Կորիզավոր և հնդավոր պտղատեսակներ

Ա.Գ.ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ

ԵՎ ՀՆԴԱՎՈՐ

ԿՈՐԻԶԱՎՈՐ

ՊՏՂԱՏԵՍԱԿՆԵՐ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՊԵՏԱԿԱՆ

Ա.Գ.

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ

ԿՈՐԻԶԱՎՈՐ

ԵՎ ՀՆԴԱՎՈՐ

ՊՏՂԱՏԵՍԱԿՆԵՐ

Հ եռնարկլաբորատոր-գործնական (Ուսումնական պարապմունքներիհամար

ՀՊԱՀ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ

ՀՏԴ. ԳՄԴ.

Ս

Ներածություն

634(07) 42.357 :

Աշխատանքըհավանության է արժանացելՀայաստանիպետական ագրարային համալսարանի գիտականխորհրդիկողմից:

Գրախոսներգ̀.գ.դ.,պրոֆեսորԳ.Պ. |

ԱԳԻ

ԱՅՎԱԶՅԱՆ

Գ.Գ.

Գթ.

ՎՄ

ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ՍԻՔԱՅԵԼՅԱՆ

Պտուղները կարնոր դեր են խաղում մարդու առողջության պահպանման ն ամրապնդման գործում: Դրանք վիտամինների, կենսաբանական ակտիվ միացությունների, հանքային նյութերի, շաքարների, օրգանական թթուների, բուսական ճարպերի, բջջաթաղանթի արժեքավոր աղբյուր են ն դրական են ազդում օրգանիզմի կենսագործունեության,մարդկանց ինքնազգացողությանվրա: ՈՒստի, պտուղները պետք է անպատճառ ընդգրկված լինեն մարդու ամենօրյա '

Մեկ մարդու կողմից տարվա ընթացքում օգտագործվող պտղի քանակը պայմանավորված է ժողովրդի բարեկեցությամբ,երկրում տիրող սոցիալ-տնտեսականիրավիճակով ն կայուն ցուցանիշ չէ, կարող է հասնել անգամ 140կգ-ի, բայց այն 75կգ-ից պակաս չպետք է լինի: Ընդ որում, դրանից35-41կգ-ը բաժին է ընկնում խնձորին, 3-Ցկգ-ը` տանձին, 7-8-ական կիլոգրամը` կորիզավորներին: ՀՀ-ում վերոհիշյալ ցուցանիշը է 5Օկգ-ի:

հասնում

ՄՍ878

ՍՏԵՓԱՆԱՆ

ՊՏՂԱՏԵՍԱԿՆԵՐ:

ԱԳ. Ուս.

ԿՈՐԻՋԱՎՈՐ

ձեռնարկ

-

0ՀՆԴԱՎՈՐ

ԵՎ

Եր., Հայաստանիպետական

ագրարային համալսարան, 2005. 84 էջ: Ոաումնական ձեռնարկում

արտադրական

ված

ն առանձնահատկությունները՝ այաստանի վարումը մեկհեկտարից շրջանացված սորտերի են

ա եսակների '

կենսաբան

Հանրապետությունում է

ն-

բնութագիրը: Աշխատանքը առարկայի լաբորատոր-գործնական նախատեսված «Պտղաբուծություն» նան համար: օգտակար կարող է լինել ագիստրանտների, ասպիրանտներ, նան ու ինչպես գիտության արտադրության բնագավառիաշխատոդների համար:

Այն պարապմունքների

3704030800

0173(01)2005 15ՅԱ

ԳՄԴ

99941-52-10-6 ԾԱԳՄ

.Գ.

Օ

Մարդկանց սննդում օգտագործվող պտուղների քանակի ավելացմանգործում կարնոր նշանակությունունի պտղատեսակներին մասնագիտացումն ու սորտերի ճիշտ տեղաբաշխումն ըստ հողակլիմայական գոտիների, պտղաբուծության ճյուղի ինտենսիվ ստացված մեկը կարնորագույն պայմաններից Բերքատվության բարձրացման սորտերի ճիշտ ընտրությունն է այգու հիմնադրմանժամանակ: Դրանք

ՍՏԵՓ

42.35

բերքի կտրուկ ավելացմա

`

յի | ինենչ միայն բ րօր բերք

պ ետքՔ: է

դրունակ օժտված

ո

աոձ

եռ

-

ատու.

,

ո

լ տ գր ավիփոխաչ, ակյա

որ

պահունակ, այլն հարմար մեքենայական բերքահավաքին՝ տեխնոլոգիական արժեքավոր հատկանիշներով: Եվ պատահական չէ, որ գործնական պտղաբուծությունում անընդհատ ընթանում են նոր, ավելի կատարյալ սորտերի որոնման, դրանց բազմացմանն արտադրությանմեջ ներդրմանաշխատանքները: Վաղուց հաստատված է, որ մարդու բնականոն կենսագործունեության ապահովման համար ամենից օգտակար են բնակության վայրում աճեցված մրգերը, այլ ոչ թե այլ վայրերից, տվյալ ազգին ոչ բնորոշ հողակլիմայական պայմաններից բերվածները, ուստի, է լավ ու

պետական կարնորվում տվյալ միջավայրի էկոլոգիական գործոններին ամարային համալսարան, 2005թ.

Հայաստանի

սորտերի կենսաբանականհարմարված պտղատեսակների ու արտադրական առանձնահատկություններիիմացությունը: ՀՀ-ում արդյունաբերական նշանակության պտղաբուծություն վարվում է Արարատի, Վայոց ձորի, Տավուշի, Կոտայքի ն Սյունիքի մարզերում: Ընդ որում, Արարատյան դաշտի ապտղաբուծական շրջաններում առավելապես մշակվում են կորիզավորներ, ամառային սորտեր ն իսկ հնդավորներից` խնձորենու, տանձենու սերկնիլենի: Մնացած մարզերում կորիզավորները ն հնդավորները մշակվում են հավասար տոկոսային հարաբերությամբ: ն հնդավորների կենսաբանական-արտադրական առանձնահատկությունները ն սորտերը բնութագրելիս հնուց մշակվող սորտերի հետ մեկտեղ բերված են նան տվյալներ վերջին տարիներին հանրապետություն ներմուծված խնձորենու նոր սորտերի վերաբերյալ: Ձեռնարկում զետեղված նյութերը կնպաստեն պտղաբուծության դասընթացի լավ յուրացմանն ուսանողության կողմից ն կօգնեն պտղաբուծության բնագավառում աշխատողներին` նոր պտղատու տնկարկներ հիմնելիս, ճիշտ կողմնորոշվելու պտղատեսակների ն սորտերի ընտրությանհարցերում:

Արմավիրի,

ձեռնարկում վոր Նրայացված զավորների

խմբիբնութագիրը Կորիզավորների Հնդավորներից հետո երկրորդ հիմնական խումբն է, որի մեջ ընդգրկված պտղատու ցեղերը հանրապետության պտղաբուծության ճյուղում ունեն մեծ տեսակարար կշիռ: Այս խմբի գլխավոր ներկայացուցիչներն են ծիրանենին, դեղձենին, սալորենին, կեռասենին, բալենին, շլորենին: Դրանք բոլորը պատկանում են վարդազգիների (ՀօՏ2Շ6867սՏտ.) ընտանիքին, սալորայինների (թյխոօպ646յ)ենթաընտանիքին: Պտուղն իսկական է ն կոչվում է հյութալի կորիզապտուղ: Պտղի սերմը պարփակված է փայտացած էնդոկարպիշերտում, որն իր հերթին ծածկված է հյութալի մասով` մեզոկարպով: Վերջինս պատված է նուրբ պտղամաշկով (էկզոկարպով):

Ծիրանենի ՀՀ-ի հնագույն պտղատու մշակաբույսերիցէ, դրա տեղական սորտերը հայտնի են մեր թվարկությունից հազարամյակներ Հնուց ի վեր ծիրանենու մշակությունը կենտրոնացված է առաջ: Արարատյանդաշտում, նախալեռնայինգոտու ն Վայոց ձորի ցածրադիր մասերում: Ծիրանենու պտուղները կարնոր նշանակություն ունեն մարդու սննդում` շնորհիվ բարձր սննդային հատկանիշների: Պտուղները պարունակում են 8-2046 ածխաջրատներ, մինչն 0.54. օրգանական ն այլ թթուներ, կարոտին ն այլ վիտամիններ, ԽՃ-ի, հ/ց-ի, Էօի հանքային տարրերի միացություններ, բուրումնավետ նյութեր: ժողովրդական սելեկցիայի ճանապարհով ստացված բազմաթիվսորտերի շնորհիվ ծիրանենու պտուղները թարմ վիճակում կարելի է բավական երկար օգտագործել` հունիսի կեսերից մինչն է օգոստոսի կարնոր հումք, կեսերը Ան վերամշակող արդյունաբերությանհամար` չրերի, կոմպոտների, հյութերի, ջեմերի, պովիդլոյի, մուրաբաների պատրաստման նպատակով: Հատկապես կարնոր բուժիչ նշանակություն ունի ծիրանի հյութը: Մեծ է դրա նշանակությունը մանկան ն մեծահասակների սննդում: Բնափայտն

ձները

Ա

է ճյուղերում, օգտագործվում արդյունաբերությանտարբեր համար: երաժշտականգործիքներիպատրաստման Ծառերն ունեն զարդարարականնշանակություն: Բնության մեջ լայն բրգաձն կամ կլորավուն պսակով ծառեր են 8-12մ բարձրությամբ, բազմաթիվ ճյուղավորություններով: Տերնները կլորավուն են, կտրտված եզրերով: Ծիրանենին աչքի է ընկնում շիվառաջացման բարձր ունակությամբ ն մեկ վեգետացիայի ընթացքում կարող է կազմավորել 2-3 աճեր: Պտղաբերում է մեկ տարեկան ճյուղերի, նիզակների ն փնջաճյուղերի վրա: Ծաղիկները սպիտակա-վարդագույն են, երկսեռ կազմությամբ, սակայն լավագույն սորտերի ճնշող մեծամասնությունը խաչաճն փոշոտվող է: Կարճ հանգստի շրջան ունենալու պատճառով վաղ է ծաղկում ն հաճախ տուժում է գարնանային ցրտահարություններից,ուստի, շատ կարնոր է ծիրանենու այգու տեղի ճիշտ ընտրությունը: Կարնոր նշանակությունկարող է ունենալ սելեկցիայիճանապարհովթեկուզ մի քանի օրով ուշ ծաղկող սորտերի ստացումը: Ծիրանենու պտուղները կլոր են, օվալաձն, 10-20-ից մինչն 6070գ քաշով, ծիրանագույն,ոսկեգույն, դեղնագույն, սպիտակ, մի կողմից կարմրած, հյութալի, քաղցր, թույլ թթվությամբ: Կարնոր սորտային հատկություն կորիզների ձնը: Ծիրանենին բազմանում է սպատվաստով. կորիզներով բազմացնելիս առաջանում են մանրապտուղ, ցածրորակ ն դառնակորիզ ձներ` խարջիներ, որոնք ծիրանենու սորտերի բազմացման համար լավագույն պատվաստակալներնեն: Խարջիներիմեջ կարող են լինել նան քաղցրակորիզ, խոշորապտուղ ձներ, որոնք օգտագործվում են սելեկցիայում ս վերամշակմանհամար: Ծիրանենին պտղաբերությանէ անցնում այգին հիմնելուց հետո 4-5-րդ տարուց, իսկ 10-12 տարեկան հասակում տալիս է արտադրական նշանակությանբերք: Մեկ ծառից ստացված միջին բերքը 100150կգ է, իսկ Երնանի (Շալախ) սորտի առանձինծառեր տալիս են 400500կգ ն ավելի բերք: Ծիրանենու ծառերը կարող են ապրել 60-80 տարի ն ավելի, բայց արդյունաբերականնշանակություն ունեն մինչն 40-50 տարեկան -28-300 ցրտին. բավարար հասակը: Ծառերը դիմանում են

է

չորադիմացկուն են,

կլիմայական

պայմանների նկատճամբ

հարմարվողականությաճբ:

լավ

Ծիրանենին կարող է աճել քարքարոտ, կարբոնատներով հարուստ հողերում. ամենից շատ սիրում է օդաթափանց ն ջրաթափանցմիջավայր,տուժում է ծանր կավային հողերում մշակելիս. այս դեպքում հողում թթվածնի պակասից արմատները մահանում են, ն

ընկնում է ծառերի բերքատվությունը, որը սխալմամբ վերագրում են վաղ գարնանայինցրտահարությանը: Ծիրանենուցեղը կոչվումէ Ճոոծուօ8 Տօօք.ն իր մեջ ընդգրկում է մի քանի տեսակներ, որոնցից արդյունաբերական պտղաբուծության մեջ կարնորնշանակությունունեն հետնյալ 3 վայրի տեսակները. 1. Սովորական ծիրանենի Ճ. ԿԱց8ոտԼտ., որից առաջացել է կուլտուրական սորտերի ճնշող մեծամասնությունը, այդ թվում մեր տեղական սորտերը: Այս տեսակին են պատկանում անդրկովկասյան, միջինասիական, եվրոպական ծագմամբ բազմաթիվ սորտեր՝ բարձրորակպտուղներով: 2. Մանջուրականծիրանենի- /. ՈՁճոժտհսոծճ (հ/օշժո.) 3. Սիբիրականծիրանենի-/. 57Ելոօ8(Լ.) Լռոո. Վերջին երկու տեսակներից առաջացել են մի շարք սորտեր, որոնք աչքի են ընկնում բարձր ցրտադիմացկունությամբն կարնոր նշանակություն ունեն սելեկցիայում` ծիրանենու մշակության արեալն ընդարձակելու նպատակով: Ծիրանենու բազմաթիվ սորտերից ստանդարտ տեսականու մեջ ընդգրկված են ընդամենը չորսը` Երնանի (Շալախ), Սաթենի (Թաբարզա), Սպիտակ ծիրան (Համբան) Ա Խոսրովենի: Ստորն բերվում է այդ սորտերի համառոտ բնութագիրը: --

դ

ե

ՏՏ

Հ

օ

ՅԳ

Յ

Յ.

ԲՏԱ

աԱՅՅՏՔ --

Բ5ՏՅՅԸաՔԺՑՀՅԾ

|5. 5.

ՇՅՏՅՏԹաԾՏՅՅԵՏՑ5ՅՑ

ՀՅԹՅՅԹՅՅԵՅՑՅԸՅՅՅՅ

ՀՔՅՇԲՅՀԱԾՇԹԾՅԾ:ԸՅՑՔ-ՀՅ:.:

Հ.

առ

ՏԱՀՀ:«ԺՏՀ

Տ

5Տ-Հծ ՀՇՅՏՀՏ

65» Ը բ

Ծ-«.Ց5

ԷՇ՝ԲՅՅ

ն

ԵՅԸՑՀՀ:Յ5:ՓՅՏ5ՑԵԷ

ՏՏՏՀՏՏԻՑԿՈՏԵՅԸՑՅՅՅ

ՏՏՏՅՏ

ՅՑՏՅ3:ռ5.:53ՅՅ

ԲՓՑՏՑՅԱ`ՅԾՅՅԺԹԸԾԸԸ

-5ՅՀ

Հ

ՀՎ

ՀՀ

ՀՏՅՀ Հ

ՏՏ ՀՏ.ԺԶ

ՏՅՅ ՏՀՀ ՀՏՇ.« ՀՏ

օԾ

Հ

Ք

ՅաՑ

2ՏԺլ

:

ՇԺՑԸԳՅԳԺ

ՑԻ--ԸՅ

Օտ

6ՋՑՅԳԸ ՅՅ

ԲՓՅՋԺՅՀԲԸՇԺՅՋՅՔ..

Յ

ՏՏՇՆ

ՏՏՑՅՅՏՏԵՑ

.ՅՅ-Բ-

'

ՀՀՏՏՀ

ՑՏՀՀՏՏ|`||Շ

ք"

5Ջ.ՀՅԸԳԳԾՀ:'

`:

Հ-

ՅՏ

ՀՀՏՏՀ ՀՏ

Շ

Թ Յ

Տ

ՀԵՑ Ք

.

ՃՀՀՊ ։

«Յ

ՅԾ ՅԹՅՀ

ՀԶՔՅՑՏՅաԱԾՈՅ

|ՓՏՏՑՅ5ՅՑՅՅ5Յ

Ց

Տ

-

ՅՑ ՀՏ

-

Հ

|-Ք

Յ

գ

ԵՓ-

'

սկ

մ

Ծ

լ

ՅՅՅԺ-ՔԸԹ

ՅԵՑ ՀԱ:

ՅՏՅՅՅԸԹՔՑՏՇԾՀԹՅՀ.

