Կիլիկյայի հայկական թագավորության և Եգիպտոսի սուլթանության հարաբերությունները

Հարգելի´ ընթերցող.

ԵՊՀ հրատարակչությունը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի համացանցային կայքերում ներկայացնում է իր հայագիտական հրատարակությունները: Գիրքը այլ համացանցային կայքերում տեղադրելու համար պետք է ստանալ հրատարակչության համապատասխան թույլտվությունը և նշել անհրաժեշտ տվյալները:

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԱՃԵՄՅԱՆ

ՄԱՏԵՆԱՇԱՐ

(Է

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ ԱՐԱՄ ԷԴՈՒԱՐԴԻ

ԿԻԼԻԿԻԱՅԻ

ԵՎ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ԵԳԻՊՏՈՍԻ

ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ

ՍՈՒԼԹԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՎԱԲԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԵՐԵՎԱՆ 2008

1250-1375

ԹԹ.

ՀՏԴ ԳՄԴ Հ854

941(479.25):93/99 63.3(23):63.3

է երաշխավորվածԵՊՀ Հայոց պատմության Վրատարակության

ֆակուլտետիխորհրդի ամբիոնին Աստվածաբանության

որոշումներով

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Ղովանավոր՝««ԱՊԱՎԵՆ» ՍՊԸ

Կիլիկյան Հայաստանը, իր առանձնահատուկ աշխարհագրականդիրքի շնորհիվ, նշանակալիցդեր է կատարել Արնելքին Արնմուտքի երկրների միջե ծավալված ռազմաքաղաքական, տնտեսականու

74Ամշակութային փոխհարաբերություններում:

դարերում հայոց թագավորությունըբազմակողմանիկապերի

մեջ է գտնվել Բյուզանդական կայսրության,խաչակրաց պետու-

Խմբագրությամբպատմականգիտությունների դոկտոր,պրոֆեսորՀ.

Գ.

թյունների, եվրոպականն մերձավորարնելյանտարբեր երկրների հետ:

Մարգարյանի

Կիլիկիայի հայկականպետությանն Եգիպտոսիմամլուքյան

սուլթանության հարաբերությունները1250-1375 Գրախոսներ՝պատմ.գիտ. դոկտորԱ. Բոզոյան,պատմ.գիտ.

թեկնածու,դոցենտԳ. Հարությունյան

են

-

դարձել: Այդ հարաբերություններիպատմությանմի շարք էական

Աշխատանքընախատեսվածէ պատմաբանների,արնելագետների, նան

չեն ուսումնասիրվել, խնդիրներմինչ այժմ էլ համակողմանիորեն

ընթերցող

ուստի շատ հարցեր հիմնավորված ն վերջնականպատասխան

լայն շրջաններիհամար:

չեն ստացել: Մասնավորապես,բազմակողմանիորենչեն ԳՄԴ

ՓԱ.

Հովհաննիսյան,2008

պատճառները` երկու պետությունների պատմության տարբեր

փուլերում: Պետք է նշել նան,

978-9939-59-047-5 |

թ.

պարզա-

բանվել Կիլիկիայի ն Եգիպտոսի հակասությունների հիմնական

63.3(23)-Է63.3 ՛

ՏՅԱ

գրավել հետազոտողների ուշադրությունը, այնուամենայնիվ

առանձինն ամբողջականուսումնասիրությանառարկաերբնէ չեն

Է

քաղաքագետների,ինչպես միջազգայնագետների,

թթ. Մերձավոր

Արնելքիպատմությանուշագրավ էջերից են, որոնք թեն բազմիցս

՛

որ

երկու երկրների հարաբերու-

թյուններիհիմնահարցիհետազոտությունըմեծ հետաքրքրություն

Ա.

Հովհաննիսյան

է ներկայացնումոչ միայն Կիլիկիային Եգիպտոսի,այլն, ընդհան-

րապես, ՄերձավորԱրնելքի միջնադարյանշրջանի պատմության

տեսանկյունից: Կիլիկիայի հայկական թագավորությանն Եգիպտոսիմամ-

կարելի է դիտարկել լուքյան սուլթանությանհարաբերությունները նան

ժամանակակիցկոնֆլիկտոլոգիայիտեսանկյունից:Կիլիկյան

Վայաստանին Եգիպտոսիսուլթանությանմիջն հակամարտությունը սկիզբ առավ որպեսմոնղոլա-մամլության առճակատման բաղկացուցիչ մաս: Այն նախապեստարածքայինբնույթ չէր կրում ն արտահայտվումէր տնտեսականքաղաքականությանն արտաքին քաղաքականկողմնորոշմանառանցքայինհարցերում: Ներկա աշխատանքի նպատակնէ հետազոտել Կիլիկիայի

հայկականթագավորությանն Եգիպտոսիմամլուքյան սուլթանության հարաբերություններիպատմությունը ամբողջության մեջ՝

թվականից,երբ հիմնադրվեցԵգիպտոսիմամլուքյան սուլ-

թանությունը,մինչն 1375 |

թ.,

այսինքն՝ Կիլիկյան կայաստանիան-

կումը: Հետազոտությաննպատակնու

գլխավոր խնդիրներնեն

եղել. 1.

ԲացահայտելԿիլիկյան Հայաստանին Եգիպտոսիմիջն

սկսված թշնամականհարաբերություններիպատճառները,ցույց տալ

ռազմաքաղաքականու տնտեսականգործոններիցյուրա-

քանչյուրի տեղն ու դերը պատմականտարբերժամանակահատվածներում: 2.

Լուսաբանել հայ-մամլուքյան ռազմաքաղաքական բա-

ժամանակհայոց թագավորությանկրած պարտության խումների

պատճառները:

սուլթանության... հայկականթագավորությանԵգիպտոսի Կիլիկիայի ն

3.

վարածարտաքինքաՎեր հանել հայոց թագավորության

մեջ թույլ տրվածսխալներիհիմքերը: ղաքականության արտա4. Ցույց տալ Կիլիկիայիհայկականթագավորության մեջ չո դարի կեսերից մինչն քին քաղաքականկողմնորոշման անկումըտեղի ունեցածտեղաշարժերը: թագավորության ն

Բացահայտել Կիլիկիայի, մոնղոլների,խաչակիրների կողմերի ԱրնմտյանԵվրոպայիերկրներիհարաբերություններում 5.

ձգտումներըն նպատակները: 6. Ուսումնասիրությանենթարկել մոնղոլականիլխանու-

թյան Սիրիային ն Պաղեստինին տիրելու քաղաքականության ն Եգիպտոսիմամլուքյան սուլթանությանու դրդապատճառները

դաշինքինախադրյալները: Ոսկե Հորդայիքաղաքական 7. Լուսաբանել Արնմուտքիաճող դերը Կիլիկիային Եգիպհատկապես«Կ դարի երկտոսի միջն հարաբերություններում, րորդ տասնամյակիցհետո ընկած շուրջ կեսդարյաժամանակահատվածում,երբ մոնղոլները այլես հանդես չէին գալիս որպես ԿիլիկյանՅայաստանիդաշնակից: 8.

Պարզաբանելհակակիլիկյանդաշինքի(Եգիպտոսիմամ-

ձնավորման լուքներ-թուրքմեն-կարամաններ-թուրք-սելջուկ նախադրյալները:

Ուսումնասիրություննընդգրկում է Կիլիկիայի հայկական հարան Եգիպտոսիմամլուքյանսուլթանության թագավորության բերություններիողջ պատմությունը1̀250-1375

թթ.

ժամանակա-

իրադարձություննեշրջանը: Վաշվիառնելով ռազմաքաղաքական գործողությունների պատերազմական րի ժամանակագրությունը, մենք ն խաղաղ գոյակցության շրջանների հերթագայությունը, պատմությունըբաժանել հայ-մամլուքյան հարաբերությունների

Ա.

Հովհաննիսյան

ենք հինգփուլի: 1.

Առաջինըներառումէ

ծը: 1250 որը

թ.

Կիլիկիայիհայկականթագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանության...7

թթ. ժամանակահատվա1250-1268

ստեղծվեց Եգիպտոսիմամլուքյանսուլթանությունը,

հաջորդ տարիներիընթացքումբախմանմեջ մտավ Կիլիկյան

թ.

տեղի ունեցավ Ղազան խանի ձեռնարկած սիրիականվերջին՝

երրորդ արշավանքը,այդ պատճառովէլ մենք նպատակահարմար ենք համարել այդ տարեթվով ավարտված համարել հայ-մամ-

լության հարաբերություններիերրորդ փուլը: Սիրիականանհաջող

Հայաստանիհետ: Երկու պետություններիհարաբերությունների

արշավանքներից հետո

պատմությանառաջինփուլը եզրափակվածենք համարում1268

ներկայացնելԵգիպտոսիսուլթանությանհամար:

թ.,

որ քանի

Անտիոքում կնքված հաշտության պայմանագրով

4.

մոնղոլները գրեթե դադարեցին վտանգ

Չորրորդ փուլում` 1304-1337

թթ.

առճակատումըշարու-

սկսված հենց այդ տարումավարտվեց1260-ականթվականներին

նակվում էր Կիլիկիայի հայկական թագավորությանն Եգիպտոսի

պատերազմըԿիլիկյանՀայաստանին Եգիպտոսիսուլթանության

մամլուքյան սուլթաճությանմիջե, քանի

միջն:

էին

2.

Երկրորդփուլն ընդգրկումէ 24/1 դարի60-ական թվական-

ների վերջերիցմինչն 241) դարի ութսունականթվականներիկեսերը

ընկածշրջանը, այսինքն՝1269-1285 1269 թ. Լնոն

իսկ 1285

թ.

Գ-ն

օծվեց Կիլիկյան Հայաստանիթագավոր,

կնքված հաշտության պայմանագրովժամանակավո-

րապեսհարաբերականանդորրհաստատվեցԿիլիկիայի ն Եգիպ-

մոնղոլները պարտվել

այլես հնարավորությունչունեին նոր արշավանքներձեռ-

նարկել հզոր թշնամու դեմ: Նախաձեռնությունըվերջնականապես անցել էր մամլուքներինն նրանց դաշնակիցներին,որոնք առիթը բաց

թթ.:

ն

որ

չէին թողնում պատերազմական գործողությունները վեր-

սկսելու համար: Թշնամիների արշավանքներն ավարտվեցին միայն 1337

թ.,

երբ հաշտության պայմանագիրկնքվեց Կիլիկիայի

հայկականթագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանությանմիջն: 5.

տոսի միջն: Այս փուլում նույնպես ԿիլիկյանՎայաստանըբախում-

ՀՊայ-եգիպտականհարաբերությունների եզրափակիչ

ների մեջ ներքաշվեցմոնղոլների նախաձեռնությամբ:Այնուամե-

փուլն ընդգրկում է 1338-1375

նայնիվ,241 դարի70-80-ական թվականներինտեղի ունեցած բա-

Այս փուլում` Կիլիկյան Հայաստանի ն Եգիպտոսիսուլթանության

խումներըմոնղոլներին մամլուքների միջն վերջնականհաղթա-

առճակատումնարդեն վերածվել էր մի կողմից՝ հայերի, մյուս կող-

նակ չբերեցին կողմերիցորնէ մեկին, ուստի ռազմաքաղաքական

մից՝ մամլուքների,Վալեպիսուլթանության ն թուրքմեն-կարաման-

նան շարունակվեցհետագայում: դիմակայությունը

ների հակամարտության, քանի

Յ.

Երրորդփուլը սկսվում է 4286 թվականիցն

շարունակվում

թթ.,

որ

այսինքն` շուրջ քառորդ

դար:

Կիլիկիայի վրա հիմնականում

էին Եգիպտոսիսուլթանությանը դաշնակից ուժերը: հարձակվում

է մինչն 1303 թ.: Կիլիկիային Եգիպտոսիմիջն նոր պատերազմ-

Կիլիկիայիհայկականթագավորությանանկումը

ները պայմանավորվածէին մոնղոլական իլխանությանքաղա-

կետդրեց նան երկու պետություններիհարաբերություններին: `

քականությամբ:Մոնղոլները,հայկականն վրացական զորամասերի հետ համատեղ,երեք անգամարշավեցինդեպիՍիրիա:4303

Յետազոտությունում առաջինանգամքննվել

են

թ.

վերջա-

Կիլիկիայի

հայկականթագավորությանն Եգիպտոսիմամլուքյան սուլթանու-

Կիլիկիայիհայկականթագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանության...9

Ա. Հովհաննիսյան

Անդրաիրենցբոլոր դրսնորումներով: հարաբերություններն թյան հարաբերությունների դարձ է կատարվելմոնղոլա-մամլուքյան երկու կողմերիհակասությունները պատճառներին, բարդացման գործոններին: պայմանավորող

հարաբերություննան երկու երկրների Վետազոտությունում

ճշտվել

փորձէ կատարմել: պարբերացնելու ների պատմությունը եմ վիճուի որոշ հարցեր, պարզաբանվել են ժամանակագրական

խնդիրներ: երթուղիների արշավանքների տարածքների,

|

հե-

հարաբերությունները Հայաստան-Եգիպտոս Կիլիկյան

այդ պետուտազոտելիսհաշվի են առնվել ներքինիրադրությունը Կարնոր դրանցտնտեսականքաղաքականությունը: թյուններում,

1285, 1323 ն 1337

հայ-մամլուքյան են կատարվել ճշգրտումներ լուսաառանձինհոդվածների պայմանագրերի թթ. հաշտության ճշտվել են մամլուքյանմի շարք արշաասպարեզում: բանության է, որ 1367Պարզաբանվել արդյունքները: վերջնական վանքների

դեմ իրականացվել հայոց թագավորության ընթացքում 1367, 1369 թթ.թե մեկ, այլ երկու արշավանք՝ մամն Եգիպտոսի Կիլիկիայիհայկականթագավորության է

1370 թթ. ոչ

հետազոտելիսՕգհարաբերությունները լուքյան սուլթանության պարսկական, տագործվելեն հայկական,արնելյան(արաբական, հին իտահին ֆրանսերեն, ն արեմճտյան (լատիներեն, ասորական)

լերեն լեզուներով շարադրված)մի շարք սկզբնաղբյուրներ: Դրանց մեծ մասից մենք օգտվել ենք թարգմանությունների միջոցով,որոնքնշվածոն ԲԱ:

վոր են Սամվել Անեցու Ժամանակագրությունըշարունակողների ճի

շարք

լուան

որոնց շնորհիվ ճշգրտվում են տեղեկությունները",

բանակի մի

շարք

մամ-

արշավանքներիտարեթվերը,ռազմա-

կան բախումներիընթացքը, ինչպես նան հետնանքները: Մասնա-

վորապես, մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում »ԱՄ դարի անցուդարձերի վերաբերյալ հաղորդումնեռազմաքաղաքական րը:

Առավել ուշագրավ են Եգիպտոսի մամլուքների ն թուրք-

մեն-կարամանների1321-1322

թթ. ն 1335-1336

թթ.

արշավանք-

ների վերաբերյալտեղեկությունները: յալ

դարի պատմիչներիցԿիրակոսԳանձակեցու«Պատճու-

թիւն Հայոց»

թեն շատ աշխատությունում,

քիչ է խոսվում Կիլի-

կիայի ն մամլուքների հարաբերություններիմասին, սակայնայն խիստ կարնոր է մոնղոլների պատմությանլուսաբանմանտեսանկյունից, իսկ Կիլիկյան Հայաստանի չմ

պատմությունը սերտորեն կապված է

նան

տաքրքրություն են ներկայացնում 1260

թ.

դարի երկրորդ կեսի մոնղոլների հետ: Պեսիրիականարշավան-

քի, ինչպես նան Այն Ջալուտի ճակատամարտիվերաբերյալհաղորդումները: Կիրակոս Գանձակեցու աշխատություննավարտերբ նոր էին սկիզբ առվում է հենց այն ժաճանակահատվածով, նում

Կիլիկյան Հայաստանի

ն

Եգիպտոսի մամլուքների միջն

անցուդարձերը,ուստի պատմիչի հիմնականռազմաքաղաքական երկի տրամադրածնյութը համեմատաբար քիչէ օգտագործվել: '

արժեքավկայություններից

սկզբնաղբյուրների այկական

Սամվել Անեցի, Հաւաքմունք ի գրոց պատմագրաց,Յառաջաբանով,համեմատութեամբ, յաւելուածներով եւ ծանօթագրութիւններովԱրշակ Տէր-Միքէ-

Վաղարշապատ, լեանի, Կ. ՄեԿիրակոս Գանձակեցի, ՊատմութիւնՀայոց, Աշխատասիրությամբ 1893:

Երնան, 1961: լիքՔ-Օհանջանյանի,

Ա.

հայկականթագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանության...11 Կիլիկիայի

Հովհաննիսյան

ն ԵգիպտոսիմամլուքներիհարաբեՀայաստանի Կիլիկյան.

համար հույժ կարնորէ շրջանիքննարկման առաջին րությունների

ՎարդանԱրնելցուաշխատությունը: Հեղինակնանդրադարձելէ 1260 թ. ասորականարշավան:

քին, մանրազնինհաղորդումներէ տվել մամլուքների1266

թ. ար-

մասին: Սույն հետազոտությանմեջ օգտագործվելեն

շավանքի

որոնք վերաբերումեն այն հաղորդումները, հեղինակի

1260-1266

դեպքերին:Պատմիչը որոշ դեպքերումունի այնպիսի հաղորդումներ,որոնքչեն հանդիպումհայկականն օտարալեզուայլ եր-

թթ.

կերում: չի

հաջորդ նշանավորդեմքը դարի հայ պատմագրության

Գրիգոր Ակներցինէ: Նրա «Պատմութիւն թաթարաց»

աշխատու-

թյունը հարուստ տեղեկություններէ պարունակումհատկապես Բացի այդ, հեղինակըպատմում Մառիիճակատամարտիմասին": է Լեոն արքայորդու

գերեվարման,ապա նրա ազատմանհանգա-

մանքների մասին: Ընդհանուր առմամբ, Գրիգոր Ակներցու երկը

հիմնականումնվիրված է մոնղոլների պատմությանըն

այդ

իսկ

պատճառովէլ Կիլիկյան Հայաստանին Եգիպտոսիհարաբերությունների պատմությանմասին տեղեկություններըսակավաթիվ են:

ն

մի շարք անցուդարձերիանմիջականմասռազմաքաղաքական

նակիցը`նա բացառիկհավաստի տեղեկություններէ թողել: Հեղինակն իր

հիմնականումանդրադարձելէ ռազմա«Տարեգրքում»5

իրադարձություններին:Առավել մեծ քաղաքական կայացնում1260-1276

թթ.

արժեք են ներ-

Կիլիկիայի ն Եգիպտոսիմամլուքների

միջն տեղի ունեցած պատերազմների մասին հաղորդումները: Մասնավորապես,Սմբատ Գունդստաբլն այն հեղինակներիցէ,

որ

փաստում է հայկական զորքերի ներկայությունը Այն Ջալուտի

Բացի այդ, բավականինհետաքրքիր հայտնի ճակատամարտում:: են

1260-ական թվականներիդեպքերի,մասնավորապեսԿիլիկյան

Հայաստանի զորքերի կողմից 1264

թ.

դեպի Սիրիա կատարած

երկրորդ արշավանքի մասին հաղորդումները: Խիստ ուշագրավ. են

մաՍմբատի տեղեկությունները նան Մառի.ճակատամարտի

սին: Հեղինակը բավականինմանրամասնկերպով նկարագրումէ

թշնամու բանակի մուտքը Կիլիկիա

ն

մամլուքների կատարած

ավերածությունները:«Տարեգրքի» վերջինհատվածումուշագրավ տեղեկություններ են տրվում

24/1

դարի 70-ական թվականների

քաղաքականանցուդարձերիմասին:

շարունակել են երկու Սմբատ Սպարապետի«Տարեգիրքը»

անհայտ հեղինակներ, որոնք Կիլիկյան Հայաստանի ներքին ն

ԿիլիկյանՎայաստանին Եգիպտոսիմամլուքներիհարաբերություններիվերաբերյալարժեքավոր ն բազմաբնույթտեղեկություններ է հաղորդում

ԱԱ

դարի պատմիչ ն զորավար Սմբատ

Սպարապետը(Գունդստաբլ): Լինելով դեպքերիժամանակակիցը

Վարդան վարդապետ, Վենետիկ,1862: Հաւաքումն պատմութեան, ԳրիգորԱկներցի,Պատմութիւնթաթարաց, Երուսաղէմ,1974:

Սմբատ Սպարապետ, Տարեգիրք, Վենետիկ,1956: Այսուհետն,որպեսկանոն, հղվելու է սույն հրատարակությունը: Օգտվել ենք նան Սմբատ Սպարա(տե՛սՍմբատ Գունդպետիաշխատությանփարիզյանհրատարակությունից ստաբլ, Տարեգիրք, Ի լոյս ընծայեաց հանդերձծանօթութեամբքԿարապետ վրդ. Շահնազարեանց,Փարիզ, 1859): Այն պարունակումէ մի շարք այնպիսի տեղեկություններ,որոնք բացակայում են մոսկովյան հրատարակությունում (տե՛ս Սմբատ Սպարապետ, Պատմութիւն,Մոսկվա,1856): ՍմբատՍպարապետ,Տարեգիրք, էջ 237:

Ա.

ն Եգիպտոսիսուլթանության...13 Կիլիկիայիհայկականթագավորության

Հովհաննիսյան

սելջուկ-թյուրքերին Արեմուտքի պատմությանմասին կարնոր սկզբնաղբյուրէ: Հեղինակը մոնղոլների ն արեմտյանտերություն-

շարադրանքըհասցրել անցուդարձերի արտաքինքաղաքական 1330 թ: են մինչն ՍտեփանոսՕրբելյանի «Պատմութիւն նահանգին Սիսա|

մեջ խոսվումէ կան»՛աշխատության

նան

նշվում են Աշխատությունում ձերի մասին:

ների հետ

սիրիականար-

ցան Հուլավու խանի բանակինն շարունակվումմինչն 24 դարի սկիզբը, այսինքն` Ղազան խանի սիրիական արշավանքները:

շավանքը,ինչպեսնան 1292 թ. մամլուքյանզորքերիկողմից կաՀռոմկլայի գրավումը,Հայոց կաթողիկոսիգերեթողիկոսանիստ

Խիստ կարնոր են հեղինակի հաղորդումները1281 թ. Հոմսի

վարումը: են

շարքում մեծ կարնորություն Հայկականսկզբնաղբյուրների Հեթում Ախտուց տիրոջ ն Վասիլ Մարաջախտի ներկայացնում

կատամարտի,ինչպես

ներկայացնում241-»4/11 դարերիմանր ժամանակագրությունները, դարերի հայերեն ձեռագրերի հիշատակաինչպես նան 41-47 ն հիշատակարանները րանները:Մանր ժամանակագրությունները

թ. պայ-

մատնանշումեն մամլուքյան արշավանքներիճշգրիտ տարեթվեուժերի հարը, լուսաբանումեն հակառակորդզորաբանակների

կորուստների Կիլիկիայիտարածքային մանագրովնախատեսված ն

մի շարք բերդերիքանդման,մամլուքների1369

մասին: Հեթում պատմիչի «Պատմութիւն

թ.

արշավանքի

բախումներիպատճառռազմաքաղաքական րաբերակցությունը, ները ն դրանցարդյունքները"":

աշխատութաթարաց»

Զգալի հետաքրքրություններակայացնողորոշ հարցեր ար-

թյունը ոչ միայն Կիլիկիային մոնղոլների, այլ նան մամլուքների, ՍտեփանոսՕրբելյան, ՊատմութիւննահանգինՍիսական,Թիֆլիս, 1910: ժամանաԱ. Մաթնոսյան, Հեթում Ախտուցտիրոջ ն Վասիլ Մարաջախտի հանդես», 1963, թիվ 4, էջ 183«Պատմա-բանասիրական կագրությունները,

Ղազան խանի ասորական արշա-

Կիլիկիայի հայկական թագավորության 24Է2ՄՄ դարերի պատմությանհետազոտությանտեսանկյունից խոշոր արժեք են

Մասնավոանցուդարձերին: քաղաքականն դիվանագիտական րապես, շատ կարնոր են նրանց հաղորդած տեղեկությունները

արշավանքի,1337 Թիմուրտաշիկազմակերպած

նան

ճա-

վանքներիմասին:

Հեղինակները,լինելով Կիլիկյան Հաժամանակագրությունները: են յաստանի24 դարի պետականգործիչներ,քաջատեղյակ եղել

1321 թ.

հետնողական կողմնակից է:

մասին շարադրանքը Հայ-մամլուքյան Էհարաբերությունների սկսվում է 1259 թ., երբ Կիլիկիայիզորքերն առաջինանգամ միա-

Կիլիկիայիանցուդար-

1260 թ.

դաշինքի Կիլիկիայի

202:

ֆրանսերենով:Հայտնի է Այս երկը նախապեսշարադրվել է միջնադարյան աշխատությանլատիներենտարբերակը,որից էլ կատարվածէ Մկրտիչ տես Հեթում պատմիչ, Պատմութիւն Ավգերյանիգրաբար թարգմանությունը,

նան

թաթարաց, Վենետիկ,1842:

կազմեց Լ/2 Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ.ԺԳ դար, ԺԴ հայերեն ձեռագրերի 1984, դարի Երնան, Մաթնոսյան, Լ. Մանր Խաչիկյան, Երնան, 1950, հիշատակարաններ, կազմեց հ. 1, հ. 1951, Վ. 1. Երնան, Հակոբյան, կազմեց` ժամանակագրություններ, Երնան, 1956:

։

`

Ա

Հովհաննիսյան

Կիլիկիայիհայկականթագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանության...15

Ա աշխատությունում"'

տացոլված են նան Վահրամ Րաբունու

տոնեականպետություններին մասնավորապեսԿիլիկյան Հայաս-

ՄխիթարԱյրիվանեցուերկում": ԿիլիկյանՅայաստանի,ինչպեսնան

նրա հարնաներկրների

տանի պատմությանը"՛: Նրա «Ժամանակագրությունը» հավաստի տեղեկություններ է պարունակումմոնղոլների 1260 թ. ասորական

`

համար առանձինհետաքրքրուպատմությանուսումնասիրության

թյուն

են

արշավանքի, մամլուքների 1266 թ. ներխուժման, յում դարի 70-

ներկայացնում արնելյան (արաբական,պարսկական,

ական թվականների պատերազմականգործողությունների, ինչ-

Արնելյանհեղինակներիմի մասը՝ ասորական)սկզբնաղբյուրները: կարողացելէ անձամբմասնակցելովպատերազմներին,

պես նան Հոմսի 1281

շատ ար-

լինելով Եգիպտոսիսուլթանի արքունի պատմիչը, գրել է մամլուք

մասին, որոնց մասին հայ պատայնպիսի իրադարձությունների

սուլթանների 1250-1308

միչները որոշ դեպքերումլռում են: Պարսիկ հեղինակ Ռաշիդ ադ-Դինի րուստ

տեղեկություններ է պարունակումմոնղոլական իլխանու-

թյան ն մամլուքների միջն տեղի ունեցած պատերազմներիմա-

սին'5:Մանրամասն

ու

արժանահավատեն

Հոմսի

թ.

ճակա-

տամարտի, ինչպես նան Ղազան խանի կողմից դեպի Ասորիք կազմակերպածբոլոր

երեք արշավանքներիմասին հաղորդում-

ները:

կելով արաբական

ն

բյուզանդականպատմագրությանավան-

դույթները,իր աշխատությանմեջ զգալի տեղ է հատկացրելքրիս-

թթ.

Նա ներկայացրել է պատմությունը:5:

Կիլիկյան Հայաստանի ն մամլուք սուլթանության հարաբերու՝

թյունների առաջին կես դարի պատմությանգրեթե բոլոր դրվագ-

ները: Ուշագրավ են

1266 թ., 1275-76

շավանքների,1279

թ.

թթ., 1298 թ.

մամլուքյան ար-

Հռոմկլայի պաշարման,1281

թ.

Յոմսի ճա-

կատամարտիմասինհաղորդումները:Պետք է նշել,

որ

Մաքրիզին

նան

նշանակալից տեղեկություններ է հաղորդում Կիլիկյան Հա-

յաստանիտնտեսականկյանքի մասին: Մեծ

ԱսորիհեղինակԲար Հեբրաուսը՝ (Աբուլ Ֆարաջ) շարունա-

ճակատամարտիմասին:

Մեր թեմայի ուսումնասիրությանտեսանկյունիցմեծ արժեք

սկզբնաղբյուրներըհաղորդումներեն պարունակումքաղաքական

աշխատությունը հա-

թ.

արժեք է ներկայացնումնան Աբուլ Ֆիդայի աշխատու-

թյունը: Նա եղել է Չամայի կառավարիչըն

թ.

անձամբ մաս-

նակցել է դեպի Կիլիկիա կատարված արշավանքին: Թեն որոշ դեպքերումնրա հաղորդումներըչափազանցությունների կնիքն են կրում, սակայն, ընդհանուր առմամբ, Աբուլ Ֆիդան ստուգապա-

տ

Վահրամ Րաբունի, Ոտանաւոր Պատմութիւն Ռուբինեանց, Ի լոյս ընծայեացԿարապետվրդ. Շահնազարեանց, Փարիզ, 1859: Մխիթար Այրիվանեցի,Պատմութիւն Հայոց, Ի լոյս ընծայեաց Մկրտիչ էմին, Մոսկվա,1860: թոողոր,Յր-իրա, ՇՇօքւռու հօօումօօն, 7. 1, Խ1օՇոոո-/օոոաււքնր, 1960, 5. 1946. 11, Խ1օՇԻՏՅ-Պ6:ուոոքՅր,

տում

հեղինակ է՛:: Հետաքրքրություն են ներկայացնում1292

Թոր ԷԸԵՐոծստ,հօ

Խանե

Ըհոօոօջոճքհ),Լօոժօո,

թ.

1932...

ԷՈՏԼ0176465 Տսշոտ ոշոոծէօսիտ,է. Լ Ո, Քռոջ, 1837.

Արաբականաղբյուրները Հայաստանի ն հարնան երկրների մասին, Յակուտ ալ-Վամավի, Աբուլ Ֆիդա, Իբն Շադդադ, կազմեց Հ. Նալբանդյան,

Ա.

Հռոմկլայիգրավման,

սուլթանության... 17 Կիլիկիայիհայկականթագավորությանն Եգիպտոսի

Ձովհաննիսյան թ.

պելական ժամանակներիցմինչն Կիլիկիայի հայոց թագավորու-

ԱԿ դարի մամլուքյանարշավանքի,

թյանվերջինօրերը: Աշխատությունըհին ֆրանսերենիցգրաբար է «Ժամանակաթարգմանելե հրատարակել Կարապետ Եզյանը"8:

մա-

տեղի ունեցած պատերազմների 20-30-ական թվականներին սին հեղինակիհաղորդումները: նյա

գրութիւն Հայոց»-ը գրեթե միակ սկզբնաղբյուրն է,

քրիստոունի եգիպտացի կարնորություն Առանձնահատուկ Այն սկսվումէ մամպատմիչՄուֆազզալիաշխատությունը"՛:

նից մինչն 2«Խ' դարի վերջին քառորդնընկածժամանակահատվա-

ղորդումմամլուքների1266,

թթ.

արշավանքների,

ունի կան տեղեկություններ

նան չա

դարի վերջի

-

2ԱՄ

ծի պատմությունը:ՎովհաննեսԴարդելը Կիլիկյան Հայաստանին Արնմուտքիերկրների միջն սերտ հարաբերություններիջատագով

թ.

հայկականորոշ տանախատեսված հաշտությանպայմանագրով հեղինակըհետաքրքրարածքներիկորստյանմասին: Եգիպտացի դարի

է: Պատմիչն ակնհայտորենբացասականգույներով է ներկայաց-

|

փորձում էին հավասարակշռվածքաղաքականություն վարել ն պատժում էին լատինամոլ իշխաններին:Օրինակ, Կոստանդին Դ արքային նա անվանում է բռնակալ, դրականորենչի բնութագրում

դելը միակ հեղինակն է,

Արեմտյանսկզբնաղբյուրներիմեջ իրենց ուրույն տեղն ու-

|

2)

Բոշ,

ՕՌՈՇուշ)Շ, ԷԱՏԼ0176465 Տսէճոջ 1ոճողծ|օսեՏ. Թտերօ1օ916

1919.(14) 1920.(20) 1929 (ճոտութ).

ն Կալաունի գործունեուԲեյբարսի

թյան, 1285 թ. հաշտությանպայմանագրիմասին"":

աղբյուրները): Երնան,1965: (Այսուհետն։Արաբական Խ1օս1ոշ7ո| 1եռ ՃԵԼ

կում Եգիպտոսիսուլթաններ

|

նպատակ է ունեցել ներկայացնելհայոց պատմությունըառաս-

հա-

Արնմտյանսկզբնաղբյուրներըվկայություններ են պարունա-

: '

շարադրվելէ հին ֆրանսերենն մական բնույթի աշխատությունը

մանրամասնտեղեկություններ է

հայ-մամլուքյանհարաբերություններիեզրափակիչփուլի մասին:

ն ԵգիպտոսիմամԿիլիկիայիհայկականթագավորության քննարկելիս կալուքյան սուլթանությանհարաբերությունները

Հովհաննես Դարդելը Կահիրե գերի տարված Կիլիկիայի էր: Նրա պատվերջինարքա Լնոն Լուսինյանիխոստովանահայրն

որ

ղորդում ԿիլիկյանԳայաստանիպատմությանվերջին տարիներին

ները օգտակարեն եղել փոքրաթիվայլ հարցերլուսաբանելիս:

արնմտյանսկզբնաղբյուրները:

ԿոստանդինԵ թագավորին: Այդուհանդերձ,ՀովհաննեսԴար-

նան

լիկյան Հայաստանիդրությանմասին: Մի շարք այլ արաբ հեղինակների(Իբնալ-Վարդիի,Իբն ալ-Ֆութիին այլն) աշխատություն-

նան

հայոց այն թագավորներին,որոնք ժամանակ առ ժամանակ

նում

Ղազան անցուդարձերի, սկզբի ՄերձավորԱրնելքիքաղաքական ն դրանցավարտիցհետո Կիխանի ասորականարշավանքների

րնոր են

համակող-

մանիորեն լուսաբանում է Կիլիկիայի Հայաստանի`1321 թվակա-

է մինչն ն շարունակվում հիմնադրումով սուլթանության է դարի երկրորդ տասնամյակը:Հեղինակըտեղեկություններհա-

լուք

որը

:

նեն 2«ԱԷ2ԱՄ դարերի ճանապարհորդների՝մասնավորապեսվենե-

տիկցի վաճառական Մարկո Պոլոյի

:

ն

աա 9.

՛

Տես

հետագայում Արնելքի

Յովհաննես Դարդել, ժամանակագրութիւնՀայոց,

465 ՇՐՕ153065, Թ.Ենօփծզսօ քու Ի7, Քոոջ, ՅՐ

.

.

1829.

Ս.

Պետերբուրգ,

Ա.

Կիլիկիայիհայկականթագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանության... 19

Վովհաննիսյան

սկսեցինզբաղվել

հեղինակներիուղեգրական

երկրներ այցելած եվրոպացի այլ

եճ որոնք շարադրված գրառումները",

հին իտալերեն,հին ֆրան-

թյուններում անդրադարձել Կիլիկիայի հայկական թագավորու-

թյան

ուշադրությունը:ԿիլիկյանՀայաստանիպատմուտազոտողների որպես կանոն, լուսաբագիտնականները, թյանն անդրադարձած նել

նան

են

առանձին հայ-մամլուքյանհարաբերությունների

դրվագներ:

ղինակի դիտարկումները Կիլիկյան Հայաստանի տնտեսական

վ

Մ. րի ականավորպատմաբան

ծելով հայ

ն օտար

կյանքի մասին՝ որոշ լույս են սփռում նան Եգիպտոսիմամլուքյան

սուլթանությանհետ առետրատնտեսական կապերիպատմության վրա: Կիլիկիայի հայկական թագավորության պատմության ու-

|

սումնասիրությաննեն նվիրված Ղ. Ալիշանի մի

թյուններըշ:, որոնցից հատկապեսաչքի

շարք

աշխատու-

է ընկնում «Սիսուան»-ը:

Այս կոթողային ուսումնասիրությունընվիրված է հիմնականում

Ինչպես հայտնի է, Կիլիկիայիհայկականթագավորության

պատմությունըշարադրելուառաջին փորձըկատարելէ 26/11

մասնավորապեսհասարակական-քաղապատմությանըշշ,

քական հարաբերություններին, այլ երկրների հետ կապերին: Հե-

հարաբերություններին: է հայ-մամլուքյան րադարձել լուք

օտարազգի գիտնականները:Ֆրանսիացի

նշանավոր արնելագետ Վ. Լանգլուան բազմիցս է իր աշխատու-

:

մասերեն ն լատիներենլեզուներով:Եվրոպացիուղեգիրներիմի ն սը եղել է նան ԿիլիկյանՀայաստանում այլ հարցերիթվում անդն Եգիպտոսիմամ"Կիլիկիայիհայկականթագավորության վաղուց են գրավել հեհարաբերությունները սուլթանության

նան

Լնտն

դա-

Բ-ի դարաշրջանի հետազոտությանը,սակայնհեղինակըկա-

ն տնտեսականկյանքին տարել է Կիլիկիայի աշխարհագրությանը

Հեղինակն,օգտագորՉամչյանըշ':

բազմաթիվսկզբնաղբյուրներ,ներկայացրել է

Կիլիկյան Վայաստանիքաղաքականպատմությունը:Աշխատու-

վերաբերողմի

:

թյունում Մ. Չամչյանը սահմանափակվելէ հիմնականումհայ-

բախումներինկարագրությամբ: մամլուքյանռազմաքաղաքական 2«2« դարում Կիլիկյան Հայաստանիպատմությանհարցերով

|

շարք

ընդհանուր.բնույթի դիտարկումներ,որոնք

շահեկան են նան Կիլիկիայիհայկականթագավորությանհաջորդ

ժամանակաշրջանների պատմությունը պարզաբանելու տեսան-

կյունից: Ֆ.

|

Կ. Բասմաջյանը՞՞, Մ. Օրմանյանը»", Տուրնեբիզը՞՞, անդ-

րադառնալովԿիլիկյան Վայաստանիպատմությանը,շոշափել են

օո 4516 ժռոջ 165 211. ՃԱ, Տե՛ս 3. Թօքքօոօո,ՄՕյ4965ք2115թոոօքքոծոծու

ՋՀԸՇՏ,

Մ պա»

Խամ,

Է

ԼԱ, Քղոջ, 1735,

րճ ԹՄ6քաո, (17 Ր611ՇՇՐՑ:6

Ք. ՂԵՐՏՊԵՐԸ

2417 6 8ՕՇՂՕՎ-

հնք/ԽօտԱնոուցժ,Խ/ատտնեսՓ լՓլինո. հԽլոքոօ օօ,

«քում,

Ածքօթօր Շոտքօքճավյտոհօրօ

ԲՇՆՄԱՒՈՑՆԵՒՅՆ Շ181ԻՑ

3ՅԱՅխեն,

ԱՐՇԱ16ՇՐԲՔՇԸ

ՊՏՂԱՎՇԽՕՐԹ

Ս

11.

Պաոօւմճ

Լ

Խատոճ,

Ի1օՇաՅ8, 1956,

ԽՈՅ.ՕՏՔԿՅ,

ՎՄՀԵԹՅԻԼԼՑ

ՇքմԼԵԼ

1քօւ

ՇՆՅքՕԱԱՅՆԵՑՈՒՇԻՕՐՕ ՑՎՅՏՈՎՕՑ, 88Թրթաաթ

քշռճալտտ

ԽՈՅքոօ110տօ.

11066

Արու, ւ

ոծքոտօի

Մ.

Չամչյան, ՊատմությունՀայոց, հ. Գ, Երնան,1984:

Շ

ոքաաօզուում 41.

"ԸԹօղՅ, ՂՕՇԻԲՀ, 1968, Հ. Ղակոբյան, Ուղեգրություններ,հ. 1, Երնան,1932: 4:

ս

| :

ի :

| :

Լ

2-7. Լտոջիօէտ, Ա650Ր 465 Շհճոծջ ժ'Ճոոճուօ, ՄՇոջծ, 1863. Ղ. Ալիշան, Սիսուան, Վենետիկ,1885, նույնի, Յուշիկք հայրենեացհայոց, հ. Ա-Բ, Վենետիկ,1869, նույնի, Հայ-Վենետ, Վենետիկ,1896: բ. ՂօՕԱրոՀԵն ԷԱՏՕԼ6 քօԱԱզսօ ծէ ՛ՇԺջ6սՏ6 ծ, 6 |/ոոճուճ, Բորտ,1900. Կ. Բասմաջեան,Լեւոն Ե Լուսինեան. Վերջին թագաւոր Հայոց, Փարիզ, 1908:

"Մ. Օրմանյան,Ազգապատում,հ. Բ, էջմիածին,2001:

Ա.

նան

ն Եգիպտոսի սուլթանության...21 Կիլիկիայիհայկականթագավորության

Հովհաննիսյան

որ

հիմնախնդիրը: հարաբերությունների հայ-մամլուքյան ՖրանսիացինշանավորգիտնականՌ. Գրուսեի աշխատու-

դարձ

Կիլիկիայի զոտություններում:

թյուններումարտացոլվածէ Կիլիկիայի հայկականթագավորության ինչպես քաղաքական,այնպես էլ տնտեսական կյանքի Մասնավորապես,հեղինակը մեծ տեղ է պատմությունըշ՛:

մանորեն բնութագրել է

առնետրինլուսաբանվել է

Կիլիկիայի հայկական թագավորությանպատմությանու-

սումնասիրմանասպարեզումհսկայականդեր է ունեցել

|

ի

Մի-

Գ.

սո-

Գ.

Բալետոյի՞'

հարասուլթանությա

ն այդ հիմնահարցիկարնորությանհիմնավորման բերությունների թեմայովառաջինըհատուկ հետազոտությունշարադրելուպատիՄ. Կանավը պատկանումէ ֆրանսիացինշանավորարնելագետ Նա խորությամբուսումնասիրել է Կիլիկիայիհայկականթարին":

շարՎերջինտարիներսլույս տեսած հետազոտությունների քում հատուկ ուշադրությանէ արժանիԿ. Մութաֆյանիաշխատուէ կատարելնան հայ-մամթյունը, որտեղ հեղինակնանդրադարձ

պարզաբանելէ ռազմականգործողություններիընթացքը,հատուկ ուշադրություն է դարձրել հայ-մամլուքյան հաշտության պայմաայս

Կիլիկիային Եգիպտոսիմամլուքյան

Լ.

լուսաբանելիս: պատմությունը մար նան հաջորդ տասնամյակների

Միքայելյանը

վերլուծել է հայ-մամլուքյան պատերազմներիպատճառները,

նագրերին:Ղ. Ալիշանի «Սիսուանից» հետո

Ֆրուի" ն

հահմտալից դիտարկումներըուղեցույցի դեր են կատարել մեզ

ու մշակութայինկյանքի պատմութան բազմացիալ-տնտեսական

թիվ առանցքային հարցեր: Աշխատությանմեջ

Օտտեն

գավորությանն ԵգիպտոսիմամլուքյանսուլթանությանհարաբեՄ. Կանարի րությունները՝1250-1285 թթ. ժամանակահատվածում:

Հեղինակը, նորովի է լուսաբանել քայելյանի աշխատությունը:": Կիլիկյան Հայաստանի ինչպես քաղաքական, այնպես էլ

Կ.

հետազոտություններում:

Կիլիկիայի հայկական թագավորության

տնտեսականդերը:

հայկական թագավորության

տնտեսականդերը, հայերի մասնակցությունըՄիջերկրածովյան

հատ-

Լնանտյան կայսրուկացրել հայ-մամլուքյանպատերազմներին: թյան պատմությանմասին աշխատությունումհեղինակըհանգա-

անդրաչափով նան հայ-մամլուքյանհարաբերություններին, նվիրվածհետաէ կատարվելխաչակրացարշավանքներին

պատմությանը,հաշտությանպայմանալության պատերազմների

աշխատությունը

երկրորդծավալուն ն բարձրարժեքհետազոտություննէ՝ նվիրված ԿիլիկյանՎայաստանիպատմությանը:

Տ. էնջաո) օք (հօ ՕԽտոմծտ,Օծոծոոմ օժաւ Ք. Տօսօո, սօ. 1, Լօծոժօո, 1969, Քսոճքոոշո,Ճ ԷՍՏԼօ-/օքքհծ Ըտոժ65, «Ժ1. 111.1-օոժօո, 1978.

5.

Կիլիկիայիհայկականթագավորությանպատմությանը,ինչ-

|

օէ

1946.

րբ.

Քքօրու

| է

խնոաօյյու 1952.

ԱՍՇրօթամ8ԱՄԿԱԱՇԻՕՐՉ

1ՇՇճճքօ188 քիա ԸԽՕՐօ "

Ը1ԱՇԼՏոմս 2է1Ր տս 2017" 518616,Ճոոճուծ

ԼՏ օօուոօւօօ

Օօօլմծու, Քոոտ, 1996, ք. 134-138, նույնի,

'

լ,

Քօրշ,

ԹՅԱ,

Լօ

օօոոօտօօ

Ճոոճոօ-Լ1անշո

հլ

Օդօու

Քօտո-Ճոոծուշ, ՕՎԱՐ-ՀԿ"59186165),

1999.

Ըճոտոմ, Լօ Թօյճսոծ 4'Ճոոծուօ-Շ11616 օէ 165 ԽՈոծմօսնտ )սջգ 1285, ՔՇԿԱՇ Վ6Տ Ծամօջ Ճոոճուծրոօտ, Լ. ԷՄ, Քճոտ, 1967.

օոնծ

Լո քռոսոծ 14185, ԼՀ 7072մոծ ՅՐոդճուծո

6 ԸԼնՕո6,Քշոջ, 1993, ք. 120-125.

7՛ք., ՇՐՑԱՏՏՇԼ,ԷԼՏԼՕ116465 ՕՐ015806Տ օէ

քռոօ 46 165416, մս Թօյոաոոծ «01. 1, Քճոտ, 1934, ճօԼ Ա, Քողտ, 1935, «օԼ Ու Թշոջ, 1936: նույնի, Լ Խտքո» մս Լշստու ԹՅղՏ,

Ը, Օէոո-Բոօաւ,

ս

Այլճ

Ա.

Հովհաննիսյան

գրերի կնքմանըն հայ-մամլուքյան հետ հարաբերությունների առնչվողայլ կարնորհարցերի:: Ժ.

ՂՎետազոտողներից Դեդեյանը Կիլիկյան Հայաստանի պատմությանհամառոտ ակնարկշարադրելու առիթովբնութագրել է նան հայ-մամլուքյան հարաբերու-

թյունները:": Բոլորովին վերջերսլույս տեսավԺ. Դեդեյանի մեծածավալ երկհատոր աշխատությունը, որտեղներկայացվում է Կիլի-. կիայումհայերիհաստատմանու հայկական իշխանությունների ստեղծմանողջ պատմությունըտ5: Հեղինակըսահմանափակվել է

1068-1150 թվականների ժամանակաշրջանով,

սակայն գրքում

հավաքված նյութերըն ներկայացված վերլուծությունները

կար

են նան

օգտա-

ԿիլիկյանՎայաստանի հաջորդ

դարաշրջանների պատմությունը լուսաբանելու տեսանկյունից: Պատմական զուգահեռներ անցկացնելու առումովշահեկանեն նան Ա. Բ ն

Վ.

Ց

ոզոյանի՞տ

ն Լնոն Տեր-Ղնոնդյանի:՛ Տեր-ՊետրոսյանիՊտ հետազոտություն-

Ը,

հսճոռո,

ԼՏ ԱՇ:

ոս

ՀՅՈՏՒՑԱ 465

է. ԼԱ Բոոքէոօտ,

Բյու,1988.

Օգտվելենք երկհատոր աշխատության հայերեն Տես Կ. թարգմանությունից: Մութաֆյան, Կիլիկիանկայսրությունների խաչմերուկում, նան այս

Օ.

0446յռո, Լ» ՂՏոք: մօ | ԸՈ0Տ246 (հո 2(Բ-Բո Ճոոճուոջ,ՕԱՕԱՏ6,1982.ք. 297-341.

ԱԽ"

Երնան,2004ՋծՇԵՏ), Էնտաօքր6 մօչ

«Տ.ՕԳՅյու, Լ»:Ճոումաւը Հոն Օոօւ հխակոաո: «լՕոռետ» «օէԼոու

Լը.

ն Եգիպտոսիսուլթանության...23 Կիլիկիայիհայկականթագավորության

ները, որտեղ վերլուծության է ենթարկվումԿիլիկյան Հայաստանի ն

շրջակա հզոր պետություններիփոխհարաբերությունների պատ-

մությունը241 դարում

--

24/1 դարի սկզբներին:

Կիլիկյան Հայաստանի 241-247 շարք

դարերի պատմության մի

կարնորհարցեր իրենց լուսաբանությունն են գտել

Հ.

Բար-

Հետաքրք

Ս. Բոռնազյանի՞ճ թիկյանի՞», աշխատություններում:

թյունից զուրկ չեն նան Ֆ. Հիլդի ն Հ. Հելլենկեմպերի՞ հան-

րագիտարանայինաշխատությունները: Այսպիսով,գիտնականներիբազում սերունդներիտքնաջան

աշխատանքիշնորհիվ Կիլիկյան Հայաստանին Եգիպտոսի մամլուքյան սուլթանության հարաբերություններիհետազոտության ասպարեզումհսկայականաշխատանքէ կատարվել,շատ հարցեր լուսաբանվել ու իրենց համոզիչ լուծումներն են ստացել: Սակայն այդ

Հ,

հարաբերություններիբազմակողմանիու ամբողջական ու-

Բարթիկյան, Գվիդոն Լուսինյանը Բյուզանդիայում ե Կիլիկյան Հայաս-

տանում, «Հայ-բյուզանդական հետազոտություններ»,հ. Ա, Երնան, 2002, էջ 683-692, նույնի, Նոր նյութեր Կիլիկիայի հայկական պետության

հե

Բյուզանդիայիփոխհարաբերությունների «Հայ-բյուզանդական մասին, տազոտություններ», հ. Ա, Երնան, 2002, էջ 29-39, նույնի, Հայաստանին Բյուզանդականկայսրությանեկեղեցական թյունները ն դրանց հո «Հայ-բյուզանդակա : ւթյուններ», հ. Ա, Երնան, 2002, էջ հայկականթագավորության զորեղացումը եՆ միջազգային հարաբերությունները Ամ դարում, Հայ պատմություն,հ. ||, Երեան, 1976, էջ 695-714, նույնի, Կիլիկիայի թագավորությաններքինն միջազգայինդրությունը 701| դարիվերջերի ր դարի սկզբին, նույն տեղում, էջ 755-767, նույնի, Կիլիկիայի գավորությանգոյամարտը7 դարում ն անկումը, նույն տեղում, էջ Ր նույնի, Սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունները Կիլիկյանհայկականպետությունում2ԱԷ2ԱՄ դարերում, Երնան,1973: «թ. քմ սոձ ԷԼէՀրշոնշաթօւ, Խ1նելօո սոմ Նոսոո, Է Լ Գո, 1990.

Է

Կար:

«Տեն, Բոռնամ յր"Կիլիկիայի

ոն

Հար րու ողուրդի

ԿԱՄ ԿԱԲու ,

'

Ա.

Հովհաննիսյան

սումնասիրությունը դեռես մնում Է կարնորհիմնախնդիր: Ներկա ատենախոսությունը նպատակ ունի լրացնելու այդ բացը:

ն Եգիպտոսիսուլթանության...27 Կիլիկիայիհայկականթագավորության

սի թագուհի ն ամուսնացավմամլուք ամիրա Այբեկիհետ՞:

Այսպիսով, Շաջարատ ադ-Դորի միջոցով Այուբյան դինաստիայի իշխանությունը փոխանցվեցմամլուքներին, ն նոր սուլթանը, առաջինըմամլուք

ալ-Մոյիզ տիտղոսըշ: Փաստորեն 1250

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ԵԳԻՊՏՈՍԻ

ԿԻԼԻԿՅԱՆ ՎԱՅԱՍՏԱՆԻ ԵՎ

ՄԱՄԼՈՒՔՆԵՐԻ ՎԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

1250-1268

մ

ԱԱ

դարի 50-ական

թվականներին

հարաբերություններում փոփոխությունների հետնանքով,Կիլիկյան

Հայաստանը հայտնվեցերկու

հզոր տերությունների հակասու-

ոլորտում: Պատմական թյունների ասպարեզիջած առաջին ազդե-

Սալահ-ադ-Դինի հիմնած

րստության `

յուբյանների

վերջին սուլթանը,նրա հոմանուհին :

Շաջարատ ադ-Դորը ստանձնեցգործերի

ղեկավարությունը մինչե

սուլթանի իդ դեռատի ի ո որդու` Ղայադդին Թուրան շահի .

ն ն գլուխ անցնելով, եց ինչպես ինչպե նցնելով, ն նոր փուլ բացվեց իշխանության

Եգիպտոսի,այնպես էլ

ողջ

ՄերձավորԱրնելքի երկրներիռազմա-

տական հարաբերությունների ասպարեզում: Դրանք անզիջում առճակատման վերածվեցին, ընդ որում այդ որակականփոփո-

խությունը պայմանավորվածէր ինչպես պատմականասպարեզում մոնղոլների հայտնվելով, այնպես էլ մամլուքյան սուլթանության, որպես պետության, էությամբ ու բնույթով: Այսպես, անցյա-

լում` Սալահ ադ-Դինիօրոք ես, հայ-եգիպտականբախում էր դիտվել, սակայն հակամարտությունըտնականբնույթ ձեռք չէր բերել::

Մամլուքները Մերձավոր Արնելքի

սուլթանությունն

ցիկ քաղաքական ուժը Եգիպտոսիմամլուքյան էր: Երբ մահացավ Եգիպտոսում հա

Եգիպտոսումմամլուք-

Սկզբունքային տեղաշարժերկատարվեցիննան հայ-եգիպ-

դարի կեսերին, միջազգային

տեղի ունեցած նոր

նե րի

թ.,

քաղաքականպատմությանմեջ:

ԹԹ.

Քաղաքական իրադրությունը ՄերձավորԱրնելքում

շարքում՝ ստացավալ-Մալիքսուլթանների

ժամանումը: |

Սակայնմամլուքզորապետերը դավադրություն կազմակերպեցին ն սպանեցիննրան: Շաջարատ ադ-Դորըիրեն հռչակեցԵգիպտո-

ե

Կովկասի տարբեր

լ

Արաբականաղբյուրները, էջ 270, հմոհո1, Լ. Լ քշո 1, ք. 7-27, Թու ԷԹԵՐթօսչ, ք. հ. 11,էջ 685: Տե՛ս նան Տ. Նոոօ-Քօօ16, Ճ 416, Մանր ժամանակագրություններ, էնջւօո)օ1 Քջթէ

ո էհօ

Ճջօտ,Լօոժօո, ԽԱՄ ճ16

1901, ք. 237-238, ՂհՇ Բոշօլօքոօժ13օք էնԸր, Էրտօր/օք Տոոշ, ԱՇԽ ՄՕՐԷ,

ԽՇա 64., ՄՕԼ. 1, Լօոմօռ, 1960, ք. 1124, թ.

Նո,

1951, ք. 629-630, Տ. հնում, հօ հնճուիծ 8-9, 0. ձուօո, Տամեօտ օո հօ Խաոխեջ

օւ

Բջ)քԼ 1օոժօո, 1896, Քջ)թէ (1250-1517), Լօոմօո, Մաղօուտ

270. Արաբական աղոյումները, Փ. 3-ոթուուծ,

օ

ԽՕԽՕոա

ՃԼՄ, Դ

ւ

ՇՐԱՈՇԴՇԽՈՒւ

ճմաուքծի,

1926,

օ.

ք.

ՏԱոսծ ժյոռտեյօք օք

ԿՎՅԽՍԱՕԽՉՑ,

"ամո

ԹոշաւոունՀու»

14.

ն ՄերձավորԱրնելքի Տեր-Ղնոնդյան,Կիլիկյան Վայաստանը արաբականերկրները1145-1226 թվականներին,էջ 79-122: Վ.

ուշթրորա

ու 8քճխուոԱու", Է.

.

Հովհաննիսյան

Ա

ն Եգիպտոսի սուլթանության...29 Կիլիկիայիհայկականթագավորության

երկրներիշուկաներումգնված ստրուկներ էին, որոնք համալրում Իր

Սազլուք

ա

բառացիորեն նշանակում է ծառա,

Քառը

Ի րարվաո ՆԱ րեն գրականությանմեջ հանդիպողմամլյուկ ,

ձումներըսխալ են:

ամ Մ

Ա Մ ճամլուկ դար

ներքո, իսկ սի: Առաջինըգտնվում էր սուլթանի տրամադրության

ՆԱ ի տ եա հենվում էր մամլուքներիցազեված զորի

ն

թյան օրոք կազմում էին բանակիմի խոշոր մասը: Ա

երկրորդըտեղակայվածէր երկրի տարբերքաղաքներում գյուղերում: Մամլուքյանբանակը կազմվածէր թուրքերից,չերքեզնե-

հ

վրա: Սալահ-ադ-Դինի մահից հետո վերջիններիսթիլը թիվ բավակա-

րից, քրդերից,արաբներից,թուրքմեններից,հայերից ն բազմաթիվ

իշխան նին աճեց": ցնելով իշխանության Անցնելով գլուխ՝ նրանք (մամլուքները -

այլ

Ա. Հ.) շուրջ երկուս ու կես հարյուրամյակ կառավարեցին Եգիպտո-

Նրանք վերակառուցեցին ամրությունները,ստեղծեցինխոշոր

ւ

կապը: Պետք: է նշել

րստությում տիրեցինՍյուբյաններից

Ն

Սիրիայումն Ե

ԱՆ

որ ւ շոառում գոյությու

որը

գլխավորում էին սուլ-

տ

ուներ բարդ աստիճանակա րգություն,ը

«

Ղիճ

օք 151ռռռ,«օԼ Ա, Բոճ)616քոօմմռ

:

ք. 1125, 4.

ՇՇուծուօճ, ՇՅԱ.-Յո-ոմու

ոամօոա Հ. Աճառյան, Հայերենարմատական բառարան,հ. 11. Երնան, 1977, էջ 352: էնջօո/ ծ Ըլատոժ65, 737, Ճօոոօ,

Ճ

Էղուծ

Ղոոմ

շչր.ք փօ

բ

ՔՐաոր6, Խ1ՇՇաոՅ,1966,

Շրքոռ

ՃԱԼ-7ՆՂԱ

օտա,

Խ1նօո,

1995,

օ.

11062,

1971,

օ.

աաացիը Աա աաա ք. ճ)ուծո, Տամ'օչ

րլ ՆԻ քօր, ԽԼ

օո

89.

101,

4 Էնչօդ/

օք նն

Լհօ ԽՈոոխէջ օք Քք)թէ (1250-1517),քու

էՅ1 8օՇՕտ6ճ, Խ1ՉՇԻԹ:,

1ՀքՇՇՐՕԱՕՇԱԻԼ

1980, Հ. 288, Ճ. օաօուօթռ, նշվ. աշխ., էջ 183, Յ. Սուֆեան, Ե Եգիպտոսի հայ մեմլուքներնու իշխանները Ֆաթիմեանշրջանին,Գահիրէ,1928, էջ 10: ,

-

«

Մամլուքներիպետությունըն վորումը::

բանակըշատ զորեղացան

նականումպատկանումէր սուլթան Կալաունի տոհմին: 1382

մ

Վ6քԻ6ՇՇՃա6(ՃՃԵՐՇՃԵ») ոքզու-

իշխանությանգլուխ կանգնած էր մեծ մասամբ թյուրքալեզու ռազմիկներիցկազմվածԲահրի (Ծովային) խմբաթթ.

սուլթաններԲեյբարսի(1260-1277) ն Կալաունի(1279-1290) օրոք: Բահրիներիօրոք իշխանությունըժառանգականդարձավ ու հիմ-

Տե՛ս 5. Տթածւ, հօ

62, «օէ Մ, Լօոժօո,

|

թ.

ԼոռուԽսջնո Մ/օոժ, քու 1, Լ6496ո, 1960, ք. 99, Սոօ)օ1օքռօմնո ԵՄ 1992, ք. 133-134, Ղհօ Շատեոժբօէնտօոյօք նտո, 01. Մ, Բ 624 օք Ծջյթէ օո հօ Ո 340-343, ձ. 1968, 7. ք. Թօյ16,ԸՇճտեոժք», ԿԺ1. 111,ք. 292-299, օք էհօ Շոստոմծա, (1250-1517),քուԿՆք12. Տ. Քսոշնոտո, Ճ

183.

Ը.

ք.

ո

Շ.

ժողովուրդներիներկայացուցիչներից": Եգիպտոսում իշխել է մամլուքների երկու խմբավորում:

1250-1382

մարը մա աան 7. հ Սոխնլոջների Պուտին

վճռորոշ գործոնը պետությանկայացմանն ամրապնդմանգործում: Բանակում գլխավոր դեմքն էին ամիրաներ (էմիրները), ոգորրոնք ղեկավարումէին հազարավորզինվորներիմարտական ծողությունները:Մամլուքյանզորքերը բաժանվումէին երկու մա-

|

Մաճլուքները դեռես Բաղդադում Աբբասյանխալիֆայույ նաստիանես

թանի անձնականմամլուքները: Վերջիններսհենվում էին արհեստավարժ բանակի վրա, քանի որ, նրանց կարծիքով,զորքն էր

291-298 առո շվ աւա» աաաոողա «էջմիածին», Եգիպտոսի

Ղիծ ԸՅՈԵՂջ6 բ

ձյմոռ Տամ/օ5 Իմուն էջ ԷԱՏԼ ՕՐ)

ԷԱտօոյ օք 151,

2003,

«ՕԼ. 1, Շոտեռծջծ,1977,

Մըսրլյան, Հայ զօրաբանակներ '

էջ 45 :

րզա ը աաա

ք.

161-165, Ը. Խ(օքաՇօաւ Գ

աշխ., էջ

Շ.93,7

մէջ,

ոքձուծու Սգաաոաշաօ)

'

'

Քուռ

ո.

1947,

'

թիվ 1-2

Շողքուս5 241

,

-

Ա.

Հովհաննիսյան

հայկականթագավորությանն Եգիպտոսի Կիլիկիայի սուլթանության... 31

հեղաշրջմամբ իշխանության գլուխ անցավԲուրջի (Աշտարակային) խմբավորումը, որի կազմումգերիշխումէին ն փոքրասիական կովկասյան ծագմամբ ռազմիկները'":

խոհները որոշեցին զինական համագործակցության մեջ մտնել հետ ն մոնղոլների համապատասխան առաջարկովդիմեցիննոր

նվաճողներին" ':

Այսպիսով` Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը 24 դա-

Հայ-մոնղոլական համագործակցության գնահատությունը

րի կեսերիցսկսեցբախվել

ն հզոր մի վտանգավոր հարնանի հետ, որը պայքար էր մղում Մերձավոր Արնելքումիր դիրքերիամրապնդման ն սահմանների հետագաընդարձակման համար:Մամ-

շարունակում է տարակարծություններ հարուցել: Այսպես, հետա-

զոտողներիցՍ. թ.

լուքները շարունակումէին Այուբյանների սունիականքաղաքականությունը: Հավատքի հարցումլինելովխիստուղղափառ՝ մամլուքները կրկին առաջ քաշեցին ջիհադի՝ ն

Մ.

մոնղոլների քրիստո-

Ինքնըստինքյան հասկանալիէ,

հայ-

Քաղաքական այս նոր իրավիճակում

հայոցթագավորության շահերըթելադրումէին անհապաղ ետ

մեջ

բարե-.

Մոնղոլների

հարցումմեծ դեր կատա-

հետ Մեծ

Կիլիկիա յրի

հա հայոց արքա

-

ական

նրա համա-

այլ

տեսակետէլ հայտնել է Բ. Շպուլերը, որը ծայրահեղության մեջ

Կիրակոս Գանձակեցի,էջ 367, ՍմբատՍպարապետ, էջ 229. Տարեգիրք, ԳրիգորԱկներցի,էջ 22, Հեթում պատմիչ, էջ 43, Վարդան վարդապետ,էջ

148:

Բոռնազյան,Սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունները Կիլիկյանհայ-

կականպետությունում2Ա-7ՄՄ դարերում,էջ 33:

թվականներ

Հեթում Ա-ը (1226-1269) ու

ին

Նույն տեղում,ե 198: :

մոնղոլներիհետ դաշինքի մեջ

ենթադրումԿիլիկիայիհայերի համար: Այս խնդրի վերաբերյալմի

:

Դ. 8056, հօ ԸԼԱՇո Քմոքմօոո օ1Ճոռծուռ, Լօոժօո, 1978, ք. 25. "ր, խնուօյջո, նշվ. աշխ., էջ 316:

Մ

աան

Լ. Բաբայան,Վայաստանի ն քաղաքականպատմուսոցիալ-տնտեսական թյունը2ԳՈ-70Մ դարերում,Երնան, 1964, էջ 211: 6.1 Շոոտոմ,նշվ. աշխ., էջ 217-218:

ա՛Պ օքօճօմոթօը,

։

ա

որ

մտնելըն մյուս կողմից՝ նրանց ենթակայությունը կամ հպատակու-

4.

Հայքի որոշ իշխանների

Ուստիի 2` դարի 40 համագործակցությանը: .

կնքվել էր պայ-

//

որոնք իլիյան Դայաստանի քաղաքական գործիչները, քաջատեղյակ էին մոնղոլների եցին Կ ոցի

որ

թյունը ընդունելը բավականաչափտարբեր կարգավիճակներեն

տարածքներ՝ նրանքայնուհետե պարտության նան մատնեցին Փոքր Ասիայիսելջուկներին ն սկսեցին սպառնալԿիլիկիայի կական թագավորությանը՝: այլ

ոռհարաբերությունների մտնելու

Դ. Կորոբեյնիկովը՛՛ Կանարը'", գտնում են,

թագավորությունըդարձել էր մոնղոլներիենթակակամ հպատակ:

ական թվականներին:

հաստատել նոր նվաճողների հետ:

դաշինք է կնքվել Հեթում արքայի ն Մանգու խանի միջն: Մաս-

մանագիրերկու պետություններիմիջն, որի արդյունքում հայոց

Գրավելով Պարսկաստանը, Ղայաստանը, ն մի շարք Վրաստանը

մական կան կապեր

որ 1254

Լ. Բաբայանը՛5, նագետներիերկրորդխումբը` Գ. Միքայելյանը",

նյաներիդեմ սրբազան պատերազմի գաղափարը: Մոնղոլները խոշորզանգվածներով Միջին ն Մերձավոր Արնելք էին ներխուժել դեռնս 21 20-30 դարի

Թ. Բոեյզը'5 Բոռնազյանը՛2, կարծում են,

4:Ի7

ջ.:

ՇԱՇՐՑՈԵւՆ

Տ:

8աաուոմտ

է

դժո:

է

ՐՕՇՄՃՅքԸԴԾօ 1ոռաճիօտ տզոօքյու,

ԹՕՇՐԽԵԼ", ՇՑԵՃԼ-1676ք67քո,2001,

օ.

442.

"Թ:տճուոյ

թ

ԽԱ

ԽՈՅԻ.

-

ոոզՅո6

Յ1ՈՅրՉԻ

Ա.

որ

նահանգ էր,

մտնում

մեջ'4:Ակնհայտէ, որ նությունից ն

Բ.

էր մոնղոլական իլխանության կազմի

Շպուլերի կարծիքը շատ

չի կարող լուրջ

խնդրին՝պետք էնշել,

ն Եգիպտոսի հայկականթագավորության Կիլիկիայի սուլթանության...33

Կիլիկիայիհայկականթագավորությունըմի

ընկնելով՝նշում է, որը

Հովհաննիսյան

որ

հեռու

Հայոց թագավորությունը ապահովվելուէր Իկոնիայի րը`":

սուլթա-

նության հարձակումներից, որոնք 2011 դարի40-ական թվականնե-

է իրակա-

րին անհանգստացնում էին Կիլիկիային:

ընդունվել: Վերադառնալովբուն

Պայմանագրիկարնորագույնհոդվածներիցմեկի համաձայն, Կիլիկիայիհայերըպետք է օգնեին մոնղոլներին՝Միջագետ-

Կիլիկիայիհայկականթագավորությունը

չի եղել մոնղոլներիհլու հպատակը:Սակայնանհրաժեշտ է

նան

քը,

Սիրիան,Պաղեստինըգրավելու գործում: Այս հանգամանքը, դարի երկրորդկեսին ն ԱՄ դարում մեծ խոչընդոտ դարձավ

հստակորենընդգծել,որ Կիլիկիայիհայերը ն մոնղոլներըիրավա-

հավասարպետություններիդաշինքչէ,

Կիլիկիայիթագավորությանն Եգիպտոսիմամլուքներիբարիդրացիականհարաբերությունների հաստատման հարցում:

որ

ստեղծել են, Կիլիկիայի

հայկականթագավորությունը դարձելէր մոնղոլներիկրտսերդաշ-

նակիցը: Միաժամանակպետք է

նան

ընդգծել,

որ

Կիլիկիան

Մոնղոլներնիրենց քաղաքականությունը վարելիս ելնում էին այն դրույթից, որ կաթոլիկ Արնեմուտքը ն հեթանոսմոնղոլները

շարունակումէր մնալ անկախթագավորություն,նրա արքաները

լիովին տնօրինումէին երկրի ներքին կյանքը, իրենք էին ազատո-

ՄերձավորԱրնելքում հետամուտ

հաստատում ինչպեսԱրնելքի,այնպեսէլ րեն հարաբերություններ

Այսինքն`նրանց բոլորի համար էլ կար մեկ միասնականթշնամի՝ Եգիպտոսի սուլթանությունը:ԿիլիկյանՀայաստանիքաղաքական

Արնեմուտքի շատ երկրներիհետ:

ձեռնտու էր թվականիհայ-մոնղոլական պայմանագիրը

գործիչներըձգտում էին զարգացնել այդ հայացքներըն կարնոր դեր խաղացինԱրնմուտքին մոնղոլներիմիջե դիվանագիտական

Կիլիկիայիհայկականթագավորությանհամար, որովհետն այն ապահովումէր թագավորությանինքնուրույնգոյությունը, զերծ էր պահումԿիլիկիանմոնղոլականզորքերի ներխուժումներից ն հայ

առնտրականների համար լայն հնարավորությունէր ստեղծվում մուտք գործելու մոնղոլականլայնածավալպետությանշուկանե-

էին միննույն նպատակները:

հարաբերություններ հաստատելուու խորացնելուհարցում՞ճ: ՊաԹ

Ն

Տես Ս.

Բոռնազյան,Կիլիկիայիհայկականթագավորությանզորեղացումը միջազգային հարաբերություննե մմ դարում, էջ 703-705:

Հատկանշական փաստ է, որ այստեղ հեղինակըխուսափումէ իր ավելի վաղ (հմմտ. ծան. 13), «դաշինք» բնութագրումից: Գնահատականների հարցում որոշակի անհետնողականություն է դիտվում նան Ա. Գալստյանիաշխատություններում, տե՛ս Ա. Գալստյան, Մոնղոլական շրջանի հայ դիվանագիտության պատմությունից,Լենինական,1945, էջ 49, արտահայտած

Թ8. ՏքսՏ՞, իծ հնսչլնո Պ/օոմ, քող: 11,Լ5446ո, 1960, ք.

