Կոմիտաս Բանաստեղծություններ

Կոմիտաս - Բանաստեղծութ յուններ (1869 - 1935)

Կոմիտաս (Սողոմոն Գևորգի Սողոմոնյան, Սեպտեմբեր 26, 1869, Քյոթահիա, Թուրքիա Հոկտեմբեր 22, 1935, Փարիզ) - հայ երգահան, երգիչ, երաժշտական էթնոլոգ, երաժշտագետ, վարդապետ և դասատու: Նա համարվում է ժամանակակից հայկական դասական երաժշտության հիմնադիր: Կենսագրություն Կոմիտասը ԽՍՀՄ–ի 1969 թվականի նամականիշի վրա

Սողոմոն Գևորգի Սողոմոնյանը ծնվել է 1869 թվականի Սեպտեմբերի 26-ին կամ Հոկտեմբերի 8-ին Թուրքիայի Քյոթահիա քաղաքում, երաժշտասեր մի ընտանիքում, ուր խոսում էին միայն թուրքերեն: Նա մեկ տարեկանում զրկվում է մորից, իսկ տաս տարեկանում կորցնում է հորը: Ապրում է իր տատի հետ մինչև 1881 թվականը, երբ իրենց հայկական թեմի առաջնորդը գնում է Էջմիածին եպիսկոպոս օծվելու համար: Գևորգ Դ Կաթողիկոսն առաջնորդին պատվիրում է, որ նա իր հետ մեկ որբ երեխա բերի՝ Էջմիածնի վանքում կրթություն ստանալու համար: Նա գնում է Էջմիածին և այնտեղ իր զարմանահրաշ երգով մեծ տպավորություն է թողնում կաթողիկոսի վրա։ Ի վերջո 20 թեկնածուների միջից ընտրվում է Սողոմոնը։ 1890 թվականին դառնում սարկավագ, 1893 թվականին նա ավարտում է Գևորգյան Հոգեւոր Ճեմարանը: Նրան շնորհվում է աբեղայի աստիճան եւ տրվում 7-րդ դարի նշանավոր բանաստեղծ, շարականների հեղինակ Կոմիտաս կաթողիկոսի անունը: Ճեմարանում Կոմիտասը նշանակվում է երաժշտության ուսուցիչ: 1895 թվականին Կոմիտասին տրվում է վարդապետի աստիճան: Նույն թվականի աշնանը նա մեկնում է Թիֆլիս` երաժշտական ուսումնարանում սովորելու: Սակայն, հանդիպելով Պետերբուրգի կոնսերվատորիայում կրթություն ստացած կոմպոզիտոր