Հա Հ Յ. ՏՏ ԲՏՋ

ԹԸ ԲԹԾԵՅՑԺ

ՎՏՇ|ՓԵԽՋՏՋՔՏ-ԸԹԹԾԸՅՅՏՑ

ՏՏՅ

ֆ

ԷՀՋ-1

Տ-

Տ

Շ

ԿԲ

-

ԸՀՅԾՅՅՅԺՏՑ.5

ԸՅ.ԼՇԵՅԸՑԵՏԺՓԲՅԵՑ

Յ

Ե») ՀտԺՅՁԶ

ՏՏ»

ՏՅԵՅՑՅԸԾՔաԸՇՅաթ

ՀԺ»

Տ

Բ

Ծ

է

ւ

յ

եՅ-Հ

Շ

-

'

ՀԺՓԵ

|(ԿՅՅՔՏՔՓՅԱՑՔՏ

ՀՏՏ Տա ԶՅԶՑՏ`առաք Ւ»ը ՏՀՏ ՏՏ Թ5Յ8Յ5833385. | Հ.Հ ՀՊՏ -.-.2. «Տ

Յ

ՅԾ

՛

ՏՀՏ -ՅՅԵՑՑ

ՏՀՏՏ| |23255 «4

-"

-

`ԲԾ

ՇԸ5

:Շ

Տ:աՅՅաուգ

ՅՅ

Կ

Դեղձենի Հայաստանի հակրապետությունում դեղձենու արդյունաբերամշակությունը կենտրոնացված է Արարատյան դաշտում, նախալեռնայինգոտու ցածրադիր մասերում, Վայոց ձորում, Մեղրիում, կան

Նոյեմբերյանում:

Դեղձենու պտուղները, որակական բարձր ցուցանիշների շնորհիվ, կարնոր նշանակություն ունեն սննդարդյունաբերության բնագավառում: Պտուղները պարունակում են 6-8-ից մինչն 12-1496 ածխաջրատներ,կենսաբանական ակտիվ միացություններ,մինչն 0.596 օրգանական թթուներ, հանքային աղերի միացություններ, զանազան բուրումնավետ նյութեր, յոդ, որ շատ կարնոր է մեր հանրապետության բնակիչների համար` խպիպ (զոբ) հիվանդության կանխման նպատա-

կով:

Դեղձենու պտուղները թարմ վիճակում կարելի է օգտագործել հուլիսի, անգամ հունիսի սկզբից մինչն հոկտեմբեր-նոյեմբերամիսները` օգտվելով հասունացման տարբեր ժամկետներ ունեցող (վաղահաս, միջահաս ն ուշահաս) սորտերից: Վերամշակողարդյունաբերությունում դեղձը լայնորեն օգտագործվում Է կոմպոտների, չրերի, ջեմերի, հյութերի, տարբեր քաղցրավենիքների, լցոնի ստացման, ալանիի պատրաստամանհամար: Բնության մեջ աճում է 5-7մ ն ավելի, իսկ արտադրական տնկարկներում` 4-5մ բարձրությամբ բաժակաձն պսակ ձնավորող ծառերիտեսքով: Տերնները լայն նշտարաձն են, ծայրում կորացած, մանր կտրտված եզրերով կանաչից մինչե վառ կանաչ գույնի: Տերնակոթունիհիմքի մասում գտնվող երկու շատ փոքր գեղձիկների գույնից, ինչպես նան ծաղկի պսակաթերթերիներսի գունավորումից նախօրոք կարելի է որոշել տվյալ սորտի պտղամսի գույնը, որը կարնոր նշանակություն ունի արտադրական տնկարկներիմաքրասորտության ճշտման, ինչպես նան աչքապատվաստիհամարպատվաստացուների մթերման Ժամանակ:

Ծաղիկները սպիտակա-վարդագույնեն, մի շարք սորտերինը` մուգ կարմիր, վարդանման (բոլոր տեղական սորտերինը), տարբեր մեծության, երկսեռ, ինքնափոշոտվող: Սակայն այգում խաչաձն փոշոտումն ապահովելիս բարձրանումէ ծառերի բերքատվությունը:

Դեղձենին պտղաբերում է մեկ տարեկան ճյուղերի (նորմալ ն աննորմալ), փնջաճյուղերի,վաղաժամշիվերի վրա: Պտղաբերում է 3-4-րդ տարուց, իսկ 6-7 տարեկան հասակից տալիս է արդյունաբերական նշանակության բերք: Ծառերի միջին բերքատվությունը, Ճիշտ խնամքի դեպքում, 80-100,։ առանձին դեպքերում` 150կգ է: Կորիզավորների խմբին պատկանող պտղատեսակների մեջ 80-100 ամենախոշոր պտուղներն ունեցողն է՝ մինչն 200-300գ: Նարինջների, Սալամիների խմբերին պատկանող որոշ սորտոտիպեր ունեն 400-500գ ն ավելի քաշ: Պտուղների գույնը սպիտակ, սպիտակադեղնավուն, կանաչավուն, նարնջագույն, ոսկեդեղին է: Պտուղներին բնորոշ է թավի առկայությունը:Գոյություն ունեն նան անթավ կամ մերկ դեղձեր, որոնք կոչվում են նեկտարենիներ ն բրյունյոններ: Սորտերի մեծ մասի պտղակիցը (հյութալի մասը) կորիզին կպած է. կան նան սորտեր, որոնց կորիզը պտղամսից լավ է անջատվում. դրանք հայտնի են ճղովիներ (պճղովիներ) անվամբ: Վերջիններիս փոխադրունակությունըն պահունակությունըցածր են ն հիմնականում օգտագործվում են թարմ սպառման, հյութերի ն ալանիների պատրաստման համար: Դեղձենու կորիզները խոշոր են, խորդուբորդ մակերեսով, տվյալ սորտին բնորոշ ձնով ն գույնով: Հայ ժողովուրդը դարեր շարունակ դեղձենին բազմացրել է լավագույն սորտերի կորիզների ցանքի միջոցով, որոնք ընտրվել ն անջատվել են ազատ փոշոտման ճանապարհով կազմավորված պտուղներից: Արդյունքում ստացվել են առանձին ձներ` սորտոտիպեր, որոնք միմյանցից տարբերվել են գլխավորապես հասունացման ժամկետներով ն հետագայում ճանաչվել որպես ինքնուրույն սորտեր: Չնայած կորիզներով բազմացնելիս դեղձենին կրկնում է մայրական արտադրական սորտի հատկություններն ու հատկանիշները, բայց տնկարաններում բազմացվում է աչքապատվաստի ճանապարհով՝ ծառերիվաղ պտղաբերությանշրջան անցնելու նպատակով: Դեղձենու սորտերի բազմացման համար որպես պատվաստակալներլավագույն արդյունքը տալիս են Ճղովի (Պճղովի) սորտի սերմնաբույսերը: Բարենպաստ հողակլիմայական պայմանների Ա լավ խնամքի դեպքում դեղձենու շահագործման տարիքը կարելի է երկարաձգել 1813

20-ից մինչն 20-25 տարի ն ավելի: Ծաղկում է ծիրանենուց ավելի ուշ ն հաճախ խուսափում վաղ գարնանային ցրտահարություններից:Ձմռանը ծառերը կարող են դիմանալ մինչն -25-28:Շ ցրտին: Դեղձենին լավ է աճում սննդանյութերով ն խոնավությամբ ապահովվածհողերում: Համապատասխանպայմաններչապահովելիս կազմավորվում են մանր, ուժեղ թավապատ, ցածր որակական հատկանիշներունեցող պտուղներ: Դեղձենու ցեղը կոչվում է Ք6ոՏ|62 Խու.: Բնական պայմաններում ցեղի մեջ ընդգրկված են մի քանի տեսակներ, որոնցից պտղաբուծությունում կարնոր նշանակություն ունի մեկ տեսակը՝ սովորական դեղձենին (Ք. 7սլցծոտ Խո): Դեղձենու տեղական ծագում ունեցող սորտերն առաջացել են այդ տեսակից: Տարածված է դեղձենու մեկ տեսակ նս` Ֆերգանայի դեղձենին ԽՃօտնոճ Յոժ Բյտե.), որից առաջացել են տափակ կամ (Ք. /ԹրցՅոտոտյտ թզանմանդեղձենիները: Ստորն բերվում է հանրապետության ստանդարտ տեսականու մեջ ընդգրկվածսորտերի համառոտ բնութագիրը:

Ա

ի

եկ ՏՏ Տ`558Յ5:ԱՑ

ԾՅ-

ՏՅԸԸ

ԸՆ

աը Յ

ՅՏ5Տ՝`8ՅՅաՅ

ԿՋՅՏՏՔՅՔ

ՅՅՅՅ Ց `

պք

ռ.

Է

Յ5

ւ

'

Հ»

ՎՐ

Շ-

`

58Յ

Հ

:38

ՀՋՏՅՅՃՏԾԵՏՋ

ԾԵՅՏ ՏՔՓԱԵԷ

ԺՅ`ՏՑՅՀզ

ԸՀՅՅ5ՆՅԾՆՅԾՀ

ՇԺ`Ց Բ. Յ ՅՅ

ՅՅ55Յա5ՅՅՅՅՅ

Շ-5"Յ

Յ-.

Բ

-

Տ

Շ

5:858: ՅԵԱ

|

-

Տ

5Ծծ6զա

ՅՔթ

Ը

ե.

88. : ատ

ւ

:

:

Ն»

Օ-

Է

Շ.

ՅՏՅԲՅՀ882333 Է|«ԵՅՅ58

Յ-358Գ ՅՏԺՏՑՅ

|Ջ

ՏՅ

ԷԷ

ՅՅ

ԵՏՅՅՅՅ ՏԱՅՅՅՏ

ՇՅԵՅՅՏՅՅՅՈՅՅՅՑ5

01533533 ՇՄԾ

ՏՅԾ

Տ

:

::

-

ԱՑ

ԶԵ

: Շա

ՅՅ

:

Ծ

Ծ

յ

Ժ

Է

Օ-7

ՅՑ ՏաՅ6385 ՏՏՅԹԾԾ"

ւԹ-ԱԷ

"ԹՀՏՏՀՅՅԹ»

Բ:

,

ՅՏՅՏՅԵՅԵՑ

ՏՇՏՎՅՅԵՅՀ58

Է

:

ա

ԵՑ

ՀՏ6Յ555

-.

ՏՅԵՏ

ՀՏՀ

Ւ

պոր Բ2:Ց

ՀՅ»Ծ

-

ՎՀԾ

34282238

: ՏԱՅԾՅԹ

:

ՀԳ:

լ

Տ

:

|

-

12315581:

ՏՅՏԵՏՅԵՑ

Ը

.

Տ

«աճա. ՀՅՅ Յ

ՀՏ

:

:ՅՏԾՅՏ.

:

ՀԷ Շ

Տ

ւր: ՅԲՅՏ

ՆԱՐ :

՞

»

Զ ,

:

ՏՏՏՅաՅ2 86«8Տ58Ե533 ՀՏԵՅԵՅՏ

ՏՅՀՅՅԹԵ..Ն

"22Յ

ՏԵՏՏՏՅՏՎՑՏպ

ԸՅՅՏՀ6Է 88885

ՅՏ.--

ՅՅ:

Յ

:

|

`

Յ

ՅՑ ՀՅՇաՉա:Հք ՅՅ ՀՇ«Յ թ

Տ

-

Ր

ՏՏՀՅՅՅ5 «ՏՏԵՏՀ35053185558

8200 ԵԵՏՀՅՅՅՑՅԵՅՅ ԲՏա3Յ888

ՅՏ

Ծ

Տ, -2-ՅԷ

ԱՒՆԱՈՒ11-1-Բք

Ծ

:

3 Յ-

ԶաՅնՀՏՇԾԺԾՅՄԵՔԾՇ

ՏԱՅ

Շ

ՏՅ:Յ60353

`

Լ

ՏՀՏՅԾԸ

ՏԺԵՅՅԾՀՅաՅ

ԾԲ ՀԱԵՑԵՀ Շ..-5

Հ-0--2-ՓԲՅԾԺԾԾ5Ծ5 1 ո»

ՏՅ

:25358833: ՏՅՅՅ5538

Շ-

Յ

Ը)

Ց

ԸՇՅՏՃՑՏՑՀած

ՏԱԶՏՅՑՅՅՅ

ՅԱՅՏ

Ծ

5:

Յ9-2ՅՅՑՏ

ՏՏՅԵՅՀՔՅ

ՀաՅՅԾԱՅ Ց լւ ք-Ժ

ՏՅԹՏՅՀ5Հթ

Յ

Ծ5

:

ի Շ'3Յ.

Յ-

»ՅՅ0Յ552:33

ԵՏՅՀՅՆԵՏՅՅ

ՏՏՅՅՀ:»Տ

ՅՅ

35953285: 33: 333531 Հր

Զ-

ՏՅ

ՅՅ

:

--8.

..

Տ.

'

Տ.Տ

ւ

-.

ռ.Ծ «ԳՅ

Տ

ՓԺՏՅՏԾԾԵՅ

ՅԵ.

ԵՅ-

ՀԵՏՇՅՏՈՅՏԵՑԵՅՅՅ

Օօ

Յ

.5

«ՅՅ

ռ

Յ

բ

ԾԵՅԾՅՑՅԾՅ:

ՇՏՅՑՏ5Յ

ԱԼԷՀՀԱԹԻՒԷ

ՀԵՏՇՑ 31553958 135182:21152813 ՏՏԱԵՅՅՅ

ՅԾ

ՏՀՏՑՅՅ8:

րուա

ԲԾՅ ԹԹ

ւ

ԷՅՅՏՑ8:Ծ

ՀոՑՏաՑՅ87

ՏՅ.

Ք

0Զ-ԷԼ

աՅՔ

ՅԾՑԾԺՓՔ Յ-ՇԲ Ն

"

:

արք

մրճլ ՀՅ ԷԻ .

:

Ծ

Փ

-

:

Ք

:

Յ

-

6'"Յ աՏ.

53275656 ՏՀՔԵԽԾՅ

Լ

լ

|

ՅՅ ԷՏԵ 5։Ք 380ԵԵՏ535558 Ծ

ՒԶ

` 9Վ։

ՅՔԾՅՇՋՏՑՅՀԵՏԾ

5Ծ

3.8 -ռ

Յ՝

82593135258 Տ

Ց

Ծ

-

'ՏՋ..

Յ

լ

Յ5-Յ

6.

.Յ2Չ5ՅՑՑ

:

Յ

ՅՅ

53555

ՁՅ

ւ

անտ: Տ350

ՇՎՅՏ::ՅԾ5ՏՉՋՅԳՅ:Շ

ՏՀՏՅ

Ը. 5 ՏՅՅԱԸ:

5։ռ

ՕԶՏՑՑՀՅՅԾՅ8358

Յ.

3Յ «Հ

Ա

թ

ԸՋՅաՅՑՅ`

ԻՇ.

ԵՅ38ՏՅ

:

ՇՏ

ՀՁ

«7

Ց:

--

`

Օ`Փ

25 Շ 15 Յ

Բ

Յռ

ՅՅՅՅՅՅՑ 595-:3Ծ

«ՅՅ

:Տ1358 -Բ--

Հ

ՇՅ

5:53

:

Շ

33121

5.8

ԱԷէ-

Հ

Ց,

Բ21-2-2-1-ՉԱԻ Թ

ԶՇ5Ցա

ԵՋՅԵՏ 5 Հ

:825115 5:

5ՋՅՅ. Տ2աՅՖՀ ՅՅՀՅԳՑՑ ՏՏ ԲՅՅՏՅ

:

Ծ

բ

ՅԱ):

Հ "6. ԾՓ

Ց

ՇՓ

:

-5'Ծ5

«355395

ՀՇՏՅՏՏՅՅ88

ՓԺԾաԱԾԲՋԹՋՈ

Չ

58533 Ծ

Ք

«-

Յ

5-5

:

-

Բ

:

ՀԵՅՅՏՅՏ ԷՐԻ

ՅԱԷԷԼՐ

ԲՅԾԸԵՋ

ԸՏՅՅ

ՅԾ--

982.8

ՅՅ

1):

Վ.Հ

չ.8.8: Հ

'

Ո:

«ՀԼ. 2.

ՇԵՑԾԵՑՅՑ

ՀՏՆ

`

ՀԳ :-

Տչ88

»

:

ա

ը

«ԲԺ

Հ3ա8 288

Է:

Թ

Ը

Յ

«ի

Բ

-

5-8

ՏՏՏՅՅՅՅԵ

:

Ց

Բ

:

է

ՀՏ

Ջ5ՑՏԹթՏՔ.ԾԾ

:

:

5ՅՅԵՏՑՅ

առ

Ի

ՅՅՅՀՏԵՅՏՅԸ526ԾԺԾԳԾԵԹՅՉ

ԱՅԲ ՏՀՏ

5|ԲԿԽ Ց

Ծ

ճ

Տ5Յ8388

558:

ՅԾ

6.

«033088 օ35 ԶՔ:.ՇՇ ՇՎ

ԷՀՑՏՅՅՏՅԵ6Յ86

ՏՅՅՏԱՏՀՎԸՏԵՏՅ

ԷՆԷԷ ՏՐ8832

ՅՅ Յ5838

ՅՅ

ք

-

:

ՅՅՅ-Շ օՏՏՅք

ԷԲ

Է

ՀՅՏԵՑՔ:

ՏՅՑՅԵՏաՅաՀաՑ`

:6: ՅՅՅՆՑ

Բ

-

ա

Յ

Յ

ՅԾՅ5Ց`Յ8

Շ

ՅՏ Յ Փ6ՓՅ.ՔՅ Յ օՅ`ՋՅ ՏՅ5Յ555 Ց Յ Յ5Ց`Շ Հ: ՏՅԵՅՑՐՅ

3Յ58ՅՑՑՅՇՅԵՀԾԾԵՑ

Հ5ԲՅ5

լ

ԷԴԻ, ՅՅ

ՅՅՅՅՆՑ ՅՅՅՑՇ

պ.

Փ..

աա

բ

Տ.

:

Բ

ՏՅ

Յ

Հ

ՅՅՔՏՅԵՅՑ,

Յ

53ՅՅՀՅՏ ՏՅՏԵՏՔ

ՅՏՅՆԸԵԸՅԹ

ՊԻՏ ԶՇԾՅ Ճ

ՅՅՅ3Յ55ՅՏ8ՅՅՅՅԵՅՑՏՏ5

Հ։-Յ3Յ

Տ

ՏՅ

ՔՑՇՏ

Յ5

ՏՅ

' '

Հ.Հ ԷԼ

Տ բ

315521552580502111523

585ՅՅՅՅՔՅՅ

133:1152028:810522212225

ՅՅՅՅՅՔԵՅՆԳ

ՏԵԶաՅՅ3Յ24586Յ8

ԸՏՅԵՔԳՑԾԾ

ԺՅաք`

ԷՋ-ՈՂ-

ԵՏԵԹՅՑՏ6ՅՅԵ68աթ

ՅՏՅՅԵՅԵՅՅԵՅԵՑՑ

ՅՏԺՇՅԸՏՅՅՏՏ

--

1»

--

ՀՅՀ

օ

ՑԿ

Փ

«ՏԸ ՀՏ

28952

ՅՅ:

ՏՔՅՀ.ՀԸՓՔ

-

ՏՅԱՅԾ

ԷՋ-Ռ-Է:Ի-ց

ՅԲՅԸՅԾՅ

--ԸՅԾՀՅԱՑՓ.Հ.

ե

ՅԱՅ

ՀՀՅԵՅՅ Ը ԵՔՑ ւՏՏաՅԱՏ

ՏՅՏՇԸՅԵԾԺՔ

ԹԾԵ ՅՅՀՏ`Բ

ՅՇԵՏՅՅՏՀ4ԵՋՑ

:Յ ա

:33::

ՏՅՅԵՏ 58 ՀԱՐ

Ծ5»`Շ։ԲՓՎԱՎՀ-ԾՏՏ

-:

Էյ

ՅԼաՑՏՏաՑՑ8`Յ

ռ

ՅՑ

էք Շ

Հյ

Ը

-

Շ5

:

ԱՒՀՒԱՒԱՆ

332808:280202288ա012311: ՀԱԱ

Ձ

Ա

ՅՏ

ԱՅՅ

ԱՂԱ ՅՅ5ՅՀՅԺ

ԲՏՏՇՑՏԱՈՑ5ՑՅ6ՅՏՑ`

Տ

Տ4.-:

32289 Յ5Յ

յ

Ծ

5 .Յ ԽԱ

Շ

-ծ: -Յ

Ց

ա

զ

Սալորենի

Յ.ՅՏՅ Յ Յ5.5 -Շ5

Տա:

ՀԷՅՀԾՃՔզղ Հ 0ՅԾՀՅՅՑ

Բ8-Հ

ՅՅՅՀՀՅՀԺՀՏՑ

ՕՀ

Էլ

ՅՅ ԷՅ Ե-0-2-5:5-ԱԷ

ՅՏՅՅՏՅՅՑՅՅՅԾՅ5

ՋՀՎԺԱՔԾԲՔՅՑԾՑ2-

ՅԾՇՅԾ

:«ԼԲԲՋ

ՅՅ ԲԲՑ Մ ԲԺ

-

--

Յ

Ը

Բ

ր» ՔՀ

Շ

ՏՅ ՅԺԹ

-Թ-

-շ

.ռ-

Կ.