27.

հմմտ. նույնի, Հայ-մոնղոլական առաջին բանակցությունները, «Պատմա-բանասիրական հանդես»,1964, թիվ 1, էջ 97:

Ճ էնջաո/օք Լհօ Ըոյտոգ65, 653, 1. ք. 8օ856, նշվ. աշխ., էջ 25, Մ. Զուլալյան, Հայ ժողովրդի «ԷԱ դարերի պատմությանհարցերը ըստ եվրոպացի հեղինակների, Գիրք Ա, ՔաղաքականՊատմություն,Երնան,1990,էջ 71:

Ա.

Հովհաննիսյան

Կիլիկիայիհայկականթագավորությանն

տահական չէր, որ ֆրանսիական թագավոր Լյուդովիկոս Թ-ը

(1226-1270) 1253

թ.

թյունը: Իլխանությունըհյուսիսից սահմանակիցէր Ոսկե Հորդա-

մոնղոլներիմոտ պատվիրակությունառաքեց

յին, որը հետագայումդարձավիլխանությանոխերիմ թշնամին:Ա-

Վիլհելմ Ռուբրուկիգլխավորությամբմ̀ուսուլմաններիդեմ համա-

րնմուտքում Սիրիայիհետ նրա սահմանն անցնում էր Եփրատով,

Մանտեղ ռազմականգործունեությունծավալելու առաջարկով"՛: գու

հարավում բնական սահմանն

մեծ խանըԿարակորումումՌուբրուկինհանձնեցԼյուդովիկոս

Թ-ին ուղղված

պատասխաննամակը ն

արդեն 1254

թ.

նախա-

Չաղաթայի ուլուսի

Հուլավուն (1256-1265)

մեծ

սահմանը:Մոնղոլական իլխանությունը

իրենից ներկայացնումէր մի հսկայականտերություն՝միավորելով

նությանդեմ կատարվելիքարշավանքիհամար: թ.

էր Պարսից ծոցը: Արնելքից Ամճու-

Դարյան իր ամբողջ ընթացքով կազմում էր իլխանության ն

պատրաստական աշխատանքներ ձեռնարկեցԵգիպտոսիսուլթա1256

Եգիպտոսի սուլթանության... 35

մշակութային,տնտեսական,քաղաքականառումով զարգացման

բանակովժամանեց

միանգամայն տարբեր աստիճանի վրա գտնվող մի քանի

Պարսկաստան, վերջնականապեսհնազանդեցրեցտեղական

տասնյակժողովուրդներ ն երկրներ:

ֆեոդալներին,կոտրեց իսմայիլիտ աղանդավորների դիմադրու-

Կարելի է փաստել, որ մոնղոլներիներխուժումըՊարսկաս-

թյունը ն նույն տարում հիմք դրեց Հուլավույանների պետությանը,

տանն ՄերձավորԱրնելք`վտանգավորիրավիճակէր ստեղծում

որը

իսլամականաշխարհի համար: Մոնղոլներըբուդդայականության

պատմությանմեջ մտավ «իլխանություն» անունով՛2: Նորա-

ստեղծ պետությանկենտրոնդարձավԹավրիզ քաղաքը:

Իլխանությանկազմիմեջ մտնում էին ողջ Պարսկաստանը, Ատրպատականը, ԱրնելյանՎրաստանը,Վայաստանը, Իկոնիայիսելջուկյան

ազդեցության տակ գտնվող հեթանոսներ էին, որոնք հանդուր..

Ժողականությունէին ցուցաբերում նան քրիստոնեությաննկատմամբ: Արնելքիքրիստոնյա քարոզիչներիշնորհիվ նրանք ունեին

սուլթանությունը, Իրաքը ն այլն: Բացի նշված երկրներից,իլխանությունից կախման մեջ էին նան ԱրեմտյանՎրաստանը,

քրիստոնեությունընդունածմի թն, որի ազդեցությունը չի կարելի

թերագնահատել, որովհետնդրա ներկայացուցիչներըգործում էին

ն Կիլիկիայիհայկական Տրապիզոնիկայսրությունը թագավորու-

նույնիսկ արքունիքում: Այդ քրիստոնյաները պատկանում էին նեստորականդավանությանը»շ":

Մօտ

Հթօւ

ԽԱոքաօօօ. ՏԱՇՇՐԻՑՅ ՅՅոտխքեր ՎյյօՅՏաաօո Սատոն, Ը. 22, ԹՈՃԵՐՏՂԻՎ հօ ԹյԾքոԿ 1ոՏաօ«ւումօ ո

Օոթծոււ,

թ

Շոգ

Հ. Հակոբյան,Ուղեգրուհնք://Խ05ԱԱԼոզոցժ./օՃՄջ/ եե /52ժ1.ինը,

թյուններ,հ. Ա,

ԺԳ-ԺԶ դդ.

(1253-1582), Երնան, 1932, էջ 6, 8. Տբսօր, իջ էջ 25, Ճ Էնջեօո/օք հօ ԸՍԱՏՈ465,ք. հեղինակներըհայերի ե Հայաստանի մասինՕԳ/-67 դդ.), էջ 61: Լոռ, ք. 342-344, Բոշ)օ10թ86048 Էռուօտ,ԿՕԼ Ճ, ք. 135, 8. Խնտնո օղ,

թոռ Ա, ք. 16-17, Ղ. Թ60Տ6, նշվ. աշխ., 653, Մ. Զուլալյան, Եվրոպացի

21:76 Ըոոոնոժքծ Էնչոօո) օք

հօ հլս Տքս16ո,

/օՈՎ, քռո 1, ք. 25-26.

ոՕՇՐՉԳՈԼ6

Է`

Շօքոառ Մքոոտ,օ. 189. 24:ՃԷնջլ օք հօ Ըրատոմտ, ք. 653, 8. Տքսմծ, հօ Խրջնռ Մ/օոժ, քշո Լէ ք. 16-17, Տ. ԹԲսոճոտո,նշվ. աշխ., էջ 315, Կ. Մութաֆյան, Կիլիկիանկայսրությունների խաչմերուկում,էջ 418, Ղ. Թօռօ, նշվ. աշխ., էջ 25, Ճ. Ճօքօճօտժուօռ, նշվ. աշխ., էջ 435: Նեստորականուղղությաննէին հարում այնպիսի հանրահայտ դեմքեր, ինչպիսիք էին զորավար Քիթբուղան ն Հուլավուի կինը` Տողուզ խաթունը(Կիրակոս Գանձակեցի,էջ 382, 388-389, Մ, 1Լօքօ6օժոդուօտ,նշվ. աշխ., էջ 435, 438):

Ա.

Յովհաննիսյան

Կիլիկիայիհայկականթագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանության...37

,

Կիլիկիայի հայկական թագավորություննաստիճանաբար

Նրանք փորձում էին դաշինք կնքել Հռոմի պապի ն ԱրնմտյանԵվրոպայի երկրների թագավորների հետ`

վստահելիհենարանը:Հարցնայն է, որ մոնղոլներըտասնյակտարիներ շարունակ մեծ ջանքեր էին գործադրում գրավելու համար

մամլուքների: Կիլիկյան Հայաստանի թագավորներըկենսական

շահագրգռվածությունէին ցուցաբերում մոնղոլների ն Արեմուտքի

Սիրիան, Պաղեստինըն Եգիպտոսիմամլուքյան սուլթանության

միջե դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու

տիրապետության ներքո գտնվող

հասնելու գործում: արդյունավետհամագործակցության

մամլուքներնէլ Եգիպտոսի

այլ

երկրներ: Իրենց հերթին՝

Բացի Եգիպտոսի մամլուքներից

պայքարում էին այդ տարածքների

պահպանմանն ընդարձակմանհամար: Սակայն պատերազմը մահմեդական Եգիպտոսիդեմ չէր խրախուսվումՊարսկաստանի

ն այդ իսկ պատճառովէլ առաջին մուսուլմանների կողմից՛՞, իլխանները փորձում էին հենվել իրենց հպատակ քրիստոնյա

երկրների`խաչակրացպետությունների, Կիլիկյան Հայաստանի,

Կիպրոսի,ինչպես նան

ու Վրաստանի բուն Հայաստանի զորքերի

ն

թյունից, հայկականթագավորությանըսահմանակիցէր նան Իկոնիայի սելջուկյան սուլթանությունը: Թեն 24/| դարի 40-ական թվականներին, մոնղոլներիցկրած պարտություններիցհետո, սելջուկ`

ները բավականինթուլացել

էինշ՛,նրանք շարունակում էին մեծ

վտանգներկայացնելիրենց թշնամիներիհամար: Կիլիկիայի զորքերն այնուամենայնիվ կարողացան հետագա տարիներին մի շարք

քականությունէին վարում իրենցհպատակքրիստոնյաերկրների

ամրապնդելիրենցդիրքերըտարածաշրջանում:

զորքերի հետ պետք է մասնակցեին նան Կիլիկյան Հայաստանի զորաջոկատներըորպես մոնղոլների կրտսեր դաշնակիցներ:

Հենց այս հանգամանքն էլ ապագայում դառնալու էր մեծագույն գործոնը Կիլիկիայիհայկականթագավորությանն

անն Գիպտոսի մամլուքյանսուլթանությանհարաբերություններում: Մոնղոլները

դարի կեսերիցսկսեցինաշխույժ դիվանա-

գիտականգործունեությունծավալել ԱրեմտյանԵվրոպայում՞": 11թՅոռ, 116ոօթմու

Շ.

կարնոր հաղթանակներտանել սելջուկների նկատմամբն

ՄերձավորԱրնելքիխաչակրացպետություններիցԿիլիկիա-

Փաստորեն,դեպի Սիրիա արշավանքներինմոնղոլական

1). 86716,հօ

ու

մոնղոլական իլխանու-

վրա: Ուստի առաջին իլխանները հանդուրժողական քաղա-

նկատմամբ:

ընդդեմ Եգիպտոսի

դարձավ մամլուքների դեմ պատերազմում Հուլավույանների

151.

.

Ո-Բհճոջ 01 Թոմը ռոմ էիճ ՇհոտԱտոՄ/6ՏԵՂհծ Չ/004 Բոոքմոտ ԽԼօոջօ| ,

յի հայկական թագավորությանհետ սերտ հարաբերությունների

Սողօառռ

Լճ ք.

օէ155

Քօքռու, քռու2«ԱԼ Լօոժօո, 1977, ք. 554-558, 7. ԹԼ-հում, քռքոսնճ շս 72-82,իծ հ1օյօո Ճջօ ՕՀԱՐ-2(Կ"ՎծՇԼՇՏ),Թօւոծ, 1998,

տուտալօոջժ' Օղծու

ռար բաաու առու 3.ո,

օ.

ները, էջ 235, ԿիրակոսԳանձակեցի,էջ 281-283:

197, ԱրաբականաղբյուրՏե՛ս նան հօ

Բոշ10քՅ6618

նառ Ա,Խալատրյան, թ, Ֆարար 8.39 2)ԴՇահոգը» ո էլաոէ նքուլ ԳրիգորիսԻբն ալ Իբրիի պատմագրականերկերը որպես Կիլիկյան Հայաստանի 2«Ա1 դարի պատմությանսկզբնաղբյուր, «Մերձավորն ՄիջինԱրնելքի ՄԱ, Երնան, 1998, էջ 151, 8. Լօթոճծոճւան, երկրներն ժողովուրդներ», հ. 2

ՐՕՇջոոքւտօ ՇՓ-իրշ աա օԹ ԽԼԱտօմ ճատ, Խ1ՇՇՏՔՅ-Նաւոքճր, Է ու. Ճոտարմոտ,1852, բ. 81. 36-37, հԼ 0Օհտջօո, էնչլօ116 465 Խ1օոքօ15,

1941,

.

Շ

Ա.

Հովհաննիսյան

մեջ էին Անտիոքիդքսությունը ն Կիպրոսի թագավորությունը, որոնց հետ Կիլիկիանկապվածէր քաղաքական ու տնտեսական շահերիընդհանրությամբ":

Պաղեստինին Սիրիայի, ի եղ գրավելուց հետո ձեռնամուխեղան

դադը

մոնղոլական զորքերին

նրանցդաշնակիցների կողմից Բաղդադի գրավումով՝մահմեդական աշխարհըմեծ հարված ստացավ:Խալիֆայության մայրաքաղաքը կորցրեցիր տնտեսական դերը որպես Առաջավոր Ասիայիառետրիկենտրոն:Հուլավուի այս քայլը մեծ զայրույթ առաջ բերեց ոչ միայնարաբներին. պարսիկների, այլ նան՝ մահմեդական մոնղոլների Վատ-

աճմանը

Եգիպտոսի

րլսառուրի

Այսպիսով, 2411 դար -այան

'

1258 Թ.

հայկականթագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանության... Կիլիկիայի

-

ուժեր:ի խանություննէր, իսկ մյուսը հայտ

եկաներկու

հզոր

զ

Ամեջու

ի

ազույան սուլթանումեկը

թյունը: Կիլիկիայի հայկական թագավոր ԽԱ

մոնղոլականիլ-

.:

միշ չէ, որ ի վիճակի տերություններիշահերիբախմանոլորտում,մ, միշտ էր ինքնուրույնքաղաքականությունվարել:

շրջանում:

կապեսդժգոհեցՈսկե Հորդայիխան Բերքեն (1257-1266):

դադը գրավող

Բաղ-

մոնղոլականզորքերի կազմում կային հայեր,

2.

ւ

որոնք հավաքագրվել էին բուն

Վայաստանից2: Ինչ վերաբերում է Կիլիկիայի հայկական թագավորությանը, ապա պետք է նշել, որ, ամենայնհավանականությամբ Հեթում Ս-ն չի մասնակցել ռազմական գործողություններին: Չմասնակցելու պատճառն այն էր, որ հայերը,հավանաբար, այդ ժամանակ զբաղված էին Իկոնիայի սելջուկյանսուլթանությանդեմ պատերազմով: Բաղդադիգրավումիցհետո Ասորիքին Միջագետքի մահմեդական ամիրայություններնավելի եռանդունկերպով սկսեցինհամախմբվել Եգիպ-

տոսի սուլթանության շուրջը:

Մոնղոլներն էլ, իրենցհերթին,Բաղ-

2.

Ղհծ ՔսքծոմծՏ,ԷԼՇլհսուժծՏ Սնճէ-ՇօԱՀռԵ6ոք, Հոմ Լստմջոտոտ, իծ ՏԵԿՇԽՈՇօք փծ Ճոոշոօ-ԸԱՇոռ Ծ7ոոտԱծտ, Քոոջ, 1963, ք. 13,15, Ք.

ՇՐՕՍՏՏՇէ,

Լ'Բոք1ոօմս Լ-Մոռե ք. 407, Մ. Օրմանյան,նշվ. աշխ., հ. Բ, սյուն 1964, Մ. Դավիթ-Բեկ, Լուսինեանք,Վիեննա,4900, 13:

էք Խնոտծոու,նշվ. աշխ., էջ 320, Կ. Մութաֆյան,Կիլիկիանկայսրություններիխաչմերուկում, էջ 424, Իմ. Շռոոոծ, նշվ. աշխ, էջ 219, Ս,

բ.

Բոռնազյան,

Կիլիկիայի հայկական թագավորության ն միջազգային զորեղացումը հարա201/ բերությունները դարում, էջ 706:

Հայմամլության հարաբերությունները 1260-1265 թթ.

Ինչպես

է Հեթում պատմիչը, Բաղդադի հաղորդում

Գ

վումից մեկ տարիանց Հուլավուն հայոց թագավորինիր զորքերով կանչեց Միջագետք, որովհետն ցանկանում էր

գրավել ակ

երկիրը,այն քրիստոնյաներինհանձնելու նպատակով

հազար հեծելազորով"'40

լավուի մոտ

ու

ն

Ն"

հազար հետնազորովգնաց

քաղա-

խորհուրդտվեց նրան՝ նախ գրավել Հալեպ

քը32:Թե որքանով է Հեթումի խորհուրդը ազդել Հուլավուի գրավել Հալեպը

ն

ո

րմոնղոլների ր ասորականնավահանգիստները`

դժվար է ասել, որովհետն Հուլավուն դեռ վաղուց

»"Ղեթում պատմիչ, էջ 47: "Դայ հիշատակագիրներիցմեկը Ի

ակարաններ, ԺԳ Բարի Բ) Կը .

հազար (տես Հայերեն է, Ինչպես երնում վար (տե՛սնույ Հեթում պատմիչ,էջ

հիմքի

ը,

Հու-

թ

«Լ 47:

ԻՈՈՄ

լ

ն

է 18 համճարում 299): դար, էջ Ը(8) տառերիշփոթության

Ա.

Հովհաննիսյան

իշխանությունը Առաջավոր Ասիայի առնտրական ճանապարհների վրա հաստատելու նպատակով: Վարդանպատմիչըվկայում է, որ

Հեթում թագավորիհետ միասինՄիջագետք էր գնացելնան

տանդինկաթողիկոսը, որը 1260 թ.

ն

օրհնել էր խանին՝::

Կոս-

նշանավորվեց նրանով,որ մոնղոլական իլխանությունը, իր դաշնակիցների հետ միասին, կազմակերպեց ասորական քաղաքների պաշարումըն գրավումը:Այս ժամանակաշրջա-

նումԱյուբյանները դեռես պահպանումէին իրենց իշխանությունը

Սիրիայում:

Դովավունիր զորքերի մի

մասն

ուղարկեցասպատակելու

լեպի պաշարումըն գրավումը:Ըստ ԲարՀեբրաուսի, մոնղոլական

զորքը

Հալեպներխուժեց հիջրայի658

թ.

սաֆարամսի9-ին (1260

հունվարի 23), կիրակիօրը, ն ավելի շատ մարդկոտորեց, քան բաղդադի գրավմանժամանակ": Բար Հեբրաուսի տեղեկությունը համաբ հաստատումէ Ռաշիդ ադ-Դինը,որը Հալեպի գրավումը նշում է հիջրայի657 թվականիզուլիիջա ամսին (1259 թ. թ.

նոյեմբեր-դեկտեմբեր):5, մինչդեռ պատմիչներից Մաքրիզին

ակնհայտորեն սխալվումէ՝ Հալեպի գրավումը մոնղոլների կողմից

թվագրելով ավելի շատ տն նա այդ

սեպտեմբերի 26-ով:":Մենք հակվածենք հավատալ ասորի պատմիչի տեղեկությանը, որովհեարշավանքի է ժամանակ գտնվել Հալեպում,եղել տեթ.

սուլթանության...41 հայկականթագավորությանն Եգիպտոսի Կիլիկիայի

ղի

" ո -

Վարդան վարդապետ, էջ 153:

ՅՈՐ

Թոր ԷոծրՋօստ,435.

աաաԼ ՀնԲութ

գենն ցն

դեպքերի

հազար մարդ, իսկ մոտ 100 հազար կին

ու

երեխա գերե-

վարվեցինու վաճառվեցինտարբերերկրներիշուկաներումտ՞: Արաբ հետազոտողներըգտնում են, որ

Հեթում՝ թագավորը,

հաշվի առնելով հյուսիսից՝ սելջուկների, ն հարավից՝մամլուքների

վտանգը,իր թագավորությունըպաշտպանելուհամար էր միացել

Հուլավուին՝:: ՈւսումնասիրողներիցՄ. Կանարընշում

է, որ Վալե-

պի առումից ի վեր արաբները Հեթում արքային վատ արարքներ էին վերագրում` սպանություններմզկիթում, շրջակա տարածքնե-

վկայությունները որոշ

չափազանցություններեն պարունակում,

այնուամենայնիվ փաստ է, որ Հեթում թագավորը իր զորագնդով

մասնակցել է ռազմական գործողություններին: «Կոտորեաց ն հպարտությամբարձանագրումէ ժասպառեաց զամենեսին»":,մանակակիցներիցմեկը: Բացի այդ, հավանականէ,

որ

հայոց ար-

քան օգնելէ մոնղոլներին նան սննդամթերքով,ձիերովն հագուս-

տով: Մահմեդականների շրջանում բացասական զգացումներ պետք է առաջ բերած լիներ

նան

այն հանգամանքը,որ Ասորիքում

գրավումներ կատարելու ողջ ընթացքում Հեթում արքան

ամեն

կերպօգնում ն մահվանից ազատումէր քրիստոնյաներին":

ում, էնտօրյօք հօ /Ճոոետ.Լօոժօո, 1946, ք. 487, Կ. Մութաֆյան, Կիլիկիան կայսրություններիխաչմերուկում,էջ 425: ո. Խաչատրյան, նշվ, աշխ էջ 357: թ.

:

-

Ն

ք.

րաո

շատ

ականատեսը:Ի վերջո, Հալեպի գրավմանժամանակ սրի քաշվեց

»

ասորականեկեղեցու եպիսկոպոսըն Հակոբիկ

ո. Լ, հաթոոսծն,

մն 6.

49-88.

»

ա. ԲՐՈՄ

աշխ, էջ 219: Հայերենձեռագրերիհիշատակարաններ.ԺԳ դար, էջ 299: «ոլ Շոուն, նշվ. աշխ., էջ 221-222: «

իք. Ըռոոոմ, նշվ.

Ա.

Յովհաննիսյան

ուՅ4: ն Եգիպտոսի սուլթանության... Կիլիկիայիհայկականթագավորության

Հալեպիգրավումիցհետո Հուլավունշարժվեցդեպի Հարիմ ամրոցը:Նա խոստացավ ամրոցիկառավարիչ Ֆախրադ-Դինին՝ կամովինհանձնվելու դեպքումապահովելամրոցիպաշտպանների անձեռնմխելիությունը: Սակայն,երբ բացվեցինամրոցիդռները, մոնղոլական զորքը սրի քաշեց բոլորին: Դրանիցհետո մոնղոլներիու նրանցդաշնակիցների զորքերը հպատակեցրին Որոնտեսիհովտիքաղաքները, ապա մոտեցան Դամասկոսին:

Դամասկոսի Այուբյանսուլթան ալ-Նասիրը(1237-1260) որոշեց առանց արյունահեղության քաղաքը հանձնելմոնղոլներին:

Ըստ

արնելյանհեղինակների,

Դամասկոսի հանձնումը մոնղոլա-

կան ներկայացուցիչներին տեղի ունեցավհիջրայի658 թ. ջումադա առաջինամսվակեսին (1260 թ. ապրիլի29)"2 Անտիոքի դուքսը ն Կիլիկյան Հայաստանի թագավորը հետ

մոնղոլների Սիրիայի մայրաքաղաք, որը խաչակիրներին

մտան

երբեքչէր հաջողվել Գրավել: Մոնղոլների հետ դաշնակցությունը հնարավորություն տվեց Անտիոքիդքսությանը`

տիրանալուԼաոդիկեա նավա-

հանգստին, իսկ Հեթումը Հուլավուից ստացավՄարաշըն նին"3: Ընդ որում՝ տարածքային այդ

Ա-ը Մարաշը

է զենքի ուժով,

«ձեռնտուու-

թեամբՄուղալ զաւրուն»"": Այն ժամանակ, երբ մոնղոլներըգրավել էին Սիրիանն պատ-

րաստվումէին շարժվել դեպի Երուսաղեմու Եգիպտոս, մեկ կահետագա ընթացրնոր իրադարձությունխափանեցարշավանքի քը: ն

Հուլավուն ՎալեպումստացավՄանգու խանիմահվան հարցերը նրան ստիպեցինգնալ գահաժառանգության

ո:

Մո

45.

փան

Աբուլ Ֆարաջի, Հուլավուն Սիրիայում10 հազարանոց

զորք

ԴԻ Արնելցին խուռ վերաբերում Գա ար Ա մոնղոլներին

թողեց հրամանատարնշանակելով Քիթբուղա

րին4:Կիրակոս Գանձակեցինն Վարդան

Քիթբուղայի20 հազարանոցբանակիմասին":

Շատ

հավա է

է, որ Աբուլ Ֆարաջի վկայած 10 հազարը

մոնղոլականզորքերին, իսկ Կիրակոս Գանձակեցու ն Արնելցու նշած 20 հազարը՝

""

ն

արոտ

նրանց դաշնակից

երցրած:

ընտրվել է խան Սիրիա՝ շարունա-

Հուլավուն տեղեկացավ,որ մեծ

Բեհես-

ձեռքբերումները հեշտու-

թյամբ չեն տրվել հայոց թագավորությանը: Հեթում

(Գերմանիկեն)ն Բեհեսնին գրավել

Խուբիլայը (1259-1294) ն որոշեց վերադառնալ

գործողությունները:Ըստ Սմբատ Սպակելու պատերազմական րապետի,երբ Հուլավուն դուրս եկավ Սիրիայից, հրամանատար

Հոեոշն

Է 1

քոռ Լ ք. 97, ու

ԱռԵԼոօս», ք. 436. Արաբական աղբյուրները, էջ 199, Հեթում պատմիչ,էջ 48, Թշշսօ:1 ժ65 էնջ(ԹՈՇոՏմ65 Ըրօ158065, ՕՕՇսողծուջ Ճոոժուծոջ,Է Ա, Բնոջ, 1869, ք. 171: Տես նան ու Ըռոռոց,նշվ. աշխ.,էջ 221, Ղ. ԹՕոպ«, նշվ. աշխ.,էջ 25, Ր. հնոտշդցու նշվ. աշխ., էջ 333, Կ. Սութաֆյան, Կիլիկիանկայսրությունների խաչմերուկում, էջ 425: Բեհեսնին անառիկ բերդէ Մարաշի Այն հարնանությամբ: է գտնվում Սավրուն կոչվածգետակիափին, Ք եսունին

Հռոմկլայի հյուսիսում,տե՛ս

Մ. Հովհան-

նիսյան, Հայկական Կիլիկիոյ բերդերնու բերդաքաղաքները, Վենետիկ, 1989, էջ499: -

Քիթբուղան որոշեց արշավել դեպի Եգիպտոս:Նա Հեթում թագա-

էնա «արեւը

ԺԳ դար, էջ 587: ձեռագրերիհիշատակարաններ Մ, ք. օք Առո, բ. 351, ԲոօյՀօքոօմտ1ռուօշ, օւ նշվ. աշխ., էջ 323, ԽԼ Շտոտոմ, 0շվ. 11թմտտ,օ. 150, Լ. Խաաշոո, ԹՇրօքաաւ

«

ն

աշխ., էջ 220.

«րու ԷԹԵՐԹՇսՏ,ք. Պ

(6

.

436.

ԿիրակոսԳանձակեցի,էջ 388, Վաիդանվարդապետ,էջ 153:

ր

Ա. |

Հովհաննիսյան

նայն հավանականությամբ, մասնակցեցին

Յ-ի ն5-ի ճակատամարտերին:

թ.

սեպտեմբերի

Մամլութքյան առաջապահ զորքը, սուլթան ալ-Մուզաֆֆար Կուտուզի (1259-1260) Սայֆ: ադ-դին գլխավորությամբ, դուրս

եկավմոնղոլականջոկատներիդեմ՝ ՊաղեստինիԲիսան ն Նաբքաղաքներիմիջն ընկած Այն Ջալուտ կոչված վայրում: Հա-

կառակորդների միջե առաջին ճակատամարտը տեղի ունեցավ հիջրայի658 թ. ռամադանամսի 25-ին, (1260 թ. սեպտեմբերի 3-ին)":Մոնղոլական զորքը քաջաբար կռվեց, բայց Ըստ Սմբատ Սպարապետի «խիստ շոգից ու թուլությունից»

պարտություն

կրեց, իսկ հրամանատար Քիթբուղան

սպանվեց»: Երկու օր անց

տեղի ունեցավմամլուքների ն մոնղոլների երկրորդբախումը,նե այս անգամ արդեն մոնղոլական բանակըխայտառակ

թյուն

պարտու-

կրեց"': "

էնեւոծս,

2610ուօծն,

ք. 437,

11,

Խոշ,

Է

'

Լ քոռ Լ ք. 105, Թռոոութ, Յր-իյու, Շ6օքռու

ԿիրակոսԳանձակեցի, էջ 388-389, ՄանրժամանաաւրԲ ոո բրա եո նար մանինտես նան Բոշոթքոօմչ Լոու, 701. 1, ք. 502, իծ Շճտծոմջօ ԷՏԼօռ) օք 151ռոռ, ք. 164, 212-213, Ղիօ Ըռտեոժքծ հչ1օո) օք Լոտո,ք. 351, Քդօ)010քռօժգ օք 151գող, Մօ1. Ե ք. 1124, Տ. ԼտոօԻօօ)6, նշվ. աշխ., էջ 262: ԲացիԿիրակոս ն Վարդան Գանձակեցուց Արնելցուց,Քիթբուղայի զորքերի պարտությունն 1.

6.

52,

Քիթբուղայի պարտության

պարոն իի Քիջբուղայի երհոոնք կազմում կային զորքի: Ճակատամարտի ն Ն Կ րարար սպանվեցին»: այն հետազոտողները, աոր ։ առ հ ահ ազնիկներ որտեղից ռիատակությունը կարծիքով,վրացիների իք Իր ո Հերն այաստանից մարտիկներին, ջախ: ավելացնումին Վարդան Արնելցին Նորո» րավաքիվ ջախվեցին,որովհետե " նեան ակար «Կոտորեցան Գար ի ւ յունվ գոհութեամբ դասիրութիւն,հանդերձ ա ավելացնում ն ոնեայք».. մ

Այն Ջալուտի

Լ, որ

մասին խոսելիս Կիրակոս Գանձակեցե

նույնպես

ո

հայեր ն

շատ

ար

ությա

.

սովորաբար, էին

հարցը, թե

են ճատնում

Ո

զո

ն

հետ

տալիս, որ ԿիրակոսԳանձակեցի

է

գուց

ռ

շին

հերին նկատիէ ունե բուն

որոնք բ

ցել այն հայ

Մեր

ր

ա

ի զորքերը

եր

Պա

ն

էի

ն

ապրեալեկին առ թագաւորն ն

տէրն իւրեանց, Տաթարք

ս

գտեալ մար-

ն

ոց. Հայոց

ոշ

ոճիկս, եկին

քր

,

,

է

Այսպիսով՝մոնղոլներըկրեցինիրենց առաջինխոշոր պատմիչը":

ՍմբատՍպարապետ, Տարեգիրք,էջ 237:

Թու

|

առ

|

՛"

սուլթանությա ն... 45

ն

վորիցպահանջեց500 հայ մարտիկ", որոնք էլ հետագայում, ամե-

լուս

`Կ̀իլիկիայի հայկականթագավորությանԵգիպտոսի

արձանագրելմի շարք այլ հայ հեղինակներ, տե՛ս, օրինակ, Հանվել Անեցի, էջ 15, Մխիթար Այրիվանեցի,էջ 67, Ստեփանու Օրբելյան, Պատմութիւն նահանգին Սիսական,էջ 402-403,բայց առանց էականնոր տվյալներ հաղորդելու: ՛'

նը ԱռաջավորԱսիայում: պարտությունը

ենք Սքրատի վերեում հիշատակված Եթե ճշմարիտ համարենք Սմբ 00 հոգիանոցմի այն տեղեկությունը,թե ԿիլիկյանՀայաստանից .

միացելէր Քիթբուղային,ուրեմն պետք է փաստել,որ զորաջոկատմիացել ՝ նաե Կիլիկիայի հայերի առագին լ Այն Ջալուտի ճակատամարտը

են

Թու

հռեւոծստ,ք. 438, առո,

105. Տես նան 8.

իծ Տքսիծո,

ձո-ճյու,

զ.

ՈԼ,

-.

52-53,

հոն ոնք,

է.

օէ Լ

Լք.

քոռ

հլոչնոո Գ/օոմձ, քող Ո. ք. 20, Շոու, նշվ. աշխ., էջ 220, Քոօ)օ1օքո6415 օք 15լռոո, «01. 1, ք. 1124, 1. 8օռջօ, նշվ. աշխ, էջ 26:

Անան

տեսություն

«Երհայ ժողովրդիպատմության, Մանանդյան, Քննական տ նազյան, թաՍ. հայկական Կիլիկիայի կեր», Հ. Գ, երնան, 1977, էջ 248, դագավորությանզորեղացումըն միջազգայ

Հ.

րում, էջ 707: Վարդանվարդապետ,էջ 153:

ք

հարաբերություններ ային,

Ա.

Հովհաննիսյան

Կիլիկիայի հայկականթագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանության...47

բախումնէր մամլուքներիհետ:

հետտ:: տիրակալների

Այս ժամանակաշրջանից սկսած մամլուքներըկասեցրին

Կիլիկյան Հայաստանի տարածքային ձեռքբերումներըն

|

մոնղոլներիհետագաառաջխաղացումը ն ի չիք դարձրեցինմոնղոլներիանպարտելիության վերաբերյալ իսլամական աշխարհում ստեղծվածառասպելը:Իլխաններինկատմամբ

նրա. զինակցությունըմոնղոլների ու Անտիոքի դքսության հետ, անհանգստությունառաջ բերեցինԵգիպտոսում:Եգիպտոսիմամ-

մահմեդականնե-

լութների համար Կիլիկիան ն խաչակրացպետություններըայն գլխավոր ուժերն էին, որոնք մշտապեսխաչակրացնոր արշա-

րի ընդհանուրատելությունընպաստեց մամլուքներին Ոսկե Հորդայիքաղաքականդաշինքիկայացմանը: Իլխաններնիրենց հերթինփորձեցինհակամահմեդական դաշինք ն

վանքներ կազմակերպելուննպատակաուղղված գործունեություն էին ծավալում:

կազմակերպել իրենց կողմը գրավել Եվրոպայիքրիստոնեական տերություններին, Մերձավոր Արնելքիխաչակիրներին ն Կիլիկիայի հայկական

Մոնղոլները,որոնցից կախվածությունուներ հատկապես Կիլիկյան Հայաստանը,նույնպես փորձում էին ջերմացնելիրենց

թագավորությանը:

Ռազմաքաղաքական այս ճոր իրադրության պայմաններում

Կիլիկիայիհայկականթագավորությունը շարունակում էր մնալ մոնղոլների գլխավոր հենակետը Եգիպտոսի ու Սիրիայի

արնձտյաներկրներիթագավորներիմի մասը հաճախպատրաս-

ներիազդեցությունը Կիլիկիայիարտաքին քաղաքականության

հաշվարկից:

ելնում Մերձավոր ու Մի-

իրականվիճակիսթափ

Այն Ջալուտի ճակատամարտում մոնղոլականզորթերի կրածպարտությունից հետո Կիլիկյան

Հայաստանին սպառնացող Գլխավորվտանգըգալիս էր Եգիպտոսի մամլուքյանսուլթանությունից:Նոր պայմաններում, Հեթում Ա-ըշտկումներմտցրեցերկրի արտաքինքաղաքականության մեջ: Մասնավորապես, սերտա-

ցան

հարաբերությունները խաչակրաց հետ: պետությունների

թում Ա-ն շարունակեցիր

Հե-

նախորդների քաղաքականությունը ազգակցական կապերհաստատելով Անտիոքիու Կիպրոսի -

դիվանագիտական քայլեր ձեռնարկեցինԱ̀րեմուտքիհետ

հակամամլուքյան դաշինք ստեղծելունպատակով:Իրենց հերթին`

մոնղոլ-

ջին Արնելքիռազմաքաղաքական ուժերի

թյան պատմությանգրեթե ողջ ընթացքումնրա տիրակալներըմի շարք

մամլուքների դեմ պայքարում:Միաժամանակ ուժեղացավ

վրա,քաղաքականություն, որն արդենչէր

հարաբերությունները Արեմուտքի հետ: Մոնղոլական իլխանու-

տակամությունէր հայտնում միանալու Կիլիկյան Հայաստանին, |

խաչակիրներինն մոնղոլներինու նրանց օգնությամբ ազատագրելու Սուրբ երկիրը: Անշուշտ, այս բոլոր քայլերը նշանակալից չափով ուղղված էին նան Եգիպտոսիսուլթանության դեմ

չէին կարողմամլուքներիկողմիցխիստ բացասաբար չընդունվել: հետո մոնղոլականզորքի Այն Ջալուտի ճակատամարտից ն

այն մասը, որ փրկվել էր, անցավ Կիլիկիա"": Ինչ վերաբերումէ

Տես

Պ. ՔԱԺԵՇՇՈՀոԵՀո,,

նշվ. աշխ. էջ 13, 15, Ժ. Ռիշար, Ավինյոնի պապությունըն Հայաստանը,«Պատմա-բանասիրական հանդես»,2001, թիվ է, էջ 152: Տես ԻԼ Շոռռոմ, նշվ. աշխ., էջ 221, 1. Խնատօոաո, նշվ. աշխ., էջ 234, Մ. Օրմանյան,նշվ. աշխ., հ. Բ, սյուն 1937, Շ.ԽքոմռՈոո, ԼՑ 11616 ՏԿՇՅքօ07 :

Ա.

,

Հովհաննիսյան

Կիլիկիայիհայկականթագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանության...49

ԴՎայկական սկզբնաղբյուրներըտարբեր կերպ

նոր արշավանքկազմակերպելուն մոնղոլականզորքերի պարտության ու Քիթբուղայիսպանությանվրեժ լուծելու Հուլավուի ապա դրանց վիճակվածչէր ծրագրերին»՛,

նալ: Խնդիրն այն է,

որ 1259-1261

թթ.

Եգիպտոսի նոր սուլթանի անունը: Այսպես, Վարդան Արնելցին նրանկոչում է Փնտխտար"", Սամվել Անեցուերկը շարունակողնե-

իրականությունդառ-

րից մեկը Գունդուխտար, Պանտուխտար:՛: Այս

վրաց

տեղի էր ունենում

նումներըծագում

Ուլու Դավիթ թագավորիգլխավորածհայ-վրացականհամատեղ ուստի վրաց մոնղոլականիլխանությանդեմտ:, ապստամբությունը

վանում է

որը

ղեկավարելէր մամլուք

զորքերի ռազմականգործողություններըմոնղոլական զորքերի իր հաղթանակիպտուղները: Երբ սուլվայելել

դեմ, չհասցրեց

թանը հաղթանակորենվերադառնումէր Եգիպտոս, 1260

թ.

հոկ-

տեմբերի23-ին սպանվեց Բեյբարսիկողմնակիցներիկողմից, իսկ վերջինսէլ տիրացավգահին":

-

Ջ.

1.

1,

օ.

54.

ն քաղաքականպատմուԲաբայան,Հայաստանիսոցիալ-տնտեսական թյունը 21Էշ ԱՄդարերում,էջ 271-274, Վ. Ստեփանյան, Հայ ժողովրդիպայքարը թաթար-մոնղոլական լծի դեմ, Երնան,1990, էջ 90-100: թու Էերոօստ, ք. 416-417, Խոէոշ Է Ն ք. ն ք. 116-122, 81Ենօքհծգսօ մ65 ՇՕ152մ65, Է ԻՄ, ը. 480, Թռոուր ձր-/ու ԸՇօքաաչ ճօրօոռշօի, 7. 11, -. 54, Սամվել «օ1. ԱԼ,ք. 1125, Ղհտ օք 151ռոռ, Անեցի,էջ 151: Այդ մասինտե՛ս նան Բոօ)օ1օթո6444 Լ.

Ֆօ016, նշվ. աշխ., էջ 262-278, Շ. 3Յօո0701

Օքրո

Ը

այն այժմ

գործածվում լայնորեն

է գիտական

Զահիրտիտղոսը՝5:

Սուլթան Բեյբարսըհասկացավ,որ միայնակի զորու չէ

պայ-

քարել մոնղոլներին նրանց դաշնակիցներիդեմ, ուստի բարեկա-

մական հարաբերություններ հաստատեցՈսկե Հորդայի հետ: Այդ

պետությունը կառավարում էր իսլամ ընդունած Բերքե խանը Փաստորեն Պարսկաստանիիլխանները, ի (1257-1267)5: Ոսկե Հորդայի մոնղոլների, ունեին

ն

օ8 15րոո, ք. 213, ԸռտեոժջօԷՍՏԼօԾ/

որ

համառ

ն

դեմս

վտանգավորախո-

յաններ, որոնք հակված էին դաշնակցելումամլուքների հետ: Բեյ-

434.

ՇՇօքմու ոօրօուօօն,

սուլթանի Բոնդուկտարի(պարսանետաձիգ)

գրականությանմեջ: Բազմելով գահին՝ նա ստացավ ալ-Մալիք-ալ-

բարսը Է Լ, ք. Ծրոթ1ոօտ, թռոոր րո,

անվա-

Պեկպարս'շ, որը Բայբարս (Վովազ) անվան հայկական

նաձնը, քանի

դեմ: Եգիպտոսիսուլթան Կուտուզը,

բոլոր

տարբերակնէ: Մենք նախընտրելիենք համարում Բեյբարս անվա-

նակցելու համար դեպի Եգիպտոսծրագրվող արշավանքին:Հուկան գործողություններըն զորքեր ուղարկել վրացթագավորի

են

մականունից:Սմբատ Սպարապետը,Եգիպտոսիսուլթանին ան-

թագավորըմերժեց զորքեր տրամադրելմոնղոլ իլխանին՝ մասլավուն հարկադրվածէր հետաձգել եգիպտացիներիդեմ ռազմա-

նշում

են

ձջուօո, նշվ. աշխ., քոռ ԻՄ, ք. 5, Տ. Նտոօ/ՃաոոօիլԱՆ ՈՎ6Շճրօ օղաօուծմւտ 3աաոաթօթ,

0.

Բոտարօի, Խ1օՇթթՅ, 1966,

Հ.

30-31.

խելամտորենօգտագործեցՊարսկաստանիիլխանության

Ոսկե Հորդայի միջն եղած հակասությունները, որպեսզիՀուլա-

վուի ուշադրությունը շեղի Ասորիք արշավելուց: Այդ նպատակով նա

նամակներգրեց Բերքեին՝ ավելի

թշնամացնելով վերջինիս

վս

«Վ " ռ Ց զ

ԱՐավոռ, ամեր Տը Տարեգիրք, Սմ, պեքցի էջ 163:

բ

պարապետ,

Բոշ օքոօմոշ

՞

էջ 249: Տարնգիրք,էջ

՝

օ( 1իոոռ,Կ01. ԼԼ

Է.

ք.1125.

ԵօՇթօքը, Խ17ԸՄՃԴԵԽՅԱԵՇՆԾՈԹ

ՃաաճԸդաու,

օ.203.

Ա.

Հովհաննիսյան Կիլիկիայիհայկականթագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանության...51

Հուլավուի հետ: Բերքեն էլ, իր հերթին,առաջարկեցմամլուք սուլ-

կումներ իրականացրինԱնտիոքի դեմճ՛:Այդ արշավանքներին

թանինհարձակվելՀուլավուի վրա արնելքիցու արեմուտքից:

Ռաշիդ-ադ-Դինընշում է,

որ

վուի ն Բերքեիմիջն սկսվեց 1262

մասնակցում էին նան էմիր Սունքուր Ռումին ն Հոմսի էմիր մելիք

առաջին պատերազմըՅուլա-

ն արդեն 1263 թ.55,

թ.

Աշրաֆ Մուսան 68. Կռիվների ընթացքում Հեթում արքայի

հունվարի

:

խուստի մատնել մամլուքներին: Թեն պայքարի այս փուլում մամ-

վուն պարտվեց55: Հուլավուի պարտությունըն հարաբերություննե-

լուքները պարտվեցին,բայց Աքրայի, Տիրոսի, Սիդոնիխաչակիր-

րի կտրուկ վատթարացումը Ոսկե Հորդայի հետ, ստիպեցիննրան |

պելու գաղափարից:Պարսկաստանի մոնղոլներըկարծում էին, որ առաջինհերթինպետք է ամրացնելիրենց պետությանհյուսիսային սահմանը:Այդիսկ պատճառով,սկսած 1262 թ., Ոսկե Հորդայի

ի

դեմ պայքարը Հուլավուի գլխավորխնդիրըդարձավ:Հասկանալով այն մեծ վտանգը,որ իրենցիցներկայացնումէին Ոսկե Յոր-

դան, իսկ հետագայումնան արնելքից Չաղաթայիուլուսը,

Հուլա-

վուն ն իր հաջորդներըերկար ժա մանակխոշոր ռազմականգոր-

ծողություններիչէին դիմում ընդդեմ Եգիպտոսիուստի ն չկարողացան կրկիննվաճել Սիրիան:Ի վերջո Բեյբարսը,համոզված լինելով, որ Հուլավուն կլանվածէ Ոսկե Հորդայիդեմ պայքարով,որոշեց զբաղվել սիրիականքաղաքներիվերագրավումով, նան

ինչպես

Անտիոքիդեմ կռիվներով:

Մամլուքները1260-1262

ները, ինչպես նան Կիպրոսիթագավորություննու Կիլիկիանչկարողացանդառնալ մեկ միասնականբռունցք՝ ընդհանուրթշնամու

դեմ: Այս

ունեցան Կիլիկյան Հայաստանի

ընթացքում մի

շարք

հարձա-

թողուր 84-րու,

օ

ՇՇօքոմո«հօրօուլօօր,

1.

Լլ, Շ.59.

ԱՅԼԵ

Նույն տեղում, 8. Ղոտօուա)տօու ո ՇԾօքուու օթ ՕղԱՕՇՏոթուՇտ 300161 Օքրթլ 1. 11,/'թարոբքձյ, 1941, օ. 74, Կիրակոս Գանձակեցի, էջ 395, Տե՛ս նանՂհծ Շռտծոմջ:Էնտաժ) օ( 1ոռռ,ք. 354, Լ. Խնուտծոտու,նշվ. աշխ.,էջ 330. Քորօթոււ

ն

Կարամանյան պետության

միջն: Այս պետությունը, որն ստեղծվել էր տեղական առաջ-

նորդներիցԿարամանիջանքերով,բավականինընդլայնեց իր տիրույթները, երբ 1243

թ.

Քյոսե-դաղի ճակատամարտում մոնղոլ-

ները հաղթեցինԻկոնիայիսելջուկներին: Այսպիսով՝Կարամանյան սահմանակից էր դարձել հայոց արեմուտքից թագավորությանը Սկզբնական շրջանում հայերը երկու

պետությունը

:

պար-

տություն կրեցին, որին հետնեց կարամանների հարձակումըՄանիոն բերդիվրա: Հեթում արքան օգնության շտապեց պաշարված

ամրոցին

Ց

Ց

նույն Ժժամանակահատվածում ընդհարումներ տեղի

70.

թթ.

-

կած զորքերը կարողացանօգնության հասնել Անտիոքին ու փա-

13-ին Թերեք գետի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում Հուլա-

հրաժարվելդեպի Սիրիա հսկայածավալարշավանք կազմակեր-

ուղար

ԽԱԽոչե

Լ.

:

Հեթում պատմիչի Ժամանակագրությունում նշվում է,

Լ քո Լ ք. 120-181.

.'իք. Շրոցոմ, նշվ. աշխ., էջ 222: Թ Տես Քոճ)օ1օքոօմն5 օք 151ռռ, «01. Է, ք. 643, 8. Տքածո,՛հօ Խիո Ժ/օոժ, քոռ Ո, ՛Լհօ օք ռո, օԼ Պ, ք. 338, Խ. ԵօՇոօքղ, ԽՈՇ ԵԽ 27, ք. Շոոծոմբծ ՒԷԼՏէօք) ՑՈՇՏՔՏ ՃոոճՇդու, »

Շ.

183-184.

ՍմբատՍպարապետ,Տարեգիրք, էջ 230-235: Տե՛ս նան աշխ.,11, էջ 644, Ղ. Ալիշան, Սիսուան, էջ 294:

հԼ.

0:Օետտօռ,նշվ.

|

որ

Ա.

|

Հովհաննիսյան

երբ Հեթում թագավորը Մանիոնի պաշարումը

վերացնելուց պատրաստվումէր վերադառնալ,«Խարամանն իր Թուրք-

հետո ման

Թուրքմնացն րքսնացն

:

փեսայնիւր յայլ

ձի

ն

ն

ընկեցինզԽարամաննի ձիու

ն

դարձեալհեծաւ ի

ախեաւ»' հայկական փախեաւ»: զո ե խպ Այսպիսովհայկական յ : Այսպիսով զորքերը

ջախեցինթշնամուն:

ջախ ախ-

Այս դեպքերիցհետո հայկական աջո ' զորքր զորքերինհաջողվե 2ող 9 գրա՛7շ վել Բեհեսնիամրոցը'՛ որը, ինչպես նշվեց նախորդենթագլխում,

Հուլավուի կողմից հանձնվելէր Հեթում Ա-ին ն գրավվել հայ-մոնղոլական ուժերի միասնականջանքերով: Ակնհայտ ոն է, որոր Բեհես առման հարցում մոնդունե նիի արող էին օժան "

ցույց

իկայասինաո աաա այ,

տալ

ստա

ջա թթ». Քանի

-

դեռ նրանք Ոսկե ք չէին չէին ներքաշվել Հորդա-Ե ներքաշվել Ոսկե Հորդա-Եգիպտոսի մամլուքյան

սուլթանություն դաշին

եմ

Վետնաբ

րկ

ր ո թր ժ, ՆԳար ա աա ոկ է արւ նւ,ւ Հե թ

հյուծ )

պատերազմն

վ

եղե դել

նս

գրավել Բեհեսնին: Սասնագիտական

գրականո

ճշգրիտչի

կրկին

եե երբ լ, թե

ս

,

:

մեկ

մ

նմ

մտել հ հայոց թագա

-

վորությանսահմանների րի մեջ: Բարեբախտաբար, շՀյ դարի հիշա րեբախտաբար, տակարաններից մեկում, նշանավորԹորոս Ռոսլինըարձանագրել -

է այս

փաստը.«Որ ն յայսմ ամի առ

կապ ն

նա ն

զամուր դղեակնզհոյա-

զյագանաւորնՊեհեսնի,որոր ալ րԻՆԵ ,

հ. ԼՄ էջ. թյուններ,

(25) էր ամսէանն է (25)

..

։

ավորության վորութ)

ն

Եգիպտոսիսուլթանության...

Այսպիսով,Բեհեսնին կրկին հայոց հոգտեմբերի»՛:: թյանն է միացվել 1262

թ.

թագավորու-

հոկտեմբերի25-ին: Փոխարենըառանց

է մնում այն հարցը, թե որ պետությունիցէին Հեթում պատասխանի :

Խարամնին սպանին զեղբայր Խարամնին զ զեղբայր նզբ նն սպանին ն

ն

հ

|

հեծելովն եկն յեռաջ թագաւորին ն պատերազմեցանընդ միմեանս:Եւ զաւրքն քրիստոնէիցյաղթեցիննոցա ն կոտորեցինի բազումք բազումք

բագ հայկական Կիլիկիայի

|

Ա-ի զորքերը գրավել Բեհեսնին: Քանի շարք

|

|

բերդեր ետ գրավելու մասին, ապա մնում է ենթադրել, թե

Ռումի Բեհեսին նս վերցվել է «Հոռոմոց», այսինքն`Իկոնիայիկամ Ռում -

|

|

հիշատակարանի հեղի-

նակը նախորդտողերումխոսում է Իկոնիայիսուլթանությունիցմի

|

| լ

որ

տեղեկությանստուսուլթանից: Թորոս Ռոսլինի հիշատակարանի

.

գությունը հաստատվումէ, երբ վերհիշում ենք 1262 թ. իրադարԻրոք, այդ տարվա գարնաձությունների Ժամանակագրությունը: օգնե նը ն ամռանըՀեթումը զբաղված էր Անտիոքիդքսությանընը օգնեզորն զոր լով: Մազլութներինփախուստիմատնելուց հետո, հ հայկական

քերը զբաղվեցինԿարամանյանոտնձգություններըկանխելով:Հետնաբար, կարելի է վստահորեննշել, որ Հեթում Ա-ը գրավել է Բե-

հեսնին 1262

թյան մեջ: այց

հոկտեմբերի25-ին:

թ.

թ.

խաղաղուառաջին կեսն անցավ հարաբերական

Ըստ

Սմբատ Սպարապետի,Հեթումը բարեկամական

գնաց Հուլավուի մոտ: ՀուկատարեցԱնտիոք, իսկ հունիսին

լավուն մոնղոլ դատավորներիուղեկցությամբՀեթումինուղարկեց Ձերակլիա`Ռուքն ադ-դին Ղլիճ Արսլան Դ սուլթանի մոտ, ն այնԸստ Սմբատ Սպարապետի, տեղ նրանք հաշտություն կնքեցին՛": աքեաց զկնի «խաննՀուլայուն վասնզիյոյժ սիրէրզթագաւորն,առաքեաց `

'

Մ

`

ջ,

որք եկեալք զկնի թագաւորին ա Արղուչիք,

ռո մինչեւ յԱռակլի, ն եկն անդ սուլտանն Հոռոմոց ըռուգ

Նատին ն

Ա.

եղեն անդ աւուրս ինչ

ն

Հովհաննիսյան

ե Եգիպտոսիսուլթանության...55 Կիլիկիայիհայկականթագավորության

եդին դաշինս սիրոյ երդմամբ,ն արարին

ՀաշտեցնելովՀեթում արքային Ղլիճ ԱրսլանԴ խաղաղութիւն»՛՞: սուլթանի

հետ`

մոնղոլները ցանկանում էին ապահովելառաջին

տեղակայվածմոնղոլական զորքերից՛՛: Սակայն մոնղոլները այդ պահին արնմտյան սահմանում

մեծաքանակ

պահելու

զորք

հնարավորությունչունեին: Ուստի Հեթումը մոնղոլներից ստացավ

հերթին Կիլիկյան Հայաստանիթիկունքը սելջուկներիհնարավոր

ընդամենը700 հոգիանոց մի զորաջոկատ, որին էլ միացան ան-

հարձակումներից: Այս հաշտությունիցհետո հայկականթագավո-

տիոքցի 150 ասպետներ:

րությանը այլես վտանգ չէր սպառնալու Իկոնիայի սելջուկյան

սուլթանությանկողմից,

ե

հայոց արքան հնարավորությունէր

ստանալու զբաղվել գլխավորապեսԵգիպտոսի սուլթանության

դեմ պայքարով:Կասկածիցվեր է, որ Կիլիկիայիհարձակումները

դեպիՍիրիաթելադրվածէին մոնղոլականիլխանությանկողմից, ն

հայոցարքան ակամապետքէ ներգրավվեր այդ պայքարիմեջ: Սելջուկներիհետ հաշտությունկնքելուց հետո, հետնաբար

1263 թ.

երկրորդկեսին, Վեթում արքան արշավանքձեռնարկեց դեպի Այնթապ,որը ռազմականու առետրականկարնոր նշանա-

կություն ուներ: Բեյբարսը, տեղեկանալովհայկական բանակի

գործողությունների մասին, հրամայեցՎամայիու Եդեսիայի իշհարձակվելհայերի վրա: Հայերը, բազմաթիվզոհեր խողներին`

տալով,փախուստի դիմեցին":

Կասկածչի հարուցում,որ Վեթումարքան այդ պահիննշանակալիցուժեր չուներ վճռականհաջողությունների հասնելուհա-

է վկայակոչել մար: Բավական այն

փաստը,որ հայոցարքանռազմական գործողությունները հետագայումշարունակելու համար օգնությունխնդրեցԱնտիոքիխաչակիրներից ն Անատոլիայում

Այդ օգնական զորքերի հետ

նորից ներխուժեցՍիրիա:Հայոց թագավորիզորքերը հասան մինչն Յարիմիդաշտը,

տեղում: նույն հենք թոդ է

Ն

թ. 234

Դաաածոոո, նշվ.աշխ.,էջ 334:

Տես

նան ԽԼ Շոր,

էջ 223, 0շվ. աշխ.,

Լ.

բայց

նրանց ուժերը բավարարչէին, որպեսզի

կարողանային վերջնական հարված հասցնել մամլուքներին:

Շուտով հայերի ն նրանց դաշնակիցների զորքերը պարենի պակաս զգացին ն ստիպվածեղան նահանջել, քանի ու

անձրե տեղաց ու

ցին- Ակնհայտ է,

շատ որ

որ

ուժեղ ձյուն

զինվորներ մահվան եզրին հայտնվե-

Սիրիայի ուղղությամբ հարձակումները,

պարտադրվումէին մոնղոլների կողմից, իսկ վերջիններս էլ չէին կարողանումլրջորեն օգնել, քանի-որզբաղված էին ՈսկեՀորդայի դեմ

կռիվներով: Այսպիսով, Հեթում

թագավորի ն. խաչակիրների

համատեղգործողություններըՍիրիայումորնէարդյունք չտվեցին:

Պատերազմականգործողություններըվերսկսվեցին 1264 սկզբին: Մաքրիզին նշում է,

որ

Այնթափի

ու

թ.

Հռոմկլայի միջն

գտնվող Մարզաբանում,սուլթան Բեյբարսի գլխավորածզորքերը

կրկին պարտության մատնեցինհայերին՛": Սմբատ Սպարապետը

ավելացնում է, որ Վեթումարքան ճակատամարտիընթացքում եր7

--

համատեղ, Հեթում արքան

Ծ'Օհտտօո, նշվ. աշխ. 11, էջ 394, կայսրություններիխաչմերուկում,էջ 434: Պ Լ Լ քոռ Ն էջ 234: Այդմասին տե՛ս նան լոնու 227, 1. Ինուտճոջու,նշվ. աշխ., էջ334-335: »

ԽԼ

իչռեւեւ Լ.Լ բոռԼէջ 234:

Կ.

Մութաֆյան,

հմ. Շոոում,

Կիլիկիան

նշվ. աշխ.. էջ 226-

Ա.

Վովհաննիսյան

ն Եգիպտոսիսուլթանության... Կիլիկիայիհայկականթագավորության

կու անգամ փրկվեց մահվանից,քանի որ «յարձակեցաւմի

ի

ոմն

նոցանէ ն ածեալ զսուրն արքային, ն ներքինինճօսլին յինքն էառ զզարկուածսն: Եւ դարձեալ կրկնեաց զսուրն զարքայ,

ն

ի

հարկանել

իշխաննԿոստանդին յինքն եբարձզբերուած սրոյ»:5:

Այսպիսով,Հեթում Ա-ը 1262-1264 ծում

առ

թթ.

ժամանակահատվա-

մամլուքներիդեմ պայքարում ոչ մի հաջողությանչհասավ:

Ակնհայտէ, որ վերջնականհաղթանակիհամար անհրաժեշտէր

մոնղոլական իլխանության օգնությունը, իսկ մոնղոլները ժամանակչէին կարողանում էական օժանդակություն ցույց

այդ տալ

ԿիլիկյանՎայաստանին: Հեթումի պարտությունները անմիջականսպառնալիքստեղծեցին Կիլիկիայիհամար:Սուլթան Բեյբարսը1264

թ.

աշնանը ա-

ռաջին անգամ արշավանք ձեռնարկեց Կիլիկյան Հայաստանի դեմ: Հեթում թագավորըն Սմբատ Գունդստաբլըհավաքեցիներկ-

րի ռազմականուժերը

ն

ամրացրին պետության սահմանները:

Սուլթանըիր զորքով հասավսահմանիմոտ

ն

բանակ դրեց այնտեղ: Սակայն,երբ նրա հետախույզները պատմեցինհայերի ռազ-

մականուժերի մասին,մամլուքներըչշարունակեցինհարձակումը

ն

վերադարձան"՞: Ինչպեսնշում է

Գ. Միքայելյանը,1264 հետազոտողներից թ.

վերջին մոնղոլականզորքերը, օգտվելով կովկասյանճակատում հաստատվածժամանակավոր անդորրից, Հուլավուի հրամանով

պաշարեցին Պիրը (Բիրեջիկը) Եփրատի ափին,

որը

Սիրիայի

«մուտքի բանալինէր»:2:Բեյբարսը նախ՝ օգնականուժեր ուղարկեց քաղաքի կառավարիչՋեմալ ադ-ԴինԱկուշին, ապա՝ 1265 թ.

հունվարին որոշեց անձամբ մասնակցել այդ կռիվներին:Սակայն պարզվեց,որ մոնղոլներըարդեն հեռացել են:3-ՎեթումիպարտություններըՍիրիայում ն Պիրի անհաջող պաշարումըցույց են լիս,

որ

տա-

Վուլավուն ի վիճակի չէր հաղթականարշավանքձեռնար-

կել դեպիՍիրիա:

Պիրի անհաջող պաշարումը, Հուլավուի մահը 1265 սկզբին, ինչպես

նան

Ոսկե Հորդայի նոր հարձակումը1265

թ. թ.

ամռանը` սպառնալից հեռանկար ստեղծեցինԿիլիկիայի հայկա-

կան թագավորությանհամար: Արդեն 1265 բարսը

թ.

փետրվարինԲեյ-

գրավեց Կեսարիան (Կապադովկիա),իսկ 1265-1266 նան

ընթացքում

Արզուֆը, Յաֆան, 1259-1265

թթ.

թթ.

լխաչակիրներինպատկանող քաղաքները՝

Սաֆադը::Հետնաբար կարելի

ընթացքում մամլուքների

ծավալված պայքարը

ու

է ասել, որ

մոնղոլների միջն

ավարտվեց Եգիպտոսի

սուլթանության

հաղթանակով:Այդ տարիներին միայն մեկ անգամ մոնղոլները

տիրանալ Դամասկոսին: Հետագա կռիվներիարդյունքում

կարողացան նշանակալի հաջողության հասնել Հալեպին

ու

ն

Զբ, րույ,

նշվ. աշխ., էջ 335: Սմբատ Սպարապետ,Տարեգիրք, էջ 243: Տե՛ս նան Խ1. Շոոտոմ, նշվ. աշխ., էջ 224, ԻԼ. 2'Օհտտօո, նշվ. աշխ., հ. 10. էջ 335, Լ. ԽԱոճօոջու նշվ. աշխ., էջ 335, Կ. Մութաֆյան, Կիլիկիանկայսրությունների խաչմերուկում,էջ 431: Ք. հ. 1. էջ ժամանակագրություններ, 236, Մանր էջ աղբյուրները, Արաբական

»՛

Սմբատ Սպարապետ,Տարեգիրք,էջ 242: Տեւս նույն տեղում, էջ 244: Դժվարէ համաձայնելՄ. Կանարիհետ, թե իբր են եգիպտական զորքերըԿիլիկիա արշավել 1265 թ. (տես հն Շ լ, նշվ աշխ.,էջ 225): "

,

՝

72: Տե՛ս նան հ1. Շոու,

նշվ. աշխ., էջ 229,

1125, Տ. Բսոշոոտո, նշվ. աշխ., էջ 318:

հտ

«օԼ Է օք 151Բոռ, Բոօյ1օքոօժ1ո

թ.

Ա.

ն Եգիպտոսիսուլթանության...59 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Հովհաննիսյան

Հարցն այն է,

Եգիպտոսի մամլուքները կարողացան ամրապնդել իրենց իշխանությունը Սիրիայում: Հող նախապատրաստվեց դեպի Կիլիկիայիհայկականթագավորությունլայնածավալ արշավանք

եգիպտացիներըստիպված էին հաց

ներմուծել, մինչդեռ Հեթումն արգելել էր Կիլիկիայի բնակիչներին՝ առետրականկապեր պահպանել Եգիպտոսի հետ: Մոնղոլները հաստատվելէին Եփրատիարնելյան կողմում ն

Աթան ՞

որ

այդ

դրված 5: Բացի

Եգիպտոսիհետ առնտրիհարցում արգելք էր

դեպի արշավանքը 1205Թ. անուքոորի հայ-եգիպտական տազատամարտը։ պայմանագիրը Խաշտության զորեղացումը:՛:

աա

1255Թ.

նս

Կիլիկիա ն

Հեթում

այդ,

`

Ա-ի

շրջաններում

վերահսկողության ներքո էին

գտնվում

Անատոլիայիհարավում գտնվող անտառները,որոնցից ստացվող փայտիցմեծապես կախվածէր եգիպտականնավատորմիհետա-

գա

գործեց Կիլիկիայիվրա հարձակվելու համարստեղծվածնպաստավորիրադրությունը: Հեթում արքայի՝ հաշտությունկնքելու առաջարկինսուլթանըհակադրեց հետնյալ

մաքաղաքականշահերին:

էին միացվելՀուլավուիսիրիական արշավանքիժամանակ:

դիրքը տելով Կիլիկիայի աշխարհաքաղաքական

ուլուսի

հարձակումները կանխելով:Բեյբարսըհմտորենօգտա-

պահանջները. 1. Եգիպտոսին հանձնելերկու երկրներիսահմանագլխին գտնվողբոլոր ամրոցներնու տարածքները, որոնք Կիլիկիային 2.

ե երկու Վերանորոգել երկրներիհամատեղառնտրի

կենտրոն դարձնելՇեհ կոչվածավերվածտարածքը: Յ.

Մինչդեռ մամլուքները Բեյբարսի օրոք սկսել

ՀեթումըՀուլավուիմահից հետո շարունակեց ռազմական իլխան Աբաղայի(1265-1282) հետ, որը համագործակցությունը ցանկանումէր շարունակելՍիրիան նվաճելու քաղաքականությունը, բայց հարկադրված էր զբաղվել Ոսկե Հորդային Չաղաթայի

Վերացնել դեպիԵգիպտոսհաց արտահանելու

արգելքը"5:

ՍմբատԱպարապետ, Տարեգիրք,

էջ 245-246, Վարդանվարդապետ,էջ

163, ԳրիգորԱկներցի,էջ 52-53, Թու 1ԵՐՔՀս», 223, Ղ. Ալիշան,Հայապատում,473:

ԴԸ Ծ'Օետջշո,նշվ.

աշխ., հ.

ք. 447, Վահրամ Րաբունի, էջ Տես նան ԽԼ Շտոռոմ, էջ նշվ. աշխ., էջ 228, (լ, էջ 420, Ք. ՕՐՕԱՏՏՀէ, Էնջլաոոծ 65 70152465,ք. 635.

էին մեծ ուշադրություն դարձնել ծովում իրենց դիրքերի ամրա-

Եգիպտացիներին պնդմանը::

ու

սիրիացիներինթվում էր, թե

վտանգ իրենց համար համընդհանուրտնտեսականշրջափակման էր ստեղծվել, որը սպառնումէր նրանց թե՛ առնտրական ն թե՛ ռազ-

ՊետազոտողներիցՌ. Գրուսեն կարծում է, թե Բեյբարսը

`

փաստորենառաջարկեցՀեթումինխզել կապերըմոնղոլներիհետ հաստատել մամլուքնեբարիդրացիականհարաբերություններ րի հետ:5: Այսպիսով,Եգիպտոսիսուլթանը, իրատեսորենգնահան

առնտրա-

ու

էր ընձետնտեսականդերը, Հեթում Ա-ի համար հնարավորություն

նշվ. աշխ էջ 137, Ք. Խնոտօճյու ՕԼԾԱՏ56է,Լ'Բուքլօ նշվ. աշխ., էջ 350-401, 4. Ճմջը, Ղիօ ԸլաՏոցօ 1ո Լհօ ԼՅլօ- ԽԱժմ16 /Ճջօ, Լօոժօո, 1938, ք. 125, Մ. ՃեվահիրԿիլիկիայում,«Պատմա-բանասիրական ճյան, Այասքաղաք-նավահանգիստը հանդես», 1973, թիվ 1, էջ 97: ո 0ք՛1իծ Ըտոծծ, ք. 322. Տես Տ. Քսոշեռռո, էնդ

Տես ՛

Լ.

Թոյծէէօ, նշվ. աշխ., էջ 185, Շ. Օմւո-Բոօս», -

.

.,

ժս Լօսռու, ք. 414, Լ.

Տամ

քոռ ՄԼք. 5-6.

օո մհծ ԻԼռոմմեց օէ Բջշք:(1250-1517), Տես Է, Ճ)ոլթո,

Թթ, ԸՐԾԱՏՅՇ,ԷԱՏԼՕ1ՐՇ

465 ԸՐ0158065,ք. 634.

Ա.

ռում

Դովհաննիսյան

ն Եգիպտոսի սուլթանության... Կիլիկիայիհայկականթագավորության

արտաքինքաղաքականվճռականշրջադարձ կատարել:

Դեպքերինժամանակակից Սմբատ Սպարապետը, անդրադառնալովԿիլիկիային Եգիպտոսիհարաբերություններին, նշում

է, որ թագավորըչկատարեցսուլթանի պահանջները` զգուշանա-

լով մոնղոլներիբացասականարձագանքից: ԱբաղաիլխանըՀե-

թումի ն Բեյբարսիմիջն համաձայնության ձեռքբերումը կարողէր

որպես դավաճանություն գնահատել:ՎարդանԱրնելցիննս

ծում

է, որ Հեթում Ա-ը

ջարկները,քանի

որ

կար-

չհամաձայնեցընդունել Բեյբարսիառա-

վախենում էր մոնղոլներիվրեժխնդրությու-

նից"":Բանակցությունների ընթացքումարքան մի քանի անգամ

սուլթանի մոտ ուղարկեցհայտնիմարդկանց, բայց Բեյբարսըհամառորենպահանջումէր կատարելիր բոլոր Ի

պահանջները»:

վերջո,Վեթումարքան մերժեցԲեյբարսի պայմանները: Ըստ

հայկականսկզբնաղբյուրների, արշավանքըղեկավա-

րում էր Սմլմոթը'շ, որին հետազոտողները

նույնացնումեն Իզ ադդին Իգայիհետ"՞:Արաբպատմիչներն արշավանքիղեկավարների թվում հիշատակում են ապագա սուլթան Կալաունին,որը Սմբատ Սպարապետին», նան ինչպես հետագա հայ պատմիչներին

հայտնի

է

Ալֆի

անվանումով: Բեյբարսի կողմից ընդհանուր

հրամանատար էր նշանակված Համայիիշխան

ալ-Մանսուրը:5:

Հայոց արքան, զգալով երկրին սպառնացողվտանգը,

խօրոք փոքրաթիվզորքով շտապել էր օգնությունխնդրելու մոննա մեկնել է հեռավոր ղոլներից։ Դժվար է պատկերացնել,թե

Շատ ավելի հավաԹավրիզ՝ դիմելու անձամբ Հուլավու իլխանին: է մոտակա՝Ալռականէ, որ ՎեթումԱ-ն արագընթացերթովհասել

մոնղոլականզորակաբիստանին Կոկիսոնիմիջն տեղակայված Սակայնմոնղոլ զոյան, ինչպեսոր վկայումէ Գրիգոր Ակներցին'5: չհամաձայնեց,առանց մեծ խանի հրամանի, րահրամանատարը օգնությունցույց

»

՞ Ք

Վարդանվարդապետ, էջ 163: Նույն տեղում,էջ 246: ՍամվելԱնեցի,էջ 151, Վա Տես

194,

Լ.

