Կլիմակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

ԿԼԻՄԱՅԱԿԱՅՈՒՆ

ԽԵԼԱՄԻՏ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

Երևան, 2021

ՀՏԴ 63:551.58:338.28 ԳՄԴ 40.0+26.237+65.05 Թ 206

Սույն հրա­տա­րա­կութ­յու­նը տպագր­վել է Եվ­րո­պա­կան միութ­յան կող­մից ֆի­նան­սա­վոր­ վող և Ավստ­րիա­կան զար­գաց­ման հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յան կող­մից հա­մա­ֆի­նան­սա­վոր­ վող «Կա­նաչ գյու­ղատն­տե­սութ­յան նա­խա­ձեռ­նութ­յուն ­Հա­յաս­տա­նում» (EU-GAIA) ծրագ­ րի շրջա­նակ­նե­րում:

Հեղինակներ՝ Սամվել Թամոյան Լիլիթ Սիմոնյան

Թ 206

Խմ­բա­գիր­ներ՝ Էմիլ Գևորգյան Գայանե Աթոյան

Թամոյան Սամվել Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն / Ս. Թամոյան, Լ. Սիմոնյան.Եր.։ ԶարտՊրինտ, 2021.- 54 էջ:

Եվ­րո­պա­կան միութ­յան կող­մից ֆի­նան­սա­վոր­վող «­Կա­նաչ գյու­ղատն­տե­սութ­յան նա­խա­ձեռ­ նութ­յուն ­Հա­յաս­տա­նում» (EU-GAIA) ծրագ­րի շրջա­նակ­նե­րում Ավստ­րիա­կան զար­գաց­ման գոր­ծա­կա­լութ­յու­նը (ԱԶԳ), ինչ­պես նաև ­Հա­յաս­տա­նի ազ­գա­յին ագ­րա­րա­յին հա­մալ­սա­րա­ նը, «­Կա­նաչ ա­րա­հետ» ՀԿ-ն, CENN-ը և հե­ղի­նակները սույ­նով ի­րենց հա­մա­ձայ­նութ­յունն են տա­լիս ըն­թեր­ցո­ղին սույն ձեռ­նար­կը բա­ցա­ռա­պես ոչ առևտ­րային նպա­տա­կով, կա­յուն գյու­ղատն­տե­սութ­յան մաս­նա­գետ­նե­րի շա­րու­նա­կա­կան վե­րա­պատ­րաստ­ման նպա­տա­կով օգ­տա­գոր­ծե­լու հա­մար: Այս հրա­պա­րա­կու­մը պատ­րաստ­վել է Եվ­րո­պա­կան միութ­յան և Ավստ­րիա­կան զար­գաց­ման հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յան ֆի­նան­սա­կան ա­ջակ­ցութ­յամբ: ­Բո­վան­դա­կութ­յան հա­մար պա­տաս­ խա­նատ­վութ­յուն են կրում հե­ղի­նակ­նե­րը և, ­պար­տա­դիր չէ, որ այն ար­տա­հայ­տի Եվ­րո­պա­ կան միութ­յան և Ավստ­րիա­կան զար­գաց­ման գոր­ծա­կա­լութ­յան տե­սա­կետ­նե­րը: ՀՏԴ 63:551.58:338.28 ԳՄԴ 40.0+26.237+65.05 ISBN 978-9939-9185-8-7 © «Զարտպրինտ» ՍՊԸ, 2021 © Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան, 2021 © Ավստրիական զարգացման գործակալություն, 2021 Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են Արտոնագիր՝ Եվրոպական միություն

Ծ­րագ­րի դո­նոր

­ ա­յաս­տա­նում Հ Եվ­րո­պա­կան միութ­յան պատ­վի­րա­կութ­յուն Եվ­րո­պա­կան միութ­յան ան­դամ երկր­նե­րը ո­րո­շել են աս­տի­ ճա­նա­բար կա­պակ­ցել ի­րենց նոու-հաուն, ռե­սուրս­ներն ու ու­ ղի­նե­րը: 50 տար­վա ըն­դար­ձակ­ման ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում նրանք միա­սին ստեղ­ծել են կա­յու­նութ­յան, ժո­ղովր­դա­վա­րու‑ թ­յան ու կա­յուն զար­գաց­ման տա­րածք` պահ­պա­նե­լով մշա­կու­ թա­յին զա­նա­զա­նութ­յու­նը, հան­դուր­ժո­ղա­կա­նութ­յու­նը և ­յու­ րա­քանչ­յու­րի ան­կա­խութ­յու­նը: Եվ­րա­միութ­յու­նը հանձ­նա­ռու է կի­սել իր ձեռք­բե­րում­ներն ու ար­ժեք­նե­րը իր սահ­ման­նե­րից այն կողմ գտնվող երկր­նե­րի ու ժո­ղո­վուրդ­նե­րի հետ: Ֆ­րի­կի փող. 21, Եր­ևան 0002, Հ ­ ա­յաս­տան +374 (10) 54 64 94 +374 (10) 54 64 95 [email protected] https://eeas.europa.eu/delegations/armenia_en

­

Ավստ­րիա­կան զար­գաց­ման գոր­ծա­կա­լութ­յուն Ավստ­րիա­յի կա­ռա­վա­րութ­յան ա­ջակ­ցութ­յու­նը ­Հա­յաս­տա­նին սկսվել է 1988թ. ա­վե­րիչ երկ­րա­շար­ժից հե­տո՝ մար­դա­սի­րա­ կան օգ­նութ­յուն ցու­ցա­բե­րե­լով: 2011-ից ի վեր ­Հա­յաս­տանն Ավստ­րիա­կան զար­գաց­ման հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յան (ԱԶՀ) թի­րա­խա­յին երկր­նե­րից է: ­Հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յունն ուղղ­ված է գյու­ղատն­տե­սութ­յան զար­գաց­մա­նը, նպա­տակ ու­նի խթա­ նելու տնտե­սա­կան գոր­ծու­նեութ­յունն ընդ­հա­նուր պայ­ման­ նե­րի բա­րե­լավ­ման մի­ջո­ցով և ն­պաս­տելու գյու­ղատն­տե­սա­ կան ար­տադ­րութ­յան ար­դիա­կա­նաց­մանն ու վե­րել­քին նոուհաուի փո­խանց­ման մի­ջո­ցով: ԱԶՀ-ի գործառնական բաժինը Ավստրիական զարգացման գործակալությունն է, որի հիմ­նա­ կան ուղ­ղութ­յուն­նե­րից է գյուղատնտեսության և գյուղական համայնքների զարգացումը՝ վերջ­նա­կան նպա­տակ ու­նե­նա­ լով կրճա­տել աղ­քա­տութ­յու­նը և ն­պաս­տել բնակ­չութ­յան ե­կա­ մուտ­նե­րի ա­ճին: Ծ­րագ­րերն ի­րա­կա­նաց­վում են կա­րո­ղութ­ յուն­նե­րի զար­գաց­ման և­ ա­ռա­ջա­դեմ փոր­ձի («նոու-հաու») փո­խա­նակ­ման մի­ջո­ցով: Ցե­լին­կա­գաս­սե 2 1010, Վիեն­նա, Ավստ­րիա +43 1 90399-0 [email protected] www.entwicklung.at

Ավստրիայի Հանրապետության դեսպանության տեխնիկական համագործակցության գրասենյակ Վ. Սարգսյան 26/1, 0010, Երևան, Հայաստան Էրեբունի Պլազա բիզնես կենտրոն + 374 60 654 654 [email protected]

ԵՄ Կա­նաչ գյու­ղատն­տե­սութ­յան նա­խա­ձեռ­նութ­յուն Հա­յաս­տա­նում (EU-GAIA) ԵՄ Կա­նաչ գյու­ղատն­տե­սութ­յան նա­խա­ձեռ­նութ­յու­նը Հա­յաս­ տա­նում (EU-GAIA ծրագիրը) ֆի­նան­սա­վոր­վում է Եվրոպական միության կող­մից (9,7 մի­լիոն եվ­րո) և հա­մա­ֆի­նան­սա­վոր­վում է Ավստ­րիա­կան զար­գաց­ման հա­մա­գոր­ծակ­ցութ­յան (2 մի­ լիոն եվ­րո) կող­մից: Ծ­րա­գիրն ի­րա­կա­նաց­վում է Ավստ­րիա­ կան զար­գաց­ման գոր­ծա­կա­լութ­յան և Հա­յաս­տա­նում ՄԱԿ-ի Զար­գաց­ման ծրագ­րի կող­մից: Ծ­րագ­րի կա­ռա­վա­րութ­յան գոր­ծըն­կերն է ՀՀ է­կո­նո­մի­կա­յի նա­խա­րա­րութ­յու­նը: EU-GAIA ծրա­գիրն ա­ջակ­ցում է կա­յուն, նե­րա­ռա­կան, նո­րա­րա­րա­կան և շու­կա­յա­հեն ագ­րո­բիզ­նե­սի զար­գաց­մա­նը, մաս­նա­վո­րա­պես` Հա­յաս­տա­նի հյու­սի­սա­յին մար­զե­րում` Շի­րա­կում, Լո­ռիում և Տա­վու­շում: Ծրագրի տևողությունն է՝ 42 ամիս: Ծրագիրը մեկնարկել է 2019թ.-ի հոկտեմբերին: Էրեբունի Պլազա բիզնես կենտրոնի 7-րդ հարկ, սենյակներ 712-716 Վ. Սարգսյան 26/1, 0010, Երևան, Հայաստան +374 60 655 955 [email protected] European Union-GAIA Armenia

­Հա­յաս­տա­նի ազ­գա­յին ագ­րա­րա­յին հա­մալ­սա­րա­ն Հա­յաս­տա­նի ազ­գա­յին ագ­րա­րա­յին հա­մալ­սա­րա­նը (ՀԱԱՀ) Հա­յաս­տա­նի գյու­ղատն­տե­սութ­յան ո­լոր­տում միակ բարձ­րա­ գույն ու­սում­նա­կան հաս­տա­տութ­յունն է, ո­րը ո­րա­կա­վո­րում է գյու­ղատն­տե­սութ­յան և գ­յու­ղի զար­գաց­ման ո­լոր­տի մաս­նա­ գետ­նե­րի և­այդ­պի­սով՝ ռազ­մա­վա­րա­կան դե­րա­կա­տա­րութ­յուն ու­նի երկ­րի տնտե­սա­կան զար­գաց­ման գոր­ծում: ՀԱԱՀ ա­ռա­ քե­լութ­յունն է Հա­յաս­տա­նում և տա­րա­ծաշր­ջա­նում ա­ռա­ջա­ տար կրթա­կան, գի­տա­հե­տա­զո­տա­կան​ և խորհր­դատ­վա­կան ագ­րո­տեխ­նո­լո­գիա­կան գե­րա­զան­ցութ­յան կենտ­րոն դառ­նա­ լը: ՀԱԱՀ-ն­ ա­պա­հո­վում է ո­րակ­յալ ու­սում­նա­կան ծրագ­րե­րի լայն շրջա­նակ և­իր ա­ռա­քե­լութ­յունն ի­րա­կա­նաց­նում է կրթա­ կան, ա­կա­դե­միա­կան և հե­տա­զո­տա­կան ծրագ­րե­րի մի­ջո­ցով: Հա­մա­գոր­ծակ­ցե­լով գյու­ղատն­տե­սութ­յան ո­լոր­տի դե­րա­կա­ տար­նե­րի, ինչ­պես նաև քա­ղա­քա­կա­նութ­յուն մշա­կող և­ ի­րա­ կա­նաց­նող հաս­տա­տութ­յուն­նե­րի ու մի­ջազ­գա­յին կազ­մա­կեր­ պութ­յուն­նե­րի հետ՝ ՀԱԱՀ-ն­ ակ­տի­վո­րեն ներգ­րավ­ված է ՀՀ գյու­ղատն­տե­սա­կան նո­րա­րա­րա­կան հա­մա­կար­գե­րի մշակ­ ման գոր­ծըն­թա­ցում: Տերյան 74, Երևան 0009, ՀՀ +374 10 52 45 41 [email protected] https://anau.am/

Գ­յու­ղատն­տե­սութ­յան ա­ջակ­ցութ­յան «­Կա­նաչ ա­րա­հետ» հա­սա­րա­կա­կան կազ­մա­կեր­պութ­յուն

«­Կա­նաչ ա­րա­հետ» գյու­ղատն­տե­սութ­յան ա­ջակ­ցութ­յան հա­ սա­րա­կա­կան կազ­մա­կեր­պութ­յու­նը հիմ­նադր­վել է 2004 թվա­ կա­նին։ Կազ­մա­կեր­պութ­յան նպա­տակն է ա­ջակ­ցել կա­յուն գյու­ղատն­ տե­սութ­յան զար­գաց­մա­նը ՀՀ բոլոր մար­զե­րում։

Հե­րա­ցու 24/1, Եր­ևան 0025, ՀՀ +374 10 57 57 79, 57 59 95 [email protected] www.greenlane.am

Կովկասի բնապահպանական կազմակերպությունների ցանց – CENN

CENN-ը (հիմ­նադր­վել է 1998 թվա­կա­նին) հա­սա­րա­կա­կան կազ­մա­կեր­պութ­յուն է, ո­րը աշ­խա­տում է շրջա­կա մի­ջա­վայ­րը պաշտ­պա­նե­լու ուղ­ղութ­յամբ՝ խթա­նե­լով կա­յուն զար­գաց­ումը ամ­բողջ Հա­րա­վա­յին Կով­կա­սում։ CENN-ը մաս­նա­գի­տաց­ված է մի շարք ո­լորտ­նե­րում՝ պայ­քար կլի­մա­յի փո­փո­խութ­յան դեմ, ռե­սուրս­նե­րի կա­յուն կա­ռա­վա­ րում, ա­ռողջ և բա­րե­կե­ցիկ կլի­մա­յա­կա­յուն հա­մայնք­նե­րի կա­ ռու­ցում և զար­գա­ցում, ինչ­պես նաև կա­նանց և­ աղ­ջիկ­նե­րի հզո­րա­ցում։ Բեթլեմի 27, Թբիլիսի 0105, Վրաստան +995 032 275 19 03 [email protected] http://www.cenn.org/

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն.................................................................................................11 Քուիզ................................................................................................................... 12 Մաս 1. Կլիմա­յի փոփո­խությունը­և­դր­ա հետևանքն­երը.............15 Մաս 2. Կ­լի­մա­յա­կան ռիս­կե­րի կա­ռա­վար­ման ու­ղի­նե­րը գյու­ղատն­տե­սութ­յան ո­լոր­տում............................................. 26 Մաս 3. Կ­լի­մա­յա­կան ռիս­կե­րի մեղմ­ման հնա­րա­վո­րութ­յուն­նե­րը գյու­ղատն­տե­սութ­յան ո­լոր­տում.............................................41 Քուիզի պատասխանները..................................................................... 52

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Ս­տորև բեր­ված քո­ւի­զի հար­ցե­րին պա­տաս­խա­նե­լու արդ­յուն­քում կբա­ցա­հայ­տեք այս ձեռ­նար­կի նե­րա­ծութ­յան թե­ման։ Քո­ւի­զը հնա­ րա­վո­րութ­յուն է տա­լիս ձեզ ստու­գե­լու գի­տե­լիք­նե­րը կլի­մա­յի փո­ փո­խութ­յան վե­րա­բեր­յալ, ինչ­պես նաև բա­ցա­հայ­տում է դրա ազ­ դե­ցութ­յու­նը մեր կյան­քի բո­լոր ո­լորտ­նե­րի վրա, նե­րառ­յալ` գյու­ ղատն­տե­սութ­յան։

Ներածություն

ՔՈՒԻԶ

1. Ի՞նչ է կլիմայի փոփոխությունը 2. Թվարկե՛ք մարդու այն գործողությունները, որոնք նպաստում են կլիմայի փոփոխությանը. 3. Թվարկե՛ք կլիմայի փոփոխության երեք ազդեցություններ. 1.––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– 2.––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– 3.–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

4. Փորձե՛ք կանխատեսել, թե քանի մարդ է խոցելի աշխարհում՝ կլիմայի փոփոխության պատճառով. ○ 4 մլն

○ 40 մլն

○ 4 մլրդ

Քուիզի պատասխանները կարող եք գտնել ձեռնարկի վերջում:

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

5. Եթե երկրագնդի ջերմաստիճանը բարձրանա 1,5 °C-ով, երկրագնդի վրա ապրող տեսակների ո՞ր տոկոսն է ենթակա ոչնչացման. ա) 100% – բոլոր տեսակները բ) 15-20% – յուրաքանչյուր 6 տեսակից մեկը գ) 0% – ոչ մի տեսակը դ) 10 -15% – յուրաքանչյուր 10 տեսակից մեկը

6. Ո՞ր գազերն են «ջերմոցային էֆեկտի» առաջացման գործում 75% «ներդրում» ապահովում և նպաստում երկրագնդի ջերմաստիճանի բարձրացմանը. 7. Նշե՛ք երեք հանածո/բրածո վառելիքները այս խմբում. ○ ածուխ

○ բնական գազ

○ նավթ

8. Հայաստանում օգտագործված արտանետվող CO2-ի ծավալը. ○ Չկա արտանետում

○ 5%-ից քիչ

սննդից

○ փայտ

որքա՞ն

է

○ ավելի քան 10%

9. Ի՞նչ կապ կա շոկոլադի և կլիմայի փոփոխության միջև.

10. շԵվրոպայի ո՞ր քաղաքում 2015 թ. դեկտեմբերին 196 երկրներ համաձայնել են կլիմայի փոփոխության ուղղությամբ տարվող աշխատանքների գլոբալ ծրագրին. ○ Վիեննա

○ Փարիզ

○ Նոր Դելի

11. Թվարկե՛ք վերականգնվող էներգիայի երեք տեսակ. 1.––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– 2.––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– 3.–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

12. Ի՞նչ է նշանակում «ածխածնային ոտնահետք». 13. Թվարկեք «ածխածնային ոտնահետքը» նվազեցնելու երեք տարբերակ. 1.––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– 2.––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– 3.–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

ՄԱՍ 1

ԿԼԻՄԱ­ՅԻ ՓՈՓՈ­ԽՈՒԹՅՈՒՆԸ­ ԵՎ­ ԴՐ­Ա

ՀԵՏԵՎԱՆՔՆ­ԵՐԸ

Հա­րցեր մ­տո­րել­ու հա­մա­ր1 • Ի՞նչ է կլիմայի փոփոխու­թյունը­: • Ի՞նչ­ հետևանքներ կարո­ղ է­ թողն­ել կլիմայի փոփոխու­ թյունը­Հայաստան­ում­: • Ի՞նչ է կլիմայի փոփոխու­թյան ռ­իսկը և դրա կա­ռավարումը:

Ա.­ ԿԼԻ­ՄԱՅԻ ՓՈՓՈ­ԽՈ­ՒԹՅՈՒՆ­Ը

Կլիմ­ան տվյալ­ աշխարհագրական վա­յր­ին բնորոշ ե­ղանակի­ բազմամ­յա կրկնո­ղությունն է, որի­ փոփոխութ­յունը­ տևական ժ­ամանակ­ամիջ­ոցն­երու­մ աննշան­է, և դ­րա համար դիտվում է որպե­ս տեղանքի­կայու­ն բնութ­ագիր: Սակայն մեծ ժամանակահատված­ներ­ի հա­մար կլիման փոփոխվող­ է, ո­րի­ հետևանքով ժաման­ակ­ի ընթ­ացքում զգալի փ­ոփոխվու­մ է ե­ղա­նակը­: Թեև կլի­մայի­ փոփոխութ­յունը­ բնական գ­ործընթ­ացնե­րի­ արդյո­ւն­ք է, ս­ակայն դրան­ կարող են նպաստ­ել մարդածին գործոն­ները: Ըն­դ որո­ւմ, բնա­կան փոփոխություննե­րն ըն­ 1. Հարցերի պատասխանները կարող եք գտնել տվյալ վերնագրի տեքստում:

Մաս 1

թան­ում են շատ դանդաղ` մարդկայ­ին բազմա­թիվ սերու­նդ­ների համար գրեթե ա­ննկատ: Իսկ մարդու գործունե­ության­ հ­ետևան­ քով ա­յդ­ փոփոխությունը կարող­ է­ արագ­անալ` տե­ սանե­լի դառնալ­ով­ ա­նգ­ամ մեկ սերն­դի կյանքում: Այդպիս­ի փոփոխո­ւթյունն­ եր արձանագրվել են­ վերջ­ ին 40-50 տարիներին, ինչ­ ը հ­իմք է տալիս­ կլիմայի­ փոփոխո­ւթյան ա­րագընթաց զարգա­ցո­ւմները­ կ­ապել­ մարդո­ւ գործուն­եության­ հետ: Դր­ա ամենահավանակա­ն պ­ատճ­առն ուժեղացված «ջե­րմոց­ ային էֆեկտն» է՝ պ­այմանավորվա­ծ մար­դո­ւ գործունեությ­ան­ հ­ետևանքով մթ­նո­լո­րտում «ջ­երմ­ոցային գազեր­ի»` ածխա­թթու գազի­, մ­եթանի­, ազո­տի երկօք­սի­դի, ջ­րային գոլորշ­ու և այ­լ գազերի­ խտու­թյա­ն ավելացմամբ:­ Ար­դ յ­ունքում մին­չև 21-րդ դարավերջը մո­լոր­ակ­ի մի­ջին ջերմաստիճանը կա­րո­ղ է­ բ­ար­ ձրանալ մ­ոտ 50C­-ով:­ Շրջակա միջավայ­րին առ­նչվող` մարդուն երբևէ հ­այտնի ա­մենաբար­դ հիմն­ախնդիրը­ կլիմայ­ի փոփոխո­ւթյունն­ է, որի հետևանքնե­րը­ մ­իայ­ն բնապ­ահպանական չեն.­ դր­անք կանդրադ­առնան տն­տեսու­թյան տ­արբեր ճյուղ­եր­ի և երկրի կայու­ն զ­ար­գացման վրա:

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

Բ.­ ԿԼԻՄԱՅԻ ՓՈՓՈԽ­ՈՒԹ­ՅՈ­ՒՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

Հայա­ստանը կ­լիմայի փոփոխո­ւթյան հ­անդեպ առավե­լ զգայ­ուն է` որպես չոր մերձ­արևադարձային գ­ոտու­ ցամաք­ ային կլի­մայո­վ լեռնայի­ն երկիր­: Մին­չև­ընթա­ցիկ դարի վե­րջը Հ­այաստանում սպ­աս­վում է օ­դի միջին ջերմաստի­ճանի ա­վե­ լա­ցում 20C-ով, տեղումների քան­ակի­ նվազում`­ 10%-ո­վ: 19611990 թթ. ստանդարտ ժամանակ­ամիջոց­ի համե­մատ՝ արդե­ն նկատել­ի են օդի­ տարեկան միջին­ ջերմաստ­իճաններ­ի ավե­ լա­ցման և­ մ­թնո­լորտային տե­ղո­ւմների կրճատման միտո­ւմ­ ները: Ջերմաստ­իճան­ի բարձր­ացումն առավել­ապես դ­իտվել է ամ­ռա­նը, թեև վերջին տարիների­ն դա բնո­րոշ է դարձել նաև ձմռա­նը: Միաժամանակ ն­կա­տել­ի են ջե­րմաստիճանի` դրակ­ ան առավելագույն և բ­ացասական նվազ­ագո­ւյն արժեք­ների մեծ­ացում­: Այս փաստը, ջերմաստի­ճաններ­ի բա­րձ­րացմանն ուղե­կց­ող տեղ­ումների պակասի հետ մե­կտեղ, վկայում են մեր երկրում չորայնա­ցման և­ա­նապ­ատացման միտու­մն­երի մ­ասին:­ ՀՀ տ­արածքում նկ­ատել­ի են ն­աև արտակարգ­ և վտ­ անգավոր օդերևո­ւթաբան­ակ­ան երևույթների տև­ողու­թյան, ուժգնության և հա­ճախ­ականո­ւ­թյան­ավելացում: Ըն­դհա­նուր առմամբ` կլիմայ­ի փոփոխո­ւթյունը­ Հայաստան­ում­ շոշ­ափելի է դառնո­ւմ, հատկա­պես ձմեռն­ եր­ի տաքացումով և վ­տանգ­ավոր օդերևութ­աբան­ակ­ան եր­ ևույթների հաճախակ­անությ­ամբ: Ա­րդյունքում կարող ե­ն փոփո­խվել`

Մաս 1

• • • • •

բ­նակլիմայական­գ­ոտի­ների սա­հմաննե­րը­. օ­րգ­ան­իզմների վիճակը­(նաև` մարդու առողջակա­ն). ջր­աէկոհամակար­գե­րի ռեժիմը, ջրային­ հաշվեկշ­իռը և պ­աշարն­երը. մթնոլոր­տային տե­ղումն­երի խոնավունակությ­ունը­. գյուղատ­նտեսությ­ան ներ­ուժը:

քանակը

և

հո­ղի

Այդ փոփո­խությունն­եր­ի հ­անդեպ առավե­լ խոցե­լի են բնա­կա­ն և գյուղատնտեսական էկո­համ­ակարգ­եր­ը, ո­րոնք ուղղակի և խիստ կախում­ունեն կլիմայի­ց:

Գ. ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ԿԼԻՄ­ԱՅԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅ­ԱՆ­

ՌԻ­ՍԿԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ Կ­ԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Կլի­մայի­ փոփ­ոխ­ությամբ պայմանա­վորված կարող ե­ն ի հա­յտ գալ­ մ­արդու առողջ­ու­թյան­, կենսական միջոցն­երի, շր­ջակա միջավա­յրի վիճ­ակի հետ կապվա­ծ բազմաթ­իվ անցան­կալի հետ­ևանքն­եր­` ռիսկեր: Դրանց կ­անխար­գելմա­ ն,­ ազդեց­ության մ­եղմման­ և դ­իմա­կայման, փ­ոփ­ոխ­ությո­ ւններին հ­արմա­րվելու­ մ­իջո­ցառումն­երի հա­մալիրը­ դ­իտ­ վու­մ է որպես ռի­սկերի­ կառավարո­ւմ: Ա­յդ միջոցառումները­ բն­ակա­ն և գյո­ւղատնտեսական էկոհ­ամա­կարգ­երու­մ պետք է իրականացնել ա­յնպ­իս­ի ժամկետ­ներում, որի ը­նթացքու­մ էկոհամ­ակար­գեր­ը կկ­արողանան բն­ակա­նոն ընթ­ացքով հարմարվե­լ կլիմ­այ­ի փոփոխությանը՝ չվտան­ գելով տնտեսակա­ն կայու­ն զարգ­ացումը և պար­են­ի արտ­

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

ադրությունը: Կ­լիմ­այ­ի փոփոխության են­թարկվ­ած համակարգի զգայ­ ունո­ւթյ­ունը,­ այսինքն­` ցուց­աբերած արձագա­նքը կախ­ված է փոփոխության աս­տիճան­ից: Էկոհ­ամակարգե­րի հ­ամար­ ա­յն չա­փվում է դ­րան­ց բաղադր­իչներ­ի պատասխ­ան արձա­ գանքով: Ա­յս­ ա­ռումով մարդու գ­երխնդի­րն է­ դառ­նում` գնահատել խոցելի­ություն­ը, որոն­ել կլիմա­յական ռիս­կե­ րը մեղմելու ուղինե­ր, մշակ­ել փոփոխությանը հ­արմար­վելու­ գ­ործող­ությո­ւն­ների հ­ամակարգ­: Խոց­ելիությո­ւն Կ­լիմա­յի փոփոխո­ւթ­յա­ն հ­անդեպ խոցելի ե­ն ինչ­պես էկո­ լոգիական,­ ա­յնպե­ս էլ սոցիալ-տ­նտեսա­կան համ­ակարգերը: Խոց­ել­իությ­ունը գնահատվու­մ է­փոփ­ոխու­թյուններ­ի այն աս­ տիճանով, որոնք­կարող են վնաս­ել կամ խաթարել համակա­ րգը՝ կա­խված դրա զգայունությունի­ց և հ­ար­մարվելու ունակո­ ւթյունի­ց:

Մաս 1

Հայաս­տանում­ կլիմայ­ի փոփոխո­ւթյան բ­ացասական ազ­ դեց­ությունը դրսևոր­վո­ւմ է`­ տարածքի­ չորայ­նա­ցման ու անապատացման, օդե­րև­ութաբա­նական վ­տանգավ­որ եր­ևո­ ւյթների հաճախակիա­ցմ­ան միտումն­երով, որոնք հատկապ­ ես խոցել­ի են դար­ձնում էկոհամակարգեր­ը: Ընթա­ցիկ 100 տ­ար­ում կարո­ղ է լանդշ­աֆտային նոր` ա­նապատային գոտի­ ձև­ավորվ­ել, ա­նապատա-կիսաանա­պատայի­ն գո­տու­ մակերեսը ընդլա­յնվ­ել 33­%-ով, իսկ տափաստանային գ­ոտ­ ուն­` 4%­-ով: Մերձալպյան և­ ա­լպյ­ան գոտիների­ մակե­րես­ ները կկ­րճատվ­են 21 և­22%-ով համապատասխանաբ­ար,­ի­սկ անտառի ստոր­ին­սահմանը կբարձրա­նա 100-20­0 մ վեր: Այս փոփ­ոխությունների­ հե­տևա­նքով նահանջի տեղ չո­ ւն­եց­ող կենսա­բազմազանո­ւթ­յա­ն ա­ռանձին տե­սա­կն­եր կհայտնվե­ն խոցելի վիճակո­ւմ. կար­ող են անհետանալ էնդե­ միկ­ու հ­ազ­վագյուտ բուսատ­եսակներ,­վտա­նգ­վել կենդանին­ երի առ­ավել խ­ոցելի տեսա­կնե­ր: Կլ­իմա­յի փոփոխո­ւթ­յա­ն բ­ացասական ազդե­ցու­թյուն­ը կկրեն նաև ջրային պաշարներ­ն ու ջր­աէկո­համակա­րգ­եր­ը: Սպասելի է գետ­այի­ն և մակեր­ևութայ­ին այլ հ­ոսքերի կրճա­ տո­ւմ, գոլորշիացման ո­ւժ­գնա­ցում, ինչ­պե­ս նաև աղտոտման­ ռիսկ­ի մեծացում: Եղան­ակից ու դրա վարքից կախված՝ ավելի հավանա­ կան կդա­ռնան երաշտները, խո­րշա­կները, ուժեղ քա­միներ­ը, կարկտ­ահարություննե­րը, ց­րտա­հա­րությո­ւն­նե­րը,­սելավներն ու հ­եղ­եղումներ­ը, ո­րոն­ք թեև ուղղվածո­ւթյամբ քիչ թե շատ կանխատեսելի են,­սա­կայն քանակապես` անո­րոշ­:

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

Ռիս­կի­մեղմ­ում Կլիմայի փոփոխ­ութ­յա­ն ռիսկերի մեղմ­ու­մը կապված է ուժեղա­ցված «ջ­երմոցային է­ֆե­կտ»­ առաջացնող պատ­ ճառն­երի՝ «ջերմոցա­յին գազ­երի» արտանետո­ւմը կ­րճա­տել­ու հետ: Կայուն և լավ­ագույն կ­առու­ցվածքո­վ էկոհամա­կարգե­ րու­մ այ­դ արտանետումները­ նվ­ազա­գույնն են: Այս առումով հարմա­ր է կլիմ­այի փոփոխությ­ան­ ռի­սկերը մեղմելու ու­ղի­ ները խմբավորել­ըստ­էկ­ոհամակարգերի և դ­րա­նց առանձին բաղ­ադրի­չների: Բն­ակա­ն էկոհամա­կարգե­ր: Ան­տա­ռը «ջերմոցային գազե­ր» յուրա­ցնող էկոհ­ամա­կարգ­ է: Հա­յաստանում­ ա­նտ­առային մակե­րես­ները շա­տ քիչ­են` կազ­մում են տարածքի ընդամե­նը­ մոտ­ 10,2%-ը, հետևաբար դրանց ավելացումը հա­նրա­պե­տո­ ւթյ­ան­ հ­ամար խիստ պ­ահանջված է:­ Սակա­յն առավ­ել նպա­ տակահարմար է ո­չ այ­նքան անտ­առային ֆոնդն ավելացնել գյո­ւղատ­նտեսական հողատե­սքերի հ­աշվին, որքան վերջինն­ երիս շր­ջակայ­քում, չօգտագործվող մա­սերու­մ անտառա­յին զա­նգվածներ հիմնել: Ուժեղա­ցված «ջ­երմոցա‑ յին է­ֆե­կտը­» թուլացնելու նպա­տա­կով անհրաժեշտ է բար­ելավել բնական­ և ագրոէկ ­ ոհամա ­ կա ­ րգերի ­ գործառ­ույթը` կ­արգավո­ րելո­վ դրանց մարդածին

Մաս 1

ծանրաբ­եռնվածու­թյունը­, հատուկ տարածքներ հիմն­ել և այլն:

պահպան­վող

նոր

Ջրայի­ն էկոհա­մակար­գեր­: Ջրային էկոհամ­ակարգե­ րը` գե­տե­րը­, լճերը, ջրամբարն­երը, բա­րելավ­ում են օ­դի և հողի խոնավու­թյան մ­ակարդակը, դ­րանո­վ նպաստ­ում չոր­ այնացման գործը­նթ­ացների­ թուլաց­մանը: Դր­անց հ­ետ կապված ռ­իսկեր են` հո­սքերի կրճատումը­, գո­լորշ­իացման ուժգնացո­ւմը, ին­չպես նաև աղտոտումը: Իսկ­ այդ­ ռիսկի մեղմման մ­իջ­ոցա­ռում­ների­ց են գետ­երի ձմեռային-­գար­նան­ ային հոսքերի կուտակ­ման ծավա­լների ավե­լաց­ումը (մ­ինչև 2 մլր­դ խմ), ջրի կորստի կրճատման նպատ­ակ­ով ոռոգման համակ­ար­գերի վերակառո­ւցում­ը և­ ջր­ախնայող եղա­նա­ կների կի­րառ­ումը, Սևանի ջր­ային­ պաշար­ների համ­ալրու­ մը­ և ջր­թողի կրճատումը­, Ար­արատ­յան արտե­զյան ավազ­ անի­ ջրե­րի գ­երօգտագործմ­ան դ­ադարեցումը,­ ամ­ենու­ր ջրի ար­դյունա­վետ օգտագ­որ­ծումը­: Առանձին­ կարև­որ­ության խնդիր է ջրային էկոհամակ­արգե­րի պահպա­նո­ւմը կե­նս­ ածի­ն աղտոտո­ւմից, ո­րը գլխավորապես կապվ­ած է գյուղատնտեսությա­ն ո­լորտի­ հետ: Կար­ևոր խնդի­ր է նաև մթնոլ­որ­տային տեղումնե­ րի ջր­երի­ կ­ուտակո­ւմն ու­ օգտագործումը:

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

Գյու­ղա­տնտես­ական էկոհամակ­արգե­ր: Գյուղ­ատնտեսո­ ւթյունն­ուղիղ և հետադա­րձ կե­րպո­վ կապված է կլի­մա­յական ու եղանա­կային պ­այմանն­երի հե­տ. այ­ն ենթարկվում է կլի­ մայի փոփոխությ­ան­ ազ­դեցությանը, մի­աժա­մանակ ազդ­ու­մ է կլիմայակա­ն հ­ամա­կարգի վրա­: ՀՀ­-ու­մ գյուղատնտեսու­թյ­ ուն­ը ոչ մի­այն պարենի արտադրո­ւթյան,­ ա­յլև բնակչության շուր­ջ 5­2%-ի աշխատանքի ոլոր­տն է­, և­կլիմ­այի փոփոխությ­ ան­բա­ցասական ազդեցո­ւթյունը­կարող է բարձր­ացնել միայն գյ­ուղատնտեսակ­ան­ ար­տադրանքով ապրող­ բ­նակչո­ւթյան սո­ցիալ­ական խոցելիու­թյուն­ը: Միաժամանակ, փո­փոխ­ված պայմաններում էլ­ ա­վելի պահանջված­ կ­դառնա­ բարձր­որ­ ակ գյուղատնտեսական արտ­ադր­անքը, որի ստաց­ման համ­ ար նոր հնարավորություն­ներ­ կա­րող են ստեղծել փոխված կ­լիմայա­կան պ­այմ­ան­ները­: Գյուղատ­նտեսո­ւթ­յունը օժտված է­ նաև ո­ւժեղացված «ջերմ­ոց­ային էֆեկտը» մեղմ­ել­ու կարողությամբ. «ջերմ­ոցային գազերի­ց»` ածխ­աթթու գազի կլա­նման և յ­ուր­ացման գործում անտառի­ց ոչ պա­կաս ն­երդրում ուն­ի ե­րկրագործությունը­: Այդ­ ո­լորտից ստացվող բուսաբո­ ւծական արտադրա­նքի մե­ջ առկ­ա ածխածնի պաշարն­ եր­ը համեմատելի են միա­ յն անտառային է­կո­համ­ ակարգերի պարո­ւն­ակածին­:

Մաս 1

Հարմ­արվողակ­անությ­ուն Հա­րմարվողակ­անո­ւթ­յունը

վերաբերո­ւմ

է

փոփ­

ոխությունների­ այ­ն ա­ստիճանին,­ որ­ի դ­եպքում համա­կա­ րգերը կա­րող­ են հարմարվել նոր պ­այ­մաններին­: Կլիմ­ այական ռ­իսկե­րը հար­մա­րվ­ող­ականությ­ամբ նվազեցնելու հիմ­նա­կան մոտեցումներն ե­ն` կո­րուստների կանխում­ը և կրճ­ատումը, անցան­կա­լի ազ­դեցության թուլ­ացո­ւմը, գործ­ ուն­եության եղանակի կամ վայ­րի փոփոխությունը:­ Բնակ­ան­ էկոհ­ամակարգե­րն ը­նդհա­նրապես վիճակի փ­ոփոխո­ւթյու­ննե­րին հարմարվելու որո­շա­կի հնա­րա­վո­րու­ թյ­ու­նն­եր ու­նեն. լանդշաֆտային գոտ­ին­երը միջին հաշ­վո­վ 150-200 մ բարձրությամբ­կա­րող­են վերահարմարվել՝­առա­նց­ էական­ազդեցու­թյունն­եր կրելու: Իսկ դրա­ն դիմակայելու ներ­ ուժ­ը Հայաստանում խիստ­սահմանափակ է՝ պ­այմ­անավորվ­ ած տա­րածքի բնակլիմայ­ակա­ն պայման­ների առա­նձնահ­ ատկ­ությ­ուններով: Հարմա­րվողակ­ան­ութ­յան գործում հարմար է ցուցա­ բերել համ­ալ­իր մոտեցում, քանի­որ բացաս­ական զար­գացո­ ւմները հա­ճախ հանդես են գալիս­ համախմբ­երով: Այդպիս­ ին է էկո­համակարգա­յի­ն մ­ոտ­եց­ումը,­ ըստ որի­ անհրաժեշ­տ է օժ­անդակե­լ էկոհա­մակար­գին­` ինքնուրույն հար­մա­րվելու կլիմայի փոփոխո­ւթյունն­երին: Դա նշան­ակու­մ է­` կլ­իմայ­ ական ռ­իսկերի­ մեղ­մմ­ան ուղղված գործողո­ւթյունն­երն իրականացնել ա­յնպ­իս­ի ուժգնո­ւթյամբ, մ­ակար­դակով և ժամկե­տում, որ­ է­կոհամակարգերը,­ մա­րդ­ու բարենպաս­տ միջ­ամ­տությ­ամբ խթանված, ինքնուր­ույն հա­րմարվեն նոր

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

պայմ­աններին: Կլիմա­յի փոփո­խության դ­ին­ ամի­կան համա­կո­ղմանի վե­րլո­ ւծելով, ուժեղ և­ թույլ­ կողմերը գնահատե­լով պետ­ք է պատրաստ լ­ին­ել­ անցա­նկալի ընթ­ացք­ին դիմակայելու կա­մ ս­տեղծված նոր հնար­ավորություննե­րից օ­գտվ­ ել­ու: Հայա­ստանում­ բուսաճ­ի շրջանի­ ջերմաստի­ճաններ­ի գո­ւմ­արը կարող է­ մեծան­ալ 1000-­12000C: Դրա շնորհիվ, օրի­ նա­կ` խաղ­ող­ագործությունը­ Վ­այո­ց ձորում­ կարելի­ է զարգ­ ացնել մինչև 16­00-1700 մ, Արարատի մարզո­ւմ`­ 1­60­0-1700 մ բարձրության սահ­ման­ներում, իսկ Սև­անի ավազանում­ հն­ արա­վոր կլի­նի ծիրանի այգիներ­ հիմնե­լ:

Մաս 1

ՄԱՍ 2

Կ­ԼԻ­ՄԱ­ՅԱ­ԿԱՆ ՌԻՍ­ԿԵ­ՐԻ

ԿԱ­ՌԱ­ՎԱՐ­ՄԱՆ ՈՒ­ՂԻ­ՆԵ­ՐԸ

ԳՅՈՒ­ՂԱՏՆ­ՏԵ­ՍՈՒԹ­ՅԱՆ Ո­ԼՈՐ­ՏՈՒՄ

Հար­ցեր մտո­րե­լու հա­մար • Ո­րո՞նք են կլի­մա­յա­կան ռիս­կե­րը գյու­ղատն­տե­սութ­յան մեջ: • Հար­մար­վո­ղա­կա­նութ­յան ի՞նչ մո­տե­ցում­ներ կան գյու­ ղատն­տե­սութ­յան հա­մար: • Ի՞նչ է մշա­կա­բույ­սե­րի դի­վեր­սի­ֆի­կա­ցու­մը (տե­սա­կա­նու հա­մալ­րում): • Կ­լի­մա­յա­կան ռիս­կե­րի հար­մար­վո­ղա­կա­նութ­յան ի՞նչ ագ­ րո­մի­ջո­ցա­ռում­ներ կան:

Ա.Կ­ԼԻ­ՄԱ­ՅԱ­ԿԱՆ ՌԻՍ­ԿԵ­ՐԸ

ԳՅՈՒ­ՂԱՏՆ­ՏԵ­ՍՈՒԹ­ՅԱՆ ՄԵՋ

Կ­լի­մա­յի փո­փո­խութ­յան հետ­ևանք­ներն ա­մե­նա­շա­տը կկրի գյու­ղատն­տե­սութ­յու­նը: Կ­լի­մա­յից խիստ կախ­ված ար­տադ­ րութ­յան այդ ո­լոր­տում վտան­գա­վոր զար­գա­ցում­նե­րը կա­րող են ան­գամ մար­դու գո­յութ­յան մի­ջոց­նե­րի և սնն­դի անվ­տան­ գութ­յան սպառ­նա­լիք ստեղ­ծել: Կա­րող են փո­փոխ­վել մշա­կա­բույ­սե­րի ա­ճի ու զար­գաց­ման

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

փու­լե­րը, ագ­րոկ­լի­մա­յա­կան շրջա­նաց­ման սահ­ման­նե­րը, ագ­ րոշր­ջա­նա­ցու­մից կա­րող են դուրս մղվել մշա­կա­բույ­սեր, կամ ներ­մուծ­վել նոր տե­սակ­ներ ու սոր­տեր: Կա­րող է ա­վե­լի ար­ տա­հայ­տիչ դառ­նալ հո­ղի դեգ­րա­դա­ցու­մը` սննդա­տար­րե­րի, հու­մու­սի և­ արդ­յու­նա­վետ խո­նա­վութ­յան պա­շար­նե­րի նվա­ զու­մը, կա­ռուց­ված­քի քայ­քա­յու­մը, բեր­րիութ­յան ան­կու­մը, հո­ ղա­տա­րու­մը, երկ­րոր­դա­յին ա­ղա­կա­լու­մը, պնդա­ցու­մը: Կա­րող է բարձ­րա­նալ հի­վան­դութ­յուն­նե­րի ու վնա­սա­տու­նե­րի նկատ­ մամբ բույ­սե­րի և կեն­դա­նի­նե­րի խո­ցե­լիութ­յան աս­տի­ճա­նը: Այս և շատ ու­րիշ բա­ցա­սա­կան զար­գա­ցում­ներ ա­հա­ զան­գում են, որ ամ­բողջ աշ­խար­հում մար­դու կար­ևո­րա­գույն խնդիր­նե­րից մե­կը պետք է դառ­նա գյու­ղատն­տե­սութ­յան նե­ րու­ժի ա­վե­լա­ցու­մը` ոչ միայն կլի­մա­յի փո­փո­խութ­յա­նը հար­ մար­վե­լու, այլև դի­մա­կա­յե­լու ա­ռու­մով: Միա­ժա­մա­նակ, խե­լա­ցի մո­տե­ցում­նե­րի դեպ­քում ոչ միայն հնա­րա­վոր է պահ­պա­նել գյու­ղատն­տե­սութ­յան ար­տադ­րո­ ղա­կա­նութ­յան կա­յուն մա­կար­դա­կը, այլև մեղ­մել կլի­մա­յի փո­ փո­խութ­յան վնա­սա­կար ազ­դե­ցութ­յու­նը:

Բ. ՀԱՐ­ՄԱՐ­ՎՈ­ՂԱ­ԿԱ­ՆՈՒԹ­ՅԱՆ ՄՈ­ՏԵ­ՑՈՒՄ­ՆԵ­ՐԸ

ԳՅՈՒ­ՂԱՏՆ­ՏԵ­ՍՈՒԹ­ՅԱՆ ՀԱ­ՄԱՐ

Գ­յու­ղատն­տե­սութ­յան մեջ կլի­մա­յա­կան ռիս­կե­րը կա­ռա­ վա­րե­լու երկ­րա­գոր­ծա­կան տար­բեր հար­մար­վո­ղա­կան մի­ջո­ ցա­ռում­նե­րից զատ, ա­ռաջ­նա­յին են եր­կու հիմ­նա­կան մո­տե­ ցում­ներ` ա) կլի­մա­յա­կան նոր պայ­ման­նե­րին ա­ռա­վել հար­մար մշա­

Մաս 2

կա­բույ­սե­րի ընտ­րութ­յուն. բ) «պաշտ­պան­ված» գրուն­տի երկ­րա­գոր­ծութ­յուն: Ա­ռա­ջին դեպ­քը վե­րա­բե­րում է մշա­կա­բույ­սե­րի դի­վեր­սի­ ֆի­կաց­մա­նը` նոր սոր­տե­րի ու հիբ­րիդ­նե­րի, ինչ­պես նաև նոր, ոչ ա­վան­դա­բար մշակ­վող տե­սակ­նե­րի ներ­մուծ­մա­նը: Իսկ երկ­րոր­դը «պաշտ­պան­ված» երկ­րա­գոր­ծութ­յունն է` ջեր­մատ­ նա­յին տնտե­սութ­յուն­նե­րը: Ընդ ո­րում, դրա հա­մար պետք չէ զբա­ղեց­նել ար­ժե­քա­վոր վա­րե­լա­հո­ղեր: Այդ գոր­ծին լիո­վին հար­մար են ա­նօգ­տա­գոր­ծե­լի հո­ղա­տա­րածք­նե­րը (դեգ­րա­ դա­ցած, ա­ղա­կա­լած, ճահ­ճա­յին, տեխ­նա­ծին աղ­տոտ­ված տա­րածք­ներ). ժա­մա­նա­կա­կից ջեր­մատ­նե­րում բու­սա­բու­ ծութ­յու­նը հիմ­նա­կա­նում վա­րում են հիդ­րո­պո­նիկ ե­ղա­նա­կով` ա­ռանց հո­ղի: Կ­լի­մա­յի փո­փո­խութ­յա­նը հար­մար­վե­լու գյու­ղատն­տե­ սութ­յան կար­ևոր խնդիր­նե­րից են` ո­ռոգ­ման հա­մա­կար­գե­րի ընդ­լայ­նումն ու բա­րե­լա­վու­մը: Այս գոր­ծում բա­ցա­ռիկ կար­ ևոր խնդիր է ան­ցու­մը ո­ռոգ­ման բաց հա­մա­կար­գից փա­կին, ջրախ­նա­յող և ջր­ման ժամ­կետ­նե­րը ճշգրտող տեխ­նո­լո­գիա­ նե­րի ու տեխ­նի­կա­կան մի­ջոց­նե­րի կի­րա­ռու­մը: Կար­ևոր խնդիր­ներ են` հո­ղա­պաշտ­պան կա­ռույց­նե­րի (դա­րա­վանդ­ներ, դրե­նաժ­ներ, հա­կաէ­րո­զա­յին և հա­կա­հե­ ղե­ղա­յին հա­մա­կար­գեր) ստեղ­ծու­մը, սերմ­նա­բու­ծութ­յան և բույ­սե­րի պաշտ­պա­նութ­յան, տոհ­մա­յին գոր­ծի և հա­կա­հա­ մա­ճա­րա­կա­յին արդ­յու­նա­վետ ու է­կո­լո­գիա­պես ըն­դու­նե­լի մի­ջոց­նե­րի, ձևե­րի, ե­ղա­նակ­նե­րի կի­րա­ռումն ու զար­գա­ցու­մը: Կար­ևոր է նաև ագ­րա­րա­յին գի­տութ­յան նո­րույթ­նե­րի մա­սին խորհր­դատ­վութ­յան և տե­ղե­կատ­վութ­յան ա­նընդ­մեջ տրա­ մադ­րու­մը ֆեր­մեր­նե­րին ու մե­նատն­տես գյու­ղա­ցի­նե­րին: Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

Գ. Մ­ՇԱ­ԿԱ­ԲՈՒՅ­ՍԵ­ՐԻ ԴԻ­ՎԵՐ­ՍԻ­ՖԻ­ԿԱ­ՑՈՒ­ՄԸ

(ՏԵ­ՍԱ­ԿԱ­ՆՈՒ ՀԱ­ՄԱԼ­ՐՈՒՄ)

Կ­լի­մա­յա­կան փո­փո­խութ­յուն­նե­րի ազ­դե­ցութ­յա­նը դի­մա­ կա­յե­լու ագ­րո­մի­ջո­ցա­ռում­նե­րից են` փո­փոխ­ված պայ­ման­ նե­րին ա­վե­լի հար­մար մշա­կա­բույ­սե­րի նոր տե­սակ­նե­րի, սե­ լեկ­ցիոն սոր­տե­րի ստեղ­ծու­մը և հ­նե­րի կա­տա­րե­լա­գոր­ծու­մը, ցե­ղա­յին, տե­սա­կա­յին և սոր­տա­յին կազ­մի հա­մալ­րումն ու հար­մա­րե­ցու­մը: Ան­շուշտ, այդ գոր­ծում ա­ռանձ­նա­կի կար­ևո­ րութ­յուն ու­նեն տե­ղա­կան սոր­տե­րը, ո­րոնք տվյալ է­կո­լո­գիա­ կան մի­ջա­վայ­րում ի­րենց դրսևո­րում են լա­վա­գույնս: Հետ­ևա­ բար, անհ­րա­ժեշտ է դրանք որ­պես դո­նոր­ներ օգ­տա­գոր­ծել` ա­վե­լի դի­մաց­կուն, բարձր բեր­քա­տու և­ո­րակ­յալ նոր սոր­տեր ու հիբ­րիդ­ներ ստեղ­ծե­լու հա­մար: Անջր­դի վայ­րե­րում հար­մար է ցան­քաշր­ջա­նա­ռութ­յուն­ նե­րում ընդգր­կել չո­րա­դի­մաց­կուն դաշ­տա­յին մշա­կա­բույ­ սեր, հա­ցազ­գի­նե­րից` ա­շո­րա, ցո­րե­նա­շո­րա, գար­նա­նա­ցան գա­րի, հա­տի­կաըն­դե­ղե­նա­յին­նե­րից` ոսպ, սի­սեռ, տեխ­նի­կա­ կան­նե­րից` կտա­վատ, հլա­ծուկ, կե­րա­բույ­սե­րից` կորն­գան, ի­շառ­վույտ, թա­վոտ վիկ, ոզ­նա­խոտ և­ այլն: Դաշ­տա­յին և բան­ջա­րա­նո­ցա­յին մշա­կա­բույ­սե­րից՝ որ­պես ցել զբա­ղեց­նող­ ներ, նպա­տա­կա­հար­մար է մշա­կել բու­սա­ճի կարճ շրջա­նով` գեր­վա­ղա­հաս գլուխ կա­ղամ­բի, սե­ղա­նի ճակն­դե­ղի, կար­տո­ ֆի­լի և­այլ մշա­կա­բույ­սե­րի սոր­տեր ու հիբ­րիդ­ներ: Պտ­ղա­բու­ծութ­յան մեջ դի­վեր­սի­ֆի­կաց­ման շատ արդ­յու­ նա­վետ օ­րի­նակ են ին­տեն­սիվ պտղա­տու այ­գի­նե­րը: Ցած­րաճ տնկի­նե­րով այդ­պի­սի այ­գի­նե­րը Հա­յաս­տա­նում ար­դեն նո­

Մաս 2

րութ­յուն չեն, թեև դեռևս լայն տա­րա­ծում չեն գտել: Ին­տեն­սիվ այ­գի­ներն ու­նեն բազ­մա­թիվ ա­ռա­վե­լութ­յուն­ներ, այդ թվում` հա­մե­մա­տա­բար պաշտ­պան­վա­ծութ­յու­նը ե­ղա­ նա­կա­յին ան­կա­յուն պայ­ման­նե­րից: Այդ­պի­սի այ­գու ծա­ռե­րի բարձ­րութ­յու­նը չի գե­րա­զան­ցում 1,8-2 մ, ո­րի շնոր­հիվ հեշտ են կա­տար­վում բույ­սե­րի խնամքն ու բեր­քա­հա­վա­քը, հար­ մար է հա­կա­կարկ­տա­յին ցան­ցե­րի օգ­տա­գոր­ծու­մը:

Դ. Կ­ԼԻ­ՄԱ­ՅԱ­ԿԱՆ ՌԻՍ­ԿԵ­ՐԻ

ՀԱՐ­ՄԱՐ­ՎՈ­ՂԱ­ԿԱ­ՆՈՒԹ­ՅԱՆ

ԱԳ­ՐՈ­ՄԻ­ՋՈ­ՑԱ­ՌՈՒՄ­ՆԵՐ

Երկ­րա­գոր­ծութ­յան մեջ կլի­մա­յա­կան ռիս­կե­րի կա­ ռա­վար­ման արդ­յու­նա­վե­ տութ­յու­նը մե­ծա­պես կախ­ ված է երկ­րա­գոր­ծութ­յան հա­մա­կար­գի գլխա­վոր մի­ ջո­ցա­ռում­նե­րից` հո­ղի մշա­ կու­մից, ցան­քից (տուն­կից), պա­րար­տա­ցու­մից, խնամ­ քից, ցան­քաշր­ջա­նա­ռութ­ յու­նից: Դ­րանք ե­րաշ­խիք են մշա­կա­բույ­սե­րի բարձր բեր­ քատ­վութ­յան և դ­րա կա­յուն մա­կար­դա­կի պահ­պան­ման, հո­ղի բեր­րիութ­յան բարձ­

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

րաց­ման, արդ­յու­նա­վետ ջրօգ­տա­գործ­ման և­այլն: Հո­ղամ­շակ­ման ե­ղա­նա­կը, տեխ­նո­լո­գիան, ժամ­կետ­նե­րը, հա­ճա­խա­կա­նութ­յու­նը կար­ևոր նշա­նա­կութ­յուն ու­նեն հո­ղի վի­ճա­կի և­ ար­տադ­րո­ղա­կա­նութ­յան մա­կար­դա­կի, ռե­ժիմ­նե­ րի լա­վաց­ման և խո­նա­վութ­յան պահ­պան­ման հա­մար: Իսկ հա­կաէ­րո­զա­յին մշա­կու­մը, բա­ցի հո­ղա­տա­րու­մը կան­խե­լուց, նպաս­տում է նաև հո­ղում խո­նա­վութ­յան կու­տակ­մա­նը: Պա­րար­տաց­ման մի­ջո­ցով բույ­սե­րի սննդա­ռութ­յան հա­մար լա­վա­գույն պայ­ման­ներ են ստեղծ­վում: Պա­րար­տաց­ման լա­ վա­գույն մի­ջոց­ներն օր­գա­նա­կան պա­րար­տան­յու­թերն են` գո­մաղ­բը, կոմ­պոս­տը, կեն­սա­հու­մու­սը, կա­նաչ պա­րար­տա­ ցու­մը, ո­րոնք հարս­տաց­նե­լուց բա­ցի` կար­գա­վո­րում են հո­ղի օ­դա-, ջրա-, ջեր­մա­յին ռե­ժիմ­նե­րը, լա­վաց­նում կա­ռուց­ված­քը: Իսկ հան­քա­յին պա­րար­տան­յու­թե­րի օգ­տա­գործ­ման դեպ­քում շատ բան կախ­ված է պա­րար­տաց­ման չա­փա­բա­ժին­նե­րից ու ժամ­կետ­նե­րից ինչ­պես նաև ե­ղա­նա­կա­յին պայ­ման­նե­րից: Ցան­քաշր­ջա­նա­ռութ­յուն­նե­րը` մշա­կա­բույ­սե­րի հեր­թա­փո­ խու­մը, նպաս­տում են հո­ղի ընդ­հա­նուր ագ­րոէ­կո­լո­գիա­կան վի­ճա­կի բա­րե­լավ­մա­նը` կեն­սա­բա­նա­կան ակ­տի­վութ­յան բարձ­րաց­մա­նը, հու­մու­սի և­ա­զո­տի պա­շար­նե­րի վե­րա­կանգն­ մա­նը, մշա­կա­բույ­սե­րի հի­վան­դութ­յուն­նե­րի ու վնա­սա­տու­նե­ րի տա­րած­ման վտան­գի նվա­զեց­մա­նը: Դ­րանց կի­րա­ռու­մը կար­ևոր է հո­ղում խո­նա­վութ­յան կու­տակ­ման, բեր­րիութ­յան պահ­պան­ման, բույ­սե­րի դի­մաց­կու­նութ­յան բարձ­րաց­ման և մ­շա­կա­բույ­սե­րի բարձր բեր­քի ա­պա­հով­ման հա­մար: Ցան­քը (տուն­կը) մշա­կա­բույ­սե­րի արդ­յու­նա­վե­տութ­յան և­

Մաս 2

ե­ղա­նա­կա­յին պայ­ման­նե­րի նկատ­մամբ կա­յու­նութ­յան ո­րո­ շիչ գոր­ծոն­նե­րից է: Ցր­տա­հա­րութ­յուն­նե­րից խու­սա­փե­լու, ձմե­ռաց­ման հա­մար աշ­նա­նա­ցան մշա­կա­բույ­սե­րին նոր­մալ կո­փե­լու գոր­ծում չա­փա­զանց կար­ևոր է ցան­քի ժամ­կե­տի ճիշտ ընտ­րութ­յու­նը: Շատ կար­ևոր է մշա­կա­բույ­սե­րի տե­ղա­բաշխ­ման, ցան­քի ե­ղա­նակ­նե­րի և նոր­մե­րի ընտ­րութ­յունն ըստ տե­ղան­քի պայ­ ման­նե­րի: Անջր­դի պայ­ման­նե­րում բույ­սե­րի խո­նա­վութ­յան պա­հան­ջը բա­վա­րա­րե­լու նպա­տա­կով մշա­կա­բույ­սե­րի ցան­ քի նոր­մը կրճա­տում են, ընտ­րում են խո­շոր սեր­մեր, ցա­նում` հա­մե­մա­տա­բար խո­րը և տա­փա­նում են, իսկ ո­ռո­գո­վի պայ­ ման­նե­րում ցան­քի նորմն ա­վե­լաց­նում են: Կար­ևոր խնդիր է նաև մշա­կա­բույ­սե­րի ճիշտ ընտ­րութ­յու­ նը` տե­ղան­քի ռե­լիե­ֆին հա­մա­պա­տաս­խան: Մեծ թե­քութ­յան լան­ջե­րին, հո­ղա­տար­ման վտան­գի առ­կա­յութ­յամբ, շա­րա­ հերկ մշա­կա­բույ­սե­րը ցան­կա­լի չեն, միամ­յա մշա­կա­բույ­սե­ րից թույ­լատ­րե­լի են հա­մա­տա­րած ցան­քե­րը` սահ­ման­վա­ծից քիչ ա­վե­լի բարձր ցան­քի նոր­մե­րով: Իսկ նա­խընտ­րե­լի մշա­ կա­բույ­սերն այդ­պի­սի պայ­ման­նե­րում բազ­մամ­յա խո­տա­բույ­ սերն են, լա­վա­գույ­նը` բազ­մամ­յա տնկարկ­նե­րը: Ընդ ո­րում, նա­խընտ­րե­լի են ին­տեն­սիվ պտղա­տու այ­գի­նե­րը, որ­տեղ տնկի­նե­րը բաշխ­ված են մեծ խտութ­յամբ, և դ­րա շնոր­հիվ ծա­ռե­րի մա­կե­րե­սա­յին տա­րած­վող ար­մատ­նե­րը ձևա­վո­րում են գրե­թե հա­մակց­ված ար­մա­տա­յին հա­մա­կարգ՝ կան­խե­լով հո­ղա­տա­րու­մը: Խ­նամ­քը կլի­մա­յի փո­փո­խութ­յան ռիս­կի կա­ռա­վար­ման

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

կար­ևո­րա­գույն բա­ղադ­րիչ­նե­րից է: Հո­ղի խո­նա­վութ­յան պահ­ պան­ման, ո­ռոգ­ման ջրի արդ­յու­նա­վետ օգ­տա­գործ­ման, մո­ լա­խո­տե­րի դեմ պայ­քա­րի, մշա­կա­բույ­սե­րի դի­մաց­կու­նութ­յան բարձ­րաց­ման, լրա­ցու­ցիչ բերք ստա­նա­լուն նպա­տա­կաուղղ­ ված խնամ­քի անհ­րա­ժեշտ աշ­խա­տանք­նե­րից են` միջ­շա­րա­ յին կուլ­տի­վա­ցու­մը, քաղ­հան-փխրե­ցու­մը և բուկ­լի­ցը, միջ­ շա­րա­յին տա­րա­ծութ­յան մուլ­չա­պա­տու­մը (այ­գու դեպ­քում` խո­տա­ցան­քը), ջրման ժամ­կետ­նե­րի և նոր­մե­րի օպ­տի­մա­լա­ ցու­մը, անձր­ևաց­ման, կա­թի­լա­յին և ս­տոր­գետն­յա ո­ռո­գու­մը և­ այլն: Պայ­քար ջրի կորս­տի և մո­լա­խո­տե­րի դեմ Ջ­րի ա­վե­լորդ գո­լոր­շիա­ ցու­մը կրճա­տե­լու ա­մե­նա­ հայտ­նի ագ­րո­մի­ջո­ցա­ռու­ մը հո­ղի փխրե­ցումն է: Այդ նպա­տա­կով կա­տա­րում են նաև հո­ղի մա­կեր­ևույ­թի մուլ­ չա­պա­տում` որ­պես փռված­ քի նյութ օգ­տա­գոր­ծե­լով բու­սա­կան մնա­ցորդ­նե­րը` մշա­կա­բույ­սե­րի միջ­շա­րա­ յին տա­րա­ծութ­յան հնձած խո­տը, ա­նաս­նա­կե­րի մնա­ ցորդ­նե­րը: Դա կա­տա­րում են նաև սին­թե­տիկ նյու­թե­

Մաս 2

րով` պո­լիէ­թի­լե­նա­յին թա­ղան­թով (թեև է­կո­լո­գիա­կան ա­ռու­ մով նա­խընտ­րե­լի չէ): Քա­մոտ և պա­կաս ար­ևոտ տե­ղան­քում, գլխա­վո­րա­պես ծա­ռե­րի ու թփե­րի հա­մար, մուլ­չա­պա­տում կա­տար­վում է նաև գլա­քա­րե­րով: Մուլ­չա­պա­տումն ա­պա­հո­վում է` ջրի խնա­յո­ղութ­յուն, մո­ լա­խո­տե­րի դեմ արդ­յու­նա­վետ պայ­քար, աշ­խա­տու­ժի և մե­ քե­նա­յա­կան ծախ­սե­րի կրճա­տում: Իսկ բու­սա­կան ծագ­ման մուլ­չը հե­տա­գա­յում քայ­քայ­վե­լով` հո­ղը հարս­տաց­նում է օր­ գա­նա­կան նյու­թե­րով: Թա­ղան­թով մուլ­չա­պատ­ման դեպ­քում ծած­կում են հո­ղա­ տա­րած­քի 20-30%-ը, ո­րի շնոր­հիվ կրճատ­վում են` ջրի ծախ­ սը 20-25%-ով, մե­քե­նա­յա­կան ծախ­սե­րը` 15-20%-ով: Մուլ­չա­պա­տու­մը նաև ցրտա­հա­րութ­յուն­նե­րին, ե­րաշ­տին, խոր­շակ­նե­րին դի­մա­կա­յե­լու լավ մի­ջոց է: Պայ­քար ցրտա­հա­րութ­յուն­նե­րի դեմ Ցր­տա­հա­րութ­յան դեմ հնա­րա­վոր է պայ­քա­րել ինչ­պես պտղա­տու, հա­տապտ­ղա­տու և խա­ղո­ղի այ­գի­նե­րում, այն­ պես էլ բան­ջա­րա­նոց­նե­րում, նույ­նիսկ՝ դաշ­տե­րում: Հայտ­նի են այդ նպա­տա­կով կի­րառ­վող ա­նուղ­ղա­կի և­ ուղ­ղա­կի մի շարք մի­ջո­ցա­ռում­ներ: Ա­նուղ­ղա­կի մի­ջո­ցա­ռում­նե­րով հնա­րա­վոր է փո­փո­խել բույ­սե­րի կեն­սա­գոր­ծու­նեութ­յան ժամ­կետ­նե­րը, ինչ­պես նաև բարձ­րաց­նել դի­մաց­կու­նութ­յու­նը: Ծա­ռե­րի մերձբ­նա­յին բա­ժակ­նե­րում ձյուն կու­տա­կե­լով,

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

ջեր­մա­մե­կու­սաց­նե­լով՝ մի քա­նի օ­րով հնա­րա­վոր է հե­տաձ­ գել ծա­ռե­րի ծաղ­կու­մը, մինչև ցրտա­հա­րութ­յուն­ներն անց­նեն: Այդ նպա­տա­կով կա­տա­րում են նաև վաղ գար­նա­նա­յին ո­ռո­ գում, ո­րի շնոր­հիվ հո­ղը սառ­չում է, և բույ­սե­րի հյու­թա­շարժն ու կեն­սա­բա­նա­կան մյուս գոր­ծըն­թաց­նե­րը ու­շա­նում են: Բույ­սե­րի ձմե­ռա­դի­մաց­կու­նութ­յան բարձ­րաց­ման նպա­ տա­կով բազ­մամ­յա տնկարկ­նե­րում կա­տա­րում են աշ­նան խո­նա­վա­լից­քա­յին ջրում­ներ: Դա միա­ժա­մա­նակ արդ­յու­նա­ վետ պայ­քա­րի մի­ջոց է կրծող­նե­րի դեմ, ո­րոնք ծա­ռե­րի ար­ մա­տա­մերձ խո­նավ հո­ղում չեն ձմե­ռե­լու: Ուղ­ղա­կի մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը կի­րառ­վում են մի քա­նի ժա­մում այ­գու օ­դի ջեր­մաս­տի­ճա­նը մի քա­նի աս­տի­ճա­նով բարձ­րաց­ նե­լու հա­մար: Դ­րան­ցից է մա­կե­րե­սա­յին ո­ռո­գու­մը, ո­րը կա­ տա­րում են կես­գի­շե­րից հե­տո` ար­ևա­ծա­գից 1-3 ժամ ա­ռաջ և շա­րու­նա­կում մինչև լու­սա­բաց: Այդ ըն­թաց­քում հո­ղին տրված ջու­րը սառ­չե­լով ան­ջա­տում է ջեր­մա­յին է­ներ­գիա, ո­րի հաշ­վին գետ­նա­մերձ օ­դը տա­քա­նում է 1-20C-ով: Ծ­խե­ցու­մը` ծխա­կույ­տե­րի, ջե­ռակ­նե­րի մի­ջո­ցով կա­տա­րում են լու­սա­բա­ցից 1,5-2 ժամ ա­ռաջ: Նա­խա­պես պատ­րաս­տած ծխա­կույ­տե­րը այ­րում են` դան­դաղ ու եր­կա­րատև ծխա­լու հաշ­վով, որ­պես ծխա­կույ­տի է­ժան մի­ջոց­ներ օգ­տա­գոր­ծե­լով ցախ, ճյու­ղեր, ծղոտ, թեփ, տա­շեղ, գո­մաղբ, տորֆ, տեր­ևա­ հող և­այլն: Ցր­տա­հա­րութ­յուն­նե­րի դեմ արդ­յու­նա­վետ պայ­քա­րի մի­ջո­ ցա­ռում է նաև մուլ­չա­պա­տու­մը: Այդ նպա­տա­կին կա­րող են ծա­ռա­յել ո­ռոգ­ման ջրի անձր­ևաց­նող, ցո­ղող հա­մա­կար­գե­

Մաս 2

րը, ո­րոնց փո­շեց­րած ջրի սառ­չե­լուց ան­ջատ­ված ջեր­մութ­յան հաշ­վին գետ­նա­մերձ օ­դում ջեր­մաս­տի­ճա­նը բարձ­րաց­նում են մի քա­նի աս­տի­ճա­նով: Պայ­քար կարկ­տա­հա­րութ­յուն­նե­րի դեմ Կար­կու­տը տե­ղում է տար­վա տաք ե­ղա­նա­կին (­Հա­յաս­տա­նում՝ մարտ-հոկ­ տեմ­բե­րին) կույ­տաանձր­ևա­ յին ամ­պե­րից, օ­դի վե­րըն­ թաց շարժ­ման պայ­ման­նե­ րում, ամպ­րո­պի, տե­ղա­տա­ րափ անձր­ևի, եր­բեմն էլ՝ քա­ մու, փո­թոր­կի ու­ղեկ­ցութ­յամբ։ Կար­կու­տի ե­րակն ու­նե­նում է 200-2000 մ լայ­նութ­յուն, եր­բեմն՝ մինչև 100 կմ­ եր­կա­րութ­յուն: Սո­վո­րա­բար տևում է 5-10 րո­պե, բա­ցա­ռիկ դեպ­քում՝ 1 ժամ, սա­կայն դրա­նից կա­րող է ոչն­չա­նալ տար­վա բերքն ամ­բող­ ջա­պես, վնաս­վել պտղա­տու­նե­րի շի­վերն ու ոս­տե­րը: Կ­լի­մա­յի փո­փո­խութ­յան հետ­ևան­քով Հա­յաս­տա­նում կան­ խա­տես­վում է վտան­գա­վոր ե­ղա­նա­կա­յին պայ­ման­նե­րի հա­ ճա­խա­կա­նութ­յան և­ ուժգ­նութ­յան աճ: Հետ­ևա­բար, կարկ­ տա­հա­րութ­յան ռիս­կի կա­ռա­վա­րու­մը ա­ռանձ­նա­կի կար­ևո­ րութ­յուն է ստա­նում: Այդ նպա­տա­կի հա­մար է­կո­լո­գիա­պես անվ­նաս և բարձ­րարդ­յու­նա­վետ մի­ջոց են հա­կա­կարկ­տա­յին ցան­ցե­րը: Թ­զու­կա­յին այ­գի­նե­րի լա­րաս­յու­նե­րին պաշտ­պա­նա­կան

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

ցան­ցեր ամ­րաց­նե­լու շնոր­հիվ հնա­րա­վոր է լի­նում ամ­բող­ջո­ վին ծած­կել բույ­սե­րի ա­ռա­վել զգա­յուն մա­սը՝ սա­ղար­թի շի­վե­ րը, ճյու­ղե­րը, պտղա­բե­րող օր­գան­նե­րը, տերև­նե­րը, ծա­ղիկ­նե­ րը, պտուղ­նե­րը: Խա­ղո­ղի լա­րա­յին այ­գի­նե­րում կի­րառ­վում են ուղ­ղա­ձիգ տե­ղադր­վող կարկ­տա­պաշտ­պան ցան­ցեր, ո­րոնք օգ­տա­գործ­վում են 10-15 տա­րի, դրանք հեշտ են տե­ղադր­վում և­արդ­յու­նա­վետ են: Հա­կա­կարկ­տա­յին ցան­ցե­րը գրե­թե 100%-ով կան­խում են կար­կու­տի բա­ցա­սա­կան ազ­դե­ցութ­յու­նը, նաև` պաշտ­պա­ նում ծա­ռերն ու վա­զե­րը քա­մի­նե­րից, թռչուն­նե­րից և խո­շոր մի­ջատ­նե­րից, միա­ժա­մա­նակ ցրտա­հա­րութ­յուն­նե­րի դեպ­ քում կա­րող են օգ­տա­կար լի­նել ծխա­ծած­կը պահ­պա­նե­լու գոր­ծում: Պայ­քար քա­մի­նե­րի դեմ Քա­մին բույ­սի կյան­քի ոչ բա­րեն­պաստ գոր­ծոն­նե­ րից մեկն է, ո­րը մեծ վնաս է հասց­նում, հատ­կա­պես, բազ­մամ­յա տնկարկ­նե­րին: Բույ­սե­րին վնա­սե­լուց բա­ցի, այն նաև հո­ղա­տար­ման և խո­նա­վութ­յան կորս­տի ազ­ դե­ցիկ գոր­ծոն է, ո­րը կլի­մա­յի փո­փո­խութ­յան են­թա­տեքս­տում ա­ռանձ­նա­կի կար­ևո­րութ­յան խնդիր է դառ­նում:

Մաս 2

Գ­յու­ղատն­տե­սութ­յան հա­մար քա­մու վնա­սա­կար ազ­դե­ ցութ­յու­նը թու­լաց­նե­լու սա­կավ մի­ջոց­նե­րից ա­մե­նա­հու­սա­լին դաշ­տա­պաշտ­պան ան­տա­ռա­շեր­տերն են, ո­րոնք հիմ­նում են գյու­ղատն­տե­սա­կան հո­ղա­տես­քի, ա­ռանձ­նա­պես` բազ­մամ­ յա տնկարկ­նե­րի շուր­ջը, քա­մոտ կող­մե­րում: Դ­րա­նով այ­գին պաշտ­պան­վում է ոչ միայն քա­մի­նե­րի մե­խա­նի­կա­կան, այլև ջեր­մա­յին` տաք և սա­ռը օ­դա­յին հո­սանք­նե­րի վնա­սա­կար ազ­դե­ցութ­յուն­նե­րից: Քա­մու ռիս­կի կա­ռա­վար­ման արդ­յու­նա­վետ մի­ջոց է նաև այ­գու հար­մար կա­ռուց­ված­քը` տե­ղա­կան քա­մու վար­քին հա­ մա­պա­տաս­խան: Այ­գու ուղ­ղութ­յունն ընտր­վում է այն­պես, որ քա­մին անց­նի շար­քե­րի ա­րանք­նե­րով, և դ­րա շնոր­հիվ սա­ ղար­թը չթեք­վի: Ուղ­ղութ­յան ընտ­րութ­յամբ` այ­գում կար­գա­վոր­վում է նաև լույ­սի ու ջեր­մութ­յան բաշ­խու­մը: Օ­րի­նակ` հյու­սի­սից հա­րավ ուղղ­ված քա­մի­նե­րի դեպ­քում այդ ուղ­ղութ­յամբ դա­սա­վոր­ված այ­գու շար­քե­րում, քա­մուց պաշտ­պան­ված լի­նե­լուց բա­ցի, սա­ղար­թի ար­ևել­յան և­արևմտ­յան կող­մե­րից ծա­ռե­րը հա­վա­ սար լու­սա­յին է­ներ­գիա են ստա­նում: Պայ­քար ե­րաշ­տի և խոր­շակ­նե­րի դեմ Ե­րաշ­տը տե­ղում­նե­րի տևա­կան ան­բա­վա­րա­րութ­յունն է, ո­րը հա­ճախ ու­ղեկց­վում է օ­դի բարձր ջեր­մաս­տի­ճա­նով և ցածր հա­րա­բե­րա­կան խո­նա­վութ­յամբ: Դ­րա հետ­ևան­քով հո­ ղը չո­րա­նում է՝ սպառ­նա­լով մշա­կա­բույ­սե­րին, ընդ­հուպ մինչև ոչն­չա­ցու­մը:

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

Հա­յաս­տա­նում ու­ժեղ ե­րաշտ­նե­րի հա­ճա­խա­կա­նութ­յու­նը բարձր է Ա­րա­րատ­յան դաշ­տում (92-94%) և նա­խա­լեռ­նե­րում (52-57%), զգա­լի է Վա­յոց ձո­րում և Ս­յու­նի­քում (40-50%), ցածր է Շի­րա­կի, Լո­ռու, Տա­վու­շի մար­զե­րում, Ա­պա­րան-Հ­րազ­դա­ նում (7-10%), իսկ հան­րա­պե­տութ­յան մնա­ցած մա­սե­րում տա­ տան­վում է 15-25%-ի սահ­ման­նե­րում: Խոր­շակ­նե­րը բարձր ջեր­մաս­տի­ճա­նով (+250C-ից բարձր), ցածր (30%-ից ոչ բարձր) հա­րա­բե­րա­կան խո­նա­վութ­յամբ և մեծ ա­րա­գութ­յամբ (7 մ/վրկ-ից ա­վե­լի) քա­մի­ներ են, ո­րոնք վնա­սա­կար կամ կոր­ծա­նա­րար են դաշ­տա­յին մշա­կա­բույ­սե­ րի հա­մար։ Դ­րանց հետ­ևան­քով բու­սա­կան օր­գա­նիզմ­նե­րում ըն­թա­ցող կեն­սա­բա­նա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րը խախտ­վում են, բեր­քատ­վութ­յու­նը` կրճատ­վում 60-70%-ով, իսկ 3 օր և­ ա­վե­լի տևո­ղութ­յան դեպ­քում բույ­սե­րը ոչն­չա­նում են ամ­բող­ջո­վին: Խոր­շակ­նե­րը դիտ­վում են մեր հան­րա­պե­տութ­յան հա­մար­ յա ողջ տա­րած­քում, ա­ռան­ձին դեպ­քե­րում նույ­նիսկ 20003000 մ բարձ­րութ­յուն­նե­րում: Ե­րաշ­տի և խոր­շակ­նե­րի ստեղ­ծած գյու­ղատն­տե­սա­կան ռիս­կի կա­ռա­վա­րու­մը բա­վա­կան բարդ խնդիր է, ա­ռանձ­ նա­պես կլի­մա­յի փո­փո­խութ­յան պայ­ման­նե­րում: Դ­րա լու­ծու­ մը, գլխա­վո­րա­պես, հար­մար­վո­ղա­կան բնույ­թի է, մա­սամբ էլ պայ­քա­րում են դրա դեմ: Անջր­դի վայ­րե­րում՝ որ­պես հար­մար­վո­ղա­կան մի­ջո­ցա­ռում, անհ­րա­ժեշտ է մշա­կել ե­րաշ­տա­դի­մաց­կուն և­ օ­դի ցածր հա­ րա­բե­րա­կան խո­նա­վութ­յան նկատ­մամբ դի­մաց­կուն մշա­կա­ բույ­սեր ու սոր­տեր: Ե­րաշ­տի և խոր­շակ­նե­րի ռիս­կին դի­մա­կա­յե­լու արդ­յու­նա­

Մաս 2

վետ մի­ջոց­ներ են դաշ­տա­պաշտ­ պան և քա­մու ու­ժը թու­լաց­նող ան­տա­ռա­շեր­տե­րը, գո­լոր­շիա­ցու­ մը կան­խող և խո­նա­վա­պաշտ­ պան մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը: Ե­րաշ­տի դեմ պայ­քա­րի հիմ­ նա­կան ե­ղա­նա­կը հա­մար­վում է ար­հես­տա­կան ո­ռո­գու­մը, իսկ խոր­շակ­նե­րի դեմ ա­ռա­վել արդ­ յու­նա­վետ պայ­քա­րի մի­ջոց է մուլ­ չա­պա­տու­մը:

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

ՄԱՍ 3

Կ­ԼԻ­ՄԱ­ՅԱ­ԿԱՆ ՌԻՍ­ԿԵ­ՐԻ ՄԵՂՄ­ՄԱՆ

ՀՆԱ­ՐԱ­ՎՈ­ՐՈՒԹ­ՅՈՒՆ­ՆԵ­ՐԸ

ԳՅՈՒ­ՂԱՏՆ­ՏԵ­ՍՈՒԹ­ՅԱՆ Ո­ԼՈՐ­ՏՈՒՄ

Հ ­ ար­ցեր մտո­րե­լու հա­մար • Ինչ­պե՞ս պահ­պա­նել ջրա­յին է­կո­հա­մա­կար­գե­րը: • Ինչ­պե՞ս բա­րե­լա­վել հո­ղա­յին ծած­կույ­թի վի­ճա­կը: • Ինչ­պե՞ս պայ­քա­րել է­րո­զիա­յի և ­սե­լավ­նե­րի դեմ: • Ինչ­պե՞ս կու­տա­կել և­ օգ­տա­գոր­ծել մթնո­լոր­տա­յին տե­ ղում­նե­րի ջրե­րը: • Ի՞նչ է ագ­րոան­տառ­բա­րե­լա­վու­մը:

Ա. Կ­ԼԻ­ՄԱ­ՅԱ­ԿԱՆ ՌԻՍ­ԿԵ­ՐԻ ՄԵՂ­ՄՈՒ­ՄԸ

ԳՅՈՒ­ՂԱՏՆ­ՏԵ­ՍՈՒԹ­ՅԱՆ Ո­ԼՈՐ­ՏՈՒՄ

­ ո­յութ­յուն ու­նեն գյու­ղատն­տե­սութ­յան մեջ կլի­մա­յա­կան Գ ռիս­կե­րի կա­ռա­վար­ման այլ հնա­րա­վո­րութ­յուն­ներ ու մի­ջոց­ ներ ևս, ո­րոնք նպա­տա­կաուղղ­ված են գյու­ղատն­տե­սութ­յան ար­տադ­րո­ղա­կա­նութ­յան կա­յուն մա­կար­դա­կի ա­պա­հով­մա­ նը, ինչ­պես նաև բա­ցա­սա­կան զար­գա­ցում­նե­րի մեղմ­մա­նը: Այդ­պի­սի մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը հա­մա­կար­գա­յին բնույթ ու­նեն, այ­ սինքն` ա­ռան­ձին է­կո­հա­մա­կար­գե­րի և դ­րանց ա­ռան­ձին բա­

Մաս 3

ղադ­րիչ­նե­րի վի­ճա­կի բա­րե­լավ­մամբ ա­պա­հո­վում են ամ­բողջ լանդ­շաֆ­տի կա­յու­նութ­յու­նը: ­Դա վե­րա­բե­րում է հատ­կա­պես հո­ղա­ծած­կի, ջրա­յին պա­շար­նե­րի և ջ­րաէ­կո­հա­մա­կար­գե­ րի պահ­պա­նութ­յա­նը, ագ­րո­կեն­սա­բազ­մա­զա­նութ­յան ա­վե­ լաց­մա­նը, ան­տա­ռա­յին զանգ­ված­նե­րի ստեղծ­մա­նը, ո­րոնց նոր­մալ վի­ճա­կի ու գոր­ծա­ռույ­թի պայ­ման­նե­րում գյու­ղատն­ տե­սութ­յան ար­տադ­րո­ղա­կա­նութ­յան մա­կար­դա­կը նույն­պես բարձր ու կա­յուն կլի­նի, ան­գամ` կլի­մա­յի փո­փո­խութ­յան պայ­ ման­նե­րում: Ջ­րա­յին է­կո­հա­մա­կար­գե­րի պահ­պա­նու­մը Ջ­րա­յին է­կո­հա­մա­կար­գե­րը` գե­տե­րը, լճե­րը, ջրամ­բար­նե­ րը, լանդ­շաֆ­տի բնա­կան բա­ղադ­րա­մա­սեր են, թեև ՀՀ-ում ներ­կա­յումս դրանք չու­նեն օ­րենսդ­րա­կան այդ­պի­սի կար­գա­ վի­ճակ. ջու­րը դիտ­վում է որ­պես ռե­սուրս` բա­ցա­ռա­պես օգ­ տա­գործ­ման բնույ­թին հա­մա­պա­տաս­խան պա­հանջ­նե­րով: Կ­լի­մա­յի փո­փո­խութ­յան պայ­ման­նե­րում, երբ մա­կեր­ևու­թա­յին բնա­կան հոս­քե­րը կնվա­զեն, և ­կա­ճի ջրօգ­տա­գործ­ման պա­ հան­ջը, ջրա­յին է­կո­հա­մա­կար­գե­րը կդառ­նան ա­ռա­վել խո­ցե­ լի: ­Ներ­կա­յումս այդ խնդիրն ըմբռ­նե­լու, դրա կար­ևո­րութ­յու­նը հաս­կա­նա­լու և լ­ու­ծում գտնե­լու փու­լում է: ­Մաս­նա­վոր, սա­կայն բա­ցա­ռիկ կար­ևո­րութ­յան խնդիր է Ս­ևա­նա լճի ջրաէ­կո­հա­մա­կար­գի և Ա­րա­րատ­յան ար­տեզ­յան ա­վա­զա­նի պահ­պա­նութ­յու­նը: Դ­րանք հան­րա­պե­տութ­յան քաղց­րա­համ ջրի ռազ­մա­վա­րա­կան պա­շար­ներն են, ո­րոնց դե­րը դժվար է գե­րագ­նա­հա­տել կլի­մա­յի փո­փո­խութ­յան ա­ռու­

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

մով: Այ­դու­հան­դերձ, Ս­ևա­նա լճի ջրե­րը, գե­րօգ­տա­գոր­ծու­մից բա­ցի, են­թարկ­վում են կեն­սա­ծին աղ­տոտ­ման` գյու­ղատն­ տե­սութ­յան, մա­սամբ էլ կեն­ցա­ղի ո­լոր­տից: Իսկ Ա­րա­րատ­յան ար­տեզ­յան ա­վա­զա­նի ջրա­յին պա­շար­նե­րը ձկնա­բու­ծութ­յան նպա­տա­կով օգ­տա­գործ­վում են չա­փա­զանց ա­նարդ­յու­նա­ վետ՝ միա­ժա­մա­նակ մեծ մա­կե­րե­սով հո­ղա­տա­րածք­ներ են­ թար­կե­լով երկ­րոր­դա­յին ա­ղա­կալ­ման և ճ ­ ահ­ճաց­ման: Ջ­րա­յին է­կո­հա­մա­կար­գերն ու­ղիղ և ­հե­տա­դարձ կապ­ված են գյու­ղատն­տե­սա­կան ար­տադ­րութ­յան հետ: Դ­րա հետ­ևան­ քը ջրի աղ­տոտ­ման վտանգն է, մաս­նա­վո­րա­պես` կեն­սա­ ծին տար­րե­րով (ա­զոտ և ­ֆոս­ֆոր): Ջ­րա­յին է­կո­հա­մա­կար­գե­ րը, այդ թվում` խմե­լու ջրաղբ­յուր­նե­րը, կա­րող են են­թարկ­վել ծաղկ­ման (էվտ­րո­ֆաց­ման)՝ պայ­մա­նա­վոր­ված գյու­ղատն­տե­ սութ­յան ո­լոր­տից ա­զո­տի և ­ֆոս­ֆո­րի ար­տա­նե­տում­նե­րով: Դ­րանց ծա­վալ­նե­րը մե­ծա­նում են, և, կլի­մա­յի փո­փո­խութ­յամբ պայ­մա­նա­վոր­ված, բնա­կան հոս­քե­րի նվազ­ման պայ­ման­նե­ րում էլ ա­վե­լի է մե­ծա­նում էվտ­րո­ֆաց­ման ռիս­կը: Այդ խնդրի լուծ­ման զգա­լի նե­րուժ ու­նի հենց գյու­ղատն­ տե­սութ­յու­նը, ո­րի հա­ջո­ղութ­յու­նից կախ­ված կա­րող է մե­ ծա­նալ է­կո­հա­մա­կար­գե­րի է­կո­լո­գիա­կան տա­րո­ղութ­յու­նը, դրա­նով իսկ կրճատ­վել կեն­սա­ծին տար­րե­րի մուտ­քը ջրա­յին է­կո­հա­մա­կար­գեր: Այս գոր­ծում պար­զա­գույն և ­հա­սա­նե­լի մի­ջո­ցա­ռում կա­րող է հա­մար­վել նաև ջրաէ­կո­հա­մա­կար­գե­րի ա­ռափն­յա գո­տու ծա­ռաթ­փա­պա­տու­մը, բու­սա­ծած­կի հարս­ տա­ցումն ու պահ­պա­նու­մը:

Մաս 3

­Հո­ղա­յին ծած­կույ­թի վի­ճա­կի բա­րե­լա­վու­մը Կ­լի­մա­յի փո­փո­խութ­յան գյու­ղատն­տե­սա­կան մար­տահ­րա­ վեր­նե­րից են հո­ղե­րի բեր­րիութ­յան պահ­պա­նումն ու բարձ­ րա­ցու­մը: ­Մեր հան­րա­պե­տութ­յու­նում ան­հեր­թա­փոխ ու չհա­ մա­կարգ­ված երկ­րա­գոր­ծութ­յան հետ­ևան­քով առ­կա են հո­ղի հյուծ­վա­ծութ­յուն և սնն­դան­յու­թե­րով աղ­քա­տա­ցում, հու­մու­սի պա­շար­նե­րի կրճա­տում (վեր­ջին 20-30 տա­րի­նե­րին շուրջ 1%ով): ­Հիմ­նա­կա­նում ան­բա­վա­րար է նաև հո­ղի մե­լիո­րա­տիվ վի­ճա­կը, առ­կա են դեգ­րա­դաց­ման տար­բեր դրսևո­րում­ներ: Այս պայ­ման­նե­րում ան­հե­տաձ­գե­լի են դառ­նում հո­ղե­րի վի­ ճա­կի բա­րե­լավ­ման հա­մա­լիր մի­ջո­ցա­ռում­նե­րը` պա­րար­տա­ ցու­մը, օ­դա­յին, ջրա­յին, ջեր­մա­յին ռե­ժիմ­նե­րի և ­կա­ռուց­ված­քի կար­գա­վո­րու­մը, դեգ­րա­դաց­նող գոր­ծըն­թաց­նե­րի հա­մա­ կարգ­ված կան­խար­գե­լու­մը: Օր­գա­նա­կան պա­րար­տա­ցու­մը բա­ցա­ռիկ դեր ու­նի օր­գա­ նա­կան նյու­թե­րով հո­ղը հարս­տաց­նե­լու գոր­ծում, ո­րի շնոր­ հիվ միա­ժա­մա­նակ այդ մի­ջա­վայ­րը հարս­տա­նում է մակ­րոև ­միկ­րոսնն­դա­տար­րե­րով, բա­րե­լավ­վում է կա­ռուց­ված­քա­յին վի­ճա­կը, բարձ­րա­նում են կեն­սա­բա­նա­կան ակ­տի­վութ­յունն ու բեր­րիութ­յու­նը: ­Սա­կայն հիմ­նա­կան օր­գա­նա­կան պա­րար­ տան­յու­թի` գո­մաղ­բի պա­կաս կա ա­մե­նուր: Իսկ դրան հա­կա­ ռակ, յու­րա­քանչ­յուր տնտե­սութ­յան տա­րած­քում տա­րե­կան գո­յա­նում են մեծ քա­նա­կութ­յամբ բու­սա­կան զանգ­վա­ծի, ա­նաս­նա­կե­րի մնա­ցորդ­ներ, տերև­ներ ու մանր ճյու­ղեր, ո­րոնք են­թարկ­վում են այր­ման: ­Մինչ­դեռ դրանք օգ­տա­գոր­ծե­լի մի­ ջոց են ինչ­պես մուլ­չա­պատ­ման, այն­պես էլ ար­ժե­քա­վոր օր­

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

գա­նա­կան պա­րար­տան­յութ` կոմ­պոստ ստա­նա­լու հա­մար: ­Կոմ­պոստ պատ­րաս­տե­լու հա­մար հո­ղի մա­կեր­ևույ­թին շերտշերտ փռում են հիշ­յալ օր­գա­նա­կան թա­փոն­նե­րը. նախ՝ մանր ճյու­ղեր, ա­պա` ցո­ղուն­ներ, տերև­ներ, բան­ջա­րե­ղե­նի և մր­գե­ րի մնա­ցորդ­ներ, ե­ղած դեպ­քում` նաև գո­մաղբ և ­մո­խիր, հող կամ տորֆ, և ­նույ­նը կրկնում են մի քա­նի շեր­տե­րով, մինչև 1,5 մ­ ընդ­հա­նուր բարձ­րութ­յամբ կույ­տի գո­յա­ցու­մը: Այ­նու­հետև կույ­տը թրջում են գո­մաղ­բա­հե­ղու­կով (կամ կեն­սա­հե­ղու­կով), ծած­կում 10-15 սմ ­հաս­տութ­յամբ հո­ղի կամ տոր­ֆի շեր­տով, պար­բե­րա­բար ջրում և ­խառ­նում են՝ օ­դա­թա­փանց պա­հե­լով կույ­տը: Այդ­պի­սով` հո­ղը պա­րար­տաց­նե­լու հա­մար հա­սուն կոմ­պոս­տը պատ­րաստ կլի­նի ա­մե­նաու­շը 1 տա­րում: ­Հո­ղի նվա­զա­գույն և զ­րո­յա­կան մշա­կու­մը օր­գա­նա­կան նյու­թե­րով հարս­տաց­ման և ­խո­նա­վութ­յան կո­րուս­տը կան­ խե­լու նոր տեխ­նո­լո­գիա է, ո­րի դեպ­քում ցան­քը կա­տա­րում են ա­ռանց վա­րի, հա­տուկ շար­քա­ցա­նով, նա­խորդ մշա­կա­ բույ­սի խո­զա­նում, նա­խա­պես` ցան­քից 10-12 օր ա­ռաջ, դաշ­ տում կի­րա­ռե­լով հեր­բի­ցիդ: Այս դեպ­քում պահ­պան­վում է հո­ղի կա­ռուց­ված­քը, այն միշտ ծածկ­ված է լի­նում բու­սա­կան մնա­ցորդ­նե­րով, ին­չը զգա­լիո­րեն կրճա­տում է խո­նա­վութ­յան կո­րուս­տը (մա­կե­րե­սի մինչև 60%-ը ծածկ­վե­լու դեպ­քում գո­ լոր­շիա­ցու­մը պա­կա­սում է 9%-ով, 100%-ի դեպ­քում` 34%-ով): ­Հո­ղա­բա­րե­լա­վու­մը բնա­կան մե­լիո­րանտ­նե­րով` բարձր ծա­ կոտ­կեն հան­քա­տե­սակ­նե­րով (հրաբ­խա­յին խա­րամ, պեռ­ լիտ, դա­ցի­տա­յին տուֆ և­այլն), հո­ղի խո­նա­վութ­յան պա­շար­ նե­րի ա­վե­լաց­ման արդ­յու­նա­վետ մի­ջո­ցա­ռում­նե­րից մեկն է: Այդ նպա­տա­կով ծանր ﬔխա­նի­կա­կան կազ­մով կա­վա­հո­ղե­

Մաս 3

րի հա­մար խոր­հուրդ է տրվում կի­րա­ռել 1,0-1,5 տ/­հա դա­ցի­ տա­յին տու­ֆեր կամ խա­րամ կամ 5-10 տ/­հա պեռ­լիտ: ­Թեթև ﬔխա­նի­կա­կան կազ­մով հո­ղե­րում կա­րե­լի է կի­րա­ռել ցեո­լիթ` 2-5 տ/­հա չա­փա­բաժ­նով: ­Պայ­քար է­րո­զիա­յի և ­սե­լավ­նե­րի դեմ Կ­լի­մա­յի փո­փո­խութ­յան հետ­ևանք­նե­րից մեկն էլ ան­կա­յուն ե­ղա­նա­կա­յին պայ­ման­նե­րի կրկնո­ղութ­յունն է` ան­կան­խա­ տե­սե­լի տե­ղում­նե­րի և ­հա­լոցք­նե­րի ձևով: Դ­րա հետ­ևան­քով ա­ռա­ջա­նում են սե­լավ­ներ ու հե­ղե­ղում­ներ, տե­ղի է ու­նե­նում հո­ղա­տա­րում: ­Հո­ղա­տար­ման դեմ ա­մե­նաարդ­յու­նա­վետ պայ­քարն այդ եր­ևույ­թի կան­խար­գե­լումն է, ո­րի հա­մար ի­րա­կա­նաց­վող մի­ ջո­ցա­ռում­ներն են` ան­տառ­բա­րե­լա­վու­մը, ջրա­բա­րե­լա­վու­մը, ագ­րո­բա­րե­լա­վու­մը: Բ ­ ո­լոր դեպ­քե­րում հո­ղա­տա­րու­մը կան­ խե­լու լա­վա­գույն մի­ջո­ցա­ռու­մը բու­սա­ծած­կի պահ­պա­նումն է` կա­նա­չա­պատ­ման, ճմա­պատ­ման, ծա­ռատնկ­ման մի­ջո­ ցով: Ա­վե­լի հա­ճախ կա­տա­րում են ան­տա­ռա­պա­տում, ընդ ո­րում, տնկար­կի չափ­սե­րը կախ­ված են լի­նում` տա­րած­քի կտրտվա­ծութ­յու­նից և ­մա­կե­րե­սա­յին ջրա­հոս­քի ուժգ­նութ­ յու­նից, իսկ դրա արդ­յու­նա­վե­տութ­յու­նը՝ տնկար­կի ճիշտ կա­ ռուց­ված­քից և ծ ­ ա­ռե­րի ու թփե­րի տե­սա­կա­յին կազ­մի ընտ­ րութ­յու­նից: ­Հո­ղա­տար­ման ռիս­կի կա­ռա­վար­ման գոր­ծում արդ­յու­նա­ վետ մի­ջոց են մա­կեր­ևու­թա­յին հոս­քե­րը հա­վա­քող ու հե­ռաց­ նող հիդ­րո­տեխ­նի­կա­կան կա­ռույց­նե­րը, դրե­նաժ­նե­րը և­այլն:

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

Գ­յու­ղատն­տե­սա­կան նշա­նա­կութ­յան հո­ղա­տա­րածք­նե­ րում հո­ղա­տա­րու­մը կան­խե­լու կար­ևո­րա­գույն մի­ջոցն ագ­րո­ բա­րե­լա­վումն է` հո­ղի մշակ­ման ե­ղա­նա­կի, տեխ­նո­լո­գիա­յի, մշա­կող տեխ­նի­կա­յի, ա­ճեց­վող մշա­կա­բույ­սե­րի ճիշտ ընտ­ րութ­յու­նը: ­Սե­լավ­նե­րը կար­ճատև ու խոր­տա­կիչ, մեծ քա­նա­կութ­յամբ հող­մա­հար­ված ա­պար­նե­րի կոշտ զանգ­ված պա­րու­նա­կող սրըն­թաց ջրա­յին հո­սանք­ներ են, ո­րոնք ա­ռա­ջա­նում են հոր­ դա­ռատ անձրև­նե­րից կամ ա­րագ ձնհա­լից: ­Հա­կա­սե­լա­վա­յին մի­ջո­ցա­ռում­ներն ընդ­հա­նուր առ­մամբ լի­նում են` ա) ագ­րո­տեխ­նի­կա­կան, ո­րի դեպ­քում լան­ջերն ան­տա­ռա­պա­տում են, կա­ռու­ցում դա­րա­վանդ­ներ ու ցա­նում բազ­մամ­յա խո­տա­բույ­սեր, բ) հիդ­րո­տեխ­նի­կա­կան, ո­րի դեպ­ քում կա­ռու­ցում են պատ­նեշ­ներ, սե­լա­վա­կար­գա­վո­րիչ ջրամ­ բար­ներ, սե­լա­վա­թող ջրանցք­ներ, ա­փա­պաշտ­պան կա­ռույց­ ներ: Մթ­նո­լոր­տա­յին օգ­տա­գոր­ծում

տե­ղում­նե­րի

ջրե­րի

կու­տա­կում

և­

Ան­բա­վա­րար և­ ան­կա­յուն խո­նա­վա­ցող, չո­րա­յին և ­չո­րայ­նա­ցող վայ­րե­րում հո­ղի ջրա­յին ռե­ժի­մի կար­գա­վոր­ման հիմ­նա­կան խնդի­րը պետք է լի­նի մթնո­լոր­տա­յին տե­ղում­նե­ րի (անձր­ևի, ձնհա­լի ջրե­րի) կու­տա­կու­մը հո­ղում: Դ­րա հա­ մար շատ արդ­յու­նա­վետ մի­ջո­ցա­ռում է լան­ջին ուղ­ղա­հա­յաց ուղ­ղութ­յամբ տե­ղա­կա­յել ջրա­հոս­քե­րը կա­սեց­նող ոչ բարձր և ­պար­զու­նակ պատ­նեշ­ներ, փո­սեր, ա­կոս­ներ՝ կա­ռուց­ված

Մաս 3

քա­րե­րից ու հո­ղից: Այդ բազ­ման­շա­նակ կա­ռույց­նե­րի կու­տա­ կած խո­նա­վութ­յան հաշ­վին կա­րե­լի է հիմ­նել պտղա­տու այ­գի, ան­տա­ռայ­գի, ան­տառտն­կարկ: ­Պատ­նեշ­նե­րի ու ա­կոս­նե­րի շրջա­կայ­քում տնկած ծա­ռե­րից ու թփե­րից բա­ցի, ժա­մա­նա­կի ըն­թաց­քում ձևա­վոր­վում է նաև խո­տա­բու­սա­յին բու­սա­ծած­ կույթ, և­այդ­պի­սով ստեղծ­վում է մի ամ­բող­ջա­կան է­կո­հա­մա­ կարգ՝ կեն­սա­զանգ­վա­ծի բնո­րոշ ար­տադ­րո­ղա­կա­նութ­յամբ և­ է­կո­լո­գիա­կան գոր­ծա­ռույ­թով: Այդ պար­զու­նակ կեն­սա­ճար­տա­րա­գի­տա­կան հիդ­րո­կա­ ռույց­ներն արդ­յու­նա­վետ են նաև բնա­կան կե­րա­հան­դակ­ նե­րում: Դ­րանց կա­ռուց­ման հա­մար օգ­տա­գործ­վող ա­վե­լորդ քա­րան­յու­թե­րից դաշ­տը մաքր­վում է, իսկ ծա­ռերն ու թփե­րը հե­տա­գա­յում կա­րող են ծա­ռա­յել նաև որ­պես «կա­նաչ հո­վա­ նոց» ա­րո­տա­յին կեն­դա­նի­նե­րի հա­մար: Մթ­նո­լոր­տա­յին տե­ղում­նե­րի ջրե­րի կու­տա­կու­մը և­ օգ­տա­ գոր­ծու­մը բազ­ման­շա­նակ և ­պա­հանջ­ված մի­ջո­ցա­ռում է նաև բնա­կա­վայ­րե­րում: Ա­ռանձ­նատ­նե­րի ու շի­նութ­յուն­նե­րի տա­նի­քին թափ­վող անձր­ևի, ձնհա­լի ջրե­րը սո­վո­րա­բար վնա­ սա­բեր են, քա­նի որ քայ­քա­յում, քան­դում են գրուն­տա­յին ճա­ նա­պարհ­նե­րը: ­Մինչ­դեռ դրանք հնա­րա­վոր է հա­վա­քել, ամ­ բա­րել վեր­գետն­յա և ս­տոր­գետն­յա բա­քե­րում ու հո­րե­րում և­ օգ­տա­գոր­ծել բան­ջա­րա­նոցն ու այ­գին ո­ռո­գե­լու, կեն­ցա­ղա­ յին ու տեխ­նի­կա­կան այլ կա­րիք­նե­րի հա­մար: ­Մեկ գյու­ղա­ցիա­կան տնտե­սութ­յունն ու­նի նվա­զա­գույ­նը 200 քմ ­մա­կե­րե­սով շի­նութ­յուն, ո­րի վրա թափ­վող տա­րե­կան տե­ղում­նե­րի ջրա­յին պա­շա­րը ­Հա­յաս­տա­նի տար­բեր բնակ­լի­ մա­յա­կան գո­տի­նե­րում, մթնո­լոր­տա­յին տե­ղում­նե­րի հաշ­վով,

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

կա­րող է կազ­մել 40-160 խմ: ­Դա զգա­լի քա­նա­կի ջուր է` անձր­ ևաց­ման, ա­ռա­վել ևս ­կա­թի­լա­յին ե­ղա­նա­կով ո­ռոգ­ման նպա­ տա­կով օգ­տա­գոր­ծե­լու հա­մար: Ագ­րոան­տառ­բա­րե­լա­վում ­ ա­յաս­տա­նի ան­տառ­նե­րը խիստ սա­կավ են և­ ան­հա­վա­ Հ սա­րա­չափ բաշխ­ված: ­Հատ­կա­պես խո­ցե­լի են ան­տա­ռա­ զուրկ տա­րածք­նե­րը, ո­րի բա­ցա­սա­կան հետ­ևանք­ներն ա­ռա­ վել սուր կզգաց­վեն կլի­մա­յի փո­փո­խութ­յան պայ­ման­նե­րում: Ան­տա­ռա­յին շրջան­նե­րից բա­ցի ա­մե­նուր լանդ­շաֆտ­նե­րում ան­տառ­նե­րի մաս­նա­բա­ժի­նը չնչին է, կամ առ­հա­սա­րակ չկան, մինչ­դեռ մի­ջա­վայ­րում պաշտ­պա­նա­կան գոր­ծա­ռույթ ի­րա­կա­նաց­նող այդ է­կո­հա­մա­կար­գը պետք է կազ­մի լանդ­ շաֆ­տի մա­կե­րե­սի շուրջ 30%-ը: Այս նկա­տա­ռու­մով ան­տա­ռա­յին զանգ­ված­նե­րի ստեղ­ծու­ մը կեն­սա­կան անհ­րա­ժեշ­տութ­յան խնդիր է դար­ձել, ո­րը հնա­ րա­վոր է լու­ծել նաև ագ­րոան­տառ­բա­րե­լավ­ման ճա­նա­պար­ հով: Այ­սինքն` պաշտ­պա­նա­կան նշա­նա­կութ­յան ան­տա­ռա­յին զանգ­ված­ներ ստեղ­ծել բո­լոր գյու­ղա­կան հա­մայնք­նե­րում, գլխա­վո­րա­պես, գյու­ղատն­տե­սա­կան նշա­նա­կութ­յան հո­ղե­րի շրջա­կա չմշակ­վող կամ դեգ­րա­դաց­ված, գործ­նա­կա­նում չօգ­ տա­գործ­վող տա­րածք­նե­րում: ­Նեղ ժա­պա­վե­նաձև այդ պաշտ­պա­նա­կան ան­տա­ռա­շեր­ տե­րը ստեղ­ծում են ան­բա­րեն­պաստ գոր­ծոն­նե­րի ազ­դե­ ցութ­յու­նից մշա­կա­բույ­սե­րը պաշտ­պա­նե­լու հա­մար: Դ­րանց շնոր­հիվ դաշ­տում կա­րող է քա­մու ա­րա­գութ­յու­նը թու­լա­նալ

Մաս 3

30-40%-ով, ձյան շեր­տի պահ­պա­նու­մը եր­կա­րաձգ­վել շուրջ 15 օր, մա­կե­րե­սա­յին ջրա­հոս­քե­րը կրճատ­վել 20-30%-ով, հո­ ղի խո­նա­վութ­յունն ա­վե­լա­նալ և ­պահ­պան­վել, գո­լոր­շիա­ցու­ մը կրճատ­վել, տա­րած­քի միկ­րոկ­լի­մա­յա­կան և ջ­րա­բա­նա­կան վար­քը բա­րե­լավ­վել, ագ­րո­տեխ­նի­կա­կան մի­ջո­ցա­ռում­նե­րի արդ­յու­նա­վե­տութ­յու­նը բարձ­րա­նալ: Ան­տա­ռա­շեր­տե­րը պաշտ­պա­նում են մշա­կա­բույ­սե­րը ցրտա­հա­րութ­յու­նից, խոր­շակ­նե­րից, ե­րաշ­տից, նպաս­տում բեր­քատ­վութ­յան բարձ­րաց­մա­նը, բա­րե­լա­վում մի­ջա­վայ­րի է­կո­լո­գիա­կան վի­ճա­կը: ­Պաշտ­պա­նա­կան ան­տա­ռա­շեր­տե­րը նշված բո­լոր օգ­տա­ կար գոր­ծա­ռույթ­նե­րի ի­րա­կա­նա­ցու­մից զատ «ջեր­մո­ցա­յին գա­զե­րը» կլա­նող լրա­ցու­ցիչ մա­կե­րես­ներ են, այդ­կերպ ու­ ժե­ղաց­ված «ջեր­մո­ցա­յին է­ֆեկ­տը» թու­լաց­նող, կլի­մա­յա­կան ռիս­կե­րի կա­ռա­վար­ման գոր­ծոն: ­Կախ­ված ագ­րոէ­կո­լո­գիա­կան խնդրից՝ դրանք լի­նում են` ջրա­կար­գա­վո­րիչ-հա­կաէ­րո­զա­յին, քա­մե­պաշտ­պան, դաշ­ տա­պաշտ­պան նշա­նա­կութ­յան, ո­րոնք տվյալ պայ­ման­նե­ րից կախ­ված ու­նե­նում են տար­բեր չափ­սեր, կա­ռուց­վածք և ­ծա­ռա­բույ­սե­րի տե­սա­կա­շար: ­Քա­մե­պաշտ­պան ան­տա­ռա­շեր­տե­րը հիմ­նում են դաշ­տի քա­մոտ մա­սում, 1-3 շար­քով, ա­ռա­վել ու­ժեղ քա­մոտ հատ­ ված­նե­րում` 4-7 շար­քով: Իսկ խոր­շակ­նե­րի բա­ցա­սա­կան ազ­ դե­ցութ­յու­նը մեղ­մե­լու նպա­տա­կով կար­ևոր է ինչ­պես բու­սա­ բա­րե­լա­վու­մը, այն­պես էլ ան­տառ­բա­րե­լա­վու­մը: Ջ­րա­կար­գա­վո­րիչ և ­հա­կաէ­րո­զա­յին ան­տա­ռա­շեր­տե­րում ընդգր­կում են ար­մա­տա­յին հզոր հա­մա­կար­գով ծա­ռաթ­

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

փա­տե­սակ­նե­րը (կաղ­նի, ու­ռե­նի, բա­լե­նի, ա­կա­ցիա, մաս­րե­ նի, չիչ­խան և­ այլն), ո­րոնք թու­լաց­նում են լան­ջի եր­կայն­քով անձր­ևի և ձն­հա­լի ջրե­րի հոս­քը, նվա­զեց­նում` հո­ղա­տա­րու­մը, նպաս­տում` հո­ղում խո­նա­վութ­յան կու­տակ­մա­նը: ­Դաշ­տա­պաշտ­պան ան­տա­ռա­շեր­տե­րի լայ­նութ­յու­նը կա­ րող է 10-15 մ ­լի­նել, ծա­ռե­րի 4-5 շար­քով, միջ­շա­րա­յին 2-3 մ ­տա­րա­ծութ­յամբ, տար­բեր ծա­ռաթ­փա­տե­սակ­նե­րով (բար­դի, սո­ճի, վայ­րի տան­ձե­նի և խն­ձո­րե­նի, ըն­կու­զե­նի, բա­լե­նի, կե­ ռա­սե­նի, ա­կա­ցիա, սզնի): Ագ­րոան­տառտնկ­ման հա­մար տնկի­ներ կա­րող է ա­ճեց­նել ցան­կա­ցած հո­ղօգ­տա­գոր­ծող հան­րա­պե­տութ­յան բո­լոր հա­ մայնք­նե­րում: Դ­րա հա­մար կպա­հանջ­վեն փոքր հո­ղակ­տոր (կա­նա­չե­ղե­նի մար­գի չափ) և չն­չին ծախ­սեր, իսկ փոխ­հա­ տու­ցու­մը սե­փա­կան ան­տա­ռա­յին զանգ­վա­ծի տես­քով տե­ սա­նե­լի կլի­նի 7-8 տա­րի անց:

Մաս 3

ՔՈՒԻԶԻ

ՊԱՏԱՍԽԱՆՆԵՐԸ

հարց 1

Կ­լի­մա­յի փո­փո­խութ­յու­նը Երկ­րի կլի­մա­յի եր­կա­ րա­ժամ­կետ տա­քա­նա­լու կամ սառ­չե­լու եր­ևույթ է: ­Հաս­կա­ցութ­յու­նը սո­վո­րա­բար օգ­տա­գործ­վում է՝ նկա­րագ­րե­լու հա­մար փո­փո­խութ­յուն­նե­րի ա­րա­ գաց­ված մի­տում­նե­րը, որն ըստ գիտ­նա­կան­նե­րի մե­ծա­մաս­նութ­յան` մար­դու գոր­ծու­նեութ­յան արդ­ յունք է: ­Հիմ­նա­կա­նում հա­նա­ծո վա­ռե­լի­քի այր­ման հետ­ևան­քով ա­ռա­ջա­ցած գա­զերն են խա­թա­րում մթնո­լոր­տի բնա­կան հա­վա­սա­րակշ­ռութ­յու­նը: Այդ գա­զե­րը խո­չըն­դո­տում են ջեր­մութ­յան հե­ռաց­մա­նը դե­պի տիե­զերք, և դ­րանց կու­տակ­ման արդ­յուն­քում մո­լո­րա­կի գլո­բալ ջեր­մաս­տի­ճա­նը բարձ­րա­նում է` կլի­մա­յի փո­փո­խութ­յան բազ­մա­թիվ հետ­ևանք­նե­ րով

հարց 2

Կ­լի­մա­յի փո­փո­խութ­յա­նը նպաս­տող մար­դա­հա­ րույց գոր­ծո­ղութ­յուն­ներն են՝ • չվե­րա­կանգն­վող է­ներ­գիա­կան ռե­սուրս­նե­ րի` ած­խի, նավ­թի և բ­նա­կան գա­զի այ­րու­մը. • ան­տառ­նե­րի և ­կա­նաչ տա­րածք­նե­րի կրճա­ տու­մը. • տրանս­պոր­տի, արդ­յու­նա­բե­րութ­յան և­այլ­նի հետ­ևան­քով մթնո­լոր­տի աղ­տո­տու­մը

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

հարց 3

Կ­լի­մա­յի փո­փո­խութ­յան հետ­ևանք­նե­րը բազ­մա­ թիվ են, ո­րոն­ցից ազ­դե­ցիկ են՝ • ե­րաշ­տը և ջ­րի պա­կա­սը. • ջրհե­ղեղ­նե­րը և­այլ ծայ­րա­հեղ ե­ղա­նա­կա­յին պայ­ման­նե­րը. • ծո­վի մա­կար­դա­կի բարձ­րա­ցու­մը և ­ցած­րա­դիր հո­ղե­րի ու կղզի­նե­րի կո­րուս­տը. • գյու­ղատն­տե­սութ­յան ար­տադ­րո­ղա­կա­նութ­ յան նվա­զու­մը և սնն­դի պա­կա­սը. • ա­նա­պա­տա­ցու­մը. • կեն­սա­բազ­մա­զա­նութ­յան և­ է­կո­հա­մա­կար­ գե­րի ծա­ռա­յութ­յուն­նե­րի կո­րուս­տը. • հի­վան­դութ­յուն­նե­րի տա­րա­ծու­մը (օ­րի­նակ` մա­լա­րիան). • սե­զո­նա­յին ե­ղա­նա­կի փո­փո­խութ­յուն­նե­րը (օ­րի­նակ՝ մու­սո­նա­յին սե­զո­նը)

հարց 4

­Չորս մի­լիարդ

հարց 5

15-20% - ա­մե­նա­քի­չը 6-ից մե­կը

հարց 6

Ջեր­մո­ցա­յին գա­զե­րը, ո­րոն­ցից հիմ­նա­կա­նը ած­ խած­նի եր­կօք­սիդն է (CO2), ինչ­պես նաև մե­թա­նը (CH4), ա­զո­տի օք­սի­դը (N2O) և ֆ­տո­րաց­ված գա­զե­ րը («F գա­զեր»)

հարց 7

Ա­ծուխ, բնա­կան գազ, նավթ

հարց 8

Ա­վե­լի քան 10%

հարց 9

Աշ­խար­հում կա­կաո­յի 70%-ը ա­ճեց­վում է ­Գա­նա­յում և ­Կոտ դ՚Ի­վո­ւա­րում, որ­տեղ կլի­մա­յի փո­փո­խութ­ յան պատ­ճա­ռով հա­վա­նա­կան է ջեր­մաս­տի­ճա­նի բարձ­րա­ցու­մը՝ այն դարձ­նե­լով բերք ա­ճեց­նե­լու հա­ մար չա­փա­զանց տաք և ­չոր:

հարց 10

Փա­րիզ

հարց 11

­ ա­մու, ար­ևի, ջրի, մա­կըն­թա­ցութ­յան, ա­լիք­նե­րի, Ք երկ­րա­ջեր­մա­յին է­ներ­գիա­նե­րը վե­րա­կանգն­վող են

հարց 12

«Ած­խած­նի ոտ­նա­հետք» ա­սե­լով հաս­կա­նում են բո­լոր ջեր­մո­ցա­յին գա­զե­րի ար­տա­նե­տում­նե­րի միա­գու­մա­րը, ո­րոնք ուղ­ղա­կի կամ ա­նուղ­ղա­կի կապ­ված են ան­հա­տի, կազ­մա­կեր­պութ­յան ար­ տադ­րա­կան գոր­ծու­նեութ­յան հետ

հարց 13

Մենք կա­րող ենք նվա­զեց­նել մեր «ած­խած­նի ոտ­ նա­հետ­քը» հետև­յալ քայ­լե­րով` • ­տաք հագն­վել՝ ջե­ռու­ցու­մը միաց­նե­լու փո­խա­ րեն. • ­կեն­ցա­ղա­յին տեխ­նի­կան ան­ջա­տել` չթող­նե­լով սպա­սո­ղա­կան վի­ճա­կում. • ­սեն­յա­կից դուրս գա­լիս ան­ջա­տել լույ­սե­րը. • դպ­րոց կամ զբո­սան­քի գնալ հե­ծա­նի­վով կամ ոտ­քով. • ա­վե­լի քիչ միս ու­տել. • մեր սե­փա­կան բան­ջա­րե­ղե­նի ա­ճե­ցու­մը ևս ­լա­վա­գույն լու­ծում­նե­րից է

Կլիմայակայուն խելամիտ գյուղատնտեսություն

Ձեռնարկը նախատեսված է գյուղատնտեսական ուղղվածության ուսանողների և գյուղատնտեսության ոլորտի աշխատողների համար։ Տեսական և գործնական գիտելիքները ընթերցողին հնարավորություն կտան կլիմայական փոփոխությունների պայմաններում գյուղատնտեսության կարողությունների զարգացման վերաբերյալ նոր գիտելիքներ ձեռք բերելու և արդեն ունեցած հմտություններն ամրապնդելու: Ձեռնարկը կազմվել է ժամանակակից աշխարհում այդ ուղղությամբ կատարվող հիﬓական ձեռնարկուﬓերի, ﬕջոցների ու ﬕջոցառուﬓերի նկատառուﬓերով՝ հիմքում ունենալով Հայաստանի Հանրապետության պայմաններում դրանց ներդրման և կիրառման հնարավորությունները:

Երևան 2021