Քվաքերներ

Քվաքերներ Բողոքականությունը (լատ. «protestans» – հրապարակայնորեն ապացուցող) քրիստոնեության երեք գլխավոր ուղղություններից մեկն է: Ի տարբերություն կաթոլիկության

և

ուղղափառության

խիստ

կենտրոնացված

բազմաստիճան

հիերարխիկ կառույցի` բողոքականությունն իրենից ներկայացնում է բազմաթիվ ինքնուրույն եկեղեցիների և հարանվանությունների ընդարձակ ամբողջություն: Ռեֆորմացիայի

արդյունքում

16-րդ

դարում

Եվրոպայում

բողոքական

եկեղեցիների խումբն անջատվեց կաթոլիկությունից` որպես իդեալ ունենալով վերադարձը

դեպի

ավետարանական ջատագովների

առաքյալների

անաղարտ

համոզմամբ`

շրջանի

ակունքները, կաթոլիկ

քրիստոնեությանը,

քանի

եկեղեցին

որ

բողոքական

միջնադարյան

դեպի շարժման

սխոլաստիկ

աստվածաբանության և ծիսականության հետևանքով նահանջել էր սկզբնական քրիստոնեական սկզբունքներից: Բողոքականության սկզբնական ձևերի հետ միասին Ռեֆորմացիայի, այսպես կոչված, «երկրորդ ալիքի» ընթացքում առաջ եկան նոր հարանվանություններ, անկախ եկեղեցիներ և համայքներ, որոնք, ունենալով բողոքական քրիստոնեությանը հատուկ

միևնույն

դավանաբանական

հենքը,

այդուհանդերձ,

որոշ

աստվածաբանական հարցերում մշակեցին իրենց ուրույն մոտեցումները:1 Դասական

բողոքական

հարանվանությունների

աշխարհագրական

ընդլայնման և վերափոխման արդյունքում ձևավորված այդ նոր ուղղություններն էին պուրիտանիզմը

(լատ.

«purus»

–

մաքուր,

Անգլիա,

1560-ական

թթ.),

կոնգրեգացիոնալիզմը (լատ. «congregatio» – միացում, Անգլիա, 16-րդ դարի երկրորդ կես), բապտիզմը (հուն. մկրտել, Անգլիա և Հոլանդիա, 16-րդ դարի վերջ), պիետիզմը (լատ. «pietas» – բարեպաշտություն, Գերմանիա, 1675թ.), ինչպես նաև մեթոդիզմը (Անգլիա, ապա անգլիախոս աշխարհ, 1725թ.), ռիվայվլիզմը (անգլ. «revival» – արթնություն, միջհարանվանական շարժում, ԱՄՆ, ապա անգլիախոս աշխարհ, 18-

Տես Хилл Кр. Английская Библия и революция XVII в. М., 1998. Ч.V

րդ դարի սկիզբ), ադվենտիզմը (լատ. «adventus» – գալուստ, ԱՄՆ, 1830-ական թթ.), սրբության շարժումը (1830-ական թթ.) և այլն: Քվակերները (անգլ. quake` ցնցվել, դողալ) բողոքական կրոնական ուղղություն է, որը առաջացել է 17-րդ դարում Անգլիայում: Հիմնադիրն է Ջ.Ֆոքսը (1624-1691թթ.): Սա

մի

ժամանակաշրջան

էր,

երբ

Անգլիայում

տեղի

էին

ունենում

քաղաքացաիական պատերազմներ, քաղաքական և սոցիալական ցնցումներ, երբ վաղուց

հաստատված

անգլիական

եկեղեցին

կորցրել

էր

իր

օրինական

կարգավիճակը և առաջ էին եկել նոր կրոնական խմբեր: Քվաքերների

առաջին

սերունդը

<<փնտրողներ>>, մարդիկ, որոնք պատասխանները

այն

հաճախ

իրենց

անվանում

էին

չէին գտնում իրենց կրոնական հարցերի

ժամանակվա

գործող

եկեղեցիներում

և

կրոնական

շարժումներում: Քվաքերների շարժման հիմանդիրը համարում են Ջորջ Ֆոքսին /1624-1691թթ/: Ծնվելով Միդլենդսում, նա փոքրուց շատ աստվածապաշտ էր: Երբ նա դարձավ

չափահաս, նրան անհանգստացնում էին իրեն շրջապատող կրոնական խմբերի մեկը մյուսին հակասող հայտարարությունները, որոնք համընկնում էին միայն մի բանում. նրանցից յուրաքանչյուրը պնդում էր, որ միայն ինքն է Քրիստոսի ճշմարիտ եկեղեցին, և նրանք, ովքեր չեն դասվում այդ խմին, նրանց սպսում է դժողքը: Քանի որ Ֆոքսը վախենում էր դժողքից, նա գնաց մի յուրօրինակ հոգևոր ուխտագնացության, փնտրելով նրանց, ովքեր ունեն աստվածավախ ու բարեպաշտ հեղինակություն: Սակայն, ինչպես ինքն է հիշում, <<ոչ ոք չհամապատասխանեց իր պահանջներին>>: Այդպես

նա

հասավ

մինչև

Անգլիայի

հյուսիս,

որտեղ

ունեցավ

այնպիսի

զգացողություն, որ համոզված էր թե Աստված խոսում է իր հետ: Մենք այդպիսի անհանգստությունը անվանում ենք անկեղծություն, իսկ Ֆոքսը այն անվանեց բացահայտում, որն էլ հիմք հանդիսացավ քվաքերների շարժման համար:

Տես Полную научную биографию Дж. Фокса см. в кн.: H. L. Ingle. First Among Friends: George Fox and the creation of Quakerism. New York - Oxford, 1994.