Մանը հ. |, էջ 97, ծան. ժամանակագրություններ,

հնում ժու,

նշվ. աշխ., էջ 337:

Սպարապետ, Տարեգիրք, մբատ Արաբական

Ս

»

Տե՛ս

էջ 246: աղբյուրները,էջ 236:

տալ

հայոց արքային"՛:

Մինչ այդ, հայոց զորքերի մի մասը Հեթում Ա-ի հրամանով դիրքեր էր գրավելՍն (Աճանոսի)լեռներիհարա-

պաշտպանական վային մասում`

կոչվող կիրճերիշրջանում,իսկ մնացած ամրացԼեոն արքայազների գլխավորությամբ,

«Դուռն»

բանակը՝Թորոս

ն

(կապանները)'": լեռնանցքները րել էր Սն լեռներիկենտրոնական մեջ նշում է, որ իրենց դիրՍբուլ Ֆիդան իր Տարեգրության

քերին ապավինածհայերը հույս ունեին արգելել եգիպտացիների շարժվել մուտքը: Մամլուքյան բանակը, սակայն, նախընտրեց Նա դեպի հյուսիս-արնելքե հասավ Սն լեռան ստորոտները: ն այնտեղ գրավեց Մառիի լեռնանցքովանցնող ճանապարհը

բանակդրեց": Ըստ

Պ

հայոց ՀովհաննեսԴարդելի,Մառիիճակատամարտում

՛-

:

94, հ. |, էջ 90, ծան.

նա-

Գոթ

Իա

|

,

թոր ք ՀԵՐւոօստ,ք. 446.

»

Տես Կ.

էջ խաչմերուկում, Մութաֆյան,Կիլիկիանկայսրությունների աղբյուրները,էջ 272: Արաբական

434:

:

Ա.

Գովհաննիսյան

հայկականթագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանության...63 Կիլիկիայի

բանակումհաշվվում էր շուրջ 15 հազարռազմիկ": Հայկական զորքերի թվաքանակի մասիննրա տեղեկությունը լիովին հաստատում է Աբուլ Ֆիդան':' որ, սակայն, մամլուքյան զորաբանակի

մանակագրությանհարցում ասորի պատմիչիցտարբեր տեղեկություններչի հաղորդում նան ՍմբատՍպարապետը:Նրա հաղորդմամբ, հայոց բանակը մամլուքների դեմ է դուրս եկել 1266 թ.

չ

|

թվաքանակի հարցում լռություն

է պահպանում:

Ուսումնասիրող-

օգոստոսի23-ին՝ «յամսեաննօգոստոսի, որ իգ էր ամսոյն,յաւուր

ներիցԳ. Միքայելյանը կարծումէ, որ Մառիումմամլուքյանզորքերի թիվը հասնում էր 25-30 հազարի՛՞2, Ս. իսկ

է, որ

երկշաբթի», սակայն բուն ճակատամարտըտեղի է ունեցել` «ի

Բոռնազյանը գրում մամլուքների հասնում «հարվածող ուժը էր 30000-ի»"55, ընդ

որում նրանք երկուսն էլ որնէ աղբյուր

ՍմբատՍպարապետըհետնյալ կերպ է նկարագրումՄառիի

չեն նշում: Մամլուքյան

ընթացքը. «եկեալ անօրինացն հասին մինչ ի ճակատամարտի

բանակի թվաքանակի մասին հաղորդողմիջնադարյան միակ հեղինակը ՀովհաննեսԴարդելնէ, որը եգիպտացիների թվաքանակըհասցնումէ 45 հազարի՛:': Թվում է, թե ՀովհաննեսԴարդելի տեղեկություններին կարելիէ վստահել,քանի որ հայոց զորաբանակի կառուցած ամրությունները հաղթահարելու համար մամէ լուքները պետք ուժերի ակնհայտ,շուրջ եռակի գերազանցությում ունենային:

տեղին ուր էի բանակ քրիստոնէիցն,ն փոքր մի կացին ընդդէմ

միմեանց,ն

րաց ն

""

1.

Ս.

նակները:Հեթում պատմիչը արձանագրումէ,

վարդապետ, էջ 163:

հայկական բա-

գործեց, իսկ հայհարձակում

է, որ մամլուքյան զորքը առաջինը

կականբանակըկարճատնդիմադրությունիցհետո

նահանջեց''':

տնել է Այսպիսով,Մառիի ճակատամարտըլավագույն դեպքում երկու օր՝ 1266

թ.

օգոստոսի23-24-ին, ընդ որում վճռականիրաՀովհաննես Հով երկրորդ օրը: եներկրորդ

ել են դարձություններըծավալվել

Խրոածոտո,նշվ. աշխ., էջ 339:

"6Թու քռեոծստ,ք. 446.

որ

Աբուլ Ֆիդան նշուճ ճակը միայն սկզբում հաջողությանհասավ՝Պ:

Ա12

Դարդել,էջ 18: " հարթի արդան

գնացինընդդէմանօրինացնպատերազմելընդ նոսա, որ ն

Նույնաբնույթ տեղեկություններ են հաղորդում մյուս հեղի-

էության,ժա-

Բոռնազյան, Կիլիկիայի հայնական ն թագավորության զորեղացումը միջազգային 211 դարում, հարաբերությունները էջ 713:

եղբայրն իւր Թորոս դարձանի զօ-

զԼեւոն ընդձեռամբածեալ կալան...»:65:

ՀովհաննեսԴարդել,էջ 18:

աճերը,

ն

զԹորոս սպանին ի նոյն մարտ պատերազմի,ն զպարոննՀայոց

առանց ճշգրտելու Ըստ

յազդմանէչարին ի փախուստիդարձանհաւա-

ւորին պարոն Հայոց Լեւոն,

ամիսըն ամսաթիվը "": Պատմիչներից Բար ՀեբրաուսըՄառիի ճակատամարտը թվագրումէ 1266 թ. օգոստոսի 23-ով, իսկ Լեոն 24-ով "5:

ապա

տացելոցնզօրք առանցմարտի ն պատերազմի:Եւ որդիք թագա-

ՎարդանԱրնելցիննշում է, որ Մառիի տեճակատամարտը ղի է ունեցել1266 թ. «մերձյաշնան յեղանակն»՝

արքայորդու գերիընկնելը՝օգոստոսի

յգշաբաթի»"Մ-

լուսանալ առաւօտուն

|

|

»

ՍմբատՍպարապետ,Տարեգիրք,էջ 246: Նույն տեղում,էջ 246-247: Հեթում պատմիչ, էջ 5. Արաբական աղբյուրները,էջ 272:

օրը:

Դարդե-

Ա. Հովհաննիսյան

միակ հեղինակն է,

լը

որը

ն Եգիպտոսի սուլթանության...65 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

խոսում է եռօրյա բախման մասին.

«բաղխեցանընդ միմեանս զաւուրս պարտութիւնմատնեցան Հայք»"7:

երկուս, ի յերրորդումն ի

Սկզբնաղբյուրները համերաշխեն

րապետը,իսկ այդ իրողությունը,որքան մեզ հայտնի է, մինչն այժմ համապատասխան ուշադրությանչի արժանացելհայագիտական

գրականությանմեջ: Մառիի ճակատամարտը,անշուշտ, Սմբատ նան

ճակատամարտի ար-

Սպարապետիսխրանքներովհարուստ կենսագրությանն զորա-

դյունքներըգնահատելու առումով:Մաքրիզինարձանագրում է, որ «Հայերը կորցրին իրենց լավագույն ն քաջ զինվորներին»՛ 2:

վարականփայլուն գործունեությանհաջողվածէջերիցչէ, սակայն

որդիներիցԹորոսըզոհվեց, իսկ Լնոնը գերի ընկավ' 5: Գերեվար-

լինելով փորձված պետական գործիչ, կարող էր պատերազմի

Հայկականզորքերըծանր պարտություն կրեցին,Հեթում արքայի

վածներիթվում էին նան «զորդի սպարապետինՀայոց Սմբատայ զՎասիլ՝մականունԹաթարն,ն այլս ընդ զնոսա, զճիլարտ ոմն ն

զԱտոմ»-"". |

թյուն է ընձեռումճշտելուՄառիիճակատամարտին

ես վերաբերող

արաբ

մի կարնորփաստ: Արձանագրելով Լեոնի գերի ընկնելը, պատմիչնավելացնումէ. «Նրա եղբայրըն հորեղբայրը սպանվե-

ցին: Նրա մյուս հորեղբայրըփախուստտվեց, իսկ այս որդին գերիներիթվումն էր»''5:Այսպիսով,պարզվում է,

վերջինի

որ

Մառիի

ճակատամարտի գլխավորմասնակիցներից է եղել ՍմբատՍպա-

18-19: անեսարգել. Ո, 9

թ

1քշո

ք.

Մխիթար

Այրիվանեցի,

իք հիշատակարաններ.

Գան ե«կրրակ րանր ո

ուղարկել ռազմականասպարեզում մինչ այդ ոչնչով աչքի չընկած ու

դեռես անփորձիր որդիներին,որոնցիցավագը՝ Լնոնը, 1266 թ. որ

հայոց բանակի

իրականում եղել է փորձառու Սմբատ փաստականղեկավարը Սպարապետը,սակայն այս դեպքում նրան ես վիճակվածէ եղել պարտվածթողնել մարտադաշտը:

Հետազոտողներըմիահամուռ կերպով Մառիի ճակատամարտում հայոց բանակի պարտությանհիմնականու գլխավոր պատճառեն համարում ուժերի բացահայտանհավասարությունը,

եգիպտականզորքերի քանակականգերակշռությունը, ինչպես նան

մամլուքներիռազմականմեքենայի առավելություններըԿ̀ի-

Իրենց նկատմամբ'"":

դերն են կատարել նան Կիլիկյան Վայաստանումսրված ներքա-

34.

Հեթում պատմիչ, էջ 51, Վահրամ Րաբունի, էջ 223224 էջ 68, ԳրիգորԱկներցի,էջ 53-55, Վարդանվարդապետ, էջ հոռոմ, է. 1 քոռ Ո, ք. 34, Սամվել Անեցի, էջ 151, Հայերենձեռագրերի ԺԳ դար, էջ 341-348,355, Հովհաննես Դարդել,էջ 19, Թո" Բոն 3:58. Ղ. Ալիշան, Արաբական աղբյուրները, էջ236,272-273: ՍմբատՍպարապետ, Տարեգիրք,էջ 247 Խնեոեք,Է 1 քշո Է, թ. 34, Արաբական աղբյուրները, 273: ,

ընդգծել մեկ այլ առումով: Դժվարէ ենթադրել, որ Հեթում Ա-ն,

լիկյան Հայաստանի ռազմական ուժերի

-

Է

է

ընդամենը30 տարեկան էր: Հասկանալի է,

Մաքրիզիիվկայության շարունակությունըհնարավորու-

,

ճակատամարտիննրա մասնակցությանփաստըանհրաժեշտ

այդ

»

էջ

ղաքականհակասությունները,թագավորականիշխանությանու կենտրոնախույսուժերի շարունակականբախումները:Մաքրիզին

Ս. Բոռնազյան, էջ Կիլիկիայի Կիլիկիայ Բոռնազյան, աշխ., էջ 339-340, նշվ. նշվ. աշխ., հայկական թագավորությանզորեղացումըն միջազգայինհարաբերությունները 2411դարում,էջ 713: ո6

Է .՝

խրոտ օո,

,

Ս.

Ա.

Հովհաննիսյան

Բար Հեբրաուսըընդգծում են այն հանգամանքը, որ հայոց իշխաններիմեծ մասը դավաճանեցթագավորին ն կռվի դուրս

հայկական թագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանության...67 Կիլիկիայի

ու

չեկավ՛'7: Իշխանների վարքագիծը մռայլ գույներովեն նում նան

ներկայաց-

ու Վահրամ ԳրիգորԱկներցին"'6 "5: Րաբունին"

Կասկածներ չի հարուցում, որ հայոց թագավորությունում հասունացել էր անառողջներքաղաքական կացություն,

նկատելի

Սորպով

վատթարացել էին բանակիմարտական հատկանիշները,

իրեն զգացնել էր տալիս հուսալի դաշնակիցների բացակայու-

թյունը'26:

Հաղթելովհայկականբանակին` թշնամու զորքերը նախ գրավեցինԱմուդաբերդը'27, ապա սկսեցինասպատակելերկիրը: Մաքրիզինհաղորդումէ. «Մահմեդական բանակըհետապնդեց

փախստականներին՝ ջարդելով ու

գերելով նրանց: Այնուհետն տղամարդկանց բոլորին սրի քաշեցինն մտան Կիլիկիայի մայրաքաղաք Սիս՝հիմնովին ավերելովնրա շրջակայքը:Միայնանառիկ մնաց միջնաբերդը: Նրանք Սիսում մնացին մի քանի օր՝ շարունակելովավերն ու կոտորածը:Այնուհետն էմիր Ուգանը (Իգան)ուղղվեց դեպի Ռումի երկիրը,իսկ Կալաունը՝դեպի Մամեստիա,Ադանա,Այասն Տարսոն: Երկուսն էլ ջարդեցինբնակիչներին, մեծ թվով մարդկանց գերի վերցրին, մեծ թվով բերդեր րոն

Լ.

1 քող. 11,բ. 34, Թոր ԷՌԹԵՐՑՀսչ, ր 446-447

/8Գրիգոր Ակներցի,էջ 56-59:

լ»

ք.

1:

Խնատծոռո,

ն

նշվ,

նշվ. աշխ., էջ 340-343, Ս. Բոռնազյան, Կիլիկիայի հայկա-

ն զորեղացումը միջազգային ճն հարաբերությունները Կ. Մութաֆյան, Կիլիկիանկայսրությունների

ւ

Աբաբական աղբյուրները, էջ 236, էջ 275, ծան.

խաչմերու-

ի

80:

յական գանձարանը'23: Սսի ավերման վերաբերյալ նոր մանրա-

մասնություններէ նշում ւագ

Անանուն

Սեբաստացին.«այրեցին ն

եկեղեցինն, զոր շինեալ էր հայրն արքայի

ն

զա-

իշխանաց իշ-

խանն Կոստանդինմարմարքարամբ

ն

զգերեզման թագաւորին Լնոնի

զգեստ նորա, զթագուհի

Զաբելի»

ն

ոսկե ձեղուն... Բացին ն

ՀակառակՄաքրիզիի, Վարդան Արնելցին նշում է,

ավերելուց հետո շրջակայքն

որ

Սսի

Սմլմոթ զորավարը,այսինքն`Իգան

ամիրան է արշավել Ադանայիուղղությամբ:25: Բոլոր դեպքերում,

մամլուքներիբաժանվելը երկու գլխավոր զորախմբերի,որոնցից առաջինըշարժվել է Սսից դեպի հյուսիս` Լեռնային, իսկ երկրորդը՝ դեպի հարավ-արնմուտք` Դաշտային Կիլիկիա, կասկած չի

հարուցում:Սմբատ Սպարապետի Սսի միջնաբերբնութագրմամբ, դը

գրավելու անհաջողփորձերիցհետո, մամլուքները«առ

հասա-

րակ զլեռնակողմն ն զդաշտ հրկեզ արարեալ աւերեցին»"2:: Ավելին, դեպիԼեռնային Կիլիկիաարշավածմամլուքյանառաջինզո-

րախումբըհասել է մինչն Բարձրբերդ՝2՛:

խոհուն,

Է Լ բու Ո, էջ 34. Վարդանվարդապետ, էջ 163: 2« հ. 1, էջ 173, հմմտ. Հայերեն Մանրժամանակագրություններ, ձեռագրերի հիշատակարաններ. ԺԳ դար, 343: Ե ՍմբատՍպարապետ,Տարեգիրք,էջ 247: հ. 11 էջ 173: Ինչպեսերնում է Վովհաննես Մանրժամանակագրություններ, ած հիշատակարանից, Արքաեղբոր1266 թ. Բարձրբերդում Բարձրբերդում գրված հիշատակ ց այդ նշանաԺԳ վոր ամրոցըչի գրավվել, տես Վայերենձեռագրերի հիշատակարաններ.

կանթագավորության

թշնամինայրել է մայրաքաղաքիեկեղեցիներըն կողոպտելարքա-

՛

ՎահրամՐաբունի,էջ 223-225:

ր,հրոածղաւ

Ըստ ՎարդանԱրնելցու, ավերեցին ն ամենուրեքհրդեհեցին»-22:

արդնիրե .

էջ

Ա.

ն Եգիպտոսի սուլթանության...69 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Հովհաննիսյան

ու շրջակայքըավերելու ն կողոպտելումասին" Տարսոնն

Երկրորդզորախմբիառջն, ինչպեսերնում է, խնդիրէ դրված

եղել ավերել

ու

Թշնամին վերադարձավոչ թե այն ուղիով, որով նրանքներ-

կողոպտել ԴաշտայինԿիլիկիայի նշանավոր

Ըստ հայերեն խուժել էին Կիլիկիա, այլ «ընդ դուռն Անտիոքու»'"':

քաղաքներն ու նավահանգիստները: Դժվար է պատկերացնել, թե ն նպատակեն ունեցել նրանքհնարավորություն նվաճել այդ քա-

մեկի, ձեռագրերի հիշատակարաններից

Վարդանվարհազար մարդ գերի տարավ'"2:

ղաքներնու բերդերը:Վավանաբար, նրանք առաջին հերթինհամ-

Կիլիկիայիցմոտ

ընդհանուրսարսափ տարածելու ն

դապետըայս թիվը հասցնում է

գերիներ հափշտակելու առաջադրանքեն ունեցել: Սկզբնաղբյուրների ձենակերպումներն այնպիսինեն, որ հնարավորություն

տվյալները չափազանցվածլինեն, դրանք անհերքելիորենվկա-

առավելագույն չափով ավար

ու

յում

չեն ընձեռնում, որոշելու թե ի՞նչ արդյունքի են հասել մամլուքները. նրանքգրավել են իրենցճանապարհին ընկած

բնակավայրերը, թե՞ սահմանափակվել են ու հարձակմամբ ավերածություններ գործելով: ու

այլ

քաղաքներն

մասը,որն իրեն էր

:

ր

Դասեպտեմբերի15-ին),

պատկանում'"':

չափազանցանհավառազմականուժերի հարաբերակցությունը սար `

հասնելու, պատերազմական էր, հայոց բանակըհաջողության

չուներ:

դիմակայությանմեջ հաղթելու իրական հիմքեր գրեթե ցույց է տալիս, որ մամլուքները Դեպքերիժամանակագրությունը

հարվածներհասցնելու մարտավարուկիրառել են կայծակնային

ԺԳ դար, էջ 343, ՎարդանվարՀայերենձեռագրերիհիշատակարաններ. դապետ, էջ 163: 3) ՍմբատՍպարապետ,Տարեգիրք,էջ 247: ԺԳ դար, էջ 355: ձեռագրերիհիշատակարաններ. 82Վայերեն Վարդան վարդապետ, էջ 163: 14 ոո Է Նքողն ք. 34-35. «շն

`

:

թ.

բախմանարդյունքները թյան առաջինլուրջ ռազմաքաղաքական գնահատելիս`ստացվում է հետնյալ պատկերը:Երկու կողմերի

մամլուքները

.

446- 447.

սուլթան Բեյբարսը իր բանակինդի-

ԿիլիկյանՀայաստանին Եգիպտոսիմամլուքյանսուլթանու-

մնացել մահմեդականների ներխուժումից: Այսառումով պատահականչպետք է համարել այն փաստը,որ Մուֆազզալըն Աբուլ Ֆիդանհաստատում են Սսի գրավումըն լռում Տարսոնիավերման մասին,հանգամանք"»ճ, որը դժվար թե վրիպերարաբ հեղինակների ուշադրությունից: Վերջում նան ավելացնենք,որ Վարդան Արնելցինն 1266 թ. Գրված ձեռագրիհիշատակարանը են լռում

Արաբական էջ 272: աղբյուրները,

այս

մասկոսում: Սուլթանը զինվորներինբաժանեցնան ավարիայն

հավանականուզերծ

դար,

որ

մավորեցզուլհիջա ամսի 13-ին (1266

հանկարծակի

թյամբ, Կիլիկիայիխոշոր քաղաքներիցմիայն Տարսոնը Է

էջ 343: Թո- էԼոեւոշս»,ք.

Ինչքան էլ որ հազարի'33:

վնասի մամլուքյան արշավանքիպատճառածվիթխարի

Մաքրիզիննշում է,

գրավումիցհետո մամլուքները մտել են Մամեստիա, Այասն Ադանա: Բացիայդ, ասորի հեղինակը հատուկնշում է, որ

չգնացին դեպի Տարսոն'25Այսպիսով,ամենայն

ենճ

մասին:

ԲարՎեբրաուսիվկայությանհամաձայն,Սսի շրջակայքի

»

բանակը մամլուքյան

Ա.

ովհաննիսյան

ն Եգիպտոսի Կիլիկիայիհայկականթագավորության սուլթանության... 71

թյուն, որը միակհնարավորնէր Կիլիկյանայաստանիաշխարհա-

քաղաքների կազմը որոշակի տարբերություններովէ ներկայաց-

գրական առանձնահատուկ դիրքի պայմաններում:Մամլուքների

ված աղբյուրներում: Ըստ Աբուլ Ֆիդայի, Բեյբարսըմինչն հաշտու-

կողմիցտրված հաղթական ու Դամասկոս ճակատամարտի վերադառնալու միջն ընկած է եղել ընդամենը 20 օր: Մամլուքները

թյան կնքումը հասցրել էր գրավել Բաղրասը,իսկ այնուհետն պահանջումէր իրեն հանձնել Բեհեսնին, Դարպսակը,Ռաբանը,Մարզ-

հասցրելեն վերադառնալ իրենց բանակիտեղակայմանվայրերը,

բանը, Շիհել

թույլ չտալով հայերին փակելումամլուքների վերադարձիճանա-

րից Բեյբարսիօրոք նվաճվածվայրերիթվում նշում է նան Դար-

|

պարհինընկածկիրճերը՝կապանները:

այս

լու

Ռումիերկրիմարդկանցուղեկցությամբ:Օգնությանգա-

փոխարեն,նրանքասպատակեցին երկիրը՝կողոպտելով այն,

ինչ թողելէին եգիպտացիները»""":

Պայ-մամլութքյան հարաբերությունների հետագաընթացքը զգալի չափովպայմանավորեցին հաշտությանբանակցություննե-

այդ բոլոր

աակ

կարնորագույննշանակությունունեցող շրջաններումու ապահո|

վում էին Կիլիկյան Վայաստանիարնելյանսահմաններիանվտանգությունը: Այդքաղաքներիու բերդերիհիմնականմասը Ժամանա-

էրՓիլարտոսիստեղծածիշխանությանսահմանների կին մտնում իսկ Ռուբինյաններնու Հեթումյաններըչէին կարող մոռամեջ'38,

ցության տալ այդ փաստը: Զրկվելովայդ շրջաններից` հայոց

թագավորությունըկորցնում էր դեպի Միջագետքու Ասորիք ծավալվելու հեռանկարը,ինչն այնքան իրականէր թվում մոնղոլների՝ դեպիԱսորիք ու Պաղեստինառաջինարշավանքիցհետո: Բացի տարածքայինպահանջներից,սուլթանը բարձրաց-

ԹորԷԵրոգա, ը.447.

ո

Բ

Արաբական աղբյուրները, էջ 237: 97.7. ՇՓ6աօտճ, նշվ. աշխ.,էջ 182.

ի

Ե"

:

Ը

տարածքներըընկած էին ռազմավարականառումով

Ն`

րը, որոնքսկիզբառան մամլուքյանարշավանքից հետո: Լնոն ար-

քայորդուն ազատելուդիմաց սուլթանըպահանջումէր մի շարք տարածքներ, ընդ որում այդ վայրերիհ̀իմնականում բերդերիու

Մսիսը(Մամեստիան),որոնց անցումը եգիպ-

տացիներինբացառվածէր: Ավելիկարնորէ այն հանգամանքը,որ

ուստի նրա ավերումըչափազանցծանր տպավորությունթողած

զորքի ն

ցանկը սուլթանին փառաբանելունպատակովորոշ չափա-

են նան Ադանանու

մաններիմեջ ընդգրկվելուցի վեր չէր գրավվել թշնամու կողմից,

Մամլուքյանզորքերի հեռանալուցհետո, ըստ Բար Հեբրաուսի, եթում արքան վերադարձավ «թաթարներիցկազմված

հեղինակ՝ հայոցթագավո-

զանցություններ է պարունակում,քանի որ նրանումհիշատակվում

դարձել ԿիլիկյանԴայաստանի ողջ բնակչությանհամար:Մայրաքաղաք Սիսը741 դարի սկզբինՌուբինյանների իշխանությանսահ-

`

արաբ

Ի դեպ, հնարավորէ, որ կուշը,Թալմիշը,Կաֆարդինը,Կունիկը'57:

Մամլութների հաղթանակըն նրանցծավալածահաբեկչական գործողությունները հոգեբանականցնցման պատճառ են

պետք է լիներ ժամանակակիցների վրա: Բացառությունկազմեց միայնմիջնաբերդը, որն անառիկմնաց:

Յադիդը՝5": Մեկ այլ

Տե՛ս Շ. 044678, Լ65Ճործուօոջ«րօՇՐԵՇ, հատւմոռոք օէ ՕԺՏ, «ԼԼ ք. 5-

357:

|

Ա.

Հովհաննիսյան

ն Եգիպտոսիսուլթանության...73 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

րեց նան մամլուքյանամիրաներից Սոնկուրալ-Աշկարին,որը

թյամբ: Մամլուքյան բանակը համառ մարտերից հետո 1268 թ. մայիսի 19-ին գրավեցԱնտիոքը"5:

տա-

րիներ առաջ փրկել էր Բեյբարսիկյանքը, մոնղոլականգերությու-

նից ազատելու հարցը'"": Երբ Բեյբարսըսուլթան էր դարձել, հա-

էր մոնղոլներիցպահանջելՍունկուրին,բայց ճախ րը

անհետնանքէին մնացել: Ուշագրավէ,

որ

Արդենգրավված Անտիոքքաղաքում էլ Կիլիկիայի հայկա-

նրա դիմումնե-

կան թագավորությանն Եգիպտոսի մամլուքյան սուլթանության

հայ հեղինակներից

միջն կնքվեցառաջինհաշտությանպայմանագիրը:

ն Հեթում պատմիչըՍոնկուր ՍմբատՍպարապետը ալ-Աշկարին են անվանում սուլթանի «խուշտաշ»կամ «խօշտաշ» "5: Այսպիսով

պարզվում է,

որ

կնքման ժամանակիմասինտարբերտեԱյս պայմանագրի սակետներեն արտահայտվել:Այսպես,Մ. Կանարը կարծումէ,

ԿիլիկյանՎայաստանումբավականաչափ լավա-

հաշտությունը ձեռք է բերվել 1268

տեղյակեն

եղել մամլուքներիճիջավայրումտարածվածերնույթներին:«Խուշդաշ» («եղբայր»)էին անվանվումմիննույն պատկա-

Օրմանյանընշում `

1268 թ.

թ.

իսկ Մ. մայիսի 27/31-ին'"՞,

Վարցիպարզաբանմահունիսի 24-ը'՞5:

նը կարող է նպաստել Աբուլ Ֆիդայի տեղեկությունը,որի համա-

նող մամլուքները,որոնք սերտորենկապված էին միմյանց հետ շահերիընդհանրությամբ:"'

ձայն պայմանագիրըկնքվել է հիջրայի 666

Ինչպես իրավացիորեննշում է ֆրանսիացի ականավոր պատմաբանՌ. Գրուսեն, հայկականբանակի 1266 թ. պարտու-

նակահատվածում ՝՞՛: Աբուլ Ֆիդայի հաղորդումիցպարզ նում, որ ավելի հավանական է Մ. Օրմանյանիկարծիքը:

թյունը ճակատագրական եղավ ՀյուսիսայինՍիրիայի խաչակիր

իշխանությունների համար'՞2: Հայերի հետ հաշտությունկնքելուց

Բեյբարսըվճռականգործողությունների դիմեց խաչակիրների դեմ: Այս դեպքումէլ սուլթանըկարողացավ օգտվել հարմար առաջ

իրադրությունից, քանի որ Կիլիկիանայլես չէր կարողօգնության

ձեռք մեկնելԱնտիոքիդքսությանը, իսկ Աբաղանզբաղված էր իր

տերությանհյուսիսային ն արնելյան սահմանների պաշտպանուպատմիչ,էջ 51, ԳրիգորԱկներցի,էջ 60: ւ. եթում լզրւրտ յպարապետ,

հ. 1,

Ը,

էջ 74, 105: օո,

ՃՊՂԱ 862,

"թ,

Տարեգիրք,էջ 248, Մանրժամանակագրություններ,

ՎՇքոօՇՇր աթ(ՃՈԽՈՇՃԱ6)ոքոտրոօյւ

Շ.

94.

.

ԷԱՏԵՕԼԻ6

ՇՐԾԱՏՏՇԷ,

Քուաւճ

ս Ն

Ըր0158465, ք. 634-635.

Շաթու

»

ՊԱ '

որ

այսինքն՝ 1268

թ.

թ.

շավալ ամսում,

հունիսի 14 -ից մինչն հուլիսի 12-ը ընկածԺամաէ դառ-

ՊայմանագրովԿիլիկիան մամլուքներին զիջեց այն

սահ-

մանայինշրջանները, որոնց մասին խոսք եղավ վերնում: Հայերը զիջեցին Ամանոսի ն Սիրիայի սահմանում

նվաճած բոլոր

տա-

հայերածքները,բացառությամբԲեհեսնից,որն այնուամենայնիվ րը

Որոնումներիցհետո Հեթում Ա-ը կարողացավմոնչտվեցին'"4:

ղոլական գերությունից ազատել Սոնկուր ալ-Աշկարին,իսկ մամԼնռոնինու Մառիիճալուքները ազատ արձակեցինթագաժառանգ

ԺԳ դար, Սամվել Անեցի, էջ 151, Ղայերենձեռագրերիհիշատակարաններ /ռԵ էնտառտոջ օք մեծ 465 Օոօ15ո065,ք. 505-507, Ք. Օռհւն, էջ 359, 81Ենօւհծզա» '.

Լօոժօո, 1978, ք. 308. ԸՈԽՏոմծ5, «'Լ Ըճոտոծ, նշվ. աշխ., էջ 236:

Մ.

աղբյուրները,էջ 237: Արաբական

Օրմանյան, նշվ. աշխ., հ. Բ, սյուն 195:

Ա.

Հովհաննիսյան

կատամարտում գերի ընկածհայ իշխաններին: 1269 թ.

Հեթում արքան գնաց Բաղդադժամանած Աբաղա խանի-մոտ նրա համաձայնությամբ, որոշեց հրաժարվել գահից՝ ու

իշխանությունը թողնելով Լնոնին'7:Այնուհետնե

վերադառնալով

Կիլիկիա՝Հեթումըհրավիրեցիշխաններին Տարսոն ն

նրանցներկայությամբ գահը հանձնեցԼնոնին:Հեռանալով քաղաքականաս-

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

պարեզից՝Ղեթումը մտավվանք որպես«եղբայրՄակար»ն մահա1270 ցավ թ. հոկտեմբերի 28-ին": Ռ. Գրուսեիդիպուկդիտարկմամբ, Հեթում Ա-ը քրիստոնեական աշխարհիհամարհանճարեղ անձնավորություն էր, որի արժեքը, սակայն, ոչ բոլորը հասկա-

ԿԻԼԻԿԻԱՅԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ԹԹ.

ԵԳԻՊՏՈՍԻ ՍՈՒԼԹԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ 1269-1285

քանի որ հայոցարքան իրականումմեծ ներդրում ունեցավքրիստոնեական աշխարհիհամախմբման համար:

ռազմաքաղաքականբախումները 721

ցան'"":Ռ. Գրուսեիայս կարծիքիհետ կարելի է համաձայնվել,

Այսպիսով,

պայմանագրով Կիլիկիանտարածքային զգալի կորուստներ ունեցավ,իսկ մամլուքների կողմիցԱնտիոքի գրավումը լուրջ սպառնալիքստեղծեց հայոց

1.

Եգիպտոսի մամլուքյան

1269-1285

թ.

թագավորության

հետագա գոյության համար:

Կիլիկիայի հայկական թագավորության ն

թթ.

սուլթանության դ.

70-ականթթ.

ժամանակաշրջանումՄերձավորԱրնելքում

Եգիպտոսի ռազմաքաղաքական նոր տեղաշարժերկատարվեցին: մամլուքյան սուլթանությունըդարձավ Մերձավոր Արնելքի ամենաազդեցիկ ուժերից մեկը: Մամլուքները ավելի ուժեղացրեցին պայքարը

ինչպես մոնղոլականիլխանությանն նրա դաշնակից-

ների, այնպես էլ Արնելքի վերջինխաչակրաց պետությունների դեմ: Մոնղոլների գրոհի թափը թուլացել էր, նրանքայլես մեծ

ու-

ժեր չէին կարող կենտրոնացնել Եգիպտոսի մամլուքների դեմ պայքարում: Ոսկե Հորդայի ն Չաղաթայի ուլուսի դեմ պայքարը

Թ-գեբումմակի

մեծ

Եր գրություններ, ե

աար

Գոր

ր Ակներցի, էջ 48-49, Մանրժամանակա-

հոկտ. 1270), «Հանդէս մար մի աթոթում 468-472,Մանրժամանակագրություններ, էջ

46168,ծան 8.

մահուան տարին (28

"Ն, Օոթաճէ, ԷՌՋ:01Ր8 ԸՐօԱրոժ6ո, ք. 635-636.

հ. Ո,

ուշադրություն ն ճիգեր էր պահանջումիլխանությունից:Նոր

իրադրությանպայմաններում, այնուամենայնիվ,Կիլիկիայի հայկական թագավորությանհիմնականդաշնակիցէր շարունակում

ճնալ մոնղոլական իլխանությունը, որը դեռես բավականաչափ հզորությունուներ` հայկականթագավորությանն օգնություն ցույց

Ա.

Հովհաննիսյան

ն Եգիպտոսի սուլթանության...77 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

լ

-: Կարելի է ենէր տվել ուղնորությունկատարելդեպի Երուսաղեմ

համար: 7«1| դ. 70-ական թթ. աստիճանաբարավելի մեծ ազդեցություն ու տարածում ձեռք բերեց նան Արնմուտքիհետ տալու

թադրել, որ դրանովԲեյբարսը ցանկացել է իր կողմը քաշել Լնոն

դաշնակցելուգաղափարը:

Գ-ին: ԲարեկամանալովԼնոնի

Կիլիկիայի ռազմավարականն տնտեսական նշանակությունն Անտիոքիդքսության կործանումիցհետո ավելի մեծացավ:

հետ`

սուլթանը կարող էր

դրա-

կանորենլուծել հայ-եգիպտականառնտրականկապերիխորացխնդիրը ն թուլացնել մոնղոլների դիրքերը տարածաշրջա-

ման

Արեմուտքիհամարակնհայտէր, որ դեպիԱրնելքխաչակրացնոր

նում:

արշավանքկազմակերպելու ծրագրերնիրականացնելիս կարնոր

հայ-եգիպտահաջորդող կարճատն ժամանակահատվածներում

տեղ էր հատկացվելուԿիլիկյան Վայաստանին:Հետնաբար, ու տնտեսական Կիլիկիայիռազմավարական դերի աճը, ինչպես

Սակայն Լնոն

կապերիսերտացումը հետ՝ լրացուցիչ լարվածուԱրնեմուտքի թյուն էին ստեղծելու հայ-եգիպտական հարաբերություններում:

մամլուքները

խորացրեցինհամագործակցությունը Ոսկե Հորդայի ու մահմեդականայլ պետությունների հետ` ամեն

շարք

թ.

հայոց արքան վերա-

տրված արտոնուկետերով վենետիկցիվաճառականներին

թյուններընկատելիհարվածէին հասցնում Եգիպտոսիսուլթանության տնտեսականշահերին: Այսպես,սահմանվում էին այնպիսի ցածր մաքսեր,

տի ԿիլիկյանՀայաստանի նոր արքա Լնոն Գ-ից (1269-1289)պահանջվում էր վարել չափազանց ճկուն արտաքին քաղաքա-

որ

շահագրգռված եվրոպացի վաճառականները

դեպի Միջին ն լինեին իրենց հեռավոր ուղնորությունները

Հեռա-

վոր Արնելքի երկրներկատարելոչ թե Ալեքսանդրիայի,այլ Այասի

կանություն:

միջոցով: Հետնաբար, Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը

Գ-ի գահակալության առաջինտարիներըհամեմատա-

էր ստանալու, իսկ Եգիպտոսիսուլթանությունը մեծ շահույթ

տու-

խաղաղանցան: Բեյբարսսուլթանը նախ շնորհավորեց Լնո-

նին գահ բարձրանալուկապակցությամբ, ապա ցավակցություն հայտնեց`Հեթում Ա-ի մահվան առիթով: Ի դեպ, Եգիպտոսում

ժամանակ Սուլթան Բեյբարսը հանդեպ նրա

բարյացակամվերաբերմունք է ցուցաբերելն նույնիսկնրան թույլ

Պայմանագրի մի միջե կնքված առնտրական պայմանագիրը":

խաչակրացպետություններիգոյու-

համարստեղծվելէր չափազանցվտանգավոր Ուսիրադրություն:

Լեոնիի Գ գեբոժյան

որ

ն Վենետիկի հաստատեց Կիլիկիայի հայկական թագավորության

թյունը, որն այդ ժամանակ քիչ թե շատ իրենից.ուժէր ներկայացնում: Պարզ է դառնում, Կիլիկիայիհայկականթագավորության

բար

արքայի կատարած հաջորդ քայլերը ցույց

հատկանշականէ այն փաստը, որ

թյանը: Բացառություն էր կազմում միայն Կիպրոսիթագավորու-

Լեոն

Գ-ի գահակալությանընախորդող ու

Կիլիկիան բնավ էլ մտադիր չէր բարեկամական հարաբերություններհաստատել Եգիպտոսի հետ: Այս առումով

տվեցին,

Իրենցհերթին՝

տալ

որ Լնոն

որոշակիջերմացումէր սկսվել: կան հարաբերություններում

նան

կերպ ձգտելով վերջ

Ակնհայտ է,

:

Լ ՇՋոտոձ, նշվ. աշխ., էջ 238, խաչմերուկում,էջ 436:

Մ.

Լոոջ)օ:5,

372:

Կ.

կայսրություննե

Մութաֆյան, Կիլիկիան

ԼՏ Մճ501 465 Ըհճոծչ ժ'Ճոոճուծ, ք. 110, Լ.

Խաճծո

էջ իննշվ. աշխ.,

Ա...

Ա.

Հովհաննիսյան

ն Եգիպտոսիսուլթանության...79 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

ժելու էր: Վենցսա էլ հարուցեց եգիպտացիների զայրույթը: Պոլոյի վկայությամբ,

թ.

Մարկո

սուլթան Բեյբարսընույնիսկսպառ-

նաց ներխուժելԿիլիկիա, բայց Լեոնի ուղարկած դեսպանները համոզեցին նրանհետ վերադառնալ:: Այնուհետն, ինչպես նշում է Սմբատ Սպարապետը, հայոց արքան գնաց արնելք՝Աբաղախանիմոտ: Մոնղոլ իլխանըհայկական թագավորությանանվտանգության

համար տրամադրեց 20 հազարանոց մոնղոլական մի զորաբանակ:Լեոնը նրա ուղեկցությամբմտավԿիլիկիան շարունակեց կառավարել երկիրը,վերականգնեց երկրիավերվածկառույցները: Այասը |

բարեկարգվեց

դարձավխոշոր առենտրական կենտրոն:Մայրաքաղաք Սիսը ո ւ ամրացվեց գեղեցկացվեց": ու

Միաժամանակ ուժեղացավվերնախավի մի մասի դժգոհու-

թյունը Լնոն Գի քաղաքականությունից:

կարգավորումը,որը պայմանավորվածէր

Լնոն

Գ-ի ն Բեյբարսի

անձնականկապերով,ինչպես երնում է բացասաբար

կիլիկեցիմի շարք

իշխաններ փորձեցինդավադրություն Լնոն կազմակերպել

Գ-ի դեմ

զավթել իշխանությունը»: Ըստ ապստամբների, դժգոհության հիմնական պատճառը արքայի՝ 1271 թ.

բանտարկյալներին ներում

շնորհելուորոշումն էր: Այս ապստամբության առումովուշադրու-

տեղեկությունը, որն

այսօր բավարարչափովչի արժանացել պատմաբանների ուշադրությանը: Նա նշում է, որ ապստամբ ավատատերերի ճնշող մեծամասնությունըլատինամոլներ էինճ:Հայոցթագավորության ն ԵգիպԽՈքոօ ՈՇոօ, 1ԱՌՈՀ,Ը. 278, ՍմբատՍպարապետ, Ցարեգիրք, էջ 253:

: Գրիգոր

«

Ակներցի, էջ52-53:

8ո՛

ք. 449.

ՆՆ

ընդունվել

լատինամոլներիու հարնան խաչակրացիշխանություններիկողն մից: Ի վերջո, Լնոն Գ-ը կարողացավճնշել ապստամբությունը

չեզոքացնելանհնազանդտարրերին: մեջ հայ-մամլուքյանհարաբերուԳիտականգրականության թյունների բարդացումըիրավամբ բացատրվում է հայ-մոնղոլական դաշինքով, խաչակիրներիհետ սերտ բարեկամականհարա-

բերություններով, եվրոպական պետություններից օգնություն

Բացի վերը նշվածներից, հայ-մամլուքյան խնդրելուփորձերով":

հարաբերություններումլարվածություն առաջ

բերող կարնորա-

գույն գործոն էր Կիլիկյան Հայաստանի խաղացած խոշոր դերը: Հայտնի է, առնտրատնտեսական

որ

Այասը հաղթականորեն

մրցում էր ԵգիպտոսիԱլեքսանդրիանավահանգստիհետ: Բացի այդ,

Այաս-Թավրիզքարավանայինճանապարհը մեծապես վնա-

սում

էր ԵգիպտոսիցԿարմիր ծովով դեպի Հնդկաստանտանող

գործառությանը:

ծովայինճանապարհի

ներթաԱյասը հենակետ էր քրիստոնյա վաճառականների

առ

փանցմանհամար Եվրոպայիցդեպի Փոքր Ասիան Կենտրոնական

Ասիա: Հնդկաստանի,Չինաստանի,Պարսկաստանին մի շարք այլ

նույնպեսգերադասում ասիականերկրներիառետրականները

էին Արնմտյան Եվրոպա մեկնել Այասով, քանի

է

|

թ.

ն

թյան է արժանիԲարՎեբրաուսի մի

տոսի մամլուքյան սուլթանության միջն հարաբերությունների

որ

Կիլիկիայով

նշվ. աշխ. էջ 341, 4. Ճմյռ, նշվ. աշխ., էջ 37, ՄՄ. Քոճ:-ՇօԱՀռեօոթ, նշվ. աշխ., էջ 13, Մ. Օրմանյան, նշվ. աշխ., հ. Բ, սյուն 1964:

1. 8օոՀ, նշվ. աշխ., էջ 556, Ց. Քսոշրոռը,

Ա.

Վովհաննիսյան

անցնող ճանապարհնավելի կարճ նս մրցակցությունը

Կիլիկիային

|

էր":Առետրատնտեսական

իր բացասական ազդեցությունն էր թողնում Եգիպտոսիհարաբերությունների վրա:

Լնոն Գ-ը 1274 թ.

թանության

Կիլիկիայիհայկականթագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանության...81

կատարեցնս

ն

մի քայլ, որը Եգիպտոսի սուլ-

Կիլիկիայի հայոց թագավորությանմիջե նոր պատերազմըդարձրեցօրակարգիհարց: Հայոց արքան դիմեց Լիոնում հրավիրվածեկեղեցականժողովին՝ խաչակրացնոր արշավանք կազմակերպելու խնդրանքով: բայցայդ դիմումը

ապարդյուն անցավ:Արեմուտքի հետ կապերի մամսերտացումը լուքները գնահատեցինորպես 1268 թ. կնքված

պայմանագրի խախտումն

հաշտության

նախապատրաստվեցին հարձակման:

ՊատմիչՆուայրին նշում է, որ Լնոն Գ-ը դադարեցրելէր նվերներիառաքումը:Բացիայդ, նա ավելացնումէ, որ լուրեր

Բար Հեբրաուսը: Խոսքը վերաբերում է Մամուն սուլթանի գերեզմանին երկրպագելու նպատակով Տարսոն ուղնորված երեսուն

էր բանտարկել րին, ենթադրելովթե իբր ծպտվածԲեյբարսընրանց մեջ է՞՛:

դերվիշներիուխտագնացությանը:Լնոն Գ-ը, Ըստ

հագուստներ, կողոպ-

էին մամլուքների առնտրական քարավանները: Այս հանգամանքըմեծ զայրույթ էր առաջացրելԵգիպտոսում "6:

բոլո-

Մուֆազալի, մամլուքները չէին կարող հանդուրժել, որ

Իկոնիայիսելջուկյան սուլթանությունը շարունակեր գտնվել Առավել նս, ղոլների գերակայությաններքո՛՞շ:

որ

մոն-

սուլթանության

փաստականկառավարիչՓարվանանգաղտնիհամագործակցում էր

սուլթան Բեյբարսի հետ: Եգիպտոսի

Գարմարպահը հասունա-

ցել էր, իսկ Անատոլիաներխուժելու համար նախապեսանհրաժեշտ էր հնազանդեցնելԿիլիկյան Հայաստանը՞3:

Մամլուքյանբանակիմուտքը Կիլիկյան Հայաստան1275

էին

պտտվում,թե հայերըհագնելովմոնղոլների

տում

Պատերազմսկսելու պատրվակիհաջորդ վարկածընշում է

արձանագրել են միջնադարյանմի շարք

թ.

հեղինակներ`չնշելով

Ըստ հայերեն ձեռագրերի հիշատակարանճշգրիտ ժամանակը'":

ներից մեկի, մարտի25-ին, երկուշաբթիօրը, մամլուքյան 100 հա-

զարանոցբանակը,անձամբ սուլթան Բեյբարսիգլխավորությամբ 1.

ԹՋՈՏԱԾ,ԼՀ

ՀՕուո»ոօծ

Ճոոճոօ-1ակծո ՕՀԱՐ-24Ն"Տ186165), ք. 185-186, տե՛ս

նան Շ. Օէէշո-Քոօաւ,ԼՀ Շօուոծոծծ Ը1ԱօՀ6ո ճս 21" շս 21" 548616, ք. 135-136, Ք.

ՇՐԾԱՏՏՇէ

ժս Լշսոու, ք. 414-415, Մ. Լ'Խոոքլոտ ճեվահիրճյան,Այաս քաղաքնավահանգիստը Կիլիկիայում,էջ 97, Ճ. ԽԱաքոմքօոզո, ՅԱՏ

ԱՕՇՇյՇՃՔԻԾԱՎ

ուտ էճ 16թթուօքոու Աքճո 5 2Ա-7ԵՄ 8ր., ԷքօՅՅ8, 1990, Շ. 172-173. 27. 1նհում, Լ2 քռքոսնո6է 165 ուտջ(օոջ ՕղՇու ճս Խ1076ո

Ճջօ (ՃԱՐ-- ՆՄ"

51260165), թ. 111-113,Տ. Քսոշնոռո, նշվ. աշխ., էջ 341, 4. Ճմո, նշվ. աշխ., էջ 37, Ս. Բոռ-

նազյան, Կիլիկիայիհայկականթագավորության ներքին ն միջազգային դրությունը2411 դարի վերջերինն 70Մ դարի սկզբին, էջ 756, Գ.

Հարութիւնեան, Քրիստոնեական եկեղեցիների համընդհանրութեան գաղափարը Սսի 1307-ի ժողովում, «Հայկազեան հայագիտական հանդէս».հ. ԺԴ, Պէյրութ, 1994, էջ 156: Շոոում, նշվ. աշխ., էջ 239.1. 46 ԽԼօոջռո, նշվ. աշխ.,էջ 237:

«ն

Աաաա

աաա ԱԱ ԱՆԱՆ Ա Ա"

աա Նշ"

աաՀաաՀՀա

«աաա աաա Յա ւաւ....«« կապա աաաՀաաա» արաւ

-.

.

թագավորությանսահմաներկրի հարավից ներխուժեցհայկական

Այս տեղեկությունըկարնորվումէ նրանով,որ հայկականն ները'5:

օտար

-

սկզբնաղբյուրներիմեջ այն միակն է,

որ

Թոր Է ոԵՐոօս», ք. 452.

ավանքի աա ին մ յանվեր Աեթ Ի Սմբատ

հստակ արձանա-

Ար

Կ.

Մութաֆյան, Կիլի-

Սպարապետ, Տարեգիրք, էջ 247, հ. 1, էջ 146, ՎահրամՐաբունի, էջ 231-232, Մանրժամանակագրություններ,

հիշատակարաններ. յերեն ձեւագրերի օԳ

դար,

էջ 454:

Ա.

Վովհաննիսյան

գրել է, թե երբ է ԵգիպտոսիմամլուքյանբանակըներխուժելԿիլիկիայի հայկական թագավորությանսահմանները:Հաղորդման

ճշմարտացիությունն ապացուցվում է մեկ այլ փաստով,որի մասին հաղորդումէ Մաքրիզին:Նա հայտնում է, որ 1275 թ. փետրվարի 1-ին մամլուքյան զորքը դեպիՍիրիա,ապա

եկավ Կահիրեիցն շարժվեց մտավ Դամասկոս'": Մարտիսկզբին հասնելով դուրս

Դամասկոս՝եգիպտականբանակըկարճատնդադարից հետո ճանապարհէ ընկել դեպի ԿիլիկյանՎայաստան:Հետնաբարկարելի

է

վստահորեննշել, որ

1275 թ.

| |

մամլուքյանբանակը

հպատակ երկրներին, առաջինն ընդունեց մամլութներիհարվածը'7: Մամլուքները գրավեցին": Սսի շրջակայքը, հասան մինչն

|

|

Բար Վեբրաուսընշում է,

որ

թշնամուբանակըԱյասումզար-

Մամլուքյանզորքերըհրկիզեհուրելի կոտորածկազմակերպեցշ2: Այդ ցին քաղաքը ն բազմաթիվգերիներով հետ վերադարձան: թուրքական ցեղերը արնմուտքից նույն Ժամանակահատվածում ն հարձաներխուժեցինԿիլիկիայի հայկականթագավորություն կումներ գործեցինպետությանսահմանայինտարածքներիվրա:

|

հազար մարդու |

երբ թշնամինմտավ

Կիլիկիայիհայկականթագավորությանսահմանները՝որոշ հայ իշխանների շրջանում խուճապսկսվեց'": Վայոցարքան, զգուշանալով իշխաններիդավաճանությունից, չհանդգնեցդուրս

կյանքշ::Այսպիսով,1275

թ.

օր՞՞՝խլելով շուրջ

աղետաբերէր, քան մամլուքների ներխուժումը1266 թ., երբ այն մեկ երրորդովպակաս էր տնել ն նույնքանէլ քիչ կորուստներէր պատճառել:Ակներնէր, մամլուքներիռազմականգործողությունները Կիլիկյան Հայաստանիտարածքումա̀ստիճանաբարավելի

|

|

կորստաբերէին դառնում:

|

Եգիպտոսի մամլուքյան սուլթանությանզորքերը կրկին արշավեցինդեպի Կիլիկիա՝ այս անգամ ներխուժելովհյու1216

թ.

գալ

տիրխեեւ Նջ.

մեր. 124

աեւ րուԱՌԵԼՔՇԱՏ,

աղբյուրները, էջ 202: Էրթանք 2 ք. 453.

ՎահրամՐաբունի,էջ 231:

'

| :

արշավանքըավելի

մամլուքյանբանակիդեմ, այլ պատսպարվեց ամրոցներիցմեկում:

Դ

թ.

մամլուքների արշավանքըդեպի Կիլիկիայի հայկականթագավո-

րություն,ընդհանուրառմամբտնեց շուրջ 30

Տարսոն՝կողոպտելով պետականգանձերըն գերի տանելովշուրջ 10 հազարմարդու": որ

Ընդ որում քահանաներըկռվել են առաջինշարքերում: ներինշ՞:

Երկիրը միայնակ էր մնացել հզոր թշնամիների դեմ: 1275

Կիլիկիա մտավ Դարպսակի կապանով:Աբուլ Ֆիդան տեղեկացնում է, որ Մամեստիան, ավելի մոտ լինելով Եգիպտոսի սուլթանի

ՎահրամՐաբունինավելացնում է,

հաղթականկերպով դիմադրել մամլուքյան բանակիհարձակում-

|

մարտի25-ի մասինտեղեկությունը որ

միայն Սսի միջնաբերդնէ Ամենայն հավանականությամբ,

|

է իրականությանը: համապատասխանում

Սկզբնաղբյուրները հաղորդումեն,

ն Եգիպտոսի սուլթանության...83 Կիլիկիայիհայկականթագավորության

լ

ԺԳ դար, էջ 456: Հայերենձեռագրերիհիշատակարաններ. թու ԱԹԵԼՈ6ԿՏ, ք. 453. Ճ

օէ հօ ԷնՏլօՐ7

ԸյԽՏոմօ5,ք. 655.

"

Թու

ԺԳ դար, 453: ձեռագրերիհիշատակարաններ. Էռեւոօս», ք. 453. Տե՛ս նան ԽԼ Շտոոոմ, նշվ. աշխ., էջ 242:

25Հայերեն

՛

|

::

Ա.

ն Եգիպտոսի սուլթանության...85 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Հովհաննիսյան

սիս-արնելյան`Մարաշիկողմից":Վայոց արքան, Սմբատ Սպարապետիհետ միասին, կարողացավ արժանիորենկազմակերպել

երկրի պաշտպանությունը: Վճռականճակատամարտ տեղի ունեցավ 1276

րապետնՀայոց

զոհվեցիննան բացի Սմբատ սպարապետից, ճակատամարտում,

գաղտնի հարաբեժամանակաշրջանում րություններ գոյություն ունեին Իկոնիայի սելջուկյան սուլթանուՀայտնի է,

որ այս

ն Եգիպտոսիմիջն: Իկոնիայիսուլթանությանմի շարք թյան

|

| |

ներ, համոզեցինսուլթան Բեյբարսին՝արշավանքկատարելդեպի Ինչպես նրան իրենց աջակցությունը: Փոքր Ասիա՝ խոստանալով

|

վկայում է Ռաշիդ ադ-Դինը, 1275-1276 թթ. ամռանը Փարվանայի սելջուկյանսուլհարյուրավորմարդկանցով որդի Զիյադ-ադ-դինը

սուլթանինարշավանք թանությունիցմեկնեց Սիրիա, ն համոզեց

|

,

,

`

.ջ

՛

)

,

.

"

.

լ,

կացրել էր մոնղոլներին սելջուկների ու

էջ

`

Բու

ԷՏԵՐՋՇս»,ք.

|

արքանտեղե-

ԺԳ դար, էջ 463: Հայերենձեռագրերիհիշատակարաններ. 8ոո Է1ռծւոօս», ք. 454: ը, էջ Տ արեգիրք, ՍմբատՍպարապետ, Ղ. Ալիշան, Սմբատ Սպարապետ,Տարեգիրք, էջ ը, Ցու քլռծւոօս», ք. 454, 242: էջ 481: Այդ մասինտես նան ԻԼ. Շտոռոմ, նշվ. աշխ.,էջ Ձայապատում,

"

Գ

մամլուքներիկապերի

- ՍմբատՍպարապետ, է,

էջ ՍամվելԱնեցի,էջ 223: Հայերենձեռագրերի ԺԳ դար, էջ 463, հիշատակարաններ. 754, ՍամվելԱնեցի,էջ 223:

Ասիա՞::

Ինչպես պարզաբանելէ Մ. Կանարը, Լնոն

Սպարապետ, Տարեգիրք,էջ է, Թու քՈոԵւոօսչ,ք. 454, Սամվել 223, Ղ. Ալիշան, Հայապատում,էջ 481, էջ Անեցի, Հայերեն ձեռագրերի ԺԳ դար, էջ 463: Տես նան Մ. հրշատակարաններ. Չամչյան, նշվ. աշխ., էջ 277, Մ. Օրմանյան,նշվ. աշխ., հ. Բ սյուն 1972, ԽԼ Ըռոոոմ, ն շվ. ա աշխ.,

242, Տ. հնսմո,նշվ. աշխ., էջ 28: 3ոո 11ԵՐոծս»,ք. 454.

ավա-

հանդուրժել մոնղոլներիլուծը՝ փախել տատերեր,չկարողանալով էին Եգիպտոս:Փարվանան,ինչպես նան մի շարք սելջուկ ամիրա-

ձեռնարկելդեպիՓոքր

28 Սմբատ

թ. արշա-

նակ ավարտ ունեցավ:

տալու:

նակը,չպետք է մոռանալ,որ ճակատամարտը հայկականկողմից նույնպեսզոհեր խլեց: ՍմբատՍպարապետը, ցանկանալովգերի վերցնել սուլթան Բեյբարսին,հետապնդեց նրան, սակայն Սարանտառում վիրավորվեց վանդիքարի ն մահացավ": «Իսկ սպա-

Թշնամու տված զոհերը շատ ավելինէին:2: իշխաններ:':

անփառուվանքը դեպի Կիլիկիայի հայկականթագավորություն

Սմբատին:Նրանք գնացին Մարաշիմոտակայքը՝ճակատամարտ

սկզբնաղբյուրները": Նշելով հայկականբանակիփայլուն հաղթա-

հայ

Այսպիսով,Եգիպտոսիմամլուքյան սուլթանության

'

Կիլիկիայի լեռնային շրջանները: Երբ Լնոն արքան իմացավ, ժողովեց հայոց զորքը, նրա առաջնորդ կարգեց իր հորեղբայր

հայկական

Այս ննջեաց»"": սակաւ ինչ ապրեալ` բարի խոստովանութեամբ

ն

-

չկարողանալով մտնել Կիլիկիա՝հետ գնաց»: Այս տեղեկությունըհաստատում են նան

յոր-

ելեալ ի պատերազմէն,երիվարն հարեալ զնա ընդ ծառոյ միոջ՝ ոչ կարաց տանել ցաւոյն, քանզի ծերացեալէր, գնաց ի Սիս

Սարվանդիքարի մոտակայքում:Բար Հեբրաուսըհեէ տնյալ կերպ նկարագրումայս արշավանքըն Սարվանդիքարի

Այդ կռվում զոհվեցին Սմբատ Սպարապետըն այլ ազնվականներ, իսկ թշնամինհազարավոր սպանվածներտվեց ն

քաջութեամբկացեալ ի մէջ նոցա, ն

ժամ |

թ.

ճակատամարտի ընթացքը. «Նրանք (մամլուքները Ա. Հ) հայտնվեցինՄարաշի կողմից` նպատակունենալով թափանցել

մեծաւ

Ց

ողոր,

րջ

խուՇԾօքաու ճօոօում օօ.

1.

11,

6.

88.

Ա.

Հովհաննիսյան

մասին ն առաջարկելաչալուրջ

հարցում::Բայց քանի

ն Եգիպտոսի սուլթանության... Կիլիկիայիհայկականթագավորության |

մոնղոլները չգիտեին Փարվանայի

որ

որ

կայն սուլթանը շուտով կանգնեց մեծ դժվարությունների որովհետնչսւտացավայն օգնությունը, որ նրան խոստացել էի

լինել սահմաններիպահպանման

եիկկողմանի խաղերիմասին,չհավատացինհայոց արքայի զգու-

|

սելջուկներըարշավանքիցառաջ: Ինչպեսնշում է Բար Հեբրաուհաղթասը, Փարվանան՝չհավատալովմամլուքներիվերջնական

շացումներին: Հատուցումըերկար սպասեցնել չտվեց: Սուլթան Բեյբարսը,վստահ լինելով իր կողմնակիցների վրա, 1277 թ. գար-

նակին,ինչպես նան վախենալովմոնղոլներիվրեժխնդրությունից,

նանըարշավանքիրականացրեց դեպիՓոքր Ասիա: Ըստ

Մուֆազզալի,եգիպտականզորքերը Հալեպովմտան

ձնա

սուլթան Բեյբարսին` :

։

Այնթապ,Դուլուկ (Տլուք), այնուհետն շրջվեցին դեպի արնելք35: Ըստ Աբուլ Ֆիդայի, Բեյբարսըհիջրայի 675 թ. զուլկադա ամսում հասավ Աբուլուստայն(Ալբիստան):Այստեղմամլուքներըճակա-

Եգիպտոսիսուլթանը հայտնվեց անելանելի վիճակում:Նա

այնուամենայնիվմահապատժիենթարկեց որոնց մեջ կային

,

տամարտտվեցին մոնղոլականզորաբանակիդեմ, որի հրամանատարնէր Թանավունը:Երկու բանակներըբախվեցինզուլկադա

ամսի 10-ին ուրբաթ

օրը

որոմ,

աո

որները, էջ 238:

սակայն :

րելու, Ա մոնղոլներիդիրքերը Փոքր Ասիայումու Կիլիկիայումթու-

լացնելու ուղղությամբ,հօդս ցնդեցին: Ինչպես վկայում է եթում Աբաղա իլխանը Լնոն

այս պատմիչը,

Գ-ին առաջարկեցԿիլիկիայի Կն

ինքը շրջապատվածլինելով հզոր թշնամիներով,անկարող է

որոր

Շճօքուու Ճ6ՂօՌԱԸՇ6կ,«. ԱԼ

Մանրժամանակագրություններ, հ. 11,էջ 147-148:

Ը.

ան

դեպքերից

միացնել Իկոնիայի սելջուկյան սուլթանությա թագավորությանը որ երկրները: Բայց հայոց արքան մերժեց` պատճառաբանելով,

»

Ե

238:

սպա-

:

ՇՋոոոմ, նշվ. աշխ.,էջ 243:

ր ունե կրար Է ձր աւ,

ն

սով, սուլթան Բեյբարսիհույսերը՝ Իկոնիայիսուլթանությանըտի-

սարիային` Եգիպտոսիմամլուքներըհույս ունեին Կիլիկիային զրկել մոնղոլներիհետ շփման վերջին հնարավորությունից: Սա-

ո

սուլթանություն կողմնակիցներին Իլխանը

ամիցանկանումէր արշավանքձեռնարկել դեպիՍիրիա, րաները համոզեցինԱբաղայինհետաձգել արշավանքը:Այսպի-

Շարունակելով առաջխաղացումը` սուլթան Բեյբարսըմամլուքյան զորաբանակներով ներխուժեց Կեսարիա: Ստեղծված ռազմաքաղաքական նոր իրադրությունը շատ անբարենպաստ էր Կիլիկիայիհայկականթագավորությանհամար: Տիրանալով Կե-

հԼ

շատ քրիստոնյա Աբաղա խանը

հայեր, ն նահանջեց:

նել տվեց Փարվանայինու նրա 30

պարտություն կրեցին: Մոնղոլ մեծամեծերիցշատերը գերի ըն-

"

նան

հրամայեցասպատակսփռել Իկոնիայի

(1277 թ. ապրիլի 15-ին), ն մոնղոլները

կան"":Մոնղոլներըն նրանց դաշնակիցներըկորցրեցինշուրջ հազարզինվոր":

ն չմիացավ հետագա գործողություններից

որոշեց ձեռնպահ

.

88, Բոր Առերջօմջ,ք. 457,

« |

Թռռում

ր

ճո-նոո, Շճօքուտ» ոօղօՈւ«6ե.

Արաբական աղբյուրները,էջ 238: րաբ որոր Շ ՇՇօքաու

թռաւ,

ձր-իառ,

26ՂԳ

.

.

111,Շ. 88. 11, 6.88.

Ա.

Յովհաննիսյան

ն Եգիպտոսի սուլթանության...89 Կիլիկիայիհայկականթագավորության |

պահել ու պաշտպանելերկու թագավորություն"2: Մամլուքյանզորքերի նահանջիցքիչ անց՝

դեմ աճող դժգոհությունը չեզոքացնելու նպատակովսուլթանը թ.

հունիսի

22-ին սուլթան Բեյբարսը մահացավ":Աբաղա խանի դեպի

'

Ասորիք կատարելիքարշավանքինխանգարեցինՈսկե Հորդայի ն Չաղաթայիուլուսի հարձակումները:Իլխանությանտարածքները 1278-1279

րին"՞:

թթ.

ենթարկվեցինՉաղաթայի

հրամայեց արշավանք կատարելդեպի Կիլիկիա: Փաստորեն, այս անգամ պատերազմիիրականպատճառըԵգիպտոսիմամլուքյան

սուլթանությունումներքաղաքականճգնաժամիսրումնէր: Այսպիսով, 1279

'

ուլուսի ներխուժումնե-

թ.

մայիսին

սուլթանության Եգիպտոսի

զորքերը արշավանքձեռնարկեցինդեպիՀռոմկլա հայրապետա,

Սուլթան Բեյբարսինհաջորդեց ավագ որդին` Սաիդ Բարա-

նիստ բերդաքաղաքը:Ըստ Բար Հեբրաուսի՝ մամլուքյանբանակը

հազար հետնակով հարձակվեցՀռոմկլայի

մայիսի

19-ին: Կիլիկյան Վայաստանիարնելյան

հազարհեծյալով ն

կա խանը:Նոր սուլթանի գահ բարձրանալըչփոխեց իրավիճակը

վրա 1279

Եգիպտոսիսուլթանությունում, մամլուքների թշնամանքը Կիլի-

սահմանի վրա, Եփրատիափին եղող ապառաժբլուրի կատարին

կյան Հայաստանիհանդեպշարունակվեց: Սաիդ Բարակախանի

վեր խոյացող Հռոմկլան անառիկ դիրք ուներ: Այն շրջապատվածէ

կարճատնկառավարման ընթացքումմի նոր արշավանքտեղի ու-

մի կողմից Եփրատի, իսկ մյուս կողմից Մարզմանգետակի ջրե-

նեցավԿիլիկիայիհայկականթագավորությանդեմ'5:Ըստ

Մ. Կա|

նարի, դեպի Կիլիկիա արշավելու գաղտնի պատճառն այն էր, որ Բեյբարսիորդին իր հոր երկու ամենաազդեցիկընկերներինԿ̀ա-

|

ավերել կառույցները,այրել տները: Մաքրիզիիվկայությամբ,մամքանի որ միջնաբերդիգրոհը անհաջողությամբավարտվեց"-:

քից": Խնդիրն այն է, որ ՍաիդԲարակախանը,լինելով շատ երի-

Այս արշավանքից հետո Եգիպտոսումորոշ Ժամանական'

տակ:Նրա առաջինքայլը եղավարքունիվեզիրի թունավորումը ն

մի

րով5: Մամլուքյան զորքերին հաջողվեց մտնել բերդաքաղաք, լուքյան զորքերը բավարարվեցին միայն ասպատակությամբ,

լաունին ն Բայսարիինձգտում էր հեռու պահել Կահիրեիարքունի-

տասարդ՝ընդամենը19 տարեկան,գտնվում էր մոր ազդեցության

թ.

Սաիդ Բարակախակայուն իրադրությունհաստատվեց:Սուլթան էր մահափորձկատարել Կալաունի ն նը նախապատրաստվում

շարք. բարձրաստիճան պաշտոնյաներիձերբակալումը:՛: Իր

Բայսարիիդեմ: Սակայննա ինքը գահընկեցարվեց 1279

թ., ն Կա-

հիրեում իշխանությանգլուխ անցավ Կալաունը:

Այսպիսով,թեն Եգիպտոսիմամլուքյան սուլթանությունը741

-

"2 Հ

Հեթում պատմիչ, էջ 54: '

թռռույ, թու

Ճիհու,

թթ.

ԷԼոԾՐո6ոՏ,բ. 459.

Ը6օքուո ոօոօուօօն. Էնծւոծս», ք. 461, հմռեւեմ Լ.Լ, քոռ,

ներ, հ. |, էջ 105: հԼ Շատոոմ, նշվ. աշխ, էջ 244.

ոհեր

եպի շարք ավերիչ արշավանքներձեռնարկեցդեպի ավերիչ դ. 70 -ական /0-ական թթ. մի միշարք

՝

465 Ըո/15ո65, թ. 539, Թու 81Երօփծզած

շՆԼ Լ քոո1,ք. է56-157.

ԼԱ,

7.

6.

ք. 124,

91-92.

Մանրժամանակագրություն՛

ՈՌ

ո

: |

|

թորԲոեւոօստ, ք. 461. «4. 6.Մ. Ղովհաննիսյան, նշվ. աշխ. էջ 431: խոեւեք,Լ.Լ քոռ Ո, ք.124. Ց

Ա.

Գովհաննիսյան

ն Եգիպտոսիսուլթանության...91 Կիլիկիայիհայկականթագավորության

Կիլիկիայի հայկական թագավորություն,սակայն մամլուքներին չհաջողվեց վերջնականապես ծնկի բերել հայերին: Բացի այդ,

|

խանությունըն փորձեցՍիրիայում անկախ իշխանությունհիմնել: Պարտություն կրելով Կալաունից` Սոնկուրը սկսեց բանակցու-

տվյալ ժամանակահատվածում մամլուքներըչէին կարող իրենց ուժերի մեծ մասը նետել Կիլիկյան Հայաստանիդեմ, քանի որ,

թյուններ վարել Աբաղայի հետ` առաջարկելովարշավանք ձեռ-

բացի հայկական

սիրիական նավահանգիստներըն

դեռես լուրջ թագավորությունից,

Աբաղանդեռ վաղուց ծրագրել էր գրավել նարկել դեպի Սիրիա:2:

վտանգ էին

պատճառով էլ

այդ

թ.

ներկայացնում ն մոնղոլնեԱրնելքիխաչակրացպետությունները

արշավանքի:Արեռանդուն կերպով սկսեց նախապատրաստվել

Իլխանությունը չկարողացավլուրջ օգնություն ցույց տալ Կիլիկյան Վայաստանին մամլուքներիդեմ պատերազմում,բայց շա-

շավանք սկսելու համար կար

րունակումէր մնալ Եգիպտոսիսուլթանությանոխերիմթշնամինն

մոնղոլականիլխանության ն նրա հյուսիսային, արնելյան հա-

չէր հրաժարվում դեպիՍիրիաարշավանքձեռնարկելումտադրու-

րնաններիմիջն: Այս իրավիճակըկարող էր մեծապես նպաստել

րը:

նս

մեկ նպաստավորհանգամանք:

խաղաղությունէր հաստատվել Այդ պահին ժամանակավորապես

թյունից:

արշավանքիհաջողությանը:

րում մի պահ հարաբերական անդորրհաստատվեց: Սակայնհայ-

գրավեցին Այնթապը,Դարպսակը,Բաղրասը, Հալեպը՝':Մաքրիզիի վկայությամբ«Նրանք (մոնղոլները Ա.Հ.) մտան Հալեպ, որի

Այս դեպքերիցհետո հայ-եգիպտական հարաբերություննե-

եգիպտական հակամարտությունը այսքանովչավարտվեց,ն սուլթան Կալաունիօրոք Կիլիկիայիհայկականթագավորությունը նոր

վերցրին, հրկիզեցին մզկիթները, հոգնոր դպրոցները, սուլթանի պալատը ն ամիրաներիտները: Մոնղոլները Հալեպից հեռացան

|

երկու օրից կիրակի

օրը»:

Սակայն մոնղոլների արշավանքը

Հալեպի սահմաններից դեպի

հարավ չշարունակվեց:Մոնղոլա-

կան զորքերը ավարտեցինռազմականգործողությունները,իսկ որոշ

Եգիպտոսի սուլթանությունումԿալաունիիշխանության գա-

ժամանակ անց սկսեցին նահանջել: Կարծես կրկնվում էին

1260 թ.