ՔՅ ԾՓԾՅԶ

..

Ք -ծօ

ՀԶ։ԶՅՉՀ'

Թը

ՔԲՅՅԾՇԸԸ

ՑՅՏԺՅԸ

Ց

ԹՅԹաՓՇ

Քա:`ՔՋ Շ

ՅԶՅՅՅՏՇ ԽՅԾ ՅՅԲ5Յ Շ7 Ծ3 Գ...

ՀՋՑՑՋՀԾ.

ՅՅՅԳՑԵ-«ժ«

ՏՇ ԾԽ-5 5ՅԾ» պ Տ »ՇՀ3:3Յ

ա:ռ:ՀՅՓ`ԲՔԲՋՇ

-Փ.ՅՅ. 53»

Շ

Ծ5..«5'

ՅՔ:աԲՅՅՅՅ

ԾՕԾ.ԾՅ Ծ ՓԸ»

Յա

.--Ք

ՅՑ

ՔՅ-Հ 53854553

Փ|-

Զ

Տ.Յ835535 ՅՅՅՅՅ

ւ

Բ

ես

Յ

Ը.

՛

-

Թ

Ը

ւՕ| Ց, -շ- Ց. Յ

Յ

Յ

ՀՏՑՏՋՑ Օյ ՀԵՓատ-528Ծ

ԿՃՋՅԾԲՔԲ

ՅՑ

ՇԽԽՑԾ58ա5Յ՝ԾՀՅ-`Շ

ԾԹ.

-

ՀՔԲԳՏԳՑԾ

Տ

Յ

:Զ

ԾՓՇ

Յ

ՃՋԹՑՅՀԺ ՏՅՏՑՅ

ՋՃռՃՇԾՅՀ

ՏՅՄԵԵԸԱԾԾՅՅՅ

ՑՅՅՑՏՑՏԸԾԸՀՅՎՅԾ

ՀՅ

-.ՐԱԻ:` ՅՋՔ

ՑՏԱՅՅԺՔԹԾ

ԲԺՅՉԶՃՅԶաՑՇԸԸՅԸՔ

-

ՏՏՅՇՅՅՅՑՏ`ԲՑ:ԾՏ

ՇՓՃԾած:

ՀԻ

յ

'

Յ

5«5Ք ՅՅ.5

ԷԶ

Ւ|

ՏՅա6ՅՁ 3.

մ

Շ

ՅՇՀԾ.

Յ

ԶԲ

ԲԲՅԸՅ58Ց

ՅԻ: «-ԸՋՀՅ

Ք

Բ5ՅՇԺՅՑՀՔԾՏՋՏԸԾ5

ՅՀՅՅՅՅՀՅՅՏՏՅՅՏԾ

ԹՅԾԾ5ՅՅ:

-ԹՅ-3-ԱՆ-

Յ

ՅՅՅՇԸՏՋԱԾաՀ

ՏՃՅԾՅ

Հ

ԱՅ

.2.8555553Յ ՀԾ

Վ

մ:Ք

Յ..ՀռԸՅՅՔ

Շ

Յ' Ըլ

ՅՇՀԱԸՑՏՀՅ:ԵՓԾՅԸ

առա: ա558 Յ

Շ

մ

ճ

Ծ-էլկ

Բ-`ՇԺԳ

Յ5»:5Ց

մեծ տարածվածություն ունեցող Կորիզավորների խմբում է է: տարուց ավելի: պտղատեսակներից Մշակության մեջ ՀՀ-ում իր նշանակությամբ3-րդ կորիզավոր պտղատեսակն է ն, սորտերի ճիշտ ընտրության դեպքում, կարելի է մշակել բոլոր. մարզերում,սակայն արդյունաբերականմշակությունը կենտրոնացված է նախալեռնայինգոտում, Արարատյան դաշտում, հյուսիս-արնելյան Սյունիքի մարզիցածրադիրմասերում: շրջաններում, Սալորենին ծաղկում է ծիրանենուց ն դեղձենուց հետո՝ խուսափելով գարնանային ցրտահարություններից: Բացի դրանից, պտուղները շուկա են հանվում այն ժամանակ, երբ ծիրանի է է, իսկ դեղձինը նոր պետք զանգվածային բերքջահավաքն ավարտվել սկսվի: Դրանով իսկ այդ ժամանակահատվածում չի ընդհատվում բնակչությանըթարմ մրգով, իսկ վերամշակող արդյունաբերությանը՝ հումքով մատակարարումը: Սալորենու պտուղները պարունակում են 6-8-ից մինչն 1476 ածխաջրատներ, 146. օրգանական թթուներ, Խ-ի, Ք-ի ն այլ հանքային տարրերի միացություններ, վիտամիններ(կարոտին, Ց., 8շ, Շ ն այլն), ներկանյութեր ու բուրումնավետ նյութեր: Պտուղներն ունեն բարձր կալորիականություն.100գ պտղի էներգետիկ արժեքը 44 կկալ է: Պտուղներնօգտագործվում են թարմ վիճակում, դրանց նան սառեցնում են: Վերամշակող արդյունաբերությունում սալորից պատրաստում են կոմպոտներ, չրեր, պովիդլոներ, ջեմեր, մուրաբաներ, հյութեր, մրգանուշներ, մարինադներ, բարձրորակ ալկոհոլային խմիչքներ (սլիվովիցա): Հատկապես բարձրարժեք են ն ունեն բուժիչ նշանակություն սալորի՝` բարձր շաքարայնությամբօժտված սորտերից պատրաստված սն չրերը (չեռնոսլիվ): Աճում է 5-7մ բարձրությամբլայն բրգաձն կամ օծվալաձնպսակ ունեցող ծառերի տեսքով, ունի նան թիանման տեսակներ: Տերններն օվալաձն են, մուգ կանաչ, հակառակ կողմից թավոտ: Բերքը հիմնադրվում է մեկ տարեկան ճյուղերի, փնջաճյուղերի, խթանների ն նիզակների վրա: Ծաղիկները երկսեռ են, սպիտակ գույնի, խաչաձն կողային փոշոտվող ն զույգերով դասավորված կարճ (0,5-10սմ) ճյուղավորություններիվրա: Ծաղիկները բացվում են տերնների հետ միաժամանակ կամ ավելի ուշ:

-

Բազմանում է պատվաստով. լավագույն պատվաստակալը շլորենին է (ալիչան): Մի շարք սորտեր բազմանում են նան արմատայինմացառներով ն կանաչ կտրոններով: Ծառերը բերքի են անցնում 4-5-րդ տարուց` արդյունաբերական նշանակության բերք տալով 30-40 տարի: Բերքատվությունը մեկ ծառից հասնում է 50-70, առանձինդեպքերում` 200-25Օկգ-ի: են հունիսի վերջից մինչն սեպտեմբեր, Պտուղները հասունանում իսկ առանձին սորտեր` հոկտեմբեր ամսվա սկիզբը ն շատ բազմազան են ձնով (օվալաձն, գնդաձն, ձվաձն), գույնով (բաց կանաչից ոսկեգույն, վարդագուն, մանուշակագույն, մուգ սն), մեծությամբ(5-10-ից մինչն 3040, անգամ` 70գ), համային հատկանիշներով (քաղցր, թթվաշ, քաղցրաթթվաշ, թթվաշաքաղցր): Լավագույն սորտերի պտղամիսըլավ է անջատվում կորիզից: Սալորենու բոլոր սորտերին բնորոշ է թխակաւվույտ մոճային փառի առկայությունը: Սալորենու մուգ ճանուշակագույն, էլիպսաձն սորտերը կոչվում են վենգերկաներ կամ հունգարասալորներ, դրանցից են ստացվում սն լավագուն փիսկ խոշորապտուղ, կլոր, սալորաչրերը, կանաչավարդագույն, բարձրորակ սորտերը` ռենկլոդներ: Սն սալորաչրերի ստացման համար օգտագործվում են մանուշակագույն կաճ մուգ կարմիր գույնի ն 35 գրամից ոչ պակաս պւողի քաշ ունեցող սորտեր: Ընդ որում, պտուղներում չոր նյութերի պարունակությունը1720, իսկ ածխաջրաւոներինը` 15896-ից պակաս չպետք է լինի: պեւոք է 0,896-իցցածր լինի, Օրգանականթթուներիպարունակությունը իսկ շաքարաթթվայինինդեքսը` 15-ից ոչ պակաս: Ծառերը դիմանումեն -28-30"Շ ն ավելի ցածր ցրտին: Սալորենու սորտերը, զարգացնելով հողի ոչ շատ խորը շերտերում տարածվող արմատային համակարգ, պահանջկոտ են ու պտղաբերում են ջրով խոնավության նկատմամբ ե լավ աճում նան չեն աճում ապահովված, օդաթափանց հողերում: Վատ կավավազային, կարբոնատների ցածր պարունակությամբ, անգամ` թեթնակի աղակալած հողերում: Պահանջկոտ են օդի հարաբերական խոնավության նկատմամբ. շատ շոգ, չորային եղանակներին թափվում է տերններին պտուղների մի մասը: Սալորենին պատկանում է վարդազգիների ընտանիքին, սալորայինների ենթաընտանիքին, սալորենու (Քւսոստ Լ.) ցեղին: Հայտնի են սալորենու 34-ից ավելի վայրի տեսակներ: Երկրագնդիվրա

են տարածվածսալորենու 2000-ից ավելի սորտերնառաջացել տնային որը վայրի տեսակից, սալորենի (Բ. օտծտեօռ) կուլտուրական վիճակումչի հանդիպում, այլ ձնավորվել է Կովկասում, երկու վայրի ե մամխենու (Ք. Տքոօտո) բնական տեսակների` շլորենու (Ք. Շ6ղԹՏ11Թո8) տեսակներից, երեք վերոհիշյայ հիքրիդիզացիայից։Բացի նան կարնոր նշանակություն ունի

պտղաբուծությունում (Բ. լոտն): մամխասալորենին

են Վազիրին ն Սալորենու տեղական սորւոերից շրջանացված Ալիբուխարին,իսկ ներմուծվածներց՝ Պերսիկովայան,Ռենկլոդ Ալտանան,Պոյենտ պրունը, Վենգերկա իտալականը, Վենգերկա

Աննա Շպետը: տնայինը,

ՀՋԸԵՃՅԵՏ

ՑԶՑՏՎ ՔԱ

Յ

-Ց

--

..

ս". Թ

Յ

ՔՔ ՓՓՅտտՑ ՅՅՅՏ5 3-6 ւ

ԲԸՅՇ ՅՅԳԺ

ՅՅ Թ.3ՅՅԾՅ

լ

Է

ՏՅՅաւ

ոՅՑՅ`` 3Յ -

Բ.

Յ535 Ց

՛

Ծ

Բ.

ՅՅաք «ՅԺ`ՋՔ

Հ

'

ա. ՅՅՅԱՅՅ:ՅՅՀՁ-ՀԺԲՀԺԺ

5:

ՀՏՏՏ6ՅՅՅՅ8Յ5Յ5

Տ2ՅՅ

ՅՀՏՏՑՅՀՅՅ ԾՅ

ՀՅՏԵՀՏԵՐՅՑՑԵՅՅԵՅ

Հ1ՏՅՅՆաՑՏԵՑՅ5Հ

ՏրՅՏ5ՅՄԵՑԿՅՅն-8

-

:

,

ՏԵՃՅՏ

6`

աԲԹԾ

ՏՅ:

..

ՅԾՀՅՅ

Շ

,

ՏՅ5ՅՅ

ՇՔԹՑԾԱ`Լ

:

ՅԾ

ՅՅՀՅՇ Յ

--

Յ

լ

ւ

.-ՅՅՇԾՇՏ

Ծ

Ի-

--

Բ

ԲՋ թյ ՑՏՑ։:ՓԺ Հ

ց

--0-2-աա

օ«ՅՅ53Յ35 ՇՅՑՏԵՔՏ Յ

օ2ՅՑաՅ

ՅՏՅՀՏՀ

ՅՅ`ԳՅՅԳ ՅՑ

Զ

քՅԹԲ

ն»

8229ՅՅՅՅՑԸՏՅՅՑՅՀ

«ՏՅ

Տ5ԵՅՅՅԾՏՑա`:

Տա

ՅՅՑԵԲաՅՅՅՅ

ՏՅՅ.

ՏՏՅՅ`-Ծ

24Յ5ՑՅՏ

ՏԵՑ Ծ`ԵՏքապտգնծ

ՅՔՇԲԾՇՅՅՀՃՅ-Բ:ՔԾ-Ք:

:63Յ8Յ

22583 ՅԵՅՏՑ5 ՔՅ`Բ

ՏՅՑԺՑՏՅԾՏՏ5ՏՅՃՅԾ

'է

ՅԾ

ՅՅ Ը.

ՅՅ

Ծա

Տ

Ծ

Ծ

ԺԺ.

Ծ'

Յ ՅԾ ՏՅ 535585ԹՅԺԱ`ՇԺԾԺ

Զ

ԾՔ

||

Հ) |

Է) -

»

5Յռ5Ժ Հ:

ի

՛

ԿԹ

ԲՅՀՇՔ Էյ

ՇՅՅՅՅՏՃՏ

ծՓծ5555ՀՅ:

պ

Յ

ՏՏ5.Յ

ՅՇՅՏՑՏՅՏՑԾՅԱ:ԺԾ.

ԱՒ -Դ-Ռ---՝ »853

ՓՏՁՅՅՏՀԸՅՇԾՅԲՔ

.-

ՇՅՑՏՅՑԾԹՅՑՀԾ1.1

ԲԾԾՅՀԺՀԲՔԸԹՃՅՆ

Կ

ՅՅ -.5

-

Հ Ա

`

ՕՕԾՄ

Յ

|

թ

ւ. ՊՈՐ-1-. ---ի», ՅՅՀ ՇԵ) Յ 7ՅՏ Տ:ա5Յ, 2 ՅՅ 5 5-Յ:տ`աք։մտՅՀ 5:ՅՀՓ..

ւոՅՋ`ՔՑԸՉԸՇՅՏՑԾՏ

ՅՅ ՋՅ ՅՑՀմ

ՅՏՅՀԲԲՏՏԾՅՅՀ:ՀՅՅՅՏՆՅԵՅՏԾՇՅԵՓ

ՔՓԵՑԳՓ

ՏՅԸ6ՅՅՅՋ

ԲՅ՝` ՑՅԱՑՑՅՀԾԶԺՀՅԺԾ`Ը

5 ԹՎ -

'

-

Փ

ԷՅՅՀ

Բալենի

Բ-

Շ-

ներկախմբի ամճմենացրտադիմացկուն Բալենին կորիզավորների է խնձորենուն, ն հավասարվում է այդ հատկությամբ յացուցիչներից չորադիմացկունէ: Պահանջկոտ չէ աճման ավելի դրանից բայց ամենամեծ պայմաններինկատմամբ, ուստի, կորիզավորներիխմբի տարածումգտած պտղատեսակնէ: ՀՀ-ում կարելի է մշակել բոլոր հողակլիմայականգոտիներում: լավագույն ձները տարածված են նախալեռնայինգոտում, Սյունիքի մարզի Սիսիանին Գորիսի շրջաններում: 18096 Պտուղները պարունակումեն 6-8, առանձին սորտեր` մինչն

ՏՅ.

Բ

6`

Ւ-

'

լ

Ց

Բ

ՉՔՅՅ.ՔԲ55ՀՏ

ԷՋԷ

Ք

.

յ

Շ

ՅՅ

5ՅԲ Տ ՏՅՅՅՏՅՋ Տայ

ՏՅՅՏՅՀՅՅՑՅՅ-Հ

Տա Յ:-5

ՏԺՃԵՅԸԹՅՅԾՅ27:53ՅՅ-Յ

Տ Բ 3Յ`՝`ՇԺ:ԹԾ ..

Ը`

Բ

-

'

Ւ

Շ

.Յ

ՀՔ Ը

.3 Յ525398

՛

-

Ց

Ջ

.8

՛

«ԺՄ

հան-

ՀԱՅ ՅՅ ՀՅաածն՝

ՏՅՅՅՏ-ՅԸՅՅՇ

ՅՅԾՀՅՏՑ ճ-3Հ3Յ

6օՅՏ

ՏՅԸԾԾՅԾԵԺՅՑՅԾ

ՒՏ-Դ-ԱԷՏ-Ի ՏժԾՀ

Ժ555Զ2ԶՋՅ5ՅՅՑՓ-3ՅՀՀՖ»Յ

ՀԷՂ-ԹԷՈՒ

Օ-' Տ.Ք55 ՒԶ ՓԵ:ԾՀ ՀԷ, ՏԵՏՏԵՅ2Յ03242358 շ

մինչն 2,995 օրգանական թթուներ, ածխաջրատներ,Ղ-1,596-ից նյութեր, վիտամիններ ն այլ կենսապեկտինային եայինտարրեր, ու բուրումնավետ բանականակտիվ միացություններ,ներկանյութեր

կարնոր բուժիչ նշանակությունմարդու սննդում: 100գ են պտղի էներգետիկ արժեքը 53 կկալ է: Բալից պատրաստում Պտուղները մուրաբաներ,հյութեր, կոմպոտներ,խմիչքներ: բարձրորակ նան սառեցնում են, որը հնարավորությունէ տալիս օգտվելու թարմ

ն ունեն ելութեր

-

25ՅՅՅՅՑՆՑՅՑ583Յ58: Հա

ՀՇՅՀԵԽՅՔՏ33

553Յ6

ՏՅ5ՏՅՀ Ժ5ՏՃՅՅ5ՅՅԺ`Շ-ԸՅՋ`Ծ

ՏՀԾՅՅՇՅՀՅՀՅՀՀ-ՀՅԾՅՇՅՀ-Շ

ՓՓՅ5ՅԾԾ5Ց5ՏԹթՀամ.