Մակար Եկմալյանին` փոխում է իր մտադրությունը եւ վերջինիս մոտ ուսումնասիրում ու յուրացնում հարմոնիայի դասընթացը: Կաթողիկոսի բարեխոսությամբ` թոշակ ստանալով հայ խոշոր նավթարդյունաբերող Ալեքսանդր Մանթաշյանից` Կոմիտասը մեկնում է Բեռլին, ուր արձանագրվում է «Կայզեր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ» համալսարանում և երաժշտական ուսումնասիրություն կատարում Ռիխարդ Շմիդտի ձեռքի տակ: 1899-ին նա վերադառնում է Էջմիածին և սկսում է ղեկավարել տղամարդկանց բազմաձայն երգչախումբը: Ճամփորդում է երկրի բոլոր շրջանները, գյուղերը, փնտրելու զանազան ժողովրդական երգեր և պարեր: Այսպիսով նա հավաքում է մոտավորապես 3000 երգ, նրանցից մեծ մասը հարմարեցրած էր երգչախմբով երգելու համար։ Կոմիտասի գլխավոր աշխատանքը իր «Պատարագն» է, որը մինչև այսօր ներկա է եկեղեցու ծիսակատարության մեջ: Պատարագի մշակումը նա սկսել էր 1892 թվականին, բայց երբեք չավարտեց՝ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի սկսման պատճառով։ «Պատարագը» առաջին անգամ հրատարակվել է 1933 թվականին՝ Փարիզում և առաջին անգամ ձայնագրվել 1988 թվականին՝ Երևանում։ Կոմիտասը առաջին ոչ-եվրոպացին էր որ ընդունվեց Միջազգային Երաժշտական Ընկերություն։ Նա բազմաթիվ դասախոսություններ և կատարումներ էր ունենում ամբողջ Եվրոպայում, Թուրքիայում և Եգիպտոսում, ներկայացնելով մինչև այդ ժամանակը շատ քիչ ճանաչված հայկական երաժշտությունը: 1910 թվից հետո նա ապրել և աշխատել է Պոլսում: Այնտեղ նա հիմնել է «Գուսան» երգչախումբը, 300 անդամով: 1915 թվականի Ապրիլ 24-ին, երբ Հայոց Եղեռնը սկսվեց, նա շատ ուրիշ հայ մտավորականների պես, ձերբակալվել է և հարկադրվել քայլել աքսորի ճամփան դեպի Արաբիայի անապատները: Նրա լավ ընկերը՝ թուրք բանաստեղծ Էմին Յարդաքուլը և ամերիկյան դեսպան Հենրի Մորգենթաուն միջամտել են կառավարությանը և Կոմիտասը ազատվել է։ Բայց նրա հավաքած աշխատանքի մի մասը կործանվել էր այս դեպքերի ժամանակ, և նա երբեք ամբողջովին չվերականգնվեց այս փորձառությունից: Նա վերջը տեղափոխվեց Փարիզ, որտեղ էլ մահացավ հոգեբուժական կլինիկայում 1935 թվականին: Հաջորդ տարի նրա աճյունը փոխադրվել է Երևան: 1950-ական թվականներին իր ձեռագրերը նույնպես փոխադրվեցին Փարիզից Երևան։ Այսօր Երևանի երաժշտական Կոնսերվատորիան կրում է Կոմիտասի անունը։

Բանաստեղծություններ Անմար սեր Աշուն կյանք Աշուն օր Իմ երազում Քո երազում Ես սիրեցի անփուշ վարդ․․․ Ճանապարհ

Ճերմակ հեր, գարուն սեր Մայրիկիս օրորը (հատված) Մենավոր Հով ու ծով սեր Հունձ Սեր ու բեր Իբր զարդ Նոճիրներն ու մայրիներ Բաղձանք Պատրանք Փշուր մը Սեր-հովիկ Սալահատակն ու ուղին Անուշ գարուն Վարդիկս Ես եմ Ելավ շինական․․․

Անմար սեր հեղինակ՝ Կոմիտաս

Քեզ չըսիրե՞լ, Գեհեն կորել Ու կըրակով հոգին փորել։ ― Քեզի սիրել՝ Դըրախտ երթալ Ու վարդերով քընանալ։

Աշուն կյանք

հեղինակ՝ Կոմիտաս

Աչքի առաջ, Հառաչ-հառաչ, Խորհրդավոր տերևներ, Բունեն ընկած կեղևներ, Հողի վրա, Դեղին հուսով Կողի վրա։ Լուռ, անտերունչ, Խուլ, անմռունչ՝ Չորով-փորով կեռ ծառեր, Ծռով-փռով լեռ քարեր, Եվ հենավոր՝ Սարի կողին, Ե՛վ մենավոր։ Աշուն օր հեղինակ՝ Կոմիտաս

Սևուկ ամպեր վար եկան Օրան, օրան, Սարի վրա շար եկան։ Ծագեց առավոտ Պաղեց, սառավ օդ։ Գոռաց երկինք, բուք արավ, Հևաց, հևաց. Ծերուկ երկիր սուգ արավ։

Ճաքեց հեռուն ամպ, Երկիր դողաց-բա՛մբ։ Բողբոջ արև շող կապեց, Դողաց, սողաց, Արյուն-ամպից քող կապեց։ Վառեց լեռան լանջ, Լեռան ցավատանջ։ Տեղաց անձրև մաղ տալով, Մարմանդ-մարմանդ, Հոգնած տերև շաղ տալով։ Երկիր քուն դրավ, Եվ թռչուն թռավ։ Հուզված առուն փախ տվավ Սողուն-սողուն, Ձորում մշուշ կախ տվավ։ Քամին ելավ վեր, Արավ տարուբեր։ Մոխիր ամպեր ժիր եկան Դալուկ-դալուկ, Սարի վրա ցիր եկան։ Հալեց աշուն օր Կյանքիս սևավոր։