լուց հետո նրա դեմ ապստամբությունբռնկվեց:Դամասկոսիկա-

դեպքերը,երբ մոնղոլները գրավեցինՍիրիան,բայց իրենց

մեծաքանակզորքերը չշարժեցինդեպիԵգիպտոս:

ռավարիչՍոնկուրը:' հրաժարվեց ճանաչելսուլթան Կալաունիիշ-

:

ջարդեցին,կողոպտեցին,գերիներ

կայազորը թողել էր քաղաքը,

Մոնղոլականիլխանությանն նրանց դաշնակիցների1280 թ. արշավանքըդեպի Սիրիա (Ասորիք): 1281 թ. Հոմսի ճակատամարտը

ա այն «նաք անձնավորությունն էր, որին փոխանակել էին Լնոն Գ-ի հետ հ աշտության պայմանագիրը կնքելուժամանակ:

մոնղոլականզորքերը մտան ՀյուսիսայինՍիրիա ն -

փորձություններ ապրեց:

թ.

Զ

՛

Ց:

4268 թ.

|

«ր

րու էոծւոօս»,

ք. 463, հետե,

թու հռեւոօստ, ք. 463, հռո,

ճախուն, ԼԱ, քոռ ՈԼ թ.28.

ԼԱ,

ՈԼ քռո

թ.18-21.

ԼԼ, քոռ 11 ք. 25.

Ա.

ն Եգիպտոսիսուլթանության...93 Կիլիկիայիհայկականթագավորության

Գովհաննիսյան

իսկ նել իր երիտասարդու անփորձեղբորը` Մանգու Թիմուրին"",

Ինչո՞վ բացատրել մոնղոլական զորքերի նահանջը այն պահին, երբ նրանք նշանակալիարդյունքներիէին հասել: Նախ՝

ժամանակաշրջանում Ոսկե Հորդայի զորամասերը կրկին հարձակվելէին իլխանությանսահմաններիվրա ն մեծ ավերածուայս

ինքը մնաց Եփրատիշրջանում ն պաշարեցսահմանամերձՌահժամանակ, այս անբա ամրոցը:Ինչպես նախորդարշավանքների

'

զորքերը միացան գամ ես Կիլիկիայիհայկականթագավորության մոնղոլներին:Մոնղոլականզորքերի մեջ զգալի թիվ էին կազմում

|

թյուններ կատարել: Իլխանության զորքերին ոչինչ չէր մնում անելու, քան նահանջել`կանխելուհամար սպառնացողվտանգը:

նան

բուն Հայաստանիու Վրաստանիզորքերը: Դաշնակիցների

Մոնղոլներըբավարարքանակիուժեր չունեին, որպեսզիկարողա-

զորքերի մոտենալուն պես` Հալեպում

նային կռվել միաժամանակ Սիրիայում,Ոսկե Հորդայիու Չաղաթայի ուլուսի դեմ: Երբ սկսվեց 1280 թ. մոնղոլականարշավանքը

խուճապսկսվեց:

դիվանագիտական հարաբերությունները Ոսկե Հորդային Չաղա-

քայլ կարնոր դիվանագիտական

նս

տոսի մամլուքներին Ոսկե Հորդայիմիջն ուղիղ

մեկ բացասական հանգամանք,որը խան-

տն՝

Գարեց մոնղոլներին շարունակելու իրենց հաջողությունները Ասորիքում:ԱսորիքիկառավարիչՍոնկուրը, որն ապստամբելէր

րոպայից օգնականզորք ստանալու, որոշեցին նորից արշավել դեպիՍիրիա:Աբաղան գերադասեց հանձզորքերիղեկավարումը

հասավ շատ կարնորարդյունքի՝ ֆրանկներըչեզոքություն

Խաչակիրների դիրքորոշումըշատ պահպանեցին»՛: մամլուքների համար

ն

կարնոր էր

հետագայում նպաստեց նրանց հաջո|

ղությանը:

Մոնղոլները,դաշնակիցներիհետ միասին,Այնթապով,Հալե-

վեց, քանի որ նրանցհամարառաջնայինը սահմանիլխանության ներիանվտանգության հարցնէր: Դեպքերինման ընթացքը,իհար-

Եվ-

Այնուհեկապը"":

մեջ մտավ Աքրայիֆրանկների սուլթանը բանակցությունների

հետ ն

սուլթան Կալաունիդեմ, հաշտվելէր նրա հետ ն որպես փոխարքայություն ստացել Ասորիքը:Մոնղոլներիարշավանքըդադարեց-

Հաջորդ տարի, հավանաբար իրենց հյուսիսայինն արնեՍան սահմանները ամրապնդելուց հետո, մոնղոլները,առանց

պայմանագիր

Եգիպնավերինօգտվել նեղուցներից:Այսպիսով,վերականգնվեց '

կե, ձեռնտու չէր ԿիլիկյանՎայաստանին, որը մեն-մենակէր մնում հզոր թշնամու դեմ:

կատարել: Նա

կնքեց Բյուզանդիայիհետ, որով թույլատրվումէր եգիպտական

թայի ուլուսի հետ` հրահրելովնրանցԱբաղայիդեմ: Եվ Աբաղան, զգալով վերահաս վտանգը,ամենայնհավանականությամբ հրա-

Պետք է նշել

Դամասկոսումկրկին

Կալաունը, տեղեկանալովմոնղոլներին նրանց դաշնակիցկարողացավմի շատ ների զորքերի՝ Սիրիա ներխուժմանմասին,

դեպի Սիրիա, Կալաունը,ընդօրինակելով Բեյբարսին, վերսկսեց

ման էր տվել մոնղոլական զորքերիննահանջել:

ու

Յր-իյու 7. 11, Հ. 96, 8ոո էէռԵւոս», ք. 463, եթում պատմիչ, էջ 55, Քոռ, հ. 1, էջ 77, 147, Լ. Ո, քռռ 10, ք. 25, Մանր ժամանակագրություններ, հնում, Ն

|

հնվաթ Աարյր Մուրադյան երան, ռարանը ծանոջագլ ությունները 1971, 914/

Տե՛ս Ն

Խօքօծօոռուօր, նշվ. աշխ., էջ 467:

Տ, թոոշնոտո,

նշվ.

աշխ., էջ391,

էրջըց16 465 Ըր0158065,էջ 698:

Տ. հլան,

նշվ. աշխ., էջ 35,

Ք. ՕՐՓսջշե

Ա.

Հովհաննիսյան

պով ն Համայովշարժվեցին առաջ մոտ

ն Եգիպտոսի սուլքանության...95 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

ն 1281 թ.

բախվեցին մամլուքների հետ:

հոկտեմբերինՀոմսի

թյունը հաստատում

այս ի տարբերություն կայն,

Հոմսի հայտնի ճակատա-

մարտընկարագրողսկզբնաղբյուրներիցհատուկուշադրության է արժանի խաչակիր ասպետ Ժոզեֆ

դը

նշում է,

Կանսիի նամակը, որը

ճակատամարտի վերաբերյալ,Ժոզեֆ դը Կանսիի

բյուր"':Ժոզեֆ դը Կանսիննշում է, որ մամլուքյան 50 հազարանոց

տամարտում մոնղոլների ե նրա դաշնակիցներիթվաքանակը

բանակիդեմ, մոնղոլներըդուրս էին բերել 50 հազար մոնղոլական

հասնում էր շուրջ 80 հազարին

հազար դաշնա-

Մոնղոլական զորքերի կենտրոնականմասի ռազմական գործողություններըղեկավարումէր Մանգու Թիմուրը, իսկ աջ

Մոնղոլականբանակի ընդհանուր թվաքանակիմասին տեղեկությունըմիանգամայն հավանական է թվում, քանի որ 1299, 1300

չեն նշում, թե ով էր թնինը` Լնոն Գ-ը: Ցավոք, սկզբնաղբյուրները .

դեպի Սիրիա կողմից

մոնղոլների ն նրանց դաշնակիցների

կազմակերպածարշավանքներիժամանակ նս դաշնակիցների զորքերի ընդհանուրթվաքանակըհաշվվում էր մոտավորապես 80-90

նրանքթվականգերազանցություն

ունեինմամլուքյանզորքերինկատմամբ:

կիցները՝իլխանությանը ենթակաԳյուրջիստանիվիլայեթից,Իկոնիայի սելջուկյան սուլթանությունիցն Կիլիկյան Հայաստանից»:

թթ.

Մենք հակված մոնղոլականզորքերը 30 հազար էին"շ-

ձգտել է արդարացնելմոնղոլների ու դաշնակիցներիպարտությունը:Այսպիսով,կարելի է եզրակացնել,որ 1281 թ. Հոմսի ճակա-

տեղեկություններըհամարում է առավել արժեքավոր սկզբնաղ-

զորքեր, որոնց էլ միացել էին նրանց շուրջ

երեք հեղինակների,Հեթումպատմիչը

քանի որ Հեթում պատմիչըմոնղոլներիջերմ հավաստիությունը, պաշտպաննէր ն նվազեցնելով նրանց զորքերի թվաքանակը

ԳերմանացիպատմաբանՌ. Ռյորիխտը,որը հատուկ հոդայդ

որ

ՍաՄաքրիզինն Բար Հեբրաուսը"':

ենք ընդունելու վերոհիշյալ երեք հեղինակների հաղորդումների

շարադրվելէ Հոմսիճակատամարտիտպավորությաններքո՞': ված է գրել

են նան

Մաճմլուքյան դաշնակիցներիզորքերի ձախ թնի հրամանատարը: բանակումաջ թնը գլխավորումէր Լաչինը, որը 15 տարի հետո դարձավԵգիպտոսիսուլթան, ձախ թնը ղեկավարումէր մինչ այդ որը միացել էր մամլուքնեԿալաունիդեմ ապստամբած Սոնկուրը,

:

հազար: Ժոզեֆ դը Կանսիի հաղորդումներիհավաստիու-

րին: Մամլուքներիվերջապահզորքը կազմում էին ՍիրիայիանաՄամլուքյանզորքերի ընդհանուրհրամանաարաբները::: պատի տարնէր Եգիպտոսիսուլթան Կալաունը: ճակատամարտըտեղի ունեցավ 1281 թ. հոկտեմբերի

Բ

յօռբի 6 Շռույ, Լշեօո Թ Խոջ Բժառոմ Լ (1281), «Փոտմոծ Քլնքոոտ"Ղու ՏՕԸ617",օոմօո, 1890, ք. 7-13. Օգտվել ենք վերահրատարակությունից, տե՛ս

Լ

վրացերենհետեյալ հրատարակությունը. Ի Տաբաղուա, Վրաստանը Եվրոպայի արխիվներումն գրապահոցներում (13-16րդ դդ.), «Մեցնիրեբա»հրատարակչություն,Թբիլիսի, 1984, էջ 258-264: Ց թ.

Բնեւջեւ,

Լ55 Եռլութջ ժբ ՒնուՏ, (1281 օէ

ԻՅՈՏ, )օօ-քհ46 Ըտոծ),էջ 259: Թ

1881, ք. 639.

՝

1299), Ճոշհրօջ գծ ԻՕոօու Էոճո, է Լ

30-ին:

|

լ

լ

|

զր

Զ

Հեթում պատմիչ,էջ 55: Հեթում պատմիչ, էջ 55, հռե,

Ճօուօ,

Է1ԹԵՐՔՇԱՑ,

ք. 464, Առնոն

Վ6քԻՇՇՇԵՈ6ԽԱԾ,

Ը70158065, ք. 700, 'Լ.

բոռ ու ք. 42.

ԼԱ,

ւ

Ա, քոռ Ան ք. 43. Այդ մասինտե՛ս նան Շ.

ԻՈճւնօո,

1993,

Շճոոոծ, նշվ. աշխ., էջ 244:

Շ.

67. 1.

ԴԱՏ1006 Շառամ,

Ա.

Հովհաննիսյան

ն Եգիպտոսիսուլթանության... 97 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Հեթում պատմիչի,դաշնակիցներիզորքերի աջ թնը հարձա-

Ըստ

կում գործեց մամլուքյանզորաբանակիձախ թնի վրա ն տի մատնեց մամլուքներին"": Հեթումի տատում

են նան

մասին. սելջուկյան զորամասիհրամանատարՍամագարըդավաճանեց մոնղոլներին ն փախավ մարտի դաշտից:Նրա դավա-

փախուս-

տեղեկությունըհաս-

այս

Բար Հեբրաուսը,Մաքրիզինն

ճանությունըմեծապեսնպաստեցմամլուքներիհաջողությանը:Չի

ուրիշ հեղինակ-

Մամլուքյանզորաբանակիձախ թնի շարքերում խուճապն ներ:5:

|

բացառվումնան այն,

որ

Սամագարը,հավանաբար,գաղտնիկա-

պեր է ունեցել Եգիպտոսիսուլթանության հետ:

այնքան մեծ էր, որ նրանց մի մասը խուճապահարլքեց մարտա-

Հոմսի 1281 թ. ճակատամարտիելքը կատարյալաղետէր ն՛

փախուստիդիմեց:Այդընթացքումմամլուքներըմեծ կո-

մոնղոլականիլխանության,ն՛ խաչակրացպետությունների,ն՛ Կի-

դաշտը ն

րուստներտվեցին:

լիկիայի հայկական թագավորության համար: Մոնղոլական

Միննույն ժամանակդաշնակիցներիզորքերի կենտրոնա-

զորքերի աջ թնը, որը հաղթել էր մամլուքներին,միայն վերադար-

կան մասը, ինչպեսնան ձախթնը, հայտնվեցինկատարյալշրջա-

ձից

փակմանմեջ ու մեծ կորուստներտվեցին:Վիրավորվեցնան Ման-

մում

գու

Թիմուրը: Այնուհետն մոնղոլականբանակի շարքերում խու-

մեծ

աճապ սկսվեցն նրանքփախուստիդիմեցին:": Ճակատամարտն

1987, Բքօռոան, ՃՇԸՇԽԼՇ Մ

Շ.

ԽՅԻՄԱԾԵՆ,

ուսո,

464: հնում

Որը,

14-21, Տ. ԼՏո-Եօ016, Շ.

67-68.

"Ատոտոտ

ւ

81381114",

ոռտոյօր

5,

նշվ. աշխ, էջ 279-280, Շ. 20օ1օ, ՎՇք-

7. որ-իխու, ՇՇօքոոու ոտոօուօն, 11, Հ. 96, Թու Էռեռա, ք. 463է 1, քոռ 11, ք. 44-47, Վեթում պատմիչ, էջ 55-56, Մանրժամա-

հ. 11,էջ 77, 148: Տե՛ս նան Ղհօ Ըոտծոժքծ նակագրություններ, հմջաոյօք 11ռռ, ք. 363-364, 8. Տքաօ-, 016 ԽԼօոջօ1շռ ո Ծո, (1220-1350), 8օնո, 1955, ք. 75, ԻՆ ՇՏոռոձ, նշվ. աշխ.,էջ 245:

ն հասան

նին՝նոր արշավանքձեռնարկելդեպի Սիրիա:

"Հեթումպատմիչ,էջ 55:

րքյտոու

Աբաղանորոշել էր հաջորդ ամ-

մինչն Պարսից ծոց: Դեպքերի նման ընթացքը թույլ չտվեց իլխատն

հռ

որ

ժեցին Պարսկաստանիհարավարնմտյանշրջանները

հանգամանք,որը վերաբերումէ մոնղոլների դաշնակիցներիմի

Ծայտօ 1281

կորուստներկրելու|ստիպվածէին վերադառնալԿիլիկիա:

կայն հենց այդ ժամանակՉաղաթայիուլուսի մոնղոլներըներխու-

նրանց պարտությանմասին խոսելիս պետք է նշել մի կարնոր

7ատգշշռօն

գտնվող հայերն ն մոնղոլները հեռացանմարտի դաշտից ն

Սառանը անձամբարշավել Սիրիա ն պատժել մամլուքներին:::

Մոնղոլականզորքերի ռազմական գործողություններին

իմացավ գլխավոր ուժերի նահանջի մասին: Նրա կազ-

Ռաշիդադ-Դինընշում է,

վարտվեցմոնղոլներիու նրանցդաշնակիցներիպարտությամբճ՛:

թ րերկր »6. թ466 Խոաոաւ ւը, բունն րերում որթ եաեերԱ Ց ի ր ՅԵՒբրաո,արաւ եթա

հետո

Այսպիսով, մոնղոլականզորքերի ն նրանց դաշնակիցների

թ.

արշավանքը դեպի Սիրիա անփառունակավարտ ունե-

ցավ: Ակնհայտէ, որ հայերի մասնակցությունըռազմականգործողություններին՝ ավելի սրեց հայ-մամլուքյանհարաբերությունները:

Պետք է նշել նան,

որ

Գոմսիճակատամարտիցհետո ավելի ամրա-

պնդվեցինմամլուքների դիրքերը ՄերձավորԱրնելքում, ուժեղա-

Փո

705օքի46 Ըռոօ7,թ.

260-261...

թողուր, 8ր-նրու, ՇՇօքուո: ոօւօոռշգի,

|

.

.

11,

Հ.

97.

Ա.

հայկականթագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանության...99 Կիլիկիայի

Հովհաննիսյան

Մոնղոլական իլխանությունում իսլամական խմբավորման

ցավ նրանց ազդեցությունըՍիրիայում: Եվ ընդհակառակը`այս

մոնղոլ իլխահաղթանակը,ն խաղաղությանբանակցությունները

դեպքերիցհետո մոնղոլներըմիառժամանակստիպվածէին զբաղ-

նի ն Եգիպտոսիսուլթանի միջն ավելի բարդացրինԿիլիկյանՀա-

վել իրենց պետությանհարավարնմտյանշրջանների պաշտպա-

յաստանի դրությունը: Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը

նությամբ ն հնարավորությունչունեին միջամտելու Կիլիկիայում

մեն-մենակ էր մնացել հզոր թշնամու դեմ: Այս շրջանում Անատո-

ու հարակիցտարածքներումծավալվածիրադարձություններին:

3. 1285 թ.

հայ-մամլուքյան հաշտության

|

պայմանագիրը

թ.

ինչպես նան մամլուքյան որոշ զորամասեր լիայի թուրքմենները, ներխուժեցինԿիլիկյան Հայաստանիսահմաններըն ասպատա-

Գրում է. «ի թվին Հայոց

պայքար

Գահի համար պայքարի ընթացքում Թագուդարինմեծ օգ-

| '

Շ.

97,

նաբար, այս քայլը '

ԷԼ,

-.

(22»՛5:Հետնաբար,

նահանջում են: գերիներով

Հավա-

կատարվելէր մամլուք սուլթանի հրահրումով՝

մասնակցելու համար հայերին պատՀոմսի ճակատամարտին Սուլթան Կալաունը, օգտվելով նպաստավորիրավիճակից,

Մանրժամանակագրու-

103-111, Տես նան Ղիօ Ըռոծոժք: էնա) հռո, Տ. 365: թ. Լառչ-Իօօե, նշվ. աշխ., էջ 280, Լ. հնուռօոու նշվ. աշխ., էջ 413, Մ. 7.

պատահեացքահանայ Յովսեփ, ն

ժելու նպատակով:

թյուններ, 1ոջուօջ,«օէ Ո, ք. 402, Դհծ ԸՇռոծհ.- Ո. էջ 148: Տես նան Բոշ օքոօմո օք 1ռո, ք. 364. դծջօԷԱՏէօո/ ո րօօտ Խտթոօ Ոօծրծ, Շ. 64, թ. Թօոքօոօո,նշվ. աշխ., էջ 52, Թռռու որ-բկու, ոօօուտօօն, Շ6օթյառ:

որս ն

տիկները հարուստ ավարով ն

հաստատելուառաջարկով"": Կալաունըհամաձայնեց: ԱԼ,

խողխող արարին, ընդ

ժել 1282 թ. դեկտեմբերամսին: Ի վերջո թշնամու բանակիմար-

խան Խուբիլայի խորհուրդների Ահմեդ խանը դեսպանություն

2.

զնովաւ գեաղք ն աւանք, զբազումս գերեցին ն զայլս սրա-

կարելի է արձանագրել,որ թշնամիներիբանակըԱյաս է ներխու-

սկսեց անողոքաբարհալածել քրիստոնյաներին:Հակառակ մեծ

թողուր, Յր-իյու, ԸՇօթոու ճօղօոսօօե,

շուրջ

կատարեցու սրով, յամսեաննդեկտեմբերիԻԲ

մահմեդականություն ընդունեց,ստանալովԱհմեդխանանունը, ն

»

Այաս,

ժամանակի զզուէին զերկիրն, արշաւեցին ի քաղաքն Այաս ն որ

նություն ցուցաբերեցին իսլամի կողմնակիցները:Թագուդարը

ուղարկեց Եգիպտոսի սուլթան Կալաունի մոտ խաղաղություն

որ է

եղն յանգարծակի շրջաբնակաց ոմանց Իսմաէլացոց, որ յայսմ

գահին տիրանալուհամար: Գահակալականկռիվներնավարտվե-

նյա էր:

(1282) ելեալ ինքն պատուելի

դել ի գաւառն Կիլիկիոյ: Եւ հասեալ ի քաղաքն Եգիոյ,

սկսվեց

ցին Թագուդարի(1282-1284) հաղթանակով,որի մայրը քրիստո-

ՉԼԱ

ճանապլարհլորքահանայ Յովսէփ ի Կեսարւոյ Կապադովկացոց,

փետրվարի 13-ին վախճանվեց Աբաղաիլխանը:

Նրա մահից հետո որդիների միջե կատաղի

կեցին հատկապեսԱյաս նավահանգիստը:Գրիչ Կոստանտինը

մ

Զուլալյան, Հայ ժողովրդի202 ԳՈ Մ դարերի պատմությանհարցերը ըստ ԳիրքԱ, ՔաղաքականՊատմություն,էջ 80: եվրոպացիհեղինակների, ԺԳ դար, էջ 528-529: Հայերենձեռագրերիհիշատակարաններ.

Ա.

ն Եգիպտոսի սուլթանության...101 թագավորության Կիլիկիայի հայկական

Հովհաննիսյան

իսկ որոշ դեպքերումնան ընիր սահմաններիանվտանգությունը, դարձակելդրանք,ապա իրավիճակըփոխվեց,երբ հայ-մոնղոլա-

հրամայեցՀալեպի ամիրային՝նախապատրաստվելու դեպի Կիլիկիա արշավանքի:Մաքրիզիննշում է, Քը

հասավմինչն Այաս՝կողոպտելովն

տահած

ամեն

որ 1283 թ.

մամլուքյանզոր-

պարտությունկրեցին կան զորքերը Հոմսի ճակատամարտում ստանամամլուքներիցն հօդս ցնդեցինարնմուտքիցօգնություն

այրելով ճանապարհին պա-

ինչ: Նրա վկայությամբ,Իսկենդերունի(Ալեքսանդ-

արքան,այլ ելք չունենալով,որոշեցինչ գնով էլ լինի հաշտությունկնքել Կալաունի հետ: Նա մի քանի անգամ առաջարկով,սադեսպաններուղարկեց Կահիրե՝ խաղաղության

րեկ) դռան մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտումմամլուքները

կարողացանհաղթանակտանել: Հայերը փախուստիդիմեցին ե հասան

լու |

մինչե Թիլ Համդուն,իսկ մամլուքներըհետապնդեցին

նրանց'3: ՍակայնԲարՅեբրաուսըպնդում է, որ Կիլիկիայիհայկա-

կան թագավորությանսահմաններից հեռանալիս մամլուքյան

|

ԹագուդարինհաջորդածԱրղունը(1284-1291)դիվանագիտական հարաբերությունների մեջ մտավ Վատիկանի, ն Ֆրանսիայի Անգլիայիհետ: Նա փորձումէր իրականացնել մոնթ.

ղոլա-արնմտյանդաշինքիդրույթներըն մամլուքներինդուրս քշել Սիրիայիցու Պաղեստինից: Սակայնմոնղոլ իլխանիգործադրած բոլոր

ջանքերը ապարդյուն անցան, քանի

որ

այդ

ը

|

|

մոնղոլականիլխանությանօգնությամբ կկարողանապահպանել

. 2.

75 Ղհօ

"ե

օք

10 ամիս, նությանմիջն զինադադարէր հաստատվում10 տարի, Ժամկետիհաշվարկը 10 օր, 10 ժամ Ժամկետով:Զինադադարի

սկսվումէր մեկ ամիս հետո՝ 1285

թ.

հունիսի1-ից:

րի կեսը պետք է վճարվերդրամով,իսկ մյուս կեսը`ձիերով,ջորի|

|

ներովն

այլ

ապրանքներով:

Յ. Լենոն Գ

էր հայտնում արքան պատրաստակամություն

|

10158065, Ծօշստօու Ճոոճուծոջ, Է Է ք. ՕՀԼ, 465 Ըր0158465,բ. 553-556, Խոխոն (. Լ. քող Ոլ. ք. 80-81: Պայմանա81Ենօքիծզսծ Ն. Տեր» գրի մասինտե՛ս նան Մ. Լոոջ)օն,, ԼՀ էոճ50- 465 Շհոուծտմ'Ճոոճուծ, ք. 217,

ՅՐՇՇԱՇՅ465 ԷԱՏեԱՈՇոջ 65

68: գաղութը 2«-70/ դարերում,Կահիրէ,1980, էջ Միքայելյան,Եգիպտահայ Հալեպ, Շգոտոմ, նշվ. աշխ-, էջ 2474 Օ. Թուրք, Հայ ժողովրդի պատմճությդ)ն, 1960 (արաբերեն),էջ 154-155: Ա. Սուքիասյան,նշվ. աշխ., էջ 213-217: Սխալ պայմանագիրը է Ս. Օրմանյանիայն կարծիքը թե իբր հայ-եգիպտական 1972: կնքվելէ 1282 թ., տե՛ս Մ. Օրմանյան,նշվ. աշխ. հ. Բ, սյուն ԽԼ

բող 11, ք. 63. բ. 465.

քահոոշո», Շճոծոժքօ Էնա տտ,

": սուլթանությանմիջն, հետնյալ պայմաններով" ն մամլուքյանսուլթա4. Վայոց թագավորությանԵգիպտոսի

էր Եգիպտոսի Կիլիկյան Հայաստանըպարտավորվում ովճարել տարեկան500 հազար արծաթդիրհեմ, սուլթանությանը

արնեմտաեվրոպական երկրներըբնավէլ շահագրգռվածչէին պա-

Այսպիսով,եթե 20 դարի 60-70-ական թվականներինԿիլիկիայի հայկականթագավորությունը կարող էր հույս ունենալ, որ

Վերջաձերբակալեցին: կայն սուլթանի հրամանովդեսպաններին կնքվեց«իպես, 1285 թ. մայիսի 7-ին հաշտությանպայմանագիր

2.

ժամանակ

տերազմելուԵգիպտոսի սուլթանությանդեմ"

Գ

ն Եգիպտոսիմամլուքյան լիկիայի հայկականթագավորության

զորքերը ենթարկվեցին դարան մտած հայերի հանկարծակի հար-

ձակմանըն ջախջախվեցին"":

հույսերը: Լեոն

թ. 368-369, ).

Բոօ)օ10քո6048 Լոուօտ,«ՕԼ Ո, ք. 402-404,8.Տթաօւ,հ 32, Տ. Քսոչնոտը,նշվ. աշխ.,էջ 398:

Ռօյե»-նշվ. աշխ., թ: 558, Խնսչնոո Պ/օղմ, քոռ Ո, ք.31-

Ա.

Հովհաննիսյան

"

բանտերիցազատելուբոլոր մահմեդականվաճառականներին:

ն Եգիպտոսի սուլթանության...103 Կիլիկիայիհայկականթագավորության

նությանը:

4. Երկու երկրներիառատրականները պետք է ազատ ելումուտ

րի պաշտոնյաներին

նրանցանվտանգության ապահովումըդրվում էր երկու երկրների

Կողմերից ոչ մեկը չպետք է համարձակվերոտնձգուդեմ ն չպետքէ ձգտեր պայմանների թյուն կատարելզինադադարի

վրա: Առնտրականները չպետք է ավազակայինհարձակումների

13.

ենթարկվեին:

Կիլիկյան Հայաստանըպետք է ապահովեր բոլոր այն

։

մարդկանց անվտանգությունը,ովքեր ԱրնեմտյանԵվրոպայից,

Իկոնիայիսելջուկյան սուլթանությունից,Իրաքից, Պարսկաստանից

ն այլ

երկրներիցԿիլիկիայի տարածքովգնում էին դեպի

Եգիպտոս: 6.

"րին:

:

այլ

առաջ ն

Առաջինտարվահարկըպետք է վճարվերնախապես:

9.

Վայերինիրավունքէր տրվումԵգիպտոսից, բացիզենքից,

իր ամիրաներինուղարկեց Կիլիկիայիհայկականթագա-

Լնոն

'

Երկու երկրներիմիջն հակասությունների առաջացման

Գ

թագավորիերդմանարարո-

Գ-ն, իր հերթին, Սիս քաղաքումերդվեց սուլթան Կա-

:

ն

խոստացավհետնել պայմա-

նագրիբոլոր կետերիկատարմանը:»: Ի

.

տեսակապրանքգնել:

հարցեր՛":

ղությանը:

ապրանքներիգնումըն երկրիցդուրսբերումը:

8.

այլ

ԵգիպտոսիսուլթանԿալաունըերդվեց հայ պատվիրակների

տալ սուլթանի թշնամինե-

Թույլատրվումէր հայկականթագավորությունից ստրուկ-

10.

Պայմանագիրըկարգավորումէր մի շարք

լաունի պատվիրակներիառաջ

ներին մի շարք

ամեն

`

Կիլիկիայինարգելվում էր «որնէ միջնաբերդկամ ամրոց»

7.

«խզել կնքվածխաղաղությունը» ":

վորություն`ներկա գտնվելու Լեոն

կառուցել,ինչպեսնան օգնությունցույց

ապ-

ն հանձնումըմյուս երկրանքներիու հարստությանպահպանումը

ունենայինն Կիլիկիայումն սուլթանությանտարածքում,իսկ

5.

Նավաբեկությանդեպքերում նախատեսվումէր

12.

1268 թ. տարբերություն

որով մամլուքները պայմանագրի,

մեծ կարնորություն ունեցող մի շարք տիրացանռազմավարական սահմանայինտարածքների,այս անգամ պայմանագրիհիմքում

զարգացմանմտաընկած էր առետրականհարաբերությունների հոգությունը: Հատկանշականէ այն հանգամանքը,որ սուլթան

դեպքում՝40-օրյա ժամկետումթույլատրվում էր առետրականների

ն

անվտանգդուրսբերումըայդ երկրներից ճանապարհորդների

իրենցապրանքներով: 11.

Դ

Երկու կողմերընան պայմանավորվում էին միասնական

կերպովպայքարել ծովահենության դեմ, քանի

որ

ծովահենները

մեծ վնաս էին հասցնում ն՛ Կիլիկիայի ժամանակառ ժամանակ ն՛ Եգիպտոսի հայկականթագավորությանը, մամլուքյանսուլթա-

նավատորճիղ Ա. Տիրացյան, Կիլիկյանհայկականպետությանսեփական

ոնի ազոթեւն մեջ

ԱԱԿ

Լեւոն

ԵգիպտոսիմեմլուքեանսուլթանԳալաուինի,կնքուած1285 «Բանասէր» , հ. Դ, թիւ 1, Պարիս, 1902, էջ 75-76:

ՖՆույնտեղում,էջ 77-78: թ

իէ Շռռում,

նշվ. աշխ.,էջ 250:

թագաւորիեւ թ. մայիսի7-ին,

Գ

|

Ա.

Հովհաննիսյան

Կալաունը Կիլիկիայիցորնէ տարածք չպահակնջեց, նույնիսկ չպնդեցհանձնելԲեհեսնին,ինչը նա ցանկանումէր անել սկզբնա-

կան շրջանում: `

Ամենայն հավանականությամբ, Կալաունընպա-

տակ ուներ օգտագործելԿիլիկիայիտարանցիկ

ճանապարհները՝

առնտրական հարաբերությունները զարգացնելու նպատակով:

ԳԼՈՒԽ

Ինքնըստինքյան է, որ սուլթանըվարում էր մի հասկանալի քաղա-

քականություն,որից ակնկալումէր

արա րք ուի

մեծ

ԿԻԼԻԿԻԱՅԻ ԵՎ ԵԳԻՊՏՈՍԻ

շահույթ ստանալ:Կիլի-

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

հայկականթագավորությունը հնարավորություն էր ստաերկկողմանի համագործակցություն հաստատելԵգիպտոսի ր

կթանությանհետ: Հայոց թագավորությունը պետք պահպանելստեղծվածբարիդրացիական կապերըմամ-

լութների հետ: Լնոն Գ-ը ն հայ արքունական վերնախավը պետք է ըմբռնեինմիջազգային հարաբերություններում ստեղծված նոր

իրողությունների 1285 թ. կարնորությունը: պայմանագիրը հայմամլուքյան ողջ պատմության հարաբերությունների մեջ թերնսա-

ռաջին անգամհայոց

թագավորությանը էր ընհնարավորություն

ձեռում փոխելուիր արտաքին քաղաքական-դոկտրինան,

տեղիչունեցավ:Այս հարցում այդ ռազմականօգնություն Քը

մեծ դեր խաղացնան

ցույց

տալու

բայց

Արնճուտ-

անընդհատխոստում-

ներով:Ուստիհետագատասնամյակներին Կիլիկիայի թագավորությունը շարունակեցայն արտաքին քաղաքականությունը, որը վարումէր 1250-1285 թթ.:

հայկական

ԵՐՐՈՐԴ

1286-1303

ԹԹ.

դերի Կիլիկյան Հայաստանիառատրատնտեսական աճը 2մ դարի 80-ական թթ. երկրորդ կեսին 247 դարի սկզբին 4.

-

կնքումիցհետոհայ-մամհաշտությանպայմանագրի հաստատվածժամանակավորխաղաղուլուքյան սահմանագծում 1285 թ.

առնտրումԿիլիկյանՀայաս"թյունընպաստեցմիջերկրածովյան

տանի դերի աճին: Արտաքինն տարանցիկառնտրից ստացված շնորհիվ արագ զարգացավերկրի տնտեսությունը: եկամուտների տուժած Սիսի, Տարպատերազմներից Միջոցներտրամադրվեցին համար:ՄիայնԱյասի սոնի, ն հատկապեսԱյասիվերակառուցման

վրայով Արնելքին Արնձուտքիմիջն կատարվողառետրից ստացված եկամուտները գերազանցումէին հաշտությանպայմանաԻնչպես նշում է Ռ. Գրուգրով Եգիպտոսինվճարվելիք գումարը': սեն, 1291 թ. Աքրայիանկումից հետո Այասի առետրականկարնոԱյաս էին շտարությունը 10 անգամ ավելացավ:Եվրոպացիները

-ՇԱ611 Թ

է. Լ ք. 759-160.

ԷԱՏԼԱՂՇոՏ

465Ը10158065.Սօօսուու Ճոոճուօոչ,

Ա.

Հովհաննիսյան

լ

աաա րն Խմոներից Եգիպտոսի աոարոր է, : " եր հաղբանակորեն

ու

՝

խուսափելու

տանի, Ասորիքի,Միջագետքի,

այլե

Գրուսեիդիտարկմամբ, Այասը տոսի նավահանգիստների հետ՝:

ր

ր

սրցում

Ինչպեսնշում է Ղ. Ալիշանը,Այասնավելի շատ եվրո քան հայկական քաղաք էր հիշեցնում": Այասում էին

ք

Եգիպ-

աի

ր

ու

ճանապարհորդներ, որոնք

Ն

:Ն

Հեթումից պահանկնքված հաշտությանպայմանագիրը, Մարաշը ն ջեց զիջել սահմանայինբերդաքաղաքներ Ինչո՞վ բացատրելսուլթանի այս պահանջը:Եթե այդ տարածք1285 թ.

Բեհեսն

Նախ՝ Լեոն է հետնյալ հանգամանքներով: բացատրվում սկսեց Հռոմի պապի, Անգլիայիու Գը նորից նամակագրություն հետ՛: Բացիայդ՝ հայոց արքան1288 թ. Ֆրանսիայիմիապետների

այս քայլը

ոու ւ. դարի . մ պիշանի սկզբինԱյասը Միջերկրական ծովի արնելյան աի ոշորագույն | պարհնավելի կարճ էր ու էժան: Ղ.

ր

ո

Մ/

լ

նավահանգիստներից էր»: նում գահ

կրկին սրվեցին: Ինչպես հայ-ճամլուքյան հարաբերությունները նշում է Օ. Թուրքը, եգիպտոսի սուլթան Կալաունը, անտեսելու

էցաոականներ անկանո դուի

Արնելք,հիմնականում անցնում էին Այասով

Պետքէ

հետո բերականանդորրը շատ կարճատնեղավ: Լնոն Գ-ի մահից

ները իրոք անհրաժեշտ էին մամլուքներին,ապա նրանք կարող էին դրանքպահանջելն ստանալ 1285 թ»: Հավանաբար,սուլթանի

եվրոպական երկրներիառետրա դ ցուցիչներ,որոնք այդտեղերկարտարիներա Պող Կայըգործու նեությունէին ծավալել:Հազարավոր եվ չարք առաջատար

ն Եգիպտոսի սուլթանության... թագավորության Կիլիկիայի հայկական

նշել մի շատ հետաքրքիր փաստ:Ե

բարձրացավ Արղունը,Լեոն Գը

իլխան անությու-

կ ներկայանալ չշտա պեց ո

նրան,հասկանալով, որ դա կարող րող էր չր հ հարուցել եգիպտացիների

հակազդեցությունը: Այս անգամարքան խելացիվարվեցու

պանեցձեռքբերածխաղաղությունը:

պահ-

|

| |

Հայ-մամլուքյան հարաբերություններում ստեղծվածհարա-

առնտրական նոր պայմանագիրկնքեց Ջենովայի

պայմանագրիմի

հետ: Աս

կետեր առաջ բերեցին եգիպտացիների իրավունք էր ջենովացիներին պայմանագրի,

շարք

դժգոհությունը:Ըստ

իրենցապրանքներըվաճառելԿի-

առանցմաքս տրվում վճարելու լիկիայի քաղաքներում::Այնուհետն`Կիլիկիայիցգնված ստրուկ-

չէին մուծելու, որովհետն. ների համար ջենովացիներըայլես հարկ ստրուկներիգնման ժամանակ ջենովացիներըպետք է երդվեին,

նշվ. աշխ., էջ ։ Օ.Մ. Թուրք, Օրմանյան,նշվ. աշխ., հ. Բ. սյուն 1987, Ս. Բոռնազյան, Սոցիալ-տնտե155:

,

էջ Կիլիկյանհայկականպետությունում, սականհարաբերությունները

'

1.

Լ Խողքիթ

ՇՐՕԱՏՑՀէ,

մս Լոու,

Նույն տեղում,էջ 415: Ղ. Ալիշան, էջ 358: Սիսուան, Նույն տեղում: ա

ք. 414.

'

:

Մ. Ըօլոշջօ օք ՇԱԼ(Յո Ճոռծուռ, Օգոծսո),Շօոոծշնօսւ, 1979, ք. 30, մս Լշսոու, Աճտօօ465 «հօտ ժ'/Ճոոճուծ, ք. 154, 2. ՇՐԾԱՏՏՀԵ ԼՔոքնօ

շ, Թշմօսետո,

ԼՋոջօ255,Լօ

:

34:

Բոզոյան, Կիլիկեան ՀայաստանիպատմութիւնըՄիջերկրական աբխիւներում,էջ 12, Ղ. Ալիշան, Հայ-Վենետ,էջ 81, Վ. ծովի պետութիւնների Քիւրքճեան, ՀայկականԿիլիկիա,Նիւ Եորք, 1919, էջ 45-46: 97. Լոոջ)օէ,, ԼՀ 16507 965 «հճոօջ ժ'Ճոոճուօ, ք. 154.

ք. 415, Ա.

որ

Ա.

ն Եգիպտոսի սուլթանության...109 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Դովհաննիսյան

նրանցչեն վաճառելումահմեդական վաճառականներին նոչ էլ ովքեր ստրուկներինկվերավաճառեին մահմեդա-

այնանձանց,

աան

ներին վաճառում

իըաարի ն Ե անի

վերապահումը

այս

առնտրականները ստրուկ-

գիպտոսի սուլթանությանը, իսկ

ատրուկնե կարող էին հայտնվել մամլուքյանբանակում րը

ու

այդ

օգ-

աար ա ւթ աան ռնարավորու ոնի ռի: թույլատրվում Կան ի ՆալԳո գործնականումիտալացի

չէր կանգնեցնելուն եթե

ատեղծվեիննպաստավոր

ր, ապա

(օգտվեինայդ

Պայմանագրով ջենով

նրանք անպայման

Վ

էր առանցՍաքսմուծելու ե

րել ձիեր ն կաշի, որոնց

համարմինչ այդ մարս

ա պայմանագրի որ տ Եգիպ-. Կիլիկիան : արՄոր հարցում արնաո պայմաններ : կտային վաճառականներին լիկիայի տարածքով րի հեռավոր երկրներ հակառակը: ն, Ինչպես :

պայմանագրումմտցվել է համաձայնԿիիկում հնա

սզի 1285

քների գնման

երի իջեցում էր

որոնք բուլ

թ.

Քիչ ձիեր ուղարկեր

կան նի

տու:

Հավանաբար, այս կետը

պիսի

մաք-

էր ստեղծում,

Արեյան ռի

ն

Կի-

լ

ասիական

որդել

ենք, 1288 թ. պայմանաԳրով մի շարք նպաստավոր պայմաններէին ստեղծվումջենովացիներիհամար,որոնք շոշափում էին Եգիպտոսի սուլթանության շահերը: ԿիլիկյանՀայաստանի կատարածքայլերի հետնանքով ատում

:

առավելապեստուժում

նշանավորնավահանէին եգիպտական

ու Դամիետան՛շ գիստները՝Ալեքսանդրիան Մի կարնորհարցի մասին նս: Արղունի

ժամակառավարման հետ

աշխույժ նակաշրջանըբնորոշվում է ԱրնմտյանԵվրոպայի ն նամակագրական կահարաբերություններով դիվանագիտական երկրնեպերով:Նա առաջարկումէր Հռոմի պապինն Եվրոպական միացյալ ուժերով գրավել Սիրիանու Պաղեսրի թագավորներին՝

հետո թույլատրել տինը: Նա խոստանումէր Սիրիանգրավելուց ազատ մուտքը այնտեղ,իսկ նվաճածտարածքնեեվրոպացիների

Սրղումը

Փոխարենը րի մի մասն էլ հանձնել քրիստոնյաներին: խնդրում էր Արեմուտքիցմի բանակ ուղարկել Եգիպտոսիդեմ

չկարողացանհաջողությանհասՍակայնԱրղունի դեսպանները ուղարկեց նել: 1287 ն 1289 թթ. Արղունը նոր դեսպանություններ սակայն նրանց բոլոր Եվրոպա՛՞,

ջանքերը դարձյալ ապարդյուն

է այն իրողությունը,որ եվրոպական անցան: Վատկանշանկան հետ: երկրներինայդ պահին ձեռնտու չէր ընդհարվելԵգիպտոսի

մեծ մաԵվրոպայիմիապետների Նախ՝ այդ ժամանակ Արնեմտյան

հաջողությաայլեսչէր հավատում խաչակրաց արշավանքների

սը

ֆեոդալներըխաչակրացարշավանքնը: Բացի այդ եվրոպական ների մեկնելու փոխարենգերադասումէր ինքնուրույնառնտրառ

լ,

լ. թօ,

137-138, Մ. նշվ. աշխ., էջ 185, Շ. Օճշո-Բոօաւ, նշվ. աշխ., էջ էջ նշվ. Ղհօ Ըճոոհոժջծ նշվ. աշխ., էջ 558, 1. Խնատօոտու նշվ. աշխ., էջ 420,

Թործեօ,

"

աշխ,98: Ճեվահիրճյան, էրչէօք/օք 1ո8ո,ք. 370-371.

Թույն տեղում: Ա

ՖՇՇսօ11 465 Էնջնոծոջ մօ :

ՀԱՂ

ԸԼ01Տ8069. ԼՕՇնոդծոլԷ Ճոոճուշոչ,

ԻՄ, 465 Ըրօ15ոծջ,

81ԵԼՕիծգսծ ոն

`

Լ.

լ

.

Ին

ը. 553-556,

Ո

որ բաւէ Է

բ

,

ԼԹՓ.6.411

`:

ոօ (օքոօմմտ նտուօտ,«օԼ Ա ք. 403-404, 1. 8օ716, նշվ. աշխ., էջ 559-560, ք. 61 165 ոուտչլօոջ ԺՕղօու տս ԽԼօ)օո Ճջօ րք (ՃԱԱՆ-2:6 Տ146165), Բւժհոոմ, Լո ՔՔ քճքճսնծ ք. Խնոտօոտու նշվ. աշխ., էջ 420-421, Ճ. Ճօքօծօմւռուօթ, նշվ. աշխ. էջ

7.

ոշ

.

.

,

Ի

Ա.

|

Հովհաննիսյան

գործունեությունծավալել, որից տնտեսական էին ակնկալվում:Պետք է Շան նշել,

որ

մեծ

եկամուտներ

Եգիպտոսիսուլթանությու-

նը դարձել էր ՄերձավորԱրնելքի ամենաազդեցիկ ուժը, ն Արնմուտքը մտահոգվածէր Արնելքիխաչակրացվերջին իշխանու-

թյուններըպահպանելուհոգսով: Եթե հաշվի առնենք 24/1 դարի վերջինԵվրոպայում տիրող բարդ իրադրությունը՝ լարվածության

2.

|

| ը

իորոց որթ թանկգնով

ռում էին մահմեդականնեղհն'5իրն Ատրհրադրության

գիտու

մար սուլթանությունը լուքյան

ված հասցնելԿիլիկիայիհայկական

վերավաճա ի

-

պայմաններում

| | 6.

իրենց

խաչակրաց

ն

աը նշվ. աշխ.,էջ

՝

»լ-

186, Ը.

էջ

Օմռռ-Թոօաւ, նշվ. աշխ., 139:

թ.

իր որդի Աշրաֆին սուլթան Կալաունը մահացավ՝ թ.

ջենովացիներըառնտրական։պայմանագիրկնքեցին Եգիպտոսի հետ`

մեկ անգամ նս ապացուցելով, որ Արնելքում իրենց հե-

տաքրքրում է միայն տնտեսականշահը: Այսպիսովջենովացինե-

վենետիկցիներինման, իրավունք ձեռք բերեցին հնդկական

ՍուլթանԱշրաֆը(1290-1293), շարունակելովիր հոր վարած արտաքինքաղաքականությունը,

թ.

գարնանըհարձակվեց

Աքրայի վրա: Աքրանդրսից ոչ մի օգնություն չկարողացավստաքրայ

թուլացել էր նալ, իսկ քաղաքի ինքնապաշտպանությունը

գոյու-

թյուն ունեցող հակասություններիպատճառով:Մայիսի 8-ին Աքրան գրավկլոց հետո, մաղլոքքներըմեկը մյուսի հետնից տիրա-

| -

ԺԳ դար, էջ 629, Մանր ժամանաի հիշատակարաններ. Լ հեմ, էջ էջ 148, 102: Տես նան Տ. հլա, նշվ. աշխ., էջ 38-39, Տ. ԼՏոօ-Ք6016, նշվ. Օոօու Օարօո, հաթփ281-282, Քոշօլօքոօմռ օք հօ

աուն Իր ւզ Հայերեն ձեռ

աշխ, էջ ՕՅՏ.ՇՕՈ/6.0/գոլշսո.հքո. տ

Աքրա,

թողնելով ԱքրայիՏիրոսի, Սիդոնի ն Բեյրութի գրավումը: 1290

ո, թու Ու ք.

:

Այնուհետն Տրիպոլիսը'":

ցան նան Տյուրոսին, Սիդոնին, Բեյրութին Այս տարածքների

թագավորությանը, մոնղոլա-

"

Եգիպտոսի

7:

որոշեց վճռականհար-

կան իլխանությանը ն Արնելքումդեռես գոյատնող,սակայն հդ գեվարքնապրող պետություններին:

թ.

հա-

ապրանքներհայթայթելԱլեքսանդրիայից:

Ստեղծված հնարավորություններից

ա գայում

լիսին, որպեսզի եվրոպական երկրները զրկվեն Սիրիայի

րը,

օգտվեցին հատկապես իտալականքաղաք-պետությունները՝ Վե-

արիրանո

ՄամլուքներըորոշեցինառաջինհարվածըհասցնելՏրիպո-

սակայն 1290

Արնելքի քրիստոնեական երկրների հետ ունեցավ միայն մի հետնանք.Հռոմի պապի կողմից դրված արգելքը անհնարդարձրեց քրիստոնյավաճառականների առնտուրըԵգիպտոսիմամլու-

Կիպրոսից

թթ.

զորքերը պատրաստվեցինշարժվել դեպի մամլուքյան

| սով, հակամահմեդական դաշինք ստեղծելու ուղղությամբ Կիլին մոնղոլականիլխանության կյան Հայաստանի բազմաթիվփորձերըապարդյուն անցան:Եվրոպացիների համագործակցությունն

».

1289-1292

մամլուքյան սուլթանությունը գրավեց

Ֆրանսիայիարքայի ն Հռոմի պապի միջն, ապա պարզ կդառնա., որ խաչակրաց արշավանքիմասինխոսք լինել չէր կարող:Այսպի-

նետիկը,Ջեն

Եգիպտոսիմամլուքների հարձակումները

րնանությամբգտնվող հենակետից:Ի վերջո, 1289

աճը Անգլիային Ֆրանսիայիմիջն, հարաբերությունների սրումը

քյան սուլթանությանհետ:

ն Եգիպտոսիսուլթանության...111 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

ՍտեփանոսՕբբելյան, էջ 442,

«1 Օրրելյան, Ստեփանոս

հ. |, էջ Մանր Ժամանակագրություններ,

Ա.

Կիլիկիայիհայկականթագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանության... 113

Գովհաննիսյան

իշխանությանըՍիգրավումով վերջ տրվեց խաչակիրների րիայում:

դեմ Արնելքումմնացինընդամենըերկու Հզոր թշնամիների

Կիլիկյան Հայաստանըն Կիպրոսի քրիստոնյապետություններ՝

թագավորությունը:

հետ հաշվեհարդար Մաճմլուքյանսուլթանը, խաչակիրների դեմ: Կիլիտեսնելուց հետո, զենքն ուղղեց ԿիլիկյանՎայաստանի

ավելի բարդացավ,երբ կիայիդրությունն

թ.

մահացավ Ար-

ղունը, իսկ նրան հաջորդածՔեյղաթու իլխանը (1291-1295), ընդչէր վարում": քաղաքականություն գծված հակամահմեդական Բացի

այդ,

նոր իլխանը պայքարումէր երկրի ներսում իր իշխա-

նությունն ամրապնդելուհամար: մեԻնչպես նշվում է ժամանակակիցհիշատակարաններից երկիրս Հայոց, եւ նեկում, Աշրաֆը «ահաբեկեալդողացուցանէր

զթագաւորնՀայոց Հեթում, ղէր բազում հարկապահանջութեամբ խնդրելովերկիր եւ գաւառ եւ բերդորայս: Իսկ ՉԽԱ (1292) թուականին դիմեաց ի դուրս յերկրէն իւրմէ իբրեւ զառիւծ ի մօրենոյ, անհուն

զաւրաւք

եւ

անթուելի հեծելաւք

անհամար հետեւա-

եւ

կաւք, իբրեւ զգետ հոսեալ եւ որպէս զծով տարածեալ, յորմէ

ՎեթումԲ-ը, կանխելու սարսեալ սասանեցաւ երկիրսԿիլիկիոյ»"":

սպառնացողվտանգը,զորք ուղարկեցԱմանոսյանլեռներ՝ համար

պաշտպանելու թագավորությունը մամլուքների հանկարծակի ներխուժումից:Նա

սակայն այս անգամ էլ րին ու Հռոմի պապինշ" ,

1ատուծոո (1100-1291), ք. 1002, Բ. ՇՏԵղ611, նշվ. աշխ., ԽԾոԼքոօլօհջ Շ. 267. էջ 341, ԽԼ 386օքօր, 1Հք6ՇՕրւյճ ՈՕՕՃԵԼ օք նշո, ք. 372-373, 8. Տքսմծւ,հօ հ1սջնոտՄ/օղ4, քշո 1, ք. իճ ԸՇճտեղժքօ հ151օո/ 34-35, ). 8օ:16, Ղհօ Ո-Հհշոջ օք Ք6ո512 Յոժ փ ՇհոչԱռո Մ/6Տէ ք. 561, 1իծ Էոօյ«օ-

Օ6Տշիլօհօ

'

ք26414օք 15ոռո, օէ Ի7, ք. 646. ԺԳ դար, էջ 702: Գայերենձեռագրերիհիշատակարաններ.

.

ոչ

մի օգնություն

չստացվեցշ-:

Սուլթան Աշրաֆը որոշեց առաջին հարվածն ուղղել Հռոմկպատկալայի դեմ, որը սեպի պես խրված էր մահմեդականներին

նող տարածքներիմեջ: Սամվել Անեցու երկը շարունակողներից մեկը հետնյալ կերպ է նկարագրում այս արշավանքը. «Ի թվին ՌՄՂԲ

(1292) եկն Մելիք Աշրաֆ սուլտանն Մըսրոյբազում զօրօք ի

վերայ Հռոմկլային ն պաշարեացզնա բազում աւուրս՝ մինչն էառ ե տարաւ

զտէր Ստեփանոսկաթուղիկոս ն զաջ սուրբ Լուսաւորչին

գերի ի Մսր, բազում եպիսկոպոսօք,քահանայիւք ն ժողովրդօք ն

կեցեալ անդէն տարի մի

Աբուլ վախճանեցաւ»22:

Ֆիդան, որն

ավելի մանրամասնէ անձամբ է մասնակցել այս արշավանքին, նկարագրում տեղի ունեցածը. «Սուլթանը գնաց դեպի Հալեբ, որտեղիցն ուղղվեց դեպի Հռոմկլա ն պաշարեց այն նույն տարվա ջումադաախարամսի առաջին տասնօրյակին(1292 մայիս 20-29): Այդ բերդը Եփրատի մոտ էր ն

ամրացվածէր: Բերդի դիմեծապես

մաց նա հաստատեցքարանետ մեքենաներըն այդ պաշարումը

ԺԳ դար, էջ 670, հմոխուշ, Է 11. 79, Վայերենձեռագրերիհիշատակարաններ. ք. 61. Տես նան Թ. Թծեղշհե քու Ու թ. 120-125, ԹՅԵԼՕքհծզսօ ՕՐՕ158465,

օգնության խնդրանքովդիմեց մոնղոլնե-

նան

1.

0Օետշօո, նշվ. աշխ., Է Մ, ք. 163. Լ. Խնոտօոջու

նշվ. աշխ., էջ 426, Ս.

Բոռնազյան,Կիլիկիայիհայկականթագավորությաններքին ն միջազգային

դարիվերջերին 74 դարիսկզբին,նույն տեղում, էջ դրությունը կանգՌաշիդադ-Դինըտեղեկացնումէ, որ մամլուքների առաջխաղացումը ն

760:

նեցնելու համար Քեյղաթուն օգնական զորք էր ուղարկել, բայց այդ զորքը Հռոմկլաչէր հասել, կամ էլ եկել էր ուշացումով (տե՛ս Թռռուր, Հո-ղյու, ՇՇօքէրրՀ

Դօրօ12օ61,

5.

Ամ, Շ. 133):

Սամվել Անեցի, էջ 153:

Յովհաննիսյան

ն Եգիպտոսի սուլթանության...115 Կիլիկիայիհայկականթագավորության

ավելի խիստեղավ,քան բոլոր պաշարումները,որոնց մասին

տարբերությունՄաքրիզիի,Ներսես Պալիենցը գերեվարվածներիթիվը համարումէ ավելի քան 30 հազար. «Արդ՝սոյն կեր-

Ա.

շատ

վկայում են ականատեսները:Վամաթցիներըհաստատվեցինմի սարի գագաթիվրա, որը ձգվում էր դեպիբերդը՝ արնելյանկողմից ն

այդտեղից,երբ ջարդն սկսվեց, մենք ականատեսեղանք բնա-

կիչներիվիճակին,նրանց երթնեկին,շարժումներին,նրանց վարքին ու փախուստին:Բերդը սրի ուժով գրավեցին նույն տարվա շաբաթ

օրը, ռաջաբ

|

պիւս էառ նոյն սուլտանն յայնմ աւուր զՀռոմկլայնն զկաթօղիկոսն ն զամենայն բազմութիւնքրիստոնէիցնաւելի քան ԼՌ (30000)

|

|

|

ոգիս գերիս տարան ի Մար ի բանդ ն ի

հակված ենք գերադասությունըտալ

ամսի 11-ին, (1292 հունիս 28): Բնակիչներն

Այնտեղէր սպանվեցին,ն նրանց երեխաներըհափշտակվեցին:

ապաստանելնան

քանի

գերի փախստականները...

| )

լամադդինՍանջարալ-Շուջային վերանորոգելուհամար բերդը ն

լուք

|

նշվում է

|

մեծ

ն

ընդ

այդ

քաղաքին տվեց

36-40

հազար: Այս փաստնէլ մեզ իրավունք է տալիս

հազարմարդ":

բերմունքիհամար՞՞:

Արաբական աղբյուրները,էջ 239: հ. 1|,էջ 93: ՄանրԺամանակագրություններ, 278: հեղինակներից Արաբական էջ Հիշատակարանների մեկը պաշարմանտնողությունըհասցնումէ 35 օրվա, տես ՎայերենձեռաԺԳ դար, էջ 702: գրերիհիշատակարաններ.

աղբյուրները,

կո-

ներկայացնումայս դեպքերը: ՍտեփանոսՕրբելյանը Հռոմկլայի անկումը համարումէ աստվածայինպատիժ`նախորդկաթողիվերակոսի հանդեպՀեթումթագավորիցուցաբերածթշնամական են

Կալաատ ալ-Մուսլիմին անվանումը: Ըստ

թ. արշա-

կողմից րուստներ կրել: Հռոմկլայիանկումը ժամանակակիցների մեծագույնաղետ է համարվել, ն հայ պատմիչներըխոր կսկիծով

բերդաքաղաքըգրավելուց հետո սուլթանը

պատմիչի,Հռոմկլայիցգերի տարվեցշուրջ

է

փոքր»: Մաքրիզիի տեղեկության համաձայն, օր, ն

մամլուքներիդեպի Կիլիկիա

ներշ՛:Ինչպես նկատուճենք, թշնամուբանակընույնպես մեծ

մեքենա: ՊաՀռոմկլայի դեմ բարձրացվեց20 պատերազմական շարումըտնեց 33

որ

մամլուքյանշատ զորավարներՇ̀արաֆադդինիբն ալ Խաթիրը, Շեհաբերդին Ահմադ իբն Ռուքնադդին,էմիր Ջանդարը ն ուրիշ-

անթիւ հեծե-

ըռըմբաքարկանկնեաց ի նմա թուով երեսուն ն հինգ ն

մասին տեղեկությունը հազար գերեվարվածների

համարել արաբ պատմիչիհաղորդումը: ավելի հավանական Հռոմկլայի պաշարմանժամանակբերդի առաջ սպանվեցին

աթոռոյնՀռոմկի վերաանառիկդղեկին,ն հայրապետական

լային...

ընդ

ն

Մաքրիզիի հաղորդմանը,

գրեթե բոլոր վանքի ժամանակ,երբ գրավվեցինթագավորության մեծ քաղաքները, գերեվարվածներիընդհանուր թվաքանակը

Բարսեղ գրչի վկայությամբ, «Եկն քանդվածպարիսպները»25: անաւրէն սուլտանն Եգիպտոսիբազում զաւրաւք

պետք է հիշել,

վերցվեցինկաթողիկոսըն բոլոր նրանք,որոնք սակավթվով մնում էին միջնաբերդում,մինչն վերջին մարդը: Սուլթանը նշանակեց Ա-

որ

Մենք ծառայութիւն»"":

է թվում: Վամեմատությանհամար ակնհայտ չափազանցություն

ա-

պաստանելկաթողիկոսը,հայերի խալիֆան,որ բնակվումէր բերդում, այնտեղ էին

Ի

հ. 1, էջ 184: «անր ժաճանակագրություններ,

.

աղբյուրները,էջ 278: Գիրք 27Արաբական Թղթոց, էջ537:

ՍտեփանոսՕրբելյան, էջ 445:

Ա.

ն

Գերի ընկածհայոց կաթողիկոսՍտեփանոսԴն (1290-1292) հետ գերի տարվեց Եգիպտոսն մի շարք հոգնորականների

որոշ

ժամանականց մահացավբանտումշ": Հռոմկլայի գրավումիցհետո Քեյղաթու իլխանընամակ գրեց սուլթան Աշրաֆին,որտեղ նա հայտնում էր իր զայրույթը ն նում

սպառ-

գրավել Հալեպը: Եգիպտոսիսուլթանն էլ իիհերթին պատաս-

խանեց, որ ինքը նախատեսելէ գրավել Բաղդադը, այն կրկին Սակայն Աշրաֆը չկարոդարձնելուհամար իսլամի կենտրոնը՝::

ղացավ իրականացնելիր սպառնալիքը, որովհետնշուտով երկրում լարված պայքար սկսվեցիշխանությանհամար:Որոշ ժամանակ անց Եգիպտոսումնան սով տարածվեցու ժանտախտիհամաճարակ բռնկվեց""` խլելով հազարավորմարդկանցկյանքը ն թուլացնելով սուլթանությունը: Մոնղոլական իլխանությունը նս

սուլթանության...

Եգիպտոսի թագավորության Կիլիկիայի հայկական

Հովհաննիսյան

դարի 90-ականներիսկզբներինտնտեսականն քաղաքական

անկում էր ապրում: Կարելի է եզրակացնել, որ ժամանակավոր ստիպեց իլխանությանըժամանակավորապեսհրաթուլացումը` ժարվել Սիրիայիհամարպայքարից:Իրենց հերթին`Եգիպտոսում տեղի ունեցած դեպքերընպաստեցին,որպեսզի Կիլիկիայիսահմաններում դարձյալ մի քանի տարով հարաբերականանդորր

թյուն չստանալովոչ մոնղոլներից,ո՛չ էլ Արնձուտքիմիապետնեմոտ` հաշտուուղարկեցինԵգիպտոսիսուլթանի րից, դեսպաններ

Հայերեն ձեռագրերիհիշատակարանթյուն կնքելու նպատակով: մուտս նշվում է. «Ի նոյն թուիս ՉԽԲ (1293), դեմս ի ներից սուլտանէն,ն բերին յունիս ամսոյ, եկին դեսպանքպատուսւորք ի զգեստուց ղալաթ ն ղիլայ անաւժիտս մեծագինն պատուական ն երդմանզուլձին թագաւորին,ն զեղբօր նորա, բերին թուղթս ն հաստատեցինդաշինս տանին ն զմեծումեծամիրայաց նորա, Հեթում Բ-ը ստիպՆոր պայմանագրով՝ սիրոյ ն խաղաղութեան»՝7: զիջել Բեհեսնին, Մարաշը, Թիլ ված էր եգիպտացիներին նան եգիպտակրկնապատկվեց Այդ պայմանագրով

մեկում

Համդունը՝:: կնքումըմիակ հնարավոր Պայմանագրի ցիներինտրվող հարկը":

հասնելու համար: խաղաղության միջոցնէր ժամանակավորապես 1294 թ. Հեթում Բ-ը հրաժարվեցգահից ն այն հանձնեց եղ-

բորը՝ Թորոսին:

տեղի ունեցավ մի ուշագրավ իրադարձություն: ԿիպրոԹորոս արքանիրենցքրոջը ամուսնացրեցին

թ.

Հեթում Բ-ը ն

հետ:

սի թագավորՀենրի Բ-ի եղբոր` Ամորիի մեծամեծ

Թորոս արքանն հայ

Հեթումին, որպեսզի նա համոզեցին ավատատերերը

հաստատվի: Մամլուքյան գորքերը, շարունակելով իրենց առաջխաղացումը, շարժվեցին դեպի Բեհեսնի: Հայերը,

օգնուգործնական

էջ 501-502, Ստեփանես Օրբելյան, էջ 444-445, Ղ. Ալիշան, Վայապատում, Արաբականաղբյուրները,էջ 278, Սամվել Աճեցի,էջ 153, Մանրժամանակահ. |. էջ 61, 181: Լ. Խնոտճոջո, նշվ. աշխ., էջ 427, հԼ Ծ'Օհտջօո, նշվ. աշխ.,է Ռ/, ք. 89. : Օ. Թուրք, նշվ. աշխ., էջ 155:

գրություններ,

:

:

ԺԳ դար, էջ 712: Հայերենձեռագրերիհիշատակարաններ. հ. է, էջ 80, 149, Ղ. Ալիշան, Հայապատում, Մանրժամանակագրություններ,

մամ147-148: Այս երեք բերդաքաղաքները էջ 502. Խախու Է 1, թո 11, ք. Կ. տես նան է ալ-Ջազարին, լուքներին հանձնելու մասին հաղորդում 450: Բեհեսնին էջ խաչմերուկում,

Մութաֆյան, Կիլիկիանկայսրությունների Ինչպեսերնում էին անցել 1268 թ. պայմանագրով: ն Մարաշը մամլուքներին էին հայերիկողմից: դրանքվերագրավվել է, հետագայում 34.

քնտ:օո)օէ իծ Ըտոժ65, ք. 656.

Ա.

Ձովհաննիսյան

հայկականթագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանության...119 Կիլիկիայի

գահին`Հեթում Վերադառնալով կրկին բազմիԿիլիկիայիգահին"՞:

կող հանգամանք: Մոնղոլները Ղազան խանի օրոք վերջիվերջո

հաջորդել էր Քեյղաթուին:

մահմեդականությունընդունեցին::: Հարցն այն է, որ Պարսկաս-

Ինչպես երնում է, Հեթումը ձգտում էր մոնղոլներից օգնություն

տանի մոնղոլ իլխաններըն ազնվականներըառանցիրենց հպա-

ստանալ: Սակայն երբ նա հասավ Պարսկաստան,իլխան էր

տակների կրոնն ընդունելու, չէին կարող թագավորել մի երկրում,

Թեն Ղազան խանը հասկանում դարձել Ղազանը (1295-1304):5:

որի բնակչության մեծ մասը մահմեդականներէին:՞:Իսլամի ըն-

Բ-ը գնաց Բայդու իլխանի մոտ,

էր,

որ

որը

Հեթում արքան եկել էր Բայդուի մոտ, բայց նա շատ լավ

վեընդունելությունցույց տվեցհայոց արքային:Պարսկաստանից րադառնալուց հետո

դունումով Ղազան խանը ապահովումէր պարսկականավատատիրականվերնախավիաջակցությունը:

Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը

Ղազանըչփոխեց քրիստոնյաներինկատմամբքաղաքակա-

Այս Ժամաունեցավձեռք բերել նոր դաշնակից: հնարավորություն

նությունը, ինչպես

նակ Սիս էին Ժամանելբյուզանդականկայսեր դեսպանները,որ-

երկրներիհետ նամակագրական կապը,պահպանեցդաշինքըԿի-

ձեռքը, բյուպեսզի խնդրենՀեթում արքայիքրոջ՝ Մարգարիտայի

լիկիայիհայերի հետ":

զանդականկայսեր՝Անդրոնիկոս|-ի (1282-1328) որդու՝ Միքայելի

ՎԱ

նան

շարունակեց արնմտաեվրոպական

դարի90-ականթվականներընշանավորվեցինԵգիպտո-

(1295-1320) համար: Հեթումը մեծ ուրախությամբհամաձայնեց՞՛:

սի մամլուքյան սուլթանությունում, մոնղոլականիլխանությունում

Պետք է նշել,

ն

որ հայոց արքայի այս

որոշմանմեջ,անկասկած,մեծ

Կիլիկիայի հայկական թագավորությունում տեղի ունեցած

պալատականհեղաշրջումներով ն սպանություններով:Այսպես,

դեր ուներքաղաքականգործոնը: Ղազան խանի օրոք թեն շարունակվում էին դաշնակցային

1293 թ.

Եգիպտոսումամիրաներիբարձրացրածապստամբության

հարաբերությունները, մոնղոլներին Կիլիկիայիհայերի միջն, սա-

հետնանքովսպանվեց սուլթան Աշրաֆը: Ամիրաներըգահ բարձ-

կայն 1295.թ.երկու երկրներիմիջն ի հայտ եկավ մի հզոր արգելա-

րացրեցիննրա 9 տարեկանեղբորը՝ Նասիրին(1294-1295)՝ խնամակալ նշանակելովամիրա Քիթբուղային: Հեթում արքան բա-

`

հ. 1, էջ 182: Այդ մասին տես ճան հԼ Մանրժամանակագրություններ, թ'Օիտջօո,նշվ. աշխ., է Ի/, ք. 163, Է. Խնոռճօոջո, նշվ. աշխ., էջ 427: ՞ հ. է, էջ 150: Տե՛ս նան հշ ՇոտհռմբծէնջթՄանրժամանակագրություններ,

Քոշյ605648

նտո, ո/ օ0քնռռ ք. 379, 8. Տթածւ, Ղիօ Խնտնո Չ/օՈ4, քոռ Ա, բ. 35, "օԼ Ճ, բ. 434. Ռաշիդադ-Դինընշում է, որ Բայդունիր նախոիդՔեյղաքուին

սպանելէ 1295 թ. մարտի24-ին, իսկ ինքն էլ զոհվել է նույն թվիհոկտեմբերի 4-ին՝ իշխելով վեց ամիս ն ճի քանի օր, (Բուաոր,որ-ճրու ՇԾօքայու ճողօտաՇ6ր, Ց

5.

ԼԱ, Հ. 165).

հ. 11,էջ 482: Մանրժամանակագրություններ, Օ. 26, Թուրք, նչվ. աշխ., 157: էջ էջ

Տե՛ս ՇանՃ. Թեգ,

նշվ.աշխ.,

նակցեցնոր սուլթանի հետ

5,

ն

կարողացավՀռոմկլայի ժամանակ

Տթոծո, հօԵսչնտ Ն/օՈ6, քող Ա,ք. 35, Լի Շոծոժջծ Էնչաո)/ օժնռո, ք. 3Ֆ0-

382, Ղհշ Շոոնոմջ: հլա) 08 1512:ո,թ. 166-167, Բոօ/օ10ք26412 Խռուօր,սօԼ, Ղիծ Էոշյօ1օք26412 Շ. 199-200: օք Տռող, «օԼ Լ ք. 1043, 1Շրօքող 11թարտ,

Ը հսարտը, Լ2

6.1. օխ,

ՇԱ

Հս

ՇՅՈՇՅԱՐ 465

Լ. Լ Բողթմոծչ,

ք. 458-459.

ք. 134,

`

ԼհծԱՎՇհռու օքԲ6ո1տ ոոմ (հօՇհոջոոո Չ/6տ, ք.562, Կ.Մութաֆյան,

Կիլիկիանկայսրությունների խաչմերուկում, էջ 453:

Ա.