ՅԾ

բալիցնան

ամիսներին: վիճակում բալն օգտագործվում է հունիսից մինչն ցածրադիրվայրերում օգոստոս, շուրջ 2,5-3 ամիս: Հանրապետության հունիսի պտուղներըհասունանում են մայիսի2-րդ տասնօրյակիցմինչն մինչն 15-ից 2-րդ ստասնօրյակը,նախալեռնայինգոտում՝ հուլիսի մինչն օգոստոսի 5-ը, իսկ լեռնային շրջաններում՝ հուլիսի վերջից թարմ է բնակչությանը օգոստոսիվերջը: Դրա շնորհիվ երկարաձգվում ապահովելու հումքով բալով, իսկ վերամշակողարդյունաբերությանը ձմռան

Թարմ

2)

Հ

»

լ

Հ

ԷՏ» `

ՇԾՅՉՋՀ

8-3

ՇՏՇՅՑԾ5ՑՀԿ

Շ

Տ

ՅՅ

ԷՉ-2--

Ծ

«Բ8ՅՀ Տ`5Յ

զ

5.

ժամանակահատվածը:

բալեառանձնահատկությունների պտղաբերման Ծառան նու սորտերը բաժանվումեն ծառանմանների թփանմանների: բուն ու խոարտահայտված 5-7մ լավ ունեն բարձրություն, նմաններն են փնջաճյուղերի վրա ն բերքի են անցնում4շոր պսակ. պտղաբերում Ըստ

ՅՏՅՏՅԵՀԹԵՅՏՑ5ՀԾՅՑ

ՅՏՅՆՇՅՅՅՅԾՅՅՏՅԵՅ

Շ

Ց

ՅԾ

ՅԵՑ ՏԱՅԾ

Շ

ՅՅ

Զ

«ՒԷ

աճման

ն

տարում` մեկ ծառից տալով 40-50կգ բերք: Դրանց կյանքի "տնողությունը20-30 տարի է: Թփանման բալենիներըունեն մեկ կամ մի քանի ոչ բարձր բուն, են ն կախ ընկած ճյուղեր, 2-4մ բարձրություն,պտղաբերում բբարակ են անցնում 2-3-րդ տարուց` մեկ ՛նախորդտարվա աճերի վրա ն բերքի 5-7-րդ -

:

Յ

լ

-Թ3233252133853555 5ՅԾ

Ի

ԹԿ..

Յ ՎՀ ՅՏՅԶՇՀՁ

ԿՀ ՀՅՅՅԺՅՏՑՋՅ

Յտ.385 `

Է

Յ

Վ

-

Է. 65 ՄԹԺՅՆՀ ԵՏ

ԲԵԺՅՅՏՊՀ`ԵՅՀՅՀ55

ՇՏՅ2ՅՅՅ5

Բ-ի

5-73

Յ

ծառից ւոււլու| 10-20կգ բերք: Կյանքի տնողությունը 15-20 ւոարի Է: Բալենու տերնները հաստ են, մուգ կանաչ, հակառակ ձվաճն, սղոցահեզի:Ծաղիկներն սպիտակ են, անհուռ, երկսեռ կազմությամբ, խաչաձե, չրոշուուլող հավաքված 3-4-ական հովանոցանման ծաղկափթբություցում: Պտուղները հյութեղ են, կլոր, 3-7Գ ճաշով, կարմիր, մուգ կարմիր, համարյա սն գույնի, երկահ ապտղակոթերով: Պւողամիսը (մեզոկարւդը) Քաղցրաթթվաշ է, կորիզին կպած: Բալենու մուգ գույնի պւողահյութ ունեզող Սորւոկիը կոչվում են մորելներ, իսկ չներկլված վարդագույն, բաց գույնի ներկվածները՝ ամժորելներ: Բալենին բազմանում է ւկաւովանտով:Լավագույն Լամ ն ակալների մահաղզեբյան բալենու Լ սովորական թթու բալենու սերմնաբույսերն են: Մի շարք սորտեր ու ձնեեր ունեն նան արմաւտոային մացառներու|ն կանաչ կտրոններովբազմանալուհատկություն: Բաղենու ջերմասեր սորտերը դիմանում են մինե -30"Ը, իսկ ցրտւնդիճածկունները՝ -40՞Շ ն ավելի գածր զիւոին: Բալենին լումասեռր ն չորադիմացկուն պտղատեսակ է. լավ է աճում կավավազային նկ ավազային, ինչպես նան խոնավությամբ ապահովված կարբոնատային հողերում: Աղակալած հողերում իս կւորուկ ընկնում է ճառերի աճն ու բերքաւովությունը: մշակել Բւղենին ւպաւոկանում է վարդազգիների ընտանիքին, սալորաԽն.) ցեղին: Վերջինիս բալենու (Եծրոտատ յինների ենթաբնտանիքին, ձեավորմանը մասնակցել են 150 տեսակներ, դրանցից ւլտղաբուծությունում կւտնեոր նշանակություն ունեն սովորական (0. «ախոոտ ԽԱ.), ւղափասւոանային(թ. ԽԱնըօտճ Բո.) բալենիները ն կերաւսենին (Ե. ՃԱՌ 11.) Խռտոռի.|՝Մշակության մեջ գտնվող սորտերի մեծ մասն առաջացել է առաջին` ԶԹղաոստ «ազոտ ւոեյակից, ոիը բնության Սեջ վայրի լիճակում չի հանդիւվում,սոլ իրեմիցներկայացնումէ կեռասենու ն տափաստանայինբւսլենու բնական հիբրիդ: Բալենու բազմաթիւ|տեղական ադրտերից շրջանցված է Սիւիան նին, իսկ ներմուծվաներից` Պոդբելսկւայան Ժուկուլակայան: Բալենին գրտադիմազկուն ե չորադիմացզկուն, կանոնավոր պտղաբերող, աճման պայմաններինլավ հարմարվող, վաղահաս ն պւոուղների արժեքավոր համային հւատկանիչներովօժտված պեաողաւոեանկ է, մակայմ պտուղների բերբահավաքի աշխաւոուաւումրության պաւոճառով հանոաւպեւոությունումսահմանափակվում Է դրա տարածությունների հեւուսգա ընդլայնումը:

-

նկ.1 Ր`

Ծիրառենու սորտերը ոյ-

գ

Սպիտակձիրան, բ- արենի դեղին. Խույրովենի, դ ԵրԼւպեՒ,ե Սաբենիսւպիւուսկ -

-

որէ

ը,Քաֆրանի, Ա եաիտիք գ.Նարինջի միջահաս, դ

-Ուսպոխ

նկ.Յ

Դեղձենուսորտերը Սագլամի,բ Լոձ գծավոր,Գ Լիմոնի

ա

-

-

-

|

|

նկ.4

Սալորենու սորտերը ա Ռենկլոդ Ալտանա, բ Վենգերկաիտալական, -

գ

-

-

Վազիրի

նկ.5

Սալորենու սորտերը ա

-

Պերսիկովայա,բ Ջոյենտ պրուն, գ -

-

Ալիբուխարի

|

նկ.6

Բալենու ա

-

սորտերը

Սիսիանի,բ Պոդբելսկայա,գ Ժուկովսկայա -

-

Ան.7.

սորտերը Դրոգանադեղին, բ Քանաքեռի կեռաս, նապոլեոն վարդագույն

սեռասենու ա

գ

-

-

-

«Տա».

ա-ՏԵՏ

նկ.8

Խնձորենու սորտերը -Ռենետ Սիմիրենկո,բ. Բանան ձմեռային

ա

Գ

-

Այդոռեդ

նկ.9 Խնձորենու սորտերը

| Ո

|

ա

գ

-Բելֆլյոր դեղին, բ Ստարկրիմսոն ԳոլդենԴելիշես -

-

Բ

ՏՅՐՅ588ՅՅ

ՀՅՏՅԱ ԱՅՏՅՀՑՅԸՏՏՏ

ենիրը Տ Աէ

Ի ՒԷ

ոճերը

ՀՅՏՑԵՑԸՑՈՏՑԹ5ՅՅ

նկ.12

Սերկեիլենու սորտերը ա

-

1,

Արարատի բ

-

գ Մեղրիի Անի, -

Է

Էլ ՀՎ

ՀՅ

ՏՏ ՏՀՏ

Է:

ՅԵ

11121127171է:

ՕՏՅՏՅՅՑԾԾ:ՅԹՅՅՀՏ

Ձ

Ջա

8 || | 83| 5.1885 ա Մ

Ք

6.55 ՐԹՅՅՑա 135358

Յ

.-

.

Տ

ՀՅՅՔՅՀԵ

8 "ԱՅՅ:ՅՏՀՅՅԾՏ

Հ

ՅՅ

Ւ-

Կեռասենի Կեռասենին բալենուց

ե պահունակ օգտագործվում Աոհունար ւմ

ավելի ջերմասեր է, ուստի,

ունի ավել սահմանափակ տարածման արեալ: ՀՀ-ում մշակվում Է ցածրադիր նախալեռնային գոտիներում, Սյունիքի, Տավուշի մարզերում`

20004

2800"Շ

բարձրությանվրա: Բնականոն աճում ակտիվջերմաստիճանների

ն

մինչ

պտղաբերում է 260(

ապահովման դեպքում:

Կեռասենին կանոնավոր պտղաբերող

ն

ամենավաղահա

Է. հասունանում է պտղատեսակներից մայիսիվերջերիցմինչն հուլիս| կեսերը`լայնորեն օգտագործվելով թարմ սպառման համար: Առաջինլ հասունացող պտղատեսակներից մեկն է ոչ միայն շուկան

թար. պտուղներով ապահովելու, այլն վերամշակող արդյունաբերությանը հումք մատակարարելու առումով: Կեռասից պատրաստում են բարձրորակ մուրաբաներ, կոմպոտներ, հյութեր,խմիչքներ,չրեր:

Պտուղները քաղցր

են, պարունակումեն

8-14-1896 ածխաջրատներ, օրգանական թթուներ, հանքային տարրեր, կենսաբանական ակտիվմիացություններ, ու ներկող բուրումնավետ նյութերն աչքի են ընկնում բացառիկ զովացուցիչ համային հատկանիշներով: մինչն

059:

Կեռասենինաճում Է 8-10, երբեմն 151 Ա ավելիբարձրությամբ ծառերի տեսքով` կազմավորելով լայն բրգաձն

ցած, բայց քիչ թվով

պսակ՝ ուժեղ զարգա-

կմախքային ճյուղերով ն դրանց` ցայտուն արտահայտվածհարկային դասավորությամբ: Տերններըխոշոր են, հակառակ ձվաձն, վառ կանաչ, սղոցաեզր: Ծաղիկները սպիտակ են, անհուռ, երկսեռ, խաչաձե փոշոտվող ն ձնավորվում են հովանոցանման ծաղկափթթությունում Յ-4-ական:Ծաղկում է տերններիբացման հետ

միաժամանակ, բալենուցավելի շուտ,

բայց ծիրանենուց ուշ: Պտղաբերում է մեկ տարեկան ճյուղերի ն փնջաճյուղերի վրա: Բերքի ճնշող մեծամ ասնությունը հիմնադրվումԷ վերջիններիս վրա, որոնք բավական երկարակյաց են՝ ապրում են 10-12 տարի:

Դրա շնորհիվ պսակի ներսում ավելանում է պտղաբերությանն տերնային զանգվածի զբաղեցրածմակերեսը: Բալենու հետ համեմատածկեռասենու պտուղներն ավելի խոշոր են` 4-10գ, դեղին, վարդագույն,մուգ կարմիր գույնի, քաղցր կամ Քաղցրաթթվաշ համով: Ըստ պտղամսի ամրության կեռասենու

են

առոների

(ամուր

պտղամսով Ա թարմ,

են

են, ն

ենը ցած

«րամշակված վիճակում), գինների (նուրբ պտղամսով ահունակությամբն փոխադրունակությամբ,օգտագործվում են թար առման համար) ն դյուկերի (բալի ն կեռասի հիբրիդ են ն միջանկյալ բրք են զբաղեցնումդրանց միջն): Բազմանում Է պատվաստով, իսկ մի քանի տեղական սորտեր սն արմատային մացառներով: Ծառերը բերքի են անցնում 4-5-րդ արուց` 10-12 տարեկան հասակումկազմավորելով 40-50, առանձին չպքերում՝ 100-120կգ բերք: «Մ 50-80 Կեռասենու ծառերն ապրում են օտարի, բայց րդյունաբերական նշանակության բերք տալիս են մինչն 30-40 արեկան հասակը: Ձմռանը ծառերը դիմանում են -25-28՝Շ ցրտին: Գեներատիվ Հղբոջները -24-25"Շ-ի պայմաններում ցրտահարվում են: Բացասաեն արնահարություններըը ն ջերմաստիճանի սր ազդում նան համար առավել բարենպաստ են թեթն յատանումները: Կեռասենու վազակավային մեխանիկականկազմով օդաթափանց, ջրաթափանց ն չի աճում սննդանյութերով ապահովված հողերը: Վատ նան թույ կարբոնատային, քարքարոտ, բայց ջրով տղաբերում պահովված հողային պայմաններում: Պահանջկոտ է ջերմության, օդի սրաբերական խոնավության նկատմամբ. ամռան ուժեղ շոգերից յասվում են ծառի բոլոր մասերը, թափվում են տերնները: Կեռասենին բալենու ցեղի կազմավորմանըմասնակցած տեսակչրից մեկն է, սակայն տնտեսական արժեքավոր հատկանիշների պտղատեսակ: յորհիվ առանձնացվել լէ որպես ինքնուրույն եռասենու կուլտուրական ձները ծագել են Հունաստանի հյուսիսում լող վայրի տեսակից: Կեռասենին պատկանում է վարդազգիների ընտանիքին, սլորայինների ենթաընտանիքին, բալենու ցեղին՝` (Շղտստ Խոլ): այտնի է նրա մեկ տեսակը` սովորական կամ ծտային կեռասենին չ618ՏսՏ Յոս (Լ...) ԽՄ/օՔոշհ.),որից ն առաջացել են մշակության մեջ -

տարածված ԴԱՐԸ տեղական :

են Քանաքեռի կեսորտերից ասը ն Շուշա կեռասը, իսկ ներմուծվածներից` Դրոգանա դեղինը, Նանայլ սորտեր: վարդագույնը լոլեռոնսնը, Նեգրիտյանկան, Նապոլեոն

-

ՅՅՀՅՅԺ

թ

ՇԾՅԾՅՅՅՅ

ԷՒ

ՆՒ.)

Լ

Լ

ՅՑ

Բ57ՅՅ-ՀԸ

ՏոՅ5ՅՏՅՅՅԸ

Թա

Ը

Տ55ԾՅՅՅՅԲԺՀՅ:ՏԾԾ

յ

ՀՅ

1-7

Տ.28ՅՅՏՅՅ.Տը

ւ,

Յ

ՑՏՔՅՅՅ:

ԻՅՀՅ-:ՆՀՅՅՅԾՑՅ5Ց

ԾՑ`՝9 ԸՅ35 ՅՅ ՇՓ

ՇՅ- ՇՅՀՅՇՈՑՅՅՑՏՅԵՅՑՑԸՅՔԵՅՅՏՏՇՇՅԱ

Փ555ՅՅՅՏՏՅՅ5ՏՓՅԹՀՎՇԾՅԾՅՑՀԲԸ

Ծ

`

Փ:

ք

ՅՅ

Յ

ՔՅՅ

-Զ

Հ

ՓԹ

աշ» Շ ՒՊ-Ա-

Յ.

ԷԻ-2:2-ԷՆ-

Յ.5

Շ-

5555ՅՀՀՅՅ ՔՅԾՅ :5օ6Ծ6`8-Յ5

Տե

ՑԺՅՑ, ՅՅՅ է, Տ: .5 ՏԵՋ ՀԾ Յ' Հե Ց ՕՏՓ2 ՏՅՏՑՅ .Շ Յա Էս

ԺՅՃՅՆԳՏՑՃ

ԼԺՀ:`՝.Թ ՏՅ5Ց-.

5ՑԺՄՀՅ.ՇՅՀԺԾՓԲՇԾ

Յ :

-ՇԸԶՕՋՉ

ԸՏՏՅՀՑՑՑ5ՏՏՅՅ

ԿԺՀԵԸ ԽԲՔ Ա.Վ

ԲԾ

Շ

Յ-ԸՔ

3»

-.Յ

-

լ

Ծ-ՀՓԺՓ

ՏԲԶՀԵՔԶՔՏԲՔԵԵՑԳՅ

ՏՔՅՑՏՅՅՑՅԸՑՅՅՈԵՅԸՅ

Բ

ՏՅՀ:ՃԳՓՇՇաԾՋ

ա..5 օօԾ'5 -

-

Յ

-

Հ|5 -

Յ

Վ

:.6

,

Հ.

Փ»

Ը

Ը.

ՏՑՋ.

ՔՅՏԾՅՀՏ ։

Յ-ՀՅՏՑՏ.,

ՏՅ

Ց.

Բ-Շ Եա:

Յ5-

ՀՅՀ։:ԹՅ5

ՅԾ

ԲաՏՅԵՑՑ

ՏՀ0ՅՅՅ5

-

Շ

ՅՑ ԳՅ

..

.Յ

«3

Հնդավորների խմբի բնութագիրը Հնդավորներիխմբի ներկայացուցիչները`խնձորենի,տանձենի, սերկնիլենի, զկեռենի, արոսենի, սզնենի, պատկանում են վարդազգիների (ԹՕՏՅՇՇՅՇ Սստտ.)ընտանիքին, խնձորայինների(Քօոօ:մ686) ենթաընտանիքին: Դրանց պտղի լայնական կտրվածքում կան հինգ հատ աստղաձն սերմնախցիկներ,որոնցում դասավորված են սերմերը կամ հունդերը, որից ն առաջացել է խմբի անվանումը: Պտուղը կեղծ է, քանի որ դրա կազմավորմանը մասնակցել են ծաղկի բոլոր ճասերը: Պտուղը կոչվում է խնձոր ն բաղկացած է էկզոկարպի,մեզոկարպի ն կաշվենման էնդոկարպիշերտերից: Հնդավորներիխմբին պատկանող պտղատեսակներիծաղիկը երկսեռ է, խաչաձն փոշոտվող:

ԽՆՁՈՐԵՆԻ

Խնձորենին հնագույն ն երկրագնդի վրա ամենատարածված պտղատեսակներիցէ: Խնձորենու պտուղները պարունակումեն 6-2372 ածխաջրատներ, 0.5-1.596 օրգանականթթուներ, պեկտիններ, վիտամիններ, հանքային միացություններ ն այլ նյութեր, որոնք գտնվում են մարդու օրգանիզմի կողմից լավ յուրացվող միացությունների ձնով ն ունեն կարնոր ֆիզիոլոգիական դեր նյութափոխանակության գործում: Խնձորենու պտուղներն օգտագործվում են նան վերամշակված, թթու դրած ն սառեցրած վիճակում (չրեր, գինիներ, կվաս, կոմպոտներ, հյութեր, ջեմեր, մուրաբաներ, մրգանուշներ, դոնդող, ՛պովիդլո, մարինադներ, պեկտին նայլն): Սորտերի մեծ բազմազանության ն հասունացման տարբեր ժամկետների շնորհիվ խնձորը մարդու կողմից օգտագործվում է տարվա բոլոր ամիսներին: Խնձորենու սորտերը, որոնց թիվն աշխարհում քսան հազարից ավելի է, միմյանցիցտարբերվում են պսակի ձնով ն բարձրությամբ,տերնների ն ձնով թավոտութան աստիճանով եզրերի գույնով մոմային ձնով, գունավորությամբ, կտրտվածությամբ,պտղի չափերով, շերտի ն ենթամաշկայինկետերի առկայությամբ, համային հատկանիշներով, էկոլոգիական գործոնների նկատմամբ ունեցած դիմացկունությամբ,հասունացմանժամկետներով ն այլ հատկանիշներով: Խնձորենու այգի հիմնելիս պետք է ընտրել տվյալ հողա54

ապահովող կլիմայականպայմաններումառավել արդյունավետություն

սորտեր:

15-20մ բարձրությամբ Բնության մեջ խնձորենինաճում է շատ խոշոր՝ թփերիտեսքով: ծառերի ն 1-2մ բարձրությամբ 0պատվաստած սորտերի վրա սերմնաբույսերի Այգում պատվաստակալների է 5-6, ցածրաճ իսկ բարձրությունըտատանվում Ըստ ժամկետների հասունացման դեպքում` 2-3 մ-ի սահմաններում: ն սորտեր: ձմեռային տարբերվում են ամառային, աշնանային Խնձորենու տնկարկներհիմնելիս ձմեռայինսորտերինավելի շատ տեղ են հուլիս-օգոստոս է հատկացվում:Ամառային սորտերը հասունանում 1-2 օգոստոսի շաբաթ, աշնանայինները` ամիսներին ն պահպանվում են մինչն վերջին, սեպտեմբերինն թարմ վիճակում օգտագործվում ն իսկ ձմեռայինները`հոկտեմբերին կարող են նոյեմբեր-դեկտեմբեր, թարմ վիճակում օգտագործվելմինչն նոր բերքը: Խնձորենու տերնները կարող են լինել օվալաձն, էլիպսաճն, մուգ կանաչ, կտրտվածեզրերով: Խնձորենու գեներատիվ բողբոջները բարդ անատոմիական կազմությունունեն` կազմավորումեն հովանոցաձնծաղկափթթություն Ծաղիկների գույնը սպիտակ է, Ն տերնային վարդակ: մուգ կարմիր: Չնայած խնձորենինունի երկսեռ սպիտակավարդագույն, ծաղիկներ, բայց խաչաձն փոշոտվող պտղատեսակ է, հետնաբար, անհրաժեշտ է այգին հիմնել երեքից ոչ պակաս սորտերով: Բերքահավաքի աշխատանքների հեշտացման նպատակով յուրաքանչյուր հողակտոր պետք է զբաղեցնել նույն հասունացման ժամկետ ունեցող տարբեր սորտերով: քազմամյա Խնձորենին հիմնականում պտղաբերում է ն պտղաշիվերի նիզակների, պտղաբերողօրգանների`օղանիստերի, ծառերի առնել պտղակիրներիծայրերին, որն անհրաժեշտ է հաշվի էտի ժամանակ` արդյունավետբնափայտըչհեռացնելունպատակով: Խնձորենու պտուղները կշռում են 10-20-ից մինչն 800գ: Վայրի. տեսակները` 10-20-40, իսկ բարձրորակսորտերը` 120-200, առանձին կլորավուն, կլորՊտուղների ձնը՝ 400գ: դեպքերում` 250տափակավուն, կլոր-կոնաձն, օվալաձն, իսկ գույնը` կանաչավուն, հարդագույն,ոսկեգույն, կարմրավուն,բալագույն՝ կանաչադեղնավուն, պատված մուգ կամ բաց գույնի շերտերով, ժանգագույն, սպիտակ ենթամաշկայինկետերով: Պտուղների համը կարող է լինել քաղց-

թեթնակիտտիպությամբ: րաթթվաշ, թթվաշաքաղցր, թթու,շատ քաղցր,

Խնձորենին, այգին հիմնելուց հետո, նայած սորտին, պատվաստակալին,խնամքի պայմաններին, բերքի է անցնում 2-3-ից մինչն 8-10 տարեկան հասակը: Ընդ որում, սերմնաբույսերի վրա մեծ 5-ծ6, մասը պտղաբերում է պատվաստած սորտերի տարում: Արդյունաբերական արմատակալների վրա` 2-4-րդ նշանակության բերք ստացվում է այգու հիմնումից հետո 7- 10-րդ

տարում:

Խնձորենու

այգու

արդյունավետությունը, նայած պատվաս-

տակալին,տատանվում է 25-30-ից մինչն 45-50 տարի:

Ներկայումս պտղատու այգիներ հիճմնելիսառավելությունը տրվում է ցածրաճ տնկարկներին, որոնք վաղ պտղաբերելու շնորհիվ արագ են փոխհատուցում այգու հիմնադրման հետ կապված դրաճական ծախսերը: Բացի այդ, խնձորենու ցածրաճ այգիներում հեշտանում են խնամքի աշխատանքները (էտ, բուժումներ, բերքահավաք), բարձր է բերքատվությունը, քանի որ փոքր չափերի շնորհիվ ավելանում է միավոր տարածությանվրա տեղադրվածծառերի թիվը: Խնձորենու վաղ պտղաբերող այգիներ հիմնելու համար օգտագործում են ոչ միայն ցածրաճ պատվաստակալներ, այլն այսպես կոչված «սպուր» տիպի սորտեր, որոնք իրենց ծնողներիցտարբերվում են պսակի փոքր չափերով, վաղ պտղաբերմամբ` 3-րդ տարուց, թույլ ճյուղավորվածությամբ,գերազանցապեսօղանիստերի վրա պտուղներ կազմավորելու ն մի շարք այլ հատկություններով: Հանրապետությունում տարածված սպուրային սորտերից են Ստարկրիմսոնը ն Գոլդսպուրը: Ֆերմերային(գյուղացիական) տնտեսություններում խնձորենու ցածրաճ տնկարկներ հիմնելիս չպետք է մոռանալ որ դրանք եկամտաբեր են պտղաբուծության վարման բարձր մակարդակի ապահովման դեպքում: Նման այգիները կրկնակի խնամքի կարիք ունեն ն պահանջկոտ են խոնավության ու սննդանյութերինկատմամբ, լավ են աճում տաք վայրերում, թեթնմեխանիկականկազմովհողերում: Համապատասխանպայմաններըչբավարարելու դեպքում թուլանում է բույսերի աճը, րնկնում բերքատվույունը, պտուղները կորցնում են իրենց որակականհատկություններըն ապրանքայինտեսքը: Խնձորենին բերքատու պտղատեսակ է. սերմնաբույսերի վրա պատվաստած սորտերը մեկ ծառից կարող են ապահովել 100-200 կգ, իսկ հեկտարից` 120-150, երբեմն 2509 բերք: Եթե այդ նույն սորտերը

պատվասպատվաստած են ցածրաճ ն միջակ աճեցողության ն 300-400, 30-40 կգ տակալների վրա, համապատասխանաբար` անգամ 10009 բերք: Խնձորենին բազմանում է պատվաստի միջոցով: Բազմամյա տարիների.ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ մեր հանրալավագույն ցածրաճ պատվաստակալներ պետությանպայմաններում են ԽՏ-ի ն Խ26-ի, իսկ միջակ աճեցողությամբ ծառերի ստացման համար` Խ/106-ի արմատակալները:Սովորական,բարձրաճայգիների հիմնադրմանհամար անհրաժեշտ է օգտագործելԿովկասյան վայրի խնձորենուն մշակությանմեջ գտնվող սորտերիսերմնաբույսերը: Խնձորենին բարձր բերք է ապահովում սննդանյութերով, ապահովվածջրաթափանցն օդաթափանցհողերում խոնավությամբ հողերում ընկնում է ծառերի աճեցնելիս: Քարքարոտ, կարբոնատային

աճեցողությունըն բերքատվությունը: պտղատեսակէ. դրա հյուսիսԽնձորենին ցրտադիմացկուն ամերիկյան, եվրոպական,անդրկովկասյան,միջինասիական,հարավեն ուկրաինականծագում ունեցող սորտերը կարող դիմանալ---30ն. (նախկին --35, միչուրինյան հյուսիս-արնելյան միջինռուսականները` ԽՍՀՄ) սորտերը՝ -40-45: ցրտին: է Սորտերի ճիշտ ընտրությանդեպքում խնձորենին կարելի բոլոր մարզերում,ծովի մակերնույթիցմինչն ճշակել հանրապետության 2000մ բարձրության վրա, սակայն ամենաբարձրորակպտուղներն 1000-16004 ստացվում են նախալեռնայինգոտու պայմաններում` ն սննդանյութերով բարձրության վրա աճեցնելիս (ոռոգման ջրով դաշտի համեԱրարատյան ապահովվածությանդեպքում): Այստեղ, 35 օրով, մատությամբ, պտուղների հասունացումն ուշանում է 10-ից է ընձեռում երկարաժամկետգրաֆիկով բնակորը հնարավորություն չությանը ապահովել թարմ պտղով, իսկ վերամշակող արդյունաբերությանըհ̀ումքով:

հնուց հայտնի են խնձորենու 60-ից ավելի տեղականսորտեր,որոնք մշակվում են Արարատյանդաշտում, Վայոց Ձորում, Սյունիքում ն հյուսիս-արնելյանշրջաններում: Այդ սորտերից բարձր շատերը լավ են հարմարված էկոլոգիականպայմաններին, ն. վնասատուներին, բերքատու են, դիմացկուն հիվանդություններին հատերկարակյաց են, սակայն դրանցից" մի քանիսը համային կանիշներովզիջում են ներմուծվածսորտերին: Խնձորենու տեղական ՀՀ-ում

չատ

սորտերն ուսումնասիվել են պտղաբուծության ամբիոնի պրոֆեսոր Ա.Ե. Մարգարյանիկողմից ն ծառայում են որպես արժեքավոր ելանյութ սելեկցիայում: Խնձորենու տեղական սորտերի արժեքավոր հատկությունների պահպանմանհամար կարնոր են դրանց հայտնաբերման ն բազմացմանուղղությամբ տարվող աշխատանքները: Ներկայումս ՀՀ խնձորենու տնկարկներում մշակվում են տասնյակից ավելի սորտեր՝ հյուսիս-ամերիկյան, ուկրաինական, ռուսական ծագմամբ: Խնձորենու ցեղի կազմավորմանը մասնակցել են 25 վայրի տեսակներ: Դրանցից առանձնապես կարնոր են անտառային (Խւ ՏԽօՏՈՏ Խալ), կովկասյան կամ արնելյան (ԽՄ. օոտուռիտ Սցնիեւ.), սիբիրական կամ հատապտղային (ԽՄ.ԵՅՇՇօՅ 8օոհ.), ցածրաճ (Խ. քսում Խն), չինական կամ սալորատերն (կիտայկա), (1. քոսուծիռ ՑօՌհ.) տեսակները: Ցածրաճ խնձորենին ունի 2 այլատեսակներ՝ ն դուսեններ (ԽԼ քսուռ պարադիզկաներ (Խ. քսում քմ ժն) ք/Ձ6Շ0:4),որոնք խնձորենու բոլոր տեսակներիմեջ միակն են, որ ունեն սեփականարմատ եղանակներով բազմանալու ունակություն: Դրանց արմատակալներն օգտագործվում են որպես կլոնային պատվաստակալներ` ցածրաճ ն միջակ աճձեցողությամբծառերի ստացման

վրա: նիզակների

բնութագիրը Այդառեդ

Հյուսիս-ամերիկյանսորտ է: Ստացվել է 1935թ. ԱՄՆ-ի Այդախո կայանում, Վագներ ն Ջոնաթան սորտերի տրամախաչումից։ ՀՀ գլխավոր պտղաբուծական գոտիներում լայն տարածում գտած լավագույնձմեռայինսորտերից է: Ծառերն ունեն միջակ աճեցողություն,բերքի են անցնում այգին հիմնելուց հետո 4-5-րդ տարում Պտղաբերում են օղանիստերի ն

գեղեցիկ

մոզ իսը հյութալի, թթվաշաքաղցր իրին Բերքատու է, տալիս Պտուղների է կատարվում Բերքահավաքը սեպտեմբերին: 7օկգ բերք: ամիսներ: ապրիլ է՝ մինչն մարտ,

հարթկլորավուն

մորեգույն ծածկող սպիտակավուն,

իսկ պտղա նուրբ է համով, գերազանց տարում 8-րդ կյանքի ծառերը

գույնով: Մաշկը

սորտ

բարձր պահունակությունը նկատմածբ: Վարակվումէ

-

ի

պտղա ր

Սորտն զգայուն է ալրացողի Ցրտադիմացկունություսը փտումով: Դիմացկունէ քոսի նկատմամբ:

բարձրչէ:

անցնելու, կանոնավոր պտղաբերման ն փոխադրունակ որակյալ,պահունակ

Գնահատվում է վաղ

խոշոր, պտղաբերելու,

համար (նկ. 8, կազմավորելու պտուղներ

Գ.):

Բանան ձմեռային սորտ Հյուսիս-ամերիկյան

ձմեռային սորտերից լավագույն

ցածրադիր գոտու Մուր երում:

է:

մուզ

ն

12004

պտղաբերում

Ծառի աճեցողությամբ:

Հեր

կանաչ, փայլուն լիպսածե, մակերեսըխիտ թավոտ

ն

մշակվող Հանրապետությունում

Լավ աճում

լ

բարձրությամբ

ա

նիստեր

կա դոր,

րաառալո ոակաո մակերեսով:Տերնաթիթեղի ներքին

չան պտղաշիվերիվրա:

վադ րան

է:

մինչե պայմաններում,

Խոշոր ծառեր են, ուժեղ

ՀՀ-ում աճող խնձորենուգլխավոր սորտերի

ճիջակից

180գ ն ավելիքաշով: ճինչն Ունեն ն խոշոր՝ բարձըր արտաքի են, ողջ պտուղըպատված է համատարա

համար:

Երկրագնդիվրա գոյություն ունեցող խնձորենու20000-ից ավելի սորտերը պատկանում են կուլտուրական տեսակին՝` տնային խնձո8օդչհ.): րենուն (հ. ԺՕԾՈՂԾՏԵՇՅ

կամ

130-155գ

են` Պտուղները միջակ մեծության

է:

:

ս

քաշող,

120-300գ ն ավելի Պտուղները խոշոր են կամ միջակ, երբեմն էլ տափակ, անկանոն կլոր կամ երկարավունկոնաձն, հաստ է, ամուր, մոմային փայլով, Քաժակը ն ափսեն փոքր են: Մաշկը բաց դեղին, արնի կողմից գեղեցիկ բաց կանաչ, հետագայում են միջակ մեծության, Ամբողջ մակերեսովտարածվում շառագունած: կետեր: Սորտին բնորոշ է պտղի շատ բաց գույնի բազմաթիվ Պտղամիսըբաց դեղնավունէ, ձգվող գիծ-ծալվածքը: երկարությամբ

ձնի:

ամուր, նուրբ, մանրահատիկ, հյութալի, գինեքաղցր, բանանի բուրմունքով, բարձր համայինհատկանիշներով, գերազանցորակի: Պտղաբերությանշրջան է անցնում 6-րդ տարուց: Բերքատվությունը միջակ է Ա միջակից բարձր` 120-200կգ. ծառից: Արդյունաբերական նշանակությանբերքի անցած ծառերն ապահովում են 200-500կգ բերք: Ծառերի պտղաբերման պարբերականությունը թույլ է արտա-

հայտված:

Պտուղները լավ են ամրացածծառին: Դրանց բերքահավաքը, հետագայումպտղի վրա հետքեր չմնալու համար, պետք է խնամքով կատարել:Բերքահավաքը կատարվում է սեպտեմբերիկեսերիցմինչն հոկտեմբերիկեսերը. պտուղներնօգտագործման հաճար պիտանի են դառնում հոկտեմբերիվերջից ն պահվում մինչն փետրվար-մարտ: Փոխադրունակությունը շատ բարձր չէ: Խոնավ վայրերում պտուղները ն տերններըուժեղ վարակվում

են

քոսով:

ՀՀ

ցածրադիր գոտիներում բավական ցրտադիմացկուն է, դիմանում է մինչն-32: ցրտին:

Ընդգրկված է հանրապետության բոլոր գոտիների, ռությամբլեռնային,ստանդարտտեսականումեջ (նկ. 8, բ.):

բացա-

Բելֆլյորդեղին Հյուսիս-ամերիկյան սորտ է: ՀՀ-ում մշակվում Է 100 տարուց ավելի ն համարվում Է լավագույնձմեռային սորտերիցմեկը: Լայնորեն մշակվում է Արագածոտնի, Վայոց Ձորի, Սյունիքի,Տավուշի մարզերում` ծովի մակերնութից 1200-1300մ Ա ավելի բարձրություն ունեցող

վայրերում:

Ծառերըխոշոր են, լայն գնդաձն գեղեցիկ պսակով: Տերնները միջակ են կամ խոշոր, երկարավուն ձվաձն կամ լայն նշտարաձն, նավակաճն թույլ ծալված, փայլուն, մուգ կանաչ, ստորին կողմից թույլ

թավոտ:

Պտղաբերումեն օղանիստերին պտղաշիվերի վրա:

բարձր կոնաձն, կողավոր, հատկապեսպտղի վերին մասում, երբեմն

կողքերից սեղմված: Պտղամաշկը ամուր է, բայց նուրբ, փայլուն, բերքը հավաքելիս դեղնականաչ, հետո` կիտրոնադեղին:Պատված է նոսր տարածված ժանգակետերով:Պտղամիսըբաց դեղին է, ամուր, նուրբ, հասունանալիս փխրուն, հյութալի, թույլ բուրմունքով, քաղցրաթթվաշ, յուրահատուկ համով, գերազանց որակի: իսկ Բերքատվության են անցնում ուշ` 8-րդ արուց, են ապրանքային նշանակության բերք տալիս 15-րդ տարվանից: Ցածրաճ պատվաստակալիվրա պատվաստելիս այդ ժամկետները կրճատվում են: Բերքատվությունը բարձր է` 200-360կգ, բայց ոչ ամենամյա, այլ` 1-2 տարի ընդմիջմամբ:Բերքահավաքը կատարվում է սեպտեմբերի երրորդ տասնօրյակից մինչ, հոկտեմբերի կեսերը: վերջերից Օգտագործմանհամար պիտանի են դառնում հոկտեմբերի պահպանվելով մինչե փետրվար, մարտ ն ավելի՝ առանց թառամելու, կնճռոտվելու: Ծառերը պահանջկոտ են խնամքի ն հողային պայմանների նկատմամբ: Անհամապատասխանհողակլիմայական պայմաններում ընկնում են պտուղներիորակըն ծառերի բերքատվությունը: բարձր է: Ցրտադիմացկունությունը Խոնավ վայրերում տերնները վարակվում են քոսով: Համարվում է լավագույն ձմեռային սորտերից մեկը` բարձր դիմացկունության,բերքատվության, խոշոր ն բարձրորակ պւոուղների համար (նկ. 9, ա.):

Բելֆլյոր կիտայկա Սորտն ստացել է հայտնի պտղաբույծ Ի.Վ.Միչուրինը`Բելֆլյոր դեղին սորտի ն խոշորապտուղ կիտայկայիտրամախաչումից1907թ.: Լայնորեն տարածված է 4Հ լեռնային ն նախալեռնայինգոտիներում: Աշնանային լավագույնսորտերիցէ: Ծառերը խոշոր են, գնդաձն, խիտ պսակով: Տերնները մեծ են, կլորավուն, ձվաձն, անհարթն անփայլ. ներքնի կողմից թավոտ: Պտուղները խոշոր են՝ 200գ, իսկ միջակները`120-160գ, գեղեցիկ, կլորօվալաձն, թույ 32արտահայտվածկողավորությամբ: Պւտղամաշկը գծերով, որոնք ծածկում են պտղի 3/4-ը: Ենթամաշկայինկետերը մանր

են,

հազիվ

նշմարելի:

Պտղամիսը սպիտակ է

ն

հյութալի,

վարդաբուրմունքով, գինեթթվային, բարձր համայինհատկանիշներով: են անցնում 3-4-րդ Ծառերը բերքատվության տարուց, իսկ 9-10

տարեկան հասակումկազմավորումեն ապրանքային նշանակության բերք 12525ցկգ: Մինչն բերքահավաքը պտուղների որոշ ձասն անժամանակթաւիվում է: Պտուղներըհասունանում են վերջին,սեպտեմբերիսկզբին նե պահվում 10-ից 20օր:օգոստոսի

Սորտը է միատարրպտուղներ, կազմավորում որոնցից ստացվում է միջին

որակի չիր:

Ծառերը բարձր

բերքատու

են՝

օժտված

ցրտադիմացկունությամբ: ն Հիվանդությունների

նան

բարձր

վնասատուների նկատմամբդիմացկունությունը ցածր է: Խոնավվայրերումվարակվում քոսով: Սորտը բազմացնելիս կտրոններ պետք է մթերել միայն յավագույնկլոններից:

Գոլդեն Դելիշես(Ոսկյահրաշալի) Հայտնաբերվելէ 1914թ. ԱՄՆ-ի Վիրգինիա նահանգում: Արժեքավորհատկանիշների շնորհիվ աշխարհում,այդ թվում ՀՀ-ում, մեծ տարածում գտած լավագույն ձմեռայինսորտերից է: Խնձորենու Դելիշես խմբին պատկանող սորտերի մեջ լավագույններիցմեկն էԼայնորեն մշակվում է հանրապետության գլխավորպտղաբուծական

մարզերում:

Ծառերն աչքի են ընկնում միջակ աճեցողությամբ, հավաքուն, կլորավուն պսակով: Տերեները միջակ մեծությանեն, երկարավունէլիպսաձն,թույլ թավապատությամբ ն բաց կանաչ կնճռոտվածությամբ, գունի, թեթնակի Պտուղներըխոշոր են՝ 150գ ն ավելի, լայն կոնաձն, ոսկեգույն:Պտղամաշկը անհարթ է, փայլուն` պատվածգեղեցիկ նոսր դասավորվածմանր դարչնագույն խցանանման կետերուլ:Պտղամիսը է, միջին ամրության, հյութալի, սերուցքագույն հիանալիբուրմունքովե գերազանց համայինհատկանիշներով: Ծառերը բերքի են անցնում 4-5-րդ տարուց, իսկ կլոնային պատվաստակալների դեպքում` ավեի վաղ: Բարենպաստ

դեղնավուն երանգով:

62.

պայմանների դեպքում պտուղների հասունացումը տեղի է ունենում սեպտեմբերիվերջին կամ հոկտեմբերի սկզբին: Բերքահավաքի ժամկետները պայմանավորված են հողային պայմաններով ն կիրառվող ագրոտեխնիկայով: Պտուղները զգուշությամբ պետք է հավաքել, քանի որ ամենափոքր վնասվածքից անգամհետքերը մնում են: է ՍորտըՑ Օ։Օ`բարձր ապահովում ., արդյունավետություն համեմատաբարերկար ն տաք վեգետացգիաունեցող վայրերում, թեթն մեխանիկականկազմով հողերում, ուստի պետք է խուսափել ծանր կավային հողերում տնկումներկատարելուց: Հողում ցինկի ն բորի, խոնավությանպակասը վատ Է տանում: Ունի միջակդիմացկունությունցրտերի ն ալրացողի նկատմամբ: Միշտ չէ, որ ապահովում Է կանոնավորպտղաբերություն: Լավ փոշոտիչ է համարվում խնձորենու այ սորտերի համար: Հավաքուն պսակիշնորհիվ իրեն լավ է դրսնորումխիտ տնկարկներում (նկ. 9, գ):

Գրանի Սմիթ Ավստրալիական սորտ է, ձմեռային հասունացմամբ: Վերջին տարիներին մուտք է գործել հանրապետություն ն ուշադրություն է գրավում իր խոշոր, կանաչ գույնի պտուղների շնորհիվ, որոնք արտաքինիցհիշեցնում են Ռենետ Սիմիրենկո սորտը, սակայն դրանից տարբերվումեն պտուղների ավելի բարձր ապրանքայինտեսքով: Ուժեղ աճեցողությամբօժտված ծառեր են: Պտուղները միջակ մեծության են կամ խոշոր, կլորավուն կոնացն:Պտղամաշկը հարթ է, մուգ կանաչ գույնի, երբեմն թույլ շագանակագույն շառագունած` պատված բազմաթիվ սպիտակավուն ենթամաշկային կետերով: Պտղամիսը բաց կանաչ գույնի է կամ սպիտակ, համեղ, պինդ, խռթխռթան, հյութալի, քաղցրավուն, թարմացնողթթվությամբ նթույլ բուրմունքով: Վաղ են մտնում պտղաբերության շրջան ն աչքի են ընկնում առատ պտղաբերմամբ: Բերքահավաքը կատարվում է սեպտեմբերի վերջին կամ հոկտեմբերի սկզբին: Պտուղները պահվում են մինչե մայիս ն օժտված են բարձրփոխադրունակությամբ: ապրիլ, Սորտն ունի թույլ դիմացկունությունալրացողինկատմամբ:

:իսմզօեմմդ նսիհսօտվք ճռոլրվը 'մվոմոհ Ամզտզհդվրտկշտքոժդղզ Ադչոքոնտա դվնզն «փսքտ 'վ տով մոտթոսծնսմոո ստի օտիտոտիո 'դզ Ղօտդռսկմմզդնստլ, Ե021-08 ցտթիսցգը կտծվբ 'ժմով ցմոովդո Ղ ղոմոոմ"Ղօտիջ 4 ուսըծտտ վԺռոոդո| :Ամզդձդոտտոխո "ոզ դոթսցզը հոծվը ԱմզդՂԱՎՏ դզոոս դմղզետԶ ղՂջոնդետովկ տոտ Հղվ Ամս 'դղ ոյս դոիստգիոուդոով լսմզդվտսե դվլոդսգիոռլո Ղ դվոոդազի վմզտմսո դոոնսդջ :8վուստտովորոմտ Վ ատսիկոչՀը Ցանոի վյտզեՕ տզորՍ .ցվդտհոիժ դոհտիտվ դվոզա չ տոլոտվո Ղ 1զ6ոոտոդտմսՈ ԱդվմաշվրԻ ՛Վ օոսմտնտիովդտրով 4 օլ6լ

1 ոսիմորո»

կոոծվքբզն վնսճոոմ)ո ԱդսԹոսդւսկճտովն

Ծվատօ | .ըրսմոտնմ-ց-9 իսնտտ» վամզմ Ամզտմսո

ստղվ

տմի վմզորսմոդբմզՈ ցտտոտիտտհո 4 1ոսժ ըղսիոողդի

-Ատստփտ 'դզ մսշսո| ԱմզտզհդվոոկՀոռոՓժդգ

ֆ9 Ամս "իսդոսԵ նսկցոց մսիոտօեմվոմող Եսը զ ցվնզնոչտդողկ ԱդոսԵ դոկոտդովվ վնտլ, :ուսոփ 'մով 'զ տվոսկ մփշտրտնտլ, :օտիմզժ ` տոով մտսկտնտիո'մմսո| Ղ Վ դրու մմտետծՇ:Յողտ Հվիտմե դզդյս Ցվցվմտտմո 'դզ մմտտովը իսղջ Ղ մրոթիսօզղ :մոոթյսմսիոնսդ ոզ Պջոտոդսկ մսղ Եջ հԱմսշսո մսմզդտստլ, ՊԱ ԱԻ ոա 08 ԳԲ ԱԳԿոԶ

յրս

3 տմսո

դոքքրւոսորով ցվրուգքԾ .Բվը տովոռոո ոստ

վմզտմսո ոզշփզՆ նզյՍ Դ դգոծտդսՇ ճաս-Ղող

1 1Պիճոտրո

ԾւսսմՂոՈ

վդոմգոշ ցվոզե

ՀվտսՀսփիո մտքով վմզտմսո11 1սդզմսօդո|

նգքյս վսզստց .,ԱմզդդւսԹյսմզ`) զս վոսմ Ղ Առդսթիոսնսճզաո իոուՂԱդւսթոսիտոտճմղմ :Ադւսթոսղտդուսվոհո դվժտտմո մսիոոփո 'մմզդչվցողտով դվրոռով մցմոոմ'ԱդւսթիսՀչիտմԵ վտմսՈ վմզդնստիո .,Ղ դմզդժվռդոքմո ՍուսԹամմուոովը մմզմ Եհօ|| դվերո ըյսցծդոո 8ոստզդրվկ ,

-ջ6 դզ

հոծվը վովՍ 6վնսճոմիո ՛մրոբտողց վոսժ դոսթոսդւսկճորվն 1 մօմողժԱդսԹոսդոսհճորվնոօզըՇ Ղ մդւսթոսկոդւսմնոոխփ դզ իտ մմզդդւսթսդտով դվրոճդոմոո հով 'ուսղոխօցոոտտ Ադտկտնսստիոո վմոտ-ճվմզմոզնց վսզդնստա ըոյսդզոյս 16 նզտ մուստոռւսոով վնոժ վմզմոզտկսվ տոսյ47 յվ Տոօտ վմզմբգտղսվ :ցվմզմ/ոօվմզջո | սմզմոնտա տիմոտ նմսոլոդ Ղ վմզտովդոնօ"վմզիվշոնտիո իսքով մծնոոժոՀչտիժժ 'Ասոոո '4 տոտՀ 'մմսդ 'վոտտփսկ Դ իսժուսըտսժնզքյս ՑդտԵտմԱղզե

իսոսժ դղ ուսիղոմոի նզքս դմզդատստ, :4 մօմոտմ Ադասթսդւսկճորվնոծզըօ.վմզաոշ :ովբոո6 Ղչռվք 1 մոողմզԱդյսԹ Հսհտուսվոո ըսմզռդոնրո ռվրոդոմոգռստր :մօ 02 8վ-0յլ ուսիվտո Ղ ցվոստոսեօ 'ցվծմզի վովիսվ ռող տսդոտդւսոով մմզըդն ստա, :ՎմղմԵՌՕօլ -05 դզ ուսիսկորոռ ուսկտոռվ դողզմոտ 2լյ-8 դղ «ստոժմզմ Ղ 8։սմոտ նԱ-ջ-Ը .րոծմչ դոոթիսմզմտնտիո ուսցճդոտռզ նտի ԱմզսոԶ իսմզդշվցոտով դվրոորովծդոծտմզԵ 'տզիտմոսմՀս մտսդ «փոոծոսկ1 ղոտվիոո մովրոնտլ, օտիմսիտոտն մոսդ զ վռոսծ հոտվտոո մմզտզի ռվրողշոռոժռգ (իսմզխե) խիսմզտմզչ մվոմտղ օշտիտոտ վ ռտսիտչոռողոգնզն մշորոնտա :2մով '`ւսիոմսյկ ղոտփոտոռհ դզ դւսիտմս 'Եօշյ -0լլ ,մզփո մսչսո| 6վղոոծվբ ոո հոծվբ դզդւս դմզցտստա 6ոոմ 'դցղմսշսո| ԱմզդղմզՏ:իսհտոռ Վրոփդո 'դսիոչոդոդ օտիօփ դրու 'ցւսիտմտղ 'դզ դտոթյսօզը հդոածվըԱմզատռ ւԱհզը 6վմզտմսո դվոոստոտ դոսեծտիտ)1սդզմսօգդո| վ ըւսիմորո» վտմսո շստգդվկոր վոիտտտօ դմզդմզդսվծկղյզո 'սդորողոտցմսփ տստտ ոզ վճտնոցտկ`՝ 1:պճտտղՂ :1 դցոհոնոռող

Սքնոոծտիժժ

Քվորոճ ոմա

տմզՈ

'ցոիցոմոոտմոսդ

մովբոնտա :դոսետեդոք դոսԵտմ6սմզո-ողոտվոո նս տով

մ ըյսնսնս

կլորավուն են` խիտ դասավորված: Պտուղը պատված է մոխրագույն մոմային փառով: Պտղամիսը դեղին է, մանրահատիկ, հյութալի, հաճելի բուրմունքով ն գինեթթվաշհամով: Ծառերը բերքատվության շրջան են անցնում տնկման 3-րդ տարվանից ն կանոնավոր պտղաբերում են: Լրիվ բերքատվության շրջան անցածծառերիբերքը տատանվում է 60-ից 80, երբեմն` 120կգ-ի սահմաններում: Սակայն բերքատվության բարձրացմանը զուգընթաց պտուղներն արագ մանրանում են, հետնաբար, անհրաժեշտ է ճիշտ կանոնավորել ծառի ծանրաբեռնվածությունը:Պտուղներից ստացվում են բարձրորակմուրաբաներ ն չրեր: է օգոստոսի 2-րդ է, հասունանում Աշնանային սորտ առաջին, երկրորդ տասնօրյակները

աաա29արոատոժբերի ա ր

ԱԱ

Ք

:

Ն

է, բերքատու, խոնավ վայրերում թեթնակի

Ռեդ Դելիշես Ամերիկյան Ստարկինգ Դելիշես սորտի կարմրագույն կլոնն է: Ստարկինգ Դելիշես սորտն իր հերթին ընտրվել է ամերիկյան հայտնի Դելիշես սորտից, վերջինիս կլոնն է: Դելիշես սորտի բոլոր կարմրապտուղ կլոններն արտաքինից (ծառի պսակը, տերնների ձեր, պտուղների ձեն ու չափերը) Ա համային հատկանիշներով միմյանցից քիչ են տարբերվում: Հիմնական տարբերությունը,որ հաճախ դժվար է գունավորման երանգի մեջ է: Ստարկինգ Դելիշեսի բոլոր կլոնները՝ Ռեդ Դելիշես, Ռոյալ ռեդ Դելիշես, Ռիչառեդ, Վելլսպուր, Ստարկրիմսոն ն այլն, ծնողական սորտի համեմատությամբունեն պտղամաշկիավելի մուգ գունավորում, որի շնորհիվ շուկայում դրանց պահանջարկնավելի մեծ է: Ռեդ Դելիշես սորտի ծառերը բարձրաճ են, բրգաձն պսակով: Պտղաբերման են անցնում 6-7-րՈ տարուց, իսկ ցածրաճ պատվաստակալներիդեպքում՝ ավելի վաղ: Պտուղները խոշոր են` 130-160գ, երկարավուն կոնաձն, Դելիշես խմբի կլոններին բնորոշ կողավորությամբ, մուգ կարմիր գույնի պտղամաշկով ն սպիտակ ենթամաշկային կետերով: Պտղամիսն օժտված է բարձր որակական հատկանիշներով:

զանազանել, պտուղների

թույլ Բերքատու սորտ է, պտղաբերմանպարբերականությունը

է

արտահայտված:

են քոսի ն Տերեներն ու պտուղները բավական դիմացկուն տուժում են վաղ ալրացողինկատմամբ, բայց գեներատիվբողբոջները

ցրտերից: գարնանային է ապահովում Սորտը բարձր արդյունավետություն վայրերումմշակելիս: Ռենետ

տաք

Սիմիրենկո Լ.

Պ.

