Լեռնակերտ - Վազգեն Օվյան

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

Ինչպես աշխարհի բոլոր նշանավոր քաղաքները, այնպես էլ Լեռնակերտն ունի իր կենսագրությունը։ Այստեղ հարգարժան Սիմոն Սարխոշյանցը (նա ինքը՝ Վարժապետ Սիմոնը) կարող է ինձ հակաճառել, որ Լեռնակերտը ոչ մի ծննդյան վկայական չունի, հետևապես չի կարող նշանավոր քաղաք կոչվել։ Սակայն Լեռնակերտն ինչո՞ւ նշանավոր չկոչվի, երբ նա աշխարհին տվել է Սիմոն Սարխոշյանցի նման խոշոր գլուխ։ Ի՞նչ անենք, թե այդ խոշոր գլուխը ծնվել է ինչ-որ գյուղում։ Բայց չէ՞ որ նա իր գործունեությունը ծավալել է հենց Լեռնակերտում, և եթե ճիշտը կուզեք իմանալ, ինքն է եղել մտքի այն հզոր կենտրոնը, որի շուրջն են պտտվել այնպիսի նշանավոր գործիչներ, ինչպիսիք են պ. Սիլվեստը, Առուստամ Լալախանբեկյանը, Աղամ Բիրղամիչը, խմբապետ Խորենը, վաղամեռիկ Ապետնակ Մելիք Տեր-Աթաջանբեկնազարյանը, Գորոդովոյ Անտոնը և ինքը՝ Դուքան Սեդրակը։ Սրանք այն փայլուն արբանյակներն են, որոնք նույնիսկ իրենց փայլը կորցնելուց հետո, շարունակում են պտտվել այդ մտքի կենտրոնի շուրջը և սնվել նրա ճառագայթներից։ Թող ինձ ներեն Ուստա Ծատուրը և Նալբանդ Աթունը. ես ինձ թույլ եմ տալիս հայտարարելու, որ իմ այս վեպը կկորցներ իր համն ու հոտը, եթե չլիներ Սիմոն Սարխոշյանցը։ Նա իմ վեպի աղն է, իսկ առանց աղի կերակուրը համ չունի։ Եվ եթե Սիմոն Սարխոշյանցը գտնում է, որ Լեռնակերտը նշանավոր քաղաք չէ, դա գալիս է ոչ թե նրա հոգու չարությունից, այլ բացարձակ համեստությունից։ ~1~

Ուրեմն Լեռնակերտը նշանավոր քաղաք է, զարմանալի մի հրաշք, ղարաբաղյան գլուխգործոց, անկրկնելի երգ-երգոց։ Ինքը՝ Գալիֆե Գուգուշը, այս ուրախ լեռնակերտցին կարող է հաստատել, որ Լեռնակերտը ոչ միայն նշանավոր, այլև մեծագույն քաղաք է։ Ինչպե՞ս կարելի է անտեսել աղյուսագործարանատեր Մամբրե Խաբարդանովիչին, որ չնայած ոչ մի կուսակցության չէր հարում, բայց ղարաբաղցու համառությամբ ձգտում էր Լեռնակերտը դարձնել ինդուստրիալ քաղաք։ Եվ դեռ չենք խոսում այն մասին, որ Գալիֆե Գուգուշն իր բաղնիս-համամով փորձում էր եվրոպականացնել Լեռնակերտը, իսկ Դուքան Սեդրակը, չնայած դեմ չէր առաջադիմական այդ քայլին, սակայն իր արարքներով երբեմն Լեռնակերտը պահում էր ասիական մակարդակի վրա։ Գիտեմ, ինձ կլինեն մեղադրողներ, և դա օրինաչափ է։ Եղել են այլ նշանավորներ, որոնց անունները չեմ հիշատակել իմ այս վեպում։ Բայց հարց է ծագում՝ որևէ խնջույքի, հարսանքի կամ քելեխի ժամանակ հնարավո՞ր է սպառել բոլոր կենացները։ Եթե նույնիսկ գինին էլ բավականացնի, միևնույն է, սեղանակիցները չեն կարող 20-րդ կենացից հետո բաժակ բարձրացնել։ Ուրեմն ամեն տեղ և ամեն ինչի մեջ կարևորը չափն է,- կասեր Լեռնակերտի անփոխարինելի թամադա Մուշեղ Չանչախովը։ Եթե Լեռնակերտը նշանավոր քաղաք է, ապա իր մեջ պիտի կրի ղարաբաղյան ոգին, և այդ ոգին, ինչպես սաղմը արգանդի մեջ, անպայման պիտի ձևավորվի, ստանա միս ու արյուն։ Բանաստեղծ-բժիշկ-փիլիսոփա Կարկազ Լեռնակերտցին իր աշխատություններում բավականին քրտինք է թափել և ի վերջո այդպես էլ չի կարողացել իր սկսած գործը հասցնել վախճանի, այսինքն ո՞րն է Լեռնակերտի ոգին, այն իրոք ղարաբաղյա՞ն է, թե՞ պարզապես բոլորովին նոր ոգի է, որ ձևավորվել է ինքնիրեն։ Այստեղ է, որ Սիմոն Սարխոշյանցը մատերիալիստական դիրքերից ապացուցեց, որ Լեռնակերտի ոգին զուտ ղարաբաղյան է, քանզի նրա բնակիչները ծագումով, միս ու արյունով, չափ ու ձևով, իրենց ղարաբաղյան ~2~

կոշտ ու հաճելի բարբառով ղարաբաղցիներ են։ Լեռնակերտը նշանավոր է իր ղարաբաղյան ոգով։ Սա աքսիոմա է, իսկ աքսիոման, ինչպես հայտնի է երկրաչափության դասագրքերից, ապացուցման կարիք չի զգում։ Եվ, վերջապես, կա Ղարաբաղի բարբառ, որ լեզվաբանները երկար տարիներ ուսումնասիրել, գլուխ են ճաքացրել և ապացուցել, որ այդ բարբառը զուտ ղարաբաղյան է, հետևաբար Լեռնակերտն իր ոգով ղարաբաղյան հրաշք է։ Ուրեմն՝ հազար անգամ ոչ, բյուր հազար անգամ ոչ, Լեռնակերտը նշանավոր քաղաք է, ինչպես Աթենքն ու Հռոմը, Փարիզն ու Լոնդոնը, Նեապոլն ու Բաղդադը… Նշանավոր է իր զարմանալի համեստությամբ և ղարաբաղյան իր մեծահոգությամբ, նրանով նաև, որ հավակնություններ չունի նմանվելու եվրոպական նշանավոր քաղաքներին, ուզում է լինել ինքնատիպ, յուրովի։ Եթե Լեռնակերտը չլիներ նշանավոր քաղաք, ես ինչպե՞ս կհանդգնեի սույն վեպն ավարտելուց հետո, նորից գրիչ վերցնել ու գրել Առաջաբան։ Ինչպես նշանավոր մարդկանց, այնպես էլ նշանավոր քաղաքների մասին գրված վեպերը չեն կարող չունենալ Առաջաբան։ Առաջաբանը վեպի համար նույնն է, ինչ քարավանի համար նառը, գնացքի համար՝ շոգեքարշը, խմորի համար՝ թթխմորը, մերանը՝ մածնի համար և այլն։ Եվ թող իմ սիրելի հայրենակիցները չկարծեն, թե մեր նշանավոր քաղաքի մասին սույն վեպը գրել եմ միայն նրա համար, որպեսզի ես էլ Լեռնակերտի հետ մնամ նշանավոր ու անմահ։ Օ՜, ո՛չ, ինձ համար հաճելի է ամբողջ կյանքում մնալ Լեռնակերտի փառքի ստվերի տակ։ Դա ինձ համար կլինի շատ մեծ պատիվ։ Եվ, վերջապես, սա իմ մերած մածունն է, քաղցր դուրս կգա թե թթու՝ թողնում եմ ընթերցողի դատին։ Եթե մի քանիսին դառնացրել եմ, ես ոչ մի մեղք չունեմ. գրել եմ այն, ինչ գիտեմ, ինչ եղել է…

1980 թ. օգոստոս ~3~

ՄՈՒՏՔՆ ԼԵՌՆԱԿԵՐՏ

Այդ թվականին Լեռնակերտում կար վաթսուն ծուխ, մի զորանոց՝ իր պարապսարապ կազակներով, մի եկեղեցի, մի քահանա, որ կոչվում էր Տեր-Վասիլի, մի ժամկոչ Մանաս։ Տեր-Վասիլին «Աստվածաշունչն» այնպես արագ էր կարդում, որ թվում էր, թե հայհոյում է աստծուն։ Նա յուրաքանչյուր հավատացյալից մի փարչ օղի էր վերցնում և աղոթում նրա հոգու փրկության համար՝ «Մեղայ ամենասուրբ երրորդութեանն հոր և որդվոյ հոգվոյն սրբոյ»։ Իսկ շտաբս-կապիտան Իոնես Խասապետովը երկարահասակ, սրած բեղերով, թաթարի նեղ աչքերով մի մարդ, որ ազգությամբ մթամ հայ էր, բայց հայերեն չէր խոսում, ամեն օր կռվում էր կնոջ՝ Կատինկայի հետ և նորից հաշտվում։ Ամռան վերջերին գուբեռնատն ու պրիստավը եկան Լեռնակերտ։ Կապիտան Խասապետովը նրանց պատվին լավ քեֆ սարքեց։ (Ուստա Ծատուրի օրագրից) Իսկ այդ տարիներին Լեռնակերտում ապրում Էին երեք Ծատուր, երեք Աստվածատուր, երեք Սարգիս, երեք Աթուն, մի Պողոս, մի Սեդրակ, մի կոշկակար Ալեքսան։ Երեք Ծատուրներից միայն մեկն Էր Ուստա Ծատուր, մնացածները շարքային ծատուրական~4~

ներ Էին, և նրանց համար Ուստա Ծատուրի խոսքն օրենք Էր։ Աթուններն էլ իրենց Ուստա Աթունն ունեին։ Ուստա Ծատուրը դարբին էր, Ուստա Աթունը՝ պայտառ։ Կոշկակար Ալեքսանին սկզբում ոչ ոք չէր համարձակվում «ուստա» անվանել։ Դե փինաչուց ի՜նչ ուստա։ Ավագ Ծատուրը մի գեղեցիկ օր զննեց նրա կարած չստերը, ժպտաց բեղի տակ ու ասաց. «Հալալ լինի, Ալեքսան, հիմա ուստա ես»։ Ալեքսանը Լեռնակերտի գրագետ մարդն էր, «Մշակ» էր կարդում, խնջույքներում ու հարսանիքներում «Դուն էն գլխեն» էր երգում, շոշափում քաղաքական կարևոր հարցեր, մեկ-մեկ էլ ՏերՎասիլիին ձեռ առնում։ Տեր-Վասիլին չէր վիրավորվում, չէր հայհոյում, ընդհակառակը, նա գտնում էր, որ Ալեքսանը չափազանց խելոք մարդ է, և այդ խելոք մարդու տեղը թագավորի պալատն է։ Այդ նույնը հաստատում էր նաև Դուքան Սեդրակը և ապա ձայնը իջեցնում. «Ալեքսանի գլխում ծուռ գաղափարներ ու վտանգավոր մտքեր կան»։ Ալեքսանը լեռնակերտցիների աչքում բարձրացավ նաև իր «ծուռ» գաղափարներով ու վտանգավոր մտքերով, իր «Դուն էն գլխեն»¬ով ու քաղաքական հարցերով, իր ուրախ կատակներով ու զվարթ ծիծաղով։ Տեր-Վասիլին հաճախ էր լսում նրա՝ «Դուն էն գլխեն»-ը, և չնայած ոչինչ չէր հասկանում, շոյում էր շեկ մորուքն ու ասում. «Մալադեց Ալեքսան, տի նաստայաշչի պեվեց»։ Կապիտան Խասապետովը լավ գիտեր, որ Տեր-Վասիլին փարաջայի գրպանում օղու շիշ է պահում, լավ կոնծելուց հետո հայհոյում աստծուն, բայց լռում էր, որովհետև ինքն էլ պակաս կոնծողներից չէր։ Նա մի անգամ այնքան կոնծեց, որ ինքն էլ չիմացավ, թե ինչպես նետվեց փողոց, հանեց հեծելազորայինի երկար թուրն ու գոռաց. «Զամնո՜յ, օռլի...»։ Նույն պահին ցանկապատի ետևից դուրս պրծավ Նալբանդ Աթունի Օռլի անունով շունը, բռնեց հարբած կապիտանի շալվարից ու քաշեց։ Դա բավական էր, որպեսզի տարածվի Լեռնակերտում, թե իբր շտաբս-կապիտան Խասապե~5~

տովը ներքնաշապիկ չի հագնում... Կապիտան Խասապետովը հարբեցող էր, կնոջից վախենում էր, մեկ-մեկ գնում էր Շուշի, պրիստավի հետ թուղթ խաղում և տանուլ տալիս գրպանում եղած փողերը, բայց այնքան էլ վատ մարդ չէր։ Մի գիշեր, երբ գայլերը խուժեցին Լեռնակերտ, նա հրամայեց կազակներին, որ կրակ բացեն կապը կտրած գազանների վրա։ Կազակները կրակեցին, փախցրին գայլերին, բայց պատահական գնդակը կպավ Ուստա Աթունի էշի ճակատին ու փռեց ցանկապատի տակ։ Լեռնակերտն ապրում էր իր ձանձրալի կյանքով։ Ուստա Ծատուրը դարբնոցում երկաթ էր ծեծում, կոշկակար Ալեքսանը նորոգում էր կապիտան Խասապետովի Կատինկայի մաշիկները, Դուքան Սեդրակը հորանջում էր խանութի առջև, երբ հանկարծ փողոցը լցվեց աղմուկով։ Ուստա Ծատուրի դարբնոցի կողքին կանգնեց մի շքեղ կառք, կառքից դուրս եկան գավառապետն ու պրիստավը։ Գավառապետը հաստ ուսերով, կլոր փորով, շեկ բեղ ու մորուքով մարդ էր։ Պրիստավը ձիգ տված մաստակ էր, մանր աչքեր ուներ, երկար ծնոտ, նեղ ճակատ։ Նա տնկվեց գավառապետի կողքին ու արագ-արագ զեկուցեց. - Վաշի բլագարոդիե, էտո Լեռնակերտ... Գավառապետը քիթը ծռմռեց ու նայեց Ուստա Ծատուրի կողմը։ Ուստա Ծատուրը գոգնոցով մաքրեց դեմքի քրտինքը, մոտեցավ, գլուխ տվեց գավառապետին. - Դոբրի դեն, վաշի վելիչեստվո։ «Վաշի վելիչեստվոն» ոտից գլուխ չափեց Ուստա Ծատուրին ու բարկացած հարցրեց. - Վաշե իմյա։ - Վաշի բլագարոդեն, Ծատուր Լեռնակերտսկի,- պատասխանեց Ուստա Ծատուրը, ապա ներկայացրեց մյուս վարպետներին,վաշի բլագարոդեն, էտո Նալբանդ Աթուն, էտո Ուստա Ալեքսան, էտո փուքս փչող Պողոս, ա էտո Դուքան Սեդրակ։ ~6~

Լեռնակերտցիք հասկացան, որ գավառապետն ու պրիստավը լավ բանի համար չէին եկել, քաշվեցին մի կողմ ու սպասեցին։ Պրիստավը ինչ-որ բան ասաց գավառապետին ու դարձավ կանգնածներին. - Ձեր մեջ հասկանա ո՞վ ռուսերեն լավ։ Բոլորի հայացքները ակամայից ուղղվեցին Դուքան Սեդրակի կողմը։ Դուքան Սեդրակը եղել է Ռուսաստանում, կապիտան Խասապետովի հետ մեկ-մեկ ջարդում է ռուսերեն ու հարբած ժամանակ երգում. «Վասադուլի վագարոդի, վասադուլի վագարոդի...»։ Գավառապետը նայեց Դուքան Սեդրակին, մտրակը թափահարեց օդում ու խոսեց։ Խոսեց սկզբում շատ հանգիստ, կամաց-կամաց տաքացավ, պլշեց աչքերը ու շուռ եկավ Դուքան Սեդրակի կողմը. - Պոնյատնո՞... Նու, պերեվեդի՛... Դուքան Սեդրակը, որ ոչինչ չէր հասկացել գավառապետի ռուսերենից, թուքը կուլ տվեց ու «թարգմանեց». - Լեռնակերտի ժողովուրդ, պարոն գուբեռնատն ասում է՝ էդ դուք քանի՞ գլուխ ունեք ձեր ուսերին, որ ինձ նման թագավորական մարդուն էդպես եք դիմավորում։ Ասում է՝ ղուռումսաղներ, էս սահաթին ձեզ Սիբիր կքշեմ... Ասում է՝ տակոյ-սակոյ, հետո ուրիշ բաներ էլ է ասում և շատ էլ լավ է անում։ Ուստա Ծատուրը աչքի պոչով նայեց Ալեքսանին, Ալեքսանը՝ Նալբանդ Աթունին, իսկ վերջինս դարձավ Սեդրակին. - Գասպադին վաշի վելիչեստվո է, ինչ զահրումար է, ասա՝ մեր Լեռնակերտը քեզ փեշքեշ։ Ասա՝ էս տերը մեռած գելերը ոչխար չեն թողել, որ ոտիդ տակ մորթենք։ Ասա՝ դե մենք էլ մարդ ենք մեզի գյորա, աքլորից բանից կմորթենք, եղածով յոլա գնա... Դուքան Սեդրակն անցավ ռուսերենին. - Վաշի վելիչեստվո, տամ լեսի, մնոգո վոլկի, մը բեդնի լյուդի... Ա եսլի տի պետուխ, պոժալուստա... Գավառապետը կարմրեց ու պայթեց. ~7~

- Կտո՞ պետուխ, մերզավե՛ց։ - Վաշի բլագարոդեն, տի մնե նի պոնիլ։ - Նետ, նետ, կտո՞ պետուխ։ - Պետուխ՝ էտո մուժ կուրիցա։ - Կա՞կ, կա՞կ... Սեդրակին թվաց, թե գավառապետը կյանքում աքլոր չի տեսել, թևերը թափահարեց, տեղում պտույտ տվեց և ապա ցատկեց, կանգնեց թթենու տակ ընկած դատարկ տակառին, վիզը ձգեց ու ծղրտաց աքլորավարի. - Ծուղրուղու՜... Փողոցը լցվեց հռհռոցով, գավառապետը օրորեց գլուխն ու նետեց. - Վոտ, դուռա՛կ... Բայց չգիտես որտեղից, հանկարծ փողոցում հայտնվեց զուգված-զարդարված Կատինկան, և գավառապետի բարկությունն իսկույն անցավ։ Առաջին անգամ լեռնակերտցիք վկա եղան այն բանին, թե ինչպես տղամարդը այդքան մարդկանց ներկայությամբ համբուրեց կնոջ ձեռքը։ - Վա՜յ, բեյնամուս կնիկ,- գլուխը շրջեց Նալբանդ Աթունը։- Այ բալամ, բա սրանք սկի աբուռ չունե՞ն։ - Եվրոպայում օրենքը էդպես է,- բացատրեց Դուքան Սեդրակը։- Եվրոպայում կնանիքը տղամարդկանց ներկայությամբ կարող են ծիծաղել, կարող են պռոշտի անել, կարող են ուրիշ ղալաթներ էլ անել... - Իսկ որտե՞ղ է քո այդ Եվրոպան,- հարցրեց փուքս փչող Պողոսը։ Դուքան Սեդրակը ձեռքը մեկնեց դեպի Քիրս սարը. - Հրե՜ն էնտեղ... Շատ ա հեռու։ Ֆայտոն պիտի նստես, հետո պոեզդ, հետո պարախոդ, որ հասնես Եվրոպա։ Եվրոպայում կնանիքն իրենց պռոշներին ներկ են քսում, ֆոկզտրոտ են պարում։ ~8~

Մենք հետամնաց ժողովուրդ ենք։ - Եվրոպան Պարիժից մե՞ծ է,- էլի հարցրեց Նալբանդ Աթունը։ - Մեծ է, շատ է մեծ։ - Լեռնակերտը Պարիժ չի,- բարկացավ Նալբանդ Աթունը։- Ղարաբաղը Պարիժ չի, Բաքու չի, Թիֆլիս չի, Երուսաղեմ չի... Ղարաբաղը՝ Ղարաբաղ է։ Կոշկակար Ալեքսանը, որ մինչ այդ լուռ կանգնած էր մի կողմ, մոտեցավ Դուքան Սեդրակին։ - Լավ, Դուքան Սեդրակ, էդ գուբեռնատն ինչի՞ համար է եկել։ - Գուբեռնատը եկել է... դե երևի մի բան կա, որ եկել է։ - Իսկ մերզավեցն ի՞նչ բան է, ինչու քեզ մերզավեց անվանեց։ - Հորս անունը Միրզա է, ռուսերեն դուրս է գալիս մերզավեց։ Ալեքսանը քրքջաց. - Դե հիմա հասկաց, մերզավեց Դուքան Սեդրակ, գուբեռնատը եկել է, որ բարձրացնի խարջը, մեզ պլոկի... Իսկ դու ռուսերեն էնքան ես հասկանում, որքան Նալբանդ Աթունը՝ ֆրանսերեն։ Հիմա պոնյատնո՞։ - Պա՛հ, ես քու ռուսեվուր հասկացող ջանին մատաղ։ Արա, բա չորս տարի Ռուսաստանում ի՞նչ եմ արել։ Ուստա Ծատուրն իր «Օրագրում» չի նշում, թե գավառապետը Լեռնակերտում ինչ Էր անում։ Սակայն ըստ Ժամկոչ Մանասի՝ «Պարոն գուբեռնատը երեկոները ռուսական եկեղեցու խորանում սիլի-բիլի Էր անում Խասապետովի Կատինկայի հետ, իսկ ՏերՎասիլին ձևացնում Էր... Ասենք Տեր-Վասիլին Էլ մի բարի պտուղ չէր...»։ Նույնը հաստատում է նաև փուքս փչող Պողոսը, սակայն Ուստա Ծատուրը նրա վկայությունը համարում էր անվավեր, որովհետև «փուքս փչողին խոսք չի հասնում»։ Խոսքը հասնում էր Ալեքսանին, որ վերջին ժամանակները ավելի շատ է թերթ կարդում և Ուստա Ծատուրի ու Նալբանդ Աթունի համար արտասանում. Շենին կլխեն հանգիստարան, ~9~

Քու հար ընդեղ թաղած ա« Ըսօր-եքյուծ քեզ մհար Էլ Կասին՝ «ընդեղ թաղած ա»։ Վերջը տա յա Լաց մի ինիլ... Նալբանդ Աթունի աչքերը արցունքոտվում են, կոկորդում շարժվում Է ինչ-որ բան. մուրճը ցած Է դնում, հիշում իր հայրենակից բանաստեղծ Լևոն Աթաբեկյանին ու հառաչում. - Լոխ արազ ա, լաց մի ինիլ...

~ 10 ~

ԳՈՐՈԴՈՎՈՅ ԱՆՏՈՆԸ

Գուբեռնատը եկավ ու գնաց: Պրիստավը եկավ ու գնաց։ Խասապետովը քիթը կախել է, իսկ Կատինկան ամեն օր եկեղեցում Տեր-Վասիլու հետ «Վասադուլի» է պարում։ Հիմա Լեռնակերտը ոչ քաղաք է, ոչ գյուղ։ Ամեն գիշեր ծմակում քաղցած գայլերը զուզա են տալիս։ Գավառապետին խնդրեցինք, որ մի բան անի, նա էլ չգիտես որտեղից մի Գորոդովոյ Անտոն գտավ, ուղարկեց մեզ մոտ։ Ի՜նչ գորոդովոյ, բերանը կապած սարի անասուն։ Ակաս-մակաս գորոդովոյն Էր պակաս։ Ասում են՝ Ղրիմի հայ է, բայց հայերեն կարգին չի խոսում։ (Ուստա Ծատուրի օրագրից) Գորոդովոյ Անտոնը մի քիչ հայերեն գիտե, մի քիչ թուրքերեն, մի քիչ էլ ռուսերեն։ Նրան Դուքան Սեդրակն Է հասկանում միայն, և Ուստա Ծատուրն ասում Է. «Ագռավը ագռավի լեզուն լավ կհասկանա»։ ~ 11 ~

Կոլոտ մարդ Է Գորոդովոյ Անտոնը՝ գլուխը հսկա մի դդում, այդ հսկա դդումի վրա մի զույգ փոքրիկ անցքեր, որոնք մահկանացուների համար ծառայում են որպես աչքեր։ Առավոտից մինչև ուշ երեկո նստում Է Դուքան Սեդրակի խանութի առջև, գլուխն առնում ափերի մեջ, մտածում. ի՞նչ Է մտածում, այդ միայն իրեն Է հայտնի։ Ճաշին Սեդրակը մի թաս գինի Է տալիս. - Անուշ արա, պարոն Անտոն, անուշ արա։ Եթե դու չլինես՝ մեր Լեռնակերտը կքշեն տանեն։ Գորոդովոյ Անտոնը դատարկում Է թասը, լիզում հաստ շուրթերը, երկար թուրը դնում ծնկներին և գլխով հաստատում։ - Դա՜, Լեռնակերտ ես պահեմ... Դուքան Սեդրակը ծիծաղում Է լախ-լախ. - Վա՜յ, մեռնես դու, Գորոդովոյ Անտոն։ Այ անաստված, դո՞ւ ես Լեռնակերտը պահում, թե՞ Լեռնակերտն Է քեզ պահում։ Գորոդովոյ Անտոնը բնավորությամբ մեղմ մարդ Է, ոչ ոքի չի վիրավորում, չի հայհոյում և ոչ ոքի վրա մատ չի թափահարում։ Իսկ եթե սուլիչը դնում Է բերանին, նշանակում Է Դուքան Սեդրակի բանջարանոցը այծ Է մտել։ - Պարոն Անտոն, մի բաժակ գինի Էլ տամ, ռուսեվուր մի բայաթի վեր կալ։ Անտոնը դատարկում Է հերթական թասը և խռպոտված ձայնով երգում. - Է՛խ տի գուսի, դասվիդանիյա... Երգում Է այնքան, որ Նալբանդ Աթունը զայրանում Է ու ձեռքերը թափահարում. - Արա, ա շան տղա, խվատիտ, զահլես տարար։ Ա՛յ Սեդրակ, մի բաժակ Էլ տուր, թող ձենը կտրի։ - Բա փո՞ղը,- հարցնում Է Դուքան Սեդրակը։- Ասա տեսնեմ՝ փողն ո՞վ պիտի տա։ - Այ ցեխից բաքմազ քաշող մերզավեց, փողը ես կտամ, մենակ թող ձենը կտրի։ ~ 12 ~

- Ցեխից բաքմազ քաշո՜ղ,- քրքջում Է փուքս փչող Պողոսը։- Ամեն բան լսել եմ, բայց ցեխից բաքմազ քաշող լսած չկամ։ Մի օր Էլ լուրը տարածվեց Լեռնակերտում, թե Գորոդովոյ Անտոնը, բերանը կապած սարի անասուն Անտոնը, ամեն գիշեր Խասապետովի Կատինկայի հետ անտառում «շալթայ-բալթայ» Է անում։ Սկզբում ոչ ոք չէր հավատում, ախր Կատինկան աղա կնիկ է, ի՞նչ է գտել նա Գորոդովոյ Անտոնի մեջ։ Դուքան Սեդրակը ստուգելու նպատակով մի լավ հարբեցրեց Անտոնին, թևը դրեց նրա ուսին ու հարցրեց. - Պարոն Անտոն, Կատինկայի հետ ո՞նց ես։ Անտոնը, անշառ, լռակյաց Անտոնը մի ակնթարթում կարծես վերափոխվեց, շողշողացին մանր աչքերը, ձեռքը տարավ դեպի թուրը. - Կատինկան ազիզ կնիկ, Կատինկային ով ծուռ նայել, ես իմ թրով նրա վիզը կտրել, աչքեր հանել... - Այ անաստված, բա որ կապիտան Խասապետովն իմանա՞։ - Ես կապիտան Խասապետովի գործերին չխառնվել, ինքն էլ չխառնվել իմ գործ... Դուքան Սեդրակը հասկացավ, որ այդ հարցում Գորոդովոյ Անտոնի հետ վիճելն անմտություն է, լցրեց գինու թասը, մեկնեց նրան. - Խմի՛ր, ջանդ գա, պարոն Անտոն։ Անտոնը խմեց, լիզեց շուրթերը, ամփոփվեց իր մեջ։ - Պարոն Անտոն,- խոսեց Սեդրակը,- դու բալշևիկների կո՞ղմն ես, թե՞ մենշևիկների։ - Ես քաղաքական հարցեր չշոշափեմ։ - Ալեքսանդր Ծատուրյանին ճանաչո՞ւմ ես։ - Ալեքսան բարի մարդ, իմ գործերին չխառնվել։ - Ստեփան Շահումյանին ճանաչո՞ւմ ես։ - Հա՛, Ստեփան լավ տղա։ - Բոգդան Կնունյանցի անունը լսած կա՞ս։ ~ 13 ~

- Իմ ի՞նչ գործ, ես գորոդովոյ։ - Պա՛հ, քո ինչն ասեմ, Գորոդովոյ Անտոն, ախր դրանք բալշևիկներ են, իշխանության դեմ են գնում։ - Նու չտոժ։ 1917 թվականի հոկտեմբերը ցնցեց աշխարհը, իսկ Գորոդովոյ Անտոնը լայն հորանջեց ու անտարբեր հայացքը հառեց Դուքան Սեդրակի գինու տակառին։ Տարին անբարենպաստ էր, և դրա համար էլ Դուքան Սեդրակը Վարարակնի ջուրը շուռ էր տվել տակառի վրա։ Բայց նա իր հաշիվների մեջ սխալվեց. կազակները մի գիշերվա մեջ հավաքեցին իրենց եղած-չեղածը ու պատրաստվեցին թողնել Լեռնակերտը։ Եթե կազակները չկան, չկա նաև գինու առևտուրը։ Կապիտան Խասապետովի Կատինկան կուչ էր եկել կառքի մի անկյունում և լալիս էր անձայն։ Տեր-Վասիլին, որ հասցրել էր ճանապարհվելուց առաջ մի քանի բաժակ օղի կոնծել, տեղավորվեց Կատինկայի կողքին ու ասաց. - Նե պլաչ, դոչինկա, վսյո բուդետ խորոշո։ - Չո՛ռ խորոշո, զահրումա՛ր խորոշո,- մրթմրթաց փուքս փչող Պողոսը։- Համ հետը ղալաթներ է անում, համ էլ դոչինկա ասում։ Հրաժեշտից առաջ, կապիտան Խասապետովը ազդեցիկ երևալու նպատակով, հագել էր տոնական մունդիր, կախել խաչերը, բեղերը ցցել։ Զնգացին սանձերը, եկեղեցու ճաքած զանգը տխուր ծլնգաց, և փողային նվագախումբը նվագեց Ինտերնացիոնալ։ Կապիտանի դեմքը կապտեց զայրույթից. կանգնեց ասպանդակին, հանեց թուրն ու գոռաց. - Մալչա՛տ, սվոլուչի՛... Շարքերը խառնվեցին իրար, մի աժդահա կազակ հայհոյեց Խասապետովին ու գոչեց. - Դրուզյա, դազդրաստվույետ ռևոլյուցիա... Դա առաջին խռովությունն էր Լեռնակերտում: Խասապետովը թափահարեց թուրը, բղավեց, բղավեցին ուրիշ~ 14 ~

ները, շարքերը խառնվեցին իրար: Մի կազակ շուռ տվեց ձիու գլուխն ու քառատրոփ սլացավ անտառի կողմը։ Տեղի ունեցավ մի ուրիշ հրաշք. հայկական եկեղեցու կողքին, փոքր մեյդանում, Գորոդովոյ Անտոնը փակեց կառքի ճանապարհը, թևերը լայն տարածեց, բառաչելու պես բղավեց. - Կատինկա՜, դորոգայա՜... Դա կրծքից պոկված սիրահար ասպետի հառա՞չ Էր, թե՞ բողոք։ Կատինկան նույնիսկ չցանկացավ վերջին անգամ իր ասպետին արժանացնել իր մի փշուր ժպիտին։ Անտոնը երկար նայեց կառքի ետևից ու փռվեց փոշոտ փողոցում։ Միայն փուքս փչող Պողոսը մոտեցավ սիրահարված գորոդովոյին, բռնեց նրա ցնցվող ուսերից ու ասաց. - Վե՛ր կաց, վաշի բլագարոդիե, վեր կաց, աշխարհը Կատինկայով չի վերջանում, ուրիշ Կատինկա Էլ կգտնես։ Անտոնը հառաչեց. - Դու ինձ չհասկանալ, Պողոս, Կատինկան լավ կնիկ, ազիզ կնիկ։

~ 15 ~

ՎԱՐԺԱՊԵՏ ՍԻՄՈՆ ՍԱՐԽՈՇՅԱՆՑ

Կազակ Մատվեյը կայազորի հետ չգնաց։ Երկու օր թաքնվեց անտառում, երկու օր Պողոսը հաց ու ջուր տարավ նրա ետևից։ Ալեք Բարթուղյանը եկավ Լեռնակերտ, Մատվեյին տեղավորեց մեր դարբնոցի կողքին գտնվող փոքրիկ օթախում, կանչեց մեզ ու ասաց. «Ընկեր Մատվեյն Էսօրվանից ձեր ազիզ ախպերն Է. մի լավ աղջիկ Էլ կգտնեք, կամուսնացնենք հետը, և մարդը օրենքով լեռնակերտցի կդառնա»։ Աղջիկն ինքը՝ Մատվեյը գտավ, վանեցի որբ աղջիկ Էր, անունը՝ Եսթեր։ Պսակեցինք և նորապսակներին ցանկացանք երկար կյանք ու երջանկություն։ Լեռնակերտում մի ծուխ Էլ ավելացավ։ Իսկ Վարժապետ Սիմոնը որտեղի՞ց հայտնվեց... (Ուստա Ծատուրի օրագրից) Վարժապետ Սիմոնը Լեռնակերտում հայտնվեց այնպես, ինչպես Քրիստոսը՝ Երուսաղեմում։ Դուքան Սեդրակը քիչ Էր մնում բղավեր. «Ժողովո՜ւրդ, աչքդ լո՜ւյս, Հիսուս Քրիստոսը հարություն է առե՜լ»։ Բայց չբղավեց՝ մոտեցավ, գլուխ տվեց ու հարցրեց. - Ներեցեք, պարոն, դուք բալշևի՞կ եք, թե՞ մենշևիկ։ Վարժապետ Սիմոնը նրա հարցին հարցով պատասխանեց. ~ 16 ~

- Էսիկ Բեռնակե՞րտն է։ - Ոչ թե Բեռնակերտը, այլ Լեռնակերտը,- ուղղեց փուքս փչող Պողոսը։- Իսկ դուք երևի առաջին անգամն եք լինում Լեռնակերտում ։ Վարժապետ Սիմոնը գեղեցիկ գավազանը խաղացրեց ձեռքում, հանեց ճերմակ ձեռնոցները, ժպտաց. - Հարկավ, առաջին անգամ։ Ես աշխատավոր ժողովրդին շատ կհարգեմ: - Ներեցեք, պարոն, դուք բալշևի՞կ եք, թե՞ մենշևիկ,- կրկին հարցրեց Դուքան Սեդրակը։ Վարժապետ Սիմոնը նորից հարցին հարցով պատասխանեց. - Ահավասիկ, պարոն, ձեզ մոտ ի՞նչ կուսակցություններ կան։ - Կան էլի... - Վասնզի ես առաջին անգամն եմ բարեհաճում լինել ձեր քաղաքում, ուստի պատիվ ունեմ հայտնելու՝ ես Սիմոն Սարխոշյանցն եմ։ - Դե որ էդպես է, բարով եք եկել,- Դուքան Սեդրակը նորից խոնարհեց գլուխը.- Հիմա դուք բալշևի՞կ եք, թե՞ մենշևիկ։ Վարժապետ Սիմոնը գեղեցիկ գավազանը խաղացրեց ձեռքում, հանեց ճերմակ ձեռնոցները, ժպտաց. - Դուք ներկա էտապում ի՞նչ կուսակցության կարիք ունեք, վասնզի ես այստեղ նոր մարդ եմ։ - Կուսակցություններից կշտացած ենք,- ասաց Դուքան Սեդրակը,- իսկ էդ վասնզին, որ ասում ես, նոր կուսակցությո՞ւն է։ Նալբանդ Աթունը նկատեց անծանոթին, մոտեցավ, զննեց ու զարմացավ. - Յա՞, սա մեր Վարժապետ Սիմոնն է։ Այ տնաշենի վարժապետ, էսքան տարի որտե՞ղ էիր կորել։ Վարժապետը սկզբում շփոթվեց, հետո հավաքեց իրեն ու կարծես ոգևորվեց. - Ահավասիկ, ես նորից ձեզ մոտ եմ, հայրենակիցներ, կլսեմ ~ 17 ~

ձեր անուշ ձայնը և ինձ կզգամ աշխարհի ամենաերջանիկ մահկանացուն, վասնզի այս շռնդալից ժամանակներում ինձ գործելու անհուն և անչափ ասպարեզ է պետք: - Սիմոնը Սիմո՛նն է, համա չեմ հասկանում, թե ինչ լեզվով է խոսում,- ուսերը թոթվեց Նալբանդ Աթունը։ Դուքան Սեդրակին շլացրին Վարժապետ Սիմոնի գեղեցիկ գավազանն ու լայնեզր գլխարկը, փոքրիկ մորուքն ու խոսելաձևը և նորից հարցրեց. - Ներեցեք, պարոն, դուք բալշևի՞կ եք, թե՞ մենշևիկ։ - Աշխարհի ամենաարդար կուսակցությունը, հարկավ, պարոններ, մենշևիկների կուսակցությունն է,- խոսեց վարժապետը։Թույլ տվեք հայտնել, որ ես՝ Սիմոն Սարխոշյանցս, երդվյալ մենշևիկ եմ։ Ի դեպ, պարոններ, ինձ այստեղ է ուղարկել միստեր Սենգիստոնը։ Անգլիացիները ձեզ համար փթերով հաց են բերում, բերում են ազատություն... - Անգլիացիները ղալաթ են անում,- մուրճը թափահարեց Նալբանդ Աթունը։- Նրանց ետևից կարմիր խնձոր ենք ուղարկե՞լ։ Թող չբերեն։ Մատվեյը շիկացած երկաթի ծայրով վառեց ծխախոտը, աչքով արեց Ալեքսանին։ Ալեքսանը կիպ մոտեցավ Վարժապետ Սիմոնին, նայեց ձեռքի գավազանին ու հարցրեց. - Այդ գեղեցիկ գավազանը միստր Սենգիստո՞նն է նվիրել ձեզ։ - Հարկավ, միստեր Սենգիստոնը։ - Եվ դուք էլ փոխարենը նրան եք նվիրում Ղարաբա՞ղը։ - Պարոն, իսկ դուք ո՞վ եք, բոլշևի՞կ, թե՞ մենշևիկ։ - Ես արհեստավոր եմ, պարոն վարժապետ։ - Իսկ ես հարգում եմ արհեստավորներին։ Ահավասիկ, ուզում եմ հիշեցնել, որ միստեր Սենգիստոնը բոլշևիկների հետ երբեք չի կատակում։ Վարժապետ Սիմոնը Դուքան Սեդրակի աչքում դարձավ մի նոր Քրիստոս, և նա իր տան դռները բացեց վարժապետի առջև ու ~ 18 ~

ասաց. - Իմ տունը քո տունը հաշվիր, պարոն Սարխոշյանց։ Հյուրը կերավ, խմեց, թիկն տվեց թախտին ու հարցրեց. - Պարոն Սեդրակ, դուք բոլշևի ՞կ եք, թե՞ մենշևիկ։ - Դե իհարկե, մենշևիկ։ Բոլշևիկը կազակ Մատվեյն է, Ալեք Բարթուղյանը, Ուստա Ծատուրը, փինաչի Ալեքսանը։ Ներեցեք, պարոն Սարխոշյանց, ուզում եմ մի բան իմանալ... - Խնդրեմ, պարոն Սեդրակ։ - Ասում են՝ ժամանակավոր կառավարությունը վեց գունդ Է ուղարկում Լեռնակերտ, երեսուն թնդանոթ, երկու գեներալ, ճի՞շտ Է։ - Իսկ մենք ժամանակավոր կառավարության հետ ի՞նչ գործ ունենք... Մեր հիմնական նպատակն Է՝ Ղարաբաղը մաքրել բոլշևիկներից և ստեղծել անկախ պետություն։ Այդ գործում մեզ անշուշտ կօգնեն անգլիացիները։ Դուքան Սեդրակի տրամադրությունը հասավ գագաթնակետին։ Նա հիմա կուզեր համբուրել Վարժապետ Սիմոնի փեշերը, ոտքերը, գավազանը ու Լեռնակերտով մեկ գոռալ. «Դուք Հիսուս Քրիստոսն եք, իսկ ես ձեր խոնարհ աշակերտը»։ Սակայն նա հիշեց, թե ինչպես խաչեցին Քրիստոսին, ինչ դաժան բախտ վիճակվեց նրա աշակերտներին, քորեց ծոծրակն ու ասաց. - Դուք հրաշք մարդ եք, պարոն Սարխոշյանց։ Երկու օր անց ռուսական կայազորի բակում տեղի ունեցավ ժողովի պես մի բան։ Վարժապետ Սիմոնը հավաքվածներին կոչ արեց. «Հավատալ միայն մենշևիկներին, որովհետև մենշևիկները աշխատավոր ժողովրդի բարեկամներն են»։ Խոսեց կես ժամ, մի ժամ, թափահարեց ձեռքերը, ինչ-որ տեղից ցիտատներ բերեց ու երբ նկատեց, որ բակում Դուքան Սեդրակից ու ժամկոչ Մանասից բացի՝ ուրիշ մարդ չկա, թաշկինակով մաքրեց քրտնած դեմքն ու հառաչեց. - Ի՜նչ հետամնաց մարդիկ են այս լեռնակերտցիները։ Հետամնացը Նալբանդ Աթունն է, որ բաց արեց նրա փուչերը. ~ 19 ~

- Դատարկ մարդ է, մի տեղ մոխիր չի թափում. մեր շենում վարժապետություն էր անում, կիրակի օրերը ժամում «Քրիստոսը հարյա՜վ» երգում և պրիստավի վրեն շաբաթը մի անգամ թուղթ ուղարկում՝ էսինչ էսինչյանը թագավորի դրած օրենքին դեմ է գնում։ Տղերքը տվին, ջարդեցին քիթն ու մռութը, փախավ Չանաղչի։ Չանաղչեցիք էլ շան օր գցեցին, էնտեղից էլ փախավ... Մի խոսքով տիտռիկ-միտռիկ մարդ է։

~ 20 ~

ԱՊԵՏՆԱԿ ԹԱԳԱՎՈՐԸ

Ի՜նչ ժամանակներ են, հիմա արի գլուխ հանիր, դաշնակ, մենշևիկ, մուսավաթ, հնչակ, մնչակ... Շունը տիրոջը չի ճանաչում։ Բոլորն էլ մի գլուխ ազգի անունից են խոսում և ազգի անունով ազգին թալանում։ Պակասն էլ անգլիացին էր, տեսավ, որ էս շուն-շան տղերքը իրար ռեխ են պատռում, եկավ ու ինքն էլ մի կողմից սկսեց թալանել։ Պարոն Լալայանն ասում է՝ ազգի հույսը դաշնակցականներն են, Սիմոն Սարխոշյանցը՝ չէ՛, մենշևիկներն են, Խմբապետ Խորենը բողազը պատռում է՝ ազգի հույսն ու հավատը մաուզերն է... (Ուստա Ծատուրի օրագրից) Շուշին ցնցվեց մեծ դեպքերի առթիվ։ Պարոն Լալայանը օգտվեց այդ ցնցումից ու իր «բանակը» համալրեց բաշիբզուկներով։ Իսկ միստեր Սենգիստոնը որոշեց Ղարաբաղը դարձնել ազատ, անկախ պետություն։ Այսինքն՝ այնպիսի պետություն, ինչպես, օրինակ, Իտալիան, Ֆրանսիան, Հունաստանը... Ղարաբաղը պիտի ունենա իր արտաքին ու ներքին գործերի մինիստրները, իր բանակը, գերբը, դրոշը և հիմնը։ Մեկը մյուսի ետևից սունկերի պես բուսան նոր մինիստրներ, և ապա «ազատ, անկախ պետություն»: Մինիստրները որոշեցին Ասկերանը դարձնել «Համայն Արցախաց ~ 21 ~

երկրի» մայրաքաղաք, նախկին հայտնի ձիագող Ապետնակ Մելիք Տեր-Աթաջանբեկնազարյանին՝ ապագա անկախ պետության արքա։ Իսկ արքային հարկավոր Էր թագ ու գահ, նազիր-վեզիր, որ կարողանա երկիրը կառավարել, աջ ու ձախ հրամաններ արձակել. «Մենք՝ Համայն Արցախաց տիրապետության թագավորս՝ Ապետնակ առաջինս...»։ Եվ պարոն Ապետնակը դեռ գահ չբարձրացած, «ապագա պետությունը» ուժեղացնելու նպատակով սկսեց մինիստրներ նշանակել ավանսի կարգով։ Պարոն Համբարձում Լալայանին դարձրեց արտաքոց և ներքոց գործերի նախարար, Վարժապետ Սիմոնին՝ լուսավորության նախարար, Մերզավեց Դուքան Սեդրակին՝ առևտրի նախարար, Ղոչի Մոթալ Մինասին՝ գյուղատնտեսության նախարար, դեռ վրան էլ գումարած արդյունաբերությունը, ցարական բանակի նախկին սպա Խորեն Խանձիլյանին՝ սպարապետ։ Ամեն ինչ պատրաստ Է, դրված Է ապագա պետության հիմքը, մնում Է պայմանագիր կնքել Անգլիայի հետ և Կարմիր Ռուսաստանից խզել կապերը։ Բայց մինչև կապերը խզելը, պարոն Ապետնակը հրավիրեց պրես-կոնֆերանս և հայտարարեց. - Պարոնայք մինիստրներ, նախքան մանր-մունր հարցերին անցնելը, ուզում եմ խորհրդակցել ձեզ հետ, թե ի՞նչ գույն պիտի ունենա մեր դրոշակը։ - Դեղին գո՜ւյն,- գոռաց Մոթալ Մինասը։ - Կապո՜ւյտ, կապույտ, - ճչաց պարոն Լալայանը։ - Պարոննե՛ր,- տեղից վեր թռավ ապագա սպարապետը,- ամենից հարմարը դարչնագույնն Է։ - Իսկ ինչո՞ւ դարչնագույն և ոչ թե նարնջագույն կամ սևի ու սպիտակի խառնուրդը, - խոսեց Դուքան Սեդրակը։ - Ապո՜ւշ,- բղավեց Մոթալ Մինասը,- ո՞նց թե՝ սևի ու սպիտակի խառնուրդը։ Ապագա մինիստրները սկսեցին գզգզել իրար, հայհոյել, ջարդել աթոռները, և պարոն Ապետնակը ստիպված պրես-կոնֆերան~ 22 ~

սը հայտարարեց ավարտված։ Սակայն կարճ տևեց պարոն Ապետնակի կառավարությունը։ Օրը ցերեկով խմբապետ Խորենը սպարապետի իրավունքով իր տղորանց հետ խուժեց ժամանակավոր կառավարության ժամանակավոր պալատ, բարձրացրեց մաուզերը և շատ հանգիստ ասաց. - Ձերդ վսեմափայլություններ, ցրեցեք ձեր ապագա կառավարությունը և հրաժարվեցեք գահից։ Պարոն Ապետնակը, որ ոտը-ոտին գցած սեմիչկա Էր չրթում, զարմացավ. - Էդ ինչի՞ համար։ - Նախ նրա համար, որ սեմիչկա չրթելը ոչ մի արքայի պատիվ չի բերում։ Հետո Էլ նրա համար, որ մենք Ապետնակ անունով ոչ մի արքա չենք ունեցել։ Ունեցել ենք Արշակ թագավոր, Արտաշես, Տիգրան, Պապ, Աշոտ, Գագիկ, բայց Ապետնակ անունով արքա ոչ մի դարում չենք ունեցել։ Դու ի՞նչ թագավորացու ես, որ մի կարգին անուն չես գտել։ Պարոն Ապետնակը հրաժարվեց գահից ու սեփական կամքով մաուզերի փողը դրեց ճակատին և ցրիվ տվեց իր թագավորական գլուխը։ Ինքը ցրիվ չտար, պարոն Խորենը ցրիվ կտար... Պարոն Ապետնակին թաղեցին բարձր մակարդակով և եզրափակման խոսքը տվեցին խմբապետ Խորենին։ - Մենք հանձինս պարոն Ապետնակ Մելիք Տեր-Աթաջանբեկնազարյանի,- ասաց նա,- կորցրինք լավագույն մի մարդու, որի անունը մեր սրտերում միշտ անմեռ կմնա։ Պարոն Ապետնակը բոլշևիկների զոհն Է, և մենք երդվում ենք լուծել նրա վրեժը։ Լեռնակերտում մի խմբապետ Խորեն Էլ ավելացավ։ ԽորենՍիմոն-Սեդրակ եռյակը ռուսական զորանոցը դարձրեց իր շտաբը, Վարժապետ Սիմոնին կարգեց շտաբի պետ ու որոշեց բանակցություններ վարել Շուշի քաղաքում նստած միստեր Սենգիստոնի հետ։ ~ 23 ~

Միստեր Սենգիստոնը Լեռնակերտը միայն մի անգամ տեսավ և այն էլ հեռադիտակով՝ Շուշվա սարալանջից։ Նրա առջև տնկվեց ռուսական եկեղեցու թեքված խաչը։ Կարա-Բեքիրի ձեռքից վերցրեց կարաբինը, նշան բռնեց սև խաչի վրա ու քաշեց ձգանը։ Կարաբինը փռշտաց և գնդակը կուլ գնաց Մուղոզի ձորին։ Մուղոզի ձորից մինչև Լեռնակերտ ձիով մի ժամվա ճանապարհ է։ Նույնիսկ Մուղոզի ձորից ոչ մի գնդակ չի կարող հասնել Լեռնակերտ։ Սակայն Մոթալ Մինասը իր քաղցր լեզվով հաստատեց. - Միստեր Սենգիստոն, գրազ կգամ, որ ձեր արձակած գնդակը կպել է խաչին։ Միստեր Սենգիստոնը թփթփացրեց նրա մեջքին. - 0 քե՛յ, միստեր Մինաս, անգլիացին սուր աչք ունի։ - Անգլիացին գյոզալ մարդ է,- ժպտաց Կարա-Բեքիրը։- Անգլիացին հեռադիտակ ունի, վիսկի ունի, կարաբին ունի։ Անգլիացին մեզ կպաշտպանի բալշևիկներից։ Չնայած եկեղեցու զանգի վրա կրակելը սրբապղծություն է, բայց միստեր Սենգիստոնը այդ համարեց ջենտլմենություն ու հռհռաց։ Դա արդեն նվաճողի լկտի հռհռոց էր, եթե ուզում ես նվաճել մեկի երկիրը, հայհոյիր նրա սրբերին, անպատվիր նրա պաշտամունքը, և քեզ կհամարեն ուժեղ։ Եվրոպացու ուժը ավելի շատ խորամանկության մեջ է, քան զենքի։ Զենքը մի կույր գործիք է, որը հնազանդվում է խորամանկներին։ Միստեր Սենգիստոնը կրակել է եկեղեցու զանգի վրա, իր արձակած գնդակը հասել է Լեռնակերտ, ուրեմն օրենքով Լեռնակերտը պատկանում է իրեն։ Կարող է վաղն այնտեղ ստեղծել մի ձիաբուծարան, մի արգելանոց որսի համար, և Լեռնակերտ կոչվածը դարձնել սեփական կալվածք։ Կարա-Բեքիրին կնշանակի այդ կալվածքի վրա կառավարիչ ու կհրամայի՝ հաշվի՛ր, թե քանի խնոցի է լխկլխկում հարսների ոտքերի արանքում, որքան ոչխար կա, որքան կով կա, տարեկան քանի տոննա բուրդ կգա։ Միստեր Սենգիստոնը մի անգամ էլ հեռադիտակի փողը ուղ~ 24 ~

ղեց Լեռնակերտի վրա և դարձավ իր հրացանակիրներին. - Լեռնակերտում կա՞ն ռուսներ։ - Չկան։ - Ի՞նչ ժողովուրդ են ապրում այնտեղ։ - Հայեր են,- պատասխանեց Մոթալ Մինասը։ - Թուրքեր են,- պատասխանեց Կարա-Բեքիրը։ - Միայն հայեր,- բարկացավ Մոթալ Մինասը։ - Չէ, թուրքեր,- կատաղեց Կարա-Բեքիրը։ - Երբ ասում եմ՝ հայեր, նշանակում է՝ միայն հայեր,- գոռաց Մոթալ Մինասը։ - Երբ ասում եմ՝ թուրքեր, նշանակում է՝ թուրքեր,- ոռնաց Կարա-Բեքիրը։ Միստեր Սենգիստոնը ժպտաց խորամանկ։ Ահա թե որտեղից կարելի է բռնել։ Նվաճողն առաջին հերթին իրար դեմ է լարում երկու ազգերին ու օգտվում առիթից։ Այդ միտքը դեռևս մի քանի տարի առաջ հայտնել է իր բարեկամներից մեկը՝ գեներալ Դենստերվիլը։ Իսկ գեներալ Դենստերվիլը հին գայլ է և վաղուց արդեն աչք ունի Բաքվի հարուստ նավթահանքերի վրա։ «Տվեք ինձ նավթաշատ Բաքուն,- ասել էր,- և ես ամբողջ Եվրոպան կխեղդեմ բռիս մեջ»։ - 0 քե՜յ, դուք նացիոնալիստներ,- հռհռաց միստեր Սենգիստոնը։- Ես հարգեմ ու սիրեմ հայեր և թուրքեր։ Հայեր և թուրքեր քաջ ժողովուրդ։ Միստեր Մինաս, ես ձեզ կարգել Ղարաբաղ փոխարքա։ Միստեր Կարա-Բեքիր, դուք Լեռնակերտ կառավարիչ, լինել խան, հարեմ պահել, գրկել սիրուն կնիկներ, ծխել ղեյլան... - Շնորհակալ եմ, միստեր Սենգիստոն,- գլուխ տվեց Մոթալ Մինասը,- ես կարդարացնեմ ձեր հույսերը։ - Չոխ սաղոլ,- գլուխ տվեց Կարա-Բեքիրը,- ես կմնամ միշտ ձեր հավատարիմ ծառան ։ - 0 քե՜յ, ձեր Ղարաբաղ դարձնեմ դրախտ,- եզրափակեց անգլիացին: ~ 25 ~

ԳԱԼԻՖԵ ԳՈՒԳՈՒՇԸ ԵՎ ՈՒՐԻՇՆԵՐ

Գալիֆե Գուգուշի բաղնիս-համամը էսօրվա պես միտս է՝ երկու դարանդազ լողարան էր, մեկը կանանց համար, մյուսը՝ տղամարդկանց։ Կտրին նավթի երկու մեծ չան կար, մեկը տաք ջրի համար, մյուսը՝ սառը։ Գալիֆե Գուգուշի կնիկը՝ Թամամը, համ բիլեթ Էր ծախում, համ սապոն, ազատ ժամերին Էլ կեղ (թիզ) չափում։ Չոփուռ կնիկ Էր, տղամարդու ձայն ուներ։ Էդ Թամամի վրա Պողոսը Էսպիսի մի երգ Էր կապել. Աղջի Թամամ, գնամ համամ Լավ լողանամ և հետո գամ Քեզ գողանամ։ (Ուստա Ծատուրի օրագրից) Առաջին բաղնիքը Լեռնակերտում, Լավաշչի Բադալի տան կողքին կառուցեց Գալիֆե Գուգուշը, ճակատին Էլ մի հսկա ցուցանակ կախեց, որի վրա խոշոր տառերով գրված Էր՝ «Պաղնիս-համամ Կալիփեյ Կուկուշի լավ լղանալ սապնաջուր և դուշ»։ Բաղնիսի աջ թևում տղամարդկանց լողարանն էր, ձախում՝ կանանց։ Կար նաև մի փոքրիկ խցիկ, որտեղ լողանալու իրավունքը վերապահված էր այնպիսի մարդկանց, ինչպիսիք են աղյուսագործարանատեր Մամբրե Խաբարդանովիչ Չոլախյանը, Թոկ ու չվան ծախող Մելիք Մուջուզբեկյանը, անփոխարինելի թամադա Մուշեղ Դոմբազովիչ Չանչախովը, ընթերցողներին արդեն հայտնի Սիմոն Սարխոշյանցը և այլ նշանավորներ։ ~ 26 ~

Գալիֆե Գուգուշը գեղեցիկ սեռի հանդեպ այնքան էլ անտարբեր չէր, չնայած որոշ մարդիկ ասում էին՝ «Դրանը լեզուն է մենակ, ձեռքովը բան չի գալիս»։ Խնդրեմ, նա կանանց լողարանի միջանցքի պատից կպցրել է մի նկար, որտեղ պատկերված է առասպելական Եվան այնպիսի վիճակում, որ կանայք ամոթից կարմրում և չանչ էին անում. «Ա՛ռ է՜, հողս գլխիդ, բա դու նամուս ունե՞ս»։ Եվայի մի ձեռքում հայելի էր, մի ձեռքում օճառ, իսկ այդ նշանակում է, որ նա՝ առասպելական Եվան, իր Ժամանակին բարձր է գնահատել բաղնիքը։ Տղամարդկանց լողարանի միջանցքի պատին Ադամն է, որն իր մանր աչքերով ու բութ դեմքով հիշեցնում է Գորոդավոյ Անտոնին, չնայած վերջինս պնդում է, որ դա հենց ինքը Գալիֆե Գուգուշն է, իսկ էն մյուսը՝ Եվան, Գուգուշի կնիկ Թամամն է։ Թե այդ նկարները որտեղից են հայտնվել Լեռնակերտում, այդ մասին հավաստի տեղեկություններ չունենք։ Օրինակ, Մեռել լողացնող Մանգասարը պնդում է, որ իբր Գալիֆե Գուգուշը մտել է ռուսի ժամը և «Աստվածաշնչից» պոկել Ադամի ու Եվայի նկարները, ինչպես նաև գողացել Տեր-Վասիլիի փիլոնը և ուրիշ թանկարժեք իրեր։ Շաբաթ և կիրակի օրերը տղամարդիկ իրենց լողարանն են շտապում, կանայք՝ իրենցը։ Երկու լողարանի միջև ընկած միջնապատն այնքան բարակ է, որ կանանց զրույցն ու վեճը հասնում է տղամարդկանց, տղամարդկանց վեճն ու զրույցը, ինչպես նաև անտաշ կատակները, կանանց։ Լեռնակերտի Տավարած Մուխանը կարող էր կանգնել միջնապատի մոտ ու իր կնոջն այսպիսի խոսքեր ասել. «Աղջի, Համասփյուռ, բա չլողացա՞ր պրծար, որ ռադ լինես, կորչես մեր տունը»։ Կամ Բոստանչի Սրափիոնի Քոլան էն կողմից կարող էր մատը թափ տալ ամուսնու վրա ու կարգադրել. «Սրափիոն, սրանից դենը Մեռել լողացնող Մանգասարին թարխուն չտաս, հողեմ դրա գլուխը»։ Մանգասարի կնիկն էլ իր ամուսնուն՝ «Մանգասար, որ էդ տափու եկած Սրափիոնը մեռնի, չլողացնես»... ~ 27 ~

Ինչպես տեսնում եք, լեռնակերտցիներն իրենց ընտանեկան վեճերը շարունակում էին Գալիֆե Գուգուշի բաղնիս-համամում, քննարկում կարևոր հարցեր, հայտնում զանազան մտքեր ու ծաղրում մեկը մյուսի մարմնական թերությունները... Կան հավաստի տեղեկություններ առ այն, որ Սիմոն Սարխոշյանցը լողարանում հրավիրել է ժողով, ներկաներին բացատրել, թե մենշևիկյան և դաշնակցական կուսակցություններն ինչով են տարբերվում իրարից։ Բայց այդպես էլ ներկաները բան չեն հասկացել նրա ճառից և ձեռ են առել վարժապետին. «Ա՛յ վարժապետ, քո էդ կուսակցությունները մի կտոր սապոն են դառնո՞ւմ, որ էդքան դուրս ես տալիս»։ Պատահեց այնպես, որ զավզակի մեկը բարակ պատից ճեղք բացեց դեպի կանանց լողարանը։ Այդ ճեղքն առաջինը նկատեց Դուքան Սեդրակը, նայեց ու հռհռաց։ Մեռել լողացնող Մանգասարը նույնպես նայեց ու հռհռաց։ Ժամկոչ Մանասը, որ ամբողջ կյանքում կնոջ հետ խոսած չկար, նայեց, զույգ ձեռքերով երեսը փակեց։ Ճեղքի մոտ մի մեծ հերթ գոյացավ և հռհռոցը դարձավ բազմաձայն։ - Սա էլ մեր քաղաքի պռաժեխտրն է,- Դուքան Սեդրակը պռաժեխտր ասելով նկատի ուներ այն հրաշքը, որ տեսել է Ռուսաստանում, այսինքն՝ կինոն։- Ժողովո՜ւրդ, լավ նայեցե՜ք, էն Մամբրե Խաբարդանովիչի կնիկը չի՞... Պա՛հ, պա՛հ, պա՛հ, ի՜նչ ջան ունի, մի էդպիսի կնիկ ունենաս, գրկես ու աշխարհի հերն անիծես։ Հաջորդ օրը միջնապատին բացվեց մի ուրիշ ճեղք, ապա երրորդը, չորրորդը... և տղամարդիկ այլևս մոռացան լողանալը. գալիս նայում են բացված ճեղքից ու հռհռում։ Դա նրանց համար և՛ թատրոն էր, և՛ կինո, և՛ օպերա, և՛ բալետ։ Բայց ահա մի անգամ Դուքան Սեդրակը մոտեցավ ճեղքին և ի՞նչ տեսնի, որ լավ լինի՝ իր կողակիցը, իր աննամուս Նոյեմը կանգնել է ճիշտ այնպես, ինչպես նկարի Եվան։ Արյունը խփեց գլխին, և ինքն էլ չիմացավ, թե ինչպես մերկանդամ հայտնվեց կանանց լողարանում ու գոռաց. ~ 28 ~

- Ա պռաժեխտրի լիրբ, չե՞ս կարողանում մեր խարաբումը լողանալ... Սա այն դեպքն էր, որ շոշափեց լեռնակերտցիների պատիվը։ Կանայք երեսները շուռ տվեցին Գալիֆե Գուգուշի բաղնիս-համամից, հաճախորդ տղամարդկանց թիվը նույնպես պակասեց, և Մամբրե Խաբարդանովիչը Դուքան Սեդրակին անվանեց մունդռիկ, իսկ Գալիֆե Գուգուշին կարգադրեց միջնապատը քանդել, տեղն աղյուս շարել։ Այդպես է Մամբրե Խաբարդանովիչը, որ մեկին բարի լույս է ասում, չի մոռանում հիշեցնել. «Դե լավ, կորած տեղ չի, վաղն արի մի երեք հարյուր աղյուս տամ»։ Դա էլ ասում է այնպիսի տոնով, կարծես ձրի է տալիս և տվածն էլ ոչ թե աղյուս է, այլ ոսկի։ Ամռան օրերին լեռնակերտցիք առանձին մի հաճույքով են իջնում գետափ, լողանում, պառկում տաքացած ավազների մեջ, կատակում, ծիծաղում, վիճում, բամբասում, երգում ու քեֆ անում։ Քանի այդ օրերին բաղնիքը հաճախորդ չի ունենում, Գալիֆե Գուգուշը մի տախտակ է կախում պատուհանից՝ «Բաղնիս-համամ կապիտալնի ռեմոնտ», և Մեռել լողացնող Մանգասարի հետ իջնում գետափ։ Այստեղ է Լեռնակերտի մերանն ու սերուցքը։ Գալիս է Մամբրե Խաբարդանովիչը՝ Մնացական Դանդարովի ֆայտոնով, գալիս Է կնոջ՝ Հերիքնազ Առնավուդովնայի ու չքնաղաչյա աղջկա՝ օրիորդ Օլյայի հետ։ Հերիքնազ Առնավուդովնան համարվում Է Լեռնակերտի ամենալուսավորյալ կինը. գիրք Է կարդում, թուղթ խաղում, տղամարդկանց հետ վեճի բռնվում, սակայն, չգիտեմ ինչու, օրիորդ Օլյան մոր հանդեպ այնքան Էլ ուշադիր չէ կամ, ինչպես Սրափիոնի կինն է վկայում՝ «Մեր ու աղջիկ ամեն օր իրար ուտում են»։ Այստեղ են Սիմոն Սարխոշյանցն ու Մուշեղ Դոմբազովիչ Չանչախովը, բժիշկ Առաքել Սերմաքաշյանն ու Ֆոտո Գավրուշը, Դուքան Սեդրակն ու Ժամկոչ Մանասը... Թամամը ամուսնու ետևից մի քանի անգամ կանչում է ու հի~ 29 ~

շեցնում. «Գուգո՜ւշ, շատ չխմես, ցավդ տանեմ, կռիվ բան չանես, քեզ լավ կպահես»։ Գուգուշը պատասխանում է. «Ա՛յ կնիկ, յանի կյանքում դու ինձ հարբած տեսած կա՞ս...»։ Սիմոն Սարխոշյանցը հանգիստ, փիլիսոփայի տրամաբանությամբ առաջ Է տանում զրույցը։ Աշխարհը, ասում Է, հիմնված Է մատերիայի վրա։ Բնության մեջ ոչ մի մատերիա չի կորչում, մատերիան փոխվում ու դառնում Է մի ուրիշ մատերիա։ Ահավասիկ, կավահողը երեկ հող Էր հասարակ, այսօր՝ աղյուս։ Մամբրե Խաբարդանովիչը լցվում Է անհուն հպարտությամբ ու երախտագիտությամբ՝ հանդեպ Սիմոն Սարխոշյանցի, որ իր աղյուսն արժանացրեց այդքան մեծ պատվի և չի մոռանում հիշեցնել՝ «Եթե աղյուս Է հարկավոր, վաղը մի երեք հարյուր հատ կուղարկեմ։ Բան չկա, փողը կարող ես մյուս օրն Էլ տալ»։ - Մարդը նույնպես մատերիա Է,- Սարխոշյանցին լրացնում Է Մուշեղ Չանչախովը։- Մարդը մեռնում և դառնում Է որևէ միջատ՝ բզեզ, մորեխ, լու, փայտոջիլ... - Մեռել լողացնող Մանգասարը մահից հետո ի՞նչ պիտի դառնա,- շատ լուրջ տոնով հարցնում է Դուքան Սեդրակը։ - Կամ լու, կամ ոջիլ,- հռհռում է Մուշեղ Դոմբազովիչը։ - Մատերիալիստական ուսմունքը շատ հին ուսմունք է,- իր զրույցն է շարունակում Սիմոն Սարխոշյանցը։- Հույն հանճարեղ փիլիսոփաներ Արիստոտելն ու Սոկրատեսը իրենց ուսմունքով հաստատել են շատ կարևոր մի բան՝ մատերիան դա հենց ինքը շարժում է։ Ահավասիկ, այս գետի ջուրը, որ հոսում է ՝ ամեն րոպե փոփոխական է, ինչպես... - Ինչպես, ասենք, ձեր կուսակցությունների գաղափարախոսությունը,- խայթում է Աղամ Բիրղամիչը։- Տո՜, գլուխներս տարար քո մատերիայով, բան ասա, բան հասկանանք։ Գալիֆե Գուգուշը, որի գլուխը ոչ մի մատերիա էլ չի մտնում, երկու բաժակից հետո փափկում, մոմ է դառնում, բոլորին նայում քաղցր աչքով ու հերթով բոլորի ցավը տանում։ ~ 30 ~

- Ցավդ տանե՛մ, Մամբրե Խաբարդանովիչ, դու լավ մարդ ես, Լեռնակերտում քեզ նման լավ մարդ չկա... Ախր Էնքան լավ ես, որ քիչ Է մնում պառկեմ Էս գետի կողքին, աչքերս փակեմ ու մեռնեմ։ Մեռել լողացնող Մանգասարի աչքերն այնպես են փայլում, որ թվում Է՝ հիմա կճանկի մոմ դառած Գուգուշին ու կսկսի իր մեռելալողոցը։ Բայց Գուգուշը դեռ ջահել Է ու պինդ, ապրելու շատ տարիներ ունի։ Այ, Մամբրե Խաբարդանովիչի հայրն իսկապես մեռնելու ապրանք Է, բայց չի մեռնում։ «Քավթառի հագի շորերն Էլ հնացել են,- մտածում Է Մանգասարը - գոնե նորը առնեն, որ հավեսով լողացնեմ»։ (Ընթերցողներին հիշեցնենք, որ Մանգասարի վարձը լողացրած մեռելի համար՝ հանգուցյալի զգեստներն են)։ - Գալ տարի թազա բաղնիս կկառուցեմ,- խոստանամ Է Գալիֆե Գուգուշը։- Թազա մոդի բաղնիս, ամեն ինչը տեղը։ Մենակ աշխարհում թող խաղաղություն լինի,- նա այստեղ այնպես Է նայում Վարժապետ Սիմոնին, կարծես աշխարհի պատերազմն ու խաղաղությունը նրանից Է կախված։- Որ խաղաղություն լինի, հացը բոլ կլինի, աղյուսը՝ շատ, բաղնիքում լողացողները աստղերի չափ... Վա՜յ, խաղաղության ցավը տանեմ... Թե չտանեմ, Նալբանդ Աթունի էշի տղան դառնամ։ Օրվա այդ ժամին է, որ հառաչում, հեկեկում, մղկտում է Ուստա Կարոյի դուդուկը և շուշեցի Շաշան ծոր է տալիս անուշ. Դարդս լացե՜ք, սարի սմբո՜ւլ, Ալվան, ալվան ծաղիկնե՜ր... Չէ, Շաշայի դարդին դարդ չի հասնի։ Շաշայի դարդը թափես անտակ ծովը, ծովը կցամաքի, վարար գետի բերանը տաս, գետը կծովանա... Մենակ Օլյան է, Օլյայի սիրտն է, որ քար է դառել ու չի լսում Շաշայի կլկլոցը, նրա դարդին դարման չի անում։ Արցունքները բուռ-բուռ հոսում են Գալիֆե Գուգուշի աչքերից, գրկում է դարդոտված Շաշայի գլուխը, համբուրում ճակատն ու հառաչում. - Շաշա ախպեր, դարդդ տուր ինձ՝ ես մեռնեմ։ Թե չմեռնեմ, հա~ 31 ~

զար ամոթ ինձ... Շաշան փոխում է երգը. Քեզ ո՞նց գովեմ ես սազով, Սպանեցիր ինձ քո նազով... Օրիորդ Օլյան լցնում է գինու բաժակը, ժպտում, բայց ուշքն ու միտքը ուրիշ տեղ է։ Լեռնակերտի անփոխարինելի թամադա Մուշեղ Դոմբազովիչ Չանչախովը առաջարկում Է խմել Մամբրե Խաբարդանովիչի կենացը, որովհետև առանց Խաբարդանովիչի Լեռնակերտն աղյուսագործարան չԷր ունենա, ինչպես նաև զրկված կլիներ այնպիսի հազվագյուտ էակից, ինչպիսին օրիորդ Օլյան է։ - Մեր Լեռնակերտը փոքրիկ Պարիժ է,- իր բաժակաճառը առաջ է տանում Մուշեղ Չանչախովը և այն միտքը զարգացնում, որ Լեռնակերտցիք ավելի կուլտուրական են, ավելի քաղաքակիրթ, քան իրենք՝ պարիժցիք։- Իսկ այդ գալիս է նրանից,- նա քնքշանքով նայում է Օլյայի աչքերին,- այդ գալիս է նրանից, որ մեր նոր սերունդն ունի իր հատուկ վերաբերմունքը կյանքի հանդեպ, իր աշխարհայացքը, ֆալանգան, ֆաբուլան, ամպուլան և նկատառումները։ Մուշեղ Չանչախովը աշխատում է խոսքը համեմել նոր բառերով և փույթ չէ, թե ինչ են ներկայացնում այդ բառերն իրենցից։ Օրինակ, մի խնջույքի ժամանակ նա լեռնակերտցիներին համեմատել է տրոյացիների հետ և գտել, որ Լեռնակերտը մոխիրներից հառնած Փյունիկ թռչուն է։ Բայց այդ դեռևս չի նշանակում, թե Մուշեղ Չանչախովը զավզակի մեկն է, հիմարություններ է դուրս տալիս։ Այդ էր պակաս։ Մարդը, Մեռել լողացնող Մանգասարի ասելով՝ Սորբոն է ավարտել, Գալիֆե Գուգուշի ասելով՝ «պորտը գրքերի մեջ է կտրվել», իսկ այդ երիցս անիծված Պողոսը, որ չգիտե, թե որտեղ ինչ է դուրս տալիս, նրան, այսինքն՝ Մուշեղ Չանչախովին, անվանել է ծակ փիլիսոփա։ Այդպես է, տան տերտերին օրհնյա չկա։ Հիմա, որ Մուշեղ Դոմբազովիչը Լեռնակերտը թողնի գնա, չեն ասի, թե Լեռնակեր~ 32 ~

տում մի լավ գլուխ կար, այն էլ գնաց։ Կասեն։ - Ես քո ազիզ ցավը տանեմ, Մուշեղ Չանչախով,- Գալիֆե Գուգուշը պատռում է կոկորդը և նրան թվում է, որ իրեն չեն լսում, վիրավորվում է, ձայնն ավելի բարձրացնում.- Հիմա կգնամ գետը ընկնեմ ու խեղդվեմ։ Բա որ խեղդվեցի, բա որ Լեռնակերտը առանց բաղնիսի մնաց, ո՞վ պիտի պատասխան տա։ Երբ Ուստա Կարոյի դուդուկը հառաչեց ու լռեց, խանանդա Շաշան դափը գրկած մրափ մտավ ուռենու տակ, Գալիֆե Գուգուշը երևի գետում խեղդվելու պայծառ հեռանկարներով փռվեց գետափին... Երբ Մամբրե Խաբարդանովիչը, Մուշեղ Չանչախովը և նույնիսկ Հերիքնազ Առնավուդովնան ընկան Մորփեոսի գիրկը, օրիորդ Օլյան գլուխը բարձր բռնած, թեթևաքայլ եղնիկի պես սահեց դեպի ձորը։ Եթե լեռնակերտցիք ուզում են իմանալ, թե ինչ բան է հեքիաթային հավերժահարսը, թող այն որոնեն ոչ թե Պուժունց Մոսու նաղլերում, այլ Բալայի ձորում, Բալայի ձորի փրփուր ջրերի մեջ։ Բայց ո՞վ կարող է ծուռ աչքով նայել օրիորդ Օլյային։ Նայելու իրավունքը տրված է միայն Փուքս փչող Պողոսին։ Այսինքն՝ այն Պողոսին, որ գոմեշի վիզ է ոլորում, մի ձեռքով խաղացնում է ծանր կռանը, բռունցքը դեմ անում Մոթալ Մինասի քթին ու ասում՝ «Հասած տանձ է, կե՛ր»։ Ուրեմն այսպես, օրիորդ Օլյան շարժվեց դեպի ձորը, Պողոսը մոշու թփի ետևից հանեց գլուխը, և հենց այդ պահին գետափին տնկվեց Մոթալ Մինասը, ձգեց կարճ վիզն ու բառաչեց. - Աղջի՜, Օլյա, գժվելս եկե՜լ է։ Ու մինչ Օլյան ափերով կփակեր դեմքը, ու մինչ հարբած Շաշան կբացեր աչքերը, որ մի անգամ էլ նայի իր հավերժահարսին, Բալայի ձորում լսվեց Մոթալ Մինասի բառաչը. - Հասե՜ք, սպանեցի՜ն... Սպանողը այդ արջ-արջի տղա Պողոսն էր, սպանվողը՝ Մոթալ Մինասը, իսկ օրիորդ Օլյան թաց շորերով նստել ժայռի կողին, ան~ 33 ~

խիղճ-անխիղճ ծիծաղում է Պողոսի բռունցքների տակ թավալվող Մոթալ Մինասի վրա։ - Վո՜ւյ, Օլյա՜ս,- ճչաց Հերիքնազ Առնավուդովնան։- Լեռնակերտը պաժառ կտա՜մ, բրիշակ կդարձնե՜մ։ - Հանգստացիր, Հերիքնազ Առնավուդովնա,- շան որդի Չանչախովն էլ այնպես է գրկել Հերիքնազ Առնավուդովնայի վիզը, կարծես իր սեփական կնիկն է։- Առանձնապես բան չկա, Հերիքնազ Առնավուդովնա, օրիորդ Օլյային առանձնապես բան չի պատահել։ - Բա այն ո՞ւմ են սպանում,- Հերիքնազ Առնավուդովնան հանգստանալու միտք չունի.- Վո՜ւյ, Օլյա՜ս, աղջի՜կս... Այդ դեպքից հետո լեռնակերտցիք նոր միայն հասկացան, որ Փուքս փչող Պողոսը սեր է կապել օրիորդ Օլյայի վրա, որ Օլյան կատակով նրան Պողոսիկ է անվանում, որ Հերիքնազ Առնավուդովնան մատը թափահարել է աղջկա վրա ու կրկնել Հովհաննես Թումանյանի հայտնի պոեմի հայտնի տողերը՝ «Աղջիկը մենակ ձո՞րը կըմըտնի»։ Իսկ Օլյան արհամարհանքով նայել է մորն ու պատասխանել. - Դու քեզանից խոսիր, մարդդ գլխիդ կանգնած, աչքդ էդ զավզակ Մուշեղ Չանչախովի վրա է։ Հերիքնազ Առնավուդովնան հերսոտվել է ու ճչացել. - Մալչի՛, նեգոդնիցա՛…

~ 34 ~

ՁՄԵՌԱՅԻՆ ՀԵՔԻԱԹ

Հենց որ ցրտերն ընկնում են, էդ անունավոր լեռնակերտցիները ցրտից խեղճանում, արջաքուն են մտնում։ Պատահում է փողոցում մեկ-մեկ երևում են Գալիֆե Գուգուշն ու Թոկ ու չվան ծախող Մուջուզբեկյանը, իրար ծուռծուռ նայում են ու հայդա՛, պոչները քաշում։ Իսկ Մեռել լողացնող Մանգասարն անընդհատ տրտնջում է՝ Գալիֆե ախպեր, ապրուստը դժվարացել է, մեռնող չկա… Թու՛, քու մարդ ասողին... (Ուստա Ծատուրի օրագրից) Լեռնակերտը հարավային լինելով հանդերձ՝ որոշ չափով էլ հյուսիսային է, որովհետև դեկտեմբերին այստեղ այնպիսի ցուրտ քամի է փչում, որ Մեռել լողացնող Մանգասարը գրկում է վառարանի խողովակն ու տրտնջում՝ «Թու՛, էլի շան եղանակները սկսեցին, բա մարդ էլ Լեռնակերտո՞ւմ ապրի։ Չէ՛, օրներս վատ տեղ մթնեց»։ Ձյունը գալիս դիզվում է փողոցներում ու բակերում, տների կտուրներին ու բանջարանոցներում, և երդիկներից ձգվում է բարակ ծուխը։ Տարվա այդ եղանակին Սիմոն Սարխոշյանցը, ինչպես ասում են՝ լրիվ ամփոփվում է ինքն իր մեջ և Լեռնակերտի համար կանխագծում նոր հորիզոններ։ Ինչո՞ւ Լեռնակերտը չունենա իր օրաթերթը։ Առանց տպագիր օրգանի ի՞նչ քաղաքական պայքար։ Իսկ ~ 35 ~

ի՞նչ ուղղություն պիտի ունենա այդ թերթը՝ միապետակա՞ն, թե՞ հանրապետական, դեմոկրատակա՞ն, թե՞ պահպանողական, նացիոնալիստակա՞ն, թե՞ ինտերնացիոնալիստական... Եվ պատասխանը միշտ լինում է նույնը՝ «Նայած, թե որտեղից է քամին փչում»։ Պարոն Սիլվեստին ամենից շատ հետաքրքրում է Կարմիր Ռուսաստանը։ Ի՞նչ է տեղի ունենում բոլշևիկյան Ռուսաստանում։ Ինչպե՞ս կվերջանան Կոլչակի, Դենիկինի, Վրանգելի, Յուդենիչի արշավանքները։ Նա իր սենյակում կախել է աշխարհի քարտեզը, աշխարհի պետությունների թնդանոթներն ուղղել Կարմիր Ռուսաստանի վրա։ Խոսում է ոգևորված և, չնայած նրան լսում է միայն պարոն Լալայանը, բայց խոսքի տակ ու գլխին գոչում է՝ պարոնա՜յք, հիմա մենք համոզվեցինք, որ Կարմիր Ռուսաստանի բախտը մազից է կախված։ Լալայանը գլուխն օրորում է. «Համա էդ մազը ոնց որ շատ ամուր մազ դուրս եկավ։ Լավ, ասենք թե Անտանտը հաղթեց, ասենք թե պարոն Կոլչակը դարձավ թագավոր, մեզ ի՞նչ օգուտ»։ «Իսկ մենք Ղարաբաղը կհռչակենք ինքնուրույն պետություն,- ակնոցն ուղղում է պարոն Սիլվեստը։- Քեզ անպայման կդարձնենք արտաքոց գործերի նախարար։ Իսկ դրա համար, պարոն Լալայան, անպայման պիտի սովորես անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն լեզուները»։ Քաղաքական պայքարը երբեք չի հետաքրքրել և չի հետաքրքրում Հերիքնազ Առնավուդովնային, որովհետև, նրա կարծիքով, կանայք քաղաքական պայքարի մեջ կորցնում են իրենց կանացիական թովչանքը և դառնում կոշտ ու կոպիտ արարածներ։ Եվ նա շարունակում է նամակները՝ Թիֆլիսում ապրող իր քրոջը. «Սիրելիդ իմ քույր Հերիսելիա։ Դու մանկությունից էլ հետաքրքրասեր աղջիկ ես եղել և քո հարցասիրությամբ մեզ շատ ես տանջել։ Դու գրում ես, թե ի՞նչ քաղաք է Լեռնակերտը, և ինչպե՞ս ենք ապրում այստեղ, կիրակի օրերն ինչո՞վ ենք զբաղվում. ընդհանրապես ի՞նչ է իրենից ներկա~ 36 ~

յացնում Լեռնակերտը։ Դրանք այնպիսի հարցեր են, որ միանգամից չեմ կարող սպառել։ Օլյան առաջվա պես ինձ չի լսում, և մենք հաճախ ենք իրար հետ ընդհարվում ու օրերով խռովում։ Մամբրեն նրան շատ է երես տվել, և հիմա չգիտեմ, թե ինչ կլինի այդ կամակոր աղջկա վերջը։ Երեկ Մուշեղ Դոմբազովիչը մեր հյուրն էր։ Նա չափազանց կուլտուրական և նրբանկատ մարդ է, և ես կուզեի, որ կյանքդ կապած լինես այդպիսի մարդու հետ։ Պատկերացնո՞ւմ ես, նա ընդհանրապես ինձ շատ է հարգում ու մեծարում։ Նա ինձ ասում է՝ «Հերիքնազ Առնավուդովնա, դուք քանի գնում, ավելի եք գեղեցկանում։ Նայում եմ ձեզ և թվում է՝ տասնութ տարեկան աղջիկ եք։ Ախր գրողը տանի, մեկ էլ տեսաք սիրահարվեցի»։ Սիրելիդ իմ քույր Հերիսելիա, քեզ չի՞ թվում, որ ժամանակները կամաց-կամաց փոխվում են դեպի ոչ ցանկալին։ Չնայած ես քաղաքական հարցերով չեմ զբաղվում, բայց, այնուամենայնիվ, զգում եմ, որ այդ բոլշևիկները մեր գլխին մի օր մի նոր խաղ պիտի խաղան։ Ահա այստեղից էլ ապագան աչքիս երևում է մի տեսակ անհասկանալի, ինչպես մեր Մամբրեի միտքը...»։ Հերիքնազ Առնավուդովնայի նամակը թողնենք կիսատ և բացենք Գալիֆե Գուգուշի դուռը։ Այստեղ են Դուքան Սեդրակն ու Ժամկոչ Մանասը, Վարսավիր Արտուշն ու Ֆոտո Գավրուշը։ Զառերը գլորվում են նարդու խաղատախտակին, Գալիֆե Գուգուշը ոգևորված ծափ է տալիս. - Վա՜յ, ձեր ցավը տանեմ, ախպեր զառեր։ Դե հիմա էլ մի սե բիր տվեք, որ պարոն Արտուշի ոտը կապեմ։ Վարսավիր Արտուշը սրտին մոտ է ընդունում Գալիֆե Գուգուշի կատակը. - Արա՜, էդ ո՞ւմ ոտ ես կապում։ - Խնդրում եմ իմ տանը ինձ վրա չբղավես,- զառերը ձեռքում խաղացնում է Գալիֆե Գուգուշը։- Աշխարհում դեռ չի ծնվել էն ~ 37 ~

մարդը, որ կարողանա իմ տան մեջ ինձ վրա բղավել։ - Իսկ ես կբղավեմ։ - Ցավդ տանե՜մ, դու ո՞վ ես, որ ինձ վրա բղավես։ Վեճի ամենաթունդ պահին ներս են մտնում ձյունակոլոլ Մանգասարը և Մոթալ Մինասը։ - Նորությունը լսե՞լ եք,- Մանգասարը առաջ է մղում նորության հեղինակին՝ Մոթալ Մինասին։- Ասում են՝ բոլշևիկները Մոսկովում սեպարատ հաշտություն են կնքել։ - Սեպարատը չգիտեմ, բայց հաշտությունից ի՞նչ վնաս ունենք,- Գալիֆե Գուգուշը մի կողմ է հրում նարդին։- Սեպարատն ո՞վ է։ - Սեպարատը... - Մոթալ Մինասը նայում է սեղանին դրած օղու կիսատ շշին։- Սեպարատը, պարոն Սարխոշյանցի ասելով, այնքան էլ լավ բան չի։ Բաքվի բանվորներն էլի սկսել են... - Պա՛հ, նորություն ասաց, - Դուքան Սեդրակր քրքջում է։ - Դա անցած տարում էր։ Որոշված է՝ Կափկազը պիտի դառնա նեյտրալնի։ - Նեյտրալնին ի՞նչ է,- Գալիֆե Գուգուշը դիմում է Դուքան Սեդրակին։ - Ցենտրալնու մի տեսակը։ Մենք պիտի ունենանք մեր թագավորը, զորքը, զորապետը... Պարոն Սարխոշյանցն էդպես է ասում։ - Բա բաղնի՞սը. առանց բաղնիսի պետություն կլինի՞,- վրդովվում է Գալիֆե Գուգուշը։ - Բաղնիսը ի՜նչ մեծ բան է. առաջներում որ բաղնիս չի եղել, Ղարաբաղը քանդվե՞լ է։ - Սեդրա՛կ, սխալ բաներ ես ասում,- գոռում է Գալիֆե Գուգուշը,- բա որ բաղնիս չլինի, տերության մեծամեծերն իրենց կեղտերը որտե՞ղ պիտի մաքրեն։ Առանց բաղնիսի ի՞նչ պետություն, ցավդ տանեմ։ - Բա տերության մեռելներն ո՞վ պիտի լողացնի,- արանքն է ընկնում Մեռել լողացնող Մանգասարը։ ~ 38 ~

Վարսավիր Արտուշն ասում է՝ էլ ի՜նչ պետություն, որ չունենա իր հատուկ վարսավիրանոցը, Ֆոտո Գավրուշը բղավում է. «Առանց ֆոտոյի տերություն չկա։ Ձեզ եմ հարցնում, պարոնա՛յք, տերության ղեկավարները որտե՞ղ պիտի նկարվեն, որ խալխին ցույց տան իրենց սփաթները»։ «Ինչպես բոլոր մահկանացուները, այնպես էլ տերության ղեկավարները,- խոսում է Ժամկոչ Մանասը,պիտի եկեղեցի հաճախեն։ Ես գտնում եմ, որ պետությունը սկսվում է եկեղեցուց»։ Մեռել լողացնող Մանգասարը ընդհատում է նրան՝ «Ուրեմն ձեր խելքով պրեմիերները, թագավորները, մինիստրները չե՞ն մեռնում։ Բա ո՞վ պիտի լողացնի նրանց, եկեղեցի՞ն...»։ Դրսում ոռնում է քամին, ձյան փաթիլները պար են բռնել օդում։ Հերիքնազ Առնավուդովնան շարունակում է իր կիսատ նամակը. «Լեռնակերտում այնքան ձյուն է եկել, որ հնարավոր չէ դուրս գալ փողոց։ Աղյուսի գինը ընկել, ջրի գին է դարձել, իսկ այս քավթառը՝ կեսրայրս, խելքը լրիվ թռցրել ու հիմարություններ է դուրս տալիս։ Օրինակ, երեկ տեղից վեր թռավ, թե՝ «Տեսա՞ք ոնց իմացա։ Լուն ոջիլի կնիկն է, թախտաբիթին՝ մոծակի զոքանչը, իսկ ես Հիսուս Քրիստոսն եմ»։ Ե՜րբ պիտի սատկի այս քավթառ առնետը։ Ա՛յ, եթե կարողանաս մի քիչ մկնդեղ ուղարկել... մեր պադվալը լցվել է մկներով»։ Բայց այդպես էլ մեզ բախտ չվիճակվեց մինչև վերջ հետևել Հերիքնազ Առնավուդովնայի նամակին։ Շրխկոցով բացվում է դուռը և ներս է խուժում ծերունի Խաբարդանը, այսինքն Մամբրե Խաբարդանովիչի հարազատ հայրը։ - Եկե՜լ եմ,- գոռում է։- Եկե՜լ եմ, ես Հիսուս Քրիստոս Նազարեթցին եմ, ցո՛ւյց տվեցեք, որտե՞ղ է իմ Գողգոթան։ Քանի որ ցնդած ծերունին իրեն երևակայում է Հիսուս Քրիստոս, Հերիքնազ Առնավուդովնան մեծ բավականությամբ նրան ենթարկում է Հիսուս Քրիստոսի չարչարանքներին, այսինքն ճիպո~ 39 ~

տով դաղում է կողերը, փակում ցուրտ ներքնահարկում ու ասում. - Քավթառ, ահա՛ և քո Գողգոթան։ Դե հիմա գնա վայելիր։ Եվ Լեռնակերտի ցուրտ երկնքում, ձյան փաթիլների ու սանձարձակ քամու հետ գլուխկոնծի Է տալիս ցնդած Խաբարդանի խեղդված ձայնը. - Քրիստոնյանե՜ր, ազատեցե՜ք ձեր Քրիստոսին դժոխքից։ Բայց լսողն ո՞վ Է։ Մամբրե Խաբարդանովիչն իր կիսամութ սենյակում շարունակում Է հաշվել աղյուսի առևտրից եկած փողերը, Սիմոն Սարխոշյանցը ապագա թերթի համար քաղաքական պայքարի լայն ճանապարհ Է հարթում, Մուշեղ Չանչախովը գործով գնացել Է Շուշի, որպեսզի հորից՝ մանրավաճառ Դոնբազից, կարողանա մի քանի ոսկի պոկել, Գալիֆե Գուգուշը, Վարսավիր Արտուշը, Դուքան Սեդրակը, Մոթալ Մինասը, Ժամկոչ Մանասը և Մեռել լողացնող Մանգասարը շարունակում են իրենց վեճը սեպարատ հաշտության և նեյտրալնի պետության շուրջ... Իսկ Օլյան քաշվել իր սենյակը, կարդում Է Պերճ Պռոշյանի «Սոս և Վարդիթերը», երազում Պողոսին ու աչքերից բուռ-բուռ արցունքներ թափում։ Լեռնակերտը մրսում Է։

~ 40 ~

ԱԶԳԻ ՀՈՒՅՍԸ

Թիֆլիսից մի մարդ եկավ՝ հագին խրոմի սապոգներ, գլխին թուխ փափախ, բինոկոլը դոշին, գոտուց մաուզերը կախ։ Շան տղան բեղերը սրած եկավ, գլուխը մի պարկ արյուն առած եկավ. իջավ ձիուց, սանձը նետեց իր թիկնապահին ու գոռաց. - Քյոփօղլու Խորեն, Էս սահաթին փորդ ծխով լցնեմ... (Ուստա Ծատուրի օրագրից) Իսկ քյոփօղլու Խորենի փորում ծուխ լցնելու տեղ չկար, գինով արդեն լիքն Էր։ Նա ոտի վրա հազիվ Էր կանգնում, լեզուն Էլ չէր բռնում, որ խոսի։ Թիֆլիսից եկածը ձեռքը դրեց մաուզերի կոթին, ոտքը խփեց գետնին, փոշի բարձրացավ։ - Քյոփօղլու Խորեն, քեզ հետ խոսում է Նորին մեծության գնդապետ Ապոլոն Պահլևունին։ Զգա՛ստ։ Խմբապետ Խորենը մեջքը դեմ տվեց Դուքան Սեդրակի խանութի պատին, ոտքերը չռեց, որ կարողանա կանգնած մնալ։ - Լսո՛ւմ եմ, ձձերդ գգերազանցություն... - Զորքդ որտե՞ղ է։ - Ձձերդ գգերազանցություն, զզորքը սսպասում է ձձեր հհրամանին։ Պարոն Պահլևունին ձեռքերը հանգուցեց թիկունքին, գնաց-եկավ, գնաց-եկավ և շրա՛խկ, խփեց խմբապետ Խորենի դեմքին։ - Քյոփօղլու Խորեն, ասա տեսնեմ որտե՞ղ է պարոն Ապետնա~ 41 ~

կը։ Խորենը բռնեց քիթը, փլվեց պատի տակ ընկած կոճղի վրա։ Նույնիսկ չփորձեց պաշտպանվել, չասաց՝ «Ձերդ գերազանցություն, դուք ի՞նչ իրավունքով եք ձեռք բարձրացնում Համայն Արցախաց աշխարհի սպարապետի վրա»։ Վարժապետ Սիմոնը աչքով արեց Դուքան Սեդրակին, վերջինս երկտակվեց պարոն Պահլևունու առջև ու խոսեց. - Ձերդ գերազանցություն, երկար ճանապարհ եք եկել, հոգնած եք, գուցե մի քիչ հանգստանա՞ք... Պարոն Պահլևունին մտրակի կոթով թեքեց փափախը, հանեց ոսկե ծխատուփը, գլանակը ծուռ կծեց ու ոտքով խփեց Դուքան Սեդրակի հետույքին. - Հայվան, վառի՛ր ծխախոտս։ Սեդրակը վառեց լուցկին, պարոն Պահլևունին ծուխ արեց, կորավ ծխի մեջ, հետո գլանակի քոթուկը նշան բռնեց, մատի ծայրով նետեց Դուքան Սեդրակի վրա ու ծիծաղեց։ Ծիծաղեց պաուզաներով ու լրջացավ. - Ձեզ եմ հարցնում, ապուշներ, որտե՞ղ է պարոն Ապետնակը։ - Պարոն Ապետնակը,- Վարժապետ Սիմոնը թաշկինակը մոտեցրեց աչքերին, սրբեց քիթը.- Ձերդ գերազանցություն, պարոն Ապետնակը, պարծանքը մեր հոգու և սրտի, հերոսի մահով... Մենք նրա պայծառ հիշատակը մեր սրտերում միշտ վառ կպահենք։ - Պարոն Ապետնակը բալշևիկների անմեղ զոհն է,- հառաչեց Դուքան Սեդրակը։- Պարոն Ապետնակը գնաց, Ղարաբաղը թողեց որբ։ - Իսկ դուք այստեղ տանձի կո՞թ եք, թե՞ ձմերուկի կորիզ,- ոտքը նորից գետնին խփեց պարոն Պահլևունին։- Որտե՞ղ է ձեր հեծելազորը, որտե՞ղ են ձեր կտրիճները... Ստեղծվեց զինվորական հանձնաժողով, պարոն Սիլվեստը նշանակվեց հանձնաժողովի վարչապետ, Վարժապետ Սիմոնը՝ տեղակալ։ Արշավանքից առաջ պարոն Պահլևունին ճառ ասաց և ~ 42 ~

վերջում հանեց թուրն ու գոռաց. - Օ՜ն, անդր առա՜ջ... Դեպի Չանաղչի՜... Թալանը եղավ այնպես, ինչպես որոշել էր պարոն Պահլևունին։ Յուրաքանչյուր ծուխ պարտավոր է իր ունեցած զնգուն ոսկին հանձնել ապագա պետության մեծամեծին։ Պարոն Պահլևունու քսակը կամաց-կամաց լցվեց, տռզեց ու ծանրացավ։ Քսակի հետ տռզեց ու ծանրացավ նաև պարոն Պահլևունին, ու մատը ճոճեց խմբապետ Խորենի վրա. - Քյոփօղլու Խորեն, դե հիմա պատմիր տեսնեմ՝ պարոն Ապետնակին ինչպես դեռ գահ չբարձրացած՝ գահընկեց արեցիր։ Խմբապետ Խորենը, որ սպասում էր այդ հարցին, գլուխ տվեց ու պատասխանեց. - Ձերդ գերազանցություն, պարոն Ապետնակը բալշևիկների անմեղ զոհն է։ - Իսկ դու, տանձի կոթ, ինչո՞վ կարող եմ համոզված լինել, որ կմնաս միշտ ինձ հավատարիմ։ - Երդվում եմ իմ կյանքով... Դուք, պարոն գնդապետ, մեր ազգի հույսն եք։ Բայց հաջորդ օրը «ազգի հույսն» արդեն չկար։ Չկար ոչ նրա թիկնապահը և ոչ էլ ոսկու քսակը։ Խմբապետ Խորենը փափախը գետնովը տվեց, վիրավորված գայլի պես սկսեց ոռնալ. - Վա՜յ, էդ Թիփլիզի կինտո՞ն մնաց, որ խաբի ինձ... Իսկ Ուստա Ծատուրը այդ առթիվ իր «Օրագրում» գրեց, «Խմբապետ Խորենը Չանաղչուց եկավ խիստ կատաղած, հայհոյեց Սիմոն վարժապետին. - Դու մարդ չես,- ասաց,- փալաս ես, ասենք թե՝ ես հարբած եմ եղել, բան չեմ հասկացել, ասենք թե՝ պարոն Սեդրակը ապուշի մեկն է, բա դու ինչպե՞ս ես հավատացել այդ ավազակ շան որդուն։ Հետո զայրույթի մի մասն էլ թափեց պարոն Սիլվեստի վրա. «Դու էլ Համադանի էշ ես, փալանդ է պակաս»։ Պարոն Սիլվեստը խոսքի տակ չմնաց. «Համադանի էշը հենց դու ես,- ասաց,- որ Լեռ~ 43 ~

նակերտում դարձար խաղք ու խայտառակ»։ Իրար լավ անպատվեցին, իրար շան տեղ կապեցին, խմբապետ Խորենն Էլ տվեց ջարդեց պարոն Սիլվեստի շուշաբանդները և գոռաց. - Չորսաչքանի ղուռումսաղ, դե հիմա գնա քեզ համար սպարապետ գտիր։ Ա՜յ, ես ձեր կնիկն ու մերը, ես ձեր... Թոքու՜շ, Խորեն, թոքու՜շ»։

~ 44 ~

ԳԺԵՐԻ ԹԱԳԱՎՈՐԸ

Ղարաբաղում որտեղ մի խելառ ու գիժ կա, մի օր, ի վերջո, հայտնվում է Լեռնակերտում... (Ուստա Ծատուրի օրագրից) Մեծահարուստ, գորգերի ու կտորեղենի վաճառական Բիրղամ Դոնբազովի քալլագյոզ, ղումարբազ, քեֆչի Աղամը Ղազանչեցոց ժամի բակում տեսավ հայտնի ձիավաճառ Ամիրբար Չարչիխանյանի աղջկան, երակներում արյունն ասես կրակի պես թշշաց, գլուխը պտտվեց. չլսեց զանգերի երկար ու ձիգ ղողանջը, չիմացավ, թե ինչպես մտավ աստծո սուրբ տունը, չլսեց, թե տեր Հովսեփը ինչ էր խոսում բեմից։ Նրա ուշքն ու միտքը Բարիշկայի վրա էր, Բարիշկայից բացի՝ ուրիշ ոչինչ չէր տեսնում։ Որքա՞ն մնաց եկեղեցում, կողքին ո՞վ էր կանգնած՝ այդ էլ չիմացավ. խելակորույս դուրս վազեց, կանգնեց բակում, և երբ Բարիշկան ուզում էր ֆայտոն նստել, մոտեցավ, գլուխն ասպետավարի խոնարհեց ու խոսեց. - Ինչո՞վ կարող եմ ծառայել օրիորդ Բարիշկային։ Օրիորդ Բարիշկան ոչ միայն նրան չարժանացրեց իր մեն մի ժպիտին, այլև չնայեց՝ տեսնի շո՞ւն է հաչում, թե՞ կատու է կլավում։ Աղամի սրտում մի բան փլվեց, ինքն էլ հաստատ չիմացավ, թե ինչ փլվեց, արյունը ոնց որ քլթքլթաց երակներում, և այնպե՜ս հառաչեց, որ ձիերը խրտնեցին, փախցրին ֆայտոնում նստած Բարիշկային, տարա՜ն, տարա՜ն, տարան… թե ուր տարան, դա Աղամի իմա~ 45 ~

նալու բանը չէ։ Վա՜յ, անմուրազ Աղամ, սարսաղ Աղամ, Ամիրբար Չարչիխանյանի աղջիկը քեզ մի քնձռոտ, քոսից սատկող շան տեղ չդրեց, չնայեց տեսնի՝ դու իսկապես մա՞րդ ես, թե՞ մայմունի մեկը։ Դե հիմա գնա գլուխդ ժամի պատերովը տուր, գնա կանգնիր Ջըդըռ-դուզում, Համադանի ավանակի նման զռռա, թող խալխը նայի ու մի կուշտ ծիծաղի։ Արա՜, ինչպե՞ս է, որ էն հացը աչքերդ չի քոռացնում, էն լակած արաղը և գինին քթովդ չեն թափվում… Վա՜յ, անմուրազ Աղամ, խաղք ու խայտառակ Աղամ… Աղամը հերսոտվեց, դիվոտվեց, գժվեց, գրպանից հանեց հինգ տրաքչանի նագանը, հինգ անգամ կրակեց օդում, հայհոյեց Բիրղամ աղային, իր ողորմածհոգի պապին ու տատին, որ այդ գծուծ, փողի համար հոգի տվող Բիրղամին օրորոցում չեն խեղդել: Հետո իրեն գցեց Մնացական Դանդարովի ֆայտոնի մեջ ու բղավեց. - Քշի՛ր, Մնացական, քշի՛ր… Ուր ուզում ես՝ քշիր, ուր ուզում ես՝ տար, թեկուզև դժոխքի դուռը։ Հա՛ դժոխքի դուռը, ես դրախտում տեղ չունեմ, դրախտն ինձ համար չի։ Կուշտ կերած ձիերը նույնպես դիվոտվեցին, թռցրին ֆայտոնը, և քիչ էր մնում գիժ Ատանին ոտնատակ անեին։ Տկլոր, անտուն, անոթի, բայց իր մերկությամբ բախտավոր, իր գժությամբ երջանիկ, իր հիմարությամբ խելոք, իր դժբախտությամբ ուրախ Ատանը հարկ չհամարեց հայհոյել շաշված ֆայտոնչի Մնացական Դանդարովին ու դիվոտված Աղամին՝ խելագար-խելագար ծիծաղեց ու ոռնաց. - Ո՜ւո՜ւո՜ւ… Աղա՜մը, Աղամ Բիրղամի՜չը… Աղամն ի՞նչ։ Մի հարցնող լինի, տո՛, քամակը բաց շաշի գլուխ, Աղամն ի՞նչ, գի՞ժ է, սարսա՞ղ է, տկլո՞ր է… Ախր, Աղամն ի՞նչ, այ վանքի տավար։ - Դեպի Ջըդըռ-դուզ,- Աղամը գրպանից հանեց հինգ տրաքչանին, ուզում էր Թոփխանայի մեյդանում էլ աղմուկ բարձրացնել, բայց փամփուշտ չկար, վերջացել էր, իսկ Թոփխանան վաղուց էր ~ 46 ~

դատարկվել. մարդիկ գնացել էին իրենց գործին։ Ջըդըռ-դուզում մղկտում էր Չանաղ Հաբեդի քամանչան, Խանանդա Շաշան, դժբախտ Շաշան, իր ծնված օրից՝ կանանց համար հոգի տվող Շաշան այնպես էր կլկլացնում, կարծես աշխարհի վերջն է, և աշխարհն էլ ըստ նրա կլկլոցի՝ ընկույզի պես մի փուչ բան է, խնձորի նման որդնած, երկնքի պես ունայն։ Վա՜յ, փուչ աշխարհ, դատարկ աշխարհ, անտեր աշխարհ, ինչո՞ւ ես ստեղծվել։ Խանանդա Շաշան տեսավ դիվոտված Աղամին, դափը դրեց ականջին ու կլկլացրեց մի ուրիշ երգ. Էս աշխարհը ստեղծվել է չարի համար, Տառապում եմ հավատարիմ յարի համար, Ինչի՞ս են պետք ոսկի, արծաթ ու աբրեշում, Կյանքս կտամ մի սիրունի խալի համար։ Խանանդա Շաշան մի քիչ Սայաթ-Նովա է, մի քիչ Միսկին Բուրջի, մի քիչ Հաֆեզ, մի քիչ էլ Օմար Խայամ։ Ամենից մի քիչ վերցնում է, դարձնում իրենը, կլկլացնում, և ավազակը լավ է երգում։ Աղամը դափը խլեց նրա ձեռքից ու բղավեց. - Հերի՛ք է, գլխակեր բայղուշ։ Չասաց, թե ինչու է հերիք։ Աշխարհն արդեն դադարել էր նրա համար գոյություն ունենալուց. Թոփխանայի մեյդանն արդեն մեյդան չէր, այլ դատարկ տարածություն, Բիրղամ աղան մեյմունի մեկն էր, տեր Հովսեփը սև ագռավ էր, իսկ այն սև ագռավը, որ թառել էր ծառին, կոկորդ էր պատռում, սև շվաք էր։ Աշխարհը նրա համար մի արմաղ-շարմաղ Բարիշկա էր, աշխարհում Բարիշկայից բացի ոչինչ չկար։ Աղամի կոկորդը քոր եկավ, աչքերը լցվեցին, մոռացավ, որ ատրճանակը դատարկ է, պաղ փողը դրեց ճակատին, բայց որովհետև անտերն առանց փամփուշտի գանգ չի ցրիվ տալիս, գոչեց. - Խանանդա Շաշա, բա էս անտեր կարկաժս ո՞նց ցրիվ տամ։ - Աղամ, դու տղամարդ ես,- Շաշան գրկեց նրա գլուխը,- Աղամ, ~ 47 ~

դու Բիրղամ աղայի տղան ես։ Աղամի հոգում նոր նինջ մտած դևերն արթնացան։ - Բիրղամ աղայի հերն անիծած, քու էլ հերն անիծած։ Ես էն տղամարդու հերն էլ կանիծեմ, որ մինչև առավոտ ինձ հետ քեֆ չանի։ Աշխարհում մեռնել կա, իսկ մեռնելուց առաջ ինչո՞ւ այնպես չապրենք, որ մեռնելուց հետո ասեն՝ էս շան տղան կյանքը տվեց իր սիրուհու խալի համար։ Խորովածը մանղալի վրա ճլճլաց, Չանաղ Հաբեդի քամանչան մղկտաց, մղկտացրեց աշխարհի քար սրտերը։ Աղամի արդեն բարակած, մի թելից, մի մազից կախված սիրտը ծլնգաց ու ծլծլաց հալվող մոմի պես, և նա հառաչեց. - Բարիշկան ինձ քոսոտ շան տեղ չդրեց, Բարիշկա՜ն… Աղամը լալիս ու ծիծաղում է, ծիծաղում ու լալիս է, բղավում ու հայհոյում է, և ամենից շատ հայհոյում է Բիրղամ աղային, որ իրեն լույս աշխարհ է գցել, արժանացրել Հիսուս Քրիստոսի չարչարանքներին։ Հետո հիշեց իր սիրեկան Ալմաստին, որ Գուրզա օձի նման փաթաթվում է իրեն, օձի նման լեզու է բանեցնում, օձի նման գալարվում է ու ասում. «Աղամ, եթե հանկարծ սիրես ուրիշին, կգնամ ինձ Ջըդըռ-դուզի քերծից գցեմ ձորը, շներին ու ղուզղուններին բաժին դառնամ…»: - Լիրբը ստում է,- Աղամը գինու բաժակը սեղմեց ափի մեջ ու փշրեց, գինին արյան պես կաթկթեց նրա մատներից։- Հիմա ո՞նց եք, որ գնամ էդ լրբին բերեմ էստեղ, լրիվ մերկացնեմ։ Թող Շուշին թամաշա անի։ Թող որքան մերկ կնկա կարոտ մարդիկ կան՝ գան թամաշա անեն։ Շուշին շատ թամաշաներ էր տեսել, այդ մեկն էլ որ տեսներ, էլի ոչինչ չէր փոխվի, ոչինչ չէր պակասի. Ջըդըռ-դուզը կմնար նույն Ջըդըռ-դուզը, Քաջքի մահլեն՝ նույն Քաջքի մահլեն, Գիժ Ատանը՝ նույն Գիժ Ատանը, Բիրղամ աղան՝ նույն ժլատ Բիրղամ աղան։ Իսկ արմաղ-շարմաղ Բարիշկան, մեղրն ու յուղն իրար խառնած Բարիշկան… Հնար լիներ, գլուխդ դնեիր ծնկներին… Չէ, ինչո՞ւ ~ 48 ~