ն Եգիպտոսի սուլթանության... հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Վովհաննիսյան

Այնումեծ մասին հայրենիք վերադարձնել": գերեվարվածների Քիթբուղանգահընկեցարեց Նասիրին ն 1295 թ. ինքը բազմեց գահին 1295-1297 թթ.: Սրան էլ գահընկեցարեց Լաչին ամի-

հետն

րան, որը կառավարեցմինչն 1299 թ.: Վերջինիսսպանությունից Նասիրը"՛(1299-1309): Ինչպես հետո կրկին գահ բարձրացավ տեղի ունեցան նան տեսանք, նմանատիպ իրադարձություններ մոնղոլականարքունիքում,որտեղ միմյանց հաջորդեցինԲայն Ղազանը"": դուն"3

չն.

դարի 90-ական

թթ.

երկրորդ կեսին ներքաղաքական

սես

Պալիենցը.«Եւ Հէթում կրօնաւորնն Թօրոսնտայինզթագաւո-

րութիւննյեղբայրնիւրեանցՍմբատնն ինքեանքգնացին ի տանդնուպօլիս:Իսկ Սմբատնառնու

թագ ն

օրհնութիւնն

Կոս-

թագա-

ւորեա»՞5: Տեղեկանալովայս մասին՝ Հեթումը սկզբում գնաց Կիպրոս, քանի որ Սմբատնարգելել էր իսկայնուհետն՝Կոստանդնուպոլիս, որոշ քանակիոսկի նրանցմուտքը Կիլիկիա:Կոստանդնուպոլսում

ստանալուց հետո, Հեթումը ուղնորվեց Ղազան խանի մոտ:

Սա-

կայնՍմբատըկանխեցնրանց՝ ամուսնանալովՂազանխանիազ-

1296 թ. անվերջ ցնցումներիմեջ էր նան ԿիլիկյանՀայաստանը: հանձնեց ժամանակավորապես Հեթում Բ-ը երկրի կառավարումը

գականներիցմի մոնղոլ իշխանուհու հետ: ԱյնուհետնԿեսարիաԹորոսը յում Սմբատը ձերբակալեց Թորոսին ու Հեթումին":

եղբորը` Սմբատին,ն մյուս եղբոր` Թորոսի հետ գնաց Կոստանդ-

սպանվեցբանտում,իսկ Հեթումըկուրացվեց:

նուպոլիս, որպեսզի ներկա գտնվի իր քրոջ

դեսին: Սմբատը, իր

շուրջը

հանամուսնության

համախմբելովդժգոհ իշխաններինն

իրեն Կիլիկիայիթագավորհռչակեց ն մեծ Գրիգոր կաթողիկոսին՝ օծվեց Սիս քաղաքում:Ինչպեսնշում է Ներհանդիսավորությամբ

Սակայն դեպքերինշուտով միջամտեցնրանց չորրորդ եղբայրը` Կոստանդինը,որը ձերբակալեց Սմբատինն թագավորեց

կարճժամանակով՝մինչն Հեթումիվերագահակալությունը"՛:

հ. 11,էջ 183: Մանրժամանակագրություններ Սեբաստիոյ,Երնան,1974, ԱշխաՅովհաննէս Սեբաստացի,Պատմութիւն տասիրությամբԲ. Չուգասզյանի, էջ 50-54: Արաբականաղբյուրները,էջ 247, հ. 11,էջ 150, Սամվել Անեցի, էջ 154, 163-164, Մանրժաճանակագրություններ Սմբատ Սպարապետ,Պատմութիւն, էջ 118: Տես նան Մ. Օրմանյան, նշվ. աշխ., հ. Բ, սյուն 2054, Գ. Վարությունյան, Հեթում Բ թագավորինԳրիգոր է Անավարզեցի կաթողիկոսիհղած նամակի ժամանակի հարցը, ՀՀ ԳԱ «Լրաբեր» (հաս. գիտ.), 1992, 1, էջ 101-102, Բակուրան, Մի տեսութիւն Կիլիկիոյ .հայկական իշխանութեան վրայ, Նիկոսիա, 1904, էջ 27, Զ. Պետուկեան, Կիլիկիոյ թագաւոր Կոստանդին Ա-ի (1298-1299) դրամները, «ՀանդէսԱմսօրէայ»,1958, 10, էջ 381-384: հ, 1, էջ Արաբականաղբյուրները, էջ 241, Մանր ժամանակագրություններ 150, Սամվել Անեցի, էջ 154, Սմբատ Սպարապետ, Պատմութիւն,էջ 118: Տե՛ս նան Մ. Օրմանյան, նշվ. աշխ., հ. Բ, սյուն 2058-2059, Ր. ԽԱտոոծովու նշվ. խաչմերուկում,էջ աշխ., էջ 429, Կ. Մութաֆյան, Կիլիկիանկայսրությունների

410. Թուրք, նշվ. աշխ.,էջ 155:

հ, 11, աղբյուրները,էջ 239, 279, ՄանրԺամանակագրություններ Արաբական Տ. 53, հ1սԼո, աշխ., էջ 451, նշվ. Կ. Մութաֆյան, նշվ. աշխ., էջ էջ 150: Տե՛ս նան 6. 45. ԽոոխՕՃք, Շ. 7Ճօոօօ, Վօքոօօշուծ Տ. Լոոծ-Քօօէ6, նշվ. աշխ., էջ 294, ԺԳ դար, էջ 773, Մանր ժամանաՀայերենձեռագրերիհիշատակարաններ.

կագրություններ,հ. 1, էջ 150, Քոսա

ՇՇօքուու ճօՂԾՈԹԸՇՆ, 1. ԼԱ,

ԸռտծոմջծԷնջօո/ օք Լոռ, ք. 379, 8. Եռքոօնր, ՕԳՈՒՏՆ ՄԱ, Ի1օՇոՏճ, 1971, օ. 489. 1. 8օ)», հօ Ա-Խհճոջ օք Թ6օոտ տոմ էհօ ՇհոտԱտո

«.165: 2.

Յո-ճոու

Տե՛ս նան Ղհօ

Գ/65է ք. 561-562.

«(թաւ

Հճ-խուՇ6օքոյու

թյուններհ. 1, էջ. 150:

Տես

հօրօուօ6ք,

1.

ԱԼ, «.165,

ԺամանակագրուՄանր

ճան Ղհօ ԸՇառծոժբօ Էնջառ/օք նտո, թ. 380, ).

Ղեծ Ո-Թհտոջ օք Քարտ տոմ հօ Շխոտմշո ՊՄՇՏԵ ք. 562: օք 15Թող,«օԼ 1Լ ք. 1043. 134: Ղիօ Բոշյօ10թ26412

90916,

1ռուօշ, ԿՕԼ Մ. Խոօօ10ք6մ13

ք.

452:

Ա.

Եգիպտոսիմամլուքների 1298

3.

ն Եգիպտոսի սուլթանության... հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Հովհաննիսյան թ.

արշավանքը

Կիլիկիայում ծավալված եղբայրասպանպատերազմները

ոգնորում էին եգիպտացիներին, որոնք ցանկանումէին

օգտվել

ստեղծված ճգնաժամայինիրադրությունից:Հայոց արքան` Կոս-

տանդինը, զգալով երկրին սպառնացողվտանգը, դեսպաններ ուղարկեց Հռոմի

ԲոնիֆացիոսԸ

պապի (1294-1303) մոտ՝

Արն-

մուտքիցօգնությունխնդրելու:ՊապըխնդրեցՖրանսիայիթագավոր Ֆիլիպ

Դ

Գեղեցիկին(1285-1314)

ե

Անգլիայիթագավորէ-

դուարդ Ա-ին (1272-1307)`օժանդակությունցույց

տալ

Կիլիկիա-

յին":ՍակայնԱրնմտյանԵվրոպայումայդ ժամանակաշրջանում ստեղծված իրադրությունըբացառում էր օգնության հասնելու

հնարավորությունը: 1298 թ.,

երբ Կիլիկիայումդեռես շարունակվումէր գահի հա-

մար պայքարը, սուլթան ԼաչինըհրամայեցՍիրիայիամիրաներին՝ արշավել Կիլիկիայի հայկական թագավորություն:Արշավանքի

մասնակիցներից Աբուլ Ֆիդան, նշում է, որ մամլուքյան զորքը Կի-

լիկիա մտնելուցառաջ բաժանվեցերկու մասի: Համայիտերը ն

Դավադար ամիրանիրենց զորքերով անցան Մառիիկիրճով,իսկ

մնացածզորքերը ուղղվեցինդեպի Բաղրասիկողմը ն ներխուժեցին Ալեքսանդրետից (Ալեքսանդրեկից): «Նրանց ճիացուճըկա-

Հետո

վերադարձանն Բաղրասիկիրճից անցնելով մտան Անտիո-

քի դաշտը ռաջաբ ամսի 21-ին (1298 մայիսի4)":

Մաքրիզիիհաղորդմամբ,մամլուքյաներկու զորաբանակնե-

միջն որոշակի հակասություններգոյուրի հրամանատարների մեկը պահանջումէր պաշարել թյուն ունեին: Հրամանատարներից գրավել ամրոցները,իսկ մյուսը առաջարկումէր բավարարվել 5: Ի վերջո, որոշվեցավարառուկողոպուտովն հետ վերադառնալ

ն

դեպքեթյան ենթարկելերկիրը: Սակայնսուլթանըչբավարարվեց րի նման ընթացքովն հրամայեցկրկինարշավել դեպի Կիլիկիա, գրավել ինչպես Թիլ Համդունը, այնպես էլ սահմանամերձ մյուս ամրոցները:Վավանաբար,սուլթանը ցանկանումէր հայերից տա-

րածքայիննոր զիջումներստանալ:

թ.

սուլթանությանավելի մեծահունիսին Եգիպտոսի

քանակ զորքերը շարունակեցինիրենց արշավանքը Կիլիկիայի Զորքերի մի մասը սահմաններում:": հայկականթագավորության շարժվեց դեպի Այաս, իսկ հիմնականմասը՝ դեպի Համուս

ն

Թիլ

Համդուն: Անանուն Սեբաստացու տարեգրությանհաղորդմամբ.

թվին ՉԽէ (1298) սուլտանն Մսրայ Լաչին եկն բազումզօրօք գործեաց ն անթիւ յաշխարհն Կիլիկեցոց ն բազում աւերումն «Ի

յամուրս բերդիցնմեռան ի սովոյ ն իջրոյ»: Աբուլ Ֆիդան ավելի

տարվեցՋայհանգետիմոտ, որտեղիցսկսեցինարշավելՍսի երկրի վրա

երկրորդտասնօրյակին (4298 ապրիլի 23ռաջաբ ամսի

մայիսի2): Նրանք ավերեցինու կողոպտեցիներկրի այդ մասը:

"9. Լոռգեեւ, Բջոււ ԽԼտառոզսծ Հէ«ղեզա» Տոր կւօգոջննամոո 3օոլանը Քլբօննզաթ

կայսրությունների թ.30,Կ.Սութաֆյան, Կիլիկիան խաչճերուկուծ,

1/Ճոոճուծ,

էջ 429: էջ454, հնատօոու նչվ.աշխ., Է.

աղբյուրները,էջ 240: Արաբական ՑրԼոնու, Է 1. քոռ 7, ք. 56. աղբյուրները,էջ 240, Հայերենձեռագրերիհիշատակարաններ. Արաբական հ. 11,էջ 151, Սամվել Սճեցի, ԺԳ դար, էջ 812, Մանրժամանակագրություններ Լ. նան Խոտոծոռու, Տես 153-154: աշխ., էջ 429, Տ. Լռոօ-Ի6օ)-, նշվ. նշվ. էջ աշխ.,էջ 293: հ. |, էջ 151: Մանրժամանակագրություններ

Զ.

Ա.

Հովհաննիսյան

է ներկայացնումդեպքերը: Ըստ մանրամասն

ն Եգիպտոսի սուլթանության...125 Կիլիկիայիհայկականթագավորության

նրա, մամլուքյան

զորքերը Հալեպից դուրս եկան ռամազանամսի 3-ին (1298 հունիսի 1-ին), Կիլիկիա մտան Իսքենդերունի

կիրճով ն դիրք բռնեցին Համուսի առաջ (1298

թ.

թ.

(Աղեքսանդրեկի)

ռամադան ամսի 9-ին

հունիսի20-ին): Բերդի պաշարումըշարունակվեցմինչե

ժողովուրդը սկսեց ծարավից մեռնելտ:Ի վերջո, բերդը դժվարությամբ գրավվեց:

մեծ

Մաճլուքյանզորքերիայն մասը,որ շարժվել էր դեպիԱյաս, նահանջեց,քանի որ հայերըկարողացել էին Այասիմոտ ջախջա-

խել թշնամուն»: Եգիպտական զորքերըգրավեցինԹիլ

Համդունը, բերդեր: Օգոստոս ամսին եգիպտական զորքերը հասցրելէին շուրջ 11 ամրոցներգրավել:5, որոնք նրանցտիրապետությանտակ մնացինմինչն Ղազանխանիսիրիական Նաջիմը ն այլ

`

Ուշագրավ է այն փաստը, որ Եգիպտոսի երկիրն Կիլիկիոյ»:7: նան Մարաշը ու Թիլ սուլթանը հայոց թագավորիցպահանջեց

Վամդունը,տարածքներ,որոնք զիջվել էին եգիպտացիներին մամլուքյանսուլթ.: Կարելի է ենթադրել,որ Կիլիկիան,օգտվելով

իրավիճակից, 1293-1297 թթ. տիրող ճգնաժամային թանությունում էրայդ տարածքները: մամլուքներիցվերագրավել Այսպիսով,1298 թ. Կիլիկիայիհայկականթագավորությունը ծանր վիճակիմեջ հայտնվեց:ԿիլիկյանՎայաստաաննախադեպ մոնխախտվեց արդյունքում կորուստների նի կրածտարածքային միջն գոյուն մամլուքյանսուլթանության ղոլականիլխանության որը ն շուտովառաջ թյուն ունեցող ուժերի հարաբերակցությունը,

բերեցմոնղոլներիկտրուկհակազդեցությունը:

արշա-

վանքը:ԿիլիկյանՀայաստանը ռազմավարական կարնորնշանա-

կությունունեցողտարածքներկորցրեց: Կիլիկիայիարքան բանակցություններ սկսեց

Եգիպտոսի

սուլթանի հետ: Ինչպեսնշում է Աբուլ Ֆիդան, հայոց արքան հա-

մաձայնեցմամլուքներին հանձնելՋայհան գետիցդեպի հարավ ընկածտարածքները՝ Վամուսը,Թիլ Վամդունը, Կվայրան,Նողայրը, Հաջար Շաղլանը,Սարվանդիքարը ն այլն, որոնք բոլորն էլ

միաժամանակ անմատչելի բերդեր էին"": Սամվել երկըշաԱնեցու մեկիգնահատությամբ. րունակողներից «Մսրցինէառ զԹիլ՝ ն զկէս Արաբական աղբյուրները, էջ 240: Պհնմոա,Լ ը.քո

Սբ. 62 Թուրք, նշվ. աշխ., էջ 157, 7. 46 հ1օւջռո,նշվ. աշխ., էջ 244: ո Արաբականաղբյուրները,էջ 242: Նշված ամրոցների տեղորոշմանու պատմությանմասինտե՛ս Մ. Գովհանճիսյան, նշվ. աշխ.,էջ 53: ո

Օ.

Ղազանխանի սիրիականարշավանքները: 2411 դարի հարաբերությունները Հայ-մամլուքյան 4.

երջին մոք

-2(Մ

դարի սկզբին

Հեթում Բ-ը երրորդ անգամբազմեց հայոց Գահին: Ղազանխանի՝դեպի Սիրիա Այս իրադարձությունը 1299 թ.

զուգադիպեց՝

Այդ ժաճախապատրաստություններին: ձեռնարկածարշավանքի մի շարք իլխանությունում մոնղոլական

մանակահատվածում

տեր ն ամիրաներ, որոնք իրենց տարածքների հրամանատարներ ձեռք բերել: Այս ու տիրակալն էին, ձգտումէին ինքնուրույնություն պա տճառ ր հանգամանքըիլխանին ամիրաներիբախումների պայքարիբորդառնում:Կարելիէ ենթադրել,որ ներքաղաքական

Սամվել Աճեցի,էջ 164:

Ա.

Հովհաննիսյան

ն Եգիպտոսիսուլթանության...127 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

բոքման մեջ իրենց դերն ունեին նան արտաքինուժերը, որոնք ամեն

գնով ձգտումէին մասնատելիլխանությունը:Այսպես,մինչն մոնղոլներիսիրիականառաջինարշավանքը՝Ղազանխա-

1299 թ.

նի դեմ ապստամբեցԻկոնիայիսելջուկյան սուլթանությանմոնղոլ ամիրաՍուլամիշը, որը Բաչուի թոռն էր"":Աբուլ Ֆիդայի հաղորդմամբ. «ՄոնղոլներիպետՍլամշը, որ Ռումի երկրում էր, լուր

ստա-

ցավ, թե Ղազանըուզում է սպանել իրեն: Նա- փախավ ու գնաց սուլթան Լաչինի մոտ, օգնություն ստացավ,որ վերադառնաՌում: Հալեպից նրա հետ զինվորներմեկնեցին ն գնացին Սլամշի հետ,

մինչե

որ

անցան Սսի երկրի սահմանները: Նրանց դեմ ելան

թաթարներըն սպանեցինմուսուլման զինվորներին:Սլամշը

ամ-

րացավ Ռումի երկրի բերդում, բայց Ղազանընրա դեմ ուժեր ղարկեց, որոնք պաշարեցիննրան ու

ու-

Ըստ Ռաշիդ սպանեցին»"":

ադ-Դինի, Սուլամիշընպատակուներ գահընկեցանել Ղազանին:

Ղազանըապստամբների դեմ ուղարկեց Խութլուշահ զորավարին, որն էլ ջախջախեցապստամբներին:Ինչպեսնշում է պարսիկ

հեղինակը, Սուլամիշին գլխատեցին Թավրիզի հրապարակում 1299 թ.

սեպտեմբերի27-ին:5: Կարելի է վստահորեննշել,

որ Սու-

լամիշի բարձրացրածապստամբությանմեջ մեծ դերակատարում է ունեցել ԵգիպտոսիսուլթանԼաչինը: Այդ պատճառովէլ, երբ Սու-

լամիշըփախավմամլուքներիմոտ նրանսիրալիր ընդունելություն ցույց

տվեցին

ն

տրամադրեցինՂազանի դեմ

օգնական զորք

ր

5:Արաբականաղբյուրները,էջ 243,

Յովհաննէս Սեբաստացի,էջ 51: Մանր Այս ապստամբությանմասինտե՛ս նան

հ. 1, էջ 151: ժամանակագրություններ

Ղեծ Ց `

Թ

ՇռտեռմքօՒնջէօռ/օք 1ոռո,ք.

պայքարը

շարունակելու համար, քանի

իլխանությանը: Հավանաբար,սուլթան Լաչինի Սուլամիշի հետ դաշնակցելը էր այն հանգամանքով,որ Եգիպտոսիտիրակապայմանավորված մասին ն լը տեղյակ էր Ղազանի ճախապատրաստությունների

փորձումէր պառակտումմտցնել իլխանությաններսում՝դեպիՍիրիասպասվելիքարշավանքըկանխելու նպատակով: Միննույն ժամանակահատվածումմի խումբ ամիրաներ ապստամբելէին մամլուքյան սուլթանի դեմ Սիրիայում:Ղազան խանը որոշեց անմիջապեսսկսել սիրիականարշավանքը,քանի որ

տեղեկացելէր, որ սուլթանիդեմ ապստամբածամիրաներըա-

ջակցելու են իրեն: Ռաշիդադ-Դինընշում է, որ մոնղոլականզորքը 1299 թ. հոկտեմբերի16-ին դուրս եկավ Թավրիզիցն շարժվեցդեպի

եռանդուն Սիրիա'':Կիլիկիայի հայկականթագավորությունը

մասնակցությունցուցաբերեցայդ արշավանքին:Հեթում պատմիչը

տեղեկացնում է,

որ

ԱԼ,

օ.

180.

տ

՞-

Է--

նախքան արշավանքըսկսելը Ղազանը

ինչպես նան արնելյան հրամայեց հայոց ն վրաց թագավորներին, երկրների քրիստոնյա իշխաններին զորքերով ներկայանալ Հեթում Բ-ի հրամազորամիավորումները, Վայոց բանակի իրեն՝2: նատարությամբ,նպաստեցինՍիրիայում մոնղոլների հաջողություններին: հակասականտեղեկություններեն հաՍկզբնաղբյուրները ղորդումմոնղոլականզորքերի թվաքանակիմասին:Այսպես,Հե-

6. .

մոնղոլ ամիրան իր

առջե նպատակ էր դրել գահընկեց անել Ղազանին ն տիրել

386:

Արաբական աղբյուրները, էջ 243: թռոուր, ձր -խու, Շ6օքոոուոօրօուօօն,

որ

Նույն տեղում,էջ 182 «եթում պատմիչ,էջ 62:

Ա.

ն Եգիպտոսի սուլթանության... հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Յովհաննիսյան

զորքերը50 հազար էին5, թում պատմիչընշում է, որ մոնղոլական հասցնումէ 130 հազաայդ թվաքանակը վրաց ժամանակագիրը 150 հազարանոց քանակի րիչ՞,իսկ Ներսես Պալիենցըխոսումէ է ժաԹվում է, թե այս հարցումպարզաբանումմտցնում մասին:5: Ռաշիդ ադ-Դինը,որը մոնղոլականզորաբամանակակիցներից Յամադրելովսկզբնաղնակներիթիվը համարումէ 80 հազար"": առավել ընդունելիհամարում ենք բյուրներիտեղեկությունները`

50 հազարը, հահազարը,քանի որ Հեթումպատմիչինշած Ռաշիդ վանաբար,վերաբերումէ միայն մոնղոլականզորքերին:

այդ 80

ն ադ-Դինը,թերնս, նկատիէ ունեցել դաշնակիցներիմոնղոլների ն ՆերՎրաց ժամանակագրի զորքերի ընդհանուրթվաքանակը: սես

Պալիենցի հաղորդածտվյալներըպետք է ակնհայտչափա-

զանցությունհամարել: զորքերին, Մոնղոլները, միանալովիրենց դաշնակիցների գրավել մտան Սիրիա ն պաշարեցինՀալեպը: Չկարողանալով այն ն գրավեցինՀամա քաշրջանցեցին Հալեպը՝ դաշնակիցները նրանք մոտեցան իրենց առաջխաղացումը Շարունակելով ղաքըճ7: Հոմս

քաղաքին, որտեղ

թ.

դեկտեմբերի22-ին երկրորդ

տեղի ունեցավ մոնղոլականզորանգամ խոշոր ճակատամարտ Ռաշիդ ադ-Դինընշում է, որ քերի ն մամլուքյանբանակիմիջետտ:

տեղում: Նույն Ց

Սանր որուը

«Տե՛ս Կ

ԱՆ :

:

չ. 111,Շ. 182. ճր-րոու Շճօքչար: ոօոօուօն, Լ. 387, Ղհծ Ըռոծոջծ Էնջադ/ ռո, ք. Խնուծոռո, նշվ.աշխ., էջ 431:

օէ

Թուրք, նշվ. աշխ, էջ 158, նշվ. աշխ., էջ 54: Տես Օ.

Ի վերջո, մոնղոլնեվարականառումով սխալ դիրք էին ընդունել"":

րը

հաղթանակտարանն գրավեցինՀոմս քաղաքը: Մոնղոլների հարձակումըՍիրիայի վրա

ն

մեկը մյուսի

հե-

սարսափառաջ բերեցինՍիրիայի տնից տարածհաղթանակները

մահմեդականբնակչությանշրջանում: Այս իրադարձություններին ականատեսՀեթում պատմիչը գովեստներչի խնայում Ղազան

խանի

հասցեին:Սակայն

Ղազանը Հոմսի ճակատամարտից

մեծ սխալ թույլ տվեց: Փոխանակհետամարտավարական պնդելու ն ոչնչացնելու թշնամուն նա դադարեցրեցռազմական հետո

բավարարվելովթշնամունփախուստիմատգործողությունները` նելով:

գրավել

մտադիրէր Ղազանը Աճենայնհավանականությամբ,

Դամասկոսըն այդ իսկ պատճառովչհետապնդեցմամլուքներին: 1299 թ. դեկտեմբերի 31-ին մոնղոլներըգրավեցիննան Դամասկո-

որի գրավմանըգործուն մասնակցությունունեցավ հայկական Դամասկոսիկաբանակը՝Հեթում Բ արքայի գլխավորությամբ՛':

սը,

ու ռավարիչ Ղփչախը,որը դավաճանելէր Եգիպտոսիսուլթանին անցել մոնղոլների կողմը, թույլ տվեց, որ մոնղոլականզորքերն

Հեթում Բ-ը, մասավերեն ու կողոպտենՍիրիայիքաղաքները"՞: Ղազանխանիցստանակցելով 1299 թ. սիրիականարշավանքին,

Բ

էջ 180: ժամանակագրություն, 66Վրաց ժամանակագրություններ, հ.1, էջ 183. :. ա

առաջինը հարձակվեցին մամլության զորքերը: Նրանք, հույսը վրա` մարտադնելով իրենց զորքերի թվականգերազանցության

Տ.Նոոծ-Ք6օե, նշվ.աշխ.,էջ 298, Տ.հաս,

69թոոռւ, ՞

ո

8ի-րոու, ԸՇօքայու ոօօուօօի,

-

։

Հ.

1Ա, «. 183-184.

Հեթում պատմիչ, էջ 62-63: ո: ՇԾՕթմաուոօրծուոօք, Հեթում պատմիչ, էջ 62-63, ոու 483-184: հ. 11, է ջ Մանրժամանակագրություններ, ՒԼ 0'Օետջօո, նշվ. աշխ.,հ. ԷՄ,էջ 253:

184.

խու,

2.

11,

«.

Ա.

Հովհաննիսյան

սուլթանության...131 հայկականթագավորությանն Եգիպտոսի Կիլիկիայի

ցավայնամրոցներն ու տարածքները,որոնք ժամանակինԿիլի-

Թվում էր, թե վերջ է տրվելու Սիրիայում եգիպտացիների

կյան Վայաստանըզիջել էր Եգիպտոսիսուլթանությանը:Աբուլ Ֆիդան նշում է, հետ

որ.

իշխանությանը:Սակայնկրկնվեցիննախորդ տարիներին՝

«Վայերըվերստինտիրեցին այդ քաղաքներինն

1280 թթ.

վերցրին Համուսը, Տիլ Վամդունը,Կվայրան,Սարվանդիքա-

րը, Նողայրը ն

ն

տեղի ունեցած դեպքերը: Ղազանըխանը շուտով տեղե-

կացավ, որ իլխանությանարնելյան սահմաններումապստամբու-

թյունէ բռնկվելն շտապվերադարձավԹավրիզ":

մյուս վայրերը, իսկ բերդերից մուսուլմաններին

մնացմիայնՎաջարՇաղլանը:Հայերըտիրեցիննան ուրիշ բերդե-

Ղազան խանի հեռանալը մեծ անհանգստությունպատճա-

րի ն քաղաքների, որոնք Ջայհան գետի հարավակողմն են

ռեց Հեթումին: Վայոց արքան հասկանում էր,

սահմանագծումկրկին Այսպիսով, հայ-եգիպտական գտնվում»՛՝:

դարձիցհետո Սիրիայումմնացած մոնղոլականզորքերը ն նրանց

.հավասարակշռությունը:

նախկին

վերականգնվեց ուժերի

որ

իլխանի վերա-

դաշնակիցներըդժվար թե կարողանանհաջողությանհասնել: Ի-

Վերստինհայոց թագավորությանվերահսկողությանտակ անցան

դեպքում, րականվտանգկար, որ մամլուքները,հնարավորության

այն բնականից անառիկ տարածքները, որոնք ապահովում էին

կփորձենվրեժխնդիր լինել հայերից: Երբ մոնղոլ իլխանը հեռա-

զբաղվեցինմիայն ցավ Սիրիայից՝ նրա զորահրամանատարները

սահմաններիպաշտպանությանհնարավորությունը: Սիրիայի գրավումը մոնղոլների

ն

նրանց դաշնակիցների

դեպի Երուսաղեմ, Գազա կողոպտչականարշավանքներկատա-

Եվրոպայում: կողմից մեծ ոգնորություն առաջացրեցԱրնեմտյան Պապը կոչ արեց Անգլիայի օգտվել

այդ

առիթիցն

հետ

րելով:

Ֆրանսիայի թագավորներին՝

ու

էր դեպի Մինչդեռ Ղազան իլխանը նախապատրաստվում

գրավել Սրբազաներկիրը: Արագոնի

Սիրիա նոր արշավանքի: Ռաշիդ ադ-Դինը տեղեկացնում է,

որ

սեպտեմբերի16-ին Ղազանըառաջապահզորքերովու-

թագավորՀակոբ Բ-ը նամակհղեց Ղազանխանին,որով նա շնոր-

հավորում էր մոնղոլ իլխանինռազմականհաջողություններիկա-

ղարկեց Խութլուշահին, այնուհետն սեպտեմբերի30-ին Թավրի-

պակցությամբ:Նա նան ռազմականօգնություն էր առաջարկում՝

զից ավելի փոքրաքանակզորքերով դեպի Սիրիա շարժվեց ինքը՝

արշավանքինմասիլխանը՛": Այս անգամնույնպես, մոնղոլական

համատեղուժերով ապագայումգրավվելիք տարածքներիցորոշակի մաս ստանալու պայմանով:Այսպիսով,Արագոնիթագավորությունը, որը 1293 թ. առետրականպայմանագիրէր կնքել Կիլի-

ծեռք ցուցաբերում'":

թ.

'

ինչպեսնան Կինակցումէին նան բուն Ձայաստանի,Վրաստանի, Ինչպես նշվում է Անանուն լիկյան Ձայաստանիզորաջոկատները:

կյան Հայաստանիհետ, Արնելքի երկրներումնոր շուկաներ բերելու մեծ շահագրգռվածություն էր

|

աղբյուրները, էջ Արաբական Ի/, էջ322, նշվ. աշխ., 'Օետօո,

"Լ

հ. 1, էջ 488, Քոեթում պատմիչ, էջ 63, Մանրժամանակագրությունճներ, 8ո-/ու Շճօքոտի Ճօղօոսօօէ, ո. ԱԼ, օ. 185: Ցես ճան իճԸրտհղցքծԷԼջ-

ոլր,

244:

Է

1.

հետա, նշվ. աշխ, էջ45ջ:

ք. 388-389. աոյ օք1տո, ճօօուլւծն, ղոր, 8ո-խու, ՇՇօքմո:

4.

ՈԼ 6.:188.

ւ:

Ա.

Սեբաստացու

«Ի Տարեգրությունում.

ն

մեծ Այսպիսով, չնայած Ղազան խանի գործադրած ջանքերին, նրա երկրորդ սիրիական արշավանքը նույնպես

թվին ՉԽԹ (1300) դարձեալ

Խազաննբազումզօրօք ի Մսր ն գլխաւորք էին զհետ նորա Շահնշահնի Վրաց, Կօկաթայն,Սութան,Մուլայն, Չօպաննն բա-

եմուտ

զում աւարս

ն

ն չօգաւ յաթոռ

գերիսառեալ տարու

ավարտվեցանհաջողությամբ:

իւր»՛7:

Ի՞նչ քանակությամբզորքերով էին մոնղոլները արշավում Ներսես Պալիենցը վկայումէ, դեպի Սիրիա:Ժամանակակիցներից Ի Խուլթլուշահը Սիրիաէր արշավել 90 հազարանոցզորքով՛". Ներսես Պալիենցի, Հեթում պատմիչըմոնղոլական տարբերություն որ

է 30 զորքերիթվաքանակըսահմանափակում

Կարելի հազարով"":

է ենթադրել,որ Վեթումպատմիչինշած 30 հազարը, հավանաբար,

վերաբերում է միայն մոնղոլականզորքերին, իսկ Ներսես վկայած90 լիենցի

Պա-

Վատ եղանակըշարունակվեցշուրջ 6 շաառաջխաղացմանը: բաթ: Ռաշիդադ-Դինըհաղորդումէ, որ զորքերինչէր բավարարում

գա

սննդամթերքը,իսկ անասնակերիպակասիպատճառովսկսել էին

Ուստի մոնղոլականզորքերը, անցնելով Եփրասատկել ձիերը:6: սկսեցին նահանջել:Ներսես Պալիենցը ավելացնումէ, որ այդ

ընթացքումմոնղոլականբանակըշուրջ 5000 զոհ տվեց, իսկ հայկականբանակիկորուստներիթիվըհինգ հարյուր էր:

հ. 11, Մանը Ժամանակագրություններ, Նույն տեղում,էջ 186: Դ

Ֆ

Շճօքոյո: ճօղօոսօօք, 1. ԱԼ հ. 11,էջ 187: ՄանրԺամանակագրություններ,

առաջացանքՍսի վրա...

ն

այնտեղ կանգ առնելուց հետո վերա-

դարձանքԴարբանդիցն հասանք Հալեբ նույն տարվա զուլկադա Վետնաբար, ամսի 19-ին, երկուշաբթիօրը (1302 հուլիսի16)»2:

դառնում,որ մամլուքներըչեն կարողացելգրավել ոչ Սիսը ն ո՛չ էլ մեկ ուրիշ կիլիկյանմեծ քաղաք: Արաբհեղինակները են կողոպուտի մասինհաղորդումներով: սահմանափակվում արշաչմ դարի սկզբներինմամլուքյան կողոպտչական

-

է

ձնավորվածվեվանքներինկատմամբԿիլիկյան Հայաստանում է գտել Ռաշիդ ադ-Դինի՝ րաբերմունքըուշագրավարտացոլում

պատմությանընվիրված աշխատությունում: համաշխարհային այն հարցին, թե հայոց Ֆրանսիայիթագավորի Պատասխանելով

արքան ինչո՞ւ մեծաթիվ զորքերով չի շտապում պաշտպանել «Շատ սահմանները, վերջինս տալիս է հետնյալ պատասխանը. 400.000 հազար հեծյալ է պետք, որ բավարարի մեծ հարստություն են մեր երկիրը, շուրջ պահելու: Երբ եգիպտացիքասպատակում

Հեթում պատմիչ, էջ 64:

5.թողուր, 8ո-իյու,

151:

-

դուրս եկանք զուլկադայիերրորդ օրը (1302 րի վրա... Վալեբից Հետո հունիսի 30), ն մտանք Բաղրասիկիրճը նույն ամսի 7-ին:

պարզ

վերջո, Ղազանըիր դաշնակիցներիհետ հասավ Հալեպ,

սակայն եղանակըխոչընդոտեցդաշնակիցներիզորքերի հետա-

տը,

երկար սպասեցնելչտվեց: Մաճլուքներիվրեժխնդրությունը «Հրաման հասավ Զայնադդին Քետբուղային, որը սուլթանի որպեսզիիր գնդերովշարժվիՍսի երկտեղակալնէր կՀամաթում,

են իրենց սովորական ավարառուամամլուքներըիրականացրել հաղորդումներից մեկը: Սկզբնաղբյուրների կան արշավանքներից

հազարիմեջ մտնում էինթե՛ մոնղոլականզոր-

ջոկատները: քերը ն թե՛ նրանցդաշնակիցների Ի

սուլթանության... հայկականթագավորությանԵգիպտոսի Կիլիկիայի

Վովհաննիսյան

«.

187.

էջ 244: աղբյուրները, Արաբական

Ա.

10.000

ն Եգիպտոսիսուլթանության...135 Կիլիկիայիհայկականթագավորության

Հովհաննիսյան

դինարից ավելի վնաս չեն պատճառում,ն շնորհիվ մեր

ամուր բերդերի,նրանցձեռքը որնէբանչի

ընկնում»"":

Նախորդ երկու արշավանքներըհամոզեցինմոնղոլ իլխա-

նին, որ հնարավորչէ առանց եվրոպականերկրների հետ համաՆախապատտեղ գործողություններիհաղթել եգիպտացիներին:

րաստվելով երրորդ արշավանքին Ղազանը դեսպանություններ

ուղարկեցԱնգլիա ն Ֆրանսիա,որոնք այս անգամնես արդյունքի

չհանգեցրին"': Այսպիսով,Ղազանիլխանըդարձյալ միայնակպետք

է պայ-

քարեր Եգիպտոսիսուլթանությանդեմ: 1303 թ. արշավանքըկարնոր է այն առումով, որ հայերը, դաշնակցելովմոնղոլներիհետ, վերջին անգամ փորձեցին գրավել Սիրիան,Պաղեստինըն վերջ

դնել եգիպտականպետությանառաջխաղացմանը: Ըստ

Ռաշիդ ադ-Դինի,Ղազանը նոր արշավանքըդեպի Սի-

րիա սկսեց

թ.

Զորքի հրամանատարությունը գարնանը:ճ:

վստահվեց զորավարներիցԽութլուշահին: Խութլուշահի

տրա-

մադրությանտակ կար 30 հազարանոց բանակ, որին միացավ Կիլիկյան Հայաստանի18 հազարանոցզորքը":Այսպիսով,ընդհանուր առմամբ,սիրիական արշավանքինմասնակցումէր մոտ

հազարզինվոր: Փաստորեն,ի տարբերություննախորդերկու

Ց

Հ, Փափազյան, Ռաշիդ-էդ-դինըԿիլիկյանԳայաստանիմասին, «Պատմահանդես»,1978, 2, էջ 137: բանասիրական

յ, Բ1շհոոմ, Լճ բճքոուծ61 165 ոտ90ոջ ժ Օոօու տս Խ1օ)ծո/Ճջօ(ԱԱ6-2ԷՄ6 51486165), ք. 111-113, հօ Ըոտծոժբծ ԷԱչէօո)օք 1ռո, ք 390, Ի1. Թ'Օհտոօո, նշվ. աշխ.,Է 17, ք. 345. .

Խո »

ՇՇօքաու ՃոոօուՀծի, 1. ԱԼ, օ. Հեթում պատմիչ,էջ 64, Թօշսօմ 465

ոարկլ Յճ-նու,

Լ. Լ, ք. 661.

Ճորճուշոջ,

196.

ժօ5 Ս օՀսործու ԷՅցլոո ծոտ Շաեոմու,

այս անգամմոնղոլներին նրանցդաշնակիցների արշավանքների,

զորքերի թվաքանակըավելի քիչ էր: Մոնղոլ իլխանը չէր կարող ավելի մեծաքանակզորքերովարշավել, որովհետնայդ պահին,

նոր հարձակում էր նախատեսվումմոնղոլականիլխանության

տարածքիվրա Չաղաթայիուլուսի կողմից : հետո մոտեցան գրավելուց Հոմսը Դաշնակիցներիզորքերը Դամասկոսին,որի շրջակայքումէլ 1303 թ. ապրիլի 20-ին տեղի

դաշնակիցզորքերին եգիպունեցավ վճռականճակատամարտը Այն տնեց մինչե ապրիլի 21-ի կեսօրը ն ատացիներիմիջնտ:

Յեթում պատզորքերի պարտությամբ: վարտվեցդաշնակիցների էր, իլխանական ականատեսներից ճիչը, որն այդ ճակատամարտի պարտությունը վերագրում է մոնղոլ զորավարի չափազանց պարզ Ռաշիդադ-Դինիվկայություններից ինքնավստահությանը:::

զորքերում բացակայելէ կարգադաշնակիցների Ղփչախը,որին պահությունը:Բացիայդ, Դամասկոսիկառավարիչ այդ պաշտոնին էր նշանակել Ղազանը, դավաճանեցմոնղոլնե-

է դառնում, որ

րին:::Եվ, վերջապես,կարնորնշանակությունունեցավ այն հան-

բոլոր ուժերը ուղղել դեպի գամանքը,որ Ղազանըչկարողացավ զորքերը նորից մտել էին Դամասկոս,որովհետնՈսկե Հորդայի Այդ պատգործել"": երկիրը ն մեծ ավերածություններ Ղազանի

Պարսճառովէլ Ղազանխանըզորքի մի մասիհետ վերադարձավ կաստան՝ չկարողանալովամբողջ ուժերը կենտրոնացնելՍի-

րիայում: Վերահաս Ց Ց 5»

Ց

թոոուր, 8ր-րու,

պաշտպանվելուհամար Հեթում Բ-ը վտանգից

ՇՇօքուո: ճօոօուօծօրի,1. ԱԼ, օ. 196.

Հեթում պատմիչ,էջ 65

ֆոոու, Յր-ճյու, Շ6օքոյու Խոոօուօգծ,

եթում

պատմիչ,էջ 66:

.

ԱԼ

Հ.

196.

Ա.

Ձովհաննիսյան

մեկնեց ՊարսկաստանՂ̀ազան խանից օգնություն խնդրելու: օժանդակուԽանը նրանտվեց միայն 1000 ձիավորն դրամական

թյուն թագավորությանսահմանները պաշտպանելուհամար:": Հեթումինշնորհվեցիննան բազմաթիվնվերներու պարգնագրեր: Կարելի է ենթադրել, որ Ղազանխանի նման

հոգատարությունը

ԳԼՈՒԽ

էր նրանով, որ Ղահայոց արքայի նկատմամբպայմանավորված

զանը ցանկանումէր ապագայումնոր արշավանքկազմակերպել էր տալիս Կիլիկիայիռազդեպի Սիրիան նա մեծ կարնորություն մավարականդիրքին: Այսպիսով,Ղազան խանի բոլոր փորձերը՝ ծովի ափ, ձախողվենվաճել Սիրիանն դուրս գալ Միջերկրական

ծրագրերիձախողմանգորցին: Իլխանությանռազմավարական դածում մեծ դեր խաղաց Եգիպտոս-Ոսկե Հորդա քաղաքական շինքը: Ոսկե Հորդայի ն Չաղաթայիուլուսի զորքերիհարձակումների հետնանքով մոնղոլականիլխանությունըչկարողացավիր ամբողջ ուժերը կենտրոնացնելՍիրիայում:1299-1303

թթ. քաղա-

տվեցին, որ մոնղոլականիլխանության նյութականն ռազմականռեսուրսներըխիստ նվազել էին: Ղազաբարեփոխումնենը վերջին իլխանն էր, որ փորձեցարմատական

քական դեպքերը ցույց

րով բարելավել իրավիճակը, սակայն շոշափելի արդյունքների

Դոնզան ձախողումից խանիսիրիականարշվանքների Կիլիկիայի հայկականթագա

մա Լ զիատոսի Ւության զորության հետո

ավելի սրվեցին: Հայոց թասուլթանությանհարաբերությունները գավորությանարտաքինքաղաքականդրությունը կտրուկ վատբոլոր փորխաղաղության հասնելու մատնվեցինանհաջողության: ձերը վերջռականապես

թարացավ,մամլուքներիհետ

54ԹՀն611 ԷԱՏԵ0Ո ծոց Ըոօ158469. օօսոժուծ Ճոոոծուօոտ, էԼ. բ.204....

ՉՈՐՐՈՐԴ

ԿԻԼԻԿՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԵՎ ԵԳԻՊՏՈՍԸ

1304-1337 ԹԹ.

սրումը ն հակասությունների Յայեգիպտական բախումները1304-1323 թթ. ռազ մաքաղաքական

1.

միջն դարի սկզբներին եվրոպականպետությունների հետնանքով գրեթե վերացան լարված հարաբերությունների հույսերը: Իրական նոր արշավանքկազմակերպելու ՀԱՍ

խաչակրաց

երկրներիթագափոխարեն՝եվրոպական Կիլիվորները Ա Հռոմի պապը ձգտում էին ավելի ընդարձակել ոլորտներըն նամակներառաքելով կիայումիրենց ազդեցության լուծել իրենց ու օժանդակությունցուցաբերելով` ֆինանսական Իտալական հուզող քաղաքականու տնտեսականխնդիրները:

օգնությունցույց

տալու

որոնք ամբողջ աշխարհումհայտնիէին քաղաք-պետությունները,

Կիլիկիայի թշնամիների իրենց առնտրականգործունեությամբ, չէին ցուցաբերում: շահագրգռվածություն դեմ պատերազմում

կապՆրանք ավելի շատ հակվածէին սիրաշահելուԿիլիկիային, որոնցից պայմանագրերով, վելու նրա հետ մի շարք առնտրական

Ա.

ն Եգիպտոսի սուլթանության... հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Հովհաննիսյան

հետո, երբ հայոց արքան Սիրիականերրորդ արշավանքից վերադարձավհայրենիք, տագնապալիցվիճակը շարունակվեց:

հսկայականեկամուտներէին ստանում::Այդ ժամանակԿիլիկիայի դարձել էր գրեթե միակ անվտանգնավաԱյաս նավահանգիստը

Մաճլուքյանզորամասերըգրեթե ամեն ամիս ներխուժումէին երշրջանկատարումհարթավայրային կիր Ա ասպատակություններ

հանգիստը, որտեղիցԱրեմտյանԵվրոպայիերկրների վաճառա-

կանները առնտրական հարաբերություններէին սապյահպանում

ներումշ:

իրենցարնելյանգործընկերներիհետ:

Ավելի խորացավԿիլիկիայիգլխավոր դաշնակիցմոնղոլա-

մամլուքյանզորքերը հերթականանգամարշավե-

ցին Կիլիկիա:Գրիչ Տիրացուի վկայությամբ,«Ի թուականութեանն տեառն ՀայկազնիյՉԾ ե չորրորդի(1305), ն ի հայրապետութեանն

կան իլխանությանհամընդհանուրճգնաժամը:Ներքին անկայուն վիճակը,պայքարը հարնանուլուսների դեմ ն Ասիայումբարեկամ

Գրիգորի,ի դառնն ի չար ժամանակի, նեղեալք յազգէնԻսմայելի, որ ի յայսմ ամի եմուտ զաւրք Եգիպտոսի,ի յաշխարհսԿիլիկեի,

խոշոր պետությանբացակայությունըստիպեցինգրեթե բոլոր իլխաններինհզոր դաշնակիցներփնտրել Եվրոպայում:Մ

թ.

դարի

վասն գործոց իմոց չարի, բազում տեղիս մատնեաց անողորմ Հեթում պատմիչի հաղորդման համաձայն. պատուհասի...»::

սկզբինմոնղոլներըշարունակումէին նամակագրական կապերին դեսպանությունների միջոցով եվրոպականերկրներինիրենցկող-

«Յամսեանն յուլիսի եօթն հազար

մը գրավելուքաղաքականությունը:

Սարակինոսքմտեալ էին յերկիր

մինչն ի Տարսոն տերութեաննՀայոց ամենայն աւարհարութեամբ առնեքաղաք ծննդեանառաքելոյնՊօղոսի. ն յետ բազումչարիս

Դրան հակառակ` իրենց ուժերի ծաղկման շրջանում էին

գտնվում Կիլիկիայի գլխավոր հակառակորդները Եգիպտոսի

յետս դարձան.բայց թագաւորնՀայոց իւրովքն ընդ առաջ ել դարձելոցն,ն յօգնականութէբարձրելոյն՝ամենեքինկամ ձերբալո)

մամլուքները: Եգիպտացիները,խաչակրաց իշխանությունները

նվաճելուցհետո, սահմանակիցդարձանԿիլիկյանՀայաստանին: Մամլուքներիվտանգն ավելի սպառնալիցդարձավ:Միաժամա-

կալ եղեն, ն կամ ճարակ սրոյ, բաց

նակ Կիլիկյան Հայաստանիարտաքինքաղաքական դրությունը

ցաւ այս յաւուր

վատթարացավ Իկոնիայիսուլթանությանվերջնական փլուզման

ոչ ես

հետնանքով:Սուլթանությանտարածքումառաջացանշուրջ մեկ տասնյակամիրայություններ,որոնցիցհարնաններիհամարառա-

`

զերծելոց: Գործեյերեքհարիւր

կիւրակէիյութուտասնյուլիսի: Զկնի այսր բեկման Սարակինոսքդարձ առնել ի Հայս, իսկ համարձակեցան

զինուց ն արար դադարմանն սուլթաննԵգիպտոսիխաղաղութիւն Հայկականզորքերի փայհաստատեաց ընդ արքայինՀայոց»-"

վել վտանգավորէր թուրքմեն-կարամանների ստեղծածամիրա-

յությունը: ՝

էջ 47, Արաբական հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, 245: աղբյուրները,էջ էջ 34: ԺԴ դարի հայերենձեռագրերիհիշատակարաններ, ' 67: Հեթումպատմիչ,էջ

-

Լ. Թ.16ծծօ,նշվ. աշխՁ., ք. 185, Շ. Օմօո-Բոօաշ, նշվ. աշխ. 130- 131, Մ.

Լօ66407 65իկ ծջժՃորճուծ, ք. 22

-

23, 151 -153, 193 -194.

Լռոոջ)օնտ,

ԺԴ դարի

տ

Ա.

ն Եգիպտոսի սուլթանության... հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Հովհաննիսյան

լուն հաղթանակըհաստատում է

նան

Ցավոք, հայՄաքրիզին`:

պատմությանմեջ սա վերջին եգիպտականհակամարտության լուրջ հաղթանակնէր մամլուքյանզորքերի նկատմամբ:Դրանից հետո

մամլուքներըմոտ

ներտարի այլնս չհամարձակվեցին

խուժել Կիլիկիա: Նոր ավերիչ արշավանքներիցմամլուքների ձեռնպահ մնալը հնարավորությունտվեց Կիլիկիայի հայկական

ընու դավանաբանական սկզբունքներն ծիսակատարություններն

1307 թ. Սսում ն 1309 թ. Ադանայումհրադունելու պայմանով": ժողովներըթեն որոշեցինընդունել պապի վիրվածեկեղեցական

հայ այնուամենայնիվ առաջարկները,

րի միությանը՝:

տակասլաց կերպով օգտվել տրված դադարից ն հաղթահարել

հոգեվարքը:1307

Հեթում Բ-ը գահը զիջեց իր եղբորորդիԼնոն

1305 թ.

Դ-ին",

իսկ իրեն վերապահեցթագավորահորտիտղոսը, չնայած հետագայումնս շարունակումէր միջամտելթե՛ պետական,թե՛ եկե-

ղեցականգործերին: Կ. Մութաֆյանիդիպուկ դիտարկմամբ,Հեթում արքան բարդ անձնավորությունէր, ն անկարող եղավ ընտրությունկատարելգահի ն վանքիմիջն՛:

Հայ-մոնղոլականդաշինքի փաստականկազմալուծումից վերնախավիմեծամասնուհետո, Կիլիկիայի ավատատիրական թյունն անհրաժեշտ համարեց ավելի սերտ կապեր հաստատել Եվրոպայիհետ:

1306 թ.

գարնանըԼնոն Դ-ի դեսպաններըհերթա-

դաշինքի Շուտով ավարտինհասավ նան հայ-մոնղոլական

զորահրամանոյեմբերի18-ին, մոնղոլական Լնոն Դ թագանատար ՓիլարղունԱնարզաբաքաղաք հրավիրեց թ.

ն մի շարք նշանավորիշխանների վորին,զեթում թագավորահորը, մոնղոլնեսպանեցնրանց"4: Լեոն Գ-ի որդիներիցՕշինը վտարեց

րին

Այսպիսովխզվեցիներբեմնի բարեկամական Կիլիկիայից'':

մոնղոլներիհետ, հարաբերությունները

«Էշ Տե՛ս

Եներին ԿիլիկյանՀայաստանըապահովումէր խաղաղությունը

.

.9

էջ. 435 .

նան.Օ. Թուրք, նշվ. աշխ., էջ

ր

158., 1.

Մ.

Օրմանյան,նշվ. աշխ... հ.

մեծ

1998,

1-2,

144:

Բ

,

սյուն 2081

--2082,

2Ր/- 518616,ՋՇՄԱ6 465 ԲԼաժօտՃորճուծոոծչ,

նշվ. աշխ., էջ 62-63: Բ, Սյու 2088-2089 նշվ. աշխ.,աշխ., 9Մ.Օրմանյան, անյան, հ.Բ, սյուն .

է.

ձ

7. Քշհռոմ, 'ղոճոնշոտ Ճ2Ա1Մ,Քոոտ,1992, ք. 253՛ ւ

«Պատիս

,

ո

'

:

119, Ա. ,

.

88-89, ԺԴ 192, Մանր էջ 55, Սամվել Անեցի, էջ 155-156: գրերիհիշատակարաններ,

՛

Մաթնոսյան,նշվ. աշխ. էջ էջ առճութիւն Սմբատ ւ արապետ դարի հայերեն 1, էջ հ.

.

հ. ժամանակագրություններ,

ի

Լար

ս. Մու

.

Աունը, ՓՆԶՒ, Արան թագուհին, Ղայաստանի ր խոն ացի, հակ դես», թիվ էջ մաբան էջ 282:

ւ

այդ իսկ պատճառով

Կիլիկիայի թագավոր (1308-1320): Կիլիկիայի սահմաններում անդորր հաստատվեց:Այդ տարի4308-1320 թթ. հարաբերական

Բ'մջոօո ոս 254, Ճ. ճո,

Մ, քթ.603. է. 1, քռղ Տիոնուք

ն

բանակդարի առաջին քառորդին նոր թափով վերսկսվեցին երկրներին Հռոմի պապիհետ: ցություններըեվրոպական հետո Օշինը օծվեց ՓիլարղուինԿիլիկիայիցհեռացնելուց

կան անգամ դիմեցին Հռոմի պապին: Կլեմենտ Ե-ը օգնություն կողմից կաթոլիկ եկեղեցու. խոստացավհայ հոգնորականության

կաթոլիկ եկեղեցիների

միությանՈւնիայի գաղափարըհնարավորչեղավ իրականացնել: դեմ էր եկեղեցինեՀայ ժողովրդիհիմնականմասը վճռականորեն

խնդիրզբաղվելու երկրի ներքին զարգացման թագավորությանը ներով, բայց երկրիկառավարողվերնախավըչկարողացավնպատնականճգնաժամը:

ն

աղբյուրները,էջ 246: Սամվել Անեցի,էջ 153, Արաբական

,

.

,

ձեռա-

:

Ա.

:

ն Եգիպտոսի սուլթանության... թագավորության Կիլիկիայի հայկական

Գովհաննիսյան

գիպտոսիսուլթանությանհետ` ամենամյատուրք վճարելու պայմանով: Աբուլ Ֆիդայի վկայությամբ,Կիլիկիայի հայերը, ստանձնած

համաձայն,որոշակիքանակությամբապպարտավորության

րանքներէինհանձնում մամլուքներին: հայ-մոնղոլական դարի սկզբներինհայ-եգիպտական,

Կ

Կիլիկիա-Արեմուտքհարաբերություններումշարունակում էր

ն

կարնորվելԿիլիկիայիտնտեսականդերը:

Ինչպես հայտնի է, Արեմձուտքիավատատերերի,Հռոմի պապի,Եվրոպայիթագավորներիկողմիցխաչակրացարշավանքներ կազմակերպելունպատակներից մեկն էլ Երուսաղեմի,Պա-

ղեստինի,Սիրիայիառետրականճանապարհներինտիրելն էր՛2: դարի սկզբներին,խաչակրացշարժման վերջնականձախո-

ղումից հետո, միջազգային նոր իրադրության պայմաններում

Կիլիկիայիռազմավարական, տնտեսականու քաղաքականնշանակություննավելի աճեց: Որքան աճում էր Կիլիկիայիառետրի հետ, նույնքան էլ ավելանում էր Եգիպտոսի ծավալը Արնեմուտքի

սուլթանությանթշնամանքըհայերի հանդեպ,որովհետնԿիլիկյան

Հայաստանը,վերածվելով Արնելքին Արեմուտքիմիջն առնւորական կամրջի'", դարձելէր Եգիպտոսիմրցակիցը՝"

Բացի ծովային ճանապարհներիցԿ̀իլիկիայի համար կա-

րնոր նշանակությունունեին ցամաքայինուղիները: Կիլիկիայից

ԽԼ.

3860ք0ր,

Է

ո0շօճել քՇՇՐԾԲելա

Շ.

277.

տին

Լ

ՀՕՈՈՑՇ6

Լ'Բոոքնօմս Լօճու,

ք. 416.

չգնել Ալեքսանդրիայից հուրդ էր տալիս հնդկականապրանքներ ն

տալ Կիլիկիային": գերադասությունը ՀարձակվելովԱյասի վրա՝ մամլուքներըփորձում էին հօ-

ճափակել Այաս Թավրիզ քարավանային Ալեքսանդրիայի Լարվածությունըհակամարտողկողմերի միջն պայնապարհը՛7:

գուտ

-

մանավորվածէր այն հանգամանքով,որ

Յնդկաստան-Եվրոպա

ասպարեզումԱյաս-Թավրիզքարաապրանքափոխանակության

վանայինճանապարհըմրցակցումէր Յնդկաստան Կարմիրծով Ալեքսանդրիածովայինճանապարհի,իսկ Այաս նավահանգիստը՝ -

յի

զայրացնումէր Եգիպտացիներին

հետ:

նան

այն փաստը, որ

Եգիպտոսիհամար կարնոր շատ ապրանքներփ̀այտ, բամբակ, երկաթն այլն հայոց թագավորիհրամանովչէին վաճառումեգիպԴրանից տացիներին՝Հռոմի պապիդրած արգելքի պատճառով"": ջենովացիները, որոնք, օգտվում էին վենետիկցիները ու հայերից գնում էին այդ արգելքներին,

հակառակպապի դրած

Այսպիսով, եգիպտացիներին": ապրանքներըն վերավաճառում ծովի Միջերկրական Բոզոյան, ԿիլիկեանՀայաստանիպատմութիւնը 18: արխիւներում,էջ պետութիւնների 6, ԹՅԱՇԵ6, նշվ աշխ., էջ 186:

Ա.

ՕՏԱԱ6Ո մս ԼՐ

տս

Ր"

9906, ք.

)սՈմէզսծ4ս ՇՕրոծոօծ ժ6 18 18646, ք. 133. ԷԱՏէօ1ոօ469 Լօ1ո465 38.5, Լտոօ-Թ0016, նշվ. աշխ., ք. 299, Ք. ՕՐԾատաօէ,

ՆՈՅ

ւ:

Սիյի վրայով` դեպի Փոքր Ասիայիսնծովյաննավահանգիստներ, խորՄարինո Սանուտոն եվրոպացիներին նոպ ու Տրապիզոն"5:

.

Խ1ՇՇԻԹ8,1956,

Արտավազդարքեպիսկոպոս,Հայ-լատինհարաբերությունները հույն-լահարաբերությանց լույսով, «էջմիածին»,1945, 1-2, էջ 17: Արաբականաղբյուրները,էջ 289: Տե՛ս նանԼ. Թ8Ա6ւօ, նշվ.աշխ, էջ 185, Շ.

Օչառ-ԲՒՉԱՃ,

եկող առնտրականմայրուղիներըձգվում էին Միջերկրական ծովի ափով դեպիԱտալիա,Իկոնիա,Անտիոք,իսկ Կապադովկիադուրս

Օոտոօն

ք. 135,

մ.

0շօտո,

Քոօ

ԼՅ ՀմՈ6

46 165816ո,, օէ. ԼԱ,ք

Քօ)Յսծ Թ Ը, Սոթոցթ, քճոօյյութ ոոք-ոոտ

ո

7ՎԱՒՉԸՄոռ,

.

633.

ատ:տաօթաւ

ԻԼՕՇոռո,1981,

6.

21.

մ

օէ

ժս

գողն լոցգոբԾՈ6 ՇոգՐՕՇ)-

Ա.

ն Եգիպտոսի սուլթանության...145 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Վովհաննիսյան

դ

սկզբներին Եգիպտոսիսուլթանությանարշավանքները Կիլիկիայի, ն հատկապեսԱյասի դեմ, ավելի մեծ չափով ունեին

24Մ

Օշին թագավորի մահից հետո 1320

թ.

գահ բարձրացավ

Լնոն Ե-ը (1320-1340): «Օծեցին նրա անչափահասդորդին՝

թագա-

Հայոց զդեռաբոյսնզորդի Օշին թագաւորին զԼնոն»՛":Նրա

տնտեսական,քան ռազմականկամ քաղաքականշարժառիթներ:

ւոր

այն կարծիքը, որ ԱՄ Վետնաբար,սխալ է որոշ հետազոտողների

պատճառով՝երկիրըղեկավարումէր խնամաանչափահասության

դարի առաջինքառորդումմամլուքներիարշավանքներիհիմնաընդունմանփորկան պատճառըհայերի կողմից կաթոլիկության

կալների խորհուրդը: Խնամակալներնէին Կոռիկոսիիշխան Օշին Պայլը, նրա եղբայր Կոստանդինը,Նղիրի իշխանՀեթումը ն վերջի-

ձեր կատարելնէր կամ պապինու

նիս եղբայրը՝Բաղդինը:

վորներինդիմումներհղելը՞՞:

թագաեվրոպական երկրների

Անդրադառնալովհայ-եգիպտականհարաբերությունների կողմին` պետք է նշել մի կարնոր իրադարռազմաքաղաքական ձության մասինես: 1312 թ. Օլջեյթու իլխանընոր արշավանքձեռնարկեց Եգիպտոսիսուլթանությանդեմշ',որը վերջինն էր դեպի

Պատմագիտությանմեջ ընդունվածէ դեպի Կիլիկյան Հայաստանմամլուքներիու նրանց զանազանդաշնակիցներիարշավանքներիվերսկսումը կապել հայոց թագավորությանարտաքին ն հատկապեսԼնոն Ե-ի գահ բարձրադրությանվատթարացման

նալուց հետո արքունիքում ու հայ իշխաններիշրջանում ներքին

Սիրիա կատարածարշավանքներիշարքում: Դարձյալ ձախողու-

ուշապայքարիծավալմանհետ՞՞:Արաբականսկզբնաղբյուրների

է ներկայացմով ավարտվածայս ձեռնարկումըհետաքրքրություն

դիր ուսումնասիրությունը,սակայն,ցույց է տալիս, որ թշնամիների

նում այն առումով, որ

Կիլիկիանչմասնակցեցայդ արշավանքին:

հարձակումներըսկսվել են Օշին արքայի մահվան նախօրյակինն

համագործակՀետնաբար,կարելի է կարծել, որ հայ-մոնղոլական

ավելի են խորացրելթագավորությունումսկսվածճգնաժամային

ցությունը իսպառվերացելէր:

իրավիճակը: Աբուլ Ֆիդայի վկայությամբ, թագավորն արդեն

|

Նման

ՍՏ

իշխող վերնախավըսկսել պայմաններումԿիլիկիայի

էր ավելի մեծ հույսեր կապել Արեմուտքիհետ: 1317

թ

.

Օշինը նոր

պատվիրակությունուղարկեց Եվրոպա` օգնություն խնդրելու Ինչպեսնախկինում,այս նպատակով՛2:

հիվանդ էր, երբ Նասիր սուլթանիհրամանովսիրիականքաղաք-

հավաքվածգնդերը, Ալներից` Դամասկոսից,ՀՎամայից, Հալեպից թուն Բուղայի հրամանատարությամբ,

թ.

մայիսի 26-ին ներ-

անգամ նս ԿիլիկյանՀա-

յաստանիկոչը մնացանարձագանք:

Ց

տեդի չեն ունեցել (Մ. Օրմանյան, նշվ. աշխ., հ. Բ, սյուն 2142): Հեթում Ախտուց տերըհստակորեննշում է 1321 թ. փետրվարի1-ը (Ա. Մաթնոսյան,նշվ. աշխ.,էջ 192): Տես Լ. Խաւատճոռու, նշվ. աշխ., էջ 446-447, Ս. Բոռնազյան, Կիլիկիայի 2ԱՄ դարումն անկումը,էջ 771: գոյամարտը հայկականթագավորության

ձ.

ը.

Ճեյո, նշվ. աշխ. էջ 270, Շ. Օ8467ռո,Լօ Ղճոքտմօ 1ր Ըտուտոմծ(ճո 7«Ր-Յո

Տքած,

Օօ

ո ԽԼօոջօ16ո

1րո

22Մ. Օրմանյան, նշվ. աշխ., հ. 209: :

Ն`ք. 667: Լնոն Ե-ին

թագավորօծելու ճշգրիտ ժամանակըերկար ժամանակմնում էր անորոշ: Մ. Օրմանյանըենթադրելէ, որ հանդիսությունները1321 թ. հունվարի 6-ից ուշ

Տ1ծՇ165, ք. 310, ԽՆ 0:Օհտտօռ,նշվ.աշխ.էջ 660:

2"

ՇՇԱՇԱ 465 Էնտլօղօոտ65 ՕՐ0158465.Ծօօսոծուտ /Ճոոճուծոջ,է.

(1220-1350),ք. 113. 2134, Ճ. ՃԱ7ռ, նշվ. աշխ. էջ Բ, սյուն 2133 -

ւ

Ա

Ա.

Վովհաննիսյան

ն Եգիպտոսիսուլթանության...147 Կիլիկիայիհայկականթագավորության

խուժեցին Կիլիկյան Հայաստան:Ջահան գետը անցնելիս մեծ թվով կորուստներտալուց հետո, նրանք պաշարեցինՍսի միջնաբերդը,

բայց

կարողացանգրավել միայն

պարսպի մեծ

մասը:

Թշնամին այնուհետե զբաղվեց սովորականավարառությամբն Իբն ալ-ՎարդիտեղեկությունՍիրիա5: Բաղրասովվերադարձավ

ները զգալի չափով լրացնումեն նախորդիուրվագծածպատկերը:

գետում, նրանց թվում

չորս

Սիսը, հրդեհեցին թագավորիպալատը

Երբ նրանք վերադառնալիսհասել էին Ջայհան գետը, այնտեղ մի մարդ լուր տվեց, թե Սսի թագավորը մահացել է»27:Վետնաբար,

վերելու ու կողոպտելումասին:Նա նան ճշգրիտ հաղորդումէ ՋայԱյսպիհան գետը անցնելիս խեղդվածների թիվը՝ 1000-զինվոր՞":

Օշին

սով, թե՛ արշավանքիերթուղու ն թե՛ տնողությանառումովսիրիա-

հարձակումներից:

թ.

հուլիսի 19-20-ից հետո, երբ

թագավորը2: Նրա նշանակած խնամակալներիխորհուրդը

չկարողացավ ապահովել երկրի անվտանգությունըթշնամիների ԱՄ

դարի 20-ական թվականներիսկզբներինիլխանական

արքունիքի ամենազդեցիկ դեմքի Չոբանի որդի Թիմուրտաշը

աներկԻբն ալ-Վարդիիհանգամանալիցտեղեկությունները

նշանակվեցՌումի (մոնղոլների փոքրասիականտիրույթների)կա-

սիրիականզորքերի արշավան-

Իր նպառավարիչ Ա ձգտում էր անկախ կառավարիչդառնալ":

բայելիորենապացուցումեն,

որ

գնդերի ներխուժումը, քին անմիջապեսհաջորդել է եգիպտական որն

ուժերի ծաղկման շրջանում, 37 տարեկանհասակում մահացավ

մայիս-հունիսյանարշավանքըսովորական

երնույթէր ներկայացնում:

կտրատեցինծառերը:

վնասներհասցրեցիննան Տարսոնին, որտեղ հրդեհեցինծառերը:

արշավանքնավարտվել է

թ.

ն

Նրանք ավերեցինՄսիսը,քանդեցին Ադանայիպարիսպները,մեծ

Եթե Աբուլ Ֆիդան արշավանքիընդհանուրտնողությունընշում է 22 օր, ապա Իբն ալ-Վարդինխոսում է 17 օր շարունակերկիրը ա-

կան զորքերի 1320

էմիրներ: Բանակները պաշարեցին

այլ

երթուղի է ունեցել

ու

համեմատաբար ավելի ընդարձակ

տարածք է ընդգրկել: Պատմիչը գրում է. «Նույն տարվա Ջումադալ-ուխրա ամսում (1320 հուլիսի 9

-

օգոստոսի6) Տրիպոլսի իշ-

տակներինհասնելու համար

25Արաբականաղբյուրները,էջ 248-247:

Միքայելյանըարշվանքիղեկավաէ րությունըվերագրում Շիխավ-ուդ-դինամիրային(տե՛ս 1. Խոուռօղոո, նշվ. աշխ., էջ 447): Շահաբադդինամիրայիանվանաղավաղումըն ճրանընդհանուր հրամանատարհամարելը տեղի է ունեցել աղբյուրներիցմիջնորդամիջոցով) (Մ. դը Օսոնիաշխատության հետնանքով: աղբյուրները,էջ 284: 24Արաբական

վորված

Գ.

օգտվելու

սկսեց դաշնակցել Եգիպտոսի

սուլթանությանհետ, որտեղ երրորդանգամ՝1309-1341

թթ.

գահին

տիրացել էր Նասիր սուլթանը: 1321 թ. Նասիր սուլթանի մոտ ժա-

ն կողմերը, հավանադեսպանը՝",

մանեցԹիմուրտաշիուղարկած

զորքի հետ արշավեցհայոց երկիր20 խան Կարդայըեգիպտական

հազարիցավելի զորքով: Բայց նրանց մի մասըխեղդվեցՋայհան

նա

Նույն տեղում: Մեկ տարվաշեղումով (դեպքերըթվագրվածեն 1321 թ.) Ակառույցներիավերումը նշել է նան հայ Ժամանադանայի պաշտպանական

կագիրներիցմեկը. «Եկն Մսրցինի Կիլիկիոյերկիրն ն բազում առ ն գերի տահ. մ, էջ րեալ ն զբերդն Ադանուքակեաց» (Մանրժամանակագրություններ, 348): Ց Մ. Օրմանյան, նշվ. աշխ., հ. Բ, սյուն 2141: 8. օք նո, ԽՕԼ. ք 646, հօ Շտոռեղձքծ օք 151ռոռ, թոօ)օ10թո6418 էնջառ) ՂհծօԽնչնտ ՊՄ/օոմ,քոռԱ,բ. 39 40. աղբյուրները,էջ 247: 36Արաբական .

Տթածւ,

-

«01406.

չ

Ա.

ն Եգիպտոսիսուլթանության... հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Հովհաննիսյան

ձեռք բերեցինհետագահամագորպայմանավորվածություն բար,

ծակցությանվերաբերյալ":

Առաջինըհյուսիսից Կիլիկիայիվրա հարձակվեցինԹիմուրտաշի զորքերը: Սամվել Անեցու երկի շարունակողներիցմեկի

հաղորդմամբ.«Եկն անօրէննուինն Թամուրտաշնորդի Չօպանին յերկիրն Սըսոյ ն զբազում վնաս գործեաց,զբազումս եսպան՝ն զբազումսգերի վարեացն ել ի Հոռոմս»:2:Մեկ այլ ժամանակա`

գիր տեղեկացնումէ, որ ԹիմուրտաշըԿիլիկիա է ներխուժել երկսակայն, 3 րին տիրանալու նպատակով, լուց

օր

Սսի մոտ անցկացնե-

հետո, անակնկալհեռացել էտ:Ըստ Հեթում Ախտուցտիրոջ՝

թշնամու բանակըԿիլիկիա է մտել բաթ օրը:

Սա

թ.

նոյեմբերի 14-ին՝ շա-

միակ հաղորդումնէ հայկական ն

օտար

սկզբնաղ-

զորաբյուրներիշարքում, ուր ճշգրիտ թվագրվումէ հակառակորդ

Պալիենցի Ներսես

բանակիներխուժումըԿիլիկյան Հայաստան:

տեղեկացմամբ,Թիմուրտաշը Կիլիկիա մտավ 30 հազար հեծյալով, անչափ հետնակով:Թշնամին մեծ ջանքեր գործադրեց գրա-

վելու համար երկրի բերդերը, բայց հաջողությանչհասավ: Երբ նրա զորքերը անցնում էին լեռնային տարածքներով,մեծ կո-

րուստներկրեցին:Ավելին,«երկնչէինՀայերնյայտնի վնասել Թաթէ ոչ զամենայն կոտորեալ էին ն ապայ թարնոյն,

Այսպիսով, հայկական սկզբնաղբյուրներըմիահամուռ կերպով նշում են Թիմուրտաշիձեռնարկմանձախողումը,երկիրը գրավելու

Աբուլ Ֆիդայի պնդմամբ,Լեոն թագանրա անկարողությունը:

է գտել Այասիծովայինբերդում:Արաբ պատմիչը վորը ապաստան

խուսափումէ ԿիլիկիայումԹիմուրտաշիկրած անհաջողությունների մասին խոսելուց: Նա նշում է, որ մոտ մեկ ամիս հետո Թիմուրտաշի զորքերը վերադարձելենտ: Վետնաբար,մոնղոլական

կառավարչիզորքերը թողել են Կիլիկիանմոտավորապես1321

Գրականությանմեջ հանդիպում է նան այն տեսակետը,թե 1321 թ. Կիլիկյան Հայաստանեն ներխուժել նան թուրք Ամիր-Օմարիզորքերը (Հայ ժողովրդի պատմություն, Երեանիհամալսարանիհրատարակչություն,Երնան, 1975, էջ 537, Ս. Բոռնազյան, Կիլիկիայիհայկականթագավորության գոյամարտը24 դարում ն անկումը,էջ 771): Ս. Բոռնազյանինշած աղբյուրներում Ամիր-Օմարիմասինորնէ հիշատակությունչի հանդիպում:Այդ անձնավորությանմասին նշում է ճիայն Մ. Չամչյանը (տես Մ. Չամչյան, նշվ. աշխ., էջ 321), բայց առանց մատնանշելուիր աղբյուրները,ուստի մինչն հավաստիվկայություններիհայտնաբերումը` գերադասելիէ ձեռնպահմնալ մասինՄ. Չամչյանիտեղեկություններին հավատ Անեցի,էջ 158: 33Նույն տեղում,էջ 167: «Ա. Սաթնոսյան, նշվ. աշխ., էջ 192:

Սճմիր-Օմարի

"Սամվել

ընծայելուց:

թ.

դեկտեմբերին, ձմռանը: Ժամանակագրականայս հաշվարկը որը հաստատվումէ նան Ներսես Պալիենցի տեղեկություններով, ԹիմուրտաշիհեռանալըԿիլիկիայիցդնում է ձմռանը"՛: 1322 թ. Լենոն Ե նամակ գրեց պապին՝ օգնություն ցույց

որ ԵվրոպայիթաՊապը պատասխանեց, տալուխնդրանքով"-:

գավորներըպատերազնիմեջ 3:

սպառեալ»55:

են

ն չեն կարող Արնելք մեկնել:

այդ մասին, որոշեց այս անգամ Եգիպտոսիսուլթանը, իմանալով իր գլխավորհարվածըուղղել Այասիդեմ: 1322 թ. գարնանըեգիպ-

տացիներըվերսկսեցինԿիլիկիայիդեմ ուղղված ռազմականգոր-

ծողությունները:

Պալիենցը հետնյալ կերպ է Ներսես

հ. 1, էջ 188: ժամանակագրություններ, Մանր

աղբյուրները,էջ 247: Արաբական հ. 11,էջ 188: Մանրժամանակագրություններ, 35.յ. Ճմյռ, նշվ. աշխ էջ 65:

.,

նկարագրումսուլթան

Ա.

Հովհաննիսյան

ն Եգիպտոսի սուլթանության...151 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Նասիրի կազմակերպածարշավանքը Այասի վրա.«Ի գարունն

բերդի» գրավումը, դարձյալ նկատի չունի միննույն ցամաքային

ն

ենթադրությանօգտին են խոսում նան այլ փաստեր:Հայտնիէ, որ

մերձակայ,ապրիլ Ի (20) զօրքն սուլտանին ԽՌ(40000) հեծեալս այլ

բերդը, որը, ճիշտ է, գտնվում էր ցամաքում,բայց ծովի դիմաց:Այս

անչափհետնակսեկին ի նոյն երկիրնՀայոց. ն եկեալ ի քա-

ցամաքային բերդը հանձնելուց առաջ

ղաքն էգիոյ, որ է Այաս: Յերկրորդ օրն, յօր տօնի սրբոյն Գէորգայ, ԻԳ (23) ապրիլի,առինզմինայինբերդն,զի ծովն ցամաքեցաւն

ներս գնաց..

ն

լարկին ի բյերդն ն թողեալ ի

ի

Աբուլ Ֆիդան նս նշում է,

գերեցին անդ լանթիւ) անձինք ն անբաւ աւար

առին»: Ստացվում է, որ Այասիծովային բերդը գրավվել է շարմաներկրորդօրը,

ն այդ

պա-

։

ռազմականգործողությունըմամլուք-

որ

բաց

հայերը «ի գիշերի հուր

Ի դեպ, գնացիլն ընդ ծօյվն»:":

մամլուքներըբերդը գրավելուց հետո

այն «գտան հրդեհված» ՞: Եթե մեր կռահումը համապատասխանում է

ծովային իրականությանը,ն հայկականսկզբնաղբյուրների

ներից մեծ ջանքերչի պահանջել: Փոխարենը,համառ դիմադրու-

բերդը նույնն է Աբուլ Ֆիդայի նշած «ծովի վրա գտնվող բերդի»

թյուն ցույց է տվել ցամաքայինամրոցը, որը թշնամին գրավել է

հետ, ապա Աբուլ Ֆիդայի ն Ներսես Պալիենցի վկայություններում

բաբաններովպարիսպներըավերելուց ու «յամենայն կողմանց»

վեանհամապատասխանությունները եղած ժամանակագրական

սաստիկմարտերմղելուց հետո՞՞:Այասիգրավումընկարագրելիս

րանում են ն հնարավոր է դառնում վերականգնելիրադարձու-

Աբուլ Ֆիդան խոսում է միայն Այասի «ծովի վրա գտնվող բերդի»

թյուններիլիարժեքպատկերը:

մասին, նշելով դրան տիրանալու ճշգրիտ օրը: Այդ ամրոցը դի-

մադրությունէ ցույց տվել ն

այն գրավել են հետնյալ մամլուքները

|

կերպ. «մուսուլմաններն հարձակվեցին բազմաթիվ քարանետ մեքենաներով ե ծովից նավերով հարձակում .գործեցին երկու

Ե՞րբ են տեղի ունեցել

սկզբնաղբյուրներիհաղորդումները վերաշարադրելով,ու

նույնիսկ ուշադրություն չեն դարձրել ակնհայտ հակասությունների վրա՞::

ուղղությամբ, մինչն որ ավերեցինբերդը ն թափանցեցին ներս»՞՞:

Այասի գրավումը թվագրելու

ՍմբատՍպարապետիերկը շարունակողը ես պատմում է բերդի

պարիսպները12

օր

դեպքերը: Ուսումնասիրողները

հատուկ ուշադրությունչեն դարձրել այս հարցին ն բավարարվել են

|

այս

շարունակ բաբաններովավերելու մասին:

թյուն: Կալկաշանդիննշում է,

որ

համար ունենք չորս

վկայու-

Այասը գրավվեց հիջրայի 722

Այս կապակցությամբառաջ է գալիս հետնյալ ենթադրությունը:

Արդյո՞ք արաբ պատմիչը, նկարագրելով«ծովի վրա գտնվող

հ. 11,էջ 189: ժամանակագրություններ, 43Մանր

աղբյուրները,էջ 247: «Արաբական

-

հ. է|,էջ 188-189: ժամաճակագրություններ, Մանր

տեղում: ԿՆոԱն

էջ 247: աղբյուրները, Արաբական

հ. էե էջ 189-189, Մանր ժամանակագրություններ, Պատմութիւն, էջ 421:

Գ

Տես Ս. Բոռնազյան, Կիլիկիայիհայկականթագավորության գոյամարտը նշվ. դարում Ա անկումը, էջ 772-773: Գ. Միքայելյանը (1. Խոոտճոչու

»փ/

|

՝

Սպարապետ, Սմբատ

) լ

աշխ., էջ 448-449), ՍմբատՍպարապետիաշխատությունըշարունակողիտեղեկություններըվերապատմելիս12 օրյա դիմադրությունըվերագրելէ ծովային բերդին,մինչդեռՆերսեսՊալիենցըհստակորենպատմում ամրոցիմասին:

էցամաքա

.

Ա.

Ն

Գովհաննիսյան

թվականինռաբի | ամսի չորրորդ օրը՝

թ

.

ավերեցինԱյասիծովայինու ցամաքայինբերդեեգիպտացիները

մարտի 23-ին, ն

-այդպիսովակնհայտորենշուրջ մեկ ամսվա սխալ է Ըստ

ն Եգիպտոսիսուլթանության...153 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

տալիս:

թույլ

րը ն

ծրագրի: Նրանք

՝

|

թյունը

ցույց

մայիսի 9

-ով՛7:Այսպիսով,քննու-

՛

թ.

ռաջնորդվելուլինենք հայկականսկզբնաղբյուրներիվկայություն-

ներով, ավարտվածպետք է լիներ մայիսի սկզբներին:Եվ իրոք, ըստ

Աբուլ Ֆիդայի, Այասի«ծովի վրա գտնվող», մեր պատկերա-

րավունք է ունեցել զույգ բերդերիգրավումընշել արաբականտոմարի միննույն ամսով: Հիրավի, Ներսես Պալիենցի մատնանշած

մայիսի 9-ը տեղավորվում վկայած Իբն ալ-Վարդիավանդած մեջ: ժամանակահատվածի

ապրիլի 23-ը ն Աբուլ Ֆիդայի են

Մամլուքների ռազմականգործողությունները չսահմանա-

փակվեցինԱյասիգրավումով ն ավերումով:Սամվել Անեցու ժա-

րով, որոնք նախատեսելեն հետագայումմտցնել իրենց պետու-

ն

մամլուքները«եկին իջան ի

հրաման տուեալ զօրացն յարձակիլ առ

Ը

|

հայերը հաջողություններունեցան հիմնականումկիրճերում ու

|

|

գնացինի վերայ իջնանի մարդով 1322 թ. կռիվներիժամանակ նոցա ն արարինխիստ կոտորած»: գործելու շնորհիվտո: լեռնանցքներումանսպասելիհարձակումներ Մամլուքներըհասել էին իրենց հիմնականնպատակին՝ոչնչացրել

մրցակիցն վերագրավելէին 1298 էին Այասըորպես առնտրական

| | | լ

|

թ.

նվաճածտարածքները: Ի

վերջո, Լնոն Ե թագավորը1323

-

ա Հո

ԿոստանդինԼամբրոնա-

կով. «Գնացտէր Կոստանդինկաթողիկոսնառ սուլտանն Մսրայ ն արար

ա

մանին

թ.

պատվիրակություն ցի (1323-1326) կաթողիկոսիգլխավորությամբ ուղարկեց Կահիրե՝սուլթանի հետ հաշտությունկնքելու նպատա-

-

լէրանց աշ-

եղեն ընդ աւերումներկրիս. քիչ

Արաբական աղբյուրները,էջ 290: "Նույն տեղում,էջ 247:

ստորոտ

|

ն դարձաւ մեծ սէր ն խաղաղութիւն

մանակագրությանշարունակողներիցմեկն ավելացնում է, որ :

որ կոչի Ջահան, գետեզրն՝

խարհիս՝շատք գերեցին:Իսկ զօրք թագաւորինԼենոնիսրտախոց

ցումներով` ցամաքայինամրոցըթշնամուն է անցել մայիսի 9-ին: Հետնաբար,ինչպես տեսնում ենք, Իբն ալ-Վարդինլիակատար ի-

անգամ չեն հրապուրվել կիլիկյան մեծ

|

ապրիլի23-ին գրավելուց հետո, մամլուքներըձեռ-

նարկել են ցամաքայինամրոցի12-օրյա պաշարումը,որը, եթե ա-

`

լուց հետո,

տեղեկություններըլրացնում են միմյանց ն իրադարձությունները բերդը 1322

այս

թյան սահմաններիմեջ: Այասումիրենց նպատակըիրականացնե-

է տալիս, որ Իբն ալ-Վարդիին Ներսես Պալիենցի

Այասիծովային տեղի են ունեցել այսպիսի հաջորդականությամբ:

Նոր տարան":

են այն տարածքնեքաղաքներիկողոպուտովն սահմանափակվել

է հիջրայի 722 թվականիռաբի ախար դի» գրավումը թվագրում թ.

հազար մարդ գերի

է, որ սուլթանականզորքերը հետնել են հստակ ռազմավարական

ռաբի ||ամսում՝ 1322 թ. ապրիլի 19-ից մայիսի17-ը ընկածժամա-

ամսի 21-ով, այսինքն՝ 1322

տվյալներ հաղորդում են մնացած սկզբնաղբյուրները:Պարզվում

Իբն ալ-Վարդիի,Այասը գրավվեց հիջրայի 722 թվականին

Աբուլ ՖիդանԱյասի«ծովիվրա գտնվողբերնակահատվածում":

Կիլիկիայից մոտ

5.

Սամվել Անեցի, էջ 167: ՍմբատՍպարապետ,Պատմութիւն,էջ 121: աղբյուրները,էջ 290: Արաբական ՍմբատՍպարապետ,Պատմութիւն,էջ 133:

Վաշտուպատուով»5":

Ա.

լ

Ձովհաննիսյան

Եթե այս բերդերի հարցը չլիներ,

Պայմանաթյան պայմանագիրըկնքվեց 15 տարի ժամանակով:՛:

հետո

գրով. 1.

|

կոսը:

ստացվող

Յ.

եկամուտների50

տո-

|

օտարականնեվճարվեր

6.

ավերված քաղաքները, բացի Այաս ծովային բերդի ամրու-

թյուններից»:

Ինչը վերաբերումէ բերդերին,որոնք սուլթանըպահանջելէր

խաղաղությանդիմաց՝ Սարվանդիքարը, Թիլ Համդունը,Համուսը, Կվայրան,Նողայրը, Մարաշը,ապա

այս

տարածքները,ամենայն

հավանականությամբ, նույնպես հանձնվեցին եգիպտացիներին:

ժԴ դարի հայերեն ձեռագրերիհիշատակարաններ, էջ 66, Արաբական 158: աղբյուրները, 290-291, Սամվել Անեցի, էջ Պայմանագրի կնքմանմաէջ տես 7. Լոռլիթե, մժճաւ հոծ: ճոճ, 232: էջ 291: աղբյուրները, պ Արաբական աղբյուրները, էջ 291: Այդ մասինտե՛ս նան 2 ԼՆշոջրի, ԼՏ մճոօւ

սին նան Լ» րաբական ''65 ՇիշուշՏ 232. ժ'Ճոոճուծ, ք.

65 ժ'

ներ, որով ն հաստատվումէ մեր առաջ քաշած վարկածիճշտու-

ԱՄ

էջ

|

թ.

պայմանագրիմեջ

Մարաշը հանձնվել են

Համդունը, Եգիպտոսի

|

դարի 20-ական թվականներինհայկականթագավորու-

ակնհայտորենԿիլիկիայումտիրող թյան կրած պարտությունները ճգնաժամիհետնանք էին: Կիլիկիայիիշխող ռազմաքաղաքական |

վերնախավըչկարողացավիր շուրջը համախմբելոչ միայն հասաՆերքին րակ ժողովրդին,այլն իշխաններինն ազնվականությանը:

գահակալականկռիվներն, ունիթորների անվերջանալի վեճերը

թույլ

ռազմականուժերը

շատ

ն

հակաունիթորների

չտվեցին թշնամու դեմ միավորել

երկրի մարդկային ն նյութական բոլոր

միջոցները: Եգիպտոսի

ավելի մեծաթիվէին ն լավ կազմակերպ-

ված: Մոնղոլներըն եվրոպականերկրներըչօգնեցինԿիլիկիային: Ավելին, 1323

թ.

Աբու Սայիդ իլխանը (1317-1335)

կնքեց մամլուքների հետ`

|

հետագա

տեղանուններնայլես չեն

սուլթանությանը:

Եգիպտոսիսուլթանությունըպարտավորվումէր զորքերը հետ

Սուլթանը պարտավորվում էր իր ծախսերով վերաշինել

այս մասին հիշատակություններում

Համուսը, Կվայրան,Նողայրը,

Հայերը պարտավորվումէին խզել բոլոր կապերըԱրնմուտքի

քաշել Կիլիկիայից:

որ

եղել է հատուկ կետ, ըստ որի Սարվանդիքարը,Թիլ

Եգիպտոսիսուլթանությանը պետք է

հետ: Տ.

Լնոն Ե-ի դեսպանսուլթանը, հավանաբար,կհամաձայնվեր

թյունը: Ուրեմն`կարելի է ենթադրել, որ 1323

րին վաճառվածաղի եկամուտիկեսը: 4.

արշավանքներից

պատկանողշրջանհանդիպումորպես հայոց թագավորությանը

Հայերը հանձն էին առնում Եգիպտոսիսուլթանությանըվճարել Այաս նավահանգստից

1320 թ.

տասնամյակներիընթացքում Կիլիկյան Հայաստանիտարածքի

նությանը վճարել տարեկանմեկ միլիոն 200 հազար արծաթ 2.

ապա

ների հաշտությունկնքելու առաջարկին:Պետք է նշել,

ԿիլիկյանՀայաստանըպարտավորվումէր Եգիպտոսիսուլթա-

դիրհեմ:::

ն Եգիպտոսի սուլթանության...155 թագավորության Կիլիկիայի հայկական

վերջ տալով Միջերկրական ծովի

համարո Եգիպտոսի թ ՐԳիտ ր սուլթանության

աի պայքարին": Այս ամենի հետնանքը եղավ այն, արնելյան ԻՆ

ափի

հաշտություն

Տե՛ս Ը 5օՇՏօք7, Խ17ԸՄ

ԱՈՇԽԵ6ԽՄԵՆ

ՂԵԽ

օ.

201.

Կր " դեմծավալված որ մՄ

դարի

Ա.

Հովհաննիսյան

կարգադրեցԿիլիկիայինհատկացնել30 հազար Ֆլորին՝ ԱյաՍակայն հետագասի ամրություններընորոգելու նպատակով:»՛:

առաջինքառորդի վերջում Կիլիկյան Հայաստանըարդեն կիսով

պը

չափ ենթարկվեց Եգիպտոսիմամլուքյան սուլթանությանը:Պատահականչէ, տուտան

որ

(նա Եգիպտոսիցտուն էր վերադառնումՍիրիայի տա207

դարի 20-

30-ականթթ. հայոց թագավորությունըստորակայությանկախվածությանմեջ էր Եգիպտոսիսուլթանից":

2.

Հայ-եգիպտականհարաբերությունները 1324-1337

թթ.

թ.

հայ-եգիպտականպայմանագրիկնքումից հետո

Կիլիկիայում կարճատն խաղաղություն հաստատվեց: Երկրում ստեղծվածժամանակավորխաղաղությունընպաստեցտնտեսության զարգացմանը,ներքին

արտաքինառետրի վերելքին: Ա-

ու

ռետրիցստացվածեկամուտներիհաշվին արագ կերպովսկսեցին ու քաղաքները:Այս վերանորոգվելավերվածնավահանգիստներն

ժամանակաշրջանումնույնպես Արեմտյան Եվրոպայի պետություններըհայկականթագավորությունըդիտում էին որպեսհենակետ՝ Արնելք-Արնեմուտք առնտուրնընդլայնելու համար: Բացիայդ՝

թե՛ Հռոմի

պապը

յում՝ տարիներշարունակձգձգեց գումարիվճարումը՝պատճառաբանելով, որ հայոց եկեղեցինչի կատարումունիայի վերաբերյալ

հայտնի ճպնապարհորդԻբն Բամարոկկացի

րածքով ն եղել էր նան Կիլիկիայում) նշում է, թե

ն թե՛ որոշ

ն Եգիպտոսի սուլթանության...157 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

ՏՍ

արեմտյան ավատատերերհույս

ունեին վերսկսելու խաչակրաց արշավանքները, ուստի իրենց

արքան

|

նախորդ եկեղեցականժողովներիորոշումները ն հայոց

|

սությունը բնականոնէր զարգանում,իսկ արտաքինքաղաքակաերնույթներչէին նկատվում:Թեն Լնոն նությանմեջ ճգնաժամային

|

|

է կաթոլիկության քարոզչությանը»: խոչընդոտում տնտեՄինչն 1329 թ. երկրումառետուրը ն ընդհանրապես

արքան լավ էր հասկանում,թե ինչպիսիլուրջ վտանգ էր իրենից

ներկայացնումԵգիպտոսի մամլուքյան սուլթանությունը,բայց, հետ կապեավելի շատ հակվածէր Արնեմուտքի այնուամենայնիվ, րի սերտացմանը:Դժվար է ակնկալել, որ

այս

հարցումԼնոն Ե-ից

տարբեր հայացքներ է ունեցել թագավորիանչափահասության կառավարիչՕշին Պայլը: Բացարշրջանում երկրի փաստական ձակապեսանհամոզիչ են հնչում Ա. Գալստյանիպնդումները,թե «Թագավորությունըիր ձեռքը վերցրեց Օշին պայլը ն սկսեց ազդեցուծավալել արքունիքումարնմտաեվրոպական մեջ հարաբերությունների թյան դեմ ձգտելով բարեկամական 1323 թ. մտնել հզորացող Եգիպտոսիհետ: Այդ նպատակովնա պայքար

հայոց կաթողիկոսԿոստանդինԼամբրոնացունուղարկեց Եգիպտոս:

Կահիրեում1323

թ.

բարեկամուկնքվեց հայ-եգիպտական

ծրագրերիիրագործմանհարցում մեծ կարնորություն էին տալիս

Կիլիկիայիհայկականթագավորությանը: Այսպես,ՀովհանԻԲ

պա-

.

-

Իբն Բատուտա, Օտար աղբյուրները հայերի մասին, Քաղեց ն թարգմանեցՀ̀. Աճառյան,Երնան, 1940, էջ 9:

հ. 11,էջ 189: Ս. Բոռնազյանը թյուրիմացաՄանրժամանակագրություններ, Ս. Բոռնազյան, Կիլիկիայի հայբար գրում է ՀովհանԺԲ պապիմասին(տե՛ս 2ԱՄ դարում ն անկումը, էջ 774), գոյամարտը թագավորության կական է ՀովհանԻԲ-ին (1316-1334): մինչդեռխոսքըվերաբերում 5. հնոտօղռո, նշվ. աշխ., էջ 454: Ց

Ա.

Գովհաննիսյան

ԻրականումՕշին Պայլը, թյան դաշնագիր»55:

Մ.

Օրմանյանիխոս-

քերով ասած, «Քաղաքականուղղութեամբալ կատարելապէսլաՆույնքան անընդունելիԷ նան տինամոլընթացքինկը հետեւէր»:5: Ա.

Գալստյանի 1323 թ. հաշտությանպայմանագրինտված գնա-

հատականը՝': Հայոց արքան,չափահասդառնալով,1329 թ. հունվարի26-

ին սպանելտվեց իր կնոջը՝ Ալիս թագուհուն,աներ ն խնամակալ Օշին Կոռիկոսցուն,ինչպես նան նրա եղբայր Կոնստանդինսպա-

րապետին:շ: Օշին պայլի գործունեությանըդեմ էին որոշ

հայ պա-

րոններ, որոնց հետ սերտ կապեր էր պահպանումԼնոն Ե թագավորի հորաքույր Զաբելը՝ ԿիպրոսիԱմորիթագավորիայրին: Օշին Պայլի ն նրա կողմնակիցներիսպանության դրդապատճառների մասին, իհարկե, կարելի է տարբեր ենթադրություններանել:

Այնուամենայնիվդժվար է պատկերացնել,թե, բացիիշխանության համարպայքարից, արքայի ն նրա ամենազոր-խնամակալի միջն աեղել են տարաձայնություններ արտաքինքաղաքականության,

ռավել նս Արնմուտքի,Հռոմի պապիու կաթոլիկեկեղեցուհետ հա-

րաբերություններիվերաբերյալհարցերում: Ս. Բոռնազյանիայն

տեսակետը,որ

Լնոն Ե-ի նպատակըեղել է

իշխանությունիցհակա-

Կիլիկիայիհայկականթագավորությանն Եգիպտոսի սուլթանության... 159 Ա. Գալստյանիանստույգ կարծիլատին տարրերինհեռացնելը"5,

քի արձագանքնէ ն չի հիմնավորվում սկզբնաղբյուրներիվկայություններով: Ս. Բոռնազյանըայս կապակցությամբբերում է հետնյալ փաստարկները.«Մեկ տարի հետո Լնոն Ե ամուսնանում ՍիցիլիայիթագավորՖիլիպ Ա-ի դստերհետ

Գալստյան, Կիլիկյան հայոց թագավորությանկործանմանհարցի «Լրաբեր» (հաս. գիտ.), 1971, 9, էջ54: Մ. Օրմանյան,նշվ. աշխ., հ. Բ, սյուն 2143: ՕԱ. Գալստյանիտեսակետներիփաստարկված հերքումըտվել է Ս. Պողոսյանը, տե՛ս Ս. Պողոսյան, Կիլիկիայիհայկականթագավորությանանկման «ԲանբերԵրեանիհամալսարանի», 1974, 1, էջ 152-157: հ. ), Արաբական 247-248, աղբյուրներ, էջ Մանրժամանակագրություններ, Զ. էջ 88, 100, ՍամվելԱնեցի,էջ 158:

շուրջը,

մասին,

գլխատվածիշխան-

ների փոխարենՋիվան Լուսինյանին նշանակումէ

պայլ,

իսկ վեր-

ջինիս եղբորը` Բոհեմունդին, Կոռիկոսի տեր»5-: Մատնանշված

փաստերից առաջինը` արնեմտյաներկրների հետ խնամիական կապեր հաստատելը սովորական երնույթ էր Կիլիկյան Հայաս-

խաչակրաց շարժման սկզբից ի վեր, հետնաբար այդ

տանում

հիմանվրա լատինամոլությանմասինխոսելըվաղաժամեզրակացություն անել կնշանակի:Ավելորդչէ նան հիշելը, որ ժամանակին

հենց Օշին Պայլն էլ անմիջականորենմասնակցելէր Արեմուտքից Օշին արքայի համար հարսնացուբերելուն ն ավելին` թագավորի

մահից հետո ամուսնացել էրայրի Ինչ վերաթագուհուհետ»:

բերում է թափուր պաշտոններըԼուսինյան եղբայրներինհանձնելուն, էին

ապա

ն

չմոռանանք, որ նրանք Լնոն Ե-ի հորաքրոջ որդիներն

որպես թագավորի ազգականներ են

նման

բարձր դիրքի

արժանացել: Կիլիկյան Հայաստանի պատմության հետագա

ընթացքըցույց տվեց, ՔԱ

ն

է

որ

լատինամոլությունըպայմանավորված

չեր առանձինանձանց համակրանքովկամ նախասիրություննե-

րով

Ս.

ն

խոր արմատներէր գցել ավատատիրական վերնախավի

Կ գոյամարտ

Բոռնազյան, Կիլիկիայիհայկական թագավորության

դարում Նույն Մ.

անկումը,էջ 774-775: տեղում: Օրմանյան,նշվ. աշխ., հ. Բ, սյուն 2142: ն

60.

.

Ա.

|

Գովհաննիսյան

շրջադարձ արմատական շրջանում:Տիրապետողհայացքներից չէ դարում Մլեհի կատարող գործիչներ, ինչպես այդ եղավ չծնեց: ԳԳՄ դարերիԿիլիկյանԳայաստանը պարագայում, մեր կարծիքով,ունեցել են 1329 թ. իրադարձությունները, Լնոն Ե-ը, դառնալով դրդապատճառներ: զուտ ներքաղաքական

Պայլի ն չափահաս,վաղ, թե ուշ, պետք է ձգտեր ազատվելՕշին Վավանրա ընտանիքիանդամներիճնշիչ վերահսկողությունից: նականէ նան, որ երիտասարդթագավորըհիմք ուներ կասկածելու,

թե Օշին Կոռիկոսցինն յուրայիններըձգտում էին տիրանալ

նույնիսկարքայիսպանությունը: գահին՝չբացառելով հստակորեներնումէ, Աբուլ Ֆիդայիտեղեկություններից

որ

Օշին Պայլը Եգիպտոսումամեննին էլ հակալատինուղղվածուէ թյուն ունեցող գործչի համբավ չի ունեցել: Այլապես դժվար

պատկերացնել,թե նրա սպանությունըկարող էր գոհունակուՄինչդեռ Լնոն թյամբ ընդունվել մամլուքյան սուլթանությունում: է Ե-ը սպանվածՕշին Պայլի գլուխը ուղարկել Եգիպտոս, իսկ ու «սուլթանը նրան ուղարկեց պատիվներ,զենք, ձիեր՝ թամբ ուժերի լատինասեր Այսպիսով,ԿիլիկյանՀայաստանի սարքով»:5:

ընկալվել պետությունում թշնամական առաջնորդիսպանությունը մեջ հնարաքաղաքականության է որպեսԵգիպտոսի նպատմամբ

ազդանշան:Լենոն Ե-ն էլ, իր հերթին, վոր փոփոխությունների

օգտվել է մամլուքյան սուլթանիքաղաքականաջակցությունից երկրի ներսում իր դիրքերը ամրապնդելուհամար. «Սսի տերը Հ.) զգեստը հագավ խիլան (սուլթանիուղարկածպատվավոր ինքն կերպով ինք ագեց քաշելով ե ձի ն այդյդ կերպով վ ձին ն սուրը գեց ու հեծավ րը քաշնլ Ա.

վ րկրպ

աղբյուրները,էջ 248: Արաբական

|

ն Եգիպտոսիսուլթանության... 161 Կիլիկիայիհայկականթագավորության

իրեն զորացած զգաց»ը՛: Լնոն

|

Ե-ը, ազատվելովիր խնամակալներից, սկսեց իր կողմ-

նակիցներիհետ ղեկավարելթագավորությունը:Նա կատարեցմի շարք

քայլեր, որոնց հետնանքով կրկին բարդացան Կիլիկյան

Հայաստանին Եգիպտոսի սուլթանությանհարաբերությունները: Հայոց արքան, անտեսելովեգիպտացիներիբազմաթիվզգուշացումները, կրկինվերսկսեց բանակցություններըԱրնմուտքիհետ: Այսպես, 1329-1331

թթ. Լնոն

Ե

թագավորի համար հարսնացու

գտնելու համար Եվրոպա մեկնած պատվիրակությունը,ամենայն

հավանականությամբ, ունեցել է

նան

քաղաքական խնդիրներ ն

բանակցություններէ վարել եվրոպականերկրներիմիապետների հետճ": Արեմտամետքաղաքականությանխորացման պատճառն

այնէր, որ հայերը Արնելքումայլես չունեին մոնղոլներին հավասարազոր

դաշնակից:Չպետք է անտեսել այն փաստը,որ հայկա-

կան թագավորությունըմեծ չափով շահագրգռված էր երկրին

հսկայականեկամուտներապահովող առնտրական հարաբերությունների ծավալմամբ: Մինչդեռ առնտրականհարաբերություններ հիմնականում հաստատվել էին Արեձտյան Եվրոպայի

երկրներիու քաղաքների,մասնավորապես՝ Վենետիկի,Ջենովայի, Մոնպելիեի,Մարսելի ն Սիցիլիայի հետ"": Բացի

այդ,

Կիլիկյան

Հայաստանումգտնվող խոշոր առնտրականներիցշատերը եվրո-

տեղում: «Նույն Մաթնոսյան, նշվ. աշխ., Տե՛ս Ա.

տուց տերը, ինչպես նան նրա

էջ ջ 193: Այս յ մասին ի պատմող

Հեթում ԱխԻ

ուղեկիցներըմի քանի անգամ են ուղնորվել

Եվրոպա: Ֆ/. Էշ74, նշվ. աշխ., հ. |, էջ 366-368, 1. Խնուոճճոջու, նշվ. աշխ., էջ 350-401:

պացիներէին, որոնք

Կիլիկիայիհայկականթագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանության...163

Հովհաննիսյան

Ա.

ներկը, Հալեպի ամիրա Ալթուն Բուղայի հրամանատարությամբ,

էին հանդես բեշահագրգռվածություն

մեծ

խուժեց Կիլիկիայի հայկականթագավորությանսահմանները,կո-

րում քաղաքականն տնտեսականկապերը Արնմուտքիհետ սերտացնելու հարցում: Պատահականչէ, որ Կիլիկյան Հայաստանը

ղոպտեց Մամեստիան,Ադանան,Տարսոնը: Գրիչ Ներսես Կրակցու

վկայությամբ.«անաւրէն ազգն Իսմայէլի յարեան ի վերա երկրին

1333 թ. վենետիկցիներինշնորհեց առնտրականարտոնագիր,

ազատելովնրանցմի շարք

Կիլիկեի. ն զամէնն ի սուր

հարկերից"՞:

վարեցին գերի,

չէր կարող Հայոց արքայինմանատիպքաղաքականությունը

Ըստ Խարամնի»7:

Սամվել

ղացավ գրավել Մամեստիան,Ադանան,ապա շարժվեց դեպի Մո-

լեոն: Հեղինակընշում է,

Ե-ի վարած

երկրում մեծ զայրույթ ներքին ու արտաքինքաղաքականությունը

զկէսն՝ ի յերկիրն

Անեցուերկը շարունակողներիցմեկի, թշնամին մեկ օրում կարո-

վրիպել մամլուքների ուշադրությունից: Այն մեծ դժգոհություն առաջ բերեց Եգիպտոսում:1335 թ. Արնելք հասան խաչակրաց Լնոն նոր արշավանքիմասին լուրերը՛": հնարավոր

ն

մաշեցին սուսերի, ն զայլն ի Մսըր

որ

հայոց արքանանպատրաստգտնվեց

դիմակայելութշնամուն՛5: Թշնամականզորքերըշատ արագ գրա|

առաջացրեց:Հատկապեսսուր բնույթ ձեռք բերեց իշխանամետ

վեցինԴաշտայինԿիլիկիայիքաղաքները:

մեկտեղ ուժեղացավնան Եգիպտոսիսուլթանությանթշնամանքը

մամլուքյան բանակը ներխուժել Կիլիկիայի հայկական թագավո»

Կարնոր է պարզաբանել այն հարցը, թե ճշգրիտ ե՞րբ է

միջն պայքարը: Դրա հետ գործիչներին նրանցհակառակորդների

հայոց բագավորությանհանդեպ:Մամլուքներըհայոց արքայիդի-

վանագիտականգործունեությունըԱրեմտյանԵվրոպայումգնահատեցին որպես 1323

թ.

րության սահմանները ն գրավել հայոց թագավորությանքաղաք|

:

թյան մեջ, ուստի բոլոր

կնքված հաշտության պայմանագրի

վանքի

խախտումն որոշեցինպատժելհայկականթագավորությանը: Այսպիսով,1324-1335

թթ.

ընկած ժամանակաշրջանըցույց

տվեց. որ Կիլիկիայիհայկականթագավորությունը,իր հույսերը կապելով քրիստոնյա Արնմուտքիհետ, նպաստեցմամլուքների արշավանքներիկրկնվելուն: 1335 թ..Եգիպտոսիսուլթանիհրամանովմամլուքյանբանա-

Թ.ց. Լգոթիցե, Լ.6 Ա6501065 Շիճոծծ Պ'

մ'Ճղոճուծ,

ք. 192-493.

էջ 174: Այս դեպքերի դարի հայերեն ձեռագրերիհիշատակարաններ, տե՛ս Լ. Խնուշոտու նշվ. աշխ., էջ 455, Ս. Բոռնազյան, վերլուծությունները ն Կիլիկիայիհայկականթագավորությանգոյամարտը748/ դարում էջ 775: ԺԴ

անկումը,

ները: Խնդիր, որ երբեք չի քննվել մասնագիտականգրականու-

հետազոտողներընշել են միայն արշա-

Արաբ հեղինակ Իբն տարեթիվը'":

Իյասը նշում է, որ

լինելով՝ չհարձակ: սուլթանՆասիրը պայմանագրով կաշկանդված |

վեց, բայց

թույլ

տվեց այդ անել Հալեպի ամիրա Ալթուն Բուղային:

Վերջինս ծովեզրյա դաշտային վայրերի վրա հարձակվեցհալե:

պյան գնդերով, գրավեց Մաճեստիան, Ադանան, հասավ մինչե

Տարսոն: Պատմիչը նշում է,

ԺԴ

Սամվել

որ

Ալթուն Բուղայի բանակըշարժվեց

283: հիշատակարաննե

դարիհայերենձեռագրերի Անեցի,էջ 159: Պ« Մ. Չամչյան, նշվ. աշխ., հ. Գ, էջ 335, Ղ. Ալիշան, նույնի, Սիսուան, էջ 413, 1, Խնոտօոցո, նչվ աշխ. էջ

Շնգծ

62ոծք0մս1 465Խոր,

« 424, ՀաՎենեՑ, Խսամոո,

է.է,թ. 470.

457, Փ,

ն

Ա.

Սսի վրա ն 17-ին՝ 1335 արաբ

Հովհաննիսյան

թվականիռամազանամսի

պաշարեցայն հիջրայի735 թ.

Այսպիսով,եթե հավատ ընծայենք մայիսի 12-ին՛5:

հեղինակին,ապա

ԴաշտայինԿիլիկիայիծովեզրյաքաղաք-

ների գրավումը պետք է թվագրել մոտավորապեսմայիս ամսվա սկզբներով,քանի մեստիայիցն

որ

Սիսը բավականինհեռու է Ադանայից,Մա-

Ի տարբերություն Իբն Իյասի՝ հայ հեղիՏարսոնից:

նակներըայլ հաղորդումեն տալիս արշավանքիճշգրիտ ամսվան օրվա վերաբերյալ: Այսպես,հիշատակարանների հեղինակներից մեկը: որպես ներխուժման օր,

մատնացույց է անում

տերընշում

մայիսի 26-ը, հինգշաբթին: Հեթում Ախտուց

թ.

է, որ

թշնամու բանակըգրավել է ծովեզրյաքաղաքները1335 թ. մայիսի 25-ին, հինգշաբթի օրը": Մեզ մնում

է ճշտել միայն մեկ օրվա

առկա տարբերությունը2̀5 թե՞ 26: Քանի որ հինգշաբթի օրն է մայիսի 25-ը, ապա հաշվումների հիմքում պետք է դնել հենց այդ թվագրումը: Այսպիսով,Հալեպի ամիրա

հանդիսացել1335

թ.

ԱլթունԲուղայի 1335 թ.

արշավանքըդեպի Կիլիկիայիհայկական

սկսվել է 1335 թագավորություն

թ.

մայիսի25-ին: Մամլուքյանզոր-

քերը, դաշնակցածհարնաններիհետ,

1335-1336

թթ.

նոր հար-

ձակումներգործեցինհայոցթագավորությանդեմ՛7: Թշնամուզորքերին հաջողվեցգրավել Նղիր

ղինակներիցմեկը նշում է,

դառնն

թուականիՉՁԵ (1336) յայսմ

Կիլիկեցւոց.

»

աղբյուրները,էջ Արաբական նշվ. աշխ., էջ Ա.Սաթնոսյան,

287: 493:

ով. Մաթնոսյան, նշվ. աշխ., էջ 193,

հայերեն հիշա ձեռագրերի դարի հայերենձեռագրերի հիշա-

ԺԴ դարի

էջ 283-284: տակարաններ, "Ա Մաթնոսյան,նշվ. աշխ., էջ 193, ԺԴ

հ. 1,էջ 88, 99-100: տակարաններ, էջ 283, Մանրժամանակագրություններ,

ն

տունն անաւրէնազգն իսմայէլաց,

նեղութիւն ն ի վտանգիկալան զաշխարհս ն արշաւեաց զաւրաւք ն էառ զամենազարդ

մեծ

բերդնզՆղիրն, նստելով ի վերայ նորա բազում զաստուածապահ է

ժամ»5: Այսպիսով,հեղինակըՆղիր բերդիգրավումըթվագրում մեջ Նղրո բերդի 1336 թ.: Հեթում ԱխտուցիԺամանակագրության է Առավել հավանական գրավումըդրված է 1335 թ. վերջերին"":

տեղեկությունը: թվումհենց բերդիտիրոջ՝Հեթումի ն Երկիրըգտնվումէր անելանելիվիճակում, դրա

ճեղավո

հետ: Լնոն Ե հայոց արքան էր իր մի խումբ կողմնակիցների

ուղարկել սուլթանի պատվիրակություն Սակայնպատվիրակներ հաշտությունկնքելու նպատակով:

էր արքան հարկադրված մոտ`

ն Վասիլը ՀալեպումձերբակալԲաղդին(Պաղտին)մարաջախտը վեցին":Պաղտինմարաջախտըբանտումմահացավ,իսկՎասիլը

Կիլիկիա: մի տարիանց վերադարձավ

եռանդունքայդիվանագիտությունը ԿիլիկյանՀայաստանի ուղղուլեր ձեռնարկեց Եգիպտոսիհետ հաշտությունկնքելու ու հոգնոր գործիչները հայ պետական թյամբ: Մասնավորապես, աքանի որ կայսրությունը օգնությանը՝7, դիմեցինԲյուզանդիայի

Պ օ "'

շատ ժամանակիս, զոր

փարաւոնի,ի

հեբերդը՛": Հիշատակարանների

որ. «Ի

սուլթանության...165

հայկականթագավորությանԵգիպտոսի Կիլիկիայի

էջ 283-284: հիշատակարաններ, դարիհայերենձեռագրերի նշվ. աշխ., էջ 193: Ա.Սաթնոսյան, ձեռագրերի Ա. Մաթնոսյան,նշվ. աշխ., էջ 194, ԺԴ դարի հայերեն ԺԴ

հիշա-

էջ 295: տակարաններ, ն Տես Հ. Բարթիկյան,Նոր նյութեր Կիլիկիայիհայկականպետության

հե-

մասին, «Հայ-բյուզանդական փոխհարաբերությունների Բյուզանդիայի ն ԲյուզանԿիլիկյան հ. 34-35, նույնի, Ա, էջ տազոտություններ», Հայաստանի ն դրանց փոխհարաբերությունները դական կայսրությանեկեղեցական ծալքերը, նույն տեղում,էջ քաղաքական

650-651:

Ա.

Հովհաննիսյան

Կիլիկիայիհայկականթագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանության... 167

վանդաբարսերտ հարաբերություններ էր պահպանում մամլու-

Լեոն Ե-ը երդվեց, որ Փայասը, Նաջիման, Կովեյրան, Համուդան:՛:

քյան սուլթանությանհետ:

կիայի վրա

թ.

ն

մամլուքյանզորքերը կրկին հարձակվեցինԿիլի-

խզելու է իր բոլոր կապերըՀռոմի պապի ն ԱրեմտյանԵվրոպայի

միապետների`մասնավորապեսՖրանսիայի

'

պաշարեցինԱյասը:3: Իբն Իյասը նշում է, որ. «1337

հետ, որն այդ

մայիսի5-ին Այասը3 օրով պաշարվեց,բայց բանակըհրաման ստացավվերադառնալ` հայոց թագավորիհետ համաձայնություն թ.

կնքածլինելու պատճառով»:5: Հարցնայն է, որ Վասիլիվերադարձից հետո հայոց արքան սուլթանի մոտ ուղարկեցՀեթում Ախտուց

«Թագաւորն Լնոն տիրոջը. ջամբռլայս Հայոց

առ

|

յաստանի տարածքային կորուստներիմասին շատ արժեքավոր հաղորդում է պարունակումՀեթում Ախտուցտիրոջ ժամանակա-

Մսրա սուլտանն դեսպան: Գնացի ինչվի

գրությունը. «Ի թվին ՉՁԶ (1337) երետ թագաւորնի Հայոց երկրէն ի Մսրա սուլտանն ի Միլէք Նասրն՝ զՋահնայ այն դիհն իր բեր-

եկի յերկիրս.կեցայի դուրս ամիս»"5: Ի վերջո, երեք տարի անընդմեջ շարունակվողհարձակումներից հետո միայն Եգիպտոսիսուլ-

երետ

զոր

կտրէր Ջահան՝

բերդերովնու զերկիրն ու զպանծալին այս Այաս, զոր բազում ծախիւք շինեալ էր»: Եգիպտոսիսուլթանությաննէր անցնելու

դերովն ու երկրովն: Եւ ի նոյն տարիս երեւեցաւ երկինս ասթխղն

Գիսաւոր:Եւ տվին ի խարամաննզԴեղնքարն ն

այլ

բերդեր այլ

խլեցին»"": Այսպիսով,այս եզակի հաղորդմամբպարզվում է,

որ

չ

բացի Եգիպտոսիսուլթանությանըանցածտարածքներից՝հայկա-

:

կան թագավորությունըկորցրել է

նան այլ

Մասնատարածքներ:

վորապես,Կարամանյանպետությաննեն անցել Դեղնքարըն այլ

բերդեր: Այսպիսով, Կարամանյան պետությունը, անընդհատ

:

Այասքաղաքը՝ բացի ծովային բերդից, մի շարք

այլ տարածքներ՝ բազմաթիվբերդերով,որոնց մեջ էին Մամեստիան,Հարունիան,

աջակցություն ցույց

տալով

մամլուքներին,դրա

դիմաց

փոխհատուցումէ ստացել: Ի

"Աբաբական »Նույն

Փո-

իր զորքերը հետ քաշել Կիլիկիայի սահմաններից:Կիլիկյան Հա-

ւ

ն անտիդարձուցզիս սուլտանն ՄիլէքՆասրն, յԱվազնիյարիշն, որ

ու

տարիներին դեպի Արնելք կազմակերպվողնոր

խարենըԵգիպտոսիմամլուքյան սուլթանությունըպարտավորվեց

յղրկեց զիս` զՀեթում Ախտուցնտէր

կատարեացզսուլտանին կամքն,

Ֆիլիպ Զ-ի

խաչակրացարշավանքի գաղափարի երկրպագուներիցէր:

|

թանը համաձայնեց հաշտությանպայմանագիրկնքել Կիլիկիայի հայկականթագավորությանհետ. «Թագաւորնանճար կեցաւ ու

արքա

տարբերություն նախորդ տարիներին կնքված հաշտու-

թյան պայմանագրերիա̀յս անգամ թշնամիներինզիջվեցին բազ-

աղբյուրները,էջ 248: տեղում,էջ 287: 5վ.Սաթնոսյան,նշվ. աշխ., էջ 194: հայերենձեռագրերի 6.ԺԴ դարի

'

|

Ե206. հիշատակարաններ, ,

՛

| |

Ու

:

'

Արաբական աղբյուրները,էջ 287, Ա. Մաթնոսյան, նշվ. աշխ., էջ 193, ԺԴ դարի հայերեն ձեռագրերիհիշատակարաններ,էջ 295, Մանր ժամանակահ. |, էջ 88: Այդ մասինտե՛ս նան՝ Մ. Չամչյան, նշվ. աշխ., հ. Գ, գրություններ, էջ 337, Ր. Խնւատգոցո, նշվ. աշխ.,էջ 457, էջ 775:

Ժ՛Ա.Մաթնոսյան,նշվ. աշխ.,էջ 193:

Ա.

-

լ

Գովհաննիսյան

մաթիվքաղաքներու բերդեր,որոնք ունեին թե՛ ռազմավարական թե՛ տնտեսականնշանակություն:Եգիպտոսինանցավ Դաշտա-

ն

յին Կիլիկիայիմի մասը, այդ թվում՝ Այասքաղաքը,

|

որի նավահան-

գիստը մեծ եկամուտներէր ապահովումերկրին: Իբն ալ-Վարդիի դիտարկմամբ.«Կիլիկիանանհոգի մի դիակ էր դառնում`կորցնե-

լով այդ

երկրները»"": Արեմտաեվրոպական երկրներիհետ հարաբերությունների

սերտացմանպատճառովԿիլիկիայիհայկականբագավորության ն

ավելի բարդաԵգիպտոսիսուլթանությանհարաբերությունները

ցան: Թագավորությանսխալ քաղաքականությունըդժգոհություն առաջացրեցերկրում ն կազմալուծեցնվաճողներիդեմ պայքարելու

ունակ ուժերի միասնականճակատը:

լ

ՀԱՅ-ԵԳԻՊՏԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

|

1338-1375

|

:

| լ

թվականիցԿիլիկիայի հայկականթագավորությունը թնակոխեցանընդմեջ շարունակվողհոգեվարքիշրջանը: Եգիպգոյությանը տոսի մամլուքներից բացի, հայոց թագավորության սպառնում էին

|

մանները: «Մ `

|

Է

Ցայաստան-Եգիպտոս

|

|

ԹԹ.

Կիլիկյան հարաբերությունները1338-1350-ականթվականներին 1.

|

|

ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ԳԼՈՒԽ

|

նան

մամլուքների դաշնակիցներըթ̀ուրք-կարա-

դարի կեսերից սկսած, ի վնաս Կիլիկյան Հայաս-

Եվրոպայիքաղատանի կտրուկ կերպով բարդացավԱրնեմտյան քական իրավիճակը:Հարյուրամյապատերազմը(1337-1453 թթ.) Անգլիայի ու

միջն օրակարգից վերջնականապես Ֆրանսիայի

դուրսբերեց խաչակրացնոր արշավանքիծրագրերը: Մինչդեռ

մոռանալով քրիստոնեաիտալականքաղաք-պետությունները, մասին, շարունակումէին բազմակողմանի կան համերաշխության պահպանելԵգիպտոսիսուլթաառնւորականհարաբերություններ նության հետ: 1345 թ. վենետիկցիներին մամլուքների ճՃիջն

կնքված պայմանագրովՎենետիկը կանոնավորերթնեկություն

Արաբական աղբյուրները,էջ 287:

Ա.

Հովհաննիսյան

հաստատեցԵգիպտոսիԱլեքսանդրիանավահանգստիհետ: Միջազգային ասպարեզում կատարված տեղաշարժերը վատթարացրինԱրնելքի քրիստոնյաների վիճակը ն հիմք

|

ուշադրություն հատկացնեն Կիլիկիայի

միննույն ժամանակ կաթողիկոսությունից հրաժարվեց Հակոբ Անավարզեցին,ե նոր կաթողիկոս դարձավ Մխիթարը (1341պարզ չեն, սակայն Մ. Օրմանյա1353): Մանրամասնությունները

դար-

ձան, որպեսզիԵգիպտոսիմամլուքյան սուլթանությունըն թուրք-

կարամաններըսնեռուն

ն Եգիպտոսիսուլթանության...171 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

|

նը այն հավանականտեսակետնէ արտահայտում,որ ՎակոբԱնա-

Ա Կիպրոսի դեմ պայքարին: Հայոց հայկական թագավորության

աթոռից,քանի որ նա վարզեցինհրաժարվելէր կաթողիկոսական լուրջ հակասություններուներ ուներ Լեոն Ե արքայիհետ՝: Նորըն-

թագավորությունըհարկադրված էր հաշվի առնել Մերձավոր

ծա

Արնելքում տիրող նոր ռազմաքաղաքականիրադրությունը

Ավինիոնիհետ: Եվ հարաբերությունները դիվանագիտական

պետք է ձգտեր հարաբերություններհաստատելիր հզոր դական հարնաններիհետ:

թ.

|

ն

մահմե-

կնքված հայ-եգիպտական

Մխիթար կաթողիկոսը արքայի հետ

միասին վերսկսեց

քաղաքականայսպիսի բարդ իրավիճակում՝1342 28-ին, երիտասարդ հասակում մահացավ Լնոն

թ.

ահա

օգոստոսի

Ե-ը":Նա

այդ

հաշտությանպայմանագրիկնքումից հետո Կիլիկիայիհայկական

Ֆ. ժամանակ ընդամենը33-34 տարեկանէր:: Վետազոտողներից

թագավորությանարտաքինքաղաքական կյանքում որոշ

Տուրնեբիզը այն կարծիքին է, որ հայոց արքան մահացել է իր

Ժամա-

նակ նոր բուռն անցուդարձերտեղի չունեցան, ինչը չի կարելի

Ռ. Գրուսեն ն Ղ. բնական մահով` հիվանդությանհետնանքով::

ասել ներքին կյանքի մասին: Երկրում աստիճանբարխորանում

Ալիշանըենթադրելեն,

էին սկզբունքայինտարաձայնությունները: Կիլիկյան Հայաստանի

բնակչությանմեծ մասը, նան

որոշ

1337 թ.

այդ

թվում հոգնորականները,ինչպես

բարձրաստիճանպաշտոնյաներ, պաշտպանում էին

հաշտությանպայմանագիրըն

ցանկանում էին, որպեսզի

որ

հայոց արքանսպանվելէ պալատական

այն շրջաններիկողմից, որոնք.դեմ էին Լնոնի վարած ներքին ն Մեր կարծիքով, քաղաքականությանը՛: արտաքին

Լնոն

Ե-ն

սպանվել է լատինամոլներինհակադրվողխմբավորմանկողմից: Լնոն Ե արքայի մահվամբ ավարտվեցՀեթումյան արքայա-

հետ: Սակայն հայոց թագավորությունը խզի կապերըԱրնմուտքի

տոհմի իշխանությունըԿիլիկիայիհայկականթագավորությունում:

այլ

Հայոց նոր թագավորի ընտրությանհետ կապված լուրջ

կերպ էին մտածում Սսի արքունական վերնախավը՝Լնոն

արքան

ու

մի խումբ արեմտամետգործիչներ:

խորհրդովէլ

Լնոն

Ե

վերջիններիս Հենց

Ե-ը փորձում էր վերսկսել դիվանագիտական

հետ: հարաբերությունները Արնեմուտքի

ՂՈՆասիրը: Գրեթե

թ. մահացավԵգիպտոսի սուլթանը ն

ծ.

-

-

Ճ.

ձմյռ, նշվ. աշխ.

ք. 114-116, Ցեր-Ղեոնդեան3.,

ՈսկերչութիւնըԿիլիկեան

Հայաստանի մէջ ԺԳ-ԺԴ դարերում,«Բազմավէպ»,1991, 1-2, էջ 210:

խնդիր

հ. |, էջ 88, Ա. Մաթնոսյան, նշվ. աշխ., էջ Մանր ժամանակագրություններ,

193: հ. Բ, սյուն 2171-2172: 3Մ. Օրմանյան, նշվ. աշխՁ.,

Հովհաննես Դարդել, էջ 31, Սամվել Աճեցի, էջ 158, Ա. Մաթնոսյան,նշվ. աշխ., էջ 193-194: 5Ղ. Ալիշան, Հայ-Վենետ,էջ 128: բ. Ղօառոօիլծ, նշվ. աշխ, էջ 659: 7Ղ. Ալիշան, Հայ-Վենետ,էջ 128, Թ. գած, Լ"Բոքնօ ժո Լօսոու, ք. 402.

«

Ա.

Վովհաննիսյան

ն

առաջացավ: Սսի պալատականվերնախավիմի մասի ն հատկա-

պես արնմտամետգործիչներիակտիվգործունեությանշնորհիվ՝

որոշվեց հայոց

թագը

հանձնել ԱմորիԼուսինյպնի որդի Գվիդո-

ին": Հավանաբար,հաշվի էր առնվել այն փաստը,որ Գվիդոնը մոր կողմից ազգակցականկապեր ուներ այդ,

ինչպեսնշում է

Հ.

Լնոն

Ե-ի հետ: Բացի

Բարթիկյանը, Գվիդոնինհրավիրեցինօգ-

տագործելուհամարնրա՝ԿիպրոսիԼուսինյաններիհետ ունեցած

արյունակցականկապերը, օգնություն ստանալու ակնկալուՔանի որ Գվիդոնըդեռ Կիպրոսիցչէր ժամանելԿիլիկիա, թյամբ":

ժամանակավորապես իշխանությանգլուխ անցավ նրա եղբայրը՝ ՋիվանԼուսինյանը(ԿոստանդինԲ): Ի

վերջո,ԳվիդոնԼուսինյանըժամանեցԿիլիկիան

օծվեց հայոց թագավորԿ̀ոստանդինԳ Կիլիկիա,ԿոստանդինԳ-ն իր

հետ

սուլթանության... Եգիպտոսի

թագավորության հայկական Կիլիկիայի

1343 թ.

անունով":Ժամանելով

բերեց 300 հոգիանոցլատին

ասպետներիմի խումբ: Անցնելովիշխանության գլուխ՝ թագավորը սկսեց ավելի եռանդունբանակցություններ վարել Արնմուտքի Նա խառնվումէր նան եկեղեցականնեհետ, քան իր նախորդները:

րի ներքին կրոնականվեճերինն հայ հոգնորականությանը պարտադրումէր կաթոլիկությունընդունել: Արդարացիէ Ժ. Մորգանը՝ նշելով, որ Կիլիկյան Վայաստանիհայ բնակչությունըն հոգնորա-

կանությունըթշնամանքովլցվեցին իշխողնոր ընտանիքինկատ-

քայլեր ձեռնարկելուերկրիպաշտպանության Փոխանակ մամբ"':

կապեր

բարիդրացիական ե հարնանների ամրապնդման Գ-ն այնպիսի քաղաքահաստատելու ուղղությամբ,Կոստանդին մամլուքյան էր վարում,որ առաջ էր բերումԵգիպտոսի կանություն հետ

դժգոհությունը: սուլթանության նոր արքայատոհմի Այսպիսով,Կիլիկյան Հայաստանում տան ն Կիպրոսի թագավորական հաստատումը

հետ

հարաբերու-

ավելի էր բորբոքելուհայ-եգիպտական թյուններիսերտացումը ԿոստանդինԳ թագավորը1343 Թ. նոր հարաբերությունները: Ձ պապի մուո'՞: ուղարկեցՀռոմի Կղեմես պատվիրակություն հեռացրեցայն անձանց, Նորընծահայոց արքանիշխանությունից ինչնրա քաղաքականությանը, էին արտահայտվում ովքեր դեմ

լեզու պաշտոնական պես նան փորձ կատարեցարքունիքում

ԿոստանդինԳ-ն լատիներենը'3: դարձնել

բարձր արքունիքում

ավելի խորացրեց տարրերին, շնորհեց լատինամոլ պաշտոններ ն կարամանների թշնամանքըԵգիպտոսիսուլթանությանթուրք ու արտաքին այնպիսի հետ: Փաստորեն,նա վարումէր ներքին

իրավիճակն ճգնաժամային որի հետնանքով քաղաքականություն, ԿոստանդինԳ-ի քայլերի՝ Ի պատասխան ավելի էր խորանում: զորքերը1343 թ- սեպտեմբեր-հոկտեմսուլթանության Եգիպտոսի Կիլիկիայիհայկականթանոր արշավանքձեռնարկեցին բերին ն

Ադանան վերագնդերըգրավեցին դեմ: Յալեպյան գավորության

ՀովհաննեսԴարդել.,էջ 83, Արաբական էջ 288: Տես նան Ե. աղբյուրները, Ներսէսեան, Կիլիկեան ՀայաստանիԿոստանդինԳ երկու թագաւորները, 1998.1-4, էջ 66: Հ. Բարթիկյան,Գվիդոն Լուսինյանը Բյուզանդիայումն ԿիլիկյանՀայասէջ 689-690: ` ՀովհաննեսԴարդել,էջ 32, Արաբականաղբյուրները,էջ288..

«Բազմավեպ»,

տանում,

7, 46 Խնօոքոո,նշվ. 2-ս61

նան Մ.

465 էնջլաղծով 465 Ըո15ոմծտ.օօսոոծու» նշվ. աշխ., հ. Բ, սյուն

Օրմանյան,

աշխ.,էջ 460:

էջ 250: աշխ.,

էջ 288: աղբյուրները, Արաբական

1, ք. 705-707. Տե՛ս ։

Ճոծուծու,

2225-2228,

Է

1.

օն

Ա.

|

Հովհաննիսյան

|

դարձանմեծ

ավարով

գերիներով:Ըստ Աբուլ Ֆիդայի, հիջրայի 744 թվականի ջումադալուլաամսին (1343 թ. սեպտեմբեր21հոկտեմբեր20) մամլուքյան գնդերը ներխուժեցինԿիլիկիա ն ու

գրավեցին Ադանան,սակայն չկարողացանհաղթանակտանել:

Հալեպիբանակիհրամանատար Ակ-Սոնկուրը կաշառվեցհայերից ն արգելեց,որ բանակները շարունակենառաջխաղացումը՝ առարկելով, թե սուլթանը համապատասխան հրաման չի տվել": Թեն

թշնամու բանակընահանջեց, սակայնարշավանքըցույց

ն Եգիպտոսիսուլթանության...175 Կիլիկիայիհայկականթագավորության

|

տվեց, թե

ինչպիսիկործանարար քաղաքականություն էր վարումարքան իր մի խումբկողմնակիցների հետ: Վերը նշված դեպքերըավելի սրեցին երկիի ներքին

իրավի-

Գ-ն իր իսկ անհեռատես ճակը: Կոստանդին քաղաքականության զոհը դարձավ":Կոստանդին արքայից բացի, սպանվեցիննան

նրա եղբայրը՝Կոռիկոսիկոմս Բոհեմունդըն նրանց ուղեկից 300 ն : ֆրանկ ասպետներըԱբուլ Ֆիդայի վկայությամբ,«Հիջրի 746 թվականին(1345 մայիս4-346 ապրիլ 3) հայերըսպանեցին իրենց

թագավորՖրանկՔունդստաբլին, որը անկարողէր վարելու գորչէր պաշտպանումերկիրը,որի հետնանքով ն մուսուլմաննե-

|

րազմներմղել

:

Այսպիսով,ԿոստանդինԳ թագավորիբոլոր փորձերըհայոց եկեղեցինկաթոլիկեկեղեցու հետ միավորելու,ինչպես նան Կիլիկիայի արքունիքից հայոց լեզուն օտարելու ուղղությամբ`անհա-

ջողությանմատնվեցին:ԿոստանդինԳ թագավորիմահից հետո

անհրաժեշտություն զգացվեց պետության ղեկավարությունը հանձնել տեղականմիջավայրիհետ սերտորենկապվածուժերին: Նոր թագավորհռչակվեց Բաղդին(Պաղտին) Մարաջախտի

որդի Կոստանդինը, որը Նղրեցիների տոհմից Դարդելըգրում է, թե. «...

էր": Հովհաննես

իշխանքնՀայոց ժողովեցանվերստինի

խորհուրդն ընտրեցինն եդին ի թագաւոր զորդիպարոնԲօդուենի մեծի մարաջախտինՀայոց, որ կոչեցաւ

արքայ

(Դչ»5: Թեն Հովհաննես Դարդելը չի նշում,

որ

Կոստանդին

նորընծա թագա-

վորը ազգակցականկապեր է ունեցել Հեթումյաններիհետ, Մ. համաձայն Չամչյանի ն Վ. Ռուդտ-Կոլենբերգիդիտարկումների այդ

կապերըեղել ենշ0:

Կոստանդին Դ-ն սկսեց երկիրը կառավարել այնպիսի մի

ծերը

երբ ներքին դրությունը շարունակումէր ժամանակաշրջանում, սուլթանությանն անկայունմնալ: Պետք է նշել նան, որ

նությունըանակնկալչէր: Ուստի դժվար է համաձայնել լատին պատմիչՀովհաննեսԴարդելիհետ, թե իբր հայոց արքան սպան-

թուրք

րը

ավերներէին գործում»-::Հետնաբար, հայոց թագավորիսպա-

վեց, որովհետն պարտադրում էր ժողովրդին անընդհատպատե-

ՏՈՐ

Նույն տեղում,էջ 249:

էջ 49: Դարդել, «Հովհաննես աղբյուրները, էջ 249: Արաբական »

ՏՏ

ՍՏ"

ԵՐԸ

ՍՏՈՄ ՆՈՐ

Եգիպտոսի

սպառնալիքը կարամաններիկողմից նոր հարձակումների չէր վերացել: Միաժամանակ,ավելի բարդացավԿիլիկիայի միջազգայինդրությունը, քանի որ ԿոստանդինԳ-ի սպանությունը լուրջ

դժգոհություններառաջացրեց թե՛ Ավինիոնումն թե՛ որոշ

ՅովհաննեսԴարդել, էջ 49:

Նույն տեղում,էջ 52: ԹՆույնտեղում:

5.Մ. Չամչյան, նշվ. աշխ., հ. Գ, էջ 349,

57.

Քճմչ-Շօնօռեօոջ, նշվ. աշխ.,էջ 73:

Ա.

Յովհաննիսյան

ն Եգիպտոսի սուլթանության...177 Կիլիկիայիհայկականթագավորության

ապրիլի 3-ը ընկած ժամանակահատվածին)թուրքմենները խա-

երկրներիարքունիքներում:Այսպիսով,չնաարնմտաեվրոպական իշխող յած 1340-ականթթ. Կիլիկիայիհայկականթագավորության

բեությամբտիրեցինԿապանիբերդին: Միաժամանակ,Կիլիկիա ներխուժեցինմամլուքյան զորքե-

վերնախավի իրականացրածդինաստիականփոփոխությանը, երկրի լարվածներքինն արտաքինվիճակըչփոխվեց:Հայկական հոգեվարքըշարունակվումէր: թագավորության

րը: |

թուլացումըկասեցնելուն ԿոստանդինԴ-ը, թագավորության նախկինհզորությունըվերականգնելունպատակով,իր իշխանու-

Կապանիբերդինտեր դառնալու համար դաշնակիցներիմիջն

պայքար

սկսվեց ն հայերը հիջրայի 747 թվականիռաջաբ ամսին

(1346 թ. հոկտեմբերի18-նոյեմբերի 16) վերագրավեցին այն՛2:

թ.

Եգիպտոսիսուլթանության մեծաքանակ զորքերը

թյան առաջինիսկ տարիներինվճռականգործողություններիդի-

Մ. նոր արշավանք ձեռնարկեցին Կիլիկյան Հայաստանի դեմշ3:

մեց": Նա փորձեց համագործակցությունսկսել Կիպրոսիթագա-

Չամչյանը նշում է,

վորությանհետ,

որը

հիանալինավատորմուներ: Բայց հասկանա-

որ

արշավանքի պատճառը Արնմուտքի հետ

հայերի հարաբերություններնէինշ":Երկրի համար այս օրհասա-

սկսեց նան լով, որ երկուսի ուժերը քիչ են, նա բանակցություններ

կան պահին պաշտպանականմարտերը ղեկավարումէր հմուտ

ԱրեմտյանԵվրոպայիերկրներիհետ, թեն այդ քայլերը

զորավար Լիպարիտը: Հայոց զորքերը կարողացանարժանի հա-

էին կարող

կահարվածհասցնել թշնամուն: Կիլիկիայինօգնության ձեռք մեկ-

նոր դժգոհությունառաջ բերել Եգիպտոսում: Հռոմի պապի Խաչակրաց նոր արշավանքկազմակերպելու

փորձերը,ինչպես նան հայոց ու կաթոլիկ եկեղեցիներիմիության շուրջ

բանակցությունները,ավելի բարդացրեցինԿիլիկիայիհայ-

նեց Կիպրոսի թագավորությունը ուղարկելով իր նավատորմը:

Հայ-կիպրական ուժերը

մեծ

դժվարությամբ գրավեցին Այասը:

Բայց դեռ մեկ տարին չլրացած, մամլուքյան նավատորմըկրկին

կական թագավորությանն Եգիպտոսի սուլթանության հարաբե-

Ռ. Գրուսեն դիտարկմամբ, Այաս նավահանգստի տիրեց Այասինո5:

րությունները: Թուրք կարամանները ն մամլուքները որոշեցին

վերջնական գրավումը մամլուքյան զորքերի կողմից տեղի

պատժելհայերին:Մամլուքներըիրենց որոշումը հիմնավորումէին

թ.

հաշտության պայմանագրիխախտմանհանգամանքով:

Թշնամիները համատեղ արշավանք

արշավանքները,մի. շարք տարածքներիվերջնական գրավումը,

հայկական ձեռնարկեցին

թագավորությանդեմ: Աբուլ Ֆիդան նշում է, որ հիջրայի 746 թվա-

կանին, (համապատասխանումէ

զորքերի ավերիչ Մամլուքյան

ունեցավ 1347 թ. մայիսի 25-ին"":

թ.

մայիսի 4-ից

-

1346 թ.

՛ Յ

էջ 249-250: Արաբական աղբյուրները, ժԴ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ, էջ 355,

ԹՇշսօմ 465

էրՏեօՅ6ոչ Մ65 Ըրօ158465. ՕՕՇսոոծուջ Ճոոճուծոջ, է 1. ք. 706.

Բասմաջյան,նշվ. աշխ., էջ 21, Լ. ԽԱտոծոռտ,նշվ. աշխ., էջ 462-464, Ա. Կիլիկիայիհայոցթագավորության կործանմանհարցի շուրջը, էջ Գալստյան, Կ,

57:

Մ.

ՇՇԱՇ/Ա 465 ԷԱՏԼՂՇոտ Ժ65 ԸԼՎ5465.

Չամչյան, նշվ. աշխՁ.,հ. Գ, էջ 350:

ՕօՇարծուց /Ճոոճոօոտ,Լ. Լ ք. 708,

կան աղբյուրները,էջ 288:: 26թ. ՇՐՑԱՏՏՀէ,Լ'Բղոքէո6մս ԼՀմտու,ք. 403.

Արաբա-

Ա.

Հովհաննիսյան

ինչպես նան ժանտախտիտարածումը1348

ն Եգիպտոսիսուլթանության...179 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

| թ.

ստիպեցինԿիլի-

բռնե արտագաղթի ն` բռնել ն միմիմ ճասին նի բբն ն Հ Հայաստանի նակչության կյան

| |

Եգիպտոսիմամլուքները ն Կիլիկյան Ղայաստանի հոգեվարքը 1360-1375 թվականներին

2.

ճանապարհը-՛:

ԿիլիկյանՎայաստանիզորքերը, Հռոդոսի հովհան-

1349 թ.