Ֆոքսից հետո առավել ճանաչված լիդեր քվաքերների համար դարձավ Ջեյմս Նեյլերը Յորկշիրից /1616-1660թթ/: Քվակերների դավանաբանական առանձնահատկությունն այն է, որ հավատքի ճշմարտությունը արտահայտվում է ոչ թե այս կամ այն եկեղեցական ուսմունքի մեջ, այլ սուրբ հոգով պայծառացման, ներքին լույսով լուսավորության մեջ, երբ յուրաքանչյուր հավատացյալի մեջ առկա է Քրիստոսը և այդ ներկայությամբ ցույց է տալիս բարոյական կատարելագործման ուղին: Աստվածաշունչը համարում են հավատի միակ աղբյուր: Նրանք մերժում են արտաքին ծիսականությունը, աղոթում են առանց պատկերների կամ պատարագի սեղանների, մերժում են նաև հոգևորականության անհրաժեշտությունը, քանի որ քարոզ կարող է անել յուրաքանչյուր լուսավորված հավատացյալ: Քվակերները ընդունում են համայնքի բոլոր անդամների հավասարությունը, ընտրում են իրենց ղեկավարներին: Քվաքերների առանձնահատկություններից մեկը հանդիսանում էր այն, որ նրանք համոզված էին նրանում, որ տղամարդիկ ու կանայք հոգեպես հավասար են, որ կանայք ունեն նույն իրավունքները քարոզելու և հանրորեն

արտահայտվելու,

ինչպես

տղամարդիկ:

Այսպիսով,

քվաքերների

լիդերների մեջ շատ կանայք կային: Նրանցից ամենահայտնին՝ Մարգարետ /Էսքյու/ Ֆելն էր /1614-1702թթ/: Նրա տունը գտնվում էր Լանկաշիրում, որը 1650-ականներին ծառայում էր որպես քվաքերների շարժման շտաբ: Նրանց բարոյական քարոզներում առկա են ասկետական մոտեցումներ, նրանք պահպանում են միմյանց հետ ամուսնական հարաբերությունները և այլն:3 1660թ քվաքերները հաշվվում էին ավելի քան 60 հազար մարդ: Դա բավականին մեծ թիվ էր և ակտիվ ուժ մի երկրի համար, որն ուներ չորս միլիոն բնակչություն:4 Քվաքերիզմ նշանակում էր անհատական վերածնունդ Սուրբ հոգու ուժով, որը մարդու մեջ կարող է կատարել հզոր բարոյական վերափոխում, որի միջոցով, ինչպես համարում

էին

քվաքերները,

առավել

արագ

և

ճիշտ

է

ձևավորվում

Տես Павлова Т. А. Конфессиональные особенности квакерского движения в XVII веке //Европейский Альманах. Конфессионализм. М., 2000. С. 34-48.

Տես Acheson R.J. Radical Puritans in England 1550—1660. L.: Longman, 1990 p. 70

հասարակությունը, քան սահմանադրության և օրենքների միջոցով: Հոգու բոլոր հրահանգներին հետևելու պատրաստակամությունը բերեց սուր հասարակական խժդժության, որը արտահայտվում էր ստրկության, պատերազմի և մահապատժի մերժմամբ: Այս բոլոր երեք գաղափարները դարձան մեկ կարևոր բանի հետևանք, նրանք ի տարբերություն նախնադարյան և միջին դարերի մարդկանց, թշնամու դեմ հաղթանակը համարում էին միայն նրանց դարձնելով իրենց գաղափարակիցը: Այսպիսով, զարգացման

քվաքերները

գլխավոր

ակնկալում

տենդենցը,

և

էին

մարդկային

ֆիզիական

ուժ

հասարակության

կիրառելու

փոխարեն

նախապատվությունը տալիս էին գիտելիքի համար պայքարին: Իր վերածննդի ժամանակ քվաքերիզմը նման էր անապատում աճած կանաչ թփի, որը ենթարկվում էր ֆիզիկական ոչնչացման վտանգին, բայց շարժման ուժը ավելի հզոր դուրս եկավ: Իզուր չէ, որ քվաքերիզմը դարձավ ոչ կոնֆորմիստների միակ ուղղությունը, որը պահպանվեց որպես գիտություն և կազմակերպություն մինչև 20 դարը: Միջթագավորության ժամանակաշրջանում քվաքերները ակտիվ հրատարակչական գործունեություն են ծավալել: Բազմաթիվ կրոնական թեմաներով լանածավալ գրքրե են տարածել, այդ գրքերը տարածվում էին նաև բանակում և քննարկվում յուրաքանչյուր քաղաքում: Առաջացան փոքր սեկտաներ, որոնք ընդունում էին Հոգու ուղղակի ղեկավարումը: Դա ուղղափառ եկեղեցու մոտ սարսափ առաջացրեց: Հազարավոր մարդիկ ընդգրկվեցին քվաքերական շարժման մեջ, արդեն նշանակալի չափով ձևավորված գաղափարներով:5 Պուրիտանների

մեջ

կարելի

էր

առանձնացնել

հայցողներին,

որոնք

գաղափարապես կանգնած էին քվաքերների ծագման ակունքնում: Հայցողները աղանդավորական խումբ չէին և չունեին հատուկ գրականություն: Այս անվան տակ միավորվում էին բոլորը, ովքեր մերժում էր իրական հոգևորականների, եկեղեցու, խորհուրդների գոյությունը: Նրանցից մի քանիսը արդեն օգտագործել էին ծեսերը, որոնք քվաքերները դարձրել էին մշտական, օրինակ՝ նրանք նստում էին լռության մեջ և յուրաքանչյուրը փնտրում էր կապը Հոգու հետ:

Տես Barbour H. The Quakers in Puritan England. New Haven, L.: Yale univ. press, 1964.p. 28

Պուրիտանական լիդերները, ինչպիսին Կրոմվելն էր, խրախուսում էին

նոր

կրոնական հոսանքների առաջացումն ու զարգացումը այն պայմանով, որ նրանք չաջակցեն

կաթոլիկության

վերածնունդին

և

առաջնորդների

վերադարձին:

Հանրապետությունը դա Կորմվելի հաղթանակի պտուղն էր, լինելով քաղաքական և կրոնական փնտրտուքի ժամանակաշրջան: Այդ ժամանակ հրատարակվել է ավելի քան 30 հազար աշխատություններ՝ հիմնականում կրոնական բովանդակությամբ: Մինչև 1715թ քվաքերները

գրեցին մոտավորապես 2750 աշխատություն և

գրքեր և հավաքեցին ավելի քան 1000 նամակներ, այդքան էլ փաստաթղթեր: 16521665թթ նրանք թողարկեցին 25 հազար տպագիր էջ և 3 հազար ձեռագիր գրականություն: Քվաքերները փոխեցին հասարակությունը, նրանք մտցրեցին իրենց հատուկ էթիկական կանոնները ամենօրյա կյանք: Սկզբնական շրջանում քվաքերիզմը սովորական մարդկանց շարժում էր, նրանց մեջ չկար հարուստ ու ազդեցիկ մարդիկ, բայց նրանք առանձնանում էին բոլոր

բողոքական

ակտիվիստների

մեջ

և

պատրաստ

էին

դրամատիկ

գործողությունների:6 Քվաքերները հայացքները

պուրիտանների հատուկ տեսակ էին, և նրանցից շատերի

պուրիտանական

էին,

բայց

նրանք

կարողացան

հաղթահարել

պուրիտանա-կալվինիստական դոկտրինի պեսիմիզմը, որ յուրաքանչյուրը ով մինչև վերջ բացի իր սիրտը Աստծուն, կարող է հասնել երկրային արքայության վիճակի: Քվաքերները քարոզում էին մարդկանց լիիրավ հավասարություն, մերժելով բոլոր տիտղոսները, կոչումները, առավելությունները: Նրանք պահանջում էին իրավական բարեփոխումներ, մեծահասակների ապահովություն, պայքար հարբեցության դեմ և հասարակական արդարություն: Քվաքերները համոզված էին, որ կառավարությունը պետք է կապված լինի բարոյական օրենքներով: Նրանք պայքարի մեջ չէին մտնում, բայց կտրուկ և համառորեն չնայելով հետապնդումներին, հաստաում էին իրենց կյանքի ձևը, օգտագործելով ոչ բռնությամբ դիմադորւթյան սկզբունքը: 7

Տես Barbour H. The Quakers in Puritan England. New Haven, L.: Yale univ. press, 1964.p. 28

Տես Павлова Т.А. Вторая английская республика. М.: Наука, 1974.

Քվաքերները հաղթահարեցին կալվինական վարդապետությունը և եկան այն գաղափարին, որ բոլորը հավասար են: Նույնիսկ միստիկան ուղղված էր ի շահ մերձավորին: Անկախության և անձի իրավունքների ցանկացած չարաշահում մեկնաբանվում էր որպես մեղք Աստծո նկատմամբ: Քվաքերների էթիկական ստանդարտները հիմնվում էին որոշ չափով մեկը մյուսի նկատմամբ սիրո և հանգստության, իսկ առավելագույնը ներքին պայքարի, որը յուրաքանչյուրը տանում էր ինքն իր հետ: Բարոյական ստանդարտները վաղ քվաքերների մոտ այնքան բարձր էին, որ շատ քչերն էին կարողանում դրանք պահել: Քրիստոնեական լեռնային

գաղափարները,

քարոզներում,

որոնք

անսահման

արտացոլվում

էին

իրենց

էին

մասնավորապես

պահանջներում,

և

դա

այնուամենայնիվ ճիշտ էր այն ժամանակվա Անգլիայի նկատմամբ: Ներքին պայքարը միշտ էլ դժվար է տանել, քան արտաքին: Օժանդակող դիտորդը կարող է օգտակար լինի նրա համար, որը օգնի մարդուն տեսնելու իրեն ճշմարիտ տեսանկյունից: Այսպես, օրինակ, հոգեբանը կարող է ցուցաբերել նման հնարավորություն այն չափով, ինչ չափով քվաքերների հավաքները: Քվաքերների հոգևորականները ժամանակակից հոգեբանների նման, շատ միջոցներ գիտեին, որոնք թույլ էին տալիս գիտակցությանը խուսափել անտանելի արդարության հետ բախման ժամանակ: Քվաքերյան քարոզիչների տեխնիկան մասսայական հարձակումն էր իրենց լսողների խղճի վրա ազդելու համար: Քվաքերները կարգավորում էին միմյանց վարքը, օրինակ, հանրորեն խիստ նկատողություն էին անում անբարո վարքի համար: Քվաքերները ռիսկի էին գնում, նեղացնելով մարդկանց իրենց բաց քննարկումներով: Այսպիսի պրակտիկան կիրառվում էին քվաքեր հոգևորականների մեծամասնության կողմից, միայն իրենք իրենց հետ խորը պայքարից հետո: Դա նրանց ամենագլխավոր ձեռքբերումն էր: Մարդու հավատքը առ այն, որ դառը ճշմարտությունը չի առաջացնում աղետ և հնարավոր է նույնիսկ կտա դրական արդյունք, նշանակում էր անդրդվելի հավատք ինքն իր նկատմամբ և այլ մարդկանց նկատմամբ:8

Տես Cole A. The Quakers and the English Revolution // Past and Present. № 10. November, 1956. P. 44.

Վաղ քվաքերները քարոզում էին խաղաղության այնպիսի կերպափոխումներ, որը իրենք անցել էին իրենց ներքին պայքարի միջոցով: Նրանց քարոզները էթիկայի մասին շատ մանրամասն էին, և նրանց նպատակը միշտ եղել է լիարժեք հոգևոր փոխարկումը: Պուրիտանականները կշտամբում էին քվաքերներին այն բանի համար, որ վերջիններս քիչ էին հիշատակում

Աստծո նկատմամբ սիրո մասին, և քիչ էին

արտահայտում սեր մեկը մյուսի նկատմամբ: Բայց քվաքերները համարում էին, որ խաղաղություն հնարավոր է միայն քննարկումների փոխանակման արդյունքում: Քվաքերների կոչը ըստ էության նշանակում էին, որ բոլոր մարդիկ ըստ բնույթի չար են, և հույսը միայն Լույսի վրա է: Նրանք հավատում էին, որ այն ինչ Աստծուց տրված է մարդու գիտակցությանը, կքննադատի իրեն: Պուրիտանականներին և քվաքերներին միավորում էր հավատն առ այն, որ Աստծո ողորմությունը կազմված է ոչ այնքան մեղքերի թողությամբ, որքան բարոյական ուժի շնորհիվ: Կասկած չկա նրանում, որ հոգուն երկրպագելը բերում է քարոզչության, այլ ոչ թե բարոյական օրենսդրության: Բայց դառնալով քվաքեր պետք էր փոխել բոլոր սովորությունները, որոնք ինչ որ չափով համարվում էին չար: Դառնալով քվաքեր, պետք է փոխել ողջ գորոծունեությունդ որոշակի ստանդարտնեով, որը լինում է առաջնային, ոչ թե կործանիչ: Այս գործունեությունը ժամանակի ընթացքում փոփել է նաև մարդկանց գիտակցությունը: Քվաքերների բոլոր շարժուձևերը ուղղված էին այն բանին, որպեսզի կոտրեն իրենց հպարտությունը: Հպարտության և կամայականության քննադատությունը <<գառների պատերազմի>> միջուկն էր, այսպես էին նրանք անվանում պայքարի արշավը

իրենց թերությունների նկատմամբ: Նույնիսկ բողոքը սոցիալական

անհավասորության նկատմամբ քվաքերների մոտ չէր նշանակում սոցիալական բարեփոխումների պահանջ, այլ դա համարվում էր հպարտության դեմ հարձակում և միջոց հոգևոր կոնվերցիայի համար: Քվաքերները հավատարիմ էին Հոգու նկատմամբ, և այն խմբին, ով հավատում էր Հոգուն: Դա բերում էր

սոցիալական հիերարխիային ենթարկվելուն և

հայրիշխանության նկատմամբ

հայրերի և որդիների, տերերի և ծառաների

հրաժարմանը: Քվաքերները հետևում էին կյանքի հասարակ կենսակերպին: Դա միջոց էր հետևելու

իրենց

հպարտությանն

ու

կամայականությանը:

Հասարակությունը

հիշեցնում էր այն մասին, որ շատերը աղքատ կլինեն, եթե առանձին անհատներ շատ հարուստ լինեն: Քվաքերների այս առանձնահատկությունը համապատասխանում էր պուրիտանների

թշնամական

վերաբերմունքին

ճոխության

ու

հարստության

նկատմամաբ:9 Շատ քվաքերներ նույնիսկ փոխում էին իրենց աշխատանքը, եթե այն կապված էր ճոխության հետ, նրանց մեջ կային ոսկերիչներ, դերձակներ և այլն: Քվաքերներն առաջնությունը տալիս են քարոզչությանը, բայց տանը նրանք լարված աշխատում են և զարմանալի չէ, որ հետագայում նրանք հայտնի դարձան իրենց շինարարական աշխատանքներով, կառուցելով դպրոցներ և ֆաբրիկաներ, զբաղվելով գիտությամբ և ստեղծագործական աշխատանքներով: Քվաքերների ընտանիքները

հասան

արտաքին

հաջողությունների

ձեռնարկատիրական

գործունեության մեջ, հզոր բանկեր, ապահովագրական ընկերություններ, ինչպիսիք են <<Բարքլայը>> և <<Լլոյդը>> ստեղծվել են քվաքերների կողմից: 10 Առևտրական քվաքերները ի տարբերություն պուրիտանականների,

չէին

վիճարկում գինը, այլ սահմանում էին ֆիքսված գին իրենց ապրանքի համար, դրանով իսկ չէին ձգտում վերցնել մեծ գին առանձին վստահելի գնորդներից: 17 դարի կեսերին դատարանը սահմանեց գներ, իսկ եկեղեցին հետևում էր դրանց կատարմանը: Պուրիտանականները ազատություն տվեցին իրենց վաճառողներին գին սահմանելու համար: Ժամանակի ընթացքում ֆիքսված գինը վստահություն ձեռք բերեց գնորդների մոտ, որը բերեց քվաքեր վաճառականների հարստության և շրջանառութան աճի, որը ուղեկցվեց քվաքերներին հալածելով:

Տես Павлова Т. А. Конфессиональные особенности квакерского движения в XVII веке //Европейский Альманах. Конфессионализм. М., 2000.

Տես Coward B. Social change and continuity in early modern England 1550—1750. L., N.Y.: Longman, 1988. p. 96

Բարձր հեղինակությունը պահպանելու համար քվաքերները ուշադիր հետևում էին մեկը մյուսի վարքին և հետագայում նշանակեցին հսկիչներ, որոնք հետևում էին կարգ ու կանոնին և անհրաժեշտության դեպքում հեռացնում էին իրենց համայնքից կամ էլ արգելում էին նման անձանց մուտքը իրենց աղանդ: Քվաքերական էթիկայի խախտում էր համարվում օրինակ, քվաքերական համայքնի ներկայացուցչի ամուսնությունը այլ կրոնական հայացքներ ունեցողի հետ: 18-19դդ 50 հազար մարդ դրա պատճառով հեռացվեցին քվաքերական համայնքից: Բայց

այնուամենայնիվ

քվաքերները

էներգիա

էին

ծախսում

աշխարհի

ուշադրությունը ուղղելու իրենց հավատքի վրա, այլ ոչ թե պայքարելու միմյանց դեմ: 11 Ի սկզբանե քվաքերիզմը համարվում էր աղքատների ուսմունքը: Սակայն 1651թ ձմռանը Ֆոքսը, հյուրընկալեց հյուսիսային Յորկշիրում գտնվող երկու անջատողական խմբի, որոնք ունեին Ֆոքսի հայաքներին շատ նման հայացքներ: Այդ խմբերը հետագայում դարձան նրա հավատարիմ օգնականները: Անգլիայի հյուսիսը կարևոր շրջան է եղել վաղ քվաքերիզմի համար: Պուրիտանիզմը այստեղ թույլ էր: Այստեղից են դուրս եկել

250-ից 160 ամենա ակտիվ քվաքերները և

քվաքերների առաջին սերնդի ոչ պակաս 90 լիդերներ: Համեմատության համար 149 առաջատար

պրեսբիտերական

և

անկախ

հագևորականներից

հյուսիսայինը

կազմում էր միայն 24-ը: Մինչ արդյունաբերկան հեղափոխությունը, Հյուսիսային Անգլիան ուներ իր առանձնահտկությունները: Քվաքերների առաջին քարոզիչները եղել են ֆերմերներ, և նրանց գյուղական ու տեղական կյանքի փորձը ձևավորեցին կրոնական հայացքները այնպես, ինչպես պուրիտանական Անգլիայի ազգային բնույթը: Անգլիայի հյուսիսում, որտեղ քվաքերիզմը առավել ուժեղ էր, գյուղերը բնակեցված էին հիմնականում սկանդինավցիների ժառանգներով, 17դ կեսին այնտեղ խոսում էին սկանդինավերեն, և այդ շրջանը մտնում էր դանիական իրավունքի համակարգում: Սկանդինավներից եկավ այն գաղափարը, որի համար կազմակերպվեցին

ազատ

քաղաքացիների

ժողովներ

քննարկելու

Տես Barbour H. The Quakers in Puritan England. New Haven, L.: Yale univ. press, 1964. p.180

համար

գերեզմանատներում հավաքվելու առաջարկը, որը ընդօրինակել էին քվաքերներից: Սկանդինավյան կանոններից է տների ու հողերի անհատական տիրապետումը: Ավատական համակարգը այստեղ միշտ էլ ընկալվել է վերապահումներով, ֆերմերները ունեին հեղիանկություն և համարվում էին անկախ քաղաքացիներ: Իսկ ահա ծայրամասում տիրում էր աղքատությունը: Այլ վայրերում ֆերմերները լավ էին աշխատում, բայց չկար ոչ մի ճախություն: Հատուկ ատելություն էր առաջացնում գյուղացիների մոտ եկեղեցական տասանորդը, որը նրանք վճարում էին հարկահավաքներին, որոնք էլ հաճախ չէին վերադարձնում

այդ

գումարը

եկեղեցուն:

1536-1537թթ

հյուսիսաբնակները

ապստամբեցին Հենրիխ 8-րդի օրոք, պահանջելով դադարեցնելու եկեղեցական տասանորդը և իջեցնել հողային ռենտան: Ապստամբությունը ճնշվեց, բայց քվաքերները

հաջողություն ունեցան հենց այն շրջաններում, որոնք գրավվեցին

ապստամբության ժամանակ: Անգլիայի ամենաաղքատը:

հյուսիային 1623թ

կոմսությունը

մարդիկ

այդ

մահանում

էին

ժամանակ սովից:

համարվում

էին

Քաղաքացաիական

պատերազմի տարիներին կյանքի պայմանները շատ վատն էին, 1649թ 30 հազար ընտանիք միայն Կումբերլենդ կոմսությունից չունեին հաց, դրամ, որևէ ուտելիք գնելու համար, այստեղ առևտուրը հավասարվել էր զրոյի: Այդ ժամանակվա մեկ ուրիշ աղետ էր համարվում համաճարակը: 1623թ տիֆը վարակեց 8150 մարդ, իսկ համաճարակը 1597թ ավելի վատ հետևանքներ ունեցավ: 1649թ Մանչեստրից եկավ ժանտախտը: Զարմանալի չէ, որ քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ 17 դարի կեսերին

Պառլամենտը

խոստացավ

հարգել

հողատերերի

իրավունքները

և

պահպանեց թագավորի վերահսկողությունը Հյուսիսային Անգլիայի նկատմամբ: Սակայն Անգլիայի հյուսիսը մերժված էր եկեղեցու կողմից ավելի շատ, քան պետության:Եպիսկոպոսների մեծամասնությունը այնտեղ երբեք չեն եղել, նրանք ապրել են թագավորի արքունիքում: Այսպիսով՝ ինչպես արդեն նշել ենք, քվաքերիզմը Անգլիայում հանդիպում է դաժան հետապնդումների, սկզբից նրանց մեղադրում էին աստծոն անարգելու

համար, հետո միապետության վերափոխումից հետո1660թ նրանց հալածեցին ծեսերը

եկեղեցական կանոններով

սահմանված կարգով չկատարելու համար:

Հազարավոր մարդիկ տուգանվեցին կամ նետվեցին բանտերը: 1650 թվականներին քվաքերիստակյան միսիոներները, ուղևորվեցին դեպի Կարիբյան կղզիներ և Հյուսիսային Ամերիկա: Շատերը նույնիսկ ցանկացան գնալ ավելի

հեռու

և

ոչ

հետաքրքիր

վայրեր,

երկու

կին

քվաքեր

մեկնեցին

Կոնստանտինապոլիս, որպեսզի քարոզեն իրենց ուսումնքը Օսմանյան սուլթանին, այնտեղ նրանց հետ շատ լավ են վարվում: Որոշները գնում են Հռոմ, որպեսզի տեսնի Հռոմի Պապին, բայց նրան բանտարկում են որպես ինկվիզիտոր:12 Քվաքերների հանդիպումները Կարիբյան կղզիներում գնալով մարեցին, սակայն

քվաքերների

գործունեությունը

Հյուսիսային

Ամերիկայի

Անգլիական

գաղութներում կայուն ձևով աճում էին: Քվաքերները սկսեցին գերիշխել Ռոդ Այլենդ գաղութում: Իսկ Փենսիլվանիայում, Նյու Ջերսիյում և Դելավերում նրանք ունեցան լուրջ հաջողություններ: Ամերիկյան հեղափոխությունից հետո Քվաքերները միացան ընդհանուր գաղթին և հասան միչնև արևմուտք: 1750թվկաններից հետո քվաքերները Բրիտանական կղզիներում, ինչպես նաև Ամերիկայում ավելի շատ ասոցացվում էին բարեգործության, նվիրատվության և բարեփոխումներ իրականացնողների հետ: Քվաքերները գտնվում էին ամերիկյան և բրիտանական շարժումենրի կենտրոնում կապված ստրկության դեմ պայքարի հետ: Նրանք առաջին կրոնական խումբն էին, որը արգելեց իր անդամներին ունենալ ստրուկներ: Քվաքերները ակտիվորեն մասնակցում էին բանտերում բարեփոխումներ կատարելու

պայքարին:

Անգլիական

հոգևորականուհի

Էլիզաբեթ

Ֆրայը,

հանդիսանում է բանտերի բարեփոխումների առավել հայտնի դերակատարներից մեկը ամբողջ աշխարհում: Այս գորին նա նվիրվել էր սկսած 1820 թվականից մինչ իր մահը 1845թ: Քվաքերները հանդիսանում էին նաև ակնառու զինյալներ կյանքի իրավունքի համար պայքարում: Պատմության մեջ առաջին կոնվենցիան կանանց իրավունքների մասին, որը կայացավ Սենեկա Ֆոլզում /Նյու Յորք քաղաքում/ 1848թ,

Տես The Journal of George Fox / A Revised ed. by John L. NickaUs. London, 1975.

հիմնականում կազմակերպվել էր քվաքերների կողմից: Կանանց իրավունքների համար ամերիկայն շարժման գլխավոր լիդերներից երեքից երկուսը մինչև 1880թ քվաքերների կին լիդերներից էին /Լուկրեցիա Կոֆման մոտն ու Սյուզան Էնտոնին/: 19-րդ

դարում

քվաքերները

կրեցին

հերթական

սպառնալիքներն

ու

բաժանումը, որոնք բերեցին քվաքերների ժամանակակից բազմառտեսակությանը: Հյուսիսային ընթացքում

Ամերիկայում

Բրիտանիայում

նրանց

նրանց

փոքրամասնությունը մեծամասնությունը

և

ժամանակի

սկսեցին

իրենց

նույնականացնել որպես լիբերալ աստվածաբաններ: Հյուսիսային Ամերիկայում նրանք

ստեղծեցին

այն,

ինչը

այսօր

կոչվում

է

Ընկերների

համընդհանուր

համաժողով: Ամերիկյան Ընկերների /քվաքերներ/ մեծամասնությունը ունենին առավելապես ավետարանական ուղղվածություն, 1870թվականից հետո նրանք մոտեցան այլ բողոքական խմբերի և փոխ առան նրանցից աստծուն հավատալու հովվապետական ձևը: Նրանք պատասխանատվություն ստանձնեցին քվաքերների միսիոներական աշխատանքների մեծ մասի համար, որոնք կատարվում էին աշխարհի այլ մասերում: Սակայն նրանցից շատերն էլ մնացին անդրդվելի պրիմիտիվիստներ և դարձան հայտնի որպես կոնսերվատիվ Ընկերներ /քվաքերներ/: Կարևոր է հիշել, որ այսօր քվաքերիզմը բավականին բազմատեսակ է, այն ներառում է ամերիկյան կրոնական բազմազանության ողջ համակարգը: Մի քանի քվաքերներ, օրինակ, բողոքական-արմատականները, հիանում են ոչ քվաքերներհեռաավետարանչական Փեթ Ռոբինսոնի և Ջերրի Ֆալվելի գործունեությամբ, և որոշում են միավորվել դառնալով քրիստոնեական կոալիցիա: Մեկ այլ բան է ունիվերսալիզտները, որոնք հաստատում են, որ քվաքերիզմը պարտավոր չէ կապված լինել քրիստոնեության հետ կամ նույնիսկ աստվածաբանության հետ: Այսպիսով, կարելի է հանդիպել մարդկանց, որոնք իրենց նույնականացնում են որպես <<աթեիստներ-հրեա-քվաքերներ>>: Սակայն, քվաքերների մեծ մասը իրենց ընդունում են որպես քրիստոնեաներ: այս բազմատեսակությունից քվաքերիզմը բավականին բարդ է ընդհանրացնել, սակայն ընդհանուր առմամբ քվաքերները իրենց ընդհանուր համոզմունքներում գալիս են հետևյալին՝

1.

Երկրպագություն Հոգուն: Քվաքերները կասկածանքով են վերաբերվում

ծեսային հավատքին, համարելով, որ իրական հավատքը միշտ բաց է Հոգու շնորհով: Դա

բացատրում

է,

թե

ինչի

մի

քանի

քվաքերներ

հետևելով

քվաքերյան

սովորույթներին, հավաքվում են աղոթելու լռության մեջ, վստահ լինելով, որ եթե Աստված հավաքվածներին ասելիք ունի, ապա Նա ինչ որ մեկին խոսքով կշնորհի: Քվաքերների մեծամասնությունը այսօր հետևում է հովվական ծառայությանը, նշանակվում է մի հոգի, որը պետք էղեկավարի արարողակարգը, երգում են հիմնը և բարձրաձայն կարդում աղոթքներ: բայց միևնույնն է ակցենտը դրվում է այն բանի վրա, որպեսզի հնարավորություն ընձեռնվի հոգևորական դառնա ցանկացած մարդ, որը զգում է այդպիսի կոչում իր մեջ: Այս հակակրանքը ծեսերի նկատմամբ բացատրում է նաև, թե ինչու համարյա բոլոր քվաքերները չեն բացահայտում իրենց արտաքին գաղտնիքները: Այսպես, նրանք չեն զբաղվում ջրով մկրտվելու կամ հացով ու գինով ֆիզիկապես մաքրվելու կարգով: Իրական գաղտնիքը,ինչպես ավանդաբար վստահեցնում են քվաքերները, պետք է լինեն ներքին և հոգևոր, այլ ոչ թե արտաքին և նյութական: 2.

Պարզություն: Առաջին քվաքերները զգում էին ամեն ինչից կտրվելու

պահանջ, որը հիմք էր առաջացնում մարդկային ունայնության ծագման

համար:

Նրանք հագնվում էին հասարակ, հրաժարվում էին բոլոր տեսակի զարդերից, որոնք արտացոլում էին մարդու գեղեցկությունը: 19-րդ դարում հասարակ հագուստը դարձավ քվաքերների համազգեստը: Դա ուժեղացրեց քվաքերների մեկուսացման զգացողությունը

ընդհանուր

աշխարհից,

ձևավորվեց

այն

գաղափարը,

որ

քվաքերները կոչված են լինելու <<տարօրինակ մարդիկ>>: Միայն մի քանի քվաքերներ մինչ օրս հետևում են այդ գաղափարին, բայց ընդհանուր առմամբ քվաքերները նախկինի պես դիտրակում են պարզությունը որպես քվաքերների արմատական արժեք: Այդ արժեքները սահմանում են տարբեր կերպ՝ մի քանիսի համար այն նշանակում է լինել խստապահանջ, իսկ որոշները տեսնում են դրանում հրաժարում պահանջմունքներից կամ նյութական բարիքների սահմանափակում: Մյուսները դիտարկում են այն որպես սահմանափակող պարտականություն, որը

կոչված է մարդուն դարձնելու բաց անսպասելի հրամանների համար կամ Աստծուն ծառայելու կոչման համար: 3.

Ժողովների

պատրաստությունը:

Այս

առանձնահատկությունը

վերաբերում է քվաքերիստների կողմից որոշում ընդունելու գործընթացին, լուծելով գործնական հարցերը, քվաքերները չեն քվեարկում: Ժողովը վարող քվաքերը կոչվում է դպիր, և նրա պարտականությունն է սահմանել Աստծո կամքը, որը ի հայտ է գալիս խմբի

քննարկումների

ժամանակ:

Դպիրը

ստուգում

է

իր

զգացողությունը,

առաջարկելով ժողովին կարճ ամփոփում քննարկումների, որի հիման վրա էլ կայացնում են որոշումը, որը պետք է ընդունեն: Եթե այն հստակ արտահայտու մէ խմբի կամքը, ապա այն հաստատվում է, բայց եթե որոշ ընկերներ թող նույնիսկ քիչ խմբով

չեն

կիսում

բոլորի

կարծիքը,

քննարկումը

շարունակվում

է:

Համաձայնությունից այդ հրաժարումը հիմնավորվում է համոզմունքներով, որ Աստծո կամքը պարտադիր չէ համընկնի մեծամասնության կարծիքի հետ: 4.

Ազնվություն: Քվաքերները ի սկզբանե իրենց զգում էին կոչված պահելու

ճշմարտության և ազնվության բարձր ստանդարտները: Այսպես, օրինակ՝ քվաքեր առևտրականները հրաժարվում էին բարձրացնել ապրանքի գները, համարելով, որ նրանք իրավունք ունեն խնդրելու միայն այն, ինչը ազնիվ է և արդար: Քվաքերները պահանջում էին մուծել հարկերը, իրեն սնանկ ճանաչելը քվաքերների մոտ համարվում էր կորցնել անդամությունը: Նույնպես նրանք զգում էին անկեղծության պահանջ, եթե նույնիսկ այն կարող էր լինել քաղաքական և սոցիալական բնույթի: Քվաքերները առաջին խմբերից էին, որոնք օգտագործեցին << ճշմարտության մեջ է իշխանությունը>> նախադասությունը: 5.

Խաղաղություն:

խաղաղասիրության,

Քվաքերները

հավատքի

հետ,

ի որ

սկզբանե մահաբեր

ասոցացվում ուժը,

էին

նույնիսկ

ինքնապաշտպանույան նպատակով կամ արդար նպատաիկների համար, միշտ հանդիսանում է չարիք: Մի դատավոր մի անգամ նկատել է, որ քվաքերները լեռան քարոզը ընկալել են ուղղակիորեն: Նախկինում եթե քվաքերը զենքը միայն ձեռքը վերցնելու համար կվտարվեր խմբից, սակայն, այսօր դա թողնվում է նրա խղճի վրա: Այդուհանդերձ շատ քվաքերներ մնում են խաղաղասեր և ակտիվ մասնակցություն

են ունենում խաղաղության համար պայքարող շարժումներին ու միավորումներին: Քվաքերիստական

կազմակերպությունները,

ինչպիսիք

են

հասարակությանը

ծառայելու Քվաքերների Ամերիկայն կոմիտեն և Ընկերների խորհուրդը իրենց գլխավոր առաքելությունը համարում են խաղաղարարությունը: Այսպիսով՝ ներկայումս քվաքերների քանակը ժամանակակից աշխարհում գնահատվու մէ տարբեր կերպ, մեկ այն հասնում է մինչև 350-400 հազարի, որոնցից համարյա

հազարը

ապրում

են

ԱՄՆ-ում

և

Կանադայում,

մոտ

հազարըԵվրոպայում, իսկ 1600 Ավստրալիայում և Նոր Զելանդիայում, համարյա 10 հազար քվաքեր էլ ապրում է Արևելյան Ասիայում, 57 հազարը՝ Լատինական Ամերիակյում և 200 հազարը՝ Աֆրիկայում: Քվաքերների ներկայությունը Հյուսիսային Ամերիկայում

և

Բրիտանական

կղզիներում

արտացոլում

է

նրանց

կենցաղավորության պատմական մոդելները:

Գրականություն

1. Хилл Кр. Английская Библия и революция XVII в. М., 1998. Ч.V 2. Павлова Т. А. Конфессиональные особенности квакерского движения в XVII веке //Европейский Альманах. Конфессионализм. М., 2000. 3. Павлова Т.А. Вторая английская республика. М.: Наука, 1974 4. Полную научную биографию Дж. Фокса см. в кн.: H. L. Ingle. First Among Friends: George Fox and the creation of Quakerism. New York - Oxford, 1994. 5. The Journal of George Fox / A Revised ed. by John L. NickaUs. London, 1975. 6. Acheson R.J. Radical Puritans in England 1550—1660. L.: Longman, 1990 7. R.J. Radical Puritans in England 1550—1660. L.: Longman, 1990 8. Barbour H. The Quakers in Puritan England. New Haven, L.: Yale univ. press, 1964. 9. Cole A. The Quakers and the English Revolution // Past and Present. № 10. November, 1956. P. 44. 10. Coward B. Social change and continuity in early modern England 1550—1750. L., N.Y.: Longman, 1988