Իմ երազում հեղինակ՝ Կոմիտաս

Եվ ա՛յս գիշեր, իմ երազում, քեզ հետ մետկեղ պարեցինք,

Սեր-ոգիներ սուրբ սեղանում մեղրամոմեր շարեցին։ Ոսկի-արծաթ ամպի ծալեն նուրբ ու բարակ քող ճարեցինք, Ինծի-քեզի կարմիր-կանաչ սիրո շապիկ կարեցին։

Քո երազում հեղինակ՝ Կոմիտաս

Եվ ա՛յս գիշեր, քո երազում, տեսել ես, որ ես ու դու Երես-երես ճանաչել ենք սիրո ծովում իրարու․․․ Քո սուրբ սերը սար է դառել Դալարագեղ, երկնածրար ու բեղուն, Գլխիդ վերը ամպ է շարել՝ Գալարահեղ, կամարակապ ու զեղուն։ Սարի շողեն, ամպի քողեն՝ Մենավորի ոգին ծնել, դեգերել, Ձեռին մի բույս՝ կանաչ ու կույս՝ Խորհրդավր ձորեն քաղել ու բերել։ Ծաղիկ-ծաղիկ քեզ որոնել՝ Ամպի տակին՝ արևծագին շունչ առել, Ջրի մոտին, կանաչ խոտին՝ Գլխիդ վերև ծիրան-գոտին փունջ արել։

Ես սիրեցի անփուշ վարդ․․․ հեղինակ՝ Կոմիտաս

Ես սիրեցի անփուշ վարդ, Տեսա ճերմակ անփուշ վարդ, Կրծքիս վրա դրի զարդ, Հոտոտեցի, բույր չուներ, Սիրտս մխաց բարդ ի բարդ։ Տեսա կարմիր փշոտ վարդ, Ավա՜ղ, ձեռքս ծակոտեց, Արյուն հոսի վարդեն ցարդ, Բույրը մտավ քմքես ներս։

Ճանապարհ հեղինակ՝ Կոմիտաս

Բարակ ուղին սողալով, Ոտի տակին դողալով, Ճամփի ծայրին բուսել է Կյանքի ծառը շողալով։ Ի՜նչ լայն սիրտ է, որ ունի Այս ճանապարհն Անհունի․․․ Մարդու, բույսի, գազանի Եվ թևավոր թռչունի։

Ճերմակ հեր, գարուն սեր հեղինակ՝ Կոմիտաս

Ես ու դու սե՛ր ենք, Մեկ սրտի տե՛ր ենք. Նռան ճյուղերով բոցուն, Սիրո տաղերով արբուն։ Տե՜ս, իմ հեր՝ Ճերմակ սեր, Որ պաղել էր շատ ձմեռ, Սրտիդ բաղում դալարեց։ Տե՜ս, քու սեր՝ Գարուն էր՝ Որ գոցեց իմ խոց ու վեր, Սրտիս խաղում ծավալեց։

հեղինակ՝ Կոմիտաս

(հատված) Դեռ արգանդում՝ մայրիկս ինձ Վարդ էր բուրում, ոռոգում. Եվ իր հոգում այգ-արևով Գուրգուրում ու նորոգում։ Ծնած օրեն մայր շրթներով Սեր էր վառում օրորում, Արև-Լուսին հոգվով-մտքով Նկարում ու բոլորում։ Հայր զարկերով արի-արի Խոսում էր իմ երակում, Մայր կաթերով արյուն-արյուն Հոսում էր ու կերակրում։

