Լեռնային լանդշաֆտների պահպանության հիմունքները

Դ. Բ. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ԼեՌՆԱՑԻՆ ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

«ՀԱՅԱՍՏԱՆ»

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

--

ՀՐԱՏԱՐԱԿԶՈՒԹՅՈՒ

ԵՐԵՎԱՆ

«ՀԱՅԱՍՏԱՆ»

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆ

ԼԵՌՆԱՑԻՆ ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵ

Գ, Բ.

ԳՄԴ

26--82

Գ 388

`

է Հայաստանի Հրատարակվում բնության պահպանությանընկերության

նախագահությանհանձնարարականով: Գրախոս՝ Հ.

ԹԱ

ոմովոր նիա

Կ. ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

թոր երկ դողխախապաֆեռը

է,`բնությունը՝

նրա շրջակա Մարդը բնության մասնիկն միջավայրը: Բնություննու բնական ոնսուրսները Հիմք են ղարՀասարակության ձնավորմանն ծառայել մարդկային ու

գացմանը

:

Բնությունը նպաստել է մարդկային ասարակությանը ուժերի Համաղզորը՝ նրանց վերադառնալու երկբաբանական

չիոխիչր:

Մարդու աղդնքությամբ բնության վերափոխումնանխու-

սասխելիէ, քանի որ տնտեսական գործունեությունը պաճանջում է արտադրողական ուժերի զարդացում, ալրտուղրուկան ոլորտի մեջ ռեսուրսների նորանորպաշարների ու տեսակնե րի բնդգրկում: են օգնելու մարԳիտություններիբոլոր ճյուղերը կոչված բնական ժիջավայրում ճիշտ կազմակեր: դուն՝ շրջապատող դործուննությունը, ապաճովելուբնաոլելու ճասարակական տնտեսական էֆեկաի օղզտադորժումից կան ոնհսուրաների

ց

Գ. Բ. Գրիգորյան, .883

`

Լեռնայինլանդշաֆտների պաճպանություն ճիմունք152 ները.-- նր.: Հայաստան,1982.-էջ:

Գ

նվիրվածէ բնության որոճպանության յրնդճաԱշխատությունը նուր սոցիալտկան պրորլեմին, գրականության ժեջսակավ ված լեռնային լանդշաֆտների պաճպանման ե վերափոխման դիտական ճիմունքներին,

արժարծ-

ւ

նախատեսվաժէ ինքերցող լայն շրջանների Ճամար:

ՍՈՐ

1905030000

|

բ

աաա

(01) 82

177-822. աայ "

է

Շ)

198» «Հայաստան» Հրատարակչություն,

ԳՄԴ

26.82 Յ5ԼՍ

.

ստացումը:

կայնորենճայլտնի են բնական գիտությունների նվաճումներր երկրագնդի երկրաբանական կառուցվածքի, ռնլինջիլ

եր

ո ը ան Ար այի ԱՆՆ ոնսուրոննհրի ուսումնասիրմա խարճի հլու կլի

ո ւ

Է

Վ

ի ուսական

Մ

գրանց

բնագավառնիրում: «Սակայն մեր գիտելիքներն

Լ

։

ննղանական կ

օզոադործ-

այ-

|

Կան

պատկերացումներիգնոնս նն բնական տարըերիառաչացրած ճամալիրսաճմանապվակ ների՝լանդշափոների վերաբերյալ: Շրջակամիջավայրիլուրացման փորձերըցույց են տալիս, որ մարդու տնտեսական զարգացման բնական ճիմջը չանդիսանում դոիծուննության ու

ու

ու

ու

ու

ու

դարգացած

փոբյր տնտեսու

ճատման

ու

անվերադսրձ կորստիԱյսպիսի իրադրության շտկումի պաճանջում է լանդշաֆաագիտական «իմշի վրա կազմակերպել ամեն մի տարածքի օգտագործումը: նախօրոք որոշելով յուրաքանչյուր բնական կոմպլեքսի անորուոգեն

տագործումը, ճանզեցրել ծն շրջակա միջավայրի էկոլոգիական պայմանների վատացման, բնական ոհսուրսների կբր-

Հաշվի չառնելով լնոնային լանդշաֆաների լուրաճատուկ գծերը, բազմաթիվ երկրննրում (այդ թվում ն մեր) բեության վերափոխման ուղղությամբ կատարված որոշ միջոցա-չ ումներ, երբեմն էլ բնական ոհսուրսների անսիստեմ օդ-

խիտ բնակչություն թյուն ունեցող երկբներին։

բայց ուարաժք,

է ճատկապես ստացման խնդիրները: Դոսվերաբերում

յացնող մբծրքների կարնոր քանակը,այլն կենսականորեն ռեսուրսներ ձնավորող միջավայրի պաճպանման ն «արբս-

ու

ու

պատպանման մալիրննրի օգտագործման, վերափոխման տնական ճիոաղո-,, դիտական լալնաժավալ վերաբերյալ տությունների կատարումը, տեսական բնդճանրացումները հ դրանց Հիման վրաբնության պաճպանության գծով միջոցաոումների ռացիոնալ տարըներակնեերի մշակումն կիրառումը: երկրագնդի ընդճանուր ամբողջության տարասեռ կազմում են լեռնային երկբնեիի առանձնանում առավելբարդ բնությամբ, լանդշաֆտների ձնավորման ղարդացման ուրույն կողմերով: Սակայն լեռնային լանդշաֆաների մասին դիտությունը դհռնս դտնվում է ձեավորման նախաշեժին Ուստի, այս գծով լայն մասչատբի կոմպլեքս ճետագոտությունների կատարումը աշխարձագրությանմոտակա ժամանակների կարնոր խնդիրներից է: բնական լանդշաֆտների սոանձնակի երկրներում (եռնային դծերչԻ բարդ մոզաիկ, տարածքային ֆունկցիոնալ կաեն ռուցվածքներիպաճանջում բնական ռեսուրսներիօդտագործման ուրույն ձներ ու մոտեցումներ: Այստոնղ մարդկային գործունեության ծավալման ճամար չասխանիշըպետք է լինի ոչ քե բնությունից ստացվող սպառողական արժեք ներկա-

ոչ

քն ոնհլինֆը, «ողը, կամ թե ջուրն ու կլիման առանձին վերցրած, այլ կոնկրետ տարածքների բնական լանդշաֆտը: էլ առանձնակի նշանակություն են ստանում ճաԱյստեղից

է

մեր

ճանր

ու

ու

ղությամը մայրննի լեզվով դիակ Սույն աշրբատանք ծրատարակվել: թյան լայն խավերին ծանոթացնե անսությանը, լանդշաֆտների պաչ թյանը, Հարստացման ձնհրին մ քյամժը տարվող միջոցառում կան Հիմունքներին։ Չնայած աշխատանքը Հիմնակա շաֆաների պատպանությանըպասս արգելավայրային սիստեմների ն ձնով, որոշակի ուշադրություն է դա չապածության նպատակներով բնա Հեռանկար տագործման ձներին նային լանդշաֆտների ռեկուլտիվ լանդշաֆտների սահզծման գիտակա Աշթատանքում քննարկման են ճանրալ ետությանաար ակազմ լա ման, ռացիոնալ օդաադործմոա պ կաղմակնրալմաո դիոականոըրեն դրման հ այն Դարդերը: Հաշվի առնելով բնության պաճ րոցննրի կարնոր դերը, մասնակիոր կարգ դպրոցներում աշխարտագրո ման ժամանակ լանդշաֆտննրի պա րառականի դաստիարակչականձա

Ավելացնենը,ռր

ների օգտադործման Համալիրների ներ: Գիտականլայն Հետադուռությ գորժին կարող է օդնել բնակյությ գիական գիտելիքներով զինելը:

սաճմաննե ծանրաբեռոնվածության

ԵՎ

տուղող ժաժանակակից մեջ Մարդկությանը պրոբլեմների

ԷԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՄԱՊԵՏԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐ

|

չո

ու

ու

ն

քաղարական

ճասարակական միջոցառումների ողջ Հոմոակորդ, նվիրված բնակուն ոնսուրսհերի պլաշպանմանը չորհտիսակոանօղտագործմանոլորտում:

խում, ոլետական

դիական

կողմերը:Մինչն վերջերո ժեր երկձասկացվում Լր «բնության սրա՝ձւանություն» ասեհլով

նիկական լալն

առաջինքացի "ետ: Բնության Հետ ուննքած մարդկային դորձուննությունը քաիխփոխճչարաբերությունում է 7աւհ կալի անմիջական Հետնանքներից բացի ուննխում միջնորդված, այդ քվում տոսվելապես բացասական Հիոծվանթենը։ Միջավայրի վրա մարդու ենրդգորժությանընդլայնմոնն ու խորապմանը վպուղընթաց այղ չետնանհըները դառնում են ավելի ավելի հշանակալից, հրբեմ) էլ մտանդավո: Ռատի այմժ, ավելի քան հրբեկ, բավական չէ որո շել, քն որքանով | հողատակաչարմար տվյալ զորգունեությունն ինքնին վերցրած: Անչրաժեչտ | պարգել "աշվի առնել այղ զործուննության եշանակությունը մարդկությաֆ ինղնահուր առաջադիմության ն սոցիալական ղարդացման «ամար: Դ էլ չեհց ոլեաք է դիաարկել որսլես երակեսայիի սկդբունք՝ միջավայրի արգի 1կոլողիական տկրոբլեժնիրի լուծման Համար: առումով մարդու ն բնության միջն գոյությու: ԸնդՀանուր փոխշարաբերությունների կարգավորումն անվաուհցող նում են բնության պաշպանություն, որը: նչ խոսք, չի ինդդրկում այլ պրոբլեմի սոցիալ տմոոնսական, մեթոդոլո-

ոռավել

«րամայականը՝ մարդու ն բնության փոխճարաբերությունների կարգավորման "արցն է: Այն շատկապես արվել է մեր դարի երկրորդ կեսերից՝ կապված ցիտատեխ-

1.

բմբոնմամբ ժամանակակից

Նոր

վավ սատմանադրությունը

յորոնղ զղալի սածմանադրությունը բնության պածպանության Հարց

օրինա Հրաշալի բերությունների ապա Վերջինիս լավագույն

վորված ճարաբերություննե 60-ամյա դոյության տարիները տ

թյունների ռացիոնալ օգտագործմ էր, որ նոր ճասարակարգիստեղժ ճան մարդու ն բնության միջե նո

սովետական ոռաջին իոկ օրվանից կուսակցո որ Հողացել են բնության պատա

Մեր երկրում

ւությի:

,

բնադավառում ձնավորում են էկ յուժման օրլնկաիվ պածանջներ վորում: Թե որքան մեժ նշանակություն Հարցե բնության պածպանության է, որ այդ ուղղությամբ 10-րդ Հն Ֆինանսական միչոցների կաղմում

բ ցիալիղմի առավելություններ

սզտադործումը

վում են,ե

չի կարելի նուլնա ղրանք նրա Ճա Սյան ո"լաճալանությունը, ոլետական ն ժողո նակությունունեցող դործ է: ն Հիասնական Հասարակական չաճեր ե տարակարգը մեր սոցիալիստ է էկոլոգիական պրոբլեմ զահղժել չ մարդու միջն Հարաբերությունն վել արդյունավետ սոկիալչտնտն

ու

միջոցառումնեիի ողջ ճամակարգյ մարդկային գործունեության բա կանխմանն վերացմանը: ինչպ Հասկացողություններն ի բոլ երկու

է պլե Յլուն» աւսելով Ճասկացվում

Տ

այլ

երկրի վր սպանելը:նվ այդ

պատմոլորակային Հավատարակշոության Աղլել բնագետ նկատի ուներ խոշորագույն ժամ տռաջ (ԱՄՆ), որ մաճվանից մի քանի Ստիվենսոնը միասին ճանուդրեց՝ «Մենք՝ երկրի բնակիչներս, բոլորս

Բստ Վ. Ի. Վերնադսկու,կենսոլորտիՃիմնականեշանակությունը ոչ թե մարդկությանը սնունղ մատակարարելն է,

լորտի պաճպանության անճրաժեշտությունը:

աուամբ, դիտարկվում են շրջակա միջավայլրի՝«կենսոլորոի Այժմ ոչ միայն պաճպանություն» «առսկացությանմեջ. մասչտարով, բեության մեր երկրում, այլ ճամաշխարձճային պաճպանության ընդճանուր պրոբլեմում չեշտվում է կենսո-

ներկա դարաշրջանումբնության ոլաճպանության Հարցերն ըոլունհլ են նոր բնույք, դարձել ոչ րն լո կող, ալդ գլոբալ մասշտաբի պրոբլեմ ե, ընդճանուր

որ Ավելացնենք,

նողներ:

ու

տարրերի ն Համալիրների ճամընդճանուրզարգացումը, նրա ոհսուրսների արդլունավետ, նպատակասլացօգտուզործումը՝ ի բարօրություն ներկա ու ապագա սերունդների: նշված է սապճմանադրությունում,սովետական ինչես չի «անդիսանում բնության ճարստությունների քաղաքացին` նրա գործունեությունըպետք է տոլոկ պասսիվ սպառող: դորված լինի բնության ճանդեղ սիրով ն ընական ճարստությունների պատոլանության չերմ պատրաստակամությամչը Սաճմանադրության 2-րդ գլխի 67-րղ Հատվածում այդ կապակցությամբ ասված է, «ՍՍՀՄ քաղաքացիների պարտավոր հն պաճպանել բնությունը, հրա Ճարստությունները»: ՛հա սրբազան պարսականություններից սովետական մարդու մեկն է, Սոմունիզմ կառուցողը պարտավոր է ճող տանել ն նողլատակասլացօզբնական Հարոտությունների խելացի տադորժման, նրանը վերականգնման ու վերարտադրության նկատմամբ: հնչ վերաբերում է սպասվող ոհսուրսներին, ապա այլստեղ վճռական խոսբը պատկանումէ զիաությանի որոնք պարտավոր են մշակել պլանային տնտեսությանը, չվերականգնվող ոնսուրաներից օզտվելո արդյունավետ միջոցներ, դտնել դրանը բնական կամ արճեստականփոխորի-

է տալիս Հասարակության

ու բնության միջն այողիսի որոնք ապաճովում են բնության փոխճարաբերությունների,

ուժ

լ

,

:

տե

արդլունավետու

ռեսուրսնե

ու

փոխանակմամբ: Երկրի կենսոլորտր իր ժամա առ Հավաստարակչոությոմբ

վրա: Այդ կապը կենսագործվում|

ու

վերարտադրումընախ Է առաջ ինչպ մաքրության պաշպանմամբ, օգտագործմամբ: լողաբար Չաետք է մոռանալ, որ բնակա տորեն կապված են իրար այնպե ա քանակական փոփոխությու

կանդնվող բնական

րական Հիմքն է: կենսոլորտի Հավասարակշռո

ՀասարակությՀե մարդկային

կենսոլորտի

ու

երհույթնե բնության ուժերին մարդկությունը պետք Է իր Հար Հրտ կառուցի այնոլես, որ լխախ կշռությունը, պաճպանի նրա նոր

Քանակապես ավելացող,

ուրակ Հարաբներություն վ: մաղողմանի ճառ խերաոյալ ժարդկային

ու

կենսոլորտի կենսանրկրաքի յունք են երկրադնդի ժամանակակ քիմիակ իրենը բարդ ղանթները՝ Հավասարակ դինամիկ թյամբ լորակի կենսոլորտի նորմալ վ երաշխիք է ոչ միայն մարդկությ սնեդի Ճճարասոհստացման, այլն ք րնդձանուր Հավառարակշովա

վակը»:

կիրկի միայն մեր աշխատանքը, Ժունքը ն, ես կասեր, մեր սերը՝

պարճորդում ինք տիեզերականփո ենք նրա այնքան ճեշտորեն վնաս ներից: Մեզ է Հանձնարար կրա ն մեր անվտանգությանՀամա

սովետի Գերագույն

ու

19147

վ.խ, թվականին

ու

(ենինը սոորագրեց

«անձնտա-

-

պատերազմի չճետնահքով ոչնչացած անտառային զանգվածների վերականգնման դորժը: Թրոլետարվատիառաջնորդն անտառը դիտում էր ոչ այր միայն վառելիքի ն շինանյութի «անույլթքիաղբյուր,

անձչաղպաղկազմակերպել հարական՝

Դեռ

թյունը:

հ

Մեր երկրում մինիստրությունների դերատեսչությունների ղեկավարխերը պատասխանատվություն են կրում բնական ոնսուրաների ռացիոնալ օգտագործման շրջակա միհ ջավայրի պաշպանության ճամար այդ գործունեության մասին ճաշվետու են ՍՍՀՄ Գերագույն սովետի առջի»: Ինչպես նշեցինք, բնության բարխքների ռպլաճպանությունի եղել է ժեր կուսակցության ու կառավարության ուշադրու թյան կենտրոնում: Սովետականիշխանության առաջին իսկ քայլերը՝բնական ոհսուրսաներիազգայնացումը ն ժողովըրդական տահտեսությանպլանային սիստեմին անցնելը, ան»րաժեշտ խախադրյալներ ստեղծեցին լանդշաֆտների պաճ«պանությանգործնական սիստեմներ մշակելու Համար Այսոլես, 1918թ. Վ.Ի. Լենինի ցուցումով լուսավորության ժողկոժին կից ճիմեվում է բնության պաճղանության դեւտական կոմիտե, որը ճակում է բնական ճարստությունների օդտադործման Հետ կապված ձեռնիարկությունների դորժունհու-

բընցման:

ՍՍՀՄ

.

իր կառուցվածքով կենսոլոլոոր բաղադրիչներով:

8-րդ դումարվան 4-րդ նստաշլջահում խորճրդի հնախագաճի :ռեղակալ Մրնբստրների «Ամեն մի գործունեություն, եե մ. Ա. Կիրիլինն ասաց. այն կարող 1 ճանգեցնել բնական միջավայրի անցանկալի փոփոխության, ենքակա է սաճմանափակմանկամ լրիվ դաղա-չ

ՍՍ2Մ

այր "ղչ

իշրեդակնային էներգիան անմիչապես օգտաղործողներին՝ բույսերին, օրգանական նյութ ստեղծող միակ բնական լաբորատորիային:Ուստի կենսոլորտի Հավասարակշոության պապանման ճիմեական ազդակներից մեկր բույսերի գործունեության ճամար,Համապատասխան միջավայրի՝ լանդշաֆտների սլատալանությունն է, Այդ պատճառով էլ այսօ» նեն առարկա դարձել ոչ միայն բնության չՀողատարության ռանձին սռլառվող կամ աղտոտվող տարբեր"(ոեսուրաներ),

|

`

առողջ

դ աղբյրարները,

Հետ:

Համար, անձամբ մտսնակցելով մի կատոմ աւնչո Դեռ էենինի կենդանության օր ժասնակցությամբ, բ անժիջչական

չ.ի

Ինչու չղաստիարակելեր նրան բհությունը, որի նկատմամբ ժասին, (Հիշողություններ քենինի Վ, հ, էնինը ոչ միայն դղբաղվ ե սությանօրենքների մշակմամբ տանում ամենօլլու աշխատանքէր

ո

ստեղծմամբ: Ի Կերի ոլուրակների տեղ ե ամենուր չի պրոպաղանդվ անկումը, այն կապելով ինչ-որ օր

առաջին Հեսրավոռ ների, բակերի չարցերով, դրանք տնկարկներով, ետք է վբազվել նո

չկրաղվել ճԻինչու

ր

տարակվել հն բնության պառպա դեկրետ, որոնցից 90-իը սձ Վ. Ի. ենինը: Հիշուժ է էե վ. Դ. Բոնչ-Բրունիչը

ե մենք պետք Լ ձղաննք կատարելու նիկական կանոնները»: Լենինի կեն

դնենք մեր չումբի

ջը:

Բնական Հարոտություննե կապում էր նրոոնցօգտագործման Հե

ու

մերձքաղ վարկեր ողասդործհլու, Հարցերը: տառների պաչպանմոան 1921 թ. ՎԼ, Ի. 1ենինըսատրա դբոսայ չարձանների, այգիների մասին», որը Համարվում է բնությա ռին սեր Հայրենիքի տարածքում ա

Մ.

Համար

Ցա.

միջավայր ստեղծո Սվերդլովի ստորադրած էին բնու սլենքում» արտացոլվում դրույթները: Դեռ այն ժամանակակից քաշեց անտառները որսլես ա առաջ

ե

յու

ստեղծագործություն,առաջ բնության

ն.

ն.

ՍովետականՀայաստանըճարուստ բնական ռեռուրսներով, ռրոնը դ ոգտադործվում: երկրի բաղզմատես

կանաչ տնկարկները:

Մբությունում

բնության դախղահո:Այժմ Սովետական թյունը դիտվում | ոչ միայն պետական, այլն ճամաժոզովըրդական գորժ։ Ալդ ուղղությամբ են գործում եիկրի «ոո-

Սմիդովիչին:

ն

կուսակցությունը կառավարությունը մեծ նշանակություն էին սռալիս բնության պաճպանության զորժին ընվՀանրապես ն լանդշաֆտների չդարվանության նպատակով մասնավորապնոչ Այդ ղորարդելոցների կաոդմակնրումանը՝ ծի ղեկավարությունը Հանձնարարված էլ տեղափոխական Հայտնի գործիչ, բնություն պաշպանության ջատագով Գ. Գ.

Հատկապեսդրաց ոպաձճալանել աոոզջյարանների, խոռտորհն

համերձ, ճանքալին չրերի առատությ նախապայմաններ հն տոռնղծում առ ինդուստրիայի զպարդացմանը:Այզ լեռն Ճույժ կարնհորությունէ ստանում ն ուսումնտսիրության պաշպանման պր տարածքը ճարու չանրապետության ու ֆաունայի ֆլորայի Համալիրներով,

չոր մերձարնա լոնդշաֆատները՝

մա,

ինտենսիվացմանը: Հեզեղների

մոում

նների դինաժիկ ճավասարակշոության (էրողիա, լանջային պրոցեսների

րական,ճանապարճաշինարարո պատճառ են դառնումլ խւստանքներ

վրա իրակ տության լանդշաֆոաւների ճնշումը:Նոր ձնոնարկություններիռ

ման

կի միջոցառումներ գծովտարվող նտնսության, ձա ժողովրդական ուժե բության, արադ աճիՀճետնանբքով

ու

ՍովետականՀայաստանըլեռնային բար բաքի 900 0-ր ժովի մակարդակից խիտ երկրի մետր: լեռնայինցանցը, թյունը, լեոնալանչերի Թեջությունների րածքի բարձրությունների մեժ տատանո բնական լանդշաֆտների կազմը, կա բնույթն ուժգ պրոցեսների ընթացող դժվարացնում են բնության պաճպան իրստությունների ռացիոնալ օզտադործ

արդյունաբե չություն ե զարդացաժ Համար:

արակականկազմակերպությունները, կյան պաճպանությանընկերություններ Բնության պաճպանության ի բնակ ցիոնալ օգաւսդործման պրոբլեմը վճռ ունի Հայկական ՍՍՀ-ի Լայ փոքր

Դրիմում սպիտակ գվարդիականների դեմ զործող կարմիր պորամասերիցպաճանջում էր մարտերի ընթուցքում բանակի

ԺողՀետաքրբիր( Ուկրաինայի կանոնները: օգոադործման որով ուղղված նրա շտա Հեռաղիլրը, կոմժիորչի նախաղդղաչծին

վ. ի,

դաճանջում էլ բնական ոնսուրսների շաշաԼենինը դործման ժամանակ խստորեն դաշպանելոլոսնը կոմպլեքս

ու

Պոդլուղոլակու Հեյո, ձավանությունա Վոլգայի դելտայում արգելոց որ տտեղժելու զազավարին ն ասաց, բնության զաոլանուկարնոր անչետաձդելիխրնթԹյանգորժը ճեղավփոխության դիրներիցմեկն է: 1ննինի ստորադրած դեկրետների Համաձայն կազմտհլմենյան, Բալկալի, Դրիժի,կովկասյան ն ուրիչ կերոլվեցին այ արգելոցները:

թ. Վ. Ի. Լենինը, զրուցելով

բնույի:՝

ու

նշա-

խնդիրները մոջվեցին (ռռաջինը մեր կուսակցության պաու մության մեջ) կուսակցության Հիմնական փաստաթղում՝ չածրագրում, Այդ 1919 թվի մարտին եր, Ռն(ըյն-ի 11 մագումարում: Հետագայում բնության պածռլանության ճտարպերը բննարկվել են կուսակցության417, 414, 1111 առավելապես ՆԱԽ լ 24247 ճամագումարնհրում: Բնության ւվաճգլանության ղործին կուսակցական նակություն տալն արդեն մեկ անգամ ես վկայում | այդ խոշորադույնդերը, որր շնորչիվ Վ. Ի, էննինի պրոբլեմի պետական ստացել է տնահսական դործունեության,

ուս

արտացոլում

:

սլես

իրհ-

-

.

ո,

ժամանա միո-

ու

/

'

"

աս

,

,

ե

Համակարդային:

է

:

ժամանակակից որդը չի կտրող բավարարվել իրավուտվածով:, Այդ տեսակետից միանգամայն

Ճիշյո է, բեությ ան

:

միջավայրի

առավելությունն Բողիթալիոթթյան

'

զայայփանկնելում րում

կուր, Համալիր

ւ

:

կկից

մե քա հական առաջացումնի քանհկաղրժեք բնակ ոաջացումն երի պաճպանությունը «ւարտվոր է միալն տարածքի ճիշտ կավմակերպմաումբ,իսկ վերջինս՝մատ գեի: րահցոավզխոույին վրտ ու լանդշաֆաների նկոլոչ Հետաղոտույունեերի իմո գիական զնա ում աւէբ։ Սովետական Հասարակարվում բնական ոհոուլաների օղւք ւ21-վ ռագործման շիրակա քրական ն լանդչաֆաների բմոսկան Հուշարձաններիպածպանհմատն խեղրում "սկայաժոզան նշանակություն ունն: օրենսդրությունները: ինչես Փովրգական տնտեսության բնթացինկ Հնսանհկարային պլանավորումը, այխղես էլ բնության դարսպանության վերոա"բի ) կոչ ննադ ժյուննհ բերյալ սոցիոլինտական լումա ժ հյ օրենսդրությունն դասալակության ընդծւանուր շատերը: Հինը ասպաճովելու է «իշյալ բնաղավառում սոցիալիստական օրենսդրության չ հրկրներում լխավոր ընդուոիած օրձեքնորի նկատմամբ: Խնչւնս մեզ շրջաղատող բնունյունն լ միասնական, փոխկապակցված, դինամիկ ճավասարակշոված,այնպես Էլ լինի Համրնդճոււ եցու "ամբնեդճու նրա նկատմամբ մեր մուռեցումը պետք Է լինի

վրա:

հում թանկարժեք բնատեղամառսերի ովջ պատկերը, կարիք աի ճշտման, Անտրաժեշտ մ բնաարգելոցային սիշանր կաղմակերպել լանդշաֆտաքէկոլողիական մոտեցմամբ՝ լոյդռիման Հետաղոտությունների

ւ

շութաային

աե

թվականից,սակայնայն չի

Ա

է դեռ 1928

ս"

«չաղզվաղյուտ տարրերով, բաղմաթիվ կենեղանին անկեննդահ բնական ճուշարձաններյո|: Սակայն մինչն այժմ բացակայում են Հուշարձաններ բնակուն տարրի 2աշ»ամժարվող վնգրերը, դրանց պառապանության վերաբերյալ չկան խրավական օրենադրեր ե որոշումհեր: ընղչանրասյե ն ռո Բ1հության1 լառապանությանվպործում բնսկան չաղոլշափոների դորժում՝ մա ւո աճալանության վորապես, տռանձնակիըեշանակություն ունի արդելուվայրւ(ին օջախների Համակարգերիցանցի առնդծումը:Փա լած Դանլոուն տության տարածքում եման ցարց ասղմակերոլվել ե

.

ՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԻՄՔ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ Ի

ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ՌԱՑԻՈՆԱԼ

Լ

ու

Մարդու կարիքների

ամար

օգտ օդը: ծարստությունները՝ ասպլարները, բուսական կենդանական աշխարՀը,ա

2.

:

ու

լով»: Մարքսի խոսքերով ասած, պետք է ծացնել, այն ըանկագին կապիտալը, որը շածույք: Այսինքը բնության, նրա «արս մամբ ղուտ սպառողական մոտեցումը փ մոտեցմամբ: Լինելով րնության «Հարո մարդը պեոթ է «Հնձի այն, ինչ ցանում խելացի, անմիջական ն ակտի կղզու, բնության Հարստությունիերի սլածճարա դրրմահը, պեաք է դառնա մարդկանց «ո այն ղժերից մեկը երեթաների մռա վաղ մանկական տարիներից: Աչ Հա իրավացի է պրոֆեսոր Վ. Մկալոն, երբ ներում բնության պաճչպանությանճիմու ման ուշացումը անքույլատրելի է, ամե տարի Հետագայում կպածանջի տարին տիարակելը շատ անդամներ Հեշտ է, քա որ բոռրդ բազմազ կեչլը։Ավելացնենք, ք Հար փերՄ «ոն ԵԴ բտոլ լ տության ամ. չոր ամ ող են ռական ենչ իսկ մարդկաը Ց աշխա ն նեության ներքո բնության Խաճանջը՝ պո

թյունը»:

-

ի, երբ դրում էր» Թե Միչուրինը, դի էր Վ. մուքյուն չպետք է խնդրել, նրանից վեր /։ Այս խոսքերն իրենց լքարմժությունը քանի որ տարհցտարի ա ապագայում, ոնսուրանի ն ն ոռնսուրան ի վա Հոն անջարկը բնական կոնը Հետ միասին պակասում է բնությա ՎՈ Բայց դա չի նշանակում, որ մեն բնության ճյուքի վերջին կաթիլները, փո

ջավայրի տարիներնեն, դրանք կապակցված են սերտ փոխներգործությամբ ե առաջացնում են տարածքային առպեձին

չքե ոլ չներդիայի տարրերիտեղաշարժ: ու

ճամալիրներ՝ լանդշաֆտներ:

փոխանակում` քիմիակո

փոխադերէներդիայի ե նյութի նման անղաշարժերն ժսմաեն բնատարածքների երկրի վրա բացասել սպլումները նակակիցբարդ, մողաիկ լանդշաֆտայինպատկերը: առաչացումները, որոնց բարդ այդ են լանդշաֆտներ, կաղմում ընդճանուրառմամբ անվանում բն երկրագնդի քազանթիկառուցվածքաաշխարձագրական է լանդջաֆտագիտուին մասերը: Դրանքուսումնասիրում բաժիններից մեկը: աշխարտագրությաւն ֆիղիկակոան է բնական ճամապարզաբանում Լանդշաֆտագիտությունբ լիրների ծագման, կառուցվածքիե դինամիկայի ճարցերը: ե տեղաբայխման օրին լառիություննրանց գարգացման նահ մարդու տնտեսական գորժունեության ները, ինչես ու

Էնդճանուր ճասկացությամբ,լանդշաֆտն իրենից ներկայացնում է երկրի աշխարճագրական քաղանքի բնական ղարճամասեռ դացման ընթացքում առաջացած տեղամաս` տարածք, որն այլ տեղամասերից տարբերվում է ներքին կառուցվաժքով, բնական տարրերի լանդշաֆտային բաղան դրիչների միջն փոխադարձ կապերի փոխազդեցությունների ինքնատիպությամբ, բնթացող պրոցեսների բնույքի սեզոնային ոիթմի լուրօրինակությամբհ այլն:

Քնատարածքային

ու

թյունը՝

ու

մշխարճագրական լանդջաֆտի առաջին գիտական բնորոշումը պատկանում է ռուս աշխսարճազրադգետենրին, ռրոնք այն դիտում են որպես բնական տարրերիո̀նլինֆի, կլիմավի, Հողաբուսական ժածկույքի ե ջրերի ներդաշնակ չամակցում` առանձնացվածբնական սաճմաններու:

Հետնանքով նրանց փոխակերպումներնու կելողարոիոյու՛անդշաֆաագիտության առավել դորժնակուն թյունները: նդիրը՝բնական չՀամակարդերի ղեկավարմանզիտական լանդջշաֆտների ժշակումն է, կուլտուրական Հիմունքների

Աշխարձճագրական լանդշաֆտները միմյանցիցմեկուսոց-

փոխադարձ կաերի մեջ, որն արտա Ճարովում է նյութերի ու էներգիայի փոխանակությամբ, ե ջրի շրջանառությամբ, օրզանական աշխարչի ված չեն, դունվում

նյութի

են

-

սոհղծումը:

մքնոլորտի

կ(նենսադորժուննությամբ:

Արտաղրությանպրոցեսում մարդը ներդործելով լանդշաֆտի տարրերից որնլ մեկի վրա շղթայական ռհակցիայի ձնով փոփոխության է ննքարկում նան մնացաժ տարրերը, կրանց միջն զոյունյուն ունեցող դինամիկ չավասարակշոռությունը,այդտնղից էլ խախտվում է բնական լանդշաֆաների կաղմն բնույթը: ու

Ուստի բնության նոլատակաճարմարվերափոխման, երա ճիշտ օդտագործման որա4 սլանմյան Հարստությունների ու

պրոցեսը պածանջում է աշխարչագրական կամ բնական Հանրանցում մալիրների ամբողջական ուսումնասիրություն, քանակական ու որակական կողտնղի ունեցող պրոցեսների ժերի իմացում: '

եթե սլարզեցնենքբնական տարրերի կամ բնական ճաժալիըների միջե դոլություն ունեցող կապերն փոխազդնասպա դրանք այլ ինչ են, կնկատենք, որ ոչ յությունները, ու

նրկրադնդի մոզաիկ կառուցվածք ունեցող մակերհույեն տարբեր կարգի ն մեծությոն աշխարթում ասած, լանդշաֆաՀագրական Համալիրներ, կամ ալլ կերպ ն կառուցվածք «ամեմատաբար պարդ առավել փոջը ներ՝ ունեցողենրից ժինչե խոշոր ե բարդ կազմի առաչջացումներ: Փրանքտարածության մեչ ներդրված են իրար վրա, կաղզմեամլով աշխարճագրականճամաստորադաս միավորների

Հանդիպում

,

խախտու

|

Ն

բողջական ձՃամակարդ

Բնաաշխարչագրականփոքի ն պարզ առաջացումները» մասը, որոնք կազմումեն խոշորՀամալիրների անքակոծելի կամ ընդունված է անվանել ներլանդշաֆատյին տխսվորնենը, մասեր, Վերջիններո էլ քն լանդշաֆտի մորֆոլոդիական

հեն ատարբերաստիճանի իրենը Հերթին ատորաբամժանվում լանդշաֆտային տնզանթի» բարդությանկառուցվաժքների՝ բնատեղամասնհրի, ֆացիաների, երկրակենսաճամակեցու-

Թյունների ե այլն:

որոնք Բարձր կարգիլանդշտաֆտայրն ադաջացումները։

է6 25..

ընդգրկում ոշոր տարածքներ, կոչվում Ին ոնդիոնալ ուստի ն չամալիրննրի, օրինաչափ փոփո լանդշաֆաային մրավորներ: վադրադասերի, է ըստ աշխարչճչագրական ճասարաԴրանք լ այնության՝ են ությունն տոռորաթաժանվում առանձին կարդաբանական միավորների՝ներկիր,մարդ, ։լրովինցիա. վածիը դեպի բննոներ։ Այդ օրինաչարությունն առավել կերօկրուգ, շրջան Է են

Ն

այլն:

:

Անջատվում նան այսպես կոչված իսկական կամ բուն անդշազատային ճամալիրներ, ոբոնք օրինաչափորեն փոխվում ե երկրի վրա՝ Հասարակածից մակերնույթի դեպի բնային իոկ շրջանները, լեռնային երկրենրում՝ ցածրից բարձր, կապված ջերմության ն Խոնավության փոփոխման Հետ: նման լանդշաֆտային լայնակի են

փո-

դով

արտ անա

ջուի:

է ծարքավայրային երկրների րովված

տարոած-գ

նոնային վայրհրում զոնալականությունը թարլկացվում 8 աղոհալ օրինաչափությամբ: Դեռնս Վ. Վ. Դոկուչանըգիտակահորնն Հիմնավորնց այն Հիաքր, որ չայնակի կամ ճորիզոնուկան ղոնակականության արտարայտության նտ միասին լեռնային երկրներում տեղի Լ աեննում պայմանների օրինաֆիղիկատչշխարչադրական չուի փոխություն տեղանքի բացարձակ քարձրություննեւ բի փոփոթմահը ղուղընքաց, որբ ն կոչվեց «ուղղաձիգ զոհայականությունըգ հ ուսումնասիրվեցին Հետագայում ճալանաբենրվեցին բնական երնույլթների հ աշխարձադրականչամալիրինրի նռր,

Հաշվեկշռի առաջացումներից

զոնաներն աշխարճագրական

հն

գոտիները: հն Առաջինները Համընդճանուր

բարձրադիր

ու

ողջ

երկրագնդի

մասշտաբով, իսկ երկրորդները՝բարձրադիրգոտիները, կաղմում են լնոնային երկրի յուրաճատկությունը:Ավելացնենը,

որ ըանգշաֆաների ն բարձրադիր դոտիականության նաճատկություններք են փոննց Հերթին այայմանավորվում վյալ վայրի աշխարձագրական լայնությանը բնորոշ լանդտաֆատային ղզոնայովւ: աաա

Լանդշաֆտային տեսակետից լնոնային իը երկրները

խաղմաղաննն,

ունեն

խոխազղեցությունների բարդ ն

ուրուլն

սիստեմներ,փոքրը տարածությունների վրա լանդշաֆտային ճամալիրներիբազմապիսություն կտրուկ անցումներ: ու

ճամար նախ

չու

1նոնայիներկրների լանդշաֆտագիտության խնդիրները

հ

լանդշաֆտներիառանձնաճատկությունները ճիշւո ըմրոնէ. ն

ռաջ

պետք է պարպել տվյալ վայրի

ֆացիականությունն մասմուսկիօրինաչափություններ՝ արովինցիականությունըո

ու

ժամանակակիցֆիզիկական աշխարչադրությունում վեյառիշյալ մասնակի օրինաչափությունները ամփոփվում եյ Հի բոդւանուլ: «աղոխալ օրինաչափություն» Հուսկացության նջ, թանի ոլ: դրանը բոլորի «իմքում ընկաժ է ընդչանութ պատճառ հրկրի անկտոնական չարժման պատմությունը, հակ վերջինս իը «երքին արդյունհըէ երկրի ներքին Լներղիալի զործունհության։ Այսպիսով,լեռնային երկրների առանձնաճատկությունը` անվշաֆատային լարձրադիր (ուղղաձիգ) զոտիականությունն ո արթ արդյունք է բնական պայմանների փոփոխություննե 22 ծովի մակերնույլթից ունեցած բարձրության, լնոնալին Համակարգերի ծովերի ու օվկիանոսներինկատմամբունեցած անղադրության, լանչերի դիրքադրության ն այլ պայջերմային ճամար»ա կեր աւո ծ, լեռնային վոալրերում Հաշվեկշոխ ուղղամիդ վփուիոխությունը, րստ տեղանքի բարձչության, բերում է աշխարձճադրական թաղանթիբաղկացու Չիչ մասերից շատերի փոփոխում ն Հանդեցնում է առանձին պոաջացման: յանդշաֆաայինդուզիների ւարձրոոլիլ Գասկացա-

քաղանքի քաղդատվածությունը լանդշաֆտային պայմանա աշխարձագրական Հիմնական օրինաչափությունների վորող

արտաճայլտմանբնույքն

ու

առանձնաճատկությունները:

սարզել են, որ ծրկրադնդի Ուսումնասիրությունները Հատվածներում ունեցել աշ-

խարճադրական Թաղանքը տարբեր է

զարգացման տարբեր ընթացք, որը պայմանավորված է արեդակնային ն երկրի ներքին էներգիաների դորժուննությամբ:Այդ աղդեցությունը լանդշաֆտ լին քաղանքի բաղգատման մեչ արտաճարտվում է աշխարձագրականերկո, ընդճանուր օրինաչափությունների ձով ղոնայական ե ապո

հալ

Զոնայականությունը աշխարչադրականքաղզանթի բա-

գոտի կանդշաֆաս յին աոումով բարձրուգիր

յժ

լնոնասուավիաստանային լոդոլշավտային

է

գուին

ննրա-

նն

ու

գոտին լանդշաֆտային

դոնային,Համարվելով նրա նմանակը լեռնային

բարդությամբ բարձրադիր

է

աշխարչճի ննրկայացուցիչների որոշակի խմբավորումննրով:

Հեա: Առավելապես Հանդամանքների այն փոքր է (նեղ իմաստով) թեթ չնոնալանջերին, ընդարձոաւվ՝ Հարք մակերնույքների վրա (միջլնոնային ճարթություններ, սարաճարթեր, լանջեր ն այլն): Այղ նրնույթը, ինչոլես արգեն նշե կիսաթեր Ջինը, բացատրվում է ըստ բարձրություն կլիմայի փուփոխմամբ: Գոտիներիվարից վեր բոնած աարաժբթներիմեծության փրա նշմարելի աղդնցություն հն քողնում նան լեռնագրական միավորների մակբոդիրքողրությունները: Այսոլես, դեպի չոր միջլեռնային գոգավորութոյւններն ուղղված լեոնու-

Քարձրադիր ցոտիների բոնուժ տարածքը ձեղ(ուղղաձիգ վածությամբ) խիսա տատանվող է, կապված մակեինույլթոմին ձների բնողթի, տեղանքի բարձրության ե ուրիչ այ

ու

տիպերով

կան, կենդանական

երկրներում: Այն բնուքաղրվում է որոշակի ե ուրույն ջրաջերմային ոնժիմով (կլիմայով),Պողատաջացմանորոշակի պրոցեսներով (շողերի դենետիկականտիպերով), Հողմնաարման պրոցեսների ուրույլնությաժր ն վերջապնս բուսա

ժոտեննում

խյաժբ

բնքացող աշխաբագրակուն ոլրոցեսներիբազմաղանու-

դալիս որպես ենքագոտիներ։ Սակայնտարածական առումով բացառված չեն լանդշաֆտային ն Հողաբուսական դուտիներիՀամըիկման դեաքերը:

Հանգես

ում

սնաճողայինի շաղահակագուլն դոտիները, տողային մարդադիտնայինգոտին՝ մերձալպյան, ալոլյան ե մերձնիվալ (ձյունաժերձ) տողաբուսականդոտիները։ Մեր կարծժիքով Հողաբուսական դոտիները լանդշաֆտային առումով

րում

ու

Մինեույն ըանդշաֆաայինդոտում Հաճախ Հանգիպում են մի քանի ճողային բուսական գոտիներ, երբեմն էլ տիրաապլետող ողաբուսականորեէ դոտու ֆոնի վրա ժի քանի ենւ խադոտիներ, Այսպես, օրինակ, Հալկ. ՍՍՀ-ի սաշժաննե-

անվանուժը:

դությունը չի կարելի նույնացնել Հողաբուսական գոտիների Հետ, քնն նրանք կրում նն առավելապես բուսական ծածկոցի որ

գոտինե

գոգա Արարատյան

Բարձրագիր

որ լեսնտյին դոտիականության «Հորի ժանավորված է նան «տրնան խոշոր զիական շրջանների ազղեցությամբ, դիրքադրությամբ, պար պատենչային ձանով ն այլ Հանգամանքներով: Լեռնայիներկրնենրումմիջլնոնայի

չաանապատներից: Պաշ է ավելացնել,

ինչոլնս արդեն Հիշատակեցինք, ձնավորման գործում լանդշաֆտների մեժ ղեր է կատարում: նեյր իր արտաճայտությունն է դ բարձրադիր գուտիականության կա լայնակի զոնայի ճամապատասվխա տիականությանիրեն ընորոշ պատկ ջինս բնութագրվում է գոտիների ընդ կաղմով, ճաջորդման ճերքականությ վերով ն այլնում Քանիոր ամեն մի լեռնային եբկի լայնակի զոնայի (նրբնմն դոնաների) ուստի որսլես օրենք տվյալ լեռնային լեռնային Հարքավայրերը ներկայացվ տվյալ զոնային (ենքաղոնային) բնո Հետնություն, որ լնոնտյ Այստեղից դիր գոտիականության կառուցվածքի տին) լանդշաֆատյին կազմով բնուքա է նր նակիդոնային (օոկզբնավորվու օրինակ, Հայկական լնռն Այսպես, մերձարնադարձային Օ09կիսա ձր նրա տարածքում ճանդիղո մանարար կանության կաոուցվածքի ներքին աս

ն մ բումճանդիպող տափաստան դոտինեբին: շաֆտային

առավել տիպիկ է

ՍՍՀ-ի պայմա

բարձրության(վարից վնրը), նրա

նրանից,

այկական տարածում:

բոտ

բացի լանջերին,

ունեն

պատկեր:

լանդշաֆատյին

Հորինգոտիականության

-

դոնայի

աոա

ժողավորություն

`

արտանատման

բնույթըւղայ-

շջ

գործոնի աղդեցությունը լանդշաֆտային գոտիականության կառուցվածբի ձնավորմոան վրա: Այսինքն՝սլարվել բնակուն դոտիներում մարդու աշրատանքային դործունհության Հե.

ալում աններում ր ժամանակակից

աղոնալ օրինաչափություններով: կարող ուժ Է զարձել նան անարուղոդեն գործոնը: Ուստի ալետք է նյսհ վեր "անել այդ նե

հ հրանը տոկայությունը

մանավորվածէ ղոնալ

ների

Այսոլիսով, լեռնային երկրներում լունդշափաույին դուս -

նաճատկություններով:

ների

:

կաավում

սոկա չո ւԺյունը: կեռնալին երկրոերում շաա մախ է լանդշավոոոչին դոտիխների ինվերովու (գոտիների բոռ բարձրության աեդադրման տատանումներ), որը լերուժ Լ գոտիականության ճորինվածբի փոփոլխությում՝ տեղական կառուցվածբի Դոս նկաովում 1 միջլեռնային դողա-չ ացում: աուսվելադիս փորոքյուն չրջանում: առաջացնող Հայամ, այլ կերպ ասած, շրջապատող լեռնալանջերը ոս ունենում են ճախ ղոտիների խիառ տարբեր կառուցվածքշեր, որոնը պայմանավորված են լանչնիի դիրբոդրությաժբ, ոլաանեշայլին դիրքով (դնոլի օղային չռասնքները), անկման բնույքով, Հարաբերական բարձրություններով, երկրաբանա-չ ու կան կառուցվածքի ոսղարների բնույթով ն այլ չոռյոնձ-

"ւ

Աոանձինլնոնաշդրաներով լեռնաբաղզուկնեսով հրահց ժեկուսացումը նպաստում է զսդավորությտն ծատսսկում օդային չռսանքների ումեղ ձնափոլթժանը, դրանով կ՝ կլիմայի ցամարայնությաւն լարձրացմահը: Վերչինս Հանդնցկում է միջլեռնային դոզավորության. Հատակում որոշակի չանդշաֆտույին տոաջացման, որոնք տիպիկ յաժալիրնենրի չր ոչ թե տվյալ աշհսարձադրական լայնությանը ԱաՐաուկ բնական վոնային, ար երահից չարավ ըրհկածչոր դոնային կամ էնքաղոնային: Այդպիսի դեպքերում տվյալ ըարձլուդիրդռաին զտնվում է գողաոժանակը Հանդիսացող Վորությունը ոլլալյիակող լնոնաշղիաների լանջերին կամ նաէ Արալոռլուն ճալնոկային Տատվածում: Այդպիսին դողա րնե վորությունում անաոդատրաին յին լադշաֆսուսյին լանդչաֆատյի չամա(իրեորի

ուրույն փաժքի

թյուններն

փոփոխությ

լանդշաֆտագիտո

դարգացմտնուղղ պրոցեսների

նրանց մի

Վողմի

փոխճարա

կարելիէ

անվանել կուլտուր

չտեսքուր արտաքին

ու

Ռոք Հիշատակել, որ որքան էլ փո շաֆատր,նա չի դաղարբում բնականլինե ձում են բնական երնույքներն պրոցե չարժե կտր շաֆտենրը դասակարգելիս ուն ն կուլտուրական տեսակները, այլչոլ կողմից երանը փոփոխվածության աստ

ն ոճն Թյոմբ,

բնական լանդշաֆտները մարդու կողմից հոմ են ցածր կե «անկուրոուբական»՝

իրոք

լանդշաֆտ» «կուլոուրական

ասելո է մարդու Հասկանում կող գդալիմասը բնական լանդշաֆաներբ բնակավայրհր կան «Հանգուլցները, գլուղլատնտեսակ այլն: ինչ խոսք, փզփոխված ոչ բոլոր "ր

ԼԱՆԻՇԱՖՏՆԵՐ,

ՎԵՐԱԿՈՒԼՏԻՎԱ

Ց. ԿՈՒԼՏՈՒՐԱԿԱՆ

զծ բնականռեսուոսնեբիօգտագործման լ միջոցառումներ պետք է ունննան հիմնավորում:

տարբերի ն. որ կարելի է օգտվել բնության բարիք մելու հրա նհերդաշհակությոնը: եղրակացություն՝ բնությ Այստեղից

լության

խյան մեջ նրանց գոլաձների բայաճայտ դիսանումչ «արդը հ բնությունը» բանալ կարգավորման տեսական

ՉԲ

փոխադ փոռխճարաբերությունով պաբդաբանմամբ, ժաժ դնցությունների

-

կան առանձին տարրերով, տյլ

Քանի ոի ի զրաղվ ակի գիտական դիսցիպլինների

ե

արռանքովառաջացած պերը

`

ծեն

լանղշաֆտ-

ու

դու

Փոփոխված լանդշաֆաներ, որոնք-ենքարկվել էն

ար-

Ռացիոնալ

ու

տնտեսական գործունեության կրկարատն, չկանոնավորված ազդեցությանը, որը ն Հանդեցրել է լանդշաֆտների կառուցվածջների, ներքին կապերի ներդաշնակության անվերադարձ փոփոխությունների, շատ Համախ՝ անբարեխղաստ Հենց մարդու «ամար: նման լանդշաֆտները գտնվում են բոլոր ղոնաներում ու լեռտային երկընձրում։ նրանցբնոեն էրողիան, խոշ ճաճճացումը, ազայնացումը, չրավաղանների աղզտոտումը,մթեռլորտի քունավորումը ն այլի 4. փոփոխված կայ բուն կուլտուրականլանղշաֆտներ, որոնցում բնական կապերն ու ս րոցեսները փու փոխվել են նպատակասլացձնով՝ գիտականճիմջի վրա, ճանուն ճառարակությանչաճերի, նման լանդշաֆտների զործժուննությունըմարդու կողմից սիստեմատիկաբարկանոնավորվում է, կարգացմանըընթքացքտրվում` Համաձայն վաղմշակված ոլան|ոԱշա նման չլանդշաֆտենըն են, որ օրոք կարելի է անվանել իրոք կուլտուրական ն այրբպիսիքհն, ոթ կարող են աղլաճովել ճասապրակության պաճանչները: կուլտուրականլանդշաֆտների ձնավորումը մարդկային նպատակասլաց գործունեություն է, որը Հետապնդում | էրկու դլրսավոր հպատակ՝ առավելագույն տետեռականէֆեկտի ստացում հի մարդու բնակավայրի պայմանների լավացում:

3.

շափտները:

պասոկանում տունդրայի, տայգայի, անապատների, լեոնային ժԺարգագետինների, Հասարակածային անտառների ն այլն, տնտեսության մեջ ակտիվ չօվտագործվող չանդ-

քն

կան

տարրերն նրանց կասղերը մնացել են անվովիոլս, իսկ փոփոխությունները՝վերականդեվող բնույթի են, Այս թամբին

լեռնային Անտարկաոիխդալում:

ճետնյալ խմբերի լանդշաֆաները. 1. Ջփովփոխված՝ բնական վիճակում դանվող հեր, որոնք անմիջականորեն չեն ենքարկվել մարղու տնտինման լանդշաֆտներ երկրի սական գործուննությանը: վրա. չաղվաղդեպ են, Հիմնականումգտնվում էն բարձր շրջաններում ն ՝. Թույլփոփոխված լանդշաֆտներ, որոնցում էքստենսիվ մարդկային գործունեությունը փովոխման է քէնքարկել սոսկ առանձին տարրերի որոշ կողմեր, լանդշաֆտի «իմնա-

կոտից անջատվում օր

նրան

դրանց

ու

Դ

առաջ Մերձավոր արնելքում, Ձինաստանումմարդիկ կարողացե

ոյն առանձին

են

մ

տ

ստեղժման

է

ն

յամության փայլուն վկաների են ուր ներում կառուցված, ն դեռիս գործող,

նաշխարձում կուլտուրական լանդշաֆտ

շաթաի

որիխան Ար ճողաշերտի օրինակ աշխարչի յոք Լիոճքան: ամիրամիկախովի այգիները Բարել

են դետերի ճոսքը, բի, կարգավորել կառույցներն

իի

նոր ճարստացն հոնքած»ը, մասեր վեր աժել ծ

ո

երց

երկրագործության ակունքնե բան Հուն

վաբար չեն

բարձրացված ճոլատես շրջակայթին, չեն լրացնում բնությ կարող ճամարվել կովտուր էրժե ճիշատակել, ռր բարձրարժեք աֆաների ստեղծման պատմությո

Մերկ ո

վայրն դաշտում

ոն

ժիջոցառումներ, վերացնելու ոչ ց զարգացմ դնսները»կանխելու հան լավացնելու ինչես «ի պերը, միջավայրը,էսթ դրնսագեոքիմիական այլն: ոլն Որպեսզի պաճպանվենմարդու կող ն միջ արտադրողականություն առողջ "լետք Լ ան հեր ունեցող ճամալիրները, տարիները, Հատկաղլես բնակավ բոլոր մեծացնել կանաչ տարածքներն ա Այսպես կոչված բնակավայրային (ԸՇ կերով է պայմանավորված ամենա առողջությունը, իսկ վերջինիս «Հիմնա է, կանաչ պանգված սականությունն տնկարկները քաղաքների թոթերն ձ պաճապանները, ուստի կանաչի մեչ է, որին կարելի չ անվանել կուլ

ապա

կովտուրական լանդջափան

բնականառաջացումներ,

Քանի

ման

Զո

ւվլ բազմաթիվ

Հոլանդիայի

կառույցներ: Հսնը աՀա լւ

ձնավորմամբ,կանաչ դոտիների լալն ցանցով, ւայսպես կոչՀնարքննրի օշզճարտարասվետության ված լանդշաֆտային են իսկոնան կուլաուտագործմամբ կիրառումով,դարձել են Մոսկվան, 1ննինդրադը, Համ աղիրներ: Սրդիսինն րական քաղաՄոսկվա Տոլլատին ն այլնւ Բավական է նշել, որ մ կաՉօ քառ. Քի (ուրաքանչյուրբնասկլիբաժին է ընկնում զաչ ւոնկարկ, (1978 Թվի ւվլալներուվ): ն բարդ պրոբլեմ է Խերկայացուրույն որ Ավենլրոցնենք,

եո լանդշաֆաոներից ծան ծսուղ պոլդերները(ծովի

Նմ,

նան մասերից ցամաքի նվաճումը),ինչպես մել երկրութ, աղուտային անապատների խոպան Հողերի լայն մասշւաբների՝ դյուղատնտեսական բարձրարժեք Հողատեսքերի սւոնղծումը: Վերջերս լայն տարաժում է ուուսցել նան կուլտուրական լանդշաֆտների օպտիմիղացում(լավացում) ծաս-

ու

ու

կացողությունը: կուլտուրականլանդշաֆտների օզտիմիղաէ «ասկանալ տարածքում պիա ասելով ետք նյութերի կենն սաբանական շրջանառության ջրային միգրացիայի (այդ թվում ն ջրի շրջանառություն) տեմոռլերի ինտենսիվացումը: Դա խր ճերթին նշանակում է ֆոտոսինքեզի արագացում (Վերջինս բերում է կենսաբանական նյութերի բարձր արն բաղմաձնություն), մնաօրգանիզմների դլունավետություն ցորդների արադ քայքայում ճանքայնացում,նրանց նլուքերի ննրդրավում կենսաբանական շրջանառության նորցինլ, քիմիական տարրերի կենսաբանականշրջանառությունից նվաղադույն քանակի Ճճեռացում(ցանկալի է, որ քիմիական արրերը միշտ դտնվեն կենսաբանական շրջող ոույրոր Լ1Դ, ն ջրային միգրացիայի միջոցով չտնոտնան լանդչափից ), լանդշաֆտից ավելորդ տարրերի ու միացությունների Հեռա-. ցում, պակասորդների լրացում, լանդշաֆտիներքին ոեսուրոների ակտիվացման «աշվին կենսաբանական շրջչանաոուն թյան ուժեղացում այլն: Հարցերի իրացումը ւպաճանջում / Վերը ճիշատակված լայն մասշտաբի լանդշափտաներկրաքիմիական չետաղոտուք լուննել ի կատարում՝ինչպես կուլտուրական լանդշաֆոնեէտալոն ծառալոդ րի, այնպես էլ բնական տեղամասերի ռաշմաններում:Վերջիննելս ծեարավորությունկաոան պարղել տարբեր լանդշաֆտներում ջիմիական տարրերի երկրաքիմիսսկան լարքադծերն քանա կուկաւն բաշխվածությունը, բարձր կենսատարդյունավետությամբ կուլուստի ն մշակել կառավարման գիոտուրական լանդշաֆտների ստեղծման կան «իժունքները: ւո Լան դշաւֆ ուսգիտությանետ միասին ուսցիոնալկուլտուօգնում է տնտեսական ստեղծմանը րական լանդշաֆտների մեկը՝ շրջանային աշխարճագրության ճյուղերից պլանավո-

նում

ադրոչ

ու

նաչճատկություններիճանաչումն

է,

որ

Հնարավորություն

լիարժեք կուլտուրական լանդշաֆտ լանդշաֆտը կուլոուրական մի Ավելացնենք,որ բնորոշ բնականլանդպատմականորեն սովլլուլ տարոաւծքին կտա խեր:

ստեղժելու

իրոք

ամեն

լ` ինվարիանոր: տարբերակն շաֆատի

ը

ւ,

|

"ա--

ինչպնս նշեցինք, մարդն իր պործուննությամբ շատ առաջացնում է ճախ փոփոխելով բնական լանդշաֆաները, հան այսպես կոչված «անկուլաուրական» լանդշաֆտները են նման լեոնաարդլունաբետարածքներ Հատկապես շատ լրերի ն բնակավայ" բական ձեոնարկությունների,Հւսանբքավա Բաց եղանակով ճանքերի օգտագորժրերի շրջակայքում: նն Հակայական տարածքով դաման ժամանակ առաջանում դերծ ՄԺերուբուսականությունից տարկ փոսեր, Հողածածկից անապատներ: կացումներ,ինդուստրիալդատարկություններ՝ նման ոչ կուլտուրական առաջացումները ն ոլեւտք է վնրափոխդառնան կուլտուվերակուլտիվացիայի վեն, ննքարկվեն

բական

ու

դյուղատոոո եսականկամ

աորցում ւմուավել չավով Այս նաւռել վերափոխվող բնական լանդշաֆտպետք է Հաշվի Հետ: Միայն տվյալ դոնոաների առանձնաձճատկությունների էտալոնային բնատեղամասերի կամ գուռուն բնորոշ ին նրանց առանձուսումնասիրությունն խորն անդչաֆտների

ո

'

կուլտուրական

ստեղծումը: րանդշաֆտների

ու

ու

նան

Այդ Ճճարցում լանդշաֆտներ:

ես

ւլեւոք

ղեկավարվել

լանդշաֆտագիտությանուսժունքի դրույթներով, ճաշվի Հիգիեոարածքում Հասարակության նելով վերականդնվող ե ժողտնանտություն պածանջները, այլ նիկ, կուլտուրական Հե բնական ոլայմանների ընձեռած խնդիրներն ոպլանի ու

րավորությունները:

տո-

-

բառ

էյ

որը

142)

մեջ առա

Ճճամակեցություններիռահղծումն լանդշաֆտների ձնավոր կոյտուրական

մած

շարժունատրրերի՝ կենդանի օրդգանիղմ

օա-

ոնխնածին լանդշաֆաների դիտական դա

կարեորասպեկտ՝ պայմ ա) տեղանքի բնատնանսակա Հատկությունների ճիման վրա կուլտի

տեսության բակուլտիվացիայի,

|

ռաճամակեցությունների ճամար գրունտների վերափոխումն աճի ճամար նպաստավոր) միջաէ՝ նրանը էդաֆիկ (բույսերի Նման վայրի Ճատկանիշներտալը: աշխատանքների դափնին Համարվում է Ճճողային ծածկույթի տրանապլանտացիւսն (պատվաստում ): Երկրորդ փուլը դա լանդշաֆտիւս մեն այ-

բնագավառում տարբերում են հրՎերակուլաբվացիսոյի կու դլխավոր փուլեր՝ լեռնատեխնիկականկամ երկրաբանական ն կենսաբանական:Առաջինիգլխավոր խնդիրը կեն-

Խոլոգիականպրոցես է:

ու

լանդշաֆոների կուլտուրական

ու

ստեղ

|

զգում

դժվարին գործում: Վերակուլտիվ նան կրողացված Ճողատարած վրա բոնում են աճռհլի տա հրկրադեդի տնաբաար, խախտված ողերի վերակու է ժողովիղատնտեսական ներկայացնում խնդիր, քանի որ, ինչպես նշել է ուննցող նների ակադեմիայի փոխպրեզիղենտ առխսգան կախված է ոչ մարդկության

փոն

հեն

ճա

տում: Բ) տեխնածին լանդշաֆտների ձեավ ման մեխանիզմների ճանաչում ն ղեկա Թվականերից: ման մո վրա էլ նրանց առումով վերակուլտիվացիան Գիտական. ֆունկցիավոր կոնառտրուկտիվ խատեսում): այխարճագրության ճյուղերից մեկի՝ լանդյաֆաադիտության գիտաարտադրական է։ նրա գլխավոր Պարզէ, որ վերոչիշյալ բոլոր ձարցե հնքաճյուղն խնդիրը կանորեն ճիմնավորվում է լանդլաֆտա տեխնածին պրոցեսներիՀետնանքով բնական Համակարգերի ենրով: Այս տեսակետից մեծ ճետաք խախտված տեղամասերում էկոլոդիական իմաստով օպտիմալ լանդշաֆտներիստեղծման նՀողալին ֆոնդի արագորեն վերակուլտիվացիոն ստա ներկայացնել վերականդնման տեսության ծումը երկրի ւուսրբեր աշխարճագրակ տեխնոլոգիայի մշակումն է: Արտուդրության տեսակետիցլանդշաֆտների վերակուլտի- բարձրադիրլանդշաֆտային գոտիներում: վող գիտական դիտարկումներն վացիան արտադրության քափոններիուտիլիզացման տեխփորձ

են

աշխատանքներտարվել դեռ Հնադույն ժամանակներու (այդ թվում ն Հողերի տեսակավորում, անապատներում ղիսներիստեղծում,մելիորսդիա ն այլն), ակայն դիտակահորեն ճիմնավորված ն լայն մասշտաբի աշխատանքներ: մեր կատարվում են միայն 1960-ական չանրապետությունում

դծով

րածք: 2000 թվականին այնՀասնելու է մոտ 12 միլիոն Ճեկտարի: Զնայած ճողատարածքների վնրակուլոիվացման

տով:

պարգ է, որ իր բովանդակությամբ Այստեղից սոյննույնացվում «տեխնածին վնրակուլ ձն, ընդգր քոն պաճպանությանակտիվ լանդշաֆաներիկուլտուրականացումռՀասկացողության ճետ: ռարաների,առաջին ճերթին չողածաժկի նշենք, որ լիքոսֆերայի գլխավոր Հարստության՝Հողաէսիետիկական իմ շերտի քայքայումը արդյունաբերության լեռնաճանքային վերարտաղրությունը, ն բարձր կննսատրդյու առողջ միջավայր ճյուղի Հետեւանքով, այ ողջ գնդի առումով հրկլւս Հասել է Հակայականչափերի: Միայն ԱՄՆ-ումայդ պրոցեսի Հետող նոր բնատեխնիկականլանդշազոնե Սովետական նշանավոր բնաղետ Բ. 5,2 տնանքով թախտվել է միլիոն Հեկտար բերբի Հողատա-

կշանակում է վերամշակելկամ նորից մշակել: Սակայն մեր երկրում այս է «արդյունաբերության Հետեանտերմինը օղատաագործվում քով խախտված Հողատարածքների վերականդեմանսիմաս-

ճունական Վերակուլտիվացիան

Տ

`

-

"

Հ

Հ Է

--

Է

-.8 ՀՅիպ

»

|

`.

`

Յ

Հ

ՐԸ

Հ

-.

.

Հ

Հ

Հ

ԵԱՑ |Հ.

ՀԱՑ Ց

Հ|»2

Հ|Հ ոՀ.

Հ

Ջ

-

5է

Յ

Տ

-

-`

-

-ծ"

Հ

Հ.ՅՀ

8-Է Հ.Հ --

Է

ՀՀ

։-Շ

-Ջ Տ

-

ԺԷ 8 -»

Հ

Ի

է

Հ

Հռ

-

«

Հ

--Հ -Է

շ՛

Հա

ՎՀ

Ե

ԹԷ.

.

1Հ". Տ

-

5:Հ

ԾՅ3Հ-

ՀՊՏՀ-'

-

'

Հ

3-3 ՀՏ|ՅՏՀՀ Հ|Հ Է Հ «Վ

Տ ՀՅ

Էտ

:

«զ

"Վ".

-

,

(Ջ Հ

Պ

Ջ

Հ

-

ՀՏՀՅՅՀ

-

ռ5.

-

Հ

ՏՅ

`

:

Հ

'

Հ

-

--

ՇՀ

Տ

վմզլիաիղ

նկող ոոսէջիո

-ռտի

Հ

Շ

Հ

Հ

Տ

Հ

-

Տ

..Հ-

-

:

`

Է

'

`:

ա

Հ

ՆՏ Տ

Հ. 8

Է

ՀՀՀ

'

Հ

ՆՀՀ, Տ

3Հ-Պ ՀՅ

`

ՀՅՏՅՊ2Յ

Հ

ԷՅՐ

ՀՏ

ՏՏ»: 5.58

ՀՏՀ Տ

ՀՏՏ:`:»-

ՔՀ

Է

`.

Տ

՛

ՀՏՅՏ:ՀՏՀ

պ

Շ

Հ

Տ

Եծ

Տ

ԶԳ -

ԺԻ

Վ

Հ6

:

ՅՏՀ

--

`

ՀՏՀ

ՇՏ (

5:

ՀՏ »

Գ

ՀԵՃ Հ.

ծ `.

:

Հ--

ՀՅ ԵԷ Հ

5՛-3Է ,

Հ

-Տ.Ճ

ՏՏ

Հ

«

ծ

ԵԺԷ

Տ: -Պ«- Հ.- Հ: ԹՀՖ

Ջ՞ ,Ջ Տ

ՀՏՀ ՀՀՅՀՀ ՅՏԵ ՀՀ:ՀՅՀՎ

Հ

Տ

-«ծՀ«

-2Պ«ՀՅՅՀ

`:

ՀՊՏ.ՅՀՀաՊ

»

ՏՏ

Հ-ՊՋՇՊ

ՏՀ

»`զԳՀ` ` Ք Հ. Տտ 8ՏՊ`

ԼՏ

ՒՂ

ՀԱՐՈՒ

Ռ-

»:5-«է

մսիողաք մղ Հոքքիսսողոածմմ -. 4

Տ

.

`

Հ.

Տ»5

.

.

5.

Խ:ԲԽ5ՅՂԴ

4: ՔՀ. :

Է

Հ

-Հ

ՀՀ

Հ-«"5:

ՀՅ

"ՀԴ Հ

--

Է

Հ

ՏՏՀ. Գ ԷՎԷԹՒ

-Ջ«`

«Տ

տ

::Հ5

Հ... -

Հ

Հ: Հ

ՀՅ

տիՏ.

ՀՎ

Տ

ՀՋՃԺԾՇՏ Հ՞5.--Հ-

Հ

ՏՅ .53:--ՀԷՀ -ԷՀ. Հ ԵՏ«ծՅ-ծ Էչ -

ար

աաա

դոկոդամոողցկ|

Հ

`

«ռոմ Յ ժմզցիոյղ -Տ մոխողրաք րՀ ը `Հ 4 ոմ յսռողումմ Դ սդոկաղումուողկկ `. ՊՀ -

Գ5ՏՀ

Հ.Հ

Հ.

ԱՇ:Ե

"3.

՞

ԷՅ

ան

Ցա

-ո8Հ»Հ'3՞-.

չ-շ-Հ»-

-53Յ3 Տ

Է

Հ.

5|ՀՀավ Հ ՀՀ. ՀՀ Հ Հ ՃԵ Հ1ՅՀ ՀՀ: --Տ-Հ« «5 8 ՀՅ

ՀՎՀՎՀ«ՃՓՅՀՊ՝Հ

Հ թ Հ 3|Յ -՞Տ «Յա Կ Գ ՀՍՀ ԷՇ: ՀՊ.

ՏԱՏՀ:

`

`

ՑՎ».

:

Տ

աՀ

Հ

5-։-Հ 395: Հ Տ|`

|

Հճ ՑԱ

ՀԹ: Տ

ՀԱՅՏ

-

յ

ՀԱ» ՊԼվ 3Հ ՀԱՎԻ `.|2Տ Յ Հ

-

Հ

Իվ Ե--

Տ(ՏՅՏՀՀՏ

Հ

՞Հ.Տ

-

3:35 |ՏՅՊ :|.-«Հ

ա

5վշ:Ե »-ՀՀ

ՀԱՀ

Հ

ՊԱՀ Պ.ՀՏ Հ«|ա |

ւ|Տ

Հի Հ

`

Տ...զ

առ

5855ՅՀ 2Ւ ԲԸ ՀՊ

Ր

`

զ

«4 `:ԵՋԿ ` 8:

ՏՏՀ

ՀՏՀ

՞

"

Տ

ե.

ը

Դ

Հ

-.

-

-ո

-

-.Հ -

ՀՀ Տ

ծ

-

``

-

Է

-՝Տ

ՊՀ

բ. .. ՀՀ -«

Հ

:

5. 8" Հ

5.

Տ

3:5 Հ

Հ

«Տ --

-

-

-

Է

-

.

Հ

՞

|

ծ

'

Յ

«Պ

Է

ԿՀ

'

:. պ ԱՀ.

Հ

-Բ,«Ջ

Յ

։»Հ«

:

«Հ

8Տ.Կ

Հպ

-Հ

Տ

Ց

՞ Վ

Հտ

Հ» ՀԻ. ՀՇՀՀՀՀՀ

Տ

Է

`

ԽՀ

Հ

.

-

ՅՑ

"

Հա:

Հ

Հ

ՏՊ

Է

Ծ

Հ -Պ-

ջ՝`

ՀԻ

3515Հ .

--Է

ՀՋՎ.Ե ԱԷ

ՀՀ «2

.

Վ

ՀՅ

Պ«

Պ

Գ

Տ

2.5

թ

Ց

Հ

Ւ

`

թ

-

Գ

Հ

ւ...»

`

ՀՀ

«Հ

Հ

Ե:ԵՑՅՆ

:ՅՀ«Հ

Տ

-ծՀ

5` Նա։ՀՏ Ջ «Հ «` Հ-ծ --՞-

Է

ԲՋ ԿՀ

ալշ՝՞«

ի

Հ

Է

ՀՏ

ՇՀՅՀՅ`

ՀՎ

Հ

-

թ

ՀՅ Հ «աԺ ԸՀՅՀՀԺՀ Պ Ը-"Հ «Կ ՀՏ ե...

«2

Ց

ո

«Հ

-2111-71-17-

Տ

-

Հ. Հ

ՀՀՏՓԷՀ Բ

ՅՏԵՀՖՀՀ:«Տ

ՃԿՃ:ՅՃՑ

«ՎԵՀՓՀԸ Հ Տ

«ՀՀՀ:

ՀՑ

աՀ Է,

ՀՅՀՋՑՋՏՏՇԿՅ

ՀԵՇ Շ -.ՅՀ Հ. ՏՏ "Վ ՀՋպ

Է

։6 -«.«

Տ

Տ

`: -:Հ : ` `. ԷՖ.

ՏՏ-.ԽԵ:Տ Ձ ժմ

ո Հ Հ1ՀԳ Յ

-Հ- -՞ Հա

"ՀՑ...

'

ՅՀՏՅՀՏՀՅ

Է ծ.5 6ՏՎԺՀՓ

Տղա

Հ.

Տ

Տ

-

Է

Հ»

-. ս.

ո

ը

`

ՀՀՀ,

ՏՏՀ. .`:5 ՊՒԴՒ-. 3»:Հ 5 Հ. Հ. ՏՆ ՀՊՏ

-Թ-ԹԷՏՂՆ

ՀԺՊ ՀՀ.Յ ՏՅ».

Հ

Շ

-. .Օ՞ Տ

Հ

Հ:

Տ». ՀՀՋԶԷ

ւՀ

Հ

Տ։Շ:ՀՏ

Հ

ՀՏ«ՀԾ

ԷԻ ՒԱԼ

Հա

ՀՀ

Հա

ԻՃ:

Հ `

Հ

` «»

ՏՅ 33Յ 5.-

Յ

ՀԷ

ՀՀ

Տա

Հ

:

Ջ

թ»ապ "Հ

Է Ֆ

Հ

:.-Հ

Տ

սուրաներիըց,

ալե

տարածքից.

Ասղաղդայուսէ, տեխնիկական

բարձր աստիճանում,

Հնարավորությունների

զարգացման ոնէ Հահարվելու բնական կարնհորագույն մեկը: սուրաներից որ Բավական է ավելացնել, անցյալում մեր երկրագնդի Ճեկտարը «(րա բերրի ծողատարածություններից ւիլիոն դարձե մնօդտադգործելի: / աան, որ սալժժ ւհ որ վերակուլտիվացիան պետ եղ ասուտկառլոա Նշենք, ր բնույթ իրի յդ սոսրածքը Ց օգտագործվելու ան. (դրողասոնտեսության, Կոռառալին ոնկուժների, ջոսվաղզանների ստեղծման, չինա-

«ուսրածքթ»

.

-

ւտնւոնսության ճյուղերից

Ժողովրդական

չա 1

հ,

Է

մեկը հր

է ննրկալացնուժ պածանջն վերակուլտիվացիաառլնցիֆիկ վին: Այսոլեսօրինակ, ջրայինավազան ստեղծելու նոլատոաներակուրոիիացիան «ողաւուարուսծ. Ր շի մորավուաիվացի չի « 11141 ն չ ջում ստեղծում, շերտի իոկ Համար այն դլուղաւոնոնսություն է: սլարտադիր են Մեր երկրում վերակուլտիվացիայի ենթարկվել ածթի ւ

ա

ւ

հրկաթի

ն

բազմաթիվ

ավազան, Ժոսկովւվյան

Դրանց

մեծ

մ յան

դրուռ

Հանքավայրերի տեղամասեր Դոնքաս Ուրալ, կուղբ մ,

այլն

մասր վեր են ածվել կանաչ տնկարնխերի՝ սարկե դնղդլեցկավաւծ րի գոց աց չրոո/ի լին ավսողաններո։ Հող մա

,

սլուրակներով:

ու

(Մերձն

Հանբ"

):

ժարդի Այսալես, օրինակ,Դնեպրուղնետրովոակի Ալեթոււն-

վերասվիոխվել Է ուն ւու ց գու՝ «Ճեկեն տար անցկացնում ժակնրհսով, որտեղ իրենց ճանգիսան 19641--28 Հաղար աշխատավորներ թթ. Բելոռուսի այում են «աղար Հւեկուլոիվացիայի ճեկտար տորենթարկվել է գյուղատնանֆաճանքեր, ներդրվել որից ծ0000 Հեկտարը սության էլ ցիալի տուկ ան ւՒնջ: ԻՍ չողնա մեր: ւս նալն Ժյում հրկրենրում ոնկուլտիվացիան Ժացված լանդշաֆտների

դրան

«անքավայրը

ս

՞

23բնառա Փալանւքուն

Մեջ: Բացի մո(դ.

՛

սո

գծով

ծ

ոլ եւո

ական

ոլլոււնների

կատարումի աշխասուսնքների այար-չ տադիր է տարածքի բնական ոռնսուրաները շասճաղգործող ձեռՀե րխ օղտադգործելուց ֆասրկությունների ճամար: Հանքամվա լնոնաճանքային արդյունաբնրական ձեռնարթկությունը մտո

:

յան եզո գոր» վացիաան "կուլտոխվացիագից ՀԴ

՛

ա

:

«

ՍՈԼ

ութ

կո. /

/

լանդշաֆտները: ՐԻ

Բացասական

ժեկն

գործոններից

մասշտաբ

կան

ոսա

դեռես: չկա

ով

էլ այլն ք, որ վելոսկուրոիվացիայի »

Հառնագիտացված դնրատեաչություն, Մեր կադրեր: ("ատկապըսը ճարստություններն վերակուրոիվացիան տարածքների

բեույյան յործած

Ժիութե-

դծուվ

էրզրում

Պանածո) բնության

օգաասպյա:-

կարնորագույն տարվող գծով աշխատանքների ձեռշաչադործող մեկ ճյուղերից է, տվլուլ Հանքավայրը տարրելի պարտականությունը նարկության (տես բնության Դժով գործող օրենադրությունները )։ Կյանման

ուս

բ

է

:

խրած

հի : ի թե ռնանաական իս հաաաակնանի

տարության ե այլն):

տեղամասը ենթարկել ռեկուլտխվացիւսն բնական Հանձնել լանդշաֆտը իր նախՍՁ վնրականգնել հ Ճո կարնոր տնրերին: Ցասվ|ոք)յ այ աւաւկ ուն որոշու կին չ (իրո էլ աաաէ անբավարար: իշ» Հ վում ենն անկուլտուրական նաչ վիճակում, լանդշատվւոները մնում են մումնզ ճարտա ներկայացնում ն կուլտուդեո ավելիիր «ամար: բականլանդշաֆաների, «Հասոկասլես բնակավայրերի 47են Փու Խունկ ալեւութ (ւան մեր ղդեոռլքեր նկատելի ենե Լեռնային շրջա մտանխհլրում ւռուֆի «ճանքավայրերում: մեծ են Ճճասցնում արոտներին |լուլոուրական վնաս քու: սվիոսոււտներ: ու խրամատհրկլոսբանական Հեւոախուզական մնալով: նելոլ. որոնք ւուու ն ւս կ մտւսրիներբուց վիճակում ն ում ող շրջակվում քայքայվում ննխքխոր են էրոզիայի,

սվալսոավորէ տվյալ

նման

|

խոշորազույն բնախույղ

/ Իւ ու-ն դ

ում ,

Թյունը։

րակ,

լուանի ի Ն ք ր չ

ը,

Հւ

յա

Ժուխնի ւսն վուն

լդ

ւ

խոսք, Մ

փոխազդեցու-

նամ ռւ Ւ թ նակական ակտիկական Բեութ ո ավան Հաադջաֆաադի տության մեկ

չա

Ն,

Է

ւ

/ե

Դոգ

աքար

ն

բնությունն

ժարակչռությունը --

Վ.

բաղդադրամասե

նական

որ

ո

ռեր

Դուկուչանը ուոջին ու բնությա, տարրերի

Վ.

ան

Ասյադուցե ,

ար

Ի:,. սչ

ԶԵՎԵՐԸ

դիտականորնն Հիմնավորեց փոխադարձ կոտ արվածությունն

նրեոււժների

միայ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ

ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ

4.

յ

Ն

ւ

ի

՛

այդ

մախ

"

.

չ։

օժտված

վերականգնելու,

իր խոախթաված չավա սողլառված որոշ է

՞

-

թարուր

վերարտադրելու որոշակի ունակությամբ: ժամանակ, Սակայն այդ «Հնարավոր է այնքան քանի դեռ Ժեջ խոշոր սիուխոթրություններ չեն Ժոցըբնության

ոլ ե կեր

արգի

րոլ:

մ Ճասարակության ե Մարդկային րակությ ՈԴՂՎՎ այտնի «լ աւո ությանը դոպքոր, նրբ նրկրագեդի տարբոր մարդու շատ մառերում կողմից տեղի են ունեցել բնության անվերադարձ վփովխոխուՍ Ճամատարած ոչնչացման թյուններ: Այսպես, անտառների նրկրներում, Մերձավոր արնելքի Փոթի Ասիաճետնանքով ուք ւս նւու ոո յին լանդշաֆտները փոխւսրինլում, Հունաուոււսն ե չ քարքարու ռորուն ամաղկիմաանապատերրի -

Հ

ու

հիւ

«Հնեաղույն

նրկյրալոսնական ,

ուն.

ԵՉ

՛

սուո

:

դու

,

աչ

"լ

չ

՛

«երկ:

Դա)

լու

Ն

Ա

Ի

-

ճ4խ

չ

՛

աան

թ

27117)

Ե/7

|

չ

-

ու

աղ:

ր

:

բնության /

որոշ

Բոշ

հղծելուվ ու րգ ելա ւս ուսնձին մարդկան

ծ

ց

ի

ուց

՛

(

ր

աո

Հ

ած անել բանդչաֆանել է

ողկ:

չ

Վ

2111-ի.

ր

ԴՊ

ալաննելու

ող

յ

շ , Ն

ճմ

ւուս-

՝

ար

ուս րածքներ:

Եթե նկարի չունենան ըոզերությունների կողմիցըսւ Հ ւղու ն որի» պատմությունը կաղմակերոլումը,

ղերներ:

Ժայռոտ լեոներում նանադայի թվականին է աղզմակերալվում Բանֆ ազգային պարկը: Մեր դարի առաջին կեսերին բոլոր գործում էին արդեմալր ցամաքներում լոցային տարածքներ: Ռուսո նու դժով լանդշաֆաոներիբնա ոլաոլանման

ՃՍԼԱ--Ճ1Ճ

Սոսեն դարերից: աշխասուսնքներ սկսվել լուրջ

ւու

մ

թվականին ուարածքներ, չբնասաճայանվող յործում խոշոր էին ' Կաշ0-ը՝ ԱՄՆ-ուԺ 269ը ը` Ավստրալիույում րից ե որ դեռ այլն: Սվեալցնենք: 22-ը՝ Ճապոնիայում չադայում,

Ոստ

Ե,

ՄԱԿ-ի

տվյալների,

,

-

-

-

-

չ

-

րոլվն

ար րաի ի արտը: ն

ի

վ

"

ա

ւոն

ԱՄԽ-ուտ «5:

բսո

7:

Ծա

ջ

չրաժլականրում Սո

(ա

ո

ր-

ւոն

եւ

ու |

ձների ըաժադանությամբ արդեեն րՀա մասում դործող ուշ խուս Աֆրիկա աւնուոչարտ ԱՄԵ-ի, նյանւդայի (ւ Ավատրաղլիույիա'ղգային ողերը»

առումվունների

ն

.

օդտագործման յ

:

|

Չեխոսլովակիայի արդելավայրիրը ոխարկերը, -

ն

այլն:

կաղմակերպված է բնասպա"Միությունում 5. որ սիստեմ: Ավելացնենք, օջախների լայն դնոնս յանվող մուռ Աստրախանի 9785 թվականին ել կաղմակերոլվեց Բովնտական

ի

ոտական չրնքուսյի) ս

-

վող ընատարածքների «ղա`դալիս է դարերը: նու միջի: 221ող 10 որետականորեն ալանվոդ առաջին արդելոցը կաղմակերապվել ԷքՖրանսիայում է Ե ՄՆ-ի Հիմնադրվել Թվականի ն թելանկաին։ 7672 մուս Հաղար Հեկճելլոուստոն չան տաղդային մսպկարկի,ուր ւոււր տարածության վրա դործում են Յ000-ից ավելի «ել-

եան

ու

-

:

ուսո

"

«ՈՐՐ

մեր դարի մասշտա-

՞

-

..

Բորոդինը,

:

արգելոցներ

,

"ւ

Բուշը,

Ն.

կԿայիֆոոնիսա Ֆլորիդա ռւռեղծվել «ռչ Տարածքների ժով(|ում:։ կարախբյան մլ սյոչանդննրում, ինչոլես ունժիմր ռի տական «մսուսբնա սլա Ցողլանման տեծությամբ

են

լ

ր

նշա-

ռուս

աաճպանության րության վ րմեք աշթարչճում

Ր

յլուո

ժամանակաշրջաններում

աւ ո Գնա Արայի ի ալն Հրարբխույ լ ոռ ԻՄ նութ նրկրաբանաթե այ Մ լ . թրխոորի

աշ:ՄՏԳՈՏՈ

Ա րոն " ոեր ացումը մալ կան,ՄԱՅՈՐ Ա ար թթ րոշակիո կակից ուսակենկանական Աա բն ա.ա. աշխա ր ւռ խմբ ււվորուիների աշխ վածութ մարդկություն ա ի վեր Ալնուշանդերձ, ոնք

Փ

,

րել

Վ.

71235 »

եթե

Բ.

լյանդշաֆտ-

նավոր գիտնականներ Սլլոխինը, նե ն Ֆ Գ. Տ ուրիշներ: յ, շատ ի. Տանֆիլեր արադ թոռի ուուսքւսն աջի տանքներն Ադ Հետո, երբ միջազգային ,ուական թվականներից րոթյեմը:

ՍԱ

ծրամանով

Վոլդա դեւոխչսկունքներում Պյուոր 1-ի անտառների պածպանումն էր: Բնական աղնու մեծ ավանդ ունեն պաճպանման գործում

ջինը

կամ ավելացնելու

չ

պլաայանր:ուՎոլդայի դետաշռոււ:նի արբգելոցը՝ ձկեաջրաճաձճճային լոնդշաֆտր: թանկարժեք

թռչունների բնուղդրավայրերը: Սովեխոական երբ նորաստեղծ էր, տարիներին ույ) ինօտարերկրյա էր» իսկ ճիրանխի Ռուսաստանը սոմ նըում «Հետ ըշսավանք էին Թշնաժիների չյոնըննյոները ներքին Բարդգուական: ժեր ղիմ։ Ս յդ տարիներին տտեղծվեցին նան ն այլ կովկասյան զինի. Բենլովեժյան, Պեչոլրու-իլմեն յու, տնռասկների

ու

Դայ

ւո

արգելժջներ:

լայն ցանարզելավալրերի փրկեց մի ոչնչացումից անձչետացումիը ատռեղծուժմր ձի վայրի շարք Խոշոր կաթնասուն կենդանատեսակներ՝ սռրջ, ռալխուսկ վագր, ուսուրական կուլան, (Պոժմալակու),

շի

Մեր երկրում

արգելոցների

ո:

ու

որիդդեղն,

ա

որեչակ:

լգակ,

ջրակուղբ, աւաույր, ջրամիիզ,դուբրչ,

ու

Պեւոքէ նշել,

որ բնությունը մեզ պաճապանող օջավխդիտվում է որարհս սլլանային տնտեների կազժակեյլողումը մասնաճյուղ. այդ կատարման սության աշխատանքների են ն զգալի գումարներ Համար տարեցտարի ճատկացվում, պաշտպանվող լանդշաֆտների ընդարձակվում տարածքները: ն եխ բույսերի Դրանք նպաստում կենդանիների աճա ւանն են ստեղծում մարդկանց առողջությունն դղարդացմանը, աշհատանքային դգործուննությունը, «Հողնոր հաթնոիկական պաանջները սլա՞ապաճովող բնական ճամալիրներ, են պանում եջ եղած բնության բոլոր Այդ կննսաձները: ուսումնասիրել իր Հնարավորություն կրնձեռի բնությունը դարդացման ընթացքում, ավելի ք մանրակիկիտ Ը «Հետազոտել սլա գայում: Սենայն ալժմ :օգդտաղործվող Հավանականությաքբ նական տարըբերը ապաղզայում կղառրնան ատենակարնոր

ժուտ

ու

ու

ու

։

ա

ոլաշտապանությունն գերի դործուննության մեխանիզժների ճիշտ ամփագոր«սշրատանքին» միջամտելն երանց ,,

վապիսով,

լանդշաֆտների Օ-պա:ճապանությունըժեղ ժոտ ոլետական Ճճասարակական Ժիջոցառուժներիմի րդարաաձակ սիստեմ է, որն իր մեջ է ընդդրկում միջավայրի բնակա ճարստությունի հրի ղարտությոն ալա ւզանուժը, նոլատա կաճալո ար օգտագործումը, վերալոոսդրուժն վեբասփոխումը` բնական լանդշաֆտների օպտիմիզացիա ն: չամապաճորսնման Ընդանուր դծերով լանդշաֆտների են կարդում հրկու խժբի առանձնացվում ձներ՝ ւսկտիվ ն ու

ու

Պոնի ւսնդշաֆ »չրի տ

: սլաճապյանւի

ւա

ն

ակտիվ

4.

հը

ւ

մաին

,

ճանցելը:

(անդշաֆտների պաճղպանության պասսիվ ձները կոչվածկամ արդելակելու բնական ձաժալիրսածմանակվակելու նելի որոշակի ոռնսուրսների օզտադգործուժը՝ այն անվուփոխ կամ էլ տանճնտացուժիըց բսղմացնելու, ոչնչապա :հչու, ումից փրկելու նպատակով: պատՀնագույն պասսիվ ձներն ունեն Չապանության հ «ասարակության զուգրնզարգացման փուլերին ժություն են նման ձների շարքին փոխում են իրենց բնույթը: րայ ազգային պարկեարգելավայրերը, առռվուժ արգելոցները, ձնեեն այդ այլն: Ներկայումս բնության պաճպանության որ հորր՝ չափով փոխել են իրենց առաջնային նպատակները որոշ չք փորձա րսարաշկան դարձել գի տաճնտաղզուռական ւս շլխաւստանքհ սսրդգելավայրե երի դեխտրոննենր: Այժմ արգելոցներում են ռում ոչ պաճպանվում թե բնության մեկ տարըը, բնչլես ողջ հախաճեղասխիոււակուն ժամանակաշրըջաններուժմ, ւսլլ բաղադրաժասերը՝ «նական լանդշաֆտի բոլոր Համալիրը, նս այ Հավասարակշոությաբ, իրեն 5 դղարդացժան դիռա Մեր ներկրու բնա սուս օջախներ կաղմակերուոյւսնիան նն նլ այնպիսի աամալիրների ճատվաբնատարածքային ում. արժեք ունին, կան թանկարժեր որոնք գիտական մեծ դարաշրջաններից մնաբուսակենդանատեսակներ, անցյալ աձ կննդանի ն բրածո կենսաձներ, երկրաբանական սվուլեչը ոյատկերող 1երկացոււմներե բնական ւսլլ սլ արաշներտերի ձեերին մուս նձինչ-առանւյդ Հուշարձաններ:Սանոթանոաղըք եռ

ու

Մ

:

Ա

.

՛

`

ւ

-

ռնսուրաների լայնորեն բնսկան օգտագործումձ̀ին: ն բարձր արդյունավետություն լիարժեք էկոլոդիական պայ«ամար արգելոցները Ներկա րժբոնժաժբ Մբգելոցներ. աններ ունեցող Համժալիրների աւռեղժժան պայմանով: մ մում Հ նիան ել " ամենենաէֆեկտ / ֆ կ իվ ռլ» լա լա դշաֆւոի պասսիվ կերը ւսսմած, լանդշաֆտների պաճպանժան ւս կի վ ձեր դս ձեր: Այժմ արգելոցների բնության «իմնական նպատակը բնական առաչացումների՝ ժիջավայրի ւս շար ւս գրա կան է, որոնք անությունն ճւ էտալոնների ւլա Հնարավորություն անըն ղչատուչդործուննության կառուցվածքային մասերի, կոն բնականոն րնորոշելու մեր մոլորակի զարգացման թյան անաղարտության սլադպանուժն է, նրանց ոնսուրսթաց թր՝ ատոնց արդու Արգեսնժիջական ղդեցության: " երի Փզոագործման վերարտադրման է արտաձայտեն լոցննրի մուս բւսծքի լանդշաֆտները ալեւոք Դա ճաղ «անդգուցայինը բնսկան անման այս ձնում Հաաա կարտվյալ չրջանի կամ մարզի բնության Հիմնական առանձնասում

են

,

ու

-

Է

պայժանորթում: պ

լինեն Հատկությունները՝

դեսզքերում

կն

էլ

ունվխկալ (եզակի):

որոշ (ուհպրեզենաաոխլվլ),

«Հնտազոտվում են բնության բոլոր բնսոկան երնույթները, Հանգոսք գի-

ու

ւինի հվիւռ ոլանոճառաբամիվատծ, դիսուս կանխճիմունքներուվ ն մշակված պլանավորված ուղղված բնության՝բնական ու-

մ Տամակարգերի (առվաց անըու Սովետական Միբությունում

ԵՆ արգելոցները Համարվում «դեսուսկանՀաւուռ առռություններ խրեց Ճաւոռիքներոուի, Քրու-

իրավունքներով: Արգելոցներում գիտական չաշբամ ակողմանի է ն տսպաճովված Հ տսրբեր նն որոն կատարում մասնագետներով, արգելոցի բճական վաբանական

ու

ւմ թյոմո Դրսոոքդիուոճհւոտաւզլուո ն ուրվող Արգելոցներում կւաւո լաբորատորխաներ,

տապրակստոիկեզրակացությունների: Ժամանակակից արգելոցները բացի նպաառաջնային տակներից՝ լոալոնային ունեն տեղամասեր ծառայնլուց, նան հն հրկրորդ կարնոր ֆունկցիա՝ ապլաճապաասնում կեողոանիների ն բուսականության գենետիկական ֆոնդը: Այս նպատակով մեզ մուտ կազմակերարվել են բազմաթիվ արգելոցներ՝ Բայկալի, Բերեզինյան, Խապյորի, Պիցունդայի, Իլմենզան հե այլն: Ընդգծենք,որ արգելոցների կազմակերպման առաջին ե երկրորդ խնդիրները իրարից անկավ չեն, գործում նեն մեկ լուծվում ուղղությամբ, միտձն, թեն երբեմն գենետիկական ֆոնդի պաճպանումը է բնական «Հակադրվում լան դշւասֆ ոի աճապանմանը չմիջչամոելուն: Բայց որոշակի Ժիջամսոությունը անխուսաոիելի է ն «Հարկադրական, Քանի որ սվաճպանության ոնժիմի ոլամաններում որոշ կենսա ձեվեր կարիք են զդում կանոնավորման, (Հատկառլ ես`. գիշատիչների քանակը): Անդամ բուսական Համակեցությունները նա որոշ դեպքերում կարիք են զդում մարդկային միջամտության, քանի որ արգելոցների ներկա լանդշաֆոներըայս կամ այն աստիճանով անտրոպոգեն են, կրել են մարդկավին աղդեցության Նրանց որոշ ճեռտռնանքներ: օղակներում խանգարված են ինքնաբուխ զարգացման պրոցեսների դինամիկան, ուղղվածությունն ընթացթը: Ինչ խոսք, արգե զոցային լանդշաֆտներում մարդու միջամոությունը «եսոք է

անքը փուսւո

առսրրերի Ճամսալիր ուսումս «իլու-

զանդքազոների

-

են, քոն Ճամաւոււոություններ ոկ

մանրամասնորեն տարըները, դի ոարկվում ուր

բնորոշ

.

ան

արգելոցի տարածքի

բից մեկը

շաֆսոների,երնույթների

Պարտադիր թեմա

է:

տարիզացիան

ու

քնե4րուժեշւռ ւմշլսաւումն

բնության պրոցեսների է

նան

տարրերի,. լանդ-

դգիոական

ինվեն-

«Բնության

տ-

ճրապարակում շատ Միության արգելոցներ աշխատանքների գիտական պարբերականները: Արգելոցների ղեկավարումը մեզ մուտ դեռես չի կենտրոնացգերասոեսչությունում: Այսպես, ՌՍՖՍՀ-ում ված որոշակի է Մինիստրների խոր" րդին կից գործող այն պատկանում որսորդական տնտեսության ն արգելոցների պլխավոր վարունեցող ւլ աոան ության կոմիտե չությանը: Բնության

բեգրությունը»։ են

իրենց

'

ճանրասլնտություններում (Ռւկրախնա, Բելոռուսիա, ԱդրբեՄուտ տյան նե ջան այլն) այն պատկանում է վերջինիս: են օրգաենթարկվում «ճամամիութենական Հինդ արգելոց ՄԱՀԸ բնության մինիստրության գյուղասոնածեսության նին՝ ալաճողանության, արգելոցների ն որսորդական տնտեսության Մի քանի սշբգելոցնել զւոնվում են դլաավոր վարչությանը: ՍՍՀՄ դիոությունների տնօրինության ներքո ակաղնեմիայի ն այլն: Ավելացնենք, որ «արդելոց» տերմինը գիտական ն գխոտսմատսոաւակչանգրականության մեջ երբեմն օղտագդործվում է վերջին տարիներին կազմաօրինակ, ռումով: Այսպես, այլ են Համալիրկերւվել այսպես կոչված ճողնոր կուլտուրայի ն կառույցների այլնի գծով (մեմորիալ) ների, Հուշային Յասնույա Պոլգյուղը, արգելոցներ (օրինակ Միխայովկա ռեժիմ ասեարգելոցային բանան, Մուղդալը նե այլն): նրբեմն են բնասդաճոանավող ձները, բոլոր լով «ասկանում ստոնսակի որոնք ոչ մի կաղ չունեն արդելոցների Ճեսո։ է կաղզմակերուլլայն ցանց Նշվեց» արգելոցների որ նան Ամերիկայում, երկրներում արտասաճմանյան ված չում Սֆրիկոաւ

բոնած ւր Է բոռ Ամենախոշուրը՝ Ճարսարնեմ տյան Աֆրիկայի էտոշա-Պան արՀեկտար տարածքով: միլիոն Ընդարձուկէ նայե ն

րածքիչ դա դելոցն է՝ շ փղոսկրի ախի

այլուր:

Հազար Հեկկոչվող արգելոցը՝ 900 ուսանում Հազար արգելոցի տարածքը 828

Բունա

սար: Անգոլայի

`

Հեկտար է: Խոսելով արգելոցների մասին, պետք է նչել նան արգելոց: յին ռնժիմի նոր ձնի՝ բիոսֆեոբային առգելոցկայանների կազմակերման, նրանց գործունեության ծրագրերի մասին: Բնապաճաանժան յս ձնը առաջա-

սի

խնդիրների ւս

Սիխուռե-Ալինի Ցելեքի, ալոգելոց- կայաններ:

նում ուռ

կենսոլորտի դրություն վերաբերյալ ինֆորմացիայի

«երթին

ազգային

մասը:

նախնական ճամաձայնությամբ միջազգային վճովելու սրդգելոց-կայանննրում

Պ.

նրա

են

3.

մոտկարդերի (լանդշաֆտներիսա:տփաննին բնորոշելու բիոսֆերայիժամանակակից դրությունը, անտորուղողեն վոուիոխությունները:

Բնական

ԱՄՆ-ում, աղխապլատրաստվում նաւ

Թուրքիո լու: Կենտրոնական Ասի լու Ճճիշատակել ենք» ՍովետականՄիություէ «անվում իրավաբանորեն արգելոցների տսրածքը եսական օղյուս դործւքունոլոլոոխը: Են ճսՊետական արդելոցների ւուսրածքում կիրւսովվլում

Ինչոլեսարդեն

Վերջին տարիսերին որոշ ւսրդելոցներում Թույլատրվել է ոնկրեւս-չ իայի նպատակով տարածքի մասնակի օղտադգործում (Թեընրղա, կովկասյան, Դիլիջանի ն այլն): կատարվում է արդելոցի տարածքի ֆունկցիոնալ շրջանացում, որոշելով «անղբրոտի ն տուրիզմի ղծով օղդտագործվող տեղամասերի ծանրաբեսնման չափերը, ինչոլեսը նւսն՝ էկոլոդիածավալն կան գնաշատականը: 2նարավորէ, որ առլադգայում սրդգեն նման չոցների կիրաֆունկցիան ավելի լայն ճանաչում

ճետնյալ Հարցերը

Ճա

ու

Ճաուար:

ւսն

բիոսֆերային

էկոլոգիական

տնսքի

փչացումը:

ու

Ս

տություն

ունենա:

Այդ նպատակով

կատարում: «ետաղզոտությունների պարկեր, անդշաֆատի Ազգային

կղաճանջվեն

Համակարգեւ

գիտական

ձնր Հատկապես

պածտապանւիանայս

շիժմնա կանում տարածված Էէ արտասաճմանում, Ամերիկայում ն Աֆրիկայում:

`

լանդշաֆաների,

բնական

ՍՍՀՄ

Մշտական, արարբերաբար ն ոչ կանոնավոր նպատակային «շնետաղուությունների կատարում` շրջակա բնության ն Հական արդու բւսրօրությաննպատակով նրանց նշանա կության գիտականորեն Տիժնավորված պարամետրերի մշւկ2.

Մորրլանին

երեք

ու

լանդշաֆտների

բիոսֆերա-

Գերասիմով, 1976): 1. Մշսոսկան դիտարկումների կատարում նկ Խոր ցուցանիշների ստացում, որոնք Հնարավորություն կտան տարբեր

բում

ն

կաձլոլեճային միջոցառումներ» ոլալքւսր վնասատուների» ն քաչլ՝ կննսաձների դեմ, «Հազվադեպ թվում ոդ գայլերի «նձում, դաղսնների» խոտի աակական աճի կարգավորում, միջոցա ռուձկների որսյ Թռչունների կենսաքիմիւսկան Խերի կատարում, լանդշազտների "սարստացում ն չսյլն: են հարգելվում Արգելոցների մուտակայքու սրդյունաբք ն կառուբական զյուլատնխոտոնսական ձեռնարկությունների շւստւադործուժը, տնային կենպումը, բնական ոնսուրսների ՞ավաքը» ` սերմերի դեղաբույսերի արածեցնելը, դանիներ

երկրի

Հետաքրքթրուսրգելոցնելրը կճանդի սանում մզղային մոնիտորինդային Ճամակարգի ինքնուրույն ենթ աճա ժակարդ, ինչպես նան կներկայացնեն Ւիջաղգա յին (դլոբոլ)

էկոլոգիական

ալանի,

ու

թյունները, բիոսֆերւո յին

(Ի.

են

իրանում,

:

առւսջին Առղաճովելով

յին

տրգելոցներ

Նման

ւսրդգելոցներ:Բնության ալս սաւ ուն դծով կաղզմակելողվող նման օջախները ալեւտռք է ղասունան ւււ րղու ազդեցության

մոնիտորինդի

աշխատանքային

մշակված

Հինդ բիոսֆերւա յին ւսրՀեր նրբկրումկազմակերոլվելու Սարիկովկասյան, Ռեպետենկյան, դելոցներ՝Բերեղզինյան,

աղբյուրներ:

Համատեղ

ֆոնդի գիուս-

են

ճւ

Յունեսկոյիկողէիդ՝ «Մրդը հ կենսոլոլոոր» Ճա մս շվուսրՊա յին կոորդինացնող խորճրդի ծրագրի Համաձայն, Աուսջչին անգամ այս գծով աշխատանքներ ակսվեցիննախագծվել թվականին: Այժժ Սովետական Միության ն Սմերիկայի Միացյալ նաճանգների ջանքերով մշակված են կոնկրետ Ճամաոեղ, պլաններ, կազմակերպելուխոշոր բիսաֆերային

Պեւոաանքովվ դլոբալ առումով ն սիոիոխման տենդենցների

ն

ձամաձայն

ազասեսկոչված, Պու շլխուսրյին մսսշտաբուվ մոնիտորինգի ստեղծման սրդգասիքն է: Բիոսֆերաեն ին արգելոցների կազմակերպման խնդիրները մշակվում ն,

աշխարձճի գենետիկական

բուսակենդանական

միջոցառումների սլաֆպանումը բնապաճպանման ճիմունքների կան մշակումը:

ու

պել է վերջերս

ու

Բնազ առան այդ ձնի լխավոր առանձնածատկուէ արգելվող տարածքում Թյունը ճամարվում մասսայական շրջագզայությունների թույլատրումը, այսինքը ոնկրեացիայի նղատակով դրանց լայն օզտագործումը: որ Ավելացնենք, նա բնական ազգային պարկերում լանդշաֆտները պաճպանՍավում են իրենց դինամիկ Հավասարակշոված վիճակում: կայն, ի յուսրբերությունբնո ւլ ածող նւիան սյ ձների, այլս տեղ թույլատրվում է բնական որոշ «արըսծամալիրների ա

ւոյցում՝ (Վերասվիոխումներ) կոմֆորտի Հանգաոիխ կերով

ասած

ռեսուրսները

ազգային

զարկերի

օգտագործվում հն

սաճմաններում

ճանաչողա

գժով: Սոռ բնական

առողջարարա-չ

կան «անդատի, տուրիզմի ու դիւուս կան Ճճետազոտությունն երի ճամարչ մլդ աղգային պարկերը որոշ զծեեն աճ րով տարբերվում անման ւսյս արդելոցներից: Բեասզ ձեր մեղ մուտ նս սկսվել է տարածվել: Այժմ երկրագնդի վրա միայն ազգային պարկերի քանաէ 500-ի ց: Նրսնցից շատերը կը անցնում վկրաղեցնում են ամենաՒնծ ընդարձակ տարածք: Այադես, աշխարի ազգա յին սլա րմրը՝ Բուդ-Բուֆֆայլոն, որբ դպոնվում է Սանդ ցում, պբաղեցնում է 44802700 Հեկտոր տարածք: Հաջորդ խոշորը՝ Ձամբիայի կաուֆեն ղային պարկն չ՝` 250000 Հեկտար։ Աֆրիկայում խոջոր տարածքով ազգային պարկերից են նան Ծավոն՝` 080000 (Բենիո ), Պորտու--Ալյնշանդ-

տնսակետից

-

բին՝

2000000

(Անգոլա)

ն

Կրյուգերը՝

(Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն):

18250000

Հեկտար

կայն ճանաչում ունի ԱՄՆ-ի Խելլոուստոնյան ազգային սւարկը՝ 899104 Հեկտար տարածքով: Ավելացնենք, որ «ազգային ղարկ» Հասկացությունը դեոնս չի ստացել բավարար Հախով քաղաքացիակւաճ: խրան ոայոյչ Օրինակ ԱՄՆ-ում վունք հ Հատակ ուս տկերացում: ունեն բթնապաճպանման նշանակություն ն նրանք դայոմ են մուտռենում մեր արգելոցային Համարյա թե ռեժիմին։ Մի ունեն շարք երկրներում (Չիւիե) ազգային զարկերն սոսկ ոհ նման ւնր կրհեացիոն նշանակություն Ճանդգստի սլարկեչ րին: է տանդծել Քանի որ մեր ներկրու նախատիսված աղգան նրանց մի ընդարձակ շարք պարկերի մասը 7ործելու ցին 4»

են լեռնային սանճմաններում, ստորն քընլանդշաֆտների ն բնական ոնսուրսների ոասրկենք դրանց կաղմակերաման ուեկրեացիոն օգտագործման Ճարցեր։ նախ ընդզծենքչ, որ որոշ լնոնա լին վայրերի ազգային զարկերը տարբերվում են ճարակնառուառավել դիտողական թավայրայիններից իրենց ժամանակակից լանդշաֆտ թյամբ: առաջացնող Այստեղ րոցեսներն ընթանում են աոավել ենտենսիվ, նկատելի ինքնատիոլ:Տարածությանմեջ նրանը ճաճախ վիոխարկումնաաւտակռերը Ճճեշտացնում են ճանաչողական տուրիզմի Հատկասզես բաղմաբնույթ դերով կոժֆորոի ստեղծումը: են դառնում ուսուցողական երթուղիները, Հաճելի նրանց նկարագրմանը նվիրված տեքատերի բովանդակությունը»լադՀա յտչականությունըո շաֆատներիսեղոնա յին ոիթսմի չս ր տուա ճետ Ճանաչողական տուրիղմի միասին այստեղ կարելի է անցկացնել սպորտի բազմաթիվ ձներ: Ամղգային սլարկի արժեքն ավելի է բարձրանում, եթե մոտակայքում ջրային լանդեն շաոներ լինում: Մի խոսքով, ակտիվ ճանդատի ճամար լեռնալին աղզգային ռւլարկերը ընձեռում են անբավ Հնարավոխություններ: Խնդիրն այստեղ կանոնավոր ունժի մով բնության ընձեռած ծնարավորություններիօղու է: Մյս գործումն տն է «ճաշվի առնել ռնկրեացիոն նպատակաւսկետիցլետք ներով օգտագործվող թանկարժեք լանդշաֆտների ծանրաոնկրհացիոն ւտարողունակուբեռնվածության սաձճմանները՝ Նման է լայն թյունը: պաճանջում ճարցերի սարզաբանումը մա ոշ աբ:ի դիո կյան ծեւտաղզոտություններիկատարում: Ավելացնենք, որ լեռնային երկրներում ամառային ու ձմնոսյին «անդգաոտի տեղամասերը կարող են իրար ճետ չճամժրնկնել: եե ամառային «անդատի ճամար շատ կարնոր է ասենք ոնլիեֆի կտրատվածության աստիճանը, լանգշաֆոխ մողախկան, աւա գնոսկնեւ ուսմտատվածությունը, լճերի ն այլն, րի առկայությունը ասա ձմեռային ճանդստի ձեերը պաճանջում են բաց ։տարածքներ՝ Հզոր, կայուն ձյան ծածկ, նքան ալու իւայլքով օժտված եղանակներ ե այլնւ ելնելու աններում Ճըշճամադրումից,սլետք է աղզդգայինպարկի ոաճամ տորեն կատարել ոնկրեացիոն դուռիների (տեղամասերի) ու քնտրությունն նրանց ֆունկցիոնալ վերաբաշխումը՝ ակու

ու

:

ու

-

տիվ ե պասսիվ Ճճանդգստի, բուժման, առողջարանային րամի, տրդինիգմի,ն այլնի տոլ ւար սրանմյանճամար բացի Աբշգելավայբեր. Տարաժթի կտրուկ ի Ճճամատարածարգելոցային ճռնժիմից, ղոյություն ունի նան մասնակի ոնժիմ։ Մեր երկրում այն օղտաղորժվում է արգելավայրային բնապածպանման ձիով Վերչիններս կազմակերպվումեն բնական լանդշաֆտներիկամ երա առանձին տարրերի պաշճպանման հ, Հնարավորության դեպրում, ժողովրդականտնտեսության այս կամ այն ճյուդերի, կամ էլ գիտության Համար կարհոր բնական օբ-

աշպանվոզ տարրի

տու-

եկտների

ոյր,

այս Բնապլաճպամոքուն նաշատկություններ: լանդշաֆտային

ձեր կոչված է պաշպանելու թանկարժեթ բնական առաջացումները, որոնք պաճպանությունն անչնարին էչ ատանց շրջակա բնական ճամալիրների պաչճյղանմակն:Այլ կնրոլ ասած, դրանք փոքրըմասշտաբիլանդչաֆաավին արդիհլորննր են, ուր բնական ճամալիրը ոոճպանվումէ իբ բոլոր կողվիտակահ ճետաղուտություններ մերով տարրերով, բայդ նման չեն կատարվում: Բնապաչպանման տարուծքոնժիմժը ն ներում կարող է լինել ժամանակավոր նրկարաան՝հարած ու

1"

ճլուժ

դա"

Համալիրիվիճակի

ու

վերա-

Ազաիվ աճի ու վերականգնմանպա մանր, Սո լլաորվում է նրանց կանոնավոր օղտադոր-

հիմնականխնդիոր ոնզեբվատների Ղանղշաֆտային է: պանպանումն ֆոնդի գենետիկական կենսաձնեռի ճայջորդ ձեր ղա բնականճույառձան-

Յւմ:

հնացլաճպանման

առաջացումներն ունեն նախ ն Բնականնման դիտական ճանաչողականնշանակություն: Բնական աոաջ Հեյզերշարքին են դասվում չրվեժները, Խոշարձանների

բերն

են:

ու

ները:

պատմերբկացումները, երկրաբանական քարայրները, ծառատե-

կսնկարժեք մական մեֆ արժեք հերկայացնող ու բուսատնսակսակները, Հազվադեպ կենդտնատեսակներն բնուառումով մերը: երի դիտականորենմոտենանք, լայն

ավելացման ոնսութսների

Համար: Տնտեսական արգելավայրերում քուլլատրվում է միայն դործունեությունը ույնքանով, որքանով այն չի խանդարում Հիմնական խնդրի կատարմանը:ՍՍՀՄ-ում արդելավայընրիմեմ մասը կազմակերպված են սրսեհրդականկենդանատեսակներիթանուկական ավելացման նրատակներով: Նման արդելավայրերն սովորարար ոչ մեծ տարածք ի ժամանակավոր ձն: մազմակերաված են խան այլ բնույթի արգելավայրեր բուտաբանական, երկրաբանական ե այլ: Արցելրովայրային ունժիմիկազմակերպումըկատարվում է տեղական իշխանու թյունների կողժից: Ի տարբերություն արդելոցները,արգելավայրերի տարաժքը լի ճանվում ճողօղոադործման տողից: ՍովետականՄիությունում արգելավայրերի բանակր երկու ճավարիըցավելին է, Դրանցմեծ մասը ունեն Համամիութննական նշանակություն: Վերջինտարիներինժեր երկրում կաղմաՌեզեբվատներ. կերպվել է բնապաճպանմանմի անցողիկ ձն, որն ունի ինչոլնս արդելավայրի, այնպես էլ արգելոցային ոնժիմի առանձու

պաա

կամ

`

ե

են թյան մուշարձանննը

Համարվում

նախ

արգելոցներն

ու

Բնական Հուշաբձանների ոնհղեհրվատները: լաղոքաֆտային են բնական 22 ջէմ ճանապարճով իրենցից ննրկայացնում ունեն ռրոնք բնապատմական, օրլեկտները, ցաժ այն բոլոր Մեծ արժեքներ ն պանվում են պեկուլտուր-էսթետիկական -

ներքո: Դրանք իրենցից տության կողմից պաճպանության են Համաժողովիղական անձեռնմխելի սեփաներկայացնում կանություն Բնական ճուշարձաններիկազմակերպման2իմայղ օբյեկոները բնական վիճակում պատնախն խթնդիրը՝ ն Հնտաղայում դիտական 7 կուլտուրականհպադպանելնէ տակներով նրանց օգտադործելը: ելնելով բնական Պուշար-

արժեբնապատմական դիտաճանաչողական Խոանհիթի հն կատեգորիաերեք դրանք դասակարգվում քավորուժից, ն

|

ների

ռեղական,

Հանրապետական

ն

Համամիութենա-

վերջին կարգերը որոշում է ՄինիսՀուշարձանների տվյալ վայրի իսկ տեղական կարգը՝ տրրների լոորճուրդը, կան:

շրջանայինկամ քաղաքային ժողովրղական դեպուտատների գործադիրկոմիտեից Բու իրենց բնույթիրնակոն Հուշսրուդ ռչուր ձաններըլինում հՐ բուսաբանական (ղբոսաչգիներ, բուներ, թանկարժեքծառատեսակներիու թփատեսակների ն լանդաուտներ, դարավոր ճազվադեպ բուսատեսակներ), (ժայոնը, մերշաֆաային Րողջ Համալիրը), երկրաբանական ներ, ջրվեժներ, ոնլինֆի ձներ, Հանքային ժարժին-

կազում

ներ,

ապարաշնրոնը չլնոնադազաթներ,

ե

արե)» ջրաղխու-

,

-

է տվյալ

սա4-

-

կման

:

օղտտադորժումըներկա ժամանակներում բնական ոնսուրսների ակտիվ օղտաղորժմանձնենրից է: Դա ժողովրդական է: Նշենք, տնտեսության այսպես կոչված ոնհկրնացիոնչճյուղն որ ճանդստի գծով աշխատավորության պաճանչջներիբավա բարումը այժմ «Մարդը ն բնությունը» պրոբլեմի վճոման կարնոր ճարցերից է։ Կասված ուրբանիզացիայի ն խոշոր բնակավայրերի բնական միջավայրի վատրարացման ճն,

լանդչափտների պաճալանումը ե նպատակով Հանգստի

ու

.

մանենրում դորժող տեղական ժողովրդական լղեւուսատեիբի խորչտուրդի վրա: Այդ պատճառով էլ ղույքադրմուն ակտերի օրինակներից մեկը, ինչպես ն անձնագիրըպաչվում են տեղական իշխանության մոտ: Վերջինս էլ իր ճերթին պատասխանատվությունը կարող է դնել տարածքն օգտագործող ձեռնարկության վրաս Բնական Հուշարձաննե նոլատակու Ր"Ի ' Հո «1 / րի սածոլանման լատակու չըր չակայքում հարատեսվում են պաովլանուղ դոխաներ: որ մեր հրկրում ղեռնա ոչ բոլոր լոոռկան Ավելացնենը, եր ճուշարձաններն վճերջվաժ ապաոլանության։ հս միջոցառումները «րամայական են, քանի որ զաղվադնպ խոնելով փոքը տարածքննը, Հաճախ են յսոպջացումմերը, ենքարկվում անվերաղարձ կորուստի: Բնական Հուշարձանները կարիք են վում գզուլշ մոտեցման խնաւքի: Դրանց մեծ մասը անցյալի բնության մոճիկաններն են, որոնք մւոժանակակից պայլմաններում չեն կարող առաջանալ: Ռւատի նրանց ճարատնությունըպախղդաննլուն ապագա սերունղեն.: բին ճասցնելու պաճանջը բարոյական խնդիր է ներկա սերունդների Համար:

պաճղանությունըդրվում Հուշարձանների

է անձնագիր ոնհսվում

հ,

ճաճիճներ, գետակներ,

աղիյուրներ ն այլն): Բնական Հուշւսրձանների ճիմնակաւն նորմապաճպանման տիվ ակար Հանիաղետությունում դործող բնության պաճռ"լանուայ վերաբերյա 1 օրենքներ Ն են, ինչպես նահ բեյսկան «ուշարձաննենրի մասին րթնեղունկված Հանրապետական անոնադրությունը: ոնադրությունը ' Հուշարձաններիպաճպանման կպատակով կատարվում են նրանց դույքագրում, ամեն մի օբլեկտի չամար նախա-

կան (լճնր,

.

|

ու

:

ու

ւ

հինթն՝լանդշաֆտը կորցնում է իր ռոնհկ նպատակով ցանկալի Ռեկրեացիայի մաոհսք բնություն ունեցող լանդյաֆակ յուն դինամիկ ՀավասարակշոռությունՌ Կնրում բնության պաղանությունը ուն նախ :անդստացողենրի(ոնկրնանանե վարքի ոնժիմի կարգավորում ն, երկրո ու մարդկանց տեսչությունների, ննություննհ ՐՐԺ ից տարածքի պաճպան մղվող սայրարը ավելի անչրաժեշտ երբեմն բնական լան միջաժառւթյունք բաղարձ կորուստներյ ոլատնառում, մա կան օրյեկաներիիրացման ժամանակ: Հանգսաի նպատակով բնական դործման պաչպանման դործում կա ցիոն նտեղձումը:Սոս արզելավայոեշի ձե է: Այն տարբերվում է սով որոն հանդակենրիցը նրանով, որ Հիշլաղ տե

բնականոն համակեցությունների ընթ

ու

Հանդակներ ն անտառային զանգվածն սոսկ տուրիզմի ճանզստի կպատակ լանդշաֆտիռհկրեացիոն օգտագործում ռական ծածկի ոչնչացում, միջավայրի

Է

գդալի պետական տոկո ԱՄՆ-ում բաղզմաքիվ պատճառով էլ չի

|

Սան ակտիվ ճանդստի կազմակերպո որալետպետական նշանակությամբ միջ արնեմտյան երկրներում. «ա որ ՄԱ տարածքի բնական լա նղատակներով դորգումը տալիս է մեծ չաչճույթ: Այլա աուրիսուներիհն ՝«անգստացողների ճ աղդայինպարկերի օգտագործումը եր 510 ժիլիոն դոլար մոյքուր հեկամուտ: Ա ստացված եկտմուտը մի քան րիլմից

Ր

բ

վալոսրելիր պարանջեերը կոչ նությ վոր րւհսուրսների նզատմամբ:

սալդոն անչրաժեշտ Է «առախ լինել

ար

որոնք չ անկարկները,

այս

ն ընդարձակման կարգման

ճետ:

ու

կամ ւ

քանակ ռեսուրսների որակի են արդելվում սաշմաններում լե այի նան տանքները»ինչպես արդլուն ոսության ալն ճյուղերի զարգացումը առողջարանի չեն պայմանավորված

դ յա

ու

խոատիվարգելվում է լանդշաֆտի փուվոխություն, կառուցոչ դական աշխատանքների կատարում, բնակավայրի ուտհղժում: երկրորդզոնայում ընդդրկվում են ալն տարածքները, որտեղից սնվում են Հանքավայրը ձնավորող մակերնույթային գրունտային չրերը Այս զոնայի մեջ են դասվում առողջարանիշրջակա զբոսայգիները, անտառաուրոկները,

նություն ն այլն: Ըստ բուժիչ ռեսուրսների առողջարանները բաժանվում են Հեւտելալ խմբերի՝ բալնեռլոգիական (բուժիչ ջրեր), ցեխային (բուժիչ ցեխ) կլիմայական(բուժիչ կլիժու), ոլրֆուլին(բուժիչտորֆ) ն կումպլիթսային(մի քանի Հաւոնման կանիշնելի ղուգորդում):Առողջարանների դասակարդումից էլ բլում է բնության պաճպանման աշլրսասոանքների բնույթը (ըստ սպաճպանվող առաջնային օբյեկտի): Ավելացհենք, որ բոլոր տեսակի առողջարաններիՀամար կարնսրոադույն պաճանջ է շրջակա լանդշաֆտների սանիտարական ռեժիմի սպաճպանությունը:Յուրաքանչյուր առողջարանի կմ են ֆունկցիսնալ դոտու մշակվում առողջարանային ճամար դոնաներ, վերջիններիս ճամար սաճմանվումեն բնության պաճպանության »«ամապատասխան ոհժիմենը։ Այսպես, օրինակ, բալներլողիական առողջարանների տարածքում անջատում են երեք դոնա. տոտջին զոնան րնդգրկում է ծանքային չրերի կամ ցեխերի հլքային 7ճատվուծներ,ուր

Ավելացնենք,ոբ Հայկակա

պետքաղտեխճսկողո

ու

գործումն ոլաշտ

ու

ու

ունեք Արզեին,Դիլիջանը, Հձանքավանը, հշանակությաժը բուժիչբնական ռեսու ու պահպանման Լանդշաֆտնեոի մեկն էլ մերձքաղաքային կանաչգոտ գիներիե ռեկբեազիոնզոնաների պ

դան

արդյունաբերականճյուղերով նման դալմանների շարունական դե կկորցնեն իրենցնշանակությունն նրբ Հանրապետությանբոլոր առողջա

առողջարունների «ամար կման ֆունկ դեռես չի կոսռարված։ Այդ է սպլատճ թանենրը փաստորեն վերափոխվել են

կողմից:

պոմ

է

հերի ճիշտ

օգու

շրջակա

անտառապատ

ս

ջրձ տարածքներն են, այղ թ ռական օգտազորժման ներքո գզոնվ քոնը առանց Հսկողության օգզոաղոր յոթողյարանեհրի բուժիչ ոհսուրսներբ դոնան Մեր ներկրում առողջարանային

կամ լնոնալանչերիչ

Այս դոնայում արգելվում են անտ միական մեթողներով պայքարի կ է անցկացումը, որոնք Բնականհամալիրների պասսիվպահպանմանձնեբից միջոցառումների նան առողջարաննեբի ունենալ բուժիչ տարրեր շոջակատաբածբնեոի լանդշաֆտների ազդեցություն են մուտ ՍՍՀՄ-ում գործում առողջապահպանությունը: կի փլու: երրորդ ղոնան, որն անջա րաններ: Դրանք ներգրավում են այնպիսի տարածքներ, ուր շրջակա ակտիվ օգտագործվող տար առնում այն տեղամասերը, որոնց սա կան բնական թանկարժեք բուժիչ միջոցնել՝ Հանքային ջրեր» ունենում ցեխեր, տորֆ, բարենպաստ կլիմա, անտառային բուսակաջրա»ասքային ռեսուրսների ձ

ու

ու

րբեկարդելն նպատակայինդարձնել միայն անցուղիներն գիտաճանաչողականտուրիստական երթուղիները, ինչպես նան բնապատկերներիդիտավայրերում սածղծել Համա ուտասխան դիտակետեր: Նշենք, որ առայժմ խնչլես արտառաճմանում, այնպես էլ մեր երկրում Հանգստի տուրիզմի կազմակերպման ճիմնական օջախները դեռես ճամարվում հեն ազգային պարկերը:

Դանվգատի կոմշորաի լատրվումօրչլեկտեերիկառուցում՝ ստեղծում (ճլուրանոց, Հրապարակ ն այլն): կա Ֆի է բո.

Մերձքաղաքային

գուսի

ասելով

Ճճասկացվում են քաղաքի աասճմաններից դուրս այն տարածքները, որոնք Ճանդիսանում են ու քաղաքի բարեկարգման կարգավորման, քաղաքային Հետ տնտեսության նորմալ առնչվող ռեզերվը: մեծ մասում Ժամանակակից քաղաքների վին տարածքներըիրենցից ներկակացնումեն կանաչ տբրնկարկներ, անտառներ բոլորը Ժիադբոսայգիներ: սին վերցրած կոչվում են քաղաքի տականաչ գոտի: Նման կամ հն լանդշաֆոները բածքները ծառայում որպես բնակչ 1ուն չության ճանդգատի վպզոնա, ինչես ասղլաձովում հն քաղաքի բնակչությանը դլուղասոնոո հստա կան մթերքներով:

Փործուն քության

նկա կաստեղդորիայի մեջ դասվող տարածքները իրենց են դրանց ֆունկցիան, բայց սներթին կատարում երկրորդի նարնորն այր է, որ միջն կան կական տարբհրություններ։ էլ՝ հլնելով շաճերից, տաբնակչության երկու դեպքերում բածքները Ճճարստացքվում են, զերծ պաճվում աղտոսոումից, պաճպանվում բնակա, վիճակում: Այս գործում մեծ կարնորություն է ստանում քաղաբնխեն նախագծումը մշուկումը թի «իճշաւսվորված սաճմանագծերի Դա է ճիմունքներով: ճնարավորություն չանդշաֆաային օզյուսգործելու տարածքը, յիս ոացիոնալ կառույցները ճարմարեցննյու տեղական այնուղես, որ վերջինիս բնությանն սնտ բնա«արմոնիկ ամբողջություն, չոգեղացնեն կազմեն կան «Համայնապատկերը: լանդշաֆտի Մեր ճանրապեսոության սաշմասներում բնական տեղանքին ճարտարա ալե անն դան կոթողների օրինակներ զուգորդման լավագու ն Տաթնի վանքերի «ամայիս Հաղարծնի, Գոշի, Ռրուռանի Հետ միասին կառույցների չիրները: Դրանք բսրձրարժեք չիովին ձուլված են բնական լանդշաֆտներին ն դժվար է տյդ տեղանքը պատկերացնել առանց վերջիններիս: անտրուլոՔաղաջների ե առձճասարակ բնակավայրերի լնն գործում, լանդշաֆոների ոնսքը գեղեցիկ դարձնելու ձնեավորված ճարտարապեիոսական կառույցթացի ճաշակով կաուսչա լատումից, դեր դեկորատիվ նշանակալից բերից են նան խաղում շրջակա բնական լանդջւսֆոները մ։ոհսանելի դարձնելու նապլասոակով դիտակետերի սպաճպանումը, քաղաքաուսառանձին. իշխող՝ բարձրունքային ների սաճմաններում ջացումների զերծ պլաճպանումը, քաղաքի շինություններից հ վերափոխված լանդշրջակա բնական կամ կուլտուրական շաֆտների միջն կանաչ շերոնրի ստեղծումը: երնանի ճամար նման օրինակ Հրազդանի ձորը, կարող են ծառայել ն ին Ավանի ձորը Դիխիտակետերից Պասկնիչի բլուայո ՐԸ» այգու Ճճարավային Ծիծեռնակաբերդը, Հաղթանակի ն բարձունթը, Կարմիր բլուրը այլն: Դրանց սաշմաններում լավ են երենում Արարաոյան դոդավորությունն եղզրավորող լեռները Արարատները, Արազածըչ Գեղաման, Ողջաբերդը։ նան ծրանոսը, Արայի լեռը, ինչպես Արարատյան ողջ

առաջին

Մնրձթաղաքա-

Դրանք

ու

Մերձքաղաքայինկանաչ

սաճմանները որոշվում մեծությամբ, այնպես էլ շրջակա բնական լանդշաֆտների բնույթով: Խոշոր քաղաքների Համար մերձքաղաքային ճանդգատի զոնայի մեջ են դասվում շրջակա, մուտ տարածքները կմ շառավղով: Փոքր Քաղաքների ճաեն

ինչպես

գուու

քաղաբի

չի անցնում Այսպես, օրինուկ, գրաստի զոնայի մեչ մար այն

15--20

կմ- եց:

Երեան քաղաքի մերձքաղաքային Հանեն առնվում Արագածի, Արայի լեռան, Ծաղկունյաց լեռնաշղթայի Համապատասխան լանջերի բին փեշերը: Փաստորեն մերձքաղաքային ճանզատի զոնայի ՛ Մարմարիկի ով ճովիոը, Աղա, Դալար, Քավերածվել ն ռասղ, Մեծամոր ալ գետների ավազանները: Մոսկվա Քւսղաքի մերձքաղաքային «Հանգստի զոնան ընդգրկում է Հարվուրավոր կիլոժետրերի Հասնող շառավիղներով տարածքն ներ, այդ թվում ջրամբարներ, անտառային դանդգվածներ, Նման լճեր գետային ավազաններ: տարածքները կարող են սաշմաննեւ դպոնվել վարչականորեն տարբեր շրջանների րում: Բայց նրանցում տարվող բնապաճպանման, Հարըստացման վերափոխման աշխատանքների կատարվում տտո-

ու

ու

են

Հիմնականուժ

բոան:

Այսպիսով,

քաղաքի

ժամանակակից

սպլաճանջներին

պայմաններում

««աժապատաս-

խոշոր

քա-

ղաքները իրենյ ճակողության տակ են պաճում երկու բնույԹի բնալանդշաֆտային տարածքներ մերձքաղաքային կան նաչ գոտի ճանդստի ոնա: մնրձքաղաքային Չնայած

տա-

ստա-

ու

աա

խ

5է

բնության սում

Հատուկ օղակ

են

կազմում նշ մական իշադտոձությունների կառ պ հավերժացնող հիշատակը տ վայշնոի

4յոր

կարգի շարքը, անտառների

ուր

արդելվում

են

աղա

գլիուվոր

են

ո

պաշտպանի:

ան-

են

ղաճապտնման վոուոռեժիմ: Այս կարմիայն սանի

Եվ, դերջապեսբանդչաֆաների բնապաճողանման Համա-

օատեխնիկականլայն միջոցաաւմներ:

տարական, ընաճին նպաստող ընտրովի չատումներն կել.

անատունների արաժնցուժը, կատարվում են

ի

բնապաչոպանվող օջախների շարքին վասվում եսն լեռնային անտառային ուր լանդշաֆտները, արդելվում են

աառաշնըտնըըունեն

ավելին է: Պետական օրենսդրությամբալ

ու

շառոումներն շաճաղործումը: Սովետական Մրությունում այդպիսի ս«ռարածթեերի գումարը 100 միլիոն Հեկտարից

ջին

տերին:նման անտառայինտարաժքներըդասվում

ու

«Հար

այասպես, շարադրանքից

սարղ

պետական արդելոցներ

լանդշաֆտների, «Հաղվաղեպե ո 2րշաացումն իրի,

որ

բրոքոշ

Հանրապետությո

պանության վնրաբերյալ ընդունվածօրի նորով: մ'էր Ա դառդանության մասին» ընդունվ գված է բնակավայրերի շրջակայքի կ

օրենսդրություններո բոջճտությունների

ոյս

Բնականհ բնապատմականՄեծ նախատեսված Գ Միո չյյանությունը

շերը:

Հարոտացնելու ինչպես բնական, այնպես փխուտոխված լանդշաֆտների լքանկար

,ւ

էլ կոչված

ՍՍՀՄ-ումլունդշաֆաների սաճպանությ Ողսսիվ) ընդգրկում է բնապաչճաանմ

նվ

կազմում են լանդշաֆտներիու բնական սրաման կարնորադույն խնդրի մասը:

մենլափոխման, օզտաղործման

համ այժմ լանդշաֆտներիպահպանման վում Եռ ոչ միայն բնական,այլն այսպ պովեն լանդշաֆոները: կուլտուրական բ դաասերը, որոնք կարող են ծառայել

ու

տերիվաշաճումնեբի լը ղաշտերբի սիստեմներ: Դրանքբոլորն պաշտպան անտառաշեո--

ջբապաշտպան,լեռնալանջերի ներում. զեհողապաշտւվան

արտադրական

աշխատանքներ: (անդշաֆտների ձների շարքում Հառուկ պարտպանության տեղ է Հառտկացվում գետերի վերինհոսան Բնեբի ավազան.

բնավեր-

պարների անցկացում, չրարբիացում, ճարստացում, մելիոբացիա, տեսականիի փոիոխում, ժի խռսքովճանգատիպալմանննրի լավացում (կոմֆորտի ստեղծում): Խոշոր քաղարների կանաչ գոտիներում կաղզմակերավուժ եւ սեփականոյնչ տառայինտնտեսություններ, ռրոնք էլ իրենց տարածքի սաշմաններում կատարում են բնապաճպանական,

դրանում է

ավաղանի մաքրության նությունը: Վերջիններիս մճծ մասր ունեն պաճպանժամբ: Հենց կայանումմերձքաղաքային ստատուս, զգալի կանաչ գոտու առաջին բնապաճսլանման նային ֆունկցիան: հնչ խոսք, որ պակաս կարնոր Լ նան է ռեկրեացիոն նպատակն տաղործվում Մ. 8. «2յդ տարածքներիերկրորդ 0. Ս. Պուշկինի, Լ. Ն. Տոլստոյի, ֆունկցիսոՐ աշխատավորության Հանգստիկազմակերպումը: կազմակե որիչների ծննդավայրերում կան ինչոլես կանաչ սա-դուսում Ճարոսրա խիստ արդելոցնեիը, Մերձքաղաբային ոնժիժ է մանվում նան ջրային իրենը շրջակա լանդշաֆտն մաքրության սպառխդանավաղանների կառույցննը՝ մոն տեսակետից: ան որ սայան քաղաքներՍուզդալր, Վլադիմիրը Ավելացնենք, խրենց ւզաճալանմ մերձքաղաքային գոտու անատաոները ոնժիմով մոտենում սայտարտնրիտեղավայրերը՝ Բորոդի ին առաջին կարգի լեռնային ե նման Մաման կուրգանը այ բազմա անտառներին: կանաչ դոտու ռաճմաններում ճարաղատ վայրե սրուխննվիրական է ճանաչ Թույլատրվում

դարի օդային

լանդշաֆտների ոչաճ«զանության իրավական ռեժիմը պայմանավորված. է նախ ն առաջ սանիտարաճիգիննիկ գործոններով, Հատկապեսցա-

գոնա Մերձքաղաքային յի

յ

՛

ենրից

կննսաբանականսիառեք, Քրբ պարփակ նյութերը օգտագ արտաղատված Բնականայղ պրոցեսը ճարա ջղակններում:

բնական Հուշարձանների հ նրանց շրջակա ընատեղամասների, մոտ մեկ միլիարդ ճեկտար, Ինչպե դաժքը՝ առողջարանային տեզանջի, բնական անտառայդիների: ային բնության մեջ ձնավորված է նյութեր սաշտպանիչ գոտիների պաշպանման ու պաշտպանմանան-

չճրաժեշտությունը»

ՆՈ

|

|

փոխճարաբերությունների

մեջ |

որբ

ւ

ցած

ու

կազմում լ ծախավոզնյուքական ոնսուլա մառ Հետագա օղտաղործմանդնպքում քափոն։ Ակադեմիկոս հ. Պետրյտնով-Ա արտադրության ժեջ բնական ոնսուրսներ է առ ժախսվում անճրաժեշտարտադրանք տոկոսը՝ այսպես կոչվածքափ

դառնում:

5. ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԵՎ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

միլիարդ աարի, մինչն մարդու ակտիվ

ԳԻՏԱԿԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

տտեղծնց երկրի ժամանակակից պատկեր կազմը: Այժ:1այդ անթավոն կննսաբան Մարդու ե բնական միջավայրի փոխճարարբերությունների թյան ժնջ մարդը մոցրնլ է զգալի փոփ կարգավորմանու տարածջի ճիշտ կազմակերպման դխոաերնան դ մեքենաների տարհլագործված կան սկզբունքներըկոչվում են բնության օդտադործմանի տեխնոլոգիա ոնռուրաների լայնաժավալ տեսա. մունքներ (ՕԱԼՕՑԵԼոքւքօ/1080753082մատ)։ Այն իր նկատվեցին ո շրջառրտույտում կենսոլորտի կան «իմնավորումը նախ ն տոասջ ստանում է. լանդշաֆտ. ավելի Հաճախա կումներ», որոնք ավելի ների ասին ուսմունքից, լանդշաֆոր բնական էկոլո. ոլողես գիական սիստեմ պատկերացումից: Ամփոփ տեսբով բնության մեջ ստեղծվ Բնաօգռուպդործման պրողեսը, որբ «Մարդն բհություն: տությունները, որոնց պատճառը ժամանա առանցքի է, ունի «նաղույն պառոդան իրավիճակն է, Հետնանք են՝ արտա մություն կ անցել է զարդացման երկու իրար "ակաղդիր, աղտոռվածության (ո ներով կենսոլորտի մարդու անգիտակից ցործունեության ե ձնավորված ճասաօրգանիզմների Համար), բնակ կենդանի րակական գիտակցության ժամանակաշրջաններ: դոտակասղեսձումբի ն Լներգիայի ոչ ուսց Առաջին ուռադիան բնութագրվում է բնական լանդշաֆտ ժան աշխարձճա բարձը տեմպերի, ն ններիվրա մարդու դործունեության աննշան ազդեցությամբ (կենսոլորտ, մթնոլորտ, ջրային ոլորտ են սոսկ բնության առանձին տար. որի ժամանկ փոփոխվել օգտագործման մնջ ակաիվ ներդրավմ ընը՝ նվազել տռանձին կենսաձննրիքանակը, վնրարոտադըըվատթա սիստեմների այլ էկոլոգիական ման այլե: առա ն անհմպերը Համալիրների Բր նղակի վերացման, ո Բնական լանդշաֆտների փոփոխություններն այդ շրջա. կամ մաճացման ն այ բանակի պակատման դում եղել են վերականգնվող. «Մարդ ն բնություն փոխ. դոր ճատալսս կական ժամանակակից ժամանակակիցէտապը, բնու շարաբնրությունների հիկրորդ՝ է բաց երկրաքիմի հից ներկայացնում քագրվում է բնական պայմանների ն ոռնհսուրաների արում այն բնություն պրոցեսում տադրության դրողական օգտագործման աննախընքաց վերելքով, բնու ծախավող Հումք ն ժշակու՝ նախատե տանվերաղարձ փոփոխությունների առաջաց ստանալու ուղղութրոմբ: Քայց պատրա

"Թյան |

մամբ: Գիտատեխնիկական ճնավոբվա, Հեղափոխությունը,

ճասարակականդիտակցության արգասիքն է, մարդկան, Մարդըշա. զինեց բնության վրա ազդելու Հզոր միջոցներով: ճադործելով բնական կենսածին ռեսուրսները: վղալի չափու մեծացընը մեր մոլորակի վրա անապատների բոնած տա

աղտոտում

են

մոլորակիբնությունը: է, որ Հասկանալի

հման

արտադրական սիստեմն ունի ճակաբեական բնույթ ն նտ կարող է գոյատնել իր միայն թափոնները կենսոլորտի մնապած ղանգվածին խառնելու միջոցով: Այսինքն

դոլություն

ունենալ այնքան քանի դեռ կենսոլորտըկարողա ժամանակ, ճում կատարել սուտիլիզատորի» չ ֆունկցիա: հակ կենսոլորտի ունակությունն այս Հարցում անսպառ չէ: որ Ավելացնենք, այժմ մարղու կողմից օզւտադործվում / երկրի բնական ռեսուրսների Համարյա վճրականդնվող թն Այսպես,օգտագործվում է զյուղատնանսու-

բոլոր

ձները:

քյան ճամար պիտանի մոտ Դողատարածքների յոկոսըչ բնական վերաճի 50 տոկոսր, անուշաձամ ջրի անտառների յոկոսը, Հիմնական արդյունավորժականձների վերաճի 2-0տջկոսր ե այլն:

Սակայն ինչպիսիՀզորության էլ Հասնի գիտումարղը թյան ն տեխնիկայի ես շնորձիվ, նուտ այնուսմենայնիվ, է երկրի կենդանինյութի մասնիկը՝ կենսոլորտիբազադրա-չ մասը: Ուստի որքան մարդկային գործունեությունը Հոռիս-

է բնության շրենքներին, ձայնելցլված այնքանայլն

նավետ

արդյու-

է, ճենը իրեն՝ Հասարակության ճամար: եվ, ուկր. ռակը, որքան քիչ են դրանք «ամաձայնեցված բնության օրենքներիճետ, այնքան վերջնական ճաշվով բիչ է «Հասաւ բակության ճամար դրանց վերջնական էֆեկտր:

Արժե ծիշատակ ել, որ բնական լանդշաֆոաներն իրննը են Ճերթին պայմանավորել Հասարակությանգարգացման ն

դորժուննհության բնույթը: եթե Այսպես, երկրի մակերհույթին լինեին միատեսակ լանդշաֆտներ, ապա չատ Հավանական :

է,

որ

չէր լինի

նան

առանձին երկրներումՀառարակության

ղդարդացմյան յուրօրինակություն: էջսթրեմալ բնակա լայ . բնությունն ինքն է նողաոմաններ ունեցող

երկրներում

տել բնակեցման ցաժր խտությանը, որբ ն իր Ճերթին սա:չ նյուքական այսու դրության մանափակում էֆեկոիվ Հյարդաման Հնարավորությունըը այստեղից էլ լանդշաֆտների փոփոխմանձեերն տեմպերը,Ինչպես նշում է սռվետաԱնուչինը, բնության ն ու

կան նշանավոր աշխթարձագետ Վ. հ.

Հասարակության մեջ ամեն մի փոփոխություն տեղի է ունե նում ծագող Հետնանք: հսկ բաանճչրաժեչտության որպես

օ6

ընտաջողչբայց

կյանքի

ճամար պակաս տարաձն աշխար-

երկար ժամանակ Հազրականմիջավայրում եր ավելի

Հասարակությա-

նպատակաճարմարէր զարգացնել ոչ թե կյանբի անմիջական կյանքի

արտադրություն, զոլրսժիջոցների արտադրություն,

այլ

մինչն այնքան ժամանակ, որքան միջոցների թույլատրում էին նվազագույն սաճմաններում ապաճոաճն գոլությունը: Այնժամ, երբ միջոց-

վելբնակչության

ու

նների չեն ասլաճովվում,

առաջ

է գալիս բնության վերափոխ-

մոն պրոցեսի անչձրաժեշտություն՝ որպեսզիապաճովվի ապրանըների չսրո ադրուկննսականորեն անչրաժեշտ

ռ

թյունը:

կյանքի զարգացման ն կենսականորեն անձրաժեշտ միջոլների վերարտադրմաննման առաջընթաց բնորոշ է բնանա միջավայրի բաղզմաձնպայմաններ ունեցող տարածքնեբին: Այդ տեսակետից Հատկանյական են չափավոր կլիմա երկրները, ուր գոյությունը ունեցով աշխարճագրականգոտու

ռռրաոնելու

մարդը ստիպված է պատճառով

հղել

զարզաց-

փո-

նել կյանքի պայմանների վերարտաղրությունը, որով ն փոխել է շրջակա բնությունը: Քանիոր Հասարակածային

երկրներում բնական լանդշաֆտների կենսաբանական Կարչրոնավետությունը մեծ է, այստեղ ճամեմատաբար քիչ է նակ վնրափոխումը: բնության մարդու կողմից աշխտրծամա-չ Հարքեր են նան առանձին երկրներում սնրում բնառդտադործման կոնկրետ ձները, երբեմնէլ Հետաղոտման պրոբլեմները: Հալսսկագմլանդշաֆտային պայմաններ ունեցողհրկրըհերի Համար բնագտագորժման ժամանակ ակտուալ պրորլեմ է տարածջի բնատնտեսականչրջանացումը: ԱրտաղրատարածրայինՀամալիրների ճիշտ կազմակերպումը ն նրանց ճիմբ հն ճանդիսանու ժողտնտեսականպլանավորումը անցնելու անթափոն տեխնոլոգխմյի, դադարեցնելու բնական ճյուղային օգտագործումը: ոնսուրսների Մեր երկրի տարածքի սկղբունքայնորնննոր շրջանացուՉր. ար ճաշվի է առնվում առանձին շրջանների բնության լանդշաֆտների ներքին կառուցառանձնաճատկություննները՝ վածքները, նպաստել են ձնավորելու նոր արտադրական տարածքային չամտալիրներ,դրանք ավելի սսցիոնալ են օդու

՛

ու

ու

ի

«կզբնավորվում է

բոլոր որ

նեն

որ

էկո-

պայմանների :

օ8

դրանք որոշում են ոյս կաւ այն շրջանի բնաօդգտագործման լուրաճատկությունը: նության պաճպանման պասսիվ ձներն ու մտերողներն իրենց անձճրաժնշտությամբ անդերձ, պետք է լծորդվեն

քանի որ տարբերությունները,

լանդշաֆտային ներկայացնումատրածքի

.

լեքսացմամբ, որը ն ումեռացնում է Դարգի ոնդիոնալ բնույԹը: Չի կարելի, թեկուղ ն մոտավորապեո, որոշելբնության ե օղտազործման Հեռանկարները,չբացաձճայրտելով շուքի էներդիայի նկատմամբ ժողտնոնսության նախնական քանակական սլաճանչարկը: Հետեխաբար բնության օղզսոողործման Հեռանկարագինպլանր կաւղմելու ժամանակ սլետք 1 ճիժնրվել ժողահխունսութրյոն վզարդացմաննախնական կատեխատեսման վլոռ: ժողոնտեսության ճամար առդյվել ճետաքբրքրություն են

լոգիականբարձր արժեքներ: Քնական լանղդշաֆոների օդտադործման ոռնալ 'նարավորությունները առավելապես պայմանավորվածեն բնական ռեսուրսների տեղարաշխմամբ, նրանց տարածրային կուէւլ-

ոչ

կուլտուրական լանդջշաֆաներնեն,

ուղղությունը` ցող լանդշաֆտների սաեղծումը: Ավելացնենք, առայփք

նոր պաճպանմանն վեբափոխման բնականլանղցշաֆտնեոի բարձրարժեք էկոլոգիական ունեպայմաճներ

դիական չափանիչներով։ Այստեղից էլ

ները դեառատիլով ինչպես տնտեսական, այնպես էլ էկոլո-

պատճաժամանակին ռաբանված կաղմակերպում Հյլուծված ռեսուրսների վեիարտադրման աշխատանքները, ընապաճպանվողտարածքների արտադրության պրոցեսից ճանհլու միջոգառումները, ինչպես նան որոշ՝դեպքերում էյ գիտակցարուր օգւոագործումից նրանց պաշպանության կավմակերղզումը: նշենք, որ ժամանակակիցպայմաններում ալս կամ ալո տարածքի կամ ոնհսուրսիբնական պուննցիալ արժերը որոշվում է հրա էկոլոգիական որակով, ուստի տարածբի կաղ մակերպման ժամանակ չի կարհլի առաջնորդվել միայն տնտեսական չափանիշներով: Հենց այլս ուղղությամբ էլ գիտական «րտագոռուէ ժամանակակից պետք ընքանան նրանը ոնռուրսթյունները բնական լանդշաֆտներն

բնականոնսուրսները, տագործում

զե

շարք

Մերերկրում

այդ

ձնավորում ն ,իրների

այլնւ

վճոման պրոբլեմների

փան

հ

որ

Քիչ

քափոնային

լանդշաֆտ շարլոն կանոններ,

բնությանպածպա վեացնենը,

այլն:

ու

անկայուն մքնոլորտի

միջլեռն մանավանդ երկրներում,

ու

ըորդ

կեսից՝ Հովիտն ի վար: նման.պ նի դողավորությունը: Հաշվիչառնելո ու ֆունկցիոն ների նման տարածբային

ներում,

օրական դ ուժգնության քամ է տարբեր ձների են լանջերնի վ Դրաոեր փչում ինչն կեսօլ

ին

բն տարբեր ությունների յսղդեցությունը Հատկապես լեռնայ սերի սալմաններում սոարբեր է: Ռատմառ բային շրջաններում մթնոլորչոի շատ քն բիչ կայունդինամի

բոտ սլեւոք է կոնկրետացվեն ինեդիրները որ միմնույնարդլու րանների, բանի

:

դումն

ֆորում, անքափոն

փորացում,

ու

դժվ խատեսվումէ Հաղքաճարելմի շարք ց մեջ Համեմատաբար Արտադրության բկոլողիականօրիենտացիաունեցող տե առավել քափոնների տոմ, արտադրության սխալների տեխնոլոգիական ացիա, արտադր ձեռնարկությունների

"

լանդշաֆոաների տարածքներում Համարլանդ ս երունդների ապագա թում-

ու

պրոբլ մի առաջանում սեպբում բարձր որակի կյանքիպայմաններիՀասոկապ կանոնավորում, կառուցվածքի պածպ

են

Բս շրջաններում մրտադործվող

պետք է տարածվենբնակած

բնոենսիվ

առաջ

Րադրմանբ:

բ

ու

ճետ

միջավայրի աշխարճագրական առում զուգը զարգացմանը ալսոադրության ուրուրոների էՏ Համալիրների բրզանԲնության օգտագործման ակո

սաշմանափակումեն, կտիվ ձեերով, որոնք

երնանի գոդավորության սաչմաններում ձեռնարկություննետի մեծ մասի կառուցված էն քամիների Հոսքերի ուղղությամբ. Այդ պատճառով էլ օրնիբուն ն տարվա բոլոր նղանակներին արդյունաբերական ձեռնարկություններիիրենց թունավոր գավափոշիանման թափոններով աղտոտում 1 քաղաջի օդային ավազանը,առավոտյան ժամերին Հարա վից՝ սինթետիկ կաուչուկի դործարանը, երեկոյան ժամերին արնելքից ն Հյուսիսից՝ ալլումինի գործարանը: կամ մի այլ օրինակ ես, երնանի շրջակայքում կանաչ գոտին ճիմնականում տեղաբաշխված լ Հարավարնկելյան կողմի սարավանդների լանջերին: Բայց լեռնաչովաային ջամիները Հիմնականում փում են Հյլուսիսարնելյան կողժից:Հետնարար քաղաքի տարածքը փոշուց վերծ է պետք ճամար պաճելու որ կանաչ գուռի ստեղծվեր ճիմնականում Հողմառտար լանջեւ բին. նման զանդվածները, որպես «կանաչ քոթեր», փոշա. Սին մասնիկենրի, կմաքրեն թամիները, կչարստացենին ֆիտոնցիդներովն նոր կուղղեին դեպի քաղաք:

մսանձն ադատՏեղական լանդշաֆտների ֆունկցիոնալ չնն առնված նան Մարմարիկի Հով-

կությունները Հաշվի -

Քոն

տում լեռնաքիմիական կոմբինատի կառուցման ժամանակ, հչոլե նան բոլորին ինչպես Սանի պրոբլեմը վճռելիս: Հայտնի կարելի է բերել բազմաթիվ այլ օրինակներ, ինչպես մեր,

,

ու

Մեր կարժիթով բնության ճանդեպ

պ

մա

ար

գիտելիքների բնության վերաբերյալ

ն սխալների մեժ արագործությունների

մ

էլ բնությանառանձնաճատկ ու

ը

,

փոխագարձ կապերի, փոխ ըրնութների անտեսմամբ: ժամանակակից պայմաններ արդելակմանկ այս ննըի զարգացմանն աղդում են կան սոցիալ-ճասարակականճա ենրը, նրանցում գոյություն ունեցող ա Հակասությունները: Մեզ մոտ բնական մի պաճպանությունը, որպես լանդշաֆտների կան պրոբլեմ, սերտորեն կապվաժ է բնա ռացիոնալ օդտաղործման ճետ: Այդ ընդճա կողմերիդրական վճոմամբ զբաղված նն «մենա էլ ինժեներատնխնիկական գիտ գործում ավանգարդային դերը պատկանո յրոփյանը:

որպես օրոնք, բնական որքուրսյ

:

գործումը պետք է ապաճովի վերականգ բարոիձակ վերարտադրում:Ինչխոսք, շատ ինն որոշել բնական ոնսուրսների ռացիոն ու վերափոխման ուղիները, կանխատեսել ները, որոնք կառաջանան արտադրության

այնպես էլ տարբեր ճանրաղետությունների վերաբերըալ, թյան վրա մարդու ունեցած ազդեցություն հությունները, բացատրվում են նրանով, որ բ ճառով բնական լանդշաֆտը դեդրադացվելէ, աղտուվել հերը լեն՝ ժամանակի ո անկախ իրարից Այդ շարքին են դասվում այնպիսի երկրորդաառլականվել: իրար ճետ գտնվում եկ ս սածմաններում, կան ինչպիսիք են պրոցեսներ, մշակվող ճողատարածբների փոխաղդեցությունների մեջ Հետնաբար, բ փրոզիան, անտառների չետնանքով ճեղեղննրի երի ոչնչացման է ճիշտ նախա օգտագործումը պետք ուժեղացումը, գրունտների աղակալումը, ճաճճացումը, վփլուք առավելագույն Հումքի ապրանքների կամ ղումները, արոտավայրերիճմապատումը կամ քայքայումը, Հնարա Հախսումեերի ս աշմաններում, այլ կննսաձներիքանակականկրճատումը ն այլն: Սյոնենրի Մարդկանց ձ Հետնահքներով, Ռրոնք նն ինդճանուր գծերով այն սկզբունքները,որոնց բեադավառում պետք է ուղղված լինեն տ պետթ է

«ճետ

առ.

չանդյաֆտի այլատեսակի (ինվարիանտ )

ն նկատի առնել (անդշաֆաի բնական Հավասարակրոուցյ անածսական գործունեության վերափոխմանը: ինչպես նշում առաճովող ունեցածվերափոփոխությունների նշանավոր լանդջշաֆտագետՎ. Ւ. Սոչովան

Հասարակ բնության բնթացբում:

՛

ու

մասին ունեցած պատկերացմանչի կարելի տռեղծել ղեն գհստնխնիկականճակավարհլ կուլտուրականլանդչաֆատ

ՄՏԻ

կանվխադագրանինը՝

ռաատանաը

ու

:

|

կարիք ճնտազոտությունննրի

Ճուշարձաններիբնությանւռ՛յլ թանկարժեքտե-

'

մոտեցումը «Հնարավորությունէ անդշաֆտագիտական տալիս այլի բոլոր Հետնանքները, որոնք կարող են վրա ազդելիս, ե գանել դրանը բնության վերացման կամ լուծմանկոնկրետ տեսակեԱյ ուղիներ: տից ըանգշավզտագիտության առջե դրվումեն լուրջ գիտական խնդիրների լուծում՝մշակելլանդշաֆտների ճեւտազումանյ, քարտնզադրման, կանխատեսմանու գնաձատման մեթոդիկա ն մեքոդներ:

ու

Բնության պատանության վերափոխման տնսական իոդրում կարնսրագույն ճարցերից մեկը. կիրառվող միչոցառումների գիտական 4ճիմնավորումնէ: հնչպիսինպետք է

զգում

լինի, ասենք թե, լեռնային մարգագետիններիօգտագործման ոնժիմը, որպեսզի չնվազի նրանը կենսաարդյունավետությունը: կամ էլ թն, ինչպիսին պետք է լինի որոշակի շրջանններիանտառապատվածությունը,որպեսզի ապածովվեն հրջավայրի լավագույն պայմանները: նման ճարցերի սպատասխանը «նարավոր է ստանալ միայն առանձին ֆիզիկաաջխարճագրական շրջանների բնական ճամալիրների դինամիկ վիճակներիուսումնասիրությամբ: Բնականռեսուրսների ռացիոնալ օդտաղործման ու լանդշտֆտների պաճողանության կարնոր տեսական կողմերից մեկն էլ առանձին բնական ճամալիրների վրա մարղու տրնտեսական գործունեության ժծանրաբեռնվածությոն աստի-չ՝ ճանի ն տարողականությանվերճանուսմնէ: Այնպիսի «ամալիրներ, որպիսիք լեռնային լանդյշաֆտներն են, աչքի են ընկնում ժանրաբեռնվածության ոչ մեծ պոտենցիալ ունակությամբ: Սակայն մինչն այժմ դրանը անտրուղոդենիավդեցութրսն տարողունակության սլարա-մետրերը չեն որոշված: Այդ պատճառով ել անղզամ թուլ տնտեսակած գործունեության դեպքում, օրինակ ոնկրեացիա, վեռնալին անտառային լանդյշաֆաների արագ տեմպերով դեգրադացվումեն: եվ, վերջապես, տեսական են

կով բուֆերային

ու

պաշտպանիչչերտերի

որաձ Ֆրանց Հայտնաբերոսքր: դամասերի ն այլ բնույթի կատարումը ցառումների գիտական Այդ բոլորը աշխատանքները:

գիտական ճ միայնլանդչագաղա կատարել ոիշյալիցկարելիէ Հանգելճետնյալկր տարբերիկամ քյան՝ Բնականառանձին

չի կառշող լի պանումըե օգտագոոծումը բնականամբողջա միջավայբի շոջակա ընդնա ֆունկցիոնալ ստբուկտուբաների Այստեղիցէլ Հետնություն՝բնութ լավման: պետք է համառել շոջա խնդիոր գլխավոր բնական մեխանիզմն ֆունկցիավորման ծանբաբեռն տեխնիկական ոչ ոացիբնալ

ինչպես նշում է սովետական մի տյլ Ա. Գ. հսաչենկոն, կիրառակ չաֆտագնհտ Հետազոտությունների տեսական ֆունդա մասին ո աշխարչագրական կուխպլեքոների նապես լանդշաֆտների Ֆունկցիավորմ լիտելիքները, նրանը ներքին ու արտաք ու փոխա դացումը, փոախոխություններն նավերականգնման սկզբունքները: Ուստի հի լավացման առաջնային խնդիրը բնակ դինամիկայի ու զարգ կառուցվածքների, իմացումն է:

Հա լանդշաֆտագիտության կիրառական կայունու լանդշաֆաների մեծության

դուն լանդշաֆոների միջն փոխճարաբե ուսմունքն է, Վերջինիս Հիմնական խնդի ու

՛

ու

նան նրանց վարքա րությունն է, ինողես կապվ փոխությունների կանխատեսումը՝ ռեժիմի, տեմպերի կիրառվողմիջոցա Ինչպես արդեն Հիշատակել ենք, լան ն վերջնական օղ որի

Հիմնական միզացիայի

կազմակերպումնէ, լանդշաֆտների

չշաֆտագիտության Հիմնական խնդիրը՝ կ շատի մասին տեսության ստեղծում

սասննլու

գործում

վճռական ճատկավլես

սփոլսվոած լանդշաֆտների սաճմաններում

ճս

են

բնական

չփո-

ւու ստատվուծ

-

ցիոնար տնական անԱյս Հեուսղուտությունները: Ճարցում են ն զեածատելի արգելոցների ռեղերպատների ընձեոված տեարավորություններնու ղերը, մանավանդ երբ դրանց ճիշտ գիտական սկզբունքներով

ցանցը

կազմակերպված

լ

արտացոլելով իրենց սաշմաններում չավփանիչ Հանդիսացող ատարբեր կարգի բնական Ճճամալիրներ:

Այստեղից

Հեստնում

մի կարնոր

է

եզրակացություն

նո՝

նեղ իմաստով լանդշաֆտների որբպեռ պաճպանությունը, գելոցային Խամակառգեո,ինքնանպատակ չէ, այն ծառայում կուլտուբականլանդշաֆտնեբիստեղծմանը, բնական միաշ-

է

ջավայոի եիշտ վեբակառուցմանը: Բավական է նշել, որ արկւս արված բաղմաթիվ Թւսնկարժեք դի տաճեչ աշխատանքերի արդյունքները ներպրվել նն

պդելոցներում տազոտական

ժողատւոնհսության մեջ՝ տալով միլիարդավոր ռուբլիների բնական ռեսուրսների շաճավետ օգ-

օզուռներ,

նպաստելով

ագործմանն

տ

ու

ուսցիոնալ պածպանժանըո

պաճաանությայ ձանդշաֆատների ւո ե ուս ւան ակդբունքմերը չալետք է չսչքաթող անել նրանց տարածբի քննարկելիս, աղտուտման «արցերը, որոնք վերջիվերջո բներում նն բուսականխությա՛ Հ, ոչնչացում, ջրերի օդի թունավորում: Այդ եննչտռնսակետից (ուրօրինակ են լեռնային լանդշաֆտները: քարկվելով ուղղաձիգ գոտիականության օրինաչակիությանը, բնական են առանձին լանդշաֆտներ զբաղեցնում լանջերի որոշ չարկեր։ Վարից վերից ձնավորված տարասնո լանդշաֆտները զատնվում են փոխադարձ կապի մեջ։ Նյութերի միակողմ ջրային միգրացիան իրար է կալում լանդշաֆսային բոլոր «արկերի առաջացումները, այնպես որ բարձր Հառրկի սաճմաններում կատարված փուխոխությունները, Հաոկապես աղտոտումներն թունավորումները, անմիջապես են ն Հայտնվում ճովիտներում միջլնոնային գոդավորուու

ու

ու

թյուններում: ծձետնկաբար՝ լնոնային որոշակի լանդշաֆտի ղինամիկ վիճակի ոլաճաղանումը պայմանավորված է ողջ ջրտավաք ավազանի կամ լնոնաձճովոիպաճապանությաւէք» Ամեն

մի լնոնալանջչ՝

ներկայացնում

գագաթից

է որոշակի

արա

մինչն

Հովիտ,

դինամիկ առաջացում,

իրենից լուր

սիստեմ, որտեղ բնասլածապանման ջորինկ լանդշաֆտային Հետ ե բնական ռեսուրսների օգտագործման կալված բոլոր պետք է զուգորդվեն տեսակի միջոցառումները ընդանուր Նման մոտեցում տարածքի բնական պայմանների «րտ. Հատկապես գյուղատնտեսական Լնպաոյեւտք է ցուցաբերել տարածջթի օգտագործման, Ճողերի էրոզիայի ու Ճնպայքարի ռացիոնալ կաղմիջոցառումների

ակով

դեղնեերի դեմ

շվաաւուսնթն ոակնրպման մա երում:

|

անԽոսելով լեռնային լանդշաֆտների պապանության մրաժեշտության մասին, մեջ չպետք է մոռանալ բնության մ փփոխճարաբերությունների ատանձինառաջացումների Բաերանց, այսպես կոչված, ինքնավարության «արցերը: է, որ նրանումն լեռնային երկրներում եր լանդշաֆաները սանդես են գալիս երեք խմբավորումների ինքնավար ձնով՝ ն տրանդիտային. ինքտէապիալ), ձնքարկվող Բացի այղ, են աորույն խումբ կաղմում չջրային (ակվալ) լանդշաֆւոեն երր: Առաջին խմբի լանդշաֆաոները պբաղեցնում լա«նքի վերին «ատվածի ն ճար ջրբյաժանային տարածքները, որ նյութերի մուսոքը տեղի է ունհնում Ժիայն օդից, չկ չոեղժնույին ճանասլարչով նյութերի ավելացման ճնարավորուդուն: Դրա Հետ միասին տեղի է ունենում դյուրալուծ նլուՍԹնրի տեղաշարժ դեպի լանջն ի վար ընկած տարածքները: են նման լ կերպ ասած, ինքլանդշաֆտները լարդանում ավար ձնով, չեն կրում ցածրում դտնվող տարածքների ազԴլսն ճակառակ, յեցությունը: մերձջրային ն ջրային լանղչաֆտների խումբը սերտ կապի մեջ է վերին բարձրությունստանում ճետ, շերի է նրանցից էլյուվիալ լանդշաֆտների Կյութ ն էներդգիաՐ«Հիմնականում ջրային միզրացիայի ուղիո, երբեժն էլ ծանրաճակ ուժերի ժիջոցուվ: Շատ ե ձաճախ, մանավանդ կարճ ուղղորդ լանջերի էլլուվիալ տեղափոխվող լանդշաֆտներից պայմաններում, են հյութերն վիորոշում հնթքակա լանդշաֆատնհրի բնույթը, ճակը ն ապագան: Ռւստի վերջինների սլաճպանությունը «Հայի" վին կապված է էլյլուվիալ լանդշաֆտների բնական միապաճոլանման ճետ: Այդ Հարցում մասարակշոության են ջանկյալ դիրք զրավում տրանզիտային լանդ(լանջային) ենն էլյուվիալ ժի կողմից ենթարկվում ս

Դրանք շաֆատները:

-

Լ

նախալեռնային ձնավորված լանդշաֆտների

կողժիք՝զդում

ն

լանդշաֆտային

ու

են մեժ նրանցումկենտրոնացված Հատկանիշներով)

Քրապաճպանման

ակվալ

խտու

՝

պարադինամիկ սլայման-չ հ սուպերակվալ ներ ունեցողլնոնային տարածբներում լանդափաային աղաջացումների պաճպանման ճամար ետք է կարգավորել նան նրանց լծորդված էլյուվիալ լանզշաֆտների օգտագործման բնույքը, կամ դրանք լիովին ընդգրկել բընապաճպախվող սիստեմում: հսկ եթե ոլաճալանվող օբյեկզատնվումէ էլլուվիալ լանդշաֆտի սաճմաններում, ապա տր այն կարելի է Հեշտորեն սաճմանադծել ն նրա ճամար մշադել պածպանման մլլորատամների պաճանրվողկոմալեքո» 4 «ավի ռնելու չն նե ւնն Մն ն" ամ ծ առանց շրջակա լանդշափաննրի բնույթն ու օգտագործմանվիճակը: նպատակներից ելնելով Սշենջ մարդու տնտեսականդգործուննությանճամար ոչ պիտանիլանդշաֆաների պաճպանությանճարցը։ Այոռլես, օրինակ, աղուտային անապատները, ճաճիճները,։ րքարակառկառները, թաքիրները ե այլն կարծեք թե չեն տալիս ավազաթմբերը, ն տգեղացնում են բնության Համարդուն որոշակի օգուտ նման մայլնապատկերը: մուտեցումը սխալէ, քանի որ ընա-չ կան բոլոր ապոռաջացումներն ընդչանուր նյուքաշրջանառության գործում ունեն իրենց ճատկացվողտեղեն դերը: Դրանք անկան մորու չաճերից կատարում նն որոշակի Էրղոգիաշ, կան ֆունկցյիս։ Այսոլես, օրինակ, ճա:շիճների նշանակությունը շատ բարձր է ջրային ոռնսուրսների պատոլանման, ինչպես նակ կլիմայական որայմանների գործում: ձեավորման Դրանքչուանձնակի ն օգտակար լանդշաֆտներ են: նելով երկակի բնույթի .(չրալին ու ցամաքային լանդշաֆտների

Ուստի,բարդ

սաճմաններում ատպրածքների վրոչ Ավելացնենք,որ ազդեցության տեմոլերն ու խորությունը պայմանավորված է լանջերի թեքություններիմեծությամբ ե կարտվածությոն աստիճանով: ձրաբխային լավայածածկ տարածքներին չոր կլիմա ունեցող չարթեցված լեռնաշղթաների մեղմաթեր լանջերի տրանզիտայինլանդշաֆտները նս էլլուվիալբնույթի են, քանիոր նրանցում պակասում են մակնրնութային չրծրը՝ նյութերի միգրացիայի ուղիները:

տարածքներին,մյուս

ու

|

ՀԱ ՏԱՏՆ: սլաճպան Այսպիսով, լոնդշաֆաների

,

օգտագործման

«Հարցում կարհորը մ «իման վրա առանձնաձատկությունների

Է

է

ոբամնոնկուն

բոլոր

Է դեպքերում է, որ անբա ժեշ Մանավանդ անուշաճ որմ ջրամբար ները: տակենրիշրջակայքում ճաշճային լանդշ է, որպես պաշտպան թյունը անճրաժեշտ կրաբիմիականթակարդներ, ձատկապե տային՝ բուսականությամբ պատված ճաճ մաքրման, ուստի նհ տկվոալլանդշաֆ գործում: սարակշռությանպաճապանման վերջապես, տարածքի լանդշաֆոննրի դորիծման նհ օպտիմալ միջավայրի սզա կարնոր է նան լանդշաֆտ առաջացնող երկրաբանականՀիժջի, կաղմի ն ղարդաց մասին ճիշտ պատկերացում ունենալը ունենք տարածքի գզարդացման երկրաբ տաւտանումներբ,սուկցեսիոն երնուլթների դինամիկայի ճարցերը' լանդշաֆտեերի մի բոլոր մարղզու կամբից, պլաճպանվան բառումն անգամ չի կարող կասնցնել որ ասենք թե ապարնե կերդլարտվփոխումը՝ մաճարված ձների քայքույումը, կենսաձեի մը, քեկուղն մաճացումը, լճի մակարդ ազարձանի փլուզումը լան ճառներով) ն այլն: Ավելացնենը,որ բն ժնված բոլոր լանդչաֆաներն էլ գեղեցի մնաակար ն ձեարավորոթյան տամմանն

ու

բազմազան տեսակային կազմո թյամբ նիզժներ: Արդճամալիրներում նյութերի շ ոլրոյեսներնայնքան յուր վերափոխման դեռնս տենսիվ, որ լիովին չեն պարզաբա լով շատ թե ջիչ փոքրըտարածքներ, Հա կանլաբորատորիաներ փորձադաշտելր Դրանց մեձ մասը ունեն ոնհլեկտային յացնում են գիտական չափազանց մեծ

սո

ռեսուրսների

կատարելբնական ոհսուրս

են բ սկզբունքներն էլ հանդիսանում լենինյանմ նկատմամբ պետական՝ թյունը: Ավելացնենք,ռր միայն ճշգրիտ թյուններնեն Հնարավորություն ատ ռացիոնալկաղմակերպելու բնական ծումը, կատարելու բնական ռեսո

ապահ ռացիոնալ ճառաբեոություն

Վերոճիշյալ սկզբունքներիՀիմն ռուցել ստեղծագործբնության ե վ

Հատում:

ռում, նրանց որակական,տնտեսակ

14.

խորը, ստացիոնարգիտականճետ 12. կազմակերպելարդելավալր գործման ճեցնանքով Խիստ տուժած վորապես ճանել օզտագործման ոլո միջոցառումներ, բա ահխսնիկական արտադրողականության տեմպերը: բնական Հո 18. կազմակերպել լոցային ոնժիմներ, այն օգտագոր լոպային ռեժիմներ, այն օգտագո չողական տուրիզմի նպատակով:

պրոցեսներիդինամիկ շճավասա

Քիչ դեցությունը

ների պաճպանում: 10. Հոգ տանել լանդչշաֆոների ճարտարապետական կառույցների ամբողջության տտեղժմանվրա: արգելոցներ, 11. կազմակերպել ն չական կողմերն արտաճարոող ա կրած տեղամաս օգտագործման ոլորտից, պաճպա

Պազմակերպել գեղադիտական

8. կերպումն է՝ դիտականորեն ն էկոլոգիապես պատճառաՎերակառուցել բնությունը բանված ճիշտ շրջանացմանկատարոսը: լանդշաֆտներ,որոնք կլինեն ավելի վել կբավարարեն Որոնք են այն գիտական կամ Հասարակության սկզբունքները Հիմունքնե9. բի, որոնբ ճնարավորություն են տալիս, կամ կտան, ճիշտ բնուքրոն կող ու կազմակերպել մարդու ն բնության փոխճարպբերություննշանակություն

օզտագոր-

բնական միջավայրի ները, ապաճովելով լիարժեք պաճպա-

ձում:

նություն, նպատակասլաց Հարառությունների

ու

ն բազմաԴրանքգիտական Հետաղոտությունների բարդ կողմանի ժիջոցառումների ողջ շարան են, ռրոնք՛ելնում են ժամանակակից«Մարդը ն բնությունը» հկոլոգխական, ցիալոնտեսական քաղաքական պրոբլեմի առանձնա Հատկությունիը: Դրանքկոչված են պաճպանելու բնության Հանուն Հանուն Հավասարակշռությունը իրեն՝ երկրի մ արդու, Այդ սկզբունքները Հարատնության: Համառուտակիորեն ճանգեցնում են Հետնրալխնդիրների կա-

վրա նրա գոյության

տարմանըո

աոքյան

վերականգնվողբնական Ընդարձակել

նսլատակաճարմար

1. Բնական ոնսուրսները ներգրավել ժողտնտեսության մեջ՝ ելնելով լուրաքանչյուր տարածքի բնական ու տնտեստ՛կան պայմանների առանձնաձչատկություններից: 2. նախօրոք մարկանխատեսելբնության որնէ մասում ամեն ղու կողմից առաջացրած փոփոխության Հետլխանքմի ները ն ճաշվի առնել դրանց ազդեցությունը ու բնության մնացած ճյուղերի ն մասերի վրա: 3. կազմակերպելժողովրդական տնտեսության մեջ բնական ոնսուրսների ննրգրավման ճաջոր-

4.

դականություն:

արտադրողականությունը: :

5. կազմակերպել չվերականգնվող բնական ռեսուրսների կոմպլեքսային, նպատակասլաց ե խնամքով օգտագոր-

ծում:

ու

6. կազմակերպել պաՀչսպաովող բնական ռեսուրսների ռյանում՝ բարձր որակի սաճմաններում ն նրանց ոացիոնալ վերաբաշխում ժամանակի ուշտարածության ժեջ։ ՞-. Մահղծել ընության գրկում բնակչության աշխատան. Քի, Հանզդստի առողջության լավազույն պայմաններ:

տեղաբաշխումը, միջերկրային, ներժոլորակային

չնւստե-

դանքի վերափոխումը, կոպտուրական ատեղճամալիրների վերաժումլիո, պրոցեսննրի վնասակար բնական

պումը:

Այլ կերպ

կողմերի "էներ եբկոիմոլորակիվբանյութերի ն

ասած

գիայի կենսաբանական ե՞կբաբանական շոբջապտույտի, նրա ճավասարբակշոության ե գռլատեմանձնեբի ուսումու է բնությանպաճնասիրբումն ճանդիսանում: ճանաչումը պանմանն ռացիոնալ օգտազործման բանալին:Այդ գործում ու

առաջնակարգ խնդիրների մեկը դրված Է աշխարձճագրության, Հատկապեսլանդչախտագիտությանաոջեւ նրա ուշադրության կենտրոնում պետք է լինեն ճետեյալ ճասրցերի չուտոսվույք պարվաբանումն ու վճռումը: 1. երկրի առանձին լանդշաֆտներում, ջրավին, ցամաքային, օդային ստորդեանյա ոլորտներում բեւռական ու կենդանական օրգանիդմներիկենռազանգվածների ն կննսաարտադրողականության չափերի, տեմպերի ե ուղղՀաշվառումը, վածության նյութերի ն էներգիայի շրջանա ռության Հնարավորինչափով ուսումնասիրումը: Հ 2. Փորձնական ետաղոտությունների ծավալու՝ լբնական լանդշաֆտների ֆունկցիոնալ մոդելավորումը:

ուսումնասիրման նոր էվոլլոզյիայի ններիմշակումը:

Ժեթողների

ու

սնզբունք-

։

Քնության պաշպանության դորիժի դիտական կաղմակերպումը՝ ելնելով տարածքի լանդչաֆտայինառանձնաչ ճատկություններից,ժողովրդական տնտեսության բնակն չության կենսական չաճերից այլ Աշա այն Հիմնական գիտական սկզբունքներն 4ճիմունքները, որոնք, մեր կարծիքով «անդիսանում են բնեական լանդյաֆաների պաճպանման ն ռացիոնալ օդոադործման տեսական 4ճիմժքը՝ լանդշաֆուսդիտական չիմնավորվաժ մասին ուսմունքներով: երկրային սիստեժների շ.

.

ու

ու

ու

'

շրջանների ու

-

6.

ՍՍՀՄ

ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՕԳԱԽՆԵՐԻ

ԳԾՈՎ ԳՈՐԾՈՂ

ՑԱՆՑԸ ԵՎ ԲՆՈՒՅԹԸ

Երկրագնդիմայր ցամաքի մոտ 1/6 մասը կազմում է ՍովետականՄիության տարածքը: Այն ձղվում է ճյուսիսից,

Հարավ:Արկտիկայի Ճավերժական ատռույցներից մինչե՛ ն շոգ Միջին Ասիայի անջուր անապատները, արնեմոսոքից

արնելք՝Բալքիկծովի ափերից մինչն Խաղաղօվկիանոռ: Այս ընդարձակ տարածքի սաշմաններում նկատվում է բնական Մարդկանց տնտնսաարտադիական գորժուննությա՛'ն դնաճատման լանդշաֆտների ճներթափոխիմի կատարյալ ններկայացում.Հետնանքների բնական ռեսուրսների շաճաօրինակ, երբ մի անկյունում սաստիկ ցրտեր նն, սաոնամադորժման ուսցիոնալ սկզբունքներիմշակումը: 4. Փորձնական նիքային ձմեռ, մյուս անկլունում գարնան զարթոնք է, ճատնսական Հետաղոտությունների ժաու Հասուն վալում լանդշաֆտների դինամիկական Ճավասարակչոուվերժ կանաչ արատնր:Արեմուսռքում, երբ մարդիկ ն են մտնում, թյան խոր բուն Արնելքում սկսում է աշխատանքային այն խանդարող պրոբլեմների ուսումնասիրման ուղհոուն նհ կենսացերեկը: Հաղարավոր դությամբ՝կապված կենսոլորտի կառուցվածքի կիլոմետրեր ձգվողընդարձակ այս ՖՓրկրաքիմիական պրոցեսների ճանաչման, առանձին բնաեիկրի բնական լանդյացվաոներնկ իրենցում բնութադրում ձն ճյուսիսային կիսազնդի բնության ողջ տեսականին: մեղամասերի մելիորացիայի վերափոխման շնարավու ճետ: ՍԱՀՄ լայնարձակ տարածքում առանձնացվում են մեկ րությունների 5. Մաթեմատիկական ն Հաշվիչ տեանիկայի տասնյակից ավելի աշրսարձչագրական մեթողների լանդջաֆտային ղոկիրառում լանդշաֆտներումընթացող պրոցեսներիանալիզի նաներ: Դրանց թվում լայն տարածում ունեն սառցային ղզոնան, տունդրան, անտառատալունդրան, ճանաչման գործում, կապվածկենդանի «օրգանիզմների տայդան, խառն անճամակեցությունների դինամիկական Հավասարակշռության տառների զոնան (Ռուսական Հարթավայրում), մուսոնային խառն անտառներիզոնան (Հեռավորարնելքում), անտառա«Կիորլեմների Հետաղուման Հետ ճ. կանդաֆաոների ե տափաստանային,տավփաստանաչին,չոր տսոիաստանային, 3.

ու

|

ու

ու

ու

կենսաերկրաճամակեցությունների -

-

Դ

:

ու

մնիձարնադարձայինզոնաները: 1անդշաֆտայինայղ առաջացումների աշխարճադրական բաշխվածություն, տրվում է նկ. 1-ում։ ինչպես տեսնում ենք անջատվող զոնաները միշտ չէ, որ ձգվում են ՍՍՀՄ ողջ տարածքով, այլ ունեն լոկալ տեղադրում: ծձատկապեսբարդ է վոնաների բաշխվածությունը լեռնային երկրներում, եթքն Հարքավայրերում զոնաներըՀանդես են գալիս: վերջիններիս ապճմաններում, ապա լեռների ողջ խմբեր կարող են ընդգըիկվել մեկ զոնայում, տարբերվելով իխլարիցբարձրադիր գոտիական կառուցվածբով, որն ինչպես ճիշատակել ենը, արդյունք է ռեգիոնալ առանձնաճատկությունների:Քնական ղոնակերըիրարիցտարբերվում եյ բնական ռեսուրսների պացարմնրի քանակով, որակով ե վերարտադրմանտեմոպերով: Ուստի նրանք օգտագործման ժամանակ պաճանջում են լորաճատուկ մոտեցում` տարբեր պետք է լինեննան ղոնաների սաճմաննկերում բնապաճպանման գծով տարվող միջոցառումների բնույթը, այդ թվում ե բնապածշպանման ձենրը: չիմնականը այս գործում լուրաքանչյուր լանդշաֆՀամալիըների ե նրանց տային զոնային ընորոշ փտալոնային դենոֆոնդերի պաճպանումն է, տեղական միջավայրին չճունասող կուլտուրականլանդշաֆտների կազմակերպումը: Բնական է, որ բոաղզմաբնույքբնական պայմաններ ունհպող ներկրում փոոչւլեսինքը բնությունը, այնպես էլ երս սպաճպանության պրոբլեմները միատարը չեն: Տարբեր պաճղանության կազմակերպբազմաթիվ են նան բնության ման ձենրը: է, Սովետական Ինչպես արդեն` ծիշատակվել Միությունում բնության պաճպանությունը կրում է պետականբնույթ: Մեզ մոլո կենսոլորտը | նրա"Հարստությունը ժողովրդական սոնտեսության անընդճատ աճի բնականՀիմքն են ն ժառայում են մարդկանցճանդառի, աշխատանքիպայմանների, նյուքական հի կուլտուրական արժեքներիլավացման գործին: Քնականլանդշաֆտների ն նրանց ռեսուրսների պաճպանությունը մեր երկրում ճիշտ ճիժբերի վրա է դրվաժ: Ընդ որում, ռեսուրսների ուսցիոնալ ե Համընդճանուր օգտագործումն ու

միջերկրածովյանն անպպասոային, կիսաանապատային,

'

ընդարձակ. ընդգրկում

յոարածքի յուրաքանչյուր

ու

ու

ու

ու

Ս

ված տունդրայիտայգայի էտալ ինչպես կան ճարավային մասի տեսանկլունով Մեր բնականպայմաններիօպատիմացման գծով: Այս ուղղությ պաճպանության երկրում լանդշաֆտի պաշպանությանգծով ինչպես պնտա4նտաղզոտական աշխա մասշտաբի ՛ կան, այնպես էլ Հասարակական կաղմակերպությունների ՍՍՀԻ գյուղատնտեսության մինիս են տարվում Հանրապետությունների աշխատանքները բոլոր ն պաճպանության արգելոցային դո Գերագույն սռվնաների ն ՍՍՀՄ Գերադուլն սովետի ընկան նորաստեղծ կողմ ինստիտուտի դունաժ բնության պաճպանության վերաբերյալ օրենք-, է մեր՝ երկրում ընդգրկում իրա-. ինի Լանդշաֆաների պլաճղպանությունն ների Համաձա այնպես էլ Հանրապետական կ արգի պրոցեսում: Ավելացնենք, դորձվում է դրանց օգտագործման անձճամեմատ ն է շատ նակը աճող: է որ բնական ճարստություններիօղտաղործումը անկարելի են տարվել լճային տանքներ ծ առանցնրանց պաճպանման:Դա վնրաբնրվումէ նան ճազդժով արգելոցներ ստեղծելու ուղղ վադեպ լանդշաֆաներին, որոնք պաճանջում են բԲազարձակ Պետրոս Մեծի ծովածոցում գործող պաճպանում, առանց որեէ արտադրականօգտադործման: Սովետական Միության արգնլոցնե մեզ մու ես բնական լանդԻնչալեսմնացած երկրներում, նրանց տարրերի պաճղանման ճետ սպառնումեն ա ռավել չափով պաճպանությանն շաֆտների վրա են դրված գիտաշճետաղզոտ հլ մետալուրգիական արդլունաբերությունն լեռնաճանքային ա արական տանքն ե բարակ չխատանքների կատարո ու ջրամբարտակների շինարարությունը: Դրանքբոլորն էլ ունեն կիրա Միության տարածքում բնապաճպանմանկուքյուն, ուղղված են բնական ոնս Սովետական է Համան օջախների ցանցը խիտ է ն ռացիոնալ ուղիների որոնմանը ն երկրներին բոլոր բնական լեռնային մարյա պոնաննրին կական ֆոնդի պաճպանմանն ճար ն ՍԱՀՄ արգելոցալին սիստեմում Հ բնորոշ լանդշաֆտայինբնատեղամասեր շրջաններ (նկ. 8): տարածքն ուսումնական արգել ընդգրկված արգելոցային որսորդական սիստեմում Միայն 10 միլիոն Հեկտարից: է ննրը: Վերջինների քանակր նս ների ընդճանուրգումարը անցնդւմ են. է։ Արժե Հիշատակել այն փաստը, Դրանց բոնած տարածքներիմեծությունները տարբնր թյունում արգելոցների զգալի մասը ամենախոշորներիցեն երոնոցկու (960000չեկտար), Ալթայի ն (863805),իսսիկ-կուլի(781600- Հեկտար) Պեչորա-իլմեն- վել է պաճպանելուոչ թե էտալոն Հ արգեԱմենափոքր նները, այլ Պաղվադեւլ բուսակենդ յան (781322 չեկտար) արդելոցները: ման ծովում դտնվող վայկկղզինէ չեկտար օջախները: Նման բնուլթի են լոցը դա Բալթիկ մեծ մասը (Բաբանաուրի, Բացար չուսրածքուվ: ունեն անչաճիմունքն այլն) Բաղադրամասային լայն ցանցին, նրանք Չնայած արգելոցնկրի են կատարելի Հատկապես զնլոցներր պատվով բ աշխվածություն, վասար աշխարճագրական ձաղղանն կովկասում ն ՍՍՀՄ եվրուլական մասում: դիրները ն այժմ դարձել են իսկակ շատ ն Հեռավոր արնելյան շրջանստացիոնար լաբորատորիաներ: Այժ Ուրալում դեպ- հհ Սիբիրում, քարէ առանձին սահմատիկ բաղադրամասայինարգ արգելոցների պարզվում ինչպես ննրում: չեն նրանց ստեղժայլ Համայիրային բնույթտալը: արգելոցներ ք անակով տեղից, դեոնս օպտիմալ դիտարկվումէ վերարտադրումը

ավազան

'

-

-ջ.-

Կամչատկա

Բայկալ

Զնյաի

կրոնոցկու Բայկալի

|

Վոլգայի վազան

ա-

անտառային ավազան

Կենտրոնական. Օկայի վերին

Մարիական

տնռասային

Մերձօկյան

ՍՕկայիավազան

-

0կայի

ջ

Քոլոռուսիպ

--

Պրիպյլատի

եաննօկու

Ուկրաինա կարպատյան Պոլեսյաի

Մորդովյան Մորգովյա

.

Ձելյայի ավազան

Ալթայի

-

սաղար-

-»-Ծ-

-ջ.-

2)

-Խ/.-

-.ջ

--

--

քավոր անտառն

Խառը ն

-

ծ-.Ֆ-

Ալքայ

Ստոլբի

կրասնոյարակ

Բարգուղինի Բայկալ

ի

Լնոնալին

-.Ֆ--՝

ճարթավայր

Ռուսական վիսիմակու

`

կարելիա

ջրամբար

կիվաչ

-

Դարվինի Ռիբինակի

յան

Դեչորա-իլմեն. Պելորայի

Տայդա

|

չապլանդյան

Ք-կղզի

Տունդրա

Սոգելոգներ

լին զոնան

մանգշաֆտաչ

կոլայի կանգալակշչիի

'

Անվանումր Վայրը

ք

Վոլգա կամայի

Բերեզինյան -

մոտ կաղանի

-7.-ծ

-»7.-

-.9Ջ.-

էիտվա էատոնիտ

-ջ.-

2»

իլյմենյան

`

Բաշկիրիա

Ուրալ

Սիթոտե-Ալինի Ուկուրիա Սուդզութինյան -.-

-

Մեծ

Խեխցէրի

կոմսոմոլի Խինդանի Վորոնեժի '

Խառղյորի

կենորոնականսնաճողային

ւ64

-»-Հ

76:

19.

-9-Ծ-

փոսական ճարթավայր »

--

Սն

Մեժովյան

--

ծովի 4յ.

.

Անտառատափաստան

ռ

տաղվասատան

-

40" 37՝

(ուգանսկու

Առկանիա-նովայի

ժիգույեան `

--

5 --

.ՂՆ..-

-ջ.-

ժիգուլիի

դեռնձրը

Պաջարալայյ:, Դիլեջանի

`

Կոլխիդայի Քացարի Սաքափլիի ՑՔիոկարի

-7,-

0,5

66:

Լեռնային անտառ

-ծ--

13:

Դ-ջ.-

տափաստան

է22

Յ0

մեոնայինանտառ

-.Ք.-

ծ...

Խչ

-

՞ճ

0,5

-7»»-

0,3

-».»Հ-

-»-Հ-

8ՅԽՔ.

Պիցունդայի

Մարիամչլվարի

Ալգետի

-

Քաբակաութի Հաւմիոտինի ձՀիրկանյանԱդրբեջան -

Սարի-ՋելեքիԻ Կիրգիզիա Ուզբեկստան Ձաթկալի '

.

ան

Պոնտական

Ալտա-Աթալի

Հ».

մշ

(1Տրձծովյան)

Վեռնային

-ջ».-

Ռիցայի

"Ր

անտառա

Աջամեթի

-ջ-

Հայաստան

Խոսրովի

տռփապստան

-.7

-ջ.-

Ադրբեջան

Գյոկ Գյոլի`

`

ասի

8ւկրաբնական Ուկրաինա տափաստանային

Սանթավան Ցաեքիա

Պինտրիչի.

20.

ն

Հյուսիսային

Թ

Տ »-

`

փագոդեխիիվրաստան Վաշլովանի Մազուրամայի Քորժուի

է22

:

"`

Ամուրի մարզ վորոնեժի մարզ

Փ

-ծ.-

-

ձյուսիա-

Թուրիանլայի

Ուսուրիա

|

Ադրբեջան. կիզիչ-Աղաչի

Սուպուտինյան Ամուր-

,

0,1

ձյ. կովկաս

Թերերդայի Հր կովկաս

2."

Սովկտոյան

87"

|

ն

Չ4

կեդրովայու

պադի

«65.

-ջ.-

.-

5Ժ

0,5

-ծ..-

Ց

0,5

-Հ

--

Վիլդումայեսկու վՎայկի Բաշկիրական

անտառ.

Անոտտոատափաստան նառւիղումիՂազախստան

Ն

"4:

/

--ջ-

ձիտվիա

Մաոսալուի նրգուլասկու

սաղար-

քավոր

-

--

խառըն

Մոլդավիա

կոնդրաների էնգուրալճի

|

Հարթավայր :

Սիտերելի՝

՛

5)

Ռուսական

ՄորիցսալայիՎառվիա Գրբնիի

--

ւ4

1,4

-ծ.-

6,4

-..Ծ-

0,8

13,1

3,Է

էեռնային անտառ

ՊՂազախատան -ջ.-

Ռշ

'

Հ

-

((2ի՞ մոտ)

3.:

Թուրքմենստան

Տաջիկստան

Թուրքմենստան

'

-Ք-

Ուկրաինա

` անտառներ

տափաստան

1եռնային անտառա-

'

Տավաստան

խառն

ծովային

լ

(փ)

ավազան ՀայաստանՏափաատան

Սնանի

լերի

Պելորայի

Տայզոս

Խառն անտառ

Պնլորյան ալ-

.

հատոնիա 1ախեմաայի Գաուայի ատվիա 1իտովյան Վիտվա

Ազգայինպակեր՝

ՂուրճալչինիՂազախստան Տափաստան

Դրիմի

յան

Ազովա-Սիվաշ-

Բելովեժյան կաՔեոռոսիա վուռի

ներ

տնճեսություն-

.

ՀեռավորարեելԵ

ոբսորդական

ճՃ Արգելոցա-

ՊետրոսՄեծի

Քաղխիզիի Թուրքմենստան Շիրվանի Ադրբեջան

Քալկայի

Տիգրովայա-

Ռեպետեկյան

.

`

ճ.

.

.

-

Ա, 1Ւ

տ

Ս.

'

,

3:

Անապատակիաանա-

»Ջ-

տաբնրան պատային

Քարսա-նելմնսի Ղազախստան

Հասանչկոլիի

'

ԱստրախանիՎոլգայիղե-

Հա-

ՑաամինիՈւզրեկատան Տ Ռամիտի Տարին

իսռիկ-նուլիկիրգիզիա

Աղսու-Ֆարբագիի

որ

Սովետական Միություն

:

Մել մոտ ազգային պարկերիռտա արգելավայրային զոնաներումթույլատ զբոսնել, այն էլ տաշմանախիակ երթո րով ն կարճ ժամանակով Ազգային կազմու րում արդելոցաարգնլավայրնըը րածքի Ջ009-ը:։ Մեր երկրում արդեն գո

ազդային պա վերջերս կազմակերպված

ծում են արգելավայրերիլայն ցանց, է Հազարից: Ընդարձակտար անցնում

տ

կություններից: Սովետական Միությունում,բացի

որոշ

մասի օդ քյան Հշճանցստի կազմակերպման գծո կարի պասսիվ ձեռով պաճղպանության օլետք է Այս ուղղությամբ Սալիրճերին, օբյե մուռեցում,ելնել պաճպանվող

՝

տեղամասերի պանվոզ

ու

Համալիրի Հետադա զարգացմանը: Այլ էտալոն ճանդիսացողշատ լանդշաֆան հն արգելոցայինցանցում, կարիք ունեն որվեսպի նրանցում հրնույքնե թյանը, նամիկան զարգացմանուղղվածությ տակաչարմարձնով նկ ուժգնությամբ: կերի տարածքներիգիտականորեն պա ցիոնալ շրջանցումը ճնարավորություն

նպաստ որբ Խրհույլթի ազդեցությանը,

աշխարճագրական

են

մարդկալին անադջնքիրից զերծ զգալի տարածքնե խոշոր զոնաներին դրանց, մի մասը ապագայում կդառ բիոսֆկրային արդելոցնե մասշտարով միարծիքով արգելոցային Մեր սիվ կոնահրվացիան ապաղդայումչի նման տարածքնե ճեռանկար: կարնորի ծունհության ճիշտ կաղմակերպումն էյ մտությունը, ծաճախմարդու ժամանակ ջամտությունիՀամազորէ երկրաբանակ

բոնում շատերը ներիք

Քանի

դրանց անգամներ)

ե

այդ

նան ավելացնենք

ործունեությունը:

բոլորին

ն

Ճիշտ

մեր

եռ

Հողա-

երկրում

րոմ

է,

որ

են

տեղը: Առավել առաջնակարգ

ծովերն գանվում ՍՍՀՄ շրջապատող մաքուր վիճակում ու ծոցերը, լճերն ու դետային զարկերակները:Սովետական Մրությունում մշակվում են ճիասքանչ նախագծերանապատային լանդշաֆտների վերափոխման, տունդրայի ն տայչ պայի բնության ճարստություններիռացիոնալ օդտագորժման գծով: Դրանցից են ԲԱՄ-ի կառուցման ժամանակ կատւսրբնական լանդշաֆտների պաճպանման նպատակով վող միչոցառումները. կազմակերպվելենմի քանի տասնյակ բնական պարկեր, առողչարանային զոնաԿարդգելավայրեր, ֆեր, որոնց սաճմաններոմ »պաճպանվելու նն տայգայի

է

Հողերի ռեկուլտիվացիայի գծով մեր

բոնում նրկիրը աշխարձում թ Ի

Բավականէ նշել,

չ ակտիվ դեմ տարվում պայքար: կությամբի դրանց

տարածքներիքայքայման, ջրային ավազանների ն օդի աղսոոտման երնույթներ, բայց դրանք լոկ տեղական նշանա-

ոլորյոնն

լ կատելիարկաոի

ու

եքն

պուրակների զբոայգիների, առողջարանային Հանդստի զոնաների, բնական պատմականճուշարձաններիշրջակայքում պաճպանԿվողլանդշաֆտներիբռնած տարածքները,ապա բոլորը միաընդճանուր տարածքի5 տոկոսիքավեսին կկազմեն երկրի Վին. նման աճոհլի մակերեսով տաբածքներ մեր երկրում ճանված են արտադրությանոլորտից ն պաճպանվումեն ճամարյա թե բնական վիճակում եթե վերչինիս գումարենք նան կուլտուրականացված լանդշաֆտներիբոնաժ տարածք ՆՖերը, ապա կարելի է ասել, որ մեր երկրում իրոք որ բնական միջավայրի պաճպանումը ն լավացումբ գտնվում է բարձր ճիմքերի վրա, նրան են նվիրված տնտեսության բո-

(54), Ռւրալում(11)

է Հեռավոր արնելքում (6): կովկասի է կազմասաճմաններում ես նախատեսվում Անդրկովկասի պարկեր: ազգային կերպել.մեկ տասնյակից ավելի

քանակը կկըրկվի աղգային պարկեր: Ապագայում ն նապատկվի բազմաթիվ կճասցվի տոսրածքը ույ մուտ 385 միլիոն ճեկտաթի, որից 4 միլիոնը՝ ՌՍՖՍՀ-ի մաններում: կստանան ՀարավայինՍիբիրում Դրանք լայնտարածում

բովան

ձանջը:

ու

նպատակներ

ԽՆ արխատան քերի

ու

ուղղությ

2»

նր Ճանաչողական Որպեսբ կբերի տնտեսական մեծ օդուտ: ներ ճամաշխարճային ճանաչումունեն լեռնային դայի մայրենուանտառները: վրա ձնավորված աղուտն ուսժության ճզոր գետայինզարկերակներ,բազ շարք յին տեղամասեր ե այլն: Այժմ ՍՍՀՄ-ում կան ոլորտից դուրս գտնվող պաճպանվո րածքներըկազմում են 140 միլիոն Հեկ

՛

ու

թանկարժեք բնական ճամալիրները Ն թյամբ նախագծերեն մշակվում ջրային Կից, Ազովի Արալյանծովերի, Բայկ ն այլնի պաճպանման ուղղությամբ: Ավե ցանցի ժամանակ բնապաճապանվող կան չէ, նրաընդլայնման կան Հետազոտություններ: Հատկապմե Հատկացվելու բնական ճուշարձանների ուղղությամբ մեր երկրում դեռնս նկա բացթողումներ ու անճոդգություն: նշենք, որ այս Հարցում նս չկան կեն սու օրգան, սպաճպանության նպա ման նորմեր ն օրենսդրություննել: Այս գ ն ուսուցանելի է Մերձբալթյան «Հան տարվող աշխատանքներիփորձր: Փաս ներ առաջ այդ վայրերում մանրազնինկ կան ճուշարձանների զիտական ինվենտ կարգում, պաճպանման գծով միչոցառ մշակում ու կիրառում: Ինչ խոսք, աճոել հրկրի Համար նման աշխատանքների կ ջում է ժամանակ ե միջոցներ: Սակայ արժեքներըչպե էֆեկտիվության չափաենիչն Միության տարածքուե որ ովեւոական Քիմ բնական Ճուշարմաննոր, որոնք վա ն նրանց ճա խարչճային տեսնելը Համբավ երկրների բնասներ տուրիստների

չորս

է նան անտառային ռեսուրսների Փատկերը Համանման գծով: (ատ բնակչության ճայվարկի այն զիջումէ կանադային, Ֆինլանդիային,Բրազիլիայինն ուրիշ երկրների: հացի այդ, ժեր երկրում անտառների «Հիմնականզանգվածները ուր բազմամյա սառցույթի գոկենտրոնացված են Սրբիրում,

ռիս յից:

ու

.

բնական լանդշաֆոչպածպանվող բնդճանուր առմամբ երկրի ններըկազմում են տարածքի10 տոկոսից ավելին: Մեր երկրում բնական լանդշաֆտների Հետագա պապանման, տեխնածին լանդշաֆտների կուլտուրականացման աղնվացման ուղղությամբնախատեսվածեն Հոյակապ ծրագրեր:ձամառուակիորեն անդրադառնանքայչ ծրագրեշրջանների: րին՝ըստ առանձինբնաաշսարճագրական Արժե Հիշատակել այն փաստը, որ Սովնոտական ՄիուներկաԹյան ընդարձակ տարածքում բնական ռեսուրսները մեֆ կուտայացված են բազմաբնույթ ձնով ն քանակական կումներով, Բնական բազմաքիվ ոնսուրների բացարձակ Փանակովմեր երկիրը բոնում է առաջնակարգտեղ: Սակայն նրբեմն այս փաստը ճիշտ չբմբոնելով ՍՍՀՄ-ին վերագրում նն անսպառ ռնսուրսներ ունեցող անվանումը: Դա կարող է վերաբերվել միայն որոշ ոնսուրսների բացարձակ քանակին: եթե Հաշվենք բնակչության մեկ շնչին ընկնող քանակը, ապա բնական կարնոր ռեսուրսների զծով մեր երկիրը չի գրավում ԿԱյսպնսչօրինակ, ողային ֆոնդով առաջնակարգ տեղ: ՍՍՀՄ-ը ամենաընդարձակն:1 աշխարճում՝ Չ222,5 միլիոն Հեկտար։ Բայց ժեկ չնչին ընկնող չՀողատարածթովայն զիջում է Հյուսիսային ն ձարավայինԱմճրիկալիշատ երկրնեբի: Ավելացնենքնան այն Հանգամանքը, որ ՍՍՀՄ չոարածքի գոտում, ՁՀԶ տոկոսը՝ բատոկոսը գանվում է ցուրտ ն տոկոսն է, որ ունի տաք կլիմայական րեխառն միայն պայմաններ: Այն ղեպքում, երբ ԱՄՆ-ի տարածքի36 տոկոսն 4 գանվում տաք գոտում, իսկ 43 տոկոսը՝ բարեխառն: Հետնաբար ԱՄՆ-ի կլիմայական պայմանները կրկնակիչափով արդյունավետ նն: Բացի այդ, ՍՍՀՄ տարածքի 42 տոկոսի են, 10 մշտնջենական ստռած սաշճմանններումդգրունտները տոկոսից ավելին՝ ճաճճապատված:Միայն ճաճճային լանդանդամ ավելին է Ֆրանշաֆաների բռնած տարածքը ու

Հասնում

է 5 մ

երկրի տնտեսու տարածքների յուրացումը

առնեն

ջանները դեռնս սակավ են բնակեցվաժ, ները օգտագործվում են անբավարար, լանդ վում են բնական վիճակում: Այս ընդա օգտաղործմանն ու վերափոխմանը խանգ կլիման, ճաշճացվածությունը ն գրոմոռնե գիտատեխնի ուծությունը, Բայց այժմ է ստեղծել պայմաններ թյունընպաստավոր դժվար բնական սրայմաններ ունեցող տունդրա, տայգան այլի: որ Ս Մանավանդերե Հաշվի են երկրի վառելի արնելքը Համարվում ապա սուրաներիամենաճարուստ շրջանը,

անալիզ կարելի է կ ոին օգասկար ճանածոների գծով: Այս բոլ որ մեր հրկրում նս բնական ռեսուրսնե տադործումն ու տարածքի ճիշտ կաղմակե Հարցեր են: նախ նշենք, որ բնական լանդշաֆտն պլանների վերափոխմանն օգտագործման յակ առավելապես Հաշվի է առնվում երկր ների բնական ոճսուրսներիպոտենցիալն ման աստիճանը: Այս երկու ցուցանիշներ տարածքում ուննն անճավասար բաշխվա ՍՍՀՄ օրինակ, գիտությունների ակադե .երկիի զրության ինստիտուտի «ճաշվարկով սում ոնս բնական արնմուտք) (Ռւրալից ցիալը կազմում է ընդճանուրի տոկոսը, սում՝ 20, Ուրալ-Պովոլժինյում` 12, Կովկա Երկրի բնական ոնսուրսների պաշարի 30 դտնվումէ Սիբիրի ն Հեռավոր արնելբի ու 25-ը՝ Ղապախստանում Միջին Ասբալու տարածքի 60 ընդճանուրՄ չնայած երկրի է բաժին ընկնում Սիրիրին Հեասվորա

Ռեսուրսներինման

այդ ցուցանիշը երկրներում

յության ճետկանքով փայտանյութիտարե մոտ՝ 1,3 մ Հեկտարչ Այն դ որ ցածր են,

ու

ու

րությունների բնական ռեսուրսների օդտադորժումը (Մինուսինսկու, Աբականի, Ջարսկու ն այլ գոգավորությունների տափաստանային լանդշաֆտները): Բնական ճարուստ ոնսուրսներով ն լուրօրինակ երիտահն օփոված կամչատկայիՋուկուտռարդ վանդշաֆտներով Դրանք նս կընդգրկվեն ակտիվ վերայան թնրակղզիները: օգտագործման ռլորտում։ Սակայն պետք է ընդփոխման դժել, որ ծայր ճյուսիսին մշտնջենական սառածության առկայության պայմաններում ձնավորված լանդշաֆտները Ճամարվում են անկայուն առաջացումներ, ունեն ցաժր կենսաարՈւստիբնական ոնսուրսների օդտադործդլունավնտություն: ման ժամանակ պետք է կիրաովեն բնապաճպանման լուրագրունտների պաճպանումջերմային միջոցառումներ՝ Հատուկ էֆեկտի ազդեցությունից, ճատուկ կոնստրուկցիաներիկիրառում շինարարության մեյ, անտառի շաճագործման նպատակաճարմար նորմերի ն մեթոդների մշակում ն այլն: Ցուրովիհն լանդշաֆտների օգտագործմանն վերափոխման պրոբլեմները Միջին Ասիայի լեռնային երկրներում 1 Վերջինս զբաղեցնում է ՍՍՀՄ տարածքի Ղազախստանում: 12 ոոկոսը:Այստեղ 2 մոտ կիսատանապակենտրոնացված տային ն չոր տափաստանային զոնաների լանդշաֆոներ| մեծ մասը Դրանցսաճմաններում խամ ու խոպան Հողերի յուրացումը Հնարավորություն տվեց վերափոխելու սակա-

ամուրյան մադիստրալի կառուցումը: ձատկապեսճեռանկարային են Մերձբայկալլան ն Ուսուրականլեռնային գոգավո-

ու

ու

գյուղատ դարձնելով կուլտուրական

վաբեր լանդշաֆտները, միլիոնավո

են

չուռ

որոշ

ջրային զարկերակ

ձարավայինլեռնային երկր զգում գրեթեփոլոր սոնսակիլեռ

սվնեսնան

հն

ասպլարեզուվ՝ ման օգտագործման նայում:

զախստան:

մեծ Հչեռանկարները

Հոսող դետերի Հոսքի մի մասը

կշռութ յան խախտմանՀյուսիսայ

այայմաններ Հողեիի ոռողման ամ դարիա ն Սիրդարիա գետերի Հովի Մուրգաբի, հլլիի, Ջուի, ն այլ գն ընդարձակ լեռնային սարած ինչպես նատի սվորություններ, անկա դտնվում են բնական առաջնային մասշտաբներով մշակվում ն իրագ ըառույցնենր,որոնք տասնյակմիլիո կած Հողեր կդնեն ջերմասերկովտո «ատվածումմ մեծած Երկրի այս չափովխանգա գործմանը, որոշ ների պակասը, որը նախատեսվում դայի զոնայի գետերի: Մշակվել առանց մեծ նլուքական ծախսերի ն

գոգավորությունների Հատակա

Միջին Ասիայում

սռաններըո

վերավիո

Ղազախստանի նոր յուրացվող չրջ մարվում են ՍՍՀՄ Հացի շտեմար ինտենսիվ օղտացգործվողտարած նպատակասլացվերափոխման ն բն ռումների կիրառման: Չանտք է մո շաֆտալին զոնաներին բնորոշ են քամիները: Անզգույշ մշակման դե քարկվում է Հողային էրոզիայի՝ անկուլտուրական լանդյաֆոա: Արդ

Սիբիրական

ու

ժեռավոր նախապայմանն է: Ավելացնինք, որ Սիբիրն են նավթով, գազով, քանկարժեք գունաարնելքի Ճարուստ հ ազնիվ մետաղներով, ինչպես ն անտառով մորվոր քատու գզազաններով: մեծ են դաշՀեռանկարները Առպլագայում տավայրիլանդշաֆտներիօգտաղործմանասպարեզում:նավՔի ն. գազի ճզորագույն պաշարների ճետ միասին այստեղ պայմանները նպաստավորեն զարդզացածբազմանյուղզյուձամարչ մանավանդ ննիսեյի ն 0բի վերին ղատնտեսության միջին ավազաններում: Հեռավոր արնելքի լերնային լանդշաֆտների յուրացման

լճերը հ ուրիշներ), ճազվաղեպ ճանդիպող: կենսաձներ նրանց կաղմաժ ճամակեցություններ(Հատկապեսանապատային պոնայում)։Քավականէ նշել, որ աճոհլի տարածթ առայժմ կաղունեցող Մրչին Ասիայում ու Ղազախստանում էն ընդամենը մակերպվել արգելոց, այն դեպքում, երբ մբայն Վրաստանում դրանց քանակր երկու տասնյակիը ավելին էչ Խոսելով ՍՍՀՄ լանդշաֆտների պաճպանման վերափոխման մասին, նշենք որ այս Հնդամյակում մեծ ն են ուշադրություն միջոցներ Հատկացվել երկրի ոչ սնաճողային զոնայի տարածքի ակտիվ լուրացմանը: Այստեղ արդեն իրադործվում են ճողերի մելիորացիայի, չորացման Հիմիացմանուղղությամբ խոշորագույն միջոցառումներ՝ այն աժ շրջան: դարձնելուգյուղատնտեսականինտենսիվ ղա րգաաց վերափոխման Հետ միասին իրագործվում են թանկարժեք բնատեղամասերի ե բնական Հուշարձաններիպաճպանման, պետական որոշումներն օրենսդրություններ կաղզմա-չ կերպվում է արդելոցատրգելավայրայինլալն ցանց: Ինչպես տեսնում ենք մեր երկրում կատարվում են բնության նպատակաչարմար վերափոխման ն պածպանության օրինակելի ծրագրեր: Դրանցիրականացումը ոչ միայն ներկա, այլն ապագա սերունդների պատվիդործն է: Դրանով ճանդերձ պետք է նշել, ռր մեր ծրկրում դեռես շարունակվում է տարածքի կազմակերպման ու օղտոդործման խոշոր ճամալիրների արտադրատարածքայինկոմպ լեքսների ձնավորումը սոսկ արդյունաբերության ֆունկցիոնոլ սկզբունքներով, առանց ճաշվի նելու բնական լանդշաֆտների առանձնաճատկությունները,նրանց պաճպանման կազմակերպմանը Համակողմանի մոտեցման անճրաժեչտուու

ու

`

ու

ու

թյունը:

`

7.

ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՍԾՀ-ՌՒՄ

ձալկականլնռնաշխարճը, որի փոքրիկ մասե

էլ կազմում ճանրապետությանտարածքը, ունի Հարուստ բաղմազան ընություն: Տարածությամբ փոքը այս լեռնային երկրին բնորոշ է կլիմայական առանձմիջերկրածովյան դուու վսամացային է մեր

ու

ենդգրկելով բնական նաչատկությունները,

զոտիների լայն

Հերքափոխ՝մերձարնադարձներիցմինչն մշտնչենական ռույցներ: կեռնաշխարձիբազմաբնույթ լանդջաֆանեիում Հանդիպում են բազմաթիվ բուսակենդանատեսակներ, հրկբաքանականքազմատեսք ն՝ ունիկալ առաչացումներ, իսկ բնդերքը պարունակում է Մենդելենի պարբերականսիստեմի դրեթե բոլոր տարըերի կուտակումներ: Քնական պայմաննման կերի ն Հարստությունների առատությունն բազմա-. ձնությունը բացատքվում է տարածքի երկրաբանականզարսա-

ու

դացման պատմությամբ, ինչպես կան պատճառնհրով:

նան

4նլատշխարձճագրա-

։

եռնաշխարչիբնության վրա անջնջելի «ետք հն թողել հրիտասարդ ծրաբխականությունը, իսկ նորագույնժափվանակննրում՝` մարդու տնտեսական գործունեությունը: Բարդ ռելինֆի շնորչիվ Հանրապետությանտարածքում բնական լանդշաֆտների փոփոխությունները նկատելի են յուրաքանչյուր քայլափոխին. այստեղ ամեն մի ճովիտ, լեռնալանջ ու լեռնագագաթ ունի ուրույն լանդշաֆտ: նման բազմազանությունըպայմանավորվածէ նան Հայկականլեոնաշխարճի դիրթով։ որը գտնվում է ապշխարձագրական տարբեր մարդերի շփման ճանգույցում: Այստեղ իրանի բարձբավանդակի քոռհրոֆիլ (չորասեր) ֆլորայի ներկայացուցիչները միախառնված են կովկասյան Համեմատաբար խոնավասեր տեսակներին:բուն Հայկական կենսաձների Հետ կաղմելով գողտրիկ մի ամբողջություն: Բազմազան է Հայկական կազմը (մոտ 4Հ00 ՍՍՀ-իբուսական ծածկույթի տեսակային ամեն մի Հազար քառսկուսի կիլոահսակ) նրա տարածքի մետրին բաժին է ընկնումավելի քան Ճճարյուրտեսակի բույսնը, մինչդեո ամբողջությամբ վերցրած ՍՍՀՄ-ում ալդ ցուցանիշր կազմում է մեկ տեսակ: ձայաստանիդենդրոֆլորան բաղկացած է ծառերի ու թփերի 262 տեսակներից, րոտ որում ծառերի՝ 110, Թիհրի՝ 46, լիանաների՝ ճն տեսակից: չանրասլետությանտարածքում աճում են 13 տեսավ՝մշոաղալար ծառեր թփեր, որից 7 տեսակը ասեղնատեբնավորներ: տեսակի Հնագույն ծաոնհրից ու թփերից 44-ը Հազվագյուտ են. Մի բանի տասնյակի են Հասնում Խոշորագույնբուսաբան կ աշէնդեմիկեերը: ու

ւ

"

`

:

ու.

: |

ն

Հ

կոչեր"

"ոռը :

րոր

'

ն

:

աա

«ՏՏ -

ՏԱՏՀ

ԼԵՈ

-՛

Ո

Տ

Հ

ք

ՀՏ ՀրԱՏՀ ՆԻ ՀԹԱԱՏ (ՀԵՏ ՀՀՀ

ՀՀՇ

ՀԱՅՏԵՐՆ»

ՆԱ»ՀՅՀԵՀՀՏ

(

"Լ-ՊՂ|

«---Վ

ՍՍՀ հիմնականլանդշաֆտային գոտ Նկ. 4. ժայկական ԴոտինԼրը' 1. Անապատային, մարգազկանաաղուտ

թոչուններ,.

-

ն. հ. խարճագեատ Վավիլովը այն միտջն կ ճայտնել, որ Հայկական ճանդիսանոսթ է խաղողի, տանձի. -լեռնաշխարճը հ այլն ճայրենիքը:՝ նուշի,Թզի,սերկելիլի կուլտուրաների տեղ է գրավում լնոնաապռանձնաձճատուկ ձայլաստանում Առավել չորությամբ չսչքի են: չորասերբուսականությունը: ընկնում ցածր լեռների ճարավաճայացլանջերը: Ռելիեֆի,կլիմայի ն բուսականության բարդությանը բազմազանությանը ամապատասխան Ճանրապետության տարածքում բավականին ճարուստ է հան ֆաունան՝ կենդանական աշխարչի տեսակային կազմը: Այստեղ ճանդիպում էն ավելի թան 450 տետակ. ողնաշարավոր կենդանիներ:` նրանցից 70 տեսակը կաթնասուններ են, 300-ը 40-ը՝ սողուններ, որոնցից ՉՍ-ից ավելին՝օձեր, Հ3 տեսակը` ձկներ ե 5-ր երկկենցաղներ: անցնում է, մետ10 Հճաղարից տնսականին Միջատների ցած անողնաշարավորներինը՝1000.ից ավելին է, նենդահիներից շատերը էնդիմիկ են, այսինքն՝ բնորոշ, են միայն

Հայկական լեռնաշխարձճին:

ն կրո «ետ կապված կլիմայի մժիծ Բարձրությունների տարբերությունները Հայաստանում առաջացրել են բնական` գոտիների բարդ չճերքաշար: Հիմնական լարնդշաֆաայինդոտիներն են՝ կիսսանապատները, անապատային բնատեղա-չ մասերով, տվիաստանենրը, անտառները նե բարձի լնոնաԴրանթ ասմս կրկնությունն են ՍՍՀՄ ր ԻԴագ ի մին Ժարդագետինները: ԻԸ

կոնԲ

էանդշաֆատյին

ւս

անային,

4. 4. Մերձարկա Չորտնհիաստանային, սառոային, Հիմնականդոռնահերի: դոտիների Հչ. ճերքաիոՄերձարհադարձայինթփուտային (բիբ Խի բնույքը ն նրանց տարածման բարձրությունները ճան8. Կիս նոսրանտառային,2. նիսախոնավ անտառային իասզետությունումամենուր տարբեր հն ժյուսիսարեհլյան տափաստանային,9. Բարձր լեռնային մարգագետնա Արարատ յին: 11-Շրջանեերը՝ 1Է- Շիրակի, 1-ճամեմատաբար թոնավ շրջաններում գոտիների ցածրանում Ճանդեզուրի 1--Վայքի, Խ-Հյուսիսարնելլան, ԽԼն են, իսկ կննարոնական ճարավային շրջաններում` բարձրանում (նկ. 8) սաճմանները: Տիպիկ անապատային լանդշաֆտը ձայկականՍՍՀ-ում ինչն 1300, երբեմն էլ 1400 մ բարձրություն չշաֆաին բնորոշ է բուրավետ օշինդիր: ֆաբն բացակայում է։ մակայն նրա անալոգներ պատառիկների ձնով, ճանդիպում են Արարատյանճարքավայրի նախալեռժամանակ նախալեռնային կիսատնապատն նստվածքների սաճմաննեչ Ցուրօիինակէ բուն Արարատ ննրում, ճիմնականում դնտային էֆեմերներով: են նան թաքիրանման ն բում: Որոշ տեղերում Հանդիպում անապատայինլանդշաֆար. իշխողը աղոս լանդշաֆաի տեղ ճաճճուտներով ու կաթիլներով: Այո չ տարբնրակներ: կիսաանապատային ավազային մասը այժմ դարձնելէ խաղողի ն ջերմասեր լանդշաֆտներըՀատուկ են ՀՍՍՀ կենտրոնական Հատվածինը

"

Մ

շրջանի

դրանքտարածված

մինչն

1900--

մ

"2000

իսկ

Արարատյան մ, վրոո բարձրությունների

շրջաններում Հյուսիսային

արս ծվաւծ

որոնք լայն շերտով տարածված են Աշոցքի գոգավորություններից մինչե Սյունիքի

ու

ու

ու

:

ոո-

Անտառային լանդշաֆաներըքնորոչ են ՀՍՍՀ եղրային այսպես կոչված ցիրկուլացիոն (ճոգմաչալեռնաշղթաների 10- 172 տարածքի լ անչերին, կազփելով ընդճանուր բաց) կոսը: ծլուսիսայինձալաստանիանտառներիվերին սաճմամ 1900--2000 բարձրությունների, Չանղենր չի «ճասնում մ է: եքե Հլուսիսարմելքում անտառային ղուրում 28--30 է անդետոկոս, տարաժքի կազմում լանդրաֆատր մոտ Հ0 է տոկոս, իսկ կենտրոնական ղուրում այն կազմում տոկոս: Հլուսիսարննլյան շրջանների շրջաններում` 2--3 անտառներում իշխողը ճաճարուտներն են, տեղ-տեղ կաղնու ճարավուր գերակշոում են բոխուտները: կղզյակները, անՀարյուրամյակների ընացքում ձայլաստանի Վերջին անտառակազմըզգալի փոտառների բռնաժ տարածքն է գերիշխել է կաղնին: Առաջներում կրել: փոխություններ Անտառներիկազմն բնույթը փոփոխվելեն առավելապես մարղու գործունեության Հետնանբով: նշենք, որ Հարավային անտառներում բացակայում է «աճարենին, ձայաստանի Քոճին ու մի շարք այլ խոնավասեր տեսակներ: ԱյստեղԻշ-

լեոնավածան:

Շիրակի

ննրի սաշմաններում,

ծագմամբ:ՀիմնականումտավփիաստյոՀեաանտառային նային լանդշաֆտը ձնավորվել է Հրաբխային սարչվանգդ-

տա-

ճասնում է 2500 մ-ի: Զանդեղուրում նրանց վերին սաճմանը` Այս դոտու սառրին ճարկում իշխում են չոր տափաստան ները՝ շագանակագույն ճողատիպով, միջին Հարկում`սնաՀողային, բարձրու մարգագետնային տասիաստանները: երեք տիպերըՀանրապետության այդ Տափաստանների ուժգնությամբ ն տարրածքումարտաճայտվածեն աարքեր բնի քնուլթով: ժծլուսիսարնելյան շրջաններում նրանք գրեքն բացակայում են, կամ էլ երկրորդային առաջացումներ

մինչն 2200 գոդավորությունում՝

են

լանդշաֆտըտափաստաններնենւ.

լ

եմատ

արմ ձալկավաւնՀանրապետությունում

Այս ների այգիներ ու քանջարանոջներ: սոդային է: աղուաների ու ճաճիճների յուրացումը շարունակվում

ւ

շատ

են

վայրի

մի

պտղատու

ծառե

շարբ

են

ն

արմատական բարելավմ

քարքարուս

ամառային

ու

տուժել

են

Հայաստանի անտառները: նաղարից ճայերը ոգ նն տարել նկատմամբ, բայց իսկական ճակողու լինել, քանի որ սկսած չորրո րող ճայ ազգը կորցրել է իր պետական ջորդաժ օտարազգի նվաճողները: ա

Պատմության արձճավիրքներ

ճանդակներից

ու

« գործունեության ասպարե վին գործունեության ուղղակի ն ան ներքո փոխվել է Հանրապետու բ մասի տեսքը, կազմն բաշխվ փոխվել է բուսական կենդանակա պել որոշ կենսաձներից, ինչ խոսք, մ ղործունեությունը առաջացրել է ոչ ժի փոխություններ, որոնք, դժբախաաբ Հաճախ՝ անվերադարձ, այն դրակ ցածր կենսապրտադրողականությո մ ալիրների զղալի ասը վերափո եռանդուն

շարունակ Հազարամյակներ

գործունեբ

տնտեսական

Ամենուր լանդշաֆտային գոտինե ներին:

դու

.

կարիք ունեն

Սակայն նրանքշատ

գոտին ճամարվում է

դագետնայինլանդշաֆտները,բարձր առինների(2700-2800 մ-ից քարձր

վերն տարածվող լեռնային զանգվա րոսստորին ենքագուտումտարածվ

այլն: դոտին րնդգրկ Մարզագետնային

կենի, Ճուղալածյոո, գիտի,արջա

ու

մնացորդայինէնդեժիկ

բում

խում:-եննոսր անտառների: Հանր

,

ն

մաղղովրդին, ն, ն

|

Թ/՛ թե՛

ւ

որ

Լ)

ւ

րնուքրան բնությա

ու

ռ

Հարստոււթյունրստությ

:

:

ռր

:

ր

-

|

ի

ու

՛

ոճ լ

:

ու

ճաղզորղում եկ Տարնգիրնեերը

լ

Կ

չ

ո ու

ար

ու ւ

.

Արտաշես թագավորը . իտաշատ օգտագործում էր ճամար քաղաքի կառուցման մայ ե (Արաքս) ճովտից: Ժորրորդ դարում, պանտառանյութնրասխի . կողակ թքագավորիօրոք արճեստական անտառներ Խոսրով փն ստեղժվել Արաբաիձախասին մինչե Ազատ յա մասերում՝ ն Վեդի գետակներիվերին ավաղանները: Պատմարանչովշան Մամիկոնյանը (5-րդ դար) Տարոնի դավառր նկարագրում է որպես անտառհելովվ չրերով «աՆ ուստ մի երկիր, ուր խմրերով վիաումմ էի լ 'ղջերուները: ղավքիչների քայքայում, վատնում են Բայց ւրարսկական երկրի Ճարստությունների, ավերում բնակավայրերը: Ըստ Ս բատ Մա ն Մ - ճայկականզորավար մամիկոնան պատմիչի յդ բոր Հաղթելով պարսիկներին, նամախոշոր ճակատամժաիխտում կով դիմում է թշնամու քագավորին, պաճանջելով ճատուավերածություններիճամար ցում պատճառած վնասի խոտի «Հնձման Վորտած անաաոների փոխաիեն՝180.000, 40.000, անտառինրում որսված եղջերուների Հաժար՝ Համար՝ 20000 մոմիայն Տարոնի ՊԼԱ եվ այդ բոլորի դինար ե այլ նման վայ. վածում, այն էլ ճինգ տարվա ընքացքում: հկ է աապսելակ փագությունների մեր լեռնաշխարձը, ենթարկվել պարերովն Հազարավոր անգատփիելը մ Սանհփանոս 0Օրբելլանի ( (17դարի իչ) նշում : լ յ արստունյունների ահվերաՍյու իքը կրել է բնակա ոի վան: նվաճողները ի բազաբների,ԳոՒԼԲը գլուղերի վաո ՔողաքԴիլչ դր"րը դարո4 կորուստ: քանդել, այրել ն ե, Հեռ ն միասին նն բե թերի այրել իասին քանդել: ոչնչացրել աոան ցանքատարածությունները: Հրեշտվոլ ները, այգիներն վալրագությունննրի է ենթարկվել Արարատյանղոգավորու. թյունր: Այն լինելով առավելճարիավայրային, բնա. խի ն կելված, ունենալով ճարուստ, բերրի «ողատարածություն. խեր, կրել է դարերի դառը փորձությունները, տուժել օւոթյրների Հարստաչճարումներից: Բացառվածչէ, որ Արարատյա1 դաշտի սաճմաններում ճողերի աղակալվածության պատճա. ն են նրան է օտարաղգի նվաճողնե 1ենեն դ/"իբ որ հրանք իրեն: քանի մասին չոդալով, երբեմի նվաճած երկբներ| ապլաձճովության ամենածաղկուն չրջաններբ անապատների էին վերածում

տոր

ճանձիրե Ք ե՛ է

|

:

որոք Պայ

Հ

չ

չ

քնին ն Նե

լ

ր"

է.

կրել

են

օ

պա

՝ ոլա

շատ

որոշ

տարաժ բնական

`

ձաձ

որ,

վում

ւն

,

Պո"

սաղմերը,

յա

մոտ

էին ճամարյա կուսականվիճա ձեր մինչն ճիմա էլ կա որոշ այս Հանդեպ(սոսի, կարմրածառ, արադ աճպանվում 7 բանից ելնելով ՅԼէ էին հա կենդանիներիքաքստո տառայդիներըչ կը՝ ճամատելզ պայքարում էին բնությ ոիր կարող էր վնաս ճասցնեհլպաճպա Հա վերի Ժ ն նս Հետագայում Փու տրո ման մասնավոր սեվխականատիրակա ձեն կան աշպանության ուք դարում, գիտակաա (ի 4, շրջանակներում առաջացան բնության սարակական ձնի որը մեղ մ չունեցավ:Մեր ճանրապետությունում Է ն նե բքո վն ազդիցությա առավելագու

ապա

կում շրջանում

աշտությունը»,

որ

այդ

Այն սկիզբ է առել նախնադա

Քանի

ձեն

իեչ, ամեն 7" ոռ աճիմնականը

ո

ճառած

դառնությունները, բայց աշխ ք էն այրենի բնության գեղեցկություններ բր: Որոշ բնական ռեսուրսների, Ճուշա ք այնքան մեծ է հեղել ժողովրդի սերը, սպաշանլ են անկամ ` նվաճողնե ղները (սոսի լ7 խաղողը ւ այլն): ալե 12յլ ժողովուրդների մուո, չ են եղել ըն Հաանժան ածված պա աշ

ս

Միշտ ոլեոականությունից,

«2

վարվել Պարսից Շաք-Աբա ճետ, չթողնեն էրոգուլով ոնդանի չու: մ կ սկալական քանակությամբ անվ թյուններնն աղպաչացելնան ձայլա մարգադետիններում,կապված թբոոճն ծեղուժները ոն չե. հի Հե 77 Մո բ ինաշիխարճի չ Հ են արնելքի քոչ բաղմաթիվ ր. ե «Վո ժ իր Համարյա ղրկվ

Արես

Տ

ւ

վերջին դարերու:

ժամանակներում:

են

Այն շարունակվում է նան '

փաստեր այն մասին, որ Մաստարա ռատ դետ, Մեժամորինմիացած քափվ կլիմայի խոնավացման Հետնան անտառներիփ շրջաններում կաղնու նու Այս պրոցեսը, ըստ անտպոագետ ու է վ Վինոգրադով-նիկիտինի, սկսվել

որ

ու

ու

Հայաստանում բնության հ նրա Տարոտությունների Լական փոփոխությունները կատարվել հն նան ինքնըստինքյան, առանց մարդկային միջամտության, կապված կլիմայականպայմանների տեկտանորագույն նական շարժումների ճետ: Այդ մասին կան ատույգ ոլա մական տեղեկություններ: Այսպես, օրինակ, ՓավստոսԲյուպանդը «աճախ է Հիշատակում Արաքսգետի քափառումների մասին: Դրո Կոռսպացույցը Արաքսի Հճնաճուների աոկայությունն է, որոնք այնքան լավ պածպանվել են չոկտեփրերԿան յանի դաշտում: Հեկաշխարձճագրականտվյալներ

Արժե Հիշատակել,

լեռնային մարգագետիններիչերկման պատճառովճողաՑածկի լվացում-տեղատարումը հ այլն

ու

առաջացած

տուիը (Վայրի

ու

Հետագա տարիներին Հայկական Գերագույն սովետը տարբե թյունն են բազմատեսակու բաղմաբանտկ որ կամ այն տարրի պաշտպանման,խն ռնսուրսներիվերարտադրմանվերաբե դեռ 1930 թվի մայիսի 4-ի Այսալես, ճողաշինարարականաշխատանքներիժ իխործրդի1949 ք թելը: Մինիստրների օդը շումը նվիրված էր մթնոլորտային ե բնակավայրերիսանիտա քարեձլուն ֆերը բարելավելուն. նույն թվականի ճ «կաղնու ծառատեսակների ռացի շուփը՝ ժիջոցառումներիմասին» ռպլաճղպանելու

թյունմասին»:

ՎերջինՀարլուրամյակում Հայաստանի տերիտորիայից վերացան կովկասյանազնվացեղեղջերուն, այծ), Պամույրը (քարայծ), թոչնաշխսարճից՝մեժ. արոսը, փասիանը, թուրաջը, բազմաթիվ չրլող քոլուններ, Անչեեն կանգնած մի քանի տասնյաչոսցման ճանապարճիեղրին ննրում: ձալաստան շխարճումբնապաճպ կի ճասնող քոչնատեսակներ: որ պատմական նվելացնենք, աշխատանքներ սկսեցին կատարվել տերիտորիայում րնակվել|լ39ենվայրի ձի: ճարլաստանի կարգերի ճաստատումից Հեւռու վուլան, որմղդեղ, սայդգակ, վիր, վաղր, առյուժյ եղջերուների ե Բնության ղաճպանության խնդի փի շարք տեսակներ բաղմաթիվ ալլ կննդանատեսակներ, ունեցան բնա մար մեծ նշանակություն տրոնը զգալի մասը ոչնչացվել են. միջնադարյանժամանակտականացման վերաբերյալ ձայաս ններում: կողից ընդունվածդեկրետները:Այս բացասական նորագույնժամանակներում դեր Հաստատվելուց անմիջապես ճետո նս շատ հն, ուր կարնոր ն ճանդուցային սիովփոխությունները 10-ին Ճրապարակվեց դեկրետ անտ սռեղ են րոնում անտառատարածություններիկրճատումները ման մասին, Հունվարի 11-ի ն` ճողերի հ Զանգեզուրի Արձդունու (Վայքի,Քազումի, լեոներիՃո ւոօդոստուսի 31 պեաականացման, ջրերի Եվածեերում),անտառաժածկիորակազերծումն ոչնչացումը բույսերի պետական մենաշնորձի վեր ճանքավայրերի շրջակայբում (Ալավերդի, գետերի Ղափան), թմի դեկտեմբերի 18-ի դեկր տւ. գետակների աղտոտումը, նրանցում կննդանական ւսշ-արտաճանել կենդ րապետությունից քիմիական ն լեռնամեւտալուրգիական խարտճի վերացումը բրածո մնացորդները: նո Հազվագյուտ ձեռնարկությունների կառուցման վայրերում (Փամրակ,Դեկողմից կոմխորչի ՀրապարակվեցՀա Սնանա տեդ, Ռղջի, Այրի, Ալարեկս), լճի չրերի մակարդակի ն կենդանական արդելյալ բանության իջեցմանը զուդընքաց էրոդիոն պրոցեսների ուժեղացումը,

մնր

նկատվել

։

ու

՝

աշի

սո-

ու

բում

բոլոր

են ճանրապետությանտարածտեսակի գործողությունները, որոնք կվնասեն Հողերին, անտատներին, կնպաստին չողերի էրովիային, կքայՃ.1114կառաջացնեն աղակալում, Փայեն կրա սոռրուկտուրան,

Այս օրենքով արգելվում

նհ տռողջապաճությանը: նր

այլուր):

էյ առին գրոտի

ն

Բնության պաշպանության աշխատանքներում առավել կարնորը ն շրջադարձայինըՀՍՍՀ Գերագույն վետի կողմից 1958 թվի մայիսի 14-ին ընդունված «Հձայկական ՍՍՀ բնության պաճսանության մասին» օրենքն էր, որի «Համաձայն ճանրապետության տերիտորիայում պետական ոլաճպանության տակ են աոնվում «ողերը, անտառները, ոնռուրսները, բնության օթյեկտներն ընդերքը, ջրային Հուշարձանները, պարկերը, զարավոր ծառերը ն այլ Հաղվաղեպ բուսականություն, երկրաբանականեղաջրվեժները, կի դոլացումներըյարժծքավոր վայրի բուսակենդանատեՃասւսկները, գիտության, կուլտուրայի ն լուսավորության փոռրաոտվել կարնոր բնական Ճուշարձաններ կամ ճազվաղեպ Հանդիսող բուսական կենդանական աշխարչճիտեռակներ ունեցող տարածքներ, որոնք ենթակա"են անձետացման, ինչպես կան յուրօրինակ գեղեցկությամբ ն ճանաչողական մեծ նշանակությամբ աչքի ընկնող բնական. առանձին ծառում/ 4Հանեն անկլուններ,ի, որոնք շխատատվորության "րութ որութ,

թյան տարածքիճամար մշակված էր բնապաչճպանվողօջախն կաղմակերպվել երի նախագիծ էին «Հանրապետական կարզի արդելավայլրեր (Ուրծիլեռներում, Սնանի ավազանում

որ արդեն Ավելացնենք, Հանրբասլետութվականին

ավազանում:

ՍՍՀ բնապաճպանվող տաբ Նկ. 4. Հայկական Ա.-Արգելոցնել՝ 1-Փառնիի, 1Է-Դիլիջանի, ԼԱ-

Հորավոշնն

ավազութների:11--4եր-ճե

՛

ցանցը:

Հրդտում,

անտառոազերծում,ջիային աղբ ինչպես նան վայրի արդլունա ների, թռչունների, ձկների, բուսական ա ոչնչացնում նայլն: 1958 թվականինվեր րապետությանտարածքում բնապաճպ Հետագաարիներին ընդունվ ճազում,

Սոանի:

անտառավին, 13--Տանձավերի առսիի, 15--Սնանա լճից ազատվաժ Հողագրունան

Ջերմուկի

5--Արղականի անտառային, Ծ--Սազկաձորի Քանքո անտառային, 8--Արեգունիի նռսր անտառային, 9

Մ

ալպյան մարդագետի վայրեր՝1--Արագածի մրտտվարդենու, 4-4--Փամբակի տառային,

լանդջշաֆա-

թվականին չձայաստանի ժողկոմատին կից: կոմիտեւ Այդ կոժիդոիժում էր բնության պաճպանության անում բազմաթիվ անգամներ զեկուցումներով չճանդես է եկել ճանրապետությանբնության պաճպանության ջատա-չ. դովներիցմեկը՝ Հայորդի խոշոր բնախույզԱ. Բ. Շելկով-. չիկովը: Այդ տարիներին Հանրապետության եզակի հերի պաճպանության անտճրաժեշտության ճարպերին էին նվիրված մի այլ "այորդու՝ է. ն. կարա-Մուրզայի,բարձրարժեք գիտական Հետաղզոտությունները(ճատկապեսՍնանի

Դեռես

ու

որ

ղբաղեցնում է

"

այն էլ ՀազվաՋափաղանցՀարուստ է թոչնաշխարտը, ե դեպ «Հանդիպող անչճիտացող տնսակներով (Հատկապես խոշորգիշատիչներով):

(1954Թվոց):

-

մարզի մեջ, Քուսական աշխարճին վուդրնթաց «ճարուստէ նան կենթե տեսակային կազմով ղզանականաշխարտճը՝ ն քե բքանակապես (զանգվածով): Այստեղբնակվում են բազմաթիվ էնդեմիկ ու Հազվադեպ Հանդիլող (ննդանատեսակներ՝՝ճայկական ոչխար (մուֆլոն), բեզոարյան այծ, ընձառյուծ, արջ,լուսան, շնադալ, (չախկալ),կատուներիմի քանի տեսակներ, վայրի խող, աղվես, փորսուդ... Մի քանի տասնամյակ է կզաքիս, դայ, արդեն, որ րըխտելացել է ուսուրական բծավոր եղջերուն

Այս արդելոցում չափազանց ձՃարուստէ բուսական աշլարձի տեսակային կազմը. Մոտավորապես1940 տեսակի բույսերից80-ից ավելին ճամարվում է էնդեժիկ՝ Հառուկ այս վայրին: Ավելացնենք,որ աշխարՀում չՀանդիպողմոտ Հիսուն տեսակի վայրի տանձենիներից25-ը բաժին է ընկնում չայլաստանինյ,որից էլ 10-ից սվելին՝ Գառնիիարգիլոցին, էստ անտառային կաղմի Գառնիիարգելոցի "տերիտորբան լիովին տարբերվում է Հլուսիսարնելյան չրյաննեՀ րից (Փոքր Կովկաս), մտնելով հրանաւ-չայկականբուսական

տանձերով:

տարածությամբ: Այն Արաքսի ձախափնյա ն վտակներ Խոսրով Ազատգետերի վերին Ճոսանբքներիավաղանները:Տեղանքըներկայացնում են չոր մերձարնադարձներ թիխուտային անտառներով, խոտաթփուտաին կիսաանապատներով,որոշ ճատվածներում էլ՝ լեոնալին տափաս-

նախ նշենք,

սկսած 1958 քվականից չայկականՀանրապետության տարածքում գործում են հրեք արգելոցներ, Գառնիի արգելոյն է՝ մուտ 22,000 Հչեկտար ամենախոշորը

րաճատկություններին (էկ.4):

`

որոշումներ, որուսք սպաստեցինն նպաստում են լանդշաֆոների պաճպղանմանըո ՄտորեՃամառոտակիորեն ծանոթանանք ճանրապետութոՀ թյունում դորժող բնապաճպանվողօջախներիցանցին

'

ու

որ

Հեկտար տարածություն: Այն վբաղեցն ավազանըվերին միջին ճոսանքներ լեռնաշղթայի Հյուսիսային, չալարի ա արնելյան, Փամբակի Հյուսիսարհելյան մասամբ էլ Կայենի լեռնա արհմտյտն, սի Հարավային լանջերի անտառապա Սա Հիմնականում անտառարգելոցէ, ՀայկականլեռնաշխարձթհզրավորողՓ ներին բնորոշ խառը կաղնուտաճաճա ստվար զանգվածը, որն ունի կարեոր Հողաջրապաշտպան։ առողջարարակա կան նե գիտականնշանակությու: Այս բաղմաթիվ բնական Հուշարձաններ՝ ան նատեսակների մնացորդներ, կուսսկա Առավել Հահրաճայտհն երրորդական տեսակ կարմրածառի (կենի, բղենի, մ մաքուր կաղնուտները,: վայրի պաղատու սոճու բնական խոշո կազմած այգիները, կուղենու, փոռշնու ն թանկարժեք այլ ծա մած անտառները: Այստեղ, արնելյան փորիլեռնաշղթայի Մաղկոտ կոչվող լե ասին սարավանղդաձի լանջերին է գտն դիսլող կարմրածառի ամենամեծ բնակա տար տարածությամբ: Քնության անկրկ են ձաղարծնի ների Հավաքածու պատ լճով, չճի շրջակայքը, Գոշի ձորը՝ Տղզրկա բնրձ չրվեժները, Բլղանի ակունքները նահ կենդանական աշխարճը: կԿճղա

Հարդերի դժով: Դիլիջանիարխգելոցնէ, ծրերորդը

Գառնիի,արգելոցիսաճմաննհնրումբն նեթ՝. աիտակադլուխ անգղը, սնցին, մորուքավորարծիվը .ն տւրի բերկուտը, տարվում են Հետաքրքիի գիաական աշ կան հ կենդանականտեսակներիքան կենսապայմանների ուսումնասիրման, աշխարձի ճարստացման կենդանական,

ն

ու

`

.

սիրիական արջերը

ու

Հեկտարտարածու երրորդըՇիկաճոդի արգելոցն է՝ թյամը, դտնվում է Ձանդեզուրում, զբաղեցնում Սավ գետի ավաղանի ջր Հավաքավազանը հ ձախափնյաՇիկաճողվտակի է Հոսանքի մի մասը՝ շրջանում։ Այնկոչված պաճոպանեւ փերին Փոքրըկովկասի Զանգեզուրի լու օկրուդին բնորոշ անտառա յին լանդչաֆաները՝բարդացված էնդեմիկ ն իրանական ֆլորայի տեսակներով: Չափազանցճարուստ է տարածքի լանդշաֆտների Ֆլորիստական կազմը Անտառ կազմող գլխավոր ծառատեսակներիցեն կաղնին, բոթին, ձելկվան, վայրի տանձենիների րապմաթիվ տեսակներ: Ստորին ժան կոսը անտառներում ճանդես են դալիս սի ենքանտառում տեսակները՝նոնենի, թզենի, ընկուզեմերձարնադարձային նի, փոշնի, սոսի ն այլո Լայնտարածում ունեն նան կենին դիճիները: կենդանատեսակներիը նշսնավոր կն բեզոարն յան այծը, այծյամը, սիրիական վորշ արջը, վայրի անտառային կատուն, չնապայլը, վայրհնակերպը, վայրի խոզը, Հազվադեպէ Հովազը, մուֆլոնը ն լուսանը: Շատ նն քոչնատեսակները: Դժրախտարարայստեղ նս արդելոցային ոհժիմբ տարաժվում է միայն կանգուն ծառերի վրա: Անտառային ըացատները ն շրջակա մարզագետիններըօգտադորժ-` վում են տնտեսությունների կողմից: Այս արգելոցում դեռես չեն կատարվում գիտական4ետազոտություններ: Հանրապնտությանտարածքում դոնվող արդելավայրերե քանակն անցնում է մեկ տասնլակից: ԴրանցՀիմնական են 1958 մասը անտասային են, կազմակերպվել թվականից Հեաու Պաճպանվողայղ թանկարժեք անհղամասերնեն. 7. Արեգունիի տեղամաս--կրաղնցնում է Սնանա լճի ավազանի Հլուսիսարենլլան ճատվածը՝ ճեկտար տարածություն Այն կոչված է պաճողլանելուԱրեգունու լեռնաշղթայի ճլուսիսարնժտյան վերջավորությանարեմտյան լամջերին դտնվող դիճու նոսր անտառակներն սաղարթավոր ծառատեսակների (առավելա եսթոշորաոնջ կաղնի)կղզյակլայն տարածվաժ անտառների ները: Դրանք անցյալում Մնացորդային անտառամասեր են: Ունեն Հողապաշտպան,՝ ջրակարգավորիչ, դիտական ե կուրորտային նշանակու"թյուն:

գորչ 14չգվծյամի,դիշատիչներից՝

.2.

ընդգրկում Գյուլագարակի--

է

Քա

՛

ու

Սնանա

11.

կովկասրոանմրոավարդենինե ոլ բակի լեռնաշղթաների Հյուսիսային լանջերի են, ունեն դիտական նշանակություն:

գիտականնշանակություն:

10. ՍոսիիոլուրակըՍով գետի ավազ շրջան)՝ 60 Հեկտար։ Մնացորգայինէ, ու

նշանակություն:

6.

առավելապեսգիտական կշ (ճի ջրերից ազատված տեղ ռապես օգտադորժվելու է անտառատնկմա շրջակայքում դտնվողԲ 7. Ծաղկաձորի բակը՝ 4 Հեկտար տարածությամբ:Արձճե ունի գիաական, ինչոլես նան կուրորտայի 8. ձորովանիավազուտները Արարատ Հեկտար տնղամասով: Մնացորգային ծագումը պարզաբանվածլէ), ունեն կարնո նակությունը 9. Ալպյան 500 Հեկտ մարգագետինների ղամաս՝ Արագածի ճարավային լանչերին։

ռամասերունեն

է

Սետնի լե տյան լանջերը, պաճվանելովայստեղ ճա տառակները՝կազմված գիճու ն կաղնու տ րածությունն է 3300 չեկտար: Ռրոլես մն

նշանակություն: .. Գյունեյի--զբաղեցնում

4.

է Արփա գ քերժուկի--Պզրաղեցնում դանը, մերմուկ առողջարանից Հյուսիս, բ չեկտար տարածություն: Այստեղ ճիմն նոսր անտառներ են, ունեն գիտական

տանձենու խառնուրդով:

չեկտար տարածքով. Մնացորդայինանտ դիճու, մացառային թղկու, ուռենու, բնկ

9. Հեր-ճերի--զբաղեցնում է Վայքի ն նղեգիսն Հեր-ճերդետերի վերին ավ

թյամբ:

թակ գլուղիցՃարավարնմուտք)՝ «ե

յի Հյուսիսային լանջերը(Ստեփանավան շ

արգելավայրեր են տարիներին

անչ

Մինիստրների խորՀրդի

կազմակերպման պարկի

--

--

--

Ս

--

՝

ու

ու

ու

թանկարժեք

ու

՝

րանս

ու

նպատակն Սնանի ազգային խնդիրներնեն. -Սնանա լճի ջրային ոնսուրսների պաճապանումը, միակ Հանիապետության մասջշտաբովխմելու ջիի ապագա ջրամբարը: ճի ն շրջակացամաքային լանդշաֆտների պաճպաումն նրանց էկոլոգիական ոհժիմի կանոնավորումը: 16լ եղակի ձկնային տնսակների դենոե ֆոնդի ոնհսուրսների պաչճպանումն վերարտազրումը: Սկանի ավազանիսաճմաններում աշխատավորության ն ալդ իու նպատակու ռհկրեւտ Հանգստի կազմակերպումը ռեսուրսների ռացիոնալօգտագործումը: Սնանի ավազանին բնորոշ բուսական ն կենդանական ձների, թանկարժեք բնատեղամասերին անկենդան բնական Հուշարձաններիպատողանուիվը: Քնության ճամալիրների տարրերի, նրանց ոեսուրսպածպանման ննեիի օդտազործման ն Հավասաբակշոռության դժով էկոլոգիականբնույքի դիտական ճետազոտությունների կատարումըն այլն: հկչոլես տեսնում ենք ազգային պարկի կազմակերոլմանը ելակետ են ծառայել երկու ճանգամանք՝բնության պաճպանումն նբա Հարստություններիռացիոնալ օդտագործումը, որոնք երկուսնէլ կարնոր են ն առնչվում են բուն Սնանի պրոբլեմի լուծման ճնտ։ ծարպէ նշնլ, որ Հարցի երկրորդ աւավել ակտուալ է, կողմը մամանակուկիը պայմաններում քանի որ ճանրապետության տարածքումչկա ուրիշ այլ բնական Համալիր, որն ապաճովեիաշխատավորությանմառւայական ճանգիստր: իսկ վերջինիս ոբաճանջը տարեցտարի

է,

«պանման ն բնաօգտադործման «Հաստատությունազգային պարկ, որի խբրն լեռնային տարածք Միության առաջնեկն

է բնապաճ-

18-ի ապրիլի

որոշմամբ Սնանի ավազանում կազմակերվել

երե

թ.

(Գուգարքի Մարգաճովաիվ շրջան):

տառապետություններիտարածքները

(Հրազդանիչրչան) ն

Համարվել նան Տանձավերի(Ղափանի շրջան), Մեղրաձորի, Արզականի

Վերջին

այդ

բոլորը

դաստի

իստ շրջանացումը՝

օդ

ու

ու

պանմանբնագավառների: ելնելով լ քյան տնսանկյունից, մենք այն կար մաքրության պաճպանման. ու ավազ ռուրսների օգտագործման ճարցերը,։ լինելուց լոսցի, սերտորեն ապոնչվում վաք ավաղանի բնապաչպանման բն ցերի Հետ: Չպետք է մոռանալ որ Սն թյունը իրենից ներկայացնում է մի ա ալիր՝ առանձին մասերի տարբեր

ֆունկցիոնալ

ու

կան լանդշաֆտների «ճիվանդացած» սերում: Այս տեսակետից չափազա է ստանում աղգային պարկի ճիշտ վերջինիս սաշմաններում գիտակա

ե

տաղրողականությանբարձրացմանը: են ճատկասլե շամարօգտագործվում լանդշաֆտներ ունեցող տարածքները, բանիղացիայի ճետնանքներից, «ազե արժեք ներկայացնող բնապատկերնե Սնանի ազգային պարկը իր աոջե դր ռեսուրսների անաղարտության պաճպ բերվում է մեր երկրում գործող աղզայ աղգային պարկերը կազմակերավա բնությամբ անտառային լանդշաֆտն թյուն ունեցող վայրերում, ուր մարդու բարերությունների ոչ մի լարում չկա. սաճմանննրում բնակչության չոգատա բնության ճանդեպ գանվում է բարձր ճ է ազգային սովորույք։ հնչ վերաբերու պարկին նա կազմակերպվում է տեղ

ու

ինանրնաց խաաժիրության սկ միասին նպաստում

ընդարձակվում է: Չմոռանանք, որ աշ տիվ կազմակերպումըՃասա Հանգստի ջոցառում է: Բնության գիկում ակտիվ մարդու առողջությունը, ընդարձ ղության սաճմանները,

փած

ամեն

մի արը

ն դանական անօրղանական նյութերյ Սնն

փակ

(ճի

ճետ

կաոլ-

Հաշվի առնելով այն. Հճանդամանքը,որ Սկանի ավաղանը̀ է, շրջապատված լեռնալանջեդոգավորություն բարձր են որտեդիը դեպի լիճ րով: տարվում տարբերբնույքի օր-

ավազանում:

նախադրբալներըպետք է փնտրել ընդճանուրՐ 0չրածավաք

եվ լճաջրի անաղարտության Մմրասնությամբ: պաճղանման

ի

առանձն

նիտարաճիդիենիկպաշճպանման բնա Հատվածում տավարարտճունային պե րարական կառույցները,մանավանդ կությունների ու ֆերմաների տեղադր այդ ոչ խորը դծային ճովիոները Սն նավանդ ճրաբխւսյին շրջանում, ունեն ժեք. ՄՍնանի աղդային պարկի կազ է պետք աչքաքող անել մի կարնոր Այսպես,Անանի դողավորությ քանկարժեք բնական Հուջարձաններ, 1958թվականիցՀայաարարվել են ա դելավայրերից են Սնանի լեռնաշղթ

կեբում նրանց պետք է

.`

լուծելիս սլետք է Հակողությանտակ վերցնել ամբողջ յրճավաքի մաքրության գործը: ելնելով դրանից,մենք յառորջարկում ենք աղդայինարկի վերածել Սնանի ողչ ավազանը, այն բաժանելով երկու Հիմնական՝ ննրպարկային ն նախասպարկային տարածությունների: Ըստ որում, առաջին մասը Հիմնականում պետք է լինի լճի մաբրության պաճոլլանության Ճամա ի: կաղնուանտառները, Արեգունիիկ նշյալ իրենց Հերթին կբաժանվեն առանձին Տվյալմասերն արգելավայրերը սաճմաններ ճիշտ չեն կազմակերպված: Պաճպ ֆունկցիոնալ գոտիների: եթե երկրորղ մասում բնական ոռեռուրաները օդտադործվում են տնտեսությունների կողմից, րածվում է ժիայս անտառապատ տ են ն իսկ ազգային պարկի ղնկավարությունը անտառակների դտնվում այստեղ միայն ճակող խորմասում վածում: ինչպես արդեն ասվեց, լնոն ծրդգատուիդերում է, ապա պարկի Հիմնական պետք է արգելել մարդու տնտեսական գործունեությունը (եղած րավոր չէ լծորդված ճաժադիր լանդ կը պաշպանել վերին օղակից անկախ Կոնտեսությունները կենքարկվեն ապպային պարկին, դրանց է կամ ավառրնոմ շարքը պետք լանդշաֆտներով է դասել անտառայինձկնաբուծական ն ձկնորսական տնտեսությունները,տեխնիկական Հատվածների բնական Համալիրներ կառույցներըն այլն): Սրանի դոգավորությունում որեէ բնա Ազգային պարկի Հիմնական տարածքում կարգելվի ավոոպանելու շամար պետք է արգելավայ մեքենաների մուտքը, կփակվենայն ճանապալրքները,որոնք ոչ յին ռեժիմը տարածել նան բարձրադի մի կապ չունեն աղզգային ւկաիկի ճետ: կարգելվի նւսԷ հ կատերային հերի վրու: նման սկզբունքպետք է տրանսպորտ: առագաստային մասնավոր Հիշեցնենք, որ նախապարկայինՀատվածում տարածքի ջրային լանդշաֆտի պաճպանման գո տնտեսական օղտագորժվան բնույթից է մեծապես կալված ճլրոբզեմի կենտրոնական առանցքը ների անաղարտության պաճպանում բուն լճի էկոլոգիական ճավասարակշչոության պաշպանումը: մասում Սնանի կան մի շարք ա Ուստի,ներարկային ոռնկրեացիոնպլանավորման ավազանում դծով աշխատանքներինպետք է ճաջորյեն նախապարկային շաֆտային տեղամասեր, որոնք ունեն են ճշգրիտ պլանավորման օզտադործման գիտաճանաչո տարածությունների ներկայացնում ն տնտեսության կա է պետք ընդգրկել բուն ազդային տարբեր ճյուղերի դծով օգտաղործժան նն՝ 1ճաշենից արնելք զանվող «Լուսն զրաֆիկների ժշակումը: Քանի որ Սնանի ավազանում գետաիրենից ներկայացնում է հրիտաս վին կարկերակներըճիմնականու ուննն նեղ դժայինՀովիտսաճմոանրուրված էլյուվիալ ծագմանչինգիլն ների տեսք, ապա նախապարկայինտեղամասերի

ւ

Արժվաքարկոչվող տեկտոնականխզվածքի գոտին, Ձկնագետիցարնմուտք զտնվող երրորդականի ճասակի անտառակների մնացորդները (Մաշտոցներ բնատեղամժասը),

:

էր

մ

ւո

108.

լու

մբ անմտություն ե

նման

բերրի Հողերի մաճճացուալյուվիալ Հարբքավայրային Պետք է փնտրել թոչնաշխարչին օգնեայլ ուղիներ. Այղ Հարցը կարելի է լրացնել «նոր Գիլլիլ»

շտեմարան: ավաղանի Հացի պայմաններում ժամանակակից

ջինս անցյալում իրենից ներկալացնում էր մագզնեզիումային աղակալվածությամբ մի ճաշիճ, իսկ ալյժմ՝ Սնանի

կում

էր ճաղզարճեկտար տարածք ն Հանդիսանում Սնանա ավազանում չրլող ճանդրրթոչունների ամենամեծ վանը: ինչ խոսք, նման տարածքով ջրամբարի ստեղծումը ոչ մի դժվարություն չի ներկայացնում: Բայց չպետք է մոռանալ, որ Գիլլիիբարձր դիրքը Սնանա լճի ճամեմատ նպաստել էր Մասրիկիողջ Հարթավայրի ճաշճճապատմանը: Վեր-

Արժե նշել, որ ազգային պարկի ստեղծման նարոսգիծը քննարկելիս մի շարք մասնագետներՀանդես եկան նախկին Գիլի լիճը վերականգնելու առաջարկով: վերջինս զբաղել-

ները:

ու

Ճարստությունների

շաֆտով, ալնուծետն՝ Սնանի լեռնաշղթայի լանջերին փովող ն գի՞ու մերձալպյան գորգերը (միակը ողջ Անդրկովկասում) նման այլ տարածքներ: պարկի սաճմակազատման ե Այ կերսլ| ասած, ազգային ֆունկցիոնալ գոտիավորմանաշխատանքներըպետք է ճիմնավորվեն Մնանի ողջ ավազանի լանդշաֆտայինառանձկաճատկություններով:Մի բան, որը չի կենսազործվել ահցյալում՝ Սնանիսրորլետներըլուծելիս: Սնանի ազգային սլարկի գործունության մեջ պետք է արծարծվեն նան ավազանի անտառապատման, ձկնային վերարտադրման, թոչունների պաճղանության բազմացման Հարցերը, որոնք իրենցՀերթին տա կմեծացնեն արժեբը:Այսպես, Թրոչւս ծքի տեկինացիոն նաշխարձճինօգնելու նպատակով Հարկավոր է կազմակերպել նկատվումեն արգելավայրային օջախներ այնտեղ, ուր ՆԵՄ արնվայրերից են նորաչենի նրանը մեծ կուսռակումներ: Թերակղզիների շրջանը)Ծակքարն Մասրիկ գնտերի ակունք-

Արտանիշ թերակղզին՝ մնացորդային անտառային "րանդ-

րավ,

հն:

նման պայմաններում ափամերձճ

:

նման

Քաջարանի դործարանը, ն այլ: կոմբինատը մյ ուղղությ

ալյումինի

:

Հարցի լուծումը 4եշտոանում է նան ն շինարարական խհպատ գրունտներից խումը առաջացրել է խոշոր փոսեր, ու են առանձի ձնավոթել բարձրանալով, Այսպիսով,առանց ղոճելուակտ ղատնտնսական ճողաճանդակները, կ պրոբլեմներից մեկը նս, որը կճարստա կնպաստի լճաջրի մաքրության պաճպ Մճր ճանրապետության լանդշաֆ կարնորագույն խնդիրներից է կան ն պաշտպանելը, ժիմնականաղտոտ պատկանում ծեն լեռնաքիմիակ որոնց թվում Քն Ալավերդու լեռնամ Կիրովականի քիմիական կո հատը,

ներ:

հ գուցե վերակառուցում արնելքգտնվող փոջրի տարել Լիճքից

ցած

տեղամասերը կդառնան Սնանի մի մասը` քոչն լանդշաֆտների բնական

բնադրման ու կերակր թոչունների

ու

իում, ազոտ ե այլն): Այդ ճաճիճնե գետնյա չրերի բեկվածթների ել պետք է պաճպանել: նրանց սաճմա ճեռ, կարելի է ստեղժել երկրորդ « բնատեղամասեր,.որոնք լճաջրի սան պաճպանիչ ֆունկցիայից բացի իրենց

ննշներ, ուր կուտակվում են ակտիվ չ կլանման մեծ գործակից ունեցող տ

կենսադեսքիմիակ որպեսճիանալի

`

վում

րածում ունեն ճաճիճները: Վերջին ան կ ողմից աշխատողների սության

վածում, ազատված ճողագրունտնե

Մասրիկհ կարճաղբյուր գնտերի դ

ազատված ճողագրունտն կառույլցով՝

Հ

-

Հանդեց-

վածի ակտիվ շրջանառության րազակայությունը նում է քթվածնի ընդչանուր քանակի նվազմանը: Դրան ավելացնենք մի բացասական Հանգամանք կս՝ ոչնչացող ջրիմուռները թքվածնի պակասեցման Հետնանքով չեն օքսիդանում, այլ կուտակվելով լճի «Հատակում,. ուսեղծում հն ձկների ճամար ճակակոլոդիական միչավայր: Մնանա լճում առաջացմանընպաստում է նան ամննամքթածնիՔաղցի յա սառցակալումը, որի տնողությունը չրի մակարդակիիչեցման ճետնանքովավելի մեծացել:

է

ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ

ՊԱ մ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԲԱՐԵԼԱ

8. ՀՄՍՀ

Հայաստան աշխարձճումամեն

`

կարդակի բարձրացմանը( նպատ 48 կմ Արփա-Մեն ջրատարը՝ հրկ պես էլ Սնանի ավազանից աղտոտ (Սնանի շուրջր կառուցվում է աղտ տուկ կոլեկտոր):Սնանա լճի պրոբլեմ լնջսային մոտեցման լավազույն օրի աքարի Պարստացուցիչփարրիկ ավազանից դուրս: Այլ խոսքերով, դա տադրողական ուժերբ տնղարաշխել միայն տնտնսական արդյունավետ Տվյալ դու քում դա նշանակում է ա ճի չրային պաշարները:

Սնանա

լճի պրոբլ ՀԱՅԻ, մոտեցմամբպետք նպ

լիքսային

աշխատում են ճարյուրավորմարդի Ճակիչներ, անտառապաճններ,անտա Խոշոր ղումարներ են Հատկացվում նհրի վնասատուներիդեմ պայքարելու ննրով Հարստացնելու, հոր ան ստեղծմանե այլնի վրա: Այժմ փոխ մամբ գոյություն ունհցած անցյալ մունքը: Այլնս մարդիկ շրջակա անտ սես փայտի վաճառման չտեմարան, զուլալ չրերի կհկախապայման ֆեղ է կուրս մղել ոպառողական ամենուր պաճպանման աշխատանքների Հաջո

լի մի ամբողջություն: Բնության այդ ննիը, որպես ազգային ժառանդությու լիք սերունդներիճամար կս: Այդ վսեմ գործի կազմակերպմ վարությունըջանքեր չի խնայում.միայ

փաաականաչ ձորակ մի ուրույնբնական ճամալիր

ու

աշխատանքներ, ստնեղժվելեն մաքրման կայաններ, օդամաքրիչներ ն թափոնների պաճեստարաններ,Սակայն ընՁանալով էկոլոգիապես ակտիվ միջավայր ստեղծելու պածպանեհլու քաղաքականության.բավարարման ուղիով, ձճիմնականպաչպետք է շրջանցել այդ քաղաքականության շանջըչ այլ պետք է բնության օգտաղորժմանն պաճպանման Ճարցերում ցուցարերել կոմպլեքուսյին կամ ոիստեբոլոր մային մոտեցում: Թե որքանով է կարեոր սիստեմային մուեցումը էկոլոգիական ճիշտ քաղաքականություն վարելու տեսակետից) Հաստատում է Սնանա լճի օրինակը: ԲավականԼ նշել,: որ ոկզրնական մակարդակիցչրի մոտ 18 մետր անկումը Հանզեցրեցլճի էվոտրոֆիկացիային: Բաննայն էչ որ լիճ տեղանկ փոխվող արդյունարհրական կենցաղային թափոնները են մեծ քանակությամբ օրգանական հյուպարունակում ճամար անձր ժեշտ Թթվածինը Թեր, որոնց օքսիդացման վերցվում է ջրից: 0քսիդացման պրոցեսում առաջանումն` ֆոսֆորով ն աղոսով «ճարուստմիալյությունննր, որոնք րարենպաստ սնուցիչ միջավայր են ստեղծում Համար: ջրիմուռների զարգաղդման Դրա ճետ միասին, արագ բաղմացող ն արագ ոչնչոցող են նոր օրջրիմուռներն իրենց Հերթին ջրավազանըսնում դանական նյութերով, որոնց օքսիզացման ճամար կրկին օգտաղործվում է լճաջրի քթվածինը։ Այս պրոցեսը ճանդենցնում է նրան, որ լճաջրում պակասում է լուծված քքվածնի քանակը, որը ն կարող է լճի օրգանականաշխարչի մաճացման պատճառր դառնալ: "նշենք, որ ջրավազանի ապականումը մեծացնում է Ժրքվաժնի կենսաբանական պաճանջարկը, իսկ ջրային ղանգ-

մում

է ժողովրղի լայն խավերում գիտակցված վարվեցողու-

քյան սովորույթի արմատավորումը, մի բան, որն արդեն իրեն զգացնել է տալիս: Բայց, չնայաժ այդ բոլորին, մեր ճանրապետությունում բնության պաճպանման աշխատանքների կազմակերպման են տրվել որոշ ճարպում ի սկղբանե թույլ բայ կողմերչ են որոնք էլ խանգարում ուղղությամբ տարվող աշխաայդ ծանոթանանք ալդ բացքոտանքներին: ձամառուտակիորեն ղդումներինն պատանջվողմիջոցառումներին, այլ քվում հ սույն գրքույկն ընթերցող բնասերներիանելիբներին: նախ նշենք) որ լանդզշաֆաների պաճպանման կաղմակերաման գործում կարնորը ոչ այնքան արգելոք ստատուսն է, որքան նրա ներքին կառուցվածքի ճիշտ կաղմակերպումը (խոսքի պաճպանվող տարածքի ճիշտ կազմակերպմանմասին է) Այս տեսակետիցձայլկականՄՍՀ-ում վիճակն անմխիթար էւ Պետք է պաճալանվողօջախների դարձնել լեռնալանջերի բարձրադիր մաձույլ(կոմոչակո), ընդգրկելով լանդշավխոներիողջշարքը նոչքե պաչպանելմիայն որոշակի լանդշաֆտային գոտին, ինչպես արձանադրվաժ է մեղ մոտ արգելոցների վնրաբերյալընդունված որոշումներում: ԱնՃճրաժեշտԼ ճրաժարվել պաճպանվողտարածքները այլ նպա սերմերի / ւզտուղների տակներով օղտագորժելութ՝ Հավաք, անատսունների սրածեցում, անտառաչատումներ, ե այլնւ ձարկ է ճրաժարվել նան չպատճառաբանված «նորամուժությունից» արգելոցներում նոր կենդանատեսակներիկլիմայավարժեցումից, որը ճակասում է «արգելոցծջ ճասկացուքյանը: ելենլով լուրաքանչյուր արգելոցի առանձնաճատկուԺլուններից, ճարկավոր է կատարել ներլանդշաֆոային չրիանջատելատանձին տարածքներ, որոնք կարելի ջչանցում՝ է օդաագործել ճանաչողական տուրիզմի նպատավներով, առանը խանգարելու արգելոցային ոռնժիմըր։ Մեր կարծիքով պետբ է անջատել երեք ֆունկչ արգելոցներիսաչմանում ցիոնալ զոնա. 1. Փակ ղոնա կամ Դրանք կլինեն արգելոցի ունեն «ոււմեմատախոր տեղամասերը, ուր ըսնդյաֆատներն բար կուսական բնույք, ինչպես նան թոլունների ու կենդա:

տարածքը ՛ա-

'

Հ»

տեղանք:

նիների խաղմաքման վայրերն ու թաքստոցները, Այստեղ ունհնալ այն Քույրովությամբ կարող են մուռ ճետ: որոնց գործն առնչվում է տվյալ տեղանքի Այս ղոնալում որալես առանձինենքազոնա ցանկալիէ

ա

Հուշարձանն

թոլոր անջատել

բնական ն պատմական իրենց շրջակայքով: Դրանց սաճմանում թույլատրվում ւ ՄեքենաներիԿուտքըՀուգիտաճանաչողական տուիիղմբո էչ շարձանի ամայիրի ռաաճմաններումխատիվ արգելվում Չ. կիսաբացդոնաչ են, բնուուր այն տեղավայրերն Այդ թյան պաճպանությանու ճարստացման գծով գիտաձճետափորձնականաշխատանքների ժամանտկ արդելղուռական է աղատ ելքն ու մուռքը: վումզբոսաշրջիկների 3. Քաց կամ արտաքին ղոնա Թույլատրելի դարձնել կբուաւշրչինները, Հովննների, անդական բնակչության աղատ հլքն մուտքը, ինլալես նան կաղմակերարիսծճանճախումները հ Հանգատի Բայըայդ զոնալում բնուանցկացումը: թյան ճարատություններըաղտոտողներին հնքարկել պատասխանատվության: է մերձրնակավայրային ուաբածունպասռակաճարմար թյունները դարձնել «անդստյան պարկեր բնական որոշ ռնժիմ, տարրերի նկատմամբ կիրառելով արգելոցային նման երրորդ զոնային:Այուլիսիմիջոցառումները կօգնեն, ոլալեսղի արգելոցի քանկարժեք բնատեղամասերը չվնրածվեն պարապ մարդկանը քատերաբեմի, մի բան, որն արդեն նկատվում է Դիլիջանիարդելոցում՝ Հաղարծին ե Վաբղ լիճ բնատեղամասերում: Հանրապետությունում արգնլոցային լանդշաֆտների գեղեցկությունները ն ճուշարձանների».տեղանքի Ճամապատկերները, րնության ճակադրություններիտարածրային ար-՝ տաճայովածությունը ավելիլրիվ».խորըն մոտիկից եսնիեու լու ճանաչելու ճամար անձրաժեշտ է երանց տարածքի տարբնր Հատվածներումկատարել միջոցառումներ: Այսես, Միափորիլեռնաշղթայի արամոյան ճատվածում երկրաբանականմերկացումները,ճկվածքները, վրաշարժա-չ յին ծալքերը դիտելու ճամար պետք է կառուցվեն լանջերն խոր ձորակների ի վեր բարձրացող սանդղակներ,տեղ-տեղ, բարձր լնոնագագաքններին, առավել ուր վրա՝ կամուրջներ, ու

ու

փլացնողներ

-

լավ է երհում Աղստնի

ողջ

Հովիտը

իր տեսարաններով

(Բնդուկի, Փափախքարի, Անագյունելի զանգվածները), դենը դրամով գործող Ճեռադիտակներ:Շատօրինակելի ն օգտակար կլինի առանձին ճատվածներում,Հատկաղես այհտեղ, ուր մակերհուլիային ջրերը քիչ են, կառուըել փոքրիկչրա-՝ սաճմանվազաններ։ Հաշվառման ենթարկել արգելոցների ծառերը ն աոներում ճանդիպողբոլոր զարիքավորն Հակա նրանց ամրաց-. ճասարակ բոլոր բնական նելով ճամապատասխան դրառումներ ն նմանօրինակ այլ

ճուշարձանները,

միջոցառումներ:

աջ

: ,

Արդելոցների

սաճմաններում կատարվող Հետազա աշխատանքներիմեջ աոտցջնաճերթք տեզերիքի մեկը պնտք է նոր անտառայինզանգ Հատկացնել անտառատնկումներին՝ վածների ստեղծմանը, Այն պետք է կատարձլայնպիսի վալանձինս բերում, որտեղ, մարդկանց տնտեսական գործուննության ճնտնանքով անտառը վերազել է: Դա առավե լապես վերաբերվում է բնակավայրերի շրջակայքի ծառա-

պատմանը:

Մեր կարծիքով պետք է Հրաժարվելբնակավայրերիշրչակա ատրաժծություններիվրա ոչ արժեքավոր ծառայտեսակհերի՝ շացենու, բեղու կամ թե ակացիայի։տնկարկներիը։ նալ, դրանք չատ շուտ են վարակվում 4իվանդունե երկրորդ, փշատուժում վնասատուներից թյուններով Համեմատ տերնհավորների կարնոր՝դեր չեն խաղում լիարժեք առողջական միջավայր ստեղժելու գործում: Այսղհս, օրինակ, բարձիթող վիճակում է Պուճուժ Դիլի Հնագույն բնակավայրի Հատվածում գտնվող քաղաքամերձանտառը, որին շուտով միանալոււէ Դիլիջանը:Մեր կարծիքով այստեղ պուրակների պաճպանման 4ետ միասին վայրի տանձենու պետք է կատարել կուրոուրական ծառատեսակների տրն`

ու

կում:

Անտառատնկումների. կարիբ նն զգում նան Պարզ լիճ սաճերկու կողմերը` ստորին գոտու տանող ճՃանապարճի ճատուկենտ րբոխիներեն մնացել:

այնտեղ, ուր մաններում,

՛Այս Հատվածում ես սոճիների ։զուրակննրիստեղծումը ցան-

գելոցի տարաֆքումԱղատնիՀովիտը, բայց

ստեղծմանկարիք անտաոսշերտերի

պետք է կատարվի

է

ալատեղ նս նռր

Ավելին զգացվում:

շրջակա տարածբնեԽոսրովի արգելոցի՝

րում: ՀայաստանիարգելոցներիՀամար Ֆի առանձին պրոբլեժ է նան կենդանականաշխարձի պաշպանման,վերակառուց» ման ու Հարցերը: Այդ նպատակովկլիմայաՀարստացման ու մավարժեցվում են կովկասյան ազնվացեղեղջերուներ մի նոր խումբ կավ կլինի այս կենդանատեսակների բազ: բար թողնելԱրեգունի լեռնաշղթայի անտաոաձճատվածնեդետերի ավաղանրում, ատավելուպեսՓոլադ ն Բարեբեր

ներում:

Ուժեղացված պաճպանմանռեժիմի դեպքում արդելոցնոսը թփուտագիճուտայինանտառների շիջանում կանան փասիաններ, որոնք այս վայրերի րելի է բաց երբեմնիբնակիչներն են եղել: կարող Ինչ խոսք, միայն լուրջ ուսումնասիրությունները նշյալ կենդաեն որքանով է խղատակաչճարմար քե պարզել, անտառների ֆաունայիՀարստացումը: այս նատեսակներով Մեր կարծիքով այժմյան պայմաններում կարնորը դոյուճամար ն ներմուծված կենդանատեսակների թյունունեցող Այդ առումով պայմանների ստեղծումն է: նպաստավոր կենսատեխնիկականմիջոէ կատարելմի շարք Հարկավոր ցառումներ: կարեոր միջոցառումներից մեկը կենդանիների հ .խոր ձմռանը նրանց կեՀամար կերի սլատրաստումը

ների

թողնել

.

պետք է դնել անտառի բարակրումն է: կերակրամանները ցատներում, որպեսզի կերով տարվածժամանակ կենդանիգիշատիչների ճարձակման դեպքում անակնկալի ները

չգան:

ճամար ետք է ւլաոկճղակավոր կենդանատեսակների Առավելօգտաբաստել նան աղուտներ կամ աղամաններ։ են դետակենրի աղէ, երբ աղուոները կառուցվում կար բյուրների շրջակայքում, այն ճատվածներում, ուր կենգանիեն խմում: ու

բերը մբտականջուր որ Քանի

ամռանն

այս

ապրում են կենդանատեսակները

անտառի վերին դոտուԻ մերձալպյան մարգագետիններում, պատվածլնոնմարգագետիններով լեոնաբազուվների

վալի է:

Չնայած անտառով ծճարուստէ Դիլիջանիպնտական ար-

ապա

սանցքներում կառուցվածաղուտնհրում կենդանիների այջելությունը ավելի բարձր է. Այս վայրերում ժիշտ լինում է է «Հեասպնդող պով քամի: որր կենդանիներին ազատում ժժեղներից։ ԹոչուններիՀամար հս անձրաժեչտ է կեր շտեմսրանասվորել ե ձմռանը ճարկ եղած դեպքում (Խոր ձյան ժամանակ)կերակրել, Հատկապես բարձր գոտիներից դեպի »ովոի ցածրտեզամասեր իջնող թոչուններին: Թոչնաբներիտեղադրումը արգելոցի ներքին դոնուններում ժեր կարծիքով անթույլատրելի է նախ, դա նս «Համարվում ու է միջամտում կննդանատեսակների. բնության մլբջե գոլուն Թյուն ունեցող «արաբերություններին գուցե այս կամ այն կեր ապդում են նրանց կենսապայմաններիու ձնավորված ռնֆլնքոննրի վրա երկրորդ, այստեղ բոխու ն կաղնու անչ տաոներում շատ նն փչակենրը՝ թոչունների բնադրման Հարն, երրորդ՝արճեստականթոլնաբներըմարավետ տեղերը խոնավ պայմանների տեղումների առատության պատճառովշատ չուտ են դուրս դալիս շարքից: ինչ վերաբերվում է բնակավայրերիշրջակա անտառային, տնկարաններին թոչնաչ ` ալդզիներին,ապա արձճեստական մեծ բների տեղադրումը օգնություն է թոչնաշխարտճին: նշված :' տեղամասերում թոչունների քանակի ավելացումը երաշխիք ժաէ այգիներից բարձր բերքի ստացման ն կուլոուրայրան տատեսակներիառողջության պաճպանման: Արդելոցների տերիտորիայում Հրդեճների Ճազվաղեպ են,սակայն անխուսափելի են, Հատկապես աշնանը նե ձմռան առաջին կեսերին. Ապագայում, երբ կվերացվի անասուններին արածեցնելը, ինչպես նան խոտի «ճնձումը անտառի բացուտներում ու վերին գոռում,անխո եմ վերաբերմունքի դեպքում չորացած խունրը կարող են Հեշտությամբ Ճրդետվել: Ուստի արդպելվումէ արգելոցիտերիտորիայում կրակ վառելը, խորովաեծտնելր։ Նման բաներ կարելի է կատարել միայն անտատիստորին ղոտու սաճմաններում՝ դետակների ճարմարավետափերին ստեղծված ճատուկ կրակարանենրում (փակ ճարմարանքներով),Պեոքէ խիստ լինել այս Հարցում՝ արգելոցայինռեժլոիր խախտողներինկատմամբ: հացի նշված միջոցառումներից, արգելոցի սաշմաններում պետք է կատարվենաղբյուրներիմաքրում, դետերի ու :

ու

:

ու

.

"116

`

պետակներիվարարման ընթացքումտեղանքիվնասազերուժ (ափերի ամրացում), ինչպես նան բնական բացասաՀա սրված կան երնույթների պատճառով: լանդչաֆտներին վնասվածքների աղետներիճետնանքների վերացում: պետականորեն նախատեսված արգելոցային կիրառելով ոեժիմը՝ արդելվոմ է տրակտորների,ավտոմեքենաների Այդ զոնաներում մուտքը արդելոցի ներքին փակզոնաները: / արբազմացման սեղոններում կենդանիների ձվադրման մուտու ելքն Հովեկների դելվում է անդամ տուրիստների Քլորժամանակինն դիտավանճիմքերի վրւս սլետք է կատարկ սանիտարականճատումները, սերվեն անտառի անամքը ե մերի ցանքը նմանօրինակբազմաթիվ այլ միջոցառումու

ու

ներ:

ժամանակն է լիովին արգելել արդելոցների տարածքից մասսայական Ճավաքը: Հատապտուղների սերմերի Արդելոքային ոնժիմի պաճպանմանճամար տարվող ժրջոցառումներիմեջ կարնոր օղակ պետք է Համարել նան ու

բնության պածպանմանվերաբերյալ գիտելիքներիպրուղաղանդումը արդելոցի սաճմաններում գտնվող բնակավայրերի բնակչության մեջ: Ամենօրյա բացատրականաշխատանքով արդելոքի աշխատողներըն ընասերները պետք է. պրոպառեժիմի օդուտը արգելոցային դանդեն՝պարզաբանելով ու ազցին ապագասերունդներին, ներկա պետությանը Հատկապես պրոպագանդանուժեղացնել բնական թանկարու

մեք Ճուշարձաններինկատմամբ ճողատար վերաբերմունքի ուսուցման ուղղությամբ, դաստիարավել նե:գիտելիքների ու մեջ հ ճարդանք ղոլրոցականեերի հրիտասարդության սեր

աշխատանքներն ուժեդեպի բնությունը:Պրոպադանդական ղացնելատավելապեսայն Հիմնարըկ-ձեռնարկությու

պիտք է արդելոցային որտեղծատկաղպես կոլեկաիվենրում, «ունեն ն որոնք, այսպես ամա, ոնժիմի պաճոլանությունը խախտելուարգելոցային «զոտենցիալՀնարավորությում»՝ ռեժիմը ՝

:

դիտատեխնիկականՀախուոն միայն ժոէ, որ Հնարավոր է ներկա շրջանում Կիուխոխությունների "ղովրդականլայն կանգվածի ճամերաչխ ջանքերի կաղզմաներպմամբ պածպանել բնական միջավայրի ՀաանաղարտուԱյլ կերոլ ասած,

գոռ

ն

է

պրոցեսների ընթացքն ու ճավասա-

աշխարձագետների, էկոլոգնե-

ու

ների լավացման, կենսատարտադրողականության մեծացման (աղուտների ստեղծում, կերի ճավաք, կերակրամանների ստեղծում, նոր կենդանիներիու բուսատեսակներիկլիժայավարժեցում նկ այլն) ն այլ ճարցերի լուծման ուղղությամբ: դ) նոբմավորման՝այս միջոցառումների թվին են ոլատկանում գայլերի դեմ պատյքարը, գետերի ակունքներըմաքուր վիճակում սպաճելը,թռչունների ու կենդանիների բազմացփան ժամանակ Համապատասխան տարածություններիվրւս մարդկանց ելք մուտքի կարգավորումըն այլն: նման ժիջոցառումներ պետք է կատարվեննան արգելոցի շրջակա ն սաշմանամերձ տերիտորիաներում,ցանի սր վերջիններս

բ)

ֆլորայի ն ֆաունայի վերակաՎեբաբտադրբական՝ նոր տեսակներով ճարստացման, կենսապայմանռուցման,

ու

անտատի վնասատուների, ճիվանգությունների, ճողերի էրոզիայի ճրդեչների դեմ, ինչպես նան անտառի խնամքիյ բուսակենդանական աշթարճի պաճպանման ն բնական տարրերի մաքհության ուղղությամը:

պայքարի կազմակերպում ոո) Նեբտնտեսական՝

սաճմաններում ալետք է կատարվեն պամովողաատրածքների բաղմաթիվ այլ միջոցառումներ՝

բեապաճմբուսին,

բաժինները: Հեւո Գիտական Հետաղոտությունների

Բու"

բի լանդշաֆտագետներին ուրիչների: Արդելոցում կատարվող գիտական աշխատանքներիթեկարնոր մատիկանպնտք է ընդգրկիբնապաշպանման

բնադետ մասնագետների նո

ու

Մեր կարծիքով արգելոցներում գիտական չպետք է սաճմանափակելմիայն կենդանաբանով բուսարպնով,մի բան, որ կանոն է դարձելՀայկական ՍՍՀ-ի արպնլոցննրիճամար։ Հարկավոր է ընդգրկել լայն պրոֆիլի ու

Վերջապես,շատ ցանկալի է տե

բնական

Հուշար

արտակարգ ճարուս տալ

ճարյուրավոր տեղամաս

սերունդներ

շատեր վայրերից

ջարձաններ՝ապագա վերջապեսայդ

ռեժիմ: Կարելի է առանձնացնել ակություն ունեցող մի շարբ բնա

նել. «սրբավայր» պաճպանելովտ

ցուլը

առկայությ տիպ-Ճուշարձանների

են լապվաստում

ու

ապագայում այլ մոտեցում ցո շաֆոների օգտագործմանն պ Մեր կարծիքովայստեղ կղատ աշխատան պել բնապաճպանման

նում

Հնարա առանձնաճատկությունն

կան ռեսուրսները ճանդատիու բու ինչ գործելու անչրաժեշտությունը

բաղզմաճարկ դա բնակավայրերի

թյան բնույթը,

տարածքիաշխ Հայաստանի

ու

ներում գտնվող արժեքավոր ճար մաքու ւձանները փմերակառուցված, գույնզգույն՝ ծ ված այգիներով

ւ

նակը կրնդարձակվին կստանա ա նաատակ:

Ապագայումնշյալ ժիչոցառում

ու

չարքպրոցեսների տ

փոխադարձՀարաբեր ճասնել այն բա դ) ԻՐավական՝ մասնավոր օրենքն բեդչանուԺ պաճոլանմանյ,նրանց խախտողնե վերաբերյ պատասխանեատվության որոշումներնանչեղորենկե ներն է) Հատուկ միջոցառումներ`բ ժամանա փվոխճարաբերությունների երնույթների վերացման ուղղությամ կան. պայմանների տեղական առա են գաոնպում

բնական մի

Հաստիքները

ին, վերաբերվում աշխատանքգիտաճնտապոտական ների կատարմանը,ապա գլխավորը Համապատասխանկաղբերի. ընտրությունն Օէ ն նրանց Համար աշխատանքային պայմանների ստեղծումը:

րակշոությունը:

թյունը, երնուլթների

կան պայմաններով

կարող հն ճանդիսանալ անդգստի ու

նման օղերնութաբանական կայանների Արգելավայրերը

Հիանալի առողջավայրեր: մմզղմվոաորոչղատկողմդալի ազխոմղոչղդզկմենդմ1 փոցխ լնելով նշված ռեղերէ կառաչարԻնչ լանդչաֆտային վերաբերվում տիպերը: առանձնաճատկություններից, բոլոր կեինք ապագայում ավելացնել ազգային պարկերի քանակը» ձիմնարկների վատներին, ապա նրունք դիտաճետազուռական կիրառելով նրանում բնապաճպանման տարբեր ձները: Համար կչշանդիսանանստացիոնար գիտական կայաններ, նթե արգելոցային ցանցը ըխդգրկումէ ճանրապետուչ միջոցով Հնարավոր կլինի բացաչայտել նրնուլքների որոնք թյան բնության բոլոր էական կողմերը, ապա արգելավայու պրոցեսների ընքացքը չփոփոխված լանդշաֆտներում, բներնու ազգային պարկերը դեռնս չունեն նման դիտական մշակել բնական ոհսուրսների բազմացման, ռացիոնալ օգՀիմնավորում: ելնելով բնության առանկձնաճատկություննճ- տագործման ն մարդու ու բնության րիլ կարելի է կրկնապատվել, անգամ եռապատկել նրանը ուղիներ: նորանոր կարգավորման բանակը: մարածժամանակակից Հանրապետության ձայկակուն նշեցինք, Ինչաես ու Մեր կարծիքով, ճարկ է արգելավայրայինոնժիմ սաշմապատմականճուշարՔը Հարուստ է բազմատեսք բնական նել Մարմարիկի ողջ Հովտում, Աճանանի դետի ավազանում ձաններով: Այն պետք է ծառայեցնել աշխատավորության ե Վաչագանի ձորում գետի վերին ուսուցմանն Այրի հրիտասարդության ճանդսոի կաղմակերպժանը:, Հոսանքներում գտնվող մնացորգային ու Միաժամանակ դաստիարակությանը: Հայրենասիրական անտառամասերիչ Արագլիջութգետակի միջին ավազանում Հանդիպող նոսր Համալիրներբ պնտք է անաղարտ դրանց շրջակա բնության անտառակների (Սիսիանիշրջան), Վայրի նոնիների պուրապածպանել գալիք սհրունդների Համար: Այզ տեսակետից նս կաղզմակի պուրակի,երմեր Ճճաճարուռների Օձունի ճանրապետությունում շ րջան), (Գորիսի է, որպեսզի ցանկալի Հախորղական ղարաշչրջանիցհկող դիճու ն կենու անտաոտակկազմակերպման Հանգստի բնական կերալվեն ների (իջնանիշրջան), Արագածիլանչերի բարձր լեռնային մար կօգտագործվեն որոշակի ոնսուրաները, դրանցում կաանտպոների ն ուրիշայլ տարածքներիվրա: պպաճովվենբնական ն ճարտարապետականՀամալիրների այաստանի վայրի չիմնա-. տնսակառաջացման ընդՀանուր տեսքը, կառուցվածքը,բնական Հաղզվաղեպտարցորենի կան կենտրոններթց (օջախներիը)մեկն է, ուստի ն դիտաներդաշնակարվեսաի բերի, այն ճարստացնելովբնությանը կան մեծ նշանակություն կարոզ է ունենալ ճացապգի վայրի կառույցներով: սպեցիֆիկ արգելավայրի Հիմժնումը Արակարող են լինել առանձին արգելակուլտուրաների Բնական պարկերում սաճրատյան դողավորության չոր տափաստանային գուռու տեղամասեր (ռեզերվատներ), անդամ արդելոցային վայրեր, ն Բոլոր մաններում՝ Ողջաբերդիլեոնաչղթայի փեչերին: Հարկ | ար«փակ» «բաց» գուռիներ: շրջակայքում նրանց իսկ նան ունիկալ ռեժիմ պաճպանել երբկրաբանակետեր:Հանդսոլուն կառույցները տեսակի (աուրիստական դելավայրային Խնձորեսկի կան դոլացումների վրա. Գորիսի բրգաշարի, ամառային ճամբարներ ն այլն) կկա-` տներ, առողջարաններ, բնակավայրերի ճետ միաբարայրների թումբը՝ Հ նագույն գետի վերին աին, Փերչինգիլի քարաքարկառները` Ռրոտան ն այլն (ոկ. 5) ավաղանում լեռնային երկրներում, որոնջից է ն մեր ճանրապետուպետքէ կազմակերպել բոլոր բնա-, թյունը, արգելավայրեր զաճպանելով բնության կան գոտիների սաճմաներում, Հազվադեպ տարրերն իրենց միջավայրի բնական լանդ-

րան

ների

ու» փոխճարար

|

շրջան), (Ղափանի

պարկեր:

`

տարվեն

սաշմաննեհրում: շաֆտների

:

բաղ գոտիներում: կամ արկի օրինակ կարող Բնական ճանդստավայրծրի ՀուՀովիտը Տաթնի պատմական է Հանդիսանալ Ռրուտանի Տանձավերի արգելավայրի, Հին շինուճայր շարձանների, բնակատեղի ն Տաթնի Հէկ-ի կառույցների «Հետ միասին: Քնալանդշաֆտային պարկ կարելի է կաղմակերսլելւնան կիրովականքողակիրովականիՀատվածում, ու կիրճը: Փի շրջակա անտառային ատրածքն

ան

Փայլաձոթի 12:

:

ու

մի

`

Հու-

կավակից վիճակը:

`

.

՝

նշվի նան ճուշարձանիկարգը,չրեվ ե շրջանի, բնակավայրի, լեռան, գետի անվանումը, անղդը այլ վայրերի անունների կողմնորոշմամբ,նրանցից ունեցած Հեռավորությունը, բոտ Պորիզոնի կողմերի: Քանիոր «ուշարձանների իրավական պաճպանությաւնճամար ռպատասչխանաթու են տեղական ժողովրդական զեղուտատների գորն ուստի անձնագրերի գույքագրերի ծադիր կոմիտեները, մեկ օրինակը պետք է ենի վերջիններիս մոտ: նրանց նկա-

Անձնարդրում ռլետքէ

ժամա

`

.

անձնաշարձան պետք է ունենա իր ճաշվառման քարոր՝ է Ճուշարձանի դիրը կամ գուլքագիրը: Գույքագրում տրվում ղիտական բնութաղիրը, բնական չափերի պարամետրերը)

ինչոլես արդեն Հիշատակել ենք, բնության ամեն

պերիվբող

թյան անտառային կոմիտեխն: Բայց դրանց մի մասը անտա-չ են կամ ավազային ռային բնուլթի չեն (մարգագետիններ ցրոններ): Հարկավորէ զտնել ոչ միայն արգելոցների ու արգելավայրերի, այլն բնապաչչպանվողթոլոր ձների, «իսկական տերերին»: Քանի որ ձայկականՍՍՀ տարածքում մինչն այժմ չի ուսումն աչ. կատարվել բնական ճուշարձանների դուվքուդրում, հ դասակարգում, ուստի ստորն ճամառոտակի սիրություն կանգառնենք այդ աշխատանքներիկատարման որոշ ճար-

են Հչանրապենտուդրանք պատկանում իրավականորեն

ւլատշանճ աշխատանք չի կատարվում:

ու

Փաստորենբնական տարկ է իրենից ներկայացնում Մարմարեկի Հովիտը կառուցվող կառուցվելիք. շինություններով՝, ապոլտ առողջարանականճամալիրներով: Ավելացնենք,որ չնայած դործող օրենքներին կ կատարվածմիջոցառումնեիինչ ճանրապետությունում արդելոցների ու արդելավայրեըի ն, առճասարակ, բնական ճուշարձանների ապաճպանությունը դեռես անմխիթար վիճակում է: Դրանցում ամենուշինություններ են ըեք անասունների ճոտերն են արածում, անտառա չեն ռրսագողությունն կառուցված, ճաղվաղեսը են ոնսուրսները, Հատումները, անճարկի «օդտաղործվում փլացնում տեղանքը: Ուղղակի կարելի է տսել, սողատուսում, ձայլաստանիարգելավայրերում բնապաճապանժան. զծով որ

տարածքները (նա

ՍՍՀ բնապահպան Հայկական 1.

կաղամա Ամասիայի արգելավայրեր՝

5.

գու

շճուղայածառի պուրակը,

Բ

Վ

`

պուրակը» ազգային պարկեր'1. Գուգարքի,2.

26--նյուվաղիի

Սյ

25--Սալքարի ա 24--Գեղիիանտառները,

բանի անտառները, 19--Ֆածուկի վայրի տա չինգիլբ՝ Որոտանի վերին Հոսանքի ավա անտառնե 422-Արնիսի անտառակները,

նուտի ճաճճային աղութները: 16--երաս 12--Քիարնթի տափաստ վարարաձճանում,

ալպյան մարգագետինները72--Արտանիչի Վայրի ցորհնի բու ձորի անտառները ,14--

(ճնտանտառայինտափաստան),10--կճաշ

նծրի մրտավարդենու պուրկննըը, 3--Տաշիր ճարկուտը, 5-. կիրանց գեաի ավազանը դետրի ավազանի անտառները, ֆանձ 8--Արժվաչենի տխլուտնկերը,9(Իջնան),

Ա.

Նկ.

`

ու

.

ժամանակ կատարվում է Ճուշարձանների վնրաճաշ-:

առ

որոշ

.որս

թոչունների), տեղանքի աղտոտում, նրա

ու

կան միջոցառումների անցկացում, դալերի վնասող Հուշարձանները

կ բ

(

ու

ահրի Հոսքի փուվոխություններ, ինչալեսնախ խուտի Հեձում, անասունների արածեցում, կրակի վառում, մեքենաների ըատնհղծում,ձանզստի նպատակով, մասսայաչ կանդառների

նս

կազմվում է ակտ, տրվում զատի: կարնորխնդիր է նան բնական Հուշարձանների պաշպանման ոնժիմի կարգի կազմակերպումը: Տեղական իշխանությունները«Հուշարձանների պաղպա-. նությունը սլետք է ճահձնեն այն կաղզմակերպությունների կամ ձեռնարկությունների իրավասությանը, որոնը տարածքում դրանք դանվում են։ Արլ մասին ընդունվում է ճառուկ որոշում, կազմվում պարտավորագիլը Այն դեպքում, նրբ Հուշտրձանը դտնվում է մի բանի կաղ-չ փակերալությունների տարածքների սաճմանում, այն Հատէ ղրանցից մեկի պատասխանատվությանը:Կաղզկացվում են որոնք ճանձն մակերպությունները, առել Հուշարձայի պապանությունը, պատասխահատվությունեն կրում նրաց չկ առանման չձամար: Տեղական նշանակություն ունեցող բնական Հուշարձան ների շրջակայքում աշխատանքներիկատարման թուլլատրուչ թյուն կարելի է ստանալ անղական իշխանություններից, իսկ Հոնրապետական կարչի ճուջարձաններիդեպքոսրՀՄՄ Մինիստրների խորչտրգից: Բուսաբանականբնական Ճուշարձանների ուարածքում (հան նրանց անմիջական շրջակայքում պաճպանվոլդոնոաւներում) արգելվում է՝ ծառերի ճատում, տեսակային կազժի փոփոխություն, ճՃանապարչներիանցկացում, կառուցազատում, ղրունտային չրերի մակարդակների ն ռեժիմի,դե-

քուհավ

լան

ու

տարածքի մոլո 14 տո ձանրապետության ներ հն տոկոսը՝ ջրաթակ վ Թփուոռներ,

ու

չամառոտակի քննարկենք ՀՄԱՀ լանդշաֆ մի թանի ատղեկտներթ: ձայկական դործման թյան տարածբը 44,8 ճաղար քառ, կմ է, որ ՍՍՀՄ ընդճանուր տարածբի 0,113 տոկոսը, Քն է 64 մարդու, մեկ քառ չին լառությունը ճասնում նա Այդ ցուցանիշով Միության միջ բոնում է ճետ փնաչով Ուկրաինայից Մոլդավիոյի

ա.

Հեւտաղոտություններ:

Հուշարձանների Հ տաքածքի ճիշտ ղզատումը, ֆունկցիոնալ զոն տումը ն գիտական բնութագրերի կազմումը գ «րոբլեմներ են: Մեր կարծիքով ժամանակն է պետությունների օրինակով մեզ մոտ նս՝ դ ակադեմիայում, ստեղծել այդ ճարցերով զբ ճետաղոտական օջախ: Քանի որ մեր Հան տարածջին ապուպվելապես բնորոչ նն երկրաբ գրական (լանդշաֆտային) «Հուշարձանները ներիս պաճպանությունը պետք է կազմակեր ճիւբի վրա, ուստի պանվալէ տագիտական ստեղծել երկրաբանական վզիեիտությունն սաճմաններում, ոլոտոեղտարվում եի

տաջրերով աղտոտում: Այսպիսով բնական

փուբոխություն: Քնականսպատաճարկերի «ետնանքով «ուշարձաններքջ ոչնչացման կամ վնասվածքիդգեպբումտեղական իշխանուերկրարանական տաբած Հուշարձանների են՝ Հորատանցքերիփորում, վում թյունները Համապատասխան բնուո ջրային կաղմակերպությունների՝ խումներ, մելիորացիոն նպատակով ջրամբ թյան պաճպանությանրնկերության, դատաբննչական օրծում, ափերի վարարաճունի քայքայում, դանների, անտառային չրաօդերնույթաբանականկոմիե ե ճետ են ակո: Մարղդկանց` մերձ ճատվածներիբուսականության ոչնչաց ահների այլնի միասին կազմում Հանաժծոների արղդյունաՀանում, կողմից կատարվող անչարգի գործողությունների դեւսլթում նյու

վարկ:

խաձեռնությամբ էլ ժամանակ շրջանի տարածքում դավող

կոռը՝ ավազուտներ, ճածիճներ, աղակալաժ, ալկալի Հողեր ն օգտադործման'ճամար ոչ պիտանի գյուղատնտեսության 2 տոկոսը դտնվում է ճանապարճներիուշինատարածքներ, տոկոսն է, որ րարական օրյեկտներիներքո ն միալն Վերնպատակներով: է գլուղատնտենության օգտագործվում տոկոռը է, մանավանդ չինիս կեսից ավելին էրողացված դասվում է ոչ պիտանիՀողերի շարքը: մուտ 46 ինչպես նշեցինք, ճանրապետությանտարաժքի յոկոան է, որ ժզտադործվում է գյուղատետեսության Ժեջ, որում բարձրարժեք «Հողատեսբերը (վարելաճողեր, ըստ քաղմամժյատնկարկներ) կաղզմուժեն մոտ 18 տոկոս: Միույության 0,94 Հեկտարի դիմաց ժեր Հանրապետությունում 0,521 բորձրճեկտար է միայն ընկնում րաքանչյուր բնակչին Այստեղից արժեք ճողատեսք (0,18 ճեկտար վարելաճող): ն էլ Հրամայական պաճանջ է առաջանում պաճպանել արդցունավետ օգաագործել գոյություն ունեցող վարելաճողերը, արչ սիստեմում վնրընդգրկել նախկինում ճերկվող էրողացված տարածքները, մելիորացիտյի ն ջրարբիացմանենթարՀարմարավետ աղուտչալկալի կել ճաշճուտ, թարքարուռ :

ու

ճաղատարածքները:

կուսակցություննկառավարությունըառանձնածճա տուկ ու

նշանակություն

ծնն

պարվացմանն

ու

տալիս դյուղատնտեսության4նտաղզա

Դա ճասկանալի առաջադիժությանը:

է.

պաճանջմունքները բավարաաճող ընակյության ճարաճուն, է ավելացնել գլուղտտընտարեցտարի Հաժար պետք րելու

Բայց այն պետք է արտադրությունը: լոնաականմրքերքների անսիստեմ օգտագործման, ընթանա ոչ թե «Հողատարածքի Ֆրա բնրրիության սնանկացմանյ այլ Հողաճանդակներիբերնոր սորտերի ստացման, տաբարձրացմժանյ, փատվության րածքի օղտագործմանավելի էֆեկտիվ մեքոդների կիրաոման Հաշվին: Պաճղպանելովծգտաղործելի ճողատարածուայն պեաք է ընդառձակել անցյաառավելապես թյունները,

(էռզագված) աաբածէլում օգտագոռծումից դուբսմնացած նեբի հաշվին: '

.

պայմաններում սակավաճողության Հանրապետության

կուլտուրաներիընրքատվության րարձպյուղատնտեսական րացման

ն

ճամախառն բերքի ավելացման ճիմնական ուղին

ծածկոցի նպատակասլաց օգտագործումն է: ՎնրՀողային ջինս էլ մեզ Հանդիսանում է լանդշաֆտներիճիշտ կազմոտ

փակնըրպման պաճպանության անկլունաքարը: ու

ՄԵր

ճամար ճանբապեիտության լանդշաֆտներիպաճնան է պանմանյուրօրինակ բարձոլեռնային մաոպոոբլեմ օգտագուծումը, Դրանց ժամանակակիցղրուգագետիննիեջի

թյունը բարվոք չէ՝ կառլվածօղտագործման խիստ ժանրա-

բեռնվածության «նտ. Չբերելով բնութագրողքանակական տվյալներ ու փաստեր, որոնց կարելի է դտնել աժենուր՝ մաժովի էջերում ն այդ ուղղությամբ Հրատարակվողզիտական գրականության մնջ, ավնլացեննք, որ ղեռ 1960-ական թվականներին ճանրառպետությանամառային արոտավայրերը, ժարդադգետինները,ծանրաբեռնված էին նորմայից Յ--Ց անդամ ավելին: Դրս 4Ճետնանքովտարածքը կրեց լուրջ որակական փովփոխություններ՝թանկարժեք բուսական տեսակների կորուստ: մոլախոտերի ընդարձակում, ընդճունուր կննսազանգվածի արտադրության տեմպերի նվազում, րուսական սժբավորուժննրի սուկցեսիա ն այլի: Վերջին տարիներին ձեռնարկվող ժիջոցառումները (պարարտանյութերի օգտադործում, ջրարբիացում ն այն) ուղղված են շտոկելու կտրվիճակը, սակայն դրանքՃեռու են ստեղծված դրության ավելանում է անասունների գավորուժից, թանզի գնալով միջոցագլխաքանակը, չեն կիրառվում ոնգլաժենտացիոն

ռուժներ:

։

իրավիճակըճատկապես վատ

է անտառային շրջանների

ժարգաղզետինննրում, ուր չաինրով արածեցուժները ջրնՎերջինինրսիրենց ջնլ են անտառը վերին սաճմաններուժ: բնական սաճժաններից նաճանջչել են (ւարն ի վար) ժուռ ինծ

լեոԱնկայուն բնական ւպայմաննհեր ունեցող նային երկրում, ուր անսոսոների ուղղաձիգ ձգվածությունը: ժետր է, նման նաճանջը՝ ննրթին լանջերն ի վեր, 600--800 ճե անտառազներժման ճամատեղ, կարոզ է անվեփեշերի անտառի ոչնչացման պատճառ բրադարձորեն դառնալը

200--400

մ,

Անտառինաճանչի կասեցնելը,նշա լայն մասշտաբով. վեբնականոեժիմճերի մարգագետինների վերաբտադբելըչ բականգնսւմն հանբապետությունում կարգավոռբումը, գործի անքակլանդշաֆտների պահպանությանընդնանութ ու

պուրինչպես նշեդինբ, ՀայկականՍՍՀ լանդշաֆտների.

մոտեցումից:

փուռ

Հարցում

գ55

այս

րր:

շատ

են

կահ

ի տնատնսւսկան սովետական,

ճա-

բուն անտաուսյին լաղոդչխմքքերիվրա է դրված` ձոասծր շաֆտների սղաճպանությունը:Դեռնես շարունակվում է նրանց անտառանյութի տոտացմանե արաակտիվ օղտաղործումը Ժեցման նղատակներով: ԳիտականՀետազոտություններիծավալման ճետ միասին

Հաղար Հեկտարով: Դրա չիմնական պատճառը լեռնեալանէ, ւանտաճիշտ օգտագործումն ոչ ջնրի ճողատարածքների ռասլատվածությանցածր տոկոսը, անտաուսուս տման ն անսաճմանափակ տեփպեաշխատանքների տառղամելիորատիվ

կրճատվելեն վարելաճողերը րառղետությունում

նուլին շրջաններում ամենամյա րոզիայի պատճառով Հու են: Այժժ ղատարածությունները տարեցտարի կրճատվում մոտ ճազար ճեկտար ճողատարածություն արդեն մեզ դկատծ Հասնհնեքարկվածէ ուժեղ էրոզիայի: 1952 թվականից

Անտառազգուրկ, կամ աղքատիկ անտառներ ունեցող լեո-

վին ղուրկ են անտառներից:

գումարման իններորդ նստաշրջանում բնդունված այնտյոոչ կոդեքսում: Հայտնի է, որ մեր Հանրասյեերի վերաիբերըալ տեսակետից Միության անտառսապատվածության ստությունը տսնտառա-չ 11: փբաղեքնում լ Հետին տեղերից մեկը: նրա կազմում են ընդամենը 295,6 ««կաուռ տարածությունները սռոկոսը: Բայց զար Հնկտար, այսինքը տարածքի ժու դա դեռ Հարցի քանակական կողին է, եղած. անտառները իրենց ճերթին բաշխված են ժծայրաշեղԿանչավասարաչավի: Փոքր կովկասի Դրանք կենտրոնացված են Հիմնականում որստեմումդտնվող լեռնաշղքաների Հողմաչայաց լանջեինչպես նան Հանրապե բին: ներքին դոդավորությունները, բարձրավանդակըլիոտության կենտրոնականՀրաբխային

անտաո-

մեկը պանմանգործում խնդիրներից առաջնակարգ նրա ռեսուոսներիռացիոնալ է, օգտագորնեբի պաճպանումն կողմը իր արտաճայտությունը ծումը: Այդ Հարցիիրավական ատացավ վերջերս ՀՍՍՀ Գերագույն սովետի տասներորդ

ու

են:

պետության տարածքի մոտ 5--7 տոկ զրկվել է անտառներից: Այժմ նման փաստանացվածտարածքներում սա Հոժ անտառների սոսկ մնացորդները ենիը: Հենցայդ կղզյակներն էլ ետք րածքների վերակենդանացմանկորիզն ներ շատ են Բարգուշատի լեռնաշղայի բին, Սնանի ավազանի արնելլան եզր րինչ Վայքում, Շիրակում ն այլուր: Ան ների տարածքներիինդարձակման՝Ճել հ դույն ճարը է նան երանը տության րացումը, տեսակների լավացուժը: Ս վրա, ուտորիտարածքների Հեկտար տառրբ վերափոխվել է թփուտային նոս ռի դեգրադ պետք է Համարել մանու ցառումներմջակել այն կասեցնելու ուղ

Մերկարծիքով մոտ աղագալում, հիմ լանդշաֆտների պաճպանությ է լինի նախկինանտառայ մեկըպետք որ մոտավոր Հ Ասճնք, շականգնումը:

բակում, էոռվա դաշտում, Փամբակուժ,

անտառ Դաշտապաշտուքա կապույտը:

վրա ստեղծվել են արձնստականան տնկարկների ճոժ չերտը գոտ կանաչ

անտ վել են տարվել լայն մասշտաբի մոտավորապ խատանքներ: Տարածբի

Հանրապետ տարիներին Վերջին

վարության որոշումների կարնորությ նակությունը հ կատարման անչրաժեշ նել աշխատավորությանպատասխան յին Հարստություններիպաճպանմանդ որ անտառրխերից անասն Հայաստանի ման ն արգելման մ արաժացումների դունվել են դեռ 1961 թվականից, բայ դծով ոչինչ չի փոխվել:

Դբանց իո ՃԵոթինպետք է իջականացումը ուսրս կավան կազմակերպություննե Նե բխի լանդշաֆաագիտական Բիմնավոովի սկզբունքներից բնակչության եջ լայնորեն տարածել ի

տելի մասն

,

նն

|

առա-

է30

|

տանքում Հաշվի

ՀՍՍՀ

ու

գիտությունների ակադեմիայի բուսաբանության ինստիտուտի կոլեկտիվի կողմից մշակվել է ողչ ճանրապետության տարածքի անտառապատվածության անտառա մելիորացիայի զլխպյոր սխեման:Մեծածավալ այդ աշխաեն առնված տարածքի բնակլիմայական

տուներու:

Այդ ուղղությամբ մեժաժավալ աշխատանքներ տարվում Հանրապետության գիտությունների ակադեմիայի ինստի-

Է

.

են

խոնավուՀ օղի Պարաբերական ներով, բարձրացնում թյունը: Քանի որ Հայկական ՍՍՀ տարածքը աչքի է ընկնում ուստի անտառապուրակների ն բազմազան լանդշաֆաներով, Հիմնադրմանժամանակ ոլաշմուանիչ կանաչ զուռիների Նման են պայմաննե դժվարություններ: մի շարք ջանում ծառամիայի րում անձրաժեշտ է գիտականորենլուծել ոչ բույսերի ասորտիմենոի ճարցը, այլն մշակել յրնկթփային ման տնկարների լոտության, խմբերի, սլնմաները, լուժել ՎՈՐ տեղաբաշխման, դրանց սաճմաններում չջրադանգվածների յին ավազանների բաշխման, ճանապարտներիանցկացման ն այլն բազմաթիվ Հարցեր: նման ճարցերն անծճնարէ լուտարածքի բնալանդշաֆտաճանրապետության ծել պոռանց ն դենդրոլոգիականշրջանցման սխեմաների մշակման: լին

ու

Քաղաքների ն բնակավայրերի շուրջը ստեղծած արչեստական կանաչ զանգվածներըն ճատկապես անտառապուրակները մարդկանց ճնարավորություն են տալիս առանց ժամանակ կորցնելու ն երկարտարածություն ճաղքաճարեչ անլու վալելել բնության գեղեցկությունները: Արչճեստական ե դաշտապաշտպան շերտերը բացի զլիասառուպուրակները (քամիներից ն պաշտպանումից ֆունկցիայից՝ բերքի վոր օգնում են պայքարելու փոշու, աղայլ արբճավիրքներից) ֆիտոնցիդմուկի գեմ, օդը Հարատացնումեն թթվածնով

ու

գյուղական Բնա

աարրի

են

աղբի,

անա

ու

անասնագոմերըկառուցվաժ են բնակ են ոչ ուղիների մոտ ն էսթ սանղծում են ծաղկապատումենըը, բացակայում ճաշակով մշակված Հանդատի ժամ

Ցավոք, մեր ճանրապետությա շ

8ՐՐԸ"

անեցի լինում

ո

բոլոր

ւ: Անա հ Քուր միջավայր: Քարձրճարտարա ված չենքը կորցնում է իր տեսքը, ե 1Ե

ամ նո ամբողջանում

դրանցով սնվող մրդատու կ

ւն

Սակայն սչ

բով:

ն

մ փողոցները իր կայնաճուն

ներով |

Ճայ դլյուղի պատկերը բնորոշում են ծավալ պատշգամբներով բաղզմ մրգատու ծառերի պուրակներու:

տեսքովն բուսականությանեժ տե նախկին անշուք ն անչրաղույ ու նեղ փողոցներով, անցել են պա

կա բնական լանդշաֆտներից անջա

ները: Դրանք Հիմնականում տեղ ն ներուէ, դոգավորություններո վանդների մեղմաթեք լանջերին: Որպ

Հանբապետության վերափո տեղ ն գբավում առանձնակի բն

ինչպես նար ընդարձակելթանկար դեպ ծառատեռակների աիրեալներ

նել նախկին անտառային ղանգվ թիուտայիի անտառակենրի տեսա

ու

անտառայինլանդշաֆտների ըն՛Հանբապետությունում ամեն առանձնաճատկությունների, ն առճասառակ լանդշաֆտնեբի բառելավման շրջանի ժամանակակից դաբձակման բնական մեկն էլ դաշտապաշտպան ների կառուցվաժքների աշխատանքներից գծով տարվող ոացիոնալի անտառապութակնեբիկանաչ գոտինեանտառաշերտերի, կավայրնրի շրջակա լանդշաֆաներո է։ Այս ուղղությամբ աշխատանքներըԺեմ բի ստեղծումն պայմանկեր ուտեղծելու անձրաժ քափ են ստացել 60-ական թվականներիցճետո։ ցումը ճնարավորություն է տալիս զգ

երբեմնօգտագործվում են դգլուղերիշրջուկա նպատակով որոշ աղբյուրներ, որոնք էլ ավելի շուռ վեր էն ածվում կերուխումի վայրերի: Վերջիններսձեռբ են բերում անճաճո տեսք: նման պատկեր է նկատվում լան երնանի մերձքաղաօրինակ, քային ճանդատի զոնայի որոշ ՀՃաատխածներումյ Գառնիիձորում, Արդ ճի մուտ հ այլ վայրերում: Բնության թանկարժեք անկյուններում Հանդստի անցկացումը չսպլետքէ վնասի բնության անկրկնելի լանդշաֆաներին, չակառակը,. Հանգիստը պեհտքէ կապել բնությանը օղնելու արարողությանի՝ասենք թե «ծաղկի տոնին», «քոչնի օրվան», ուան. տառի. շաբաթին հ այլն: Պետք է Հասնել այն բանին, որ նման վարվեցողությունը դառնա սովորույթ: լանդշաֆտների դեղեցիկ նհ առողջ Բնակավայրային ստեղծումն ու պաչպանությունըպետք է դիտել որպես լուրջ ճասարակական Կոցիալականխնդիր: Դա ճանդինանում է այստեղից առողջ միջավայրի տռեղզծմանսկղզբնասպաճանջը, է սկսվում մարդու ն բնության միջն ճիշտ փվփոխճարաբերությունների ձեավորման նախապայմանը աճող սերնդի մեջ :

`

:

'

ու

գեղեցիկը արմատավորելու Ճաջողության բանալին: պանհԱյսպիսով,նանբապետությունում լանղջաֆտնեոի կարեորհարընդնպնուր խ նդիրների մեջ առավել պանության մեկն էլ պետք է ճամառել առողջՆ գեղեցիկ գեռշից բնակա-

վայբեբիստեղծումը:Նման ճարցադրում մեր բնակավայրերի անկասկած տեղին է: Հասփար եվ վերջապես, ըրոնդյաֆտների ճարստացմանն են նվիրմիջոցաված Ճանրասպետությունումկատարվող այնպիսք ռումներ, ինչպիսիք են ավտոերթուղիների սաչմաններում կոմպողիցիոն տեկարկների, պուրակների,Ճոզմաղաշուղան անտառապուրակների,Հակաքռովիոն ճողապաշտպան տընկարկների սոեղծումը ն այլն: Մեզ մուտ նման աշբատանքչեն որոշակի զերատեսչություները դեռնս կենտրոնացված նում, ուստի ն որտկականտեսակետից ճամարյա չեն դիմանում ուղղությամր ես աշԱյդ դիտական լուրջ քննարկման: ճաշվլ խատանքները ճարկավոր է դարձնել նպատակային՝ առնել

բնականլանդշաֆտների առանձնաձատկուտարածքի

թյունները:եման

Հարցերը անճնար է լուծել առանը

առանձին շրջաններիլանդշաֆտայինե դենդբառղհոության

րոլոգիական սխեմաների, իսկ վերջիններս առայժմ կայում են:

պաճողանության գործում Լանդշաֆտների

Ինոր

բացա-

պակաս կա-

չէ նան օգտագործման մշառազիռնալ տարբբեբակնեոբի

կումը,էկոլոգիապես համաճավասաբազոր լանդշաֆտների Մանավանդլնոնային երկրներում ստեղծումը: մոնոկուլտուր պետք է դուդակցել աղդրոլանդչաֆատները տարբեր տեսակի

ցանքերով:

:

,

Տարածքիօղտադործման միայն ճիշո ռնդլամենտացիան ու ճերթափոխումն է, որ կնպաստինրա րնական արտադրոդականության կայունությանը: նշենք, որ մեր ճանրասլետության պ ղալի Հատկապես չոարածքի ամապուսյին Հատվածը, պրոտայլայրերը,օգուգործվում Էն առանց որոշակի նորմայավորման ու ճաշվարկի։ Պատկերընույնն ք նան ախտառավին լանդշաֆաներում, դնոնս չարունակվում են անտառների զլխավոր Հառումները՝ շինափայտ սռանալու կալատակով: Մանավանդճյուսիսարնելյան շրջանների «աճարուտային ենթարկվելով անկանոն ճատումների, կորցրել անտառները են իրենց առաջնային րնուլթը։ Աֆտառիվերին սաճմանբ են մերձալոլյան նաճանջել է մուտ 300 մետրով: Վերացվել հոսր անտառները: Անմխիքար է վիճակը ճատկապեսկոլեկտիվ ։լետական տնտեսություններիտնօշիբնությանենքակս անտառներում: անբապետությունում բնական են կուլտուրական լանդշաֆատներիճարստացման ն օպտիմիզացիայիգործում մեժ դեր են խաղում նան որոշակի տեխնածինայնպիսի սիտռեփենի, ինչլիսիք են ջլամբարտակները:ծեղումներով աղքատ, չոր կլիմա, առատ ճառադայքային էներգիա ունեցող Հոզատարածքներիօզտաղործումը անչնւարին է առահցըոռոգման: նպատակովչրային ռնսուրաներճնարավորէ ուտեղՌոսդման սան» ծել միայն լնոնային անկանոն ճոսք ունեցող դետերի կաձազերծմամբ: Այդ հատակով էլ ճանրասլետությունում գրեքե րոլոր նոնավորվել են գետերի Հոսք կառուցվել Այժմ չայկականՍՍՀ տարածքում դոր չրամբարտակներ: 25 յրամբարյ) ապագայում ծում են մոտ դրանց քանակը տասնյակիցավելին, (Աղյուսակ4): ՛

ու

կլինի չորս

|

Ճա.

:

Դրանք ճնարավորությունկտան կուլտուրական դարձնելու ճամարյա բոլոր լնոնային դոգավորություններիմշակովի ճողաճանդակները,ինչպես նան արոտավայրերը: Հանբաոլետությունում ոռոգվող Ճողատարածքները կազմում են 290

ճաղար Ճեկտար: Սակայն Ճողային ռհսուրոները Հնարավորու-

թյուն են տալիս այն Հասցնելու 900 Հազարի: Ռռոդմանչրի պակասը լրացնելու նախագծված է Հաջորդ պատճառով Հանրապետությունում կառուցել 16 ջրամբար՝ իդ խոր. մետր ջրածավալով: Վերջիններսոռոգմոն ջրերի կարիքիբավարարմանՀետ միասին դրականորեն կազդեն նան շրջակա կճարառացնենկկենդանականաշխարը, կնպաստեն անտառաժածկի ընդարձակմանը:

Աի

միջավայրի վրա՝ կմեղմացնին կլիման,

մեծ տրամբարատակների մասը միաժամանակ կծառայի աշխատավորության ճանդստի կազմակերման նպատակներին. Ավելացնենք,որ Արարատյան դաշտի աղուտային լանդշաֆտներիժի մասի Վրա կազմակերպվածջչրամբարները ապաճովելու են Հանրապետությանպաճանջները քար ն բարձրարժեք ձկնեղենի նկատմամբ (Ավշարի, Ռանչպա-

րի,

նրասխի, Սարալարին

այրն

Սակայն ամբարտակներ):

նշենք, որ չրամբարենրիկառուցման ժամանակ ղդնոնսՃճաշվի չի առնվում ջրայտակ տարածքների լանդշաֆտների գիտաճանաչողականարժեքները ն առճակարակլանդշաֆոանեւ ճետ կապված բաղմաթիվ ճարցեր: Հչարի պաշպանության ճախ չրամբարի վերածելով լեռնայինփոքրիկ լճակները, հիանցում ոչնչացվել են էնդեմիկ ու ճազվագյուտ բուսական ահսակեեր կ Հճամակեցություններ (օրինակ Լոռվա սուրուկառուցման ժամանակ վանդիլճակները: Փրամբարների քայքայվել ոչնչացվել են Ազատի ավազանում զոլություն ունեցող ճիպսոֆիլ անապատներիհզակիառաջացումները ն ,

ու

այլն): նման

անփութությանճետնահքովճանրապետության

են ճանքային աղբյուրների ն տարածբում ոչնչացվել

հրկրա-

բանական այլ բնական Հուշարձանների բազմաթիվ նմուշներ։ Այս գծով դնեռնս բացակայում են իրավական օրենո-

Աղյուսակ 3 ՝

չայկականՍՍՀ աշճեստական ջթամբաոնեոր

նու

մ

Հախարնլած

արցվու

Վայրը (Վարչ. չրջ.) Վայրը "ո Լանվասումը `

Անվանումը

268)

:

-

|

Արփիի

Հրազդանի

Մ

Ազատի

Ս

Կառնուտի

Ք.

Ազիղբեկով

Հեր-Հերի

Ամասիա Հրազդան էրովյան

մերին Ազատի Արովյան Բիչին Ապատի թ»

ՄաստարայիԹալին

աաա առնաղբյուրի մնի

երհան

Հնաբերգի

Արթիկ Վարդաշարի Մանքաչի

Ցաջուռի

Արթիկ դրթիկ Աբաղա Գուդարք Ղուկասյան

Սարալանջի

Ախուրյան Արքիկ

Միրաքի մլավարի

Ախուրյան փետիկի

Ար ԻԱՆ ՀԱԻ արարի ԱյդեճորիՀամջադին կաթիշեի

Սոոնփանավուն Ալավերդի Մարցի -»Ռոկեվանինոյեմբերյան Կրապնասելակ |Մարպաճովտի Հազարը |

Հալխումի

Թավուջբ

Արծվաշենի

աար Տոր

ԿԱւ՞է աՆ

-

Շամբի

ԱԻ կաքբի եղվարդի

--

խջնան Շամշադին

Գյութննդր Խնձորուտ

Ախուրյանի Անի Սպանդարյանի Միշին

Դայան Սրչաձորի

արն

նբ

ման

՛

Արարատհավի

Ավշարի Ռանչպարի Սարալաբի

ե

ասիս

Ա-

Մեցրի եղեզնաձոր

Հիճրի Խնձորուտի

էջմիածին

|

նե ամսպաս ընդճանուր դծերով գարողՀանգամանքները, իում ղրանք կճանգեցնենք ճետնլալին. չկա լանդշաֆտների ն առճասարակ բնական ոնսուրսների պաճպանմանընդճամամիութենական օրգան, ոռրի պատճառովէլ

Ճանուբ

եթո ընդնանրացնելու դրությունները: Վինենքլանդգչազխաոներիբացակայում է անճրաժեշո ղուգորդում բնության պա-անության աշխատանքների միջն բայզակույում են գիկազմակերպմանգործում մեր աճապանության երկրում գե տաղոտական Հիմնարկները, որոնք պետք է ղբաղյություն ունեցող ըերությունները, ձմտաճե բացթողումներն խանու

:

բաց

երկնքի տակ

ու

Բարդ

ու

բազմատեսք

լեռնային

անվանում թանգա-

ի

րոլոր

քաղաքացիների

սրբազան

առա-

ն

մտուգիչ-տեսչական

-

ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԴՊՐՈՑԸ

մասնաճյուղերով (գույն

ե

Հասարակության

Բնության պաչպանությյան բավմաձի ասպեկտներում առանձնակի նշանակություն ունի զպրոցը: Դպրոցական կըրքության սիստեմն իր մեջ ներ է առնում ինչպես բնության ճետ մարդկանցվարվեցողության բարձր կուլտուրալիյ այն. պես էլ աշխատանքի պրոցեսում բնության պաճպանության քաղաքացիական պատասխանատվությանդաստիարակումը: Բնության նկատմամբ կոմունիստական վերարեհրմունքի ձնա-չ վորման գործում դլխավորը պարգազման

9.

առանձին մինխիուռրություն):

տական

որարտքը:

Հուսանք, ոթ բնության գլուխգործոցները մեղ մուռ նս գիտակունորեն կուսումնասիրվեն,կստանան իրենց աղակկիրաովեինպաճպանման Համապատասխան Հովադրերը՝ միջոցառումները:ժամանակն է այլ Ճանրապետությունների օրինակով մեզ մուտ հս Մինիստրների խորճրդինկից ստեղծել բնության պաճպանության կոժմիտէ՝ իր դիտաշետաղո-

երկրում Համարվում

ու

կենդանի անկենդան րնական չացումների բյուրավոր Հողմակարգեր, իսկ աշխատավոր մարդը դրունք ճարստուցրել է ճարտարապեւոասկուն բարձրարվեստ ն բնությունը ենրդաշնակ ձուլված անչճամարկոթողենրով: Բեսական,պատմական ն մշակույթի այղ քանկարժեք առաջացումների՝ճուշարձանների պաշպանությունը մեր.

կերտել է բնությունը

րան

յին

պաճպանության պրոբլեմի կոմպլեքսամշակմամբ, կազմակերպված չէ բնության պաճպանության մասնագետների պատրաստումը բուճնրում (լայն ընության ռեսուրսներիօգտագործման ն պաճմառշաուտրով), պանման Հարցերը վճռհլիս դեռես իշաում է նեղ տեղական Հասարակությունըդեռես վճռական դեր չի խամոտեցումը: ղում բնության պաճպանության միջոցառումների կազմա կերպման դրանց կյանքի կոչելու Հարցերում, ն նմանօրինակույլ Ճանդամանքներ: են Մեր Ճանրապետության տարածքի

վեն բնության `

`

ու

դա

,

լլ

միջն

սկսած Ճինդերորդդասարանից՝ընդ դասավանդմանժա խարձագրության Դառավանդվողնյութում գլխավ ինթագող է դարձնել կենսոլորտում փոխադարձկապերի, բնությ

պատկերացումներ: Այդ գաղափ

ենՄ

չի տալիս

այնպիսիկարնոր Հասկ Համակար արդ նն մաոլոյոոի, երկրալին ի: ր 4 Քաղանթի դիսկրետ Է ամբողջակա ճանուր երկրային էկոլոգիայի ն այ

նշենք, որ ժամանակակից դպ կրթությունը սովորողներին բնությ

վերճանմա ցիալականասպեկտների

բնության ոհսուրսների օգտագործմ

Աշակերտությանկողմից բնությ ամբողջություն, բնության ն «Հասա կան փոխկապակցվածությանճան

ձողության ժամանակճաշվի առն կապերր,ղզբանքչխախտել,չքայքա

մակարդակների, վածության բոլոր գիտելիք նյութի վերաբերյալ ստույգ վորողներինմղեն չամովված եղզիա

է իրենց արտաճայտությունը սատան

Բնությանպաշպանության դպրո

Հեւո:

րացումների ամրապնդման

լիքների յուրացման, այնպես էլ շրջ սովորողների մոտ ընդճանուրաշխ

կապ անքակտելիորեն ձնավորումը

ու

ճամար բնության սոցիալականնշ Վ, այատեդիցէլ՝ բնության, որպես աությանյ սոցիալ-դասակարգային դերի դնաճոռոումըըԱյդ դործում ան վերարերյլալ ֆունդամենտալ գիտել աճող սեինդի դիալեկ Տատկապես ձեավորման զա աշխարձճայացքի թյան նկատմամբ պատասխանատ

ամբողջություն, նրա վրա Հասարակության ազդեցության դիալեկտիկայի օրինաչափությունների մասին գիտելիքների Կոշխարձայացքային նշանակության վրա. Պետք է սպարզաբանել մարքսիստական այն դբույթը, որբ բնությունն ու

մառդկային ճԲասառակությունրը իբաոից անկախ չեն, չի իշխում բնության վբա, ինչպեստիբակալը: հեյմառոդը ոբ

սվնս էնդելսն արյունով ուղեղով պատկանում է բնությանը, ղզտնվումէ նս մնջ, ճանդիսաէ նշոսմ, մարդր ոդով,

ն

նում է նրա մասը:

Մվելացնենք, որ բնության պաշպանության նպատակով միայն գիտելիքներ տալի քիչ է, չարկավոր է այե Համակցել

պրակտիկ գործունեության աշակերտներին դարձնել բնապածճպանմանգործի անմիջական ակտիվ Մրայն պրակտիկ գործունեությամբ են սովորողների մու ձնավորվում բնապաճպանման գծով անծրաժեշտ ունակուՀետ.

մասնակիցներ:

թյուններ

ու

4ւիտություններ:

Բնությանեկատմամը վարվեցողության մոտիվներըբնդգրկում են բազմաթիվ բնագավառներ քաղաքացիական, Հայրենասիրական, ճումանիստական,էսթետիկական, դգի-

տաճանաչողական, տնտեսական, «իղիենիկ այլն: Ուստի բնության ճարոտությունների նկատմամբ սեր առաջացհելի աշակերտների մոտ «անդիսանում է կոմունիստավան դաստիարակության արմատական ճարցերից մեկր. ն

Բնության Հանդեպ պատասխանաովության վերաբերմուն-

Քի գիտակցության

ու

զգացմունքի

ղարդացումը մանկա-

խնդիրներիը է՝ ժամանակի թելամուտ դրանքը:Մշակելկոների բնության Հանդեպ Ճճողատար մշակումը պաճանջում է կոնկրեւո օբյեկվերաբերմունքի տիվ պատկերացումներ բնության տարրերի, երնույթների ե ոնսուրսների մասին: Քանի որ բնության օբյեկտները բաղ մաքանակ հն րազմաձն, ուստի Հակված ենք պրորլեմի վարժության նորադուն

ու

վուծումըդոնել Համրեղճանուի մեթոդոլոգիական սկզբունք-

ների կիրառման մեջ: կարեորըբնության ընկալումն է իր փոխադարձ լասլերով ե տարբեր մեժության ճամակարգերի ամբողջությամբ: Այսգործում չափազանց Մեծ է աշխարձճուգրության դերի, քանի որ նա ուսումնասիրում է ինչոլես մասնակի ու Համբեդճանուր ընատարածքային ճամալիրնե138

այնպես էլ

բի,

ն սոցիալոտնհխնիկական ընատեխնիկական

վերջիններս երկրագնդի առաչացումները:

որ

վայրերում

շատ

տիրուղնտող ճամակարդեր: Աշակնրոննրի գիտակցությանը պնտք է «ասցենլ այն,. մեջ առավել կայունը լանդշաֆբնական Համակարգերի

այժմ դարձել

են

տային Համալիրներն են, ն նրանք են որոշում տարածության ու ժամանակի մեջ րնության դինամիկ չճավասարակշոուԹյունը «արաբեԱյսպիսով, բնության եկատմամր ղզիտակցված րությունների զարգացումը։ դիալեկտիկամատերիալիստական աշխարձայագբիձնավորումը, էաթնախիկական էթիդալրոցի կական դաստիարակությունը ժամանակակից. են: հսկ պանպանման բնության խնդիրներն կարնհորագույն .

"

ու

որոնք կախվածնն լանդշաֆտների յուգոբծողություննեոր, ու իմտցումից ԲոգայոաբվեբաբեորմունՐաճատկություննեբի են: կոթությանճիմնականնպատակնեոից քից, ղպոոցական Դալրոցներումբնություն պաճդանման վերաբերյալ ղիտելիքներիՀաջող ուսուցումը մեծ չափով կախված է դասա-

կարնոր է նախօրոք վանդվող նյուքի Ճիշտ ընտրությունից: ն սկզբունքային Հարցերնու խնդիրենըը, որոշիլ ճիմհական ձները, ճնարաճիշա ընտրել դասավանդմունմեթոդներն բնության գրրտանել դեսպլքում դասավանդումբ վորության է բնվգրկի պնաք դասավանդվողնյութը կում: Դպրոցներում ծիտեյլալՀիմնական դաղավփարները՝ բնության ճանաչոսմըորպես միասնական ամբողջություն, ու

հրու

ն

ճասարակության

տնտնհսական

ն

սոցիալ փոխճարաբերությունների

բնուլքը, մարդու սոցիալ-ղասակարգային

բնության սլաւճպլանուալրակտիկգործունեությունը, ակտիվ մոթյան ն ուսումնասիրման ճարցերին Հայըննագիտական տեցումը ե այլի: առարկաների, այնպես էլ նացած Նշենք, որ ինչես ուսուցման ճամար պտճանջվում բնության ռպլաճյղլանության են բարձրորակ դասագրքեր: Վերջիններս, ինչես ն բնդռանրապես դպրոցական ղասադրքերի, իրենցից ներկայացնում հն որոշակի առտրկաների գծով գիտության Հիմունբների ն ուղղությունների դասակարգվաժու պլանավորված չարա`

դրսնք:

նման

դերեր նկատվել

նս ապրել Այս առումովաշխարճադգրությունը

է

ն աղ-

չ"

ոագրուի

բնական

ու

ու

տ

ու

վին այխարճազրական դլոությունների, ուսումնասիրում են աշթարճադրականքաղանքի սաճմաններում նյութնրի տարբերի փոխադարձկապակցվածության ն ազդեցությունների բնույքը, տարածքային կառուցվածքներն առաջացման Բնական օրինաչասխությունները։ ոչ մի այլ զիտություն երբեք իր առջե չի դրել այդպիսի բարդ խնդրի լուծումն Այդ դժվարադույն խեդրի լուծման գործում շւս ւռումջ է ընթացել վեր "չանելով աշխարձճադրությունը՝ ոճ սաճմանձլով րաղզմաթիվ կանոններ օրինաչափություններ նս: Բնական որոնցից այժմ օսովում են այլ դիոություններ ,, որ այդ բոլերը պետք է արժարփվենդպրոցական դասագրքերում. դիտության զարգացման «իմունքներին պետք է անմիջապես լինեն աշակերտներնու ուսանողՀաղորդակից ները: Ցավոք, այդ գործում ամեն ինչ չէ որ բարվոք է: ժադպրոցական աշխարճագրությանամենաէական մանակակից

նավաաաա

րումէ րուռն գիտական վերափոխումներիշրջան: Մանավանդ վերջինդարում այն մեծապես փոխելէ իր անցյալի տրադիցիոն ճետազոտման նպատակները, խնդիրները ն, ամենակարնհորը, մեթոդներըո հսկական Հեղաշրջում տեղի է ունեցել ֆիզիկական կամ բնական աշխարճագրության մնջ, առաչացել են մեկ տասնյակից ավելի գիրոականկորադույն ուսմունքներն ուղղություններ դինված ուսումնասիրման ճշգրիտ մեթոդներով ու սարբերով։ Լնդունելով հրկրակեղնի աշթարձագրական թաղանքբ որպես իր ուսումնասիրման Կն ախար ոն ն են սաշմաններում կենտրոնական ձնավորվել (միջուկային) դրտականմասնաճյուղեր, որոնք,ի տարբերություն ճյուղա-

են

ֆիզիկայի, քիմիայի ն այլ ճշգրիտ բնական գիտություն-` ների դասավանդման պատմությունում:

Հեւտոչ դիխուսկան Հճեղաշրջումներից

լիովին, շարադրվող նյութը Հակադրվում է անցյալի ըմբբրոնումներին:Վերջինս տեղի է ունենումայսպես կոչված,

երբեմն ույն փոխվումէ բովանդակությունը: առարկաների

՝

Բիտության զարգացման) նորգիտական ուղղությունների Ճճետազուռմանմեքոդնենրիասւաջացմանկատարկլավգործճետ միասին ման փոխվում է դպրոցում դասավանդվող

ն

ս

ւ

աշակերտնեծ պայմաններում)

որ

չպետքէ

ձր

ընթացքում:

"բնությանպատճառ համառել

:

:

'

Արժե Հիլատակել,

սր

դեռես

ն միասնական Հա ընդճանուր իրների

ցեսներ,

ֆասիրում էին սոսկ բնության առա դարի սկզբից բ ապա կենտրոնան աստիճանաբար Թլունը վրա, որպես բնատարածքային լուր Բացի այդ, ամբողջ բնությունը սկս լանդշաֆտայինգոլացումների՝ բարդ

լանդշաֆաները: դության Երե մինչե ո դարի վերջե

ու

Մինչն վերջերս մետաֆիզիկակա բնությունը դիտում էր շրջապատող ձրնուլքների մարմինների ձին զի Հետազոտությունն Նորագույն ժեթոդոլոդիայով, ցույց են տալիս, ո ու տեղ գոլացուսիներ մարմիններն տար քաոսային ձնով, այլ որոշակի րով, այսինքն նրանք որոշակի ձնով ունեն պատճառաբանվածկառուցվա կերպվածությանձե էն տարբեր չափե

ծության ն միջավայոի անաղաո անճրաժեչ ռության պանպանման

Գ

ժամանակակից բնագիտության, Համար գլխավոր աշխարձճագրության

սերի

է տացինյութը,որը Հաղորդվում:

ների լույսի ներքո է,

գաղափարներին, աշխարձագրական աչքաթող անել այլն, ինչը ճամարվում ղարդացմանճանապարձ տության

կի

ժամանակամիջոցում (դասավան

դպրոցի ուս իճարկե, միջնակարգ

կողմերիցմեկըսովե բացասական ճ տեսականնվաճումնեբ գիտության

-

թն

ողջ

ճամակապակցվածուչ ուսումնասխրությամբ,այնպիսի տեսքով,որպիսիք

առանձին այլ հրնույթների,

սպ

Աշխարճադրությունն ուսումնասիրում

ու

տա-

այդ

է,

որ

յ

տարրերի նկարագրության,որբ

բնորոշ

բակառուցել իր դասավանդվողնյութը այգ ուղղությաժբ, չի զիաղվել այս տեսության ճիմունքներու: Թերես բնական է, այն չէր էլ կարող լիովին վերակառուցվել,քանի որ գիտության նժան ըմբոնվան դասավանդումը կաղում է անդամ բարձրագույն Հաստատություններում, «ՀատկապեսՀայկական ճանրապետության Համապատասխան բուճերում, ինչ խոսք, վերջին տարիներիննկատվում է աշխարծաԳրության դասագրքերիորակական փոփոխություն, դասա բեույքի վերակառուցում: Սակայն վանդման բուն լանդշաֆ142

ւ

ների՝կոմապլեքաների ուսումնասիրությունը: Դապրոցզուկան դեռես չի Ճասցրել աշխարճադրթությունը վե-

քր անցյալի

փոխարինելուեկավ նոր՝ աշխարճադրությանը,, լանդշաֆտային բնական 4ճամալիրաշխարճագրությունը,,

Այսպիսով, ըստ

ասվանղդելիս:

'

՝

ե

պետք է

Է

այդ

ո

տակցությանը

ն

այն,

ունեն գոյություն

ւ

ն

կցված լծորդություններ՝ դոյացուժ պառխգանումը,ռացիոնալ օգտագո տանցի հրանցով է պայմանավոր բնույթը: Այս խնդիրը, բճարկե, այն վանդ լանդշաֆտագիտության « ուսուցչի Համար: դրվաժթի ճիշտ Դասավանդման լանդշաֆտայինդաղամիարըկարող րանցիների կողմից: Այս դեպքում բացատրությամբ բավարարվելն գ է լանդշաֆաննրից ցուցադրության ն նակներրերելը, (առավելապես դպ գյուղ, բաղաթ, չրջան)։ Առանձ նակ կարող են Հանդիսանալրայ ճաճիճները, ազուաները,անտառն նշված ճամալիրներն ունենում են լ

ապար

իա կենդանին

«ասցնի այն

ինչպիսի կապեր, պարդաբանի փո դոյություն ունեն ճարարբերություն դրամասերի միչեւ: (տարրերի) Աշխարճագրության ուսուցիչր պ

ված բնատարածքային Համալիր բերվում են կառուցվածքներո դա ն ուղղվածությամբ: Բացի այդ ոչ միայն ամ ցիչը պետբ է ապրստմի կան պայմաններիառանձնաճաւոկ ցատրի,Թո ինչու ն ինչ կերպ են ն

հրկրագնդիժակերնույթի բնական

նական

բնության աշխարճ Դալրոցում խնդիրըետք է լինի՝ ծա

աշխթարճագրության դասավանդո

բատոտեհլուն, որոնք

աագիտության ուսմունքի բացակ խյան քուշերի ծրագրում խիստ կ բնության աշխարձճագրությանդժով

տարըերիը՝ ժամանակակից աշխարձադրու-. առանձին

թյան այս «իմնական գաղափարներին Ա. Ա. ԲորզովըՀայե դել է դեռես միջնակարգդզրոցում դաաշխարձագրություն

այն Հետաքրբիրն

ենրում:

թյունների բնույթը երկրի մակերնույթի տարբեր Ճոտված-

սին է նրանց չիոխադուրձ ու կապակցվածության ազղեցու-

հն

է, Ձե ինչ ձենրով երնույթները կում տարըերը դրսնորվում բնական տարաժքային Պամալիրներու՝ լանդշաֆտներուսէ, Թե ինչպի-

թյան Ճանդիպում են երկրագնդիտարրեր մասերում»: Այլ կերպ ժ՝ աշխարճագրությունը չի զբաղվում առանձին ալար ների, կամ Թե բույսնհրի ու կենդանիներիծագման բաժքային բաշխվածության օրինաչախությունների ուսումնասիրությամբ: Այդ բոլորը ազգակից աշխարձճագրությանը գիտություններիուսումնասիրման օբյեկոների են:

ոչ

հն գիտության նվաճումննըը դարձնել սովորողներինըմրոնելի, պրուղագանդել նոր տիսակի 1912 քվին պրոԱյոպես, աշխաթնագրություն: ֆեսոր Ա. Ա. Բորզովը գրում է. «Աշխարճագրությունը դիտություն է երկրի մակերնույթիժասին հ դբաղվում է նրու

ականավոր աշխարճագետները ձգտել

ն

կն

ժա-

զատվում շրջակա

կճաժողվեն նան

իրենք՝ աշակերտները: նույն կերպ պետք է վարկենդանական աշխարճի ն Հողային ծածկույթի

ուսուցչի մեմատումը կճաստատի

գրական

մ

-

մ պարձետաքրքիր մատչելի է դաշտայինպայմաններում զել մայր ապարների ազդեցությունը լանդշաֆտների ձեհաավազվորմանվրա: Այսպես, որպես կանոն, խոջորաճատիկ ԷրՓֆում ների վրա տոռաջացածՀողածաձկըեշտորեն է ներծժոս է չոր տեսք, իսկ կավային Խոնավությունը ն միշյո ունենում առլարներիվրոսառաջաց յածլանդշաֆոները Քիչ տեղումների են: դնպքում էլ կարող են ճաճճանալ, քանի որ ջրամերժ երեխաներինՀամոզելով փոքր տարածքների վրա րնամեջ, կան դոլացումներիառաջացմանօրինաչաւվությունների կաէ տարածքների լանդշաֆտային խոշոր կարհլի անցնել առանց դժվառուցվածքների զաղափարին:Այսպես օրինակ: պարդաբանելԱրարատյան բանալու կարելի է երեխաներին լանդշաֆտ դզաղափարը, բնական մեկ որպես խոշոր դաշտը, գոգավորությունը որպես մեկ բնաշխարչակամ էլ Սհանի նույնըկարելի է 111 ձՃասկացությունը: Համալիր

նկատմամբ: ն

վել

անգամ

հում էն

-

սլաց

-

ու

ո

րածել Ռուսական Ճարթության, Արն տավայրի, Պոլիսլեի ն այլնի վերաբերյ 2ճամալիրներիուսու Լանդշաֆտային թյան դասին կամ արտադասարանա կարելի է տանել «Հետեյալ Հետն ուսումնասիրվող լանդշաֆտը որվես լիրի բաղկացուցիչ մառպատկերացում յալ լանդշաֆտի Հարաբերությունը շի ն Հակառակը, կատարել Հետ լուրա երկու կողմերի՝ստատիկ դրության ն տազոտում, տալ պաիզարանումներլա կամ զարգացած զարգացած վերափոխման կամ լաց վեր տեսման ուղղությամբ: Պրակտիկուսուցման ժամանակ ան ս ուն Դրդարձնել Հետեյալ Դ Ճճարցեր ցերի պ ա քանչյուր լանդշաֆտի կազմակերոլվա որոշում, տարասեռ առղաջացումներ կուժ ու դասակարգում,անտրուվոդեն նկատմամր լանդշաֆտի ցուցաբերաժ (լանդշաֆտի փոփոխվածության աս կարդացման նհ էվոլյուցիայի սպարզ ուղիների միջոցառումներիմշակում որ որպես կանոն ուսուցման պրոցեսը ո կերոների ճանաչողական գործողությ մամբ՝ լանդշաֆտք օրբդինալի կամ մոդ ենք,Ք, րաց Լիովին ա)պատկերացնում որ Ալե է. խնդիր Դ բարդ աշխարճադրությ շխարճ"ագ չ ջում է ոչ միալն գիտելիքներ, այլն ս անցում: Բայց եթե ուղում ենք, որ դա թյունը բարձրանա իսկական բնակա պետք է Հաղքաճա կարդակին, ապա ն թյունները Հրաժարվել Հին բովա դելուց։ կարհորն այն է, որ դոլրոցում վանդելաշխթարձճադրություն,այլն ս որ Հաճախ չի ստացվում): ՎերջինիսՀ կավոր է դասավանդումը ճաճախ տա այսինքն կիրառել էքակուրսիայի ժեքո

դրանում Կարգարանումը,

մակերնույթային

ուշադրությունը պետք է կենտրոնացնել այն Հարցին, որ տարակաղմ լանդշաֆտների առաջացման գլխավոր պատբազմազանություննէ, առթ երկրի ձների որամիննույն սարավանդի կամ սարաճարթիպայմաններում ոնլինֆի դրսկան՝ու բացասական ձները պոաջացնոը անձավասարբաշխում, վերջինս էլ: խոնավության նպաստում է բույսերի ջերմային պայմաններում, միննույն բնական պայմաններիառաջացմանը:ՀաՀամար տարբեր մղելու ճամար կարհլիէ ներերաներին առաջարկել ճերբարիում կազմել տարբեր լանդշաֆտների ռաճմաններից (լանջից ն ճարթ տեղանքից), Հավաքված բուսաձների ճա-

աշակերտների

առաջնայինպատճառների

էքսկուրսիաների ժամանակ բացաձծայտումը:

քյամբ լանդշաֆտ առաջացնող

էքսկուրսիայի մ Մեր կարծիքովառավել է, տեղում ծանոթացնելն մանակ բնական լանդչաֆատներին ն նման բարդունրանց Հորինվածքներիուսումնասիրումը

գործնականը

արտաքին նշաններով ճեշտ

տարածքներից:

մաններ

մ

մուկարդակով դիտելիքների դասավանդումը կնը-

ուսմունքի

բոլ

Հէ

շրջակա բնական միջավ Մարդը

ԵԶՐԱՓԱԿՈՒՄ

թյունները, այն ըմբռնելի դարձնել աշ կան Հարատությունների որդա գա տերեր

լանդշաքտային ճանաչել

բնության միջե ատիղդծված ժամանակա ների բնքացքը պաճանջում է ժամա

նշանակություն

տա-

գրությունը (ֆիզիկա, բիմիա, կենսաբանություն):Ուստի մենք միանգամայն ճիշտ ենք Համարում Մոսկվայի ճամալդպրոցի բարձր սարանի պրոֆեսոր ն. Ա. Սոլնցեի առաջարկը՝ «Ընդճանուր ձրկրապիտության»փոքր կուրդասարաններում ռի անցկացում, ուր կլուսաբանվեն բնական պայմանները ձիմնական օրինաչափուցյունննըը, նրանց բաղդատող րածքային դրսնորման կառուցվածքը, բնական ռեսուրսները ե նիանց պածճպանության անձճրաժեջտությունը։Մարդու ն

րոնական,

ու

Հանգնցըելէ միջավայրիէկոլոգիականվ բնական ռեսուրսների վերաճիտեմ ոչ կուլտուրականլանդշաֆտներիստեղ թյան վերափոխմանկ պաճպանմանճա լեմը, որի լուծմանն են ուղղված ընդճ ջանքերը, Հանդես է զաղիս բաղմաթ առողջապաճական, արգ տաղաքականն այլն, Բնապաճպանման պ

յամբ: Վերջինիսանանսումը երկրագնդիո

շիջակա բնական միջավայրի առանձ զարգացմոն օրինաչափությունների ճիշտ

կիրառում: Այն միջոցառումների

թյան վերոռբոխումն իրենից ներկայացն փոփոխություն,որի Հետնանբով տեղի է միջավայրի էկոլոգիական վիճակի լավ դյունավետությանմեծացում: Այս տնսակետիը նման վերափոխում պես բնությանսլաճպանման նախապա ն օգտագործման պրոցեսում բնության գեցություն ռարաճանջում է բնապաճպանմ

ներում մարդու տնտեսական դործու է բնական միջավայրիլիովին վերափոխ ի տարբերություն սովորականփոփ

"շակի

ղի երեխաները չեն ունենում Համապատասխան գիտելիքներ ճշգրիտ դիտություններից, որոնցից օդավում է աշխարձա-

գիտությանպարադիգման(իշխող զաղափառոը), իսկ այդհամար պիսին բնականաշխարբհագոության լանդշաֆտային մաոուսմունքն է՝ երբնույթնեբի, վեբարեոռյալ Քոաւմակարգերի ու միններիտարոբեբի գոյաձեեոիփոխադարձազդեցությունու ների փոխադարձ կապակցությունների գաղափառը: Ավելացնենք, որ ֆիզիկական աշխարձչադրության չատ Հարցեր չեն կարող ըմբոնվել ցածր դասարաններում, բքան-

ունի քննարկվող առարկայի գծով խոր, դիտական, մտածված ծրադրի ստեղծումը, որում կարծարծվեն ժամանակա-չ կից գիտության նվաճումները: Ամեն մի դուս վանդվող առարկա պնաք է արտացոլի իր ծրագրում տվյալ ժամանակի

ճամար կարնոր Այդ իրակադոացնելու

ու

սսվեգատառբության սերմանումը, ինտեոնացիոնալիզմի տականհայրենասիրության ոգովդաստիառակելը:

պայմաններըպլաճպանելեն իրենց դի ու զոյաձկնրը: Սակայն երկ կչռությունն

րաբերությունների մեջ,իր ներկայությա ե ճամալիբնեոի առաջացնումէ որոշակի փոփոխությ գիտական պաակեռացումների մասը վերականգնվողեն, այդ պատճա ե ձո-

բնության

նբանցգոլաձներինիշա ստեղձումը,դեպի բնության հարստությունները սիբո

մոտ անդիրը՝ աջակեբտնեբւի

պաստի աշխարձագրությանը կատարելու իր առջն գրված

Նմոն

ումը:

թյուն է տալիս աշխարճադրության գիուսուցչինղիաղվելու տական «ճետաղզոտություններովքարտեղադգրել շրջակա բնության լանդշաֆտների, վեր Հանել նրանց օգտագործման «եոռաժամանակակից պատկերը արդյունավնտությունը, նկարները ն, առավել գլխավորը`ղաստիարակելերեխաների մեջ սեր դեպի ճայրենի բնությունը, նրա Ճուշարձանները, հ սաճդանսկան ոնսուրսների ռացիոնալ օգտագործումը

-

բնական

որ բնության Ավելացնենք,

բերելու

պաճական ասպեկտարվող վառ ճայտված տարաւ

պաճպանման գժով

առողջա

`

ժամանակ կարնոր

է

լա

կառույ

ու

ունեցած խախտումները տարածվ

ներ,

ավելի բաղզմարնուլթ են մեջ հրանք իրար Ճետ սնրտորեն ճ նելով սլարադինամիկ Համակարգե Հատվածում մարդկային գործունե

լինելո կեռնային լանդշաֆտները

ու

ու

վածբիաշխա թյունների խոր ն մանրակրկիտ ճ արտադրատարածքային ճ յին առանձնաճատկությունների իմազու դացման

մարդկային գործունեության ավ Այն հր ճերքին պաչանջում է լան

վող տարածքների ընդարձակման փելիորեն ավելանում է աշխարձ

Բնության նպատակաճարմարվ

ու

պրոբլեմի ռացիոնալ լուծման կող Հուշարձաններ լանդշաֆաների սաճմաններում տարվող գիտակ կատարումնունեն կարհոր տեսակ կություն, բխում է ամեն մի երկր թյան շաճերից:

կաղմակերպման նպատակով նրա թյունների օդտագործումը Համամ

թյունը, աշխատավորությանչոդնո

սիստեմային մոտեցումը: հ բնական Հո Լանդշաֆտների

ման

քյան պաճպանության նպատակո

Քանիոի

մարդու վերափոխող Քե բնության, ընդճանրապես, նրանումձեավորվաժորոշակի Համ

ոչ

վնրաբերյալպրոբլեմները:

բերի

ու

պումը պաճանջում է պաճպանվող

Ուստի լեռնային որոշակի բնակ պ անուն կազմակերպման ժամ

նասիրելու թաղանիի աշխթարճագրական տար-, միջավայրի վնրափոխման, բնական ռեսուրսների օգտագործման, ն արտադրական թյան ոհժիմը տարածել ողջ տեղակ բնական կոմպլեքաների՝փոտարածքային խադարձ աշխրարձճագրական աղդեցությունների ասպեկտների նայիլատրածբների ուսցիոնալ օ

Բնության պաճպանությանպրոբլեմն ու նրա ասապեկոները տարակաղզմեն, ուստի ժամանակակիցգիտություննեբից ոչ մեկը չի կարող այն լիովին ընդդրկել: Այս ինդիին ավելի մուտ է աշխթարճադրությունը, որը կոչված է ուսում-

ու

են միջոցառումներն այժմ ստանում սոցիալ-քաղաբականերանգ: «եեվ վերջապես, ժամանակակիցգիտատեխնիկական նան է կտրուկ դնում ղասիոխությունը բնության պաճպանության մանկավարժականասպեկտը, քանիոր բնության նկատմամբ վուրաքանչյուր մաիղու վերաբերժունքովէ պայմանավորված բնապածպանման միջոցառումների վերջնական արդյունավետությունը: Քնապաճպանման դծով ուուցումն իրենց դաստիարակություննՀերթին նպաստում են կոմունիստականբարոյականության ն քաղաքացիների Հառարակակուն դիտակցության ձնավորմանը:

որ:

է ձեռբ նշանակություն

ռեսուրաների վերարտադրությանը: կապված երկրագնդի տարրեր շրջաններում էկոլոգիսոկան կացության վատթարացմանՀեյ առաչիկայում կարնոր

նպաստում էկոնոմիկայիէֆեկտիվ ղարդացմանն ու

թվականներին

առումով պայմանական է, քանի որ դրանք իրար ճետ կապված են, լրացնում են իրար: Մինչեմեր դարի 50-ական բնության պաճպանության ասպեկտներիցառաջին պլանի վրա արգե լոցային ասպեկոն էր: Այն հր արտաճայտությունն էր գրտնոտմ պաճպանվող տարածքներիստեղծմանմեջ: Այժմ կարնոր նշանակություն է ստացել տնտեսաէկոնոմիկական ասպեկոր, ըստ որի բնության պ աճպանությունը ճամարվում է մարդու տնտեսական դորժունեության մասը,

կամ անդիրների ալնկտեերի որոշ առանձնացումը

|

րաթա

սու

,

ու

Բազմ սեան կատ. էլ գրավելիս լինի, պարտավոր է իմանալ բնության նշանակությունը կոմունիզմի շինարարությանգործում ե պետք է ուժերն ներդնի իր բոլոր ոլոլեսզի կարողությունները,

»

զատման

օջախների՝ :

:

:

ր

բնապաճ-

`

պանիչ դուիների կամ շերտերի ստեղծում: միջոցառումների ճամալիրների կիրառում, կուլտուրական՝ պատճառաբանված մշակլանդշաֆտներիստեղծման տեղականտարբերակների ման դծով ցիտական ճնտազոտություններիծավալոսի: երկրի ընդշճանուր էկոլոգիական պրոբլեմների լուծման կարնորագույն կողերից մեկը ժողովրդի՝ Հճատկապեսերիտասարդության ն դպրոցականներիմեջ Հայրենի բնության ծարոտությունների նկատմամբսիրո, Հոգատարության դաստիարակումն |: Քանզի որքան էլ ընդարձակվեն պանվող արդելոցների,արգելավայրերի, ազդաՀ: վին պարկերի: ռեզերվատների ն այլնի ցանցը, ուժեղացվեն նրանցում պաճպանմանոնժիմը, ղրանք չեն կարող իրադործհլ իրենց առջն դրված խեղիրները, եթե վերջինների» առաջիկայում Այլ կեղ ասած չօգնիՀասարակությունը: կարհորը մարդկանց մեջ բնության ճանդեպ բարյացակամ վերարերմունքիդաստիարակումն է: Այն պետք է դարձնել բարոյականնորմաչ աղդային սովորույին այցելող ճլուրերն ու զբոսաշրջիկները Հանրապետություն են Հիացմունքով խոսում Հայ ժողովրդի մասին, որը սրբորեն պատպանում է պատմական Հուշարձանները, արվեստի լավագույն դործերի ճամար կառուցել նե կառուցում է. քանդարաններ, արխիվներում պաճաղպանում միլիոնավոր մասունքներ։ Այդ բոլոիը մարդն է ստեղծել, դրանց մեծ մասը մեծ ճշտությամբ վերարտադրել հակ այն ժեծ կարելի է արժեքները, որ բնությունն է կերտնհլանցյալ երկրաբանական դարաշրջաններում, այլնս չի ստեղծվի Ուստի, դրանք նս պետք է պաճպանել նուլողիսի Ճոգատարությամը: է մոռանալ, որ բնության փրկված կուսական Չապետք անկյունները, որոնքայսօր արդելոցներու արդելավայրնըեն արխիվդարձել, թանգարաններ են, ճանրբագիտարաններ, ներ, որոնցից մեր երկրի մասին ճարկավոր գիտելիքներ դեռես շատ ճազարամյակներում՝ հ չատ սնրունդ,

Ը

բնության

Հանդի

ւ

իրագործում:

պոաջարկվումէ

լ

«7.71

տրվում ար

Համագում

են

Կ

սն

թցթյոԿ

աշխատանքները»

ն

բնություն ն մ ելնում կարգավորելու լենինյան սկզբ

պ

Հի

ճող

ման

ԿՔրաբերյալ: Համագումարը կարն կան ոնսուրաների կադաստ

բնական ոնսուրս րբականներ՝

մակնրոման աշխատանքներ կել արգելոցային տարածքներ ցա տականորեն Հիմնավորված սիստե բնական վրա բազայի նպատակունն կասիրությունը՝

նշանակություն է

ՍՄեԿ

լոմից:

փլուղումներից,աղակալումից,

պաշտպան ղատարածքների

տանքներին,սլալքարել ճողի էր

Հողատե դյուղատնահուսկան

ծրադրեր, ուր

ու

սուրսներիօղտադորժման

Համագումարի որոշու են, բնության պ մշակվել բում

ների

տադրականպոտենցիալիառավ ն ոնսուրսներն րատ ամենայնի

Դրան ռրոջումները: գումարի

են

պաճպանո

պործում ուղեցույց

ն

այլե դրանք վե Հուշարձանները, Ճանունկոմունի անրունդների: ժողովըդոական տնահսու

վերացնիբնությանպաճ պա նկատվողթերությունները,

ւ.

լ

.

.

'

՝

.

հ

հ

ռեւ

ա

.

-

:

՝

-

ի

.

ՄոագործՆան դիական

.

ե

-

.

-

. -

.

.

-

-

-

ԳրիգորյանԳրիգոր Բագրատի

.

դպրոցը

ն

ում

.

.

.

--

«ՎԱՅՇՊՅԱԻ

ԼՕՔԷԵՐԸ

Խքոտու

Դ(ոՅՆ6ՈԵՉ 80

ՕՇԱՎՕՑԵԼ ՕՃԲՊՒԼԵԼ

714ՄԱԱՃՓ՛108 ուտ ոքաքաոշրօել ճտեուծ)

Րքաոօքո:ւ ՐթոորօքՔոարթուօոթս

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ,

ԼԵՌՆԱՏԻՆ ԼԱՆԴՇԱՖՏՆԵՐԻՊԱՀԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

եզրափակում

-

պաճպանությունըե

-

-

լանդշաֆտների

(անգչավաների

ՍՍՀՄ

.

-

.

.

ի

-

Հ

..

.-

.

`

ածոյանության գծով օջախների գործող ցանցը բնույթը մանդշաֆտներիպածպանությունը ՍՍՀՀայկավան ՀՍՍՀ լանդշաֆտների օղզռազործման րարեԿանարյան լավման ասին

բունքները

.

Սովտուրականլանդչաֆտննր, լանդշաֆաի վնրակուլպիվացիա անդչաֆատների պաճպանման ձենճրը կանդշաֆաների պաճպանմանն օռկըրզ-

սուրոնձրի ռացիոնալ օզտագործման տեսական ճիմք

կանդչաֆաոների վըրդական խնդիր է Ո. Լանդջշաֆատադիտությունը որպես

պածպանությունը Համապետական ճամաորոբնապածպանման բնական

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

.

Գ.

Կ.

Պատվեր

ծրեան--9,

Տերյան 91: «Հայաստանը 4րատարակլություն, 31ո2767ԵՇՂԵԾ«ՃԱշորգո», Խքշոճա-9,Մո. ՂՏքՏեճ, 91.

ե

պոլիգրաֆիայի գրքի առնտրի «2004 Հրառաբակիւթյունների,

կոպ.:

ւ

Է

օգմամոոգ

ՇՇԲ, եքօոտս,7. գ0թրորուշնքպ. Խաաշիացն.

ւ.

1օքուռ, 44.

144 2 տպարան,Երեան, Տճրլան 44: պետական Գորժերի կոմիտեին Ո ճտի

ԽՅՈՅՊՈԵՇԸՑ,

ոռտիքբոֆոր Հին Ա ՊԱՈօԷթճֆոր

է տպագրության Հանձնված է չարվաժքի 421.121981թ. ՄՍատորագրված 411. Թուղթ ապ. Մ 2. Տառատեսակ՝ Թ. Ֆորմատ՝ 84»01081/1ջ։ բարձր: 17,984, պայմ. տպ. մամ., «Գրքի սովորական: Տպագրությունը՝ 213: ՎՖ 06923. Հիատ. 27,0 մամ.: Գինը՝ Տպաքանակ 000.

մթ

Ս.

Խժբագիր՝ Հ.

ճրատ. խմբագիր՝ ի. Դ, Ավետիսյան, գեղ. Դաբջիելյան, կ. Դ. Սաֆյան, Սարգսյան. վերստուտեխն.խմբագիր՝ թմբագիր՝ գող Մ. Ռ. Կաջապետյան օրբագրիչ՝

9.

8.

7.

6.

5.

4.

Ց.

2.

1.

Ներածություն

`