Շարունակելով հաջող ռազմական գործողությունները՝

նական ասպետներիօգնությամբ, գրավեցին Իսոսի ծոցի Ալեքսանդրետքաղաքը,

Եգիպտոսիմամլուքյան սուլթանությունը1360

սակայն բավարար ուժեր չունենալով` որոշ

Մ դարի 40-ական թվականների ժամանականց նահանջեցին"":

երկրորդ կեսը-50-ականթվականներիառաջին տարիները Կիլի-

կյան Հայաստանիհամար համեմատաբարխաղաղ անցան:Նասիր սուլթանի մահից հետո սուլթանությունումհաճախակիէին տարբեր էթնիկականծագում ունեցող մամլուքների Եգիպտոսիմամլուքյան սուլթանությունըվերսկսեց

ավերիչ արշավանքներըդեպիԿիլիկիայիհայկականթագավորություն: Մամլուքյանբանակինհաջողվեցգրավել ն ավերելՏարսոն ե

Փաստորեն, թեն ԿոստանդինԴը Ադանաքաղաքները՝::

մեծ

ճիգեր թափեց Կիլիկիայի հայկական թագավորությաննախկին

հզորությունը վերականգնելու համար,

բայց

ոչինչ չստացվեց:

Թշնամու գրոհները գնալով ավելի ուժեղանումէին, ն հայոց

թա-

արշա-

դեմ՝ Վալեպիամիվանք ձեռնարկեցհայկականթագավորության

|

վերջնականապեսգրավել Կիլիկիայի գլխավոր քաղաքներից

Բեկ Թեմուրի

րա

|

|

Թշնամու զորքերինհաջողվեց Գլխավորությամբ:

Հալեպի ամիրանայդ Ադանան՝":

Տարսոնը, ինչպես նան

քաղաք-

նշանակեց: ներում մամլությանզորքեր թողեց ն կառավարիչներ ԱյսքաղաքներիկորստովԿիլիկիանգրեթեմեկուսացվեցՄիջերկ-

:

միջն, հատկապեսազդեցիկդիրք էինձեռք բերել չերքեզները"5: 1355 թ.

մի նոր

|

դարձել ներքաղաքականկտրուկ փոփոխությունները,սրվել էր պայքարը

թ.

րականծովից ն կանգնեցտնտեսականու ռազմականանելանելի ՛

ներխուժեվիճակիառաջ: Միննույնտարումթուրք կարամանները սահմաններըն ցին Կիլիկիայի հայկականթագավորության

պա-

հայերի ձեռքում գտնվող վերջին նավահանշարեցին Կոռիկոսը՝ Գիստը: Կոռիկոսիբնակչությունըորոշեց դիմել Կիպրոսիարքա Պետրոս Ա-ի (1359-1369)

Վերջինս թեն օգնությանը:

վերացրեց

քաղաքի պաշարումը, սակայն արդյունքում այն պարզապես

գրավեց":

գավորությունը մեկըմյուսի հետնիցնոր տարածքներէր կորցնում: էջ 451, Թշշսօլ 464 դարի հայերեն ձեռագրերիհիշատակարաններ, է. 1, ք. 32: Այդ մասին տե՛ս նան Ծօշսոծուց ԸՐօ158465. Ճոոճուօոտ, Էնջլ օՌօոջ Ներսէսեան Ե., Կիլիկեան Հայաստանիարաբերենովկրկնադրոշմուած

27ը. 24.

խնոտօոցո,

,

նշվ. աշխ.,էջ 464-465 ,

Ճօոոօ, ԱՇքոօշշշտած (ՃրԵՄՇոաօ) ոքճուտոշու

Էլաուձ

ՃՄ11»., ԺԴ դարիհայերենձեռագրերիհիշատակարաններ, էջ 442: 6.

195-196.

հ

Շաթյու ո

10.

յկազ

ամները, րը «Վայկազեան

:

ՇՇԱՇ11 469 ԷԱՏԼՕՂՇՈՏՄՇՏԸՐ015806Տ. ՕՕՇԱՐՈՇՈՒՑ

/Ճոտճոլծոչ,է. Լ. ք. 710.

39Շ.

ԺԴ

լ

:

ՉԱԼ

Տես

Շ. քՈԼ /

ակ

հայագիտական )

էնջաոյ/օք յքա,

«գ. Ա,

եւ Աշխարհագրական

Կիպրոս կղզի. 1904, էջ 53, ԽմառոմՑ Ք.,

Ղիծ ԲումՈշոնօոչ

դս

հանդխ», հ. Ի,

է , յոթ Պէյրութ, 2000,

Շրոոհոմջօ,1948, թ. 320, Բակուրան,

պատճականտեսութիւն,Նիկոգիա, Սսոօք Ճոոշուը ԸՍՑ61ր, Գ/դիոքաառ,

Ա.

Կիլիկիայի համար

ն Եգիպտոսի սուլթանության... Կիլիկիայիհայկականթագավորության

Հովհաննիսյան

այս

ՍակայնՊետրոս Ա-ի ցանկուհաստատել իրենց իշխանությունը: խանգարումէին ոչ միայն Եգիպտոսի թյուններիիրականացմանը

ծանր օրերին շարունակվում էին

սերտ կապերըԱվինիոնիհետ: Երկրում արնելամետն արնեմտամետ

մամլուքները, այլն Բոհեմունդ

միջն, նոր կատաղիպայքար բորբոքվեց: խմբավորումների

ներքին ճգնաժամը:ՀուսախաբվածԿոստանավելի խորացրեցին նոր կաթողիկոս Մեսրոպ Արտազեցին(1359-1372), վճռականքայլերի դիմեցին: 1361 թ. Սիս քաղաքում հրավիրվեց ն

եկեղեցականնոր ժողով, որը չեղյալ հայտարարեցեկեղեցական միության վերաբերյալ նախկին ժողովներիորոշումները, ինչպես ճան

Այսպիսով,Կիլիկիայի դատապարտեցպապիվարքագիծը՝::

հայկական թագավորությունում կաթոլիկություն տարածելու ուղղությամբ Ավինիոնիգործադրածբոլոր ջանքերը`վերջնակա-

նապեսձախողվեցին: 4363 թ.,

Կիլիկիայի ԿոստանդինԴ-ի արքայիմահից հետո՞՞,

մեծ մասըսկսեց հույսեր կապել Կիպրոսիթագաավատատերերի

վորության

դարի կեսերից

Այդ քրիստոնյա երկիրը շմ

հետ:

ն ուներ հզոր գտնվում էր իր հզորության գագաթնակետում

նա-

վատորմ: ԿիպրականասպետներըԿիլիկիանդիտում էին որպես հարմար հենակետ Եգիպտոսի դեմ որոշ

ն, Կիլիկիայի պայքարում:5

լատին իշխաններիաջակցությամբ,փորձում էին այստեղ ՝

Եռոօո Օշետ Թ65. ԼԵ-.,

Տես 1. Խնոոոշովո,

2245-2246, Լ Ճո 8ոօքօն

20. Ց

ՈՕոօոոաւթ

ք. 163. 1987,

նշվ. աշխ.,էջ 468, Ոտոշրթօ

ԱԱ 1Մ88,

Յովհաննես Դարդել, էջ59: 55.Նույն տեղում,էջ 57:

Մ.

| :

| |

հետո

էր"":

Կիլիկիայի տարածքի մեծ Այս ժԺամանակահատվածում մասը, բացի Լեռնային Կիլիկիայիցն Սսից, գտնվումէր մամլուքձեռքում: Կիպրոսիարքա Պետների ն թուրքմենկարամանների

1365 թ. Ա-ը, Եվրոպայից ոչ մի օգնություն չստանալով, դեմ, թեն ծովային պատերազմսկսեց Եգիպտոսիսուլթանության րոս

քրիստոնյաարքան Եգիպտոսինջախջախելուհամար բավարար ժամանակավորապես նավատորմը ուժ չուներ: 1365 թ. կիպրական Ալեքգրավեց Ալեքսանդրիան Ադալիա նավահանգիստները: ծովի խոշորագույննավահանսանդրիան, որը Միջերկրական

էր բերումԵգիպտոսիսուլեկամուտներ թանությանը,անխնա կողոպուտիենթարկվեց:Ադալիա նավակոտորվեց:Գրավված հանգստում մահմեդական

գիստներիցմեկն էր ն

մեծ

բնակչությունը

մեծ ռազմական ամրապնդվելուհամար կիպրացիները, վայրերում

ուժեր չունեին ն

այդ

37.

էլ ստիպվածեղան նահանջել` պատճառով

:

Կոստանդին Ե-ի Պետրոս Ա-ն պայմանավորվեց հետ, որպեսզիմիացյալ ուժերով գրավեն Այասը: Սակայն երբ

թ.

Օրմանյան, նշվ. աշխ., հ. Բ, սյուն

ԷումՇԽօօ

Յքատքշրօօ Է10ՇճճքՇր50

(ՃրօքօՓօքմղ Բ

ոճուր.

ճոշ.),

1991,

մաԵքօոճււ

|

ՏՈ

: : ԲՈՆ

Լուսինյան եղբայրները:Ի

թագավորականգահը 1365 թ. հանձնվեց Կոստանդին Ե-ին, որը նախորդ թագավորիտոհմից

վերջո, երկու տարի

Վեճերը նույնիսկ վերածվեցինզինված ընդհարումների,որոնք

դին Դ-ը

ն Լնոն

:

ԱԼ

«ՑՈՐՈՅՒԱ

8օ

օ.

տեսուպատմակա

տեղում,էջ 59: 355Նույն

ն Բակուրան, Կիպրոս կղզի. Աշխարհագրական Շ. 2էօ:ուծ, Վօքոծօօտած(ձճո329-330, Շ. ոմ, նշվ. աշխ. էջ թիւն, էջ 53-54,

Տես

ԸՏԱՇատ»)ոքաոտոօում Էրատո

ո

Շտքմաւ8 Ա-ՀՀՎՂԱ

.,

Հ.

195.

Ա.

ն Եգիպտոսիսուլթանության...183 Կիլիկիայիհայկականթագավորության

Հովհաննիսյան

դինը որոշեց չեզոքություն պահպանելն զերծ մնաց ռազմական

դեմ, ե՞րբն նի՞արշավանքէ տեղի ունեցել հայոց թագավորության է զոհվել հայոց սպարապետ Լիպարիտը: ի՞նչհանգամանքներում

Ամենայն հավանականուձեռնարկելուց": գործողություններ

Այսպես, հետազոտողներիճնշող մեծամասնությունըկար-

կիպրականզորքերը սկսեցինհարձակվել Այասի վրա,

թյամբ, ԿոստանդինԵ-ի

հանգամանքով,որ

նա

այս

Կոստան-

ծիք է հայտնել, որ դեպի Կիլիկիայի հայկականթագավորություն

որոշումը պայմանավորվումէր այն

տեղի է ունեցել մեկ արշավանք ն այն թվագրվել է տարբեր տարիներով:Օրինակ, Կ. Մութաֆյանընշում է որ ՎալեպիԻշիկ

չէր ցանկանումխախտել Եգիպտոսիհետ

կնքված հաշտությանպայմանագիրը:Երկրորդպատճառնայն էր, որ

հայոց թագավորըկարծում էր,

որ

Այասը կարող է Կոռիկոսի

ճակատագիրնունենալ: Ի վերջո, կիպրականզորքերը

թ.

սեպտեմբերինկարողացաններխուժել Այաս, բայց չկարողացան Պետրոս գրավել Այասիմիջնաբերդը,ն ստիպվածնահանջեցին::: Ա թագավորը 1367

թ.

,

| լ

|

Թիմուրը ն Տարսոնի Մանչուկ ամիրաներնիրենց զորքերովԿիլիկիայի հայկական թագավորությանսահմաններնեն ներխուժել նան

թ-՛.: Գրականությանմեջ միննույնարշավանքըթվագրվումէ 1368 թ.2 ու 1369 թ.5:Հայ հեղինակներից բացի՝ 1369 թ. օգ-

ճանաչտին է արտահայտվումնան խաչակրացարշավանքերի

մեկնեց Արեմտյան Եվրոպա` ռազմական

Աթիյան":

օգնություն խնդրելու: Որնիցե օգնություն չստանալով՝նա վերա-

վածպատմաբանԱ.

դարձավ ն 1369 թ. հունվարի17-ին իր ապստամբբարոններիկող-

Տեր-Միքայելյանիկարծիքով,թշնամուբանակըԿիլիկյան որոշ պատմաՀայաստանէ ներխուժել 1370 թ՞:.:Միաժամանակ Ն.

մից սպանվեց Նիկոսիայում":: Ռազմականգործողություններում հզոր դաշնակցիկարիք էին զգում, իսկ վերոհիշյալ ն նմանատիպ

բաններ,հավանաբարգիտակցելովխնդրի բարդությունը,գերադասել են ձեռնպահմնալ ճշգրիտ տարեթիվ նշելուց` բավարար-

գործողություններնավելի էին արագացնումհայոց թագավորու-

ն Սիսի վելով մահմեդականզորքերի արշավանքիներկայացմամբ

հաջողությանհասնելու համար Կիպրոսըն

Հայաստանը Կիլիկյան

|

թյանկործանումը: Պատմագիտական գրականությանմեջ

1367-1370

թթ.

տեղի

ունեցածռազմաքաղաքականանցուդարձերիպատմությունըբա-

վարար կերպով չի հետազոտվել:Մասնավորապեսհստակ կեր.

պով չի

Ց

թե այդ չորս պարզաբանված,

տարիներիընթացքումքա-

Տեր-Ղազարյան,ՀայկականԿիլի

1966, էջ 291: կիա.Տեղագրութիւն, Անթիլիաս, 60: Տե՛ս Սան Ւ. Խռտտծոտ, նչվ. աշխ.,էջ 472: ՊովհաննեսԴարդել,էջ

Թ Թ

-ծՇսօմ 469 119:0ՈՇոջ 469 ԸՈՕ1Տ8Ա68. օՇսծուն

/Ճոոճուծոծ,Է 1, ք. 717.

Է 1, ք. 477. Լ2 ՇԼեզծ ճս օռո6քօմ 465 Ծոոթ1ոօջ, էջ 541: Հայ ժողովրդիպատմություն, Ղ. Ալիշան, Յուշիկք հայրենեացհայոց, հ. Բ, էջ 509-512, Ս. Բոռնազյան, գոյամարտը74// դարումնանկումը, Կիլիկիայի հայկականթագավորության էջ 781: «զ. ձն, նչվ. աշխ.,էջ 374: ՑՆ. Տեր-Միքայելյան,նշվ. աշխ.,էջ 69, 180: 6. Ր խնոաօու նշվ. աշխ., էջ 473, Կ. Բասմաջեան,Լեւոն Ե Լուսինեան. Վերջինթագաւոր Հայոց, էջ 25-95, Մ. Օրմանյան,նշվ. աշխ., հ. Բ, սյուն 2250-

Ը, հնքնճո,

Ճ

|

Տես օ. Բէ. նշվ. աշխ., էջ 353-354, Հ.

Ուստի անհրաժեշտուպաշարմանփաստի արձանագրմամբ"":

)

2252:

Ա.

ն Եգիպտոսի սուլթանության... հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Հովհաննիսյան

սակավաթիվսկզբնաղբյուրների թյուն է զգացվում,պահպանված Կիլիկիայի հայկականթահիման վրա, վերստինանդրադառնալ

թյուն տեղի է ունեցել

|

Խնդրո առարկա դեպքերիվերաբերյալարժեքավորտեղեմեկը. կություններէ հաղորդում2ԱՄ դարի հիշատակարաններից «Ի

Հայոց թվաբերութեանս

ՊԺԶ

ն

ն այլ

լ

ելանէր ի դեմ

կոտորէր զամենեսին...Եւ կոտորէրզնոսա որ այս

եւ

տողերը վերաբերումեն

մամլուքյան ինչ-որ հարձակման,որը թշնամու համար աղետալի վախճան է ունեցել: Այնուհետն հեղինակը հաղորդում է. «Բայց եւ յետոյ Մանճաք անուն ոմն ի Մսրայ հեծելազօր հսկայաձեւ քաջ

|

եկաւ խնդրէլ ի Սուլթանէն,զի եկեալ սպանցէզքաջ Լիպարիտին: Վեղինակը, Եւ եկեալ ԾՌ հեծելով ն բանակէարկ ի դէմ Սըսու...»5-:

է ձեռսի 6-ին Տարսոնի ամիրա Մանչուկը միացյալ արշավանք նարկել` իր բանակի կազմում ընդգրկելով Դամասկոսիհեծյալ

խոսելով երկու արշավանքիմասին, հստակորենչի նշում, թե ո՞ր թվականինէ տեղի ունեցել առաջին հարձակումը:Որոշ հստակու-

ինչ-որ ցեղերի («զուրակիր» զորքերի մի մասին, թուրքմենական կարիք ունի) ն թուրքբնութագրումըլրացուցիչ պարզաբանման

թյուն կարող է մտցնել ՀովհաննեսԹլկուրանցին,որը գրի է առել հայոց սպարապետիմասին ժողովրդականվիպերգը: Ինչպես

կարամանցիներին:

նշում է

Մեկ այլ տեղեկությանենք հանդիպումժամանակաշրջանի

ն մոտ է

հայտնի դեմքերից մեկի` Վասիլ ՄարաջախտիԺամանակագրության մեջ. «Ի թվին ՊԺԸ (1369)-ն մայիս ամսուս Ի (20)-ն երեկ

է.

է բանավորզրույցներիվրա Պիվազյանը,այն հիմնված

իրականությանը»:

է Հովհաննես Թլկուրանցու տաղերում երկու արշավանք ն նշվում դեպի ԿիլիկյանՎայաստանա̀ռաջինը1368 թ. երկրորդը՝

օր"4...»:

Տարսոյ նայիպն-Շուհորէորդին ի վրայ Սըսու ի շաբաթ

եւ

Ակնհայտ է, փախուցանէր...»55:

բազում խա-

րամնցիք,ն երեկ ի վերայ աթոռանիստբերդինՍսոյ՞՛...»:Այսպիէ, որ 1367 թ. մայիհեղինակըարձանագրել սով, հիշատակարանի

Հարցի երկու արշավանք:

գային Տաճկաց ազգն ի Մսրայ բազում զօրօք ի վերայ Տարսօնի եւ Կիլիկիայ գաւառին.եւ ինքն քաջ Լիպարիտնմիայն

(1367)-ն, ի յամսեանն մայիսի

զուրակիր Թուրքմանն զամէնն,

այլ

է. «Զոր

Զ(6) աւրն, ի յասդմանէսատանայիարար զաւրաժողովքամիրայն Տարսոյ Մինչաք անուն, ժողովեաց ի Շամբուն հիծելէն քանի որ կարաց,

թե մեկ,

համար էական նշանակությունունի Լիպարիտ պարզաբանման մասինանհայտ հեղինակյանքի ն գործունեության սպարապետի Այստեղնախ նշվում կի երկը, որը հրատարակելէ Ն. Ակինյանը"2:

կարնոր գավորությանանկմանընախորդածռազմաքաղաքական

դրվագներիցմեկի պատմությանը:

ոչ

տեղեկուԱյսպիսով, թվագրությանառումով սկզբնաղբյուրների թյուններըմիմյանցիցորոշակիորենտարբերվումեն: Այստեղիցէլ հարց է ծագում. գուցե դեպի Կիլիկիայիհայկական.թագավորուԴԱՄ

2.

էջ 477: ժԴդարիհայերենձեռագրերիհիշատակարաններ, ւ

Ա. Սաթնոսյան, նշվ. աշխ., էջ 197:

աա

:

Ակինյան,ՊատմութիւնքաջինԼիպարտի,էջ 129-135: Նույն տեղում,էջ 131: 5. Նույն տեղում: է. Պիվազյան,ԵՀովհաննես Թլկուրանցի, Տաղեր, Աշխատասիրությամբ 63: րնան, 1960, էջ Ն.

ռ Տ

:

Ա.

ն Եգիպտոսի սուլթանության... հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Ր)

Հովհաննիսյան

Թեն տարեթվերիմասին հաղորդումներըչեն համապաթ.53:

|

տասխանում այլ սկզբնաղբյուրներիվկայություններին,սակայն

|

կարնորնայն է,

որ

1369 թթ.:

կարելի է հանգել թշնամու բանակի Նույն եզրակացությանը

թվաքանակի մասին վկայությունները քննելու արդյունքում: Առաջինարշավանքիժամանակթշնամուզորքերիքանակի մասին

|

հեղինակընույնպես խոսում է երկու տարբեր

արշավանքիմասին: Ըստ ՀովհաննեսԹլկուրանցու՝ առաջինարշավանքի ժամանակ Լիպարիտը

լ

հեղինակըվկայում է. «Բազում հիծմանհիծելով հիշատակարանի

ջախջախել է թշնամիներինն

Ինչ հիտիվաքաւք, որէինիբրն ԺԲՌ (12000) մարդ...»5": վերաբերումէ երկրորդ արշավանքին,ապա Մանչուկ ամիրայի

ն այլ շատ

սպանել Մանչուկամիրայիորդուն, իսկ երկրորդարշավանքիժա-

ինքն է սպանվել55: մանակ

ը

են հա-

հավաքածզորքի քանակի վերաբերյալ տեղեկություններ ն Հովհաննես ղորդում «Պատմութիւն քաջին Լիպարտի» երկը

Բացի ՀովհաննեսԹլկուրանցու տաղերի ուղղակի վկայու-

թյուններից`երկու տարբեր արշավանքի վարկածի հավանականության օգտին են խոսում նան սկզբնաղբյուրներիհամադրումըե վերլուծությունը: Այսպես,

թ.

հիշատակարանիհեղինակը

են 50 Թլկուրանցու տաղերը: Հեղինակներիցերկուսն էլ խոսում Ուստի տարօրինակէ, որ Ղ. Ալիշանը, որը հազարիմասինտ::

,

|

հիմնվել է հենց ՀովհաննեսԹլկուրանցուտաղերիվրա, հակառա-

թշնամու զորքերի հարձակումընշելիս չի խոսումԼիպարիտիմահվան

է 60 կորդ զորաբանակիթվաքանակըհասցրել

մասինտ: Եթե իրականում հայոց սպարապետըսպանված

այստեղգործ ունենք

լիներ, ապա դժվար թե հեղինակնանտեսերնման կարնորփաստը:

թյան մեջ նշվում է թշնամու հարձակմանն սպարապետիողբերթ.

«Պատ-

ՀովհաննեսԹլկուրանցինն տասխանելճշմարտությանը: հեղինակըհավանաբար մութիւնՔաջին Լիպարտի»երկի անհայտ

Այսպիսով, ներքոտ::

հիմնվելով դեպքերիմասին ժամանակակիցհեղինակներիտեղե-

են չափազանցություն

կությունների վրա, կարելի է եզրակացնել, որ Կիլիկիայի հայկա-

33Նույնտեղում,էջ 58: Նույն տեղում, էջ 59: ԺԴ դարիհայերեն ձեռագրերիհիշատակարաններ, էջ 477: Ա. Մաթնոսյան, նշվ. աշխ., էջ 497:

ն

երկրորդը

էջ 477: դարիհայերենձեռագրերիհիշատակարաններ, Հ. Թլկուրանցի, էջ 131. ՑՆ, Ակինեան, ՊատմութիւնՔաջին Լիպարտի,էջ

ըր

տվել, որպեսզիշեշտվի հայոց սպա-

որ Կիլինան այն պարզ պատճառով, տասխանելիրականությանը

`

.-

թույլ

մասին թվաքանակի րապետիսխրանքը:Թշնամու զորաբանակի չի կարող համապահայ հեղինակներիհաղորդածտեղեկությունը

կան թագավորությանանկման նախօրյակինդեպի մայրաքաղաք Սիս տեղի է ունեցել երկու արշավանք՝ առաջինը1367

Հե-

վկայած50 հազարը: զգում սկզբնաղբյուրների Անկասկածէ, որ նշված թվաքանակըչի կարող համապա-

դեպքերին,ապա Վասիլ Մարաջախտիժամանակագրու-

գական մահվան մասին արդեն 1369

պարզ շփոթի հետ: թվանշանների

առումով քննության կարիք է տնաբար, արժանահավատության

Եթե կիլիկյանհիշատակարանիտեղեկությունըվերաբերումէ

1367 թ.

5 ն 6

Թերնս հազարիտ::

ԺԴ

59: »

Դ

էջ 480: Ալիշան,Հայապատում,

Ա.

պատմությանընթացքումնրա կիայի հայկականթագավորության ժամանակթշնամու բավրա կատարածմի շաք արշավանքների նակը այդքանզինվոր երբնիցեչի ունեցել: Օրինակիհամար կարելի է հիշել

թ.

մամլուքյան զորքերի հարձակումըՀռոմկլա

Այնուհեւտն,Թիմուրտաշի ն հետնակ):":

1321 թ.

ու Վասիլ Մարահիշատակարանն թվագրումեն երկուջախտը՝թշնամիներիերկու արշավանքները Ներկայացվածերկու տարբերաերեք տարվա տարբերությամբ:

| |

թուրք

Եվ

այդ

վերը նշված արշավանքներըտեղի են

հավաքելու ու ստուգելու հնարավորուդիրքը ն տեղեկություններ

թյունները: Չափազանցկարնոր է

նան

Լիպարիտի հայոց սպարապետ

քննությունը:Այս կապակցուհերոսականմահվանպատճառների հաղորդածտեԺամանակագրության թյամբ Վասիլ Մարաջախտի

ունեցելայն

մարտունակբանակ ուժամանակ, երբ հայոց թագավորությունը

թ.

իսկ Վասիլ Մարաջախտիվկայության ջական տպավորությամբ, արժեքը բարձր պետք է համարել` նկատի ունենալով հեղինակի

Ամիր Օմարի

Այասը ավերեց մամլուքյան մոտ 40 հազարանոց բա-

նակը"':

թ.

դեպի ԿիլիկյանՎայաստանկատարածարշավանքիժա-

թ

Թլկուրանցինն՛

ն հավանական է թվում առաջինը,քանի որ 1367 կից նախընտրելի անմիշարադրվածէ իրադարձությունների հիշատակարանը

մանակ նրանց զորքերի քանակը 30 հազարիցչէր անցնում, իսկ

նես

բերդաքաղաքիվրա, երբ թշնամու զորքերիթիհայրապետանիստ վը կազմումէր մոտ 13 հազար զինվոր (9 հազար հեծյալ ն 4 հազար

ն Եգիպտոսի սուլթանության... թագավորության Կիլիկիայի հայկական Ե՛վ Հովհանժամանակագրության Վերադառնանք խնդրին:

`

Վովհաննիսյան

Իսկ այժմ, երբ Կիլիկիայի հայկականթագավորությունըկորցրել

ղեկությունըառավել քան համառոտ է. «Ու կերակիի վաղուենէ ու զքրիսխանկրկեցին եկին հեծմնով ու հետնկով, դրին կռիվ տոնէքն:ու սպանին6 (100) մարդ, ու սպանինզպարոնԼիպարիտ

նրա հարակիցգավառներով,նման մեծաքանակզորքերի անհրա-

պարոն Թորոս

ներ ն կարող էր դիմակայելթշնամու ավելի մեծաքանակուժերին: մեծ մասը ու ամփոփվումէր Սիս քաղաքովու էր իր տարածքների

ժեշտություն չկար: Բացի

այդ,

ղաքն

եթե նույնիսկ ինչ-որ մի ամիրա

թե ինչ հանգամանքնեչի ավանդվում, հստակ ն մանրամասնորեն Տվյալ դեպքերիմասին ավելի րում զոհվեց հայոց սպարապետը: «Պատմութիւնքաջին է պարունակում հաղորդումներ մանրամասն

ցանկանարէլ, չէր կարող նման վիթխարիքանակիզորք հավաքել: թշնամու բանակի երկրորդ հարԱմենայն հավանականությամբ` ձակմանժամանակնրա զորքի թիվը պետք է լիներ մոտավորա-

Լիպարտի»երկը: Հեղինակը նշում է,

պես այնքան, ինչքան որ եղել է առաջին արշավանքիժամանակ, այսինքն` 12 հազ. կամ մի փոքր ավելի:

ու

որդին, ու այրեցին զքաՄարաջախտուն մեջ Այսպիսով,ժամանակագրության զդարպասն...»2: աւաք

:

Ճ

նպատականգնեցնելու թագավորըթշնամու առաջխաղացումը Լիպարիտիհեռանալուց ակով ուղարկեցԼիպարիտզորավարին:

թու ԷաԵՐԹծաչ, ք. 461.

հ. 1, էջ 188-189, Արաբական աղբյուրները, Մանրժամանակագրություններ, էջ 247:

երբ թշնամու բանակի

մայրաքաղաք Սսի վրա, Կոստանդին ճարտիկներըհարձակվեցին Ե

որ

ՃԱ. Մաթնոսյան,նշվ. աշխ., էջ 197:

Ա.

սուլթանության...191 թագավորության ն Եգիպտոսի

Հովհաննիսյան

հայկական Կիլիկիայի

որ ինքն ամուր կպահի արքան խոստացավսպարապետին,

ռաջ

|

Սսի կամուրջը, որպեսզիթշնամու բանակիմարտիկներըսպարա-

դժվար է ապացուցվածհամարել, քանի որ սկզբնաղբյուրները որնէ վկայությունչունեն Կոստանդինարքայի ն Լիպարիտսպակամ թշնամությանմասին: Հետնարապետիհակասությունների բար, մնում է ենթադրել,որ հայոց թագավորըբավարարռազմա-

լ

պետինչկարողանանհարվածելթիկունքից:Լիպարիտըհարձակ-

|

վեց թշնամու վրա ն ջախջախեցմի մասին, որոնց մեջ էր նան

կան ուժեր չունենալու պատճառով է հետքաշվել միջնաբերդ:Ինչ

Մանչուկ ամիրան: Այնուհետն արքան, վերցնելով հեծելազորը, քաշվեց

հետ

վերաբերումէ սկզբնաղբյուրներիպարունակածմեղադրանքնեիրարին, ապա այդ կարելի է առանձնահատուկհոգեբանական

ն ավերեց կամուրջը: Հետ վերադառնամիջնաբերդ

լիս սպարապետըչկարողացավներս մտնել միջնաբերդ,ն

այդ

թշնամիներըու ժամանակ էլ նրա վրա թիկունքից հարձակվեցին

դրությանհետնանքհամարել: Լիպարիտըշատ սիրելի անձնավորություն է եղել ժողովրդի ն իշխաններիշրջանում, որովհետն.

Այսպիսով,եթե հավատանքայս հաղորդմանը,ապա սպանեցին::: գնացել հայոց արքայի կազմակերպածդավադրությանը:Այս մա-

տարիներանձնվիրաբարծառայել է հայրենիքսան երկարուձիգ քին: Հետնաբար, Լիպարիտ սպարապետիողբերգականմահը

սին նշում է նան Վասիլ Մարաջախտիժամանակագրությունը.

հուսալքման ալիք է

պետք է կարծել, որ Լիպարիտ սպարապետըիրականումզոհ է

ասեն, թե Կոստնդինթագաւոր

«Կու

զհիծելն

ու

տուր

տուեց զպարոնԼիպարտինու զքաղաքն տաճ-

գործողությունդավադրական թե` նպատակադիր ների համար: Չմոռանանք, որ Կոստանդինըթագավորումէր մի

րողությանն

է նախորդ հեղինակի առաջ քաշած վարկածը: Հովհաննես

Թլկուրանցին նս նշում է,

որ

բարդ

Լիպարիտսպարապեհամար: անվտանգության պաշտպանների տի մահը մեծ կորուստ էր Կիլիկիայիհայկականթագավորության

Այսպիսով, եթե անվերապահորենհավատանք սկզբնաղբյուրների տեղեկություններին,պետք է ընդունենք,որ Լիպարիտը

թողեցիրադարձությունազդեցությունը հաճարն իր բացասական

սպարապետ զոհվել է թագավորինյութած դավադրությանհե-

ների հետագա ընթացքիվրա:Այդմասինէ վկայումնան ժամանակակիցներիցՍարգիս վարդապետԿաֆացին, որը նրա մասին

տնանքով:Այդ դեպքում,սակայն,հարց է առաջանում,թե ինչո՞ւէ հայոց արքան նման քայլի դիմել: Կոստանդին թագավորի մեղքը Ե.

հյուսել է հետնյալ տաղը: Բերումենք դրանիցմի հատված. Սըսայ երկրիսլուսատու

Պատմութիւն

էջ 433: ՔաջինԼիպարտի, ՄԻՆ

Մաթնոսյան, նշվ. աշխ.,էջ 497: «Ա. 6.

60:

Թլկուրանցի, էջ

ոչ

երբ երկիրը գտնվումէր հոգեվարթի ժամանակաշրջանում, մեջ, հետնաբարն չէր կարող հոգ տանել նույնիսկ իրեն նվիրված

Լիպարիտ սպարապետըզոհվել է

հայոց արքայի չարությանպատճառով":

«Ն. Ակինյան

բերել ն մղել ժողովրդին`ամբաստա-

նելու արքային չգործած մեղքի համար: Կոստանդինարքային կարելի է ճեղադրել միայն սիրվածզորավարինփրկելու անկա-

պարոն Հեթմու որդին եբեր

կին...»5":Փաստորեն ժամանակագրի տեղեկությունը հաստատում

առաջ

Տ |

ԸՐԱ

աՆ`

Կանգնողէիրյամէնժամու,

Թուրքն ի յահէդսարսէրմահու,

Ա.

ն Եգիպտոսի հայկականթագավորության սուլթանության...193 Կիլիկիայի

ովհաննիսյան

պատվիրակությունուղարկեց այնտեղ,սակայնայդ ձեռնարկումը

Ո՛վ մեծ հըզօր քաջ Լիպարիտ:

դրականարդյունք չունեցավ:5:

Այն չար պահիկնոր քեզ հասաւ,

1373 թ.

Քեզի օգնող չըկայր բընաւ.

Ն.

դելի՝ արքայինսպանելէին, որովհետննա երկիրըթողել էր ճակա-

Ո՛վ մեծ հըզօր քաջ

տագրիքմահաճույքին, տեղիք էր տվել մի շարք դժբախտություն-

որ

Լիպարիտ"":

հետ զոհԼիպարիտսպարապետի

ինչպես նան որդինձ՛,

մարտիկներ:Հայոց

ների, մեծ քանակի հարստությունէր կուտակել, ցանկացելէր երԾանոթ լինելով արքայի կիրը տալ Եգիպտոսի սուլթանությանը՛':

սպա-

վարած ներքին ու արտաքին քաղաքականությանըդ̀ժվար է

րապետիաճյունը թաղվեցՍսի պարիսպիներսում՝եկեղեցումոտ, կոչում էին «Աղճա պաիսկ նրա գերեզմանըմահմեդականները

արշավանքիժամանակ`1369

թ:

Մամլուքյանզորքերի հեռանա-

թշնամիները նահանջել էին, սակայն ԿոստանդինԵ-ը լավ էր հասկանում, որ դադարը ժամանակավորբնույթ է կրում: Վայոց արքան ցանկանում էր հաշտություն կնքել Եգիպտոսիսուլթանության

լուց

վում

:1

խանգարումէինՍսի արքունիքիլատինամոլ յան իրականացմանը տարրերը:Հայոց թագուհին, Իտալիայումունենալով ազգական-

Միքայելյանը՝ նշելով,

որ

ՉովհաննեսԴարդելի տեղեկուեն

Ակնհայտ է տալիս՛՞-

այն

գույներով է հանգամանքը,որ լատին պատմիչը բացասական նկարագրում բոլոր

այն անձանց, ովքեր դեմ էին կանգնում

արնմտամետխմբավորմանը: Ի

մի որոշ ժամանակհետո Կիլիկիայումսով սկսվեց:Թեն

հետ, որ փրկիերկրիգոնե լեռնայինմասը: Սակայնայդ ցանկութ-

Գ.

թյունները կասկածանքի տեղիք

հայկավերջո պետք է փաստել,որ եթե դեպի-Կիլիկիայի

տեղի է ունեցել երկու արշավանք`1367 ն կան թագավորություն 1369 թթ. ապա հայոց սպարապետ Լիպարիտըզոհվել է երկրորդ

հա-

մաձայնել այս մեղադրանքներիհետ: Միանգամայնճիշտ է վար-

պա»:4: Ի

Ըստ ՀովհաննեսԴարԿոստանդինԵ-ը սպանվեց":

Անձնըդկարմիրգոյն ներկեցաւ,

Ակինյանընշում է,

վեց նան իր

"

հետո հայերը վերջո, Կոստանդին Ե-ի սպանությունից

պատվիրակությունուղարկեցին Կիպրոս՝ Լնոն Լուսինյանի մոտ, Մինչ նրա ժամանումը՝ որպեսզի նրան տան հայկական գահը՛3: գլուխ անցավ Մարիամթաժամանակավորապես իշխանության գուհին: Լնոն Զ Լուսինյանը, թեն ծնվել էր

ԿիլիկյանՀայաստանում,

Ինչպես

սակայն3 տարեկանհասակումտեղափոխվելէր Կիպրոս:

ներ, հույս ուներ այնտեղիցօգնություն ստանալ: Նա 1371 թ. մի

Ն. «ՍարգիսվարդապետԿաֆացի, Տաղ ի Քաջն Լիպարիտ(Վրատարակիչ

Ակինեան),«Հանդէսամսօրեայ»,1935, 1-12, էջ 34-44:

Ակինյան,Քաջն Լիպարիտպատմութեան մէջ,«Վանդէսամսօրեայ», 1965,1-3, էջ 26: ՛Հ. Աճառյան,Հայոցանձնանունների բառարան, հ. Բ, Երնան,1944, էջ 431:

Օ

Հ.Ն.

Ս

Մ.

Լ. Խնուռօողա, նշվ. աշխ., Օրմանյան, նշվ. աշխ., հ. Բ, սյուն 2253-2254,

էջՀովհաննեսԴարդել.,էջ 68: 474:

Նույն տեղում: Դը, Խնուտօոցո, նշվ. աշխ., էջ 474:

Թ

Հովհաննես Դարդել. էջ 66:

Ա.

հայկականթագավորությանն Եգիպտոսի սուլթանության... 195 Կիլիկիայի

Հովհաննիսյան

մամլուքյան զորքերի հրամանատարԱբու Բաքրը, որին սուլթան

նվիրվածէր Հռոմի նշում է լատինպատմիչը,նա հավատարմորեն 14-ին ու Նա ժամանեց Սիս 1374 թ. սեպտեմբերի եկեղեցուն՛": Վայ իշխանները ընդամենըմի քանի ամիս՛5: կառավարեց որպեսզիարքանթագավորօծպահանջեցին, գնորականությունը

Աշրաֆը (1363-1376) 15 հազարանոցբանակով1374 թ. ուղարկել էր Սիսըգրավելու` չհամաձայնեցհաշտություն կնքել: Նրա զորքե-

ն հո-

Լնոնն էլ ցանկանում էր օծվել վի ըստ հայկականսովորույթների: Վերջապեսերկկողմանիհամակաթոլիկծիսակատարությամբ:

ձայնությանեկան ն

|

հազարա-

Զ

Լուսինյանը: Ի

վերջո, երկար մաքառումներից հետո, սննդամթերքին ռազմաանձնամթերքիպակասությունըստիպեցբերդի պաշտպաններին |

ճենների առաջնորդԴավուտ Բեկին, որպեսզիվերջինսթույլ տա խանգադրսից սննդամթերքմտցնել Սիս, սակայն դավադիրները

թշնամու վրա ն րեցին: Գայերըստիպվածգիշերովհարձակվեցին բացեցինպարենբերելու համար: Վերջապես,հայեհետ:

թյուն ցույց տվեցին թշնամուն: Այնուհանդերձ,վիճակը հետզհետե

Այս ընթացքումվիրավորվեցհայոց արքան՝Լնոն

ասպատակուշրջաններ:Մոտ 8 տարիՍսի դաշտերըթշնամիների թյուններիհետնանքովմնացելէին անմշակ՛՛: գլուխ, համոզեց թուրքԼնոն Զ-ն, անցնելովիշխանության

րին հաջողվեցհաշտությունկնքել Դավուտ Բեկի

ռազմականտուրքը՛": Հայկական ուժերը հերոսականդիմադրու-

նոց բանակով,ն թշնամիներըմիացյալ ուժերով անցան գրոհի":

ամենապատմության ԿիլիկյանՎայաստանի գրեթե ծանր շրջանն էր, քանի որ հայկականթագավորությունը Հայերի իշխաէր թշնամիներով: բոլոր կողմերիցշրջապատված

1374-1375 թթ.

ճանապարհ

հունվարին նորից պաշարեցին Սիսը` պահանջելով

միացավնան Հալեպի տիրակալ Իշիկ Թիմուրը՝ իր

կանծեսի՛՞:

՝

թ.

ավելի բարդացավ: 1375 թ. փետրվարի14-ին Սսի պաշարմանը

Լնոն Զ-ը օծվեց նախ կաթոլիկ,ապա հայկա-

նության տակ մնացել էին միայն մայրաքաղաք Սիսը, Անարզաբան, Վահկա բերդը, ինչպես նան Լեռնային Կիլիկիայիմի քանի

-րը

Սակայն

տուր

լինել: Լեոն

Զ

երաշխիք ստանաարքան, անվտանգության

լով Հալեպի ամիրայից, հանձնվեց: Թշնամու բանակի մարտիկԱյդ մասին ները մտան մայրաքաղաքՍիս 1375 թ. ապրիլի16-ին:5: նշում է նան հիշատակարանների հեղինակներիցմեկը. «ի թվակա-

նին ՊԻԴ (1375) էառ Յաշէխ Թամուրն զթագաւորականքաղաքն զՍիս ն եղն սուգ մեծ»"": Այսպիսով, 1375 թ. կործանվեցԿիլիկիայիհայկականթա-

գավորությունը:Հետազոտողներիցոմանք կարծիք են հայտնել, որ

Կիլիկիայի հայկական թագավորությունըկործանվելէ ոչ թե

ո

տեղում: 34Նույն

«Ամենայն

Նույն տեղում: Տես նան Վ. Մատէոսյան,Լեւոն Ե Լուսինեանի ԷԼ Էմ, Հայոց» տիտղոսիհարցինշուրջ, «Բազմավէպ»,1990, 1-2, էջ 236, Մալթոնշոքւ, նշվ. աշխ., էջ 84-85: ՀովհաննեսԴարդել, էջ 114-115: ՀԱջՔԵՒւ Նույն տեղում,էջ 115-117:

ԷԼ

|

տեղում,էջ 122-124: Նույն Նույնտեղում:

Պ .

ԺԴ

էջ 516, հիշատակարաններ,

դարի հայերեն ձեռագրերի

ՔՓՇԱաՇ||

ովհամնես Դար» 465Ը1015206Տ. էջ 144-150, Ա. Մաթնոսյան, նշվ. աշխ., էջ 97: ԺԴ դարիհայերեն ձեռագրերիհիշատակարաններ, էջ 516:

էնջլԹո6ոջ

դել.

է. 1, ք. 720-721,

ՕՕՇսոդծուտՃոոճուծոջ,

Վ

Ա.

թ., այլ

Հովհաննիսյան

ավելի ուշ՝ 1424

գոյատնման թ.2: Թագավորության են, չափազանցություն

ակնհայտ մասին ենթադրությունները

|

սա-

ն 24/ դարիառաջինքառորդին կայն 24Մ դարի վերջինքառորդին մամԼեռնային Կիլիկիայիառանձինմասեր իրոք չէին գրավվել անկախիշլուքներիկամ թուրքերիկողմից ն մի շարք հայկական էին պահպանելիրենցգոյությունը: շարունակում խանություններ

|

|

Հետնաբար, 1375 թ. Կիլիկյանհայկականթագավորության

ն

հասան իրենց հարաբերությունները Եգիպտոսիսուլթանության

ավարտին:

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

|

| |

ն ԵգիպտոսիմամԿիլիկիայիհայկականթագավորության

լուքյան սուլթանությանավելի քան մեկդարյա հարաբերությունէ ընձեների պատմությանհետազոտությունըհնարավորություն

սկզբունքային նշանակությունունեցող հարցադրումներու

ռում

կատարել հայ-մամլուքյանհակամարտուեզրակացություններ թյան պատճառների,ընթացքին հետնանքներիվերաբերյալ:Կիլին Եգիպտոսիմամլուքյանսուլկիայիհայկականթագավորության

բարդացումըամեննինէլ կախթանությանհարաբերությունների իշխող վերնախավիկամ հայոց ված չէր հայոց թագավորության հաստատելու արքաների`Եգիպտոսիհետ համագործակցություն ցանկության բացակայությունից,ոչ էլ նույնիսկ հայոց թագավորության ձեռնարկած արտաքինքաղաքականվտանգավորքայ-

լերից: Գոյություն ունեին մի

շարք

նախադրյալառարկայական

ընդգծումու խորացճումէին հարաներ, որոնք պայմանավորում, տն

ն ԵգիպբախումնայինիրադրությունըԿիլիկյանՎայաստանի

տոսիսուլթանությանմիջն: Որոնքէին հայ-մամլությանի սկզբանե հարցի շուր-. կործանման Կիլիկյանհայոց թագավորության

ԶԱ. Գալստյան, Գահիրէ, ջը, էջ 62-63, Ա. Ալպոյաճեան,Պատմութիւնհայ գաղթականութեան, ն պետության իրավունքի հայկական հ. Բ, էջ 498, Ա. Սուքիասյան,Կիլիկիայի տեսակետըտե՛ս (24-74 դդ.), Երնան,1978, էջ 100: Վակառակ պատմություն անկմանմասին, էջ Ս. Պողոսյան, Կիլիկիայիհայկականթագավորության

467-168:

որոնք էին թշնամական հարաբերություններիպլաատճառները,

հակամարտությունըպայմանավորողու անընդհատխորացնող առավելկարնորգործոնները: ւթյան հակամ աէմնմ հակամարտությա այմամլուքյան հարաբերություններում

`

| ՝ .

Ա.

|

Ձովհաննիսյան

էր, որ Կիլիայն հանգամանքն գլխավորպատճառն առաջացման դառնալով մոնղոլների կիայի հայկական թագավորությունը, իլխանուկրտսեր դաշնակիցը,ներքաշվեցԻրանի մոնղոլական

|

առճակատման Եգիպտոսիմամլուքյան սուլթանության 1259-1260 թթ. հայկականզորքերըՀեթում Ա արքայիգլխա-

թյուն մեջ:

|

-

մոնղոլների վորությամբ եռանդուն կերպովմասնակցեցին սուլթաորը ն հարուցեցԵգիպտոսի ասորականարշավանքներին,

741 դարի 60-ականթթ. հայկական նության հակազդեցությունը: Անտիոդաշնակցելով մոնղոլներիհրահրումով թագավորությունը,

իրականացրեց հետ, մի շարք արշավանքներ դեպի քի դքսության Հետագա ստեղծվածիրավիճակը: Սիրիա՝ավելի բարդացնելով տասնամյակներիընթացքումնս հայկականթագավորությունը,

քավարում էր հակամամլուքյան մոնղոլներիհետ դաշնակցած, ն մասնակցումէր Եգիպտոսիսուլթանության ղաքականություն

Եթե 241 դարի 50-ական թվականներին դեմ պատերազմներին: Կիլիկիայի դաշինքըինչ-որ չափովնպաստավոր հայ-մոնղոլական

տեսանկյուդիրքերիամրապնդման հայկականթագավորության պայմաններստեղծեցսահմաններիամրանից, մասնավորապես ու ընդլայնման համար, ապա 4266 թ. հետո մոնղոլները պնդման

չէին կարողանումօգնել Կիլիկիային որպես դաշնակիցներ դեմպայքարում: հայերինհզոր թշնամու թողեցին մեն-մենակ 11 դարի60-70-ականթթ. Բեյբարսսուլթանը,խելամտորեն ն

Ոսկե ՀորդայիԲերքեխանիհարաՀայաստան ն մոնղոլներ-Կիլիկյան բարդացումից բերությունների

Հուլավու իլխանին օգտվեց

դաշինքինհակադրեցմամլուքներ Ոսկե Հորդա քաղաքական խոշոր չկարողացավ դաշինքը:Այդ պատճառովիլխանությունը գրավելուհամար: Սիրիանու Պաղեստինը ուժեր կենտրոնացնել -

ն Եգիպտոսի սուլթանության...199 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

դեմ պայքարիմեջ մտավ նան ՉաղաՀետագայումիլխանության ն թայի ուլուսը: Բեյբարսիմահից հետո, Կալաունը հաջորդ սուլ-

պահպանելՈսկե Հորդայիհետ դաշնակթաններըշարունակեցին 741| դարի 80-ական թվականների ցային հարաբերությունները: սկզբին հայերը ակտիվ կերպով մասնակցեցինմոնղոլական իլխանությանն նրանց դաշնակիցներիկողմից դեպի Սիրիա Ի վերջո, 1287 արշավանքներին: կատարած

թ.

Ձոմսի ճակատա-

մարտում մամլուքյանզորքերի հաղթանակըավելի բարդացրեց Կիլիկյան Հայաստան Եգիպտոսիսուլթանությունհարաբերու-

չկարողացավ թյունները:Բացի այդ, հայկականթագավորությունը օգտագործել1285 խելամտորեն

թ.

հաշտությանպայմանագրով

որով Կիլիկիայինհնարավորուընձեռվածհնարավորությունը, հաստատել Եգիպտոսի թյուն էր տրվում համագործակցություն

հարաբերումամլուքյան սուլթանությանհետ: Հայ-եգիպտական որ նան այն հանգամանքը, թյուններումխոչընդոտհանդիսացավ

կնքեց Ջենոր պայմանագիր առնտրական պայմանմի շարք նպաստավոր Այս պայմանագրով

հայոց արքան1288 նովայի հետ:

թ.

համար, որոնք շոշափումէին ներ էին ստեղծվում ջենովացիների 747 դարիսկզբներից,մասնաԵգիպտոսիսուլթանության

շահերը:

հետո, իլխանուվորապեսսիրիականանհաջող արշավանքներից ն մոնթյան մարդկայինու նյութականպաշարներըսպառվեցին

շարունակելԵգիպտոսիդեմ ղոլներն այլնս չհամարձակվեցին ասՄիջազգային քաղաքականությունը: ավանդական պայքարի

պարեզում խուսանավելու,իր շահերը պաշտպանելուտեսանէր համար շատ անբարենպաստ կյունից հայոց թագավորության

Փիլարղուի 1307 թ. մոնղոլականզորահրամանատար որից հետո նենգ դավադրությունը, գոյեմբերինկազմակերպած նան

Ա.

|

Հովհաննիսյան

րյուրամյակշարունակ, Կիլիկյան Հայաստանիցբազմաթիվդեսմեկնեցինդեպի արնմուտք՝խաչակրացնոր արպանություններ կամ էլ օգնություն ստանալու նպատաշավանքկազմակերպելու

խզվեցին երբեմնի բարեկամականհարաբերություններըմոնղոլների

հետ:

»ԱՄ

դարի երկրորդ տասնամյակից սկսած,

Կիլիկիանստիպվածէր միայնակպայքարելմամլուքյանզորքերի

հատկապեսսերտակով: Արնմուտքիհետ հարաբերությունները հանդես ցան ԱՄ դարի սկզբներից,երբ մոնղոլներըդադարեցին

դեմ:

բարդացմանմեջ իր Հայ-մամլուքյանհարաբերությունների

որպես Կիլիկյան Հայաստանիդաշնակիցներ:Հայ-մամլուբարդացմանգործում պակաս դեր քյան հարաբերությունների գալ

կարնորությամբերկրորդ գործոնըտնտեսականբնույթ էր կրում:

թագավորության,մոնղոլականիլխանուհայկական Կիլիկիայի

7«Ի/ երբ չխաղաց նան հայոց եկեղեցին:Մասնավորապես դարում, հանդես գալ, եկեորպես դաշնակիցներ մոնղոլներըդադարեցին

թյանն Արեձտյան Եվրոպայի երկրների առետրա-տնտեսական քաղաքականությունիցԵգիպտոսի մամլուքյաճ- սուլթանությունը մեծ

վնաս էր կրում: Բացի

այդ,

մոնղոլական իլխանությանթե-

լադրանքովԿիլիկյանՎայաստանըառնտրականխոչընդոտներէր հարուցում եգիպտացիներիու սիրիացիներինկատմամբ:Թվում

էր, թե Կիլիկիայի թագավորությանկողմից Եգիպտոսի համար տնտեսական շրջափակման սպառնալիք էր ստեղծվել: Դեպի

ԿիլիկյանՀայաստանտեղի ունեցած բազմաթիվարշավանքները մասամբպայմանավորվածէին ճան Եգիպտոսիմամլուքյան սուլթանությունումներքաղաքականիրավիճակիսրումով: Եգիպտոսի սուլթաններ, հրաման տալով արշավել Կիլիկիայի դեմ, նպատակ

էին հետապնդում արքունիքից հեռացնել առավել ազդեցիկ ամիրաներին:

Հակամարտության խորացմանմեջ կարնորդեր էինխաղում նան

հայ գործիչների աստիճանաբար ընդլայնվող կապերը

ԱրեմտյանԵվրոպայիմիապետերին Հռոմիպապիհետ: Կիլիկյան

սրմանմեջ Հայաստան-Եգիպտոսի սուլթանությունառճակատման իրենց ազդեցությունն ունեցան նան հայոց

բաթագավորության

րեկամական հարաբերությունները Կիպրոսի թագավորության հետ: 241

դարի 70-ական թվականներիցսկսած, գրեթե մեկ հա-

ն Եգիպտոսի սուլթանության...201 Կիլիկիայիհայկականթագավորության

)

մի ղեցականժողովներում,հայոց արքաներիմիջամտությամբ, ընդունքանի անգամ որոշումներ ընդունվեցինկաթոլիկության

հասկանալիէ, որ այս քաղավերաբերյալ:Ինքնըստինքյան քականությունըչէր կարող դրականորենընդունվել Եգիպտոսի ման

սկսած սուլթանությանկողմից:2«Ռ/ դարի20-ականթվականներից ն Եգիպտոսիմամլուքներիմիջն թշնամահայոց թագավորության մեջ ոչ պակասդեր խաղաց խորացման կան հարաբերությունների պետունան Եգիպտոսիսուլթանության դաշնակիցԿարամանյան

թյունը:

Այսգործոններնէլ վճռորոշ դեր խաղացինԿիլիկյանՀայաս-

բարդացհարաբերությունների Եգիպտոսիսուլթանության ն գործում, ավելի բորբոքեցինհակամարտությունըի վերջո

տան ն ման

համար ողբերգականհեհանգեցրին հայոց թագավորության

տնանքների:

ն Եգիպտոսիսուլթանության... հայկականթագավորության Կիլիկիայի

ԽԼոոխե Տսլտոշւծ

Ոլէհոոուօ օք Աճո-հօ լօ

նօօքտ սոմօ

Ճոտօուռո

օք

Քջ»թէ օօ1151օո.

1ո 1259-1260

օք Խմոջ Էլօխտ 16ո46ոտիւք

էհօ

շօմն6Է/

Ծոփ մօ Խհլշհ Եոօսջիք լո էհօ Տյոռո Լոստտլօոտօք Խ1օոջօ15 քոն օ1թ8164 օո օք էհօ Բջյքմրո Տսլտոճւծ. հօ /Ճոոօուգո ՃԼոջժօտօք էհօ 609 օք (6268 հօ

ՇՕԱՇԼՍՏԼԱՕԱ

13 էհ օօոաոյ, ԿԼհ

8ջջոնմմոջ

ճոմ

օր»

լոջեջուօո օք

օք օո» հլ5էօՐ7

փ

ՇՈՅԵԼՇՏստ

օո

Խլոջմօտօք

Ճոռշուտո

հօ

ՇՕոօխտլօոտօք

ՇՕոՏօզԱՇՈօ6Տ.ՂՐ իծՇՏՇՅԼՃԱՕՈօք էհօ օլշեօոտ օք ՇԱօ12 ճոժ հօ հ'Լճուխէ Տառո»ւթ 122: օք

օ ՇօԱՅԵՕՈ»

աւմլոջոօտջ

6ւեշրոշ1 քօլնօր1Տքտ մճՈջ6ոՕԱՏ աՇօ

հջինջինմ

մօօքծոօմէհշ

ոմ

ԵՇՒաԽՇօո ՕԳԱՇո

օծ

ՏԱ

օք փ

Ե»

հօ

լանոջ սքքօտ

Խմոջտ,ոօ Ճոռօշուռո

Շնշո

Ե)

Խլոքմօո.

աիհլշհ օշօոմմԱօոօմ, Ետշճջոօսոմտ

քօղքծաշլօօոո-Մճսքիք Բջյքնճո

Տստոուծ.

Մուշի

Տմաճեօո ածոծ

1հՇ

'

ՂԻհօ ոլո ատ

Շ1հծմ

ԵՄ

ք

օօողւօէ7 օՕոնօլ

Խ1ոջմօո

ՃՃոտօուոո-Խ ոխը հօտելթ ոոլոնօոտշ ՓՄհւշհ աճ» էհշ թխօա 18015 1դ66ՏՏ8ուիմօշքշուոջ ոմ տմմմոջՕօ

ՇՅԱՏՇՏ ԵՏՀեքոօսՈՎ

էհօ Է

ձոմ հօ

/Ճոոշույ

տոմ

ՇՕոմւԱօոօմ ոծլէհօր

ԵՄէհծ

սոժօոեծօո

Շմօք

առտ

Քջյքէ

քրցօօջջ

հօ Ճոռծուշո

Ճճոոօուռո

օք Շտջշոմոլ

ոստեօ

Բջքէ

Եջքէ

ուհ

ԽՃլոջմօոօ

Շ1տՏ օք էհշ Ճոոշուռո

Ղիօր»

օք

ահ

օք

քոոօքք|Շ Լոթօքենոծծ

«օորլօե15

Ճոռշուռո-իննոխի

օք

Շաստօջ

ՇՇուծոշո) ՇԼՃնօոտ էհ

Օոծ

Խատխեք Տսլճոուծ

շոմ մշ

Շեշտ

ՅՏՏսոքեօոջՀոմ

ոոհօ

էհճո

Ոտջօո

էհոէ էհ

ք

(հօ Շոոծրքօոշօ օք 1հծ Ճոտօուշո-

Ճոտտուգո

Խոջմօռ

օք Ըօ8

հ(ոջօլտ ջօէ մոսօխոնու

ԽԼոտխք

Եօշօոււոջէհօ )սուօտ

1ոսօխօմ ո

մփծճհլոջօնրո

ոմոջ

ՅԱԱՅոՇՇ ԽՏ

Ճործոլճո-ԽԼօոջօնոո ԴՇԿ օ1

քօքոէ01 Շոն

-

Յ16Տ

էօ

Տօոծ

օյշու

տոմ 16

էհօ

1266 էհօ

Բ

օք մծ

տտ ԽԼօոջօ15

ԼհՇ 1ոմո510ՈՏ

օօոնո/

(հօ

ք8նՕսքճելօ քօտ

էհօ

13 հ

ՃԼոջմօո օք

էհօ Ճոծուռո

քատմօժճ Եռշռջոօսոմ10

1.

թճոմօսո,

սում էհօ

օՕսոծօ

1ո քուեօքքռմոջ

օ8 էհօ քօ5180ոտ Տաշոջքհօոլոջ

օմշոտլօո օք էհօ ԵՕՈԱ615-էհո ԱՇ

1ո էհօ

11 1ո փօ '505 օք մօ

Տսլտոռ».

Յջոլուէ էհօ Բջյքնռո

ՇԱ

ճՏ

185618սուն

էօ Տյոտ, էհսՏ 6ճքօմլնօոտ

Խլոջմօտ 21Ղոջ

քօնօ),

շոն-ԽԼոոխք

շո

ՅՈ/ոջ ԽԼօոջօ15,

51Խ80օո.

էհօ օսոծու

ՕՐ

օօտմոջմ6օոմօտ էհօ Ճոոշուռո Ղիծ 1ՏՏօ2ՈՇհ01 (հօ

էհօ

ո5ո112642 ոստԵօր օք

օք Ճոնօօի

հօ Շսեօժօտ

:

էհօ

1Թ1ՈՇճեօո

Շօս)ժ Խ1օոջօ15

/Ճոոշոլռոջ81 81Ծոօ 1ո

էհօ

աու

ոօէ

շոմ

Տսքքօո

իծ 8ջտմոտէ

ուջիէ) օոօո).

(օօԷ 1ո էհօ'605 էօ "705 օք Լհօ 13էհ օօուսո/ Տսէռո 861ԵՅո5 Ոօ250ՈՅԵՒ)/

օք էհծ ո612ԱօոտԵՇԻԿՇՇոք1սմոսսԱԼՃհռո ճոժ Օք էհօ օօրոքիլօոնօո 8ժԽճուռջծ Թօղծ Ճոռօոմ

Խիո

օք էհ

Օ՝օլԱՇո Է10146 տոմ

անճոօօ Կուհ հօ

Ղհոէ 15 Մհ էհօ ԱՍհճու» Լոռ

Յոմ Թոլտտնո.

ԽԼոխեջ-

էհօ ԷԼօոջօ15-Ըւնօյոո ՀԾու-ոտէօ4-

(հօ Օօ146ո

օօս14 ոօէ ոօեւնշ6

էհօ աստ օք

հսջծ ք016օՏ էօ

Շհոջիոտշճոաթ

(հօ 4ծոմհ օք 861Ե8-5, Ըճոսո

Ոբհիճոշթ.Ճ86

1նտոօօ-ԵՏ56օ4ոոլնօոտ ուհ Խօքէտտւուուոլոջ

սուօո. ԷԼՈԱ6 թօրնօոմ

տոմ Լհծ

ՇՕոզսօր Տ)/ՈՃ

տնսջքյօսուն

1փծ

ՏԱլտոտ Տսօօօօճմոք

(հօ Օօ146ո ԷԼ0846. է

հօ

Եօթոո1ոքօք հօ

«805 օ( էհօ 131հ օօուսո) էհօ /ՃՃոոծոքճոջէօօԷ 8ՇԱԿՇ քող 1ո

էհօ 1ոմշ510ոտ օ

Տրոտ սոմօոտնօո ԵՄ մօ Խ1օոջօիոո11իտոութ

81165 էհօրօօք.

Բոուի), (հօ 160օո/ օ Խոն

ճոճ էհօ

եօօքտ 1ո էհօ 1281 ԵտԱթ օք

Ա.

ԷԼԹողչ

Շմո

16լ1Աօոտ. ՃքճուԲօռ իծ

օք

Ճ

Շհճոօօ (օ

Ղհծ

Իջչքէ

քռօէ 1հշէ էհօ

Ճոոծութո-Քքյքմռո 1օլանօոչ

Թոք

օք Ճոռծուռ

Տլքոօմ4

ՈՇա

ՇօոմմԱօոջ 107 հՇ

ՕՇոՕօտ, ահի

Տառմոջքօռ

ոսոտեօ

ճ

քոոմօսու

շուք,

օք քօ1օ37

էհօ

ձոմ էհօ

Խ1օոջօտմմ

ՏեսջջՇ ճջռլոտէ Բջքէ

Եջ էհօ Խ'(օոջօնշոԸօուրոժծ:

Ծ/85 ՈՌՕՏէ

օք

ՕԳ/ո

16Յ110ու

Քջյքեռու իմոո

Բոջմօո ձոմ ստ

հօտ էհծ

քօլոէօք 16Կ

քոօօօնոջ185ջինջ. ՃՈօք էհօ էհօ

ածք Խ1ԼՇոջօլտ

Օք ՇՕոօոուօ ոճեաւծ. հօ

Խ1աոխի Տսլճոուծ

տոմ էհօ

Տյոճոչ.

Ճոռժուն

ԽՇՐՇ

18016

ուհ

հօ

Քոջմօտ

ՇԱկառո Ճոռօուշ-

քլոշլոջ Շօորոծրօա81ՕԵՏէՇ16Տ

ք6- էհօ

Ճ. Լհոթոէ օք օօօոօողւօ ԵԼՇ0ՇեոժծՏօօյոօմ էօ հրոծ

Խմոջմօո. Ղհօ

ուսոծօրթսՏ

4150 քողԱՄ քոշմօգաուոօմ ԵՄէհօ

1ՈՊՅ510ոՏ

0ԼՏՇուռը օք

օք

ճօռ

(ոքոու

Ըքոտ հռմ էհօ

Բջյքնճո Տսմտո:ւ» օօողւօէ

օո

էծ

ճջջոոնուօոօ1

էհօ

Տաւնոջ հօտ

1հօ

աՇԱ.

օօուսո),

օքճուշօ 8

ԸԼԱօքճո /Ճոոծոլտ 56 ՄՄ6Տէէօ

Ճ

ոՇա/

ոսոոեօւ օք

Եւօշշիօմ ԽԼօոջօ15

Ճոռծութ.

՛Լհօ Ճոոծուռո

օհսոշհ

էհօ

քՈՕՇ6ՏՏ օք /Ճոոօուռո-ԽԼռուխքո6լոմօոջ. Խեօո (հօ ԽԼոուսետ էհօ

ԽՇՐՇ

Ընօւտո

ուհ

օօքնօռնօո

Քոոմօսու),

1ո էհօ 141հ օօուսո)/

մ661510ոՏ 1օրջօք81165,ձսոլոջՇհսոօի ոոօօմոջտ

ոօ

շժօքնօո օք Ըոհօիօլտոտ օք Ճոտօուռո

Եօջմոուոջտ

ՅԱԼոօ6

էհօ

1655 8 1016 1ո Լհծ

ք|ո)օժոծ

4616քճնօոտ

ՇԼԱՏ246 Օր էօ ջօէ ՏօոոՇ

էօ Ղիծ Է65 Կոլհ էհօ ՍՄՇՏԼԵօօուոօ 610967 6Տքօօ1117

օք էհօ 14Լհ Շօուսո/ ահօո էհօ

1ո էհօ

քղօոժե)ո612էօոՏ օք էհօ /Ճոոօույռո Ճլոջմօտ

'705 օք էհօ 131հ օօոնո), 10- ճնոօտէ

(Ո6ոէօո

քօհօ7 1654ԵՄ մշ

Տ1ջունօշոէ

ոօոուծիջ օք ՉՄ6ՏԱՆԼոԲսքօքօՅոժ էհօ Քօքօ քա)օ4 2 օՏՇՅԱՅԱՈ օք էհօ օօողւօէ. Ղիօ

ծուհ էհօ Մջսոօտ

Աօտ օք /Ճոռծուշո

651065, Լհօ քոոմսճԱ) օոմմոջ

մ.

տաճոչ

հօ

Քջ)քէ

1ոՈսօոնոյ Շողոտ քոօռ էհօ ՇՕԱՐԼ.

Տոսքջ)ծ

օք Բջյքէ Տսք6օմ

օք

ւո էհօ հնռոխի Տաճոշւծ

էհօ ջօո1օք Խ/Լհմունոոջ էհօ Բջյքե օոմօղոջէօ 1ոսճ6 Ը111618,քսոտսօմ

օո

Քառօքօ.86591465,ԵՄ էհօ 1ոտմքճեօոօք էհօ հԽԼոջօնչո Խոջ

քօ1նօ81Տ/աոնօո

օՕս14 ոօէ ԵՇ

օօոոդծոօ181 ճոժ 6Շշօոօուօ

Շտետո Ճոռօուռ

օք

ՏՇԿՇԼՇՄ.

ոքզոտու քոօէօտ1ո էհօ 65օ81եօո օք Ճոտօուճո-ԵԼոոոխի

ԵՇՇը 61621624 161 ԵջՄքէ Ե) էհօ Ըեօոո Ծ

օջճուշօմ ՇՕոտքԼոոօ7

Խլոջմօտօք Օ1նօ1ո,էհօ Խ(օոջօնոոՈԼՃհճոու» տոմ էհօ ՇՕսոեօտ

տէ

Ոհտոշծ

էհօ Կոժմնօոոլ

(հօ Խատխէ նօօքջ. 8ջՅԼոտէ

հսքՇ 1055 էհոօսջիէհօ

օք հօ

՛՛հծ

Տոտո

Օք էհՇ ԱԼէհճոտւծ

մուծ օօոմոսծ

1ոօ16.

Բջքմռո

էհօ 56օօոմ 466846 օք էհծ 14էհ «ծրար ՇԼ1618 հոմ էօ

աշ

Ճոածուշո

Ե) էհօ

Ք1լուջս(ո էհօ ՎԾԿՇոԵ6" օք 1307

օք էօօք

ք1Շոմմ)161ճեօոտ

ՇԽ

ՂիՇ Տօօօոմ

Ձ

ճո

1ո 1ոլթղոճնօրոմծոն Ռճո0ՇսՄղոք

Տաւմոջհօ օո

ոօէ

սոքԼնօս1ՊԵ16165 (հօ ոոծոլոո

Շօոտք867 էհօ

օք

օք 18ԿՕսԵլՇ

ՅՔօք հօ

էհօ հսոոշո ճոմ Մոճոօ181 ՈՏՕԱԼՇ6Տ

ԱՌՏԱՇՇ6ՏՏԷն1

1ոՆ251ՕՈՏ, ՇՕոտսօմ

ստօ

Շօուծքօն81 8թօօտծու ուն

1ո էհօ 1ոթրօտեջօք էհօ

օծ

էհօ 14 7

8150 օԵՏենօէօմ

ա61Շ

ճքոօօւտշու քղօ1461

Ղիլջ

ոճիօ

հօ ոոօք

հծ ԽԱտխե Տսճուծ

օօԱՀԵՕոու» ուհ

ծութ

Օօշոօճ 1ո 1288.

Տսճոուծ.

ոօէ

Տատոուծ

էհօ 1285 քօ2օօ Հթոօօրոծու ոօոտօոտԵՒ), Ե) ա/հ1շհ

օքքօոնուծ)ջոռուօմԵ)

Ըտօլո հոմ

Խլոջմօո օօս1մ

հօ Ճոտօուռո

էհ,

Ճճոռշու-Իջյքնոո

Շաոօտո

աՕլջշոօմ

Օլ

ն Եգիպտոսի սուլթանության... հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Յովհաննիսյան

հլոքտ.Լէ

արծ

տոմ

տօ

տոմօ

ջօօՏ աքհօսէ

տջոլո ԵՄ հօ

52)1ոջ Լհշէ էհտ քօնօյ

Ե) էհօ Բջյքմոո Տսիճոուծ. Տեւնոջ 26օօքէ54 քօտ10Կ617 էհօ

իօ "205 օք էհօ 141հ օշուո/ Տսմռոտն»,քլոյօմ

ոօ

քոքօոտու8

քլո)օմ

ԼլՃէօոտ

Եօքաօօո Ը,ազաո

Յջաօմ

հօ

-օորգօէ

Ճ

էհօ

օՕՈՏՇզԱՇոՇ65101էհօ Ճոոշոլճո

ոօ»

տոմ

Քջքելռո Խոխ

Բ1ոջմօո.

Բջթնճո

էՏ.

ճջքյուտնօոօք

Բջյքնոո

հոռի

հօ

մօօքծոլոջօք հօտելթ

46015176 1016 1ո էհօ

/ոտտուռ ձոմ էհօ

Շսօո

ո1է)/օէ

ճո

1016 1ո էհօ

Բլոջժօո շոմ

1ՇՅԱԾՈՏ ԵՇԻԿ66ո էհօ /Ճոոծուրո

ՃԱ քհօտծ 186161:

Տէ», Ըճոոոտո)շո

1օյտ

Տսլտոութ:

իծ

1ծշ7 ԱոջլՇ

Թոհ Երթօսջիհ: :

Ա.

ն Եգիպտոսի սուլթանության...207 հայկական թագավորության Կիլիկիայի

Ձովհաննիսյան

Մաթնոսյան, Երնան, Հայկական ՍՍՀ 1984, հրատարակչություն,

Գիտությունների Ակադեմիայի ՛

984 էջ:

Կ. Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմութիւն Հայոց, Աշխատասիրությամբ

Երնան,ԳայկականՍՍՌ ԳիտություններիԱկադեմիայի Մելիք-Օհանջանյանի, 1961, հրատարակչություն,

էջ:

Հակոբյան Հ, Ուղեգրություններ, Հ. , Մելքոնյանֆոնդի, 1932,

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ ԵՎ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

Երնան, Հրատարակչություն

էջ:

Դոբում պատժիչ, Պատժութիւնթաթարաց, Հեմոտիկ, 0. Պազար,1442

4:

Հովհաննես Դարդել, ժամանակագրութիւնՀայոց,

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

տպ.

էջ:

ԱրաբականաղբյուրներըՀայաստանին հարնան երկրների մասին,

Պետերբուրգ,

Սկորոխոդովի,1891 , 204 էջ: Հովհաննես

Ալիշան Ղ., Հայապատում,Վենետիկ,Ս. Ղազար,1901,

Ս.

Թլկուրանցի,

Տաղեր,

Աշխատասիրությամբ

1960, Պիվազյանի,Երեան,ՎայկականՍՍՌ ԳԱ հրատարակչություն,

Ա, Մաթնոսյան

Հեթում Ախտուց տիրոջ ն Վասիլ

է.

էջ:

Սարաջախտի

Յակուտալ-Վամավի,Աբուլ Ֆիդա, Իբն Շադդադ,կազմեց Հ. Նալբանդյան,

հանդես», 1963, թիվ 4, «Պատմա-բանասիրական ժամանակագրությունները,

Երնան,ՀայկականՍՍՌ ԳիտություններիԱկադեմիայիհրատարակչություն,

էջ 163-202: Մանր ժամանակագրություններ,)ԱԽՈՈՒ

1965, 385 էջ:

Գրիգոր Ակներցի,Պատմութիւնթաթարաց, Երուսաղէմ,տպարանՍ.

ԺԴ

դարի հայերեն

հիշատակարաններ,կազմեց Լ. ձեռագրերի.

Խաչիկյան, Երնան, Հայկական ՍՍՌ հրատարակչություն,1950, 756 էջ:

Հ. 1,

հ.

Գիտությունների Ակադեմիայի

Վ

Երնան, 1956, ՀայկականՍՍՌ Գիտությունների

ՄխիթարԱյրիվանեցի,ՊատմութիւնՀայոց, Ի լոյս ընծայեացՄկրտիչ

էմին Մոսկվա,տպարանԼազարեանճեմարանիարեւելեանլեզուաց, 1860,

,

Յովհաննէս Սեբաստացի, Պատմութիւն Սեբաստիոյ, Երնան, 1974,

թարգմանեց՝Հ. Աճառյան,Երնան,Պետականհաճալսարանիհրատարակ-

ԱշխատասիրությամբԲ. Չուգասզյանի, ՀայկականՍՍՀ

չություն, 1940, 50 էջ:

չություն, 238 էջ:

ձեռագրերի հիշատակարաններ.ԺԳ

կազմեց

60 էջ:

՝

Իբն Բատուտա, Օտար աղբյուրներըհայերի մասին, Քաղեց.ն

Պայերեն

,

Հ. |, 458 էջ, Հ. 1, 683 էջ : Ակադեմիայիհրատարակչություն,

`

1974, 80 էջ: Հակոբեանց,

Հակոբյան,Երնան, 1951,

գդ,

դար,

Ա. կազմեց

Սամվել Անեցի, Հաւաքճունք ի

գրոց

ԳԱ

Հրատարակ-

պատմագրաց,Յառաջաբանով,

Ա.

Կիլիկիայիհայկականթագավորությանն Եգիպտոսի սուլթանության...209

Հովհաննիսյան

համեմատութեամբ,յաւելուածներովեւ

Ոօօոօ

Արշակ ծանօթագրութիւններով

Ս. էջմիածնիտպարան,1893, 301 Տէր-Միքէլեանի, Վաղարշապատ,

Ոք:

էջ:

գործականընդհանուրմիութիւն,1956,

|

Տարեգիրք,

Սմբատ Գունդստաբլ,

Ի

լոյս

Վրաց ժամանակագրություն(1207-1318), Թարգմանությունըհին Պարույր վրացերենից,առաջաբանըն ծանոթագրությունները

Մուրադյանի,

Երնան, Ակադեմիայի հրատարակչություն, ՀայկականՍՍՀ Գիտությունների

1971, էջ: Որտօաօօոճնտ

ԾօՇՈՕԿԽԵՑ

4955,

Շ.

օ.

1,

տ.

ԽօՇՕաո-

6.

Ոօքօօօձ աոճքօքճնայտաւօօ

մ6օօքե46 Շրոօ,

ՕՈՅՈԵՑ

1.

Լ-մօ:

Նօոժօո, 1890,

ՏՕՇՅԱՐ",

վրացերեն

օ

ք. 7-13.

Բոց

Եժաոոմ

ՃՐ/

Ա. 275 ք.

Է ԼՄ, Քճոտ,հոքք.Քօ7216,1829, 637 8Ենօլիծզսծ465 ԸՇրՕ153065,

ք.

(1281), "Ֆշօտմոօ Եւմջոոոտ'16

տե՛ս Օգտվել ենք վերահրատարակությունից,

հետնյալ հրատարակությունը. Ի.

Ֆաբաղուա, Վրաստանը

Եվրոպայի արխիվներումն գրապահոցներում(13-16-րդ դդ.), «Մեցնիրեբա»

հրատարակչություն, Թբիլիսի, 1984, էջ 258-264: ԽԼոոՇիՇջէօք «օ|. 1. ԽճոՇիծտլաք, մխոոու, Ղիծ էնջաք)/օք 1հծ 9/0Ղ4-ԸՇօոզաօրօք,

1958, 763 ք. տսլնոջ ոոտոոօէօսետ, Բոոտ,0146է, 1837, Էնջօ1ոծ

Է

Լ 531 ք.

Է

Է,

|

հԼօանտսմ ծանո

Է

/Ճ516 ժճոջ 165 211. «ԱԼ

562 ք.

Շոթա,

|

հնք /ԽօգԱՆոորե ոմ աՅ/աերւիիթուՆ ինո Լ6օՐքոՓՐա3,

օ.,

ՇՇՇԲ, 1946, 340

ՇհՇշ 1.-ՎՇՅսսոծ, 1735, Է Լ 605 ք., Տ1ծՇ165, Թռուտ,

հռե,

Ռուսերեն

ՑՇՈ/ՈՍՈՑրերոտ

"Ւ|ԹյոՋ",235

Լիծ Շնոօջոշքհչ, Լօոժօռ, Օչէ604մ Սուն 1932, 509

ԷԼԹԵՐՋ6ոտ,

Բրօտտ, օա1է/

ոօ, Սույօոչմէ)/

ս

1960, 248

ք815 քղոօքքոյտոծոէ Շո Թ6րքծրօոԲ., ՄՕՄՅց6Տ

լոյս

Ղազար,1862, 164 էջ:

ԽԽԽԱԾՔՅ,ՔՅՈՑԽԱՍՏ

Յետ,

էջ:

Վենետիկ,Ս. Վարդան վարդապետ, Հավաքումն պատմութեան,

Խեա,

ել

|

Ջր

Շահնազարեանց,1859, 84 էջ:

օրը, Խտաքոօ

ՇՈքՅե

Օտարալեզու

Ի գործարանԿ. ընծայեաց Կարապետվրդ. Շահնազարեանց,Փարիզ,

Բյճքու

Ւոռյու ՇՇՇԲ,

284 էջ:

Ի Վահրամ Րաբունի, Ոտանաւոր Պատմութիւն Ռուբինեանց,

Թածարտեխ /6

Ս/ՕՕՅՀ, /348Ո6ԲԵՇՈ60

/3ՈՅՈՑՈԵՇՈՑՕ /ԽՃճծհաս ԷԹ

ՌՑԽՍԻՐՔՅՈ,

Ստեփանոս Օրբելյան, ՊատմութիւննահանգինՍիսական,Թիֆլիս,

-ընծայեաց հանդերձ

Փարիզ, 1859, վրդ. Շահնազարեանց, Կարապետ ծանօթութեամբք

տպարանՕր. Ն. Աղանեաց,1910,

ԿԾՅՅԽԱՅՑ

ՇՇճօքոսոՈոթաօոսօշօմ,Պտ. |, ՒԽԱՇՇԲՑՅ-ՈՅԻԵԱԵՐքՔՅՈ,

Մ3ՅՈՅՈԾԲԵՕՈՑՕ /տծենսս

Սմբատ Սպարապետ,Պատմութիւն,Մոսկուա, տպարանՎոլդեմարայ

38ՈՅՊԿԵՑ:

Ա ՇՈՅքՕՍՈՅՈԵՑԵՇԽՕՐՕ

ՊՅՈԱԽՇԽօՐՕ

Շ

ԱոքՍԽՇԿՅԻլատ 21. ՇՑօո2,

Քտասճ Յո-Ոսս.

269 էջ:

Գոտիե,1856, 134 էջ:

ՄՒտսմ, Ոօքօտօղ

886Ո6ԻԱԾ

Սմբատ Սպարապետ, Տարեգիրք, Վենետիկ, Հայկական բարե-

Խլռքոօ Ոօրօ. Ոյոոծածօոստ

7.

Խրս/ճօ6ԱԿՑ, ԽՕՇՇՑ,

Լեռ

ՃԵԼ

Բատոն, էնջանօ

466 տանո:

ոաոավասն Բառմօքօ

օոծուոիծ,(12) 1919, (14) 1920, (20) 1929(օ4Ե815)ԹՀՇԱ61|465 ԷԱջօՈՇոջ 465 Ըր01524-Տ. Օ0Շնոծուջ

1869, Է Լ 855 Նոքծո18/6,

ք., Է 1.1038 ք.

Ճոոճուծոտ, է 1Լ-Ա,Բոոջ, նոքք.

Ա.

հայկականթագավորությանն Եգիպտոսիսուլթանության...211 Կիլիկիայի

Հովհաննիսյան

զորեղացումըն Բոռնազյան Ս., Կիլիկիայիհայկականթագավորության

լ

741 դարում, Վայ ժողովրդիպատմություն, միջազգայինհարաբերությունները հե

|

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

9մԱ. երնան,

ՍՍՀ

Հայկական

Գիտությունների Ակադեմիայի

հրատարակչություն,1976, էջ 695-714:

Բոռնազյան Ս.,: Կիլիկիայի հայկական թագավորությաններքին Ալիշան Ղ., Հայ-Վենետ,Վենետիկ,1896,

Ս.

Ղազար, 53 էջ:

|

1869,Ս.Ղազար,հ. Ա, հայոց, Վենետիկ,

Ալիշան Ղ., Յուշիկք հայրենեաց

միջազգային դրությունը

ժողովրդի պատմություն, հ. ո,

Ալիշան Ղ., Սիսուան,Վենետիկ,1885, Ս. Ղազար,592 էջ:

աստղ, 1955, 722

Ամ

Երնան, Հայկական ՍՍՀ Գիտությունների

1977, հրատարակչություն, համալսարանի

635 էջ:

հրատարակչություն,1973,

Գալստյան

ն քաղաքական Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական

եւ Աշխարհագրական

պատմական

տեսութիւն,Նիկոզիա, տպարանԱզգայինկրթականորբանոցի,1904, 122 էջ: վրայ, Բակուրան, Մի տեսութիւնԿիլիկիոյ հայկականիշխանութեան 1904,168 էջ: Նիկոսիա,տպարանԱզգայինկրթականորբանոցի,

Հայոց, Պարիս, թագաւոր

Կ., Լեւոն Ե Լուսինեան.Վերջին

1908, 167 էջ: տպարանՏողրամաճեան,

.

էջ:

Մոնղոլական շրջանի

հայ

դիվանագիտության

Լենինականի մանկա-

Դավիթ-ԲեկՄ., Լուսինեանք, Վիեննա, Մխիթարեանտպարան,1900,

144էջ:

էջ:

ԳԱ

85 էջ: ինստիտուտիհրատարակչություն, վարժական 1945,

դարերում, Երնան, Հայաստանի պետական

Կիպրոս կղզի.

Ա,

պատմությունից, Լենինական, Հայկական ՍՍՌ

682 էջ: հրատարակչություն, Պետականհամալսարանի

Երնան,

հայկականպետությունում )ԱԷշԱՄՄ դարերում, Երնան, Հայկական ՍՍՀ

Աճառյան Հ., Հայոց անձնանուններիբառարան,հ. Բ, Երնան, 1944,

1964, հրատարակչություն,

1,

հարաբերություններըԿիլիկյան Բոռնազյան Ս., Սոցիալ-տնտեսական

բառարան,հ. ||, Երնան,Երնանի Աճառյան Հ., Հայերեն արմատական

պատմությունըՉԱԱԿԽ

դարում ն անկումը, Հայ ժողովրդի պատմություն, հ.

768-788:

Զարեհ Ն. Պէրպերեան,1911, 124 էջ:

Բասմաճեան

դարի սկզբին, Հայ

ՀայկականՍՍՀ ԳիտություններիԱկադեմիայիհրատարակչություն,3976, էջ

էջ:

Աղազարմ Ն., Նօթեր Եգիպտոսիգաղութին վրայ, Գահիրէ, Տպագր.

Բակուրան,

ն չ»4Մ

Բոռնազյան Ս., Կիլիկիայի հայկական թագավորությանգոյամարտը

հ. Բ, Գահիրէ, Ալպոյաճեան Ա., Պատմութիւնհայ գաղթականութեան,

Բաբայան Լ.,

դարի վերջերին

Ակադեմիայիհրատարակչություն,1976, էջ 755-767:

էջ, հ. Բ, 524 էջ:

տպարանՆոր

ն

հարցերը պատմության

|

Զուլալյան Մ., Վայ ժողովրդի201-20/11 դարերի ըստ

եվրոպացիհեղինակների,Գիրք Ա, ՔաղաքականՊաւռմություն,Երնան,

ՀայկականՍՍՀ

ԳԱ

հրատարակչություն, 1990, 363էջ:

Թուրք Օ., Վայ ժողովրդիպատմություն,Հալեպ, Մարբաթալ Իբրահիմ (արաբերեն),1960, հրատարակչություն

295 էջ:

տպ. Լիբերմանի, Կիլիկիոյ, արդի

Կիլիկիա,Փորձ Աշխարհագրութեան

Ա.

ն Եգիպտոսի սուլթանության... հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Վովհաննիսյան

Տեր-ՂԱոնդյան Վ., Կիլիկյան Հայաստանը ն Մերձավոր Արնելքի

Պետերբուրգ, 1894, 400 էջ:

արաբականերկրները

Հայ ժողովրդի պատմություն, Երնան,Երնանի համալսարանի 1975, հրատարակչություն,

Յովհաննիսյան

էջ: Դրվագներ հայ

Ա,

Գիրք Ա, Երեան,ՀայկականՍՍՌ պատմության,

ԳԱ

Տեր-Միքայելյան Ն.,

մտքի ազատագրական

ու

549 էջ: Տեր- ՊետրոսյանԼ., Խաչակիրներըն հայերը,Երնան,2005,

Քիւրքճեան Վ., Հայկական Կիլիկիա, Նիւ Եորք, Կոչնակ հրատա-

բերդաքա-

ընկերութիւն,1919, րակչական

ղաքները,Վենետիկ,Ս. Ղազար,1989, 629 էջ:

1977, հրատարակչություն,

Ռուսերեն ւ

Մըսրլյան Գ., Ականավորհայեր Եգիպտոսիմէջ, Գահիրե, տպարան

«Նաիրի», 2001, 630 էջ:

1971, 663

։

լծի դեճ, թաթար-մոնղոլական պայքարը

էջ:

'

Տն

«Էլւճ",

Սուքիասյան Ա., Կիլիկիայի հայկական պետության ն իրավունքի

չություն, 1978,

2ԼԱ-21Մ

7.

ՃԵՇ.,

ոճոր.

Էքօթճո, 1991,

8Օ

ՄԱ

ո Թ.

ԸՇՇյրոբօոօ

ո

ՇՇՇՔ,

1956, 279

ՕՇՇՏ,

էնչ

'

.

"ԷԼոոա",

Յո Ղ6ոԵՇ18Օ

ճու (աան 194119

ԵԼ

-

«.

Ճոաիճոու

Խ(ՇՇՏՔՅ, ԽԼՏՈՅՂՇԴԵՇԸՑ0

Շ.

3860թօտ ԽԼ, 1Հքօօոօաօօղյւոճ 8օօոօօ, մ

ՆՏրուծոթօրԹօ

Ի1օՇոտձ,

Շ

386օքօռ ԽԼ, 1քօօրօտալբոօօրոեն

Էլ

ԽՐՇՐՏՑ,

6.

ու

Հ. ՀայկականԿիլիկիա. Տեղագրութիւն,Անթիլիաս, Տեր-Ղազարյան

Կաթողիկոսութիւն Հայոց Մեծիտանն Կիլիկիոյ,1966, 324 էջ:

Ճորօքօֆօքոր

ՇՄոեխճաշրաօհատող ԽՈ

19371,324

Լ5

էջ:

շրջանին,Գահիրէ,տպարանԼուսարձակ,1928, 80 էջ:

8թ.,

երօծձքեաե օօ 1ՉՇ7ճձքՇ180

Էմո

Ը.

հրատարակհամալսարանի պետական

Ֆաթիմեան Սուֆեան Յ., Եգիպտոսիհայ մեմլուքներնու իշխանները

տ

Շօզաաումնմ

ԹօՇոթօր 1,

ՍտեփանյանՀ., Հայ ժողովրդի

1990, հրատարակչություն,

Ոռոշոօ

ԵՏքոօոՖի 8.

համալսարանի Չամչյան Մ., ՊատմութիւնՀայոց, հ. Գ, Երնան,Երնանի

պատճություն, Երնան, Երնանի

Լ.

Շ.

խաչմերուկում,Երնան, Մութաֆյան Կ., Կիլիկիանկայսրությունների

ԳԱ

Բքջոռոռմ

ՔղօքօտՈօոօուուօ

Սահակ-Մեսրոպ,1947, 188 էջ:

Երնան,ՎայկականԽՍՀ

էջ:

2001, 3894 սյուն:

էջ:

հրատարակչություն,1985, 1092 էջ,:

հ. Բ, էջմիածին,Մայր ԱթոռՍ. էջմիածին, ՕրմանյանՄ., Ազգապատում,

հ. Մանանդյան Հ., Քննականտեսությունհայ ժողովրդիպատմության,

Գ, «Երկեր», հ. Գ, Երնան,ՀայկականՍՍՀ ԳԱ

40-15-րդ դարերում,

Եգիպտահայ գաղութը

Նուպար, 1980, 283 էջ: Պէյրութ, տպարան

հրատարակչություն, 1957,

Հայկական Կիլիկիոյ բերդերն

Գաս

ՀՀ

1994,157 էջ: «Գիտություն»հրատարակչություն,

էջ:

Հովհաննիսյան Մ.

թվականներին,Երնան,

1145-1226

Յառոքօտ Ը., հոողոօեոուգօօրած

Ի1օՇռոճ, ԷԼոյոտ,1980, 380

Օուծքոծմու

Յորօօն

Օբրա

`

6.

Բոռու-

.

ԴՕիԼ,

Խ1ՕՇՃՑՀ, Է ԱՄԻՑ,1966, 160

300701

Շ.

ր,

Խ1ՕՇոօ8ԸՇԽՕՐՕ Լ ԹՇքՇ6

քԱՏոՅՂԾՃԵՇՂԲՕ

«ԱՅՅ,

ՅՅՈՅոձօՆ

ԽոՄ

Ճոն,

ՍՈՑՆՇՃԵՇՆԲՕ

Խոքոօտ Շ., հ(օքթօ

1990, 336

2001,

Շ.

ԷԼ6ՃօՕԱՇ:ԱՒՈԼոօտօքօ1,

8.

Շճառտ-1ԼԱ6ոօքճքւ,

քշշոճում

մ

էՕշաւօօ

Ոթեզօծքոօ-

Խ3ԲՅ16ԴԵՇՂ80Շ. Շաաա-Ա6:օքճ)թո,

1. ԱԼ,Պօմոոքծր, ՍՅրճոօոոօրոօ ոճում

Ը.

Ղքճոօյյւրոտտ

ՀԱԼԱՄ

ոաոօքող

ՀՈՒՊՂԱ

ՎՇքոօշշդաօ (ՃԱՇԻ)

Ը,

Խօաօ 5.,

Խ(ՕՇրոձ,

ԱՏՈՅՆՇԵՇՅԹօ

թթ.,

ՎծքրօշՇրտօ

Ը.

ՊԱԻՅՑԵՇԽԻՕՉՇ ԹԹՈՄԵԱԾՇ

ալուբօտ

Բքտոճու,"Ճոռոլճո",

1990, 259

ԱՇօթուտ

Լ,

Շ.

1թուտ

ո

2Ա-

Ք,

1995, 375

քու

ՇՇԲ, ըթօր

1952, 534

Ը.

Ի(օքոօօտ Շ., քօօծոօՇԱԼԵԼ ԽքՇՇոաձ, 11ՏրնՑՆԵՇՐ00ՅՓՇՆ հճւք, 2003,

ո

Շտքոու ո

Շ.

ԽՈմնաօր, ճրելրօրշոօօ

ԽԱԽԽԶԽԽԵ

8ՅԵՅՈՑՃԵՇ

80, 1993, 176Շ.

աոած

Խօրոատոււ

8օՇրօռ

հ

քշշո)ծ-

ՇՃաոՂ(1204-1461),

Շ.

էնջար) 1250-1517, հճք:խտառ.մոոե.ոօմնոտհ/ոտուխն.հնոԼ. -

էնջօր

օո

օք

տօ

հնձած

Բու

հնքմաաա. շղօիլաեոոտ.

Ճմյճ ձ., Րհծ Ըլա5846 1ո հօ Լուր ԽԱմմ16/:ջօ5, Նօոժօր,

քԱՍՄԴԱԱԱՇԵԻՕՉՐթ

3ձքոեգոշրօրօ ՐօՇիոթօրթճ,

Քբօոճը, ՍՅրՏՆՇՃԵՇՒՑԾՃոճիծիոու ԷՐ

Բոոձ

1ոհածծ.օ0ոո/ո688635Մո612.հեու

ծ

ՉԼքօւոտ, հէէր://70ՏԱԼՈՑւռմեոամ:

8օոտն Առբոաոշտան,

ԽՐոՇ6ոՋու

Ճ Բուք Ճ

Հոքքոօքու

1941,

Օտարալեզու

Ի(ՕՇոօոօոօրօ

Շ.

Նոճ

ՒԲյու ՇՇՇՔ,

ոքճտրոտոմ

1ՅԻՅՆՇԴԵԸՂԼԻ0

Ճճերճ,

Խճճոօո,

ՅՅՈՅԽՎԱՕօԲքՉՈՇԱՇԽԱՇ

ոռ

Լ. Օդքօրձոօոձ,

Շ.

օաոօ

220-239.

ԽԱքոոթօ«գ: 4. ՃքումաՇճուծՈՕՇ6ՂՅԱՈՒ

Հ.,

1.

15ր846.ԵՇ180 Ճոօղ6ն գ, 2001, 424 ՈՏՓրծբծ7քը,

Ֆոաթճքոտոճղձ,1981, 231

Խայոշր

Օբրեւ

1884, 563

Շ.

Շ.

ՐՕՇյոճքուոճ

թր.

Ի1օՇԲՏ8,

ԽՈ1օՇԻՕՏՇՃՕՐՕՄոտոճքԸտոօոը,

ԽՈօՇՃԲՃ, ՍՏրոՂՇՃԵՇՈՑՕօ

8ո.,

Խոթոօո

Մ

1977, 488

8ՕՇՆԽՉԽ",

1,

ԻՇԽ ՆճնԵՑ ՈՑԽօքօրտ»

ԿԱԼԻ

ՀՄ

ՔՃքայտոշՇշքօրում

Շ,

ոոքոօտ

ՍՄոճոօոձ,

հԽԼ.

քօրաաածն

ԱՄքուռ, Ոօր

Ջօրօքաւ

սուլթանության...215 հայկական թագավորության ն Եգիպտոսի Կիլիկիայի

Հովհաննիսյան

Ա.

Կոստ

Քօքոու, 1970,

603 բ.

ձոնը

0., Տաճօտ

Քօքւլուջ,1977,

օո

էհօ Խ(ոոխետ օք

Բջյբէ(1250-1517), Լոոժօո,

Մաօուտ

ք.

Ըօոոօշնօս 1979, 494 բ. օէ ԸԼԱՇՅո Ճոոծուճ, Օտրեսոյ, Թօմօսենռ 2., Ըռմոճջծ Թօտջ6Ղ., հօ

ԸԱ(ոռ

հվոջմօոօ(

/Ճոոծուռ, Նօոժօո, ՏՇՕԵԼՏի/ՃօոմօումօԹ1655,

1978, 206 ք.

Շ.

ՇՀաօոօրգ

1966, 216

Շռոու-ձի-նոա ս

Խոաօտո

հ

ՔՈՒ»,

80716 1., Խ4ԾՇրոը, Էլոչոն,

Շ.

Մոսո Բորքէո:,

Շհոտմռո ՊՄ6Յ,հօ

Ղհժ Ա-Րհտոջ օք Բ6ոտտճոմ փ

քզու(ԼԱ, Լօոժօո, 1977, 316 բ. Քծքոուտ,

իծՇձոհոմքծ Էնա) օք նդո, «օԼ. Կ.Շտահոձք». Ընտեղըծ Սորա Թո 1964.763 թ. |

Ղածորն

8.

հ Խօբաւ ՇԾօքատու »տոծքատոնթ. ՕՐԱՕՇուաաւտ

Հ/օոժ Իքօոջօ|

|

Ա.

Շոոծումքծէնջադ) օք 15րու

Ղեծ

ԸՇօնխտեռ

ՕՏԹոծ(«ի1Տօհօր/ՃԱոժծուծ 467 Մ/15Տ6ոՏօհշիծո,1990, 465 ք.

1 Ճ, 1977, Շճահոցքծ,ԷմաաժԵ) 1. Ճ.

«օԼ

Ք1655,966 ք.

80/6, ԸռոեղմջօՍոսու) ՂիՇ

ն Եգիպտոսի սուլթանության... հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Հովհաննիսյան

ԵռրԱ6Ե».

հմքյ/Թոտխ.

Խնոխե,

ՔԲոշյօքոօտռ,

լ

ում 6., Ճ

Ճ

ՒԱՏԱ16 ժ65 Բ Շրօ15846 (հո ԽՐ-ճո ԿԻՐ 51486165),

Լ55

Շոնծ Ճոոճուծրջ

14ՏԵօռոծ,ԲսոժոշձօՕ810ս5:6 Օ"1Եօումշո, է 1 641 ք., ք»Օհտտօո ԽԼ, ԷԱՏԹոՇ 465

Խ(ԱՍ:,

Է

ԱԼ 623 ք.,

Է

Է

1,

«օ.

382 ք.

Լոռջիան:9., թողում

ոմ ՇԿ

Ց8ոտյո

1ո Օա

Ե»

Խ1օռջոռ). 46.,

Լհօ

Հհռուջ քօջուքենծՃոոճուծոոծ Ա:50065 մ'Ճոոճուծ, Մ-ուծ, 1)

հաւՏ., Ղհօ

«օէ 1. Լօոժօռ, 1960, 1359 ք., "օէ Ո,

Սուն, 1հծ Տու քոտետը Ըռա:

ճոջքնօօ

ՕՐՕՍՏՏԵՒՔ., ԷԱՏԼՕ116465 ԸԼօ158065 օէ ս

ԹՕՅսոոծՄռոօ

Թ20Է 1946, 648 ,

Բղջ, է`

Լ

Ի., /

դ ժոոռռ

օք

Տ/ոսօ

ք.

`

1967,

Լո

3ս

ժյոռտեյօք Բջ)թե

օոմմօա

,

Լօոժօո, Մ/ՅԼՇՈօՕ բօտօօ,

է. Ա, 465 Բոոթոօջ,

էնջառ) Շքուչ, Լճոմօո, Տես

օէ )., Լո քտթոսնճ

Թլշիոոմ

Լ 554 բ. քող Ա, 779 ք. Է թ. Մոմ սոճքօԱշոնտոթօո էԼ,1Անենծո սոմոտոօռ, Փրծո, Մողոջ

քու

Խռոխետ

ո. օ.

Լշտ 86169-Լ-Աո65,

8. 6օ., Նոքոռու-ՕՐծօս,

1940, 236 ք.

874 բ. 1936,

Լ-մճու, Ճոտերմառ, 44011 ԽԼ Էեօո,

1988, 475 ք.

|

46 )41ս5816ու,Ք1օո,

681 ք., «ՕՆ Ա, Քոոտ,1935, 920 բ., «օԼ ԱԼ, Թող,

Լ'Բոոքւոծժս Լծսճու Բո,

Ը. Խոճոռո,

Լօոժօո, Թսենչիտմ սոմոր քի Օրստուօչ,

1978,3620.՝-

էնտած)օք (հօ /Ճոոծուռո Քօօք16,805Լօո, էԱաոշում ՔՈՇՏՏ,

1596, 245 ք.

Բոշ)օ10թ26442 օքհօ Օոծու Օտլո'սո,հք:/Ո-6185.օ017/6.0/զոլոսո.հնո,

էնտաոոջ ք էհօ

հօ

ք.

1965, 430 ք.

`

ՈԿ

Էնջօ176 ժս Ըօոոծոօծ

Լ6

1863, 242 զօՏաու-Լ 27876,

Ե) Սուս.

՝/օ0., Բռուշժ 1ո Օոօշ Ցոտո

Նօոգօո, 1965, 1146 ք.

ԷՀ7մ Մ.,

ոմ ԽԼօոջօ15

"

օք 15/տուՊՇԽ օ4., Բոօյօ1օքոօժտ

ՕՐՕՍՏԵ6ԼԷ.,

փօ Խնձ:16 Բշջե Ղհօ

Լօոմօռ, Խ1օմեսօո,1901, օք Բջ»քէ 1ո մօ ԽԱմժ16/Ճջօտ, Լոոծ-Թօ016 Տ., Ճ էնջեաոյ

Թառետոցո 11618, ՊՄոտեւոջառ,

Սոխ. Թոօժհ6ո5ԼԱ4., 1992, 896 ք.

«օէՆ Բոոլտ,1934,

ոմ

Խնոոխեջ, ի

8ոօէհծոջ Լ14., 1987, 912 ք., «օւ. Մ, Լօոձօո

Բ, ՃոԵ

1951,749 ք.

15մողւօ117.օօոո/ոօտզսօղտիռոոօ/56611.հն. հնք://ԿՐԿ

Ճոտամտու 1852, Բոճմօու

17, 768 ք.

1ոռուօշ, «օԼ Ո, Շռնքօութ, Քոօօ1օքաօ44տ

Օռհդւն

ԱՇԽ ՝(օու, ԽԼշումՅո,

ռոմ 151ոոուօէնջեօո)1ո ռեն

Նմա

ՕճետԲօչ. Լմեւ., 1987, 288 ք.

Ղհծ

օք 1, Ղհծ Սոխաչեէ7

ՃՈՅԵՏ,Լօոմօո, Խճոշունոո, 1946,767 ք.

օք ծ

էԱճ Է., Էնա)

1, 1518 ք.

հնօոջօ5, Լ ԱԼԻ,

Քճտումտ Ջ., Ղիօ Բօոմնօոմօոչ օք Ճոռշուռռ

փօ Ըլատո65, Օօոծոո օգնա Խ.Տօաօռ, «Լ

էնջառ/ օք

ԷԱւԾ Է., էնջլօո/օք Տո,

օէ 01565, Օ1ՇօՏ, հԼատախոշճոջ

Քոոջջ, 1948,

Ս/լ56ՕոՏլո Քոծջտ, ԼՕոժօո, 1969, 871 ք.

Բմւնօո ԹՈԿՅԵ1982, ք. 297-341. Ճոոճուծոջ, 1 ՉԱԼՕսՏՇ,

6ճծյոո 6.,

Շռտծոժջ:, ՇաոհոմջօՍու.

«օէ 1,

496 ք.

«օաո/65/ո/Խ1ճոխե.հնո). 4Հմծյճո Շ6., ԼՇ Ղօտքջմօ

էնջլօո) օք Շքաջ,

165 ուտտլօոչ ԺՄՕղօու

ս

Խ1076ոՃջծՕՀԱՐ-2-Ն"

86016 Ծ4Ո61Տ646 Քօոոծ, Քօոոծ, 1998, 344 ք.

ԳՏՇԱՇՏ),

Քնիջիչ

16ատո16ող(1100-1291), ոտչօ1087:, Ք., Օօտշխշհք» 465 Խծոլքոուշհտջ

1105 ք. ԷԼոժեօո. 1966, 9. ԹՅԺԵՇՉԱՇոնՇոք հօՔսքօուժ:5, էամհսում65 տոմ Լոճջոռոտ, Ղիօ ՏԱնօնեծ

Սանց /.ժ6էլ

ԵԼ.

Ա.

Բռսոժուօո (որոտ Օ810ս5է5 Օսմետումոո Ծ)ոտչԱ6տ,

օք՛հօ Ճոոշոօ-ԸԼԱ61շո

Թյոջ,1963, 95 ք. Քսոճնոտո

1555,

ՍՈԽՇՐԱՆ/

|

Հովհաննիսյան

|

Լեւո),

|

:

Տ.,

Ճ

էնջաք

օք հօ ԸյԽտոմօ5,«օէ ԱԼ Լօոձօո, 1978,

ն Եգիպտոսի սուլթանության...219 հայկականթագավորության Կիլիկիայի հ. Ա, Երնան,2002, էջ 29-39: հետազոտություններ»,

կայսրության ԲարթիկյանՀ., ԿիլիկյանՀայաստանին Բյուզանդական ն դրանց քաղաքականծալքերը, եկեղեցականփոխհարաբերությունները

Շադիոմջծ

հ. Ա, Երնան,2002, էջ 639-653: հետազոտություններ», «Հայ-բյուզանդական

529 ք.

0:

Տբածր8.,

1հօ Խնջնոտ ՊՄօոժ,ԼՀԱՇո, Բուն, 1960, բոռ Լ 128 ք., քոու1,125 ք.

ՂօԱքոօեչօ

ո Խ1օոջօլշո

Մշո

Բոզոյեան Ա., Կիլիկեան Հայաստանի պատմութիւնըՄիջերկրական

(1220-1350), 8ճնո, Ճեոմ. Մ6Ա., 1955, 579 ք.

Տքածւ 8.,

ծովի պետութիւններիարխիւներում,«Հայաստանի պատմութեաննիւթեր Եւրոպայիդիւաններում»,Երնան,Սարգիս Խաչենց, 2001, էջ Կենտրոնական

46 1 Ճոճուծ, Թ2ՈՏ,Բ1շրոմ, ծէ 161լցծս56 Է., էնչէօ16 քօնԱզած 1900,

9-20:

872 բ.

Քոզոյան

Ա,

Կիլիկյան Հայաստանի քաղաքական զարթոնքի

ազդակները ՕՎԷՍԱ դդ),

ն

Միջին Արնելքի երկրներ

ն

ժողովուրդներ»,հ. 2Օ«,Երնան,«Զանգակ-97»,2001, էջ 156-167:

ԱՇԽԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՎՈԴՎԱՇՆԵՐ

՝-

Գալստյան Ա., Կիլիկյան հայոց թագավորությանկործանմանհարցի

:

Ակինեան Ն., Հեթում Ա թագաւորիմահուան տարին(28 հոկտ.,1270),

շուրջը, «Լրաբեր»(հաս. գիտ.), 1971, 9, 50-63:

«Հանդէսամսօրեայ»,1952, 7-9, էջ 468-472:

`

Գալստյան Ա,

:

Ն., Քաջն պատմութեանմէջ, «Հանդէսամսօրծայ», Ակինեան Լիպարիտ

Հայմոնղոլական առաջին բանակցությունները,

հանդես», 1964, թիվ 1, էջ 91-106: «Պատմա-բանասիրական

մասին Զուլալյան Մ., Եվրոպացիհեղինակներըհայերի ն Գայաստանի

1965, 1-3, էջ 17-32:

հանդես», 1985, թիվ 2, էջ 56-72: ՕԳԱՇՈ դդ), «Պատմա-բանասիրական

Արտավազդարքեպիսկոպոս, Հայ-լատին հարաբերությունները հույն-

լատինհարաբերությանցլույսով, «էջմիածին»,1945, 1-2,էջ16-23: Բակուրան,Դաշնագիրխաղաղութեանընդ մէջ Լեւոն մեմլուքեանսուլթան Գալաունի, Եգիպտոռի կնքուած 1285

Գ

Խաչատրյան Ա., Աբուլ Ֆարաջ Գրիգորիս Իբն ալ-Իբրիի պատմաԳրականերկերը որպես Կիլիկյան Հայաստանի741 դարի պատմության

թագաւորիեւ

թ.

մայիս 7-ին, |

«Բանասէր»,հ. Դ, թիւ 1, Պարիս, 1902, էջ 69-79:

Բարթիկյան Հ,

«Մերձավոր

Գվիդոն Լուսինյանը Բյուզանդիայումե Կիլիկյան

հ. Ա, Երնան,2002, Հայ-բյուզանդական հետազոտություններ, Հայաստանում,

էջ683-692:

Բարթիկյան Հ, նոր նյութեր Կիլիկիայի հայկականպետությանն

Բյուզանդիայի փոխհարաբերություների մասին, «Հայ-բյուզանդական

սկզբնաղբյուր.«Մերձավորն Միջին Արնելքի երկրներն ժողովուրդներ»,հ. ՈՒ,

Երնան,: Հայաստանի ՀանրապետությանԳԱԱ

«Գիտություն»

էջ 441-167: հրատարակչություն, 1998,

Կարապետյան Պ..

Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեանՍ.

Ղազարու թանգարանին հայկական հին դրամներու հաւաքածոները, «Բազմավէպ»,1952,7-9, էջ 155-169:

ՊարությունյանԳ., Հեթում

Բ

թագաւորինԳրիգորէ

Անավարզեցի

Ա.

ն Եգիպտոսի սուլթանության... հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Հովհաննիսյան

Սարգիս վարդապետ Կաֆացի, Տաղ ի Քաջն Լիպարիտ (Հրա-

հղած նամակիժամանակիհարցը, «Լրաբեր»(հաս. գիտ.), 1992, կաթողիկոսի Քիվ 1, էջ 100-106:

տարակիչՆ. Ակինեան),«Վանդէսամսօրեայ»,1935, 1-12, էջ 33-44:

|

ՏագէսեանԱ., Հայ մեմլուք մը եւ Ֆախրէտ-տինԱյազՊըն Ապտալլաէլ

եկեղեցիներիհամընդհանրութեան Հարությունյան Գ., Քրիստոնէական

Նասիրի,«Բազմավէպ»,1998, 1-4, էջ 270-281:

հանդէս», հայագիտական Սսի 1307 թ.-ի ժողովում,«Վայկազեան գաղափարը

Տեր-Ղեոնդեան Հ.,

հ. ԺԴ, Պէյրութ,1994,էջ 147-163:

դարերում,«Բազմավէպ»,1991, 1-2, էջ 209-229:

Կիլիկիայում, Այաս քաղաք-նավահանգիստը

Ճեվահիրճյան Մ.

Տիրացյան

հանդես», 1973, թիվ 1, էջ 97-110: «Պատմա-բանասիրական

Մատէոսյան Վ.,

Լեւոն

Ե

Լուսինեանի «Ամենայն Հայոց»

ԿիլիկեանՀայաստանիմէջ ԺԳ-ԺԴ Ոսկերչութիւնը Կիլիկյան հայկական պետության սեփական

Ա,

է-Ը, էջ43-49: ունենալուհարցիշուրջը, «էջմիածին»,1957, նավատորմիղ

տիտղոսի

Ռաշիդ-էդ-դինըԿիլիկյան Հայաստանիմասին,

Փափազյան Հ.

հարցինշուրջ, «Բազմավէպ»,1990, 1-2, էջ 234-237:

հանդես»,1978, թիվ2, էջ 129-139: «Պատմա-բանասիրական

Եգիպտոսիմէջ, «էջմիածին»,1947, Մըսրլյան Գ., Վայ զօրաբանակներ 1-2, էջ 43-45:

Մութաֆյան Կ.,

Կեռան

Ռուսերեն

Լամբրոնացի, Հայաստանիվերջին մեծ

կրկնադրոշմուած Ներսէսեան Ե., ԿիլիկեանՀայաստանիարաբերենով հանդէս», հ. Ի, Պէյրութ, 2000, էջ դրամները,«Հայկազեան հայագիտական

151-185:

Ներսէսեան Ե.,

Տաու

Խօքօճօմոոուօտ /.

հանդես»,1998, թիվ 1-2, էջ 141-145: թագուհին,«Պատմա-բանասիրական

ՉԱՄ

ՍԱՎՅՈՓ

`

ոաօաւթն

ՇԹՇՐՑԻՃ

8.:

մ

Սեաճոօտ

ՐԾՇրոճքօւօ

"Թամամ

ոոօքմու

Ոօյոզաու

ԼՑ

ՅՑՈՅՀԾոԼ 11 8ՕՇՏՕԽՕԻՏ",ԸՅԱԵ--1Ա6.6ք67քո,Ս1ՅրաՆՇ.ԵՇ

-

84677

/Ճոճ1688, 2001,

Շ.

428434.

Կիլիկեան Հայաստանի Կոստանդին

Գ

երկու Խլռքոոքնո /Ն, ՕԾ ճու

«Բազմավէպ»,1998, 1-4, էջ 65-74: թագաւորները,

ՊատմութիւնՔաջին Լիպարիտի,«Հանդէսամսօրեայ», 1933, 1-12, էջ

ՀԱոոՀՅ

տ

ԵՍԸԻօնՇՇք,

129-133: անկմանմասին, Պողոսյան Ս., Կիլիկիայիհայկականթագավորության «ԲանբերԵրնանիհամալսարանի»,1974, 1, էջ 148-168:

Պտուկեան Զ., Կիլիկիոյ

բՕրճ,

թագաւոր

Կոստանդին Ա-ի (1298-1299)

դրամները,«ՀանդէսԱմսօրեայ»,1958, 10, էջ 381-391:

ու

ՖՇոՇոՇԹա

ԽՈԱՒՍՕԻՑՆ»,

Փ.,

օ.

ո

ՏԵՐՈՇԽԻ 5,

ՏԱՅ",

1987,

ձքեճու

ոք)Յոու

Բքօոճո, 11րճոօտեճւոՕ

,

ՃէԼ

ճք-

14-21.

Թատոււ այա

"Տատուօհան տքօխօոտու",

Տրճր6ոեՇ 180Ճոճրօիժու

էճ

ՇՇՇԲ,

1926,

Շ.

Օտարալեզու

ԽԱՆՑ

Բորօքյաոամ օ

Ռիշար Ժ., Ավինյոնի պապությունը ն Հայաստանը,«Պատմա-բաԿասիրական հանդես»,2001, թիվ 1, էջ 152-157 :

ԴԱռգշշոօտ Շսոոօ

1.

1-16.

ՀԱԽ,

Շո

ոՇԽՔու

Պճաուքնյ

Ա.

Թոկծ էօ

0ՈՈՑ-Ճոոծուռ, Լ., ԼՏ Շօոաոծլեծ /Ճոոճոօ-նոնծո ՕՀՈՒ-ՀԿ" 518616),

ԵԺլօոլ ժ6 Լս,

օո,

Հովհաննիսյան

1999, ք. 184-188.

մս 80ջօ7նոՃ., Նտ ՇՅՄՈծ)սՈմեզսծ Շոնծ

ՕՈՇու

ծէ

ՇՕՈՂՈՓՇԻՇծ

46 1 21616 ճոոծուծոոծ, Ճոոճոյծ

ԱՅԱԾոուծ4ծ Թէռոօօ,1996, ք. 128Քմմմօո 81Ենօտծզսօ Օօօ1մծոէ,Թաոտ,

ԹօՅսոոծՀ Ճոոծուծ-Ը1ԱՇՅ66է

ՇԸՋոտոմհԼ, Լօ

1285, ԱՇԽ

մ65 ԾԱժօՏ ոոճուծոոծջ, է. ԼՄ, Քոտ,

Օմշո-Իրօմւ

Օոծու

օէ

1,

70,

օօուոծօրծ

Ճոոժուշոջ

Ճոռճուծոոծչ, Է 711,

թնհռցեւ Ի., Լօ5

ՀԱՅծո

ժս 241ԹՅս 20»

ձ

Ճտջոօո

տս

2"

Ճոոճուծ 948616,

6ոնծ

ք. 134-138. Բոռոօծ, 1996,

"

Ն Թող, 1581,ք. 637-646.

Ժ« էնու

ՎՓ06, Քօմած ժօչ Քամօջ

(1281 6ւ 1299),Ճոշեծջ

ժ6 "Օղու

Լոմո,

71,76, 85, 86,

89, 90, 95,

Աբու Բաքր,

Թռոտ,1992, ք. 253-264. Եար

Աբաղա,մոնղ. իլխան56, 58,

|

120-125.

Շ., Լծ

ԱՆՎԱՆԱՑԱՆԿ

012114

Յոոճուծը 46 11616, ԲՅոտ,

ԽՈԼՕոտմծժօ Օօօլժծու,Քռոտ,Ե4էԱօո 81Երօքհծզսօ

Քլշհռոմ

)ստզս' 1օսետ

1967, ք. 217-259.

Շ., ԼՀ քԹՈսոծ 14185, ԼՇ Օս

ԸԳՅՑՔԱՈՓոՑ 1723:

Օմեո-իրօսչ

165 Խո

է.

169,185

Ալիս թագուհի,156

սուլթան պ-Մալիք-ալ-Մոյիզ,

զորահրամանատար

ալ-Մանսուր,իշխան 58

Աբուլ Ֆարաջ, 14, 35, 41, 213

Կուտուզ, սուլթան41

Սայիդ, իլխան, 153 Աբու

Աբուլ Ֆիդա, արաբ պատմիչ

պ-ՄուզաֆֆարՍայֆ ադ-դին Ա-Նասիր, սուլթան40

111, 120-122, 124, 128, 140,

պֆի (Կալաուն),58 ԱկինյանՆ., 72, 183,190...

143, 144, 147, 148, 149, 150,

Ահմեդ, խան96

158, 172, 174

Ամիր Օմար, 186

15, 59, 61, 66, 68, 71, 80, 84,

ԱթիյաԱ., 181

Կիպրոսիթագավոր, Ամճորի,

ՍանջարալԱլամադդին

Հենրի Բ-ի եղբայրը115, 156,

Շուջայ, 112

ԱլթունԲուղա,

Անանուն

143, 101, զորահրամանատար

ԵՐՐ

64,` Սեբաստացի,

121, 130

Անդրոնիկոս11,բյուզանդական

82, 83, 104, 114, 115, 161,

Աշրաֆ,Կալաունիորդի,եգ.

ԱլիշանՂ., 19, 20, 49, 58, 62,

կայսր, 116

|

Ա.

Յովհաննիսյան

ն Եգիպտոսիսուլթանության... 225 հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Բոհեմունդ, Կոռիկոսիկոմս

թագավոր,120

ԼյուդովիկոսԹ, 31, 32

114, 117, 193

Թագուդար, Աբաղաիլխանի

Լեոն

98, 104, Արղուն,մոնղ. իլխան

Բոհեմունդ, Ջիվան

որդի 96, 98.

62, 63,68,71,72

Լուսինյանիեղբայր, 157, 179

Թանավուն,հրամանատար84

Լեռն Բ, 19, 65

Բոնդուկտար (Գունդուխտար,

Թիմուրտաշ, 12,

Լեոն Գ, 6, 74- 79, 82, 83, 85,

Պանտուխտար)Եգիպտոսի

Թորոս արքա, Հեթում Բ-ի

88, 93, 99, 101, 102, 104, 105,

սուլթանիմականունը47

եղբայրը115, 118,

սուլթան49, 109, 110, 111,

107, 110

ԲաբայանԼ., 21, 29,

Բաղդին(Պաղտին)

մարաջախտ,143, 163, 173

:

պապ, 120

145- 147, 186

արքայազն,10, 59, 60,

Թորոսարքայազն,Հեթում Ա-ի

Լեռն Դ, 138, 139

ԲոռնազյանՍ., 23, 29, 30, 36,

որդի 59, 61, 62,

Լնոն Ե, 143, 147, 151, 153,

43, 60, 63, 64, 78, 105, 111,

Թորոս Ռոսլին, 50,

443, 146, 149, 155-157, 160,

Թորոս,ավագ մարաջախտ,

Կ., 19 Բասմաջյան

Լեոն Զ

ԳալստյանԱ., 155-157

Թուրք Օ., 105, 114, 118, 122,

191-193

ԳվիդոնԼուսինյան,23,170

Խազան, 130

66, 68, 76, 79, 81, 82, 85, 87,

Գրիգոր Ակներցի,10, 59, 63

Ժոզեֆ դը Կանսի,92

Խարաման(Կարաման),

93, 94, 98

Գրիգորկաթողիկոս,118. .

Իբն ալ- Ֆութի, 16

Անատոլիայի

ԳրուսեՌ., 19, 57, 70, 72, 103,

Իբն ալ-Վարդ, 16, 144, 150,

Կարամանիդների

Բարսեղգրիչ, 112

104, 169, 175

հարստության թուրքմենական

Բեկ Թեմուր,Հալեպիամիրա

Դավադարամիրա, 120

Իբն Բատուտա, 154,

Դավուտ Բեկ, էմիր 192

Իբն Իյաս, արաբ հեղինակ

զորավար,124, Խութլուշահ

Բեյբարս,17, 27, 46, 47, 48,

ԴեդեյանԺ., 21, 22

161,162, 164

129, 132

52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 67,

Դուլուկ (Տլուք), 84

Իզ ադ-դինԻգա58

68, 69, 70, 74-77, 79, 82-86,

Եզյան Կ., 17

90, 196, 197

Բայդու, մոնղ. իլխան116, 118

Բայսարի,86, 87 Բաչու, մոնղ. հրամանատար

Բար Հեբրաուս,ասորի

14, 38, 60, 63, մատենագիր

աա

Հ.23,10 ՛Բարթիկյան

..

`

ԲոնիֆացիոսԸ

Դ55-160, 163, 164, 165, 168-

Լուսինյան,16, 179,

հիմնադիր49,

.

Կալաուն, եգ. սուլթան17, 27,

Իշիկ Թիմուր, 181, 193

58, 64, 86-91, 93, 96, 97, 99,

Զաբել, Լնոն Ծ թագավորի.

ԼանգլուաՎ.,

401,

Բերքե, Ոսկե Հորդայիխան

հորաքույր, 156

Լաչին, սուլթան,93, 118, 120,

ԿանարՄ., 21, 29, 39, 71, 83,

36, 47, 48, 196

ԶայնադդինՔետբուղա, 131՝

121, 124, 125

Բոեյզ Թ., 29

Զիյադ-ադ-դին,83

Լփպարիտ, զորավար175,

էդուարդ Ա, Անգլիայի

181, 183-185, 187-190

ԲոզոյանԱ., 22, 105,

Մ

141...

.

.

102,105,

109, 197

Կարդալ,Տրիպոլսիիշխան, .-

14.

ա

Ա.

Հովհաննիսյան 44, 49-59, 62, 63, 68, 69, 71,

ՂայադդինԹուրան շահ, 24

ՄխիթարԱյրիվանեցի,14

72, 74, 196

Մխիթարկաթողիկոս,169

ԿլեմենտԵ, 138

ՀեթումԱխտուց, 12, 143, 146,

ՂլիճԱրսլան Դ, սուլթան51 Ղփչախ,Դամասկոսի

ՄորգանԺ., 170

9, 41ԿիրակոսԳանձակեցի,

կառավարիչ,127, 133

ՄութաֆյանԿ., 21, 22, 33, 36,

ՀեթումԲ, 105, 110, 113, 115-

ՄանգուԹիմուր, Աբաղայի

38, 52, 55, 59, 75, 79, 117-120,

119, 123, 125, 127, 133, 138

եղբայր,մոնղ. Իրանի իլխան

138, 181

Հեթումպատմիչ,12, 29, 37,

91, 93, 94

Մուֆազզալ, 16, 66, 79, 84

174, 176, 178

40, 49, 61. 62, 69, 70, 71, 85,

Մանգու,մոնղ. մեծ խան29,

Նասիր, Աշրաֆիեղբայր,

ԿոստանդինԵ, 17, 179, 180,

86, 91, 93, 94, 125-127, 129,

32, 40

ՀալեպիԱյուբյանսուլթան

187-191

130, 132-134, 137, 163

Մանչուկ ամիրա, 181, 182,

117, 118, 143, 145, 148, 161,

184, 185, 188

168, 176

Մարգարիտա,ՀեթումԲ-ի

Ներսես Կրակցիգրիչ, 161

Հենրի Բ, 115

քույր, 116

Ներսես Պալիենց, 113, 119,

451, 155

Հիլդ Ֆ., 23

ՄարինոՍանուտո, 141

37, Կոստանդինկաթողիկոս,

ՀովհանԺԲ, պապ155

ՄարկոՊոլո, 17, 76

Նուայրի Պատմիչ, 7/8

ՀովհանԻԲ,

Մաքրիզի,15, 38, 53, 62-65,

Շաջարատ ադ-Դոր, 24, 25

Կոստանդինսպարապետ,156

ՀովհաննեսԴարդել, 16, 17,

67, 80, 87, 89, 93, 94, 98, 112,

իբն ալ Խաթիր, Շարաֆադդին

Կոստանդին,Հայոց արքա

59-62, 169, 170, 172, 173, 178,

113, 121, 138

119, 120

180, 191, 192, 193

ՄեսրոպԱրտազեցի,

ՇեհաբերդինԱհմադիբն

կաթողիկոս178

Ռուքնադդի,113

ԿղեմեսԶ պապ, 171 ԿոստանդինԲ, 170

ԿոստանդինԳ, 170- 173 ԿոստանդինԴ արքա, 17, 173,

կ

ն Եգիպտոսի սուլթանության... Կիլիկիայիհայկականթագավորության

Կոստանդինիշխան,54, 65, 119,

159, 162-165

Հեթում,Նղիրի

իշխան143

ՀելլենկեմպերՀ.,

Լամբրոնացի, Կոստանդին

պապ 155

126,130, 146, 147, 149, 150 `

Կոստանդին,Մարաջախտի

183, ՀովհաննեսԹլկուրանցի,

որդի, 173

486, 188

Միլեք Նասր, սուլթան164,

Կոստանտինգրիչ, 97

Հովսեփ,քահանա97

Բ., 29, ԵՇպուլեր

Հուլավու, մոնղ. Իրանիիլխան

Մինչաք, ամիրա 182

Ոսկե Հորդա, 5, 32, 36, 44, 47,

Հակոբ Անավարզեցի,169

13, 32, 36-41, 45-51, 54, 55,

որդի Միքայել, Անդրոնիկոսի

48, 50, 53, 55, 56, 73, 74, 86,

Հակոբ Բ, Արագոնիթագավոր,

56, 58, 196

90, 91, 133, 134, 196, 197

Ղազանխան,մոնղ.Իրանի

ՄիքայելյանԳ., 20, 29, 54, 60,

Որոնտես,39

Հաջար Շաղլան,122, 128

իլխան 7, 13, 14, 16, 116-119,

122-125, 127-134

Մլեհ, Կիլիկիոիշխան158...

Դ., Կորոբեյնիկով

ՀեթումԱ, 28,29, 36, 38-41,

Շիհել Հադիդ, 68

.

-

Ուգան,էմիր 64

ՈւլուԴավիթ,:48

ն Եգիպտոսիսուլթանության... հայկականթագավորության Կիլիկիայի

Ա.

Հովհաննիսյան

Չամչյան Մ., 18, 82, 161, 165,

պետ 124

Տիրացու գրիչ, 137

Օշին, Լնոն Գ-ի որդի, 139

173, 175

ՍմբատԳունդստաբլ, 10, 11,

Տուրնեբիզ Ֆ., 19, 169

ՕրմանյանՄ., 19, 35, 45, 71,

Չոբան, Թիմուրտաշիհայր,

29, 41, 42, 43, 47, 49, 50, 51,

Փարվանա,սուլթանության

77, 82, 99, 105, 119, 139, 142,

53-63, 65, 66, 70, 76, 79, 82,

կառավարիչ,79,

Չոպան,130, 146

83, 118, 119, 139, 148, 149,

Պեկպարս,տե՛ս Բոնդուկտար

139, 197 զորահրամանատար

Ֆախրադ-Դին,39

ՊետրոսԱ, Կիպրոսիարքա

Սմլմոթ,զորահրամանատար

Փիլարտոս,69

Ֆիլիպ Ա, Սիցիլիայիթագավոր

177-180

58, 65

Քեյղաթուիլխան,110, 114,

Պիվազյանէ., 183

Սոնկուր ալ-Աշկար, սուլթան

Ֆիլիպ Դ Գեղեցիկ,

Ջանդար, էմիր 113

69, 70, 71

Քիթբուղա,զորավար41, 42,

Ֆրանսիայիթագավոր,120

Ջեմալ ադ-Դին Ակուշի, 54

Սոնկուր, Դամասկոսի

43, 45, 117, 118

արքա, Ֆիլիպ Զ, Ֆրանսիայի

կառավարիչ69, 88, 89, 90, 93,

Օլջեյթու իլխան,142

Ռաշիդ ադ-Դին, 14, 38, 48, 83,

Օշին թագավոր,143, 145,

ց5, 124-126, 129-133

ՍտեփանոսԴ, կաթողիկոս

Օշին Պայլ, Կոռիկոսիիշխան

ՌյորիխտՌ., 92

139, 142, 143, 155- 158

Ռուդտ-ԿոլենբերգՎ., 173

ՍտեփանոսՕրբելյան,12, 42,

Ռուքն ադ-դինՂլիճ ԱրսլանԴ,

109, 113, 202

Սուլամիշ, ամիրա124, 125

Սաիդ Բարակախան,86,87

Սունքուր, Ռումի ամիրա48

Սալահ-ադ-Դին,Այուբյան

ՎահրամՐաբունի, 13, 63, 80

24, հարստության հիճնադիր

Վասիլ Մարաջախտ,12, 182,

25, 26

184, 187, 188

Սամագարհրամանատար,95

Վասիլ, պատվիրակ,163, 164

Սամվել Անեցի,9, 47, 111,

ՎարդանԱրնելցի, 10, 41, 43,

122, 146, 150, 161

46, 58, 60, 64-66

Սարգիս վարդապետ

Վարդանպատմիչ,

Կաֆացի,189

Տեր-ՂնոնդյանՎ., 22

Ջիվան Լուսինյան,157,

Սլամշ (Սուլամիշ),մոնղոլն երի

Ն., Տեր-Միքայելյան

143, 145, 156, 157, 169, 171,

83-85

178, 181, 191

Փիլարղու,

ՖրանկՔունդստաբլ, 172

:

Ֆրու Կ. Օ., 21

սուլթանության... հայկականթագավորության Եգիպտոսի Կիլիկիայի ն

44-48.50,

180, 198

13-75, 11-81. 83-89, 91, 93,

Վրաստան,32 Արեմտյան

|

95- 109, 112, 114, 115, 117,

Աքրա, 49, 91, 403, 109

420-125, 127, 128, 132, 134-

Բաղդադ, 28, 36, 37, 38, 71,

ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ՑԱՆԿ

137, 140- 142, 145, 141, 152-

Բաղրաս, 68, 89, 120, 121,

155, 158- 160, 163- 168, 171, 173- 180, 490, 191- 199

131, 144

|

Եվրոպա,107, 108, 136, 138,

Բեհեսնի, 40, 50.51, 68, 71,

Այնթապ,52, 84, 89,

(Ալբիստան), Աբուլուստայն

59,84

102, 105, 114, 115

140- 142, 141. 159, 179

Բեյրութ, 109

40, Երուսաղեմ, ,

,

Անատոլիա,52, 87, 79, 97

րն

52, 55-51, 67, 70,

,

75, 129, 140 ,

'

Եփրատ, 32, 54, 56, 87. 91,

Բիսան,41 զա

145,

9, 139, 145 Ադանա, 64-66, 69,

128, 132, 167

16: 462, 171. 172, 17617

Անտիոք,6, 35, 40, 44, 45, 48,

Դա

139,

Ալեքսանդրեկ(տ)

ՆԱ Իս

49,51,52,

66, 10, 72, 74,121,

Գազա, 129 '

(Մարաշ),40 Գերմանիկե

36, 37, 43 Առաջավոր.Ասիա,

`

վիլայեթ,92 Գյուրջիստանի

:`

75, 77, 104, Ալեքսանդրիա,

Ասորիք(տես նան Սիրիա),36,

407,409,441,468,

Դամասկոս,39, 40, 56, 67, 80 .,

Ամանոսյանլեռներ,71, 111

ՅՑ, 39, 47. 69, 86, 90, 104

88, 91, 127, 133, 143, 182

Ամուդաբերդ, 64

Ատրպատական,

Մգու-Դարչա,32

Արագոնիթագավորություն,

7 64, 66, 75- 18, 81, Այաս,57,

97, 98, 103, 104, 121, 122,

ԱրնելյանՎրաստան,32

'

,

`

'

2,141. 436, 141, 142,

148-152,

147.

155, 164, 166, 175, 179, 180, |

Ջալուտ, 9, 11, Այն

`

Եվրոպա,5, 34, 77, Արնեմտյան 100, 106, 107, 120, 128, 136, 154, 159, 160, 465, 167. 174,

,

`

125. 129. 444 ,

'

Թերեք

գետ,

Թիլ Համդուն,98, 115, 121'

,

,

Իկոնիա,30, 32,

35, 36, 48, 51,

52, 79, 83, 85, 92, 100, 124

Կիլիկիա,65, 464, Դաշտային 162, 166

.

436, 144

|

Իսոսի ծոց, 478 ,

'

Իրաք, 32, 100

Դարկուշ,69.

Դարպսակ,68, ԵՄ

լ

`

58, 77. 124,

123, 128, 152, 153

)

Դամիետա,107

`

Արզուֆ,

,

՛

,

Ավինիոն,169, 173, 178

`

Թավրիզ,32, 44,

Ց 23 9Վ 463.243

|

141, 196

ն դերուն), ե 98, 120,

Թալմիշ, 69

կայսրություն, Բյուզանդական

Լաոդիկեա,40

80, 89՝

Դեղնքարբերդ, 165 Եգիո (Այաս),97

`

ե

'

Եգիպտոս,3-41, 45-49,21. 23. 24.25.28.21.91- 96,404,

ԼեռնայինԿիլիկիա,179, 492,

Լիոն, 78

ԿալաստալՄոսլիճ,

ն Եգիպտոսի սուլթանության... Կիլիկիայիհայկականթագավորության

Հովհաննիսյան

Ա.

Հռոմկլայինոր անվանումը

91, 92, 97, 99, 111, 114, 122,

Մամեստիա,64, 66, 69, 80,

Նաբլուս, 42

124, 126, 130, 131, 143, 161-

161, 162, 164

Նաջիմ բերդ, 122

Կահիրե, 16, 80, 86, 87, 99,

163, 172, 177,181,193

Մանիոնբերդ, 49

Նաջիմա,

151, 155

Համա,

Մառ, 10, 11, 56, 59- 63, 71,

Նիկոսիա, 119, 180

Կապադովկիա,55, 141

126, 143

Կապանիբերդ, 175

Համաթ,131

Մար, 12, 40, 113,

Կարամանյանպետություն,49,

Համուդաբերդ, 165

Մարաշ, 40, 82, 105, 115, 123,

165, 199

Համուս, 121, 122, 128, 152,

152, 153

Կարմիրծով, 77, 141

Մարզբան,53,

Կաֆարդին,69

Հայաստան, 12, 14, 15, 28, 32,

Մարզման,գետ 87

Կեսարիա,55, 84, 97, 119

34, 36, 40, 43, 91, 129

Մարսել, 159

Կոկաթայնգավառ, 130

Մեծ Հայք, 28

45, 49, 50, 52, 54- 57, 63- 88,

Կոկիսոն,59

ՄերձավորԱրնելք,3, 4, 16,

90- 92, 95-403, 105, 106, 108,

Կոռիկոս,143, 157, 172, 177,

24, 25, 28, 31, 33, 35, 44, 73,

41, 48, 71, 95, 100, 104, 116,

110, 113, 114, 116-123, 125,

95, 108, 168

117 133, 134

128, 129, 131, 132, 134- 144,

Հարիմիդաշտ, 39, 53

Միջագետք,31, 36, 37, 69,

146, 147, 151- 154, 157, 158,

Հարունիաբերդ, 164

160- 165, 167, 168, 170- 172,

Հեռավոր Արնելք, 75

ծով, 104, 134, Միջերկրական

174-186, 189-193, 195-19՝

Հերակլիա, 54

141, 153, 177.159

15,52,58, 92, 120,

Կիլիկիա,3- 24, 28-37, 40,43-

-

Կիպրոս,34, 35, 44, 49, 74,

`

108, 110, 115, 119, 156, 168,

-

170, 171, 174, 175, 177-180, 191, 198

`

Կովեյրաբերդ, 165... Կովկաս,25,

Հարթ:

Կվայրա,122, 128,152,153. Հալեպ,7, 37- 40, 55, 84, 89,

Հռոդոս, 176.

Բ

'

ա

120, 135, 138- 141, 154, 156,

Մոնղոլիա,41

165, 171, 174, 191, 198

Մոնպելիե,159 111պար

165.

Նղիրբերդ, 162,

Չաղաթա,ուլուս 33, 48, 56, 73, 86, 90, 95, 133, 134, 197 Չինաստան,

Պաղեստին,5, 31, 33, 36, 41, 69, 98, 107, 132, 140, 196

Պարսիցծոց, 32,

Ջահան գետ, 120, 122, 128,

144, 145, 151, 164, 165

Ջենովա, 105, 108, 159, 197

Սութանգավառ,130 "Ռաբան,

Ռահբա ամրոց, 91

Ռումի երկիր,64, 68, 124, 145 Ռուսաստան, 104

|

Սն

Մուլայն գավառ, 130 69, Մսիս (Մամեստիա),

լեռներ,59 (Ամանոսի)

82, 122, 128, Սարվանդիքար, 152, 153

Հոմս, 13- 15, 48, 88, 92, 93,

Սաֆադ, 55

95, 97, 99, 126, 127, 133, 197

Յաֆա, 55

Սիդոն,49, 109

ԵՐ"

28, 32, 33, 34, Պարսկաստան,

Մսր, 111, 121, 130, 151, 164,

Հնդկաստան,77,144

Նողայր, 122, 128, 152, 153

ՄիջինԱրնելք,44, Մոլնոն, 161

114, 117, 186

`

Հռոմ, 34, 105,107, 108, 114,

Հռոմկլա,12, 15, 53, 87,

::

Կունիկ,69

.-

Ա.

Հովհաննիսյան

42,64-66,68, 76, 78,

Սիս, 12,

Վրաստան,28, 34, 91, 129

80, 81, 83, 101, 103, 116, 118,

Տարսոն, 64, 66, 71, 79, 80,

120, 124, 131, 139, 144- 146,

103, 137, 145, 161, 162, 176,

158, 162, 168, 170, 178, 179,

477, 181- 183

181, 182, 184, 186, 187, 190,

Տյուրոս, 49,

192, 193

Տրապիզոն,32, 104, 141

Սիրիա,5, 6, 11, 14, 26, 31-34, 36, 38, 40, 41, 44, 48, 52-56, 70, 71, 80,83,85, 88.89,

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Տրիպոլիս, 109, Փայաս բերդ, 165

Փոքր Ասիա,28, 77,

83- 85,

93, 95, 96, 98, 107, 109, 110,

114, 120, 123, 125-130, 132-

Քյոսե-դաղ,49

134, 140, 142, 144, 154, 198.

Ֆրանսիա,98, 105, 108, 120,

128,

Սիցիլիա,157, 159 Վատիկան,98 Վենետիկ,10- 12, 408, 159, 167

165, 167 131, 132,

Յ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

``

` '

ԵԳԻՊՏՈՍԻ

ԵՎ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

1250-1268 ԹԹ.............. 26

ՄԱՄԼՈՒՔՆԵՐԻ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԱՌԱՋԻՆ.

ԳԼՈՒԽ

ԿԻԼԻԿՅԱՆ

ՄերձավորԱրնելքում38 Քաղաքականիրադրությունը դարի50-ականթթ նները 1260-1265 թթ....39 2. Վայ-մամլուքյան հարաբերությունները 1.

,

ն Մամլուքների1266 թ. արշավանքըդեպի Կիլիկիա 1268 թ. հայ-եգիպտական Մառիիճակատամարտը:

3.

հաշտու

պայմանագիրը

19, 40,75,

ԵՐԿՐՈՐԴ. ԿԻԼԻԿԻԱՅԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

1269-1285 ԹԹ..................... 5.

ԵՎ ԵԳԻՊՏՈՍԻ ՍՈՒԼԹԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԼՈՒԽ :

ն Կիլիկիայիհայկականթագավորության Եգիպտոսի բախումները ռազմաքաղաքական մամլուքյանսուլթանության դ. 70-ականթթ... 1.

`

ն նրանցդաշնակիցների իլխանության Մոնղոլական 1281 թ. Հոմսի ճա արշավանքըդեպի Սիրիա(Ասորիք): 2.

թ.

տամարտը

3. 1285 թ.

ԳԼՈՒԽ

պայմանագիրը... հաշտության հայ-ճամլուքյան

ԵՐՐՈՐԴ.

ՅԱՐԱԲԵՐՈՒԹ

ԿԻԼԻԿԻԱՑԻ ԵՎ ԵԳԻՊՏՈՍԻ

ՅՈՒՆՆԵՐԸ 1286-1303 ԹԹ.

,

ւա

Ա.

Հովհաննիսյան

դերի աճը Կիլիկյան Հայաստանիառետրատնտեսական դարի80-ականթթ. երկրորդկեսին ԱՄ դարիսկզբին 105 1.

-

2.

Եգիպտոսի

1289-1292 3.

մամլուքների

թթ.

հարձակումները

Նա

1298 թ. արշավանքը... Եգիպտոսիմամլուքների

Ղազան խանի սիրիական արշավանքները: ՎՀայ-մամլուքյան հարաբերությունները741 դարի վերջին »ԱՄՄ դարի 4.

-

սկզբին ԳԼՈՒԽ

ԿԻԼԻԿՅԱՆ

ՉՈՐՐՈՐԴ.

1304-1337 ԹԹ.

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

ԵՎ

ԵԳԻՊՏՈՍԸ

,

հակասություններիսրումը Վայ-եգիպտական 1304-1323 թթ........................ քաղաքականբախումները 1.

2.

1324 -1337 թթ. ԳԼՈՒԽ

Հայ-եգիպտական

ՀԱՅ-ԵԳԻՊՏԱԿԱՆ

ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ.

ն

հարաբերությունները

:

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

1338-1375թթ.......

Կիլիկյան 1338-1350-ականթթ. 1.

`

ռազմա-

հարաբերությունները Հայաստան-Եգիպտոս

Եգիպտոսիմամլուքները ն ԿիլիկյանՀայաստանի

1360-1375 հոգեվարքը

"ՎԵՐՋԱԲԱՆ

թթ.

Լարա

ՇՕԿՊՇԼՍՏ|ՕԿ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ

ԵՎ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՑԱՆԿ

ԱՆՎԱՆԱՑԱՆԿ

ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ՑԱՆԿ

Աաաա

ր

: