Քրեական օրենքի գործողությունը ժամանակի ընթացքում

Թ ԵՄԱ: Քրեական օրենքի գործողու թյու նը ժամանակի

ընթացքու մ

Բովանդակու թյու ն

Ներածու թյու ն - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 3

1. Քրեական օրենքի գործողու թյու նը ժամանակի ընթացքու մ -----5

2. Հանցանքը կատարելու ժամանակի հասկացու թյու նը և դրա որոշման անանձնահատկու թյու նը տարբեր հանցագործու թյու նների հետ կապված - - - - - - - - - - - - - - - - - - 14 3. Քրեական օրենքի հետադարձ ու ժը - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -18

Վերջաբան - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -23

Ներածու թյու ն Նախորդ ժամանակաշրջանի փորձը մինչև վերջին ժամանակներս ապացուցում է, որ նոր քրեական օրենսգրքի ընդունումը, դատախազական

հետաքաննչական

մարմինների

դատական,

մոտ

հաճախ

խնդիրներ է առաջացնում, կապված պատժի չափի նշանակման ու որակավորման հետ, այն հանցագործությունների համար, որոնք կատարվել են նախորդ քրեական օրենսգրքի ժամանակում, կամ էլ կատարվել են ՀՀ սահմաններից դուրս: Նշված թեման` Քրեական օրենքի գործողությունը ժամանակի մեջ արդիական է այն առումով, որ նրանում շոշափվում է օրենքի ընդունման ժամանակի հարցը: Օրենքի հիման վրա է նշանակվում պատժաչափը, հասարակության համար վտանգ

ներկայացնող որևէ անձի համար:

Հասկանալի է, որ քրեական օրենքի սխալ կիրառությունը կարող է բերել մեծ սխալների քրեական գործընթացում և անձանց ոչ ճիշտ պատիժների կիրառմանը, որը ինչ խոսք, անթույլատրելի է: Առաջին հայացքից նոր ընդունվող քրեական օրենսգրքի համար ոչ մի դժվարություն չպետք է առաջանա, քանի որ օրենքում հստակ տրվում են պատժաչափերը կոնկրտ դեպքերի համար: Սակայն պարզվում է, որ

գործնականում առաջ են գալիս մի շարք հիմնախնդիրներ, որոնք և հանդիսանում են նշված կուրսային աշխատանքի հիմնական նպատակը: Աշխատանքում կփորձենք պարզաբանել քրեական օրենսգրքի այն նորմը,

ըստ

որի

արարքի

հանցավորությունը

վերացնող,

պատիժը

մեղմացնող կամ հանցանք կատարած անձի վիճակն այլ կերպ բարելավող օրենքը հետադարձ ուժ ունի, այսինքնª տարածվում է մինչև այդ օրենքն ուժի մեջ մտնելը համապատասխան արարք կատարած անձանց, այդ թվումª այն անձանց վրա, ովքեր կրում են պատիժը կամ կրել են դա, սակայն ունեն դատվածություն: Արարքի հանցավորությունը սահմանող, պատիժը խստացնող կամ հանցանք կատարածանձի վիճակն այլ կերպ վատթարացնող օրենքը հետադարձ ուժ չունի: Քրեական իրավունքում, պրակտիկայում պատասխանատվության կրառման դեպքում անհրաժեշտ է այն դրույթի պահպանումը, համաձայն որի պատասխանատվությունը մասնակիորեն մեղմացնող եւ միաժամանակ պատասխանատվությունը մասնակիորեն խստացնող օրենքը հետադարձ ուժ ունի միայն այն մասով, որը մեղմացնում է պատասխանատվությունը: Կուրսային աշխատանքում նկարագրվում են ՀՀ գործող քրեական օրենսգրքի նորմերը և գրականությունը, որը դիտարկվել է վերլուծության ընթացքում, ինչպես նաև

աշխատանքն անմասն չի մնացել քրեական

օրենսգրքի կիրառումից ժամանակի ընթացքում:

1. Քրեական օրենքի գործողու թյու նը ժամանակի ընթացքու մ Քրեական

օրենսգրքի

12-րդ

հոդվածում

ասված

է.

Արարքի

հանցավորությունը եւ պատժելիությունը որոշվում են այն կատարելու ժամանակ գործող քրեական օրենքով: Այստեղից հետևում է, հանցանքը կատարած անձը ենթակա է քրեական պատասխանատվության այն քրեական օրենքով, որը գործել է նրա կողմից հանցանքը կատարելու ժամանակ: Ոչ ոք պարտավոր չէ պատասխանատվություն կրել այն արարքի համար, որը կատարման պահին չի համարվում իրավախախտում: Քրեական օրենքի գործողությունը ժամանակի մեջ առաջարկում է հետևյալ արտահայտման ձևերը.

 օրենքի գործողության տարածումը,  օրենքի հետադարձ գործողությունը` հետադարձ ուժը:

Քրեական օրենքի գործողության տարածումը դա գործող օրենքի տարածումն է իրավաբանական փաստերի և իրավահարաբերությունների վրա, որոնք առաջանում են նրա ուժի մեջ մտնելուց հետո: Օրենքի հաստատումը, որը ենթակա է կիրառման, իրականացվում է օրենքի գործողության ժամանակի և ծագած նորմատիվային հարաբերություների ժամանակի համադրությամբ: Օրենքի գործողության ժամկետը բնութագրվում է երկու պահով. ուժի

մեջ մտնել (օրենքի գործողության սկիզբ) և ուժի կորուստ (օրենքի գործողության դադարում): Օրենքը «ծնունդը», ինչպես և իր «կյանքը», դրանք միարժամանակյա ակտեր չեն, այլ ժամանակի հետ կապված գործընթաց է, որը կազմված է հետևյալ գործողություններից.

 ընդունում,  ստորագրում,  հրապարակում,  ուժի մեջ մտնել: Քրեական

օրենքի

գործողության

ուժի

մեջ

մտնելու

պահը

յուրաքանչյուր պետության օրենսդրությունում ընդհանուր է հաստատվում, և դրա համար որոշակի աստիճանով կախված է, թե օրենքը թվարկած որ էտապներում է նախատեսել օրենքի ուժի մեջ մտնելը: Մի դեպքում, ինչպես

պրակտիկան է ցույց տալիս, այն ուժի մեջ է մտնում ընդունման պահից, մեկ այլ դեպքում` ստորագրության պահից, երրորդ դեպքում` հրապարակման պահից, չորրորդ դեպքում` հրապարակման պահից որոշակի ժամանակ անցնելուց

հետո:

Սակայն

ժամանակակից

իրավագիտակցությունից

ելնելով` օրենքը չպետք է ուժի մեջ մտնել ավելի շուտ, քան նրա հրապարակումը: Եթե օրենքը հրապարակվում է նրա համար, որպեսզի նրանով առաջնորդվեն,

ապա

այն

պետք

համապատասխանի

հետևյալ

պահանջներին. 1. այն պետք է լինի հրապարակված, հակառակ դեպքում չենք

կարող կիրառել անհայտ օրենք, 2. այն պետք է լինի բոլորի համար հասկանալի, ինչից հետևում է,

որ դրա հետ ծանոթացման համար պետք չէ մեծ ջանքերի գործադրում, 3. Հասկանալի լինել ոչ միայն դրա հեղինակների համար, այլև դրա

հասցեատերերի համար1: ՀՀ քրեական օենսգրքում մեկ անգամ չէ, որ փոխվել են ժամանակի մեջ

քրեական

օրենքի

գործողության

կարգավորման

մոտեցումները:

Դարասկզբում պրոֆեսոր Տագանցևը նշում էր, որ քրեական օրենքի

Попов А. Н. Уголовный закон и его обратная сила: Серия “Современные стандарты в уголовном праве и уголовном процессе” / Науч. редактор проф. Б. В. Волженкин. СПб., 1998.С 38.

հակադարձ գործողության վերաբերյալ բոլոր հիմնական տեսությունները կարելի է բաժանել հետևյալ խմբերի` 1. հանցավոր արարքի համար կարող է կիրառվել միայն այն

օրենքը, որը գործում է գործողության կատարման պահին 2. հանցավոր արարքի համար կարող է կիառվել այն օրենքը, որը

գործում է դրա հաշվառման ընթացքում 3. հանցավոր արարքի համար պետք է կիրառել այն օրենքը, որը

գործում է դրա հաշվառման ընթացքում, բայց առավել մեղմ օրենքները միշտ ստանում են հակադարձ օրենքի ուժ: Դրանով հանդերձ առավել մեղմ են համարվում`  որոնք հայտարարում են արարքի ոչ պատժելիությունը մինչև սահմանված պատժի պահը.  որոնք փոփոխում են պատժի բնույթը, կամ էլ առանց դրա փոխարինման նորով, կամ նորի փոխարինմամբ, բայց առավել մեղմ հանցագործության համար.  որոնք կրճատում են պատասխանատվության չափը: 4. միշտ կիրառվում է նոր օրենք, բայց այդ նոր օրենքը առավել

խիստ

է,

բայց

չի

տարածվում

նախկինում

կատարված

արարքների վրա.

5. նոր օրենքը տարածվում է բոլոր արարքների վրա, որոնք

համարվում են հանցավոր մինչ օրենքի գործողության մեջ մտնելը, բայց պատկանում է դատարանին 2: Հայտնի են նաև բացառիկ դեպքեր օրենքի հակադարձ ուժի կիրառման, որը մեղմացնում է պատասխանատվությունը: Քրեական օրենքը, սահմանելով հանցավոր արարքը, մեղմնացում է հանցագործությունը կամ այլ կերպ մեղմացնում է հանցագործություն կատարած անձի դրությունը, ունի հետադարձ ուժ, այսինքն տարածվում է այն անձանց վրա, որոնք հանցագործություն են կատարել մինչև այդ օրենքի ուժի մեջ մտնելը, այդ թվում նաև այն անձանց վրա, որոնք կրում են պատիժը կամ կրել են պատիժը, բայց ունեն դատվածություն: Արարքի հանցավորությունը

սահմանող,

պատիժը

խստացնող

կամ

հանցանք

կատարածանձի վիճակն այլ կերպ վատթարացնող օրենքը հետադարձ ուժ չունի: Հանցագործության պատիժը մեղմացնելու տակ պետք է հասկանալ համապատասխան պատժի մինիմալ կամ սանկացիայում նախատեսված մինիմալ պատժի համապատասխան իջեցում, բացառություն են կազմում լրացուցի պատժատեսակների սանկցիաները, որոնք հանդես են գալիս որպես այլընտրանքային միջոց պատժի, որը դատարանին հնարավություն է տալիս հանցավոր անձի նկատմամբ կիրառել ավելի մեղմ պատիժ3:

Таганцев Н. С. Русское уголовное право: Лекции. Общая часть. Т. 1. М., 1994. С. 118 УП РФ, общая часть. Наумов, 1996 г.

Պատասխանատվությունը միաժամանակ

մասնակիորեն

պատասխանատվությունը

մեղմացնող

մասնակիորեն

եւ

խստացնող

օրենքը հետադարձ ուժ ունի միայն այն մասով, որը մեղմացնում է պատասխանատվությունը (քր. օր. 13-րդ հոդված, 3-րդ մաս): Օրենքը է կարող դիտարկվել որպես

պատիժը ծանրացնող, եթե

նրանում ծանրացվում են առավելագույն և նվազագույն սանկցիաները, ներառված

են

առավել

խիստ

հիմնական

պատիժը

լրացուցիչ

պատիժները, հանցագործությանը տրվում է այլ որակավորում, չնայած որ չեն ձգտում քրեական պատիժների փոփոխություններին, բայց բերում են այլ քրեա-իրավական հետևանքներ, օրինակ հանցագործությունը որակվում է ծանր, կրճատվում է ժամկետից շուտ և պայմանական ազատումը և այլն: Նախկին համակարգում բազմիցս խախտվում էին քրեական օրենքի կիրառումը ժամանակի ընթացքում: Դա հանգեցնում էր նրան, որ այս կամ այն արարքները հայտարարվում էին ծանր հանցագործություններ և դրանց տրվում էր նաև հակադարձ օրենքի ուժ: Այսպես օրինակ ԽՍՀՄ պրեզիդումը 1929 թվականի նոյեմբերի 21-ից հայտարարեց, որ օրենքից դուրս են համարվում

ԽՍՀՄ

տարածքից

դուսր

գտնվող

այն

պաշտոնատար

քաղաքացիները, որոնք փախել են թշնամու աշխատանքային ճամբար և գյուղական

համայնքներ,

հրաժարվելով

վերադառնալ

խորհրդային

միություն: Այս օրենքը որը հայտնի է որպես «Չվերադարձողների օրենք», հաշվի էր առնում այն մարդկանց, ովքեր հրաժարվում են վերադառնալ

խորհրդային անցածների

միություն, համար,

դավաճանություն, բռնագրավում

թշնամու

որոնց

որի

աշխատանքային

գործողությունը

հետևանքով

գնդակահարություն

որակվում

կատարվում

ճամբարներն

ժամվա

էր

որպես

ունեցվածքի

ընթացքում

անձը

հաստատելուց հետո: 6-րդ էջում նշված էր. «Նշված օրենքն ունի հետադարձ ուժ»: Սահմանադրական նորմը կարող է կիրառվել անմիջապես այն առումով, որ վերը նշված նորմի պահանջն ավելի է համապատասխանում միջազգային իրավունքի նորմերի պահանջներին. «Ոչ ոք չի կարող մեղավոր ճանաչվել որևէ քրեական գործողության կամ անգործության հետևանքով որը գործողության պահին ներտնտեսական օրենքներում և միջազգային օրենսդրությամբ չի համարվում հանցագործություն ... եթե հանցանքը կատարելուց հետո օրենքը սահմանում է առավել մեղմ պատիժ, ապա այդ օրենքի գործողությունը տարածվում է տվյալ հանցագործի վրա»4: Եթե

իրավախախտումից

հետո

դրա

համար

նախատեսված

պատասխանատվությունը վերացվում է կամ մեղմացվում է, ընդունվում է նոր օրենք: Անհրաժեշտություն է առաջանում քննարկել քրեական օրենքի ուժի մեջ

մտնելու

ուժը

կորցնելու

(գործողությունը

դադարեցնելու)

հիմնախնդիրները:

Ч.1 ст.15 Международного Пакта о гражданских и политических правах (Нью-Йорк, 19 декабря 1966 г.). Текст Пакта опубликован в "Библиотечке Российской газеты", выпуск N 22-23, 1999 г.

ՀՀ Սահմանդրության հոդված 55-ի համաձայն` հանրապետության նախագահը Ազգային ժողովի կողմից ընդունված օրենքը ստանալուց հետո քսանմեկօրյա

ժամկետում

ստորագրում

հրապարակում

այն:

Սահմանադրության հոդված 6-ի համաձայն` «Օրենքները կիրառվում են միայն պաշտոնական հրապարակումից հետո: Մարդու իրավունքներին, ազատություններին

պարտականություններին

վերաբերող

չհրապարակված իրավական ակտերը իրավաբանական ուժ չունեն»: Քրեական օրենքը հրապարակման

պահից:

ուժի մեջ է մտնում և կիրառվում է միայն Օրենքը

հրապարակվում

«Հայաստանի

Հանրապետության պաշտոնական տեղեկագրում», ընդ որում օրենքը ուժի մեջ է մտնում և կիրառվում է հրապարակման պահից 10 օր անցնելուց հետո: Որոշ դեպքերում օրեքը կարող է ուժի մեջ մտնել հրապարակման պահից կամ էլ օրենքում նշված ստույգ ժամկետից5: Որպես կանոն, քրեական օրենքը ուժի մեջ է մտնում ոչ թե հրապարակման պահից 10 օր անցնելուց հետո կամ հենց հրապարակման պահից, այլ որոշ ժամանակ անց: Պաշտոնական հրապարակման և ուժի մեջ տնելու

միջև

բնակչությունը

եղած և

ժամանակահատվածն իրավակիրառողը

անհրաժեշտ

է,

հնարավորություն

որպեսզի ունենան

ծանոթանալու օրեքի բովանդակությանը: Որքան բարդ է օրենքը, այնքան ավելի երկար ժամանակ է պահանջվում դրա ուսումնասիրության համար:

¶© ü©Ô³½ÇÝÛ³Ý£ øñ»³Ï³Ý Çñ³íáõÝù£ À¹Ñ³Ýáõñ Ù³ë£ ºäÐ Ññ³ï©£ ºñ¨³Ý 2000Ã©,¿ç 48

Օրենքի տակ, որը կանոնակարգում է պատասխանատվությունը, հասկացվում է այն օրենքը, որում առկա է այս կամ այն իրավախախտման համար պատասխանատվությունը, որը մինչ այդ գոյություն չի ունեցել: Օրենքի տակ, որը խստացնում է պատասխանատվությունը, հասկացվում է այն օրենքը, որը առավել խիստ պատիժ է սահմանում, օրինակ, վարչականի փոխարեն` քրեական կամ առավել խիստ պատժի կիրառում նույնատիպ պատասխանատվության սահմաններում: Քրեական օրենքը կորցնում է իր ուժը և նրա գործողությունը դադարում է մի շարք հիմքերով: Այդ հիմքերն են6` 1. Քրեական օրենքի վերացումը: Քրեական օրենքը վերացվում է պետական իշխանության օրենսդիր մարմնի կողմից` այդ մասին համապատասխան որոշում կայացնելու միջոցով: Քրեական օրենքը

կարող

հասարակական

վերացվել,

եթե

վերանում

հարաբերությունների

որոշակի

քրեաիրավական

պաշտպանության անհրաժեշտությունը: 2. Քրեական օրենքի փոխարինումը նոր քրեական օրենքով: Այդպիսի փոխարինումը կարող է տեղի ունենալ երկու ձևով. ա) նոր քրեական օչրենքում նշելով նախկին օրենքի վերացման մասին,

¶© ü©Ô³½ÇÝÛ³Ý£ øñ»³Ï³Ý Çñ³íáõÝù£ À¹Ñ³Ýáõñ Ù³ë£ ºäÐ Ññ³ï©£ ºñ¨³Ý 2000Ã©, ¿ç 49

բ) առանց այդ մասին նշելու: Վերջին դեպքում նոր քրեական օրենքը ուժի մեջ մտնելու պահից նախկին օրենքը փաստորեն դադարեցնում է իր գործողությունը և կորցնում ուժը: Բայց իրավաբանական տեխնիկայի տեսանկյունից առավել ճիշտ է առաջին տարբերակը: 3. Քրեական

օրենքում

նշված

այն

ժամկետն

անցնելը,

որի

ընթացքում պետք է գործեր այդ քրեական օրենքը: Քրեական օրենքը կարող է ընդունվել որոշակի ժամանակահատվածի համար, պետությունում տեղի ունեցող որոշակի արտակարգ հանգամանքների կամ պայմանների հետ կապված: Նման քրեական օրենքներում ուղղակիորեն նշվում է, որ դրանք գործում են միայն պատերազմի ժամանակ կամ մարտի պարագաներում: Սակայն այդ օրենքները մեխանիկորեն չեն կորցնում

իրենց

ուժը,

ժամկետն

անցնելու

կամ

դրանց

ընդունման պայմանների վերացման հետ կապված: Որպեսզի դրանք դադարեցնեն իրենց գործողությունը, անհրաժեշտ է օրենսդիր մարմնի որոշումը: Քրեական իրավունքի համար պատասխանատվությունը կատարած հանցագործության համար, որոշվում է այն օրենքով, որը գործում է կատարման պահին: Դա նշանակում է, որ օրենքը ընդունվում է սահմանված հերթականությամբ և ստանում է օրինական ուժ: Սահմանադրության

համաձայն օրենքները ենթակա են հրապարակային թողարման կամ հայտարարության, իսկ չհրապարակված օրենքները չեն ընդունվում: Ժամանակի ընթացքում քրեական օրենքի գործողության մեխանիզմը բացահայտելու համար անհրաժեշտ է պարզել ևս մեկ կարևոր հարց: Քանի որ արարքի հանցավորությունը և պատժելիությունը որոշվում են այն կատարելու ժամանակ գործող քրեական օրենքով, պետք է պարզել, թե որ պահն է համարվում արարքի կատարման ժամանակ: Քրեական տեսության մեջ այս հարցի կապակցությամբ միանշանակ կարծիք չկա: Այն դեպքերում, երբ վտանգավոր արաքի և դրա վտանգավոր հետևանքների միջև ժամանակային խզում չի լինում կամ չնչին է լինում (օրինակ. հնցավորը կացնով հարվածում է տուժողի գլխին և վերջինս տեղում մահանում է, կամ մահանում է մի քանի ժամ անց), հանցանքը կատարելու ժամանակի մասին հարցի լուծումն իրենից դժվարություն չի ներկայացնում: Երբ վտանգավոր արարքի

և դրա հետևանքների միջև որոշակի

ժամանակահատված է անցնում (օրինակ. հանցավորը տուժողին դանդաղ ներգործող թույն է տալիս և վերջինս մահանում է մի քանի օր կամ նույնիսկ ամիսներ հետո): Նշված ժամանակահատվածում քրեական օրենքը կարող է փոփոխվել: Քրեական օրենսգրքի հոդված 12-ի 2-րդ մասում ասվում է. Հանցանքը կատարելու ժամանակ է համարվում հանրության համար վտանգավոր

գործողությունը (անգործությունը) իրականացնելու ժամանակըª անկախ հետեւանքները վրա հասնելու պահից:

2. Հանցանքը կատարելու ժամանակի հասկացու թյու նը և դրա որոշման անանձնահատկու թյու նը տարբեր հանցագործու թյու նների հետ կապված

Օրենքը հանցանքը կատարելու ժամանակա է համարում հանրորեն վտանգավոր արաքը կատարելու ժամանակը: Այս հարցի հետ ոչ

բոլոր քրեագետներն են համաձայն: Նրանցից

որմանք գտնում են, որ հանցանքի կատարման ժամանակ է համարվում վտանգավոր հետևանքների վրա հասնելու ժամանակը: Համաձայն

քրեական

օրենքի`

հանցագործության

քրեական

պատասխաատվության միակ հիմքը հանցանք կատարելն է, այսինքն` քրեական օրենքով նախատեսված հանցակազմի բոլոր հատկանիշների ամբողջության կատարումը: Հանցափորձ

որակվում

նյութական

հանցակոզմերի

դեպքում

վտանգավոր արարքի կատարումը, որը հետևանքներ չեն առաջացնում: Քրեագետների ի մասը գտնում է, որ հանցանքը կատարելու ժամանակ պետք է համարել արաքը կատարելու այն ժամանակը, որը հակասում է վերը նշված օրենքի բովանդակությանը: Ստացվում է, որ ավարտված հանցագործության համար քրեական պատասխանատվությունը կարող է

վրա հասնել նաև այն ժամանակ, երբ դրա համար չկան օրենքով նախատեսված հիմքեր7: Ավարտված

հանցագործության

համար

կարող

քրեական

պատասխանատվության ենթարկվել այն ժամանակ, երբ դրա համար չկան քրեական օրենսգրքով հանցագործության

նախատեսված հիմքեր, այլ որ ավարտված

համար

քրեական

պատասխանատվությունը

փաստորեն կարող է վրա հասնել այն օրենքով, որի գործողության ժամանակ հանցագործությունը դեռևս ավարտված չի եղել: Բացի այդ, հարցի օրենսդրական նման լուծումը որոշակի իմաստով հիմնված է մարդասիրության սկզբունքի հիման վրա: Հնարավոր են իրավիճակներ, երբ հանցավորի կողմից գործողությունը կատարելուց հետո, մինչև վտանգավոր հետևանքների

վրա

իրադրություններում

հասնելը, արդարացի

քրեական չէր

օրենքը

լինի

խստանա:

հանցավորին

Նման

քրեական

պատասխանատվության ենթարկել այդ առավել խիստ օրենքով: Ժամանակի ընթացքում քրեական օրենքի գործողության մեխանիզմը բացահայտելու

համար

անհրաժեշտ

քննարկել

նաև

հանցանքը

կատարելու ժամանակի հետ կապված այլ հիմնախնդիրներ: Նախ` երբ խեսքը գնում է հանցանքը կատարելու մասին, ապա այդտեղ նկատի է առնվում

ոչ

հանցագործության

միայն

ավարտված

հանցագործությունը,

նախապատրաստությունն

ու

այլև

հանցափորձը:

Комментарий к уголовному кодексу РФ. Общая яасть. М., 1996

Հանցագործության նախապատրաստության կամ հանցափորձի դեպքում հանցանքը կատարելուժամանակ է հանդիսանում նախապատրաստության կամ հանցափորձ հանդիսացող արարքների խափանման ժամանակը: Հանցանքի

կատարելու

ժամանակը`

տևող

շարունակվող

հանցագործությունների դեպքում որշվում է բավականին հետաքրքիր ձևով 8:

Տևող են համարվում այն հանցագործությունները, որոնց դեպքում հանրորեն վտանագվոր գործողությունը կամ անգործությունը կապված են հանցավորի

վրա

տևականորեն

օրենքով

դրված

որոշակի

պարտականությունները

հետ:

Այդպիսի

հանցագործությունները

չկատարելու

բնութագրվում են որոշակի հանցակազմի անընդհատ իրականացմամբ: Տևող

հանցագործությունների

դասալքությունը:

Նման

օրինակ

դեպքում

կարող

դասալիք

կամ

հանդիսանալ դասալքության

հանցակազմն իրականացվող է համարվում այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի բռնվել կամ մեղայականով ներկայացել: Իրավաբանական գրականության մեջ գերակշռող է այն տեսակետը, որ

տևող

հանցագործությունների

դեպքում

հանցանքի

կատարման

ժամանակ պետք է համարել հանցակազմի հատկանիշ հանդիսացող առաջին

գործողության

կամ

անգործության

իրավաբանական

գրականության

համաձայն

տևող

որի,

մեջ

կա

նաև

հանցագործությունների

ժամանակը:

Չնայած

հակառակ

կարծիք,

դեպքում

հանցանքը

¶© ü©Ô³½ÇÝÛ³Ý£ øñ»³Ï³Ý Çñ³íáõÝù£ À¹Ñ³Ýáõñ Ù³ë£ ºäÐ Ññ³ï©£ ºñ¨³Ý 2000Ã©, ¿ç 51

կատարելու ժամանակ պետք է համարել հանցավորի բռնվելու կամ մեղայականով ներկայանալու ժամանակը:

