 45:

մշակու թո

ն

ասպարեզից:Գի Լուզինյանից մնացել էին երկու յան քաղաքական կինը կենդանիէր այդ ժամանակ, թե` դուստր (հայտնիչէ, թե նրա ներկայացնելԿոստանդին Է-ի հաոչ), որոնք չէին կարող վտանգ մնացել էին երկու որդիներ: Ինչպես մար, իսկ Ջիվան Լուզինյանից թագադրվելուցհետո սեփականշում է Հ. Դարդելը, Կոստանդինը Սուլթանի ունեցվածքը ն կալնացրեց ՋիվանԼուզինյանիտիկնոջ` վեցամյաԲոհեմունդին ն վածքները,ապա նրան երկու որդիներին՝ Կոռիկոսիկղզու բերդում: ն երկամյաԼեւոնին արգելափակեց էին մնացել Ամորի ն Զաբել Լուզինյանների Երկու երեխաներ դեպս մեզ հայտնի), որոնք կա(համենայն

'

արականսերունդներից տհաճություններպատճառելԿոստանդինին րող էին ապագայում Սակայն,Հ. Դարդելի կողմից ներկայացված ն նրա ժառանգներին: ոչնչացնելու անհաջող փորձերը, Ջիվան Լուզինյանի ընտանիքին ինչ անհավանականբնույթ են ապա նրանց փախուստը, փոքր ունենար ոչնչացնելու կրում: Եթե Կոստանդինը ցանկություն Կոհավանականությամբ, (ամենայն բանտում նրանցարքայական հետո հարքունիս էր բռնառիկոսը Բոհեմունդ Լուզինյանի մահից չկա Կոռիկոսի մագըրավվել,քանզի այլնս ոչ մի հիշատակություն դա դժվար չէր լինի սին, որպես ժառանգականկալվածքի),ապա է նրանց իրագործել:Ըստ երնույթին,Կոստանդինը բավարարվել որը սակայն այնքան էլ երկար չի տնել: այստեղ բանտարկելով, փախուսն Միայն իշխանուհիՍուլթանի նրա որդիներիԿիպրոս որ Կոստանդինըփորձածլիներ նրանց տից հետո է հավանական,

ոչնչացնել: ֆիզիկապես 7411 դարի պատմություԿիլիկիայի Հայոց պետությանդեռես անձանց արգետոհմին պատկանած նից հայտնի են արքայական այլես դուրս չէին գանրանք, հիմնականում, լափակումը, որտեղից ն Ֆիլիպ Ռուբեն-Ռայմունդը լիս, ինչպես օրինակ` գահաժառանգ Լուզինյանը իր թագավորը2̀411 դարի առաջին քառորդին,Զաբել

ն Դարդել,գլ. ԽԴ, էջ 55-56: ԲակուրանըՍուլթանի նրա որդիներիփախուստը կղզի, էջ 118): թվագրում է 1348 թ. (տե՛ս Բակուրան,

շ«

Կրոն

երկու որդիների հետ` 2ՄՄ դարի առաջին քառորդին:Ուստի, շատ ն բնականկարելի է համարել Սուլթանի իր զավակներիբանտար. կումը, իսկ բանտում սպանությանանհաջող փորձերը Դարդելի է: Ինչ վերաբերումէ Կոռիկոսում նրանց բանչափազանցությունն տարկելուն,ապա դա ապացուցումէ Կիլիկիայիծովափնյաշրջանների վրա Կոստանդին 1-ի կայուն իշխանությունմասին: Սակայն լինելու փաստնէլ օգնում է Սուլթանին՝ Կոռիկոսումբանտարկված փախչելուԿիպրոս որն անշուշտ, կատարվելէր ոչ առանց ԿիպրոԵ՛վ Սուլթանի,ն. սի թագավորՀուգո Բ/-ի գործուն միջամտության: է, իր զավակներիԿիպրոսումգտնվածժամանակ որ հավանական ճահափորու օրինաչափկլիներ Կոստանդին1-ի կազմակերպած էին դառձը, քանզի Ջիվանի մանակահասակզավակներըկաթող որն անշուշտ Հուգո Ի/-ի ձեռքին, խաղաքարտեր նալ քաղաքական ուներ (Լուզինյաններիկողմնակիցները) Կիլիիր կողմնակիցներն

կիայում:

ժամանա-

ծանր Կոստանդին 1-ին գահակալմանչափազանց կարնոկաշրջան էր բաժին հասել: Պետության կենսունակության ու րագույն բաղադրիչները2411 դարում մռնղոլների լատինների որը.սակայնայժմ էին տարածաշրջանում, իրականներկայությունն Կիհովանավորությունից արդեն գոյություն չուներ: Մոնղոլական գրկվել էր 20Մ դարի առաջինքալիկայի Վայոց թագավորությունը համար պատճառդարձավ ռորդին,որն էլ հետագա տիրակալների Եվրոպան: հռոմեադավան պետությանգոյությանփրկուղիընտրել դեմ պայքարումԵվրոՄամլուքյան զորեղացածսուլթանության Լնոն Մ, Գի), այն պան հայ գահակալներիկարծիքով (Օշին, շարունակել այլընտրանքնէր, ռրի շնորհիվ հնարավոր կլիներ ներքաղաքական պետությանգոյությունը:Սակայն, եվրոպական նվազումէր: 247 աստիճանաբար կայությունը տարածաշրջանում ցանկն պետությունների դարի40-ական թթ. դրությամբքրիստոնյա էր սահմանափակվում ավազանում, Արնելյան Միջերկրածովյան Հռողոսում գտնվող Կիպրոսիթագավորությամբ,

հիվանդախնա

Շարունակողը 1346

հայկականթա-

իշ խանությամբ ն, Կիլիկիայիաստիճանաբար ներիմիաբանության ն պետություններն Եվրոպակա գավորությամբ: ն ն ախկին տնտեսական քաղաքական

--

սկսում էին կորցնելիրենց

նկատմամբ:Դրա արտահայհանրապե մա մլուքներին վենետիկյան

Կիլիկիայի հետարքրքրությունները էր 1345 թ. տություններից տության միջն կնքված

Վենետիկիմիջն

հա

թ.

արաբ պատմիչԱբուլ Ֆիդայի նկարագրում 1346 թ. ապ տարվա վերջում (այսինքն` այդ արշավանքը.«Նույն տիրեցինԿապանիբերխաբեությամբ րիլին Դ.Թ.) թուրքմենները

Ալեքսանդրիայի մաձայնագիրը՝ Այսու

վերաբերյալ:

ծովագնացության կանոնավոր այնուամենայէր, արդեն մամլուքներինն

մեկն էր` Ռումի երկրին դին, որը Սսի երկրի ամենազորեղբերդերից ն գերի սահմանակից: Այնտեղ գտնվող մարդկանց սպանեցին Սսի նոր թագավորը(Կոսվերցրեցինկանանց ու երեխաներին: բայց Իբն Դելղադերը տանդին11 Դ.Թ.) փութաց փրկելու բերդը, հարձակվեցհայերի վրա ն շատերինսպանեց, հանկարծակիորեն Այստեղսպանվում մատնեց»:26 էլ` փաինուստի իսկ մնացածներին է նան Վասիլ Կոստանդին Փաստորեն, տեղի ունեցած ճակատամարտում --

Մարաջախտը:"

պիսով, չնայած մյասն հետ ծովային առնտուրը Եվրոպայի ին ճախընտրեց նրանք նիվ,

տարածքով:"" Եգիպտոսի զորավարիռազմագիտական կատարել է, որը թուրքմենների 1-ը պարտվում իրավիճակը նոր քաղաքական ստեղծված հանկարծաէ Բնականաբար, մեջ նոր հնարքիարդյունքնէր, քանզի նշվում թուրքմենների քաղաքականության ին էրերկրի արտաք վրա: Ինչնիցե, Կապանի պահանջում. կի հարձակումըԿոստանդինի բանակի | Նղ րեցունհաջողվեցառավելագույնս Կոստանդին մեծ կորուստ էր Հայոց պեմոտեցումներ: բերդի գրավումը ռազմավարական ընդ որում,ավելին, գործոնը, կան եվրոպա թուլացած պետք է փորձեր ամեն օգտագործել մեկը: Սակայն, տության համար, ուստի ն Կոստանդինը որնէ նա խորդներից իշխած իր քան ԱՄ դարում նախկինվիճակը:Նույն Աբուլ Ֆիդայի ՇարուԿոստանդին Նղրեցին կերպ վերականգնել |

իրավիճակը, հաշվի առնելով ստեղծված գոյությունը: պետականության կարող էր միայներկարաձգել 1-ը երկրի Կոստանդին արդեներկրորդ տարում Գահակալման

հետո, մեջ է բերում երկխոնակողը, բերդի առման շարադրումից

է սություն,որը որոշակիտեղեկություններպարունակում. արժեքն ունի. ««Սսի նոր տերը գոչեց, Կապանը կյանքիս լուրջ դժվարությունների: հանդիպում է խորհիր որովհարցում պաշտպանության Մենք ասացինք նրան. ուրիշ բանի մասին Կիլիկիայիհյուսիսթուրքմենները են հաղթանակնե1346 թ. ապրիլինկարամանցի հետն հաղթանակներըհաջորդելու Այս ան-

կազմակերպում: արնելյանշրջանումնոր հարձակում այլ` կրում ոչ թե կողոպտչական, գամ արդեննրանց արշավանքը նպատակըԿապանիբերդնէր, բնույթ: Հարձակման նվաճողական մեծ նշանակութհամար ռազմավարական որը Հայոց պետության էր Ջահանի հովտի լեռնանցքը: յուն ուներ, քանզի պաշտպանում սի բնական թիկունքային Բացի այդ, այն երկրի կենտրոնիՍ̀ ինչ-ինչ խարդաամրություննէր: Կապանիբերդինթուրքմեններն, գրավում մ ն միայն իայն գրավումից են տ իրու վանքներիմիջոցովհեշտությամբ է հետ: Ահա թե ինչպես հետո են բախվումհայկականզորքերի են

է

Վ

մէջ, ԿիլիկեանՀայաստանի Ոսկերչութիւնը Տէր-Ղեւոնդեան,

4991, 1-2, էջ 210:

Բազմավեպ,

րին»»-" վարել Փաստորեն, Կոստանդինըփորձելէ բանակցություններ է վերաբերյալ,որը շատ դիպուկբնութագրել Կապանիվերադարձի կյանքիս «Կապանը վերագրելով արաբ հեղինակը`Կոստանդինին Բերդը հետ վերադարձնելու արժեքն ունի» արտահայտությունը: էջ 249: ադքյուրները, Հ-կրարական Նորայր 2, տպագրությանպատրաստեց 74-71 դդ. ժամանակագրոթյուն 9, էջ 265: Քիվ 4969. Պողարյան,Բանբեր Մատենադարանի, եպիսկոպոս

աղբյուրները,էջ 249: Արաբական

Կոստանչկասեցրեց այնուամենայնիվ. մերժումը, թուրքմենների ամրությունըվերաայդ կարնորագույն դինինռ̀ազմավարական է

նույն հեղինակը, յոթ ամիս չան-

տիրելուց:Ինչպես հաղորդումմոտ թուրքմենների ծագած անհամաձայնությունցած,օգտվելով է ԿոստանդինՈ-ը վերստիննվաճում այն: ներից, 1346 թ. աշնանը էր, որ մնաց ամրություններից Ընդ որում, Կապաննայն վերջին

համակարգիձեռքում՝ թագավորության իշխանական հայկական

անկումիցդեռ շատ տարիներանց: քաղաքակաիրենց որդեգրածզավթողական Շարունակելով զորքերը, սուլթանության մամլուքյան նությունը`1347 թ. գարնանը Կիլիկիա: Այս Ջահան գետը, ներխուժեցին անցնելովսահմանային շնորհիվ միջամտության անգամ, սակայն, Հռոմի պապիգործուն զորքերը, Շուտով հայկական Կոստանդինըօգնությունէ ստանում: ն Կիպրոսիթագավորի հիվանդախնամների Հռոդոսի դաշնակցած հետ են շպրտումնրանց ն վերագրավում հետ, համատեղ ուժերով նպատակովպապն օգնության Այասը" Այասի վերագրավման Այսպիսով,Կոսդիմել էր նույնիսկ Վենետիկիդոժին:"" խնդրանքով Ջահան հետ մղել մամլուքներին տանդինինհաջողվում էոչ միայն Ընդ այլն` վերատիրելՋահանի ողջ հովտին: գետի աջափնյակից. հիշահայոց սպարապետ, որում, այստեղ,առաջինանգամ որպես անԱյասիվերագը րավումը, տակվումէ ԼիպարիտԿապանցին:6' էր: Այդ փաստը միակն էր շուշտ, շատ կարնոր իրադարձություն օգպետությունների

երբ արնեմտյան վերջին տասնամյակներում, համատեղ գործողություն: ունենում ռազմական Օությամբտեղի էր Կոստանդին1-ը հասկանումէր, որ միայն տնտեսութ-

Անշուշտ,

ծոցի արնելյան ճան Հայկական Քյուրքչյանի,ԿոստանդինըգրավումԷ էջ (տես Վ. Քիւրքճեան,ՀայկականԿիլիկիա, 5): գտնվողԱլեքսանդրետը

Ըստ Վ.

մասում

Ֆամագուստա փախուստի 1500 այասցիների Բակուրանը1346 թ. դիմացնշում է (տես է Կոստանդինի արշավանքին նախորդել երեույթին, մասին, որն, ըստ Բակուրան,էջ 1177: Ք55ո1 ԷՍՏԼօոզսծ,ք. 36. 2607. Լճոջիօ15, 25:

Մ.

յան զարգացմամբհնարավոր կլիներ կանխել պետականության Այասի կործանումը,որն առաջին հերթին կարող էր իրականանալ կենտրոուղղությամբ Եվ Այասի վերագրավման վերագրավմամբ: է բացատրելպետութն կարելի նացված ուժերով ուշադրությամբ նույն 1347 թ.: յան արեմտյանընդարձակտարածքներիկորուստը` Կոստանդինին չհաջողվեց ամրապնդվել Այնուամենայնիվ նա դեմ չէր լինի Այասը պահպանելուպայմաԱյասում:Անշուշտ, սկսել Հալեպի ամիրությանհետ, սակայն նով, բանակցություններ նս, կարող էր հղի լինել Այասիկորուստը, մամլուքների համար ծանր տնտեսականկորուստներով: Ղ. Ալիշանը նշում է, որ ինքը չի կարող ասել, թե ինչքանտիրեհայտցին հայերը Այասին, սակայն, Աբուլ Ֆիդայի շարունակողը ապրիլ թ. մուհառամ ամսին (1347 նում է, որ. «Հիջրի 748 թվականի Այասի վրա կատարեցին 13-մայիսի 12) հայերը հարձակումներ Այասի էմիրը` վնասներհասցնելու նպատակով:Նրանց դեմ ելավ ն Մահմուդ Դավուդ ալ-Շայբանին, հայերից սպանՀՎուսամադդին ու պետերըբերվեցինշատ մարդիկ ն նրանցիցբռնվածգերիներն վեցինՀալեբ` Մաշհուդիօրը...» է արել ն կեղծել Այստեղ արաբ հեղինակը կողմնապահություն (ոչ միայն հայերը) ոչ թե է շարադրանքը,քանզի դաշնակիցները են գետի ձախափընվնասներհասցնելու նպատակով հայտնվել հաջողվելէ յակում, այլ` Այասը վերատիրելուհամար, ինչը նրանց մամլուքներիկողմից, տեղի է ունեցել, Իսկ Այասի վերանվաճումը 1347 թ. վերջին ն 1348 թ. երնույթին, նույն տարում: Քանզի ըստ

կողմում`

Արաբականաղբյուրները,էջ 250:

երկրի

Տավ-

ամրապնդվել լեռնաշղթան բնականպատնեշ Տավրոսյան Ա ծովանման խրվելով սեպի րոսի հակառակ

Չամչեանց,էջ 350:

են

սկզբին Կարամանիամիրությանզորքերը հարձակվում շրջաններիվրա, որի հետնանքովէլ հայերից գրավվում արնմճտյան հաջողվումէ անցնել է Պապեռոնը:Փաստորեն, կարամանցիներին ն

Լամբրոնի

ն տային շրջանների միջն: Հաղթանակըլիակատար դարձնելու րածաշրջանում լիովին ամրանալու համար կարամանցիները պետք է փորձեինգրավել նան Լամբրոնը, որը, սակայն, նրանցչի հաջողվում, քանզի այդ ամրոցը մնում է հայերի իշխանության

|

|

տակ, ընդհուպ մինչն 1376 թ.:՞" Մամլուքների հարձակումը արնելքից ն կարամանցիթուրքտեղի է ունեցել միաժամանակհ̀ամամեններինը` արնեճուտքից,

ընթացքում: Այսպիսով, Կոստանձայնեցված գործողությունների վերատիրելուառաջին ջանդին 1-ի Ջահան գետի ձախափնյակին է քերը ձախողվումեն, որի արդյունքումպետությունըկորցնում իր կողմից ենթարկվումէ արեմտյանշրջանները ն կարամանցիների Ահա թե ինչպես է նկարագրումժամանակաավերածությունների: կից կիլիկեցի գրիչն այդ ամենը. «...Նայ ի ժամանակիս յայս, (1347 մեծ նուան թ.) յոր ի մեծ վիշտ կա երկիրս Կիլիկիոյ յանօրինաց, ի զութիւն հասեալ, յոր եւ ի յերկրին ամենայն ոչ գոյ գեաւղ քան քաեն եւ ի տեղիս տեղիս ճիռ է ղաք միայն, որպես մեղուի, որ անցեալ

մնացեալ »:-"" 1348 թ. չնայած Կիլիկիայի վրա խոշոր արշավանքներտեղի չեն ունենում, սակայն երկրի բնակչության համար բավականին ծանր տարի էր: Այդ թվականինԿիլիկիայում մոլեգնում է մինչ այդ Միջերկրածովյանայլ երկրներումեղած ժանտախտիհամաճարա180 կը, որի հետնանքովմիայն Սսում օրական մահանում էր մինչն Սամուէլ Անեցու Շարունակողընշում է, որ Հայոց աշխարմարդ:55 հում երեք տարի անընդմեջ, սով եղավ ն մահտարաժամ,«...անա-

զբազմամարդերկիրս Հայոց եւ շատոց գերեզմանք փոր գազանացնեղեն, շատք անթաղմնացին` եւ անծնունդ Ժամապատ

28.

արար

էջ 521: դարիհիշատակարաններ, 355: «Նույն տեղում,էջ էջ 559: Այս համաճարակը,որը հայտնիէ Սիսուան,Ցանկ ժամանակագրական, «սն մահ» անվամբսկիզբ առավ Արնելքումն ապա տարածվեցողջ Եվրոպայում, խլելով բնակչությանզգալի մասի կյանքը Դ.Թ.: ԺԴ

--

նակի»:6 «Հայոց աշխարհ» ասելով պետք է ներառել նան Կիլիկիան, որտեղ 1348 թ. սկսում է մոլեգնել ժանտախտի համաճարա-

կը:

Ռազմական գործողություններիհետ միաժամանակհայկական արքունիքը ն կաթողիկոսՄխիթարԳռներցին(1341-1355 Թթ.) շարունակումեն պապի հետ բանակցել երկու եկեղեցիներիմիավորմանհարցի շուրջ: 1345 թ. տեղի ունեցած Սսի եկեղեցական ընդունել էր պապականաթոռի առաջադժողովը հիմնականում, Ի փորած «մեղադրանքները»ն խոստացելէր ուղղել դրանք:՛ խարեն,պապը խոստանումէ ամեն տարի Կիպրոսի թեմից որոշանան` կոչ անել կի գումար ու զինված ուժ տրամադրել, ինչպես վեհապետերինխ̀աչակրացնոր արշավանքիրակաեվրոպական նացնելու: ստաԵրկար սպասված խաչակրաց օգնությունը Կիլիկիան 1347 թ., երբ Այասի նում է միայն երկու անգամ: Առաջին անգամ են կարճատն վերագրավմանժամանակ Կոստանդինինօգնում ջոկատները:Երկրորդ օգնությունը Հռոդոսի հիվանդախնամների հայերը ստանում են 1349 թ., նույնպես Հռոդոսի հիվանդախնամ

ասպետներից:

հարկ Միաժամանակ է նշել, որ Կոստանդին1-ին Հռոդոսի էր ոչ այնքանՀռոմի պապետներիօգնությունըպայմանավորված շահագրգռմիաբանության պի հրամանով,որքան ասպետական ն պես վածությամբ`ընդհանուրթշնամու դեմ պայքարելու Այասի կենտրոնինվերատիրելուցանկութխոշոր առեատրատնտեսական աս-

յամբ:

նոր բախում: տեղի ունեցավ հայ-մամլուքյան Կիլիասպետներից, տանդին 1-ը, օգնություն ստանալովՎռոդոսի ԿԱ կիա ներխուժած հակառակորդի Չասչյասնում, վերջին անգամ անցնում է Ջահան գետը ն, ըստ ԿՈս-

1349թ.

Գրին

էջ 169: Սամուէլ Անեցի, բլ. ՕԱԼՈՏԵԼշ».

ք. 675.

Մ.

յան

Հայկականծոցի արնելյան ափին գտնվող Ալեքսանդրետ քաղաքը` գրավելով այն: Չնայած, այս տեղեկություններում ոչինչ չի նշվում Այասի մասին, բայց կարելի է հաստատապես Կոսպնդել, որ գրավելով Հայկական ծոցի արնելյան շրջանները, տանդինը պետք է վերատիրածլիներ նան Այասին` վերականգնելով մինչն 1337 թ. եղած Ամանոսյան լեռների գծով անցնող հայՀամամլուքյան սահմանը: Այս նվաճումըվերջինն էր ն՛ Կիլիկիայի պատմությանմեջ, ն կաթոլիկ եկեղեցու կողյոց թագավորության մից ռազմականաջակցությանառումով: Մամճլուքներիհաջորդ արշավանքը տեղի ունեցավ 1355 թ.: Այսպիսով,Ջահանի ձախափնյակընեհայկականծոցի շրջանը հայմամկական իշխանությանտակ մնում են մինչն 1355 թ., քանզի մինչն լուքների արշավանքներիմասին այլ հիշատակություններ, 1355 թ., չկան ն, բացի այդ, 24" դարի 40-ական թթ. երկրորդ կեսին

գի, հասնում

Դա էլ Կոսկռիվներ:՛5" Եգիպտոսումընթանումէին գահակալական տանդինի կարճատն հաջողության ն ազատագրվածշրջանները կարճ ժամանակով պահելու հիմնականպատճառներիցմեկն էր: համար համեմատա1350-1355 թթ. Հայոգ թագավորության բար խաղաղ ժամանակաշրջանէ եղել: Այդ շրջանում շարունակվում են հայ-եվրոպական(առավելապես հռոմեական եկեղեցու հայ եկեղեցու հնազանդությանն զիհետ) բանակացությունները` նական օժանդակությանհարցերի շուրջ:" Որ երկիրը ժամանաէր ապրում,երնում է 1351 թ. պայմաններում կավոր խաղաղության մի ձեռագրի հիշատակարանից,որտեղ գրիչ Կիրակոսը նշում է. «զի փախկուցեա)լէաք յերկրէն Ախբակո, ի պատերազմէայլազ-

գրեցաք յերկիրս Լեւոնոյ...»:77 Բացի այդ, ոչ մի հիշատակություն չկա 1350-1355 թթ. տեղի ունեցած ռազմական ընդհարումների մասին, ն դա էլ, թեկուզ փոքր չափով, մեղմել է նախորդտասնամյակներումպետականության ն ազգաբնակչության նյութական կորուստները:Սակայն, թագավորությանխաղաղ շրջանը շատ կարճ տնեց: Հալեպի մամլուքյան կուսակալի զորքերը 1355 թ. հասնելով Տարսոն, ասպատակում են ողջ Դաշտային Կիլիկիան: Ըստ երնույթին,այս արշավանքին մասնակցել են նան կարամանցի թուրքմենները,որոնք, դեռես 1347 թ., տիրել էին Պապեռոնին:Վերջինիսդիրքը նպաստավորէր Կյուդնոսի հովիտ կատարելիք արշավանքների համար: Դիմադրությանչհանդիպելու դեպքում Հալեպի ամիրությունը,որն արդեն վաղուց ձգտում էր հաստատվել Կիլիկիայի դաշտային շրջաններում, իրեն կպահեր նվաճված շրջանները, որը սակայն, առայժմ տեղի չունեցավ: 1357 թ. Կիլիկիան ցնցում է նոր արհավիրք` Ժանտախտիհամաճարակը,որը մասնավորապեսմոլեգնում է Սսում:77 Մի քանի տարի անց միայն, Հալեպի ամիր Բեկթեմուրըներխուժում է Դաշտային Կիլիկիա ն վերջնականապես նրա խոշոր քաղաքներովհանդերձ` Տարսոն, Ադանա,Մսիս նվաճում այն:75«Ի թուին ՊԹ (1360 թ.), ի յամսեան ի մայիսի երեկ Հալպաց ամիրայն Պայտամուրն Մսրայ զօրօքն ի Հայք, նայ տուին զԱտանայ եւ զՏարսոնու զԲարի-Քարուկն ու զտղայ Լեւոնին»:

գաց,

եւ

Արաբ պատմիչՄաքրիզինմի փոքր այլ կերպ է նկարագըրում այդ քաղաքների նվաճումը. «Սուլթան Ապուլ Մաալի Հասան Պին Մուհամմէտ Գալաուն Հիջրի 760 թվին (1358 թ.) գնաց արշաւելու Ա-ինօգնությանհասնելու համար (տե՛ս 86856, ք. 130). ԺԴ դարի հիշատակարաններ, էջ 389: Սիսուան, Ցանկ ժամանակագրական,էջ 560: Կարծիքկա նան, որ Ադանան գրավվելլ է 1357 թ. թ. (տես

նարաց25:

ի

,Շ1ք.

-

465.

մ հերթական անգամ նամակով

սեպտեմբերի24-ին ն դիմում է Կիպրոսի արքային, Հիվանդախնամներիմեծ մագիստրոսին Կոստանդին Զմյուռնիայումպապականնավատորմիգլխավոր հրամանատարին

թ.

-

Կղեմես Մ) պապը

"

,

Ճողծուծողծ, 1999, Լ 3, Տքօօնվ,Լ ԸԱՇ6 1909-1921, շ: ժԳ դարի հիշատակարաններ,էջ Պո լ

6Տ

Քօսսօ ՄԱՇ

(65 օա

Խ1տ586865 4' Ճժճոռ, ք.

27).

6Տ

Առաւ նաեւ Թարսուս, Միութեամբգրաւեց Ատանան: Սիս: Ապահով կարներ, որոնց վրայ փոխարքաներ սիս եւ ուրիշ քանի մը քաղաք են երկու Կարծումենք, որ իրականում գեց»:25 մ ո. չէր կարող սխալվել թզնանրի, ղի ունեցել, քանզի Մաբրիզին սուլ-

րը ստիպված են լինում 1367 թ. ձմռանը հրավիրել Կիպրոսի արքա .

տեարշավանքներ

թ. հարցերում: արշավողբանակիհրամանատարության մամլուքնենները հիմնավորապես թանի կողմից նվաճվածշրջա ըստ որոնք, ժամանակ, արշավանքի րին են անցել միայն երկրորդ 1358-1359 թթ.. հետ էր վերադարձրել երնույթին,Կոստանդինը ն Ֆ. Տուրնեբիհե տո: Ռ. Գրուսսեն,ինչպես սուլթանիհեռանալուց են 1359 թ-ով, որը ոչ ժի աղբ արշավանքըթվագրում թ.

զը,

չէ-՛՞՞ յուրովհիմնավորված

հաղորդումէ Դարդելը, որը սովորաբար տեղեկությունները թվականները,ըստ ն հաճախ չի հիշատակում հուզականորեն 1360 թ. մամլուքյան արշավանքի երնույթին,նկատի է ունեցել Ա-ը) դաշինս «...Կռեալ (Կոստանդին հետնանքները,երբ նշում է թե ամ ըստ հատոյց նմա տուրս հարկաց ընդ սուլթանինԲաբելոնի եւ ընդ լծով անհաւատից եւ զպետութիւն ամէ եւ էարկ զանձն իւր ի ձեռս սուլթանինԲաբելոնի զքաղաքսն ելիք եթող յօժարակամ Հ.

Տարսոնիեւ զԱդանայն զամուրնԿոռիկոսի»:՛՛՛ եղել. այլ 1360 թ. հարկադրված Կոստանդին1-ը, փաստորեն, սուլինչպես նշում է Հ. Դարդելը,մամլուքյան ոչ բե՝ հոժարակամ, ն սուլթանի զիջել ողջ ԴաշտայինԿիլիկիան ընդունել թանությանը

է

գերակայությունը:

է է Կոռիկոսին,ապա միայն Հ. Դարդելն հիշաԻնչ վերաբերում հանձնելու փաստը: Կոռիկոսի տակումԿոռիկոսընս մամլուքներին 1-ի կողմից, հարձակումների բերդը 1361 թ., լքվելով Կոստանդին կողմից: Ամրոցիբնակիչնեթուրքմենների

է

կարամանցի ենթարկվել

թթ) տիրելու Կոռիկոսին: Իր հերթին Կիպրոսիարքան ըստ ժամանակակից Գիյոմ դը Մաշոյի, հանձնարարումէ եղբորը` Անտիոքի դքսին, իր պաշտպանությանտակ առնել ամրոցը:26Բացառված չէ նան Պետրոս 1-ի սեփական նախա-

Պետրոս 1-ին (1359-1369

ամձեռնությունը` Կոռիկոսի պես կարնորագույնստրատեգիական րությանըտիրելու հարցում: Կոստանդին 1-ի կառավարմանսկզբնականշրջանում հարաբերություններըպապականարքունիքի հետ ընդհանրապես,ն զիհարցերում մասնավորապես,տվեջումները դավանաբանական ցին իրենց որոշակի արդյունքները` ի դեմս Հռոդոսի ն Կիպրոսի ռազմական օժանդակության: Սակայն,Կոստանդինիկառավարթթ., մենք ման երկրորդ շրջանում` մասնավորապես 1355-1360 այլնս չենք հանդիպում եվրոպականզինակցությանորնէ դրսնոր-

ման:

Կոստանդինը ն նոր կաթողիկոս Մեսրոպ Արտազեցին(13591372 թթ.), հետնություններ անելով այդ ամենից, ն չենք բացառում նան, որ մամլուքյան սուլթանության պահանջով, 1361 թ. Սսում հրավիրեցին եկեղեցականնոր Ժողով, որը չեղյալ հայտարարեց հետ միանախորդ եկեղեցականժողովներումկաթոլիկ եկեղեցու Այս քայլը վորման ն զիջումների մասին բոլոր որոշումները:՛՛"

կրում էր ե, հարկադիր բնույթ, ն արտաքինքաղաքականության ուղղության փոփոխություն,որն արդեն էական ոչինչ չէր կարող Ինչ վերափոխելստեղծված քաղաքականբարդ պայմաններում: ապա բերում է եվրոպականհնարավոր խաչակրացարշավանքին, ն այժմ արդեն դրա համար ոչ մի նախադրյալ չկար: Անգլիան 167 զօ Էստքոռոքու Օակատոօ 46 քոջօ Ժ' Ճ1Լաշտոմոծ օս Շհոօուզսօձս ոօէ Ք6ոօ 4օ Ի185 Լճեռ բոր ԻԼ. 1Թ15քօաո 18 506166 ժօ Լ'Օոօու հլռշհռսն,քսԵօօ քօսո 18 քոշոուօոծ ս:կտաոոծ (այսուհետնՕ̀ Լուղծ, Օօոծսծ, լոոթղուծոօ1ս165-Օսոսոոծ Բ'օէ 1877, ք.

Գ.

Գահիրէ, 1947, էջ Մըսրլեան,Ականաւոր հայեր Եգիպտոսիմեջ, 102: հ. Դ, աշխատությունից,

Մագրիզիի«էլ խիթաթ» թարգմանված ք. 403. 698, ՕոՕստտօէ,

բլ. ՂՕԱԼո6Ե176,ք.

Դարդել, Գլ. ԽԱ, էջ 52:

էջ

136.

ԽԱշհշաԼ ).

լտ

Տր

8.

ոմօչոո,

697. ք. 46. Իւ ՛ՒՕսոծե:75, ք.

իսկ Հռոդեմ պատերազմելով, միմյանց էին զբաղված Ֆրանսիան ուժերից զուրկ էր: Ինչ վերաբեռազմական սեփական մի պապը րում է նրանք ավելի էին ն Ջենովային, ապա

2.3.

Կիլիկիո Հայոց թագավորությունը 1363-1373

թթ.

.

Կոստանդին 1-ի մահով Կիլիկիայի Հայոց թագավորության

Վենետիկին հանրապետություններին՝ առջն նորից կանգնեց գահաժառանգությանհարցը: Ղ. Ալիշանը, ծովային իտալական իրենց ընդարձակում մեջբերելովԿիլիկիո անանուն ժամանակագրին,նշում է, որ Կոսն անօգուտ խաչակրաց Արնելքում

գործունեությունն առնետրական ՐՐ կարիքչունեին"Կիլինիւայի արշավանքների

թագավորութ-

շրջաններու, մնում

էր Լեռնային Կիլիկիայի յանը,որը պարփակվել

պահպանել

միջոցով, քաղաքականության հավասարակշիռ այդ նպատակով գլխավորապես, եղածը:Սսի Ժողովիորոշումները,

էր

անդին հիսուն տարեկանում:

կայացվել:

Կ

են

ին»'

լ

մոտ

Նղրեցինճահացավ Նա

մեր

թ.

21դեկտեմբերի

առավել պատմության

է, որին բաժին գահակալներից արժանացած ուշադրության Կոսնվազ ժամանակահատված: ծանրագույն

էր հասել պատմական նվազ ն ռազմական տանդին 1-ը, ունենալով դիվանագիտական հաջոորոշակի

կարողացավ այդուամենայնիվ կարողություններ, գոյությունընս մի հասնել` հայոց պետականության ղությունների եվ զուր չէ, որ դեռես երկարաձգելով: քանիտասնամյակով Կոստանդին|Լ տողերովէ հիշատակում հետնյալ Մկրտիչը թ. գրիչ »։

ին.

«Սուրբ

թագաւորնԿոստանգու,

Աչովնաւծեալ

թ.

անեղին»:՞"

Տքսէօ՛,քոո 11 ք. 59, քօմօշշո, ք.

տանդին11-իորդիները մահացել են բավականինվաղ հասակում` «...զի թէպէտ եւ էին նորա որդիք բազումք, այլ 1356-1357 թթ.254 մեռան նոքա ի մէջ աւուրց քսանից»:" Մարիուն թագուհու (Կոսորն ընդօրինակվել տանդին1-ի մոր) պատվիրածԱվետարանում, է 4346 թ., նշվում է Կոստանդինիերեք որդիների մասին. «...ՔրիսԿոստանդիանոսեւ ընդ երտոս աւրհնեսցէզմեր Վայոց թագաւորս կայն աւուրս արասցէ եւ պահեսցէ յերնելի եւ յաներնույթ թշնամեաց եւ զաստուածատուրորդիսն իւր զպարոն Աւշին եւ պարոն Լեւոն եւ զպարոն Հեթում...եւ զսիրելի եղբայր թագաւորինզպարոնՍմբատ Գունդստապլ Հայոց ընդ երկայն աւուրս արասցէ»:" մեջ 1365 թվականըսովորաբարհաՀայ պատմագիտության մարվում է Կոստանդին 11 թագավորի գահակալությանսկիզբը, սակայն,անհայտ է մնում 1363-1365 թթ. իշխանությանհարցը," քանզի Կոստանդին 1-ը մահացել է 1362 թ. վերջին: Պիշատակությունկա, որ Կոստանդինիմահից հետո մեկ տարի թագավորել Ներսես կամ թագապահէ եղել նրա այրին` Մարիամթագուհինշ»" Պալիանենցիցանկում նս Մարիամըհիշատակվումէ, որպեսմիա543: ո Սիսուան,գլ.էջԽԶ, էջ 88 (տեն նան Ճօասօմ

321.

46 հլտաոծու,ք.

707):

դարդել, Կիլիկեան Հայկականմանրանկարներ, ՄեսրոպեպիսկոպոսՏեր-Մովսիսեան,

11. հ2. բ. 22. քնա Օօրծռեսց, տախտակ

ընթացքում ամբողջ հարյուրամյակի նախորդած համար գրուածձեռագրեր, կործանմանը Հայոց թագաւորներիեւ ԿոստանդինԱ կաթողիկոսի Բյուզանդիայի քաղաքական ն արտաքին ներքին 81: կայսրությունը հանդէս, 1913, էջ ճեն դրսնորեց Բյուզանդական ֆենո կայունության» է մնացել(տես Ս. 1363-1365 «զարմանալի

ոո

22.

Ազգագրական Ս. Բոռնազյանըգտնումէ,

պայմաններում անբարենպաստ

թափուր

Պատմագիտաժողովը, Բյուզանդագետների գոյամարտը70Մ է Բոռնազյան,ԿիլիկյանՎայկականթագավորության (տես Ե. Ջաղացպանյան, տեղին այս միտքը ենք Կարծում 16): 2. էջ 1988. թիվ հ. 11, էջ հանդես, 780): Հայ ժողովրդիպատմություն, բանասիրական անկումը, Մ դարում Կիլիկիայի Հայոց պետականության նան որ

օգտագործել

կապակցությամբ:

Կազմեց Բայազետի, Ցուցակ հայերէնձեռագրաց Նոր Վիեննա,1924, էջ 61:

Հրաչեայ 3.

գահը

թթ.

Ն Լ րառում

Սիսուան,էջ 544: էջ Ախտուցտիրոջ ն Վասիլ Մարաջախոիժամանակագրությունները,

Աճառեան, արեջում

թագուհի ամս Ա»:7"" պետ. «Մարիուն է այսպես կոչված. «Կիլիկիո ժամանա-

Ալիշանը մեջ բերել ցուցակը, որտեղ անկագրի» հեղինակածՀայոց թագավորների )| մահվան թվական է հայտ ժամանակագիրըԿոստանդին Նղրեցու ի Սիս, եւ մեռաւ Կոսնշում 13561357 թ-ը. «Եղեւ մահտարաժամ յետ 12 ամի տիրելոյն, եւ թաղեցաւ ի Սիս»:6' տանդինթագաւորն է. «Եւ եդին թաԱյնուհետն,նույն ժամանակագիրըշարունակում Կոստանդին,ի ՊԺԳ (1364-65 գաւոր զՊարոնՀեթմոյ որդինզմիւս մեջ հիժամանակագրության քթ.), որ ոչ մնաց իւր ցեղ»: Մեկ այլ է, որ Կոստանդինըթագավորեց տարի, մինչն Ղ.

,

աղաչանց

շատակվում թ.» է Այսպիսով,Կիլիկիոժամանակագիրըհիշատակում թագավոէականը րությանգահն ութ տարի թափուր մնալու փաստը: Այստեղ Կոստանդին 1-ի մահվան թվականըչէ, քանզի Կոստանդինը

|

է: Ցադեռ չէր մահացել: էականը գահի թափուր լինելու փաստն անունը, ո՛չ էլ վոք, Ղ. Ալիշանը չի նշում այդ Ժամանակագրիոչ Հավանաբար, նա ավելի ուշ շրջանի ապրած ժամանակաշրջանը: 1363-1365 թթ. անկայուն քա(գուցե »«7-»67/ դդ.) հեղինակ է, որը է 1356--1365 թթ. ղաքականիրավիճակըսխալմամբվերագրել ժառանգներ Կոստանդին||Նղրեցին Մարիամթագուհուցարական ես հարցը պետք է վճռվեր չէր թողել, ն բնականէ, որ այս անգամ

թ.

ժողովի որոշմամբ: ընդունվածկարգով,այսինքն` իշխանական երկրորդ կեսից Կիպրոսի ԱՍ դարի 40-ական թվականների արքունիքումէին գտնվում Ջիվան Լուզինյանի կինն իր երկու որդիների` Բոհեմունդի (1338-1363 թթ.) ն Լնոնի (1342-1393 թթ) հետ:5'

25. 25:

հ. |1,էջ 207: Մանր Ժամանակագրություններ, Սիսուան,էջ 543: Նույն տեղում: 242411 դդ., էջ 265: Ժամանակագրություն որտեղ Այս շրջանումԿիպրոսումապրումէր ստվար հայ ազգաբնակչություն,

Բոհեմունդն, այսպես կոչված լատինական կուսակցության կողմից, համարվում էր Հայոց գահի օրինական ժառանգորդը:Հ. Դարդելը նշում է, որ. «Եւ զի իշխանք (աշխարհին Հայոց) գրեալ էին առ նա զի արձակեսցէ առ նոսա զիշխանն ԲոհեմունդԼուսինեան, զանդրանիկ որդի Սուլթան տիկնոջ, եւ առ նա ինքն Բոհեմունդ գիր իբրեւ առ բնիկ իւրեանց իշխան, զի եկեալ իշխեսցէ նոցա...»:" Ապա նա հաղորդում է, որ Կիպրոսիարքա Պետրոսը երիտասարդ Բոհեմունդի հետ մեկնում է Իտալիա` ուր այդ ժամանակ ԱվինյոնիցՀռոմ էր տեղափոխվելՈւրբանոսՄ-պապը (1362--1370 թթ.): Ուղնորության նպատակըպապից Բոհեմունդի համար Հայոց թագի իրավունքի հաստատումն էր: ՍակայնԲոհեմունդն անսպասելիորեն 1363 թ. հոկտեմբերին`Վենետիկում մահանում է: Այստեղ էլ պապը կոչ է անում Պետրոսինն անգլիական գերությունից նոր վերադարձածՖրանսիայիարքա Հովհանն Բարիին (1350-1364 թթ.) մինչ Սուրբ երկրի ազատագրումըօգնել մամլուքյան վտանգի տակ գտնվող Հայոց թագավորությանը:26 Սակայն այս կոչին Հովհաննը ոչնչով չէր կարող օգնել, իսկ Պետրոսի համար դա ես մեկ հարմար առիթ էր իր քաղաքականծրագրերիիրականացմանհամար: Քսանհինգամյա Բոհեմունդիանսպասելիմահը, այնուամենայնիվ, որոշակի կասկածների տեղիք է տալիս Պետրոս թագավորի հանդեպ,որի առթիվ, ի դեպ, Հ. Դարդելըոչ մի բացատրություն չի տալիս: Հ. Դարդելընշում է, որ Բոհեմունդ Լուզինյանին Հայոց թագի իրականժառանգորդ են ընտրել հայ իշխանները,ինչպես տեղի էր ունեցել 1344 թ.: Այդ իշխանաժողովըպետք է եղած լիներ Կոս-

տանդին Ո-ի մահից հետո: Փաստորեն, Կոստանդին Հեթումյան Նղրեցու գահաժառանգմանհարց չի եղել, ուստի ն Բոհեմունդի մահիցհետո երկու տարի գահը թափուր է մնացել Նղրեցիներից: կայիննան երկու եպիսկոպոսականթեմեր(տե՛ս Բակուրան,էջ 51): Դարդել,Գլ. ԽԶ, էջ 57:

Օղոոճո ԷԼՇՕսՏթ», իծ

«տ2465, ք. 113-114.

Այնուհետն,Հ.

Դարդելը շարունակումէ,

որ

Պետրոսը հասնում

է

պապը այն բանին, որ Հայոց գահի նկատմամբիրավունքները ն հայոց հանձնում է Ջիվան Լուզինյանի երկրորդ որդուն` Լնոնին ու կոչ է անում ենթարկվելիրենց օրինականտիրոջն իշխաններին Լնոն Լուզինյանին:"Այնուհետն 3. Դարդելը շարութագավորին` պապէն` դարձ նակում է. «Եւ հրաժարեալարքայինՊետրոսի ի եւ եգիտ վախճանեալզթագաւորն Հայոց արար յաշխարէնիւր առ վասն որոյ ոչ արձակեացզնամականին իշխանն զԿոստանդին Լեւոն եւ ոչ իսկ առ Հայս, այլ կալաւ պահեաց զնոսա ցորչափ Այս վկայությանմեջ Հ. Դարդելը վրիպել է, եկացն կենդանի»:-" նշելով, որ Կոստանդին1-ի մահվան մասին Պետրոսը վերադարմաձին է միայն իմացել, սակայն, մենք գիտենք, որ Կոստանդինը Այստեղ Դ. Դարդելը կամենում է հացել էր 1362 թ. դեկտեմբերին: Կոս-

ցույց տալ հայ իշխաններիդժգոհությունը անուղղակիորեն օրոք նրանք դիմում են ՊետրոտանդինԷ-ից, որի կենդանության սին: Իսկ հայկականգահի հանդեպ Պետրոսի նկրտումներըԴարդելն արդենչի թաքցնում:Պետրոսը, համոզվելով. որ հայոց գահի իրավունքներնարդեն ամրագրված են Լուզինյան տոհմին, չի շտապումնամակները հրապարակել:Սակայն, այդ ժամանակաշըրջանումԿիլիկիայումհայտնվում է գահի նկատմամբհավակնություններունեցող մեկ այլ անձ: վերաբերյալ Ղ. Ալիշանը1363-1365 թթ. իրադարձությունների ոմն կորզէ Լեւոն եւ ոմանց ըստ գրում է. «Շփոթք բռնաբարութիւնք. Չնայած Ղ. Ալիշանըչի նշում զթագնայլ խոտեալ.ի բաց մերժի»:25 իր աղբյուրներիհեղինակներին,պարզ է, որ խոսքը մի քանի հեղի-

նակների մասին է: Պահպանվել է

նան

24/5«ՄԱԼ

դդ.

հեղինակ

Ամդեցու տեղեկությունները,որը ԱվետիքՏիգրանակերտցի Հայոց թագաւորիեղեւ Լեւոն թ. նշում է «Ի Ը ամին Կոստանդեա եւ խռովութիւնոչ սակաւ ընդ միմայլ, խոչընդակ Կոստանդեա,

մեանս»:""

1363-1365 Թթ., քանզի Այստեղ Ամդեցին նկատի է ունեցել 1352 թ. վերաբերյալ այդպիսիտեղեկություններոչ միայն չունենք, Կոստանդին1-ը: այլն գիտենք, որ այդ ժամանակ թագավորումէր է հասԻսկ Աճդեցու հիշատակածԿոստանդինանվան տակ պետք կանալ Կոստանդին Հեթումյան Նղրեցուն, այլ ոչ՝ Կոստանդին Լ. Մախերա(-ին: )"/ դարի առաջին քառորդիկիպրացիհեղինակ է.Դյուլոէ սը նս 1360 թ. հիշատակում հայոց թագավորԼնռնին:55" անուն չնշելով, շփոթերիեն, 1363-1365 թթ. դիմաց որնէ իշխողի է, թե 1365 թ. արքա լով միանգամիցմի քանի անձանց, գրում որն հռչակվեց Լնոն Լուզինյանը՝ Կոստանդին Նղրեցու որդին, է. Դյուլոամուսնացավ Մարիամ Տարենտացու հետ: Փաստորեն, / Լնոն ն րիեն Կոստանդին 11-ին, կարծեցյալ Լնոնին (Բռնակալ) է:'"՛ Ղ. Ալիշանը «ՍիԼուզինյան ապագա թագավորին,նույնացրել ցանկում 1364 թ. դիմաց նշում է. սուան»-ի ժամանակագրական «Սպանանիի Սիս Սիր Նիկոլ, որ թուի ի զարճէ կապերով Կարելի է կարծել, որ Նիկոլը ն Լեոնը ազգակցական Կոստանդին1-ի պետք է, որ կապվածլինեին:Ընդունելի չէ Լնոնին Լնոնը կհիշաորդինդիտելու վարկածը,քանզի այդ պարագայում

Լիւզինեանց»:""

տակվեր ոչ թե որպես բռնակալ, այլ`

որ

0"Խ(«օքռ, /160Էում,

Դարդել, Գլ. ԽԶ, էջ 58:

Նույն տեղում: Լյիսուան, էջ 544: Լեւոնի թագավորելու փաստը ընդունում է նան Ս. ՏերՆերսեսյանը(տես Տ. Ծ6- ԿԵՅՏօՏտնո,Ճոոօուռ ճոժ էհ 8)2ճոմոծ Խութ», Շճոծոժք:,

1945, ք. 143):

11086606

ՈՕՅՈՒԼՇԻԾ ՇքօրւօրօաՕ86չ:

302է. սոսու», -

պլ

թ. 121-

օ

Օոայրոօ836Խ16

քոռք,

ա.

11328եի 1(Օքօ76ճաոքճ 11Եօք1 ի,

Սիոն: լիշան, Յուշիկք ՎայրենեացՀայոց, էջ 438, էջ 544:

Ա.

քշի 1999, Եք. 65.

Շ. ՖղւՅւոօս,

ԽԼօ6ո

կոչի

Գաւազանագիրք,«Գիրք պատմութեանց կլետիք Տիգրանակերտցի, եւ ի վիպաբանուի հին գաւազանագրաց համահաւաքեցեալ Գաւազանագիրք, Եւդոկացւոյ»Լ. աշխատասիրէ Աւետիսէ յումեմնէ երկամբք. թեանցի մի, բազմօք

սռ

Տեր-Պետրոսյան,նշվ. աշխ. հ. Բ, էջ 573:

Կա գահակալ:5" օրինական

Գալստյան,Կիլիկյան

Շա

կարծիք, որ Կոստանդինի մահից իետո հայ իշխանները թագավորելու են հրավիրում Լեոն Լուզինյանին, որը, սակայն մերժում է Իսկ Լնոն Բռնակալին վերագրվող դրամներն իրականում հատ վել են Լնոն Լուզինյանի անունով հայ իշխանների կողմից:55 Լնոնի իշխելու փաստը նրա հատած դրամներն են, որոնք իրենց արտաքինտեսքով նման են Կոստանդին1-ի ն Կոստանդին Լեոն Բռնակալի դրամները, Լեոն անվան գրոթ1-ի դրաճներին:»»6 յան ձնով նս. տարբերվումեն նախորդ Լեւոնների ն ապագա Լնոն Մ Լուզինյանի անուններիգրության ձներից` առաջիններումդրոշմված էր Լեւոն, իսկ վերջիններում` Լեվոն:57Բռնակալի դրամներն Ընդ որում, Լնոն ունեցել են նան արաբերեն կրկնադրոշմներ:»" են գտնվել, քան` Կոստանդին Բռնակալի դրամներից ավելի շատ 1-ի դրամներից: Ցավոք, բացի դրանից ն Ղ. Ալիշանի մեջբերած մի քանի աղքատիկ տվյալներից, կարծեցյալ Լեւոն Բռնակալի մասին այլ տեղեկություններ մենք չունենք: Մնում է միայն ենթադրել, որ վերջինս ազգակցական կապեր է ունեցել արքայական ընտանիքների հետ է նրա՝ Լուզինյաններից մեկի ապօրինի զա(առավել հավանական վակ լինելու վարկածը): Այն, որ Լուզինյանները ապօրինի զավակնան

Հայկական թագավորությանկործանման հարցի շուրջը, ՀԽՍՎ ԳԱ Լրաբեր հասարակական գիտությունների,1971, թիվ 9, էջ 59: Լ. Տեր-Պետրոսյան,նշվ. աշխ. հ. Բ, էջ 442: Պերճ Կարապետեան,ՎենետիկիՄխիթարեանՄիաբանութեանՍ. Ղազարու

ա

| .

. |

|

0. |

|

ներ ունեին, հաստատում է Ռ. Քոլլենբերգը` Սիր Նիկոլի ն Բարդուղիմեոսիվերաբերյալ: Ընդ որում, վերջինս 1370 թթ. թագապահական խորհրդի անդամներից է եղել: Օգտվելով իր ազգակցական Լնոնը, կարճ ժամանակով զավթել է գահը: Ղ. իրավունքներից` Ալիշանիվկայակոչած տեղեկությունները, որոնք հայ հեղինակնեՀերի գրվածքներ են, Լնոնին բնութագրում են որպես բռնակալ: տագայում՝ գահին Նղրեցիների վերահաստատումը,կարելի է դիտել իբրն «ապօրինաբար»գահը զավթածԼուզինյանների ն Նղրե-

ցիներիպայքարիարդյունք: Վետարքրքիր հանգամանքէ նան այն, որ միայն 1365 թ. Կոստանդին11-ի գահակալումից մի փոքր առաջ, Հռոմի պապ Ուրբանոս Մ-ը դիմում է հայերին, որպեսզի վերջիններս ընդունեն իրենց թագավորԼնոն Լուզինյանին` Ջիվանի որդուն:""'Սակայն, չէ` որ

պապը կարող էր դա անել ն՛ 1363, ն՛ 1364 թթ., Լեոնի եղբոր մահից անմիջապեսհետո, քանզի նա, անշուշտ, գիտեր, որ Պետրոսը չէր

հրապարակելԼնոն Լուզինյանին թագավոր ճանաչելու նամակը: Կարելի է ենթադրել, որ Սսի նոր ինքնակալի վարքագիծը չէր հակասում պապականքաղաքականությանը:Այստեղ պարզ է դառնում նան Կիպրոսի արքա Պետրոս 1-ի` Լնոն Լուզինյանի ճանաչման պապականհրովարտակներըսկզբնական շրջանում թաքցնելու իմաստը, քանզի նրան առավել ձեռնտու էր ունենալ ազգակից ապօրինիթագավոր,որի նկատմամբիր գերակայությունըմիշտ էլ ավելիհեշտ կլիներ տարածել: Կա տեսակետ, որ Լնոն Լուզինյանն իշխել է երկու անգամ, առաջինանգամ` 1383-1385 թթ'"' յս կարծիքն ընդունելի չե քա ն ապա 1363նի որ նախ Լեոնը այդ 1365 թթ. իշխած Լնոնի հատած դրամներընման չեն Լնոն Լուզին-

ջառգարաեինագական Ռոփեսեդախաի ինրամ երու հանար ,

,

ա

-Ջ

ուկեան,

Կոստանդին Գ-եւոն Բռնակալ-Կոստանդին Դ-ի կարեւոր դրամագիւտ մը, Հայկազեան ՀայգիտականՀանդէս, 1972, հ. ԻԳ, էջ 158, Եղիա Ներսէսէան, Հայկականդրամներու տեղաշարժն ու աճուրդները,Բազմավէպ, 1997, 1-4, 9 105): Ձ. Պտուկեան, Կիլիկեան Հայաստանիվերջին թագաւորներու պղինձէ դրամները,ՀանդէսԱմսօրեայ,1969, թիւ 7-9, սյուն 353: 3" Տես ԵղիաՆերսէսեան,ԿիլիկեանՀայաստանիարաբերենովկրկնադրոշմուած դրամները,ՀայկազեանՀայագիտականՀանդես,2000, հ. Ի, էջ 163:

`

շրջանում Կիլիկիայում չէր,

էջ 560, ըստ Ռուդտ Քոլլենբերգի Լեւոն Սիսուան, Ցանկ ժամանակագրական, Խոժէ ք. 76). է

ՇՕԼՇոԵՏ-ք,

(տե՛ս Լուզինյանըեղել հարճորդի 56 (տե՛ս նան Տ. Սաւալանեանց, 307, Լ.զոք Պատմութիւն ԼՑ օհճոջ, ք. |015,

երուսաղէմի, էջ 524.

ք. 222). 80856, ք. 186, Խ1օոքոո,

նան Հ. Դարդելը: Հակառակ յանի դրամներին:Այս մասին լռում է նս մեկ անպարագայում,նա այդ հանգամանքըհաշվի կառներ` գամ Լուզինյաններիօրինականիրավունքներըշեշտելու համար: 1365 թ. վերջին միայն իշխաններիորոշմամբ հայոց թագավոր է ընտրվում Կոստանդին Նղրեցի Հեթումյանը` Կոստանդին 11-ը (ծնված 1326 թ.):"' Գահակալական պայքարում Կոստանդինի մեկն էլ այն էր, որ Կիպրոսի արքա հաղթանակիգրավականներից Պետրոսն այդ ժամանակզբաղվածէր մամլուքների դեմ կողոպտԿոստանդին Նղրեցի չական հարձակումներկազմակերպելով:"'՛ Ջամբոլայի որդին Հեթում ՀեթումյանըԿոստանդին1-ի հորեղբայր ն էր: Կոստանդինիհայրը` Հեթումը, ինչպես իր հորեղբայր Բալդուեն ինը, Օշինի ն Լեռն Ի/-ի օրոք արքունիքում բարձր պաշտոններ նան իր եղբորորգրավել: Հեթումը շարունակելէ պաշտոնավարել դի Կոստանդին 1-ի ն Գի թագավորի ժամանակ: Հեթումի մասին ունեցած մեր վերջին տեղեկությունները թվագրվում են 1358 թ.-ով:''' Հարկ է նշել, որ ուղիղ գծով Կոստանդին Թագավորահոր ն իրադարձութթոռ Հեթում Նղրեցի Ախտուց տերն ունեցավ բուռն յուններով հարուստ, ավելի քան կեսդարյա, քաղաքական կյանք: Կոստանդինըիր հորեղբորորդու`Կոստանդին 1-ի թագավորության ժամանակ զբաղեցնումէր իշխանաց իշխանի բարձր պաշտոնը, ինչն, անշուշտ, նրան օգնած կլինի հաղթելու 1365 թ. գահակալական պայքարում՝որպես ավագագույնըիշխաններիմեջ: Կոստանդին 11-ի մասին, չափազանցսուղ տեղեկություններ են պահպանվել:Նրա ընտրությանվերաբերյալ Հ. Դարդելը գրում

ազնվականութեանն`այլ առ եթէ ընտրեցին զնա փարթամութեան,զի էր ծագումն նորա ի ճորտից անտի Կիպրոէ. «Այլ ոչ

3:

`

առ

էջ Հեթում Ախտուց տիրոջ ն Վասիլ Մարաջախտիժամանակագրությունները,

193:

րտլց ուծ465 60158465, է. Պ/,ք. 248-249. Նույն տեղում, էջ 412:

սի»:3"Սրանից միայն կարելի է եզրակացնել, որ Կոստանդինն արբավականին ազդեցիկ էր ն ուրիշ ոչինչ, քանզի Հ. Դարդելի կողմնակալությունը ԿոստանդինԱ-ի ն, հատկապես Կոստանդին 1-ի նկատմամբ, ակնհայտ է: Այն, որ Կոստանդին 11-ը Նղրեցու որդին էր,:'5 որնէ կասկած չի հարուցում: Շարունակելով իր միտքը` Հ. Դարդելը Կոտանդին |/-ի մասին հայտնում է, որ նա, չկարողանալով երկիրը անհավատներիհարտաքուստ

Դեթում

վ ր աաա Արամին ավՀայոց աաուվ ումնե

երծ

ապահովության

պահել,

դիմացԿ

ոս

Լուզինյանից թաքցնում է հայոց գահի նկատմամբպապի կողմից վերջինիս տրված իրավունքները»: 1360 թ. Կիպրոսի Պետրոս թագավորը, եվրոպականերկրներից որնէ իրական զինական օժանդակություն չստանալով, որոշեց միայնակպայքարել մամլուքյան սուլթանության ն շրջակա մահմեդական իշխանությունների դեմ: Նրան այս գործում օգնում էին միայն Հռոդոսի ասպետները: 1361 թ. նա հարձակվեց Ատտալիայի վրա, որն ըստ Ն. Վաուսլիի քրիստոնյաներիվերջին հաջողությունն էր տարածաշրջանում::'7 Սակայն այդ պայքարն ավելի շուտ կրում էր հանդուգն ու արկածախնդիրհարձակումների բնույթ, ե պատահականչէ, որ Պետրոսը հենց իր հանդուգն գործողություններիհամարհաճախ համարվում է վերջին խաչակիր արքա: 1365 թ. հոկըստ նրա, Պետրոսը Լնոն

|

,

տեմբերիննրան հաջողվեց գրավել ն կողոպտել Ալեքսանդրիան::" Սակայն,դա ոչ միայն ժամանակավորբնույթ էր կրում, այլն շրջակայ քի քրիստոնյաների ) րի համար ր ծանրր հետնանքներ ունեցավ: Պետ ՝

|

Դարդել,գլ. Խէ, էջ 59:

ԺԴ

Դարդել, գլ. Խէ, էջ 59,

Դարիհիշատակարաններ,էջ 477. Սիսուան,էջ 413:

Մկ 1Շս515»,եծ 24.

ԷԼ:510116Ժ65 օ0158465, Է Մ. ք. 253-255.

1ոէ6- Շստ2965,ք. 182.

ք. 90, ՛օսոոծե1շօ, թ. 702. Մ. ճեվահիրճյանը պնդում է, որ Պետրոսը նույնթվականինհրկիզեց նան Այասը, որը սակայնկասկածելի է (տես Մ. Ճեվահիրճյան,Այաս նավահանգիստ-քաղաքը Կ իլիկիայում, Պատմա-Բանասիրական 1973, թիվ 1, էջ 108): հանդես,

թ. չին,

ւլ

չկարողացավ պահել Ալեքսանդրիան, իսկ մամլուքներն իրենց կողոպտված նավահանգստի փոխարեն վրեժ լուծեցին շրջակա քրիստոնյաներից: Ահա թե ինչ է գրում դեպքերին ականատեսգրիչ ՎարդանՂրիմեցին. «Ի յայս տարի գերեց փռանկնզնղեքսանդրեւ յայս աշխաեւ րիս զինչ քրիստոնեայ կայր զամենն կալան եւ ի Գիր հանին, եւ զինչ եպիսկոպոսեւ աբեղայ եւ երէց կայր` զամէննզնտանեցին, զինչ եկեղեցի կայր` զամէնն փակեցին...բազումքվասն դառն տանջանացնդարձանթուրք, եւ մեք յերուսաղէմսզտարոյս շատն ենք կացել, եւ բազում վիշտ եւ նեղութիւնվասն Քրիստոի զնտան սի տեսաք, զոր ոչ կարեմընդ գրով պատմել»: Այս տեղեկության մեջ թվականիորոշ անճշտությունկա: Վ. ՂրիմեցինԱլեքսանդրիայի գրավման թվականէ նշում 1366թ., սակայն, Պետրոս |-ը դրան րոսը

տիրել էր 1365 թ. հոկտեմբերին:"" ՎարդանՂրիմեցու շարադրանքիցկարելի է եզրակացնել, որ մամլուքները քրիստոնյաներինկատմամբհալածանքներեն սկսել 1366 թ., որոնք տարածվել են նան Կիլիկիայի հայկականթագավորությանվրա: Ընդ որում, նրանց հարձակումներըսկսվել էին դեռ 1365-թ.,որովէլ պետք է բացատրել 1365 թ. կիլիկեցիներիզանգ3: վածայինգաղթը Հռոդոս ն փոքրասիականայլ կղզիներ: Ըըցդ որում, սա կիլիկեցիներիառաջինզանգվածայինգաղթերիցէր: Այս

529:

5:

ԺԴ բ.

.

Պետրոսին հաջողվեց 1367 թ. սեպտեմբերին,բացառությամբ միջնաբերդի,գրավել Այասը, սակայն, Կոստանդին 11-ի զորքերն այդպեսէլ չժամանեցին, ուստի Պետրոսը, չկարողանալովմիայնակ գրավել միջնաբերդը, ե դիմագրավել, հարկադրված էր նարը:

հանջել::25

Հետազոտողներիմի մասը դա բացատրում է Պետրոսի հաԿոստանդինի զգուշությամբ: Սակայն, այն կավակնություններից Տօօո, ոբ.Շսնճաոօ

էջ 473: Դարիհիշատակարաններ,

Ճջիօ-, ք. 90.

էջ 560: Սիսուան,Ցանկ ժամանակագրական, բ, Խրռծոչը,

Պետրոսինխնդրել համատեղ ուժերով ազատագրել Այասը:""Սակայն, հնարավոր չէ պարզել, թե իրականումում նախաձեռնությունն է եղել այն: Գայտնի չեն նան դաշնակիցներիհետագա ծրագրերը,սակայն, Այասի վերագրավմանհամատեղ ծրագիրը վկայում է Պետրոս |-ի վարած քաղաքականությանփոփոխությանմասին: Միկողմ թողնելով վերջինիս հավակնություններըպ̀ետք է նշել, որ իր այս քայլով նա հրաժարվում էր, մինչ այդ վարած, ասպատակային, արկածախնդրականռազմերթի մարտավարությունից: Կիլիկիայի ծովեզերքում ամրապնդվելը կամ հավատարիմդաշնակից ունենալը բավականին իրական կարող էր լինել, եթե հիշենք, որ Ջահան գետի ձախափնյակըմի քանի տասնամյակ առաջ էր կորսվել, իսկ Դաշտային Կիլիկիայի մնացյալ հատվածն ընդամենը մի քանի տարի առաջ, որտեղ դեռ գերակշիռ թիվ էին կազմում հայե-

առումով Գ. Միքայելյանըվրիպել է` գաղթը կապելով 1366 թ. Պետն. գաղթի րոս 1-ի Այասկատարածարշավանքներիհետ, շփոթելով ` թվականը(1365թ.)ն Այասիպաշարումը(1367 թ.):՛ 1367 թ. աշնանըՊետրոս 1-ը, որը չէր հրաժարվելՀայոց գահի նկատմամբհավակնություններից,այս անգամ Հռոդոսի ասպետ-

3/5

յոթ հազար զինվորով ն հարյուր հիսուն ների օժանդակությամբ,:5 նավով կազմակերպեց արշավանք մամլուքյան հյուսիսային նահանգների` Ծովափնյա Կիլիկիայի, մասնավորապես,Այասի վրա: Պետրոսը նախնական համաձայնություն ուներ Կոստանդին 11-ի հետ` համատեղ ուժերով վերատիրելու Այասին: Համաձայն դրա հայկականզորքերը Պետրոսին պետք է հանդիպեին Այասի մոտ: Ըստ Գ. դը Միշոի, հայոց թագավորնինքն էր 1367 թ. սեպտեմբերին

օ1ք. 472.

ք. 299.

46 Խնշհռսե ք. 211,

Հեթում Ախտուց տիրոջ

էջ 197: ժամանակագրությունները, |

Օսլլճստօ 46 Խ1ոօհճսէ,ք. 216.

ն

Վասիլ Մարաջախտի

Դարդելի` Պետրոսի Հայոց թագավոր դառնալու ձգտման," ինչպես ճան Գիյոմ դը Մաշոի այն հաղորդման վրա, ըստ որի հայերը 1368 թ. հունիսին Պետրոսին հրավիրում են թագավորելու,» ն վերջապես` Պետրոսին վերագրվող հայկական դրամների առկա-

որն անկարողության, էր հետնանք լինել նան Կոստանդինի տարածք ներխուժած այդ ժամանակ զբաղվածէր թագավորության հիշատակարաձեռագրի թ. դեմ պայքարով: հակառակորդի հաենք, որ նույն թվականիմայիսինտասներկու նից տեղեկանում Մանչուկ ամիզարանոցզորքով Սսի վրա է հարձակվումՏարսոնի գունդստաբլ Բազուն Բազունենրը, որին Կոստանդինթագավորը, են դիմացը5 ն մարաջախտԼիպարիտը:սկզբում կարողանում ն արշավանքի Ցավոք, ձեռագիրն անավարտ է մնացել Գըրրավել: է որ եթե Տարսոելքն անհայտ է մնում, սակայն,կարելի ենթադրել,

րող

յությամբ::7

Պետրոսն, իրոք, կամենում էր դառնալ Հայոց թագավոր: Դրա վկայություններնեն Կոռիկոսին տիրելը, Այասի արշավանքը, Լնոն սահմանափակումը, ն վերջապես, այն Լուզինյանի ազատության դրամները,որ Պետրոսը, անշուշտ, հատել էր ոչ Սսում, չնայած որ, դրամիվրա նշված է. «Շինեալ ի քաղաքն Սիս»:""՝ ապա թագավորության մատույցներին, Սսի էր հասել ամիրը նի 1368 թ. հայ իշխանների մի ստվար հատված, իրոք, կարող էր ՊետրոսինԱյասում վիճակըբավականծանր պետք է եղած լիներ` Կոստանդինիցծածուկ համաձայնությանեզրեր փնտրել Պետրոսի օգնության հասնելու համար:24Ամենայն հավանականությամբ, հետ: Մանավանդ որ, չնայած 1367 թ. արշավանքի ձախողմանը, Ջահան ն Սեյհան գետերի կորցնում է Կոստանդինը ժամանակ այս Պետրոսը հետ մղեց Կոռիկոսի վրա թուրքմենների արշավանքը ն շրջանները: միջն ընկածնախալեռնային բանակցություններսկսեց մամլուքյան սուլթանի հետ: 1368 թ. ու Տ. Վ. Լանգլուան, Ռուդտ Քոլլենբերգն Լ. Տեր-Պետրոսյանը, կրկնվեց Մանչուկ ամիրի արշավանքը Սիս, որն էլ լրացուցիչ ազտիտղոսը Բոեյզը կարծումեն, որ 1368-1 369 թթ. Վայոց թագավորի դակ կարող էր հանդիսանալ Կոստանդին |1-ի հակառակորդների դրա աղբյուրնեկրել է Պետրոս ը». Ռուդտ Քոլլենբերգը չի նշում համար: պետք է հիմնված լինի Հ. րը: Վավանաբարայս եզրահանգումը Պետրոսը 1368 թ. աշնանը Վենետիկումհանդիպեցհայ պատ|

|

|

Բազունի տոհմն անհայտ է: Միայն1330 թ. հիշատակվում Այս գունդստաբլի Լնոն որդի Սմբատի հայր Լնոն Բազունենցը,որը հնարավորէ, որ եղած լինի 1951, Ամսօրեայ, Հանդէս գունդստաբլը(տե՛ս«ՍմբատՔաջկոնցիավետարանը» 8-10, սյուն 465): է 1360 թ. (տես, ԺԴ Դարի Առաջին անգամ Լիպարիտը հիշատակվում 1347 թ. Լիպարիտին էջ 455): Ա. Գալստյանըիր հերթին հիշատակարաններ, է

է, քանզի 1360 թ. Լիպարիտն համարումէ սպարապետ,ինչն անհավանական Ա. նրա հայր Թորոս Կապանցինէր (տե՛ս ընդամենըիշխանէր, իսկ սպարապետը Գալստյան,նշվ. աշխ., էջ 59): կողմից Ըստ Վ. Քյուրքչյանի,այս արշավանքիընթացքումԶարմանդուխտի ն էոմերը (տես. Ալին սպանվում են եգիպտականզորահրամանատարներ Քյուրքչյան Վ., այկական Կիլիկիա, էջ 29): ՄԼՆ 80858 լ. Տեր-Պետրոսյան, նշվ. աշխ, հ. Ա, էջ 125, Թնժւ ք.

186,

Մ.

Լռոջ015, Լո

1650Ր6

465 Շիտուօտ, ք. 56.

Ըօ1օոեօոը, Տախտակ

գամավորներին,որոնք նամակներ էին բերել

ո լ

ո

է

Վենետիկի դո-

. ւիկինը ւիին` Կոստան

մոՆորոեՍա Պետրոսը շտապում

նան

Կիպրոս, նպատակ ունենալով արագորեն

Գլ. Խէ, էջ 59: Դարդել, Շտրտսոոծ մօ հճտշհոսե

ք. 222-223.

8օժսետո, Շօլոճջօ օք Ըիօլռո

Ճոռօուռ,

ք.

21, Մ. Լգոջ)015,ԱնուտոճնզսօԼ՛4Ճոոօուծ,

Իոտ, Կ. Սիպիլյանըգտնում է, որ այդ դրամներըհնարավոր է նույնիսկ կեղծ լինեն Կ. Սիպիլեան, Ռուբենեանդրամոց, Վիեննա,1892, էջ 69): Դասաւորութիւն (տես է թվում Հ. Տեր-Ղազարյանիայն պնդումը, որ Եվ լիովին անտրամաբանական 1855. ք. 49.

ցանկանում էր իր գահը հանձնել Պետրոսին (տես Կոստանդինը Ղազարեան, ՀայկականԿիլիկիա,Անթիլիաս,1966, էջ 291):

Յ.

Տէր-

էլ` Պետրոսի գերիշխանությունը,ն երկու դեպքում էլ Կիլիկիա նախատեսվող արշավանքին: կամ նախապատրաստվել մակագրութ-

Այստեղ էլ կտրվում են` «Պետրոս Հայոց թագաւոր» վիճակյամբ դրամները:Սակայն Պետրոսի հավակնությունները նա իր իսկ պաքանի որ 1369 թ. հունվարին ված չիրականացան, մահից Պետրոսի սպանվեց: ձեռքով դավադրաբար լատականների հետո ՈւրբանոսՄ-ը Հռոդոսի ասպետներինսկսեց դիտարկել,որհիմնապես մամլուքներիդեմ պայքարումՀայոց թագավորության ն Զմյուռնիայի թ. կան օժանդակ ուժ: Պատահականչէ, որ հանձնարարելովնրանց, նա մի պաշտպանությունը Ատտալիայի օգնության հասնելու քանի ամիս անց Հայոց թագավորությանը մեծ մագիստկոչով դիմեցՅիվանդախնամների հանձնարարական որնէ կերպ չկարողացան Սա կայն հիվանդախնամները օժանդակել օրհասականիրադրությանպայմաններումգտնվող Պետք է նշել, որ միասնականպայքար տնտեսական ծավալելունխանգարեցնան վենետիկա-ջենովական որը հաճախ վեր էր ածվում ռազմականբախմրցակցությունը,:5" մասնակցութման` երբեմն նան Կիպրոսիու Հիվանդախնամների

|

րին:

|

թագավորությանը:35 Հայոց

|

| |

յամբ:

Օոլլուղոծ

Գօհնոօհոսն

հօ :Վ. ԷԼօստ167,

ք. 245.

քաքոտ:/. 291. Ճսջոօո

վերագրել Նորման Հըսլին կարծում է, որ սխալ է հիվանդախնամներին ա յն, ըստ նրա, բացակայությունը, ցանկության պայքարի մահմեդականներիդեմ այս միաբանությունը անբավարարությամբ, ուժերի էր առկա պայմանավորված (տե՝ս շրջանումփաստացիորենոչնչով չէր կարող օգնել Հայոց թագավորությանը նույն տեղում):

ճոմ Շնքաւօ 1191-1374, ԸլքյաՏ,50616Ե/ ՏօիճԵ«, քսեհտեօո Ցու, 2005, ք. 149.

օ416ժ

Ե) Ճոջօ|Ինօօնօս-Խօոոոո

տոմ Շհոչ

տանդինը, արքայական գանձերն առած, մտածում է միայն ապահով թաքստոց գտնելու մասին: Հ. Դարդելի այս գեղարվեստական զեղումները իրական վիճակը պարզելու համար շատ քիչ նյութ են տալիս: Այնուամենայնիվ, եղած փաստերն էլ բավարար կերպով վկայում են, որ Կոստանդինըկամային թույլ հատկություններովօժտված գահակալ է եղել: Այդ կարծիքի օգտին է խոսում Մարիամ ավագ թագուհու` ԿոստանդինՈ-ի այրու, ակտիվ դիվանագիտա-

կանգործունեությունըԿոստանդին11-իթագավորությանտարինե-

րոսին:356

Կոստանդին 11-ի նկարագիրը շատ գծերով մեզ անհայտ է մնում: Նրա վերաբերյալհիմնականաղբյուրը մինչ այժմ մնում է 3. որտեղ նա ներկայացվումէ. Դարդելի «Ժամանակագրությունը», ամենամռայլ գույներով ն որտեղ հավաստինյութը խիստսակավէ: Ըստ պատմիչի,նա կամ ընդունում է Բաբելոնի (իմա Կահիրեի),

Կոս-

.

սկսած Մարիամ թագուհին հարաբերություններէ պահպանում Վենետիկի հանրապետությանհետ::"" Նա 1371 թ. դեսպանությունէ առաքում Նեապոլ` իր ազգական Ֆիլիպ Տարենտացու արքունիք (Մարիամի մայրը նեապոլիտանական թագավորի դուստրն էր)` օգնության խնդրանքով: Անշուշտ, այդ դեսպանությունը ուղարկվել է Կոստանդին11-իցծածուկ: 1372 թ. Հռոմի պապ Գրիգորիոս 24-ը (1371-1378 թթ.) դիմում է Տուրենի իշխան Ֆիլիպին, որպեսզի նա Մարիամիհետ ամուսնացնի1372 թ. կնոջը կորցրածեղբորը` Օթոն Բրունսվիքցուն: Թե ի՞նչ նպատակէ ունեցել այդ գաղափարը,դժվար չէ կռահել. Մարիամիամուսնությանը պետքէ հաջորդերԿոստանդին11-իգահազրկումը: Այսպիսով,Կոստանդին11-իիշխանությանվերջին տարիներին թ.

հայկականավագանու մի զգալի մասը (Մարիամ`ավագ թագուհի, ապագա թագապահ խորհրդի անդամ պրն. Վասիլ, պրն. Բարդուղիմեոս)ստեղծված իրավիճակից դուրս գալու ելքը տեսնում էր Կոստանդինի փոխարինումըկա՛մ Պետրոսով, կա՛մ էլ եվրոպական

Գլ. Խէ, ԾԲ, ԾԳ: աԴարդել, է 1368 թ. Մարիամթագուհուն ուղղված Վենետիկիդոժի Պահպանվել

նամակը, որտեղվերջինս խոստանում էր օգնել Վայոց թագավորությանը(տե՛ս Ղ. Ալիշան, Հայ-Վենետ, էջ 133):

մեկ այլ

վեհապետով:

ժամանակաԸստ Ղ. Ալիշանիբերած մամլուքյան ամիրությունների` միջոցումչեն դադարումշրջակա կուսաՀալեպի թ. Այսպես, արշավանքները: կուսակալների այդ տեղեկությունների,

է Սսի շրջակայքը, ապա` պաշարում կալ Խոշթիմուրնավերում ամենայն հավաչի կարողանում, մայրաքաղաքը, սակայն,գրավել հայերինհաջողվել է հետ մղել նրա զորաբանակը

նականությամբ,

Սսից:

1369 թ. կրկնումէ իր Տարսոնիամիրա Շահար օղլի Մանչուկը 1368 թ. Լիպարիտիջանքերով: որը ձախողվելէր արշավանքը::'' մոտավորաորն, ըստ ՀովհաննեսԹլկուրանցու, Վակառակորդը, էր արշավանքիելել. պես վաթսունհազարանոցզորաբանակով է հայեէ, բայց հետո նրանց հաջողվում նեղել սկզբումպարտվում կատարել: Մինչ այդ, ն ավերածություններ րին, ներխուժել Սիս է՝ (հիշատակվում մարտումզոհվում են սպարապետԼիպարիտը հան Հովհանը, որը, ամենայն որպեսգունդստաբլ 1368 թ.):2 Սիր Լիպարիտիորդի Հովհաննեսնէ: Ընդ որում, վանականությամբ, Լիպաէ Կոստանդին11-ը, ըստ Թլկուրանցու, ինքն դավաճանում է թողնում Նախանձելովնրա փառքին՝արքան միայնակ րիտին:25 հետնանլքելով ռազմադաշտը, որի իր զորամասով Լիպարիտին, սպանվումէ: Առաջինհայացքից թագավորի քով էլ սպարապետը վարմունքնունի իր բացատրությունը: այս տարօրինակ լուսանցքումհիշատակ-. Սմբատ Գունդստաբլիպատմության Լնոն |1-իկրտսերդստեր՝ վում է 1311 թ. վրաց արքայազնԴավթի

ն

իբրն Ալիծի ամուսնությունը: Նորապսակներին

«4

ժառանգություն,

էջ ժամանակագրությունները, Հեթում Ախտուցտիրոջ ն Վասիլ Մարաջախտի

տրվում է Կապանի ամրոցը::"Նրանց զավակը կարող էր լիներ Թորոս Կապանցին` Կապանի բերդի տերը, Վասիլի ն Լիպարիտիհայրը (դա ժամանակագրականառումով համընկնում է): Բացի այդ, Լիպարիտիանունը նս խոսում է այդ վարկածի օգտին, քանզի Կիլիկիայում մինչ այդ այդպիսի անձնանուն գործածելի չի եղել: Այդ

պարագայում,միայն, հասկանալի կլիներ Կոստանդինիզգուշությունը ժողովրդականզանգվածներիմեջ մեծ հեղինակությունվայեծոռ` Լիլող, հաջողակ զորավար, Հայոց ն վրաց թագավորների պարիտզորավարից: Նշենք նան, որ հետագայում Լիպարիտիեղբայր Վասիլը մասնակցում է Կոստանդին 11-ի սպանությանկազմակերպմանը:Թագավորի այս վարմունքը, անշուշտ, նկատելի ազդեցությունէ ունենում նրա հեղինակությանանկմանհարցում: Մանչուկը, նույն 1369 թ. դեկտեմբերին,երկրորդ անգամ արշավում ն ասպատակումէ թագավորությանմնացած տարածքնեորնէ րը: Ըստ երնույթին, այս անգամ Կոստանդինը դիմադրության միջնաբերդում,որն Հ. Դարդեփորձչի անում ն ամրանում լի համար հիմք է ծառայել, գրելու, թե Կոստանդինը ժողովրդին Սակայն, անհավատներիհարձակումներից չէր պաշտպանում:'"" մենքգիտենք, որ ն՛ 1367 թ., ն' 1368 թ., ն՛ 1369 թ. Կոստանդին11-ը կազմակերպվածդիմադրությունէ ցույց տվել ն նույնիսկ կարողացել է հետ մղել որոշ հարձակումներ,այնպես որ, պետությանկործանումը Կոստանդին 11-ի լիակատար անգործությանհետնանք չէր, ինչպես փորձում է ներկայացնել3. Դարդելը: Կոստանդին11-ը սպանվեց 1373 թ. ապրիլին, իշխաններիձեռքով, ըստ Հ. Դարդելի, այն ժամանակ, երբ «...դաշն կռեաց ընդ

էՍսի

էլ

սուլթանին Բաբելոնի եւ խոստացաւ տալ ի ձեռն նորա զթագաւորութիւն, զաշխարհն եւ զքրիստոնեայսհամօրէն, միայն զի ապրե-

192, 197:

էջ 540: Հայապատում, Պ.Մ. Խաչատրյան, Հովհաննես գովհաննես Թլկուրանցի,Տաղեր, էջ 272, Պատմաողբը. պատմական Լիպարտին» Թլկուրանցու «Տաղ քաջ հանդես, 1964, Քիվ 2. էջ 114-115: բանասիրական

ԿՅ

ր

էջ ժամանակագրությունները, ՀեթումԱխտուցտիրոջն ՎասիլՄարաջախտի

198: Դարդել,Գլ. ԾԲ, էջ 67: "3

է19

ցուսցէ զանձնիւր եւ զամենայնստացուածս»::" ու նրանց Չժխտելով մամլուքներիհետ կնքված հաշտության ընդունմանփաստերը, նկատենք, որ այնուամեգերակայության էլ է ունեցել: ԿՈսնայնիվ սպանություննայլ դրդապատճառներ էր Հայոց ավագանին տանդին 1Ա-ի հեռացմամբշահագրգռված ուներ նան անձնական խնդիրներ), (որտեղ Վասիլ մարաջախտն ծառացած բարդ ն կենսական որը փորձում էր Կիլիկիայիառաջ միջոցով: քաղաքականհարցերը լուծել գահակալիփոփոխման թե` ոչ, սաէ Մեզ հայտնիչէ՝ Կոստանդին11-ը ունեցե՞լ զավակներ, ունեեթե անգամնա արականսերունդ կայն, տվյալ պարագայում, հարցը լուծվել էր ի վռաս նար, միննույն է, գահաժառանգման

Նղրեցիների: 2.4. Լեոն

Լուզինյանի գահակալումը

Կոստանդին 1-ի սպանությունիցհետո երկրի կառավարման այրին` Մարիամը լծակներնիր ձեռքը վերցրեց Կոստանդին Ա-ի Անժուացու (ծնված 1321 թ.՝ Օշին պայլի Ա Ձովհաննա (Ժաննա) թագուհու(քանզի Կոսդուստրը: Հաշվի առնելով Մարիամավագ նամակագըրատանդին 11-ի կնոջ անունը նույնպես Մարիամէր)

արքունիքնեկան ակտիվ կապերը Հռոմի ն արնմտաեվրոպական ժամանակ, այնրի հետ, ինչպես Կոստանդին1-ի կենդանության ապթ. է որ պես էլ նրա սպանությունիցհետո, կարելի պնդել, էր նրա ղեկավարրիլի պետականհեղաշրջումը կազմակերպվել է Հ. Դարդելը. մամբ: Հեղաշրջումիցհետո, ինչպես հպանցիկնշում մեծ տիրէր ի հայս»,57Կոստանդին11-իսպա«...երկպառակութիւն են եղել նությունից հետո հայոց թագի մի քանի հավակնորդներ գրում Դարդել, Գլ ԾԳ, էջ 68: Ա.Սուքիասյանը,չնշելով աղբյուրը, է (տես Ա. Քիչ որը հավանական Կոստանդինըսպանվեցժողովրդիկողմից, Կոստանդինըսպանվեց Սուքիասյան,էջ 90): Մ. Դադոյանը,իր հերթին,նշում է, որ Տ. ք.47): Օ8463ո, միարարներիձեռքով (տե՛ս Դարդել, Գլ. ԾԴ, էջ 72: է, որ

"

վ Է ՝-

՝

ԼՈՋԻՅՆ.Ձ.Ձե..

որոնցից մեկը Լնոն Լուզինյանն էր: Ռուդտ Քոլլենբերգը որպես թեկնածու, նշում է Աշոտ Օղրիի անունը," որը Կոստանդին 11-ի կնոջ` Մարիամի եղբայրն էր ն Մարիամ ավագի քրոջորդին: Թեկնածուների շարքը կարող էր համալրել նան Կոռիկոսի կոմս Բոհեմունդ Լուզինյանի ապօրինի որդի Բարդուղիմեոսը: Արդյունքում որոշվում է պատվիրակություն ուղարկել Կիպրոսում գտնվող Ջիվանի որդու` Լնոն Լուզինյանի մոտ` նրան հրավիրելով զբաղեցնելու Հայոց գահը: Ըստ երնույթին, դրանում վճռական դեր է ունեցել նան Հռոմի պապը, ինչպես նան` Կիպրոսից օժանդակություն ստանալու հույսը: Լնոնն այդ ժամանակ գտնվում էր իր ազգական,անչափահաս Պետրոս 1-ի (1369-1382 թթ.) արքունիքում: Կիպրականարքունիքում ուր իրական իշխանությունը գտնվում էր Պետրոս |-ի հորեղբայր Անտիոքի իշխան Հովհաննեսի ձեռքում:""նա կարողացել էր որոշակի դիրքի հասնել: Լնոնն ամուսնացել էր Մարգարիտ Սուասոնի հետ, Կիպրոսում ուներ որոշ կալվածքներ ն կրում էր Երուսաղեմի թագավորության սենեշալի անվանականկոչումը: Յայոց թագավորության թագապահականխորհուրդը Լնոնի ն

Պետրոս Ա-ի մոտ է ուղարկում Լեւոն Համուսցի սեպուհին ն պրեստրացիմի տանուտերի, որոնք ներկայանում են ն՛ Պետրոսին, ն՛ Լեւռնին: Պետրոսը սկզբում համաձայնեցարտոնել Լեւոնին` վերադառնալու Կիլիկիա: Սակայն, ըստ Հ. Դարդելի, Լեւոնը հրաժարվեց մեկնել` հայերի` սեփական տերերի նկատմամբ,այսպես կոչված, «անհավատարմության» պատճառաբանությամբ(օրինակ է

բերվել հորեղբայրներիսպանությունը 1344 թ.):57 Ի վերջո, ելնելով քրիստոնյա աշխարհինկատմամբպատվի ն զգացումներից, համաձայնվում է այդ «զոպարտավորվածության

մէ

ԸՕՈՇՈԵՏք,ք.75.

Պովհաննեսն անմիջական մասնակցություն էր ունեցել եղբոր` Պետրոսի սպանությանմեջ (տե՛ս Լ. Տեր-Պետրոսյան, նշվ. աշխ., հ. Ա, էջ 126): Դարդել,գւ. ԾԵ, էջ 73121

Դարդելի այդ ն տեսակետի հետ, քանզի թեկուզ թուլացած կործանմանեզրին անկասգտնվող սակայն արքայականթագով ապահովող երկիրն էր կած առավել գրավիչ էր, քան դատարկ տիտղոսը, որը կրում նան իր ազգակաԼենոնը:Բացի այդ, նա առիթ ուներ զգուշանալու հետ պատերազմ նից` Պետրոսից, որը, շուտով ջենովացիների Լնոնին արգելում է Կիպրոսիցհեռանալ: սկսելու պատրվակով, ու Այստեղ դեռնս ուժի մեջ էր Կիպրոսն Կիլիկիանմեկ թագաներքո միավորելուՊետրոս |-ի ծրագիրը, որի. վորի իշխանության պետք է լիներ Պետրոս 1-ը: Գավանաբար,Լեոնը իրականացնողը գահից հրաժարվելէ Պետրոս |/-ին խնամակալԱնտիոքիիշխանի.

բայրը):""Պատվիրակները գիշերով գաղտագողի անցնում են Սիս`

Անշուշտ դժվար է համաձայնել Հ. հողությանը»::""

է, զոհը չդառնալու համար (հատկանըշական կասկածամտության

Ս

պաշարած Բեկթեմուրի զորքի շղթան ն հայտնում իշխաններինու ժողովրդին Լնոնի համաձայնության մասին: Դալեպի մամլուք կուսակալի կողմից Սսի պաշարման մասին, բացի 3. Դարդելից, այլ աղբյուրներ չկան: Ինչպես նշում է Հ. Դարդելը, հան, ջարդեպատասխանովոգնորված ելնում են լով թշնամուն, ազատում քաղաքը պաշարումից:՛"' Միննույն ժամանակ, երկու ճամբարի էր բաժանված թագապահականխորհուրդը: Ըստ երնույթին, Լնոն Լուզինյանի ն ԱշոտՆղրեցու կողմնակիցներին է նկատի ունեցել Ղ. Ալիշանը, նշելով հետնյալը. «Զի ընդ յերկուս են բաժանուել, նա երկեաւ զի

|

Լնոնի գերությունիցհետո Կիպրոսյանարքունիքը նրան ազատելու համար միայն մեկ ձնական քայլ կատարեց): Այնուամենայնիվ, Պետրոս 1-ը չի կարողանումմերժել հայ պատվիրակների նրան ուղարկել Կիլիկիա` ջենովացինեխնդրանքըխ̀ոստանալով րի դեմ պատերազմիավարտիցհետո (որի ընթացքումոչ մի երաշխիք չէր լինի Լեոնի կյանքի համար), քանզի իշխան Լնոնը «չափա-

տվյալ պատերազմում:

զանց» անհրաժեշտէր է հանձնում իր Լեռնն այդ որոշումից հետո պատվիրակներին երկիրը կառավարելուհամար կազդրոշը Ա մինչե իր գալուստը մում է (վերահաստատում է) թագապահխորհրդիկազմը: Ժամաղեկավար է հաստատվում Մարիամ նակավոր կառավարության

(ավագ) թագուհին,շ անդամներ` կոմսուհի Ֆիմին, (Բոհեմունդ

Լուզինյանի կինը, Կոստանդին|Էի քույրը), սեպուհ Բարդուղիմեոն պարոն Վասիլ մասը (Բոհեմունդ Լուզինյանի ապօրինի որդին) րաջախտը (պարոն Թորոսի որդին, Լիպարիտ սպարապետիեղ-

Տեր-Պետրոսյանի,վերջինս 1373-1374 թթ. իշխել է՝ որպես պետության ղեկավար(տե՛ս Լ. Տեր-Պետրոսյան,նշվ. աշխ., հ. Բ, էջ 455):

Ըստ Լ.

բերդից

յերը, աին

որ

անուն նեղում

ար

անանիշխանք: ար լինիցի այնր

արերականաթ 3Լայ կողմ գրած ազան ջենովագիների ից: արոն ր ավան ն

աղագաւ

ետ այդ

ասացելոյդ

՝

Վո որն,

ր

'

ի

հր

Պետրոսլ |-ը, ւն ատարեր իրականավում է սեփական միջոցներով` վաճառելով Զրկվելով ապրուստի վերջին միջոցներից ն արքունիքից թույլտվություն Կիլիկիա

չի

ո. փրկագ բ, պ

ուստի ր նա իր ունեցվածքը: ում,

գերվում է րա փրկագընու-

չստանալով կիպրական

Գնալ աալուց

համար` Լնոնը որոշում է գաղտնի անցնել Կիլիկիա: Այդ պատակով նա խնդրում է Կոռիկոսում ձմեռելու իրավունք, որն հետո, 1374 թ. ապրիլին ժամանում է Կոռիկոս:Այստեղ ի քանի ամիս մնալուց հետո, նա իր երկու տասնյակ զինակիցնե-

րով, փոքրիկ նավակով, գաղտնի գնում է դեպի Սարոսիգետաբերան`Սիս անցնելու համար: Կ. Բասմաջյանըհիմնվելով Հ. Դարդելի հաղորդած տեղեկութ53

Դարդել,գլ. ԾԹ, էջ 79: Նույն տեղում, գլ. Կ, էջ 80: Ղ ս Կամենից, Տարեգիրք Հայոց Լեհաստանի ն Ռումենիոյ, Վենետիկ, լօ

արա

42: էջ ՋՈ՞ բակուրան Ի

էր գրավել Տարսոնը յուններիվրա, կարծումէ, որ Լնոնը փորձում նան, որ հասնել ե, Կյուդնոսիհովիտն ազատագրելով, էին: Սակայն, քիչ Տարսոնի մամլուքյանզորքերը սակավաթիվ հան ջենովացիներից կարող է լինել Պետրոս |-ից հավանական ստաօժանդակությունչէր լածյալ Լնոնի այս փորձը,որը, ոչ միայն Հայոց գահին բազմելու համար կստեղնա, այլն՝ ընդհակառակը, Բացի այդ, բավականինանհամոզիչ ծեր լրացուցիչխոչընդոտներ: է թվում Տարսոնումերեք հարյուր հոգանոց մամլուքյան փաստը նս հրամցվել է Հ. Դարդելի կողմից գոյությունը: անխոնջ մարտիկի կերպար Լեոն Լուզինյանի`քրիստոնեության

Սիս` նշելով

օծվել կաթոլիկ ծեսով, սակայն, հանդիպելովհայ իշխանների ն հոգնորականության դժգոհությանը, խուսափում է անախորժություններից ն թագադրվում է լատինական, ապա նան` հայկական ծեսով:""՛Նույն օրն էլ նա իր հետ ժամանած Սոհիեր Դյուկարտին ամուսնացնում է իր հորեղբայր Բոհեմունդի այրու` թագապահա-

կան խորհրդի անդամ, կոմսուհի Ֆիմիի հետ ն նշանակում թագավորության մարաջախտ: Մյուս զինակցին` Մաթեո դե Շապպին, ամուսնացնում է Կոստանդին11-ի այրու` Մարիամիհետ ն նշանակում թագավորությանդիվանապետ:Ինչպես տեսնում ենք, կառավարմանհիմնական լծակները նա շնորհում է իր հետ ժամանած

կայազորի

Այս

օտար ազնվականներին: Հայտնիչէ, թե ով էր վարում գունդստաբձնավորելու համար: ն ՇուՍիս:՝"' հասավ վերջապես լության պաշտոնը: Բոլոր դեպքերում քիչ հավանականէ, որ այն Լեոնը 1374 թ. հուլիսի վերջին ու կինը: 1374 նան մայրն նրա բերվեցին վարելու լիներ հետագայումհիշատակված Հեթումը: Առավել հատով Կոռիկոսիցայստեղ է օրհագտնվում որ պետությունը վանականէ, որ Վեթումըպաշտոնավարելէ Լիպարիտգունդստաբթ. դրությամբարդեն պարզ էր, շրջանում այդ լի մահից հետո` Կոստանդին11-ի թագավորությանվերջին տարիփաստացիոսական վիճակում.թագավորությունն ՊՀ. Ըստ Դարդելի, ներին: էր Սսի ն Անազարբայիմիջն: րեն պարփակված անախորժութառաջին ծագեցին նեթ ժամանման սկզբից Երկրի կառավարմանհամակարգում տեղ չգրավեցին 1373 թ. Լնոնի Այն դատարկ: գտավ պետական հեղաշրջման հիմնական մասնակիցները`Մարիամ յունները. Լեոնը արքայականգանձարանը նա ձերբակալեց ավագ թագուհին, պարոն Վասիլը, ինչպես նան Բարդուղիմեոսը` յուրացնելու մեղադրանքով ն Կոստանդին 1-ի կնոջը` ՄաՎասիլին պարոն խորհրդիանդամ | ԲոհեմունդԼուզինյանի ապօրինիորդին, որն այլես երբնէ չի հիշամնալու զերծ տակվում:Գնարավորէ, որ Լեոնը վերջինից որպես գահի հավանարիամին: Սակայն շուտով, երկպառակություններից է նրանց: կան թեկնածու ազատվել էր իր թագավորության սկզբնական համար, Լնոնը ազատ արձակում տաճարուՆ Սոֆիա սուրբ Սսի 4-ին,:"" 1374 թ. սեպտեմբերի շրջանում: Ավելին, Լնոնը Վասիլ ճարաջախտինզրկում է զբաղեց| արարողություհ անդիսավոր ունենում թագադրման րած պաշտոնիցն բանտարկում`պատճառաբանելով, Լնոնի է տեղի թե արքունի ունենում: էր ցանկանում է Լնոնը նս տեղի միջադեպ է գանձարանը Այստեղ նը:»' հափշտակվել նրա կողմից (սակայն, շուտով, քաղաքականնկատառումներից ելնելով, ազատ է արձակում նրան): 43: Թ, Կ, Բասմաճեան, էջ թ. աշնան հաջորդ ամիսներըբավականինծանր էին թագլ. Դարդել,գլ. Կէ, էջ 90: գավորության համար, որը պարփակվելէր Սիս քաղաքով ն Սսից բ, ՂՕսոօԵ126, ք. 712.

խնամակալական |

.

|

Բասմաճեան, նշվ. աշխ.,Գլ. Թ, էջ 45: Վարդան Մաթնոսյանըպնդում է

Լուզինյանը հայ իշխաններին շուրջը, Բազմավէպ, 1990, թիւ 1-2, էջ 236): Այդ պնդումը,սակայն, մեր կարծիքով (տես տեղինչէ: սիրաշահելուհամար է օգտագործում«ԱմենայնՀայոց թագաւոր» տիտղոսը "՛ Լեւոն Ե Լուսինեանի «ԱմենայնՀայոց» տիտղոսիհարցի Վ. Մատթեւոսեան, Դարդել, գլ. ՁԱ, էջ 112-114: ա

որ

Լնոն

լեռնայինշր

Բնական է, ջաններով:

որ

1382 թ. սեպհանձնվում է նրան:"5Լնոն Մ Լուզինյանը միայն տեմբերին է Կաստիլիայի թագավորիմիջնորդությամբազատվում մահագերությունիցԱ մեկնում Եվրոպա: Մինչ այդ Եգիպտոսում

քաղաքին

հետ

հյուսիս ընկած երկրի դաշտայինշրջաննեպարենպետք է բերվեր անհրաժեշտ որոնք, սակայն, ինչՋահան գետերիհովիտներից. րից` Սարոս ն գրավվելէին մամլուքյան եկող ճանապարհները, ն այնտեղից

են դուստրը (թաղվում կինը` Մարգարիտըն փոքրահասակ Հետագայում Լնոնը իր պես Կահիրեի սբ. Մարտինոսի վանքում):55. թագապահական ժամանումը, Լենոնի է ամիրներիկողմից: Մինչն վերականգնելումի շարք ապարդյունփորձեր կաիրավունքները հարգը լուծում էր Սապա րենամթերքի ն խորհուրդըմայրաքաղաքի տարում, մասնավորապես փորձելով եվրոպականմիապետերի տիրող մամլուք Դաուդ բեյ գետահովիտներինդիմաց համաձայրոսի ն Կյուդնոսի աջակցությամբնոր խաչակրաց արշավանք ձեռնարկել: Սակայն հետ որոշակիվճարի իշխանների առկա իրադրությունը որնէ կերպ չէր Աբուբեքիր աշխարհաքաղաքական փոխվումէ: իրավիճակը աշնանն թ. վենությանգալով:Սակայն նպաստումդրան. եվրոպականերկրներիՄերձավորԱրնելքում (նկատիունի իշխաններին) հայերի որոշ մամբ, թ. նոՀ. Դարդելիհաղորդ այս շրջանում ժամանակավրեպէր: է համարում րահաստատումը բեյը չեղյալ Դաուդ պա տճառով հետո Լնոն ԿՄ-ըմահաամբարտավանության յեմբերինտասնամյա անպտուղ փորձերից է նրա ն Լնոն Պ/-ի հանգեցնում որը համաձայնությունը, տոհմաթագավորների նում է Փարիզում, որտեղ էլ ֆրանսիական նախկին Այդ ընդհարումնեգործողությունների: ամփոփվումէ նրա աճյունը: Նշենք նան, որ միջն եռամսյա ռազմական կանհանգստարանում է հայոց թագավորը, հաղթում է եկեղեցահիմնականում ն րում, ըստ 3. Դարդելի, նրա ապօրինի որդին` Գին, հետագայումզբաղեցնում հետ մղել Սսի մատույցներից է է որին հաջողվում հակառակորդին կան պաշտոն: Ընդ որում, պապը նրան թույլատրում ներկայանալ համաձայնությունը: ապօրինածին նախկին վերականգնել որպես Լնոն Լուզինյանի օրինականորդի:շ5Լենոնի 1374 թ. վերջինհայերը (իշխաննեեն Հ. Դարդելիհաղորդմամբ. զավակներիսերունդները հիշատակվում ինչպես ԻսպանիաԿահիրեումհա ստատված,հավատա1795 թ., երբ գրել նամակ են րը) որոշում յում» այնպես էլ` Ֆրանսիայում`ընդհուպ մինչն որդուն, որպեսզինա Նղրեցու Օշին մահանում է Փարիզի գետփոխ եղած Աշոտ իշխանին՝ նրանցից վերջինը` Գի դը Լուզինյանը, գլխավորությամբ սուլթանի թթ.) || ունենում Կիլիկիայի Շաբան (1363-1376 մամլուքյան նախորշերից մեկում:»»Այսպիսի ավարտ է Ըստ 3. Դարդելի,դա պատհին: գա հայոց ն առումով, քանզի Սսի նվագրավիՍիսը բազմի իրավական 1375 թ. հունՀայոց թագավորությունն Աբուբեքիրը` զորավար մոտ զումամլուք որ ճառ է դառնում, ճումը Ա թագավորիգերությունը ժամանակակիցների Սիսը: պաշարի զորամասով հազարանոց հետ: վարինտասնհինգ գորդվումէր պետությանկործանման Սեյճան Հալեպի կուսակալ է միանում մանրամասներկան: Բանն Փետրվարիվերջիննրան Սակայն, այստեղ չլուսաբանված տասնհինգհազարանոցզորաիր էն Նասրը` Ըշիկթիմուր

նում են

ֆէդդին

մասով: Ի վերջո,

դիմադրությունից համար, Հատոր ապրիլի 16-ին՝ եռամսյա ԱՀ. Գարտաշեան, Նիւթեր ԵգիպտոսիՀայոց պատմութեան ն, ապա34:

հետո, Լնոն մ-ը

թ.

է լինում հանձնել միջնաբերդը ստիպված ամիրից, իր ը նտանիքիանդամների .

հովագիրստանալովՀալեպի

ս. Բասմաճեան,

էջ 50:

9: Գահիրէ ահիրէ, տպարան ՇՆ Նուպար, 1943, էջ Ջ

1. Լճսեա,ք.106. կապերէն, սպանական վարդան Մատթէոսեան, ԺԵ-ԺԹ դարերու հայ202: 2003, 1-4, էջ Ճքխօան , 19167, 8 է5: ճՃքու Շ6լն օօՌժու, Լ1քօօրԾոի ՋԱ

ջՏԼաՏ

Բազմավեպ.

Դարդել,գլ. ՁԶ, էջ 119:

Ա,

ԳԼՈՒԽ

այն է, որ ըստ Հ. Դարդելի, Դաուդ բեյի 1374 թ. աշնան ն 1375 թ. հունվարյան արշավանքները, ինչպես նան քաղաքի հանձնումը, կապված էին հայ իշխանների ն կաթողիկոսի հետ, որոնք դավա-

ճանեցին իրենց օրինականտիրոջը:""" Լեոն Լուզինյանի դեմ պայքարը, հեռակա կերպով Կահիրեից ղեկավարում էր պարոն Աշոտը` ոմն Օշին Նղրեցու որդի,'՛" որին Ռուդտ Քոլլենբերգը համարում է Օշին Օղրիի տիրոջ որդին: Միննույն ժամանակ, Աշոտը չէր կարող լինել մեզ հայտնի միակ Օշին Նղրեցու (1345-1357 թթ.` Կոստանդին 1-ի որդու որդին:

Այնուամենայնիվ, վերոհիշյալ Աշոտը պատկանել է Նղրեցիների արքայականտանը: Նա կարող էր լինել Կոստանդին1-ի զարմիկը: Հ. Դարդելը նշում է, որ Աշոտը խույս է տվել Կիլիկիայից մինչն Լեոն Լուզինյանի ժամանումը: Փաստորեն, Աշոտը ունեցել է իրավունքներ գահի նկատմամբ, սակայն, տեղի տալով իշխող տրամադրություններին, փախել է Եգիպտոս ն կրոնափոխեղել: ՀՎակվածչլինելով մերժել Հ. Դարդելի մեղադրանքներըհայ իշխաններին կաթողիկոսինկատմամբ` նշենք միայն, որ, չնայած այնուամենայնիվ,հակաորոշ ակնհայտ չափազանցություններին, Լեոն դեմ դավադրութԼուզինյանի ռակը պնդող աղբյուրներչկան: յուն եղե՛լ է, որի մեջ ներքաշված են եղել պարոն Աշոտը, պարոն Վասիլը, Մարիամ կրտսեր թագուհին (Աշոտի քույրը), Մաթեո դե Շապպը (արքունի դիվանապետը)ն այլ իշխաններ: Անշուշտ, այդ ամենին մասնակցած կլիներ նան կաթողիկոս Պողոս Սսեցին, (1374-1382 թթ.) որը չէր կարող չեզոք մնալ ստեղծված իրավիճակում:

ԿԻԼԻԿԻԱՆ

ԵՐՐՈՐԴ

Դարդել, Գլ. ՁԳ, էջ 116, գլ. ՁԶ, էջ119, գլ. Ղ, էջ 123, գլ. ՂԶ, էջ 129, գլ. Ղէ, էջ

5օ

Դարդել,գլ. ՁԶ, էջ 119:

ԹԹ.

Պատմագիտությանմեջ ընդունված է 1375 թ. համարել հայոց միջնադարյանվերջին պետականության կորստի թվական: Առայժմ չվիճարկելով այս կարծիքը` նշենք, որ հայ աշխարհիկ ն հոգնոր վերնախավնայդ շրջանում դեռնս ամբողջությամբչէր կորցրել իր վաղեմիքաղաքական ուժնու հեղինակությունը: Նույն` 1375 թ. (ընդունված է նան 1376 թ.) մամլուքներըգրավում են նան Լամբրոնը:՛՛' Լամբրոնի տերը, որը պետք է, ՀեթումյաններիՆղրյան սերունդներից սերած լիներ (քանզի, արդեն 2«Խ դարիսկզբին, Լամբրոնը Տարսոնի հետ միասին, հիշատակվումեն որպես արքաեղբոր տիրույթներ),"՛՛դիմադրությունէ ցույց տալիս, որիպատճառովէլ գրավվելուց հետո կողոպուտիէ ենթարկվում: Մամլուքյան գերակայության հաստատումով` անկում ապրեցին նան Կիլիկիայի տնտեսականկյանքի աշխույժ կենտրոնները: Եթե Սիսը, Ադանանն Տարսոնը, այս կամ այն կերպ` որպես ամիրություններիկենտրոններ, պահպանեցինիրենց նախկին նշանակությանմի մասը, ապա մնացածները`Անարզաբան5 ն, մասնավորապես,Այասը, 7// դարի վերջին ն »Ճ/ դարի սկզբին գրեթե կորցրեցին իրենց տնտեսական, քաղաքական ն մշակութային նշանակությունը: Դրան զուգահեռ, ծայր առավ նան մեծ չափերի հասնողարտագաղթ::՛"

:Հ.Սիսուան, ԺԴ

-

Դարիհիշատակարաններ, էջ 520: էջ 258: դ ՄիքայէլՅովհաննէսեան,Կիլիկեան Բերդեր,Անարզաբա,Բազմավէպ,1976, ԱՄ դարում Կիլիկիայից առավելապեսգաղթում էին Կիպրոս ն Զմյուռնիա: րարու կիլիկեցիներըսկսում են հաստատվել2«// դարի 80-ական թթ.-ից: Այնպայմանավորված էր նան ՀռոդոսիասպետներիԶմյուռնիայումունեցած մեծ ազդեցությամբ (տես Վ. Յակոբ, Վ. Քօսեան, Հայք ի Զմիւռնիա եւ ի շրջակայս, Վիեննա,1899, էջ 39, Ա. Խառատյան Հայ գաղթականությունըէգեյանի

ո

Կիլիկիան` մինչն Կոռիկոս ն Փաստորեն,ամբողջ Դաշտային մասը, հայտնվումեն մամլուքյան Լեռնային Կիլիկիայիմեծագույն ընդունածթուրքմեկամ էլ նրա գերակայությունը սուլթանության խաշնարածցեղերի ն կարամանցի նականՌամազանյանների ն ներքո: Ընդ որում, երկրի գրավման իշխանության թուրքմենների իշխանների, ի թիվս գերեվարված հետ

կողոպուտի

միաժամանակ,

մի նան Հալեպ է տարվում հայ բնակչության Եգիպտոս, ինչպես դառնում է որի շնորհիվէլ տեղի հայ համայնքը ստվար զանգված, մեհայկականգաղթավայրերից ԱռաջավորԱսիայիամենախոշոր 1390-ականթթ., ներկայացուցիչները կը, Որի մահմեդականացված են

ընդհուպմինչն չմ

Լուզինյանի գերությունից հետո, շարունակում է պայքարը մամլուքների դեմ: Սակայն որոշ ժամանակ անց նա մատնությամբ ձերբակալվում է ն սպանվում: Ամուսնու սպանությունից հետո Զարմանուհին փախչում է Կոկիսոնի ն Ուլնիայի լեռները ն որդու` Գեորգի հետ միասին շարունակում պայքարը թշնամու դեմ: Նա տիրում է Կապանիամրոցին, որտեղ նա իր սերունդ-

Հեթումը,

դարի 20-ական թթ. այստեղ զբաղեցնում

պաշտոններ:"7" բարձրագույն շրջաններում,մասնավորապես մասերում` Կապանի հյուսիս-արնմտյան

հյուսիս-արնելյան երկրի

իշխանություհայ ավատատերերի գավառներում, Բարձրբերդի Կապանիգավառը, որը կատարումէր թագավոնը պահպանվեց: սահմանների առաջան րությանհյուսիսային հյուսիս-արնելյան նշա- | մեծագույն ռազմավարական պահ, ամրացվածշրջանի դեր, համար: Պատահական նակությունուներ Հայոց թագավորության

ն

հանդես,1988, Պատմա-բանասիրական Օ«7-2ԳՄ1դդ.), մերձափնյաշրջանում գաղթել են նան Կիլիկիայից մեծ թվով հայեր 4. էջ 433): Այս շրջանում (տես Հյ). Բուլղարիա, Վալախիա, Լեհաստան

թիվ Արնելյան Եվրոպա՝

մինչն 1920 թ),

(Միջնադարից պատմություն գաղթաշխարհի էջ 68):

հ. Ա,

Երնան,200,

| |

.

եղած հայազգիԱբու լ-Ֆարաջ Աբդ Ալլահ Ինչպես,օրինակ,բռնի կրոնափոխ ն նրա վեզիր եղավ 1390-1394 թթ. ապա էլ-Ասշամը,որը սուլթանության Յ. Քիւրտեան,Հայ վզրուկներու որդիներնու թոռները (տես 1964, թիւ 4-6, էջ 117-121, Եգիպտոսիմէջ մեմլուքներուշրջանին,Բազմավէպ, (տես նան Գէորգ Մըսրլեան, 10-12. էջ 247-248 թիւ 7-9, էջ 213-218, թիւ 425-127): Պետք է նշել, որ 1947, էջ Գահիրէ, Ականատրհայեր Եգիպտոսիմէջ, Ա ն՛ ունեցել է գահակալներդեռեւս հայ համայնքըն' Եգիպտոսում, Ասորիքում եւ Հայազգիաթաբեկ Մոսուլի սուլթան դարի կեսերից(տես Պերճ Սապպաղեան, Հանդես, 1981, հ. Թ): Հ այագիտական Պատր էտ Տին Լուլա, Հայկազեան

Լեոն

ն

ՍակայնԿիլիկիայիլեռնային ն

չէ, որ Կոստանդին |1-ըժամանակին ամեն գնով, փորձում էր պահպանել այդ շրջանը, որն ի վերջո նրան հաջողվեց, քանզի Կապանի կորուստը կարող էր թշնամու կողմից երկրի կենտրոնական շրջաններնանարգել մուտք գործելու ճանապարհ բացել: Ղ. Ալիշանի «Սիսուան»-ում բավականուշագրավ հիշատակարան է զետեղված, որտեղ գրիչը պատմում է Հեթում վերջին սպարապետին իր տիկնոջ` Զարմանուհու մասին: Ըստ այդ ձեռագրի,

ներըիշխում են 65 տարի:"՛՛ Անշուշտ, այստեղ առկա են առասպելի բաղադրիչներ, սակայն, համադրելով փաստերը, կարելի է ենթադրել, որ Հեթումը Կապանինտիրող տոհմի ներկայացուցիչներիցմեկն է եղել, որոնցիցէին նան 1369 թ. զոհված սպարապետԼիպարիտը ն թագապահական խորհրդի նախկին անդամ պարոն Վասիլը: Հեթումը ենթադրյալ պաշտոնավարումը կարող էր լինել Կոստանդին |1-ի թթ. Ապա ինչ-ինչ վերջին տարիներին միայն, այն է` 1370-1373 Լեւոն Լուզինյանի ժամանումը հանգամանքներիցելնելով, մինչն Հեթումը հեռացվել է իշխանությունից, քանզի նրա մասին մենք թթ., որն, այդ որնէ հիշատակության չենք հանդիպում 1373-1375 ժամանակնրա սպարապետլինելու դեպքում առնվազն, անհասկանալիկլիներ: Բացի այդ, հիշատակություններչկան 1370 թ. հետո պաշտոնավարած այլ սպարապետներիմասին, իսկ սպարան լինելը կօժանդակերն նրա սպարա ա զգական պետ Լիպարիտի ետ լինելուն, ն նրա որդու Կապանինտիրելու հարցում: Չնայած

տ գերդաստան

վիորԻր

3"

Սիսուան,էջ 184: Նույն տեղում, Ք. մխումտ,

՛

-

ք. է25.

նային գավառներից բացի, երկրի մնացյալ տարածքը հայտնվել էր մամլուքյան սուլթանության գերիշխանությաններքո: Բացառություն էր ճան Կոռիկոսի շրջանը, որը 1361 թ. անցել էր Կիպրոսի թաեւ այլ ինչ բերդոգավորիգերիշխանության տակ: Հ. Դարդելը 1374 թ. Կոռիկոս ամհայտնում է, որ միայն 1435 թ. «Նուաճին Կապան ես Ղ. Ալիշանը րոցի հրամանատար է հիշատակում Կոստանդին Բրագանացուն րայք` զորս տակաւին ունէին Հայք»:3»Փաստորեն, կող60-65 իշխանների հայ Ղ. Ալիշանը կարծում է, որ նա Կոռիկոսից մի տարի (ՊռականցունՍ):52 հաստատում Կապանի բերդին փոքր դեպի հյուսիս-արնելք գտնվող Պրականա բերդի տերը մից տիրած լինելու հանգամանքը: մեջ, հիմնվելով ավանԳ. Գալուստյանըիր երկասիրության պետքէ լիներ," որը ծառայության էր մտել Կիպրոսիարքայի մոտ: ու Գեորգը տիրել են Փաստորեն,Կոռիկոսի շրջանը նս զերծ էր մնացել մամլուքյան գեդազրույցիվրա, կարծումէ, որ Զարմանուհին Դա բացառված չէ, ն նան Զեյթունին շրջակա գավառակին:'"" րիշխանությունիցն հավանական է, որ շրջակա բերդերում Պրականայում, Այաշում ու Լամոսում նույնպես պահպանվելէին հայզի Զեյթունն այդ ժամանակ առնվազն կիսանկախ հարայստեղ կականիշխանների տիրույթները: Սրանք Կիպրոսի թագավորութպետք է ունենար, որպեսզի7«Մ դարի ողջ ընթացքում տեազգաբնակչության հայ յան բնական դաշնակիցներն էին` ծովեզերքում հաստատվելու ն թավայրայինշրջաններիցնկատվեր ամրապնդվելու գործում: Ինչ վերաբերում է Կոռիկոսի շրջակայղաշարժ: Բարձրբերդ քում ամրոց-բնակավայրով,եղած հայկական բնակչության թվաքանակին, ապա կարծում Բարձրբերդի գավառը` մասը: Այն, ինչպես ենք, որ ճիշտ է Հ. Տեր-Ղազարյանի այն կարծիքը, որ Կոռիկոսում ն պաշտպանումէր երկրի հյուսիս-արեմտյան արքայատոհմի նան Կապանի գավառը, Ռուբինյան շրջակայքում հայերը երբեք մեծամասնությունչեն կազմել:5: պեհայկական է Կիլիկիայի Ղ. Ալիշանը նույնիսկ նշում է, որ Սիսը գրեթե հայերի ձեռքին առել սկիզբ է տիրույթն եղել, որտեղից Ռուբինյանների Այդ պատճառով էլ. դեռես էր, ընդհուպ մինչն 1467 թ.:5 Ամբողջովին չժխտելով ականավոր տականությունը:"' է իշխող եղել հայագետիտեսակետը, կարծում ենք, որ դա չափազանցությունէ: շրջանից, Բարձրբերդը պատկանելիս ժամանանան Հեթումյանների գտնում ենք, որ հեղինակընկատիէ ունեցել ժամանակառ ժաճաէր առկա մին: Նույն իրողությունն հաննակ հայերի կողմից Սսին տիրելու փաստը, որը բացառված չէր կաշրջանում.Լնոն Բ/-ի ժամանակ Բարձրբերդը՝գավառով Բալդուին կարողլինել չՃ/ դարասկզբին: դերձ, պատկանումէր ԿոստանդինԱ-իհորը` նս գտնվել շ4/ ն սկզբին դարի 2ՀՄ դարի վերջին Դարդելը նշում է, որ 1375 թ. ապրիլին Լնոն Լուզինյանի հետ տին: Բարձրբերդը : Նղրեցիների է լինի ն իշխած պետք էլ այստեղ է հայերի ձեռքում, Կահիրետարվեցին նս քսան մեծամեծեր: Չհաշվելով Դյուկարտին, 1375-1424 թբ. իր տիկնոջը, Մարիամ ն Մարգարիտթագուհիներին` ստացվում է, արքայատոհմիներկայացուցիչը,ավելի որոշակի` լեռերկու որ գերության են ուղարկվել տասնհինգ բարձրաստիճանհոգնոհիշատակվածԿոստանդինը: Փաստորեն, վերոհիշյալ

որ, Ղ. Ալիշանըկասկածանքով է վերաբերվումվերը հիշատակված աղբյուրը, ձեռագրի գոյությանը," այնուամենայնիվ,չնշելով

է

քանգոյություն

սկզբնական

արքայատոհ-

մարաջախ-

Սիսուան,էջ 184

Նույն տեղում, էջ 561: Գ. Գալուստյան.Մարաշ,Նիւ-Եորք, 1934, էջ 95: էր, որ ձեռք Բարձրբերդիամրոցը առաջինամրացվածբնակավայրերից Հայոց: Պատմություն Ռուբեն է իշխանը1080 թթ.-ին (տե'ս ԿիրակոսԳանձակեցի, 19611. էջ102): Երնան, Կ.Ս. Մելիք-Օհանջանյանի,

ո

բերեց "

Աշխատասիրությամբ

արդել,

գլ. ԿԸ,

էջ 91:

Սիսուան,էջ 391: Յ. Տէր Ղազարեան,Կոռիկոսիամրոցները,Բազմավէպ, 1947, թիւ9-10, էջ 226: Ղ. Ալիշան,Յուշիկք հայրենեացՀայոց, էջ 164:

'

նան Պողոս Սսեցի

կաթողի-

հավատափոխէ եղել ն ծառայության անցել սուլթանի գերված կարծիքով մոտ: Հայ իշխանները, Լնոն Լուզինյանի իշխանության առաջին կոսը: Մ. Քելեշյանի է այդ կապակցութԴժվար «Եւ խոստաէ վաթսունիննի:'"" ամիսներիննամակով դիմում են հենց այս Աշոտին. կաններիթիվը թիվը մատնանըշած եւ Մ. Քելեշյանի նային թղթովքն այնոքիւք մատնել ի ձեռս նորա զքաղաքն Սիս յամբ ճշգրիտ թիվը նշել. քանզի Հ. է ԴարԱռավել հավանական չի հիմնավորվում: զաշխարհնբովանդակեւ թագաւորեցուցանել ի վերայ ՛այոց, աղբյուրներով Կահիրեում իշխանները թիվը: Գերեվարված եթէյարուցեալ եկեսցէ ի Հայս բազմութեամբզօրաց սուլթանին»:55 դելի ներկայացրած է նրանք սուլթանինհավա1375 հուլիսին թ. մնում: նույն Ռուդտ Քոլլենբերգը կարծում է, որ այս Աշոտի հայրն եղել երկար չեն ստանում են վերադառնանա ոչ միայն չի երդում տալով իրավունք Օշին Օղրեցին, որի գոյության ն ով լինելու մասին տարճության «Եւ նոքա կալվածքներին. տեղաիրենց ամրոցի ն վերատիրելու հաղորդում,այլ նան պարզ չի դառնումայդ Օղրի լու Կիլիկիա առնել յաշդարձ շնորհս ի սուլթանէնզի թողցէ զնոսա կայմանվայրը: Այդ անունով ամրոց ն նման անունով իշխան մեզ խնդրեցին կաիւրեանց, ժառանգութեան անտեսում է նան 3. հայտնի չէ: Այնուամենայնիվ,Քոլլենբերգը խարհնհայրենի ն վայելել զինչս նորա. եւ սուլթանն եթող զնոսա Դարդելիտեղեկություննայն մասին, որ Աշոտը Օշին Նղրեցու որգեալ ընդ լծով իշխանութեան է եղել: Այս պարագայում,անշուշտ, ընդունելիէ սկզբնաղբյուեն վերադառնում ն կաքողիկոսըԿիլիկիա այն մասին, Սակայնիշխանները րի` այսինքն Դարդելի հաղորդած տեղեկություններն հետ հավատափոուղարկելը, կարող է բանրանց որ Աշոտը եղել է Օշին Նղրեցու որդին: Այս դեպքում ոչ միակամ.սուլթանը, մինչ Լնոն Լուզինյանին,այնպես էլ` ցատրելիլինել Աշոտ իշխանի նկրտումը Հայոց գահի նկատմամբ: խությանառաջարկէր արել ինչպես ն Վերջիններիցհինգը, որոնց թվում պարոն Մայրականկողմից նա սերում էր ՀեթումյաններիԿոռիկոսյանճյու-

ն իշխաններ,որոնց թվում րականներ

հասել

իշխաններին

հին` |

հոգնորա-

նա

զնա

գնալ»:57

դին

`

Վասիլը,

իշխաններին: են լինում: հավատափոխ են իրենց վերահաստատվում Իշխանները վերադառնալով Ընդ որում, Վասիլը, որը Թորոս Կապանցիսպակալվածքներում: եղբայրը, ըստ րապետի որդին էր ն Լիպարիտ սպարապետի

տոհղից, իսկ հայրականիցՀ̀եթումյաններիՆղրյան, արքայական

| |

որը գտնվում է երնույթինհետագայումհաստատվում Մոլեվոնում, միջակայքում,քանզի էր Լամբրոնի ն Բարձրբերդի էր իր ազգականԳեորգի կողմից: Կապանըարդենզբաղեցված լ նաէ, որ իշխաններիուրացություննարդեն Վատկանշական որդին` մայխադեպուներ: Հ. Դարդելը նշում է, որ Օշին Նղրեցու 1375 թ. գտնվերականգծով Օշին Կոռիկոսցու թոռ Աշոտը. մինչն Նպատակունենալով տիրել Հայոց գալիս է եղել Կահիրեում:::6

գավառների

|

Յա

լ

մից: Սակայն, այստեղ հարցեր են

ծագում, որոնք մնում են անպաէ: տասխան:Առաջինն Օշին Նղրեցու անձի ճշտումն Նղրեցիների արքայատոհմիցմեզ Օշին անունով մեկ անձ է միայն հայտնի` 1356/1357 թ.: Կոստանդին1-ի վաղամեռիկորդին, որը մահացել էր Նույն թվականինմահացել է նան Օշինի եղբայր Լնոնը: Կոստանդին 1-ի երրորդ որդու` Հեթումի մասին ցավոք ոչինչ հայտնի չէ: Քիչ հավանականկարող լինել նան Աշոտի` Բալդուին մճարաջախ|| տիեղբայր Հեթումի որդիներՋոֆրի ն Կոստանդին նղրեցիների Քանզի, բացի այն, որ սերունդը լինելու հավանականությունը: ժամանանրանցզավակ ունենալու մասին մեզ ոչինչ հայտնի չէ,

է

Քելեշեան,էջ 65:

Դարդել, գլ. ԺԲ, էջ 154: Նույն տեղում, գլ. ՁԶ, էջ 119:

յ5

Նույն տեղում:

|

իշխանի` նրանց թոռ լինելը: է քաշում մի հետարքրքիր վարկած, Ռուդտ Քոլլենբերգը, առաջ նշելով, որ 1376 թ. հետո հիշատակված վիճահարույց Կոստանդին ային զայի

առումով Հ նս հնարավոր բազոր չ չէ Աշոտ

՝

.

թագավորըեղել է Կոստանդին || Նղրեցու երրորդ որդու որդին: Եթե անգամ դա ընդունենք, այդ դեպքում նույնպես, նա չի կարող Օշին Նղրեցին լինել, քանզի չէր կարող ամուսնանալ իր մորաքըրոջ` ՄարիամԿոռիկոսցու հետ (Կոստանդին1-ի կնոջ): Սակայն Կոստանդին|-ը ն Մարիամ Կոռիկոսցինամուսնացել են միայն 1340 թ., մինչդեռհայտնի է, որ Կոստանդինիավագ որդի Լնտնը,ծնվել է 1338 թ. օգոստոսին:Այսպիսով, Կոստանդինընախ քան 1340 թ., նս մեկ անգամամուսնացած է եղել, որի մասին աղբ-

| |

|

|

| |

էր ա նզավակ: Մի բան հաստատ է, որ Աշոտ իշխանը, որն, ըստ 3. Դարդելի, բավական լուրջ հավակնություններ է ունեցել Հայոց գահի նկատմամբ, պետք է պատկանած լինի Նղրեցիների արքայատոհմին, որի մասին ակամայից նշում է նան 3. Դարդելը: ՛ Ամեն դեպքում Աշոտ Նղրեցու գահակալական նկրտումները չեն իրա-

գործվում մեզ անհայտ պատճառներով,հավանական է, որ նա այլես Կիլիկիա չի վերադառնում, քանզի նման ազնվատոհմիկիշխանի վերադարձը հայրենիք, որը հայկական իշխող ավագանու կարող էր էր

րիրԳն Ն խին մողմից Տն տական Լ ր Հարկ նշել, նանիդոան | քաղաքական Եվ միանգամայնհնարավոր Օշինի յուրները լռում աոան Սիրո ի աան: մինչն զավակներ ցած լինելն մինչն տոր առտրջ քիչ թե Օշին ամենայնիվ, հետ: փոր ԿԱ ոին, Իշիհոգ տերերի ամերի շատ հավա. | նականմիակ տարբերակն Օշին Նղրեցու | վկայել թան Ա նավով Աա հարցերո նշվում որոր ԱլմերիկոԼուզինյան-Լոլլիի տապանագիրը, որի գերԱրնմուտքին, «զիջումներն» դիտական ան վանա դին հերթին եղել Բալդուին Լուզինյանի անմութան նրատակ էր:Իրավիապահովումն ետականու Կոստա Հրո Օշինի որդին էր:`` Այստեղ,անշուշտ, Հայոց թագավորի . թթ ի միայն1370-ական կա ատե փոփոխու ճակ թյ ուն Օշին գոյություն ունի, քանզի Ալմերիկոնչէր լ ն Ր Ե մեկն երից հավակնո լինել: Օշինի կարող լիներ: Լավագույն դեպքում որցի եո է

են:

ու

դա

մասին կարող է

.

կապ

ս

լ

ա

:

հ

ած

:

ն

որդին, որն իր

ը

յ

|

' ոո

Ն

տարեց

ր

նույն

ն

ր

Սարանար մ քայլը,

դիվանագիտական

,

երբ ա.

այն ,

տրամագծորենհակառակ ուղղությամբ` քնդունելովմահմեդականություն: Այդ քաղաքականությանորդեգրումըշարունակվեցնան որոշ իշխանների կողմից, որոնց թվում էին նան վերը հիշատակվածհինգ հայ իշխանները: Հավատուրացության այդ փաստը Կիլիկիայում ընդունված դիվանագիտությանմի մասն էր, ընդամենը կրոնա-քաղաքական

սերունդներ ունենալու փաստն է, որին Հ. Դարդելը, հավատարիմ մնալով Լուզինյաններին ապահովագրելու սկզբունքին, համարել

23.0. Սեքուլյանը կարծում է, որ Աշոտ Նղրեցին Կոստանդին11-ի եղբորորդինէր

ԸՕԱՇոԵՐք,թ. 75. Հ. ՎարդանՀացունի, Նորակերտ Հայ Լուսինեաններ, Բազմավէպ, 1955, թիւ 6-

նձ

(տես Վիեննայի Մխիթարեանթանգարանի ԿոստանդինԳ-Լեւոն ՔօրփուսՊտուկեան, Հանդէս Ամսօրեայ, 1971, թիւ 1-3. սյուն 81):

7, էջ 152-156:

մ

|

կարող

Ն

Գ

`

որդի

Քյ

լ

ր որ Ն Կիլիկյա

միտքն թագավորության անկումը,

|

որտեղ

Նղրեցու թոռը նա ծոռը էր են Անշուշտ, այդ ցանկի մեջ պակասում մեկ կամ երկու անուններ: Բացի այդ, Կոստանդին է Հեթումյան Նղրեցին նույնացվել ան Լուզինյանների հետ Ա դա զարմանալի չէ, քանզի Եվրոպայում առավել հասկանալի ն ընդունելի էր Լուզինյանների տոհմանունը: Սակայն, այստեղ էականը Կոստանդին թագավորի որդու` Օշինի

ր պա

է ո

ամուսնա-

թ.` իր մահը: Այնուունենալը Նղրեցու անձը ճշտելու է: ժառանգներ ունենալու նան չՃ/ դարի || կեսին Հռոմում մահացած

է

տհաճությու

|

Ե

դրամները-

շաերբ. պետականության շարունակությունը, տրամաբանական

ապահովելու այլ ելք չտեսնելով, երկրի իշրունակականությունն

խող վերնախավիմի մասը դիմում է այդ ծայրահեղ քայլին: Ուրացյալ իշխաններիմեջ էր նան, ինչպես վերը նշվեց, իշխան Վասիլը` թագապահխորհրդի նախկին անդամը, Կապանցիների հետ ազդեցիկտոհմի ներկայացուցիչը,որն ուրացող իշխանների

Եգիպտոսում: հիթ. Գրիգոր Խլաթեցու «Մեկնությանծաղկաքաղ»-ում հանշատակվումէ «Մեծազարմիշխանացիշխան պարոն Վասիլ` Սա նույն Թորոս դերձ աստուածապարգեւզաւակաւք իւրովք»:55 որդի, Լիպարիտ սպարապետի եղբայր՝ սպարապետի Կապանցի խորհրդինախկին ազդեցիկ անդամ Վասիլն էր, թագապահական լինելով, վերադարձելէր Կիլիկիա: Սակայն, որը հավատափոխ մեջբերած բնորոշումից`Վասիլը վեդատելովհիշատակարանում է նան րադարձել էր նախնիներիհավատին: Հետարքրքրական Կիլիկիայիիշ1404 թ. Ասըլպեկ (Ասիլ բեկ) իշխանիհիշատակումը նշում է. «չոխանականմեծ գաղթի ժամանակ: Վիշատակագիրը րեքշաբթի գնաց Պարոն Ասըլպէկնեւ իրիցունք նոցա. Յովհաննէս Ընդ որում, Ասիլբեկի եւ Վահան, Գրիգոր եւ Ստեփանոս...»:5" անունը հիշատակվումէ թագավորիթոռան անունից հետո, ինչից կարելի է եզրակացնել,որ վերոհիշյալ Ասիլբեկը,առնվազն,ազդեմահմեցիկ իշխան է եղել: Ասիլ բեկը, նույն Վասիլ իշխաննէ, որը է ընդունելուց հետո` որպես պատվանուն,ընդունել դականություն է, «Վ» ինչպես տառը սղվել «բեկ» տիտղոսը, իսկ անվան սկզբի հետ: Ասիլ բեկ-Վահաճախ լինում է բառասկզբիբաղաձայնների ենք ավելի ուշ շրջանում սիլի սերունդներինմենք հանդիպում

մնում է

նս:55

հ. Ա, (1401-1450 թք.), էջ 55: դարիհիշատակարաններ, Սիսուան,էջ 542: 5»: է գր. Աճառյանըկարծում է, որ Ասլ բէք անձնանունը նշանակում «իսկական 1942, էջ հ. Ա, Երնան, բեկ» (տես Հր. Աճառյան,Վայոցանձնանուններիբառարան,

ԺԵ

Իշխանական համակարգիհետ պահպանվեցնան Հայոց եկեղեցին: Գերյալ իշխանների հետ միասին, Կիլիկիա վերադարձավ նան աքսորյալ կաթողիկոս Պողոս Սսեցին, որը աթոռակալեց մինչն 1382 թ.: Նրան հաջորդեց Թեոդորոս Բ Կիլիկեցին (1382-1392 թթ.) Այս շրջանի Հայոց եկեղեցական համակարգում,բացառությամբ Աղթամարիկաթողիկոսության,այլ ազդեցիկ կենտրոններ չկային, սակայն, Սսի կաթողիկոսության ն ազիշխանությունը դեցությունն աստիճանաբար թուլանում էր: Սսի նվաճումով մամլուքյան այնուամենայնիվ, նախկին թագավորության տարածքը չմիավորեցմեկ վարչական համակարգիմեջ: Սիսը, որպես առանձիննահանգայինմիավոր, մտցվեց սուլթանության կազմի մեջ: Մինչ այդ, առանձինվարչական միավորներէին ստեղծվել նան Ադանա ն Տարսոն քաղաքներիհամար: Այսպիսով,Կիլիկիան որպես վարչականմիավոր2«Ի/ դարի երկրորդ քառորդին արդեն դադարել էր միասնականլինելուց: Այն բաժանված էր սուլթանության ամիրությունների, կարամանցիթուրքմենների ն հայկական իշխանությունների միջն, որոնք բոլորն էլ ընդունել էին մամլուքյան սուլթանի գերիշխանությունը: Անընդմեջավարառություններիու արշավանքներիարդյունքում

սուլթանությունը,

Կիլիկիայիտնտեսությունը,մասնավորապեսառնտուրն ու արհեստներըծայրահեղանկումապրեցին: Այս ամենի հետնանքով27 դարի երկրորդ կեսին Կիլիկիայի հայ բնակչությանշրջանում սկսեց նկատվել մի նոր երնույթ, որը, մինչայդ, իրեն զգացնել էր տալիս նվազ չափով: Դա զանգըվածային արտագաղթնէր: Արդեն1360-ական թթ. հայերըսկսեցինզանգվածաբարհաստատվելՄիտիլենե ու Կրետե կղզիներում, որոնք պատկանումէին Հիվանդախնամասպետներինն Վենետիկիհանրապետությանը: Առավելհավանականէ, որ այստեղգաղթած հայերի ճնշող մասը եկել են Կիլիկիայից: Գաղթը, սակայն, առավել 224): Այստե

տարբերակը:

առավել հավանականէ Վասիլ Բեկից -» Ասիլ բեկի վերափոխման

սկզբին:

ընդունեց դարի չափեր սպառնալի քայլ սուլթանությունը Մամլուքյան 2«

գնում էր հայ Ղ. ճանապարհով: ոչնչացման վերնախավի հոգնորն քաղաքական է 4390-1392 թթ. սուլթան Բարկուկը (իշխել Ալիշանընշում է, որ մեծ մասը,»5որին հաջորդումէ 1382 թ.-ից) նվաճումէ Կիլիկիայի Իսկ առ

քայլ

սպանությունը: ն 16 հայ իշխանների կաթողիկոսի Թեոդորոս դամահով, փաստորեն, պատրիարքի մինչ այդ՝ 1382 թ., Բարսեղ եկեղեցութե՛ պատրիարքաասորական Հակոբիկ դարելէր գործել Սսում: նթե՛ եկեղեցուգլխավորկենտրոնը

րանը, մինչն 1390-1392 թթ. կաՓաստորեն,Սիսն իր շրջակայքով, է կողմից. որոնց նվաճել Բարկուկը: ռավարվելէ հայ իշխանների չի հիոր Մելիք Օմարից առաջ Դա կարող է հաստատվել նրանով. 1390-1392 թթ. Իսկ Սսի մամլուքյանորնէ կուսակալ: շատակվում Մելիք-Օմարը, որը է նշանակվում Սսի ն նահանգի կառավարիչ Այս ն վարքագծով: հայտնիէր իր անզիջում դաժան առավելապես տալիս են «Սսոյ պիղծ» մակդիվերջինիսէլ ժամանակակիցները սպանումէ Թեոդորոս Բ կանա դավադրաբար րը:3 1392 թ. Սսում Ըստ էության, վերջիններս ն 16 հայ տանուտերերի::" թողիկոսին չի հաղորդում ցավոք, պատմագիրը եղել են իշխաններ,սակայն, Կաթողիկոսին այսքան մեծաթիվ նրանց ով լինելու մասին:

յան համար մահապատժի է ենթարկում Մելիք Օմարին: Թեոդորոս Բ-ին հաջորդեց Կարապետ Ա Կեղեցին (1390-1404 թթ.), որը կարծիք կա, որ, փորձում էր կաթողիկոսական աթոռը տեղափոխել Արնելյան Պայաստան:«»Փաստորեն, արդեն »ԱԽ դարի վերջին տասնամյակում Կիլիկիայի հոգնորական վերնախավնանիմաստ էր համարում ընդհանրականաթոռի տեղակայումը Կիլիկիայում, ն՛ քաղաքականհեռաորը հետնանք էր ն՛ ուժգնացող ճնշումների, տեսության: Այնուամենայնիվ,այդ ամենը վկայում է Կիլիկիայում ընդհանրականաթոռի անապահովությանմակաթողիկոսական սին, որն աստիճանաբարկորցնում էր իր համահայկականնշանակությունըն հեղինակությունը: մաԿիլիկիայումպահպանվածհայկականազնվականության սին է վկայում նան շԳ/ դարի սկզբին այդտեղ այցելած Յոհան Շիլդբերգերը «Սուրբ մըն ալ ունին, որ քաջ մըն էր, Սարգիս անունով... շատ մը զինուորներ եւ ազնուականներ անոր համար երեք օր ալ ծոմ կը պահին Յունուարի մեջ...»:"""Յ. Շիլդբերգերը աշխատությանհայերին առնչվող սկզբնականմասում նշել էր, որ կը պարունակէ,մեկը Թիֆ«Հայաստաներեք թագաւորութիւններ

գերմանացի

ամենայնհավանականությամբ, սպանությունը, իշխանների Բաբգէն Ա փորձի,այլապեսայդ ամեհետնանք է եղել հայերի ըմբոստության մանավանդ,որ հայոց պետակազգուշորեն, նը կարվերառավել ունեվաղ անցյալումէր տեղի նությանկորուստը Սսի շրջանումոչ ոճրագո այդ ցել:

սուլթանը չ մա Մեծոփեցու, ոփեցու, սուլթասը Ըստ Թովմա

շուտով

վ

այդ

էջ 560:

ծու ոճրագործութ՝

լյիսուան,Ցանկ ժամանակագրական, մշակութային Ասորիներիդերը ՎայկականԿիլիկիոյ լ Տէր-Պետրոսեան, 129: 1-4, էջ Բազմավէպ,1987, թիւ կեանքում, Կիլիկեանշրջան (1375-1441), վարդաԹօփճեան, Վարդապետ Բաբգէն 1965, էջ 42: աւարտաճառ,Անթիլիաս, պետական Լանկ Թամուրի,

Թովմա Մեծոփեցի,

Պատմութիւն Պատմագրություն: 1999, էջ 116:

Խաչիկյանի,Երնան, աշխատասիրությամբ Լնոն

Աթոռակից կաթողիկոս Մեծի տանն Կիլիկիոյ, Պատմութիւն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս 1939, էջ 35: Գ. Հարությունյանըիրավամբ կաթողիկոսաց Ե որ նրանից, որ հոգնոր նվիրապետը շարունակում էր էր թ հայոց կաթողիկոսի ն տիտղոսովաշխատում այանալ պարփակվում -դանդաղորեն ԴԹ.) կաթողիկոսությունը վիճակը,(1292 թ. հետո ն էր Կիլիկյան պետականությանհամակարգում...» (տես Աշխարհիկ հոգնոր Հեթում Հայաստանում Կիլիկյան իշխանություններիփոխհարաբերությունները Պատմության թթ.), հարցեր, ի գահակալմաներկրորդ շրջանում (1293-1306 Մեծ Հայքի Տարեգիրք,2009, 1, էջ 53): Դրա հետ մեկտեղ7411 դարավերջիցարդեն կաթողիկոսական էր խմորվում ե հոգնոր աշխարհիկ վերնախավի շրջանում աթոռը էջմիածին տեղափոխելուգաղափարը(տե՛ս ՍտեփաննոսՕրբելյան, Ողբ Կաթուղիկէ,հրատ. Կ. Կոստանյանցը,Թիֆլիս 1885 թ., էջ48): իս. Հ. ՅովհաննէսՇիլթպերկէրիուղեւորութիւնըի Հայաստան,թարգմ. Ֆոկոլեան, 1959, թիւ 11-12, էջ 240 (այսուհետն՝ ՅովհաննէսՇիլթպերկեէր): Բազմավէպ

«.

Նո:

Կոր

ն

պահպանել նախկին

Անկասկած երրորդը`երզնկայ»:""՛ է հետ, հայկականի շփոթել թագավորությունը վրացական ղինակը չկար: այդ շրջանումհայկականպետականություն իսկ Երզնկայում հաքիչ հետո նշելով, որ Հայոց թագավորությունը Յ. Շիլդբերգերը Սսով հանդերձ,միննույն ժամակորցրել են մայրաքաղաքով`

լիզ կը կոչուի, միւսը` Սիս,

հե-

եւ

յերը Հայոց նակ, ներկա ժամանակով է խոսում

մաթագավորության

սին:"» է, որ Լնոն Լուզինյանիցհետո Աշոտ Նղրեցին Վատկանշական ժամանաչի եղել: Սամուէլ Անեցու Հայոց գահի միակ թեկնածուն

համարում է ոմն Կոսսկիզբ:2"Ժամանակագիրըտալիսէ երտանդինիթագավորության ՊԻԵ (1376 ՌՅՀԸ (1378 թ.) Ա հայկական կու թվական`փրկչական է լինել երկրորդ թվականը: թ.): Գտնում ենք առավել ստույգ կարող են նան Կոստանդինիհատած դրամՆշենք նան, որ պահպանվել

1316-1318 Շարունակողը կագրության

թթ.

ները:""5

ժամանակագրին,նույնԱլիշանը մեջբերելովՎակոբ Սսեցի Հայոց թագավոր,ն պես տալիս է Կոստանդինիանունը, որպես է, որ նա իշխեց 48 ինչպես Սամուէլ Անեցու Շարունակողըգրում Ղ.

տարի ն ապա անցավԿիպրոս:՛"" լիներ Նղրեցիների Այս Կոստանդինընս պետք է պատկանած տարբերակը,ինչպես տոհմին: Նրա ծագման միակ հավանական Կոստանդին1-ի թոռը լինելու հանԱշոտ Նղրեցու պարագայում, Կոստանդինը է, որ Աշոտը ն վերոհիշյալ գամանքնէ: Հավանական

«ՀՆույնտեղում:

45.

Նույն տեղում: Սամուէլ Անեցի,էջ 170: 8օմօսեւո

9., Շօլոտքօօք Ընօաո

Ճոոօուն. Ղիշ Խոծոօճո

Իխուտոշն

Շ

ԽՇԿ

ՏՕՇՆՇԵ).

2«Լ/11: տախտակ կարծիքը, Ս. Պողոսյանի է Սիսուան,էջ 543: Այս առումով անհասկանալի թվում (տեսՍ. տեղեկությունները ով փորձում է ամեն կերպ ժխտել այս աղբյուրների Բանբեր Երնանի մասին, անկման Պողոսյան, Կիլիկյան թագավորության 1974, 1, էջ 166-167): Համալսարանի,

Վ օու 1962, ք. 410,

եղբայրներեն եղել, Կոստանդին /-ի անդրանիկ որդու զավակները: Սակայն հնարավոր է նան, որ Կոստանդինըեղած լինի Աշոտի հորեղբայր Հեթումի (Կոստանդին Ո-ի երրորդ որդու) տղան: Երբ 1375 թ. հետո հայոց թագավոր Լեւոն Լուզինյանը գերեվարվում է, ավագանու կողմից գահաժառանգ համարվող Աշոտ Նղրեցին չի վերադառնումհայրենիք, ապա օրինական կարող էր լինել Կիլիկիայում մնացած իր եղբոր կամ մոտ ազգականի` Կոստանդինի թեկնածությունը:Ցավոք, Կոստանդինիմասին տեղեկությունները չափազանցսուղ են: Մեզ հայտնի չեն նրա իշխանությանտարիների մանրամասները:Այնուամենայնիվ, Կոստանդինիիշխանությունը, չնայած ընդունված թագավոր տիտղոսին, կրել է իշխանապետի բնույթ: Դա է փաստում 1423 թ. մի վկայություն, որտեղ կաթողիկոսի հիշատակումից հետո նշվում է «Ի թագաւորութեանՀայոց Կոստանդինը Հայոց պարոններիմեջ ընդաազգիս պարոյնաց»:"77 մենը համարվելէ ավագագույնը: 1413 թ. Կոստանդին Վահկացու պատվիրած ձեռագրի հիշատակարանում նշվում է. «Յիշխանութեան Հայոց պարոնացն պարոն Կարապետին եւ պարոն Թորոսին` որդիք պարոն Ասիլպակին»:"""Ասիլբեկը, որ Կիլիկիայից գաղթել էր դեռնս 1404 թ., իր հետ էր տարել որդիներին, որոնց մեջ բացակայում են Կարապետի ն Թորոսի անունները:Այսպիսով,չնայած Վասիլը 1404 թ. հեռացել էր Կիլիկիայից, սակայն նրա հեղինակությունը ն նախկին դիրքը որոշակիորեն պահպանվում են` ի դեմս Կիլիկիայում մնացած մյուսորդիների: Ահա այս անջատ-անջատ իշխանությունների մեջ առանձնանում է գերակայի` ԿոստանդինՆղրեցու իշխանությունը: Թագավորականիշխանության գոյությունը հաստատվում է այլ փաստերով նս: Մամլուքյան սուլթան Աբու Նասրը 1415 թ. Կիլիկիայով անցնող առետրականներինապահովության երաշխիքներ տրամադրելու «. «.

ԺԵ դարի հիշատակարաններ, մասն Ա, էջ 309: Նույն տեղում, էջ 328-330:

Նա դիմումէ Վենետիկի դոժին:

խնդրանքով

նշում է

նան

Սսի կողմ-

հաթագավորաբնակ

դաշնակիցների` նակալի Ա վենետիկցիների 1415 թ. Լեռնային Կիլիկիայումպահյերի մասին:"" Այսպիսով. ընկալվումէր որպես թահայկականպետականությունն պանված ուներ պարտավորություններ

որը դաշնակցային գավորություն, հետ: Այս ամենը գալիս է հաստատեՀանրապետության Վենետիկի Լնոն լու, որ

ԿոստանդինՆղրեցու

իշխանությունը Լուզինյանի թա-

միայն տեղի հայմոտ: Այլ բան այլն շրջակա պետությունների կականմիջավայրում, իր հզորությամբքիչ աղերսներ ուներ

էր համարվում իրավահաջորդն գավորության

ոչ

իշխանությունն հետ: նախկինթագավորության

է, որ այդ

ն «Մ դարի առաջին տարիդարի վերջին տասնամյակը իրավամբամենամռայլ ժաներն ԱռաջավորԱսիայիպատմության 1403 թ. Լանկ Թաէր: 1387 թ. սկսած մինչն մանակաշրջաններից Ասիա: 1394 թ. նա մուրը չորս արշավանքկատարեցԱռաջավոր Ուռհա (Եդեսիա) ընդհուպ մոտեցավ նան Կիլիկիային`գրավելով 1401 թ. արշավանքիընթացքաղաքը: Լանկ Թամուրի զորքերը Վերջինիս Սսի վրա կատարած նան Կիլիկիա:"" քում ներխուժեցին 1401 թ. Ասորիք կատաէ արշավանքիմասին հիշատակվումնրա ն ընթացքում,որի ժամանակ նա ն՛ ավերում, այրած արշավանքի ԱսոԿիլիկիանավերելուց հետո նա անցավ րում է Սսի բերդը»"'' Մամլուքնեմամլուքյանսուլթանությանը: րիք, որտեղ ջախջախեց ավերի եռօրյա հետո Թամուրը Լանկ մատնելուց րին պարտության Մամլուքյանսուլթան ՖարաենթարկեցՀալեպն ու Դամասկոսը:"2

ԱԿ

.413

գերիշխանությունը: 1402 թ. Կիլիկիայում տեղի է ունենում մի իրադարձություն, գրում է Մաղաքիա էր: Ինչպես աննախադեպ որն իր ծավալներով Դպիրը «Ի սոյն ժամանակի (1402 թ.), որ ետ բառնալոյ թագաւորուեւ թեաննՀայոց ի ասդ... ժողովեցան թագաւորազունքեւ իշխանք բազումք ի ժողովրդոց, մտեալ` ի նաւ` գնացին՝ ի Ֆրանկաստան»: Այսպիսիզանգվածայինգաղթ, որին մասնակցեինհասարակությանամենալայն շերտերը` սկսած հասարակ բնակչությունից մինչն թագավորականծագում ունեցողները, առաջին անգամ էր լինում Կիլիկիայում: Սա, ըստ երնույթին, արդյունք էր թեմուր-

ջը ստիպված ընդունեց նրա

յաններիկամ էլ ռամազանյանցեղերի արշավանքների: Կիլիկիայի հայությանն այս շրջանում առավել անհանգըսհետ տացնող են եղել ռամազանյանները,քանզի Լանկ Թամուրը էր դարձել: Ինչ վերաբերում է մամլուքյան սուլթանությանը, ապա այն ինչպես նշեցինք, պարտվել էր 1401 թ. Թամուրի դեմ պայքան ժարում ն նույնիսկ ընդունել էր նրա գերիշխանությունը,ուստի մանակավորապեսկորցրել էր իր ազդեցությունը տարածաշրջանում:

«Մեծ հաստատվում է նան 1404 թ. մի հիշատակարանից. ժողով եղեւ Կիլիկեցոցն ի դուռն Կարապետ կաթողիկոսին որ վասն գալստեանն Ռամազանինեւ այլ պատերազմաց,ձանձրաեւ ցեալք` ի նեղութենէ, եւ տեսեալ զաւերումն իւրեանց երկրին զզօրանալնանհաւատից, անցան յայնկոյս ծովուն տունս ԼՌ (երեսուն հազար)»: Ապա նշվում է, որ երեքշաբթիմեկնում է Կոստանդին թագավորի թոռ Կարապետը, չորեքշաբթի`Պարոն Ասըլպեկը, (Վասիլը Դ.Թ.) իր ավագ որդիների հետ, ապա գրիչը շարունակում է «Եւ ոչ ոք մնաց ի մեծատանց եւ յիշխանաց, եւ ի պարոնաց, եւ ի թագաւորի ցեղիցն, ոչ այր եւ ոչ կին, ոչ արու եւ էգ.... Եւ յետ Դա

--

Սիսուան,էջ 228:

արշաԿիրակոսյան,ՀայաստանըԼանկ-Թամուրիեվ թուրքմեն ցեղերի 2004: Մ. սյուն. 67, Օրմանեան, 1997, էջ շրջանում,Երնան, վանքների Սիսուան,էջ 542: 4շ Թովմա Մեծոփեցի, Պատմագրություն,Լանկ Թամուրի արշավանքները

46.

գ,

ն Վասիլ Մարաջախտի Հայաստան, էջ 130, Հեթում Ախտուց տիրոջ Մ. Օրմանեան,սյուն. 2004, Բ. Տօնօո., բ. 490, 196, էջ ժամանակագրությունները,

թիչնքք Էնա. հօ

Ճ.նԵՏ, Շհլօռքծ, 1949, ք. 232.

է44

երթալոյնիշխանացնեւ մեծատանցն, ի Սիս մնացեալ աղքատք

Տքսօղ Ղհօ Խնտետ ո Սիսուան, էջ 542: 8.

Մ/օոժ.

Քռո

11,՛՛հօ հ/օոքօ|քօոօ, ք. 78.

եւ

փախչելոյ` ետուն զՍիս»: ունէին զկարողութիւն: կողմից Փաստորեն Սիսը 1404 թ. նվաճվեց ռամազանյանների ն վերքանակով իր Կիլիկայում տեղի ունեցած արտագաղթն էր: Այս արտանախավիմասնակցությանառումով աննախադեպ տիրապետության գաղթն անշուշտ սկսած դեռնս արաբական հայոց պատմության ուներ շրջանից, իր նմանատիպօրինակներն ն մեջ, սակայն Կիլիկիայիցայդպիսի զանգվածային որակապես արտագաղթ առաջին անգամ առավել գործուն հայ բնակչության էր լինում: Իհարկե, մենք հակված չենք լիարժեք ճշմարտություն գաղթողներիթիվը, քանզի համարել երեսուն հազար ընտանիք մեծ բազմությունըմ̀ոտ հարյուր գրեթե անհնար կլիներ այդքան ՀոնիականԱրքիհիսուն հազար մարդու անցումը ծովով Կիպրոս, Եվրոպա'''՛Այդ թիվը անհավանապելագոս կամ մայրցամաքային ն Ա. Ալպօյաճյանը:"'" կան են համարել նան Մ. Օրմանյանը թիվը մի քաԿարելի է հաստատապես պնդել, որ գաղթողների ն որ առավել կարնոր է, ինչպես նի տասնյակ հազարի է հասել, ազնընշում է պատմիչը,հեռացողներիմեջ էր երկրի վերնախավըո` երկրի առավել ուննոր խավերը,այսինքն` արհեսվականությունը, ն որ առավել վատթարնէ` իշտավորներնու առնտրականները, ընտանիքիանդամը`արքայազնԿարապետը: խող թագավորական Դա կարող էր վկայել միայն մի բանի մասին` երկրի, պետության նկատմամբհասարակությանմեջ իշխող անհույս իրավիճակից,

չքաւորք` որ

ոչ

համակարգիանհեռանկարությունից, հայկականիշխանակական է թողնել որոնց դեպքում միայն երկրի իշխող վերնախավը կամ պաիր կալվածքներըօտար ափերումանորոշ, սակայնավել

կարող

45.Նույնտեղում

Օրմանեան,սյուն. 2007: շատ Շիլդբերգերը2«/ դարիսկզբին գրում է. «Զիփեռնի(Կիպրոս)թագաւորը մօտ են շատ որովհետեւ մէջ, մը հայ ազնուականներունի իր արքունիքին էջ 241): իրարու»(տես Բազմավէպ,ՅովհաննէսՇիլթպերկեր, Հայ գաղթակաՊատմութիւն Ա. Մ. Օրմանեան, սյուն. 2007, Ալպօյաճեան, 550: նութեան,հ. Բ, էջ Մ.

կաս չափով ապահով գոյատնելու դիմաց: Վատկանշականէ, որ Լանկ Թամուրի ն ռամազանյաններիարշավանքներից առաջ՝

Կիլիկիայում, ըստ Ղ. Ալիշանի Ժամանակագրական ցանկի, տեղի է ունենում սաստիկ հողմ, որը տնում է 30 օր," որին էլ հաջորդում է սովը: Ըստ երնույթին դաշտային շրջաններում տեղի են ունենում հեղեղումներ, որի պատճառով էլ հացահատիկի ն այլ մշակաբույսերի բերքը այդ տարի առավել պակաս է լինում: Դրան գումարվում են Լանկ-Թամուրի ն ապա ռամազանյաններիարշա1400 թ.,

վանքները:

'

ն 1404

թ. հիշատակվող երկու գաղթերը, միննույն իրադարձությանմասին են, քանզի հիշատակարանները գրեթե նույնն են, շփոթը առաջ է եկել հիշատակարաններից մեկի թվականի սխալ հիշատակումից: Ղ. Ալիշանը, իր ժամանակագրական ցանկը կազմելիս, ըստ երնույթին, նույնպես այդ կարծիքն է ունեցել, որտեղ գաղթի մեկ ընդհանուր թվական է նշում` 1403 թ.,2 այսպիսով վերցնելով երկու հիշատակվող թվականներիմիջինը: Փաստորեն ունենք գաղթի երկու թվական ն աղբյուրների սակավության պատճառով դժվար է պարզել իրականը: Սակայն,առավել հավանականըայս երեք թվականներից1402 թ. է, քանզի դա անմիջականորենհաջորդել է 1400 թ. երաշտին, ապա ն 1401 թ. Լանկ-Թամուրիարշավանքին: Ռամազանյաններին հաջողվում է մամլուքներիցնվաճել Դաշտային Կիլիկիայի զգալի մասը, համենայն դեպս Տարսոնը մինչե 1415-1418 թթ. լինում է նրանց տիրապետությանտակ: Անշուշտ, Ռամազանյանների գերիշխանությունըընդունեցին նան Լեռնային Կիլիկիայումպահպանվածհայկական ինքնիշխան կազմավորումները:Ռամազանյանները սկսեցինմիջամտել նան Հայոց եկեղեցու գործերին:Այսպես, 1404 թ. Կարապետ Կեղեցի կաթողիկոսինգահընկեցանելու ն Հակոբ Գ Սսեցուն հայոց հոգնոր հովիվ օծելու թ.

Սիսուան,Ցանկ ժամանակագրական,էջ 560: ոՆույն տեղում:

եղավ Ռամազանամիրի մասնակցությունը:""' կորուստը ԿիլիկիաՍակայնմամլուքներիգերիշխանության է ր միայն բնույթ ն պայմանավորված յում կրում էր ժամանակավոր ու նրանից կրած պարտությամբ: Լանկ Թամուրի արշավանքներով Օսմանյան սուլնան նորաստեղծ Նմանատիպ թուլացումապրեց Թամուրյաններիպետության բանությունը,որը ոտքի կանգնեց

գործում

մեծ

Վիլլադեսի ներկայացրած դրոշակը: Այն նա ներկայացնում է որպես Տարսոն քաղաքի զինանշան:"5Այդ փաստն էլ թուրք պատմաբան Ի. Վակկիին հիմք է տվել կարծելու, որ շԸ/ դարի առաջին քառորդում Տարսոնում նս հայկական ինքնավարություն է գոյություն ունեցել, որի հիմնավորումը, սակայն նորահայտ աղբյուրների կա-

ԱԻ

Հենց այդ շրջանում` շ4/ դարի առաջին տասնամյակում, բազմամարդ դարձան Տավրոսյան լեռներում գտնվող Հաճըն ն Զեյթուն քաղաքները:ԸնդհանրապեսՍեյհան ն Ջահան գետերի ակունքների շրջանն այդ ժամանակահատվածումառավել հայաշատ դարձավ, ինչի վկայությունն այդ քաղաքների վկայարաններն են սկսյալ այդ շրջանից:"5 Անշուշտ, ճիշտ չի լինի կարծել, որ այդ բնակավայրերը հիմնադրվեցին հենց այդ ժամանակ, քանի որ դրանք առավել վաղ շրջաններից գոյություն ունեին," սակայն սնեռած օսմանյանթուրքերը: նը դեպիԱրեմուտք նրանց բազմամարդ ն Լեռնային Կիլիկիայի աչքի ընկնող կենտԿոստանդինի ունեցած վասալաՄինչ այդ սուլթանությունից րոններդառնալը կապված է այդ ժամանակաշրջանիհետ: կամ էլ կրում էր զուտ ձնական կան կախումըկամ չեզոքացվելէր Լեռնային Կիլիկիայի հարավից հայ բնակչության տեղաշարժը Լեռնային Կիլիկիայիհայբնույթ: Յամենայն դեպս, այդ շրջանում դեպիՏավրոսյան լեռնածերպերտեղի է ունենում հետագայում նս: չէր սպառնումնան Լանկ Թամուրը: իշխանություններին կական Այնպես որ Լեռնային Կիլիկիայի հյուսիսում ն շրջակայքում նոր ժամանակ կարող էր գալ ռամազանՄիակ իրականվտանգըայդ հայաշատ բնակավայրերիառաջանալը կարող է հաստատել այն, մասին, ցավոք, աղբյաններից,որոնց հետ հարաբերությունների որ նշված ժամանակաշրջանում Կիլիկիայի լեռնային շրջանները` է կարծել, որ նրանց յուրներ գոյությունչունեն, սակայն կարելի Բարձրբերդը,Սեյհան (Վահկաբերդի շրջանը) ն Ջահան գետերի եզրեր հետ Կոստանդինը կարողացել է ինչ-ինչ հաշտության վերնագավառները հարաբերականխաղաղությանպայմաններում Մ. Օրմանյանիայն տեսագտնել: Այստեղ կարելի է համաձայնել լիովինվերահսկվում էին Կոստանդինին հայ իշխաններիկողմից: հայ իշխաննեկետի հետ, որ Կիլիկիայիհյուսիսումապաստանած Սակայնեթե Կիլիկիայի լեռնային շրջաններում Կոստանդինն ըննոր իրավիճակից,համեմատաբար րը, օգտվելով քաղաքական դունվում էր որպես հայոց թագավոր, ապա թագավորի տիտղոսի խաղաղշրջան ապրեցին:»'՛՛ գոյությունունեին նան Որոշ հայկականինքնավարություններ հայ դրոշները, Պատմա-բանասիրական հանդես,

տրոհումիցհետո: էր Կոստանդինի իշԱյս խառնակժամանակ շարունակվում քաղաԱրտաքին Լեռնային Կիլիկիայիշրջաններում: խանությունը խոսում էր Կոստանդինիիշխաքականստեղծվածիրավիճակը մասին: Այդ շրջանում` 7«/ դարի առաջին նության գոյատնման սուլնրան չէին կարող սպառնալոչ մամլուքյան տասնամյակում, ն ուշադրություոչ էլ նոր-նոր ոտքի կանգնող իրենց թանությունը,

դարի Դրա վկայություննէ Կիլիկիայիդաշտայինշրջաններում: Յոհաս Դես աշխարհագիր սկզբին Կիլիկիայովանցած իսպանացի «Կ

Օրմանեան,սյուն. 2017: Նույն տեղում, սյուն 1987: Մ.

Թ6Ո Բիր ԱԱՑ

Նույն տեղում:

`

Զեյթունի մասին առաջին հիշատակումըտրվում է 1409 թ. (տես ԺԵ դարի հայերեն ձեռագրերիհիշատակարաններ,մասն Ա, էջ 98): Յ. Պօղոսեան, Հաճընի ընդհանուրպատմութիւնը,Լօս Անճէլըս,1942, էջ 123:

ճակատագիրըմի փոքր այլ էր: Լնոն Լուզինյանը, ինչպես նշվեց, մահացավ

մամլուք կուսակալների մասին մենք »ԱՄ դարի վերջից ընդհուպ մինչն 14715 թ., այլես հիշատակումներ չունենք: Ուստի հնարավոր է որ Լանկ-Թամուրի հավանականարշավանքից մինչն 1421 թ. միջակայքում Սիսը մի որոշ ժամանակ մնացած լիները: Բացի այդ,

նոյեմբերին, Փարիզում: Նրա մահից հետո Հայոց թագավոր տիտղոսը, որպես իր ամենամերձավոր արյունակիցների,«օրինական կերպով» անցավ Կիպրոսում իշխող Լուզինյան տոհմին: Ընդ որում, առաջ 1374 թ. Կիպրոսի արքա Պետդեռնս Լեոնի թագավորումից ու Երուսաղեմի թագարոս 1-ը, (1369-1382 թթ.) ի թիվս Կիպրոսի ավելացրեց նան վորի տիտղոսների,իր թագի տիտղոսաթերթում հայոց թագավորիտիտղոսը: Կիպրոսիհաջորդ թագավորը`Հակոբ անԼը (1382-1398 թթ.) նույնպես հռչակվեց Հայոց թագավոր, այս գամ արդեն Լնոն Լուզինյանի անվանականգահակալությանպայմաններում: Փաստորեն, 1380-ական թթ. Վայոց թագավոր տիտղոսով երեք թագավորներկային, որոնցից Լեւոնը համարվում էր օրինական` օծված բոլոր անհրաժեշտ արարողություններով,սեփական հատված դրամներով,մյուսը` Հակոբ | էր, որի կողմից տիտղոմիջնադարյանիրավունքի տեսակետիցապօսի սեփականացումը րինի էր, ն որի իրական իշխանությունըորպես հայոց թագավորի սահմանափակվում էր թերնս Կոռիկոսի շրջակայքի մի շարք շրջաններով:Երկրորդը ԿիպրոսիԼուզինյաններն էին, որոնք հայոց

թ.

թագավորտիտղոսը պահպանեցինմինչն սեփականթագավորության կորուստը` 1473 թ.: Վայոց թագավորիտիտղոսը հետագայում բաժին հասավ Պիեմոնտում իշխող Սավոյան ընտանիքին:Հաջորդը Կոստանդիննէր, որն իրական ուժ ուներ հայոց թագավորիերկիր համարվող Կիլիկիայում: Ընդ որում, հենց՝ Մ դարի սկզբին, երբ վերացել էր մամլուքյան իշխանությունը հնարավոր է, որ Կոստանդինը տիրած լիներ նան Սսին իր շրջակայքով, որը փաստորեն, նրան հնարավորությունկտար թողարկելու սեփականդրամ427

լ նրնը մինչն կյանքի վերջը Եվրոպայում ընկալվումէր որպեսՀայոց թագավոր, Օույնիսկ պահպանվեցինՀայոց արքունիքի որոշ պաշտոններ,օրինակ 1384 թ. հիշատակվումէ հայոց արքունիքիսենեշալ Յոհան դե Կուրսինին(տե՛ս 41675: Լ.

ոն,

ք.

70). է50

ներ Կոստանդինի իշխանության տակ: 1410 թ. երկրորդ կեսին Եգիպտոսի մամլուքյան սուլթանությունը նորից վերադառնում է տարածաշրջան:Լանկ Թամուրի քա-

.

լ

ղաքականասպարեզից հեռանալը, նրա հաջորդների կայսրությունը պահպանելու անկարողությունը, օսմանյան թուրքերի Լանկ Թամուրի հարվածներից վերականգվելը ն մամլուքյան սուլթանության թուլացումը քաղաքական անկայուն իրավիճակ էր ստեղծել ԱռաջավորԱսիայում ընդհանրապեսն Կիլիկիայումմասւճավորապես: Դրանից, ինչպես նշեցինք, որոշակիորեն օգտվել էր Կոստանդինը: Սակայն դրանից առավել մեծ օգուտներ էին քաղել թուրքական երկու ցեղային միավորումները, կարամանցիները, թագավոորոնց հաջողվել էր իրենց ենթարկել նախկին հայկական ն որոնք հասրության արեմտյան գավառները, ռամազանյանճերը, Եվ ահա 1420 թ. տատվել էին երկրի կենտրոնականշրջաններում: որից կարելի է ենթադմամլուքները վերանվաճում են Տարսոնը,'՛" րել, որ նրանք մինչ այդ արդեն վերագրավելէին Ջահան ն Սեյհան գետերի հովիտները: Ղ. Ալիշանը, մեջբերելով Անանուն Կիլիկեցի ցանկում 1421 թ. դիմաց ժամանակագրին,իր ժամանակագրական գրում է. «Երկրորդ գաղթ Սսեցւոյ յայնկոյս ծովու»:"" Դժվար է պարզել, թե ինչ ծավալներ ընդունեցայն: Այն երկրորդ խոշոր գաղթն էր վերջին քսան տարվա ընթացքում ն կապված էր մամլուքների հերթական արշավանքիու ԴաշտայինԿիլիկիայում վե-

չափազանցսակավությունը, րահաստատվելու հետ: Աղբյուրների ցավոք, թույլ չի տալիս հանգամանորենուսումնասիրել վերոհիշյալ շրջանը : "4

Սիսուան, էջ 561: 2.Նույնտեղում, էջ 543:

1423-1424

թթ.

մամլուքյան սուլթանը մեծ զորքով հարձակ-

Կարծում ենք, Կիպրոս:՞:7

սուլթանի Լեռնային Կիլիկիա կատարած արշավանքը մասն էր կազմում Կիպրոս կատարած արշավանթթ. Կիպրոս ներխուժած մամլուքներին Յանուս թաքի. 1424--1426 գավորն ուժերի լարման ն հսկայական ռազմատուգանքի գնով կարողացավ հեռացնել կղզուց::3:Ընդ որում մամլուքների դեմ կիպ-

վում է Կոստանդինիվրա: Հայտնի չէ, թե սուլթանը միայն Կոստանդինին է թիրախ դարձրել իր այս հարձակման ժամանակ, թե` ոչ:

Առավել հավանական է, որ արշավանքը կատարվել է Կիլիկիան ինչպես ռամազանյաններից,այնպես էլ Կոստանդինից վերջնականապեսվերանվաճելու ն իրեն ենթարկելու նպատակով: Կոստանդինը դրան նախորդած շրջանում զերծ էր մնացել մամլուքյան գերիշխանությունիցն միգուցե իր հզորությամբ սկսել էր անհանգստացնելմամլուքներին, որոնց Դաշտային Կիլիկիայում գտնվող տիրույթներում հայ բնակչությունը դեռնս մեծամասնություն էր կազմում: Իբրն մամլուքյան պետության համար Կոստանդինիցեկող անհանգստությանապացույց կարող էր ծառայել այն փաստը, որ նրա բանակը գլխավորում էր անձամբ սուլթանը: Համեմատությանհամար նշենք, որ 1375 թ. Սսի գրավումը ղեկավարում էր Հալեպի ամիրը: Ղ. Ալիշանը մեջբերում է անհայտ աղբասեն թէ թագաւորն ի Կիպրոս անցաւ, եւ ընդ նոսին յուրը. «...եւ բազում իշխանք, իւրաքանչիւր տոհմականօքն հանդերձ, զի եկն ի վերայ նոցա Սուլթանն Եգիպտոսի Մուզէֆէրն, եւ ոչ կարացին զդէմ ունել վասն որոյ 30 000 տուն անցանյայնկոյս ծովուն, որպէս ի վերագոյն գրեցաք...»,"" սակայն այստեղ մի փոքր անճշտություն կա: Բանն այն է, որ Մուզեֆեր սուլթանը իշխելէ 1421 թ., ընդ որում մի քանի ամիս, ուստի ն բացառվում է նրա արշավելն այդ մի քանի ամսվաընթացքում: Արշավանքըկատարել է Աշրաֆ Սեյֆ Ադ դին Բարս Բեյ սուլթանը, որի փոխարենհեղինակը սխալմամբնշելէ .431Փաստորեն, ըստ Անանուն Ժամանակագրի, Մուզեֆերի անունը»՞:' Կոստանդինին,որն այդ ժամանակ առնվազն յոթանասունամյա ծերունի պետք է լիներ, չի հաջողվում դիմագրավել հակառակորդի ստվարա վարաթիվ ուժերին, որի պատճառով էլ ստիպված հեռանու մ

"Նույն տեղում:

«"՛ՇԹատո15ս -Ոու,

ԻՇ

ԽԸ/օՓՈԵՇԻՇԵ1ոմոշում,

Ի1օ068ռ 2004, օթ.

63.

:

| |

.

րականթագավորի վարած մարտերինմասնակցություն բերեց նան տեղի ստվարացած հայ համայնքը:"37 Ազգաբնակչության գաղթի փաստը 1421 թ. առավել փոքր չափերով, անշուշտ, կարող է իրական լինել, սակայն այն տեղի է ունեցել ոչ այնքան դեպի հարավ ն արնմուտք, այլ` դեպի հյուսիս ն հյուսիս-արնելք: Այսինքն` դեպի Կապանի, Վահկայի գավառ կամ Հաճըն ն Ուլնիա-Զեյթունի շրջանները:5 Հետագա դարերում ն մասնավորապես »«/ դարում, հայ ազգաբնակչության աճը այս տարածքներումգալիս է վկայելու այդ փաստը: »Ճ' դարի առաջին կեսը նպաստավոր չեղավ նան Կիլիկիայում ապաստանածՀայոց կաթողիկոսության համար: 14431 թ. «Լուսավորչի աջի» գողությունից հետո հայ առաքելական եկեղեցին երկփեղկվեց: Ամենայն Հայոց կաթողիկոսությունը վերահաստատվեց էջմիածնում, ն Սսի վեհափառը բավարարվեցԿիլիկիո կաթողիկոսի կարգավիճակով: Կոստանդինը հիշատակվում է

|

որ

ՏԸՂԱ

թ.

մի հիշատակարանում

մեջ 1496 թ. դիմաց նշված է, որ ժամանակագրության մահացավԹորոս Հռոմկլայեցին` Օշին թագավորիորդին: Եղած տեղեկությունը սակայնհնարավորություն չի տալիս պարզելու վերոհիշյալ անձի ինքնությունը դդ. Անանուն

էջ 273): )Գ--7071/| դդ.

(տես Ժամանակագրություն 48-ի

Օոոճո

Է0ստ/6),հօ

"ճՍիսուան, էջ 561:

1ուօւ Շատոմծո,ք. 196.

զեյթունցիների` նրանց բնակավայրըհիմնադրել են Անիից գաղթածները: դարի կեսերինԱնիիցեկածները, Չենքբացառում, որ այն հիմնադրածլինեն 2 ն որ Զեյթունը հետագայում բազմամարդ է դարձել նորանոր տեղաշարժերի Վ արդյունքում (տես Սվազլյան, Կիլիկիա, Արեմտահայոց բանավոր ավանդությունը:Տեղանվանական ավանդազրույցներ.Ուլնիա-Զեյթուն, Երնան, 1984, էջ 80, Հ. Պողոսյան, Զեյթունի պատմությունը,էջ 92): Ըստ

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

նս, որը փաստորենգրվել է Կիլիկիայից նրա հեռանալուց հետո:՞"

Կոստանդինթագավորի իշխանական մի շարք ընտանիքների մերձավորների հետ Կիպրոս գաղթով վերջ է գտնում հայկական պետականությանվերջին առկայծումը հայաբնակ վայրերում ընդհանրապես ն Կիլիկիայում մասնավորապես: ն

Մ. Օրմանեան, սյուն 2049, վերցված Գ. Սրվանձտյանցի Թորոս Աղբար աշխատությանմեջ զետեղվածհիշատակարանից:

Կիլիկիայի հայկական պետականությունը գոյություն ունեցավ ավելի քան երեք հարյուր տարի, որի ընթացքում այն հանդես եկավ պետության զարգացման ն անկման մի քանի փուլերով: Առաջինը` բուն պետականությանկազմավորմանն զարգացման շրջանն էր, որն ընդգրկեց 1070 թ. մինչն 1198 թ: Պատմագիտուքյան մեջ այդ փուլն ընդունված է անվանել իշխանապետության շրջան: Երկրորդը` ձեավորված պետականությանշրջանն էր, որն ընդգրկեց1198-1375 թթ. այսինքն այն ժամանակամիջոցը, որն ընդունված է համարել Կիլիկիայի Հայոց թագավորության շրջան: Սակայն այս ժամանակաշրջաննէլ, ըստ մեզ, ունեցավ միմյանցից չափազանց տարբերվողշրջափուլեր: Այսպես, եթե «| դարը Հայոց թագավորությանհամար անցավ համեմատաբար կայուն պայմաններում (ինչը նան պայմանավորված էր դաշնակցային հարաբերություններով սկզբում խաչակիրների, երբեմն մահմեդական իշխանություններիայնուհետ մոնղոլների հետ), ապա »ԱՄ դ. առաջին տասնամյակը ցույց տվեց, որ իրական աշխարհաքաղաքական պատկերը ՄերձավորԱրնելքում փոխվել է ոչ ի նպաստ Կիլիկյան այաստանի: Այդ աննպաստ իրավիճակնԷլ ավելի սրվեց Օշինի (1308-1320 թթ.) կառավարմանժամանակ:Օշինի մահով էլ սկսվում է թագավորությանհամար իսկապեսճգնաժամայինիրավիճակ: Հայ-մոնղոլական դաշինքի ձնական բնույթի վերածվելը (չնայած որ այն այս կամ այն կերպ շարունակվեց մինչն 1330 թ.) մամլուքյան սուլթանության ռազմական ե տնտեսականմրցակցության առջն միայնակ մնալը, կաթոլիկ եկեղեցու հետ ԿՄ դ. սկիզբ առած դավանաբանականհարցերի քննարկումը, որը երկփեղկեցկիլիկյան հասարակությունը,ներպալատականպայքարն Օշին արքայի քրոջ` Զաբել Լուզինյանի ընտանիքիհետ, բավական ծանրկացության մեջ դրեցին Հայոց թագավորությանըն Օշին թագավորից հետո պետության կառավարման լծակները մանկահա155

օրոք իր ձեռքը վերցրած Օշին Կոռիկոսցի պայլին: սակ Լնոն ԻՌ/-ի Սակայն Օշին պայլին որոշակիորեն հաջողվեց պահպանել պեԱռաջինը դա արտահայտվեց մամտության կենսունակությունը: լուքների 2«Խ դ. 20 թթ. արշավանքներիժամանակ, երբ չնայած

ամրապնդմանը ն պետության տարածքային ամբողջականության պահպանմանը: Այդ պայքարի արդյունքում Օշինին հաջողվում է ասպարեզից հեռացնել Զաբելին ու նրա որդիներին, հաշտությամբ

Լուզինյանների հետ ավարտել Կիպրոսի

մարդկային հսկայական կորուստներին, հաջողվեց Այապահպանելպետությանտարածքայինամբողջականությունը: հիսուն եկամուտի ծովային առնտրիցստացվող սի նավահանգստի տոկոսի հանձնումը մամլուքյան սուլթանությանըայն նվազագույն կորուստնէր, որ ունեցավ Կիլիկյան Հայաստանը: Բացի այդ, հաշտության պայմանագրովմամլուքները պարտավորվեցինվերականգնել իրենց իսկ կողմից ավերված ամրությունները: Սակայն այս հաջողություններըպայմանավորվածէին ոչ այնքան իշխող խորհրդի ռազմական ուժով, որքան դրա ղեկաթագապահական վար Օշին պայլի վարած հեռատես արտաքին քաղաքականութ-

նյութական ն

յամբ:

Մաճլուքների արշավանքներինիրենց անհամաձայնությունը հայտնեցինինչպես Հռոմի պապը, այնպես էլ Իլխանությունը:Օշին ուղղության միարարների չլինելով այսպես կոչված պայլը, հետնորդ, ավելին, ի դեմս Զաբելի ն այլոց այդ ճամբարում ունենալով հզոր հակառակորդներ,կարողացավստանալ պապի դիվանագիտականօժանդակությունը: Ընդ որում, Օշինին հաջողվեց այդ ամենին հասնել առանց 24Մ դ. առաջինտասնամյակինբնորոշ հայկականեկեղեցին հռոմեական եկեղեցուն ենթարկելու հարցի արծարծման:Միննույն ժամանակ, Իլխանությունը, չնայաժ ապրում էր իր գոյությանվերջին տասնամյակները,ն հայ-մոնղոլական զինակցությունը մեկ տասնամյակից ավելի չէր գործում, այդուհանդերձ աջակցությունցույց տվեց հայ-մամլուքյան 1323 թ. հաշընթացքում: տության բանակցությունների հետո Օշինին հաջողվեց լուծել նան պետաՀաշտությունից կանության կենսունակությանըսպառնացող մի շարք ներքաղաքական հարցեր, որոնք նպաստեցինկենտրոնացածիշխանության

/

`

ընթացող հակամարտությունը, ինչպես նան վերանվաճել Իսավրիան, ն ըստ երնույթին ապստամբների ձեռքն անցած, Տարսոնը: Իր այս քայլերով Օշին Կոռիկոսցուն հաջողվեց պահպանել պետության կայունությունը, անվտանգությունը ն տնտեսության զարգացումը (այս վերջինս առավելապեսպայմանավորվածէր Այասից ստացվող եկամուտներով ն տարանցիկ առնտրի կազմակերպմամբ): Սակայն իրավիճա24Մ Լնոն կը բավականսրվեց դարի թթ.` Ի/-ի փաստացիկառավարման շրջանում: Լնոնին, հակառակ իր գործադրած ջանքերի, չհաջողվեց կասեցնել պետության թուլացումը: Այդ փաստն ուներ բազում պատճառներ: Փոխվել էր աշխարհաքաղաքականիրադրությունը Մերձավոր Արնելքում, Իլխանությունը որպես մեկ ամբողջական քաղաքական հզոր միավոր արդեն 1335 թ. Աբու-Սայիդ իլխանի մահից հետո դադարել էր գոյություն ունենալուց: Արնելյան Միջերկրածովյանտարածաշրջանում մամլուքյան սպառնալիքին դիմագրավելու համար կար միայն մեկ հնարավոր հենարան` կաթոլիկԵվրոպան: Սխալ կլինի Լեոն /Մ-ին վերագրել արեմտամետ քաղաքական ուղեգիծ: Փաստերը ցույց են տալիս, որ Լնոնը իր իրական կառավարման սկզբում փորձում էր վարել հավասարակշռողքաղաքականություն, որի ապացույցը Օշին պայլի սպանությունիցհետո իր հնազանդությանհայտնումն էր ինչպես Իլխանությանը,այնպես էլ մամլուքյանսուլթանությանը:Բացի այդ, արքան ն կաթողիկոսՀակոբ Անավարզեցին,չնայած պապականությանհետ սերտ հարաբերություներին,ակտիվ պայքարում էին հարձակողական, ագրեսիվ կաթոլիկական քարոզչության դեմ: Եվ ահա 74Մ դ. 30-ական թ երկրորդ կեսին մամլուքյան նկրտումների ուժգնացման պայմաններումԼսոնի համար միակ հենարան կարող էր դիտարկվել

որում Նղրեցի Կոստանդինի ընտրությունը համապատասխանում նս Հեթումյան էր ժամանակի օրենսդրությանը` նա արականգծով Կոսէր ն նրա ընտրությունը տեղի էր ունեցել պարոններիկամքով: տանդին || Նղրեցի Հեթումյանը, չնայած երկարատնկառավարմանը, հայ գահակալներից առավել նվազ ուշադրությանարժանաբավական է: Պատճառն աղբյուրների սակավություննէ: Սակայն Ֆրանսիայումլրջորեն նախապատրաստվում ցածներից թ., մասնավորապես նա հայոց եղած տվյալների վերլուծությունից պարզ է դառնում, որ արշավանքի: էին խաչակրաց եռանդունմիապետերիցէ եղել: Նրան հաջողվեց պատմության նույն 1337 թ. բռնկված արշավանքը ն ախատեսված հաՍակայն առնվազն հետաձգել պետության կործանումը: Կոստանդինի չունեցավ: Մամտեղի արդյունքում պատերազմի Յարյուրամյա ինչպես մամլուքվասարակշիռարտաքին քաղաքականությունը, Կիլիկյան թագավոլության հերթականարշավանքիարդյունքում նրա մի քանի հաջող հականերին, այնպես էլ կարամանցիներին Ջահան գետից արնելք ընկած տնտեսապես զրկվեց րությունը հարվածներըն Այասի վերագրավումըդրա լավագույն ապացույցն էր Այաս նավաառավել արգասաբերշրջաններից,որոնց թվում են: Բացի այդ, Կոստանդինին հաջողվեց իր հաշվենկատարտան նավահանգիստը: Ահա այսպեսավարտվեցԱյաս Ալեքսանդրիա շնորհիվ ֆինանսականօգնություն ստաքին քաղաքականության Արնելյան Միջերկրածովյան պայքարն կեսդարյա հանգիստների նալ Հռոմի պապից ն զինական` Հռոդոսից ու Կիպրոսից, ինչը չէր դիրք գրավելու համար: գերիշխող առնտրային ավազանում հաջողվել ո՛չ Լնոն |/Մ-ին,ն ո՛չ էլ Գիին: Սակայն Կոստանդինի բոլոր հետո Լնոն խ/-ը, չնայած որ եվրոպա1337 թ. հաշտությունից ջանքերը միայն մի որոշ ժամանակով կանգնեցրինպետության էր մամկան երկրներիհետ չհարաբերվելուպայմանովկախված անկումը: 1355, 1358 ն 1360 թթ. Կոստանդինը կորցրեց ամբողջ

արդեն 1335 թ., այսինքն Աբուկռիվներիսկսվելու հետ Սայիդի մահից ն այնտեղ գահակալական մամլուքների արշավանքներըԿիլիվերսկսվեցին միաժամանակ, այդ շրջանում նույնպես կիա: Եվրոպայիհնարավոր օգնությունը իրականէր թվում, քանզի ԱրեճտյանԵվրոպայում`

մանավանդ որ Եվրոպան, կաթոլիկ

այլընտրանքչգտնեայնուամենայնիվ լուքյան սուլթանությունից, դիմել եվրոպալով` շարունակումէր օգնության խնդրանքներով դարձավ կան արքունիքներին:Իրավիճակնառավել անկայուն Լենոնի մահից հետո Գի Լուզինյանի գահակալմանժամանակ մոտ 18 ամիսների (1343-1344 թթ.), որին այդպես էլ չհաջողվեց ընթացքումհամախմբել ներքին ուժերը արտաքին կառավարման ինչ ինչ վտանգիառջն: Ի վերջո, նա զոհ գնաց ոչ թե քաղաքական է նշել, Հարկ այլ ընդամենըդավադրության: հակասությունների, կողմից հաճախ անգահակալը մեր պատմագիտության ն հարկիորեններկայացվելէ որպես հայ ժողովրդին Կիլիկիային անանհաղորդ, կաթոլիկ եկեղեցուն հլու միապետ, որը, անշուշտ, է: հարկիորենչափազանցված Հեղաշրջման արդյունքում գահը նորից անցավ ՀեթումյաննեԸնդ րի ընտանիքի կողմնային ճյուղերից մեկին` Նղրեցիներին: որ այս

|

ԴաշտայինԿիլիկիան,մինչ այդ 1330-ական թթ. թագավորությունն արդեն զրկվել էր Իսավրիայից: Այնպես որ 1362 թ. Կոստանդինի պարփակվելէր Լեռնային մահվան ժամանակ թագավորությունը Կիլիկիայում: Պետք է նան նշել, որ վերոհիշյալ բոլոր գահակալնեեղել է պետաառանցքը այդուամենայնիվ րի քաղաքականության կանությանգոյատնմանապահովումը: Այսպիսի սահմանափակ տնտեսական ն ռազմականմիջոցնեհետո րով պարփակվածպետությունումէլ Կոստանդին Ա-ի մահից է սեգահն անցնում է Լնոն անունով մեկին, որը նույնիսկ հատել Լուէ փական դրամ: Վերջինս ըստ երնույթին պատկանելիս եղել զինյան տոհմին, ավելի հավանականէ, որ նա Զաբել Լուզինյանի զավակն է եղել: ՍակայնԼնոորդիներիցմեկի արտաամուսնական նի իշխանությունը երկար չի տնում

ն 1365

թ.

գաթագավորական

Կոստանդին || հին է բազմում Կոստանդին 8-ի հորեղբորորդին` աղբյուրպահպանված Նղրեցին: Ցավոք. Կոստանդին 11-ի մասին իրապես գնահատելու ները բավարար չեն նրա գործունեությունը անցնում է Հահամար: Յայտնի է միայն, որ նրա թագավորությունը վրա կազմակերպված լեպի ամիրությանզորքերի կողմից Սսի հետ մղելով: Վիմնավորչենք համարում այն կարհարձակումները խաչակիր» համարվող ծիքը, որ Կոստանդինը չօգնեց «վերջին կատարածարշաԿիպրոսիարքա Պետրոս |-ին` նրա Այասի վրա էր Կոստանդինի պայմանավորված վանքի ժամանակ: Այդ փաստը Հալե(քանզի նույն ժամանակ տեղի էր ունեցել անկարողությամբ, Սիս): Բացի այդ պի ամիրությանզորքերիհերթական ն՛ Պետրոս Էից, (ով Հայոց թագավորըհիմքեր ուներ զգուշանալու ն սեփականարքունիձգտում էր յուրացնելնան Հայոց թագը), իր :

արշավանքը

քից:

ժամանակ Հայոց գահի համար մղվող պայքարը ան գտնվում էր Աշոտ Նղրե

Եգիպտոսում

Այն

սպանվում

մինչն

:

Գլխավորությամբ: տնում է մոտ 9 ամիս: Այդ Լնոն մ Լուզինյանի կառավարումը ն անցնում է անընդմեջ հարձակումների ժամանակահատվածն Ի վերջո, 1375 թ ներքին անհամաձայնությանպայմաններում: Հալեպիամիրին: ապրիլին Լնոնը Սիսը հանձնում է այն պաշարած հեղաշրջումԴա կիլիկյան արքունիքումԱմ դարի պալատական վերջինդեպքնէր: ների ն դավադրությունների Սրանով, սակայն, վերջ չի գտնում հայկականպետականութհամակարգը Բարձրբերդի,Կայունը Կիլիկիայում: Իշխանական ենթակապանի գավառներում,ինչպես նան Կիպրոսիթագավորի է որոշ պահպանվում յության տակ անցած Կոռիկոսիշրջակայքում

հու

ժամանակ նս` ընդհուպ մինչն 2

դարի երկրորդ կեսը:

Ա ոն դոր չէր

խաղացել Լուզինյանի Մ հավանաբար Կոստանդին 1 թագավորի թոռն ոնը գտնվում էր մեջ ե անվանապես ր ր : հայոց թագավոր, նույն այդ տիտղոսն արդեն մտցվելլ էէր Կիպրոսի թագավորի տիտղոսաշարում: Սակայն միննույն ժամանակԼեռնային Կիլիկիայում պահպանԱված հայկական իշխանություններումիշխում է է տանդինը,որը հիշատակվում որպես Հայոց արբ ված կարող էր լիներ Կոստանդինի ոչ արքա պատկանելը:Նա, ինչպես ն ԱշոտՆղրեցին ղրեցիկի ների ընտանիքից, ամենայն թյամբ նույն Կոստանդին11-իթոռը: հետնան դարի առա ջին տասնամյակիխոշոր գա իշխանական համակարգը կրում է իր վերջին յած դրան, այնուամենայնիվ, Կոստանդինին հաջողվում Լ լուրջ ուժ ներկայացնել, որի պատճառով էլ բանակըկրկին ներխուժում է Կիլիկիա: Կոստանդինըպա ն մտերիմների հետ գաղթում Կիպրոս: Այս փաստով ա րջ հայկական պե գտնում յկական պետականությանվերջին դրսնորումը ԿիլիԼնոն

Մ

գերության

։

. որը մ ամարվում

Կի

ի եկԱվան

որԱ̀Ր թկան Ն

ետ ը իքին լ ը հավանականու առքով ծնե ա

դավադրուջ-

1373 թ. ապրիլին վերջո Կոստանդին11-ի դեմ է վերջինս յուն է տեղի ունենում, որի արդյունքումէլ Մագլուխ է կանգնածլինում նախորդ թագուհին` Դավադրության 1374 թ. հուլիսը, հետո, րիամ ավագը: Կոստանդինիմահից է հենց դավադիրխմբակը Մարիամթագուերկիրը կառավարում Ի

չի դադարում:

ՐԸ:

աշ»ա իրից

'

.

կիայում:

Միննույն

ԱԱ Մ

ՑԱՆԿ

ԵՎ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

1.

ՍԿԶԲԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ:Կազմեց Խաչիկյան, Երնան, ՀՍՍՌ ԳԱ, 1950: 1.8 ԺԴ

հայերեն Հապատմիչքն պատմութիւնք 4.1 Ղնոնդ Ալիշան,Հայապատում, հրատ., 1901: յոց, Վենետիկ,Մխիթար. 1.2

Յայաստանին հարնան երկրների աղբյուրները Արաբական Իբն Շադդադ, կազմեց Յակուտ ալ ՀՎամավի,Աբուլ Ֆիդա,

մասին, Հ.

Երնան,ՀՍՍՌ Նալբանդյան,

ԳԱ

1965: հրատարակչություն,

Գաւազանագիրք,«Գիրք պատմուՏիգրանակերտցի, համահաւաքեցեալ ի հին գաւաթեանցոր կոչիԳաւազանագիրք, յուի մի, բազմօք երկամքբք. զանագրացեւ ի վիպաբանութեանց Լ. Տեր-Պետրոսյան, Եւդոկացւոյ» մեմնէ Աւետիսէ աշխատասիրէ 1.3 Աւետիք

Խաչակիրները ն հայերը,

հ. Բ,

էջ 559-573:

Կիլի-

կեան Ղլտճեան,Ս. թեամբլոյս ընծայեցԱրսէնվարդապետ տպարանՄայր Աթոռոյ, 1918:

էջմիածին,

Հայոց, Ս. Պետեր-

Դարդել Յովհանն, Ժաճանակագրութիւն 1891: Ի.Ն. Սկորոխոդովի, բուրգ, տպարան 1.6

Պատճութիւն Լանկ Թովմա Մեծոփեցի,Պատմագրություն.

Թա-

Մասն առադարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ: ջին (1401--1450) կազմեց Լ. Խաչիկյան, Երնան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1955: 1.9 ԺԵ

Իբն Բատուտա, Օտար աղբյուրները հայերի մասին, Քաղեց թարգմանեցՀր. Աճառյանը,Երնան, 1940, 50: 4.10

ն

Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմություն Հայոց: ԱշխատասիԵրնան, 1961: րությամբԿ.Ս. ՄելիքՔ-Օհանջանյանի, 1.11

էմ. Հովհաննես Թլկուրանցի, Տաղեր, Աշխատասիրությամբ Պիվազյանի,Երնան, ՀՍՍՌ ԳԱ, 1960: 1.12

Մաթնոսյան Ա. Հեթում Ախտուց տիրոջ ն Վասիլ Մարաջախտի ժամանակագրություններ, Պատմա-բանասիրական հանդես. 1963, թիվ 4, էջ 183--202: շ74Ա-24//1|դդ. կազմեց Վ. Մանր ժամանակագրություններ, կոբյան,Երնան, ՀՍՍՀ ԳԱ, հ. |, 1951, հ. |, 1956: 1.14

Հա-

Յովհաննէս Շիլթպերկէրի ուղեւորութիւնը ի Հայաստան, թարգմ. Հ. Անդրէաս Ֆոկոլեան, Բազմավէպ 1959, թիւ 11-12, էջ

239-247:

1.16 Մատենա-

Խաչիկյանի,Երնան, ձեռագրերիինստիտուտ,1999: դարան,Մաշտոցիանվանհայերեն

Լեվոն մուրի.Աշխատասիրությամբ

Լ.

1.13

(գունդստաբլի), ԴատաստանագիրքՍմբատ իշխանի համեմատուՁեռագրերի դարի. դատաստանագիրք

Ժամանակագրություն 2«Է-2«Կ/Ս դդ. տպագրության պատրաստեց Նորայր եպիսկոպոս Պողարյան, Բանբեր Մատենադարանի, 1969, 9, էջ 257--282: 1.7

Ոսկեան Հ. Սմբատ Քաջկոնցի Աւետարանը, Հանդէս րեայ,1951 թիւ 8--10, սյուն. 463-467:

Ամսօ-

1.17

պատմաՍաճուէլի քահանայի Անեցւոյ, Հաւաքմունք ի գրոց

յաւելուածներովեւ Յառաջաբանով,համեմատութեամբ, Վաղարշապատ, 1893: ծանթութիւններովԱրշակ Տէր-Միքելեանի,

գըրաց,

1.18 ՍտեփաննոսՕրբելյան, Ողբ ի

տանյանցը,Թիֆլիս,

ս.

Կաթուղիկէ,հրատ.

Կ. Կոս-

թ.:

ՔՇյոճսձ, Քճոտ, 1829.

Մ6օո6,

Մուրադյանի,ՀՍՍՀ ԳԱ, Երնան,1971:

1.28 Լո քոտօ |

Տարեգիրք, արարեալ ծանոթուԿոստանդեայկոմսինԿոռիկոսոյ, լույս ընծայեց հանդերձ Փարիզ, 1859: թեամբԿարապետվ. Շահնազարեանց,

Լօոշու

Բայազետի,կազմեց Հ. Աճա-

թու»,

Ցուցակ հայերէնձեռագրաց Նոր ռեան, Վիեննա,Մխիթ.հրատ., 1929: 4.21

076ո

Յջօ

նեռ

(օօ

ԽՔօոշոքնը. ԽԼԱտտոօոծ «Շէ մշքօոճնօոտ 46 126օԵօ 46 ԺՅքոտ| Լ1Եք Քօւաքո՞ոճնօուծ Հէ Մօաոտւօո) Հայկազեան Հայագիտական ք. 227-232:

մօՏ ԷՈտեՕՈՇոտմօՏ Ըր0152465. Թօօատծուտ /Ճոոճուծոջ, է Ն

|

Լչշեռ

Շակճսոծ

գ' Ճ16:ճոմոծ

|

հ12»«6քճ,716օժտտն,11086615 Ո0Գյութրօ էՇբ«ՇՈՑո0ՇԼա

106888, 1999, օք.

ՄՅՔԱՒԵՏՒԼ,

օ

51--135.

օտարալեզու

ՎԼ

Ծտսջ

1.25

ԿՕԽատծո

Ա, Քօոտծ, 1971.

81Երօքհշզսօմ6Տ Շոօ152465, Է 1,

է

տ

օոճաօզ

քօ/ածքօոցուո:

մատենադարաՑուցակ հայերէն ձեռագրաց Զմմառի վանքի հ. Բ Վիեննա,Մխիթ. նին. կազմեցին3.Ն. Ակինեանեւ Հ.Հ. Ոսկեան, հրատ..1971:

ՔՀՇսձօքօորօսո, Էօուօտ, ՏՇԼՇՏ 11,

|

Բօէ, 1877.

1.23

ՃՇ

Ս

օս

ՄխիթաՑուցակ հայերէն ձեռագրաց Մատենադարանին րեանց ի Վիեննա, կազմեց Հ. Յակովբոս վ. Տաշեան, Վիեննա, Մխիթ.հրատ., 1895:

Ճ10»51սՏԼ. Լճսէս,

1,

Շհւօուզսծձս ոօ1 Ք16Շոօ 16: 46 Լստլջոճոքո հԽ1չւօհճսէ, քսելօօ քօա էն քոշուծոծ 1Թ15 քօս- |ը ՏՕՇ16էՇ 46 465 Խտ Լա, Օշոծմօ, աոքուտշոծ 1)69քու ԼԼ. |

1.22

1.24

|

թռոջ, 1863.

Օսլճսոօ

Հայոց որդւոյ Սմբատայ Սպարապետի

Ա

Հանդէս. 1998, հատոր ԺԸ, |

Թարգմանությունը 41.19 Վրաց ժամանակագրություն Պարույր ն հին վրացերենիցառաջաբանը ծանոթագրությունները 1.20

շս

1.27 ԽՇՇսօ|

1207-1318.

Քշլջոռօ

ԽԱւնուռոօ

մ Ճոռծուշոտ

177 ԽՈՇիճսժ 61

Ճրոք,

1Ը0ըօոթարո

։ւ.

Ը.

Լ1ռծք1

2.

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

|

2.10

Բասմաճեան

յոց,

Պարիս, 1908:

Կ., Լեւոն

Ե.

Լուսինեան, Վերջին

թագաւոր

Հա-

|

հայերեն

Լեհաստանի Ալիշան Ղ., Կամենից, Տարեգիրք Հայոց 1896: նիոյ, Վենետիկ,Մխիթ.հ.,

2.2

նն դարու, Վենետիկ,Մխիթ.,հ.,

ԱլիշանՂ., Գայ-Վենետ,կամ

ի ԺԳեւ ԺԶ

իՔ

Ռու ն Ռումե-

|

Ի`

|

Բոռնազյան Ս., Կիլիկյան Հայկական թագավորությանգոյամարտը 2«Կ դարում ն անկումը, Վայ ժողովրդիպատմություն,հ. ||, Երնան,ՀՍՍՀ ԳԱ, 1976, էջ 768-786:

2.12

ետա Ղայոց եւ վենետաց

1896:

հատոր ն, Ալիշան Ղ., Յուշիկք Հայրենեաց Հայոց, Մխիթ.,հ., 1921:

2.4

ԲարթիկյանՀ., Վայ-Բյուզանդականհետազոտություններ, հ. |, հայերեն հոդվածներ, Աճեմյան Մատենաշար, ԵՊՎ Աստվածաբանության ֆակ. հրատ., Երնան, 2002:

2.11

.

Վենե

տիկ

Բոռնազյան Ս., Սոցիալ-տնտեսականհարաբերությունները, Կիլիկյան Գայկականպետությունում,Երնան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1973:

,

Վենետիկ, Մխիթանը Ալիշան Ղ., Սիսուանեւ Լեւոն Մեծագործ,

2.13.

Գալուստեան Հ., Մարաշ կամ Գերմանիկ եւ հերոս Զեյթուն, Նիւ-Եորք, Կոչնակ տպարան, 1934: 2.14

|

1885:

հայգաղթականութեա2.15 ն, հ. Բ,

ԱլպօյաճեանԱ., Պատմութիւն 1955: Գահիրէ, տպարանՆոր աստղ,

2.5

2.7

ութին գաղութի

Ը բ Ներ Պէրպէրեան,

ԱղազարմՄ., Նազարեթ, տպագր. ԶարեհՆ. վրայ, Գահիրէ,

2.6

ԳարտաշեանԱ., Նիւթեր ԵգիպտոսիՀայոց պատմութեանհամար, հ. Ա, Գահիրէ, տպարանՆուպար, 1943:

ԶարպհանալեանԳ., Ուսումնասիրութիւնք Հայ լեզուի ն մատենագրութեանյԱրեւմուտս, (ԺԴ-ԺԹ դար), Վենետիկ, Մխիթ. հ.,

2.16

'

1895:

Պետ.

Երնան, ԱճառյանՀր., Հայոց անձնանուններիբառարան,

Ա, հրատարակչություն, համալսարանի հ.

1942:

արդի Կիլիկիոյ, մատեԿիլիկիա, փորձ Աշխարհագրութեան 1894: նադարան«Արաքս»-ի, Պետերբուրգ,

ԲաբայանԼ., Հայաստանիսոցիալ-տնտեսական ետհրատ, Յ 13-14-րդ դարերում,Երնան, Հայպետոր կան պատմությունը

ն քաղաքա-

2.8

1964:

`

Բակուրան,Կիպրոս կղզի, Նիկոսիա, տպարան Որբանոցի,1903:

ազգ.

2.9

ԿիրակոսյանԳ.Ե., Հայաստանը Լանկ-Թամուրի եվ թուրքմեն շրջանում, Երեան, 43 ԳԱԱ «Գիտություն» ցեղերի արշավանքների հրատարակչություն,1997:

2.18

-

կրթարան-|

2.19 Վայ գաղթաշխարհիպատմություն(Միջնադարից մինչն 1920

թ.) հատոր առաջին, Երնան, 2003:

ՀովհաննիսյանԱ., Դրվագներ հայ ազատագրականմտքի գիրք 4, Երնան, ՀՍՍՌ ԳԱ, 1957, 524 էջ: պատմության,

վունքի պատմություն (11-14-րդ դդ.) Երնանի համալսարանիհրատարակչություն, Երնան, 1978:

ն ՀովհաննիսյանԱ.Կիլիկիայիհայկական թագավորության 1250-1375 թթ., Եգիպտոսիսուլթանությանհարաբերությունները

2.31

Տէր-Ղազարեան 3Յ., Հայկական Կիլիկիա, Տեղագրութիւն, Անթիլիաս-Լիբանան 1966:

Երնան,2008:

Տեր-Պետրոսյան Լ., Խաչակիրները եւ Հայերը, հ. Ա, ՈՒսումնասիրություն եւ թարգմանություններ, Հայկական մատենաշար Գալուստ Կիիլպէնկեան հիմնարկութեան,Երեւան 2005:

2.32

ՄըսրլեանԳ., Ականաւորհայեր Եգիպտոսիմեջ, Գահիրէ, տպ. Սահակ-Մեսրոպ,1947: 2.22

2.23

ՄութաֆյանԿ., Կիլիկիան կայսրություններիխաչմերուկում,

2001: Երնան, Նաիրի,

Չամչեանց Մ., Պատմութիւն Հայոց, սկզբից մինչն 1784 1984: հատոր Գ, ԵրնանիՎամալսարանիհրատարակչություն,

2.24

թ.,

|

Տեր-Պետրոսյան Լ., Խաչակիրներըեւ Հայերը, հ. Բ, Պատմաքաղաքագիտական հետազոտություն, Հայկական մատենաշար Գալուստ Կիիլպէնկեանհիմնարկութեան,Երեւան 2007:

|

Պողոսյան Հ. Զեյթունի պատմությունը, 1969: Երնան, «Հայաստան»հրատարակչություն,

1409-1921

Քիւրքճեան Վ., Հայկական Կիլիկիա, «Կոչնակ»-ի հրատարակչական ընկերութիւն, Նիւ Եորք, 1919: 2.36 ՔՕօսեան Յ.,

հ.,

թթ.,

Օրմանեան Մ., Ազգապատում,Հայ ուղղափառ եկեղեցւոյ անցքերըսկիզբէնմինչեւ մեր օրերը, հ. Բ, Ս. էջմիածին,2003:

Տ., Պատմութիւն Երուսաղէմի,հ. |, Երուսա-Սաւալանեանց ղէմ, տպ. սուրբ Յակոբեանց,1937:

օտարալեզու

Սիպիլեան Կ., Դասաւորութիւն Ռուբենեան դրամոց, Վիեն նա, Մխիք. հ., 1892:

Սվազլյան Վ. Կիլիկիա, ԱրեմտաՀայոց բանավոր ավանդությունը, Երնան, ՀՀ ԳԱԱ, 1994:

Սուքիասյան Ա., Կիլիկիայի Հայկական պետության

1899:

Վայք ի Զմիւռնիա ն ի շրջակայս, Վիեննա, Մխիթ.

2.37

2.30

Քելեշեան Մ., Սիս-Մատեան,Պեյրութ 1949:

2.35

Պօղոսեան Յ., Հաճընի ընդհանուր պատմութիւնըն շրջակայ Գօզան-Տաղի հայ գիւղերը, Պոզաճեան տպագրութիւն,Լօս Անճէլըս, Քալիֆօրնիա, 1942:

2.25

2.33

ն

իրա-

2.38 Ճ |

Է

| "`

ԷՈՏԼօՐ/օՒ

էհՇ

Շտոմ65, օխտօ

օճոխոօտ,Խ.խԼ. Տօնօո.

ՕՀշոօոո) Խճմօ

ՔԼօՏՏ, 1975.

ՍՈխՇԹԼԵ/

ՕՐՄՄԼՏՇՕոտԼո

239 Ճ27

ՃԱ:

Տ., Ճ Էրտօոյ/օք Ետ

Պոմօօ Լ.զ, 1968.

Ալ, իշ օո

Բօսոօշօուհ ճոմ ԲՔօշշուհ

Ե Էճո

ՆՄ.

ԷԼ շոոմ.՛Լհօ

Շհոտեշուն/,Լօոմօո,

ԽԼօքհսօո

ճտիծօք Էնյճիս, ԼՏ Կճու

էհօ Լ2է6ո

՛ՒԼմմօ ո

ԽնզճՇ

ճջօտ, թղՂոօօքօո

ՊԱՇ 161567, 1983. ք16ՏՏ ԹՂոօ6էօո,

ԱՌՒԿՇՐՏԼԵ/

Շռտտջօ օք Ըիօտո Պա ՊՃՕդւ,1962.

ՏՕՇԼՇԵ7,

Պնխուտոճնօ Թօմօսեաո 9.

2.42 80856

Ղ.Տ.Ք, Լիօ

Քճոծաջհ. քոօՏՏ,

Ըւնօտո

Ղհօ

Ճոռօուռ.

Հյոջգօտոօք Ճոոծուռ.

ձճյոօոօճո

Տօօէտի

/Շ2գ6ՇուՇ

1978.

Լօոմօո

ԵՄ Ճոջօլ Ինօօ1ոօս-

օք

1օ

հօ

Լստւքոռոտ. Աշ մաումօտ Քսքօումծտ, Օսեօույոո Ը«ԱԾատա նտո ձյոճտիօջ. Ճողծոօ-Ը ճոմ

ձե ՛հօ

2.56

իճ

էհօ 8յշշոնոօ Խութ. ՎՇԼՏօՏՏ1ՅոՏ., ճոոօուռ ճու

Շոծոժջ,

7655, 1945. ԷԼ26421մՍուսօրամե7 ԽՈոտՏ4ՇիսՏօէտ,

Ծառեուօո

Օ315

6ճ1:օո

ՊԱՕԿԿՇԱՇ

167նօ.

մս Լշձու

ԷԱՏան6 46 11

ԺՕոծոԼ. զսօտնօռ

ԹՅ7ծե,Քոտ, 1949.

1192ԿՄօխո 1Լ Ղեօ ԲոռումտիՔօոօժ 2.50 էնմ Օ., Ճ էնջօո/ օէ Օ7քոատ.

--

ք16ՏՏ, Ըռոեոմջօ Սուսօոտ1է7

1948.

Է551

Տսք

յը օօոտմխեօո Տ061816ծէ

Վ'ոծուծ

ՇՅոսութ

օս

46 Թ մօ

Լոռջլօտ Մ., Պաուտուճեզսօ46 ԲՃորճու

ձս օո

ձքօ.

Խճոտ,

ԸՇճոում6Թծլնո, 1855.

Լոքձստ Լ,

Ճ

քրտ)

օք 11ռուօ

Սուսօոտ1ծ/ Տօօօեօտ, Շատեղմքբօ

1991. Քրօտտ, 2.60

ԱԵ)

1959.

ՏՅԼու Լ22216, 1863.

2.59

օք /Ճոոօուռո Շեօտ. 2.48 ԲմաումտՔ.ԻԼ, Լեօ Թոնճօշեօռ Ծ. Շ., 1987. տոմ ՇօԱ6Շնօո, Փ/ոչիլոջչօո

ՕՇոոճ| Թշոօշսօ)Շծոէ

Լոռք|օտ Պ., Լօ 1650- Վ6Տ օհոոօտ /Ճոշուշոոօ ԸՇհճոօօԱՇոօ 1074)6 465 Քօսքծուշոտ.Պ/Շուտօ Ղքօքոոքիւօ

2.58

/ՃՃոոծուծողծ,Ղօօհուզսծ Շհոօոօ|օջ16

11օոտ 16 6287

Ճոոօոլճո

հլտլօղզսօօէ օոեզսօ 1860. |Ճոոծուծ, Տէ Ք6է6ղՏԵօսոք,

Լռոք|օ15Պ.,

2.57

Լոքո

Ճ՝Ղջոօո քշքոտ) ճոմ էհօ օոտ246Տ 1305-1378,

ՎՇԾ Մ օւ,

Սուօո օք Ճոշոօճ,

Ը11618 էօ ՃՃուօնշջ. Ճողօուճո Ըէհօնօօ58:6 օո 2.45 քոմօյճո Տօե, 1հօ 2003. Օոէիժկօօ5ոէծօ8 Շ1նօշ- Ճուշնոտ-Լ6Եճոօո, լռ

2.49 Օոօստտօէ Ք.,

հօ

օգլնօո», Շիլօռքծ, 1949.

հտաո). Օշա)

էնտօո/ օէ Ճոռծուռ.

Ճ

Թսույոո Պ.,

քօնեզսօ46

Տս 2.47 Օսռսոծւ Ք., ԹՇՇիճքօիօտ 1859. օէ ուտլօոզսծ.Քճոջ,է 1,

Ճ 5հօո

հօ 110ստ16Պօոոճո, Լհօ 1816 օլստոմօտ քո655, 1992. 1580, Վա Ճօու, ՕւքԹոմ սումօ251է7

թզոտ, 1964. Քօսոժճնօո /Ճոոծուշո Լ1Ե1ոո7,

2.46 6.

Ճաեչ.

Ը1տոշոժօո քոշտտՕ:.1Թ:մ, 1986.

2.55

Թօոոշղ

Տենօխոօ

2.52 Էում Է. հօ

2.54

օօ ճոմ Շսլաոծ 1191-1374, քատ, 506016է/ Բու, 2005, Հոմ Շհոտ ՏՇիշԵ61,քսԵհտիծւ

2.44 ՇօԱՇոԵօւք Հս

թոխոԼ, ՂՕս1օստօ, 1982.

Վօոոշո, 2.53 ԷԼ0ստպ|67

,

06մօչշո. Քճնօո

2.51 ԷՈՏ(0116 465 ՃՃոոճուծոտ. ՏՕստ 18 ճ116Շեօո մօ Օօւում

ԽԼՇ6ղ Բ., ՛Լիօ

Խ1օօԿո1 Կօոմ.

Էսոօքօ ճօո1100

չօ

1350, Լօոժօո,

1974. ԽԱՈօհոսձ յՇսոծ, 1828. 2.61 ԽԱօեռսգ 1., ԷՈ510116465 68015465. Է Պ/, ԹճոՏ, 2.62

Խ1օքքռո46 )., ԷՈՏլօլոօ ս

165 չՇողքտ165 քտ քօսք|օՃոոծուծո մծօքթստ 17)

1ՏՇԱԱ6Տ ՎՇ

2.63

Տ56Տ

ճոոովՇշտ.մստզոԱՃ ՈՕՏ

ԲոտմօւոռմյոոԷԼ., ԷՏ

ԹԱ6 6

Քոոտ, ԻՎՅոշ, Թ6քքօւ ԼճՄոռս|ն, յՕաորտ.

Է'Ճոոծուծ.

Քռոտ ԼԼԵռւոօ

Օոօուռծ

ԷԼ.

ՏՃՈՍՇԱշճո,1964. 2.64

Տքս)6ո8.,

) Ցուլ 2.65

1հշ

Խնտնռ

8ՕՇՂՕՎԵՕՈ

Խ., ԵօՇօտօքո 1971.

ԽՇշւո»

ԷԼԼղօ11

օՄՈԵԽ ՃԵ

ՇԹԼՇոօդու. ԽՈ

ԿՅԱՑՆՈՈԼ

Բ տօոօուծաւմ

2.70

Խոճօղգւ

2808.8. Եշքոծոոո,

Ճ., Օ Պօքոօտղծ

Ղօթրօթոծը քո

8օուօք

է

88..

1Յոտ-

ԷԼ7Բճ,

հ1օՇա-

13-14

ՈւղՇքոքել, հ1օՇաԲ2,1962.

1175, Շ., ԽՄօՄՈԵԽՑԻՇԵՔ6

ածու,

Խճ

46 Բ/'Ճոոծուօ-Լ4Ե16 ոՇնջլ6օսՏ6

Բ

113ոռ6ղԵօ18օ

Ո6ք.

օ

ՅԵԱՐՈՔՒՈՇԽՕՐՉ,

Աքիո(6-

2004. Խ1օօտրռ,

Րօքօ,ոճ»:

4.քեօմտ

Բ

օ8ճտի

Շ

հոլքօոօտ

8քծխթլ, ԷԼ3ո. Էք. Ֆոատ.,1954. Լ.

Մօոօքու

Բակ, գիրք Բ, Կիլիկիա, Լումայ, 1896, էջ 85--110:

ն Բոռնազյան Ս., Խաչակիր օրդենների ն Կիլիկյան Հ Յայաստանի քաղաքական ու տնտեսական առնչությունների պատմությունից Պատմա-բանասիրականհանդես, 1963, թիվ 3, էջ 175-185: 3.2

Գալստյան Ա., Կիլիկյան Հայկական թագավորությանկործանԼրաբեր հասարակականգիտությունների,հ. 9, 1971, էջ 50-63:

3.3

2.68 716

2.69

Ք.

ՁոՏ

2.66 ՃԽԽՈւՅՈԵ. Ճօու, ՇՏ:

84,

Ա, 1իօ հ1օոջօ|ՔԲշոօժ. Լ5:ժ6ո

1900. 1ռոտ,

ՃՍքհօոտօ 16819 6է ՀԼ 815, Ո15, թՈՕՈՏՏ 16584

2.67

Կ7/օոմ,Քո

1966.

Վոդվածներ

հայերեն 3.1

ՂՕԱոծԵԼ26 Ի՛., ԷԱՏԵԹւոօքօնճգսծօ Հէ

ՂՇՈԵՇՑՕ

3.

Խոուատօաօրօ

Եքօրու, 1952.

7ՃքետլօթբօՐՕ ՐՕՇոոքօոո,

ման հարցի շուրջը,

Գալստյան Ա., այ-մոնղոլական առաջին բանակցությունները, Պատմա-բանասիրական հանդես, 1964, թիվ 1, էջ 91--107: 3.4

Եարտըմեան Տ., Նիւթեր հայ վանականութեանպատմութեան, թարգմանված ՏէօՈՅ 46ցի օոժլու Խ/0ՈՅՏԵՇ| Ո6էցօՏ|5 ունաո 6 ժ6յԹ Շօոցո6ց82/օո ՏՇՇօ/օՈ, աշխատությունից (տպ. Լուկայում 1737 թ.), Բազմավէպ, 1988, թիւ 1-4, էջ 212-227: 3.5

Թօփճեան, Բաբգեն վարդապետ, Կիլիկեան շրջան, (13751425), վարդապետականավարտաճառ,Անթիլիաս1965:

Խաչատրյան Պ., Յովհաննես Թլկուրանցու «Տաղ քաջ Լիպարտին» պատմական ողբը, Պատմա-բանասիրականհանդես, 1964, թիվ 2, էջ 111-120: 3.7

Խառատյան Ա., Վայ գաղթականությունըէգեյանի մերձափնյա շրջանում 14-18 դդ., Պատմա-բանասիրականհանդես, 1988, թիվ 4, էջ 430--444: 3.8

է՛72

3.18

Յովհաննէսեան Մ., Կիլիկեան բերդեր, Անարզաբա,Բազմավէպ, 1976, թիւ 1-2, էջ 126-135:

ԿարապետեանՊ., Այաս քաղաքի փողերանոցը եւ Լեւոն Ա արքայի պղինձ դրամները, Հանդէս Ամսօրեայ,1988, թիւ 1--12, սյուն 3.9

3.19

Ներսէսեան Ե., Կիլիկեան Հայաստանիարաբերենովկրկնադըրոշմուած դրամները, Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս 2000, հ. Ի, էջ 151-182:

221-226:

ԿարապետեանՊ., Վենետիկի ՄխիթարեանՄիաբանութեան Ս. Ղազարու թանգարանին հայկականհին դրամներու հաւաքածոները, Ռուբինեան դրամներ, Բազմավէպ, 1952, թիւ 7-9, էջ 155-

3.10

3.20

168:

`

Ներսէսեան Ե., Կիլիկեան ՎայաստանիՕշին թագաւորի դրամները,Բազմավէպ,2005, թիւ 1-4, էջ 267-285:

Հացունի Վ., Նորակերտհայ Լուսինեաններ,Բազմավէպ1955, թիւ 6-7, էջ 152-156:

3.21

Հարությունյան Գ., ԱշխարհիկԱ հոգնոր իշխանությունների փոխհարաբերություններըԿիլիկյան Հայաստանում Հեթում 1-ի գահակալման երկրորդ շրջանում (1293-1306 թթ.), Պատմության հարցեր, Տարեգիրք, 2009, 1, էջ 53:

Յ22

Ներսէսեան Ե., Կոնստանդին Գ-ի երկու թագուորինները, Բազմավէպ1998, թիւ 1-4, էջ 65-73:

3.11

Ներսէսեան Ե. Հայկական դրամներու տեղաշարժն ու աճուրդները,Բազմավէպ,1997, թիւ 1-4, էջ 96--114:

3.12

| |

Ճեվահիրճյան Մ., Կիլիկիայի Ակներ վանքի տեղագրությունը, հանդես, 1982, թիվ 3, էջ 126-136: Պատմա-բանասիրական

3.13

|

Ճեվահիրճյան Մ., Այաս նավահանգիստքաղաքը Կիլիկիայում հանդես, 1973, թիվ 1, էջ 97--111: Պատմա-բանասիրական 3.14

ՄատթէոսեանՎ., Լեւոն Լուսինեանի «ԱմենայնՀայոց» տիտղոսի հարցի շուրջը, Բազմավէպ,1990, թիւ 1--2, էջ 234--238:

3.15

Դրուագներ

ԺԵ-ԺԹ. դարերու հայ-սպանաՄատթէոսեանՎ., կան պատմա-մշակութայինկապերէն, Բազմավէպ, 2003, թիւ 1-4, էջ 178-216:

3.16

Մութաֆյան Կ., Կեռան Լամբրոնացի, Հայաստանիվերջին մեծ թագուհին, Պատմա-բանասիրական հանդես, 1998, թիվ 1-2. էջ

3.17

141-145:

| |

`

Յ.23

Պատրիկ Ա.Ն., Պատմականհայ դրոշները. Պատմա-բանասիրական հանդես, 1967, թիվ 1-2, էջ 161-170: 3.24

Պետրովիչ Գ., Միաբանողեղբայրներըեւ Հայ եկեղեցին 0330-1360), Հանդէս Ամսօրեայ.1969,թիւ 7-9, սյուն. 357-371, թիւ 10-12, սյուն 465-486:

3.25

Պողոսյան Ս., Կիլիկիայի Հայկականթագավորությանանկմասին, Բանբեր Երեվանի Համալսարանի, Հասարակական 1974, թիվ 1, էջ 148--168: գիտություններ, ման

3.26

Պտուկեան Զ., Կիլիկեան Հայաստանիվերջին թագաւորների պղինձէ դրամները, Հանդէս Ամսօրեայ,թիւ 7-9, 1969, սյուն 351--

3573.27

Պտուկեան ՋԶ., Կիլիկիայի ԿոստանդինԳ-ի Լեւոն ԲռնակալԿոնստանդին Դ-ի կարեւոր դրամագիւտ մը, ՎայկազեանՀայագի175

1972. Հանդես, հ. էջ

տական 3.28

Գ,

151-183: Է

նախօրէին. ՋաղացպանյանԵ., Բյուզանդիանկործանման 2, հանդես, 1988, թիվ էջ 60-67:

Պատմա-բանասիրական

Պատ-

եւ Հայաստանը, Ռիշար Ժ., Ավինյոնիպապությունը հանդես, 2001, թիվ 1, էջ 152-758: մա-բանասիրական

Տեր-Ղեւոնդեան 3Հ.,Ոսկերչութիւնը Կիլիկեան Հայաստանի մէջ ԺԳ-ԺԴ դդ., Բազմավէպ, 1991, թիւ 1-2, էջ 209-228, թիւ 3-4, էջ

3.38

3Յ.39

1981, հ. Թ, էջ 121-131:

հայ դրամներ, ՍեքուլեանՕ., Այաս քաղաքինմէջ կոխուած 213-218: Հանդէս Ամսօրեայ, 1968, թիւ 4-6, սյուն

3.31

1973, թիւ 7-9, ՍեքուլեանՕ., Կիտա՞յ,Հանդէս Ամսօրեայ,

սյուն 327-331:

վերաբերողժամանա3., Ներսես Պալիանենցին Վարդանյան հանկաշրջանիմի ցանկի մասին, 1980, Պատմա-բանասիրական դես, թիվ 3, էջ 189--202:

3.33

3.34

ԿոստանդինԳ-ի, Լեւոն թանգարանի Վիեննայիմխիթարեան

Ե

դրամները, Քօրփուս

Պտուկեան, Հանդէս Ամսօրեայ),1971, թիւ 4-6,

Տէր-Մովսիսեան Մեսրոպ եպիսկոպոս, Հայկական մանրանըկարներ,ԱզգագրականՀանդես, 1913, էջ 60-82:

3.40

Տէր-Պետրոսեան Լ., Ասորիների դերը Հայկական Կիլիկիոյ մշակութային կեանքում, Բազմավէպ, 1987, թիւ 1-4, էջ 122-162:

-Տէր-Պօղոսեան Լ., Քաջն Լիպարիտի րեայ, 1966, թիւ 4--7, սյուն 149-159:

օտարալեզու 3.43

Ճ.8.

Ճ

Օօ

Ցածօո

3.44

1947.

3.37

Տեր-Ղեւոնդեան3Յ., ԿիլիկեանՀայաստանիմէջ գործածուած

Լռ

Ըւնու

քղոշօ

1909-1921,

Տհլողեօքօ

ՃոոժուՇ.

3.46

Շօոմծ, Լշեճոօոջ:

Օ.,

ՄՇՏ

ՈՂմՏտ86ո6Տ

Լօտ

աօոոճլաՏ

ՔՇՄԱՇ 065 Էէսմօտ ՃողճուշողծՏ,

Օսձշոոյո

ԽԼՃ.

Ճ.

Վ Ճժռոռ

Շօուծոքօուոծ, 1999,

ՔՇխնօՏ հ15101:6 Ճոոծուծողծ

մ

էշո

/Ճոոշուռո

Հայկազեան Հայագիտական Հանդէս,

քւլոօօտ5651186-1312.

էտ Տին Այազ Պըն Տագէսեան Ա., Հայ մեմլուք մը եւս Ֆախր 1-4, էջ 270-280: Ապտալլա էլ Նասիրի, Բազմավէպ,1998, թիւ

3Յ., Կոռիկոսիամրոցները.Բազմավէպ, Տէր-Ղազարեան թիւ 9--10, էջ 224-227:

Հանդէս Ամսօ-

. Քիւրտեան Հ., Վայ վզրուկներու գերդաստանմը Եգիպտոսի մէջ մեմլուքներու շրջանին, Բազմավէպ,1964, թիւ 4-6, էջ 117-120, թիւ 7-9, էջ 213--218, թիւ 10-12, էջ 247--249:

1978, հ. Զ, էջ 159-168.

3.35

տաղը,

3.42

սյուն 207-239:

3.36

դարերու ընթացքին, Բազմավէպ,

479-498:

եւ Մոսուլի սուլթան ՍապպաղեանՊ., Հայազգի աթաբեկ Հանդէս, Հայագիտակական Պատր էտ Տին Լուլու, Հայկազեան

արքայական թագերը ԺԲ-ԺԴ 1984, թիւ 3-4, էջ 126--135:

..

ՎՕԼՏ

Տս՛

|77

է.

ս

ռոմ

1977--

Ծճոօւտ,

1, (ոսոոծոթ Տքօօ181).

ԽԼՇԱ1ՇՄՅԱԹՏմօտ 015

ՎՇ Քօեւօ

1920, ԲՅտօլոսի6 1, ք. 5-17.

զսօլզսօտՕԱԿՔՇՏ

Հոոծուշոտ

ՄՇ

քոօմծոճոօօ գօոուուօուոծ.

3.47

Բազմավէպ, 1951,թիւ 2-4, էջ 61-64.

ԹՇՇՈՒսԻ,

ՃքԽՋԱՇԿԱԱ

Վ 15,

ՈքօՇոօոճՃքոէոս,

ՏՍԽ/ՈՂՃԱՆ

1916.

ԽՅքՇօքօ8 14ԾԾ.,Ծօքեծռ էԷՀԱՃԱԿԱԱՇօԱ Ճքխճոսս ոքօոստ Ց ոսքճմոօոտճ ՇքճղԱծժիյօԽ ԿԽօքճ, Պատմա-բանասիրական 3, հանդես, թիվ էջ 71-84:

ԷՇ

Ց

ԱՈԱԿԱԿՕԿՕԱ

ՊԽստքսօտ 1, ՈՕՅՑԽԾՊԵՒԵՑ ՕՆՕածեմ Պատմա-բանասիրականհանդես, 1970, թիվ 2. էջէջ 107-

հաաա

2,

էոտօո օՐ հշ (ոժօքօոժծուԹոռճեօոջ

/Ճոռշուռո

Քոջմօո

օք

Ընտ

Յոմ

էի

էղ հլ

օՐ1320-1424 Հուառ» 1ո մօ օո: օոծ օՒԼհծ 1645է ՏԽճ16Մ քօոօ45 1ո էհօ ոոօգօւո հլտլօոօոլ ՏՇ1ՇՈ66. հօ հոտ Եշօո քոոմսոի Խյոջմօո օՐ Ըօլտ օճեօոոջ լո լիճ օ41Ի7 Խ/ՇՈՍՇՏ օք Լհօ ՃՐ7հ օօոաո), Խհլօի Կ/ՅՏ 1.ոջօէ7466616ոռէ64 ԵՄէհօ Ճօխալ էօտուոշեօո օք էհօ ոյճոօշօ ոհ էհօ ԽԼ(օոջօլ Աիճոչէծ. Եսոօքօ:51ոՄսօոօօ 1ո էհօ ԽՈզմ16 Քշտէ Տ ԸՇԱԿՇ6410 զ ուուոսո օո

1հծ

հռոմ, ճոմ էհօ

օոօ

Խյոջմօողօք Շ1618, ՃԻ/փ

օօոխո/

քօաօ-

էհօ ոտոճուխեօՏսլճոութ

էհօ օօ

օո

օա

Ուօոռւսո6 էհտէ էհօ օօորօունիօո հոտ Եօօո Խլոքջմօոո

օք էհօ ոոլո

գ

Շոծող» օք էհօ Ճոռծուռո 16օիծձ

115 թօոե 1ո (հօ

քօոօծթեօո չո հլտօոօ81

ԵՏԻԽՇՇո էհօ ողճոխեօջ

Յոմ ՇԼԱՇՅո

1-6 քող օօոմեօոօժ ԵՖէհօ օօոոօծեօոտ օք էհծ Քսոօքօռո օօսոէղօջ, Եսէ էհօ տել 1Ո1616ՏէՏօք էհօ ՏԱԼԹոՅՒԾ «161864 սոջօու չ քօիօ7 օք 465եօյղոջէհօ ՕոՒ7Շօօոօողլօ էաք

ուհ

էհօ

օօոքծեօւ Ղհծ

չո էհօ ՔոՏէօւո Խ1օժՇողոօշո.

հւոքտօք Ըեօլը, Եւռոշհ

օսոջօք

լո

ՏԱՇՇՇ646Մմլո

օք

հօ

ո

ք2ղեօսա,

էհծ 1եքոշտոոնինօ օք հօ

ժյոճտի/ օք Է/6աիհսուցտ, Ճօոջռոտո

մօլտտոջէհօ ճոճ Քա օք իշ Խլոջմօտ Թո գ Թա էհօ օօոզածչէ օՐ հօ օՅքմո1 Վօտք116 օ1է/օք ՇԼնօլտ, Խատխքօտ տօտծ 1ոմօքօոմօուԹոոճնօոտ 6 չեն

Գ664465. 1ո 1375,

Տ15, Ե

էհօ

օտնոք

1ո էհօ ողօսոււյոօստ քճւէ օք էհօ Շ"նօլշո

Ճօոտէճոմլո ոմծ օք

Ես 1է 15 4 խղհօւ լո էհօ Ճոռծուռո

Խոջմօո, միօրծ

8150 օք էհօ ԷԼՇխոուզ (քոօտաՅԵՒ՛/ Ժ7ոտէ)) հմ ՇԽօո էհօ Խոջ. ԷԾ 4օսե էհճէ էհօ ոշուօոօմ ՃԱՇ ԽՏ ք Թոոձիծ/օո),

ՃՈ Խ6ՅԼՇոծմ

1հօ Լօ

ՇՊ

օքէհօ ՎՇոօօ

օԲէհօ

ՄՅԵւԻԵ)/

1462 օք էհծ Տլճէօհօօձ

քօրեօՅ|օո. օոթուքոջ Շ6ոուռ

6չծոլ

օք

Լոոօղտոօ

1ո հօ

«817 ՃՆհ

փօ

տոռոխի

Շծուսո),

ՅՏ

տատու» Ձ

ԼՇՏս1 օք

ահօհի հե.

ւոԼսօոօօ

օք ոճոխետջ հռոմ Եշշո

Հօոտլճոմմո Մ/25 Թ:664

ԽՊՏԿՇՐԼԵՇ1ՇՏՏ,

օԼիծւ 1ՈԿ20625,Լհօ իծ

Շե61

ոօւջհԵօոոջ՛՛սուլօ

ոոճոոխի Տսլճոութ

Լամսօօմ

տ

ո

ՔԻԲՏՍՈՂԻ

Ընտ. եռ

26օօքէ էհօ մօոուոճնօո օք էհօ էռԵ6Տ, էհօ Քշոոճշճում».

հօ ոօտէօ1ղօ4

գօոոճոօօ

1ո

էհօ

թլւոտ

օք

466446 օք էհօ 247Լհ օօոխո7, 1ո էհօ Տօօօոմ հշլք օք էհօ ՏօօՕոզ 1Թ1664 16 168Կ6 էհօ հւ Տ 1թ11ԱՆ6Տ,ՀՏ ոհ

Յոժ Խօոջռոծնո,

1օջօէհօք

185է օք ոշճուխեօտ,ՅՅօք Խհլօհ, լո օէ, էհօ օօնոն՞7/սոժծւ էհօ 1ԱՅօԷՏ «62564 10 6215է 1ո 1424. Թոռ օք Ճորօուճո Տեւէշիօօժ լո Ը18614 Թ

ՒՈՏԷ01:6 46 Շւ1616 65

Ճոոծուծոջտ մճոտ 1Շ 10780186

ՏսՐ Տօո էօուէօ116 օո 1320-1424, 118

ՅԱԷՕՇԷՅԼԼզԿՇՏ

ողօմօւոծ. քօոօմօտ ծխմածծտ մոտ հւտ1օՈօքւոթիլւՇ

ԼՏՇհօոշիծ

4՝Հեմլ6ք

օտէ

քօննզսօտՎ6

Շէ

ԳՇ ՇՕսԽՇԱԱՒՇ

ծեծ սո

քԹ66Տ

465 ոոօւոտ

Եսէ ՄՇ Շ6Շէծ

Լօ

ԱՇՏ քքՕշօտտստ 506182

ճքօզսօ,ԷԹոոծտ 18 Տենօխոօ

Շ6էլօ

61 165

6է

մօ 18լոէ քսլտտճոօօ

46 ԸՕ1Ա616.

Քօ7ՅԱՈՇ46

ՏԼՇՇ1Շ

ԸՕեօօ մոտ 1Շ 4ծԵսէ մօ 12

282 1ԵԼՇ, քոՕՔԼՇՏՏԱԽՇՈՇու ջոոօօ

ՇՇՏՏՅԱՕո ՇԱՇՇԱՆՇ ՃՇ 1՝2Լիճոօ6

96 | Խսռօքօճս Եղօօհօ-Օոծոէ օէ ԻՅսնՇ

Յ4Խ61531-6

Շողծ 516616 ծէճլէ

Տօստ

քողոօլքճ)46 ՕՇւնօծ 52 քօլուօ. Ծոոջ էգ

քօղօօքնօոզսօ 14 օօոխօուննօո (1ՔՇՈՇու մս 8՝11 օօոոծայօո Շոնօ ՄՇՏենօեօո

մս

տսլռոճէ

օտէ

տ5օսէՇօոշսոծճու

մս

ծոճ 2`

հոոշէ. Լ՝1որսշոօօ

քճոէ 8 ծէճ ոճժսյլօ 8`սո ուուռատ տճոծքօսք

Տատոշէ

ճս

Մ

Աէծոճխաոծհլտօոզսօ 117

465 ոճոոծլօսմտ

սոծ

1Ո1ՇՐՇԼՏ Մաս

մս ԿՄ

օօոէռԵսճ

քճտ քս

հ1ԼօոջօնօԱ

մ՝սոօ

ճս

տոջաոծ

Ճ7ՇՇ

11 Շտե

Շէ Է Քսռօքօ, տուտ

Ը

Թոաշտծու օժ

ծօօոօողւզսծմճոտ

քօղեզսօ

12 ԽԼՇԱէՏորոծծ

օՌՇուշլ6. Լ6Տ

1015 ՎՇ

ՇՃԱ6ԼԼՇ 46 |

6 11 Եւռոօշհօ Շւիօ16, Շո քճոնօսնծւ,1Տ ոօքոծտօոէճու

ՎօՏ մՄոճտեծ

ԷԼՇհօսումօՏ

ՄՇՏ Վծօօռուօտ քօսր ԼՇէճոմօր 14 օհսւ

Պօռօջոճքիւծ

ճոճ

մս ոօջ»ոսած. Ծճոտ 12

14 յստլօօ քօնեզսօ ծեռոքօւՇ քօսոտատտ քու 18 Տօս16 քօտտ1Եւիէծ ՇՕողոծ 7ծծ11ՇՎՇ Տ8ԱԽ61 քոծՏՇոէծծ

ՅՈղծուՇոոծ, ՇՏէ

ՒԵԼ,

քնօէ

զսօ,

օտա

օո

օօ,

ԽՈոշտ ԸԼԱՇ1Շ ԼՇՏէՇ

ՄՕ166: Խօոտէոմո

ՇՈոՇՕրՇ

տոճութայոնօո

սո

1Թռոօքիւնծ. էո 1375, ոճ1քոծ18 ՇՕոզսծ1ծ մս օճքւնո1 Ը166 օո

11 քծոծքծոժճու

Ճօոջռոտո

քո

Մմ6Տողշյոծ1օ0սետ,

Գօտ Քոօսքօտ մօ 1

(թոօԵՀԵ1Շոծու46 1

քծոծոճնօո465

4սէօ6ոգիզսծ ԷԼՇէհօտուժ65)

ՈՈ6ո6

16 ճեօ

օս

ուշ15 6612 օՏէ

Բռէ

սՈծ

ժ6 ոօ1.816ո տս, քոօսԱօ

46 1՝`օոտՕոոօողօոէ

Շ6

էլեօ2Կ1է

46 18 «14Եւնէծ 46 1՝1066 Տսքքմծտծոքոյւծ քօնեզսօ ճոռծուօո. Ճս մծԵսէ մս 27

165 օճոոթճքոծտ 46 ՛Լճոոօղշո, 516616,Յքոծտ

ձճոտ սոօ

ճո

մօ

օ6ոոլոօ

ծմաւ

Թօոտաոձո

6էծ 28ուծնծ

ՈՂօՏԱ16

լորսօոօօ

տօո

ՇՅՈՅՇԼԵԼՇ (ԹՈՌ6Լ,

սո

ռոտ

16 Տալշոռէ մ65

օէ Շօուոծ

սո

ո

4՝սո

ոճաւծ|,

ԽԼոտ, օօքշոժշոն,

Շա.

6էծ 1Թո66 4՝2օօօքէօւ12 Վօոււոճնօո

465 եԴԵստ էսոզսՇօտ

ՆՕՅՏ1Ո69Ա6Տ Թռոոճշ2ո1մ65. ՏԱլռոռէ մ6օՏոճտծ1օսետ մոտ 11 Տօօոժօ

ՎճՇՇողլՇ մս ԸՄ

Շգեռ6, ՏԱԼՇ օո

օէ

օո

ճէ

4` ԻԹՅՏԼՈ66

5օսՏ

163օթյու 1տւաումօոօրօ

օտօ

ճուծ1օԱՒՏ

ոծՏսոէ

23221911

ուօ18ծ 46 14 մօսշմծոոծ

51561685 ոշքոտՏճ ձօուոճնօո մօ 1 Բյուոծ 165 ՇՕսքտ 465 ոոճոօ)օսէտ,Խօոտեշոմյո 6է 54

մօ զսեօւ 1Շ քճյտ զսօ, օէ քւռնզսօտծուճո օԵենքծտ ուծ 46 Օիօւ6. 4՝սո Բաքճոոծուօո մճոջ 16 (Թոոս

իմ Փօքոււքօոճ

ԷՅՈԽՇՈՇՇ

/3

էճ

ՇԻՇ

Յթելոօեօ1Ծ

1Շքուօքոտ

ՒԷԹյոծ. Խաաւտկօաօօ

մռքօրտօ

ԽավՅՈՇ

ու.

ոտճուաւեր:

ՕօշոտՇԾօոճղօ, ՎՇԵՄ

ՈՕօՂՏոօՔօ

11 ՇՅոլՕԲՈՅՇՈՔԵՌւ

օուօը Ց8/46168 ՇՕտքծուօէիլօ1 1610քԻՎՇՇօք

1320-1424

8374ՇԱՄԵՐ: ոօքոօրօ8

ՇԻՕՈՇՈՈՎ

Լռքօոտտ

ԽՇԽճոօն

Էօոօտ

օրօոօտտ

ԷՇ Շ01032

Շ Խ1011ՕՈԵՇԻՏՈ/

ՓՅԽԵԼՔՎՇՇԽՕՇ

ՈքօաքճաԱԾ Թողած էն ԽոԶՏԻՇԽ 806օո0ոօ 6 օղոօն ԷԵտքօոււ

ՇՈՕՇ0661808810 Տարա.

ՇՂՕքՕԱԵԼ

ոքօ

ԽԱՒՒԽՎՄԽ,

Բ

Էոչօոտօա

5.

ԾԵԾԻ 6քո17թօ

Խա6ը

օՂՇՈՇԵ

3:ՕԷՕԽԱԿՎՇՇԽՕՐԾ

ԽՕՒՈքՇԻՆՅ

Թ ՔՇՐօքՔԿօօսօն

քճօտօրշ.

Լ

2603ՒԹՒՈՒՆՇ

էճ

ՔՒՈՇքՇՇԵԼ օՄՈՐՅԷՈՂՅ

ՑՇԷԱԼՕՐԾ

ՄԷԽԿԱՆՕՀԵՇՒՔՆԼՇՄՈԼ

ԹՕՇՐՕՎԵԾոԼ Ըքծ/ԱՅՇուէՕԽՕքԵՇ.

ԼԹքրոմՍաղոաւք, 8 ՎՅՇԼԵՕՇԼՔ, ոքօոօ12881671Օ հլոճոււ6ն տաճա ԼՇԽՈՄՈԹԲ ՍԽՉԽՇՈՒՄ Թղօքօեր Ֆոոօօե ՊՇՇԱՂԵՈՇՐԵՆ ՕԼշքօվտԵ

ԱՇՇԽՕՈԹԵՕ

Լճքօրտչ. ՕՂՈՒՄ

ԵԼ

ԷՇՇԽՕ-ՔԼ

ՐՕո,

Ըտօճ,

ՐՕՇՄոքօրտձ

ԽՅԽԾՈԾ08

օ ոքօոատօ60քօրտօ Շ8Ց32Խ1

ՈՕՇՈՇոՒՇԱ օ

0676ՇՈ08Ո6Էլ0

ՈՇՈՍՆՈԹ

082181

ՄօՄոճոու

Վոօ

ՇՅ8քօՈՇՔՇԽՔԵԽՈԼ

ՇՐքՅԻՅԻԼՑ, ՕՈՒՅԵԾ

ԷՅՇՂՐՕՑՂՇՈՂԵՒՕ

օտօքօհալ ոոճուուն

ԽԱԽՇՈՒԾԵՇԽԻ

օՔՕօՇրօ

ԽԱՇԱՔՇ,

6օոծւաօն

օՅում

ոք/օտ

Շ

/թետւօաօրօ Ի0օոճքօրտն

Թո:

ՃԲ ա

Շ8ՇղօՇԵ

ՕԽՕՒՎՅՆՇՈԵՒՉՇ

32880Շ8ՅԻԱՇ

էճ

ԼՐօքոօն

86182. Էտ

ՈՅոՇԻԵԱՇ

ԽՀՅԽՇՈՒՕԽԻՃԽՈ

աոատ

Շա

3ղՇՇթ Փօքխել ՇճիլՕ8ՈՅ6ՇՂԱ ԵԼ Փօքոատքօտճւմամ: 1օշսծ 83 քօոճ ԼՇՐՄԽՈ ԽՇԻՇՐՅԵՄՈՒ(ոքօղոօոօ24ԻՂՇՈԵՒՕ 08) ոշոՇ

ՇՕՃքՔՅՒՅԱՈՇԵ

Ղա

մտքչ.

ՃՅքՅեՂՇք,

Օղաճաօ

ԽԽ6ո

Հ

ՔՅԵՇՇԼՕԱԵօօտ

ՈՕՈՒՒԹՎՇՇԵՕՄ

ԷԼ(ՇՇՕԻԼԻՇԷԱՕ,

351096

ղտատոմ

ՒԷռսԿտոՇ

էճ, ԽՈՅԽՇՈՒԹԵՇԵՈՔՄ

օՄՈՂՅՈՅ7 8

ՂՅուծթոճ

քո3

ՃՄ

Փֆօքոճղծւծւն

ԷՇօրտ ՇՏ

ՐՕշոճքօտօւլօօտ

ՔԲոօո

«Շքեղ.

ոո

ՇՇղՂԵՇՂՔՑՇՒ

ԲՇոաճ.

ՈՕՇոՇ

Օօ

-Յքխտաշոօն Ոօօյօ08

օՈքեոծոօէուօնՇՂՇՈՅՒՈԼ

ՇԵԼո

ՕՇՈՅԾՈՇԱ

ՑՈՒՎԻԱՇ

Մ

ԽՅԽ

Հաաա.

ԹԵՌՈՉՃՈՇՒ ոքտտմթ ճե

ՇՐՕ

ՇՇՂՇՇՐՑՇԱԻԽԵԼԸ

քօ37Ո5Ե187, ՄԽԿՇԷԱԵԼԱՑՈՉՇԵ

ԷԼԹ.

օխ

ոշ

ԼՕՇոօՈօ180

Յ3411 11108. ի/(4

ԿՇՒՇՇ,

ՕՇՇՈՒՄՈ

ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

Է ՕԷԼԸՂՅՒՄԵՒԼ 6Ելւղ

Օքաշանւ

ԱՂՇԻԼՇէԼլ

`

Աբուլ բ Ֆիդա

2Ա-շՎՄ

--

դդ արաբ

ՑԱՆԿ

պատմիչ

--

10, 25, 28, ,

25,

28,

75, 78, 93 75,

78,

93,

Աբու Սայիդ Մոնղոլական Իլխանության տիրակալ (1317-1335 թթ.)- 17, 30, 31, 44, 157, 158 Աբու Նասր մամլուքյան սուլթան || Լնոն Ալինախ Հայոց թագավորի որդի 22, 86 Ալիշան, Ղնոնդ Մխիթարյանմիաբան, պատմաբան,բանասեր --

--

--

-

--

--

-

12, 21, 29, 30, 33, 34, 35, 39, 42, 52, 56, 59, 68, 86, 88, 95, 103, 104, 106, 107, 108, 109, 118, 123, 131, 132, 133, 140, 142, 147. 151, 152

Ալիծ Լեոն ||թագավորի դուստր 8, 118 Ալիծ Հայոց թագուհի, Լնոն 7-ի կինը 25, 44 Ալիծ Կոստանդին||հայոց թագավորի քույր -- 85 Ալմերիկո Լուզինյան Լոլլի շ«/ դարի երկրորդ կեսին Հռոմում մահացած ենթադրյալ հայկական արքայատոհմի անդամ 136 Աշոտ իշխան Օշին Օղրիի որդին, Հայոց գահի հավակնորդ -

--

-

--

--

--

-

--

--

121, 123, 126, 128, 134-137,

142, 143, 161

Ամորի Լուզինյան Կիպրոսի արքա Հուգո || Անտիոքացու(12671284 թթ.) կրտսեր որդի, հայոց թագավոր Գի Լուզինյանի հայրը --

-

18, 19, 22, 46, 83, 85, 90

Գաետացի-պապական պատվիրակ -- 88 Ավետիք Ամդեցի կամ Տիգրանակերտցի Գ/Հ դդ. հայ մատենագիր 107 Աւշին (տե՛սՕշին) Բազուն Բազունենց 114 Բալդուին Լուզինյան Վայոց Կոստանդին թագավորի անվանյալ Անտոն

--

-

--

--

թոռը

--

Բալդուին մարաջախտ դին || թագավորի հայրը

Լնոն

--

--

Բ/

թագավորիխնամակալ,Կոստան-

21, 46, 62, 63, 83, 85, 86, 110, 132, 135

1373-1374

խորհրդիանդամ Բարդուղիմեոս-Թագապահական -

թթ.

--

Զաբել ԼուԲոհեմունդ այոց Գի Լուզինյան թագավորիեղբայրը, 82, 85, 88, 90, 122, 125 զինյանիորդին 25. 37, 46, 58, 73, 83, Լնոն Կ Լուզինյան հայոց թագավորիեղբայրը Բոհեմունդ --

--

--

--

որդին, որը տիրել է Հեթում ենթադրյալ սպարապետի

Կա-

-

79, 80, 82, 87. 88. 90, 91. 110, 158

4, 14.22, 25, 72-77.

թթ.)

արնելագետ(1885-1952 Ռընե-Ֆրանսիացի Գրուսսե,

(1198-1219 թթ.) 20, 33, 47 Լեռն 1 այոց թագավոր(1269--1289 թթ.) 72, 118 Լեռն |1-- Հայոց թագավոր(1304--1307 թթ.) 22 Լեոն |Մ Հայոց թագավոր(1320-1342 թթ.) 4, 20, 24, 25, 27, 35,

--

11,

նաց

--

73, 75, 76, 83, 85, 86, 91, 110,

Յայոց թագավոր (1374-1375 թք.)

--

Հեթում ԶարմանդուխտճԶարմանուհի --

ենթադրյալ

սպարապետի

431, 132

131, 142, 150, 160, 161

Թաճուրդաշ Իկոնիայիմոնղոլականտեղապահ Թեոդորա Վայոց թագուհի,Գիթագավորիկինը Հայոց կաթողիկոս (1382-1392 թթ.) Թեոդորոս Բ Կիլիկեցի

--

--

--

--

--

118, 119, 122, 125, 131, 134, 138, 145, 146 Կարապետ Վայոց թագավորԿոստանդինիթոռը Հայոց կաթողիկոս (1392-1404 թթ.) Կարապետ Կեղեցի --

-

--

139-141

Թորոս Միքայելյանց Լնոն Բ-ի շրջանում գործած պալատական --

Կարապետ--ՎասիլԿապանցու (պարոն Ասիլպակ) որդին 143 Կղեմես /| -- Հռոմի պապ (1342--1352 թթ.)-- 78, 88 Կոստանդին Բրագանացի Կոռիկոսի հրամանատար,հիշատակ--

ված 1374 թ.

-

Կոստանդին ||

--

--

134, 138

141,

--

--

--

--

145, 147

--

--

Լիպարիտ սպարապետիհայրը

-

Վայոց թագավոր Կոստանդին |1-իորդին 135, 136 Լենոն Լուզինյանի մոտ մեկնած բանագՀամուսցի սեպուհ

--

--

--

թթ.

--

59, /6 --Անգլիայիթագավոր(1327-1377թթ.) --50. 4, 25, 26

80, 83,

ենթադրյալ հայոց թագավոր 1363-1365

--

--

157, 159

-

Հայոց սպարապետհիշատակված 1330 թ. -- 47, 48 Լիպարիտ Հայոց թագավորությանսպարապետ 7, 8, 94, 114, Լնոն

15518, 22, 25, 36, 37, 39, 43, 46, 54, 83, 90,

պաշտոնյա 68 Թորոս Կապանցի

--

Լնոն

-

-

Լուզինյան

Բռնակալ

Լնոն Լեռն

առա-

(1277-1323 թթ.)

Մ

107-110,

Զաբել հայոց թագուհի(1308-1310 թթ.), Օշին թագավորի ջին կինը 20 քույրը Զաբել/Իզաբել Ամորի Լուզինյանի կինը, Օշին թագավորի --

66-71,

104, 106--109, 111, 115, 121-128,

--

83, 84, 107

59-64,

132, 156-159 Լնոն

8, 118 Դավիթ-վրացարքայազն(Մ դարասկիզբ) հայագետ (1885-1952 թթ.) -- Ֆրանսիացի Դյուլորիեէդուարդ

-

Յ6, 38, 40, 41-55,

13,

-

--

-

էդուարդ |

-

-

--

--

--

--

--

պանին 131, 132, 134 է նան ԿոստանդինՀայոց թագավոր Գի, Գուիդոն,Կի,անվանվել

կինը

--

--

-

90, 104, 105 --

--

--

409, 121, 122, 125

Գեորգ

Թորոս Հռոմկլայեցի հայոց իշխան մահացած 1496 թ. 153 Թորոս Վասիլ Մարաջախտի որդին 143 Իզաբել-Մարգարիտ Հայոց Գի թագավորի դուստրը Լանգլուա, Վիկտոր Ֆրանսիացի արնելագետ 11, 21, 114 Լենոն | Կիլիկիայի իշխան (1187-1198 թթ.), հայոց թագավոր

119, 122,

Վայոց թագավոր(1344-1362 թթ.)-- 4, 6, 7, 80, 81,

83, 84, 85, 87-94,

96, 97, 100-108,

110, 111, 117, 120, 122, 124,

128, 131, 132, 135, 136, 142, 143, 159-161

Կոստանդին |

--

թթ.) Վայոց թագավոր (1365--1373

--

4, 7, 84, 103,

Կոստանդին Լամբրոնացի

Վայոց կաթողիկոս (1323-1326

--

ԿոստանդինԿարսիլլի Կոստանդի Ս-ի դեսպանը (1376-1424 թթ.) թագավոր Կոստանդին Հայոց --

--

թթ.)

-

-

--

--

-

-

5, 132, 142-

Կոստանդին Կոոռիկոսցի Վայոց թագավորությանգունդստաբլ ն մանկահասակԼնոն ի/ թագավորիխնամակալ 21, 22, 24, 29, 40, --

--

41, 44, 47, 48, 83, 86 --

-

--

-

--

--

-

--

--

--

--

--

-

--

Հեթում Նղրեցի,Ախտուցտեր--Ջամբռլան

Լնոն

Բ/

թագավորիխնա-

--

--

--

--

--

--

125, 131

-

--

--

--

րի պատվիրակ--87 Վովհաննես»օ241 Հռոմի --

(1316-1334

պապ

39, 50, 51, 55

թթ.)

--

--

--

--

--

-

19, 30, 35, 37,

Հովհաննես Թլկուրանցի 2ԱԿ-»Գ/ դդ. հայ բանաստեղծ 8, 118 Հուգո Լուզինյան Վայոց թագավոր Գի Լուզինյանի եղբայրը 22, --

--

--

--

25, 36

Հուգո Հուգո Հուգո

|

Կիպրոսի թագավոր (1267--1284 թթ.) -22 Կիպրոսի թագավոր 19, 85 |Մ Կիպրոսի թագավոր(1324--1359 թթ.) 52, 91 ՀուսամադդինՄահմուդ Դավուդ ալ-Շայբանի-Այասի էմիր 95 Մաթեո դե Շապպ Վայոց թագավորության դիվանապետ 125, --

||

-

--

--

--

--

--

ՄարգարիտՍուասսոն 127, 133

--

Վայոց թագուհի (1374-1375

103. 104, 117, 120-122,

121,

-

-

84,

124, 125, 136, 160

Մարիամ կրտսեր Հայոց թագուհի, հայոց թագավոր Կոստանդին Ա-ի կինը --115, 120, 121, 125, 129 Մարիամ, Մարիուն Կոստանդին1-ի մայրը 84 ՄարտիրոսՂրիմեցի 2«' դարի հայ հեղինակ 74 --

թթ.)

Մարիամ, Մարիուն-- Վայոց թագուհի, ԿոստանդինԱ-ի կինը --

Հեթում պատմիչ Կոռիկոսցի շԱՄ դարի հայ պատմիչ 20 Հեթում Ջլկոնց ամրոցի տեր 29 Յենրի || Կիպրոսի թագավոր (1285--1324 թթ.) 18, 34, 39, 46, --

Հովհաննես Կորոնացի պապականւկատվիրակ 88 Հովհաննես ՄԷ Կանտակուզենոս Բ յուզանդիայի կայսր (13471354 թթ.) 72, 76 Հովհաննես Կրակեցիեպիսկոպոս Հայոց Գի Լուզինյան թագավո-

--

20-22, 57, 65, 76, 81, 85, 110

Հեթում սենեսկալ Լեոն Բ/-ի գահակալման սկզբում պաշտոնավարած անձ, թագապահականխորհրդիենթադրյալ անդամ 21 Հեթում Հայոց թագավորԿոստանդինՈ-ի որդին 103, 143 Յեթում ենթադրյալ սպարապետ, պաշտոնավարած 1370-1373 թթ.

21, 36, 38, 42, 46, 47, 71, 73-77, 79-83, 88, 90, 91, 100, 105, 106. 110, 111, 115-117, 119-124, 126, 128, 133-137

-

ԿոստանդինՆղիրի առաջին տեր 83, 85, 86 «41 դարի հայ ռազմական ն քաղաքական Կոստանդին պայլ նշանավոր գործիչ, Հեթում |-իհայրը-- 4, 83, 110 Հակոբ | Կիպրոսի թագավոր(1382-1398 թթ.) 150 Հակոբ Տարսոնցի, Անավարզեցի Վայոց կաթողիկոս(1327-1347 թթ., 1355-1359 թթ.) 54, 67, 68 Հակոբ Սսեցի »շ«//| դարի առաջին կեսի հայ պատմագիր 142 Հակոբ Քռնեցի Կաթոլիկ քարոզիչ 54 Յեթում | Վայոց թագավոր (1226--1269 թթ.) 22, 83 Յեթում || Հայոց թագավոր (1289--1306 թթ.` ընդհատումներով)

-- 7, մակալ

--

--

32, 38

144, 148-154,

Հենրի Հայոց Գի թագավորիավագ եղբայրը 22, 25, 36 Հովհաննա Անժուացի Հայոց թագուհի (1316-1320 թթ.) -- 84, 120 Հովհաննես Անտիոքի իշխան, Կիպրոսի Պետրոս || Թագավորի ն հորեղբայրը խնամակալը 121 Հովհանն Դարդել Լեոն Կ հայոց թագավորի կենսագիրը 9, 20, --

107, 108, 110, 111, 113-121,

125, 131, 135, 160

--

--

Ւ89

62, 96, 142 99, 100

Մաքրիզի 2«Խ-3«/ դդ. եգիպտականարաբ պատմիչ 1293Մելիք ալ-Նասր-Մամլուքյանսուլթան (ընդմիջումներով թթ.) 23, 30, 59, 60, 67 1294, 1298--1308, 1309-1340 Մեսրոպ Արտազեցի Հայոց կաթողիկոս(1359--1372 թթ.) ՄիքայելյանԳրիգոր Խորհրդահայ պատմաբան(1893-1953 թթ.) -

--

Սանուտո

--

--

--

--

--

--

--

Մլեհ Կիլիկիո իշխան (1169--1175 թթ.) 40 ՄութաֆյանԿլոդ ժամանակակիցֆրանսահայ պատմաբան 15 Ներսես Պալիանենց, Պաղոն 2/Մ դարի հայ կաթոլիկ եկեղեցա-

Վասակ ԿոստանդինՆղրեցու որդի 83, 85 -- Հայոց թագավորությանարքունի քարտուղար 62, 63, 66 Վասիլ Վասիլ Հայոց թագավորության մարաջախտ, (ավելի ուշ հիշատակվում է Ասիլբեկ ձնով) (1373-1374 թթ.), Լիպարիտ սպարապետի եղբայրը 6, 7, 117, 119, 120, 122, 124, 125, 128, 131, 134,

--

--

--

|

138, 143, 145

Տեր-Պետրոսյան Լնոն ժամանակակից պատմաբան, արնելաՎՀ գետ, առաջին նախագահ 15, 83, 114 Ուիլյամ (Գիյոմ) Դուգլաս Շոտլանդիայի թագավոր 51 Օթոն Բրունսվիքցի Ֆիլիպ Տուրենացու եղբայրը 117 Օշին Բակուրան-իշխան 81, 82 Օշին ԿոստանդինԿոռիկոսցիուորդին 29 Օշին Հայոց թագավոր (1308--1320 թթ.) 7, 8, 18, 20-24, 33, 34, -

Կիպրոսի թագավոր(1359--1369 թթ.)

--

--

-

Յ0, 84, 85, 97

Պետրոս

--

-

--

101, 105, 106,

-

--

122, 160

109-117,

--

-

կան գործիչ-- 6, 26, 28, 53, 69, 75, 84, 103 Շաբան.|| Մամլուքյանսուլթան (1363-1376 թթ.) 126 Ուրբանոս Կ --Վռոմիպապ (1362-1370 թք.)-- 105, 109, 116 11, 68. Չամչյան, Միքայել Հայ պատմաբան(1738-1823 թթ.) --

--

--

--

--

Տորսելլո Մարինո Ավագ

Վենետիկցի աշխարհագրագետ 20 Սմբատ Վայոց թագավոր (1296-1298 թթ.) 48 Սմբատ Գունդստաբլ չմ. դարի հայ ռազմական ե քաղաքական գործիչ, իրավագետն ժամանակագիր 6, 47, 48, 71, 84, 87, 103 Սուլթան Ջեհան/ՋիվանԼուզինյանի կինը, Լեոն Մ-ի մայրը -- 46, 90, 91, 105

:

--

Պետրոս || Կիպրոսի թագավոր(1369--1382 թթ.) 121, 124, 150 Պետրոս Խպաէնց Վայոց Լնոն ի/ թագավորի բանագնաց 59 Պողոս Սսեցի Ամենայնհայոց կաթողիկոս (1374-1382 թթ.) 128, -

--

--

--

--

--

-

--

--

--

--

134, 139

--

--

Պտուկյան Պոլ, Զարեհ սփյուռքահայ դրամագետ 15 Հայոց Գի թագավորի եղբայրը, Ջիվան, Ջեհան, Հովհաննես 47, 73, 74, 76, 83, 85, 90, 91, 37, 46, 22, 25, հայոց սպարապետ

36, 42, 43, 71, 86, 91, 110, 155

--

--

--

Օշին Նղրեցի-- Օղրի Աշոտ Նղրեցու հայրը 126, 128, 134--136 Օշին պայլ Կոռիկոսի կոմս, Հայոց թագավոր Լնոն Խ/-ի խնամակալ 6, 17, 21-27, 29, 31, 33-38, 41-46, 48, 49, 54, 83-86, --

--

--

--

"

104, 106, 109, 121

--

--

Ջոֆրի Հայոց Կոստանդին|||թագավորիեղբայրը 135 Ռուբեն Ռայմունդ Հայոց գահակից թագավոր (1211-1216 թթ.) --

--

120, 156, 157

--

--

ֆրանսիացի ժամանակակից պատմաբան, Ռուդ-Քոլլենբերգ լեանտյան իշխանական տների տոհմաբանության մասնագետ -

--

14, 109, 114, 121, 128, 135, 136

Սամուէլ Անեցու Շարունակող

--

հայ պատմիչ

--

5, 21, 25, 42, 61,

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՏՍԽԽՃՔՎ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

թթ3:ՕոՂԲ

ԱՌԱՋԻՆ

ԿԻԼԻԿԻՌ ՎԱՅՈՑ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ1321-1341

ԳԼՈՒԽ

կառավարման

ԳԼՈՒԽ

աաաորոո

ԵՐԿՐՈՐԴ

յրրյՒՅո»

րա

ԹԹ............

ՎԱՅՈՑ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ1342 --1375

ԿԻԼԻԿԻՈ 2.Դ.

աա

ոոո

ԱԼ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈւԹՅՈՒՆ.....

միանձնյա կառա-

Խ-ի

Վայոց թագավորությունըԼնոն վարման շրջանում...Լ.Լ...

ՑԱՆԿ

շրջանում 1.2.

(ամփոփում ռուսերենով)

ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

թթ

պայլի

Վայոց թագավորությունը Օշին

1.1.

(ամփոփում ֆրանսերենով)..............................

ՀՀՀո"

Գի Լուզինյանի գահակալությունը...

Աաաա

Նղրեցու պետական հեղաշրջումը.Կոստանդին կառավարումը...

2.2.

Է

թ.

աաա

ԼԱԼ

ԼԼ

ա

2.3.Կիլիկիո Հայոց թագավորությունը 2.4. Լւոն

ԳԼՈՒԽ

Լուզինյանի գահակալումը

արոր

աոորաա

-

ր

րա»

1373 թթ..........

ոԻոոոոոՀ»»

Լ...

ԵՐՐՈՐԴ

ԿԻԼԻԿԻԱՆ 1375

ՎԵՐՋԱԲԱՆ...

--

1424 (ԹԹ...

ՆՆ.

ԼԱՆ

ԼԱԿ

ԱԱ

ԱԱ

ՏՍԽՈՈՃՔ'Վ

րԱ

ԱԱ

Ա

ԱԳԱԱԱԱԱԱ.....,»0,»թ02.,......

(ամփոփում անգլերենով)...

աաա»

որ:ը

ԱՆԱԿ

ԱԱԴԱՎԱՎԱՎԱԱԱ

ԻՈ Ո:155

ՑԱՆԿ ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ ԵՎ

Նոու

Ի

ոո

ՎԱԱԼ

ԴԱՈ

ԴԱՎԻԹՖ.ԹԻՆՈՅԱՆ

ԿԻԼԻԿԻՈ

ՀԱՅՈՑ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԻՆՔՆԻՇԽԱՆ

ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ 1320--1424 ԹԹ.

Տեխնիկականխմբագիր՝Նինետա Ադամյան Տպագրիչ` Լնոն Սուրադյան

Իջեցված է տպագրության0̀5.08.2011 Տպաքանակը`200

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՊԱՏՍՈՒԹՅԱՆ

0019,

ք.

ԱԶԳԱՅԻՆ

թ.

ԱԿԱԴԵՍԻԱ

ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

Երնան, Մարշալ Բաղրամյան 24/4