ծնկներին, ոտքերի տակ դնեիր, լաց լինեիր, այնքան լաց լինեիր, որ մեռնելդ գա։ Որ մեռնում ես, շունշանորդի, լավ մեռիր, այնպես մեռիր, որ Ղարաբաղը դրնգա։ Խանանդա Շաշան հասկացավ Աղամ Բիրղամիչին, Չանաղ Հաբեդին մի բան ասաց, Չանաղ Հաբեդը մղկտացրեց քամանչան, Խանանդա Շաշան այդ մղկտոցին խառնեց իր երգը. Երվում եմ յանա-յանա, Ա՛յ անջիգյար, էս ի՞նչ բանա, Մի անգամ էլ թող քեզ նայեմ, Գուցե սիրտս քիչ դինջանա։ - Չէ՛, սիրտ չի մնացել,- Աղամը գլուխը դրեց սեղանին, փակեց աչքերը։ Նա քնեց խռոված, խռոված արթնացավ, բայց միտքը՝ պոչն ու ականջները կտրած շան պես դեռ արթուն էր։ Այդպես խռոված անցավ Թոփխանայով, Քաջքի մահլեյում մի քիչ դիվոտվեց, բարձրացավ Ծակուռի ձորով, գնաց մտավ Բիրղամ աղայի դուքանը։ Կեսօր էր, Շուշին ուղտաքուն էր մտել, ճանճ տզզար, տզզոցը Պեխ աղբյուրից կլսվեր։ Բիրղամ աղայի գործակատար Երանոսը գլուխը դախլին դրել, այնպես էր քուն մտել, կարծես գիշերը Շոշի Սանգարներում կարճ կորեկ էր հնձել։ Աղամը բռնեց նրա ուսերից, թափահարեց, ասես թթի ծառ է, հիմա թութը խշշալով կթափվի,քաշեց դեպի իրեն, հայացքով ցույց տվեց երկաթե դախլը։ - Մեջը որքան փող կա, հանիր տուր ինձ։ - Բիրղամ աղան կսպանի,- վախեցավ Երանոսը,- գնամ հարցնեմ։ - Ի՜նչ հարցնես, ախմախ,- Աղամը գժվեց,- քեզ ո՞վ է ասում հարցրու։ Բիրղամ աղան քեզ ի՞նչ պիտի անի։ Թե որ բերանը բացեց՝ էն աստվածը, փորը ծխով կլցնեմ։ Վախենում ես՝ չլցնե՞մ։ Քո արևը, կլցնեմ։ Աղամը չհաշվեց վաճառասեղանի վրա թափված թղթադրամները, հավաքեց, լցրեց գրպանները, գնաց ուղիղ Բերդինկա Սանա~ 49 ~

սարի «Լավ խորոված, լավաշ հաց» խորտկարանը, գրպանից հանեց փողերը, ասաց. - Բերդինկա ախպեր, մեր ախպերությունը վկա, թե որ մի բան պակաս լինի, թափանթրիքդ ցրիվ եմ տալու։ Վախենում ես ցրիվ չտա՞մ։ Էդ մեկ։ Կրկնիր՝ էդ մեկ։ Սանասարը կրկնեց. - Էդ մեկ, Աղամ ախպեր։ - Իմ անունից մարդ ես ուղարկում Ամիրբար Չարչիխանյանի մոտ։ - Աղամ ախպեր, ես էդ մըզմըզի հետ խռով եմ։ - Իմ ի՞նչ գործն է, թե խռով ես. գնա ոտը պաչիր ու հաշտվիր։ Չէ՛, մարդ չես ուղարկում, դու ինքդ գնում ես ու հրավիրում… ինչպե՞ս են ասում… - Ընտանյոք հանդերձ։ - Ըհը՛, ընտանյոք հանդերձ, էդ երկու։ - Էդ երկու։ - Երրորդը և ամենակարևորը. եթե օրիորդ Բարիշկան այդ ընտանյոք հանդերձում չեղավ, լավ իմացիր, քո ազիզ ախպերը, հրե՜ն, տեսնո՞ւմ ես, էն չափարի տակին թազնած շունն է լինելու։ Աղամը երկու բաժակ թթի օղի խմեց, կանչեց Գիժ Ատանին, բուռը մի արծաթե դրամ խոթեց ու պահանջեց հաշվել, թե աստծո Շուշի քաղաքում քանի գիժ կա։ Ատանն ամեն գժի անվան վրա մի հռհռոց արձակելով հաշվեց. - Պել Վանին, քոսը ընդրա ջանին՝ հի՜, հի՜, հի՜… Տավար Ըռքելը, ես նրա մերը՝ հի՜, հի՜, հի՜… Ճապաղ Գյուլումը, մեր թաղի զուլումը՝ հի՜, հի՜, հի՜… Կռեչան Խեչանը, թող դուրս գա ջանը՝ հի՜, հի՜, հի՜… Հաշվեց, չմոռացավ նաև իր անունը։ Եղավ քսաներկու գիժ։ - Ատան,- Աղամը ժպտաց,- իսկ դու չե՞ս կարծում, որ մեր արքայական Շուշի քաղաքի համար քսաներկու գիժը շատ է քիչ։ Ինձ էլ հաշվիր։ Ես գժերի գիժն եմ, գժերի թագավորը։ ~ 50 ~

- Փա՜ռք քեզ, աստված,- Ատանը դեմքին խաչ հանեց և երկու ձեռքը պարզեց վեր,- փա՜ռք քեզ, տեր երկնային, մենք էլ արդեն թագավոր ունենք։ Երևի Շուշին իր ստեղծման օրից այդպիսի փառահեղ խնջույք չէր տեսել։ Հրավիրվել էին Խանանդա Շաշան ու Չանաղ Հաբեդը, Դուդուկ Ենովքն ու Թառչի Մակարը, Դափչի Գարան ու Քյանդիրբազ Մամիկոնը, Աշուղ Գարաքն ու Նաղարա Սրափիոնը, Պատիֆոն Զիզին ու Գրամաֆոն Գափռյելը, Դուխավոյ Անդրուշան ու Գարմոն Մուխայել Բաբուռյանը… Լեռնակերտից հրավիրվել էր ինքը՝ թամադաների թամադա Մուշեղ Չանչախովը։ Երբ Ամիրբար Չարչիխանյանն ընտանյոք հանդերձ իջավ ֆայտոնից, քառասուն հրացանից քառասուն կարմիր բոց ժայթքեց, քառասուն ջահելներ քառասուն գորգ փռեցին թանկագին հյուրերի ոտքերի տակ։ Այդպես լինում է միայն հեքիաթներում։ Թամադաների թամադա Մուշեղ Չանչախովը այնքան լավ խոսեց, այնքան անուշ խոսքեր ասաց այդ շանորդին, որ Ամիրբար Չարչիխանյանի բերանը բաց մնաց։ Դուդուկը մղկտաց, զուռնան ծկլթաց, քամանչան հեծկլտաց, Շաշան երգեց աշխարհի ամենալավ երգը։ Շաշան, այդ բայղուշը, լացացրեց, ամա՜ն, լացացրեց։ Ղարաբաղում ալվան վարդ ես, այ իմ գոզալ, Շուշվա բաղում դու մի հատ ես, այ իմ գոզալ, Ջըդըռ-դուզի քերծից գնամ ձորը ընկնեմ, Չեմ հասկանում, թե ինչ մարդ ես, այ իմ գոզալ։ Այդ պահին Աղամ Բիրղամիչի համար աշխարհում մի ուրիշ աշխարհ կար, և այդ աշխարհը Բարիշկան էր։ Երկնքի միլիոնավոր աստղերի մեջ մի աստղ կար, և այդ աստղը Բարիշկան էր։ Աշխարհի անմուրազների ու դժբախտների մեջ մի դժբախտ կար, և այդ դժբախտը Աղամն էր։ Հիմա կգնա ու կմոտենա Բարիշկային, կողքից կախած սուրը կհանի ու կասի. «Բարիշկա, հոգիս, ջանս, կյանքս, առ էս ղամեն, սիրտս խրիր ու վերջացրու։ Մի օր ծնվել եմ, մի օր էլ պիտի մեռնեմ։ Դե որ մեռնել է, թող քո ձեռքով մեռնեմ»։ ~ 51 ~

Հետո Աղամը զգաց, որ հարբած է, լեզուն ամուր պահեց ատամների տակ, զսպեց երակներում թշշացող արյան հոսքը, նայեց տեսավ Բարիշկան աչքն իր աչքին է գցել, (թե՞ այդպես թվաց) սիրտը թունդ ելավ. ո՞նց էր, որ չասաց՝ շնորհակալ եմ, թանկագինս, որ ինձ հիմա շան տեղ ես դնում։ Ուզո՞ւմ ես գնամ ձեր բակում վեր ընկնեմ, պոչս գետնին քսեմ, ձեռքերդ ու ոտքերդ լիզեմ և ուրախությունից կլանչեմ։ Դու քո սիրուն ձեռքերով ինձ շղթայիր, կապիր ձեր դարպասի կողքից, և մարդ չէ, հավքն էլ այդ կողմերով չի անցնի։ - Աղամ Բիրղամիչի կենացը… Երևի թամադաների թամադա Մուշեղ Չանչախովը շատ լավ խոսքեր ասաց, թե չէ՝ ինչո՞ւ պիտի Բարիշկան այդպես նայեր Աղամին ու ժպտար։ Այդ նա չէ՞ր, որ ասաց՝ Աղամ Բիրղամիչ, ձեր կենացը։- Նա էր, աստվա՜ծ իմ, նա էր, նրա ձայնն էր։ Ոնց որ ժայռից պոկված զուլալ աղբյուր. խմես, խմես, չկշտանաս, գլուխդ թաղես այդ զուլալության մեջ ու խեղդվես։ - Սազանդար, տո՛ւշ… Աղամը կարծես չզգաց, որ դա իր ձայնն է, որ իր երակներում իր սեփական արյունն է հոսում, որ այդ ոտքերն ու ձեռքերն իրենն են… Դա մի խելագար պոռթկում էր, խելագար մի հողմապար, և պարողն ինքն էր՝ շուշեցի մեծահարուստ Բիրղամ աղայի մինուճար որդի Աղամը։ Ականջներում լեռնաղբյուրի կարկաչն էր, աչքերում անծայրածիր մի տարածություն, և այդ տարածությունը լցված էր Բարիշկայով։ Շուշի քաղաքում ոչ ոք Աղամի պես չէր կարող պարել, Աղամի պարն ուրիշ է, ուրիշ են նրա ցասկոտ պտույտներն ու ոտքերի խաղը։ Գիժ Ատանը, որ կանգնել թթենու տակ, նայում էր, զարմացած ոռնաց. - Ո՜ւո՜ւո՜ւ… Աղամը… Այսինքն՝ Աղամը տղամարդ է, պրիստավին, ոստիկանապետ Լալաևին, դատավոր Մարտիրոս Բուռնոթքաշյանին, գավառապետին շան տեղ չի դնում։ Դե հիմա թող Տմբլաչի Խաչանն իր դհոլին ~ 52 ~

խփի, ժուռնալներում ու գազեթներում ինչ ուզում է՝ գրի։ Թող վարժապետ Սպանդարը կարդա նրա գրածները ու ծիծաղի։ Թող Բիրղամ աղան տեսնի իր դատարկված դախլը ու կատաղի։ Հետո... Հետո Աղամ Բիրղամիչը չի հիշում, թե ով էր իր ականջին շշնջում. «Բարիշկայի սիրտը սեր ես գցել, այ քափուռ»։ Չի հիշում, թե ովքեր իր թևերն ընկան ու տարան։ Արթնացավ, գլուխը պտտվում էր, բերանը չորացել էր. տրորեց աչքերը, տեսավ մահճակալի կողքին կանգնած կիսամերկ Ալմաստին, կռնչաց. - Բայղո՜ւշ, առանց ինձ քունդ չի՞ տանում։ Ալմաստը լրբածիծաղ տվեց։ - Էդ ո՞ւմ համար էիր քեֆ սարքել։ Կարծում ես՝ չգիտե՞մ։ Բա ինչի՞ անտեր շան նման քուչեքն ես ընկել։ Թողնեմ, որ Շուշի քաղաքում խաղք ու խայտառակ դառնա՞ս։ Աղամը չխոսեց, հագավ շորերը, դուրս եկավ փողոց, գնաց Թոփխանայի կողմերը։ Ատանը իր ատանությունն էր անում, խալխին ծիծաղեցնում։ Տեսավ Աղամին, աչքով արեց, էլի ծիծաղեց, բայց խելոք բան ասաց. - Գժերի թագավոր, օրիորդ Բարիշկայի ոտքերի տակ շան պես թազնես, շան պես սատկես։ - Ռեխդ փակի՛ր, Ատան,- բարկացավ Աղամը։ - Աղամ Բիրղամիչ, Գժերի թագավորության մեջ բոլոր գժերն էլ հավասար իրավունք ունեն։ Գիժ Ատանն իսկապես խելոք էր խոսում։ Չէ՛, Շուշիում միայն երկու գիժ կա, մեկը Ատանն է, մյուսը՝ ինքը։ Իսկ այդ երկու գժերից ո՞վ է ավելի խելոքը։ - Ռեխդ փակի՛ր, Ատան… - Կարծում ես՝ փակելը հե՞շտ է։ Իսկ ինչո՞ւ երեկ դու չփակեցիր քո ռեխը։ Ինչե՜ր էիր դուրս տալիս։ Ասում էիր՝ ամբողջ Շուշին չարժե Բարիշկայի մի մազին։ ~ 53 ~

- Ատան, կսպանեմ։ - Բարիշկային երկինք բարձրացրիր, գնացիր մտար լիրբ Ալմաստի ծոցը։ Բարիշկան քեզ լրիվ կգժվեցնի, և մենք սրտակից ընկերներ կդառնանք, գժերի թագավոր Աղամ Բիրղամիչ։ Աղամը մի բան պիտի աներ, որ Շուշին ցնցի։ Գնաց դուքանների կողմը, Դուդուլ Դավութի խորտկարանում երկու բաժակ օղի գցեց. գրպանում մի սև շահի չէր մնացել՝ գազազեց, նորից հայհոյեց ժլատ ու ագահ Բիրղամ աղային. դուրս եկավ խորտկարանից, ու տեսավ նրան՝ Ավագջան Բարաթքարհունջյանի կտորեղենի խանութի կողքին, մոտեցավ ասաց. - Բարիշկա, ես քու շունն եմ, ինչո՞ւ ես ինձ սպանում։ Նրա ձայնը պատռեց կեսօրվա տաք լռությունը. վաճառասեղանների ետևից վաճառականները զկռտալու պես փռթկացրին, բազազ Սարգիսը հռհռաց, հաշպաս Սաղաթելը ծիծաղից բռնեց փորը, գինեվաճառ Մուխանը տակառի ետևից բարձրացրեց մերկ գանգն ու այնպես ծիծաղեց, կարծես ձայնը դուրս էր գալիս գինու կարասից… Բարիշկան թեթևակի շարժեց հոնքը, բայց չխոսեց, գլուխը բարձր բռնած, շորորվելով հեռացավ։ Աղամը լաց լինելու նման ծիծաղեց, ծիծաղելու նման լաց եղավ, լացն ու ծիծաղն իրար խառնեց, բայց գտավ, որ ինքը ճշմարտությունն է ասել, և փույթ չէ, թե ով ինչպես կհասկանա այդ ճշմարտությունը։ Կողքին կանգնած էր իր մերկությամբ ու գժությամբ երջանիկ Ատանը, իր անգիտությամբ բախտավոր Ատանը, և նա հաստատեց. - Դու ճիշտ ես, ո՜վ գժերի անմուրազ թագավոր Աղամ Բիրղամիչ*։

~ 54 ~

ԻՆՏԵՐՄԵԴԻԱ

Սիրուց մերժված, վառված, տոչորված ու թալանված Աղամ Բիրղամիչը Կանաչ ժամի գմբեթից թքած ունեցավ իր հայր Բիրղամի ճակատին, մի զույգ ատրճանակ խրեց գոտու տակ, փափախը քաշեց ճակատին, նստեց Մնացական Դանդարովի ֆայտոնը, երեք անգամ կրակեց օդում ու հրամայեց. - Դեպի Լեռնակերտ։ Նա Շուշիում այլևս անելիք չուներ, հոր վրա ատրճանակ էր քաշել, Գիժ Ատանի ճակատը համբուրել և համարել Շուշի քաղաքի ամենախելոք մարդը, ու դարձել բեղից ընկած բրինձ։ Ինքն էլ չգիտեր, թե ինչու ասաց՝ դեպի Լեռնակերտ, քանզի այդ պահին ավելի հարմարը ջահանդամն էր։ Բայց նրա միտքը գործում էր ճիշտ այն ժամացույցի պես, որի մեծ ու փոքր սլաքներն իրարից անկախ պտտվում են իրենց առանցքի շուրջ։ Աղամ Բիրղամիչը Լեռնակերտ հասավ ճիշտ այն ժամին, երբ Վարժապետ Սիմոն Սարխոշյանցն իր ստամոքսի պահանջով պտտվում էր Դուքան Սեդրակի տան շուրջը։ Եվ Ղարաբաղի չթագադրված գժերի թագավոր Աղամ Բիրղամիչին դիմավորեց հենց ինքը՝ Սիմոն վարժապետը։ Այդպես միայն Գերմանիայի արտաքին գործերի մինիստրը կարող էր դիմավորել Մեծ Բրիտանիայի պրեմիեր-մինիստրին։ - Ողջունում եմ ձեր գալուստը, մեծարգո Աղամ Բիրղամիչ,- ասաց նա,- արդարացի է ձեր հզոր պոռթկումը, քանզի դուք ձեր այդ վեհ իդեալներով ընդունակ եք ավելի փառապանծ գործերի։ Դուք, ով մեծապատիվ հերոս, գործունեություն եք ծավալում այնպիսի պատմական ժամանակաշրջանում, երբ Ղարաբաղը կանգնած է ~ 55 ~

հրաբուխների վրա։ Իսկ ինչո՞ւ դուք չդառնաք հրաբուխի խառնարանից ժայթքող լավան, որ ահավասիկ շուտով կշառաչի Լեռնակերտում։ Թույլ տվեք անձամբ սեղմել ձեր աջը։ Աղամ Բիրղամիչը Վարժապետ Սիմոնի այս ճառից համարյա բան չհասկացավ, բայց քանի որ հերոս էր հռչակվել, հանեց ատրճանակն ու հարցրեց. - Առաջինն ո՞ւմ թափանթրիքը ցրիվ տամ,- ու նկատեց Դուքան Սեդրակին և նշան բռնեց նրա փորին։- Ես հիմա մի գնդակով այդ ախմախին կպառկեցնեմ։ Բիրղամ աղային թաղեմ, թե չպառկեցնեմ։ Դուքան Սեդրակն առանց գնդակի արդեն պառկել էր գետնին ու ոռնում էր. - Բիրղամիչ, հերոս Բիրղամիչ, չկրակես, ես էլ եմ ձերոնցից։ - Լավ, գնդակը խնայեցի,- մեծահոգաբար ժպտաց Աղամ Բիրղամիչը, ատրճանակը խրեց գոտու տակ ու դարձավ Սարխոշյանցին.- Իսկ քո էդ ճառից փորս չկշտացավ… Բա հերոսին էդպե՞ս են դիմավորում։ - Հարկավ, այս նշանավոր օրը կնշենք,- Վարժապետ Սիմոնը մոտեցավ Դուքան Սեդրակին,- թշվառական, դու այդպե՞ս ես հարգում հերոսին։ Խորովածի հոտը բռնեց Լեռնակերտը։ Խմբապետ Խորենը եկավ իր երկու թիկնապահներով, պարոն Սիլվեստը մաքրեց ակնոցի քրտնած ապակիներն ու Լալախանբեկյանի ականջին ասաց. - Աղամ Բիրղամիչը թափով տղամարդ է երևում, մենք անշուշտ նրան կդարձնենք մենշևիկ, եթե, իհարկե, Վարժապետը չխլի մեր ձեռքից։ Ճաշկերույթն անցավ այնպիսի բարեկամական ու անկեղծ մթնոլորտում, որ Խմբապետ Խորենը, լավ կոնծելուց հետո, հանեց մաուզերն ու բղավեց. - Պարոնայք, ցրում եմ Լեռնակերտի նախկին կառավարությունը։ Լիազորված եմ հայտարարելու, որ այսօրվանից երկիրն անց~ 56 ~

նում է զինվորական իշխանության ձեռքը, և պարոն Լալախանբեկյանին նշանակում եմ պրեմիեր-մինիստր։ Պարոն Սիլվեստին դուր չեկավ Խմբապետ Խորենի այդ լկտիությունը, բռունցքն իջեցրեց սեղանին ու գոչեց. - Իրավունք չունեք, պարոն նախկին գեներալ-գնդապետ։ Ձեզ ոչ ոք իրավունք չի տվել խառնվել քաղաքական հարցերին։ Դուք տհաս եք այդ գործում։ Ես, պարոնայք, մենշևիկյան կուսակցության անունից առաջարկում եմ Աղամի Բիրղամիչին նշանակել զինված ուժերի մինիստր, իսկ պարոն Խորենին ձերբակալել ու հանձնել զինտրիբունալին։ - Շուշաբանդներդ կջարդեմ,- Խմբապետ Խորենը ձեռքը տարավ դեպի գինու շիշը, սակայն Աղամ Բիրղամիչը բռնեց նրա ձեռքը։ - Պարոն Խորեն ես, թե ինչ զիբիլ ես,- ասաց,- եթե քեզ կարգին չպահես, էս սահաթին կճապաղացնեմ։ - Քածի գերի շան տղա,- Խմբապետ Խորենը փրփրեց,- Շուշի քաղաքում մի քածի համար քեզ խայտառակել ես։ Ես թքել եմ քո Բարիշկայի վրա։ Աղամ Բիրղամիչը բռունցքի մի հարվածով տապալեց խմբապետին, կրծքին չոքեց ու ասաց. - Խմբապետ Խորեն, եթե ներողություն չխնդրես, հենց էս սահաթին վերջդ է։ Պարոն Սիլվեստը այս դեպքն արձանագրեց որպես քաղաքական լուրջ հեղաշրջում, սեղմեց Բիրղամիչի ձեռքն ու ասաց. - Դուք արդարացրիք մեր հույսերը։ Լեռնակերտում սկսվեց գժերի իշխանությունը։

~ 57 ~

ՈՍՏԻԿԱՆԱՊԵՏ ԼԱԼԱԵՎ

1919 թվականի դեկտեմբերին Ղարաբաղի գեներալ-նահանգապետը Լեռնակերտի վրա ոստիկանապետ նշանակեց Լալաևին, որպեսզի զսպի խառնակիչներին ու խռովարարներին։ Լալաևը Լեռնակերտ մտավ ութ ստրաժնիկներով։ (Ուստա Ծատուրի օրագրից) - Պարոն գեներալ-նահանգապետ, Ձերդ գերազանցություն, պատիվ ունեմ զեկուցելու, որ սույն թվականի դեկտեմբեր ամսույս 6-ին հանդիպեցի Լեռնակերտի քաղաքագլուխ Աղամ Բիրղամովիչ Տոմբազովին, նա ինքը՝ Ձեզ հայտնի շուշեցի վաճառական Բիրղամ աղայի հարազատ որդին, որը ոչ մի կուսակցության չի պատկանում, նախկինում եղել է յառնիյ կարտոժնիկ, սկանդալիստ, պիանիսկա, շուլլեր ու ժուլիկ… Նա ինքը, որ մի քանի տարի առաջ Շուշի քաղաքում շատ մեծ աղմուկ բարձրացրեց մի աղջկա համար և անպատվեց իր հորը՝ Բիրղամ աղային։ Սակայն ներկայումս, դատելով Աղամ Բիրղամիչի վարքագծից, նա նշանավոր անձնավորություն է Լեռնակեր~ 58 ~

տում և, կարծում եմ, որոշ հարցերում կօգնի մեզ՝ իրագործելու մեր նպատակները։ Պատիվ ունեմ հայտնելու նաև, որ Սիմոն Սարխոշյանցն ինձ է տրամադրել մի խումբ խռովարարների ցուցակը։ Ահա դրանք՝ Մալաքյան Ալեքսան, Պետրոսյան Ծատուր, Առաքելյան Հարություն, Սամոգրադով Մատվեյ, Սահակյան Պողոս… (Լեռնակերտի ոստիկանապետ Լալաևի գաղտնի զեկուցագրից) Ոստիկանապետ Լալաևը կառքից իջավ Մեծ մեյդանում, կարգադրեց իր ստրաժնիկներին լինել զգույշ, առայժմ չդիմել խիստ միջոցների։ Նրան թվում էր, թե իրեն անպայման պիտի դիմավորեր քաղաքապետը, բայց միակ դիմավորողը Գորոդովոյ Անտոնն էր, որը գլուխ տվեց ոստիկանապետին ու ասաց, որ Աղամ Բիրղամիչը կարգադրել է իր մոտ անցնել ժամը երկուսին։ Դա իսկապես զայրացրեց ոստիկանապետ Լալաևին, ու սև բաշլուղի մեջ փաթաթված այդ կարճահասակ մարդը բղավեց Գորոդովոյ Անտոնի վրա. - Իսկ դու այդ ինչպե՞ս ես կանգնել։ Զգա՛ստ, սրիկա՛։ Ես հիմա կգնամ քո քաղաքապետի հերը անիծեմ։ Պարոն ոստիկանապետը հենց առաջին օրը սխալվեց իր հաշվիների մեջ։ Աղամ Բիրղամիչը պատմության ուսուցիչ Արտավազդ Կարմիրյանի հետ դուռակի էր խաղում և, տեսնելով իր անկոչ հյուրին, նայեց ժամացույցին ու ասաց. - Պարոն ոստիկանապետ, մինչև ժամը երկուսը դեռ երեք ժամ կա, այդ ինչո՞ւ եք շտապել։ Ոստիկանապետ Լալաևը չնահանջեց, երեք քայլ առաջ եկավ ու պատասխանեց. - Պարոն քաղաքապետ, այսօրվանից գեներալ-նահանգապետի ~ 59 ~

հրամանով ես նշանակված եմ այստեղ, այս քաղաքում ոստիկանապետ։ Դուք պարտավոր եք… - Ես ոչ մի բան էլ պարտավոր չեմ,- հանգիստ ասաց Աղամ Բիրղամիչը։- Նախ ես ոչ թե քաղաքապետ, այլ քաղաքագլուխ եմ, երկրորդ՝ ոչ մի շունշանորդի չպիտի խառնվի իմ գործերին։ Երրորդ և ամենագլխավորը՝ քո այդ գեներալ-գնդապետը քեզանից կարող է կնյազ ու թագավոր սարքել, բայց ես թքել եմ բոլոր կնյազների ու թագավորների վրա։ Այնպես որ, պարոն ոստիկանապետ, ոչ թե քաղաքագլուխն է ենթարկվում ոստիկանապետին, այլ ոստիկանապետն է ենթարկվում քաղաքագլխին։ Ո՞վ է լսել, որ գլուխը ենթարկվի ոտքերին։ - Դուք մոռանում եք, որ ինձ գեներալ-նահանգապետն է նշանակել, և դուք պարտավոր եք ենթարկվել… - Ենթարկվե՞լ… Ո՞ւմ ենթարկվել,- Աղամ Բիրղամիչը ծիծաղեց ու դարձավ Արտավազդ Կարմիրյանին,- այս տավարին կարո՞ղ ես բան հասկացնել։- Հետո հավաքեց սեղանին փռված խաղաթղթերը, դարսեց ու ձեռքով մոտ կանչեց ոստիկանապետին.- Թուղթ խաղո՞ւմ եք։ Դուռակի։ Խաղում ենք քո գեներալ-նահանգապետի վրա։ Ոստիկանապետ Լալաևը լսել էր Աղամ Բիրղամիչի մասին, բայց այն, ինչ տեսավ, իր պատկերացրածից վեր էր։ Նա այդպես էլ չկարողացավ հասկանալ, թե գեներալ-նահանգապետին ուղղված իր գաղտնի զեկուցագիրն ինչպես է Աղամ Բիրղամիչի ձեռքն ընկել։ «Լեռնակերտում ոչ մի խռովարար չկա։ Սրանից դենը քո այդ գեներալ-գնդապետին ինչ գրես, ինձ ցույց կտաս,- եզրափակեց Աղամ Բիրղամիչը։- Այսօրվանից քո այդ թուլաներն իմ հրամանատարության տակ են»։ Ուստա Ծատուրն ասում է, որ Բիրղամիչն իր սարքած օյինբազություններից հաճույք է զգում և հաճույք պատճառում ուրիշներին։ Արդյոք պատճառը նորից այդ հաճո՞ւյքը չէր, որ նա հունվարի սառնամանիքին, Մեծ մեյդանում շարք կանգնեցրեց կիսամերկ ~ 60 ~

ստրաժնիկներին, թե պիտի զինավարժություն անեք։ Հրամանատարությունն էլ հանձնեց Գորոդովոյ Անտոնին։ Որպեսզի այդ տեսարանը կատարյալ լինի, նա շարքի առջևում կանգնեցրեց հարբած ոստիկանապետին ու ասաց. - Ձերդ գերազանցություն, լսեցեք ու կատարեցեք պարոն Անտոնի հրամանները։ Իսկ Գորոդովոյ Անտոնը, այդ բերանը կապած անասունը, այնքան էր ոգևորվել, որ իր քաջարի բանակին հրամայեց փորսուղ տալ Մեռել լողացնող Մանգասարի տան կողքի աղբանոցում ու սպասել Աղամ Բիրղամիչի հերթական հրամանին։ 1920 թ. փետրվարին Շուշիի գավառի Լեռնակերտ քաղաքի ոստիկանապետ Լալաևը գեներալ-նահանգապետից ստացավ հատուկ հանձնարարություն՝ մեկնել Խնածախ, Դաշբուլաղ և Խանաբադ գյուղերը՝ ձերբակալելու մի խումբ խռովարարների։ Ոստիկանապետ Լալաևն իր ստրաժնիկներով առավոտյան ճանապարհվեց, երեկոյան վերադարձավ քիթն ու մռութը ջարդված։ Խանաբադցիները իրենց գործը լավ են տեսել, և հիմա ոստիկանապետ Լալաևը չգիտե ինչ պատասխանի գեներալ-նահանգապետին։ Նրան փրկեց Աղամ Բիրղամիչի հնարամտությունը, և նրա թելադրանքով գրեց. «Պարոն գեներալ նահանգապետ, Ձերդ գերազանցություն, Պատիվ ունեմ զեկուցելու, որ Խնածախ, Դաշբուլաղ, Խանաբադ գյուղերում ընդհանրապես ոչ մի խռովության դեպք չի եղել, չհաշված այն փաստը, որ հարբածի մեկը Խանաբադում հայհոյել է Խմբապետ Խորենին, վերջինս ապտակել է նրան ու անվանել խռովարար։ Պատիվ ունեմ զեկուցելու նաև, որ պարոն Առուստամ Լալախանբեկյանը հաճախակի է նման սխալ տեղեկություններով պղտորում ջրերը։ Թույլ տվեք հավաստիացնել Ձերդ գերազանցությանը, որ մեր ծառայությունը կատարում ենք անձնվիրաբար և այդ ~ 61 ~

գործում մեզ օգնում է քաղաքագլուխ Աղամ Բիրղամիչը։ Լեռնակերտի տեղամասի ոստիկանապետ Մ. Գ. Լալաև»։ Արդյոք հասկանո՞ւմ էր ոստիկանապետ Լալաևը, թե քաղաքագլուխ Բիրղամիչն ինչ խաղ է խաղում իր գլխին։ Հասկանո՞ւմ էր, որ ինքը ենթարկվում է մի մարդու, որն, ինչպես Ալեքսանն է ասում՝ մեր ժամանակների Քաջ Նազարն է, միայն այն տարբերությամբ, որ Քաջ Նազարը վախկոտի մեկն էր, իսկ Բիրղամիչը համարձակ ու ճարպիկ արկածախնդիր է։ Եվ այս Բիրղամիչը նստել աշխարհի ուսերին, ծիծաղում է աշխարհի վրա, ինչպես հայտնի հեքիաթի Քաջ Նազարը… Եվ ինչու զարմանալ, երբ ոստիկանապետ Լալաևն իր մի այլ զեկուցագրում Ձերդ գերազանցությանը թախանձագին խնդրում է «նկատի առնել Բիրղամիչի անձնվեր ծառայությունները»։

~ 62 ~

ՇՈԳԸ Խմբապետ Խորենը թողեց Լեռնակերտը, գնաց գյուղերում ավազակություն անելու։ Դե Լեռնակերտում բան չի մնացել, թալանել է։ Վարժապետ Սիմոնը և Դուքան Սեդրակը էլի առաջվա պես լիզում են միստեր Սենգիստոնի ոտքերը։ Թո՛ւ, շան տղերք, խեղճ շների հացն էլ կտրեցին։ Ժամկոչ Մանասը գողացավ ռուսական եկեղեցու զանգն ու փոխեց չորս գրվանքա գարու հետ։ Երաշտ տարի Է, բերք չկա։ (Ուստա Ծատուրի օրագրից) Շոգը չոքեց Լեռնակերտի բկին։ Ուստա Ծատուրի դարբնոցում փուքսը հևաց ու թանչին տվեց։ Պողոսը ջրի կուլան գլխին քաշեց, կլկլացրեց, սիրտը չհովացավ։ Նալբանդ Աթունը փակեց արհեստանոցը, որովհետև այդ շոգին անասուն պայտելը մեղք Է։ Դուքան Սեդրակը ծուլորեն տարածեց թևերն ու հորանջեց. - Շոգ Է, խեղդվում եմ։ - Էս շոգը համաշխարհային մասշտաբի շոգ Է,- ասաց Վարժապետ Սիմոնը։- Էսպիսի շոգ կարող Է լինել միայն Եգիպտոսում։ «Համաշխարհային մասշտաբի շոգը» դարձավ լայն քննարկման առարկա, և պայտառ Աթունը հարցրեց Ալեքսանին. - Ալեքսան, բա լավ, խեղճ պարիժեցիք ինչպե՞ս են դիմանում Էս շոգին։ - Պարիժի հերն անիծած, դու Լեռնակերտից խոսիր,- բարկա~ 63 ~

ցավ Ալեքսանը։- Դու Դուքան Սեդրակից խոսիր, որ հոր գլխի գինը դրել Է շաքարի վրա։ Պարոն Լալայանից խոսիր, որ անգլիացու զուռնայի տակ պապալ-պապալ Է անում։ Դու խոսիր խմբապետ Խորենից, որ գյուղերը թալանում Է։ Քեզնից խոսիր, Ուստա Ծատուրից խոսիր, ինձնից խոսիր... Բայց Պարիժը մտել Էր Նալբանդ Աթունի գլուխը, դուրս չէր գալիս։ - Չէ, Ալեքսան, աստծուն քարով մի տուր, ախր պարիժեցիք էլ մեզ նման հայ քրիստոնյաներ են։ - է՛դ որտեղի՞ց իմացար։ - Գազեթում գրած ա։ - Այ ցավդ տանեմ, դու գազե՞թ ես կարդում։ - Ալեքսան, էդպես մի խոսիր, Պարիժը լավ քաղաք ա։ - Իսկ դու Պարիժում եղե՞լ ես,- հարցրեց Պողոսը։ - Եղել եմ, չեմ եղել, էդ քո գործը չի, դու փուքս փչող ես, գնա փուքսդ փչի։ Ալեքսանը գլուխն օրորեց։ Զարմանալի մարդ է Նալբանդ Աթունը, մեկ էլ տեսար գլխում տարօրինակ մի հարց ծագեց։ Անցած օրն էլ բռնել էր Վարժապետ Սիմոնի բկից, թե վարժապետ, կարո՞ղ ես ասել, աշխարհում քանի՞ քաղաք կա, քանի՞ կին և քանի՞ հավատ։ Գորոդովոյ Անտոնը՝ Լեռնակերտի առաջին և վերջին ոստիկանը, երկար թուրը բռնած կողքից, լնգլնգալով անցավ ցանկապատին քսվելով։ Այդպես անցնում է տիրոջ խնամքից զրկված շունը՝ նոր տեր գտնելու հույսով։ Եվ եթե Լեռնակերտը չի կարողանում մի խեղճ ոստիկան պահել, նշանակում է կորցրել է իր գլուխը։ Մերզավեց Դուքան Սեդրակը շրխկոցով փակեց խանութի դուռը և քթի տակ աշխարհի հերն անիծեց։ Լեռնակերտցիք այլևս իր խանութը չեն մտնում, առևտուր չեն անում։ Գինին քացախ է կտրել, շաքարը խոնավացել է, կարագից շնահոտ է գալիս է։ Եթե այդպես շարունակվի, կթողնի Լեռնակերտն ու կտեղափոխվի կամ ~ 64 ~

Թիֆլիս, կամ Թավրիզ, կամ Թեհրան, կամ ջահանդամը։ Թող Լեռնակերտը մնա առանց խանութի, թող Գորոդովոյ Անտոնը քաղցից զկռտա, թող Վարժապետ Սիմոնը իր յուղի մեջ տապակվի։ Ա՜զգ, ազգային գործիչնե՜ր, ազգային վեհ գաղափարնե՜ր... Ազգս ո՞րն Է, ազգ չկա։ Կան ազգի անունով ազգի տունը քանդողներ, կան ազգային աղվեսներ։ Անհավատ ժողովուրդ են լեռնակերտցիք, եկեղեցի են գնում միայն նրա համար, որպեսզի ծիծաղեն ժամկոչ-տիրացու Մանասի վրա։ Ուստա Ծատուրին ասում են՝ «Աստված պահի երեխաներիդ»։ Ուստան ձեռքը թափ Է տալիս. - Թե որ աստված պահող լինի, իր որդի Քրիստոսին կպահեր, դռնեդուռ չէր գցի՝ Գորոդովոյ Անտոնի նման։ Իսկ ժամկոչ Մանասն էլ՝ «Քրիստոս հարյա՜վ... »։ Զահրումար, բոյդ թաղեմ... Դուքան Սեդրակը մի անգամ էլ անիծեց աշխարհի հերը ու հևալով գնաց տուն։ - Կթողնեմ Լեռնակերտը,- բղավեց նա։- Ինձ համար Լեռնակերտ չկա։ Լեռնակերտը սուտ է, ինչպես Քրիստոսը հարյավ... Լեռնակերտ։ Լեռնակերտն երկու անհայտով հավասարում է Վարժապետ Սիմոնի համար։ Մի անհայտը դաշնակցական կոմիտեն է, մյուսը՝ միստեր Սենգիստոնը։ Որի՞ կողմը թեքվի։ Երկու անհայտների պատասխանը մեկն է՝ զրո։ Զրոն առանց միավորի թիվ չի, դատարկություն է, Գորոդովոյ Անտոնի գլուխն է։ Սկզբում նա երկուսին էլ հավասարապես ծառայում էր, բայց հետո, չգիտես որտեղից, նորից գլուխ բարձրացրին էսէռներն ու մենշևիկները, հնչակներն ու մուսավաթիստները, անարխիստներն ու կարիերիստները, աջերն ու ձախերը, հավատացյալներն ու անհավատները... Պակասն էլ լրացրեց մենշևիկ Սիլվեստը: Եկավ Թիֆլիսից, մեծ ընկուզենու տակ ժողով արեց և ինքն իրեն ընտրեց Լեռնակերտի մենշևիկյան կուսակցության պարագլուխ։ Մթամ եղած պարագլուխները քիչ են։ Եվ բոլոր դրոշները խառնվեցին իրար, պարագլուխները սկսե~ 65 ~

ցին իրար գզգզել, անպատվել աջ ու ձախ, ձախ ու աջ... Նալբանդ Աթունը գլուխը հանեց արհեստանոցի փոքրիկ լուսամուտից ու ասաց. - Հերի՜ք է, հերի՜ք է, այ շան տղերք, ձե՛զ էլ, ձե՛ր գաղափարներին էլ, ձեր ետևներից եկողներին էլ... 1918 թվականի սեպտեմբերին այդ աղմուկն ավելի սաստկացավ։ Բաքվում տապալվել էր Կոմունան, իշխանությունը անցել մուսավաթների ձեռքը։ Վարժապետ Սիմոնը շտապեց Շուշի, միստեր Սենգիստոնի մոտ լիցքավորվելու։ Նա սեղմեց միստերի լավ խնամված ձեռքը ու նստեց բազմոցին։ Միստեր Սենգիստոնը վառեց կարճ ծխամորճը, փռվեց պատուհանի տակ դրած բազմոցին, ոտքը ոտքով գցեց։ Մոթալ Մինասն ու Կարա-Բեքիրը հնազանդ թիկնապահների իրավունքով գրավեցին նրա աջ ու ձախ կողմերը։ Միստերը խաղաց գրպանի ժամացույցի ոսկե շղթայով, փստացրեց ծխամորճն ու դարձավ Վարժապետ Սիմոնին. - Միստեր Սիմոն, Լեռնակերտը լա՞վ... - Լեռնակերտն այսօր ավելի օ քե՜յ, միստեր Սենգիստոն, - դեղնած ատամները ցուցադրեց Վարժապետ Սիմոնը։- Վերջացա՜վ, Փարիզի կոմունան այլևս չկա։ - Ալլահը անգլիացուն երկար կյանք տա,- շողոքորթեց ԿարաԲեքիրը։- Մենք առանց անգլիացիների կորած ենք։ - Անգլիացին ջենտլմեն է,- խոր գլուխ տվեց Մոթալ Մինասը։Ղարաբաղն օրենքով պատկանում է անգլիացուն։ ...Միստեր Սենգիստոնը երկար ճեմեց գորգի վրա ու շուռ եկավ Վարժապետ Սիմոնի կողմը. - Խոսեցե՛ք, միստեր Սեմեոն, ես ձեզ լսել։ Սիմոնը խոնարհեց գլուխը. - Ուզում ենք իմանալ, թե միստեր Սենգիստոնը ինչպե՞ս Է զգում իրեն։ - Դուք միայն դրա համար եկե՞լ... ~ 66 ~

- Մենք շատ ուրախ ենք, որ անգլիացիները կարողացել են Բաքվում վերջ տալ... Միստեր Սենգիստոնը չթողեց, որ նա ավարտի խոսքը, ոտը խփեց հատակին. - Լռե՛լ, միստեր Սեմեոն, անգլիացին ազնիվ ջենտլմեն։ Կոմունիստների գործին չխառնվել։ Կոմունարներին գնդակահարել ոչ անգլիացի։ Կոմունարներին դուք ինքներդ գնդակահարել։ Վարժապետ Սիմոնը ջրից հանած ձկան պես բերանը բաց ու խուփ արեց, որոնեց հարմար բառեր, չգտավ։ Միստեր Սենգիստոնը ծխամորճը լցրեց, փլվեց բազմոցին ու ծուխը ագահորեն ներս քաշեց։ - Անգլիացին ազնիվ Է,- ասաց նա։- Անգլիացին ձեզ օգնել, դուք խոզեր, չհասկանալ։ - Անգլիացին ազնիվ Է,- թևերը կրծքին ծալեց Կարա-Բեքիրը։ Անգլիացին արյուն չի թափում։ - Այդպես Է,- հաստատեց Մոթալ Մինասը։- Անգլիացիները աշխարհի ամենախաղաղասեր ժողովուրդն են։ Վարժապետ Սիմոնը քրտնեց։ Տոթ Է, սոսկալի տոթ։ Ի՜նչ կլինի Լեռնակերտի վերջը։ Փողոցով դղրդոցով մի կառք անցավ, ինչ-որ մեկը կանչեց. - Մածո՜ւն, լավ մածո՜ւն, գոմեշի մածո՜ւն... Նրա ձայնը խլացավ աղմուկի մեջ։ Ի՞նչ կլինի Լեռնակերտի վերջը։

~ 67 ~

ԿԵՑՑԵ ԱՆԿԱԽ ԼԵՌՆԱԿԵՐՏԸ

Ղարաբաղի պրեմիեր-մինիստր Աղամ Բիրղամիչն ուղիղ մի ամիս քափ ու քրտինքի մեջ մտած գրքեր էր թերթում, որպեսզի իմանա, թե ինչ բան է «պրեմիեր-մինիստրը»։ Նա խճճվեց պատմության էջերում, և քանի որ դպրոցում էլ պատմությունից թույլ էր, վարժապետ Հայրոն ասում էր. «Ապուշ ծնվել ես, ապուշ էլ կմեռնես», նա հազիվ մի կերպ հասկացավ, որ պրեմիեր-մինիստրը թագավորին հավասար բան է, իսկույն հրավիրեց պրես-կոնֆերանս ու հայտարարեց. - Պարոնայք, ինչպես երևում է, Ղարաբաղը այնքան էլ փոքր տերություն չէ։ Ուստի ես գտնում եմ, որ մեր հարաբերությունները հարկավոր է խզել Շուշի քաղաքից և Լեռնակերտը հռչակել անկախ տերություն։ - Կեցցե անկախ Լեռնակերտը,- գոչեց Դուքան Սեդրակը։ - Ձենդ կտրի,- Վարժապետ Սիմոնը խփեց Դուքան Սեդրակի գլխին,- իսկ դու ո՞վ ես, որ խառնվում ես մեր գործերին,- և ապա դարձավ Աղամ Բիրղամիչին.- Հարկավ, անկախությունը այս խառն օրերին մեզ շատ է հարկավոր, սակայն պարոն պրեմիերը մոռանում է գլխավորը՝ այդ անկախությունը մեզ կտանի դեպի կործանում։ Աղամ Բիրղամիչը կյանքում երբեք քաղաքական հարցերով չէր զբաղվել, և նա սկսեց նախատել իր մինիստրներին, որոնք չեն ուզում հետաքրքրվել իրենց պրեմիերի անձնական կյանքով։ - Պարոնայք,- նա մի բաժակ օղի լցրեց ու խմեց,- պարոնայք, մի՞թե ձեզ դուր է գալիս, որ այդ Ամիրբար Չարչիխանյանը չի ուզում իր գեղեցկուհի Բարիշկային ինձ կնության տալ։ Բա որտե՞ղ է ձեր արժանապատվությունը։ Կամ՝ Բարիշկան, կամ՝ Լեռնակերտը ~ 68 ~

կքանդեմ։ Նույն օրը խնամախոսները՝ պարոն Սիլվեստը, Վարժապետ Սիմոնը և Առուստամ Լալախանբեկյանը, ճանապարհվեցին Շուշի։ Ամիրբար Չարչիխանյանը թանկագին հյուրերին ընդունեց ընդգծված քաղաքավարությամբ, հրավիրեց հյուրասենյակ, առատ սեղան բացեց։ Առաջինը խոսեց պարոն Սիլվեստը. - Պարոն Ամիրբար Չարչիխանյան, փոթորկուն օրեր է ապրում մեր Ղարաբաղը։ Ռուսաստանում տապալվեց թագավորը, և դա օրինաչափ երևույթ է։ Ժամանակավոր կառավարությունը չդիմացավ, փլվեց, դա նույնպես օրինաչափ է։ Բայց տեղի ունեցավ մեծ սխալ՝ Ռուսաստանում իշխանությունն անցավ բոլշևիկներին։ Օ՜, ոչ, պարոնայք, մենք չենք թողնի, որ այդ նույն բանը տեղի ունենա Ղարաբաղում։ Իսկ դրա համար հարկավոր է միայն ու միայն հենվել մենշևիկների վրա։ Եվ դուք, պարոն Չարչիխանյան, պարտավոր եք անդամագրվել մենշևիկյան կուսակցությանը։ Ես այս բաժակը բարձրացնում եմ ի փառս մենշևիկյան կուսակցության։ Ապա խոսեց Վարժապետ Սիմոնը. - Մեծարգո և նմանապես հարգարժան պարոն Ամիրբար Չարչիխանյան, մեր չքնաղ Ղարաբաղը գտնվում է հրաբուխների վրա։ Ահավասիկ, եկել է ընդվզման ժամը, որ հանուն ազգի փրկության, ելնենք ընդդեմ ոսոխաց արյունախում։ Թող մեզ զորավիգ լինեն Վարդան Մամիկոնյանն ու Գայլ Վահանը, թող մեր երկնքում սավառնի ոգին մեր նախնյաց… Միայն դաշնակցական կառավարությունը կփրկի մեր ազգին։ Ուրեմն խմենք մեր փառապանծ դաշնակցական կուսակցության կենացը։ Ուռռա՜ա, պարոններ… Բակում Ամիրբար Չարչիխանյանի կատաղած շունը հաչեց։ Առուստամ Լալախանբեկյանը շատ հեռվից սկսեց՝ համաշխարհային ջրհեղեղից։ Ասաց, որ Նոյ նահապետը ազգությամբ անպայման հայ պիտի լինի և ինքն էլ կամ դաշնակցական, կամ մենշևիկ։ Ու երբ եկավ, հասավ Ղարաբաղի մելիքներին, երևի ~ 69 ~

խմիչքի ազդեցության տակ կորցրեց մտքի թելն ու դիմեց պարոն Սիլվեստին. - Սակայն, պարոն Սիլվեստ, մենք ի՞նչ նպատակով ենք եկել այստեղ։ - Իհարկե, բարի նպատակով,- պատասխանեց պարոն Սիլվեստը,- մենք ամեն տեղ հետապնդում ենք միայն բարի նպատակ։ Հարգարժան պարոն Չարչիխանյան, դուք հավանաբար գիտեք մեր պրեմիեր-մինիստրին… - Իսկ ո՞վ է,- հարցրեց Չարչիխանյանը։ - Ազգային հերոս… Աղամ Բիրղամիչը… - Դա էն Աղամը չի՞, որ թալանել է հորը։ - Ներեցեք,- գլուխն օրորեց Վարժապետ Սիմոնը,- Աղամ Բիրղամիչը շատ մեծ դեմք է։ Ահավասիկ, մենք եկել ենք հայտնելու, որ նա սիրում է ձեր դուստր օրիորդ Բարիշկային։ - Այո, սիրում է մեծ սիրով,- հաստատեց պարոն Սիլվեստը։Դուք այս հարցում անպայման կշահեք, պարոն Չարչիխանյան։ Հավանաբար, խնամախոսությունը կավարտվեր հաջողությամբ, եթե այդ պահին ներս չխուժեր Բիրղամ աղան։ - Լեռնակերտի աղվեսներն էստեղ են,- նա ծիծաղեց բարձր ու մոտեցավ սեղանին,- գնացեք ձեր այդ մունդռիկ Աղամին ասեք, որ անունն իմ դավթարից ջնջել եմ։ Պրծավ, ես Աղամ անունով տղա չունեմ… Խնամախոսներն ուշ երեկոյան վերադարձան Լեռնակերտ։ Աղամ Բիրղամիչը զայրույթից գալարվում էր։ - Ես այդ Ամիրբար Չարչիխանյանին և Բիրղամ աղային շանսատակ կանեմ,- ու ձեռքն հավաքեց Վարժապետ Սիմոնի օձիքը,էս սհաթին Խմբապետ Խորենին ետ ես կանչում ռազմաճակատից և ուղարկում օրիորդ Բարիշկայի ետևից։ Աղամ Բիրղամիչը հանեց ատրճանակը, կրակեց պատուհանից ու գոչեց. - Կեցցե անկախ Լեռնակերտը։ ~ 70 ~

ԱՆՆԱԽԱԴԵՊ ԽԱՅՏԱՌԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Խմբապետ Խորենը իրիկնամուտին գրոհեց ԱվետարանոցՉանաղչու վրա, առավոտյան նահանջեց։ Չէր նահանջի, եթե Խմբապետ Աղաջանը ժամանակին օգնության հասներ։ Բայց Խմբապետ Աղաջանն էլ իր հերթին օգնության կարիք ուներ։ Սա էլ առավոտյան հարձակվեց Ննգու վրա, կեսօրին նահանջեց։ Խմբապետ Խորենի գրոհը տակտիկական նկատառումներով էր, նահանջը՝ ստրատեգիական։ Խմբապետ Աղաջանի հարձակումը ստրատեգիա էր, ծլկելը՝ տակտիկա։ Խմբապետ Խորենը, ժամանակակից ռազմագետների վկայությամբ, ընտրել էր Ալեքսանդր Մակեդոնացու կռվելու ոճը, իսկ Խմբապետ Աղաջանը՝ Նապոլեոն Բոնապարտի, այսինքն՝ ավելի նոր ոճ ու մեթոդ, և չնայած ոչ առաջինի, ոչ էլ երկրորդի ոճն ու մեթոդն իրենց չարդարացրին, այնուամենայնիվ, կարողացան ժամանակակից ռազմագիտության մեջ նորություն մտցնել, և կարևորն էլ հենց այդ նորությունն էր։ Մինչ երկու զորապետները ստրատեգիա ու տակտիկա էին մշակում ամենալավագույն նկատառումներով, Սիմոն Սարխոշյանցն ու պարոն Սիլվեստն էլ իրենց հերթին թեորիա և պրակտիկա էին մշակում մեկը մյուսին սևացնելու հրապուրիչ հեռանկարներով։ Երկու լիդերներն իրենց հույսը դրել էին Խմբապետ Խորենի վրա, իսկ Խմբապետ Խորենը միանգամայն ուրիշ նպատակ էր հետապնդում՝ իր զորքը համալրել նոր ուժերով և այնպիսի հանդիսավորությամբ մտնել Լեռնակերտ, ինչպիսի հանդիսավորությամբ ~ 71 ~

Գարիբալդին էր մտել Հռոմ։ Խմբապետն ատամ ուներ Աղամ Բիրղամիչի՝ այդ շառլատանի ու ղումարբազի վրա, և սպասում էր Խմբապետ Աղաջանի օգնությանը։ Ի վերջո, երկու զորապետները հանդիպեցին Քռասնի գյուղի մոտ։ Բանավոր աղբյուրների վկայությամբ, այդ հանդիպումն այնքան էլ սրտառուչ չէր։ Խմբապետ Աղաջանը նայեց Խմբապետ Խորենի ճերմակ չերքեզկային, թավ հոնքերն իրար տվեց ու մռլտաց. «Հարիֆ, ոնց որ տեսնում եմ, դու եկել ես ոչ թե կռվելու, այլ աղջիկ առնելու»։ Խմբապետ Խորենը նայեց Խմբապետ Աղաջանի կուբանկա փափախին, բայց ուրիշ բան ասաց. «Կոմիտեն,- ասաց,- որոշել է միացյալ ուժերով շարունակել պայքարը ոսոխաց դեմ»։ «Ես թքել եմ քո Կոմիտեի վրա,- փրփրեց Խմբապետ Աղաջանը։- Ուզում ես բանակի ընդհանուր հրամանատարությունը ձեռքդ վերցնե՞լ, հա՞… Ա՛ռ քեզ, համա կվերցնես»։ Եվ Խմբապետ Աղաջանը բռունցքի միջից ցցեց բթամատը։ Այո, սիրելի ընթերցող, գործը կարող էր հասնել արյունահեղության, բայց Խմբապետ Խորենը լեզուն պահեց ատամների տակ, չուզեց գլուխ դնել այդ վայրենու հետ։ Դա կլիներ դոնկիխոտություն, որովհետև Խմբապետ Աղաջանն իր թիկունքում ուներ թալանչիների մի մեծ ավազակախումբ, իսկ ինքը՝ բավականին փոքրիկ մի ջոկատ։ Հիմա հասկացա՞ք, թե ինչու Լեռնակերտի խմբապետն զգում էր Խմբապետ Աղաջանի օգնության կարիքը և ինչու լեզուն քաշեց ատամների տակ, երբ այդ վայրենին թքեց Կոմիտեի վրա։ Այնուամենայնիվ, Խմբապետ Խորենը չհրաժարվեց իր մտադրություններից. նա որոշել էր Լեռնակերտ մտնել ընդգծված հանդիսավորությամբ, հին իշխանությունը տապալելու, նոր իշխանություն ստեղծելու մտադրությամբ։ Նրա հաշիվը Սիմոն Սարխոշյանցի և պարոն Սիլվեստի հետ չէ։ Նա հաշիվ ուներ Աղամ Բիրղամիչի հետ։ Եվ որոշեց Ռուբիկոնն անցնել։ Ամռան զով երեկո էր Լեռնակերտում։ Մոթալ Մինասը գրազ էր ~ 72 ~

բռնել Աղամ Բիրղամիչի հետ՝ ղոչի բռնել աղյուսագործարանատեր Մամբրե Խաբարդանովիչի Փելա անունով բուղայի հետ։ Մեծ մեյդանում ահագին մարդ էր հավաքվել՝ դիտելու Լեռնակերտի պատմության մեջ այդ անսովոր մենամարտը։ Մարտավկան Փուքս փչող Պողոսն էր։ Հապա պատկերացրու, սիրելի ընթերցող, դեմ դիմաց կանգնած են կատաղած ցուլն ու հարբած Մոթալ Մինասը։ Մեկը կոտոշներ ունի գլխին, մյուսն անկոտոշ է։ Նրանք գնում-գալիս, ճակատ-ճակատի են խփում. Մոթալ Մինասն ինչպիսի՞ ամուր գանգ պիտի ունենա, որ դիմանա կատաղած բուղայի կոտոշներին։ Ամբոխի աղմուկ-աղաղակի ներքո, Տավարած Դուդուլը մեյդան դուրս բերեց Փելա բուղային, Պողոսը՝ Մոթալ Մինասին։ Առաջինը Պողոսը մարտակոչ նետեց Մոթալ Մինասին. «Մոթալ Մինաս, հուլ, հուլ, հուլ»։ Նրա օրինակին հետևեց Տավարած Դուդուլը, և սա էլ ասաց. «Փելա, հուլ, մի քեզ տեսնեմ՝ հուլ, հուլ, հուլ»։ Փելա բուղան ոտքերով քանդեց գետինը, նույն բանն արեց Մոթալ Մինասը… Բայց ավա՜ղ, մենամարտն ընդհատվեց, որովհետև նույն պահին մեյդան խուժեցին Խմբապետ Խորենի կտրիճները։ Ահա այստեղ էր, որ Աղամ Բիրղամիչը, Լեռնակերտի քաղաքագլուխն ու պրեմիերը մոտեցավ Խմբապետ Խորենին և բոլորին պարզ ու լսելի ձայնով ասաց. «Խմբապետ Խորեն, հասարակական կարգը խախտելու համար դուք ձերբակալված եք»։ Իսկ դա եղավ այնքան անսպասելի, որ Խմբապետի հավատարիմ տղերքը չկարողացան ձայն հանել։ - Սա դավաճանություն է,- գոռաց Խմբապետ Խորենը։- Սա խայտառակություն է ազգային։ Խմբապետը չէր կարողանում ոտքի վրա կանգնել, բայց դա վախից չէր, նա Քռասնի գյուղում բավականին շատ էր կոնծել։ Աղամ Բիրղամիչն իրեն հատուկ սառնասրտությամբ մի դույլ ջուր շմփացրեց նրա դեմքին ու ասաց. - Բաղնիքդ անուշ, Խմբապետ Խորեն,- ապա դարձավ Մոթալ ~ 73 ~

Մինասին.- երեք սուտկա նստեցնել, որպեսզի խելքը գլուխը հավաքի։ Մինչ իր հաշիվների մեջ սխալված Խմբապետ Խորենը մութ գոմում գալարվում ու հայհոյում էր Աղամ Բիրղամիչին, Սիմոն Սարխոշյանցը բարձր տրամադրությամբ դուռակի էր խաղում Առուստամ Լալախանբեկյանի հետ։ Նրա միտքը սավառնում էր ուրիշ մի աշխարհում, որովհետև… սիրահարվել է։ Այո, այո, Սիմոն Սարխոշյանցը սիրահարվել էր, չնայած երդում ուներ՝ սեփական անձը, այդ թվում՝ նաև սերը, ողջակիզել հանուն վեհ գաղափարների։ Բայց նա դրժեց այդ երդումը, որովհետև սերը նույնպես հայրենասիրական վեհ զգացում է։ Լեռնակերտի ծխական դպրոցի թվաբանության ու երգեցողության ուսուցչուհի Ելիզավետա Շեկունցը մտել էր Սիմոն Սարխոշյանցի սիրտը։ - Պարոն Սարխոշյանց, դուք այսօր մի տեսակ եք,- Առուստամ Լալախանբեկյանը սեղանից հավաքեց խաղաթղթերը։- Նշանակում է ձեզ անտարակույս ուրախացրել է այն փաստը, որ Աղամ Բիրղամիչը շատ անարդար է և նմանապես անարդար գործ բռնեց։ - Հարկավ, դա այնքան էլ անհաճելի բան չէ,- գլուխը շարժեց Սիմոն Սարխոշյանցը,- սակայն ելնելով որոշ հանգամանքներից, դա միակ ճիշտ քայլն է, որ կատարեց Աղամ Բիրղամիչը։ - Իսկ այդ ի՞նչ հանգամանքներ են։ - Խմբապետ Խորենն ավանտյուրիստ է։ - Փաստեր ունե՞ք… - Ահավասիկ, զորավոր փաստեր։ Եթե Աղամ Բիրղամիչը չդիմեր այդ քայլին, մենք այս պահին այստեղ մեզ համար հանգիստ նստած դուռակի չէինք խաղա։ - Նշանակում է ձեր մատը խառն է, այսպես ասած, այդ գործին։ - Քավ լիցի։ - Ցտեսություն, պարոն Սարխոշյանց։ - Ցտեսություն, պարոն Լալախանբեկյան։ Քիչ հետո Վարժապետն Աղամ Բիրղամիչին ասաց. «Խմբապետ ~ 74 ~

Խորենին հովանավորում է նաև Առուստամ Լալախանբեկյանը»։ Ասաց և ձուլվեց գիշերվա խավարին։ Այդ խավարի մեջ նրան առաջնորդում էր սիրավառ սիրտը։ Աղյուսագործարանատեր Մամբրե Խաբարդանովիչի վարձով տված տան երկրորդ հարկի պատուհանի լույսն էր այդ պահին նրա փարոսը։ Նա քայլում էր այն կատվի զգուշավորությամբ, որը տան մի պուճախում մուկ է տեսել։ Սիմոն Սարխոշյանցը մտքում արդեն կոնսպեկտավորել էր իր ասելիքը։ Աստիճաններով բարձրացավ դանդաղ ու զգույշ, կանգնեց դռան ետևում, բայց հանկարծ վարանեց։ Շտապում եմ, մտածեց Սիմոն Սարխոշյանցը, ենթարկվելով իմ սրտի թելադրանքին, մոռացել եմ գլխիս տեղը։ Ի՞նչ կմտածի օրիորդ Ելիզավետան. փողոցում ընդամենը մի անգամ եմ հանդիպել, բարևել ու անցել։ Ուրիշ ոչինչ։ Նա զգույշ ու դանդաղ իջավ աստիճաններով, բայց այդ պահին ինչ-որ մեկը պատշգամբից մի դույլ լվացքաջուր նետեց նրա՝ Սիմոն Սարխոշյանցի վրա, իսկ մի ուրիշն ինչ-որ տեղից նետեց. - Բաղնիքդ անուշ, վարժապետ։ Ոտքից-գլուխ լվացքաջրով ողողված Սիմոն Սարխոշյանցը սթափվեց, ծեծված շան պես քաշեց պոչն ու, ցանկապատներին քսվելով, հեռացավ։ - Ո՜վ ժամանակներ, ո՜վ բարքեր,- կասեր Լեռնակերտի ծխական դպրոցի պատմության ուսուցիչ Արտավազդ Կարմիրյանը և ապա կավելացներ.- այսպես է ասել հռոմեացի հռչակավոր հռետոր Ցիցերոնը,- և ապա,- ահա թե որտեղ է թաղված շան գլուխը։ Իսկ Սիմոն Սարխոշյանցն այդ օրը միայն մի բան ասաց։ Նա արտաբերեց երեք բառ. «Ինչպիսի՜ աննախադեպ խայտառակություն»։

~ 75 ~

ԱՎԱՆԴԱՊԱՏՈՒՄ

(Ըստ անհայտ հեղինակի)

Եվ ամենակարողն իր յոթն առաքյալներից մեկին, որ ամենախորամանկն էր և ամենագիտունը և, որ ըստ «Աստվածաշնչի», կոչվում էր Ղուկաս առաքյալ, ուղարկեց Լեռնակերտ ու պատվիրեց այսպես՝ իմացիր, թե ինչ ժողովուրդ են այդ լեռնակերտցիները, ինչով են զբաղվում և ինչ դավանանք ունեն։ Եվ Ղուկաս առաքյալը Մազե կամուրջին հանդիպեց Գորոդովոյ Անտոնին ու հարցրեց. - Ո՛վ մահկանացու Գորոդովոյ Անտոն, ապա ինձ ասա՝ ո՞ր ճանապարհով և ինչպե՞ս կարելի է ապահով հասնել Լեռնակերտ։ Գորոդովոյ Անտոնը, որ այդ օրը երևի քիչ կոնծել էր, բայց բարեբախտարար խելքի մնացորդը գինու հետ դեռ կուլ չէր տվել, շատ քաղաքավարի հարցին հարցով պատասխանեց. - Թույլ տուր իմանալ, խելքդ տե՞ղն է: - Իհարկե, տեղն Է։ - Դե որ տեղն Է, Էլ ինչո՞ւ ես հարցնում, գնա քո ճանապարհով, ես Լեռնակերտի հետ գործ չունեմ և պոլիտիկայով չեմ զբաղվում։ Ղուկաս առաքյալը, որ հավանաբար հեռու Էր քաղաքական հարցերից, բան չհասկացավ առաջին հանդիպած մարդուց, կեսօրին մտավ Լեռնակերտ, բացեց Դուքան Սեդրակի խանութի դուռն ու տեսավ, թե ինչպես այդ ողորմելին ջուր Է խառնում քացախած ու թթված գինուն ու քթի տակ երգում՝ «Երդվենք տիրոջ խաչերով, գինին խմենք փարչերով...»։ Եվ Ղուկաս առաքյալը հանեց մեղքերի իր դավթարն ու գրեց. «Առաջին մահկանացուն, որին տեսա Լեռնակերտում, խաբեբայի ու սրիկայի մեկն Է, և նրա տեղը դժոխքն Է»։ ~ 76 ~

Գրեց ու մեղքերի դավթարը թևի տակ մտավ Գալիֆե Գուգուշի համամ-բաղնիսը։ - Ողջո՜ւյն, ո՛վ մահկանացու Գալիֆե Գուգուշ։ Գալիֆե Գուգուշը, տեսնելով աստծո առաքյալին, տեղից վեր թռավ. - Վա՜յ, ես քո սեփական ցավը տանեմ, պարոն Ղուգյազ առաքել... Համամ-բաղնիսս քեզ փեշքեշ, մտիր մի լավ լողաց, թե քեզանից մի կոպեկ վերցնեմ, Բոստանչի Սրափիոնի սև Էշի տղան դառնամ։ Եվ Ղուկաս առաքյալը մեղքերի իր դավթարում գրեց. «Երկրորդ մարդը, որին հանդիպեցի, շողոքորթի ու զավզակի մեկն Է»։ Ապա ծեծեց Սիմոն Սարխոշյանցի դուռը, բարևեց ու հարցրեց. - Ո՛վ Վարժապետ Սիմոն մահկանացու, դու ի՞նչ դավանանքի մարդ ես և... Եվ Վարժապետ Սիմոնը չթողեց, որ աստծո առաքյալն ավարտի իր խոսքը, իսկույն վրա տվեց. - Քրիստոնյա եմ, կաթոլիկ, ինչպես նաև մենշևիկ, դաշնակցական, Էսէռ, հնչակ, համ էլ բունտական, աջ սոցիալիստ, ձախ սոցիալիստ... Եվ Ղուկաս առաքյալը սպիտակով սևին գրեց... (աստծո առաքյալները իրենց արձանագրությունները միշտ գրում են սև թղթի վրա, որովհետև աստված այդպես է կամենում) հա, ուրեմն գրեց. «Երրորդ մարդը, որին հանդիպեցի Լեռնակերտում, երկերեսանիի մեկն է»։ Ղուկաս առաքյալը դեռ չէր թեքվել ռուսի ժամի կողքով, երբ դեմ առ դեմ հանդիպեց Ժամկոչ Մանասին։ Վերջինս իսկույն գրկեց սուրբ առաքյալին, ուրախության ճիչեր արձակեց և, օգտվելով առիթից, թռցրեց նրա գրպանից աստծո ձեռքով ստորագրված առաքելության մանդատն ու ծլկեց։ Ղուկաս առաքյալը այստեղ քորեց ծոծրակն ու գրեց. «Ապա աստծո տան մոտ հանդիպեցի մի ստահակի, որին կարող եմ ազա~ 77 ~

տորեն անվանել խաչագող»։ Գրեց ու շարունակեց իր ճանապարհը։ Պարոն Սիլվեստը քափ ու քրտինքի մեջ մտած, ճառ էր ասում, և նա Ղուկաս առաքյալին ընդունեց պատշաճ հարգանքով ու ասաց. - Պարոն առաքյալ, հուսամ, որ դուք էլ ցանկություն ունեք մտնելու մենշևիկյան կուսակցության շարքերը։ - Ես միայն աստծո կուսակցության անդամն եմ,- պատասխանեց Ղուկաս առաքյալը,- ես ենթարկվում եմ միայն աստծուն։ - Նշանակում է դուք տգետի մեկն եք, և հավանական է, որ այն չեք, ինչ ձեզանից ներկայացնում եք։ Ես կհրամայեմ ձեզ բանտարկել։ Եվ Ղուկաս առաքյալը արձանագրեց՝ պարոն Սիլվեստը քաղաքական ինտրիգանի մեկն է։ Գրեց ու էլի շարունակեց իր ճանապարհը։ Ուստա Ծատուրը ցաքատ էր ջրդեղում, Նալբանդ Աթունը պայտում էր շոշեցի Երկար Խաչու ձին, երբ Ղուկաս առաքյալը մոտեցավ նրանց ու ողջունեց. - Բարի օր, ով Լեռնակերտի քրտնաջան արհեստավորներ։ Ինձ աստված է ուղարկել ձեզ մոտ։ Ես Ղուկաս առաքյալն եմ։ Ուստա Ծատուրը ցաքատը հանեց ջրից, դրեց զնդանի վրա ու բեղի տակ ժպտաց. - Ախպեր, այնքա՜ն առաքյալներ են եկել Լեռնակերտ ու գնացել... Սիլվեստ առաքյալ, Խորեն առաքյալ, Պահլևունի առաքյալ, Կարկազ Լեռնակերտցի առաքյալ, Վարժապետ Սիմոն առաքյալ, Մուշեղ Չանչախով առաքյալ... - Դրանք կեղծ առաքյալներ են,- Ղուկաս առաքյալը հորանջեց, ձեռքը տարավ դեպի գրպանը, որ ցույց տա աստծու ձեռքով ստորագրված առաքելական մանդատը, բայց հիշեց, որ այն թռցրել են։Իսկական առաքյալը ես եմ։ Նալբանդ Աթունը խփեց ձիու վերջին ոտքի վերջին նալի վեր~ 78 ~

ջին մեխն ու մոտեցավ նրան. - Դու մենշևի՞կ ես, թե՞ դաշնակցական։ - Ես Ղուկաս առաքյալն եմ։ - Հնչա՞կ ես, թե՞ էսէռ։ - Ես աստուծո առաքյալն եմ։ - Իսկ աստված աջերի կո՞ղմն է, թե՞ ձախերի։ - Աստված, դա ինքը ամենակարողն է՝ տեր-երկնայինը։ - Դե ուրեմն մենք էլ լեռնակերտցի ենք՝ տեր-երկրայինը։ Մենք, որ չենք խառնվում ձեր երկնային գործերին, դուք ինչո՞ւ եք խառնվում մեր երկրային գործերին։ Մենք աշխատավոր մարդիկ ենք, մեր գործն ու հոգսն ունենք, գնա բանիդ։ Ադա՛, Ծատուր, բա սրան պոլիտիչեսկի մի լավ չպայտե՞մ... - Լեռնակերտցիները անհավատներ են, հեթանոսներ են լեռնակերտցիները,- սարսափահար գոչեց Ղուկաս առաքյալը, մեղքերի դավթարը նետեց հնոցի մեջ ու համբարձվեց այնտեղ, որտեղից եկել էր։ Ասում են՝ այդ օրվանից աստված ոչ մի առաքյալ չուղարկեց Լեռնակերտ։

~ 79 ~

ԲԱԶԱՐԸ

Այնտեղ, որտեղ վերջանում է Լեռնակերտը, մի ժամանակ Բոստանչի Սրափիոնի հայրը՝ Բոստանչի Սամսոնը, բողկ էր վարում։ Ցարական կայազորի նախկին շտաբս-կապիտան Լոզանսկին նայում էր հողի մեջ տռզած բողկերին ու զարմացած շարժում գլուխը։ Էդ տնաշենի տղան ոնց որ կյանքում առաջին անգամն է բողկ տեսնում։ Ահա հենց այստեղ էլ ծնվեց բազարը, որի հիմնադիրն ու կնքահայրը եղավ ինքը՝ Մամբրե Խաբարդանովիչի հայրը՝ Խաբարդան աղան։ Առաջինը նա այստեղ բացեց իր դուքանը և բազարն էլ կոչեց իր անունով՝ Բազար Խաբարդան։ Ինչե՜ր ասես, որ չէր վաճառում Խաբարդան աղան՝ Նախիջևանի աղ, Տողի քյալլա պանիր, Կուսաբերդի գինի, Շամախու լավաշ, Նուխիի հալվա, Թարթառի ձուկ, Տրապիզոնի թութուն, անգլիական ծամոն... Ինքն էլ այնպիսի քաղցր լեզու ուներ, որ կարող էր մազութը դոշաբի տեղ վաճառել։ Դուքան Սեդրակն այն ժամանակ դեռ Դուքան Սեդրակ չէր, այլ հասարակ նոքար Սեդրակ, ծառայում էր Խաբարդան աղայի մոտ։ Նա շատ բան սովորեց իր ուսուցչից, և չանցած երկու տարի, բացեց իր սեփական դուքանը՝ «Դուքան Սեդրակ»։ Գինի էր վաճառում, հետո գինուն ավելացավ Շոշի օղին, Շոշի օղուն՝ Սարուշենի արդար յուղը, բայց Դուքան Սեդրակը դեռ նշանավոր մարդ չէր։ Լեռնակերտի բազարի երկրորդ նշանավոր դեմքը ազոխցի Կանդազ Կյափին էր (գրոց անունը՝ Կափռիյել)։ Սա էլ իր խանութի ետևում քոչից մնացած հիվանդ ոչխարներ էր մորթում ու այնպիսի ~ 80 ~

խորոված էր սարքում՝ ճենճահոտը բռնում էր ամբողջ Լեռնակերտը, գրգռում շտաբս-կապիտան Լոզանսկու ախորժակը։ Կանդազ Կյափին կարճ ժամանակամիջոցում կարողացավ լեզու գտնել շտաբս կապիտան Լոզանսկու հետ, և Լեռնակերտի մսի առևտուրը վերցրեց իր ձեռքը։ Երկու տարում նա այնքան բարձրացավ, որ Խաբարդան աղան չհամբերեց, կանգնեց նրա ճանապարհին ու գոռաց. - Էդ հի՞նչ ա, Կյափի, մարդ ես դարձել, ինձ էլ օզում չըս մարդատեղ դնես։ Էս բազարը իմն ա, քոնը չի։ Կանդազ Կյափին անկուլտուրական մարդ էր, անպատվեց Խաբարդան աղային՝ դու չարչի ես, ասաց, դու կոպեկի համար հոգի տվող մարդ ես. որ մի անգամ փռշտամ, քեզ նման քսան Խաբարդան կտնկվի մեր շահարում։ Խաբարդան աղան շատ խիստ զայրացավ, բողոք գրեց Շուշի քաղաքում նստած պրիստավին. «Ձերդ գերազանցություն, համարձակվում եմ զեկուցել, որ էդ սվոլոչ Կանդազ Կյափին ինձ անպատվել է խալխի առջև, ինչպես և հոտած միս է ծախում իր դուքանում, կարտ է խաղում, կանանց ծուռ աչքով է նայում, և սուկին սինը օրենքից չի վախենում»։ Կանդազ Կյափին նույնպես թուղթ գրեց. «Վաշի բլագարոդնի, այդ ոջիլ ուտող Խաբարդան աղան ինձ այնպիսի փիս-փիս խոսքեր է ասել, որ եթե լսես՝ մազերդ բիզ-բիզ կկանգնեն։ Հարկ եմ համարում հայտնել նաև, որ այդ պադլեցը հասարակ բյազը ծախում է շոլկի տեղ, բաքմազի հետ մազութ է խառնում։ Թե սուտ ասեմ, էն սև էշի տղան դառնամ»։ Պրիստավը երկուսին առանձին-առանձին կանչեց իր գրասենյակը, երկուսից առանձին-առանձին կաշառք վերցրեց, հետո նստեցրեց կողք-կողքի ու գոռաց. - Ի՞նչ եք շների նման իրար փաղաղում։ Դուք մա՞րդ եք, թե՞ տավար։ Տեսեք, հա՜, սրանից հետո թե ձեզ մարդավարի չպահեք, երկուսիդ էլ Սիբիր կքշեմ։ Վսյո, կորե՛ք աչքիցս։ ~ 81 ~

Բազարի երրորդ դեմքը Սիրեկան Պետոն է, որն իր ձեռքն էր վերցրել բրդի, թաղիքի, օճառի առևտուրը, և այծի մազի հետ մի քիչ բուրդ էր խառնում ու ներկայացնում որպես ղարաբաղյան զտարյուն ոչխարի բուրդ։ Պետոյի բախտը թղթախաղում չէր բերում, բայց սիրո հարցում մրցակից չուներ։ Կանդազ Կյափին պնդում է, որ Խաբարդան աղայի Մամբրե անունով լակոտն աչք-ունքով, բոյբուսաթով նման է Սիրեկան Պետոյին։ Աղա Խաբարդանն էլ աչքի տակով նայում էր Կյափու Սիրանուշ անունով աղջկան ու ասում. «Սիրեկան Պետոն լհա վեր սաբիր ա եկալ, էս շան քածը դաստի ստեղ վենն ա կացալ»։ Այս նշանավոր եռյակին հետևում են ուրիշ նշանավոր և աննշան առևտրականներ, որոնք չնայած խոշոր դեմքեր չեն, բայց էլի դեմքեր են, կամ ինչպես Նալբանդ Աթունը կասեր՝ ծմակում գայլ չեղած տեղը՝ աղվեսն էլ է գազան կոչվում։ Արժե դրանցից հիշատակել Վերբյլուդ Վարդազարին։ Կրասկա Վարդանին, Լաչառ Լալազարին, Խոնչա Խուրշուդին, Կռապաշտ Կնյազին, Խախալ Պապաշին։ Ահա սրանց մեջ Կրասկա Վարդանը իսկապես դեմք էր՝ մի օր՝ կանաչ, մի օր՝ կարմիր, մի օր՝ դարչնագույն, մի օր՝ կապույտ կամ դեղին... նայած, թե այդ օրը ում դուռը կամ պատշգամբն ինչ գույնով է ներկել։ Վարդանը կատակչի մարդ է, մի անգամ շոշեցի Ադամի էշը բռնել, շերտ-շերտ ներկել էր ու դարձրել աֆրիկյան զեբր, կրկնապատիկ գնով վաճառել խնածախցի Հասրաթին ու ասել. «Սա զագրանիչնի սորտի ավանակ է, գիշեր-ցերեկ բեռնիր ու քշիր, հոգնել չունի»։ Սակայն Լեռնակերտի բազարը կլիներ ձանձրալի, կարգ ու կանոն չէր լինի, եթե չլիներ նրա գլխավոր դեմքը՝ Օրենք Օհանը։ Սա մի կարճահասակ, բավականին մեծ գլխով, ծուռ-ծուռ ոտքերով մարդ է, որի գոռոցից ցնցվում էր ամբողջ քաղաքը, և Հերիքնազ Առնավուդովնան նրա ձայնը լսելուն պես, մատներով փակում էր ականջներն ու ծկլթում. - Վո՜ւյ, նաստայաշչի ասյո՜լ, նաստայաշչի դիկա՜ր... ~ 82 ~

Օրենք Օհանը հենց որ երևում է շուկայում, առաջինն իր բարձր ու զիլ զռռոցով նրան դիմավորում է քարաշենցի Գալուստի ավանակը։ Թե Գալուստի ավանակի և Օրենք Օհանի միջև ինչ ազգակցական կապ կա, այդ հարցին չի կարող նույնիսկ պատասխանել Սիրեկան Պետոն։ Օրենք Օհանը դանդաղ շարժվում է դեպի Կանդազ Կյափու դուքանը, իր ձեռքով լավ տեղից մի երեք գիրվանքա միս կտրում ու հարցնում. - Հը՛, Կափռիյել, էլի էդ ախմախ Խաբարդանը էշիդ չու է ասե՞լ։ - Ոտերս կերել է,- Կյափին ցցում է կուրծքը։- Սուդից հետո ձենը կտրել է։ Օրենք Օհանը հիմա էլ շտապում է Խաբարդան աղայի մաղազինը։ - Բարի լույս, Խաբարդան Հաբուդովիչ։ - Լույսը բարի, պարոն Օհան։ - Քիչ առաջ էդ մութլախ Կանդազ Կյափուն շանը տեղը կապեցի։ Նա ո՞ւմ թուլան է, որ քեզ վրա բերան բացի։ Թիֆլիսից լավ ապրա՞նք ես բերել։ - Բա Կանդազ Կյափու աչքն էլ չե՞մ հանել։ Լավ աբրեշում ունեմ, մի երկու արշին կտրեմ՝ տուր կնկանդ։ Իսկ էդ Կյափու անունը էլ չտաս մոտս։ Ժամանակները փոխվեցին, ժամանակների հետ փոխվեց նաև օրենք Օհանը։ Դաշնակցականները եկան, ստիպեցին, որ մաուզեր կախի կողքից։ Օրենք Օհանը ենթարկվեց, այսինքն դարձավ դաշնակցական։ Մենշևիկները եկան, խլեցին մաուզերը, նագան տվեցին։ Օհանը դարձավ մենշևիկ։ Բունտականները խլեցին ատրճանակն ու կողքից մի թուր կախեցին։ Իսկ էսէռները խլեցին թուրը, մի լավ դնքստեցին ու ասացին՝ պաշոլ տի վոն, երկերեսանի ավանակ։ Լեռնակերտի բազարի նախկին ահ ու սարսափը դարձավ մի կոպեկանոց, խմում ու հարբում էր, ձենը գլուխը գցում. ~ 83 ~

Կուզես՝ բալշևիկ լինեմ. Կուզես՝ մենշևիկ լինեմ, Կուզես մաուզեր կապեմ, Խաբարդան աղայի Փորտիքը թափեմ։ Օրենք Օհանի տեղը եկավ բռնեց Բայղուշ Բալասանը։ Անկուշտ մարդ էր, ուտում էր ու չէր կշտանում։ Բոլորից փող էր հավաքում, ասում՝ էսքան պիտի տամ դաշնակցականներին, էսքան՝ մենշևիկներին, էսքան՝ էսէռներին, էսքան՝ բունտականներին։ Բայց ահա մի անգամ ներկարար Վարդանը դրա գլխին լավ խաղ խաղաց. տարավ իր հաշվին լավ խմեցրեց, այնքան խմեցրեց, որ Բայղուշ Բալասանը մոռացավ սեփական բերանի տեղը. հետո ոտից-գլուխ մերկացրեց, ոտից-գլուխ կանաչ-կարմիր-դեղին ներկեց, բաց թողեց շուկայում։ Ի՜նչ աղմուկ, ի՜նչ աղաղակ՝ հա՜յ, հարա՜յ, փախե՜ք, սատանան եկավ։ Մարդիկ բերանները բաց նայում էին ու հարց տալիս իրար՝ սատանան՝ սատանա է, բայց որտե՞ղ են դրա պոչն ու պոզերը։ Այս խայտառակությունից հետո Բայղուշ Բալասանը չերևաց ոչ միայն Լեռնակերտի բազարում, այլև՝ ոչ մի տեղ։ Բայղուշ Բալասանի տեղը հիմա էլ բռնեց Խմբապետ Աղաջանի ադյուտանտ Հազարապետ Զանազանովը։ Սա էլ շուկա էր գալիս իր շքախմբով, մաուզերը հանում, կրակում էր օդում ու բղավում. - Զգա՜ստ, ձեզ հետ խոսում է նորին մեծության ադյուտանտ Հազարապետ Զանազանովը։ Ուշադրությո՜ւն, պարոններ. դաշնակցական կոմիտեն որոշել է ազգի պատիվը բարձրացնելու համար գրավել ամբողջ Կափկազը և ստեղծել նոր տերություն՝ ծովիցծով Ղարաբաղ։ Իսկ դրա համար մեզ ոչ միայն զենք, այլև փող է հարկավոր։ Հազարապետ Զանազանովը երկու ամսում դարձավ մեծահարուստ մարդ, որոշեց բռնել Խմբապետ Աղաջանի տեղը։ Իհարկե, Խմբապետ Աղաջանը քնած չէր, հենց ուղիղ շուկայում ձեռքն հա~ 84 ~

վաքեց իր ադյուտանտի օձիքը, մի շառաչուն ապտակ հասցրեց նրա մռութին ու գոռաց. - Մութլա՜խ, էս սահաթին չոքի՛ր և պաչիր ոտքերս։ Հազարապետ Զանազանովը կատարեց հրամանը, Խմբապետ Աղաջանը չբավարարվեց դրանով, պայտած սապոգով տվեց նրա փորին, խլեց փողերն ու քշեց Լեռնակերտից։ Լեռնակերտի բազարը երկար ժամանակ ձեռքից ձեռք էր անցնում: Ի վերջո այն անցավ մենշևիկ Սաղաթել Քոլաքաշյանի տրամադրության տակ, սա էլ Դուքան Սեդրակին նշանակեց բազարկոմ։ Դուքան Սեդրակը դարձավ նշանավոր անձնավորություն։

~ 85 ~

ՄՈԼՈՐՎԱԾԸ

Դոխտուր Առաքել Սերմաքաշյանը Լեռնակերտ եկավ այն օրերին, երբ արդեն թագավորին թախտից գցել էին։ Էդ տնաքանդի տղան ոնց որ ուղտի ականջում քնած... Ասացինք՝ թագավորին դալոյ են արել, ոչ շառ խոսեց, ոչ խեր։ Ասացինք՝ Կերենսկին իշխանության գլուխն է անցել, թե՝ «էդ ո՞վ է, չեմ ճանաչում»։ Նալբանդ Աթունը հարցրեց՝ «Այ բալամ, բոլշևի՞կ ես, թե՞ մենշևիկ, դաշնա՞կ ես, թե՞ հնչակ»։ Սա գլուխը շարժեց՝ «Գործ չունեմ, բժիշկ եմ»։ (Ուստա Ծատուրի օրագրից) Երբ համայն Արցախաց աշխարհի արքայացու Ապետնակ Առաջին (ու վերջին) Մելիք Տեր-Աթաջանբեկնազարյանն ատրճանակի փողը հերոսաբար դրեց ճակատին ու ցրիվ տվեց իր գանգը, ըստ օրենքի պիտի լիներ մեկը, որ հաստատեր այդ քաջարի անձնավորության մահը։ Այդ մեկը եղավ բժիշկ Առաքել Սերմաքաշյանը։ Այո, առաջինը նա մտավ Ղարաբաղի այդ երևելի մարդու դղյակը, աջ ականջը (ձախը խուլ է) հպեց հանգուցյալի արքայական կրծքին ու ասաց՝ «Ոնց որ մեռած լինի»։ Իսկ երբ նկատեց դդումի ~ 86 ~

պես ցրիվ եկած գանգը, պլշեց աչքերն ու սարսափահար ճչաց՝ «Պարոնա՛յք, նա արդեն մեռած է»։ - Ներեցեք, հարգարժան բժիշկ,- Սիմոն Սարխոշյանցը հանեց շլյապան ու հարցրեց դողացող ձայնով.- Դուք այդ ինչպե՞ս իմացաք։ Բժիշկ Սերմաքաշյանը մի բաժակ ջուր խմեց, հանգստացավ ու ցուցադրեց իր փայլուն բժշկագիտությունը։ - Առաջին՝ մարդը պառկել է անշարժ։ Երկրորդ՝ չի շնչում։ Երրորդ՝ ձեն չի հանում ու աչքերը տեղը չեն։ Եվ վերջապես չորրորդ՝ գլուխն ամբողջովին ցրիվ է եկել։ - Իսկ դուք գիտե՞ք ով է այս մարդը,- Սիմոն Սարխոշյանցը թաշկինակը մոտեցրեց աչքերին ու մաքրեց քիթը.- Ղարաբաղի պարծանքը։ Դուք հաստատեցիք այս անմահ մարդու մահը, և դա ձեզ համար մեծ պատիվ է։ Շնորհակալություն ուշադրության համար։ - Չափազանց ուրախ եմ և զգացված, - գլուխը խոնարհեց Բժիշկ Սերմաքաշյանը,- որ հաստատեցի այդ մեծ մարդու մահը։ Եթե առաջիկայում նման մահեր լինեն, դիմեցեք ինձ։ Հետագայում Բժիշկ Սերմաքաշյանը առանց դիահերձումի հաստատեց նաև Գորոդովոյ Անտոնի մահը ու արձանագրեց հետևյալը. «Ինքնասպանություն կախաղանի միջոցով։ Մահը վրա է հասել կախվելուց հետո։ Կախվելուց առաջ կենդանի է եղել։ Ողորմի հոգուն»։ Միջահասակ, ճաղատ գլխով, ցանցառ բեղ ու մորուքով մարդ է բժիշկ Առաքել Սերմաքաշյանը։ Որովհետև ձախ ականջը չի լսում, քայլում է աջ կողքի վրա թեքված, շրջվում է աջ կողքի վրա, խոսելու ժամանակ միշտ աջն է շարժում։ Գուցե դա է պատճառը, որ պարոն Սիլվեստը մի ժամանակ նրան մեղադրում էր «աջ թեքման» մեջ և գտնում, որ այդ սուբյեկտը կաշառված է իսպանացիների կողմից։ Իսկ թե ինչու իսպանացիների կողմից և ոչ թե անգլիացիների կամ գերմանացիների,- դա արդեն պարոն Սիլվեստի անձ~ 87 ~

նական գործն էր։ Այնուամենայնիվ, Վարժապետ Սիմոնը ժխտեց պարոն Սիլվեստի կարծիքը՝ ելնելով այն փաստից, որ Բժիշկ Սերմաքաշյանը հավասարապես դեղահաբեր է վաճառում և՛ դաշնակցականներին, և՛ մենշևիկներին, և՛ հնչակներին, և՛ էսէռներին, հետևաբար նա կոսմոպոլիտ է։ Պակասը լրացրեց Մուշեղ Չանչախովը. - Ի՜նչ կոսմոպոլիտ, - ասաց,- նա կամ ֆուտուրիստ է, կամ կաթոլիկ։ Գրազ կգամ, այդ մարդը մեր Լեռնակերտի գլխին մի օր խաթա կբերի։ - Իմ արևը, իմ աչքին էլ պղտոր մարդ է երևում,- իր կարծիքը հայտնեց Դուքան Սեդրակը։- Գլխացավի դեղին էլ ասպիրին է ասում։ Էդ Ասպիրինը Իսպանոց աշխարհի արտաքոց գործերի նախարարն է։ - Ավանակ,- եզրափակեց Աղամ Բիրղամիչը,- ասպիրինը հենց դեղի անունն է... Իսկ Բժիշկ Սերմաքաշյանը գլուխը կախ իր գործին, իր այցելուներին միշտ միևնույն խորհուրդներն Է տալիս՝ «Գլխացավի դեպքում՝ ասպիրին, մալարիայի դեպքում՝ խինին, փորացավի դեպքում՝ լուծողական, մրսելու դեպքում՝ բանկա, ճիճուների դեմ՝ դդումի կորիզ»։ Լեռնակերտցիներն Էլ տարօրինակ մարդիկ են, տարօրինակ ու անշնորհակալ, փոխանակ գնահատեն մարդու ծառայությունները, նրան անվանեցին «դդումի կորիզ»։ Մենակ այդ չի, երբ քաղքենի մայրիկները ուզում են իրենց սիրասուն բալիկներին վախեցնել, ասում են՝ թե որ ձենդ չկտրես, Դդումի կորիզին կասեմ՝ գա քեզ տանի։ Կամ վերցնենք ավարա Դուքան Սեդրակին. մեկ էլ տեսար փողոցից կանչեց՝ պարոն Դդումի կորիզ, մեր Նոյեմի փորը ցավում է, ի՞նչ անեմ։ Իսկ մի անգամ Բժիշկ Սերմաքաշյանը շատ խիստ վիրավորվեց ու պատասխանեց՝ նիգադա՛յ, տի նիգադա՛յ, էլ ի՞նչ պիտի անես, կլիզմա արա՛։ ~ 88 ~

Մամբրե Խաբարդանովիչը, ելնելով մարդասիրական վեհագույն նպատակներից, որոշեց ամուսնացնել Բժիշկ Սերմաքաշյանին։ Նույնիսկ գտավ հարսնացու, հարսնացուն Մեռել լողացնող Մանգասարի քույրն Էր՝ Սուսամբարը, որ մինչև այդ երեք անգամ պսակվել Էր ու երեք անգամ բաժանվել։ Հարսանքի թունդ պահին, երբ Մուշեղ Չանչախյանը թամադայի իրավունքով հերթական ճառն Էր ասում, փեսացուն ելավ տեղից, ներողություն խնդրեց թամադայից ու խոնարհաբար ասաց. - Պարոններ, իմ քնելու ժամանակն Է, թույլ տվեք գնալ։ Հարսանքավորները զարմացած նայեցին իրար, իսկ հարսնացուն վեր թռավ տեղից ու թափահարեց բռունցքը. - Վո՜ւյ, հողեմ ես քո կարկաժը, մթամ դու Էլ մա՞րդ ես։ Սակայն Սուսամբարը չէր ուզում չորրորդ ամուսնությունից հետո էլ կույս մնալ, և դեն նետեց դեմքի քողն ու ճչաց. - Վո՜ւյ, չթողնեք, դուռը փակեցեք... Այդպես էլ նա ամբողջ կյանքում մնաց կույս, այդպես Էլ Բժիշկ Սերմաքաշյանն ամբողջ կյանքում մնաց ամուրի։ Աշխարհում փետրվարյան հեղափոխություն եղավ, Հոկտեմբերյան մեծ հեղափոխություն եղավ աշխարհում, Բժիշկ Սերմաքաշյանը խխունջի պես գլուխը քաշեց իր պատյանի մեջ, և միայն նէպի տարիներին դուրս սողաց իր պատյանից, նայեց շուրջն ու հարցրեց Դուքան Սեդրակին. - Լեռնակերտում էս ի՞նչ է կատարվում։ Նէպ-ը չմտավ նրա գլուխը, և երբ տարիներ հետո Լեռնակերտի երկնքում առաջին անգամ ինքնաթիռ տեսավ, տարակուսանքով շարժեց ուսերն ու շշնջաց. - Բա այսքան ժամանակ ես որտե՞ղ էի։ Նալբանդ Աթունը նայեց նրա ետևից ու վրա բերեց. - Ջահանդամի տակին։

~ 89 ~

ՆԱՀԱՆՋ Երեկ միստեր Սենգիստոնը թողեց Շուշին և ծլկեց։ Դե որ միստեր Սենգիստոնը ծլկել Է, նշանակում Է վերջը լավ կլինի... (Ուստա Ծատուրի օրագրից)

Անգլիական հրանոթները մի քանի անգամ փռշտացրին ու լռեցին։ Դա արդեն լուրջ փռշտոց չէր։ Միստեր Սենգիստոնը Ղարաբաղի զտարյուն նժույգները քշեց Անգլիա, ինքն էլ պոչը ծալեց ու պոկ եկավ։ Մոթալ Մինասն ու Կարա-Բեքիրը հայհոյեցին միստեր Սենգիստոնին, հետո նրանից հիշատակ մնացած հեռադիտակի ու կարաբինի համար ջարդեցին իրար քիթ ու մռութ։ Մոթալ Մինասը եկավ նորից Լեռնակերտ, որ կամ պարոն Սիլվեստի ոտքերը լիզի, կամ Վարժապետ Սիմոնի առջև պոչ խաղացնի։ Մոթալ Մինասը մտավ Նալբանդ Աթունի տունը, մի պուլիկ մեղր լափեց, վրան մի պուլիկ մածուն դատարկեց, հետո առաջը քաշեց մի դույլ կեռաս... Աթունը դույլը խլեց նրա ձեռքից. - Այ խիղճդ թաղեմ, այդքան լափել կլինի։ Մոթալ Մինասը փսփսալով տեղից վեր կացավ. - Վա՜յ, մեջքդ կոտրվի, Նալբանդ Աթուն... Մեջքդ կոտրվի, Նալբանդ Աթուն, ինչո՞ւ չես թողնում Մոթալ Մինասը մի պուլիկ մեղրի, մի պուլիկ մածնի վրա մի դույլ կեռաս էլ ուտի, մի դույլ թան խմի, մի դույլ... զահրումար ու ղաֆրան։ ~ 90 ~

Հիմա էլ Լեռնակերտը Վարժապետ Սիմոնի համար դարձավ երեք անհայտով հավասարում։ Նա մի օր դաշնակցական է, մի օր մենշևիկ, մի օր բոլշևիկ։ Նրան քաշում են նժարների ծանր կողմերը, իսկ այդ ծանր կողմերը եղանակների պես փոփոխական են։ Դուքան Սեդրակը նստել թթենու շվաքում, թերթ էր կարդում։ Իսկ երբ Սեդրակը թերթ է կարդում, նշանակում է տրամադրությունը տեղը չի։ Վարժապետ Սիմոնը բացեց դարպասը, մտավ ներս, նստեց Սեդրակի կողքին ու հորանջեց։ - Նարդի չխաղա՞նք։ - Գլուխ չունեմ,- նետեց Սեդրակը։ - էհ, առանց գլխի էլ յոլա կգնաս, գլուխն ինչի՞դ է։ - Հերիք է, Սիմոն, հերիք է։ - Այ մարդ, գիշերը հո վատ երա՞զ չես տեսել։ - Տեսել եմ, շուն եմ տեսել, գել եմ տեսել, սև կատու եմ տեսել... Ձեր այդ Խմբապետ Խորենը խոզ է, միստեր Սենգիստոնը աղվես է, պարոն Սիլվեստը չորսաչքանի օձ է։ - Սեդրա՛կ, ես թույլ չեմ տա, որ անպատվես մեր ազգային փառապանծ հերոսներին։ Թույլ չեմ տա։ - Իսկ քո Էդ ազգային հերոսները ինչո՞ւ մկան ծակին հազար թուման են տալիս։ Ինչո՞ւ փինաչի Ալեքսանը ապրում Է, ինչո՞ւ բալշևիկ Մատվեյը գիշերները մանիփեստ Է կարդում։ Ինչո՞ւ Ուստա Ծատուրն ինձ մերզավեց Է անվանում, որտե՞ղ Է քո միստեր Սենգիստոնը։ Դուքան Սեդրակը հևում Է։ Քրտինքը հոսում Է դեմքով, աչքերը բներում պար են գալիս։ - Դե խոսիր Է՜, խոսիր, սիրտս պայթում Է։ Վարժապետ Սիմոնը հորանջեց. - Ա՜խ Է՜... Ա՛ շաշ, ինչի՞ ես քեզ սպանում։ Դու դուքան ունես, ապրուստիդ ապրուստ չի հասնի։ - Դուքանս բալշևիկները կխլեն։ ~ 91 ~

- Հա՜յ, հա՜յ, ինչպես չէ, կխլե՛ն։ Սաղ աշխարհի տերությունները հրեն Կարմիր Ռուսաստանի վրա են թափվել, որ տեղը վարեն, բոստան ցանեն։ Պարոն Դենիկինն ասել է՝ մինչև աշխարհից Ռուսաստանը չջնջեմ, չեմ դինջանա։ Միստեր Սենգիստոնն էլ Լոնդոնում հրավիրել է պառլամենտ ու հայտարարել. «Պարոն դեպուտատներ, Արցախաց աշխարհը հույսով ու հավատով մեզ է սպասում։ Տվեք ինձ հարյուր թնդանոթ, և ես Արցախը կդարձնեմ դրախտ»։ Միստեր Չերչիլը հարցրել է. «Իսկ Արցախում ունե՞ս այնպիսի մարդ, որ կարողանա ղեկավարել երկիրը»։ Միստեր Սենգիստոնը պատասխանել է. «Ունեմ։ Այդ մարդը մեծարգո Սիմոն Սարխոշյանցն է»։ Եվ որոշել են առաջին հերթին ջնջել Կարմիր Ոուսաստանը։ - Բա որ չջնջե՞ն։ - Որ ասել են, կջնջեն։ - Հաստա՞տ։ - Հաստա՛տ։ - Երդվի՛ր։ - Քո ազիզ արևը։ Խորենին թաղեմ, թե սուտ ասեմ։ Դուքան Սեդրակը հանգստացավ։ - Ներիր, վարժապետ ջան, ախր շատ Էի տաքացել։ Դու իմ մեծ ախպերն ես, քեզնից, թաքցնելու բան չունեմ։ - Խոսի՛ր, փոքր ախպեր։ - Ախր Էդ չեշմակավոր ղուռումսաղը հոգիս կերավ, Է՜ ։ - Պարոն Սիլվե՞ստը։ - Հա, հա, Էդ դալնիբոյնի շան որդին։ - Ի՞նչ Է ուզում։ - Օղի Է ուզում, յուղ ու բրնիձ Է ուզում, գինի Է ուզում։ Տվեցի։ Հիմա Էլ մաուզերը դեմ Է արել ճակատիս, թե՝ ոսկի տուր, մաքուր, զնգուն ոսկի։ - Յա՜,- տեղից բարձրացավ վարժապետը։- Պարոն Սիլվեստը հիմա Էլ էդպիսի ղալաթներ Է անո՞ւմ։ Ես դրա պոչիցը մի վեդրո ~ 92 ~

կկախեմ և սաղ Լեռնակերտի շները վրեն հուշտ տամ։ Էդ Թիֆլիսի կինտոն Է մնացե՞լ, որ մեր նամուսը տափովը տա։ Հնդկահավը թփրտաց Դուքան Սեդրակի ոտքերի տակ, թշշաց խորովածը, և Վարժապետ Սիմոնը քաղցած շան նման լիզեց շուրթերը։ Չէ, Դուքան Սեդրակի հաշվին դեռ կարելի Է ապրել։ ...Բոստանչի Ավագը դարբնոց մտավ չանգռոտված, գլուխը փալասով փաթաթած։ Դեմքին չորացել Էր արյունը, աչքերը վառվում Էին զայրույթից։ Ուստա Ծատուրը մուրճով խփեց զնդանին և խոժոռեց դեմքը. - Այ տղա, ի՞նչ Է պատահել։ - Ծեծեցին, լավ ծեծեցին, ուստա։ - Էդ ո՞նց ծեծեցին։ - Հա՛, ծեծեցին։ - Ախր ովքե՞ր Է՜։ - Մոթալ Մինասն ու Կարա-Բեքիրը։ - Ինչի՞։ - Բոստանում վարունգ չմնաց, պոմիդոր չմնաց, լափեցին, ջհանդամը, միայն ձենները կտրեն։ Չկտրեցին։ Հիմա Էլ կանգնել են, թե ձմերուկ ենք ուզում։ Այ ուստա՛, ցավդ տանեմ, ախր ինձ ձմերուկ որտեղի՞ց... Ուստա Ծատուրը արձակեց գոգնոցը, նետեց փուքսի վրա, հետո դարձավ Պողոսին՝ գնացինք։ Պողոսի բռունցքները ծանրացան, դարձան կողքից կախված փթանոցներ, հոնքերը բարդ-բարդ կուտակվեցին և արյունը եռաց։ Նա Լեռնակերտի ամենահանգիստ և ամենաուժեղ տղան է։ Պողոսը ոլորում է գոմեշի վիզը, ծանր կռանը խաղացնում մի ձեռքով և այնպես է թափահարում Նալբանդ Աթունի թթենին, որ գետինը շարժվում է։ Մեծ մեյդանում Մոթալ Մինասն ու Կարա-Բեքիրը սեմիչկա են չրթում։ Ուստա Ծատուրը մոտեցավ, ոտից գլուխ չափեց նրանց։ ~ 93 ~

- Սրտներդ ձմերուկ է ուզո՞ւմ, շան տղերք,- ասաց ու բռունցքը մոտեցրեց Մոթալ Մինասի մռութին։ Կարա-Բեքիրը ձեռքը տարավ դեպի մաուզերը, սակայն նույն պահին նրա գլուխը ճռճռաց Պողոսի թևի տակ։ Կարա-Բեքիրը մորթվող եզան պես բառաչեց ու փռվեց փողոցում։ Լեռնակերտը հուզվեց ու նորից խաղաղվեց։ Ալեքսանը ծոր տվեց. Ձախորդ օրերը ձմռան նման կուգան ու կերթան, Վհատվելու չէ, վերջ կունենան, կուգան ու կերթան... Նալբանդ Աթունը օրորեց գլուխը. - Իմ արևը, մեր Ալեքսանի նման երգիչ Պարիժում էլ չկա... Իսկ Դուքան Սեդրակը դատարկեց օղու հերթական բաժակը, ձեռքը խփեց սեղանին. - Վարժապետ, ուզում եմ իմանալ, Լեռնակերտի վերջն ի՞նչ կլինի։ - Լավ կլինի, Սեդրակ, լավ կլինի։ - Հա, գիտեմ, որ լավ կլինի, համա մենակ չգիտեմ, թե Էդ ո՞ւմ համար լավ կլինի...