Հայտնաբերվել է հայտնի գիտնական-պտղաբուծ Մլենո Սիմիրենկոյիկողմից իր հորական կալվածքում (Ուկրաինայի ուղ): Գո)

մտարածում գտած ձմեռային հյութալի ն համեղ պտուղներով, սորտերից է: Հայտնի է կանաչ գույնի են ամիս ն որոնք համայինհատկանիշներըպահպանում մինչն ապրիլ բոլոր ավելի Սորտը տարածված է հանրապետությանգրեթե 1200մ պտղաբուծական մարզերում ծովի մակարդակից մինչն

Հանրապետությունումլայն

բարձրությունունեցող վայրերում: Ծառերն ունեն 5-64 բարձրություն,փռված պսակ: Սորտին ծալված բնորոշ են երկար ն նեղ, ըստ երկարությաննավականման ցրտից տերնները: Շիվառաջացմանբարձր ունակության շնորհիվ են: վնասվելիս ծառերնարագ վերականգնվում 100-250գ, բարձր կոնաճն, Պտուղները խոշոր են ծառերին: միջակները ն. փոքրերը՝ ավելի տափակ, լավ ամրացված Պտղամաշկըհաստ է, կանաչ, հասունանալիս՝ծղոտադեղին, կետերով: Պտղապատված լավ նշմարելի սպիտակ ենթամաշկային թթվամանրահատիկ, միսը սպիտակավունկանաչ Է, շատ հյութալի, շաքաղցր, համեղն թույլ բուրմունքով: 4-5-րդ տարուց՝ Ծառերը վաղ են անցնում պտղաբերման՝ շրջանում 1 ծառից կազմավորելով 200-400կգ բերք: բերքատվության Պտուղները հավաքում են սեպտեմբերիվերջից մինչն հոկտեմբերի նոյեմբերիկեսերից: կեսերը ն օգտագործում Բրդապատ լվիճի է ն քամեդիմացկուն: չորադիմացկուն Սորտը թույլ է: դիմացկունությունը նկատմամճբ Խոնավ վայրերումպտուղներնոոժեղ վարակվումեն քոսով:

իսկ

փայլուն՝

լրիվ

Սորտի ցրտադիմացկունությունը բարձրանում է, եթե վեգետացիայի շրջանը երկար է տնում, ն աշնանը ջերմաստիճանի անկումը սահուն է ընթանում: Իսկ երբ վեգետացիանվաղ է ավարտվում, ն աշնանը ջերմաստիճանի անկումը ընթանում է ուժեղ տատանումներով, ծառերըխիստ վնասվումեն ցրտերից (նկ. 8, ա.):

է պտուղների կատարվում, ժամանակին պահունակություննավելիէ բարձրանում: սնկային հիվանդությունների Բավական դիմացկուն է նկատմաճբ(նկ.9,բ):

բերքահավաքը

|

Ստարկրիմսոն ՍտարկինգԴելիշես սորտի կլոնն

Օրեգոն նահանգում1952թ.: ՀՀ

է

բերվել 1976թ.

է:

ՏԱՆՁԵՆԻ

Հայտնաբերվելէ ԱՄՆ-ի

ն

լայնորեն տարածվել գրեթե պտղաբուծական մարզերում:Սպուր տիպի սորտ է:

բոլոր

Ծառերը թույլաճ են, փոքր, նոսր ն հավաքուն պսակով: Տերեները միջակից խոշոր են, էլիպսաձն, մուգ կանաչ, խոշոր ատամնավորեզրերով: Պտուղները միջակ մեծության են կամ խոշոր` 160-180գ, գեղեցիկ, երկարավուն կոնաձն, պտղի ողջ մակերեսով,սկսած գագաթից, անցնող կողավորությամբ: Ինչպես ՍտարկինգԴելիշեսի բոլոր կլոններին,այնպես էլ Ստարկրիմսոնին բնորոշ են աւիսեի շուրջը դասավորված հինգ բարձր թմբերը: Պտղամաշկը համատարած պատված է մուգ մորեգույն ն անփայլ գունավորությամբ թավով: Ենթամաշկայինկետերը դեղին գունի են, խոշոր ն նոսր դասավորությամբ: Պտղամիսըդեղնավուն-սպիտակ է, համեղ, թեթն բուրմունքով, քաղցր, առանց թթվության:Վերջինս բնոքոշ է Դելիշես սորտին ն դրա բոլոր կլոններին,այդ թվում Ստարկրիմսոնին: Ծառերը վաղ են պտղաբերում` այգու հիմնումիցհետո 3-րդ

տարուց:

Պտուղները

հիմնադրվում միայն օղանիստերիվրա: Պտղաբերում է կանոնավոր ն առատ՝ մեկ ծառից ապահովելով 70ծ0կգ բերք: Սորտն ունի միջակ աստիճանի ն ձմեռադիմացկունություն են են

չորադիմացկունություն: Պահանջկոտ

է

ինչպես

ծառերի խնամքի, այնպես

էլ

բերքահավաքի ժամկետներինկատմամբ:Բերքահավաքն ուշացնելիս պտուղները գերհասունանում են, իսկ ժամկետիցշուտ հավաքելիս՝ Բերքահավաքը կատարվում է սեպտեմբերի երկրորդ կեսին:

թառամում: Պտուղները պահվում :

են

մինչե

մարտ-ապրիլ: Եթե

արդյունաբերական մշակությունը կենտրոնացված է ՀՀ կենտրոնական,նախալեռնային,հյուսիս-արնելյանգոտիներում,իսկ Արարատյան դաշտում մշակվում են դրա ամառայինսորտերը: Եթե այգու հիմնադրման ժամանակ սորտերը ճիշտ ընտրվեն, է մշակելհանրապետության տանձենին կարելի բոլոր մարզերում: 8-14-1846 Տանձենւ պտուղնեը պարունակում են ածխաջրատներ, 0.2-0.356 օրգանական թթուներ, հանքային աղերի միացություններ, Ճ, Ց, Շ վիտամիններ, բուրավետ նյութեր: Տանձենու պտուղները վերամշակվում են մուրաբաների, կոմպոտների, ջեմերի, չրերի ն այլ մթերքներիստացմանհամար: ծառերի բարձրությունը Բնական պայմաններում տանձենու հասնում է 15-20մ-ի պայմաններում .,.բարձրաճ Այգու 8պատվաստակալներիվրա պատվաստած սորտերի բարձրությունը ունեն 10մ է: Ծառերն կլորավուն, լայն բրգաձե պսակ ուժեղ արտահայտվածկենտրոնականուղեկցողով ն կմախքայինճյուղերով: են, Տերնները մուգ կանաչ գույնի կլորավուն, կլոր-օվալաձն, կաշվենմաննփայլուն: Պտղաբերում է օղանիստերի, նիզակների, պտղաշիվերի ու պտղակիրներիվրա: Գեներատիվ բողբոջներըբարդ են, ծաղկափթթությունը վահանաձնէ, ծաղիկներըերկսեռ են ն խաչաձնփոշոտվող: Պտուղներն ունեն տարբեր ձն՝ կլորավուն, տանձաձն, կլորօվալաձն: Պտուղներիքաշը տատանվում է 30-40-ից մինչն 800-71000գի սահմաններում: Բարձրորակ սորտերի մեծ մասի կշռում են 120-200-280գ: Տարբեր է նան պտուղների գույնը կանաչավուն, կանաչադեղին,իսկ մի շարք սորտերինը` արեգակի կողմից կարմիր թշով: Պտղամաշկը պատված է խիտ կամ նոսր դասավորվածությամբ, ժանգագույն,սպիտակենթամաշկայինկետերով: Տանձենու սորտերին Տանձենու

պտուղները

-

քարաբջիջների առկայությունը: Բարձրորակ սորտերի պտղամիսը(ուրբ է, հալվող, առանց քարաբջիջների: սորտերը Սերմնաբույսերի՝ վրա պատվաստած տանձենու 10-12, իսկ սերկնիլենու բերքի են անցնում 6-8, առանձին սորտեր` 4-5 տարեկան հասակից: արմատակալների վրա պատվաստելիս` 30-35են Տանձենու բարձրաճ ծառերն ապրում 80, իսկ ցածրաճները` 40 տարի: Ըստ հասունացման ժամկետների տարբերում են տանձենու ամառային(հասունանում են հուլիս-օգոստոսին ն 2 շաբաթիցավել չեն պահվում), աշնանային (հասունանում են օգոստոսի վերջին, սեպտեմբերին ն պահվում են մինչն հունվար) ն ձմեռային (հասունանում են հոկտեմբերինն պահվում մինչն մայիս) սորտեր: Տանձենու է 100-200, բերքատվությունը ծառից հասնում առանձինդեպքերում՝ 400--1000կգ: Լավագույն սորտերը դիմանում են -28-30, իսկ միչուրինյան ն հյուսիսայինծագում ունեցողները՝35-40: ցրտի: Տանձենին լավ)լ3թ9է աճում օդաթափանց ն բավարար քանակությամբ սննդանյութերով ապահովվածհողերում: Խնձորենու համեմատությամբավելի պահանջկոտ է խնամքի ն էկոլոգիական գործոնների նկատմամբ. խնձորենուց ավելի չորադիմացկուն է, բայց ցրտադիմացկունությամբ զիջում է դրան: Տանձենու ցեղի (Ք7ոստ Լ.) ձնավորմանը մասնակցել են 60 վայրի տեսակներ: Դրանցից ժամանակակից ,յ տեսականու կազմավորմանըգործում ամենամեծ մասնակցություննեն ցուցաբերել սովորական (Բ. Հշօռոոոսուտ Լ), կովկասյան (Ք, ՇՅսօոտՇճ ԷԹԺՅ-.), չինական կամ ավազային (Ք. Տ6օնու ԽԹծհմ.), ուսուրական. (Ի.

ՍՏՏԱՌՇՈՏՆՏ Խշձո.),

ոխճկտ ձնատանձենի (Ք. մ86ց.), ուռիատերն (Ք. ՏՅՈՇԼԾԱՅ ՔՅ)Լ) ն փշատատերն (5. 8|ՅճցոՇիՁ ՔՅԱ.)տանձենիները: Երկրագնդի վրա աճող կուլտուրական տանձենու 10000-ից ավելի սորտերը պատկանում են տնային տանձենի տեսակին (Ք. ՍՕՈՅՏԱՇՑ հ/6մնե.): է

բնորոշ

`

--

ՀՀ-ում աճող տանձենու

գլխավոր սորտերի

բնութագիրը

գեղեցկուհի Անտառային աշնանայինհասունացմամբ:Արարատյան իսկ բարձրադիր դաշտումհասունանում է օգոստոսի սկգբներին, Կոր երում՝ սեպտեմբերի կեսերին: կամ միջակ աճեցողությամբեն, լայն բրգաձն վրա: են օղանիստերի պսակով:Պտղաբերում հիմնականում 5են բերքի ծառերը անցնում Այգու հիմնումիցհետո բարձրաճ 3-4-րդ վրա 6, իսկ սերկնիլենուարմատակալների Բելգիականսորտ

է՝

խոշոր ր"առերը

տարուց:

կարող

Բարձր

է

պատվաստածներ է` մեկ ծառից սորտ

օժտված բերքատվությամբ

կազմավորել մինչն

ՅՕՕկգ

բերք:

թույլ է արտահայտված: պարբերականությունը

Պտղաբերման

են 150-350գ քաշով, բութ Պտուղները խոշոր կամ միջակ հարթ է, փայլուն, ձվաձե կամ հատված կոնաձն:Պտղամաշկը վառ կարմիր թշով, հավաքելիս կանաչ, իսկ հասունանալիս դեղին, է հաճելի մուսկատայինբուրմունքը, շատ գեղեցիկ:Սորտին հատուկ Ժամանակ: զգացվում է լրիվ հասունացման որը սպիտակադեղինէ, հալվող, գինեքաղցր, գերազանց հետո 15բերքահավաքից Պտուղներիորակը ավելի է բարձրանում " կարելի է պահել Սառնարանայինպայմաններում օր պահելու դեպքում: բարձրչէ: 2-3 ամիս: Պտուղներիփոխադրունակությունը է հարմարված հանրապետության լավ Ցրտադիմացկունէ, բարձր բերքատու որակյալ |

Պտղաձիս

րիի

էկոլոգիակ

գործոններին:

քամիներից, կպած ԿԱ ուղները պյտղակերից թափվում խոնավությունից Կլապի ԱԱ փոշոտիչներից երով:

թույլ

ծառին

են

են:

ան ձենու սղոցողից:

Ռւժեղ

են

օդի ցածր

ն

վնասվում է

ն

սիրելին, Վիլյամս

ամառայինսորտերը (նկ. 11, բ):

Բերե Բոսկ

ծառերը տալիս են 60-80, իսկ լրիվ պտղաբերման շրջան անցածները՝ մինչե 200կգ բերք: Պտուղները խոշոր են` 150-400գ քաշով, զանգակատանձաձն,փոփոխված ձնով, անհավասարակողմ: Պտղի ողջ երկարությամբունի բնորոշ կողավորություն:Բերքը հավաքելիս պտղամաշկըբաց գույնի է, բազմաթիվ մանր կանաչավուն կետերով, պահպանման ընթացքում դառնում է բաց դեղին, արեգակի կողմից շառագունած:Պտղամիսը սպիտակ է, շատ նուրբ, հյութալի, հալվող, քաղցր, շատ հաճելի թթվությամբ ու բուրմունքով. ունի յուրահատուկ դուրեկան թույլ ստտիպություն,գերազանց որակի է: Պտուղները միատարր չեն: Բարձր բերքատու սորտ է:

Ֆրանսիական սորտ ։ աշնանային հասունացմամբ: Պտուղները հասունանում են սեպտեմբերիկեսերին ն պահվում մինչն նոյեմբերիվերջը, իսկ սառնարանայինպայմաններում՝ 5-6 ամիս: Միջակաճեցողությամբծառեր են լայն բրգաձն պսակով, պտղաբերում են հիմնականումօղանիստերիվրա: Պտղաբերությունը առատ է ն ամենամյա:Տաս տարեկան ծառերը տալիս են 60-80, իսկ լրիվ բերքատվության շրջան անցածները՝ 150--200կգբերք: Պտուղները խոշոր են, շատ խոշոր կամ միջակ՝ 180-300գ քաշով, երկար տանձաձն, նուրբ ու բարակ մաշկով: Բերքը հավաքելիս բաց կանաչ գույնի են` լրիվ պատված Ձմեռադիմացկունությունըթույլէ: ժանգաբծերովն մանր ժանգակետերով,որոնք խոնավ վայրերում ավելի ցայտուն են Բավական դիմացկուն Օէ սնկային -հիվանդությունների արտահայտված: Չոր Ն արնոտ նկատմամբ: պայմաններում աճեցնելիս պտղամաշկը ոսկեգույն է կամ ոսկեժանգագույն, Սորտը՝ Օպ̀ահանջկոտ է այգում տարվող խնամքի ն շատ գեղեցիկ: Պտղամիսըսպիտակադեղնավուն է, նուրբ, հյութալի, հալվող, էկոլոգիական գործոնների նկատմամբ: Չոր ն քամոտ վայրերում Քաղցր, դուրեկան թթվությամբ,բարձրորակ: մշակելիս տերններըստանում են այրվածքներ: է: թույլ Ձմեռադիմացկունությունը Լավագույն փոշոտիչներն են Ձմեռնուկ, Օլիվե դը ՆՍերր, Տերնները տուժում են օդի չորությունից ն բարձր ջերմաստիճանից: Անտառայինգեղեցկուհի, Բերե Բոսկ սորտերը: Հիվանդությունների նկատմամբ բավականդիմացկունէ: Լավագույնաղանդերային աշնանայինսորտերից է: Պտուղները գեղեցիկ են, բարձրորակն փոխադրունակ: Լավագույն փոշոտիչներ են Անտառայինգեղեցկուհի, Բերե Արդանպոնսորտերը: Ունի մասնակի ինքնափոշոտման հատկություն է Պ.

Հեղինե

(նկ.

11,

ԵՈ

Ստացել

ա):

Բերե Արդանպոն Բելգիական սորտ է, ձմեռային հասունացմամբ: Պտուղները հոկտեմբերիկեսից շուտ չպետք է հավաքել, այլապես կնճռոտվումեն՝ կորցնելովորակականհատկանիշները: Բարձրաճծառեր են` բրգաձն պսակով: Պտղաբերում է հիմնականում օղանիստերի վրա: Այգին հիմնելուց հետո բերքի է անցնում 6-7-8-րդ, իսկ սերկնիլենու արմատակալների վրա պատվաստելիս` 3-4-րդ տարուց: Երիտասարդ

Կարանյանըլեռնային պտղաբուծությանբաժնում:

է: Պտուղները քաղում են սեպտեմբերի վերջին ն

Աշնանային սորտ պահվում մինչն հունվար: Ծառերը միջակ բարձրությանեն, լայն բրգաձն պսակով: Վաղ պտղաբերող է: Ծառերը բերքի են անցնում այգու հետո հիմնումից 3-4-5-րդ տարուց: Պտղաբերում են օղանիստերի ն պտղաշիվերի վրա՝ 1 ծառից տալով 60-80կգ Ա ավելի բերք. Լավ խնամքի պայմաններում պտղաբերություննամենամյաէ: Պտուղները բարձրորակ են, խոշոր ն միջակ չափի, մինչն 300գ, բութ տանձաճն, մուգ կարմիրթշով: Պտղամիսըսպիտակ է, նուրբ, շատ հյութալի,թթվաշաքաղցր,հաճեելի բուրմունքով ն դուրեկանհամով:

Ցրտադիմացկուն է: Շրջանացված է լեռնային գոտու պայմաններում: եւն Անտառային Փոշոտիչներից գեղեցկուհի, ժողովրդական սորտերը:

Բերե

Կլապի սիրելին Ամառային սորտ է` հյուսիս-ամերիկյան ծագմամբ: Պտուղները են օգոստոսի սկզբից մինչն սեպտեմբերի սկիզբը, իսկ լեռնային շրջաններում՝ մինչն սեպտեմբերիկեսերը: են՝ Խոշոր ծառեր լայն բրգաձն, նոսր պսակով: Պտղաբերում են օղանիստերի ն պտղաշիվերի վրա. բերքի են անցնում 5-6-րդ տարուց`լրիվ պտղաբերության շրջանում 1 ծառից տալով 100-1 100-150կգ բերք: են կամ խոշոր 150-350գ ն Պտուղները մեծության տանձաձն: ավելի, կարճ Մաշկը դեղնականաչ է, լրիվ հասունանալիս դեղին, արնի կողմից վառ կարմիր թշով` պատված կանաչավուն ենթամաշկային կետերով: Պտղամիսը սպիտակ է, հյութալի, հալվող, գինեքաղցր,շատ հաճելի, գերազանցհամով ն բուրմունքով: օր, Պտուղները պահվում են իսկ սառնարանային պայմաններում,եթե կատարվել է ճիշտ ժամկետներում (սերմերըգորշացել են) 1-2 ամսից մինչն150օր: է Սորտն օժտված բարձր ցրտադիմացկունությամբ ն հասունանում

:

միջակ

բերքահավաքը

երաշտադիմացկունությամբ: Կայուն է սնկայինհիվանդությունների նկատմամբ: Լավագույն փոշոտիչներից են Վիլյամս ամառային, Մալաչա, Բերե Բոսկ, Անտառայինգեղեցկուհի սորտերը:

Տերնները միջակ են կամ խոշոր, լայն ձվաճն, միանգամից եզրերով, հաստ, կաշվային, սրացածծայրով, համարյա ամբողջական կոպիտ,մուգ կանաչ,փայլուն,խիտ թավոտ: նան պտղաշիվերի օղանիստերի, է հիմնականում Պտղաբերում է

արտահայտված:

պարբերականությունը վրա: Պտղաբերման բերքատու սորտ է. լրիվ Բերքի է անցնում 3-4-րդ տարում: Բարձր է: անցածծառերի բերքը 200-300ԱկԳ բերքատվության 100-130, իսկ երիտասարդ են միջակ, կամ Պտուղները մանր Ի երկարավուն, քիչ մինչն 325գ, ծառերինը: է, հաստ, հարթ, բաց կա թույլ խորդուբորդ: Մաշկը կոպիտ հասունացման ժամանակ դեղնակաոուչ» սպիտակէ, հյութալի, կոպիտ Գր թույլ

րա կլորավուն, երբեմն անի Սո մանը, նածռ Պտղամիսը ո ցի ա: վությա խոշոր քարաբջիջներով, թթվաշաքաողցի, միջակ որակի: Գ

թույլ

մե

|

օգտագործման Պտուղները. հավաքում են հոկտեմբերին,իսկ

համար պիտանիեն դառնումնոյեմբերիսկզբներից՝ են նան թթվի համար: ամիսները: Օգտագործվում մարտ-ապրիլ ր

պահվելովմինչն

փոխադրունակ տուղները երկարակյաց,հիվանդությունների են:

ն

Ցրտադիմացկուն,

սորտ է: նկատմամբդիմացկուն վնասատուների են Անտառային գեղեցկուհին, Լավագույն փոշոտիչներից

Կլապի սիրելին(նկ. 10, բ): Մալաչան, լ

Մալաչա

հասունացմամբ սեպտեմբերի

ենԱԾխիկեսից ինչն ՐՆ ասնօրյակը: առաջին են, լայն բրգաձնկամ գնդաձն,խիտ, ՊտուՏԱ

ն

սորտե

.