Շարու նակվող

համարվում

այն

հանցագործությունը,

որը

բաղկացած է մեկից ավելի նույնական գրծողություններից, որնոք թեկուզև առանձին վերցրած` ինքնուրույն հանցակազմ են ներկայացնում, բայց ընդգրակված են միասնական դիատվորության մեջ և ունեն մեկ ընդհանուր նպատակ,

ուստի

միասին

վերցրած

դիտվում

են

իբրև

մեկ

հանցագործություն: Օրինակ, հանցավորը նպատակ ունենալով արժեքավոր գույքի որոշակի քանակ հափշտակել, իրականացնում է իր նպատակը ոչ թե միանգամից, այլ մի քանի զգալի չափերի հասնող հափշտակություններ կատարելու

միջոցով:

Եթե

նման

դեպքերում

հանցավոր

նպատակի

իրագործումը որևէ պահի խափանվի, ապա արաքը կորակվի որպես խոշոր չափերի հափշտակության փորձ` չնայած այն հանգամանքի, որ արդեն իսկ կատարված գործողությունները ինքնուրույն հանցակազմ են պարունակում: Իրավաբանական գրականության մեջ գերակշռող է այն կարծիքը, որ շարունակվող հանցագործությունների դեպքում հանցանքը կատարելու ժամանակ

պետք

համարել

վերջին

գործողությունը

կատարելու

ժամանակը: Չնայած, գոյություն ունի նաև հակառակ կարծիք, ըստ որի նման դեպքերում հանցանք կատարելու ժամանակը պետք է համարել առաջին գործողությունը կատարելու ժամանակը:9

Комментарий к УК РФ. Под. Ред. Наумова А. В. М., 1997

Հանցանքը

հանցակցությամբ

կատարելու

դեպքում,

երբ

հանցագործությանը մասնակցում են մեկից ավելի անձինք, որոնցից յուրաքանչյուրը կատարում է իրեն վերաբահված յուրահատուկ դերը, հանցանքը կատարելու ժամանակը յուրաքանչյուր հանցակցի կողմից համարվում է այն ժամանակը, երբ նրանցից յուրաքանչյուրը կատարել է այն արարքը, որը պետք է կատարեր: Ուստի նման դեպքորում յուրաքանչյուր հանցակից պետք է պատախանատվության ենթարկվի այն քրեկան օրենքով, որի գործողության ժամանակ ինքն անձամբ իրականացրել է իրեն վերապահված արարքը: Վերոգրյալի հիման վրա կարելի է ձևակերպել քրեական օրենքի ժամանակի ընթացքում գործողությանը վերաբերող ընդհանոր կանոնը: Հետադարձ ուժ ունեցող օրեքնի տակ պետք է հասկանալ, օրենքի տարածումը այն արարքի համար, որը կատարվել է մինչ դրա ընդունումը: Եթե օրենքը հետադարձ ուժ չունի, ապա դա նշանակում է, որ

այն չի

տարածվում այն արարքների համար, որոնք կատարվել են մինչ այդ օրենքի ուժի մեջ մտնելը: Քանի

որ

քրեական

պատիժը

կարող

կիրառվել

միայն

հանցագործություն կատարած անձանց համար, օրենքի փոխարեն, որը սահմանում է արարքի պատժի չափը, կարող է համարվել այն օրենքը, որը այլ

կամ

այն

հակաօրինական

գործողությունը

հայտարարում

հանցագործություն

դրա

համար

նախատեսում

քրեական

պատասխանատվություն:

3. Քրեական օրենքի հետադարձ ու ժը Արարքի հանցավորությունը վերացնող, պատիժը մեղմացնող կամ հանցանքը կատարած անձի վիճակն այլ կերպ բարելավող օրենքը հետադարձ ուժ ունի, այսինքն` տարածվում է մինչև այդ օրենքն ուժի մեջ մտնելը համապատասխան արարք կատարած անձանց վրա, այդ թվում այն անձանց վրա, որվքեր պատիժ են կրում կամ պատիժը կրել են, սակայն ունեն դատվածություն (քր. օր. 13 հոդված, 1-ին մաս): Փաստորեն, նոր քրեական օրենսգիրքի` հետադարձ ուժ է տրվում երեք դեպքում. 1. եթե նոր օրենքը վերացնում է արարքի հանցավորությունը

(ապաքրեականացում) - Նոր քրեական օրենքը համարվում է արարքի հանցավորությունը վերացնող, եթե այդ օրենքով հանցագործություն չի համարվում այն արարքը, որը նախկին օրենքով հանցագործություն էր (լրիվ ապաքրեականացում). 2. Նոր

օրենքը

նախատեսված

մեղմացնում պատժի

պատիժը

նվազագույն

սանկցիայում առավելագույն

չափերը , միաժամանակ իջեցվում են, նվազագույն չափը մնում է նույնը, առավելագույնը իջեցվում է, առավելագույնը

թողնվում է նույնը, նվազագույնը իջեցվում է, սանկցիայում նախատեսված պատժատեսակը փոխարինվում է ավելի մեղմ

պատժատեսակով,

սանկցիայում

նախատեսված

պարտադիր լրացուցիչ պատժատեսակը վերացվում է կամ վեր է ածվում ֆակուլտատիվի, նոր օրենքով նախատեսվույմ էերկընտրելի առավել մեղմ պատժատեսակ. 3. եթե նոր օրենքն այլ կերպ բարելավում է հանցանք կատարած