~ 94 ~

ԿԱՐԿԱԶ ԼԵՌՆԱԿԵՐՏՑԻ

Լավ միտս չի, թե էդ Կարկազը երբվանից երևաց Լեռնակերտում։ Կամ տասնութ թվի վերջերին էր, կամ տասնինի կեսերին։ Էդ խառնիխուռն տարիներին էնքան մարդիկ են եկել ու գնացել, էդքանին ես ո՞նց միտս պահեմ։ (Ուստա Ծատուրի օրագրից)

Ժամկոչ Մանասը ռուսի ժամի զանգը գողանալուց հետո, միշտ տարօրինակ երազներ էր տեսնում։ Եվ ինքը՝ Ժամկոչ Մանասն էլ, ամբողջությամբ վերցրած, մի տարօրինակություն է. գլուխը սեխի պես ձգված, ոտքի մեկը կարճ, մյուսը՝ երկար, հոնքի մեկը սև, մյուսը՝ շեկ, իսկ թևերն այնքան երկար են, որ քիչ է մնում գետնին քսվեն։ Կարծես ինչ-որ մեկը տարբեր տեղերից հավաքել է մարդկային մարմնի այդ զանգվածները, կցմցել իրար, զոռով մարդ սարքել, անունը դրել Ժամկոչ Մանաս։ Դրա համար էլ Նալբանդ Աթունն ասում է. «Էս տնաշենի Ժամկոչի մոտ ոչ մի բան էլ իրենը չի… Ոնց որ Կյալուստ Խախալյանի ֆայտոնը՝ մի անիվը փետից է, մի տիվը՝ ռեզինից, ծածկոցը՝ ժեժտից, դիշտին՝ երկաթից, լծասարքը՝ կանեփից…»: Եվ ահա, մի գիշեր Ժամկոչ Մանասը իբրև երազում տեսավ Տեր-Վասիլիին։ Տեր-Վասիլին նրան երևաց սուրբ Պետրոսի տեսքով ու ասաց. «Ռուսի ժամի խորանում ոսկի ունեմ պահած. զանիծվի զնա, ով զձեռք մեկանի զոսկուս»։ Ժամկոչ Մանասն այս ամենը Դուքան Սեդրակին պատմեց որ~ 95 ~

պես իրական դեպք, և հանդիսավոր կերպով մի անգամ էլ կրկնեց Տեր-Վասիլիի խոսքերը. «Զանիծվի զնա, ով զձեռք մեկանի զոսկուս»։ Երբ Լեռնակերտը խաղաղ քնած էր, և Սիմոն Սարխոշյանցը երազում անարգանքի սյունին էր գամում իր գաղափարական ախոյաններին, Աղամ Բիրղամիչը Մոթալ Մինասի հետ զբաղված էր թղթախաղով, պարոն Սիլվեստն ու Լալախանբեկյանն իրենց ապագա գործողությունների համար նոր ծրագիր էին մշակում, Խմբապետ Խորենը Խմբապետ Աղաջանի հերն էր անիծում և պահանջում հարձակվել Լեռնակերտի վրա ու գահընկեց անել Աղամ Բիրղամիչին… Երբ Նալբանդ Աթունի շունը եռանդով հաչում էր լուսնի վրա, Դուքան Սեդրակը վերցրեց բահն ու քլունգը, շտապեց Տեր-Վասիլիի գանձերը հայտնաբերելու։ Նա հավատացյալի պես նախ դեմքը խաչակնքեց, բայց քանի որ ոչ մի աղոթք չէր հիշում, հայհոյեց պարոն Սիլվեստին ու Վարժապետ Սիմոնին, մտավ խորանն ու անցավ գործի։ Ծանր սալաքարը շարժվեց նրա ոտքի տակ, ականջին կարծես ոսկու զնգոց հասավ, ախորժալուր, գայթակղիչ զնգոց։ Շուռ տվեց սալաքարն ու սկսեց էլի փորել։ Փորեց մի ժամ, երկու ժամ, և հանկարծ գլխավերևում, լուսանցքից ներս ընկած լուսնի շողերի տակ նկատեց մի դեղնագույն գանգ։ Դա Ժամկոչ Մանասի սեխն էր։ - Սեդրակ… Դուքան Սեդրակը բահը բարձրացրեց՝ սեխին իջեցնելու համար, բայց զգաց, որ դա անմտություն կլինի. դեռ ոսկին չգտած, ինչո՞ւ զուր տեղը արյուն թափել։ - Սեդրակ,- Ժամկոչ Մանասը նախատող հայացք ուներ և աչքերում հետաքրքրություն կար,- էդ ո՞նց կլինի, Սեդրակ, երազը ես եմ տեսել, բայց դու ուզում ես գողանալ իմ երազի ոսկին։ Դա արդար չի, Սեդրակ։ - Հավասար կիսում ենք,- Սեդրակը ներքևից վերև նայեց,- դե ի՞նչ ես տնկվել հոգեառ հրեշտակի պես, արի օգնիր։ ~ 96 ~

Սկսեցին փորել միասին, հերթով։ Փորեցին և այնքան խորացան, որ երբ Դուքան Սեդրակը մի անգամ էլ նայեց վերև, աչքերը մթնվեցին։ - Արա, այ սարսաղ, բա ո՞նց պիտի դուրս գանք։ Ժամկոչ Մանասի սեխի ներսում հետաքրքիր մի միտք ծագեց. - Արի էնքան փորենք, որ հասնենք աշխարհի էն մի ծերը։ - Էն մի ծերը Ամերիկան է,- Դուքան Սեդրակն ինքն էլ զարմացավ իր հայտնագործությունից։- Մենակ չգիտեմ՝ գլխների՞ս վրա պիտի դուրս գանք Ամերիկա, թե՞ ոտքներիս վրա։ Թե ինչպես մեր ոսկեխույզները դուրս եկան իրենց փորած հորից, դա մեզ անհայտ է։ Հայտնի է միայն այն, որ հաջորդ օրն էլ սկսեցին քանդել լուսանցքի ձախակողմյան պատը և հայտնաբերեցին շտաբս-կապիտան Խասապետովի Կատինկայի ներքնաշապիկը, կամ ինչպես զավզակ Սեդրակն է ասում՝ ուրախության տոպրակը։ Իսկ հիմա մեր հերոսներին թողնենք իրենց գտած գանձի կողքին քոռ ու փոշման նստած, պատմենք Կարկազ Լեռնակերտցու մասին։ Այդ օրը ռուսի ժամի բակում իր օյինբազություններն էր ցուցադրում հռչակավոր Համբալ Արշակը։ Երբ նա մի ձեռքով գետնից պոկեց հինգ փթանոց ծանրաքարը, լեռնակերտցիք ծափահարեցին, Համբալ Արշակը երես առավ ու դարձավ հանդիսատեսներին. - Մի՞թե ձեր քոսոտ քաղաքում չկա մեկը, որ իր ուժերը փորձի ինձ հետ։ Այստեղ էր, որ հայտնվեց Կարկազ Լեռնակերտցին, լայն-լայն քայլերով մոտեցավ նրան ու գոռաց. - Քո գոմշի ուժով շուտով չքացիր այստեղից, անպետք։ Ներկա օրերում լեռնակերտցիներին գաղափար է պետք։ Դա բավական էր, որ Կարկազ Լեռնակերտցու բանաստեղծ-իրավաբանի համբավը տարածվի քաղաքում։ Եվ Դուքան Սեդրակի ու Ժամկոչ Մանասի գործը հանձնվեց նրան։ ~ 97 ~

Դուքան Սեդրակը մեղադրվում էր գողության ու սրբապղծության մեջ։ Այդ ավազակը քանդուքար էր արել ռուսի ժամի խորանը և տիրացել Ժամկոչ Մանասի երազում տեսած ոսկուն։ Դա հաստատեց ինքը՝ Ժամկոչ Մանասը։ Դատը տեղի ունեցավ նախկին զորանոցի ներսում։ Ովքեր ասես, որ չէին եկել ներկա լինելու այդ հետաքրքիր դատին։ Կարկազ Լեռնակերտցին նախ մի հայացք նետեց ներկաներին, ապա նայեց Դուքան Սեդրակին ու հարձակվեց Սիմոն Սարխոշյանցի ու պարոն Սիլվեստի վրա, նրանց համարեց բուրժուական փտած գաղափարախոսներ և գոչեց. - Քնից արթնացեք, ով քաղաքացիներ, Ու ճանաչեցեք ոսոխներին ձեր. Ժամն է տարաժամ, կյանքը խառնածին, Կեցցե հավիտյան մեր քաջ այրուձին։ - Կեցցե՜ հավիտյան մեր քաջ այրուձին,- տեղից վեր թռավ Դուքան Սեդրակը,- կեցցե՜ Կարկազ Լեռնակերտցին։ Կարկազ Լեռնակերտցին թևը դրեց Դուքան Սեդրակի ուսին ու ասաց. - Արդարացված է ձեր արդարությունը, ով քաջդ Սեդրակ… Ուրեմն Կարկազ Լեռնակերտցին պատահական անձնավորություն չէր Լեռնակերտում, և պատահական չէր նրա գաղափարական պայքարը Սիմոն Սարխոշյանցի ու պարոն Սիլվեստի դեմ։ Իր ծավալուն աշխատություններից մեկում («Հնարավոր է ներկա պայմաններում Լեռնակերտը դարձնել մտքի կենտրոն») Կարկազ Լեռնակերտցին առաջ քաշեց մի շարք մտքեր, որոնցից մի քանիսը հարկ ենք համարում ներկայացնել ընթերցողներին. ա) Լեռնակերտը կդառնա մտքի կենտրոն, եթե միտքը իշխի հոգու վրա, և պարոն Սիլվեստն ու Սիմոն Սարխոշյանցը հրաժարվեն իրենց փտած ու արխայիկ գաղափարախոսությունից. բ) բանվոր դասակարգը պարտավոր է չեզոք դիրք բռնել գյուղացիության հանդեպ և հրաժարվել քաղաքական հարցերից. ~ 98 ~

գ) ներկա պայմաններում հարկավոր է այնպիսի մի հզոր գլուխ, որ կարողանա անշեղորեն պայքարել ամեն ձևի կուսակցությունների դեմ և ղեկավարել Լեռնակերտի մտքի կենտրոնը։ Ես իմ գլուխն ամբողջովին նվիրում եմ այդ մեծ ու նվիրական գործին։ Կեցցե՜ անկուսակցական կուսակցությունը։ Եվ Կարկազ Լեռնակերտցին իր գլուխը կամավոր դրեց Լեռնակերտի կենտրոնում, հավաքեց պ. Սիլվեստի, Վարժապետ Սիմոնի, Խմբապետ Խորենի, Ապետնակ առաջինի և վերջինի դրոշները, կցմցեց իրար ու ստացավ, ինչպես Ուստա Ծատուրն է ասում՝ աջաբսանդալ։ Մի շարք գրավոր ու բանավոր տեղեկություններից երևում է, որ Կարկազ Լեռնակերտցին եղել է մեծ մտքի ու կարողությունների տեր անձնավորություն։ Նրա ձեռագիր մատյանի 367-րդ էջում կարդում ենք այսպիսի հանճարեղ մտքեր. «Լուսինն է ցուրտ, և խոնավ, ջրային, գիշերային, իգական և չարահար։ Իշխէ մաղձին, ուղղոյ, կզակին, ձախ աջին», կամ՝ «Յորժամ հիվանդն զգայ զցավ, տուր իրա ըմբել մին կերակրոյ գըդալով զմագնէզիա, քանզի մագնէզիաս տրորել ի մեջ ջրոյ, խափանէ զփսխումն և տայ հիվանդին լուծանել»։ Սիմոն Սարխոշյանցը, ծանոթանալով այս տողերին, այն միտքն է հայտնել, որ իբր Կարկազ Լեռնակերտցին իր մտքերը թռցրել է Էֆիմերտիից։ Իսկ ո՞վ է իմանում, գուցե Էֆիմերտին է իր մտքերը թռցրել Կարկազ Լեռնակերտցուց։ Այդ վիճելի հարցով թող զբաղվեն փիլիսոփաները։ Կարևորն այն է, որ Կարկազ Լեռնակերտցին շատ զարգացած անձնավորություն էր, և հենց նա էր փրկել Դուքան Սեդրակի կյանքը։ Այո, այո, այն տխուր օրը, երբ Դուքան Սեդրակը նստած էր մեղադրյալի աթոռին, իրեն խիստ վատ զգաց՝ փորացավն ու գլխացավը խառնվել էին իրար։ Բայց Կարկազ Լեռնակերտցին կանխեց վտանգը. «Առավոտյան մեկ գոմեշի դոզայի լուծողական, երեկո~ 99 ~

յան՝ երկու»։ Երկու օր խեղճ Սեդրակը քնում էր զուգարանում և այնպիսի ձայներ էր արձակում, որ կինը՝ Նոյեմը, չանչ էր անում դեպի զուգարանն ու ասում. «Զահրումար, էշի մեկը»։ Շուտով ուրիշ լուր տարածվեց. Կարկազ Լեռնակերտցին որոշել է Լեռնակերտում ստեղծել ուղտաբուծարան։ Դրան իսկույն հետևեց Կարկազ Լեռնակերտցու դասախոսությունը «Ուղտի կաթը երկարացնում է մարդկանց կյանքը» թեմայով։ - Երկար ուսումնասիրություններից ու փորձերից հետո,- ասաց նա,- ես գտել եմ, որ հիմալայան ուղտի կաթն իր մեջ պարունակում է մարդու օրգանիզմի համար պիտանի բազմաթիվ վիտամիններ։ Դա հնարավորություն կտա, որպեսզի մենք ապրենք երկու հարյուր տարուց ոչ պակաս։ Իսկ Հիմալայ հասնելու և այնտեղից ուղտեր բերելու համար միջոցներ են հարկավոր։ Առաջինն իր քսակը բացեց Դուքան Սեդրակը, որ նույն օրն էլ հեռակա կարգով նշանակվեց ապագա ուղտաբուծարանի կառավարիչ։ Դուքան Սեդրակին հետևեցին աղյուսագործարանատեր Մամբրե Խաբարդանովիչ Չոլախյանը, թոկ ու չվան ծախող Մելիք Մուջուզբեկյանը, Գալիֆե Գուգուշը և այլ երևելի անձինք։ Սրտահույզ էր հրաժեշտի տեսարանը։ Մամբրե Խաբարդանովիչը գրկել էր Կարկազ Լեռնակերտցուն և ասում էր. «Մենք քեզ երբեք չենք մոռանա, ով մեծագործ մարդ։ Քո անունը պատմության էջերում ոսկե տառերով կգրվի և ամեն մայր աշխարհ եկած իր արու զավակին քո անունով կկոչի»։ Բայց, ցավոք սրտի, ոչ մի ուղտ էլ չհասավ Լեռնակերտ։ Իսկ ինքը՝ Կարկազ Լեռնակերտցին (գրոց անունը՝ Կարապետ Կազյան) ինչպես հայտնվել էր, այնպես էլ անհետացավ։ Ասում են, իբրև, ճանապարհին ուղտերը կատաղել ու հոշոտել են այդ մեծ մարդուն։ Մի ուրիշն էլ պնդում է, թե Կարկազ անունով մի հայտնի գիտնական իրեն հերոսաբար նետել է գնացքի անիվների տակ ու գոչել. ~ 100 ~

- Կեցցե՜ Լեռնակերտը… Սակայն հայտնի չէ. նա գնացքի անիվների տակ նետվելուց առա՞ջ է գոչել՝ «Կեցցե Լեռնակերտը», թե՞ անիվների տակ ճխլտվելուց հետո։ Խոսք եղավ նաև այն մասին, որ իբր Ռոստովում Կարապետ Կազյան անունով մի անասնաբույժ հայտարարել է, որ իբր ինքըՄովսես Կաղանկատվացու տոհմի վերջին շառավիղն է, որոշել է Նոր Նախիջևանում հիմնել թանգարան և տեղի հայերից բավականին գումար է կորզել ու փախել անհայտ ուղղությամբ։ Դժվար է ասել, թե այս տեղեկությունները որքանով են հավաստի։ Փաստն այն է, որ երբ Սիմոն Սարխոշյանցը լսում է այդ մարդու անունը, թքում է անհայտ ուղղությամբ ու նետում. - Ժուլիկ ավազա՛կ… - Սինլքոր ավանտյուրի՛ստ,- ավելացնում է պարոն Սիլվեստը։ - Եվ դուք չթողեցիք, որ ես դրա բուրդը քամուն տամ,- բարկանում է Աղամ Բիրղամիչը։ - Գլուխս ոնց վարեց,- Դուքան Սեդրակը բռնում է գլուխը։ - Ախր ձեր էդ կարկաժը որտե՞ղ էր, որ հավատացիք էդ Կարկազին,- ծիծաղում է Նալբանդ Աթունը։- Տեղն է ձեզ, դե հիմա ուղտի կաթ լակեցեք…

~ 101 ~

ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ՊԱՐԱԴՈՔՍ

Այո, սիրելի ընթերցող, օրինական հարց է ծագում՝ այդ ինչպե՞ս եղավ, որ Աղամ Բիրղամիչը Կարկազ Լեռնակերտցու բուրդը քամուն չտվեց։ Ինչպե՞ս կարող է Աղամ Բիրղամիչի նման հայրենասերը հանդուրժել այդ դուրսպրծուկին, երբ Լեռնակերտի պատիվն իր պատիվն է։ Ղարաբաղյան պարադոքս՝ կասեր պատմության ուսուցիչ Արտավազդ Կարմիրյանը, մի շատ կուլտուրական մարդ, որի համար, ինչպես պնդում են բերանբացները, աղյուսագործարանատեր Հերիքնազ Առնավուդովնան հոգի է տալիս։ Եվ այստեղ է, որ Լեռնակերտի բազարի տեր ու տնօրեն Օրենք Օհանի (որի մասին մենք կպատմենք հետո) ամուսնալույծ քույրը՝ Սաթենիկ Կերոբովնան, ճաք-ճաք է լինում, թե տեսնո՞ւմ եք, այս Լեռնակերտի նարոդը գռեհիկ ու չտես է, պրոստո դիկար, պրոստո ազիացի... «Բեսսովեստնի,- ասում է,- նեուժելի մի անգամ չեք նայում ձեր պադշիվկա արած տրուսիկներին ու նոր միայն ուրիշների վրա ծիծաղում։ Օյ, օյ, օյ, պրոստո ուժասնո»։ Ինչպես տեսաք, Սաթենիկ Կերոբովնան նույնպես բարձր կուլտուրայի տեր անձնավորություն է, Բոստանչի Սրափիոնի պատմելով՝ թութը ասեղով է ուտում և ամեն առավոտ գոգլի-մոգլի է խմում, որպեսզի ձայնը չխզվի։ Այդ նա է, որ Մամբրե Խաբարդանովիչի բանկետները զարդարում է իր հիասքանչ ձայնով և այնպես է «Քելե-քելե» երգում, որ Դուքան Սեդրակը հոնգուր-հոնգուր լաց է լինում ու լացի միջից ասում. «Էդ կնիկն իմը լիներ, գիտե՞ք ինչ կանեի…»: Դուք հավանաբար կռահեցիք, որ Դուքան Սեդրակն անպայման մի հիմարություն պիտի ասի, որպեսզի Սիմոն Սարխոշյանցը գլուխն օրորի ու նախատի. «Դու մարդ չես, մաքուր էշ ես, քո ~ 102 ~

տեղը գոմն է»։ Բայց մենք շեղվեցինք մեր պատմությունից։ Ուրեմն, այդ ինչպե՞ս եղավ, որ Աղամ Բիրղամիչը այդ Կարկազ Լեռնակերտցու բուրդը քամուն չտվեց։ Ասում են՝ այդ օրերին Լեռնակերտի պրեմիեր-քաղաքագլուխը իբր գտնվում էր Կիսլովոդսկում, և, Մոթալ Մինասի հավաստի տեղեկություններով, հորաքույրն իր հարստությունը կտակել էր եղբորորդուն։ Մոթալ Մինասն ուրիշ բան է ասում. Աղամ Բիրղամիչը բացակայում էր այդ օրերին, որովհետև գտնվում էր Շուշիում, Բարիշկայի սերը նորից նրան գլխահան էր արել։ Բայց դա կատարյալ բամբասանք է… Բամբասանք կարելի է համարել նաև Տավարած Դուդուլի կնոջ քսփսոցը. մթամ ինքն իր աչքով Աղամ Բիրղամիչին տեսել է ծմակում՝ մի սիրուն կնոջ հետ, և այդ սիրուն կինը ձախ այտին սև խալ ուներ։ Իսկ թե ով է այդ սիրուն կինը, որ ձախ այտին սև խալ ունի, Տավարած Դուդուլի կողակիցը չի ասում։ «Չեմ ասի,- ասում է,- որ ասեմ, մեր Դուդուլն ինձ ցաքի կրակի մեջ կդնի»։ Դուքան Սեդրակը լսում է այս ամենը ու քթի տակ ժպտում։ Այսինքն՝ մեր էս լեռնակերտցիք էշի ականջում ոնց որ քնած լինեն։ Ի՜նչ Շուշի, ի՜նչ Կիսլավեսկե,- և զգուշորեն շուրջն է նայում ու պատմում անհավատալի բաներ։ Ուրեմն, այն օրը, երբ Աղամ Բիրղամիչը շան օր գցեց Խմբապետ Խորենին, դպրոցի պատմության ուսուցիչ Արտավազդ Կարմիրյանի հետ գնաց թվաբանության ու երգեցողության ուսուցչուհի Ելիզավետա Շեկունցի տունը։ Այնտեղ էին նաև հայոց լեզվի ուսուցչուհի Համեստ Ազատյանը, Հերիքնազ Առնավուդովնան, Սաթենիկ Կերոբովնան, Մոթալ Մինասը։ Դուռակի էին խաղում։ Դուքան Սեդրակը չի շարունակում, «Էսքան բան»,- ասում է, բայց նրա կինը՝ Նոյեմը, շարունակում է պատմությունը։ Ուզում եք հավատացեք, ուզում եք մի հավատացեք, ձեր գործն է. լվացքաջուրը Սիմոն Սարխոշյանցի վրա է շպրտել Համեստ Ազատյանը, Աղամ Բիրղամիչն էլ ասել է. «Բաղնիքդ անուշ, ~ 103 ~

վարժապետ»։ Բայց այդ ինչպե՞ս եղավ, որ Սիմոն Սարխոշյանցն այսքանից հետո ներեց Աղամ Բիրղամիչին։ Դեռ ավելին, նա մի լավ շշպռեց Դուքան Սեդրակին. «Էշ ծնվել ես, էշ էլ կսատկես։ Հասկացիր, խոզի գլուխ, Աղամ Բիրղամիչն այդ օրերին Կոմիտեի հանձնարարությամբ գտնվում էր Թիֆլիսում»։ Ղարաբաղյան պարադո՞քս… Օ՜, ո՛չ, Սիմոն Սարխոշյանցին հարկավոր էր Աղամ Բիրղամիչի աջակցությունը, որովհետև իր և պարոն Սիլվեստի միջև ծագած կոնֆլիկտը հասել էր գագաթնակետին։ Երկու քանդիրբազները չէին կարող խաղալ մի թոկի վրա, և նա Դուքան Սեդրակին ասաց. «Մենք այդ ակնոցավոր իժի դիմակը համարյա պատռելու վրա ենք։ Այդ ավանտյուրիստ սրիկան դավաճանում է մեր կուսակցությանը»։ Բայց ի զարմանք Դուքան Սեդրակի, պարոն Սիլվեստն իրեն բոլորովին դավաճանի պես չէր պահում։ Առավել զարմանալին այն է, որ այդ ժլատ ու ագահ Մամբրե Խաբարդանովիչն իր քսակը բացեց Սիլվեստի առջև, բավականին գումար տրամադրեց նրան, որպեսզի Լեռնակերտում ստեղծի հատուկ զորախումբ։ Ստեղծվեց հատուկ զորախումբը՝ տասնչորս աժդահա տղամարդ՝ Խմբապետ Աղաջանի մոր ծիծը տակից կտրողներից, որոնք ձերբակալեցին Ալեքսանին, ապա ռուս Մատվեյին ու Նալբանդ Աթունին՝ որպես հայրենիքի դավաճանների։ Հարցաքննությունը վարում էր ինքը՝ պարոն Սիլվեստը, և հենց այդ նույն օրը կարծես երկինքը փուլ եկավ։ Շարժն այնքան ուժգին էր, որ Ելիզավետա Շեկունցի փոքրիկ օթախը օրորվեց։ Հերիքնազ Առնավուդովնան կպավ Աղամ Բիրղամիչին, Սաթենիկ Կերոբովնան գրկեց Մոթալ Մինասին, հայոց լեզվի ուսուցչուհի Համեստ Ազատյանը բռնեց պատմության ուսուցիչ Արտավազդ Կարմիրյանի ձեռքն ու քիչ էր մնում սարսափից խոստովաներ իր սերը, իսկ Արտավազդ Կարմիրյանը ցույց տվեց, որ ինքը վախկոտներից չէ, ու հիշեց նապոլեոնյան հին գվարդիայի գեներալ Կոմբրոնի թևավոր խոսքը Վա~ 104 ~

թեռլոյի ճակատամարտում. «Գվարդիան մեռնում է, բայց չի հանձնվում»։ Բայց այստեղ ի՞նչ գործ ունի գվարդիան, երբ հօդս էր ցնդել Խմբապետ Խորենի տրամադրության տակ գտնվող զինանոցը, այսինքն՝ երկու մեծ տակառ վառոդ։ Պարոն Սիլվեստի իշխանությունը միայն մի շաբաթ տևեց։ Հատուկ զորախմբի հրամանատարը հարբեց և բերանից թռցրեց, որ իբր զինանոցն իրենք են պայթեցրել՝ պարոն Սիլվեստի հատուկ հանձնարարությամբ։ Աղամ Բիրղամիչը չսպասեց, մտավ պարոն Սիլվեստի շտաբը, նստեց սեղանի վրա, մի ծխախոտ վառեց ու խոսեց. - Դուք ախմախ եք, պարոն Սիլվեստ։ Դուրս է գալիս, որ ամենամեծ դավաճանը հենց դուք եք։ Լա՛վ, ժամանակ չունեմ, այն փողերը հանիր։ - Ի՞նչ փողեր,- պարոն Սիլվեստի ակնոցը քրտնեց։ - Չգիտե՞ս։ Դե լավ, կհիշեցնեմ. Մամբրե Խաբարդանովիչից պոկած փողերը։ Ժամանակ չունեմ, պետական կարևոր գործեր կան։ Իսկ ընդհանրապես արդեն ձանձրացել եմ պրեմիեր-մինիստրություն անելուց, պետություն-պետություն խաղալուց։ Օ, ոչ, ընթերցող, Աղամ Բիրղամիչը հարբած չէր։ Թող Վարժապետ Սիմոնը պնդի, թե նրա մեջ քնել է հայրենասերի խիղճը և արթնացել խռովարարի ոգին։ Թող Առուստամ Լալախանբեկյանը պարոն Սիլվեստի ականջին շշնջա. «Եվ այս ղումարբա՞զը պիտի բարձրացնի ազգի ոգին»։ Թող Հերիքնազ Առնավուդովնան իր աննամուս ամուսնու քթի տակ Բիրղամիչի հետ կաբարդինսկի լեզգինկա պարի։ Թող Լեռնակերտի անփոխարինելի թամադա Մուշեղ Չանչախովը շարունակի իր չարախոսությունները. «Օ, ոչ, պարոնայք, այս Աղամ Բիրղամիչը քաղաքական շուտնիկ է»։ Աղամ Բիրղամիչը թքած ունի այդ կարծիքների վրա։ Ինչ ուզում՝ այն էլ անում է։ - Բայց սպասեցեք,- Սիմոն Սարխոշյանցը զույգ ձեռքով բռնում ~ 105 ~

է գլուխը,- իսկ ո՞րն է Աղամ Բիրղամիչի իդեալը, ընդհանրապես ո՞վ է այս ազգային հերոսը՝ միապետակա՞ն է, թե՞ հանրապետական, բոլշևի՞կ է, թե՞ մենշևիկ, բունտակա՞ն է, թե՞ օկտյաբրիստ… Իսկ գուցե ծախու մի հոգի է, որ Կոմիտեի գաղտնիքները հայտնում է թշնամուն։ Ինքը՝ Առուստամ Լալախանբեկյանն է պնդում, որ վերևից եկած «գաղտնի նամակներն» ու հրահանգները տեսել է զուգարանում՝ շատ անհարմար վիճակում։ Հիմա էլ այդ անիծյալ պարադոքսը թխսահավի պես նստեց Սիմոն Սարխոշյանցի ուղեղում։ Մինչդեռ Լեռնակերտից դուրս գործերը շատ վատ են։ Խմբապետ Խորենն ու Խմբապետ Աղաջանը նորից ընդհարվել են, մաուզեր քաշել իրար վրա։ Խմբապետ Աղաջանի գրաված գյուղերը Խմբապետ Խորենն է գրավում, Խմբապետ Խորենի գրավածը Խմբապետ Աղաջանն է գրավում։ Իսկ հանգամանքներից օգտվում են հարևան թուրքերը՝ ասպատակելով հայկական գյուղերի վրա։

~ 106 ~

ԻՆՏԵՐՄԵԴԻԱ

Պարոն Սիլվեստը նիստ հրավիրեց և Լեռնակերտում տեղի ունեցած վերջին խայտառակ դեպքերի համար մեղադրեց Աղամ Բիրղամիչին։ Խմբապետ Խորենն առաջարկեց կալանավորել քաղաքագլուխ Աղամ Բիրղամիչին և նրա փոխարեն քաղաքագլուխ նշանակել Մուշեղ Չանչախովին։ Սիմոն Սարխոշյանցն ու Առուստամ Լալախանբեկյանը պաշտպանեցին նրա առաջարկությունը և ապա հանդես եկան մի նոր առաջարկութամբ. - Այս խառնակությունների համար, պարոնայք,- խոսեց Սիմոն Սարխոշյանցը,- առաջին հերթին մեղավոր են բոլշևիկ Ալեքսանը և Մատվեյը։ Ձեզ եմ հարցնում, պարոնայք, նրանք ի՞նչ իրավունքով են խայտառակում մեր ազգի փառապանծ հերոս Խմբապետ Խորենին։ Ապա ընդարձակ ճառով հանդես եկավ Մուշեղ Չանչախովը։ Նա խոստացավ ուղիղ մի շաբթում կարգ ու կանոն հաստատել Լեռնակերտում, կալանավորել Ալեքսանին ու Մատվեյին, քարուքանդ անել Ուստա Ծատուրի, Նալբանդ Աթունի արհեստանոցները։ Դահլիճում դեռ չէին լռել ծափահարությունները, երբ հանկարծ դուռը շրխկոցով բացվեց ու ներս մտավ Աղամ Բիրղամիչը՝ երկու ղոչու հետ։ Բիրղամիչի մի ձեռքում մաուզեր էր, մյուս ձեռքում՝ նագան։ - Նիստը համարում եմ փակ,- գոչեց Բիրղամիչը։- Ես, որպես պրեմիեր-մինիստր և նմանապես քաղաքագլուխ, առաջարկում եմ, որ հենց այսօր Խմբապետ Խորենը Լեռնակերտից հեռանա էշը հե~ 107 ~

ծած… Դուք, պարոն Սիլվեստ, հրապարակայնորեն պիտի հրաժարվեք ձեր ախմախ գաղափարներից։ Նույնը վերաբերում է նաև պարոն Սարխոշյանցին… Իսկ դուք, հարգարժան պարոն Չանչախով, հենց հիմա պիտի կանգնեք այս սեղանին ու «Լեզգինկա» պարեք։ Դա Աղամ Բիրղամիչի հերթական օյինբազությունն էր։ Մուշեղ Չանչախովը խայտառակությունից փրկվելու համար ցատկեց պատուհանից ու մինչև գոտկատեղը տնկվեց Դուքան Սեդրակի աղբանոցում։ Մի խայտառակությունից փրկվեց և ընկավ մի ուրիշ խայտառակության մեջ։ Ինչ խոսք, դա էլ հերոսություն է։ Աղամ Բիրղամիչը նույն օրը Մնացական Դանդարովի ֆայտոնով սլացավ Շուշի, վաճառեց իր հայրական տունը և իր Բարիշկայի հետ մեկնեց… Առայժմ անհայտ է, թե որտեղ մեկնեց Աղամ Բիրղամիչը։ Ասում են՝ Թիֆլիսում մի քանի ամիս ախպեր-տղորանց հետ քեֆ էր անում։ Թիֆլիսից գնաց Բաքու, Բաքվից՝ Միջին Ասիա…

~ 108 ~

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՔԱՄԵԼԵՈՆ

Էդ ստից Սորբոնն ավարտած Մուշեղ Չանչախովը միշտ իշխանության անունից Էր խոսում։ Քանի թախտին թագավոր կար, թագավորական էր. տեղը Կերենսկին նստեց, գլուխն իսկույն Կերենսկու նման կլոր խուզեց և ժամանակավոր կառավարության անունից հայտարարում էր, թե ազգի փրկությունը դաշնակներն են։ Հենց որ Կարմիր բանակը եկավ, Չանչախովը սկսեց համաշխարհային հեղափոխության անունից չանչախություն անել։ (Ուստա Ծատուրի օրագրից)

Շուշեցի մանրավաճառ Դոնբազի՝ Մուշեղ անունով արու զավակը 20 թվականի մայիսին խաչ քաշեց դաշնակցականների իշխանության վրա և Ալեք Բարթուղյանի ներկայությամբ մի մեծ ճառ ասաց համաշխարհային հեղափոխության օգտին։ Ալեք Բարթուղյանը բանի տեղ չդրեց նրա ճառը և այդ մեծաքանքար, ճարտարախոս, անփոխարինելի թամադա մարդուն անվանեց «երկերեսանի քաղաքական լիրբ»։ Մուշեղ Չանչախովը չազդվեց, չընկճվեց և աչքը չթարթեց, ցիտատներ էր բերում Մարքսից ու էնգելսից, քննադատում օպորտունիստներին ու անարխիստներին։ Նա իր համար հետաքրքիր կենսագրություն ստեղծեց. իբր Սորբոնում սովորելու ժամանակ ~ 109 ~

նեղը լծեց բուրժուական գաղափարախոսներին, և իբր 17 թվականի փետրվարյան հեղափոխության թունդ պահին, մի խումբ կտրիճների հետ խուժել է ցարի պալատը, կանգնել այդ բռնակալի, այդ արյունարբու ցարի դիմաց ու գոչել. «Հրե՛շ, ահա և եկել է հատուցման ժամը, պատասխան պիտի տաս»։ Այն օրերին, երբ աղյուսագործարանատեր Մամբրե Խաբարդանովիչը ծանր կացության մեջ էր, Մուշեղ Չանչախովը համարձակորեն բացեց նրա դուռը, մոտ երկու ժամ խոսեց համաշխարհային հեղափոխության դերի ու միջազգային նշանակության մասին, մի վայրկյանում հողմացրիվ արեց կապիտալիզմի փտած ամրոցները և ապա շուռ եկավ Հերիքնազ Առնավուդովնայի կողմն ու ասաց. - Եվ ահա, ելնելով ներկա բարդ իրադրություններից ու պայմաններից, ես քաղաքական նկատառումներով եկել եմ խնդրելու օրիորդ Օլյայի ձեռքը։ Քանի որ Հերիքնազ Առնավուդովնան իր գեղեցկությունն ու առողջությունը չփչացնելու համար քաղաքականությամբ չէր զբաղվում, նայեց ամուսնուն, վերջինս ճռճռացրեց մանրբուրժուական աթոռն ու հարցրեց. - Ներեցեք, իսկ այդ ի՞նչ քաղաքական նկատառումներ են։ - Ամուսնանալով Օլյայի հետ,- Չանչախովն այստեղ նայեց օրիորդ Օլյային և մեծահոգաբար ժպտաց,- ես կամրապնդեմ ձեր քաղաքական դիրքերը, այսինքն՝ դուք կունենաք համաշխարհային հեղափոխությանը նվիրված փեսա և կապրեք ապահով։ - Օհո՜, տեսե՜ք, կամրապնդի մեր քաղաքական դիրքե՜րը,- Օլյան ծիծաղեց,- դուք, պարոն Չանչախով, գլուխ ունե՞ք ձեր ուսերին։ - Եվ այն Էլ հոյակապ գլուխ։ - Խելոք լինելու համար գլուխը դեռևս քիչ Է, հարկավոր Է ունենալ նաև խելք,- և այդ ասաց օրիորդ Օլյան, ապա մոտեցավ այդ անպատկառին ու շրա՛խկ, այնպես ապտակեց, որ Չանչախովի աչքերը մթնվեցին։- Մենք քո ողորմությամբ չէ, որ պիտի ապրենք։ ~ 110 ~

Դո՛ւրս այստեղից, քաղաքական քամելեոն։ Մուշեղ Չանչախովի համար այդ անսպասելի էր, և երբ մի քանի օրից հետո Օլյան ամուսնացավ Պողոսի հետ, նա հանդես եկավ մի ճառով, որտեղ Պողոսին մեղադրեց բազում թեքումների մեջ, Հեղկոմի նախագահ Ալեքսանին անվանեց «բուրժուական փտած բերդերի ծպտված իշխան», և ուրիշ շատ բաներ։ Մուշեղ Չանչախովը հրապարակ էր որոնում իր հայացքները լրիվ դրսևորելու համար, և այդ հրապարակը շուտով նրան տրամադրեց Խմբապետ Աղաջանը։ Խմբապետ Աղաջանը ավազակախմբի հետ «ազգի փրկության» լոզունգի տակ արշավում էր գյուղերի վրա, ծեծում, գողանում, սպանում, թալանում ու բղավում. «Կեցցե՜ ազատ ու անկախ հեղափոխությունը»։ Արցախի նոր տիրակալի «սխրագործությունները» անմահացնող պատմագիր էր հարկավոր, և պատմագրի պատվավոր պարտականություններն իր վրա վերցրեց Մուշեղ Չանչախովը։ Կարծում եմ, ընթերցողը դեմ չի լինի, եթե նրան ներկայացնենք Մուշեղ Չանչախովի գրչի փայլատակումներից մի քանի դրվագ։ «20 թիվ, սեպտեմբեր։ Խմբապետ Աղաջանը հայհոյեց շտաբի պետ Ղուկասին, անվանեց նրան քաչալ ղազ, աղբի ոջիլ, քոսոտ մոզի, ավանակի ականջ և այլն։ Ղուկասը շտաբի պետի իրավունքով երդվեց՝ «Թե ես Էդ շան փորից եկածի բեղը չկտրեմ, ետևիցս շան թուլա կանչեցեք»։ Բայց նա չհասցրեց կատարել իր երդումը, որովհետև հաջորդ օրը Խմբապետ Աղաջանը ընկավ կարմիրների սարքած դարանը և գլուխը փրկելու համար ինքն իր ձեռքով կտրեց իր բեղը։ Սեփական բեղը»։ «20 թիվ, հոկտեմբեր։ Խմբապետ Թյունին սպանվեց, տասնապետ Վանին փախավ-միացավ կարմիրներին, հարյուրապետ Հաբեթը թքեց Արջ Մաթոսի դեմքին ու անվանեց նրան «Քրիստոսի օրհնած ավանակ»։ Մեծ պայքարը դեռ առջևումն Է»։ «20 թիվ, դեկտեմբեր։ Ցուրտը կատու է խանձում։ Երեկ մեր քա~ 111 ~

ջերից վեց հոգի հերոսաբար սառչեցին պոստում։ Շան տղերքը լակած պառկել, քնել են ու այդպես Էլ մնացել քնած։ Խմբապետը կարգապահությունը բարձրացնելու նպատակով հրամայեց թալանը կատարել կազմակերպված, դիմադրողներին պայտել»։ «21 թիվ, հունվար։ Այսօր տեղի ունեցավ ռազմական տրիբունալի հերթական հավաքը։ Երեք հոգի մեղադրվում են դավաճանության մեջ։ Տրիբունալի նախարարը Քաչալ Ղուկասն Էր, տեղակալը՝ Տեր-Մուջուզը։ Ղուկասը նոր Էր սկսել իր ճառը, երբ հանկարծ մաուզերը թափահարելով ներս խուժեց Խմբապետ Աղաջանն ու գոռաց՝ «Կարմիրները գալիս են, փախե՜ք»։ Տեր-Մուջուզը տակը իսկականից լցրեց, իսկ Աղաջանը սկսեց հռհռալ՝ «Վա՜յ, շան տերտեր, ախր կատակում էի»։ «21 թիվ, մարտ։ Մի գլուխ նահանջում ենք։ Ղարաբաղը փոքրացել ու հիմա նեղ է գալիս մեզ վրա։ Չեմ հասկանում, ինչո՞ւ գլուխս զուր տեղից գցեցի շառի մեջ։ Ի՞նչ պիտի լինի սրա վերջը»։ «21 թիվ, ապրիլ։ Ի՜նչ դաշնակցական, ի՜նչ Աղաջան, ի՜նչ Ղուկաս ... Ես այն գլխից պայքարել և այսօր էլ շարունակում եմ պայքարել հանուն համաշխարհային հեղափոխության վերջնական հաղթանակի: Խիղճս մաքուր է, և ես մաքուր խղճով գոչում եմ՝ «Կեցցե...»։ Այստեղ ընդհատվում է Մուշեղ Չանչախովի ձեռագիրը և, ինչպես տեսնում եք, նրա «կեցցեն» մնում է կիսատ։ Գուցե մարդու թոքերում այնքան օդ չկար, որ ավարտեր իր «կեցցեն» կամ, ո՞վ գիտե, գուցե կաթվածը վրա էր հասել այն պահին, երբ ուզում էր արտաբերել՝ «համաշխարհային հեղափոխությունը»։ Առածն ասում է՝ սարը սարին չի հանդիպում, մարդը մարդուն հանդիպում է։ Այդ է վկայում Ուստա Պողոսի այս փոքրիկ պատմությունը. «41-ին, երբ Կարմիր բանակը մտավ Թեհրան, հանկարծ նկատեցի մի ճաղատ մարդու՝ փողոցում թարխուն վաճառելիս։ Նա ~ 112 ~

ցատկեց տեղից ու գոչեց՝ «Կեցցե՛ ազատարար Կարմիր բանակը»։ Դեմքը ծանոթ էր։ Մոտեցա, նայեցի մոտիկից... Պա՛հ, քո ինչն ասեմ, Մուշեղ Դոմբազովիչ Չանչախովն էր։ - Հը, պարոն Չանչախով,- ասացի,- քեֆդ ո՞նց է։ Նա չհասցրեց իմ հարցին պատասխանել: Փողոցում հայտնվեց անգլիական մի զառամ գնդապետ, նույն պահին Չանչախովը ձեռքը պարզեց վեր ու ճչաց՝ «Կեցցե՛ պարոն Սենգիստոնը»։ Չէ, Չանչախովը էլի նույն քաղաքական քամելեոնն էր մնացել։

~ 113 ~

ՖՈՏՈ ԳԱՎՐՈՒՇԸ

...էն տարիներին Լեռնակերտն ուներ մի կլուբ, երեք խանութ, երկու անտեր ժամ, երկու ֆայտոն, մի լուսանկարչատուն, որ կոչվում էր «Նկարեմ տամ», մի ճաշարան, մի շուկա, մի գլխավոր փողոց, մի փոքրիկ դեղատուն, մի բաղնիք... (Տարեգրություն անհայտ հեղինակի) ...Հա՛, էդպես էր։ «Նկարեմ տամ»-ի ապարատչին Գալիֆե Գուգուշի աներտղան էր, որը հետագայում դարձավ Մամբրե Խաբարդանովիչի հորաքրոջ ամուսինը։ Ոտանավորներ էլ էր հորինում։ (Ուստա Ծատուրի օրագրից)

Բարակ, սրված քթով, ծուռ սանրված նոսր մազերով, երկարավիզ, նեղ ուսերով և իրարից բավականին մոտիկ, անգույն աչքերով մարդ է Ֆոտո Գավրուշը։ Նրա մոտ ընդհանրապես ամեն ինչ սրված են՝ և՛ ականջները, և՛ նույնիսկ ոտնամանների քթերն ու հոնքերը։ Նա այն հազվագյուտ մահկանացուներից է, որոնց դեմքին նայելով՝ չես կարող ասել, թե քանի տարեկան է, և, որոնց քաշը ո՛չ ավելանում է, ո՛չ պակասում։ Այստեղ տեղին է հիշել Գալիֆե Գու~ 114 ~

գուշի խոսքը՝ «էդ տնածակի տղան հացը պակաս տարում կշռվեց՝ հիսունից չանցավ, մորեխի տարում հիսուն էր, հիմա էլ հիսուն է. ո՛չ ավելանում է, ո՛չ էլ պակասում»։ Նալբանդ Աթունը նրան Գալուշ է անվանում, երեխաները՝ «Ապարատի ծակին նայիր», Պողոսը, երևի նկատի առնելով նրա կանացի ձայնն ու կանացիական բնավորությունը՝ «Մադումազել Գրուշկա»։ Ֆոտո Գավրուշը Լեռնակերտի առաջին բանաստեղծն է այն իմաստով, որ նրա ոտանավորները միայն Լեռնակերտի մասին են ու լեռնակերտցիների։ Հիշատակման արժանի է «Տաղ ի վերա Լեռնակերտի» ոտանավորը, որտեղ հեղինակը ոգևորված գոչում է. Բացված ալ վարդ ես ծմակի միջին, Դու սոսկ քաղաք չես, այլ պայծառ եդեմ. Ես սիրում եմ քո այդ վիճի-վիճին, Դու իմ կարոտն ես վաղուց և արդեն։ Լուսանկարիչ Գավրուշն իր արվեստը ռեկլամելու նպատակով «Նկարեմ տամ» ցուցանակի կողքին կախել է ժպտադեմ աղջիկների նկարներ։ Նալբանդ Աթունը մի անգամ նայեց այդ նկարին ու հարցրեց. - Գալոշ ախպեր, էս սիրուն կնիկն ո՞վ է։ Գավրուշը կատակով պատասխանեց. - Չգիտե՞ս, մեր Պետոյի կնիկն է։ - Պետոն ո՞վ է։ - Բալունց Առաքելի տղան։ - Բալունց Առաքելն ո՞վ է։ - Քաչալ Մոսու թոռը։ Ճանաչեցի՞ր։ - Ճանաչելը՝ չճանաչեցի, մենակ չիմացա, թե էս սիրուն կնիկն ո՞վ է, որ էսպես սիրուն-սիրուն ինձ է նայում։ - Ասացի, չէ՞, Պետոյի կնիկն է։ - Տո՜, Պետոյի հերն անիծած, նրա հետ ի՞նչ գործ ունեմ... Եկել եմ պատկերքս քաշես։ ~ 115 ~

- Բա պատկերքդ երեկ չե՞մ քաշել։ - Դե որ երեկ ես քաշել՝ տուր գնամ։ Նալբանդ Աթունը նայեց իր պատկերքին ու հարցրեց. - Գալուշ ախպեր, էս մարդն ո՞վ է։ - Չճանաչեցիր։ - Քո արևը, չէ։ - Դու ես, քո պատկերքը։ Նալբանդ Աթունն իսկապես իրավունք ուներ չհավատալու, որովհետև դա ավելի շուտ Գավրուշի հերթական անհաջող նեգատիվն էր։ - Ա՛յ տնածակի տղա,- չարացած թափահարեց լուսանկարը,հիմա ասա տեսնեմ, սա իմ սա՞ղ վախտվա լուսանկարն է, թե՞ մեռած։ Գավրուշի լուսանկարչական ապարատը, որով նա վաստակում է օրվա իր հացը, գունաթափ ու քրքրված մի արկղ է՝ եռոտանու վրա, և երբ նա սև մահուդը բարձրացնում, գլուխը ծածկում է այդ մահուդի տակ, եռոտանին դառնում է հնգոտանի։ Եթե ապարատի առջև երեխա է նստած, նա լայն ժպտում է ու ասում՝ «Ապարատի ծակին նայիր, հիմա ծիտը դուրս կգա»։ Կանանց նկատմամբ խիստ կուլտուրական է և հարգալից՝ «Ապա, խնդրում եմ, հնարավորին չափ ուղիղ նայեցեք», իսկ ջահել աղջիկներին՝ «Գեղեցկուհի, ժպտա, ժպիտը հոգու հայելին է»։ Նրա համար բոլոր կանայք, նույնիսկ Դուքան Սեդրակի Նոյեմը, գեղեցկուհիներ են՝ աֆրոդիտեներ, լիլիթներ, կարմեններ, դեզդեմոնաներ... Իսկ դա վկայում է այն մասին, որ Ֆոտո Գավրուշը բավականին զարգացած մարդ է, գաղափար ունի համաշխարհային գրականությունից։ «Ես հասարակ ֆոտոգրաֆ չեմ,- ասում է նա,- ես ժամանակին լուսանկարել եմ Լև Տոլստոյին, Հռոմի պապին, Պետրոս Ադամյանին, գեներալ Մադաթովի թոռանը, Ղազարոս Աղայանին...»: Ֆոտո Գավրուշը ամուրի է, և ամեն անգամ, երբ փեսան՝ Գալի~ 116 ~

ֆե Գուգուշը, խոսք է բացում ընտանիքավորվելու մասին, Գավրուշը մինչև վերջ խոնարհ աշակերտի պես լսում է ու փիլիսոփայում. - Այո, ամուսնությունը մարդուս կյանքում շատ կարևոր հանգամանք է, ընտանիք կազմելը երկու կողմերի փոխադարձ կապերի փոխադարձ համաձայնություն։ Գալիֆե Գուգուշը բարկությունից տրաքվում է. - Արա, դու ցի՞րկ ես, թե՞ թատրոն: Որ էդքանը իմանում ես, էլ ո՞ւմ ես սպասում, պսակվիր էլի, պսակվիր և միանգամից այդ կապերն ու հանգամանքները պարզեցրու։ Մայիսյան մի պայծառ օր, երբ արևը ոսկե ծիրան էր թափում Լեռնակերտի վրա, երբ Ուստա Ծատուրը ծռմռված երկաթը դրել էր զնդանի վրա ու մտածում էր՝ «Թե սրանից բան դուրս եկավ, Դուքան Սեդրակից էլ մարդ դուրս կգա...», երբ Նալբանդ Աթունը նայում էր թթենու շվաքում նստած Ժամկոչ Մանասի դեղնագույն գանգին ու միտք անում՝ «Ախր էդ տնաքանդի մոտ ոչ մի բան իրենը չէ, է՜, ոնց որ հավաքովի...», երբ Դուքան Սեդրակն իր դատարկված խանութում ճանճ էր բռնում, թևերը պոկում ու ինքն իրեն խորհում՝ «Տեսնես էս անտերները դաշնակցականների՞ կողմն են, թե՞ մենշևիկների կամ բոլշևիկների...», ահա այդ ժամանակ Ֆոտո Գավրուշի քրքրված արկղի առջև նստեց շքեղ մի տիկին։ Ֆոտո Գավրուշն ընդգծված քաղաքավարությամբ մոտեցավ նրան ու ասաց. - Ապա, խնդրում եմ, հնարավորին չափ ուղիղ նայեցեք։ Շքեղ տիկինը հարմար դիրք ընդունեց ու ժպտաց, և նրա ժպիտն այնքան դուր եկավ Գավրուշին, որ ձեռքը տարավ, մոտեցրեց նրա ծնոտին ու շարունակեց. - Այսպես, ահա այսպես... Դե, խնդրում եմ չշարժվել։ - Ձե՜ռքդ,- տիկինը խփեց Գավրուշի ձեռքին ու ոլորեց աչքերը.Ես ձեզ համար գավառացի աղջիկ չեմ։ Այո, այդ շքեղ տիկինը գավառացի չէր, լեռնակերտցի չէր և ոչ էլ շուշեցի. Մամբրե Խաբարդանովիչի հարազատ հորաքույրն էր, որ ~ 117 ~

ծնվել էր Թիֆլիս քաղաքում և ամուսնու մահից հետո որոշել էր այլևս չամուսնանալ կամ ծայրահեղ դեպքում... Տիկին Հեղինեն «ծայրահեղ դեպքը» դրեց հարցականի տակ, մի անգամ էլ ժպտաց նազանքով ու հարցրեց. - Ձեր լեռնակերտցիք ի՞նչ կմտածեն իմ մասին։ Ֆոտո Գավրուշը բարի նպատակով նստեց նրա դիմաց, բռնեց նրա փամփլիկ ձեռքն ու բարի նպատակով պատասխանեց. - Հուսամ, որ վաղը նորից կհանդիպենք։ ...Ֆոտո Գավրուշի և Հեղինեի ամուսնությունը տեղի ունեցավ այնքան արագ, որ նույնիսկ Դուքան Սեդրակի բոշբողազ Նոյեմը չհասցրեց կարգին բամբասել և բավարարվեց այսքանով՝ «Չեմ հասկանում, Գավրո՞ւշն է առել էդ կնկանը, թե էդ կնիկն է առել Գավրուշին»։ Սակայն դա չխանգարեց Ֆոտո Գավրուշին, որպեսզի նա հետագայում ունենա մեկը մյուսից սիրուն արու զավակներ և երդվի իր կնոջ անունով. - Հեղինեիս արևը, էնպե՜ս պատկերքդ քաշեմ... Գավրուշը Լեռնակերտի առաջին տղամարդն էր, որ հանդգնեց երդվել կնոջ անունով։

~ 118 ~

ԻՆՏԵՐՄԵԴԻԱ

Սիրտս քեզ հետ, սերս քեզ հետ, Հրաշք քաղաք իմ Լեռնակերտ, Սրտիս այգում բացված վարդ ես, Ղարաբաղում դու մի հատ ես։ Ֆոտո Գավրուշ

Լեռնակերտը քաղա՞ք է, թե՞ գյուղ։ Դա մի հարց էր, որ երկար ժամանակ հանգիստ չէր տալիս այն երևելի լեռնակերտցիներին, ովքեր խորովածն ու մածունը պատառաքաղով էին ուտում, թութը՝ ասեղով, Գալիֆե Գուգուշի համամ-պաղնիսին ասում էն բանյա, օղին խմում ուղտի աչքի չափ ռյումկաներով, երեկոները թևանցուկ արած դուրս գալիս զբոսանքի, և երբ ուզում էին զարմանալ, ոչ թե Նալբանդ Աթունի նման «պահ» էին անում կամ Բոստանչի Սրափիոնի պես «վի...», այլ ուղղակի՝ չուդնո... Ապետնակ Մելիք Տեր-Աթաջանբեկնազարյանը ինքնասպանություն գործեց՝ չուդնո։ Օրիորդ Օլյան սեր կապեց Պողոսի վրա՝ չուդնո։ Դուքան Սեդրակը բաղնիսում իր կնոջ կողերը ջարդեց և անվանեց «պրաժեխտրի լիրբ»՝ չուդնո։ Կարտոժնիկ Կևին ու Պիանիսկա Աղամը Բաղեն շենում իրար մի լավ դնքսեցին՝ չուդնո։ Քաղցած գելերը գիշերվա կեսին մտան Լեռնակերտ՝ չուդնո, Պարոն Սիլվեստը ծեծեց պարոն Լալայանին՝ չուդնո, Պողոսը քիչ էր ~ 119 ~

մնում շանսատակ աներ Մոթալ Մինասին՝ չուդնո։ Գալիֆե Գուգուշը որդու անունը Հեղկոմ դրեց՝ չուդնո... Ասացեք, խնդրեմ, ո՞ր գյուղում կարող եք այսքան չուդնո գտնել։ Դե, ուրեմն, Լեռնակերտը ոչ թե գյուղ է, այլ՝ քաղաք։ Եթե դատելու լինենք Մամբրե Խաբարդանովիչի խոսելաձևից ու շարժումներից, Հերիքնազ Առնավուդովնայի ծաղկանկար հովհարից ու նախշուն տուֆլիներից, ինչպես նաև նրանց երկհարկանի տնից, որ ունի սպալնի ու բոլշոյ զալ, բալկոն ու սադ, ջրավազան ու տուալետ, ուրեմն Լեռնակերտը քաղաք է։ Լեռնակերտը քաղաք է Սիմոն Սարխոշյանցի ու Մուշեղ Չանչախովի հեղինակավոր կարծիքով, որովհետև այս ընտիր լեռնակերտցիները փողոց են դուրս գալիս շլյապայով ու ձեռնափայտով, փայլփլուն ոտնամաններով ու նախշուն փողկապներով, շոշափում քաղաքական հարցեր և ծանոթներին հանդիպելիս հանում շլյապաները, խոնարհաբար թեքվում և ասում՝ «Ողջույններիս ամենահավաստիքը...»։ Բայց այստեղ ուրիշ մի հարց է ծագում՝ Լեռնակերտն ինչպիսի՞ քաղաք է՝ կենտրոնակա՞ն, թե՞ ծայրամասային, գավառակա՞ն, թե՞ պարզապես քաղաք։ Գավառականը դեռևս կատարյալ քաղաք չէ, ինչպես ողորմած հոգի պարոն Ապետնակը, որ արքա էր ավանսի կարգով։ Կամ Դուքան Սեդրակը, որի մասին Նալբանդ Աթունն ասում էր՝ «Ո՛չ կարող ես ասել մարդ է, ո՛չ էլ կարող ես ապացուցել, որ մարդ չի»։ Թող Հերիքնազ Առնավուդովնան որքան ուզում է իր շուրթերն ու եղունգները ներկի, բինոկոլով պատշգամբից նայի աջ ու ձախ... Թող Սիմոն Սարխոշյանցը Մամբրե Խաբարդանովիչին հանդիպելիս հանի շլյապան ու գոչի՝ «Ողջույններիս ամենահավաստիքը փռում եմ ոտքերիդ տակ...»։ Թող Կարտոժնիկ Կևին դանակ քաշի Պիանիսկա Աղամի վրա ու սպառնա՝ «Պադլեց, հիմա ո՞նց ես, որ թափանթրիքդ շաղ տամ...»։ Թող Գալիֆե Գուգուշը օրական քսան անգամ Լեռնակերտի և լեռնակերտցիների ցավը տանի... միևնույն ~ 120 ~

է, Լեռնակերտը Լեռնակերտ է, ճիշտ այնպես, ինչպես Մամբրե Խաբարդանովիչը Մամբրե Խաբարդանովիչ է, Դուքան Սեդրակը՝ Դուքան Սեդրակ, դեռ մերզավեցն էլ վրեն։ Բայց Բոստանչի Սրափիոնը և Տավարած Մուխանը այլ կարծիքի են, և չես կարող նկատի չառնել նրանց կարծիքը։ Նախ՝ Լեռնակերտում չկան սալահատակած փողոցներ, շքեղ ցուցափեղկերով խանութներ, գավառապետ ու պրիստավ, բանտ ու սուդ, բուլվար ու թատրոն, ակսելբանդերով գեներալ-նահանգապետ ու բեղերը սրած ոստիկանապետ, փափուկ ֆայտոններ ու դուխավոյ օրկեստր... Մյուս կողմից՝ լեռնակերտցիները այծ ու ոչխար են պահում, բուրդ են գզում, էշ ու ձի ունեն, կով են կթում, բոստան են անում, կալ կալսում, և իրար հետ այնպիսի լեզվով են խոսում, որ նույնիսկ Գաղթական Պետրոսը զարմանում է՝ «Ճանը՜մ, էս լեռնակերտցիք ի՞նչ լեզվով կխոսին»։ Բա Տավարած Մուխանը, որ ծեգը-ծեգին ձենը գլուխն է գցում. - Լեռնակերտի խա՜լխ, տավարը բերե՜ք, քշո՜ւմ եմ... Վա՜յ, վա՜յ, վա՜յ... բա քաղաքում տավար են պահո՞ւմ, բա պարիժեցին թո՞ւյլ կտա, որ բուլվարի կողքով նախիր քշեն։ Ո՞վ է տեսել, որ էշն օր-ցերեկով բաղնիսի բակում զռռա, խանգարի Հերիքնազ Առնավուդովնայի անուշ քունը, իսկ Փանոսյան Արիստոտելի այծը բարձրանա Մեռել լողացնող Մանգասարի կտուրը, պոզահարի չորս ամուսնությունից կույս մնացած օրիորդ Սուսամբարին։ Ուրեմն Լեռնակերտը գյուղ է և այն էլ աստծո աչքում ընկած գյուղ։ Բոստանչի Սրափիոնը «աստծո աչքում ընկած գյուղ» ասելով նկատի ունի այն, որ Ժամկոչ Մանասը գողացել է ռուսի ժամի զանգը և փոխել մի փութ կորեկի թե գարու հետ։ Ուրիշ փաստեր էլ կան։ Հանգուցյալ Խմբապետ Խորենը, այդ համադանի էշը, այնքան է լակել, որ փսխել է ժամի պատի տակ, Հերիքնազ Առնավուդովնայի ներկայությամբ շալվարի կոճակներն արձակել է ու... Թոքու՜շ, Խորեն, թոքո՜ւշ... Իսկ Մեռել լողացնող Մանգասարը «Աղո~ 121 ~

թարան»-ի էջերը պոկել, բռնոթու տոպրակներ է սարքել։ - Լեռնակերտը շեն է, լեռնակերտցիք՝ շենացիներ,- մահակն օդում թափահարում է Տավարած Մուխանը։- Բա որ քաղաք է, որտե՞ղ են ձեր թատրոնն ու բուլվարը, դավթարխանան ու բանկը... Բայց ահա Մամբրե Խաբարդանովիչը հայտնվում է փողոցում, նույն պահին երևում է Մնացական Դանդարովի ֆայտոնը, Հերիքնազ Առնավուդովնան պատշգամբից հեռադիտակով նայում է... աստված գիտե, թե ում, Ֆոտո Գավրուշը մի տզտզան երեխայի ստիպում է, որ ապարատի ծակին նայի, իսկ շան լակոտը ոչխարի պես բառաչում է՝ «Ես ապարատի ծակին չեմ նայում, ապարատի ծակին չիշիկ անեմ»։ Հապա Վարսավիր Արտուշի «Վարսավիրանոց-ԴալլաքխանաՊարեկմախտրսկի»-ին, ուր ամեն շաբաթ թրաշվում են Մամբրե Խաբարդանովիչն ու Սիմոն Սարխոշյանցը, Մուշեղ Չանչախովն ու Գալիֆե Գուգուշը, իսկ Մկր. Սազանդարովը այդտեղից միշտ դուրս է գալիս դեմքին բամբակ կպցրած ու բացում իր հայհոյանքների տոպրակը. - Էդ ծմակից բռնած անգլամազ արջը երեսիս սաղ տեղ չի թողել։ - Ես ինչ մեղավոր եմ,- արդարանում է Վարսավիր Արտուշը։Հենց որ նայում եմ տնաքանդի տղի քթին, ծիծաղս բռնում է։ Եթե իմ փոխարեն ուրիշը լիներ, քիթը քոքից կկտրեր։ Վարսավիր Արտուշը ասող-խոսող մարդ է, և չես հասկանում, թե նրա ասածներից որն է ճիշտ, որն է սուտ։ Օրինակ, պատմում է, որ ինքն անձամբ թրաշել է Իրանի շահին և այնպես է թրաշել, որ շահը քնել է ածելու տակ ու հաջորդ օրը խնջույքի հրավիրել իրեն, նստեցրել կողքին, ասել՝ «էս աշխարհում երկու մեծ մարդ կա, մեկը դու ես, մյուսը՝ ես»։ Ասում ու երդվում է՝ «Թե սուտ ասեմ, էն Դուքան Սեդրակը շուն դառնա... Մեռել լողացնող Մանգասարին թաղեմ, թե սուտ ասեմ»։ - Լեռնակերտը քաղաք է, էն էլ շահար քաղաք,- ածելին թափա~ 122 ~

հարում է Վարսավիր Արտուշը։- Որ քաղաք չլինի, ես այստեղ ի՜նչ ղալաթ եմ անում։ Հրե՜ն, Իրանի շահը քսան մարդ է ուղարկել իմ ետևից... Թե սուտ ասեմ, Մոթալ Մինասը հազար ցավի գա, Դուքան Սեդրակի տունն էլ պաժառ ընկնի։ Եվ նորից հարցը ֆուտբոլի գնդակի պես գլորում են դես ու դեն, Սիմոն Սարխոշյանցը հմուտ ձեռնածուի պես ձեռնափայտը պտտում է ձեռքում՝ «Այո՜ս, Լեռնակերտը քաղաք է, բայց որոշ չափով պրովինցիալ քաղաք», Գալիֆե Գուգուշը բղավում է. - Ա՛յ ցավդ տանեմ, քաղաքը քաղաք է, բա էդ պրովինցիալն ինչի՞ ես կպցնում։ Իբր Լեռնակերտի կարկատանները քի՞չ են, մեկն էլ դու ես ավելացնում։ - Մեռնեք էլ, շեն է,- իրենից դուրս է գալիս Տավարած Մուխանը։-Ես որ ասում եմ շեն է, ուրեմն շեն է։ Դե որ քաղաք է, ձեզ համար կարգին տավարած գտեք, ես չկամ։

~ 123 ~

ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՅՐԵՆՅԱՑ...

Խմբապետ Խորենն ու Խմբապետ Աղաջանը Ննգի գյուղում իրար վրա մաուզեր են քաշել, ավել-պակաս խոսք ասել ու դարձել թշնամիներ։ Աղաջանն իր խմբով քաշվել Է ծմակները, Խորենը կորեկով ծախած շան նման էլի եկել է, Լեռնակերտում շնթռնել: Վարժապետ Սիմոնը, պարոն Սիլվեստը և Դուքան Սեդրակը հաշտվել են Խմբապետ Խորենի հետ։ Միասին էլ լակում են ու գոռում. «Հանուն հայրենյաց կռվենք ու մեռնենք...»։ (Ուստա Ծատուրի օրագրից)

Ռուսաստանում կապիտան Խասապետովի Կատինկայի բախտը չբերեց։ Խասապետովը ժամանակավոր կառավարության տապալումից հետո միացավ սպիտակգվարդիականներին, շարժվեց Պետրոգրադի վրա ու... աստված նրա հոգին լուսավորի։ Կատինկան ամուսնուն կորցնելուց հետո, չկարողացավ սև զգեստներ գտնել, ստիպված երեք անգամ ամուսնացավ, երեք ամուսիններն Էլ փուչ դուրս եկան։ Եկավ Աստրախան, Աստրախանում սիրահարվեց մի բոցմանի, պարոն բոցմանը ուղարկեց նրան Բաքու, ինքը գնաց անհայտ ուղղությամբ։ Եվ Կատինկան կարոտեց Լեռնակերտին, կարոտեց նրա փոշոտ փողոցները, կարոտեց Գորոդովոյ Անտոնին, կարոտեց Դուքան Սեդրակի սֆաթին, եկավ։ Եկավ ու հանդիպեց պարոն Սիլվեստին, պարոն Սիլվեստը ասպետավարի չոքեց նրա առջև, համբուրեց փամփլիկ ձեռքն ու ասաց. ~ 124 ~

- Կատյա, Կատինկա, Կատյուշա՛, սիրում եմ ձեզ։ Կատյա-Կատինկա-Կատյուշան տվեց իր համաձայնությունը։ Վարժապետ Սիմոնը դարձավ քավոր, Խմբապետ Խորենը՝ խաչեղբայր, ուտել-խմելը Դուքան Սեդրակի հաշվին էր։ Հարսանիքը տեղի ունեցավ ռուսական եկեղեցում։ Նորապսակներին օրհնեց Ժամկոչ Մանասը։ Նա Աստվածաշունչը թարս բռնեց ու վրա տվեց. - Օրհնիալս պարոն Սիլվեստոյ և օրիորդոյ Կատինկոյ, ամե՛ն։ Աստված ծնեալ Իսահակ, Իսահակ ծնեալ Հակոբ, Հակոբ ծնեալ Հուդա... Նորահարս Կատինկան չհամբերեց. - Նո՛ւ, դուռաչոկ, կուդա՞, կուդա՞... Խմբապետ Խորենը զգալով, որ ծալը պակաս ժամկոչը կարող Է ուրիշ ափեղցփեղություններ Էլ դուրս տալ, վռնդեց նրան եկեղեցուց ու խմեց «երկու անթառամ ծաղիկների կենացը»։ Մինչև ուշ գիշեր կերան, խմեցին, մինչև ուշ գիշեր երգեցին. «Հանուն հայրենյաց կռվենք ու մեռնենք», ու մրափ մտան։ Իսկ առավոտյան... Առավոտյան պարզվեց, որ նորահարսը իր ամուսնուն շփոթել Է պարոն Խորենի հետ։ Այդ դեռ ոչինչ, նման բան պատահում Է։ Բայց ցավն այն Է, որ ինչ-որ մեկը մտել Է զորանոց, հավաքել զենքերն ու հեռացել։ Գոնե, մի թուր Էլ չի թողել, որ պարոն Խորենը պահակի թափանթրիքը ցրիվ տա։ Եվ Խմբապետ Խորենը տրորեց կարմրած աչքերը, մոռացավ գիշերվա դեպքը ու մտրակը թափահարեց օդում. - Եթե զենքը չհանձնեք, Լեռնակերտը կվառեմ։ Չազդեց։ - Բոլորին կճոճեմ կախաղանի վրա։ էլի չազդեց։ Նկատեց թթենու տակ կանգնած փուքս փչող Պողոսին, մոտեցավ, բռնեց օձիքից։ ~ 125 ~

- Հիմա կխոսե՞ս, թե՞ ոչ։ Պողոսը չխոսեց, ուղղակի բռնեց նրա գոտկատեղից, բարձրացրեց, պտտեցրեց օդում ու նետեց Դուքան Սեդրակի խանութի կողմը։ Դուքանի դուռը պոկվեց, լսվեց կանացի մի սուր ճիչ։ Խանութից դուրս եկան կիսամերկ Կատինկան և պարոն Սիլվեստը։ Փողոցում բարձրացավ հռհռոց, Դուքան Սեդրակը, որ երեկվանից հարբած էր, թռավ թթենու առջև ընկած դատարկ տակառի վրա ու երկու ձեռքը բարձրացրեց. - Պարոննե՛ր, այդ ի՞նչ իրավունքով եք ձեռք բարձրացնում... Հրացան չպայթեց, թրեր չշաչեցին. Փուքս փչող Պողոսը ոլորեց Խմբապետ Խորենի ձեռքերը, կանգնեցրեց թթենու տակ և հայտարարեց. - Ժողովո՛ւրդ, էս ավազակի դատը մեր ձեռքովն ենք անում։ Բայց Խմբապետ Խորենին բախտ չվիճակվեց լսելու «դատարանի» արդար որոշումը. նա պոկվեց տեղից, մի ակնթարթում մոտեցավ Գորոդովոյ Անտոնին, պատյանից դուրս քաշեց նրա երկար թուրը, կոթը դեմ արեց գետնին, ընկավ վրան։ Դա Խմբապետ Խորենի առաջին և վերջին քաջագործությունն էր։

~ 126 ~

ԹԱՐԽԱՆ ԹԵՐԽԱՇՅԱՆ

Նէպի տարիներին Լեռնակերտի մեյդանում՝ հայոց ժամի մոտ Թարխան Թերխաշյանն ու Մկրտիչ Սազանդարովը մագազին բացեցին։ Էդ մագազինի վրա Նալբանդ Աթունը էսպիսի մի խաղ կապեց. Գնացի մագազին՝ Գինին՝ բոչկա-բոչկա, Արաղը լիտրով, Գինին բոչկա-բոչկա։ Կերա ու խմեցի, Փորս հեչ բան չընկավ։ Նէպը չբերեց Դուքան Սեդրակի բախտը, և նա իր խանութը դարձրեց խաշարան։ Թերխաշյանն ու Սազանդարովն իրենց նէպը մի քիչ շուտ սկսեցին: Իսկ երբ իսկական նէպը եկավ, սկսեցին քչփչալ. թազա կարգերը շուտով կվերանան, և մեկ էլ տեսար՝ թագավորին նորից թախտին նստեցրին... (Ուստա Ծատուրի օրագրից)

Օգոստոսին Թարխան Թերխաշյանը Թիֆլիսից եկավ՝ գլխին երկար կզրոկով կեպի, բլուզի օձիքն օսլայած, գոտին արծաթե, շալվարը գալիֆե, մորուքը եռանկյունի, բեղերը ցից-ցից, ոտքերին ճռճռացող սապոգներ։ Ոտքը աջ Է դնում՝ ճը՜ռռ, ձախ Է դնում՝ ճը՜ռռ, կանգնում Է՝ Էլի ճը՜ռռ։ ~ 127 ~

Ու Թարխան Թերխաշյանը ճռճռացող սապոգներով քայլեց Լեռնակերտի ծուռ ու մուռ փողոցներով, ռուսերեն բարևեց ծանոթներին ու անծանոթներին, ռուսերեն զարմացավ, ռուսերեն ուրախացավ, ռուսերեն հայհոյեց Դուքան Սեդրակին ու վերջում էլ ատամների արանքից լեզվի ծայրով նետեց. - Կը չորտովո մատերի։ Դուքան Սեդրակը խոսքի տակ չմնաց, պատասխանեց. - Կը չորտովո մատերի Էլ, կը չորտովո դեդուշկա էլ, բաբուշկա էլ, հալա ուրիշ բաներ էլ... Թարխան Թերխաշյանը Լեռնակերտում նորություն էր։ Փոստի Մադաթը փոշի բարձրացնելով եկավ, կանգնեց Ուստա Ծատուրի դարբնոցի բակում և ասաց. Թարխան Թերխաշյանը յառիյ կամերսանտ է, Թիֆլիսի բանկերը փողով լցրել է, հիմա էլ ուզում է Լեռնակերտում մագազին բացել։ Ով հավատում էր՝ հավատաց, ով չէր հավատում, ասաց՝ «ՉԷ մի, էշի պոզեր»։ Դե լեռնակերտցու համար ինչ կա, կուզի ուղտի վրա էլ պոզեր կդնի, կուզի Դուքան Սեդրակի քամակից մի մեծ պոչ կկպցնի։ Որ կպցրեց, պրծավ, պոկողն ո՞վ է։ Նալբանդ Աթունը կամերսանտ Թարխանին բռնեց ու սկսեց իր հարցաքննությունը։ - Տավարիշչ Թարխան, դուք Թիֆլիսի՞ց եք։ Թարխան Թերխաշյանը ռուսերեն մտածեց, վրացերեն շվշվացրեց, հայերեն պատասխանեց. - Ծնյալս ի քաղաքն Թիֆլիս, Հավլաբարո թաղին մեջ։ - Պեպոյին ճանաչո՞ւմ ես: - Ի՞նչ Պեպո: - Պեպոն, էլի, էն, որ ասում է՝ ես քու սեփական հերն եմ անիծել, Արութին Զիմզիմովյան, բա դու նամուս չունե՞ս, դու սկի մարդ չե՞ս... - Լսած չկամ: - Հովհաննես Թումանյանին ճանաչո՞ւմ ես։ ~ 128 ~

- Չգիտեմ, չեմ լսել։ - Ղազարոս Աղայանին գիտե՞ս։ - էդ ո՞վ է։ - Աշուղ Ջիվանու անունը լսած կա՞ս։ - Դա ո՞վ է։ - Լավ, դե որ Թիֆլիսումն ես ծնվել, թող քո ասածով լինի... Հիմա ասա տեսնեմ Քռի մեջ քանի՞ վեդրո ջուր կլինի։ - Չգիտեմ։ - Արա՛, տնածակ-տնածակի տղա, Պեպոյի անունը լսած չկաս, Թումանյանին չես ճանաչում, Աղայանին չգիտես, Ջիվանու անունը լսած չկաս, չգիտես, թե Քռի մեջ քանի վեդրո ջուր կա, բա դու էդ ո՞նց ես ծնվել Թիֆլիսում։ Լավ մտածիր, գուցե ոչ մի տեղ էլ չես ծնվել... Թարխան Թերխաշյանն ասաց, որ չնայած ինքը ծնվել է Թիֆլիսում, բայց իրեն հոգով-սրտով համարում է լեռնակերտցի, սիրում է Ղարաբաղն ու ղարաբաղցիներին։ - Չէ, չէ, ասա տեսնեմ ո՞նց ես ծնվել Թիֆլիսում,- Նալբանդ Աթունը ոտքը խփեց գետնին։- Թահր ու թուհրիցդ երևում է, որ բանվոր դասակարգ չես, գյուղացի չես, մաճ չես բռնել, երկաթ չես ծեծել։ - Ինտելիգենտ եմ։ - Հայեվուր ասա՝ հասկանամ։ - Ինտելիգենտը քո խելքի բանը չի։ - Ուրեմն՝ Ղարաբաղն էլ քո խելքի բանը չի։ Կամերսանտ Թարխանը ճռճռացրեց սապոգները, ճռճռալով քայլեց մեյդանով, նստելու տեղ չգտավ։ Վախենում էր գալիֆե շալվարը կեղտոտի։ Վախենում էր Սրափիոնի ցանկապատի կողքի կոճղին մեջքը հենի, որովհետև կոճղը բորբոսնած է, ճեղքերից ինչոր կարմրագույն բլոճներ են դուրս եկել, ուլունքների պես շարվել կողք-կողքի։ Վախեցավ նաև Դուդուլի ականջներն ու պոչը կտրած Բողարից, որ ընդհանրապես ոչ ոքի վրա չի հաչում։ Բողարն իր ~ 129 ~

այդ խաղաղասիրությունը հավանաբար ժառանգել էր հանգուցյալ Գորոդովոյ Անտոնից։ Եվ որպեսզի կամերսանտ Թարխանը տրաքվի, կտոր-կտոր դառնա, Դուքան Սեդրակը երգում է. Ղարաբաղ բաղ եմ արել, Ջիգարս դաղ եմ արել, Դոստ ու դուշմանի միջին Քեֆս միշտ չաղ եմ արել։ Բայց կամերսանտ Թարխան Թերխաշյանը չի տրաքվում, կտոր-կտոր չի դառնում. երկարակոթ գլանակ է ծխում. օսլայած օձիքով բլուզ է հագնում, ճռճռացնում սապոգները։ Կարծես շան որդին Լեռնակերտ է եկել միայն նրա համար, որ օսլայած օձիքով բլուզ հագնի, երկարակոթ գլանակ ծխի և ճռճռացնի սապոգները։ Մթամ այդ ամենը չէր կարող Թիֆլիսում անել։ Թիֆլիսը մեծ քաղաք է, կարելի է։ Նալբանդ Աթունի ջղերն այլևս չդիմացան. - Արա՛, էդ տերը մեռածներին խի՞ չես մի քիչ մազութ քսում, որ ձեն չհանի... Առավոտը՝ ճը՛ռռ, կեսօրին՝ ճը՛ռռ, իրիկունը ճը՛ռռ... Ի՞նչ է, գլխներիս գեներալ Մադաթո՞վն ես, թե՞ կնյազ Կուտուզովը։ - Գեներալ Մադաթովն ո՞վ է։ - Գեներալ Մադաթովին չգիտե՞ս,- ու Նալբանդ Աթունը քրքջաց.- Վա՛յ, կամերսանտ՝ կամերսանտի տղա։ - Մադաթովն ո՞վ է,- նորից հարցրեց Թարխան Թերխաշյանը։ - Իսկ կնյազ Կուտուզովին գիտե՞ս։ - Չէ, չգիտեմ։ - Որ կնյազ Կուտուզովին չգիտես, գեներալ Մադաթովն ինչի՞դ է։ Դուքան Սեդրակը գլուխը հանեց իր խանութի նեղլիկ պատուհանից, հռհռաց, հռհռաց, ու էլի պիտի հռհռար, բայց փուքս փչող Պողոսի նետած պոմիդորը սեպվեց նրա բերանի մեջ, ու հռհռոցը փոխվեց ղլղլոցի։ ~ 130 ~

Օգոստոսի վերջերին Լեռնակերտի մեյդանում տնկվեց Թարխան Թերխաշյանի և Մկրտիչ Սազանդարովի «Թ. Տերխաշով - Մ. Սազանդարով էժան գներով ապրանքների ու մթերքների մաղազին»-ը։ Վաճառասեղանի ետևում երևաց բուլղարական սորտի մի կարմիր տաքտեղ, այսինքն Մկրտիչ Սազանդարովի քիթը, որ հափշտակել էր իր տիրոջ դեմքի մեծ մասը։ Լեռնակերտցիք սկզբում մոռացած առևտուրը, նայում էին Սազանդարովի հրաշք քթին և քիչ էր մնում հարցնեին՝ էդ տաքտեղը քանիսո՞վ ես ծախում... Օգոստոսի վերջերին Դուքան Սեդրակի խանութի ճակատին երևաց մի ցուցանակ. «Մտեք, անուշ արեք քաղցր ճաշեր»։ Քաղցր ճաշերը՝ առավոտյան խաշ, երեկոյան խաշ, կեսօրին խաշ։ Փուքս փչող Պողոսը «ճաշեր»-ը ջնջեց, դարձրեց՝ ճանճեր, Թարխան Թերխաշյանը եկավ կարդաց, երեսը զզվանքով շուռ տվեց. «Թո՛ւ, պադլեց»։ Մկրտիչ Սազանդարովն ուրիշների հաշվին ուտող-խմող, կոպեկի համար հոգի տվող մարդ է։ Ուրեմն, այս Սազանդարովը Թարխան Թերխաշյանի համար և՛ գլխավոր գործակատար է, և՛ գլխավոր հաշվապահ։ Մկրտիչ Սազանդարովը ամեն երեկո շրխկացնում է համրիչի հատիկները, հաշվում օրվա եկամուտը, հետո բավականությունից ծպացնում շրթունքներն ու ծոր տալիս. Հայոց աղջիկներ, ձեր հոգուն մատա՜ղ... Բայց որովհետև չգիտե երգի շարունակությունը, երաժշտության տակտով հայհոյում է Դուքան Սեդրակին. Հերն եմ անիծել Դուքան Սեդրակի« Որ Լեռնակերտի մեջ հարյավ ու ավա՜ղ... Կռիվ չեղավ, արկեր չպայթեցին, բայց եղավ երկրաշարժ։ Նէպման Թարխանը հարուստ-հարուստ քնեց, արթնացավ աղքատ։ Եկան ասացին՝ հերիք է որքան փող ես դիզել, քո «էժան գներով ապրանքների ու մթերքների մաղազինը» պիտի հանձնես պետությանը և ապրես ճակատիդ քրտինքով։ Պետությունը Ուստա Ծատուրն ու Նալբանդ Աթունն են, փուքս ~ 131 ~

փչող Պողոսն ու փոստի Մադաթն են... Նախրապան Դուդուլը, որ վերջապես գտել էր գրոց անունը, դարձել Դուրասան, նույնպես պետություն էր: Դուքան Սեդրակը պետություն չէր, կոտր ընկած վաճառական էր։ Դուքան Սեդրակը կանգնեց թթենու տակ, խելագար-խելագար ծիծաղեց, խելագար-խելագար բռունցքը խփեց կրծքին և լուրջ-լուրջ մատը տնկեց վեր. - էնտեղ աստված կա, աստված տեսնում է։ Ու Լեռնակերտը նրա աչքին օրորվեց, Թարխան Թերխաշյանն օրորվեց, Մկրտիչ Սազանդարովն օրորվեց, աշխարհն օրորվեց։ Ու նրան թվաց, թե ճռնչաց Թարխան Թերխաշյանի մաղազինը, նստեց ու տափակեց գետնին։ Հիմա Դուքան Սեդրակը կարող է քայլել իր մրցակիցների փլատակների վրայով, բարձրացրեց ոտքը, չհասավ, էլի բարձրացրեց, կորցրեց հավասարակշռությունն ու փռվեց գետնին։ - Համա լակել է, հա՜,- ծիծաղեց Ուստա Ծատուրը։ Թարխան Թերխաշյանը պիտի ծիծաղեր, բայց ո՞ւմ վրա, երբ աշխարհը հիմա իր վրա էր ծիծաղում։ Ու նա կեպին քաշեց աչքերին, քայլեց։ Սապոգները պապանձվել, չէին ճռճռում։ «Մի նագան լիներ, կարկաժս ցրիվ կտայի»,- մտածեց նա դառն հեգնանքով և կարծես մի պահ տեսավ իր փշրված գանգը ընկած փողոցում, ցատկեց, որ անցնի վրայով, դեմ առավ Նալբանդ Աթունին։ Նալբանդ Աթունը ձեռքը մեկնեց դեպի դարբնոցը, ցույց տվեց պատից կախած թուղթը։ - Կարդա՛ ։ Թարխան Թերխաշյանը կարդաց. «Այսօր՝ ժամը 8-ին, իրիկունը ռուսի ժամում թատրոն։ Շիրվանզադե։ «Պատվի համար»։ Հանդես է գալիս Հովհաննես Աբելյանը իր խմբով»։ Եվ Նալբանդ Աթունը հարցրեց. - Հովհաննես Աբելյանին ճանաչո՞ւմ ես։ - ճանաչում եմ։ - Ո՞վ է։ ~ 132 ~

- Արտիստ է։ - Արտիստ չի, դերասան է։ - Շիրվանզադեին ճանաչո՞ւմ ես։ - Պիսատել է։ - Պիսատել չի, գրող է։ - Որ ի՞նչ,- հոնքերը վեր քաշեց Թարխան Թերխաշյանը։ - Ոնց թե՝ ինչ... Բջիջի քարտուղար Ալեքսանին էլ պիտի ճանաչես, ընկեր Մատվեյին էլ, Ուստա Ծատուրին էլ, ինձ էլ, Պողոսին էլ, փոստի Մադաթին էլ։ - Իսկ դուք ո՞վ եք,- համարյա ճչաց Թարխան Թերխաշյանը։Դուք ո՞վ եք։ - Մենք Լեռնակերտն ենք։

~ 133 ~

ՈԻՍՏԱ ԾԱՏՈԻՐԻ ՕՐԱԳՐԻՑ

Վարժապետ Սիմոնը շլյապան փոխեց կեպիով՝ չօգնեց։ Մորուքը խուզեց, բեղերը խուզեց, ասաց՝ ես բանվոր դասակարգ եմ, Նալբանդ Աթունը ծուռ-ծուռ նայեց նրան ու հարցրեց. «Բա որ դու բանվոր դասակարգ ես, մե՞նք ինչ ենք»։ Սիմոն Սարխոշյանցը լարեց ուղեղը, մտածեց, մտածեց և տեսավ, որ բան չի ստացվում, բռնեց Միջին Ասիայի ճանապարհը։ Ասաց՝ ես մեծ մասշտաբի մարդ եմ, պիտի մեծ-մեծ քաղաքներում ապրեմ։ Պարոն Սիլվեստը ծլկեց Լեռնակերտից։ Ծլկեց, էն էլ ինչպե՜ս ծլկեց։ Տնաքանդի տղան մի անգամ էլ ետ չնայեց, տեսնի որտեղ մնացին Դուքան Սեդրակն ու Վարժապետ Սիմոնը։ Անտոնը չկարողացավ տանել այդ «անհավասարությունը», թուրը հանեց թախտի տակից, փոխեց մի շիշ գինու հետ, խմեց, հարբեց։ Եվ խեղճ ու կրակ Գորոդովոյ Անտոնը թոկը գցեց վիզը, կախվեց Դուքան Սեդրակի դուքանի առջևի թթենուց։ Խե՜ղճ Անտոն, խե՜ղճ, ինչո՞ւ եկար, ինչո՞ւ գնացիր։ Դուքան Սեդրակը մի օրում ցածրացավ, իջավ և հասավ Գորոդովոյ Անտոնի մակարդակին։ Դուքան Սեդրակն Էլ պիտի գնար պարոն Սիլվեստի հետևից, չգնաց։ Ասաց՝ ես Լեռնակերտի մասշտաբի մարդ եմ, ազնիվ ծնվել եմ, ազնիվ Էլ կմեռնեմ։ Եվ որպեսզի իր ազնվությունը ապացուցի, նավթ Էր վաճառում, վաճառվող նավթի հետ ջուր Էր խառնում, և լեռնակերտիցների ճրագները ավելի շատ ծուխ Էին արձակում, քան՝ լույս։ Հեղկոմի նախագահ Ալեքսանը մի օր Էլ կանգնեց Դուքան Սեդրակի խանութի մոտ ու հարցրեց. «Լավ, հիմա քեզ հետ ի՞նչ անենք. առաջներում գինուն Էիր ջուր խառնում, հիմա Էլ՝ նավթին»։ ~ 134 ~

Ժամկոչ Մանասը խուզեց ցանցառ մորուքը, ցերեկները հայհոյում Էր աշխարհի բոլոր սրբերին, գիշերները աղոթում աստծուն։ Հայհոյեց, աղոթեց, հայհոյեց, աղոթեց և տեսավ, որ բան չի ստացվում, խելքի մնացորդները գլուխն հավաքեց ու խելառվեց։ Դուքան Սեդրակը և Վարժապետ Սիմոնը դարձան, ինչպես Հեղկոմի նախագահ Ալեքսանն է ասում՝ երկու անհայտով հավասարում։ Պողոսը հայտնին գտնելու համար դարբնոցի պատին ածխով գրեց. Վարժապետ Սիմոն + Դուքան Սեդրակ + Պարոն Սիլվեստ = Օ։ Ուստա Ծատուրը էդ զրոյի կողքին մի զրո էլ նկարեց, զրոներին քիթ ու բերան ավելացրեց, աչք ու ունք ավելացրեց և առջևում մի հարցական տնկեց։ Մամբրե Խաբարդանովիչն առերես նոր կարգերն ընդունեց, բայց դե վա՜յ էն ընդունելուն, էլի միտքը ծուռ էր. հավաքում էր գլխին, քսի-փսի անում, ասում կարիք չկա հուսահատվելու, նոր կարգերը երկար չեն դիմանա։ Իսկ աղջիկը՝ Օլյան, հորը բանի տեղ չդրեց, ամուսնացավ Պողոսի հետ։ Գալիֆե Գուգուշը... Վա՜յ, մեռնես դու, Գուգուշ. մի գլուխ հեղափոխության ցավն էր տանում։ Տղայի անունն էլ Հեղկոմ էր դրել. Թամամը համ օրորոցը օրորում է, համ էլ երգում. Խորհրդային նոր զակոնով Բայ-բայ արա, Հեղկոմ բալա, Հորով լինես, լինես մորով, Շուտ մեծանաս, Նարկոմ դառնաս։

~ 135 ~

ՕԹԵԼԼՈՆ, ԴԵԶԴԵՄՈՆԱՆ, ԱԲԵԼՅԱՆԸ

ԵՎ ՆԱԼԲԱՆԴ ԱԹՈՒՆԸ

Օհաննես Աբելյանը ռուսի ժամի բակում իջավ Մնացական Դանդարովի ֆայտոնից, երեսը կատակով խաչակնքեց ու ասաց.«Վայ թե լեռնակերտցիք բռնեն ու վերջում Էլ ինձ քահանա օծեն»։ Աբելյանի հետ մի սիրուն կնիկ Էլ Էր եկել, Դեզդեմոնա պիտի խաղար։ Մեր Էս Նալբանդ Աթունը նայեց Էդ սիրույն կնկանն ու գլուխն օրորեց. «Մթամ աշխարքում մենք Էլ ենք ապրում, Աբելյանն էլ»։ Աբելյանը լսեց ու քթի տակ ծիծաղեց։ Ուրեմն երեկոյան Աբելյանը ռուսի ժամում Օթելլո խաղաց, Էս Նալբանդ Աթունը թատրոնի Էն թունդ վախտը մի Էնպիսի անհամություն արեց, մի Էնպիսի՜ անհամություն, որ սկի ոչ ասելու բան է, ոչ էլ գրելու բան... (Ուստա Ծատուրի օրագրից)

Թատրոնը Լեռնակերտում նորություն էր։ Նորություն էր նաև մարմարի պես ճերմակ դեմքով այն դերասանուհին, որ թևանցուկ արեց Աբելյանին, գլուխը նազանքով ետ գցեց ու քրքջաց։ Կարծես չոր անապատում աղբյուր կարկաչեց։ ~ 136 ~

- Վա՜յ, սատանա-սատանայի կնիկ,- ասաց Նալբանդ Աթունը։Մթամ աշխարհում մենք էլ ենք ապրում, Աբելյանն էլ։ - Չեմ ասե՞լ՝ արսըզ-արսըզ դուրս չտաս,- բարկացավ Ուստա Ծատուրը,- Աբելյանը ժողովրդական մարդ է, դու ինչո՞ւ ես նրա հետ չափվում։ - Որ էդ սիրուն կնիկն ինձ էլ պադրուշկա անի, ես էլ ժողովրդական կլինեմ,- պատասխանեց Նալբանդ Աթունը և նորից կրկնեց.- Վա՜յ, սատանա-սատանայի կնիկ։ Մի աֆիշ Ուստա Ծատուրի դարբնոցի պատից կախեցին, մի աֆիշ Նալբանդ Աթունի դարպասից, մի աֆիշ փոստի շենքի ճակատից։ Որովհետև մի քանի օր առաջ «Պատվի համարը» ցնցել էր Լեռնակերտը, հիմա բոլորը սրտատրոփ սպասում են «Օթելլո»-ին։ Երեկոյան դեմ փոստի Մադաթը կանգնեց բոստանչի Սրափիոնի կտրին, վիզը երկարեց ու կանչեց. - Լեռնակերտի ժողովո՛ւրդ, Աբելյանի թատրոնը սկսվում Է, եկե՛ք... Տավարած Դուդուլը «Օթելլո»-ի մասին որոշ բաներ լսել Էր Փոստի Մադաթից։ Փոստի Մադաթն ասել էր՝ Օթելլոն արաբ է, իրա կնիկը կամ ինգլիզ է, կամ ֆռանցուզ։ էդ արաբը նամուսով մարդ է, կնկա ղալաթները չի կարողանում տանել, բռնում՝ խեղդում է։ Տավարած Դուդուլը հիշեց Փոստի Մադաթի պատմածն ու ռեկլամեց ներկայացումը. - Ժողովո՛ւրդ, Հովհաննես Աբելյանն էս թատրոնում իրա լիրբ կնկանը պիտի խեղդի, եկեք թամաշա արեք։ - Եվ աչքն էլ կհանի,- լուրջ-լուրջ արձագանքեց բոստանչի Սրափիոնը։- Իսկական տղամարդը Աբելյանն Է, բա Մամբրե Խաբարդանովիչի նման կլինի՜... Դուդուլ ախպեր, մի անգամ էլ կանչի, թող էդ աննամուս Մամբրե Խաբարդանովիչը լավ լսի։ - Իմ անունը Դուդուլ չի,- նեղացավ Դուդուլը։- Դուդուլը էն քյոհնա վախտերումն է եղել։ Իմ իսկական անունը Դուրասան է։ - Յա՜,- զարմացավ Սրափիոնը,- դու էդ ե՞րբ դերասան դար~ 137 ~

ձար։ - Ասացի՝ Դուրասան։ - Է՜, լավ. ի՞նչ տարբերություն կա Դուրասանի ու Դերասանի միջև։ Ու եկան։ Ռուսական եկեղեցում ասեղ գցեիր, գետնին չէր ընկնի։ Եկել էր Մամբրե Խաբարդանովիչը՝ Հերիքնազ Առնավուդովնայի հետ, Սիմոն Սարխոշյանցն էր եկել՝ կեպին քաշած աչքերին, Մեռել լողացնող Մանգասարն ու Ժամկոչ Մանասը, Գալիֆե Գուգուշն ու Թամամը, Ֆոտո Գավրուշն ու Վարսավիր Արտուշը... Եկել էին հարևան Քարաշեն, Արմենավան, Խնածախ, Շոշ գյուղերից, և բոլորն էլ լոզունգներով. «Կեցցե՜ սոցիալիստական թատրոնը, կորչի՛ բուրժուական փտած արվեստը»։ Վարագույրները քաշեցին, բեմում երևաց մի արաբ՝ ականջներից կլոր-կլոր օղեր կախ արած, ատամները ճերմակ, հագին թանկարժեք զգեստներ։ Արաբը խոսեց ինչ-որ Յագոյի հետ, հետո ներս մտավ Դեզդեմոնան՝ երեսը ճերմակ, թևերը ճերմակ, պարանոցը ճերմակ, շորերը ճերմակ։ Փոստի Մադաթին մնում էր միայն զարմանալ, թե այդ արաբը որտեղից գիտե հայերեն, և թեքվեց ու շշնջաց Դուդուլի ականջին. «Ուրեմն՝ էս արաբը հայ է, և ինքն էլ Հայաստանի հայ...»: Ու երբ Օթելլոն զայրացավ կնոջ վրա ու գոռաց. «Դև՛, դև՛, դև՛։ Երկրի արգանդը եթե հղանար կնոջ արցունքից, Ամեն կաթիլից մի կոկորդիլոս կծնվեր։ Կորի՛ր, Կորի՛ր իմ աչքից...»,- դահլիճն ավելի լարվեց, վիզն ավելի երկարեց դեպի բեմը։ Բոլորն անհամբեր սպասում են, թե ինչով պիտի ավարտվի արաբի ու նրա գեղեցիկ կնոջ պատմությունը։ Ու եկավ այդ պահը։ Երբ կատաղած Օթելլոն նետվեց Դեզդեմոնայի վրա, բռնեց կոկորդն ու ասաց՝ «էլ ուշ է», տեղի ունեցավ զարմանալի բան. Նալբանդ Աթունը վեր թռավ տեղից, նետվեց բեմ ու Օթելլոյին հրեց մի կողմ. - Ի՞նչ ես անում, այ տնաքանդ-տնաքանդի տղա, հո ալան-թա~ 138 ~

լան չի։ Մեծահռչակ Աբելյանը, որ հիմա Նալբանդ Աթունի համար միայն արաբ է, շրջվեց, նայեց Աթունին... բռնեց փորն ու քրքջաց։ Նրա այդ քրքիջը դուր չեկավ Նալբանդ Աթունին. դուր չեկան կլորկլոր օղերը, ճերմակ-ճերմակ ատամներն ու փայլփլուն զգեստները, և ձայնն ավելի բարձրացրեց. - Չէ՛, ասա մի տեսնեմ՝ խի՞ ես ուզում խեղդել էդ սիրուն կնկան։ Ախպեր, չես կարողանում պահել, տուր մենք պահենք։ Դահլիճը պայթում էր ծիծաղից, իսկ Նալբանդ Աթունը կպել էր Աբելյանից ու իրենն էր քշում. - Չէ՛ , ասա մի տեսնեմ՝ խի՞ ես ուզում խեղդել էդ անմեղ կնկանը։ Շփոթված Դեզդեմոնան կուչ էր եկել մի անկյունում, լուռ նայում էր, թե այդ ամենն ինչով պիտի վերջանա։ Այո, ինչպես Ուստա Ծատուրն է վկայում՝ «շատ անհամ բան ստացվեց»։ Բայց դե ներկայացումը պիտի ավարտել, և Աբելյանը ելքից դուրս գալու համար որոշեց լեզու գտնել Նալբանդ Աթունի հետ։ Ասաց, որ ինքը Դեզդեմոնային իսկականից չի խեղդում, և խնդրեց, որ հարգարժան Նալբանդը թողնի բեմը։ Բայց Նալբանդ Աթունը առոք-փառոք նստեց Դեզդեմոնայի մահճակալին ու գլուխն օրորեց. - Չէ, արաբ ախպեր, ես էստեղից հեռացողը չեմ։ Ես չեմ թողնի, որ Լեռնակերտում, էն էլ աստծու տանը, կնիկ խեղդեն։ Աբելյանը տեսավ, որ Նալբանդ Աթունը տեղում պինդ է նստել, իսկ ներկայացումն էլ մնացել է թերատ, ստիպված կատարեց Օթելլոյի վերջին մենախոսությունը, հանեց սուրը, գոչեց՝ «Ահա այսպես» և զարկված ընկավ գետնին։ Նալբանդ Աթունը զարմանքից պլշեց աչքերը, անմեղ-անմեղ նայեց դահլիճին ու ասաց. - Պա՛հ, քու շառը կտրվի, հա՜... Այսպես ավարտվեց Նալբանդ Աթունի, Օթելլոյի և Դեզդեմոնայի պատմությունը։ Ավարտվե՞ց... Չէ՛, չավարտվեց։ Ամբողջ մի ա~ 139 ~

միս Լեռնակերտում այդ մասին էին խոսում և ծիծաղում։ Ասում են՝ հաջորդ օրը Նալբանդ Աթունը մոտեցել է Աբելյանին ու հարցրել. - Ուրեմն էդ Օթելլոն հայացած արա՞բ է։ - Չէ, մավր է։ - Մավրն ի՞նչ է։ - Ցեղ է։ - Իսկ էդ սիրուն կնիկը ֆռանցու՞զ է, թե՞ ինգլիզ։ - Իսկ ինչու՞ ֆռանցուզ կամ ինգլիզ։ - Ես էլ էդ եմ ասում էլի՜, էդ եմ ասում։ Բա ֆռանցուզի կնիկը արաբի վրա սեր կկապի՞... Ուրեմն էդ բոլորը ստից սարքած բանե՞ր են... - Հա, սարքած։ - Բա Էդ ո՞վ Է սարքել։ - Շեքսպիրը։ - Շեքսպիրն ո՞վ Է։ - Անգլիացի Է։ - Պա՛հ, ձեր ինչն ասեմ։ Էդ ինչի՞ մեր հայերի ղորթից սարքած բաները թողել, անգլիացու ստից սարքած բաների ետևից եք ընկել։ Ու Աբելյանը քահ-քահ ծիծաղել, ձեռքը դրել Է Նալբանդ Աթունի ուսին և ասել. - Համա դու Էլ հետաքրքիր մարդ ես, հա՜... Այ տնաշենի նալբանդ, քիչ Էր մնում Էդ կնկա պատճառով ինձ սպանեիր։ - Վա՜յ, քու ցավը տանեմ, ընկեր Աբելյան, ինձանից հո չե՞ս նեղացել։ - Չէ, չեմ նեղացել։ - Դե որ չես նեղացել, գնանք մի-մի թաս արաղ խմենք։ Ու Նալբանդ Աթունը մեծահռչակ Հովհաննես Աբելյանին հրավիրել է իրենց տուն, բաժակ-բաժակի խփել, ասել. - Ախպեր Աբելյան, քո էդ շնորհքի կենացը։ Քո էդ բաց ճակատի կենացը։ Քո էդ Դեզդեմոնի կենացը։ Քո թատրոնի կենացը։ Քանի ~ 140 ~

Նալբանդ Աթունը սաղ է, Լեռնակերտի դռները քո առաջ միշտ բաց կլինեն։ Հովհաննես Աբելյանը դատարկել է բաժակը, խորամանկ-խորամանկ նայել Նալբանդ Աթունի աչքերին, լուրջ-լուրջ հարցրել. - Ախպեր Աթուն, դրուստն ասա, հո սեր չե՞ս կապել էն սիրուն կնկա վրա։ - Ի՞նչ սիրուն կնիկ,- մթամ չի հասկացել Նալբանդ Աթունը, փորձել է խոսքը շուռ տալ.- մի-մի թաս էլ չխմե՞նք։ - Խմելը՝ կխմենք, մենակ դրուստն ասա։ Դեզդեմոնային սիրահարվե՞լ ես։ - Դեզդեմոնը ո՞վ է։ - Խոսքդ ինչո՞ւ ես կտուրը գցում, աչքերիցդ երևում է... - Ախպեր Աբելյան, էդ ի՞նչ արաբայի շառ է։ - Չէ, ճիշտն ասա։ Բա էլ որտե՞ղ մնաց մեր ախպերությունը։ Նալբանդ Աթունը երեխայի պես կարմրել է, նայել դես ու դեն ու վիզը խեղճ-խեղճ ծռել. - Դե լավ էլի՜, ախպեր Աբելյան, էսքան տարվա պահած աբուռս ինչի՞ ես թափում։ Մի քար դու դիր էդ բանի վրեն, մի քար՝ ես, մի քար՝ մեր Ծատուրը, մի-մի քար էլ՝ մեր լեռնակերտցիք, մենակ աշխարհով մեկ չանեք։

~ 141 ~

ՆԷՊ

ՆԷՊ-ը, Ալեքսանի ասելով, նշանակում է՝ նոր տնտեսական քաղաքականություն, Փոստի Մադաթի բացատրությամբ՝ «Հլա սպասեցեք, նոր պլատֆորմի վերջն ուրիշ բան է դուրս գալու», ըստ Դուքան Սեդրակի՝ «Ասում էի, չէ՞, աշխարհն էսպես չի մնա», Գալիֆե Գուգուշի խելքով՝ «Տղա ես, տակդ ու գլուխդ լցրու»։ (Ուստա Ծատուրի օրագրից) Այսօր՝ ահա մենք համարձակ պարզում ենք նէպ, Որ իմանանք ով է մեր դեմ« ով է մեզ հետ։ (Խոսք անհայտ բանաստեղծի)

Իսկ Մամբրե Խաբարդանովիչը ոչինչ էլ չասաց, որովհետև նախ նա ոչ թե խոսքի, այլ գործի մարդ է, և հետո էլ՝ իր մտքերը բարձրաձայն արտահայտելու սովորություն չունի։ Նա այդ օրը արթնացավ բարձր տրամադրությամբ, թրաշվեց, Հերիքնազ Առնավուդովնայի այտը համբուրեց, դուրս եկավ փողոց։ Հերիքնազ Առնավուդովնան նայեց ամուսնու ետևից, քրթմնջաց դժգոհ. «Հողե՜մ գլուխդ, գիշերները բարձը գրկում՝ խռմփացնում է ~ 142 ~

կուշտ կերած արջի նման, ցերեկներն՝ ինձ միտը գցում»։ - Բարի՜ լույս, Մամբրե Խաբարդանովիչ,- նրան առաջինը ողջունեց Գալիֆե Գուգուշը,- լավ բաղնիս ունեմ, համեցեք։ - Մեծապես շնորհակալ եմ,- պատասխանեց Մամբրե Խաբարդանովիչը,- ես հիմա շատ կարևոր գործեր ունեմ, ուշանում եմ։ - Բարի՜ լույս, Մամբրե Խաբարդանովիչ,- երկտակվեց Մեռել լողացնող Մանգասարը։- Ինչպե՞ս է հայր Խաբարդանի թանկագին առողջությունը։ - Հիանալի։ Մեռել լողացնող Մանգասարը հոնքերը կախեց ու հայհոյեց մտքում. «Քավթառը պինդ ճակատ ունի, ոտը դեմ է արել, չի ուզում մեռնել»։ - Բարի՜ լույս, Մամբրե Խաբարդանովիչ,- Դուքան Սեդրակը ցուցամատով նետեց թևերը պոկած ճանճը, վիզը երկարեց։- Բա որ ասում եմ աշխարհն էսպես չի մնա՜... - Բարի՜ լույս, Մամբրե Խաբարդանովիչ,- խխունջի պես գլուխն իր խցիկից հանեց Բժիշկ Սերմաքաշյանը։- Գլխացավի հիանալի հաբեր ունեմ։ - Հարգանքներիս ամենահավաստիքը,- բարձրագոչ ողջունեց Սիմոն Սարխոշյանցը,- դեհ, ի՞նչ կասեք, հարգարժան Մամբրե Խաբարդանովիչ, ձեզ չի՞ թվում, որ ժամանակները նորից փոխվում են հօգուտ մեզ։ - Հնարավոր է,- Մամբրե Խաբարդանովիչը արագացրեց քայլերը, չցանկանալով զրույցի բռնվել Սիմոն Սարխոշյանցի հետ։ Բայց Վարժապետ Սիմոնը իսկույն հասավ նրան, բռնեց թևը. - Ներեցեք, Մամբրե Խաբարդանովիչ, մի բան պիտի խնդրեմ։ - Ի՞նչ կա։ - Ինչպես ասում են՝ ես փողի խիստ տագնապ եմ զգում, եթե հնարավոր է, հանուն մեր բարեկամության... - Իսկ այն պարտքերն ո՞վ պիտի վերադարձնի։ - Ներեցեք, ինձ ճանապարհածախս է հարկավոր, վաղը պիտի ~ 143 ~

մեկնեմ Միջին Ասիա։ - Բարի ճանապարհ։ Սիմոն Սարխոշյանցը ուզում էր նրան մի լավ շշպռել՝ բուրժուական տզրուկ, հլա սպասիր, բոլշևիկներն այնպե՜ս թոզդ քամուն տան... Բայց լեզուն պահեց ատամների տակ, չէր ուզում ճանապարհվելուց առաջ բոլոր կամուրջները վառել։ - Ողջո՜ւյն Մամբրե Խաբարդանովիչին,- իր քրքրված ապարատ-արկղի կողքից ձեռքր պաթետիկ տոնով առաջ պարզեց Ֆոտո Գավրուշը։- Ե՞րբ կբարեհաճեք լուսանկարվել ընտանյոք հանդերձ։ Ուստա Ծատուրը սովորականի պես իր գործին էր, Նալբանդ Աթունը հիմա էլ Ժամկոչ Մանասին թողել, բռնել էր Մեռել լողացնող Մանգասարի օձիքը՝ «Յանի փեշակդ մեռել լողացնելը չի՞... Յանի դու էլ քեզ մարդ ես հաշվո՞ւմ»։ Մամբրե Խաբարդանովիչը փեսայի՝ Պողոսի հետ պինդ էր խռովել, ասել էր՝ ես ոչ Պողոս անունով փեսա ունեմ, ոչ էլ Օլյա անունով աղջիկ։ Նա աչքի պոչով նայեց շիկացած երկաթի հետ կոխ բռնած փեսային, սիրտը փափկեց։ - Մեր տղա, Օլյան ինչպե՞ս է։ Պողոսը երկաթը թշշացրեց ջրի մեջ ու պատասխանեց. - Օլյան լավ է։ - Չեք գալիս, չեք գնում։ - Չենք գալիս, չենք գնում,- Պողոսը ժպտաց քթի տակ։- Ախր ինչո՞ւ գանք, ինչո՞ւ գնանք։ - Նեղացա՞ծ եք։ - Չէ մի։ Ումնի՞ց և ինչի՞ պիտի նեղանամ։ - Լավ, ես գործ ունեմ, հետո կխոսենք։ Մամբրե Խաբարդանովիչը վիճելու տրամադրություն չուներ, նա գործի մարդ է, նրա համար կարևորը և գլխավորը այն է, որ կարողանա ետ բերել իր նախկին փառքը։ Աղյուսագործարանի կողքին կկառուցի կահույքի ֆաբրիկա, Մեծ մեյդանում կունենա իր գրասենյակը, հետո կբարձրանա և թքած կունենա այդ Գուգուշի, ~ 144 ~

Սեդրակի, Գավրուշի... այդ չարչիների, այդ չախկալների, այդ քնձռոտների վրա։ Ժամանակը հիմա խոսում է Մամբրե Խաբարդանովիչի օգտին, հարկավոր է շտապել, շտապել, նորից շտապել։ Շինությունը, որի ճակատին մի ժամանակ գրած էր՝ «Դուռը բաց, կեր խորոված», և երբ խորոված ուտելու ախորժակով Ժամկոչ Մանասը դուռը բացեց, այնտեղ արդեն մկներն էին պարում,- հետագայում դարձավ մանր-մունր ապրանքների մաղազին, 18 թվականի վերջերին, Գալիֆե Գուգուշի և Մուշեղ Չանչախովի համառ ջանքերով՝ կլուբ։ Ինչո՞ւ Թիֆլիսը, Բաքուն, Երևանը, Շուշին կլուբ կունենան, Լեռնակերտը՝ ոչ։ Դա ծխից սևացած պատերով, նեղ լուսամուտներով երկարավուն մի օթախ էր, որտեղ ամեն երեկո Լեռնակերտի նշանավորները թուղթ էին խաղում, զառեր գլորում ու քննարկում զանազան հարցեր։ Երբ Թարխան Թերխաշյանն ու Մկր. Սազանդարովը հայտնվեցին Լեռնակերտում, Գալիֆե Գուգուշը օրակարգի մեջ մտցրեց Թերխաշյանի ճռճռան սապոգները և Մկր. Սազանդարովի բոլգարսկի տաքտեղ քիթը։ - Լեռնակերտի պատմության մեջ այդպիսի քիթ չի եղել և չի լինի,- ասում էր Գալիֆե Գուգուշը։- Լեռնակերտը պիտի հպարտանա, որ Սազանդարովի նման մարդը դարձել է իր օրինական բնակիչը։ Այդ օրը Գալիֆե Գուգուշը երկու բաժակից հետո փափկել և մոմ էր դառել։ Նա ասաց, որ ինքը կամավոր կերպով ՆԷՊ-ի ցավը տանում է, և որովհետև դա շատ մեծ երևույթ է Լեռնակերտում, խոստանում է շուտով իր բաղնիս-համամի ճակատին խփել նոր ցուցանակ՝ «Նոր էրայի պաղնիս»։ Ահա այդ ժամանակ էլ բացվեց կլուբի դուռը և երևաց Մկր. Սազանդարովի բուլղարական տաքտեղը։ Գալիֆե Գուգուշը լայն տարածեց թևերը, խոնարհեց գլուխն ու ասաց. - Մկրտիչ Սազանդարով, ես քո բոլգարսկի տաքտեղ քթի ցավը տանեմ։ Թե չտանեմ, հազար ամոթ ինձ։ Այդ քիթը որ իմը լիներ, ~ 145 ~

ցիրկում բոլ-բոլ փող կաշխատեի... Մկր. Սազանդարովը, այդ տգետը, այդ ողորմելին, որ պարտավոր էր քաղցր ժպտալ Գալիֆե Գուգուշին, ասել՝ շնորհակալ և զգացված եմ, որ իմ քթի մասին այդպիսի մեծ կարծիք ունեք, ոտնահարեց քաղաքավարության տարրական նորմերը և ապտակեց Լեռնակերտի պարծանք Գալիֆե Գուգուշին։ Լեռնակերտի ընտիր հասարակության ներկայությամբ ապտակել Գալիֆե Գուգուշին, դա արդեն անպատվություն է և պազոր։ Բայց Գուգուշը նամուսով մարդ է, գլխին կնկա լաչակ չէր կապել, որ կուլ տար այդ ահավոր վիրավորանքը։ Նա բռնեց իր ախոյանի ուսերից և գլխով, ինչպես Դուքան Սեդրակն է վկայում՝ բաշկոյ տվեց։ - Որ բաշկոյ տվեց,- հաստատում է Մեռել լողացնող Մանգասարը,- էս Մկրտիչ Սազանդարովը պարկի պես փռվեց հատակին, դարձավ լողացման ենթակա մեռել։ - Ես որ թատրոն եմ ասում, դուք կինո հասկացեք, որ կինո եմ ասում՝ ցիրկ հասկացեք, որ ցիրկ եմ ասում՝ ինչ ուզում եք հասկացեք,- պատմում է Ուստա Ծատուրը.- Ոնց որ Չարլի Չապլինի լազաթ բաները։ Սաղ Լեռնակերտի խալխը հավաքվել ու թամաշա էր անամ։ Սկի Խանանդա Շաշայի համերգին էդքան մարդ չէր գալիս։ Գուգուշս ո՞րն է, շան տղան ասլան էր կտրել։ էս Թերխաշյանը գլուխը բարձրացրեց, Գուգուշս սրա կարկաժին՝ դըրա՛խկ։ Դուքան Սեդրակը կոտրած գդալի պես մեջ ընկավ, Գուգուշս սրա գլխին՝ շըրա՛խկ։ Մեռել լողացնող Մանգասարը բերանը բացեց՝ թըրա՛խկ։ Դե հիմա եկեք ձեր մեռելացուները տարեք։ Երբ Պողոսը կապը կտրած նէպմանականներին դուրս արեց կլուբից, վեճը բորբոքվեց մեծ ընկուզենու տակ։ «էն աշխարհը գնացած, ետ եկած» Մկր. Սազանդարովը իսկապես ցուցադրեց իր արտակարգ տաղանդը և ապացուցեց, որ ինքը ոչ միայն մեծ քթի, այլև հոյակապ հայհոյանքների վարպետ է։ Նա հայհոյում էր չափազանց պատկերավոր, էպիտետները օգտագործում տեղին ու դի~ 146 ~

պուկ և անում այնպիսի համեմատություններ, որ նույնիսկ Ֆոտո Գավրուշը կնախանձեր նրան։ - Գալիֆե Գուգուշ, դու ռուսի ժամի պատի տակին պպզած անգլիական բուլդոգ շուն ես։ Հավլաբարի քուչեքումը մոլորված մեյմունի թանձրագույն տեսակ... Դաբաղից ընկած ոչխարի որդնած ու պիղեծնած կճղակ... Դու մարդ չես, այլ մարդկային կերպարանքով ողորմելի մի պոչավոր, որին Չարլզ Դարվինն անվանել է կապիկ։ Դու ատամները թափած հիմալայան սապատավոր ուղտի քուռակ և անապատում սատակած զոլավոր գորտի ձագ ես... Գալիֆե Գուգուշը, որ քիչ առաջ առյուծ էր կտրել, մեծ բավականությամբ ընդունեց Մկր. Սազանդարովի բերանից թափվող լալա-ջավահիրները, նույնիսկ քիչ էր մնում հուզմունքից արտասվեր, սակայն տղամարդու պես զսպեց իրեն, ձեռքը դրեց կրծքին ու ասաց. - Վա՜յ, ես քո սոբստվեննի ցավը տանեմ, Մկրտիչ Սազանդարով։ Արա՜, դու հրաշք մարդ ես, դու մեծ, Չարլի Չապլինից էլ, Թարխան Թերխաշյանից էլ, Կարկազ Լեռնակերտցուց էլ մեծ մարդ ես։ Եվ ես, անապատում սատկած ճերմակ զոլավոր գորտս, մինչև հիմա այդ չեմ հասկացել։ Թե սրանից դենը քո թանին թթու ասեմ, հազար ամոթ ինձ։ Թե սրանից հետո բաղնիսս մտնես, քեզանից մի կոպեկ վերցնեմ, Նալբանդ Աթունի շան կողքին պպզեմ ու Մեռել լողացնող Մանգասարի վրեն հաչեմ... Մամբրե Խաբարդանովիչը, ինչպես արդեն վերևում ասացինք, գործի մարդ է, այս զավզակների, բերանբացների, անտաշների ու սանձարձակների հետ ոտք մեկնելու իրավունք չունի։ Երկար ընդմիջումից հետո աղյուսագործարանը ծուխ արեց, հունցած կավը շիկացավ, ձևափոխվեց ու դարձավ աղյուս, ապա սկսեց գործել տաբուրետի ֆաբրիկը, դրա կողքին «Պատվերներով գլխարկ»-ը և, վերջապես, Մամբրե Խաբարդանովիչն էր, որ Լեռնակերտում առաջին անգամ բացեց «Պապիրոս-թամբաքի-մուշտուկչիբուխ» խանութը։ ~ 147 ~

Ճիշտ է, լուրեր տարածվեցին, որ իբր Մամբրե Խաբարդանովիչը թամբաքու հետ թբղլու չորացած տերև է խառնում, նրա արտադրած տաբուրետները մի շաբաթ էլ չեն դիմանում, որ իբր Հերիքնազ Առնավուդովնան ամեն օր՝ կեսօրին, ճիպոտով ծեծում և անկյուն է կանգնեցնում իր կեսրայրին, թե իբր Մամբրե Խաբարդանովիչը ամեն երեկո իր հարազատ հոր վրա գոռում է՝ «Վերջապես ինչո՞ւ չես ուզում պատվով սատկել, քավթառ ղուզղուն»։ Բայց այդ ամենը դատարկ բաներ են, այսինքն խալաստոյ կրակոցներ, որ Մամբրե Խաբարդանովիչը ականջի ետևն է գցում ու քթի տակ ծիծաղում։ Բայց տեղի ունեցավ փոքրիկ մի դեպք, որն, ինչ խոսք, չէր կարող պատիվ բերել Մամբրե Խաբարդանովիչին, մի մարդու, որ անզուգական ամուսին է, հիանալի հայր, լավ ընտանիքի հրաշալի զավակ։ Մի տոթ օր, երբ հոգնած ու բեզարած Լեռնակերտը գլուխը դրել զով անտառի ծոցում և հանգիստ ու համաչափ ննջում էր, ծերունի Խաբարդանը՝ Մամբրե Խաբարդանովիչի հարգարժան հայրը, բարձրացավ Դուքան Սեդրակի խանութի կտուրը, զգեստները ցուցադրաբար մեկ-մեկ հանեց, նետեց փողոց, կտրի ծերին կանգնեց մերկանդամ ու խզված բասով գոռաց. - Ա՜յ խալխ, ես Հիսուս Քրիստոսն եմ, հարություն եմ առել, եկեք թամաշա.... Եվ ցնդած ծերունին սկսեց պարել, չնայած Աստվածաշնչի ոչ մի Էջում խոսք չկա այն մասին, որ Հիսուս Քրիստոսը խաչվելուց առաջ պար Է բռնել մերկանդամ և այն Էլ Լեռնակերտում՝ Դուքան Սեդրակի խանութի կտրին։ Ուրեմն, ըստ ցնդած Խաբարդանի, Քրիստոսը երկու անգամ Է խաչվել, մի բան, որին չի կարող հավատալ նույնիսկ Ժամկոչ Մանասը։ Ջահելները հռհռացին, կանայք շուռ տվեցին իրենց երեսները, այրի Սուսամբարը չորս անգամ խաչ հանեց դեմքին ու նետեց. - Վո՜ւյ, հողս քավթառ գլխիդ, բա դու սկի աբուռ չունե՞ս։ ~ 148 ~

Դա ծերունի Խաբարդանի վերջին պարն Էր։ Երբ լեռնակերտցիք հարգանքով ու պատվով ծերունու դիակը պահ տվեցին հողին, Գալիֆե Գուգուշը մեռելահացին բարձրացրեց բաժակն ու ասաց. - Խաբարդան Հաբուդովիչի ցավը տանեմ, ապրեց մեծ կյանքով և իր գեղեցիկ մահով զարդարեց մեր Լեռնակերտը։ Երանի նրան, ով իր մահից առաջ կկարողանա պարել այնպես, ինչպես այդ իմաստուն ծերունին Էր պարում Դուքան Սեդրակի խանութի կտրին։ Խաբարդան հայրիկը ժողովրդական մարդ Է։ - Բա ո՜նց,- կոտրած գդալի պես մեջ ընկավ Դուքան Սեդրակը։Մարդ ժողովրդական պիտի լինի, ինչպես, օրինակ, ես։ Այդ ո՞ր հիմարը կթողեր, որ մերկանդամ մարդը պարի իր կտրին, բայց ես թողեցի և դա մեծ պատիվ Է ինձ համար։ Խաբարդան հայրիկի շատ թանկագին կենացը։ Լազաթ մարդ էր և լազաթ-լազաթ էլ մեռավ։ Օղորմի՜ իրեն։ Իսկ Մեռել լողացնող Մանգասարը խիստ նեղացավ, որ իր կենացը մոռացան, նեղացավ նաև նրա համար, որ Մամբրե Խաբարդանովիչը ծերունու հին զգեստներն Էր տվել իրեն, որպես մեռելալողացի վարձ։ Փոքրիկ օղակները միանում իրար, դառնում են մեծ շղթա։ Մամբրե Խաբարդանովիչի կարծիքով՝ կարևորը շղթայի ծայրն է։ Այդ շղթայի ծայրը աղյուսագործարանն է, որ իր ձեռքում պիտի ամուր պահեր։ Այն արտելը, որ հիմնել է Ծատուր-Աթուն-Պողոս եռյակը, աղյուսագործարանի կողքին ոչինչ Է։ Բայց, այնուամենայնիվ, արտելն ու արտելականները սղոցում են Խաբարդանովիչի ուղեղը, և նա ամեն օր նույն հարցն Է տալիս իրեն՝ «Ախր սրա վերջն ի՞նչ կլինի»։ Կլուբում տեղի ունեցավ ժողով, և այդ ժողովին չհրավիրվեց ոչ Մամբրե Խաբարդանովիչը, ո՛չ Գալիֆե Գուգուշը, ո՛չ Թարխան Թերխաշյանը, ո՛չ Մկր. Սազանդարովը և ո՛չ Էլ Դուքան Սեդրակը։ Ժողովում խոսեցին Փոստի Մադաթն ու Ուստա Ծատուրը, ~ 149 ~

ռուս Մատվեյն ու Նալբանդ Աթունը... Դուքան Սեդրակը, որ կանգնել Էր կլուբի դռան ետևում, իր ականջով լսեց, թե ինչպես Ալեքսանը ասաց. «Ընկերներ, սա կապիտալիզմի մնացուկների ժամանակավոր աշխուժացում Է։ Սրա վերջն Էլ կտանք։ Մենք Լեռնակերտում պիտի հիմնենք մեր արտելները... Իսկ հիմա մի քանի խոսք կոոպերացիայի մասին...»։ Դուքան Սեդրակը չհասցրեց մինչև վերջ լսել, որովհետև այդ պահին Մատվեյը բացեց դուռը ու ոտքով տվեց նրա փափուկ տեղին. - Պաշոլ տի վոն, մերզավե՛ց։ Հաջորդ օրը կլուբի պատից կախված Էր այսպիսի մի չափածո կոչ. Թող չքվեն-կորչեն Մամբրե ու Թերխաշ, Հիմա մեր կոչն Է՝ Հպարտ քայլով մարշ։ Մենք ենք Լեռնակերտի Իսկական տերը. Կորչի՛ վաշխառուն, Կեցցե՛ արտելը։ Մամբրե Խաբարդանովիչի մարմնով ահեղ սարսուռ անցավ, մեջքը հենեց Արտուշի վարսավիրանոցի պատին, որ չընկնի։ Վարսավիր Արտուշը ներսում զրույցի էր բռնվել Ֆոտո Գավրուշի հետ. «Հա, իմ արևը,- ասում էր,- որքան մտածում եմ, էս արտելը խելքի մոտիկ բան է։ Որ արտել դառնանք, իրար թիկունք լինենք, մեր կողքովն ո՞վ պիտի անցնի»։ Մամբրե Խաբարդանովիչը շարունակությունը չլսեց, անցավ դարբնոցի կողքով, քայլերն ավելի արագացրեց, տուն հասավ անտրամադիր, պառկեց ու քրտնեց. ~ 150 ~

- Բանկա կպցնե՞մ,- Հերիքնազ Առնավուդովնան ձեռքը դրեց ամուսնու ճակատին.- Վո՜ւյ, կրակի պես վառվում է։ - Մրսում եմ,- Մամբրե Խաբարդանովիչը մշուշված աչքերով նայեց կնոջը։- Մրսում եմ... - Դոկտոր Սերմաքաշյանին կանչե՞մ... - Չեմ ուզում։ Էս ցուրտն ուրիշ ցուրտ է, բուժում չկա։ - Դե լավ, երեխա չես։ - Արտելը մեր տունը կքանդի։ Հա՛, կքանդի։ Դուրս է գալիս, որ ես գետի վրա նստել, ալյուր եմ մաղում։ Գալիֆե Գուգուշը, Վարսավիր Արտուշը, Ֆոտո Գավրուշը նույնպես արտել են գրվել։ - Է՜, դու էլ գրվիր։ - Ի՞նչ գրվեմ, արտե՞լ,- Մամբրե Խաբարդանովիչը թիկնեց բարձին,- գրվեմ, հա՞, գրվեմ... որ ունեցվածքս քամո՞ւն տամ... որ դու էլ լրբությո՞ւն անես։ Ուզածդ էդ չի՞... Նա չլսեց, թե կինն ինչ պատասխանեց, և ամբողջ գիշեր տաքության մեջ զառանցում էր. - Արտե՜լը, արտե՜լը տունս կքանդի...

~ 151 ~

ՊԼԱՏՖՈՐՄ, ՊԼԱՏՖՈՐՄ...

Չեմ հասկանում, թե էս Լեռնակերտի բանը ինչ կլինի. ոչ գյուղի նման գյուղ է, ոչ ավանի նման ավան, ոչ էլ քաղաքի նման քաղաք... Հին Լեռնակերտը կամաց-կամաց նահանջեց, մեջքը դեմ արեց Վարարակնի ձորի բերանին, ասաց՝ սպանեք էլ, տեղիցս շարժվողը չեմ։ Ասաց՝ դուք էդտեղ ապրեցեք նոր կյանքով, թողեք ես էստեղ հին կյանքով մեռնեմ... (Ուստա Ծատուրի օրագրից)

Լեռնակերտի հետ նահանջեց Դուքան Սեդրակն իր խարխլված խանութի շենքով, գինու դատարկված տակառներով: Դառնացած նահանջեց: Մի գլուխ հայհոյում էր Սիմոն Սարխոշյանցին, որ հիմա ապրում է ով գիտի որտեղ, և ոչ մի թուղթ չի գրում՝ հարցնի իր զինակցի որպիսությունը... Նահանջեց նաև Թարխան Թերխաշյանը, խորացավ ձորում, ամուր ցանկապատ քաշեց, և որպեսզի Դուքան Սեդրակի երեսը չտեսնի, չլսի նրա ծղրտոցը, (վա՜յ, կամերսանտ-կամերսանտի տղա) տան դռներն ու պատուհանները բացեց դեպի արևմուտք ու մտածեց. «Էն արևը, որ արևելքից է դուրս գալիս, հալբաթ մի օր էլ արևմուտքից դուրս կգա»։ Հետո Թարխան Թերխաշյանը զոռ տվեց ուղեղին և գտավ, որ աշխարհում մի նոր նէպ էլ կլինի, նորից խանութ կբացի, կապրի ~ 152 ~

աղավարի։ Նէպ չեղավ։ Ճռնչացին մեյդանի փայտաշեն ու կավաշեն տները, բարձրացավ թանձր փոշի, Դուքան Սեդրակը ձորից վիզը երկարեց, Թարխան Թերխաշյանը վիզը երկարեց, երկու անհաշտ թշնամիները ատելությամբ նայեցին իրար և համարյա միասին գոչեցին. - Քաղաքը քանդում են։ Եվ որովհետև քաղաքը քանդում են, իսկ իրենք էլ բաժանելու բան չունեն, ատելությունը կամաց-կամաց նահանջեց, ու իրենք էլ չիմացան, թե ինչպես հաշտվեցին, դարձան նախ հին ծանոթներ, հետո մտերիմներ ու բարեկամներ։ Թարխան Թերխաշյանը հանեց նէպի ժամանակից մնացած հնամաշ կեպին ու խոսեց։ Ասաց՝ Ալեք Բարթուղյանը ժողով է արել ու էդ ժողովում ասել՝ «Մեր պլատֆորմը հիմա նոր պլատֆորմ է»։ «Պլատֆորմը» Դուքան Սեդրակի գանգի մեջ չտեղավորվեց, մտքում մի քանի անգամ կրկնեց, «պլատֆորմ, պլատֆորմ, պլատֆորմ» անծանոթ բառը մտքում խախալեց, մաղեց, ծամծմեց ու բացատրեց. - Ուրեմս դրանք որոշել են Լեռնակերտը քանդել, տեղը պլատֆորմ շինել։ - Պլատֆո՞րմ,- Մկր. Սազանդարովը Վարսավիր Արտուշի ածելու տակ այնպես շարժվեց, որ օճառված վրձինը խցկվեց նրա քթանցքը.- Ասում ես պլատֆորմ, է՞լի... Իսկ այդ պլատֆորմը մենակ Ղարաբաղի համա՞ր է, թե՞ մեժդունարոդնի... - Մեժդունարոդնի է,- Վարսավիր Արտուշը մաքրեց նրա քթանցքը,- բանվոր դասակարգի համար է։ Ես էլ եմ բանվոր դասակարգ։ Գալիֆե Գուգուշը՝ նույնպես։ Իսկ դու Թարխան Թերխաշյանից կապերդ խզե՞լ ես։ - Թարխանը ժուլիկ է, աղվես է Թարխանը, պադլեց է։ - Երևի փողերը հավասար չի կիսել։ - Ես թուքել եմ նրա փողերի վրա։ ~ 153 ~

- Թուքել չի, թքել է,- ուղղեց Արտուշը։ - Թող քո ասածով լինի՝ թքել եմ։ Էդ պլատֆորմը շո՞ւտ կլինի։ - Ալեքսանն ասում է՝ կլինի։ - Թող լինի, ինձ ի՜նչ, ես էլ եմ բանվոր դասակարգ։ Իսկ Թարխան Թերխաշյանի համար, որ պլատֆորմը ոչ այլ ինչ Է, եթե ոչ նէպի նման մի բան, հարգանքով նայեց Դուքան Սեդրակին ու գլխով հավանության նշան արեց։ Դուքան Սեդրակն էլ որոշեց իր գիտելիքներով ավելի զարմացնել նէպմանականին ու հիշեց Սիմոն Սարխոշյանցի «ահավասիկը», կպցրեց այն պլատֆորմին ու համոզված տոնով հաստատեց. - Ահավասիկ, պլատֆորմ... Պլատֆորմը Փոստի Մադաթի համար այն զարմանալի սարքերն էին, որ բերեցին Բաքվից, ասացին՝ տելեֆոններ են։ Փոստի պետ Կարապետյանը պտտեց փոքրիկ բռնակը, լսափողը սեղմեց ականջին, ասաց՝ «Ալո՛, ալո՛... Քարաշեն, լսո՞ւմ ես»։ Քարաշենը լռում էր, և փոստի պետ Կարապետյանը կարգադրեց՝ «Բջիջների քարտուղարների ժողով է, ընկեր Առաքելյանին ուղարկեցեք»։ Երեկոյան Փոստի Մադաթը ականջը հպեց այդ փոքրիկ արկղին, ձայն չհանեց։ Պտտեց բռնակը, վերցրեց ընկալուչը, հակառակ կողմի վրա սեղմեց ականջին ու գոռաց. «Քարաշեն, ալո... Արա, ընկեր Առաքել, էդ ինչի՞ ձայնդ ներքևից է գալիս»։ Այդ պահին ներս մտավ Դուքան Սեդրակը, ոտքի ծայրերի վրա մոտեցավ, ինքն էլ դեմ արեց ականջը։ - Խանգարում ես,- Փոստի Մադաթր ոլորեց աչքերն ու շարունակեց հեռախոսազրույցը.- Ասում եմ՝ ձայնդ տելեփոնի էն մի կողմովն է գալիս... թա՞րս եմ բռնել,- ընկալուչը շուռ տվեց։- Հա՜, հիմա իսկականից ալո՜... Հեռախոսավարուհի Թամարը ճանաչեց Փոստի Մադաթի ձայնը, հուպ տվեց շրթունքներն ու պատասխանեց. - Ի՞նչ Քարաշեն, սա Մոսկովն է, Մոսկովը լսում է։ Մադաթը շփոթվեց, բայց չկորցրեց իրեն. ~ 154 ~

- Մոսկո՞վն է... Ալո, Մոսկով, Լեռնակերտից է... Լսո՞ւմ ես։ - Լսում եմ, լսում եմ։ - Մեզ բոլ-բոլ ցեմենտ է հարկավոր, տրուբա է հարկավոր, էն լույսի ստանցու համար սարքեր են հարկավոր... Ալո, լսո՞ւմ ես։ - Լսում եմ, էլ ի՞նչ է հարկավոր։ - Շոլկի նոր փաբրիկ ենք կառուցել, գիտե՞ս։ - Գիտեմ։ - Էդ փաբրիկի համար նոր չարխեր են հարկավոր։ Ընկեր Բարթուղյանն ասել է՝ էդ բաները Մոսկովը պիտի ուղարկի, ինչի՞ չեք ուղարկում։ Ալո, լսո՞ւմ ես։ - Լսում եմ։ Իսկ ձեզ մոտ գործերն ինչպե՞ս են գնում։ - Շատ լավ են գնում... այսինքս՝ պլատֆորմով... Հեռախոսավարուհի Թամարի համար «պլատֆորմը» անծանոթ բառ Էր, շրջանցեց. - Ալո, ալո... խոսողն ո՞վ Է։ - Փոստի Մադաթն Է։ - Ուրեմն, ընկեր Փոստի Մադաթ, ձեր պատվերը կատարված Է։ Ցտեսություն։ Փոստի Մադաթն ընկալուչը կախեց, փքված-փքված գնաց-եկավ ու կանգնեց Դուքան Սեդրակի դիմաց։ - Հը՛, տեսա՞ր։ - Հալալ Է, ախպեր... Բա սրանից հետո քեզ հետ խոսե՞լ կլինի... Բայց էդ պլատֆորմն ի՞նչ բան է... - Պլատֆորմը չգիտե՞ս,- Մադաթը ծիծաղեց,- մինչև հիմա էդ հասարակ բանը չգիտե՞ս։ - Չգիտեմ, ախպեր։ - Բա ինչո՞ւ չգիտես։ Ինչո՞ւ ուրիշ բաներ գիտես, բայց մեր հարազատ պլատֆորմը չգիտես։ Որ չգիտես, ինչո՞ւ ես մտել խորհրդային փոստը։ Գնա Ֆոտո Գավրուշի մոտ, թող բացատրի։ Ֆոտո Գավրուշը նոր ապարատ էր ստացել, տրամադրությունը բարձր էր, Դուքան Սեդրակի հարցին չափածո պատասխանեց. ~ 155 ~

Հին աշխարհը քանդել ենք, Ցմփորներին բանտել ենք, Պլատֆորմը շեն կենա, Խորհրդային արտել ենք։ Երբ մի շաբթից հետո ապագա հիդրոկայանի սարքերը Եվլախից տեղափոխեցին Լեռնակերտ, Փոստի Մադաթը փոշի բարձրացնելով գնաց Ուստա Ծատուրի մոտ ու հարցրեց. - Ուստա Ծատուր, հիմա ես ինչպիսի՞ տղա եմ։ - Այսինքն՝ ո՞ր կողմանի։ - Պլատֆորմի կողմանի։ - Պլատֆորմի՞,- Ուստա Ծատուրը մանր-մանր ծիծաղեց:- Ախպեր, Էս ի՞նչ բան Է, Թարխան Թերխաշյանն Է խոսում՝ պլատֆորմ, Դուքան Սեդրակն Է խոսում՝ պլատֆորմ, Նալբանդ Աթունը մի գլուխ՝ պլատֆո՜րմ, պլատֆո՜րմ, պլատֆո՜րմ... Լավ, մի չիմանա՞նք, թե ինչ բան Է Էդ պլատֆորմը։ Թարխան Թերխաշյանն ասաց՝ պլատֆորմը նէպի մի նոր տեսակն է, Դուքան Սեդրակը չհամաձայնեց նրա հետ. «Պլատֆորմը,բացատրեց նա,- ահավասիկ, դա հենց ինքը պլատֆորմ է, դեռ մի բան էլ ավելի»։ Նալբանդ Աթունը նայեց Փոստի Մադաթին. - Բա լավ, մի չիմանա՞նք, թե էդ պլատֆորմն ինչ բան է...

~ 156 ~

ՎԱՎԵՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Լեռնակերտի ժողովուրդն իր աչքով իսկական ավտոմոբիլ տեսավ։ Փոստի Մադաթը նոր պլատֆորմով ճառ ասաց, Խանանդա Շաշան էդ ավտոմոբիլի վրեն նոր երգ վեր կալավ։ Մաշինեն եկավ, յարո ջան, Ակները մա՜նր, բեռները ծա՜նր, Արի՜, մի գնա, արի՜, մի գնա, Եկել ես, մնա՜… Էդ նշանավոր օրը Հաբունց Ղուշին ջուխտ երեխա բերեց, տղայի անունը Ավտոմոբիլ դրեցին, աղջկա անունը՝ Մաշինե։ (Ուստա Ծատուրի օրագրից)

Լեռնակերտը քաղա՞ք Է, թե՞ գյուղ։ Մեր ձեռքի տակ Է Հեղկոմի նախագահ Ալեքսանի հաշվետվությունը, որտեղ գրված Է. «Լեռնակերտը մի վայր Էր, ուր ավերակներից բացի ուրիշ ոչինչ չկար, հատ ու կենտ մարդիկ ստվերների պես Էին երևում փողոցում»։ Իսկ որտեղ գնացին Մամբրե Խաբարդանովիչի երկհարկանի տունն ու աղյուսի գործարանը, Գալիֆե Գուգուշի պաղնիսն ու Վարսավիր Արտուշի «Վարսավիրանոց-Դալլաքխանա-Պարիկմախտերսկի»-ն, կլուբն ու Դուքան Սեդրակի խանութը, ինչպես ~ 157 ~

նաև Բազար-Լեռնակերտն ու Թարխան Թերխաշյանի գովական մաղազինը։ Ինչպե՞ս եղավ, որ այդ ամենը դարձան ավերակներ։ Հավանական Է, որ Մամբրե Խաբարդանովիչը Լեռնակերտից ծլկելուց առաջ ավերակ Է դարձրել իր աղյուսագործարանը և երկհարկանի տունը։ Այդ մասին Ուստա Ծատուրն իր «Օրագրում» ոչինչ չի հիշատակել, իսկ Նալբանդ Աթունը հետագայում մեզ հետ ունեցած զրույցի ժամանակ ասել Է. «Էդ նէպման ղուռումսաղները վերջում շատ վնաս տվեցին մեր գյոզալ Լեռնակերտին»։ Իսկ այդ տարի Ղարաբաղում այնքան փոշի չկար, որքան միայն Լեռնակերտում։ Նալբանդ Աթունը ոտքը դնում էր գետնին՝ փոշի էր։ Բեղերը շոյում էր՝ փոշի էր։ Արխալուղը թափ էր տալիս՝ փոշի էր։ - Ախպեր,- ասում էր,- էս էսեռ-մեսեռից, հնչակ-մնչակից մի կերպ ազատվեցինք, բա էս փոշուց ո՞նց ազատվենք։ Օգոստոսին Դուքան Սեդրակը սեմիչկա էր վաճառում։ Շուտով Մեռել լողացնող Մանգասարն էլ սկսեց սեմիչկա վաճառել։ Սեմիչկայի առևտուրը ոգևորեց նաև Մկրտիչ Սազանդարովին, ապա Գալիֆե Գուգուշի Թամամին ու Մոթալ Մինասին։ Մեծ մեյդանը Դուքան Սեդրակինն էր, ռուսի ժամի դուզը՝ Թամամինը, բազարը պատկանում էր Մկր. Սազանդարովին։ Մոթալ Մինասը տեղ չուներ, բնակալը կորցրած հավի նման դես ու դեն էր վազում ու հայհոյում. «Թո՛ւ, ես ձեզ մարդ ասողին... Սաղ տեղերը վերցրել են, կարծես իրենց հետ գերեզման պիտի տանեն»։ - Հինգ սեմիչկավաճառը Լեռնակերտի համար շռայլություն է,բողոքեց Մկր. Սազանդարովը և անցավ բոված եգիպտացորենի վաճառքին։ - Լավ խամբա՛ր, Թիֆլիսի խամբա՜ր... Դուքան Սեդրակը կարծես դրան էր սպասում, ինքն էլ անցավ եգիպտացորենի վաճառքին և եղավ տուրուդմփոց։ - Մերզավեց շանորդի, ինչո՞ւ քո ախոռում չես զռռում,- բղավեց Մկր. Սազանդարովը։- էդ էլ նէպ-ի ժամանակները չեն, թե ինչ ու~ 158 ~

զես՝ անես։ Թարխան Թերխաշյանը կամերսանտ էր, դարձավ առաջին կարգի սպեկուլյանտ։ Ո՞վ կմտածեր, որ Թիֆլիսում պաղպաղակ կա, և այդ պաղպաղակը հատուկ արկղներով կարելի է տեղափոխել Լեռնակերտ՝ վաճառել։ Թերխաշյանը փող աշխատելու ձևը գիտեր, և նա այս անգամ հրաժարվեց Սազանդարովից ու գործընկեր ընտրեց Մոթալ Մինասին։ - Մարոժնի՜, պերոժնի՜, դարոժնի՜,- կանչեց Մոթալ Մինասը։ Նա պերոժնին ու դարոժնին ավելացնում էր պարզապես հանգի համար, և աչքածակի տղան, որ անկուշտի մեկն էր, գրազ բռնեց Մկր. Սազանդարովի հետ, միանգամից քսանհինգ պաղպաղակ կերավ, բայց չմարսեց. այնպես էր դողացնում, ատամները խփում իրար, Մեռել լողացնող Մանգասարը քիչ էր մնում հրճվանքից ճչար. «Արա, էլ ո՞ւմ ես սպասում, մեռիր էլի, մեռիր, մի էնպես լողացնե՜մ, որ քեֆդ գա»։ Մոթալ Մինասը մի շաբաթ տանջվեց։ Բժիշկ Սերմաքաշյանը զննեց հիվանդին ու ասաց՝ դատելով այն բանից, որ հիվանդը դողացնում է, ուրեմն ուժեղ մրսել է։ Սակայն ելնելով այն հանգամանքից, որ ստամոքսից ինչ որ հեղուկ է բաց թողնում, ոչ այն է՝ կաթ է, ոչ այն է՝ շմաթ, ուրեմն կարելի է ասել, որ դա փորլուծություն է։ Բայց շարունակենք մեր պատմությունը։ Դուքան Սեդրակը որոշեց Գորոդովոյ Անտոնի օրինակով կախվել, թոկը փտած դուրս եկավ և մի կողմից էլ Նոյեմը ձենը գլուխը գցեց, թե՝ հա՜յ, հարա՜յ, Սեդրակս ձեռքից գնաց, հասե՜ք։ Թո՛ւ, լաչառ, մարդ կարգին մեռնելու իրավունք էլ չունի։ Լեռնակերտն ապրում էր իր սովորական կյանքով, երբ տեղի ունեցավ ոչ սովորական մի դեպք։ Փոշու կծիկը ետևից քարշ տալով, փնչալով, տնքալով հրապարակ խուժեց Լեռնակերտի առաջին ավտոմոբիլը։ - Մաշինեն եկա՜վ,- իրենց կտրից ծկլթաց չորս անգամ պսակ~ 159 ~

ված և չորս անգամ բաժանված (եթե Բժիշկ Սերմաքաշյանին էլ հաշվենք) Սուսամբարը։- Այ խա՜լխ, աչքներդ լո՜ւյս, մաշինեն եկավ։ Մաշինեն հրապարակում երկու պտույտ գործեց, երկու տոննա փոշի երկինք հանեց, փրթփրթաց ու կանգնեց։ Շոֆերը Լազգունց Ստեփանն էր, դուրս եկավ ավտոմոբիլից, թափ տվեց շորերի փոշին ու խոսեց. - Համա քաղաք եք պահում, հա՜, սաղ փոշի է։ Փոստի Մադաթը Լեռնակերտի նշանավոր ճառախոսը, որ վերջին ժամանակները սկսել էր քաղաքական բառարաններ ուսումնասիրել, որոշեց օգտագործել պատեհ առիթն ու ճառ ասաց. - Ընկերներ, այսօր մեզ համար էքսպրոմտ օր է։ Մենք վստահորեն և անշեղորեն, շեշտակիորեն ջախջախեցինք օպորտունիստների դոգմատիզմը։ Հապա նայեցե՜ք, Լեռնակերտը, բուրժուական նախկին քաղաք կոչվածն այսօր ավտոմոբիլ ունի... Այնուհետև հռետորը խոսեց այն մասին, որ գիտությունն ու տեխնիկան զարգանում են մեծ արագությամբ, խարխլվել են բուրժուական անտոգոնիստական կարգերը, մինչև վերջ պայքարը շեշտակիորեն պիտի շարունակել նացիոնալիզմի ու դոգմատիզմի դեմ։ Փոստի Մադաթի ճառը մեծ ազդեցություն գործեց լեռնակերտցիների վրա և քիչ անց լուսանկարչական արկղ-ապարատը հրապարակ քարշ տվեց Ֆոտո Գավրուշն ու ձեռքը բարձրացրեց. - Մոմե՛նտ, նկարում եմ։ Ապարատը չխկաց, Նալբանդ Աթունը նկատեց Թարխան Թերխաշյանին ու Մկր. Սազանդարովին, մատը ատրճանակի փողի պես տնկեց ու կրակեց. - Դուք ուպուրտունիստներ եք, մենք՝ ավտոմոբիլիստներ։ ...Ուրեմն այսպես, նախ հեռախոսը մուտք գործեց Լեռնակերտ, հետո այն պատմական ավտոմոբիլը, որից այսօր դժբախտաբար ոչինչ չի մնացել, այնուհետև Մկր. Սազանդարովի գրամաֆոնը, կամ ~ 160 ~

ինչպես Նալբանդ Աթունն է ասում՝ ճլվստափոնը։ Դա մի հրաշք գրամաֆոն էր, երևի տեխնիկայի նախավերջին կամ ուղղակի վերջին խոսքը, որն առավոտից մինչև ուշ երեկո նույն երգն էր խզխզացնում։ Գացեք տեսե՛ք, ով է կերել զէծ, Գացին տեսան գելն Է կերել զէծ։ Բայց Մկր. Սազանդարովի «տեխնիկայի վերջին խոսքը» չդիմացավ քննության, իր տեղը զիջեց Թարխան Թերխաշյանի Չանչախ (Մուշեղ Չանչախովի ականջը կանչի) անունով թութակին, որը գիշեր-ցերեկ հայհոյում Էր Դուքան Սեդրակին, Մկր. Սազանդարովին, Գալիֆե Գուգուշին, Մամբրե Խաբարդանովիչին, Հերիքնազ Առնավուդովնային։ Հայհոյում էր, ինչպես ամենավերջին խուլիգանը և այնպիսի խոսքեր էր ասում, որ Հերիքնազ Առնավուդովնան մատները խրում էր ականջներն ու ճչում. - Վո՜ւյ, այդ Ջունգլիստանից փախածը, այդ Թարխան Թերխաշյանը էս ինչե՞ր է սարքել։ Բայց ահա եկավ ՌԱԴԻՈՆ։ Չէ, նախ Փոստի Մադաթը եկավ Բաքվից, ջախջախեց Մկր. Սազանդարովի բուրժուական գրամաֆոնն ու Թարխան Թերխաշյանի քաղքենիական թութակը, կոչ արեց՝ «Բոլորս մի մարդու պես հայացքներս թեքենք դեպի ռադիոն»։ Մոնտյոր Բագրատն առաջին ռադիոապարատը կախեց Ուստա Ծատուրի դարբնոցի կողքի հեռագրասյունից, Նալբանդ Աթունը ականջը հպեց հեռագրասյունին, լսեց լարերի տժժոցը, գլուխն օրորեց. - Ձենը գալիս է, մենակ չեմ հասկանում, թե ինչ լեզվով է խոսում։ - Պա՜հ, էնպես էլ ռադիո եք ասում,- աչքերը ճպճպացրեց Դուքան Սեդրակը։- Թող ձեն հանի էլի՜, բա ինչի՞ ձեն չի հանում։ - Թե ձեն հանեց,- խոսեց Գալիֆե Գուգուշը,- Մեծ մեյդանում կկանգնեմ և շան նման կհաչեմ։ Թե չհաչեմ, հազար ամոթ ինձ։ ~ 161 ~

Եվ հանկարծ տարօրինակ ապարատը թշշաց ու սկսեց խոսել. - Խոսում է Մոսկվան... Սազանդարովը նայեց Գալիֆե Գուգուշին և նրա հայացքն ասում էր՝ ո՞ւմ ես սպասում, գնա Մեծ մեյդանում կանգնիր և շան նման հաչիր։ Դուքան Սեդրակը նայեց աջ ու ձախ և, ոտքերը քարշ տալով, թողեց ասպարեզը, իսկ Թարխան Թերխաշյանը թևքով մաքրեց ճակատի քրտինքն ու մռլտաց. - Դաաա՜...

~ 162 ~

ԸՆԿԵՐ ԼԻԿԿԱՅԱՆԸ

Ապրիս, ընկեր լիկկայան, Համ ես դարձա գրագետ, Համ էլ ազին ու այան։ Նալբանդ Աթուն

Պողոսը ակումբի ճակատից լոզունգ կախեց՝ «Կորչի՛ անգրագիտությունը, կեցցե՛ Լիկկայանը»։ Վերջին բառը մեծատառով էր գրել և երևի դրա համար էլ Նալբանդ Աթունը Ստեփանակերտի առաջին լիկկայանի առաջին ուսուցչուհի ընկեր Վերգինեին սկզբում ընկեր Լիխկարյան էր անվանում։ Լիկկայանը բացելուց առաջ, ակումբում մեծ ժողով եղավ, որտեղ ընկեր Ալեքսանը խոսեց գրագիտության կարևոր դերի ու նշանակության մասին, վերջում կոչ արեց՝ «Կեցցե՛ համատարած գրագիտությունը։ Բոլորս դեպի լիկկայան»։ Նալբանդ Աթունը կոշտ ու կոպիտ մատներով կավիճը սեղմեց գրատախտակին, կավիճը փշրվեց։ Մատիտը սեղմեց թղթին, մատիտի սուր ծայրը ջարդվեց։ Թափով գրիչը թաթախեց թանաքամանի մեջ, թանաքը ցայտեց, կեղտոտեց իր և Ուստա Ծատուրի ձեռքերը։ - Աթուն, մի քիչ կամաց,- ասաց Ուստա Ծատուրը,- սա քեզ հա~ 163 ~

մար բոյախանի կարաս չի, թանաքաման Է։ Ընկեր Վերգինեն բռնեց Նալբանդ Աթունի ձեռքը, ժպտաց քնքշանքով ու ասաց. - Վարպետ Հարություն, գրիչն ահա այսպես են պահում։ Մի սեղմիր, ազատ, ազատ... Դե հիմա էլ դու ինքդ փորձիր։ Վարպետ Հարությունը մինչև նկարեց իր անվան սկզբնատառը, կորավ քափ ու քրտինքի մեջ և մտքում ասաց՝ «Լավ է միանգամից չորս գոմեշ նալեմ, քան մի տառ գրեմ»։ - Հիմա էլ «թ» գրիր,- հուշեց ընկեր Վերգինեն։ - Չէ, ես էդ տառը չեմ գրի,- գլուխը շարժեց Նալբանդ Աթունը։ - Ինչո՞ւ։ - Ախր, ընկեր Լիխկարյան, ես ինչի պիտի էդ Թարխան Թերխաշյանի անվան տառը գրեմ։ Փիս մարդ է։ Ընկեր Վերգինեն ծիծաղեց, այնքան գեղեցիկ ծիծաղեց, որ երբ Նալբանդ Աթունը նայեց նրա Ճերմակ ատամներին ու ժպտուն աչքերին, մտածեց՝ «Լավ աղջիկ է, մեր Վարդանի համար պիտի առնեմ»։ Վարդանը Նալբանդ Աթունի կրտսեր եղբայրն է, Լեռնակերտի առաջին ինժեները, որ նոր էլեկտրակայան կառուցելու հարցով մեկնել էր Մոսկվա։ Ուստա Ծատուրը, Ուստա Պողոսը, Փոստի Մադաթը և էլի մի քանի հոգի աչքաբաց սովորողներ էին, այսինքն՝ էն գլխից էլ գրելկարդալն իմանում էին, դրա համար ընկեր Վերգինեն նրանց միանգամից փոխադրեց չորրորդ դասարան։ Ուստա Ծատուրն իր բանիմացությամբ մի երկու գլուխ բարձր էր նույնիսկ Փոստի Մադաթից. այնպիսի հարցեր էր տալիս ընկեր Վերգինեին, որ Փոստի Մադաթի բերանը մնում էր բաց։ Ասում էր՝ ընկեր Վերգինե, ախր այդ ինչպե՞ս եղավ, որ Փարիզի կոմունան տապալվեց։ Բա Ֆրանսիայի բանվոր դասակարգն ի՞նչ բանի էր։ Ի՞նչ տարբերություն կա բուրժուական և սոցիալիստական հեղափոխության միջև, և որն է Պլեխանովի էական սխալը։ ~ 164 ~

- Մեր Ծատուրը պրոփեսորի խելք ունի,- հպարտանում էր Նալբանդ Աթունը։- Մի տեսեք ի՜նչ է ասում, է՜, էական։ Ես էլ պակաս գլուխ չունեմ, բայց շատ ափսոս, կըրթս մի քիչ պակաս է։ Եվ նա իր պակաս «կըրթը» լրացնելու նպատակով սկսեց ավելի շատ մատիտներ ու գրչածայրեր ջարդել։ Տանը նրան աղջիկն էր օգնում, արտելում՝ Ծատուրն ու Պողոսը։ Պատահում էր, դասերը սկսվելուց առաջ, ակումբի բակից կանչում էր. - Աղջի՛, Վարսեն։ - Լսում եմ, ապե՜ր։ - Ցավդ տանեմ, էն քիթը ծուռ տառի անունն ի՞նչ է։ Նալբանդ Աթունը մի տարում սովորեց այբուբենի տառերը, և մի օր ընկեր Վերգինեն նրա թևի տակ մի հաստ գիրք տեսավ ու հարցրեց. - Վարպետ Հարություն, այդ ի՞նչ գիրք է։ - Մեր Վարդանի գրքերից է, ուրեմն ընկեր Կարլ Մարքսն է գրել, անունը «Կապիտալ» է։ Ընկեր Վերգինեն ներողամտաբար ժպտաց. - Վարպետ Հարություն, «Կապիտալը» հիմա քեզ համար դժվար կլինի։ - Բա ինչի՞ մեր Վարդանի համար դժվար չի։ - Վարդանը բարձրագույն կրթություն ունի։ Քանի որ խոսք բացվեց Վարդանի մասին, Նալբանդ Աթունը նայեց շուրջը և, ինչպես լիկկայանում, մատը տնկեց վեր. Ընկեր Վերգինե, կարելի՞ է մի հարց։ - Խնդրեմ։ - Նշանվա՞ծ ես։ - Չեմ հասցրել,- շիկնեց ընկեր Վերգինեն։ - Եկ մեր Վարդանի հետ պսակենք, համ ինձ դարձրու համատարած գրագետ, համ՝ մերոնց: Ընկեր Վերգինեն ծիծաղեց, և քանի որ գեղեցիկ էր ծիծաղում, նրա ծիծաղն անմեղ աղջկա ծիծաղ էր, Նալբանդ Աթունը չվիրա~ 165 ~

վորվեց։ Վարդանը Մոսկվայից վերադարձավ, շուտով ձորում որոտաց դինամիտը, Թարխան Թերխաշյանը նայեց Մկր. Սազանդարովին ու ասաց. - Սկսվեց։ - Ի՞նչը սկսվեց,- բուլղարական տաքտեղ քիթը շարժեց Մկր. Սազանդարովը։- Չլինի՞ թե կռիվ է։ - Կռիվ է, էն էլ թունդ կռիվ։ - Ո՞ւմ դեմ։ - Իմ դեմ, քո դեմ, Մամբրե Խաբարդանովիչի դեմ, Դուքան Սեդրակի դեմ, Լեռնակերտի դեմ։ - Ես ձեր ցուցակում չկամ,- հերսոտվեց Մկր. Սազանդարովը։Ինձ էդ ցուցակից հանիր։ Գալիֆե Գուգուշը ձորի գլխին կանգնեց, նայեց ժայռերի հետ կռիվս տվող բանվորներին ու դարձավ Դուքան Սեդրակին. - Ախր, ցավդ տանեմ, ջրից ո՞նց կարող են լույս ստանալ, էսքան տարի բաղնիս եմ պահել, ինչի՞ մի անգամ էդ լույսը չտեսա։ Թե էդ բանը գլուխ գա, կգնամ Մեծ մեյդանում կանգնեմ, կովի պես բառաչեմ։ Եվ լույսը եկավ ու հասավ Լեռնակերտ։ Ստվերները կամացկամաց չքացան։ Մեծ մեյդանում երկու հարյուր մոմանոց լապտերը ճառագեց, ընկեր Ալեքսանը սեղմեց ինժեներ Վարդանի ձեռքը, Ուստա Պողոսը կարդաց իր ոտանավորը. Լեռնագէս, Լեռնագէս, Սիրտս քեզ, հոգիս քեզ, Մեր սիրուն քաղաքը Դարձել է մի պարտեզ։ Ուստա Ծատուրը այդ դեպքից մի շաբաթ անց գրեց իր օրագրում. «Լեռնագէսի կանաչ-կարմիր լույսի տակ տեղի ունեցավ ընկեր Վերգինեի և Վարդանի հարսանիքը։ Թամադան ընկեր Մատվեյն էր։ Մեր Աթունի տրամադրությունը բարձրացավ, խոսք խնդ~ 166 ~

րեց ու էսպիսի մի ոտանավոր վեր կալավ. Ո՞վ կարող է հասնել մեզ, Հիմա ունենք Լեռնագէս. Ապրիս, ընկեր լիկկայան, Համ ես դարձա գրագետ, Համ էլ ազին ու այան։ Լեռնակերտը բանաստեղծների քաղաք է դառնում»։

.

~ 167 ~

ԻՆՏԵՐՄԵԴԻԱ

Թեհրանաբնակ Միհրան Չանչախովը, որդին Մուշեղ Դոմբազովիչ Չանչախովի, նայեց աշխարհագրական քարտեզին, մատը շարժեց Սև ու Կասպից ծովերի, Քուռ ու Արաքս գետերի արանքում, գտավ Ղարաբաղը, բայց Լեռնակերտը չգտավ։ - Ծերունին,- ասաց,- իր կյանքի վերջին օրերին երևի խելքը թռցրել էր. աշխարհում Լեռնակերտ անունով քաղաք չկա։ Ծերունին նրա հանգուցյալ հայրն էր, Մուշեղ Չանչախովը, որ մահվան մահճում հաճախ էր հիշում Ղարաբաղը և որդուն խորհուրդ տալիս՝ կգնաս քո աչքով տեսնես Լեռնակերտը... Պարտական մնաս, թե չտեսնես։ Անգլիացի միստեր Սենգիստոնի թոռը՝ Չարլզ Սենգիստոնը, իր մառախլապատ Լոնդոնում կարդաց պապի հուշերը, ուր գրված էր. «Ես Շուշի քաղաքի բլրալանջից հեռադիտակով տեսա Լեռնակերտը։ Օ՛ քեյ, ես այն կդարձնեմ իմ սեփական կալվածքը»։ Չարլզ Սենգիստոնը քարտեզի վրա գտավ Կովկասը, ապա Բաքուն, Երևանը, Թբիլիսին, Բաթումին, Կիրովականը, Լենինականը, բայց Լեռնակերտը չգտավ, թափ տվեց ձեռքը. - Երևի հանգուցյալի աչքին է երևացել,- ասաց,- Կովկասում Լեռնակերտ անունով քաղաք չկա։ Փարիզում հրատարակվող հայատառ մի թերթում պարոն Սիլվեստը հանդես եկավ հոդվածով, ուր իրեն ներկայացնում էր ղարաբաղագետ։ Նա ընթերցողների ուշադրությունը հրավիրեց այն փաստի վրա, որ Ղարաբաղ կոչվածը լեռնոտ մի երկիր է, ուր միայն ապրում են խաշնարածներ, և միակ պտղատու ծառը թթենին է։ ~ 168 ~

Մի զբոսաշրջիկ, որի պապը եղել է նախկին լեռնակերտցի, տասնինը կամ քսան թվականներին չվել է Ղարաբաղից՝ օտար ափերում բախտ որոնելու... Մի զբոսաշրջիկ, որի երակներում հոսում էր ղարաբաղցու արյունը, բայց նա չգիտեր, թե դա ինչ արյուն է, ոտք դրեց մեր հրաշք հողին, նայեց շուրջն ու հարցրեց մի պատանու, որ թոռն էր Նալբանդ Աթունի թե Ուստա Ծատուրի. - Ներեցեք, ինչպե՞ս է կոչվում այս քաղաքը։ - Լեռնակերտ։ - Իսկ որտե՞ղ է հին Լեռնակերտը։ - Հին Լեռնակերտը հանգչում է նոր Լեռնակերտի ոտքերի տակ... Դուք ի՞նչ եք կորցրել հին Լեռնակերտում։ - Իմ հարազատ պապի ոտնահետքերը։ - Ցավում եմ,- պատասխանեց պատանին,- դու մեր քաղաքում կարող ես գտնել միայն նրանց ոտնահետքերը, ովքեր հին Լեռնակերտը դարձրել են նոր Լեռնակերտ։

~ 169 ~

ԷՊԻԿԱԿԱՆ ԱՆՏՐԱԿՏ

Ահա և ընթերցող, մենք ետևում թողեցինք հին Լեռնակերտը և հասանք նոր Լեռնակերտ։ Դա երկար ու դժվարին մի ճանապարհ էր, սակայն բոլոր դեպքերում մեզ համար ուղեցույց փարոս էր Ուստա Ծատուրի հանրահայտ «Օրագիրը» և Նալբանդ Աթունի այն միտքը՝ թե մի բան, որ սկսում ես, պիտի վերջացնես։ Գուցեև Ուստա Ծատուրն իր «Օրագրում» գույները խտացրել է մի քիչ, և հեղինակն էլ ինչ-որ տեղ զոռ է տվել իր երևակայությանը։ Բայց շարունակենք։ Լեռնակերտը՝ ծառերի, ծաղիկների, երգ ու ծիծաղի այս քաղաքն ունի մուտքի երկու դուռ։ Գլխավոր մուտքը սկսվում է Բաղեն շենից, ուր ճանապարհի խաչմերուկում կանգնած է հսկա մի առյուծ՝ քարե պատվանդանին։ Երկրորդ մուտքը սկիզբ է առնում Մազե կամրջից։ Այստեղ ոչ մի Մազե կամուրջ չկա, կողք-կողքի երկու լարակոփ կամուրջներ են, հին կամրջի տակ Գորոդովոյ Անտոնի գյոլն է։ Լեռնակերտի առաջին և վերջին ոստիկանը միշտ լողանում էր այդ գյոլում և, ասում են, մահից առաջ նա կտակել էր՝ երբ շունչս փչեմ, աճյունս կհանձնենք Մազե կամրջի գյոլին։ Մտնում ես Լեռնակերտ, և առաջինը քեզ ողջունում են բժշկական ուսումնարանի ուսանողուհիները։ Այո, այո, «ուհիները» և ակամա մտածում ես՝ հավանաբար այս ուսումնարանում ընդունում են միայն Ղարաբաղի գեղեցկուհիներին։ Եթե Գալիֆե Գուգուշը ջահել լիներ, ինչպիսի՜ ոգևորությամբ կտաներ այս սիրունների ցավը. «Ա՛յ գյոզալներ,- կասեր,- էնքան ապրեմ, որ դուք բժիշկներ դառնաք, ընկնեմ ձեր նշտարի տակ, մեռնեմ՝ դարդս չի...»։ Ի դեպ, երբ ուսումնարանը նոր էր բացվել, բժիշկ Առաքել Սեր~ 170 ~

մաքաշյանին հրավիրեցին դասավանդելու մարդու անատոմիա։ Հարգարժան բժիշկը ձեռքի տակ չունենալով մարդակազմության վերաբերյալ նկարներ, անընդհատ գորտեր էր հերձում և փորձում ապացուցել, որ կապկից առաջ, մարդու նախահայրը գորտն է եղել։ Սերմաքաշյանի մանկավարժական գործունեությունը շատ կարճ տևեց. ապագա բժշկուհիներն ու բուժքույրերը նրան ձեռ էին առնում. անվանում գորտաբան, ցնդած հեքիմ և այլն։ Կարո՞ղ եք Լեռնակերտ մտնել, հանկարծ չայցելել Ուստա Ծատուրին ու Նալբանդ Աթունին։ Դա կլինի անարդարություն։ Եթե Ուստա Ծատուրը Լեռնակերտի կենդանի հանրագիտարանն ու պատմությունն է, ապա Նալբանդ Աթունը այդ պատմության ու հանրագիտարանի փաստացի հաստատումն է ու պատասխանատու խմբագիրը։ Լեռնակերտը լեռնակերտցիների համար նույնն է, ինչ Մոսկվան՝ մոսկվացիների, Երևանը՝ երևանցիների համար։ Նրանք իրենց սիրուն քաղաքը զարդարել են ծառերով ու ծաղիկներով, շուրջը ստեղծել այգեստաններ։ Քայլում ես քաղաքի կենտրոնական պողոտայով՝ ծառեր են, անցնում ես Թումանյանով՝ ծառեր են, մտնում ես Ստեփան Շահումյանի անվան քաղաքային մարզադաշտ՝ ծառեր են։ Բայց տարօրինակն ու զարմանալին այն է, որ լեռնակերտցի բանաստեղծները մինչև այսօր իրենց սիրուն քաղաքի մասին մի այնպիսի բանաստեղծություն չեն գրել, որ Ուստա Ծատուրը կարդա ու ասի. «Ուխա՜յ, հոգիս փառավորվեց»։ Իսկ այդ տարիներին Լեռնակերտում յուրաքանչյուր գրագետ մարդ ոտանավոր էր գրում։ Առանձնապես լայն տարածում էին գտել սոնետներն ու նոնետները, տերցիններն ու տրիոլետները։ Իրենց նորարար համարող պոետները գրում էին հարյուր, նույնիսկ երկու հարյուր տողանոց սոնետներ, տասնչորս տողանոց տրիոլետներ, գազելներով պոեմներ, ինչպես նաև՝ պոեմներով գազելներ։ Շառաչուն հանգերի համար շատ մեծ պայքար էր ծավալվել։ Շուտով գյուղատնտեսական տեխնիկումը դարձավ քաղաքի ~ 171 ~

բանաստեղծական կենտրոնը։ Ապագա ագրոնոմներն ու անասնաբույժներն իրար հետ խոսում էին չափածո, ժողովներում չափածո ելույթներ ունենում, չափածո նամակներ գրում իրենց սիրածներին, ուսուցիչների տված հարցերին պատասխանում չափածո։ Ճիշտ այնպես, ինչպես դրամատիկական պոեմներում։ Նրանք առանձնապես ուշադրություն էին դարձնում խոսքի արտաքին գեղեցկությանն ու շառաչուն հանգերին։ Այսպես. ՈՒՍՈՒՑԻՉ- Ասա՛, մայր հողին ի՞նչ կխոստանաս, Որ հեկտարներից շատ բերք ստանաս։ ՈՒՍԱՆՈՂ - Այն խոր կհերկեմ խոփով իմ ցնծուն Եվ ժամանակին տամ պարարտացում։ ՈՒՍՈՒՑԻՉ - Դու, ահավասիկ, անասնաբույժ ես, Կովը դաբաղից ինչպե՞ս կբուժես։ ՈՒՍԱՆՈՂ - Մենք նոր կովերի հզոր ցեղ ունենք Եվ դաբաղի դեմ հուժկու դեղ ունենք։ Մկր. Սազանդարովի գրելացավը նույնպես բռնեց, և որպեսզի ունենա իր ներշնչման աղբյուրը, սիրահարվեց Մեռել լողացնող Մանգասարի քրոջը՝ Սուսամբարին ու նէպից հիշատակ մնացած հաշվապահական մատյանում սկսեց արտագրել Օմար Խայամի քառյակները։ Ճիշտ է, նա չկարողացավ Օմար Խայամ դառնալ, բայց դրա փոխարեն կոնծելու մեջ այնքան առաջադիմեց, որ գինին ուղղակի շշից էր խմում։ Գրական դիսպուտներն ու գրական դատերը տեղի էին ունենում տեխնիկումի ակումբում, և այն վարում էր շռնդալից բանաստեղծ Ջումի Ջուրշատունցը։ Պատահում էր, որ գործը հասնում էր բռնցքամարտի ու ըմբշամարտի, և տեխնիկումի ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչ Աղաբեկ Գագունցը հաղթողներին ընդգրկում էր սպորտային հատուկ սեկցիաներում, ասում. «Այ լակոտներ, հերի՛ք է որքան ոտանավորներ եք գրել, հիմա էլ սպորտով զբաղվեք»։ Ջումի Ջուրշատունցն իրեն համարում էր Լեռնակերտի առաջին պաշտոնական բանաստեղծը։ Դա նիհար, շիլաչք, ծռված բե~ 172 ~

րանով մի երիտասարդ էր, ուղղակի Մեռել լողացնող Մանգասարի կենդանի պարոդիան։ Հագնում էր ժանգագույն կոստյում և փողոցով այնպես էր քայլում, կարծես ոչ ոքի չի նկատում։ Գրական դատը հրապուրեց նաև Մկր. Սազանդարովին (գրական անունը՝ Մկրտիչ Սազանդար) և որոշեց մեղադրել Օմար Խայամին, որ մեծ բանաստեղծ լինելով հանդերձ, թռցրել է իր՝ Մկր. Սազանդարովի մտահղացումները և քառյակներ սարքել։ Վկան պիտի լիներ Գալիֆե Գուգուշը, բայց վերջինս իր տեղը զիջեց Վարսավիր Արտուշին։ Արտուշը, որ ընդհանրապես իր մասնագիտությանը համապատասխան փափուկ սիրտ ուներ, հրապարակայնորեն հայտարարեց՝ «Օմար Խայամը լավ մարդ է, Խերսոնում եղած ժամանակս մի քանի անգամ թրաշել եմ նրան և «Եվրոպա» ռեստորանում միասին մի պոչինկա գինի ենք խմել»... Բայց դու ներիր ինձ, ընթերցող, որ ես այստեղ ընդհատում եմ պատմությունս։ Մեղավորը Մամբրե Խաբարդանովիչն է, որ այդպես հանկարծակի ինքնասպանություն գործեց։ Դա սույն վիպակի համար չնախատեսված մահ էր։ Այն տխուր օրը, երբ Մամբրե Խաբարդանովիչը հարստահարվեց, գտավ, որ իր ապրելն ավելորդ է։ Նա սպասում էր մի նոր նէպի, բայց նոր նէպ չեղավ։ Դա ամռանն էր, պայծառ մի օր, Պաժառնի Վաղոն Մամբրե Խաբարդանովիչի դիակը հանեց Լեռնագէսի ջրավազանից։ Մամբրե Խաբարդանովիչի մահը ցնցեց... իհարկե, երկրաշարժ չեղավ, այդ ցնցումն այնքան աննշան էր, որ Մեռել լողացնող Մանգասարը բոլորովին չզարմացավ. նա հանգուցյալին պառկեցրեց տախտակների վրա ու սկսեց երեսերանք տալ. «Տեսար, չէ՞, Խաբարդանի տղա Մամբրե Խաբարդանովիչ, դու էլ գնացիր։ Հը՛, հիմա ի՞նչ կասես՝ քիթդ այնպես էիր ցցել, ոնց որ աշխարհի տերը լինեիր։ Վաղվանից կոստյումդ ես պիտի հագնեմ. մի քիչ հնացել է, բայց ոչինչ... Խոսքը մեր մեջ, Խաբարդանովիչ, դու լավ մարդ չես։ Աշխարհը կքանդվե՞ր, որ էն բոլ-բոլ փողերից մի քանի մանեթ էլ ինձ ~ 173 ~

տայիր։ Հիմա ո՞նց ես, որ չլողացնեմ, թողնեմ՝ ինչպես կեղտոտ եկել ես, կեղտոտ ապրել ես, էդպես կեղտոտ էլ ներկայանաս տիրոջ արդար դատաստանին»։ Անշուք էր Մամբրե Խաբարդանովիչի թաղումը. ոչ ոք դամբանական չասաց, քելեխի ներկաները մի երկու բերան հառաչեցին, հիշեցին հանգուցյալ Գորոդովոյ Անտոնին ու Մամբրե հայրիկին, գտան, որ աշխարհում ամեն ինչ անցավոր է, և ինչպես ապրելը, այնպես էլ մահը, օրինաչափ երևույթ է այս անցավոր աշխարհում։

~ 174 ~

ՆՈՑԱ ԿԵՆԱՑԸ

Կանաչավանն առաջներում կոչվում էր Հափուռ մահլա։ Մելիք Մուջուզբեկյանն ուզում էր այստեղ թոկ ու չվանի փաբրիկ բացել, Արջ խեղդող Արշակը ծմակից գոռաց. «Արա՜, հե՜յ, դու ո՞ւմ շունն ես, որ ուզում ես քո թոկ ու չվանով մեր Մալինկի Թիփլիզը կեղտոտել։ Դե հաշտուփուշտադ քաշիր, քանի կարկաժդ չեմ ճղել»։ Կանաչավանի ներքևի թաղը կապված է Քարաշենի հետ, վերին թաղը՝ Լեռնակերտի։ Իսկ այդ նշանակում է, որ կանաչավանցիք հոգով գյուղացի են, սրտով՝ բանվոր դասակարգ։ Էդ մասին Ֆոտո Գավրուշը էսպիսի մի ոտանավոր է հորինել. Համ քաղաք ենք, համ գյուղ ենք, Համ մետաքս ենք, համ յուղ ենք, Լեռնակերտը կանաչ ծառ, Մենք այդ ծառին մի ճյուղ ենք։ (Ուստա Ծատուրի օրագրից)

Հափուռ մահլայի ամենահարգված մարդը Այս է տապան Համբարձին է, մի արհեստավոր, որ գերեզմանաքարեր էր տաշում, վրան գրում. «Այս է տապան լուսահոգի...» և հասկանալի պատճառով բաց էր թողնում ապագա հանգուցյալի անուն-ազգանունը, ~ 175 ~

ծննդյան ու մահվան թվերը։ Համբարձին դժգոհ էր իր արհեստից. «Սա ի՞նչ փեշակ է,- ասում էր,- բա մարդ էլ հանգուցյալների վրա մի մեծ քար դնի ու ասի՝ հողը ձեզ վրա թեթև լինի՞»։ Հափուռ մահլան փոխվեց, շենք ու շնորհքով ավան դարձավ։ Այս է տապան Համբարձին մի քար տաշեց, վրան գրեց. «Այս է տապան լուսահոգի Հափուռ Մահլայի», տարավ դրեց Արջ խեղդող Արշակի ղարադամի կտրին ու ասաց. «Պրծա՜վ, սա իմ վերջին տապանաքարն է, սրանից դենը նոր կառուցվող շենքերի համար եմ քար տաշելու»։ Խոսել կանաչավանցիների մասին և հանկարծ մոռանալ Նոցա կենաց Բադալ Մարկոսովիչին, նշանակում է մտնել պատկերասրահ ու չտեսնել աշխարհահռչակ նկարչի գլուխգործոցը կամ լինել Եգիպտոսում, անտարբեր անցնել աշխարհի այն յոթ հրաշալիքներից մեկի կողքով, որ կոչվում է Քեոփսի բուրգ։ Նոցա կենաց Բադալ Մարկոսովիչը ոչ միայն Կանաչավանի, այլև Լեռնակերտի ամենապերճախոս և փաստական հարուստ գիտելիքների տեր մարդն է։ Նա այնքան գեղեցիկ է խոսում, որ հարսանքավորներն ուտել-խմելը մոռանում, բերանները բաց նրան են լսում։ Իսկ թաղումների ժամանակ այնպես է անմահացնում հանգուցյալներին՝ Գալիֆե Գուգուշն ուզում է կյանքում մի անգամ մեռնել, այնպես մեռնել, որ կարողանա լսել, թե Բադալ Մարկոսովիչն ինչպիսի ընտիր բառերով է մեծարում իրեն։ Հետո մարդիկ զարմանում են նաև, որ այդ պերճախոս մարդը հասարակ հաշվապահ է և ոչ թե մեծագույն պատմաբան կամ գրող։ Առանձնապես հիացած էր Նալբանդ Աթունը. «Մեր էս Բադալ Մարկոսովիչի գլուխը գլուխ չի է՜,- ասում է,- գլուխ չի, քաղաքային գրադարան է, ինչ ուզես՝ կգտնես»։ Նոցա կենաց Բադալ Մարկոսովիչի ղեկավարած հարսանիքներն ուրիշ համ ու հոտ ունեն. նրա թավշյա ձայնը, հռետորի կեցվածքը, աչքերի փայլը... Ահա նա բարձրանում է տեղից դանդաղ ու հանդիսավոր, մի տիրական հայացք է նետում հարսանքավորների ~ 176 ~

վրա ու սկսում։ Հեռուներից է սկսում, այնքան հեռուներից, որ Փոստի Մադաթն իր գիտելիքներին նոր գիտելիքներ բազմապատկելու հեռանկարով, գրպանից հանում է մատիտն ու բլոկնոտը, նշումներ կատարում։ - Հարսանյաց հանդեսներն այնքան հին են,- ասում է Բադալ Մարկոսովիչը,- որքան հին է այս մոլորակը, որ կոչվում է Երկիր։ Դեռևս նախնադարյան համայնական կարգերում, երբ դեռևս ոչ մի խոսք չէր կարող լինել քաղաքակրթության մասին, սերը, որպես մարդկային սրտի վեհագույն զգացում, գոյություն ուներ։ Իսկ երբ սերը գոյություն ուներ, նշանակում է գոյություն ուներ նաև ամուսնությունը, այդ պարտադիր ոսկե շղթան, որ սուրբ կապանքներով շղթայում է երկու հրաբորբ սրտերն ու ասում՝ և եղիցե լույս։ Նոցա կենաց Բադալ Մարկոսովիչը վերջապես Քարե դարից գալիս հասնում է Պղնձե դարին, կամաց-կամաց մոտենում Երկաթե դարին, և դեռ չհասած Ոսկե դարին, Փոստի Մադաթը նշումների տետրակը թե բլոկնոտը ծնկներին ննջում ու այնպես է խռմփացնում, որ Գալիֆե Գուգուշը ստիպված նկատողություն է անում. «Արա՜, ընկեր Մադաթ, ի՞նչ ես խեղդվում, չե՞ս կարողանում մարդավարի խռմփացնել, հարսանիքը խանգարում ես»։ Ինչ կարող ես անել, աշխարհում ամեն մարդ ունի իր թերությունը. Փոստի Մադաթի թերությունն էլ հարսանիքներում ու ժողովներում քնել-խռմփացնելն է։ Եթե Նոցա կենաց Բադալ Մարկոսովիչը հարսանիքների անփոխարինելի թամադան է, ապա Կտո պրիշոլ Պավլին թամադայի անփոխարինելի օգնականն է՝ սեղանը ծաղկեցնելու գծով։ Նա արհեստով թիթեղագործ է, և մի հետաքրքիր սովորություն ունի՝ փողոցում ում հանդիպում է, ծանոթ լինի, թե անծանոթ, թևերը բարձրացնում է ու գոչում. «Օ՜յ, օ՜յ, օ՜յ, կտո՞ պրիշոլ, կտո՞ պրիշոլ... Պրիվետ իզ դալոկովո Կափկազա բեզ աթկազա»։ Դա նրա և՛ բարի լույսն է, և՛ բարի օրը, և՛ բարի երեկոն։ Ռուսերեն էլ մի քիչ գրաճանաչ է, Պուշկինի «Ձմռան երեկոն» այնպես է արտասանում, որ եթե ~ 177 ~

հեղինակը կենդանի լիներ ու լսեր, կասեր՝ բանաստեղծությունը ոնց որ իմն է, բայց թե ինչ լեզվով է արտասանում, չեմ կարող ասել։ Կտո պրիշոլ Պավլին, որ հրաշալի ձայն ունի, այդ չի կարող ժխտել նույնիսկ Ղարաբաղի հռչակավոր Խանանդա Շաշան։ Տնաշենի տղան այնպես է նայում Նոցա կենաց Բադալ Մարկոսովիչին ու կլկլացնում. «Դուն էն գլխեն իմաստուն իս, խիլքդ հիմարին բաբ մի անի», որ Բադալ Մարկոսովիչը կուրծքը հպարտ ցցում է, գլխով համաձայնության նշան անում, այսինքն դու ճիշտ ես, ես էն գլխից էլ իմաստուն եմ եղել, հարկ եղած դեպքում, հանուն մեր Կանաչավանի, իմաստուն էլ կմեռնեմ։ Գալիֆե Գուգուշը պնդում է, որ Կտո պրիշոլ Պավլու կոկորդը շատ հազվագյուտ կոկորդ է, իտալացի մի հայտնի պրոֆեսոր մեծ գումար է խոստացել այդ կոկորդի համար։ Դուքան Սեդրակը զարմանքից չռում է աչքերը։ - Իսկ Պավլու կոկորդը պրոֆեսորն ի՞նչ պիտի անի։ - Ուզում է ուսումնասիրել, տեսնի դա ի՞նչ բողազ է, որ էդպիսի անուշ ձայներ է հանում։ - Է՜, թող Խանանդա Շաշայի կոկորդն ուսումնասիրի։ - Խանանդա Շաշայի կոկորդը ստից բան է։ Կանաչավանի նշանավոր մարդկանցից է նաև Էվրիկա Արտուշը, որի միտքը գիշեր-ցերեկ բևեռված է մի շատ կարևոր գյուտի վրա՝ ստեղծել հավերժական շարժիչ։ Այսինքն՝ այնպիսի մի շարժիչ, որ առանց նավթի, բենզինի, մազութի, էլեկտրական հոսանքի՝ աշխատի։ Նա այդ նպատակով հավաքել է բազմաթիվ անիվներ ու թափանիվներ, տարբեր չափսերի առանցքակալներ ու ավտոմեքենաների մասեր, և ամեն օր, երբ աշխատանքից տուն է գալիս, փակվում է իր փոքրիկ արհեստանոցում, սկսում աշխատել։ Քանդում է, հավաքում է, հավաքածը նորից է քանդում ու հավաքում։ Ասում են՝ նա պրակտիկապես գտել է հավերժական շարժիչ ստեղծելու եղանակները, բայց թեորիապես չի կարողանում ապացուցել, թե ինչպես է գտել այդ եղանակները։ ~ 178 ~

Կանաչավանցիների հարգելի հյուրն է Ֆոտո Գավրուշը։ Կարգ է, որտեղ հարսանիք, այնտեղ էլ Ֆոտո Գավրուշը՝ իր եռոտանի ապարատով։ Այն պահին, երբ Նոցա կենաց Բադալ Մարկոսովիչը առաջարկում է խմել «երկու անթառամ ծաղիկների» կենացը, Ֆոտո Գավրուշը ներս է քաշում ապարատը, ձեռքը հանդիսավոր կերպով բարձրացնում ու գոչում. «Մոմենտ, չշարժվե՛լ, անմահացնում եմ»։ Ֆոտո Գավրուշը երևի Լեռնակերտի միակ տղամարդն է, որ երդվում է իր կնոջ անունով. «Հեղինեիս ազիզ արևը վկա, էնպես մի նկար հանեմ, որ հայիլ-մայիլ մնաս»։ Ընդհանրապես արժե երդվել այդպիսի կնոջ անունով, մի գլուխ արու զավակներ է պարգևում Ֆոտո Գավրուշին։ Նալբանդ Աթունն ասում է՝ մեր էս Գավրուշի մոտ երեխաներ ստեղծելն ավելի հեշտ է ստացվում, քան պատկերք քաշելը։ Այստեղ է, որ Դուքան Սեդրակը նախանձից ճաքճաք է լինում, զինքը ցրիվ է տալիս, քիչ է մնում թոկը գցի վիզը՝ խեղդվի։ «Ա՛յ բալամ,- ասում է,- մեր Նոյեմն էլ է շնչում նույն օդը, նույն ջրից խմում, մենակ չեմ հասկանում, թե էդ ինչիդ է՝ իմ կնիկը փիս «խոզի նման մենակ էգեր է ծնում»։ - Էդ նրանից է,- բացատրում է Նալբանդ Աթունը,- որ Ֆոտո Գավրուշը ազնիվ աշխատավոր է, իսկ դու կեղտոտ՝ նավթի հետ ջուր ես խառնում։ Այդ տարիներին Կանաչավանում հարսանիքներն այնքան շատ էին, որ Նոցա կենաց Բադալ Մարկոսովիչը համատեղության կարգով մի օրում երկու-երեք հարսանիք էր ղեկավարում, ցուցադրում թամադայական իր հրաշալի տաղանդը, Փոստի Մադաթը մասնակցում էր բոլոր հարսանիքներին, և որ չքնի, ձայն էր խնդրում ու ելույթ ունենում։ «Ներկա էտապում մենք կանգնած ենք նոր պլատֆորմի վրա,- ասում էր,- ուստի կարևորը ոչ թե մարդուս արտաքին գեղեցկությունն է, այլ՝ հոգու մատերիալիստական մակարդակը, իդեալիստական մաքրությունը և հումանիստական երջանկությունը»։ ~ 179 ~

Ըստ տեղեկությունների, մի օրում Կանաչավանում տեղի է ունեցել չորս հարսանիք և Կտո պրիշոլ Պավլին այնպիսի թափով է երգել «Մի բալա է էս իմ յարը», որ Կրասկա Վարդանը բռնել է թխլիկ Սոֆիկի ձեռքը, գնացել նրա հոր՝ Փոստի Մադաթի մոտ, ասել՝ ես և Սոֆիկը իրար սիրում ենք մատերիալիստական բարձր մակարդակով, իդեալիստական մաքրությամբ, ուստի խնդրում ենք ձեր հայրական հումանիստական համաձայնությունը։ Փոստի Մադաթը, չնայած լավ էր ճանաչում Կրասկա Վարդանին, բայց նրա իդեալիստական մակարդակը ստուգելու համար պահանջել է լրացնել հատուկ անկետա, մի տեղեկանք միլիցիայից բերել, մի տեղեկանք՝ թաղկոմից, մի տեղեկանք էլ՝ Բադալ Մարկոսովիչից՝ «առ այն մասին», որ ինքը ազնիվ աշխատավորի զավակ է, կապիտալիստական երկրներում բարեկամներ չունի, կյանքում առաջին անգամ է ամուսնանում և այլն։ Կրասկա Վարդանը բարեխղճորեն կատարել է իր ապագա աներոջ պահանջները, ներկայացրել է բոլոր փաստաթղթերը, բայց Փոստի Մադաթը չի բավարարվել, ասել է. «Համաձայնը՝ համաձայն եմ, բայց մի պահանջ էլ ունեմ՝ ձեր հարսանիքը պիտի կատարվի նոր պլատֆորմով՝ ձևով իդեալիստական, ոգով՝ հայրենասիրական։ Ուստի հարկավոր է մի տեղեկանք էլ կոմսոմոլից»։ Ահա այդ զրնգուն պայծառ աշնանը, երբ Կարկառը ձորում իր հին երգն էր մանում, Կտո պրիշոլ Պավլին Հայկասար Ճաղարովիչի տանիքն էր թիթեղապատում ու քթի տակ դնդնում. «Ես պուճուր, յարս պուճուր...», լուր տարածվեց Կանաչավանում, թե Էվրիկա Արտուշը վերջապես ավարտել է հավերժական շարժիչի գյուտը։ Մարդիկ շտապեցին շնորհավորելու տաղանդավոր մեխանիկգյուտարարին, և երբ ներս մտան նրա արհեստանոցը, ի՞նչ տեսնեն, որ լավ լինի... Էվրիկա Արտուշը, էդ անաստված-անաստվածի տղան, գրկել էր Նարգիզ բիբու շեկլիկ Նազիկին, անուշ-անուշ պռոշտի էր անում։ - Արա՜, ընկեր Արտուշ, բա որտե՞ղ է քո հավերժական շարժի~ 180 ~

չը,- քրքջաց Նոցա կենաց Բադալ Մարկոսովիչը, և քանի որ խոսելու առիթը եկել էր, ինքն էլ բաժակաճառ ասելու լավ տրամադրություն ուներ, վերցրեց ձեռքն ընկած բաժակը, երկու կողմերին ցանկացավ փոխադարձ երջանկություն, մի տուն լիքը շեկ ու թխահեր մանուկներ, և նույն պահին Ֆոտո Գավրուշը ներս մտավ իր եռոտանի ապարատով. - Մոմե՛նտ։ Չշարժվե՛լ, անմահացնում եմ։ Եվ երբ ապարատը չխկաց, Նոցա կենաց Բադալ Մարկոսովիչն իր խոսքը եզրափակեց այսպես. - Աշխարհի գլխավոր ու հավերժական շարժիչ ուժը սերն է և կարիք չկա ուրիշ հավերժական շարժիչ որոնել։ Ուրեմն, հարգելի սեղանակիցներ ու սեղանակիցուհիներ, թույլ տվեք խմել նոցա կենացը, ովքեր ծնվել ու ապրում են սիրո համար, քանզի սերն է բոլոր գեղեցիկ գործերի այն ոգեշունչ ուժը, որին բանաստեղծներն անվանում են Մուսա։ Կտո պրիշոլ Պավլին սպասել չտվեց, ոտքի վրա կլկլացրեց. «Դուն իմ մուսան ես, առանց քեզի ապրել չեմ կարող» և զնգացին բաժակները՝ նոցա կենացը։ Չէ, կանաչավանցիները հետաքրքիր մարդիկ են, արժե խմել նոցա կենացը։

~ 181 ~

ՊԱԺԱՌՆԻ ՎԱՂՈՆ

Վաղոյի՞ն եք հարցնում։ Մեր քաղաքում քանի՜ Վաղո կա, հա՜...Պրյամոյ Վաղո, Սվաղչի Վաղո, Մեխանիկ Վաղո, Չոռնի Վաղո, Սեկրետնի Վաղո, Կաչագար Վաղո, Շոֆեր Վաղո, Պաժառնի Վաղո... Յանի Լեռնակերտում մա՞րդ կա, որ Պաժառնի Վաղոյին չճանաչի։ Բեղեր ունի՝ ըհը՛, ծայրերը կարող ես տանել ետևից քշկռել։ Ճիշտ է, մի երկու անգամ հակահրդեհային կանոնները խախտելու համար մեզ էլ է տուգանել, բայց խոսք չունեմ, ազիզ մարդ է։ (Ուստա Ծատուրի օրագրից)

~ 182 ~

- Մազերիս համրանքով պաժարներ եմ հանգցրել։ Դա ասում է քաղաքի հակահրդեհային ջոկատի պետ Պաժառնի Վաղոն, որի գլուխն ընդհանրապես զուրկ է բուսականությունից։ Եթե ասեր բեղերիս մազերի համրանքով, ավելի ճիշտ կլիներ, որովհետև քաղաքում նրա փարթամ բեղերի պես ոչ ոք բեղեր չունի։ Նոցա կենաց Բադալ Մարկոսովիչն ասում է՝ Պաժառնի Վաղոն ամեն առավոտ բեղերը սև ներկ է քսում, բայց դա բամբասանք է, և պատիվ չի բերում Մարկոսովիչի նման մեծահռչակ թամադային։ Եթե ասեր՝ քաղաքում հենց որ մի սիրուն կնիկ է տեսնում, ձեռքը տանում է դեպի մերկ գլուխն ու ասում՝ ախր մազն ի՜նչ է, որ չի բուսնում, սև չլինի՝ սպիտակ լինի, դեղին լինի, կանաչ լինի, միայն թե լինի՝ էլի մարդիկ կհավատան։ Պաժառնի Վաղոյի խոսակցության հիմնական թեման հրդեհն է։ Եթե որևէ մեկն անցած տարիներից ուզում է ինչ-որ դեպք հիշել, նա իսկույն ճշտում է օրը. «Հա՛, ոնց չէ, միտս է, դա էն օրն էր, որ նէպման Մամբրե Խաբարդանովիչն իրեն գցեց Ստեփգէսի հովուզը՝ խեղդվեց։ Ողորմի՜ իրեն, փիս մարդ էր»։ Եթե նրան հարցնելու լինեն՝ ո՞ր ամսի և որ օրին է մեր թատրոնը բեմադրել Վաղարշ Վաղարշյանի «Օղակումը», իսկույն կպատասխանի. «Դա այն ժամանակ էր, որ ֆաշիստները Ռայխստագը վառեցին, որպեսզի շառը դնեն կոմունիստների վրա։ Համա ընկեր Դմիտրովը, կեցցե՛ս, հալալ լինի, դատի ժամանակ դրանց շանը տեղը կապեց, ո՜նց կապեց...»: Ինչպես տեսնում եք, Պաժառնի Վաղոն տեղեկություններ ունի նաև համաշխարհային մասշտաբի հրդեհների, ինչպես նաև դրանց ծագման պատճառների մասին։ Նա կարող է ասել, թե կայսր Ներոնը որ թվականին է վառել Հռոմը, մոնղոլական նվաճողները ինչ քաղաքներ են վառել, առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին աշխարհում քանի խոշոր հրդեհ է եղել... Կարճ ասած, Պաժառնի Վաղոն, Փոստի Մադաթի վկայությամբ, ~ 183 ~

հրդեհների ցիկլոպեդիա է, իսկ Դուքան Սեդրակի չարախոսությամբ՝ պաժառնի շլանգ։ Ահա փողոցով տագնապի ազդանշան հնչեցնելով սլանում է հրշեջ կարմիր ավտոմեքենան։ Կողքի հատուկ նստատեղին, գլխին պղնձագույն սաղավարտ, ձեռքին ջրացայտ խողովակը, թավ բեղերը կտրիճավարի ցցած՝ հրշեջ ջոկատի պետն այնպիսի դիրք է ընդունել, կարծես այդ պահին Ֆոտո Գավրուշն ապարատը դեմ է արել ու հրամայել. «Չշարժվել, ստո՛պ, նկարում եմ։ Մոմենտ։ Չը՛խկ։ Ապրես, պատկերդ պատրաստ է, կտանես տեսնես՝ եթե դու ես, քեզ նման է՝ կվերցնես, եթե դու չես՝ կտաս ձեր հարևանին, կարող է՝ ինքն է»։ Եվ արժե նկարել Պաժառնի Վաղոյին։ Երբ Թարխան Թերխաշյանը փորձեց հրդեհել արդեն պետականացված աղյուսագործարանը, այդ ո՞վ նրա ձեռքից խլեց նավթի շիշն ու ասաց. «Հլա մի կաց, ա՛յ նեպման թերխաշ աղվես, բա մենք քնա՞ծ ենք, որ օրը ցերեկով ուզում ես ոչնչացնել մեր հարազատ ժողովրդի սոցիալիստական սեփականությունը»: Պաժառնի Վաղոն չէ՞ր, որ Կարմիր մեբել ֆաբրիկայի չորանոցում Մոթալ Մինասի ձեռքից լուցկին խլեց, ոլորեց նրա կարկուտ թակած ականջներն ու ասաց. «Հը՛, Մոթալ Մինաս, էշին տաք ջուր կտա՞ս, թե՞ ցուրտ»։ Պաժառնի Վաղոն էր։ Այդ նա էր, որ իր քաջ տղաներով հանգցրեց Արտիստների շենքում ծագած հրդեհն ու արժանացավ թատրոնի դիրեկտոր ընկեր Կարպիս Ալամյանի գովասանքին. «Մալադեց Վաղարշակ Վարդանովիչ, այսօրվանից դու մեր թատրոնում քո պատվավոր տեղն ունես»։ Եթե Պաժառնի Վաղոն հրդեհներ հանգցնելու գործում իսկական կտրիճ է, ապա կանանց ներկայությամբ իրեն այնպես է կորցնում, որ նույնիսկ Ղըռչի Ակուփի կինը՝ Համասփյուռը, ասում է. «Վու՜յ, աղջի, էս խեղճը ո՞նց պիտի կնիկ առնի, բերանումը ոնց որ լեզու չլինի»։ Ամռան մի տոթ օր, երբ Դուքան Սեդրակը պառկել էր թթենու ~ 184 ~

շվաքում ու բերանը լայն բացել, և աներես ճանճերը ներս ու դուրս էին անում նրա բերանից... Երբ Մեռել լողացնող Մանգասարը արդեն լրիվ ցնորված, քայլում էր փողոցով, ծեծում պատահած դարպասն ու հարցնում. «Ձեր տանը մեռել չկա՞, գամ լողացնեմ» ու ծիծաղում ցնդած-ցնդած... Երբ Թարխան Թերխաշյանն ու Սուսամբար Աղաջանովնան լեզվակռվից անցել էին բռնցքամարտի, և դժվար էր կանխագուշակել, թե ով պիտի հաղթի... Երբ Մկր. Սազանդարովը ցանկապատի արանքից հանել էր իր բուլղարական տաքտեղ քիթն ու մտիկ էր տալիս նրանց մենամարտին, քաղաքի շենքերից մեկում հրդեհ բռնկվեց։ Նույն պահին փողոցով դղրդալով անցավ հրշեջ ավտոմեքենան։ Դեպքի վայրը հասնելուն պես, Պաժառնի Վաղոն ցատկեց ավտոմեքենայից, սանդուղքն ամրացրեց երկրորդ հարկից ծուխ ժայթքող բնակարանի լուսամուտին ու նետվեց կրակի ու ծխի մեջ։ Նման դեպքերում հրշեջի պարտքն է առաջին հերթին փրկել մարդկային կյանքը։ Իսկ աղյուսագործարանի հաշվապահուհի Լիդիա Պետրովնան մոռացել էր իր թանկագին կյանքը, ուշակորույս ընկել մահճակալին։ Եվ Պաժառնի Վաղոն գրկեց նրան, երկրորդ հարկից իջեցրեց, ցույց տվեց առաջին օգնությունը... Երբ Լիդիա Պետրովնան բացեց մշուշված աչքերը, հրշեջ ջոկատի պետը հանուն այդ աչքերի պատրաստ էր նետվելու թեկուզև բոցավառված բենզինի բաքի մեջ։ Աչքեր չէին, կապույտ մանուշակներ էին, ի՜նչ բուրմունք, ի՜նչ բուրմունք... Պաժառնի Վաղոյի սրտում այնպիսի մի հրդեհ բռնկվեց, այնպիսի մի հրդեհ, որ ոչ մի հրշեջ չէր կարող հանգցնել այդ կրակը։ Ասում են՝ սեպը սեպով են հանում, և կյանքում այնպիսի հրդեհ կա, որ մարում են միայն... հրդեհով։ Հրշեջ ջոկատի պետն առավոտյան շատ վաղ արթնացավ, Վարսավիր Արտուշի մոտ էքստրնի թրաշվեց, բարձրացավ արդեն ծանոթ շենքի ծանոթ աստիճաններով, ծեծեց դուռը, ճակատի քրտինքը թաշկինակով մաքրեց, շատ քաղաքավարի բարևեց Լիդիա ~ 185 ~

Պետրովնային ու ասաց. - Լիդիա Պետրովնա, խնդրում եմ իմ մասին վատ բան չմտածեք։ Ես եկել եմ հրդեհի պատճառներն արձանագրելու։ Դա մտնում է իմ անմիջական պարտականությունների մեջ։ Լիդիա Պետրովնան հրշեջ ջոկատի պետին շատ քաղաքավարի ներս հրավիրեց, աթոռ առաջարկեց, պատասխանեց նրա հարցերին ու հիշեց երեկվա դեպքը։ - Ընկեր պետ, ես ձեզանից շնորհակալ եմ,- և նա այնպես նայեց Պաժառնի Վաղոյին, այնպես անուշ-անուշ ժպտաց, որ միայն անսիրտ մարդիկ կարող էին չզգալ, թե այդ պահին ինչ էր կատարվում հրշեջ ջոկատի պետի սրտում։ Ի՜նչ հայացք, ի՜նչ քնքշանք, ի՜նչ ժպիտ, ի՜նչ շուրթեր։- Դուք փրկել եք իմ կյանքը,- շարունակեց Լիդիա Պետրովնան։- Դուք իմ փրկարարն եք, և ես երբեք դա չեմ մոռանա։ - Դե, առանձնապես...,- Վաղոն շփոթվեց, քրտնեց, կարմրեց, կակազեց։ Կարծես այն Վաղոն չէր, որ համարձակորեն նետվում էր բոցերի մեջ, այդ թավ բեղերն էլ իրենը չեն, կպցրած են, ինչպես թատրոնում։- Լիդիա Պետրովնա, նման դեպքերում մենք իրավունք ունենք... նո՛ւ, ինչպես ասում են, գրկել թեկուզև քաղաքացուհիներին։ Կյանքի հարց է։ Իսկ դուք, խնդրում եմ, իմ մասին վատ բան չմտածեք։ Ես սա ասում եմ բարի մտքով։ Եթե դեմ չեք, վաղը ես ինքս կգամ և ձեր ծխնելույզը... Հասկանո՞ւմ եք, օրենքով պիտի վերացնել հրդեհի օջախը։ Լիդիա Պետրովնան էլ կարծես դեմ չէր հրդեհի օջախը վերացնելուն, մանավանդ, որ այդ հրդեհը հասարակ հրդեհ չէր, սրտի հրդեհ էր։ Հաջորդ օրը Վաղարշակ Վարդանովիչին նա, այսինքն՝ Լիդիա Պետրովնան, հյուրասիրեց մուրաբայով ու թեյով, մյուս օրը՝ կոնյակով, իսկ մի շաբաթից հետո, աշխարհի ամենաքաջ և ամենաամոթխած մարդը բռնեց նրա թևն ու ասաց. - Լիդիա Պետրովնա, ես ձեզ սիրում եմ անկեղծորեն և խնդրում ~ 186 ~

եմ իմ մասին վատ բան չմտածեք։ Լիդիա Պետրովնան էլ, իր հերթին, շատ քաղաքավարի պատասխանեց. - Եթե դուք ինձ իսկապես սիրում եք, ես էլ ձեզ եմ սիրում, խնդրում եմ դուք էլ իմ մասին վատ բան չմտածեք։ Շարունակությունը նման է ուրախ հեքիաթի։ Երբ թամադաների թամադա Նոցա կենաց Բադալ Մարկոսովիչը մեկ ու կես ժամ խոսեց ամուսնության դերի ու նշանակության մասին, և ապա անցավ Հաննիբալի արշավանքին ու Գրյունվալդի ճակատամարտին, նոր էր սկսել պատմել Ալեքսանդր Մակեդոնացու հերոսական ճակատամարտերի մասին, Ուստա Ծատուրը չհամբերեց, տեղից գոչեց. «Գորկո՜, գորկո՜...»։ Եվ Պաժառնի Վաղոն աչքերը փակեց ու նորահարսի ականջին շշնջաց. - Լիդիա Պետրովնա, մասսան պահանջում է... եթե կարելի է... խնդրում եմ վատ բան չկարծեք։ - Կարելի է, կարելի է, Վաղարշակ Վարդանովիչ,- ժպտաց Լիդիա Պետրովնան, և այտը մոտեցրեց Պաժառնի Վաղոյի պապակված շուրթերին։ Այդ օրը կյանքում առաջին անգամ Պաժառնի Վաղոն համբուրեց այն հրաշք էակին, որ տղամարդկանց սրտերում հրդեհներ է առաջացնում, և որի պատճառով վառվեց Տրոյան, Օթելլոն խանդից գալարվեց, Պաղտասար աղբարը բղավեց. «Օ՜հ, կինե՜ր, կինե՜ր», Սեյրանը, Ռոմեոն, Մեջնունը, Համլետը, Արբենինը, Սոսը, Սարոն... Բայց դրանք անցած-գնացած սերեր են։ Պաժառնի Վաղոն այդ օրը հասկացավ շատ կարևոր մի բան՝ առանց կնոջ աշխարհում գոյություն չունի ոչ սեր, ոչ կարոտ, ոչ խաղաղություն և ոչ էլ... սրտի հրդեհ։ Առաջ անցնենք։ Պատերազմի առաջին տարում Պաժառնի Վաղոն ոտքից վիրավորվեց ու ընկավ պարտիզանների մոտ։ Նա փոխեց իր մասնագիտությունը՝ հրշեջ ջոկատի նախկին պետը սկսեց ինքն իր ձեռ~ 187 ~

քով վառել։ Վառում էր թշնամու զինանոցները, մթերքների պահեստները, պայթեցնում կամուրջները, քանդում երկաթագծերը։ Երբ հրեդեհների հրաշեկ բոցերը լիզում են երկինքը և որոտում ռումբերը, խաչակիր տանկերով բեռնված գնացքները գլորվում են անդնդախոր ձորերը՝ բոլորն ասում են, որ դա Պարտիզան Վաղոյի գործն է։ Նա այնպես էր վառում, որ պարտիզանական գնդի հրամանատար Անդրեյ Մարտինյուկն ասաց. «Գրողը տանի, ո՞վ կհավատա, որ դու երբևիցե հրշեջ ես եղել»։ Երեք տարուց ավելի Պարտիզան Վաղոն վառեց, քանդեց, պայթեցրեց, ֆաշիստներին մատների վրա այնպես խաղացրեց, որ էսէսականները նրա գլխի համար մեծ գումար նշանակեցին։ Բայց իր գլխից բեզարածն ո՞վ է, որ ձեռք բարձրացնի Պարտիզան Վաղոյի վրա։ Քառասունհինգին, երբ կարմիր բանակը գրոհում էր Բեռլինի վրա, Պարտիզան Վաղոն կնոջը նամակ գրեց, ջերմ ու կարոտալի նամակ. «Իմ աննման Լիդիա Պետրովնա, իմ թանկագին երեխաների մայր, Բեռլինի վրա եմ գնում, և խնդրում եմ իմ մասին վատ բան չմտածես»։ Լիդիա Պետրովնան կարդաց ամուսնու նամակն ու պատասխան գրեց, սրտահույզ ու բովանդակալից պատասխան. «Իմ թանկագին Վաղարշակ Վարդանովիչ, իմ աննման երեխաների հայր, ուրախ եմ, որ Բեռլինի վրա ես գնում։ Ես քեզ սպասում եմ ու կսպասեմ թեկուզև հազար տարի, խնդրում եմ դու էլ իմ մասին վատ բան չմտածես»։ ...Տարիներ են եկել ու անցել, աշխարհի գետերով շատ ջրեր են հոսել։ Այսօր էլ Պաժառնի Վաղոն չի փոխվել, կարծես նույն Վաղոն է մնացել։ Նույն փարթամ բեղերը, նույն ուրախ դեմքը և նույնն է նրա տրտունջը՝ իր բուսականությունից զուրկ գլխի նկատմամբ։ Եվ նույնն է նրա սրտի կրակը։

~ 188 ~

ԻԲՐԵՎ ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Մի պարոն Սիլվեստ, որ տարվա բոլոր եղանակների հետ փոխում է իր համոզմունքներն ու դրոշը, քսանական թվականներին ծլկեց արտասահման, կանգնեց տարբեր դրոշների տակ և Հայրենական մեծ պատերազմից հետո, հանկարծ հայտնվեց եթերում. «Ի՜նչ Ղարաբաղ, ի՜նչ բան,- բարբառեց նա,- դա հետամնաց մի երկրամաս է։ Իսկ այդ Լեռնակերտը գավառական հետամնաց մի ավան է, որի բնակիչները հիմնականում զբաղվում են բանջարաբուծությամբ»։ Պարոն Սիլվեստը փչեց մի տարի, երկու տարի, այնքան փչեց, որ թոքերը թուլացան, և մի օր էլ զգալով՝ փչոցները տեղ չեն հասնում, իրեն նետեց գնացքի տակ ու «անմահացավ որպես ազգային հերոս»։ Մի բախտախնդիր Կարա-Բեքիր, մուսավաթական մի տականք, քսանչորս թվականին բռնվեց անասնագողության մեջ, հետո անցավ սահմանը, հայտնվեց Անկարայում։ Նա այստեղ հանդես էր գալիս որպես «Ղարաբաղի հայրենասեր մուսուլմանների ներկայացուցիչ», կազմակերպում էր պրես-կոնֆերանսներ ու կոչ անում. ~ 189 ~

«Ուղղափառնե՜ր, ժամանակն է, մենք պիտի արշավենք Ղարաբաղի վրա, քշենք բոլոր հայերին ու փրկենք մեր նախնիների սուրբ հողը»։ Ասում են՝ մինչև այսօր էլ Կարա-Բեքիրը Անկարայից շարունակում է ոռնալ Ղարաբաղի վրա։ Մի օյինբազ Աղամ Բիրղամիչ Սամարղանդում հանդիպեց Սիմոն Սարխոշյանցին, տարավ ռեստորանում իր հաշվին հյուրասիրեց ու սկսեց ձեռ առնել։ Վարժապետ Սիմոնին նա մեծարեց զանազան էպիտետներով, հետո զգալով, որ նա հումորի զգացում չունի, ասաց. «Չէ՛, վարժապետ, քո մեջ ղարաբաղցու արյուն չկա, էլի էն ցնդած վարժապետն ես»։ Ահա և ընթերցող, վերջացրինք մեր ասքը Լեռնակերտի մասին։ Վերջացրի՞նք... Օ՜, ոչ, մենք պարզապես հասանք այնտեղ, որտեղից սկսվում է Նոր Լեռնակերտը։ Հորիզոնները երբեք չեն վերջանում, հորիզոններից այն կողմ նոր հորիզոններ ու նոր հեռաստաններ կան*։

1972-1982 թթ. ք. Ստեփանակերտ

~ 190 ~

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ։ Վեպի առաջին տարբերակը 1973 թ. տպագրվել է «Խանքենդուց մինչեւ Ստեփանակերտ» եւ «Խանքենդի» վերնագրերով։ Ժամանակին այն լայն ընդունելություն էր գտել ընթերցողների շրջանում, եւ հեղինակը ձեռնամուխ է եղել վեպի նոր՝ երկրորդ մասը գրելուն։ Այնուհետեւ գրել է նաեւ երրորդ մասը։ Սույն «Լեռնակերտ»-ը կազմվել է վեպի առաջին եւ երկրորդ մասերից։ Մենք հիմք ենք ընդունել հեղինակի կազմած, զգալիորեն վերամշակված տարբերակը, միաժամանակ, նպատակահարմար գտնելով ավելացնել հեղինակի կողմից դուրս թողնված գլուխներ («Ապետնակ թագավորը», «Ձմեռային հեքիաթ», «Ազգի հերոսը», «Գժերի թագավորը», «Ոստիկանապետ Լալաեւ», «Կեցցե անկախ Լեռնակերտը», «Աննախադեպ խայտառակություն», «Կարկազ Լեռնակերտցի»), որոնք ավելի են ամբողջացնում վեպի կառուցվածքը եւ հնարավորություն են տալիս ավելի լայն պատկերացում կազմել Վ. Օվյանի նշանավոր այս երկի մասին։ - «Գժերի թագավորը» - Այս գլուխը հեղինակն անջատել էր վեպից և առանձնացրել որպես առանձին պատմվածք: Բնականաբար, նա վեպից դուրս էր թողել նաև այն գլուխները, որ առնչվում են «Գժերի թագավորի»՝ Աղամ Բիրղամիչի հետ: - «Վերջաբան» - Իրականում այստեղ ավարտվում է վեպի երկրորդ մասը: Երրորդ մասը, որի գործողությունները կատարվում ~ 191 ~

են նախապատերազմյան և հետպատերազմյան տարիներին (19401945 թթ.), բացառությամբ երեք գլուխների «Էպիկական անտրակտ», «Նոցա կենացը» և «Պաժառնի Վաղոն»), հեղինակը նպատակահարմար չի գտել օգտագործել «Լեռնակերտ»-ում:

~ 192 ~

ՀԱՏՎԱԾ ՎԵՊԻ ՄԱՍԻՆ ՀՈԴՎԱԾԻՑ

Վազգեն Օվյանի «Լեռնակերտ» («Խանքենդուց մինչև Ստեփանակերտ») վիպակն իր «ելման» կետում առնչություններ ունի Չարենցի «Երկիր Նաիրի»-ի, Բակունցի «Կյորես»-ի, Խանզադյանի «Մատյան եղելությանց»-ի հետ (թեև խիստ տարբեր են մատուցման եղանակները, յուրօրինակ են կերպն ու հայացքը)։ Ապա և անուղղակի շոշափումներ կան «Լեռնակերտի» և Թոթովենցի «Կյանքը հին հռովմեական ճանապարհի վրա» վիպակի միջև, քիչ այն կողմ է նաև Մահարու «Այրվող այգեստանները»։ Օվյանն իր «Լեռնակերտ» վիպակով դառնում է մեր նախորդների ավանդների շարունակողներից մեկը... Եթե նյութի ընտրության կամ ելակետի հարցում գրողը հենվում է նախորդների վրա, ապա ոճի, արվեստի, արտահայտման եղանակների տեսակետից այս վիպակը միանգամայն ուրույն երկ է՝ համեմված շատ հաճախ նրբին հումորով, հաճախ էլ սարկաստիկ ծիծաղով։ Ընդհանրապես, Օվյանի արձակն աչքի է ընկնում հումորի, երգիծանքի ուրույն միջոցների հարստությամբ: Առանձին դեպքերում, այս մարզում նա հասնում է ակնհայտ նվաճումների: Վազգեն Օվյանն արագ էր աշխատում: Զարմանալի եռանդով նա պիեսին զուգահեռ գրում էր պատմվածք կամ նովել, բանաստեղծության հետ ընթերցողի դատին էր հանձնում որևէ առակ կամ հումորեսկ: Իր գրական գործունեության երեսուն տարում քիչ գործ չի արել Վ. Օվյանը՝ և՛ իբրև գրող, և՛ իբրև քաղաքացի: Միշտ զբաղված, բայց զարմանալի կերպով աշխույժ, սրտաբաց ու սրտամոտ, կատակասեր ու եռանդուն, չափազանց բարի ու անկեղծ,- ա~ 193 ~

հա այսպիսինն է, բանաստեղծ, դրամատուրգ, արձակագիր, իր հողին ու ջրին նվիրված, ղարաբաղյան իր շիտակությամբ պարզ ու պայծառ Վազգեն Օվյանը։

ՍԵՐԳԵՅ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ

գրականագետ

~ 194 ~

Բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ Վազգեն ՕՎՅԱՆԸ ծնվել է 1932 թ. հունվարի 6-ին Ստեփանակերտի շրջանի (այժմ՝ Ասկերանի շրջան) Դաշուշեն գյուղում: 1960 թվականից ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ է: 1961-1985-թթ. աշխատել է ռադիոհաղորդումների մարզային կոմիտեում՝ որպես գրականերաժշտական բաժնի ավագ խմբագիր: Երկուսուկես տասնամյակի ընթացքում նրա ջանքերով մարզային ռադիոյում ստեղծվել էր հայկական երաժշտական ու գրական հաղորդումների հարուստ ֆոնդ, որը, ցավոք, հրկիզվել է Ստեփանակերտի հրետակոծության ժամանակ: Այդ տարիներին տեղական ռադիոն իր հայեցի հաղորդումներով, հայկական երգերաժշտության պրոպագանդմամբ անկասկած մեծ դեր է ունեցել ժողովրդի ոգին ամուր պահելու եւ, ընդհանրապես, Արցախը հայեցի պահելու գործում: Վ. Օվյանի առաջին բանաստեղծությունը տպագրվել է «Սովետական Ղարաբաղ» թերթում՝ 1948 թ.: 1961 թ. լույս է տեսել գրողի անդրանիկ գիրքը: Այնուհետեւ պարբերաբար տպագրվել են «Լեռների լեգենդը», «Շաղասար», «Խանքենդի», «Երգը մնաց լեռներում», «Տոհմածառ», «Մեղրի ժամանակը» գրքերը: Վազգեն Օվյանի լավագույն ստեղծագործությունները, այդ թվում նրանք, որոնք բացահայտ ուղղված էին խորհրդային մեծ ու փոքր նազարների՝ Բրեժնեւի, Ալիեւի, Կեւորկովի դեմ («Նազարնամե», «Հեքիաթ փառամոլ էշի մասին», «Հեքիաթ Մեծ գայլի, շնագայլի եւ այլոց մասին», «Հայրենադավը», «Հուդային», «Բասարական», «Զեւս, խելոք կաց», «Հիմա է՞լ լռենք», «Դլե յաման», «Ղարաբաղ եմ ասում…», «Դու հպարտ չես, իմ Ղարաբաղ», «Կկորչեն հավետ եւ փառք, եւ անուն», «Իմ Ղարաբաղը տեսե՞լ ես, ասա» եւ այլն), արտացոլում էին կուռքերի, վերջը չերեւացող ժողովների ու ծափերի վրա հիմնված խորհրդային իրականության զավեշտաողբերգական դեմքը («Այս շքերթներից հոգնել եմ արդեն», «Կրկես», «Տրիոլետներ», «Ութնյակներ» եւ այլն), ~ 195 ~

բնականաբար, չէին կարող տպագրվել այն տարիներին եւ մնացել էին անտիպ: Հետմահու լույս են տեսել «Եվ Պըլը-Պուղին մի առակ պատմեց», «Ղարաբաղի արծիվը», «Այս Ղարաբաղն է», «Լեռների լեգենդը», «Ավելի շատ լույս», «Կապույտ տարիներ» գրքերը, որոնցում հիմնականում տեղ են գտել գրողի անտիպ ստեղծագործությունները: Վազգեն Օվյանն Արցախի առաջին դրամատուրգն էր: Ստեփանակերտի Վ. Փափազյանի անվան հայկական պետական դրամատիկական թատրոնը 1969-ին բեմադրել է նրա «Մեծ Լոռեցին» պիեսը, որը Հայաստանում Հովհ. Թումանյանի ծննդյան 100-ամյակին նվիրված մրցույթում արժանացել է երկրորդ մրցանակի: Այդ ներկայացումն ու 1980-ին բեմադրված «Եվ ՊըլըՊուղին մի առակ պատմեց» քնարական դրաման լայն ընդունելություն են գտել հանդիսատեսների շրջանում, բեմադրվել են 100-ից ավելի անգամ՝ միշտ ուղեկցվելով լեփ-լեցուն դահլիճով: Վ. Օվյանը վախճանվել է 1987 թ. փետրվարի 23-ին: Հետմահու պարգեւատրվել է ՀՂՀ բարձրագույն պարգեւով՝ «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանով:

~ 196 ~