ամառային

Ծառերը միջակ մեծության

Ձմեռնուկ Տեղական սորտ է` ձմեռային հասունացմամբ: Բացի լեռնային շրջաններից, տարածված է հանրապետությանբոլոր վայրերում: Ծառերը խոշոր են, լայն բրգաձն պսակով, նոսր դասավորված

ճյուղերով:

հավաքունպսակով: ձվաձն, սրածայր,հաստ, Տերնները միջակ կամ խոշոր են, լայն ամուր, մուգ կանաչ,միջակ թավոտ: նիզակներին խառը տիպի է` օղանիստերի, Պտղաբերությունը 5-6-րդ տարում լրիվ պտղաշիվերի վրա: Բերքի է անցնում շրջանումծառից տալով 120-300կգ բերք: պտղաբերման -են, 140-220գ, երբեմն խոշոր, Պտուղները միջակ մեծության

համաչափ, շատ գեղեցիկ, ծառին ամուր կպած, երկար տանձաձն: Պտղամաշկը հարթ է, նուրբ, մոմային փայլով, լրիվ հասունանալիս՝ դեղին, փայլուն: Պտղամիսը սպիտակ Է, մանրահատիկ, սրտիկի մոտ հաճելի մանը, քիչ թվով 0քարաբջիջներով, հյութալի, շատ

քաղցրությամբնթույլ

թթվությամբ,բարձրորակ:

Բերքը հավաքելուց հետո պտուղները պահվում են 2-3 օր: Ավելի երկար պահելիս դրանց որակն ընկնում է: Պտուղները բարձրորակեն այն դեպքում, երբ սպառողականհասունացումըտեղի է ունենում ծառի վրա ն օգտագործվում են աստիճանաբար: Պտղաբերությունըկանոնավորէ: Բավարարցրտադիմացկուն է ն չորադիմացկուն: Քոսի ն վնասատուներինկատմամբդիմացկունությունըթույլ է: Տեղական լավագույն սորտերից է ն ընդգրկվածէ տանձենու մշակության բոլոր գոտիների ստանդարտ տեսականու մեջ, բացի լեռնային շրջաններից: Փոշոտիչներիցեն Բերե Բոսկը ն Ձմեռնուկը (նկ. 10, ա):

Վիլյամս մ

ամառ

այի

Անգլիական սորտ է` ամառային հասունացմամբ: Արարատյան դաշտում հասունանում է օգոստոսի սեպտեմբերիսկզբին: Միջակ աճեցողությամբծառեր են. նեղ բրգաճն, նոսր պսակով, խոշոր կամ միջակ, բաց կանաչ տերններով: Ծառերը բերքի են անցնում 5-7-րդ տարում ն պտղաբերում են հիմնականում օղանիստերի վրա: Բերքատվությունն ամենամյա է ն բարձր` ծառից 150-250-300կգ: Պտուղները միջակ քաշից ավելի կամ խոշոր 170-220գ, երկար տանձաձնե կամ զանգակաձն: Պտղի մակերեսը թույլ բլթակավոր է: բերքահավաքի Ժաճանակ բաց կանաչ է, բարակ, Պտղամաշկը փայլատ պատված համաչափ ցրված մոխրադարչնագույնկետերով, Հասուն արնի կողմից նուրբ կարճիր գունավորված: վիճակում են կիտրոնադեղին:Պտղամիսը սերուցքագույն է, պտուղները դառնում շատ նուրբ, հյութալի ն քաղցր, մուսկատային համով ն բուրմունքով:

վերջին

մառանում

կարող են

Բերքահավաքիցհետո պտուղները պահվել 15-25 օր, իսկ սառնարանայինպայմաններում հալվող են ավելի նուրբ, Պահպանձանընթացքումպտուղներըդառնում ն

Հո

բարձրորակ:

նը բարձրչէ: իմացկուն Սորտի ձմեռադիմացվունությու են պտղակերից,բայց քոսի Պտուղներն ուժեղ վարակվում նկատմաճբկայունեն: ն Ամենից շատ մշակվումէ Տավուշի Լոռվա սորտ նշանակության Համաշխարհային

ունեցող նշանակություն

է:

մարզերում: Արդյունաբերական

ամառային սորտերի մեջ

համարվում է

լավագույնը:

Օլիվյե դը Սերր սորտ է` ձմեռայինհասունացմամբ: Ֆրանսիական է ծովի մակերնույթիցմինչն ն պտղաբերում աճում Բնականոն վայրերում: 1200--1300մ բարձրությամբ վերջին,հոկտեմէ սեպտեմբերի կատարվում Բերքահավաքը համար պիտանի են դառնում բերի կեսին: Պտուղները օգտագործման Կեսերից ն պահվում են, առանց դեկտեմբերիվերջից-հունվարի ն ավելի կորցնելու, մինչն մարտի կեսերը համային հատկանիշները -

երկար: Ծառերն ունեն

պսակ: միջակ չափեր, լայն բրգաձնհավաքուն կանաչ, մուգ հաստ, ան են, լայն նշտարաձն,

6-8-րդ տարում: Ապրանքային անցնում երըԱ ռատվուրյան բերք: 150-200կգ շրջանանցածծառերը տալիս են

բերքատվության մեծության Պտուղները միջակ

են

են

ն

խոշոր

130-270գ քաշով,

տիպի, թեթնակիանհավասատափակ կլորավուն բերգամոտների մակերեսով ակողմ, սորտին բնորոշ խորդուբորդ, թմբավոր հասուն վիճակում իսկ է, մոխրականաչ գույնը ն որոնք պատվածգորշ կանաչավունկետերով բծերով, եղնականաչ` ամուր Պտղամիսը են վերածվում: ւմ խտանալով խիտ ժանգի հաճելի թույլ թթվությամբ,նշի ատ քաղցր, հյութալի, '

տղամաշկի

կերը : Նրա համով: աո » ունք ով գերազանց դուրեկ ՏԱ

ենու բոլորսորտերիՕման `

պահանջկոտ է ա

հողակլիմայական պայմանների նկատմամբ: բ Պտուղները լրիվ չեն զարգանում ե պահպանման ընթացքում կնճռոտվում են ինչպես լ ժանր ծեխանիկականկազմով, խոնավ ն մառը

Ի աճեցնե ղերում րում աճեցնելիս:

ուշ

Աոուտե րտերից է:

ձմեռային հասունացմամբ լավագույն աղանդերային

Պտուղները, ը

Բրության մեջ

թփերի բարձրությամբ պսակ: տարածված

Վերջինս թավուտ: են, կլոր-օվալաճե, կլորավուն շիվերինն պտուղներին: Կ ընթացիկ բնորոշ է նան ծաղիկներին, ճյուղավորությունների է կարճ կողային Պտղաբերում ուշ ն Տերնները

հաճախ

Սերկնիլենին հայ ժողովրդի հնագույն պտղատու մշակաբույսերից է ն ունի կարնոր նշանակություն ժողովրդական տնտեսության Տարածված է Արարատյան դաշտում, ճախալեռնային գոտու ա ոայեն ցածրադիր մասերում, Վայոց Ձորի, Սյուն հարա Մ են Մեղրիում), Տավուշի մարզերում: Մշակվում հնագույն տեղական, ր ինչպեսնան սելեկցիայիճանապարհովստացված սորտեր: 6-1056 Սերկնիլենւ պտուղները պարունակում են ածխաջրատներ,մինչն օրգանականթթուներ, դաբաղանյութեր,Ճ աղերի միացություններ,պեկտիններ, ,

,

ձ,6:վիտագիններ, հանքային Ծաղիկնե ՀԱԱ» ոա

մանաչավուն կոմպոտների, ջեմերի,

ցրտերից: գարնանային խուսափում են 25-28: ցրտին: դիմանում ծառերը Սերկնիլենու լ

-

30-40 տարի է:

խոնավասեր Սերկնիլենին է աճում

Վատ

:

մեկ ո. Իթ

աղակալմանը:

երի թույլ աղ մասնակցել է իԴիմանում է հողերի Մ.) ձնավորմանը Սերկնիլենուցեղի (Օ/ժօուճ (Շ. օԵլօոցՅ սերկնիլենին սովորականկամ երկարավուն թույլ

են:

ծառերը Քլորոզ տա

հողերում` կարբոնատային

ւոեսակ՝ ն

են մշակովիսորտերը: առաջացել ոտ 1-ը, Մեղրու սորտերիցե ն Արարատի տարածված

Սերկնիլենու

2-ը, Անին:

եէ

աճող սերկնիլեսո: գլիաոոր խան մասնակի ՀՀ-ում ՝ ՝ նու ագիրը

երկսեռ է: են, Գեներատիվ բողբոջը պարզ րը ունեն Ն սպիտակա-վարդագույն, խաչաձն փոշոտվող, ինքնափոշոտման հատկություն: բ ազմանում է սեւիականարմատ քազմացմած եղանակներով՝ կտրոններով, արմատայինմացառներով,անդալիսներուլ: Բերքատվության է անցնում 3-4-րդ տարում՝1 ծառից ապաիսկ խոշոր ծառերը` մինչն200կգ բերք: են` 100-ից 800, միջին քաշը՝ տուղները խոշոր ր 200-300գ: Ըստ Աի արում են խնձորանմանն տանձանման սորտեր: Պտուղների է, ոսկեգույն, հարդագույն, դեղին, կանաչա-դեղին, գույ ը տարբեր աստիճանիթավոտությամբն քարաբջիջներիառկայությամբ: Պտուղների համը թթվաշաքաղցը է ն քաղցրաթթվաշ տարբեր աստիճանիտտիպությամբ: Օգտագործվում է թարմ ն վերամշակված վիճակումմ̀ուրաբաների, գինիների,հյութերիձնով: :

ավելի խնձորենուց

ու

Երկարակեցությունը է:

:

յութերի.

ն

մինչն

կլորավուն,լայն ծառերի տեսքով: Ունի

.

`

162:

ունեն

է տանձենուց շիվերի վրա: Ծաղկում

ՍԵՐԿԵՎԻԼԵՆԻ

նշանակություն: 4-5-80

բուժիչ ն սերմերն տերնները 23-ից է աճում սերկնիլենին

"

ո

Անի

գաբրիելյան-Բե

Ծրնանի կետովսկայան ՝

Ստացել է ԷՀ

Անուշ սորտերիտրամախաչումից:

12 ն

կեսերին հոկտեմբերի վերջին, Հասունանումէ սեպտեմբերի ւ մինչնմայիս: օգտագործվում պտղաբերող,Կլորա վուն ն

են ս վաղ Ծառերը արագ աճող են, լայն միջակ մեծության պսա կով: Տերնները խտությամբ

գիջակ կողմիցթուլ թավոտոգ կանալ որպ ներքնի ա խոշոր, լայն կողավոր, են կամ չատ Պտուղները խոշոր բարակ, հարթ, է կաճ բաց դեղին, տանձածն: Մաշկը ոսկեդեղին

Մեղրու 2

փայլուն, մոմային թավով` պատված մեծ

թվով լավ նկատելի ն Պտղամիսը կանաչավուն ենթամաշկային կետերով: կանաչասպիտակավուն է կամ սպիտակասերուցքագույն, միջակ ամրության, հյութալի, շատ բուրավետ, թթվաշաքաղցր, թույլ տտիպությամբն առանց քարաբջիջների: Սննդանյութերով հարուստ հողերում պտղի առավելագույն հասնում է մինչն 900, իսկ քարքարոտ կարբոնատայինհողերում՝ քաշը 570գ: Ծառերը մեկ հեկտարից տալիս են միջինը 1809 բերք: Քլորոզով թույլ է հիվանդանում: Ցրտադիմացկուն է: Սնկային հիվանդությունների նկատմամբ ունի միջակ աստիճանի դիմացկունություն: Օգտագործվում է ինչպես թարմ սպառման, այնպես էլ վերամշակման ն խոհարարական նպատակներով: Փոշոտիչներն են Արաքսենին, Սեղանին (նկ. 12, բ):

շրջանում:

ված է Մեղրու Տեղական սորտ է, շրջանաց է ն ունի բարձր վերջին, պահունակ է սեպտեմբերի Հասունանում տնտեսականարժեք: ամբ: են՝ 6-7մ բարձրությ Ուժեղաճ ծառեր կլորավուն,խոշոՊտուղները խոշոր

են` 350--400Գ,

տափակ

ն դեղնավուն ու է, հյութալի,թթվաշ սերուցքագույն

Սուրբ է, պինդ, բաց Պտղամաշկը

խնձորանման: րակող, Պտղամիսըբաց թավոտ: միջին պաթեթնակի քարաբջիջների շուրջը դասավորված սրտիկի բուրավետ`

րունակությամբ:

Բարձր բերքատու է

ն

ուն: ցրտադիմացկ

նի միջակդիմացկունություն:

նկատմամբ ն Հիվանդությունների է թարմ սպառման վերամշակման ու

Սորտնօգտագործվում

հաճար (նկ. 12, Գ):

Արարատի1 Տեղական սորտ է, լայնորեն տարածված է Երնանի, Արմավիրի, Արտաշատի, Նոյեմբերյանի այգիներում: Բարձրաձծառեր են՝ կլորավուն կամ լայն փռված պսակով: Տերեները մանրը են կամ միջակ մեծության, ձվաձե կամ ձգվածօվալաձն, ողորկ, կանաչ, կաշվենման, ներքին կողմիցթույլ թավոտ: 140-200գ Պտուղները կոր են կամ տափակ կլորավուն, քաշով, բութ կամ բոլորովին ողորկ կողերով, խնձորանման:Պտղամիսը բաց դեղին գույնի է, օդում գորշացող, ամուր, ղըռչղըռչան, թթվաշ, միջին տտիպությամբ, թույլ դառնությամբն ուժեղ բուրմունքով: Պտուղները հիվանդանում են պտղային փտումով' Բերքատու սորտ է, ձմեշադիմացկուն, ուշ հասունացող ե պահունակ: Սորտն ունի բարձր տնտեսական արժեք: Օգտագործվում է թարմ վիճակում ն վերամշակման համար: Շրջանացված է ՀՀ բոլոր պտղաբուծականշրջաններում (նկ. 12, ա): `

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1.

Հայաստանի պտուղները ԼՄ հատորներ: -

Երնան, 1958-1983.

Պտղաբուծություն: Երնան, 1976: .-

3.

Պտղաբույծի գրադարան-

4.

Պտղաբուծության -(Ա.Մ. Վե տեղեկագիրք րմիշյանի խմբագրությամբ): Երնան, 1959: ՀԱՅԻօրսս

5.

(Հանձնարարականներ): Երնան,1983:

Ք. Պ.,

2ՀՈՅԻՕՑ նԿ /. 1.

Շոք՝ՅՕՎԵլ0Յ ոՕՇօ6ԱՅ ՇՅղ080/Շրղտյյ.

Խ/օ0ՇԵՅՁ,

1989. -

ՈՕ

6.

ՇսԽսքԹէաօ/.ո- ՌՕԻ/Օ/ՕՐ ս84.

ոնե

ՃՍՅՑ,1961-1963.

Բովանդակություն ԽՄԲԻ

ԿՈՐԻԶԱՎՈՐՆԵՐԻ

աաա:

արինծիրանենու գլխավոր

-: ԱԱ դեղձենուգլխավոր սորտերի բնութագիո-----------------: ոտորսալորենու գլխավորսորտերի բնութագիրլ----------------սորտերի բնութագիրը------------------

7:

Բալենի

աթար Աոա

«

գլխավոր սորտերի բնութագիր-------------------

կեռասենու գլխավոր սորտերի բնութագիր--------------ԽՄԲԻ ԲԱ ԱԻ

ՀՆԴԱՎՈՐՆԵՐԻ

ԱՔ

:.

Կանիխնձորենու գլխավոր սորտերի բնութագիրբ-------------5 Աա գլխավոր սորտերի բնութագիրը-----------------7Հ ԱԱ աան գլխավոր սորտերի բնութագիրը------------տանձենու

Գրականություն

Աիդա Գնորգի Ստեփանյան

«Կորիզավորն հնդավոր պտղատեսակներ» Ուսումնականծեռնարկլաբորատոր-գործնական ւպարապմունքների համար Երնան 2005

ճՃտոճ880քեօՑԻձ ՇԼՔՈՅԽՒՑԻ

"ՃՕՇՀՎՕՎԵՕԲԵԼՑ7

Շ6ԽՇՎԵՕՑԵԼՑ

«60206

ճոճ

ՈՈՕՈՕԹԵԼԲ

Թ/ՈԵՐ/քեւ"

ոՕՇՕծ16

ո8ծօքճօքիԹօ-ոքՅ/Կ6Ը)Թ 0734:

(ԷՅ ՁքԽՑԱԻՇՃՉՕԽԲՅԵԽՔ)

ԷքճՑՅԻ 2005

Ստորագրվածէ տպագրության 21,11. 2005թ.. Թղթի չափսը 60:84 ՛/չ, 5.25 տպ. մամուլ Պատվեր44: Տպաքանակ400:

տպարան համալսարանի ագրարային

Հայասունի պետական

Տերյան