«Ես սիրում եմ՝ Հանուր-Տերը իմ հոգումը գահավոր. Քեզ սիրում եմ՝ Նորա Սերը քո ծովումը ջահավոր. Արև-արև ու անուշակ երգ ու տաղով զարթելով, Օրեր-օրեր փունջ մանուշակ հյուսելով ու բարդելով, Օրի՜կ օրին, Իմ անուշին։ Քեզի՛ տեսնեմ, իմ հատորիկ, կյանքիս ուղին, սիրազեղ, Հայտ ու անհայտ դու որոնե, Քեզի լինին իրազեկ։ Մի՛ թափառե կյանքի պարապ անապատում դու ի զուր, Քեզ պահապան սուրբ հավատո, հուսո, սիրո Լույս ու Հուր։ Օրի՜կ օրին, Իմ անուշին։ Քեզ դնում եմ խորհրդավոր, առակավոր հույս-աշխարհ, Ես գնում եմ, իրար գրկենք՝ վեր, փառավոր լույս-աշխարհ. Ես գնում եմ ու թողնում եմ երկիրն ու իր հնություն, Աջն ու խաչը քեզ ապավեն, Օրորդ հյուսե բնություն։ Օրի՜կ օրին՝ Իմ անուշին»...

Մենավոր հեղինակ՝ Կոմիտաս

Երբ անտառում լուսնի ծովը, Սիրո հովեր, Սողոսկեցան ծառե ծառ Ու սարե սար, Եվ ամեն մարդ՝ Գտավ մի վարդ Սրտիկին զարդ, Եվ մենավոր մտա տուն, Ինձ մխիթար գտա քուն, Որ աչերուս կապեց մեջ Ու տարածեց վերարկուն։

Հով ու ծով սեր հեղինակ՝ Կոմիտաս

Կապույտ երկինքն էր եռում, Կարմիր երկիրն էր ջեռում. Հուր ու Հարավ հևուհև Թախիծ ու տոթ էր բերում։ Հոգիս եկավ հովի պես, Սերը սրտում ծովի պես. Ծոցին վարդեր՝ ասաց. - Տե՜ս, Քեզ սիրելու եկա ես։ Վարդ ու քրքում էր բուրեց. Սիրտս սրտում գուրգուրեց.

Արև-Լուսին պագերով՝ Երազ-երազ համբուրեց։ Հոգի՜ս, ասաց ու ծռեց. Ծամեր բացավ ու փռեց. Ստինք-ստինք փարելով՝ Հույզս մարավ ու լռեց։

Հունձ հեղինակ՝ Կոմիտաս

Ջեռավ ամառն ու ջեռավ, Բերավ կատարն ու բերավ, Ցայտեց ցորեն Արտեն, ձորեն։ Ճամփաներում՝ Կյանք է եռում՝ Դաշտեն կալեր կիզվելով, Հասկեն շարեր դիզվելով։ Երգ ու տաղով Ոսկի սայլեր ու որան. Հերկ ու բաղով Պղինձ-քայլեր շորորան։ Երգ ու տաղեր՝ Ոսկի սայլեր օրորում, Հերկ ու բաղեր՝ Պղինձ քայլեր շորորում։

Սեր ու բեր հեղինակ՝ Կոմիտաս

Գարուն սերն էր՝ Դալար-օրերում շոգիացավ սրտիս վրա՝ Ամպեր-ամպեր ծալ ու քաշ։ Կյանքի եռն էր՝ Ամառ-ձորերում ոգեցավ կրծիս վրա՝ Լուսին-լուսին հալ ու մաշ։ Աշուն-բերն էր՝ Պտղիկն էր հոգում ծառերով՝ Սրտիս բակին նուշիկ-նուշիկ բարդելով։ Այն ձմեռն էր՝ Ձյունիկն իր գոգում սարերով՝ Կրծիս տակին ուշիկ-ուշիկ զարթելով։

Իբր զարդ հեղինակ՝ Կոմիտաս

Օրե օր Նորեն նոր Ճրագ առ, Կրակ տար Պահե վառ՝ Անսպառ՝

Մտքիդ յար Սրտիդ լար Լուսատու, Հուսատու։

Նոճիրներն ու մայրիներ հեղինակ՝ Կոմիտաս

Մուգ նոճիներ միգապար՝ Ճամփի վերև սիգապար՝ Դեպի երկինք հրազայր, Կանաչ հուսով սրածայր, Ճյուղերն ի վեր կոնավոր՝ Կարծես լինին տոնավոր։ Կուսատերև մայրիներ՝ Հուսաբեղուն այրիներ, Փշերն աչքին պիշելով՝ Արև օրեր հիշելով, Քարերի ծոց պատառել Ամպերի գոգ կատարել։

Բաղձանք հեղինակ՝ Կոմիտաս

Ձայնիկ ունիմ՝ հայուն-մայուն, Սրտիդ բունեմ կայուն-մայուն.

Ո՛վ իմ թևիկ, Տո՛ւր իմ հևիկ Թռչեմ երթամ․․․

Փշուր մը հեղինակ՝ Կոմիտաս

Մտի՛ր խորը, Գտիր՝ նորը. Վանե՛ հինը, Բանե՛ մինը։

Սեր-հովիկ հեղինակ՝ Կոմիտաս

Շնչե՛, հովիկ, Դու թոթովիկ՝ Կյանքի սերը՝ Սրտի բերը՝ Պարուրելով, Ծարուրելով՝ Ծովի ալքեն, Ամպի ծալքեն, Ալ ծաղկունաց Հրո հալքեն, Թող նա վառե՛ իմ ծոցիկին ոսկի լույս,

Հողմահարե՛ դու բոցիկին, որ իմ հույս՝ Լանջիս վրա Հավետ եռա՛:

Սալահատակն ու ուղին հեղինակ՝ Կոմիտաս

Սալահատակ-սալահատակ քալեցի, Սալի վրա կյանք ու ջանքս հալեցի. Ոսկի, արծաթ սալի սրտում սարերով, Ծառ ու ծաղիկ սալի շրջում բարերով: Սալը հեցած և ո՛չ մի բան չիմացավ, Վրան հիմար կյանքի ուղին վիմացավ:

Պատրանք հեղինակ՝ Կոմիտաս Հոգիս թիթեռ Մի վայր, մի վեր Հույս ծովերով թևելով՝ Հոգիս մի բեռ Անմայր, անսեր, Լույս հովերով հևելով․․․

Անուշ գարուն հեղինակ՝ Կոմիտաս

Անուշ գարուն, Ծաղիկ, բողբոջ, Զվարթ առուն, Կայտառ խոխոջ, Կանաչ դալար, Ծիծաղ ցողիկ, Վտակ դալար, Դուք ու՞ր թողիք։ Վարդիկս հեղինակ՝ Կոմիտաս

Խցիկիս մոտ ջուր եմ արել մարգ ու մարգ, Վարդիկիս հոտ հուր էր դառել բարկ ու բարկ․ Ելա անհոգ սարերի գոգ շրջելու, Սիրու ամպեր բոլորեցին թրջելու։ Մահիճիս քով հուր եմ վառել դողունի, Վարդիկիս հով դուռ էր ճարել գողունի․ Լանջես ի վեր սիրո շիթեր շաղելով՝ Երազ-հույսեր նվագեցին խաղալով։ Գիշեր գացավ՝ լուսին-լուսին հուսալի Նոր օր բացավ՝ արևն լուսալի։ Մենավոր խցիկեն՝ Հուսո սարակ շավիղով Աշխարհ մտա, Վարդի բույրի գծիկեն՝ Հովի բարակ տավիղով՝

Քեզի գտա։

Ես եմ հեղինակ՝ Կոմիտաս

Ես քու սերն եմ, Սիրուդ ջերն եմ, Մենավոր. Ես եմ քո կին, Դու՝ իմ հոգին Հենավոր։ Ձայնդ հնչեց սիրո կայծակ շեշտակի, Հոգիս շնչեց գարուն-փայլակ հեշտակի։ Շունչդ առա կուռ ծոցերով՝ Գրիչ դառա հուր բոցերով։

Ելավ շինական․․․ հեղինակ՝ Կոմիտաս

Ելավ շինական՝ ցանեց առավ Բուռը լի ցորեն. Անցավ դաշտեն ու ձորեն, Բարձավ տասը լիր ցորեն։