անձի վիճակը – հանցանք կատարած անձի վիճակն այլ կերպ բարելավող օրենքն այն օրենքն է, որը չի վերացնում արարքի հանցավորությունը և չի մեղմացնում պատիժը, սակայն քրեական պատսխանատվության և պատժի նշանակման, քրեական

պատասխանատվությունից

կամ

պատժից

ազատելու կարգի ու պայմանների հետ կապված` առավել նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում հանցանք կատարած անձի համար: Նման վերաբերել

իրավիճակները քրեական

կարող

իրավունքի

են

ամենաբազմազան

ընդհանուր

մասի

լինել

տարբեր

ինստիտուտներին, մասնավորապես` քրեական պատժի կրման կարգին, պատժից պայմանականորեն վաղաժամկետ ազատելուն, վաղեմության ժամկետներին

այլն:

Օրինակ`

եթե

նոր

օրենքը

քրեական

պատասխանատվության ենթարկելու վաղեմության ավելի կարճ ժամկետ է

նախատեսում, ապա այդ օրենքը պետք է համարել հանցանք կատարած անձի վիճակը բարելավող և դրան հետադարձ ուժ տալ: Բացի

այդ,

հանցավորությունը

նոր

քրեական

վերացնող

նաև

օրենքը

համարվում

մասնակի

արարքի

ապաքրեականացման

ժամանակ, երբ արարքը չի դադարում հանցագործություն լինելուց և չի վերացվում,

սակայն

հանցակազմը

այնպիսի

փոփոխությունների

ենթարկվում, որ հանցավոր համարվող արարքների շրջանակը նեղանում է: Սրա առավել տարածված դեպքերը կապված են հանցակազմի օբյեկտիվ կողմի

հատկանիշների

փոփոխության

հետ:

Ընդ

որում

նման

փոփոխությունները կարող են դրսևորվել տարբեր ձևերով: Մասնակի ապաքրեակնացումը կարող է իրականացվել նաև հանցագործության առարկայի և օբյեկտի, սուբյեկտիվ կողմի, տուժողի հատկանիշների փոփոխությամբ: Որոշակի բարդություն է ներկայացնում այն իրավիճակը, երբ նոր քրեական օրենքով սանկցիայում նախատեսված պատժի նվազագույն չափը բարձրացվում է, իսկ առավելագույնը իջեցվում, կամ հակառակը, նվազագույնը

իջեցվում

է,

առավելագույնը`

բարձրացվում:

Իրրավաբանական գրականության մեջ այս հարցը միանշանակ լուծում չի ստացել: Մի խումբ քրեագետներ գտնում են, որ այդ դեպքում պետք է ելնել

սանկցիայի վերին սահմանից և մեղմացնող համարել այն օրենքը, որում իջեցված է առավելագույն չափը10: Եթե նոր օրենքով սանկցիայի վերին սահմանը բարձրացված է, իսկ նվազագույնը` իջեցված, ապա այդպիսի օրենքը ընդհանուր առմամբ համարվում է խստացնող և հետադարձ ուժ չունի: Բայց, այս դեպքում անհրաժեշտ է հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ սանկցիայի նվազագույն սահամանը իջեցված է, և կարելի է այդ մասով օրենքին հետադարձ ուժ տալ` օրենքով նախատեսվածից ավելի մեղմ պատիժ նշանակելով: Մեր քրեական օրենսգիրքը հետադարձ ուժի կապխակցությամբ մի կարևոր դրույթ է պարունակում, որը նախատեսված չէր նախկին քրեական օրենսգրքով: Խսքը այստեղ այն դրույթի մասին է, որի համաձայն հետդադարձ ուժ է տրվում հանցանք կատարած անձի վիճակը այլ կերպ բարելավող օրենքին: Քրեական օրենքի հետադարձ ուժի մեխանիզմը բացահայտելու համար անհրաժեշտ է քննարկել այն հարցը, թե ինչպես պետք է կիրառվի արարքի

հանցավորությունը

վերացնող,

պատիժը

մեղմացնող

կամ

հանցանքը կատարած անձի վիճակն այլ կերպ բարելավող օրենքը: Եթե նոր քրեական օրենքը մեղմացնում է պատիժը, ապա հնարավոր է հետևյալ իրավիճակները.

Попов А. Н. Уголовный закон и его обратная сила. СПБ, 1998

 եթե գործով դեռևս դատավճիռ չի կայացվել, ապա նոր քրեական

օրենքը

մարմիննները

ուժի

մեջ

մտնելուց

դատարանը

հետո

նախաքննությն

կատարված

հանցանքին

իրավաբանական գնահատական են տալիս նոր, մեղմ օրենքին համապատասխան. 

եթե դատավճիռը կայացվել է և պատիժ է նշանակվել, ապա

նշանակված

պտիժը

մեղմացնող

նոր

օրենքով

նախատեսված

սահմաններում: Պատասխանատվությունը միաժամանակ

մասնակիորեն

պատասխանատվությունը

մեղմացնող

մասնակիորեն

եւ

խստացնող

օրենքը հետադարձ ուժ ունի միայն այն մասով, որը մեղմացնում է պատասխանատվությունը.

ասված

քրեական

օրենսգրքի

13-րդ

հոդվախծում: Այս ձևակերպումը միաջազգային իրավունքի հանրաճանաչ սկզբունք ներից

ու

նորմերից

Սահմանադրույթան հանցավորությունը

է մի

վերցրած, կարևոր

սահմանող,

ինչպես դրույթից,

պատիժը

նաև որի

այն

բխում

համձայն

խստացնող

կամ

ՀՀ

«Արարքի հանցանք

կատարած անձի վիճակն այլ կերպ վատթարացնող օրենքը հետադարձ ուժ չունի»: Այստեղից բխում է, որ արարքի հանցավորուոյունը սահմանող, պատիժը խստացնող կամ հանցանք կատարած անձի վիճակն այլ կերպ

վատթարացնող օրենքը չի կարող կիրառվել այն հանցագործությունների կապակցությամբ, որոնք կատարվել են մինչև այդ օրենքը ուժի մեջ մտնելը:

Վերջաբան Մեր կարծիքով քրեականդատավարական բարեփոխումները մեծ քայլ էր անձի իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության ինստիտուտի կայացման համար, որը համեմատած նախկին օրեսդրության հետ ավելի ժողովրդավարական է: Ինչպես նաև գոյություն ունեն այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսինն է քրեականացում և ապաքրեականացում, առանց որի օրենսդությունը չի կարող գոյատևել: Հայաստանի Հանարապետության օրենսդրությունը

իր առավել

ազդեցությունն է ունենում հասարակության վրա, նրանում ամրագրում է հասարակության համար վտանգավոր հատկանիշների ամբողջությունը,

նրանով

փորձելով

վերջինիս

հեռու

հանցավորությունից:

Քրեական

իրավունքի նորմերը սերտ կապի մեջ են նաև միջազգային իրավունքի նորմերի

հետ,

վերջիններս

փորձում

են

պահպանել

միաջազգային

իրավունքի այն խնդիրները, որոնք վերաբերում են անձի անձնական իրավունքների ու անձեռնմխլիությունների հետ: Քրեական օրենսդրության վրա չէին կարող իրենց ազդեցությունը չունենալ

Հայաստանի

հարաբերություններում

Հանրապետությունում

կատարված

հասարակական

փոփոխությունները:

Ներկայումս

Հայաստանը գտնվում է ժողովրդավարական հասարակության անցման շրջանում,

երբ

կայացման

հասարակությունը նշանակություն

են

գործընթացում

իրավական ձեռք

բերում

են

պետությունը:

քաղաքացիական Դրանում

հանցավորության

դեմ

կարևոր պայքարի

խնդիրները, որոնք իրենց հաջող լուծումից էլ անմիջականորեն կախված են հասարակության

համընդհանուր

բարոյահոգեբանական առաջընթացի

խնդիրների`

սոցիալ-տնտեսական,

և հատկապես մարդու հիմնարար

իրավունքների ու ազատությունների իրական պաշտպանությունը: Վերը թվարկած

հարցերի

կարգավորումները

նախկին

օրենսրությունը

չէր

կարգավորվում, և ընդունելով նոր քրեական օրենսգիրքը, օրենսդիրը փորձ արեց դրանով պատասխանել տնտեսական, քաղաքական, սոցիալական պահանջների

պահանջներին

վերաբերող

հարցերին:

Սա,

անշուտ,

առաջադիմական երևույթ է մեր իրավական համակարգում:

Էական

փոփոխությունների

ենթարկվեց

պայքարին ուղղաված դիրքորոշումները:

հանցավորության

դեմ

Նոր օրենսդրությունը բարձր

հիմքերի վրա դրեց մարդու հասարակությունում կարևոր սոցիալական արժեքի ներկայացնելու հարցը: Նոր քրեական օրենսգիրքը հետևեց միջազգային

մի

շարք

հումանիստական

ժողովրդավարական

սկզբունքներին: Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքի խնդիրներն ենª հանցավոր

ոտնձգություններից

իրավունքներն

ու

պաշտպանել

ազատությունները,

մարդու

եւ

քաղաքացու

իրավաբանական

անձանց

իրավունքները, սեփականությունը, շրջակա միջավայրը, հասարակական կարգը եւ անվտանգությունը, սահմանադրական կարգը, խաղաղությունը եւ մարդկության

անվտանգությունը,

ինչպես

նաեւ

կանխել

հանցագործությունները: Այս ձևով, չնայաց որ Հայաստանի Հանրապետության նոր քրեական օրենսգրքի և ընդունումը շատ աշխատատար ու բարդ պրոցես էր, և մինչև նրա ընդունումը օրենսդիրը մեծ ուշադրությամբ էր քննարկում վերջինիս հումանիստական,

նրա

համապատասխանցնելու

դրույթները հարցը,

ներկա

ժամանակաշրջանին

այնուամենայնիվ,

ընդունելով

նոր

օրենսգիրքը մենք կարողացանք լուծել մինչ այժմ բարդույթ հանդիսացող այնպիսի իրավահարաբերություններ, որոնք միչն այդ զերծ էին մնացել, անտեսվել էին նախկին քրեական օրեսգրքից:

Հույս ունենանք, որ երրորդ հազարամյակի սկզբին իրավապահ մարմիները կարող են արհեստավարժ և հստակ

լուծել բոլոր այն նոր

հարցերը, որոնք կծագեն հանցագործությունների որոկավորման ժամանակ: Դա յուրաքանչյուր իրավական պետության համար պարտադիր է: